cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сідаравічы (Магілёўскі раён)
Гісторыя
У часы Вялікага Княства Літоўскага вёска ўваходзіла ў склад Быхаўскага староства, была ўладаннем Сапегаў. У 1740 годзе сяляне вёскі аб’ядналіся з сялянамі навакольных вёсак, стварылі ўзброены атрад (200 чалавек) і выступілі супраць М. Сапегі. Узначалілі выступленне сялян В. Ярашэнка, Г. Бушня, М. Козел і В. Гетман. На падаўленне хваляванняў з Быхаўскага гарнізона 27 красавіка 1740 года пасланы ваенны аддзел на чале з намеснікам Д. Стахоўскім. Каля Сідаравічаў сяляне зрабілі засаду, атакавалі карнікаў і разбілі іх. У маі 1740 года выступленне было задушана, удзельнікі жорстка пакараныя.
У часы Расійскай імперыі ў складзе Быхаўскага павета. У 1861—1865 гадах у вёсцы была збудавана царква (зруйнаваная), прыкладна ў той самы час паштовая станцыя XIX стагоддзя. За савецкім часам — брацкая магіла савецкіх воінаў, помнікі савецкім воінам і землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.
Сасновы Бор (горад)
Сасновы Бор — горад (з 1973 года) у Ленінградскай вобласці Расіі. Муніцыпальнае ўтварэнне «Сасноваборская гарадская акруга». Колькасць насельніцтва на студзень 2011 года па ацэнцы ўрада Ленінградскай вобласці — 65823 чалавек.
Іван Іванавіч Курман
Іван Іванавіч Курман (нар. 1970, г. Слонім)  — беларускі дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Скончыў у 1992 годзе Харкаўскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча радыёэлектронікі, у 2007 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Працаваў аператарам, наладчыкам Слонімскай узбуйненай друкарні; майстрам, інжынерам Слонімскага вытворчага прадпрыемства вадаправодна-каналізацыйнай гаспадаркі. З 2002 года — інжынер-праграміст РУП «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь», г. Мінск. З 2004 года — выконваючы абавязкі фінансавага дырэктара ААТ «Лідсельмаш». З 2008 года — дырэктар КУП «Лідская мэблевая фабрыка». У 2009 годзе прызначаны на пасаду намесніка старшыні Лідскага райвыканкама.
З 12 красавіка 2013 года  — кіраўнік адміністрацыі Ленінскага раёна г. Гродна.
Стэфан Драгуцін
Стэфан Драгуцін — кароль Сербіі з 1276 па 1282 і кароль Срэма з 1282 па 1316. Сын Стэфана Ураша I і Алены Анжуйскай, ад шлюбу з Кацярынай Венгерскай меў двух сыноў, Уладзіслава II (кароль Срэма) і Стэфана Урошыца, таксама дзве дочкі Елізавету і Урсулу.
Біяграфія
Паўстаў супраць свайго бацькі, скінуў яго з дапамогай Венгрыі і завалодаў Сербіяй у 1276. Падзяліў дзяржаву на тры часткі: Каралева Алена валадарыла абласцямі Зэта, Трэб'я, Плава і Пайбар'я, Мілюцін, малодшы брат Драгуціна, валадарыў у паўднёвай частцы дзяржавы, а сам Драгуцін пакінуўся сябе паўночную частку.
Уступіў у антывізантыйскую кааліцыю з Карлам Анжуйскім, каралём Сіцыліі. Выпадкова зламаў ногі, упаўшы з каня. Сербскі сабор вымусіў караля перадаць пасаду малодшаму брату, аднак за Драгуцінам засталася паўночная частка краіны.
Пасля адмовы ад стальца захаваў паўнамоцтвы ў некаторых паўночных раёнах краіны. Выдаў свайго сына Уладзіслава за плямяніцу караля Андрэя II Венгерскага, і як пасажную маёмасць, атрымаў землі з горадам Бялградам, зрабіўшы пазней горад сваёй сталіцай. Такім чынам Драгуцін утварыў новую дзяржаву Каралеўства Срэм і ўвайшоў у гісторыю як кароль Срэма. Бялград упершыню стаў часткай сербскай дзяржавы і Драгуцін быў першым кіраўніком які валодаў ім.
Разам са сваім братам, Драгуцін ваяваў супраць візантыйцаў, балгараў і татараў. Потым уступіў з ім у канфлікт.
Пастрыгся ў манахі, памёр у 1316. Сваю дзяржаву пакінуў сыну Уладзіславу.
Tidal
«Tidal» (пішацца маюскулам) — падпіскі на, падкасты і патокавае відэа, які спалучае ў сабе гук  і музычныя відэаролікі высокай якасці з эксклюзіўным кантэнтам і спецыяльнымі функцыямі для музыкі. Tidal быў запушчаны ў 2014 годзе нарвежскай публічнай кампаніяй «Aspiro» і зараз знаходзіцца ў кантрольным пакеце акцый «Block». Сэрвіс даступны ў 52 краінах свету.
IC 1964
IC 1964 — галактыка тыпу S? (спіральная галактыка) у сузор’і Сетка.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Тыргетуй (Іркуцкая вобласць)
Тыргетуй (Тыргетуй) — сяло ў Аларскім раёне Іркуцкай вобласці Расіі.
Леў Андрэевіч Арцымовіч
Леў Андрэевіч Арцымовіч (, Масква —, Масква) — савецкі фізік, акадэмік АН СССР (1953, член-карэспандэнт з 1946). Член Прэзідыума АН СССР з 1953, акадэмік-сакратар Аддзялення агульнай фізікі і астраноміі АН СССР з 1957. Герой Сацыялістычнай Працы (1969).
Бук (Гомельскі раён)
Бук (, Бук) — пасёлак у Гомельскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Аздзелінскага сельсавета.
