cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джэйсан Браўн (фігурыст)
Джэйсан Браўн (Jason Brown; нар., ) — амерыканскі фігурыст, які выступае ў адзіночным катанні. Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2014 года ў камандным спаборніцтве. Сярэбраны прызёр чэмпіянату чатырох кантынентаў (2020) і бронзавы прызёр чэмпіянату чатырох кантынентаў (2018). Чэмпіён ЗША (2015), трохразовы сярэбраны прызёр чэмпіянату ЗША (2014, 2020, 2023), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянату ЗША (2017, 2019, 2021). Чэмпіён каманднага чэмпіянату свету (2015), сярэбраны прызёр каманднага чэмпіянату свету (2017), бронзавы прызёр каманднага чэмпіянату свету (2021).
Станам на 27 студзеня 2023 г. займае 16-е месца ў рэйтынгу Міжнароднага саюза канькабежцаў.
Авенцін
Авенцін (лац.: Aventinus) — адзін з сямі пагоркаў, на якіх паўстаў Старажытны Рым. Мае дзве вяршыні — Вялікі Авенцін (вышыня 46 м.) і Малы Авенцін (вышыня 43 метры), падзеленыя лагчынай.
Паводле падання, на Авенцін і Ватыканскія горы адыходзілі плебеі ў час барацьбы з патрыцыямі. З 450-х гадоў да н. э. землі Авенціна былі падзеленыя паміж плебеямі. У 10 стагоддзі на гэтым пагорку быў кляштар святога Аляксея, у якім нейкі час жыў Бруна Кверфурцкі.
NGC 5993
NGC 5993 (іншыя абазначэнні — UGC 10007, MCG 7-32-50, ZWG 222.48, KCPG 471B, IRAS15426+4116, PGC 55918) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) ў сузор’і Валапас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Каменка (Негарэльскі сельсавет)
Ка́менка (, Каменка) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Негарэльскага сельсавета.
Свята-Еўфрасіннеўская царква (Росіца)
Царква Святой Ефрасінні — былы мураваны праваслаўны храм у вёсцы Росіца Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці.
Гісторыя
Сродкі на будаўніцтва храма ахвяраваў перад смерцю, у 1778 годзе, уласнік маёнтка Мікалай Лапацінскі. Першапачаткова гэта была драўляная ўніяцкая царква. У 1866 годзе на яе месцы пабудавалі мураваны будынак і зрабілі святыню праваслаўнай.
Царква была знішчана ў 1930-х гадах, знаходзіцца ў руінах.
Архітэктура
Твор архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю.
Новае Шышлава
Новае Шышлава (Новое Шишлово) — вёска ў Кардымаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цюшынскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй са жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Альвізэ Віварыні
Развіўся пад уплывам Джавані Беліні і да некаторай ступені засвоіў ў сваёй манеры сілу і бляск яго каларыту. Працаваў у Венецыі з 1464, памёр пазней 1507 года.
Лукас ван Валкенборх
Лукас ван Валкенборх (Фалькенборх) (нідэрл. Lucas van Valckenborch, 1535,  —, (пахаваны), Франкфурт-на-Майне) — фламандскі мастак.
Жыццё і творчасць
Мастацкую адукацыю атрымаў у Мехелене, быў там членам гільдыі мастакоў Св. Лукі. Настаўнікі Л. ван Валкенборха невядомыя. У 1566 годзе браты Лукас і Мартэн ван Валкенборх, мастакі Ханс Врэдэман дэ Врыс і Хендрык Стэнвейк, усе пратэстанты па веравызнанні, з прычыны рэлігійных прыгнёту пакідаюць каталіцкі Лёвен і з’язджаюць спачатку ў Ахен, а затым у Льеж. У Антверпене Лукас знаёміцца ​​з эрцгерцагам Матыясам, штатгальтарам Іспанскіх Нідэрландаў (пасля імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі), і ў 1579 годзе паступае да яго на службу. Пасля таго, як Матыяс пакідае ў 1581 годзе пост штатгальтара і вяртаецца ў Лінц, Лукас ідзе за ім як прыдворны мастак.
У 1592—1593 гадах Л. ван Валкенборх перакладае сваю майстэрню з Лінца ў Франкфурт-на-Майне, дзе з 1586 года ўжо жыве яго брат Мартэн. У 1594 годзе ён атрымлівае франкфурцкае грамадзянства. У мастацкай майстэрні ван Валкенборха заўсёды навучалася шмат вучняў — сярод іх Георг Флегель і Яспер ван дэр Ліндэн. Брат Лукаса, Мартэн і абодва яго сыны, Гіліс і Фрэдэрык, таксама былі мастакамі.
Лукас ван Валкенборх пісаў пераважна краявіды ў стылі твораў Пітэра Брэйгеля Старэйшага. Часта сустракаюцца ў яго палотны на тэму «Поры года» з выявай сельскагаспадарчых работ і гарадскога побыту. Таксама ствараў карціны па рыначных сцэнках, займаўся партрэтным жывапісам.
Суніцы садовыя
Суні́цы садовыя, або Суніцы ананасныя (Fragaria × ananassa) — расліна з роду суніц, шырока распаўсюджана ў культуры.
Назва
Суніцы ананасныя, клубніка, трускаўка, клубніца.
Значэнне і выкарыстанне
Плады суніц вызначаюцца прыемным смакам і пахам, прывабным знешнім выглядам, з’яўляюцца каштоўным прадуктам дыетычнага харчавання. Суніцы — добрая крыніца аскарбінавай кіслаты, па колькасці вітаміну В9 (фоліевая кіслата) і вітаміну Е (токаферац) яны пераўзыходзяць іншыя плады і ягады.
3 ягад гатуюць варэнне, джэм, сокі, жэле, мармелад, сіропы, розныя напіткі, кандытарскія вырабы і інш. Плады суніц валодаюць лячэбна-прафілактычнымі ўласцівасцямі: рэгулююць халестэрынавы абмен і працэсы кроваўтварэння ў арганізме, папярэджваюць атлусценне печані, падтрымліваюць у нармальным стане эластычнасць капіляраў, павышаюць рэактыўнасць арганізма, узмацняючы яго супраціўляльнасць хваробам.
Пётр Весялоўскі (абозны каронны)
Пётр Весялоўскі (? — 1556) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Весялоўскіх герба «Агончык» зменены.
Абозны каронны з 1546 года, стараста мсцібаўскі і мяцельскі.
Ота Дзікс
Вільгельм Генрых Ота Дзікс (Wilhelm Heinrich Otto Dix, 2 снежня 1891, Гера, Цюрынгія —, Зінген, Бадэн) — нямецкі мастак і графік.
Ярка акрэслены авангардыст, у 1920-я гады быў звязаны з дадаізмам і экспрэсіянізмам. Нараўне з Жоржам Гросам прадстаўнік так званай «новай рэчыўнасці».
Палотны Дзікса адрозніваюць сацыяльныя і пацыфісцкія матывы, асэнсаванне агульначалавечых каштоўнасцей.
Ота Дзікс з’яўляецца адным з заснавальнікаў аб’яднання мастакоў пад назвай «Дрэздэнскі сецэсіён», якое з’явілася ў Дрэздэне ў 1919 годзе.
У апошнія месяцы Другой сусветнай вайны Ота Дзікс быў прызваны на вайсковую службу ў шэрагі фольксштурма; трапіў у палон да французскіх войскаў і ў лютым 1946 года адпушчаны на свабоду.
Біданы
Біданы (Бідани́) — вёска ў Ахтырскім раёне Сумскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Груньскай вясковай абшчыны.
2014 год у гісторыі спорту
2014 год быў адзначаны шэрагам спартыўных падзей.
Трус
Трус — адз.л. Трусы (жывёлы), таксама прозвішча.
В’язавэ (Ахтырскі раён)
В’язавэ (В'язове́) — вёска ў Ахтырскім раёне Сумскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Груньскай вясковай абшчыны.
Трэвіза-Брэшыяна
Трэвіза-Брэшыяна (Treviso Bresciano) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Брэшыя.
Насельніцтва складае 584 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 34 чал./км². Займае плошчу 17 км². Паштовы індэкс — 25070. Тэлефонны код — 0365.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Марцін Турскі.
Чалавек-павук: Далёка ад дому
«Чалавек-павук: Далёка ад дому» (Spider-Man: Far From Home) — амерыканскі фантастычны фільм 2019 года пра супергероя коміксаў кампаніі Marvel Comics Чалавека-павука. З’яўляецца другой часткай трылогіі пра Чалавека-павука ад рэжысёра Джона Уотса, а таксама 23-й па ліку карцінай ў кінематаграфічным сусвеце Marvel.
Галоўную ролю ў фільме сыграў Том Холанд.
Сюжэт
Пітэр Паркер разам з аднакласнікамі адпраўляецца на летнія вакацыі ў Еўропу. Але ім не выпадае адпачыць — пасля прыбыцця ў Венецыю група трапляе ў эпіцэнтр бітвы. Ні з таго ні з сяго з’яўляецца вадзяная істота і пачынае бурыць усё на сваім шляху. Цяпер Пітэру давядзецца ратаваць еўрапейскія архітэктурныя помнікі разам з загадкавым супергероем Містэрыа.
Мельнікава
Мельнікава — жаночая форма прозвішча Мельнікаў, тапонім.
Першамайскі сельсавет (Рэчыцкі раён)
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года Кабылеўскі сельсавет у складзе Васілевіцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Кабылева. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Рэчыцкага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рэчыцкім раёне БССР. З 5 красавіка 1935 года ў складзе Хойніцкага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Васілевіцкага раёна Палескай вобласці. 24 студзеня 1939 года перайменаваны ў Першамайскі сельсавет, а вёска Кабылева — у Першае Мая. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Караваціцкага сельсавета, цэнтр сельсавет перанесены ў вёску Каравацічы. З 16 верасня 1959 года сельсавет у складзе Рэчыцкага раёна. 29 лістапада 1962 года перайменаваны ў Караваціцкі сельсавет.
Гісторыя Берліна
Гісторыя Берліна пачалася ў Высокім Сярэднявеччы з заснавання двух гандлёвых гарадоў. Берлін упершыню згадваецца ў дакуменце ў 1244 годзе, а суседні Кёльн — у 1237 годзе. Абодва месцы, верагодна, на некалькі дзесяцігоддзяў старэйшыя.
У 1309 г. Кёльн і Берлін стварылі гарадскі саюз, каб гарантаваць узаемнае ваеннае і юрыдычнае супрацоўніцтва. У 1432 годзе абодва месцы аб’ядналіся ў двайны горад Кёльн-Берлін, хоць афіцыйнае аб’яднанне ў горад Берлін не павінна было адбыцца да 1709 года. У 1486 годзе Кёльн-Берлін канчаткова стаў рэзідэнцыяй маркграфаў і курфюрстаў Брандэнбурга з дому Гогенцолернаў. Курфюрст Іаахім II увёў Рэфармацыю ў Берліне ў 1539 годзе. Пераход курфюрста Ёган Сігізмунд і яго двара ў кальвінісцкую веру, завершаны ў 1613 г., прывёў да доўгатэрміновай канфесійнай напружанасці з лютэранскім насельніцтвам Берліна.
Трыццацігадовая вайна (1618—1648) спыніла культурны і эканамічны бум Берліна як жылога горада. Эпідэміі і пераходы войскаў скарацілі насельніцтва ўдвая. Толькі пры Вялікім курфюрсце горад змог паступова аднавіцца ад наступстваў вайны. Вялікі курфюрст загадаў пабудаваць крэпасць вакол Берліна і Кёльна і дазволіў іміграваць французскім рэлігійным бежанцам. У пачатку XVIII ст., у выніку каранацыі Фрыдрыха I, яго пераемнік спрыяў будаўніцтву цэркваў, гарадскіх палацаў і гарадскіх дамоў і стварыў парадныя пляцоўкі. На працягу XVIII ст. Берлін абагнаў па колькасці насельніцтва і памерах усе нямецкія гарады, акрамя імперскай Вены.
Нягледзячы на ​​тое, што Фрыдрых Вялікі жыў у Патсдаме, ён прасунуў далейшае пашырэнне Берліна на Унтэр-дэн-Ліндэн з Форумам Фрэдэрыка і новым будаўніцтвам рэпрэзентатыўных непасрэдных будынкаў і заснаваў дзяржаўныя мануфактуры, такія як Каралеўская парцалянавая мануфактура ў Берліне. Пры яго пераемніку Фрыдрыху Вільгельму II горад зведаў класіцыстычную трансфармацыю. Рэлігійная і сацыяльная талерантнасць у часы берлінскага класіцызму зрабіла яго адным з найважнейшых гарадоў эпохі Асветніцтва ў Еўропе. Пасля двухгадовага перыяду французскай акупацыі (1806—1808) Берлін перажыў велізарны бум у XIX ст., асабліва з 1860 года, і стаў адным з самых густанаселеных мегаполісаў у свеце (чацвёрты па велічыні горад каля 1920 г.), прамысловы і навуковы цэнтр, а таксама важны транспартны вузел чыгуначнай сеткі. У 1871 годзе горад стаў сталіцай Германскай імперыі.
Этымалогія
Назва Берлін спрадвечна славянская. Яно ўзыходзіць да Палабскага Бірліна, Берліна, і азначае «месца на балоце». У яго аснове — палабскае бірл-, берл- ‘балота, багна’, дапоўненае славянскім суфіксам -ін, які паказвае на месцазнаходжанне. Дакументальная традыцыя з артыкулам («Берлін») гаворыць аб арыгінальнай назве урочышча, якую перанялі пасяленцы.
Назва Кёльн, верагодна, з’яўляецца пераносам назвы з Кёльна на Рэйне, якая ўзыходзіць да лацінскага colonia 'горад на заваёванай зямле, калонія'. Аднак нельга цалкам выключаць паходжанне ад палабскай назвы *kol’no, якая ўтварылася б ад kol 'пост'.
Назва горада не можа быць аднесена ні да меркаванага заснавальніка горада, Альбрэхт Мядзведзь (Albrecht der Bär), які памёр у 1170 годзе, ні да геральдычнай жывёлы, мядзведзя. Геральдычная жывёла паходзіць ад назвы горада, а не наадварот (Berlin — «Bärlein», «маленькі мядзведзь»).
Гумарыя
Гумарыя (Humaria) — род грыбоў сямейства. Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1870 годзе.
Капітолій
Капітолій (Capitolinus) — адзін з сямі пагоркаў, на якіх паўстаў Старажытны Рым. Мае дзве вяршыні — Капітоль (вышыня 46 м) і Цытадэль (Arx; вышыня 49,2 м), паміж імі месціцца западзіна Асылум (Asylum; вышыня 36,5 м). Капітолій, найменшы з усіх пагоркаў Рыму, узвышаецца каля паўднёвага берагу Тыбра, на паўночны захад ад Палаціна, над размешчаным у доле Форумам. Палітычны і культурны цэнтр Старажытнага Рыму. На Капітоліі завяршаліся трыўмфальныя шэсці рымскага войска. У пачатку Сярэднявечча антычныя пабудовы былі разбураныя. У гонар рымскага Капітолія названы будынак Кангрэсу ЗША ў Вашынгтоне.