Леў Андрэевіч Арцымовіч
Працы па атамнай і ядзернай фізіцы. Пад кіраўніцтвам Арцымовіча ўпершыню ў СССР распрацаваны электрамагнітны метад падзелу ізатопаў. Л. А. Арцымовіч быў непасрэдным удзельнікам савецкага атамнага праекта. З 1951 нязменны кіраўнік даследаванняў па фізіцы высокатэмпературнай плазмы і праблеме кіраванага тэрмаядзернага сінтэзу. Пад кіраўніцтвам Арцымовіча ўпершыню ў свеце ў лабараторных умовах ажыццёўлена тэрмаядзерная рэакцыя ва ўстойлівай квазістацыянарнай плазме. Сталінская прэмія 1-й ступені (1953). Ленінская прэмія (1958). Дзяржаўная прэмія СССР (1971).
Прафесар Оксфардскага ўніверсітэта назваў Л. А. Арцымовіча «прызнаным піянерам і лідарам даследаванняў у гэтай галіне» (лекцыя «На шляху да тэрмаядзернай энергетыцы» у ФІАНе)
Біяграфія
Бацька — Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч — паходзіў са збяднелай дваранскай сям'і, працаваў статыстыкам ва Упраўленні чыгунак Маскоўскага вузла. Маці — Вольга Львоўна Ляві — была родам з французскай Швейцарыі, з яўрэйскай сям'і. Падчас грамадзянскай вайны сям'я вельмі бедавала і ў 1919 годзе з-за цяжкага харчовага становішча пакінула Маскву і пераехала ў Беларусь.
Бацькі вымушаны былі аддаць сына ў дзіцячы дом, адкуль ён збег і некаторы час быў беспрытульным. Пасля заканчэння грамадзянскай вайны становішча сям'і паступова палепшылася. У 1922 годзе бацька быў запрошаны на пасаду загадчыка кафедры статыстыкі ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. У 1924 годзе Арцымовіч паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Беларускага ўніверсітэта, які скончыў у 1928 годзе.
Пасля заканчэння ўніверсітэта каля года правёў у Маскве, працуючы ў розных бібліятэках для павышэння адукацыі. У 1929 годзе абараніў у Беларускім універсітэце дыпломную працу «Тэорыя характарыстычных рэнтгенаўскіх спектраў», што дало яму права на атрыманне дыплома замест простага пасведчання аб заканчэнні ўніверсітэта. Неўзабаве пасля абароны дыплома пераехаў у Ленінград і ў 1930 годзе паступіў на працу ў Ленінградскі фізіка-тэхнічны інстытут (ЛФТІ) на пасаду звышштатнага прэпаратара. Арцымовіч пачаў сваю навуковую працу ў рэнтгенаграфічным аддзеле ЛФТІ, але праз паўгода перайшоў у аддзел электронных з'яў і рэнтгенаўскіх прамянёў, якім кіраваў П. І. Лукірскім.
Навуковая дзейнасць
Асноўныя працы па атамнай і ядзернай фізіцы. Даследаваў працэсы ўзаемадзеяння хуткіх электронаў з рэчывам, атрымаў дадзеныя аб залежнасці інтэнсіўнасці тармазнога выпраменьвання і поўных страт энергіі ад энергіі хуткіх электронаў, якія пацвердзілі высновы і прадказанні квантавай тэорыі, што ў той час мела прынцыповае значэнне. У 1935 годзе сумесна з І. В. Курчатавым даказаў захоп нейтрона пратонам. Сумесна з А. І. Аліханавым і А. І. Аліханьянам даказаў захаванне імпульсу пры анігіляцыі электрона і пазітрона (1936).
Разам з Курчатавым даследаваў заканамернасці паглынання павольных нейтронаў ядрамі розных рэчываў (1934—1941).
Падчас Вялікай Айчыннай вайны разам з ЛФТІ быў эвакуіраваны ў Казань, дзе займаўся абароннай тэматыкай. Праводзіў тэарэтычныя даследаванні ў вобласці электроннай оптыкі і па тэорыі выпраменьвання ў Бэтатроне, займаўся распрацоўкай электронна-аптычных сістэм начнога бачання ў інфрачырвонай вобласці спектру.
У 1944 годзе перайшоў на працу ў Лабараторыю вымяральных прыбораў АН СССР (ЛВПАН, ператворана ў 1955 годзе ў Інстытут атамнай энергіі імя І. В. Курчатава). Пад кіраўніцтвам Арцымовіча ўпершыню ў СССР распрацаваны электрамагнітны метад падзелу ізатопаў. У 1953 годзе гэтая праца была ўдастоена Сталінскай прэміі 1-й ступені СССР.
У 1950 годзе Арцымовіч узначаліў эксперыментальныя даследаванні ў краіне па кіраваным тэрмаядзернага сінтэзу. У 1952 годзе ён адкрыў нейтроннае выпраменьванне высокатэмпературнай плазмы (праца атрымала Ленінскую прэмію ў 1958 годзе). Таксама гэта дасягненне было прызнана як навуковае адкрыццё і занесена ў Дзяржаўны рэестр адкрыццяў СССР пад № 3 з прыярытэтам ад 4 ліпеня 1952 ў наступнай фармулёўцы: ''«Пры даследаванні высокатэмпературнай плазмы ўстаноўлена невядомая раней з'ява, якая складаецца ў тым, што ў плазме, утворанай пры праходжанні магутных імпульсаў току праз дэйтэрый, узнікае нейтроннае выпраменьванне інтэнсіўнасцю каля 108 нейтронаў на разрад. Гэта выпраменьванне абумоўлена з'яўленнем у плазме групы нераўнавесных хуткіх часціц (дэйтронаў)»''.
Арцымовіч кіраваў працай на тэрмаядзерных устаноўках «Токамак», што завяршылася атрыманнем фізічнай тэрмаядзернай рэакцыі. У прыватнасці, на ўстаноўцы «Токамак-4» былі зарэгістраваныя першыя тэрмаядзерныя нейтроны (1968). Цыкл работ па атрыманні і даследаванню высокатэмпературнай плазмы ў «Токамаках» быў удастоены Дзяржаўнай прэміі СССР (1971).
У 1932—1936 гадах — дацэнт ЛДУ.
З 1946 года — прафесар кафедры прыкладной ядзернай фізікі МІФІ.
У 1953—1973 гадах — прафесар, заснавальнік кафедры атамнай фізікі МДУ.
Стол
Стол — прадмет мэблі, які складаецца з гарызантальнай паверхні (стальніцы), прызначанай для размяшчэння на ёй прадметаў і выконвання работ, і падставы.
Навінка (гміна)
Наві́нка (Nowinka) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Аўгустоўскага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Навінцы. Плошча гміны складае 203,84 км². Станам на 2008 год у гміне Навінка пражывалі 2827 чалавек, шчыльнасць — 13,87 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 26 салецтваў.
Леў Андрэевіч Арцымовіч
Навуковая дзейнасць
У 1963—1973 годзе быў намеснікам старшыні Савецкага Пагуошскага камітэта і ўзначальваў Нацыянальны камітэт савецкіх фізікаў.
Стол
Сталы ўпершыню з'явіліся ў Старажытным Егіпце і затым сталі шырока выкарыстоўвацца паўсюдна.
Віды сталоў
Існуе мноства разнавіднасцей стала:
Алег Вешчы
Алег, Але́г Ве́шчы (Ольгъ, ? — 912) — князь наўгародскі (з 879), вялікі князь кіеўскі (882—912). Родзіч і пераемнік князя Рурыка, валадар у перыяд дзяцінства рурыкавага сына князя Ігара.
Паходжанне Алега вызначаецца толькі прыкладна, летапіс называе яго родзічам Рурыка («от рода ему суща»), т.б., напэўна, аднаго з ім роду. Калі прынімаць агулам праўдападобную, на думку большасці даследчыкаў, версію тоеснасці старажытнарускага Рурыка дацкаму конунгу Рорыку (Хрорыку) з Ютландыі, то абодва былі з дынастыі дацкіх Ск’ёльдунгаў. Ускоснае пацверджанне гэтаму згадка конунга Хэльгі, валадарыўшага ў Ютландыі пры канцы IX ст. . Магчыма, пацверджаннем ёсць і згадка «Алегава шчыта» на браме Канстанцінопаля, бо ў народнай этымалогіі прозвішча Ск’ёльдунгаў маглі выводзіць ад слова «шчыт» («ск’ёльд»). Урэшце, само імя «Алег» сведчыць за дацкае паходжанне князя, скандынаўскае «Helgi», у паганскія часы значыла «святы»/«свяшчэнны» — не было распаўсюджаным, арэал ужывання ахопліваў дацкі і ў меншай ступені нарвежскі рэгіён Старажытнай Скандынавіі. На Русі імя гучала ў зыходнай форме — менавіта як Хэльгі, што пацвярджае г.зв. Кембрыджскі дакумент (X ст.), дзе згадваецца рускі валадар Хэлгу (падзеі прыпадаюць на пачатак 940-х). На славянскай глебе этымалогія імя Хэльгі была пераасэнсавана і прычынілася з’яўленню эпітэта «вешчы» адносна князя Алега.
Храналогія пачатку валадарства князя Алега няпэўная, бо агулам не ясна наколькі ўмоўная летапісная датыроўка смерці Рурыка — 879 год. Суадносіны ўлады князя Алега і малагадовага князя Ігара цяжка акрэсліваюцца. Наўгародскі першы летапіс (ён, на думку большасці даследчыкаў, адлюстроўвае папярэдні Аповесці мінулых гадоў Пачатковы звод) называе Алега ваяводам князя Ігара. Аднак звесткі Наўгародскага першага летапісу агулам напэўныя, таму ваяводству Алега не давяраюць. Калі такая версія і была ў раннім старажытнарускім летапісанні, у чым выказваліся сумненні, то адпала пасля збору і вывучэння крыніц складальнікамі Аповесці мінулых гадоў. Тэкст руска-візантыйска дагавора 911 года, аўтэтычнасць якога пэўная, называе Алега «вялікім князем», такім чынам пацвярджае яго самастойнае ўладарства Руссю.
Роля князя Ігара падчас валадарства князя Алега не ясная. У паходжанні Ігара ад Рурыка няма сумненняў. Нават умоўныя летапісныя датыроўкі яго жыцця (або нараджэння за незадаўга да смерці Рурыка) не выглядаюць непраўдападобнымі. Магчыма Ігар быў адхілены ад улады Алегам, магчымы і іншыя іх уладна-маёмасныя адносіны. Ігар як самастойны валадар выступае толькі пасля смерці Алега, інфармацыя пра яго пацвярджаецца шэрагам незалежных сучасных падзеям крыніц — візантыйскіх і лацінамоўных заходнееўрапейскіх, дзе ён называецца «Інгар» і «Інгер».