Гісторыя
Паводле падання ў час этрускаў зваўся Сатурнійскім або Тарпейскім пагоркам, стромкі схіл адной з яго вяршыняў — Тарпейскай скалы, служыў месцам пакаранняў. У рэспубліканскі час на тым месцы быў пабудаваны храм Юноны Дарадчыцы. Новую назву атрымаў ад перанесенага з Квірынала свяцілішча сабінаў, якое звалася Капітоліям, каля яго адбываліся паседжанні сената і народныя сходы. Доўгі час захоўваўся і стары Капітолій (Capitolium vetus), які знаходзіўся на Квірынале.
Бальцэр Весялоўскі
Бальцэр Весялоўскі (? — да 27 лютага 1600) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Весялоўскіх герба «Агончык» зменены.
Падстараста ваўкавыскі ў 1588—1589 гадах (пакінуў пасаду паводле дэкрэта Трыбунала ВКЛ), войт ваўкавыскі з 1592 года.
Сямі’я
У шлюбе з Альжбетай з Абрамовічаў.
Беат Ліебанскі
Беат Ліебанскі (Beatus Liebanensis, Beato de Liébana) — святар, царкоўны пісьменнік і багаслоў VIII стагоддзя, аўтар адной з самых вядомых кніг сваёй эпохі «Каментарый на Апакаліпсіс».
Біяграфія
Беат быў манахам-бенедыктынаў у манастыры Святога Марціна Турскага (Сан-Марцін-дэ-Тур’ена, пазней пераназваным у Санта-Тарыбіа-дэ-Льебана), дзе пасля яго пасвяцілі ў сьвятары. Як мяркуецца, у 785 годзе стаў абатам гэтага манастыра.
Існуе непацверджаных версія пра тое, што ён быў духоўнікам Адасінды, удавы Сіло — караля Астурыі. Беат у сваёй кнізе «Liber adversus Elipandum» згадвае толькі пра сваю прысутнасць у лістападзе 785 года на пастрыжэнні былой каралевы ў манашкі.
Згодна з Эліпандам Таледскім (супраць якога выступаў Беат), вучнем Беата быў Алкуін. Некаторыя біяграфічныя звесткі, а таксама апошняя згадка пра Беата як пра жывога чалавека, запазычаны з літаратурнай і эпісталярнай спадчыны Алкуіна.
Дзейнасць
Беат Ліебанскі быў адным з першых тэолагаў, якія выступілі з рэзкай крытыкай адапцыянісцкіх ідэй арцыбіскупа Эліпанда Таледскага, што выклікала варожасць паміж імі. У 786 годзе, палемізуючы з арцыбіскупам, Беат (у суаўтарстве з іншым сваім вучнем — тытулярным біскупам Этэрыем Аксаменскім) напісаў твор у двух частках «Кніга супраць Эліпанда, або Пра усынаўленне Хрыста, Сына Божага» (Liber adversus Elipandum, sive de adoptione Christi Filii Dei). Гэтая кніга мае выгляд палемічнага пісьма і цікавая наяўнасцю новага для той эпохі дыялектычнага метаду.
Беату Ліебанскаму прыпісваюць некалькіх гімнаў, пасля уведзеных у масарабскую або вестгоцкую літургію. Найбольш спрэчным з’яўляецца яго аўтарства гімна апосталу Якаву: «Пра Слова Божае, народжанае вуснамі Айца» (O Dei Verbum Patris ore proditum).
Лусаіл
Лусаіл (لوسيل) — другі па велічыні горад Катара, які размяшчаецца на поўначы муніцыпалітэта Эд-Даіян. Лусаіл размешчаны на поўнач ад Дохі на 23 кіламетры на плошчы больш за 38 квадратных кіламетраў. Плануецца, што па заканчэнні будаўніцтва горада ў ім будзе пражываць каля 455 тысяч чалавек.
Лусаіл быў абраны адной з пляцовак правядзення чэмпіянату свету па футболе ў 2022 годзе. На Нацыянальным стадыёне Лусаіл пройдзе ўрачыстае адкрыццё турніру, фінал і іншыя этапы чэмпіянату. У 2015 годзе горад прыняў чэмпіянат свету па гандболе сярод мужчын. У горадзе таксама размешчана гоначная траса Формулы-1, на якой у 2021 годзе прайшло Гран-пры Катара.
NGC 5994
NGC 5994 (іншыя абазначэнні — UGC 10033, KCPG 472A, MCG 3-40-38, Arp 72, ZWG 107.36, VV 16, NPM1G +18.0461, PGC 56020) — галактыка ў сузор’і Змяя.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога», а таксама ўключаны ў атлас пекулярных галактык.
Гнылыця (Ахтырскі раён)
Гнылыця (Гнили́ця) — вёска ў Ахтырскім раёне Сумскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Груньскай вясковай абшчыны.
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка (Тарас Григорович Шевченко;, в. Мо́рынцы, цяпер Звянігародскі раён, Чаркаскай вобласці, Украіна — , Санкт-Пецярбург); — украінскі пісьменнік, мастак, грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай літаратурнай мовы.
Літаратурная спадчына Шаўчэнкі, цэнтральную ролю ў якой іграе паэзія, у прыватнасці зборнік «Кабзар», лічыцца асновай сучаснай украінскай літаратуры і шмат у чым літаратурнай украінскай мовы. Аб’яднаў у сваіх паэтычных творах жывую гутарковую мову са сродкамі мовы кніжнай, узнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна вышэйшы ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі.
Дзяцінства і юнацтва
Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка 1814 года ў в. Морынцы Педзінаўскай воласці Звянігародскага павета Кіеўскай губерні. Быў трэцім дзіцем прыгонных сялян Рыгора Іванавіча Шаўчэнкі і Кацярыны Акімаўны пасля сястры Кацярыны (1804 – каля 1848) і брата Мікіты (1811 – каля 1870).
Паводле роднасных паданняў, дзяды і прадзеды Тараса з бацькоўскага боку паходзілі ад казака Андрэя, які на пачатку XVIII стагоддзя прыйшоў з Запарожскай Сечы. Бацькі яго маці, Кацярыны Акімаўны Бойка, былі перасяленцамі з Прыкарпацця.
У 1816 годзе сям'я Шаўчэнка пераехала ў в. Кірылаўка Звянігародскага павета, адкуль паходзіў Рыгор Іванавіч. Дзіцячыя гады Тараса мінулі ў гэтай вёсцы. У 1816 годзе нарадзілася Тарасава сястра Ярына, у 1819 годзе — сястра Марыя , а ў 1821 годзе нарадзіўся Тарасаў брат Ёсіп.
Увосень 1822 года Тарас Шаўчэнка пачаў вучыцца грамаце ў дзяка Саўгіра. Тады ж азнаёміўся з творамі Рыгора Скаварады.
10 лютага 1823 года яго старэйшая сястра Кацярына выйшла замуж за Антона Красіцкага — селяніна з Зялёнай Дзібровы, а 1 верасня 1823 года ад цяжкай працы і беднасці памерла маці Кацярына.