Летапісныя звесткі пра Алега складаюцца з трох вялікіх эпізодаў. Першым яго дзеянням быў рух на поўдзень «шляхам з вараг у грэкі», захоп Кіева і падпарадкаванне вакольных славянскіх плямёнаў. Зыходным цэнтрам ўладанняў Алега, успадчанных ад Рурыка, быў Ладажска-Ільменскі рэгіён — раён Старой Ладагі і старажытнага Ноўгарада (г.зв. Рурыкава Гарадзішча). Пачатак гэтага руху летапіс адзначае пад 882 годам. Прычыны абмяркоўваліся ў гістарыяграфіі, у т.л. выказвалася думка, што Ігар імкнуўся вызваліцца ад дагаворных умоў княжання на поўначы, якіх мусіў трымацца як пераемнік Рурыка. Апроч магчымага імкнення да самаўладдзя, прычынай магло быць натуральнае жаданне завалодаць важнейшымі транскантынентальнымі шляхамі, як і пошук новых шляхоў, сярод якіх усё большую значнасць набіраў «шлях з вараг у грэкі». Алег авалодаў важнейшымі апорнымі пунктамі дняпроўскага участку шляха з вагар у грэкі — Смаленскам і Любечам. Затым захапіў Кіеў, паводле летапісу, забіўшы кіеўскіх валадароў Аскольда і Дзіра. Захаваўшы кантроль і над поўначчу, Алег робіць цэнтрам сваіх уладанняў Кіеў, адкуль зручней кіраваць значнымі авалоданымі тэрыторыямі абапал Волхава-Дняпроўскага гандлёвага шляху — ад Старой Ладагі да сярэдняга Падняпроўя. Такім чынам, адкрывалася магчымасць далейшага руху на поўдзень, да Чорнага мора.
Летапіс апавядае пра падпарадкаванне Алегам вакольных славянскіх плямёнаў — драўлян, севяран і радзімічаў. Адносіны з імі фарміруюцца на данніцкай аснове, названыя плямёны выступаюць «пактыётамі» русаў (паводле Канстанціна Барвянароднага), змушанымі плаціць даніну князю. Формы даніны і яе памер вызначаліся ў кожным пэўным выпадку — гэта маглі быць шкуркі пушных звяроў, або вырабляныя скуры, або дырхемы. Некаторыя плямёны былі вынятыя з-пад кантролю Хазарскага каганату і сталі даннікамі русаў. Пра сутыкненні Алега з Хазарыяй крыніцы не паведамляюць, але ёсць ускосныя сведчанні пра магчымую гандлёвую блакаду, якую спрабаваў ажыццявіць каганат адносна Русі пры канцы IX ст. .
Напэўна, пры Алегу фарміруецца і сістэма палюддзя, добра вядомая ўжо ў сярэдзіне X ст. На землях плямёнаў узнікаюць дружынныя апорныя пункты, як напрыклад Шастовіца ў зямлі севяран, якія робяцца цэнтрамі ажыццяўляння княскай улады. Летапіс адзначае, што з часу замацавання Алега ў Кіеве падпарадкаваныя ім плямёны сталі называцца «руссю», т.б. імя княскай дружыны пераходзіць на падуладны народ і пераўтвараецца ў назву краіны. Напэўна, летапісная фармулёўка слушна адлюстроўвае гістарычны працэс, таму князя Алега ў пэўнай ступені можна назваць стваральнікам Русі ў дзяржаўна-палітычным сэнсе.
Паход князя Алега на Канстанцінопаль у 907 годзе невядомы візантыйскім крыніцам, што спарадзіла ў гістарычнай навуцы сумненні ў верагоднасці гэтых падзей. Аднак наяўнасць аўтэнтычнага часу тэксту руска-візантыйскага дагавора 911 года, напэўна, здымае гэтыя сумненні. Само летапіснае апавяданне пра паход насычанана легендарнымі матывамі — караблі на колах, шчыт на браме горада, няўдалая спроба атручэння князя грэкамі — якія, аднак, могуць агулам пераканаўча тлумачыцца. Поспех пахода дазволіў заключыць гандлёвы дагавор са значнай выгадай для Русі. Тэкст дагавора быў напісаны грэчаскай мовай і перакладзены на старажытнарускую ў 2-й палове XI ст. ці нават на пачатку XII ст. . У такім выглядзе ён уключаны ў Аповесці мінулых гадоў. Пры гэтым перакладчык паставіўся да сваёй працы уважліва, бо скандынаўскія імёны паслоў русаў пададзены непасрэдна са скандынаўскіх форм, а не праз грэчаскае напісанне. Дагавор 911 года напэўна інтэнсіфікаваў гандлёвыя сувязі Русі з Візантыяй і ўскоўна прычыніўся пэўнаму распаўсюду хрысціянства. У наступным дагаворы, Ігара ад 944 года, ужо згадваецца «хрышчаная Русь».
Да часу валадарства князя Алега тычыцца і паход русаў на Каспійскае мора, згадваны ва ўсходніх арабамоўных крыніцах. Даследчыкі схільны лічыць серыю нападаў на прыкаспійскія землі адзінай ваеннай акцыяй, якая датуецца ад 910 да 912 года. Мэтай русаў быў гандлёвы горад Абаскун (Абесгун) на паўднёва-усходнім узбярэжжы Каспійскага мора, а таксама паўднёвакаспійскія вобласці Гіляна, Дзейлема і Мазандарана, тэрыторыя дзяржавы шырваншахаў, раён Баку. Русам шчасціла, яны захапілі багатую здабычу. Аднак на зваротным шляху русы сутыкнуліся з мусульманскай гвардыяй хазарскага кагана, якая практычна знішчыла войска русаў, якія біліся на беразе Волгі каля сваіх караблёў. Праход русаў у Каспійскае мора спачатку забяспечваўся дамоўленасцю з каганам, які атрымліваў частку здабычы, і напэўна здзяйсняўся праз Чорнае мора, Керчаснскі праліў, Азоўскае мора, Дон і затым волакам у Волгу. Дагавор 911 года дазваляў русам князя Алега вольна плаваць Чорным морам, у выніку арабскія аўтары называлі мора «Рускім». Агулам каспійскі паход быў выгадны і візантыйскаму, і хазарскаму боку, таму магчыма яго сувязь з руска-візантыйскім дагаворам 911 года. Сам князь Алег у гэтай кампаніі не браў удзелу, пра што сведчыць пасольства русаў у Канстацінопаль летам 911 года.