19 кастрычніка 1823 года бацька ажаніўся другі раз з удавой Аксанай Цярэшчанка, у якой ужо было трое дзяцей. Яна жорстка абыходзілася з няроднымі дзецьмі, ў прыватнасці з малым Тарасам. У 1824 годзе нарадзілася сястра Тараса Марыя — ад другога шлюбу бацькі. Хлопец чумакаваў з бацькам. Бываў у Звэныгародку, Умані, Елісаветградзе (цяпер Крапыўныцкы). 2 красавіка 1825 года бацька памёр, і неўзабаве мачыха вярнулася са сваімі трыма дзецьмі ў Марынцы. Урэшце Тарас вымушаны быў пакінуць дом. Некаторы час Тарас жыў у дзядзькі Паўла, які пасля смерці яго бацькі стаў апекуном сірот. У гутарцы з біёграфам паэта М. Чалым Ярына характарызавала Паўла як «вялікага кацюгу», Тарас працаваў у яго разам з парабкам у гаспадарцы, але ў выніку не вытрымаў цяжкіх умоў жыцця і пайшоў у арэнду да новага кірылаўскага дзяка Пятра Багорскага.
Як штурхач насіў ваду, ацяпляў школу, абслугоўваў дзяка, чытаў псалтыр над памерлымі і вучыўся. Не стрываўшы здзекаў Багорскага і адчуваючы вялікую цягу да жывапісу, Тарас уцёк ад дзяка і пачаў шукаць у навакольных сёлах настаўніка-маляра. Некалькі дзён парабкаў і «вучыўся» жывапісу ў дыякана Яфрэма (Лысянка Звэныгародскага павета, цяпер Чаркаскай вобласці). Таксама меў настаўнікаў-маляроў з вёскі Стэбліў, Канеўскага павета і з вёскі Тарасаўкі Звенігародскага павета. Намытваючы ў кірылаўскага папа Рыгора Кошыца, Тарас пабываў у Багуславе, у мястэчках Бурты і Шпола.
У 1828 годзе Шаўчэнку ўзялі казаком (слугой) да панскага двара ў Вільшанай (Звэныгародскага павета Кіеўскай вобласці), калі ён звярнуўся па дазвол вучыцца ў хліпноўскага маляра. У тым жа годзе памёр Васіль Энгельгардт, і сяло Кірылаўка стала ўласнасцю яго сына — Паўла Энгельгардта, які прызначыў Тараса ўласным дваровым слугой у вільшанскім маёнтку.
Амаль два з паловай гады — з восені 1828 да пачатку 1831 — Шаўчэнка прабыў са сваім панам у Вільні. 18 снежня 1829 года той заспеў Тараса ноччу за маляваннем казака Платава, героя вайны 1812 года, намяў яму вушы і загадаў выдраць на стайні. На наступны дзень загад быў выкананы фурманам Сідоркам. Падрабязнасці Віленскага жыцця малавядомыя. Верагодна, Тарас наведваў лекцыі па маляванні прафесара Віленскага ўніверсітэта Ёнаса Рустэмаса. Шаўчэнка мог быць відавочцам Польскага паўстання ў 1830 годзе. З тых часоў захаваўся Тарасаў малюнак «Жаночая галоўка», які сведчыць аб амаль прафесійным валоданні алоўкам. У горадзе Тарас пазнаёміўся са швачкай — полькай Дуняй Гусікоўскай. Польскую мову ён ведаў яшчэ з Украіны, дзе ў той час яна была дастаткова распаўсюджаная. З Гусікоўскай юнак удасканаліў сваё веданне польскай мовы, мог чытаць у арыгінале творы Міцкевіча.
Першыя гады ў Пецярбургу. Выкуп з прыгону (1831–1838)
Пераехаўшы ў 1831 годзе з Вільні ў Пецярбург, памешчык П. Энгельгардт узяў з сабой Шаўчэнку, а каб пасля атрымаць выгаду на мастацкіх творах уласнага «пакаёвага мастака», падпісаў кантракт і аддаў яго ў навуку на чатыры гады да жывапісца В. Шыраева, у якога і пасяліўся Тарас да 1838 года. У арцелі Шыраева Шаўчэнка акружалі такія ж, як і ён, здольныя маладыя людзі — выхадцы з нізкіх пластоў народа — прыгонныя сяляне або адпушчаныя з прыгону і мяшчане, якія імкнуліся авалодаць мастацтвам жывапісу, стаць мастакамі. Шыраеў звяртаўся з вучнямі строга, у сваёй аўтабіяграфіі і аповесці «Мастак» Шаўчэнка пісаў пра яго як «чалавека прагнага, грубага, суровага і дэспатычнага». Звычайна Шыраеў заключаў кантракты на восем гадоў: пяць з іх адводзіліся на навучанне, а на працягу наступных трох гадоў вучань павінен быў «паслужыць майстру за навучанне», працуючы на яго. На працягу пяці гадоў гаспадар вучыў вучня маляваць і пісаць «міфалагічныя і гістарычныя фігуры і фарцарнамент, кветкі і розныя ўпрыгажэнні клеевымі і алейнымі фарбамі». Ён павінен быў даць жыллё, карміць і апранаць вучня, а вучань — падпарадкоўвацца майстру і не адлучвацца без дазволу. Пасля заканчэння дагавора ўладальнік абавязваўся даць вучню «прыстойнае адзенне» або замест яго 100 рублёў, а бацькам вучня выслаць 150 рублёў. Падчас выканання арцеллю падрадаў Шаўчэнка авалодаў мастацтвам дэкаратыўнага роспісу, у прыватнасці падчас роспісу Вялікага тэатра як падмайстар-малявальшчык. Пасля паспяховага завяршэння ў лістападзе 1836 года работ у Вялікім тэатры арцель працавала па кантракце з канторай імператарскіх тэатраў да лета 1838 г.: вырабляла жывапісныя і малярныя работы, вырабляла дэкарацыі, вясной 1838 года нанова распісала плафоны Александрынскага і Міхайлаўскага тэатраў. Яшчэ адным з найадказнейшых падрадаў быў роспіс будынка Сената і Сінода, якія тады былі перабудаваны. Яшчэ ў 1835–36 гадах Шаўчэнка стварыў некалькі складаных шматфігурных кампазіцый па тэме антычнай гісторыі і Кіеўскай Русі. У 1836–37 гадах Шаўчэнка стварыў малюнак «Смерць Багдана Хмяльніцкага». Але найдасканалейшым малюнкам на гістарычную тэму гэтага перыяду з'яўляецца «Смерць Сакрата» 1837 г., які адрозніваецца ўпэўненасцю малюнка, перадачы асвятлення, групаваннем фігур. Найбольшыя поспехі ў гэтыя гады Шаўчэнка меў у жанры акварэльнага партрэта, дзякуючы авалоданню вопытам іншых мастакоў, у прыватнасці П. Сакалова. Першы акварэльны партрэт ён намаляваў яшчэ ў 1833 годзе — гэта быў партрэт Паўла Энгельгардта. У гэтыя гады Шаўчэнка ўзмоцнена займаўся самаадукацыяй, знаёміўся з творамі мастацтва — арыгіналамі і гравюрамі з іх.
Па начах, у вольны ад працы час, Шаўчэнка хадзіў у Летні сад, маляваў статуі. Летам 1836 года падчас аднаго з начных сеансаў малявання ў Летнім садзе ён пазнаёміўся са сваім земляком — мастаком Іванам Сашэнкам, а праз яго — з Яўгенам Грэбінкам, Васілём Грыгоравічам і Аляксеем Венецыянавым, які пазнаёміў Тараса з уплывовым пры двары паэтам Васілём Жукоўскім. Сашэнка ўгаварыў Шыраева адпусціць Шаўчэнку на месяц, каб той наведваў залы жывапісу Таварыства заахвочвання мастакоў. Камітэт гэтага таварыства, «разгледзеўшы малюнкі старонняга вучня Шаўчэнкі», прыняў «мець яго на ўвазе на будучыню».
Апалон Макрыцкі, мастак, вучань Брулова і прыяцель Шаўчэнка, які ўзяў на сябе ініцыятыву прыцягнуць Брулова для вызвалення Тараса ад прыгоннага права, адзначыў у сваім дзённіку, што ў сераду, 31 сакавіка 1837 года, ён паказаў Брулаву верш Шаўчэнкі. Брулоў быў ім «вельмі задаволены і, ўбачыўшы ў ім думкі і пачуцці маладога чалавека, вырашыў выняць яго з падаткага (прыгоннага) стану». Шаўчэнка пачаў практыкавацца ў вершаскладанні пад уражаннем сваёй сустрэчы з украінскімі творамі ў Грэбінкы ў ліпені 1836 года. Грэбінка быў першым, хто прымеціў і падтрымаў паэтычны талент Шаўчэнка, стаў яго першым літаратурным натхняльнікам і настаўнікам. Першым прызнаным паэтычным «шэдэўрам» Шаўчэнка лічыцца балада «Прычынная». Штотыдзень на кватэры Грэбінкы праходзілі літаратурныя вечарыны, на якіх бываў і Шаўчэнка.
Вучань Пецярбургскай акадэміі мастацтваў. «Кабзар» (1838–1843)
Засведчыўшы сваю адпускную ў пецярбургскай Палаце грамадзянскага суда, Шаўчэнка стаў вучнем Акадэміі мастацтваў, дзе яго настаўнікам стаў К. Брулоў. Па словах Шаўчэнкі: «надышла найсветлейшая пара яго жыцця, незабыўныя, залатыя дні» вучобы ў Акадэміі мастацтваў, якім ён прысвяціў у 1856 годзе аўтабіяграфічную аповесць «Мастак».
З чэрвеня 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры ў доме № 100 другога квартала Васільеўскага вострава, недалёка ад пецярбургскай Акадэміі мастацтваў. Але ў большасці сваёй праводзіў час у Акадэміі і ў майстэрні К. Брулова. З-за рэарганізацыі ў 1840 годзе Акадэміі мастацтваў спынілі выкладанне агульнаадукацыйных дысцыплін. Усе навучэнцы наведвалі толькі спецыяльныя класы, якіх было шэсць: два малявальныя, дзе навучэнцы малявалі з эстампаў-арыгіналаў; два гіпсавых, у адным з якіх малявалі з гіпсавых галоў, а ў другім — з гіпсавых фігур; класы натурныя, дзе малявалі з натуршчыкаў; і маляўнічы, дзе рабілі эцюды алеем. Шаўчэнка прыйшоў у Акадэмію з дастаткова высокай падрыхтоўкай. Першыя іспыты ён здаваў у класе «гіпсавых фігур». Папярэдні этап навучання — маляванне з «арыгіналаў» і «гіпсавых галоў» — быў пройдзены ім самастойна, яшчэ да паступлення ў Акадэмію, з дапамогай сяброў-мастакоў (І. Сашэнка, А. Макрыцкага і іншых) і як старонні вучань Таварыства заахвочвання мастацтваў. З «гіпсавых галоў» Шаўчэнка таксама маляваў яшчэ да вызвалення з прыгоннага права ў рысавальнай класе Таварыства заахвочвання мастакоў і ў Акадэміі мастацтваў.
Першы экзамен па маляванні Шаўчэнка здаваў 23 чэрвеня 1838 года. Ацэнкі выстаўлялі, пачынаючы з першага нумара, які быў найвышэйшым балам, і далей, у залежнасці ад колькасці прадстаўленых вучнямі малюнкаў. І. Сашэнка атрымаў пяты нумар, Шаўчэнка — трынаццаты. З верасня таго ж года на так званым трэцім экзамене (за трэць года), дзе чарговым прафесарам быў К. Брулоў, Шаўчэнка атрымаў адзінаццаты нумар, 4 кастрычніка 1838 года на месячным экзамене яму прысудзілі найвышэйшы бал — першы нумар, у канцы таго ж месяца — трэці нумар, яшчэ праз месяц, 30 лістапада, — другі. Атрыманне тройчы такіх высокіх нумароў лічылася вялікім поспехам і давала падставы для пераводу ў наступны, натурны, клас яшчэ да заканчэння навучальнага года. На трэцім іспыце 24 снежня 1838 года Шаўчэнка маляваў ужо з натуры, дзе атрымаў чацвёрты нумар. Разам з тым ён спрабаваў свае сілы і ў самастойных кампазіцыйных малюнках. Найраннейшы з іх — «Казацкі банкет» — створаны 25 снежня 1838 года. Яго поспехі тады ж прыцягнулі ўвагу Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога 16 снежня 1838 года, разгледзеўшы прадстаўленыя Шаўчэнкам малюнкі, вырашыў узяць яго на ўтрыманне пры першай жа вакансіі. А праз месяц, 20 студзеня 1839 года Камітэт прыняў ''«прызначыць мастаку Шаўчэнку за 30 руб. у месяц утрымання, які і прызначаць з 1 студзеня гэтага года»''. 23 лістапада 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры І. Сашэнка ў доме № 47 на 4-й лініі Васільеўскага вострава.
Сашэнка папракаў Шаўчэнку не толькі за пісанне вершаў, але і за тое, што ён пачаў весці свецкае жыццё, у прыватнасці разам з К. Брулавым часта ездзіў на літаратурна-музычныя вечарыны, наведваў пісьменнікаў, дзеячаў мастацтва, стаў лепш апранацца. Але насуперак асцярогам Сашэнкі легкадумнае жыццё Шаўчэнкі не перашкодзіла яму стварыць у гэты перыяд шэраг паэтычных шэдэўраў. Новыя знаёмствы з мастакамі і пісьменнікамі, з літаратурна-мастацкім светам, наведванне гурткоў і літаратурна-музычных вечароў — наадварот, узбагачалі і пашыралі кругагляд Шаўчэнкі, падштурхоўвалі яго да паэтычнай творчасці. Ад Сашэнкі ў лютым 1839 года Шаўчэнка пераехаў у дом № 182 другога квартала Васільеўскай часткі горада на кватэру мадам Ёгансан. Жыў ён там нядоўга і неўзабаве перабраўся на кватэру свайго сябра, вучня К. Брулова — Р. Міхайлава ў доме Г. Арэнса на 7-й лініі Васільеўскага вострава. З пачатку 1839 года Шаўчэнка знаходзіўся ў натурным класе Акадэміі мастацтваў, дзе з перапынкамі маляваў да 1844 года. На першым трэцім іспыце 29 красавіка 1839 года К. Брулоў адзначыў яго малюнак як найлепшы. Тады нікому не быў пастаўлены першы і другі нумар, Шаўчэнка атрымаў трэці. Савет Акадэміі мастацтваў узнагародзіў яго сярэбраным медалём другой ступені. У 1839 годзе Шаўчэнка пачаў авалодваць тэхнікай алейнага жывапісу, да яго найраннейшых спроб адносіцца «Натуршчык у позе св. Себасціяна». З лістапада 1839 года Шаўчэнка жыў у маладога скульптара-медальера Фёдара Панамарова, які меў у Акадэміі майстэрню з антрэсолямі, у гэты ж час ён цяжка хварэў на тыф. У сакавіку 1840 года ў сувязі з рэарганізацыяй Акадэміі ўсе навучэнцы з яе памяшкання былі выдвараныя. У гэты час Шаўчэнка падаў на месячныя іспыты алейныя эцюды. 27 верасня 1840 года Савет Акадэміі мастацтваў адзначыў сярэбраным медалём другой ступені яго першую самастойную алейную карціну «Хлопчык-жабрак, які дае хлеб сабаку». Акрамя таго, Савет і Агульны сход Акадэміі мастацтваў выказалі аўтару «пахвалу». Поспех Шаўчэнка адзначыла і Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога вырашыў пісьмова выказаць сваю гатоўнасць падтрымліваць яго і надалей у імкненні авалодаць мастацтвам жывапісу. Вучачыся ў Акадэміі паступова ўтвараліся і матэрыялістычныя асновы мастацкіх поглядаў Шаўчэнкі. На трэцім іспыце 24 снежня 1840 года Шаўчэнка атрымаў пяты нумар за малюнак «Натуршчыкі». Гэта — адзіны захаваны малюнак з тых, якія ён выканаў на трэціх іспытах у натурным класе. Да гэтага ж часу адносіцца яго першы і найвядомейшы ў будучыні алейны аўтапартрэт.