Апошні летапісны эпізод пра князя Алега звязаны з акалічнасцямі яго смерці. Датыроўка гэтых падзей няпэўная, магчыма, летапісец чуў толькі паданні пра смерць князя на «пятае лета/год» па паходзе на Канстанцінопаль. Паход у Аповесці мінулых гадоў адзначаны пад 907 годам, таму і смерць аднесена да восені 911 (або 912) года, т.б. неўзабаве па заключэнні візайтыйска-рускага дагавора. На чым заснавана датыроўка самаго пахода невядома, магчыма, летапісец меў сведчанні пра пачатак мірных перамоў Візантыі і Русі, якія аформілі папярэдняе пагадненне і пачалі працэдуру заключэння ўласна дагавора, але яна магла расцягнуцца на некалькі гадоў.
У летапісным паддані апавядаецца пра смерць князя ад укуса змяі, выпаўзлай з чэрапа яго даўно памерлага каня. Сюжэт мае простую аналогію у старажытнаскандынаўскай «Сазе пра Ода Стралу», створанай як лічыцца пры канцы XIII ст. Думаюць, што паданне пра смерць князя Алега ўзнікла ў скандынаўскім дружынным асяродку на Русі, адкуль пазней была перанесана ў Скандынавію і аказалася ў сагавай біяграфіі Ода — рэальнай гістарычнай асобы пачатку X ст. На Русі ж дружыннае паданне пазней трапіла ў летапіс. Суадноснасць старажытнарускага і старажытнаскандынаўскага варыянтаў вымушае ўважліва паставіцца да розных варыянтаў месца смерці князя Алега, сустраканых у летапісах — паводле адной з іх, князь Алег памёр «за морам», т.б. магчыма незадаўга да смерці вярнуўся ў Скандынавію. У кожны разе, паданне пра смерць выяўляе устойлівую прысутнасць вобраза князя Алега ў фальклорнай памяці.
Атаясненне князя Алега з пэўным князем Хэлгу (з Кембрыджскага дакумента), дзейнасць якога прыпадае на пачатак 940-х гадоў, мае спекулятыўны характар.
Генацыд у Руандзе
Генацыд меў месца ў кантэксце Грамадзянскай вайны ў Руандзе — канфлікце, які пачаўся ў 1990-х гадах паміж урадам пад кантролем хуту і (РПФ), які складаўся пераважна з паўстанцаў-тутсі, сем'і якіх уцяклі ва Уганду, каб уратаваць сябе ад ранейшых хваляў жорсткасці хуту ў дачыненні да тутсі. Міжнародны ціск на ўрад хуту прывёў да спынення агню ў 1993 г. і распрацоўкі, якія павінны былі стварыць змешаны ўрад з удзелам РПФ. Гэта пагадненне выклікала незадаволенасць многіх кансерватыўных хуту, уключаючы членаў аказу, якія разглядалі яго як паражэнне ў барацьбе з ворагам. Сярод шырокіх слаёў насельніцтва хуту ваенная кампанія РПФ узбудзіла актывізацыю падтрымкі, так званай, ідэалогіі «», якая пазіцыянавала РПФ у якасці варожай сілы, мэтай якой былі аднаўленне і занявольванне хуту, што рабіла дзве палітычныя сілы надзвычай апазіцыйнымі адну да адной.
6 красавіка 1994 г. самалёт, на борце якога знаходзіліся Хаб'ярымана і Прэзідэнт Бурундзі, ў час свайго прызямлення ў Кігалі — у катастрофе ніхто не выжыў. Генацыд пачаўся з забойстваў на наступны дзень: салдаты, паліцыя і міліцыя хутка ліквідавалі лідараў ключавых тутсі і памяркоўных хуту, тады ўстанавілі кантрольна-прапускныя пункты і барыкады і выкарыстоўвалі карткі нацыянальнай ідэнтыфікацыі Руанды, каб сістэматычна высвятляць этнічную прыналежнасць людзей і забіваць тутсі. Гэтыя сілы наймалі або прымушалі грамадзянскіх хуту ўзбройваць сябе мачэтэ, дубінкамі, вострымі прадметамі і іншай зброяй у мэтах згвалтаванняў, калечання і забойстваў іх суседзяў-тутсі і знішчэння або разрабавання іх маёмасці. Парушэнне мірнага пагаднення прымусіла РПФ аднавіць свой наступ, у выніку чаго ён заняў паўночную частку краіны, а затым захапіў Кігалі ў сярэдзіне ліпеня, што і спыніла ўрэшце генацыд. Падчас гэтых падзей і іх наступстваў Арганізацыя Аб’яднаных Нацый (ААН) у цэлым і такія краіны, як Злучаныя Штаты Амерыкі (ЗША), Вялікабрытанія і Бельгія, крытыкаваліся за іх бяздзейнасць, у тым ліку за няздольнасць умацаваць свае сілы міратворцаў па мандаце (МААНпР), а назіральнікі крытыкавалі ўрад Францыі за падтрымку генацыдальнага рэжыму нават пасля пачатку генацыду.