У 1840 годзе Шаўчэнка пазнаёміўся з Васілём Штэрнбергам, які стаў яго блізкім сябрам. Пасябраваў Шаўчэнка і з мастаком К. Іаахімам, з якім яго таксама пазнаёміў Штэрнберг. Прыблізна ў 1840 годзе, на думку даследчыкаў, у Пецярбургу адбылося знаёмства Шаўчэнка з Якавам Кухарэнкам, пісьменнікам і атаманам Чарнаморскага казачага войска, які ў далейшым таксама стаў яго таварышам і суразмоўцам па амаль 20-гадовай перапісцы.
Яшчэ ў канцы 1839 года Шаўчэнка пазнаёміўся з П. Мартасам, таварышам Я. Грэбінкі, А. Макрыцкага, Н. Кукольніка. Азнаёміўшыся выпадкова з рукапіснымі творамі і ўражаны імі, П. Мартас праявіў да іх вялікую цікавасць. Ён параіўся з Я. Грэбінкам і прапанаваў Шаўчэнку выдаць іх асобнай кнігай, якую пасля назвалі «Кабзарам». Як успамінаў Мартас, Шаўчэнка не адразу пагадзіўся на выданне, яго прыйшлося ўгаворваць. Думкі і настроі Шаўчэнка перад выданнем зборніка адбіліся ў вершы «Думы мае, думы мае». Дзейны ўдзел у выданні «Кабзара» прымаў Я. Грэбінка, менавіта ён падаў рукапіс у Пецярбургскі цэнзурны камітэт. Да гэтага Мартас выключыў з «Кабзара» тыя месцы, якія маглі павярнуцца супраць яго як выдаўца непрыемнасцямі. Цэнзар П. Корсакаў, саступіўшы просьбу Мартаса і падпісаўшы «Кабзару» да друку, папярэдне не прачытаўшы яго «праблемныя месцы», пасля, азнаёміўшыся з друкаваным тэкстам, таксама канфіскаваў урыўкі нецэнзурнага зместу і толькі пасля гэтага даў дазвол на выпуск кнігі ў свет.
4 траўня 1840 года з'явілася першая друкаваная аб'ява аб продажы «Кабзара», які хутка разышоўся, яго выхад, нават урэзанага цэнзурай, быў падзеяй вялікага літаратурна-грамадскага значэння. У першага «Кабзара» яшчэ не было адкрытых заклікаў да рэвалюцыйных дзеянняў, аднак увесь ён утрымліваў пратэст супраць грамадскай несправядлівасці і імкнення да вольнага жыцця. У распрацоўцы гістарычных тэм Шаўчэнка не адышоў ад пэўнай ідэалізацыі мінулага Украіны. Творы Шаўчэнкі патрапілі ў Беларусь, на Каўказ і за мяжу (у Прагу). А. Афанасьеў-Чужбінскі, які ў сярэдзіне XIX стагоддзі служыў на Каўказе, пісаў: «Усюды, дзе знаходзіў некалькі ўкраінцаў, у крузе службоўцаў або ў нейкім палку, усюды сустракаў я пацёртыя асобнікі „Кабзара“ і „Гайдамакаў“ і поўнае, шчырае спачуванне да іх аўтара». Рэакцыя расійскіх крытыкаў у большасці сваёй была агрэсіўная: рэцэнзент з «Паўночнай пчолы» пісаў, што «асаблівай украінскай мовы няма», іншыя рэцэнзенты называлі ўкраінскую мову «гібрыдным дыялектам», «бесперспектыўнай» і «мужыцкай» і лічылі, што ўкраінская мова не мае шанцаў на існаванне.
Увосень 1842 года Шаўчэнка адправіўся ў марскую паездку ў Швецыю і Данію, але з-за нядужання ён даплыў на параходзе толькі ў Рэвель і вярнуўся назад у Пецярбург.
Першае падарожжа па Украіне. «Жывапісная Украіна» (1843–1844)
Падчас першай паездкі ва Украіну Шаўчэнка задумаў выдаць серыю афортаў «Жывапісная Украіна», а на атрыманыя сродкі выкупіць сваіх родных з прыгонніцтва. 11 лістапада 1844 года камітэт Таварыства заахвочвання мастакоў прыняў рашэнне аказаць Шаўчэнку грашовую дапамогу (300 рублёў) для гэтага выдання. Першыя 6 афортаў («У Кіеве», «Выдубецкі манастыр у Кіеве», «Судная рада», «Старасці», «Казка» («Салдат і Смерць»), «Дары ў Чыгірыне 1649 года») выйшлі ў лістападзе. Нягледзячы на неверагодныя намаганні Шаўчэнкі па прасоўванні, на дзейную дапамогу В. Рэпнінай і некаторых знаёмых мастака, продажы першага выпуску «Жывапіснай Украіны» ішлі занадта марудна. Шаўчэнка меў намер выдаць і другі выпуск зборніка афортаў, але за адсутнасцю сродкаў гэта так і не было ўвасоблена. Яго мара аб выкупе з прыгонніцтва братоў і сясцёр так і не здзейснілася.
У 1844 годзе апублікавана перадрук першага выдання «Кабзара» з дадаткам паэмы «Гайдамакі» пад назвай «Чыгірынскі Кабзар і Гайдамакі». У тым жа годзе Шаўчэнка напісаў гістарыясофска-палітычную «камедыю» «Сон» — паэму-гратэск, якая раскрывае чытачам наступствы заняволення Украіны Масквой.
3 красавіка 1845 года Тарас Шаўчэнка падаў заяву ў Савет Акадэміі мастацтваў з просьбай прысвоіць яму званне мастака. Савет прыняў рашэнне, а агульны сход Акадэміі 18 лістапада 1845 года зацвердзіў «Тараса Шаўчэнка ў акадэмічным званні некласны мастак у жывапісе гістарычным і партрэтным» і выдала яму па яго заяве білет на права праезду ва Украіну і назад «для мастацкіх заняткаў», а таксама бесперашкоднага там знаходжанне.
Другі прыезд ва Украіну. Археаграфічная камісія (1845–1847)
31 сакавіка 1845 года Шаўчэнка адправіўся з Пецярбурга праз Маскву ва Украіну. У Маскве сустрэўся з Міхаілам Шчэпкіным і агледзеў Крэмль. Далей ён праехаў Падольск, Тулу, Арол, Кромы, Эсмань. Першай станцыяй ва Украіне, дзе спыніўся Шаўчэнка, быў Глухаў. Наступны прыпынак ён здзейсніў у Кралэвцы, дзе маляваў партрэт ротмістра І. Рудзінскага.