Генацыд меў доўгі і глыбокі ўплыў на Руанду і суседнія з ёй краіны. Распаўсюджанае выкарыстанне прывяло да ўсплёску ВІЧ-інфекцыі, у тым ліку да нараджэння дзяцей ад інфіцыраваных падчас згвалтавання маці; шматлікія сем'і сталі складацца з дзяцей-сірот і ўдоў. Знішчэнне інфраструктуры і цяжкая дэпапуляцыя краіны выклікала крах эканомікі, што стварыла выпрабаванне перад урадам, які дэклараваў дасягненне хуткіх эканамічных росту і стабілізацыі. Ваенная перамога РПФ і ўсталяванне ўрада, дзе дамінаваў РПФ, справакавала многіх хуту на ўцёкі ў суседнія краіны, асабліва ва ўсходнюю частку Заіра (цяпер вядомага пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка Конга», скарочана ДРК), дзе генацыднікі хуту пачалі перагрупоўку ў лагерах бежанцаў уздоўж мяжы з Руандай. Абвяшчаючы неабходнасць спынення далейшага генацыду, урад на чале з РПФ пачаў ваенную інтэрвенцыю ў Заір, уключаючы (1996—1997 гг.) і  (1998—2003 гг.) Кангалезскія Войны. Узброенае супрацьстаянне паміж урадам Руанды і іх апанентамі ў ДРК працягвалася праз выступы міліцыі (апалчэнцаў) у рэгіёне Гома, уключаючы (2003—2013 гг.). Вялікія колькасці руандыйскіх хуту і тутсі працягваюць жыць бежанцамі ў гэтым рэгіёне. Сёння Руанда мае два, падчас якіх згадваецца генацыд. Перыяд нацыянальнага ўшанавання памяці ахвяр генацыду пачынаецца ў Дзень Памяці Генацыду 7 красавіка і завяршаецца 4 ліпеня. Тыдзень, які ідзе пасля 7 красавіка, з'яўляецца афіцыйным тыднем жалобы. Генацыд у Руандзе паслужыў штуршком для стварэння Міжнароднага крымінальнага суда, каб выключыць неабходнасць стварэння асобных трыбуналаў для судовага пераследу асоб, абвінавачаных у інцыдэнтах, звязаных з генацыдам, злачынствамі супраць чалавецтва і ваеннымі злачынствамі.
Дакаланіяльныя каралеўствы і паходжанне хуту, тутсі і тва
Найстаражытнейшым народам, які калісьці пражываў на тэрыторыі Руанды, быў народ тва — група карэнных пігмеяў паляўнічых-збіральнікаў, якія засялілі тэрыторыю Руанды ў перыяд прыкладна паміж 8000 і 3000 гг. да н. э., прычым пражываюць у Руандзе і дагэтуль. Паміж 700 г. да н. э. і 1500 г. н. э. некалькі груп банту мігравалі ў Руанду і пачалі вырубаць лес, каб займацца сельскай гаспадаркай. Гісторыкі маюць некалькі тэорый наконт прыроды міграцый банту: больш старая тэорыя сцвярджае, што першымі насельнікамі былі хуту, калі тутсі мігравалі пазней і сфарміравалі выразную расавую групу, магчыма, кушыцкага паходжання. Больш новае даследаванне сцвярджае, што міграцыя з суседніх раёнаў была павольная, але стабільная, таму этнічныя групы сталі генетычна блізкія адна да адной і, хутчэй, інтэграваліся адна ў адну, а не ажыццяўлялі асіміляцыю карэнных народаў. У адпаведнасці з гэтай тэорыяй, адрозненні паміж хуту і тутсі праявіліся пазней і мелі не расавы, а класавы або каставы характар: тутсі займаліся жывёлагадоўляй, калі хуту апрацоўвалі зямлю. Хуту, тутсі і тва ў Руандзе пераважна размаўляюць на адзінай мове, вядомай пад назвай.
Насельніцтва аб'ядналася спачатку ў кланы (ubwoko), а потым, прыкладна да пачатку XVIII ст., у восем каралеўстваў. Адно з каралеўстваў, Каралеўства Руанда, знаходзілася пад панаваннем клана тутсі Ньігінья і пачало імкліва дамінаваць на мясцовай палітычнай арэне прыкладна з сярэдзіны XVIII ст. і пашырацца праз заваяванні і асіміляцыю, дасягнуўшы найбольшага росквіту за часам панавання Караля (1853—1895 гг.). Кігелі пашырыў межы каралеўства на захад і поўнач і ініцыяваў адміністрацыйныя рэформы; яны ўключалі ў сябе «», калі тутсі абвяшчаліся ўласнікамі буйнога рагатага быдла, атрымліваючы такім чынам прывеліяваны статус, а хуту і іншыя кліенты тутсі выкарыстоўваліся для эканамічных або асабістых патрэб, і «убурэтва» — класавую сістэму, калі хуту прымушалі працаваць на босаў-тутсі. Рэформы Кігелі IV паглыбілі сацыяльна-эканамічную і сілавую бездань паміж папуляцыямі хуту і тутсі.
Каланіяльная эра
Берлінская канферэнцыя 1884 г. замацавала гэтыя землі за Германіяй і пачала палітыку кіравання праз Руандыйскую манархію; перавагай гэтай сістэмы было тое, што для каланізацыі спатрэбілася невялікая колькасць еўрапейскіх войскаў. Еўрапейскія каланізатары, якія былі ўпэўненыя, што тутсі мігравалі ў Руанду з Эфіопіі, лічылі, што тутсі мелі болей еўрапеоідных рыс за хуту і займалі расава больш высокае становішча, таму лепей падыходзілі для выканання каланіяльных адміністрацыйных задач. Кароль вітаў германцаў, якіх ён выкарыстаў для ўзмацнення сваёй улады. Бельгійскія сілы атрымалі кантроль над Руандай і Бурундзі падчас Першай сусветнай вайны, і краіна фармальна перайшла пад кантроль Бельгіі па Мандаце Лігі Нацый у 1919 г.