Затым Шаўчэнка наведаў Ягатын, каб выказаць спачуванні смерці бацькі В. Рэпнінай. Паміж сябрамі адбылася размова пра альбом «Жывапісная Украіна». Князёўна з асаблівай стараннасцю займалася ўладжанням падпіскі на гэтае выданне. Праз Пераяслаў, Барыспіль, Бравары паэт адправіўся ў Кіеў. У Кіеве паэт пашырыў знаёмства са студэнцкай моладдзю і сустрэўся з М. Максімовічам, якому таксама падарыў паэму «Трызна». Свае кіеўскія сустрэчы вясной 1845 года паэт звязваў, перш за ўсё, з неабходнасцю распаўсюджвання «Жывапіснай Украіны». Дзякуючы Максімавічу ён стаў неафіцыйным супрацоўнікам Кіеўскай археаграфічнай камісіі. Выконваючы задачы камісіі, Шаўчэнка шмат падарожнічаў па Украіне, збіраў фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы, адлюстроўваў гістарычныя і архітэктурныя помнікі і вёў «Археалагічныя нататкі». Знаходзячыся ў Кіеве, Шаўчэнка працягваў літаратурную дзейнасць, у прыватнасці, менавіта тут ён пачаў паэму пра Яна Гуса «Ерэтык», чытаў гістарычныя крыніцы гэтай асобы і распытваў знаёмых. Асоба гэтага чэшскага рэфарматара і прапаведніка зацікавіла Шаўчэнка сваёй рэвалюцыйнай дзейнасцю. Крыху пазней, 22 лістапада, знаходзячыся ўжо ў Пераяславе, Шаўчэнка зацікавіўся і іншым чэшскім асветнікам Павелам Шафарыкам, з-за чаго напісаў пасвячэнне ў паэму — «Шафарыку».
У пачатку снежня Шаўчэнка зноў прыехаў у В'юнішчэ да С. Самойлава, дзе пражыў каля месяца, там ён напісаў шэраг лірычных вершаў: «Маленькай Мар'яне», «Мінаюць дні, мінаюць ночы…», «Тры лета». У канцы снежня Шаўчэнка зноў цяжка захварэў, пасля чаго заклапочаны С. Самойлаў неадкладна адвёз яго на лячэнне ў Казачкоўскага. 25 снежня 1845 года ў доме Казачкоўскага паэт напісаў палітычны, рэвалюцыйны запавет — «Як памру, то пахавайце…», які быў адлюстраваннем сялянскіх супрацьпамешчыцкіх паўстанняў. Гэтымі вершамі завяршаецца альбом «Тры лета». Пасля акрыяння, у пачатку 1846 года Шаўчэнка па ўдзеле камісіі зноў адправіўся на Левабярэжжа, дзе ў чарговы раз наведаў гарады і вёскі: Ягатын, Майсіўку, Іскіўці, Бярозавую Рудку, Лэмэшы, Маркіўці і Прылукы. У Майсіўцы, на традыцыйных імянінах Т. Вільхоўскай, Шаўчэнка сустрэў многіх сваіх знаёмых: В. Забілу, Г. Тарноўскага, М. Маркевіча, Закрэўскіх, пазнаёміўся з М. Кейкуатавым і сямействам Катэрынычаў. Там Шаўчэнка намаляваў алейны партрэт дробнай памешчыцы А. Шосткі (лёс якога невядомы), разгуляны на яе карысць у латарэю. Партрэт выйграла М. Корсун, памешчыца Вялікай Кручы Пыратынскага павета. Далей, працягваючы гісторыка-этнаграфічныя даследаванні, Шаўчэнка зноў заехаў у Іскіўці да А. Афанасьева-Чужбінскага, з якім адправіўся ў Ніжын, дзе захавалася нямала важных помнікаў архітэктуры: саборы, цэрквы, жылыя будынкі XVII–XVIII ст. У Ніжыне ён сустракаўся са студэнтамі юрыдычнага ліцэя, наведаў карцінную галерэю і сустрэўся са сваім даўнім сябрам І. Сашэнкам. Затым Шаўчэнка наведаў Чарнігаў, дзе агледзеў Спаскі сабор, Траецкі манастыр, Барысаглебскую царкву, Царкву св. Параскевы, Царква Успення Божай Маці, дом Чарнігаўскай семінарыі і бібліятэка, якая калісьці належала палкоўніку Паўлу Палуботку. Акрамя гэтага, з А. Афанасьевым-Чужбінскім ён наведаў Чарнігаўскі дваранскі сход. Па запрашэнні А. Лызагуба, які вельмі высока шанаваў яго творчасць, у сакавіку 1846 года Шаўчэнка прыбыў у Сэдніў каля Чарнігава. Ён наведаў драўляную Георгіеўскую драўляную і Васкрасенскую мураваную царкву. Багатае гісторыяй і славутасцямі мястэчка натхняў паэта на творчую дзейнасць. Бываў Шаўчэнка і ў маёнтку старэйшага брата Андрэя Лызагуба — Ільі. Адпраўляючыся з Чарнігаўшчыны ў Кіеў, паэт спыняўся ў Лэмэшах і ў Казэльцы, дзе агледзеў два архітэктурныя помнікі гэтай мясцовасці, якія пабудавала графіня Н. Разумоўская — яе дом і Сабор Раства Багародзіцы. Наведаў ён і Маркіўці, дзе выканаў восем партрэтаў памешчыкаў Катэрынычаў.
Увесну 1846 года Шаўчэнка прыбыў у Кіеў і пасяліўся ў доме ў завулку «Казінае балота». Выконваючы далейшыя задачы камісіі, ён заняўся аглядам гістарычных помнікаў горада, шмат працаваў на схілах Дняпра, асабліва любіў бываць ля Выдубіцкага манастыра. Маляваў кіеўскія пейзажы, руіны Залатых варот. Не раз бываў у Кіева-Пячэрскай лаўры. У гэты час ён напісаў балады «Лілея» і «Русалка». У красавіку Шаўчэнка далучыўся да Кірыла-Мяфодзіеўскага братэрства — таемнага таварыства, заснаванага па ініцыятыве М. Кастамарава. У палеміцы з Кастамаравым і іншымі членамі грамадства-лібераламі Шаўчэнка адстойваў рэвалюцыйны шлях барацьбы супраць прыгону і самадзяржаўя. У той час як Кастамараў у тыя часы стаяў на ліберальна-рэфармісцкіх пазіцыях. Улетку 1846 года Шаўчэнка разам з М. Іванышавым удзельнічаў у раскопках буйных курганоў VI–V ст. да н.э. Пэрэп'ят і Пэрэп'ятыха, што паміж Васыльковам і Фаставам. У абавязкі мастака ўваходзіла стварэнне малюнкаў, якія адносяцца да раскопак, і збор у насельніцтва этнаграфічнага матэрыялу.
21 верасня 1846 года Шаўчэнка атрымаў ад Археаграфічнай камісіі новае даручэнне і неўзабаве ён з'ехаў з Кіева. Яго пошукі і даследаванні пачаліся з Камянец-Падольскага, дзе ён азнаёміўся са шматлікімі сярэднявечнымі архітэктурнымі збудаваннямі, у прыватнасці агледзеў крэпасць. Затым паэт адправіўся ў Пачаіў, тут ён па заданні намаляваў чатыры акварэлі: «Пачаеўская лаўра з поўдня», «Пачаеўская лаўра з захаду», «Сабор Пачаеўскай лаўры» (унутраны выгляд) і «Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры». З Пачаіва ён з'ехаў у Астрог і Крэмэнэць, дзе агледзеў ансамбль мясцовага ліцэя. Далей шлях яго пралягаў на Корэць. У канцы восені 1846 года паэт пабываў у Бэрэстэчку, дзе наведаў руіны крэпасцяў і месца Бэрэстэцкай бітвы 1651 года — адной з найзначнейшых падзей вызваленчай вайны ўкраінскага народа 1648–57 гадоў. Знаходзячыся ў гэтых краях, Шаўчэнка звярнуў увагу на вялікую колькасць развалін замкаў і палацаў. Аб'ехаўшы большую частку Украіны з усходу на захад, паэт прыйшоў да высновы аб адзінстве ўкраінскага народа, землі якога не раз былі раз'яднаны межамі захопнікаў: ''«Ад берагоў ціхага Дона да крэмністых берагоў хуткаплыннага Днястра — адна глеба зямлі, адна гаворка, адзін побыт, адна фізіяномія народа; нават і песні адны і тыя ж. Як адной маці дзеці»''. Падчас вандровак Шаўчэнка ў альбомах запісаў нямала народных песень: «Ой сядзіць казак ды на дарозе», «Ой павіншуй, Божа, цара Нікольца», «Ці не гэта ж тая кумася», «І ў бабы душа не з лапуцкая», «Пакахала маскаля» і іншыя. Праз Звягель і Жытомір, у канцы кастрычніка 1846 года, Шаўчэнка вярнуўся з камандзіроўкі ў Кіеў.