Спачатку бельгійцы працягвалі германскі стыль кіравання праз марыянетачную манархію, але з 1926 г. распачалі палітыку больш прамога каланіяльнага кіравання. Яны спрасцілі сістэму ўлады, зменшыўшы колькасць людзей у ёй і сканцэнтраваўшы яе ў руках тутсі, пашырылі колькасць людзей, ахопленых «убурэтва», і перагледзелі зямельную рэформу, распачатую калісьці правадырамі тутсі: пашы, якія традыцыйна знаходзіліся пад кантролем хуту, былі канфіскаваны і прыватызаваны з мінімальнымі кампенсацыямі. У 1930-х гг. бельгійцы распачалі маштабныя праекты ў сферах адукацыі, аховы здароўя, грамадскіх і сельскагаспадарчых работ. Такім чынам, краіна была мадэрнізаваная, але перавага тутсі была захавана, а хуту засталіся дыскрымінаванай групай, якую яшчэ і часта выкарыстоўвалі для прымусовай працы. У 1935 г. Бельгія ўвяла ідэнтыфікацыйныя карткі, у якіх пазначалася адна з чатырох ідэнтычнасцей: «тутсі», «хуту», «тва» або «натуралізаваны». Калі раней заможным хуту яшчэ было магчыма ажыццявіць «пераход» і стаць тутсі, ідэнтыфікацыйныя карткі спынілі ўвесь далейшы рух паміж класамі. Каталіцкая Царква стала імкліва набіраць моц у Руандзе, таму Бельгійскі ўрад стаў абапірацца на веды мясцовага духавенства; многія руандыйцы сталі каталікамі з мэтай палепшыць сваё сацыяльнае становішча. У міжваенны перыяд Каталіцкая Царква актыўна далучала тутсі да сваіх місіянерскіх школ, дзе яны вывучалі французскую мову і іншыя дысцыпліны, якія былі неабходныя для грамадзянскай службы і займання лідарскіх пазіцый.
Рэвалюцыя і адносіны паміж хуту і тутсі пасля атрымання незалежнасці
Пасля Другой сусветнай вайны ў Руандзе пачаў нарастаць эмансіпацыйны рух хуту, распалены ўзмоцненым прыгнётам хуту ў выніку сацыяльных рэформаў у міжваенны перыяд, а таксама нарастаннем сімпатыі Каталіцкай Царквы да хуту. Каталіцкія місіянеры паказалі сябе адказнымі і клапатлівымі патронамі прыгнечаных хуту, калі эліта тутсі не мела патрэб у такой пратэкцыі. Гэта прывяло да імклівага нарастання колькасці духавенства з хуту, якое пачало адукоўваць сваіх супляменнікаў, што ў выніку стварыла эліту хуту, якая стала процівагай палітыкам тутсі. Манархія і відныя тутсі адчулі нарастанне ўплыву хуту і пачалі агітацыю за незалежнасць на сваіх уласных умовах. У 1957 г. група вучняў хуту напісала «». Гэта быў першы дакумент, які абвяшчаў, што хуту і тутсі — прадстаўнікі розных рас, і заклікаў да перадачы ўлады ад тутсі да хуту, грунтуючыся на тым, што называлася ў Маніфесце «статыстычным законам». 1 лістапада 1959 г. прадстаўнік эліты хуту быў атакаваны ў Кігалі людзьмі, якія падтрымлівалі партыю тутсі. Мбаньюмутва выжыў, але плёткі разнеслі пагалоску, што ён быў забіты. Актывісты хуту абвінавацілі ў забойстве тутсі — і эліту, і звычайных грамадзян — што і дало пачатак. Тутсі пачалі адказваць атакамі, але на гэты момант хуту ўжо карысталіся поўнай падтрымкай Бельгійскай адміністрацыі, якая жадала спыніць дамінаванне тутсі. У пачатку 1960-х гг. бельгійцы замянілі большасць тутсі на хуту на кіруючых пасадах і арганізавалі выбары, якія прывялі да ўлады большасць хуту. Кароль быў зрынуты — была створана рэспубліка з палітычным дамінаваннем хуту, а краіна атрымала незалежнасць у 1962 г.
Па меры развіцця рэвалюцыі тутсі пачалі пакідаць краіну, каб пазбегнуць помсты ад хуту, і сяліцца ў Бурундзі, Угандзе, Танзаніі і Заіры. Гэтыя людзі, у адрозненні ад руандыйцаў, якія мігравалі з краіны ў дакаланіяльны і каланіяльны перыяды, былі прызнаны бежанцамі ў краінах, якія іх прынялі, але амаль адразу жа трапілі пад агітацыю аб вяртанні ў Руанду. Яны сфарміравалі ўзброеныя групоўкі, вядомыя пад назвай «inyenzi» (прусакі), якія пачалі ажыццяўляць вылазкі ў Руанду; гэта тактыка не прывяла да поспеху, але выклікала хвалю рэпрэсій у дачыненні да руандыйскіх тутсі і павелічэнне колькасці тутсі-бежанцаў. Да 1964 г. больш за 300 000 тутсі ўцяклі з Руанды і былі вымушаны заставацца ў выгнанні на працягу наступных трыццаці гадоў. Дыскрымінацыя тутсі з боку хуту ў Руандзе працягвалася, хаця ўсё жа зменшылася пасля, які прывёў да ўлады Прэзідэнта Жувеналя Хаб'ярыману.
Шчыльнасць насельніцтва Руанды — 408 чал./км2 — з'яўлялася адной з найбольшых у Афрыцы. Насельніцтва Руанды вырасла з 1,6 млн чал. у 1934 г. да 7,1 млн чал. у 1989 г., што прывяло да канкурэнцыі за зямлю. Некаторыя гісторыкі, напрыклад, лічаць, што генацыд 1994 г. быў часткова звязаны са шчыльнасцю насельніцтва.