27 лістапада 1846 года Шаўчэнка падаў прашэнне на імя куратара А. Траскіна і генерал-губернатара Д. Бібікава аб прызначэнні яго на пасаду настаўніка малявання ў Кіеўскім універсітэце, замест мастака К. Паўлава, які выйшаў на пенсію. Шаўчэнка меў усе падставы атрымаць гэтую пасаду: у яго была адпаведная адукацыя, у яго было шмат апублікаваных прац, якія атрымалі станоўчую адзнаку ў прэсе. Таксама ён быў добра знаёмы са станам універсітэцкай літаграфіі. У той час літаграфіяй ва ўніверсітэце займаліся двое замежнікаў, аплата якіх каштавала вельмі дорага, з-за чаго гэтая галіна давала шкоду. Жадаючы дапамагчы ўніверсітэту ў гэтай галіне, Шаўчэнка быў гатовы бясплатна выконваць абавязкі літографа. 6 снежня куратар універсітэта адказаў згодай на просьбу Шаўчэнкі. Цяпер патрабаваўся дазвол па просьбе Шаўчэнкі ад міністра народнай асветы С. Уварава, запыт якому на гэта накіраваў Д. Бібікаў. Дапамагала паэту ў яго хадайніцтве і В. Рэпніна праз сваю маці.
У канцы снежня 1846 года Шаўчэнка зноў адправіўся ў службовую камандзіроўку, наведаўшы з Кастамаравым Бравары. У пачатку 1847 года паэт некаторы час жыў у Барзне, у свайго сябра, пісьменніка У. Забілы, дзе выканаў ягоны партрэт. У студзені Шаўчэнка пабываў у маёнтку Белазерскіх (Васіля і Мікалая) — у Матроніўцы і Мыкалаіўцы. Некалькі дзён паэт пражыў на хутары Сарокі, дзе намаляваў два партрэты Ю. Срэбдольскай. 22 студзеня 1847 года ён быў у Алэніўцы старшым на шлюбе П. Куліша і А. Белазерскай (сёстры Васіля, пасля пісьменніцы — Ганны Барвінак), а затым на вяселлі ў Матроніўцы. Наведаў Шаўчэнку і сяло Бігач, маёнтак Кейкуатавых, дзе выканала некалькі партрэтаў — дружыны князя і дзяцей.
У канцы зімы 1847 года Шаўчэнка зноў прыбыў у Сэдніў, дзе завяршыў паэму «Асіна» (у пазнейшай рэдакцыі паэт даў ёй новую назву «Ведзьма»), якую перапісаў у той жа сшытак, што і балады «Лілея» і «Русалка». У гэты ж сшытак 8 сакавіка ён перапісаў прадмову да новага выдання «Кабзара». У гэты час паэт планаваў выдаць збор сваіх твораў і хацеў назваць яго другім «Кабзарам» (так званы «Чыгірынскі Кабзар», які быў толькі перадрукам першага выдання). Сюды павінны былі ўвайсці некаторыя вершы са зборніка «Тры лета», якія маглі прайсці цэнзуру, і новыя творы, напісаныя ў 1846–47 гадах. Для прадмовы Шаўчэнка ўзяў радкі з камедыі А. Грыбаедава «Гора ад розуму», якую ён не раз бачыў на сцэне. Гэтым эпіграфам паэт падкрэсліваў вядучыя ідэі прадмовы — ідэі патрыятызму і народнасці. Звяртаючыся да ўкраінскіх чытачоў з заклікам актыўней працаваць на карысць роднай культуры.
21 лютага 1847 года С. Увараў паведаміў куратару ўніверсітэта аб зацвярджэнні Шаўчэнкі на пасадзе настаўніка малявання. Аднак працаваць настаўнікам яму не прыйшлося. У сакавіку таго года пачаліся арышты кірыла-мяфодзіяўцаў. Для тайнага нагляду чарнігаўскі губернатар адправіў за паэтам чыноўніка А. Семянюту. Пакуль Шаўчэнка, нічога не падазраючы падарожнічаў па Украіне, царская ўлада рыхтавала ягоны арышт. Яшчэ 28 лютага 1847 года правакатар А. Пятроў з'явіўся да памочніка куратара Кіеўскай навучальнай акругі М. Юзэфовіча і зрабіў данос аб існаванні ва ўніверсітэце тайнага палітычнага таварыства. 3 сакавіка ў прысутнасці Юзэфовіча ён падаў спачатку вусны, а затым і пісьмовы данос куратару акругі А. Траскіну. 7 сакавіка Траскін далажыў аб гэтым кіеўскаму ваеннаму губернатару Д. Бібікаву, успомніўшы аб рэвалюцыйных вершах Шаўчэнкі. Бібікаў паведаміў аб раскрыцці тайнага таварыства ў III аддзяленне, дзе справе надалі важнае значэнне. Начальнік III аддзялення, шэф жандараў А. Арлоў даклаў аб гэтым Мікалаю I. Пачаліся ператрусы і арышты чальцоў таварыства. Першым арыштавалі ў Пецярбургу М. Гулака. У Кіеве затрымалі і пачаліся першыя допыты іншых арыштаваных: Н. Кастамарава, І. Пасяды, А. Маркавіча, Г. Андрузскага, А. Тулуба; у Палтаве — В. Белазерскага і А. Наўроцкага. 22 сакавіка III аддзяленне загадаў даставіць усіх арыштаваных у Пецярбург. Пасля даносу Пятрова Археаграфічная камісія 3 сакавіка звольніла Шаўчэнку з ліку супрацоўнікаў нібыта за тое, што ён без згоды камісіі з'ехаў з Кіева. Не ведаючы пра ўсе гэтыя падзеі, паэт спяшаўся ў Кіеў на вяселле Кастамарава. 17 красавіка 1847 года пры ўездзе ў Кіеў на правым беразе Дняпра ён быў арыштаваны.
Першы арышт. «У каземаце». Кара салдатчынай (1847)
Раніцай наступнага дня «радавога» Шаўчэнку пад наглядам фельдзьегера адправілі ў Арэнбург, у распараджэнне камандзіра Асобнага арэнбургскага корпуса В. Обручава. У суправаджальным сакрэтным лісце быў паўтораны прысуд і зроблены акцэнт на неабходнасці найстрогага нагляду за Шаўчэнкам. Прысуд над паэтам быў адначасова прысудам над усёй украінскай культурай: акрамя распараджэння выключыць з бібліятэк і забараніць продаж выдадзеных раней твораў Шаўчэнкі, М. Кастамарава, П. Куліша і ў далейшым іх не выдаваць, III аддзяленне патрабаваў узмацніць нагляд перш за ўсё за тымі дзеячамі, «якія пераважна займаюцца „маларасейскімі“ старажытнасцямі, гісторыяй і літаратурай».