Грамадзянская вайна ў Руандзе
У 1980-х гг. група з 500 руандыйскіх бежанцаў ва Угандзе, якой кіраваў, змагалася на баку паўстанцаў з (НАС) падчас , у выніку якой Ёверы Кагута Мусевені скінуў Мілтана Аботэ. Гэтыя салдаты засталіся ў арміі Уганды пасля інагурацыі Мусевені на пасаду Прэзідэнта Уганды, але хутка пачалі планаваць уварванне ў Руанду праз схаваную сетку ў шэрагах арміі. У кастрычніку 1990 г. Руігіэма накіраваў больш за 4000 паўстанцаў з Уганды, прасунуўшыся на 60 км углыб Руанды пад сцягам (РПФ). Руігіэма быў забіты на трэці дзень атакі, а Францыя і Заір разгарнулі сілы ў падтрымку арміі Руанды, дазволіўшы ім адбіваць атакі РПФ, каб спыніць уварванне. Намеснік Руігіэма, Поль Кагамэ ўзяў камандаванне сіламі РПФ у свае рукі, арганізаваўшы тактычнае адступленне праз Уганду ў — раён на поўначы Руанды. Там ён папоўніў колькасць салдат, рэарганізаваў армію і распачаў актыўны збор сродкаў і набор рэкрутаў з шэрагаў дыяспары тутсі.
Кагамэ аднавіў вайну ў студзені 1991 г. з нечаканай атакі на паўночны горад Рухенгеры. РПФ захапіў горад дзякуючы элементу неспадзяванасці і ўтрымліваў яго адзін дзень, перш чым адступіць назад у лясы. На працягу наступнага года РПФ актыўна выкарыстоўваў баявую тактыку «страляй і ўцякай» (інакш кажучы, вёў партызанскую вайну), захопліваючы некаторыя пагранічныя зоны, але не атрымліваючы істотных перамог у вайне супраць арміі Руанды. У чэрвені 1992 г., каб дасягнуць шматпартыйнага ўрада ў Кігалі, РПФ абвесціў спыненне агню і пачаў перамовы з урадам Руанды ў Арушы ў Танзаніі. У пачатку 1993 г. некалькі экстрэмісцкіх груп хуту сфарміраваліся і пачалі кампанію празмернай жорсткасці ў дачыненні да тутсі. РПФ адказаў на гэта спыненнем мірных перамоў і масіўнай атакай, захапіўшы вялікую колькасць зямель на поўначы краіны. Урэшце мірныя перамовы аднавіліся ў Арушы, у выніку чаго ў жніўні 1993 года былі заключаны некалькі пагадненняў, вядомыя пад назвай «Арушскія пагадненні». Яны далі РПФ месцы ў Падзеленым Пераходным Урадзе (ППУ) і ў нацыянальнай арміі. Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе (МААНпР) — міратворчыя сілы — прыехала ў краіну, а РПФ былі дадзеныя месцы ў нацыянальным парламенце ў Кігалі на час падрыхтоўкі ППУ.
Рух «Моц хуту»
У першыя гады рэжыму Хаб'ярыманы назіраўся сур’ёзны эканамічны рост і змяншэнне жорсткасці ў дачыненні тутсі. Аднак многія бескампрамісныя ненавіснікі тутсі засталіся на кіруючых пасадах, уключаючы сям’ю першай лэдзі Агаты Хаб'ярыманы, якая была вядомая як «аказу» або «клан Мадам», і Прэзідэнт абапіраўся на іх ва ўсталяванні і ўмацаванні рэжыму. Калі РПФ уварваўся ў краіну ў 1990 г., Хаб'ярымана і яго найбліжэйшыя людзі спужаліся пагрозы з боку тутсі і распрацавалі анты-тутсі ідэалогію, якая стала вядомай пад назвай «Моц хуту». Група ваенных афіцэраў і членаў урада заснавала часопіс з назвай «Кангура», які хутка стаў папулярны ў краіне. Там публікавалася анты-тутсі прапаганда, уключаючы Дзесяць Запаведзяў Хуту — вялікі спіс расісцкіх рэкамендацый, у якім хуту, які жаніўся з тутсі, называўся «здраднікам». У 1992 г. дзяржаўная эліта стварыла партыю (КдАР), якая была звязана з кіруючай партыяй, але мела больш правы характар і рэгулярна крытыкавала Прэзідэнта за яго «мяккасць» у барацьбе з РПФ.
Пасля дасягнутага ў 1992 г. спынення агню паміж Хаб'ярыманам і РПФ значная колькасць экстрэмістаў ва ўрадзе Руанды і арміі пачала актыўна ствараць змову супраць Прэзідэнта, бо баялася магчымага прыходу тутсі ва ўрад. Хаб'ярымана паспрабаваў зрынуць іх з кіруючых армейскіх пазіцый, але дасягнуў поспеху толькі часткова; прадстаўнікі «аказу» Агюстэн Ндзіндзілійімана і Тэанестэ Багасара засталіся на магутных пасадах, забяспечваючы прыхільнікаў палітыкі «жорсткай лініі» ўладай. На працягу 1992 г. радыкалы распачалі кампаніі па лакальных забойствах тутсі, якія дасягнулі кульмінацыі ў студзені 1993 г., калі экстрэмісты і мясцовыя хуту забілі каля 300 чалавек. Калі РПФ аднавіў ваенныя дзеянні ў лютым 1993 г., ён згадаў гэтыя забойствы ў якасці асноўнага матыву, але гэта прывяло толькі да росту экстрэмізму ў папуляцыі хуту.
З сярэдзіны 1993 г. рух «Моц хуту» ўяўляў сабой ужо трэцюю па палітычнай моцы сілу ў палітыцы Руанды (пасля ўрада Хаб'ярыманы і ўмеранай апазіцыі). Акрамя КдАР, ніводная партыя не заявіла пра падтрымку руху «Моц хуту». Аднак амаль кожная партыя падзялілася на «ўмеранае» і «моцнае» крылы, а прадстаўнікі кожнага лагера імкнуліся займець легітымнае лідарства ў сваіх партыях. Нават кіруючая партыя мела «моцнае» крыло, якое пераважна складалася з тых, хто быў супраць намаганняў Хаб'ярыманы па дасягненні міру з РПФ. Некалькі радыкальных узброеных фарміраванняў (міліцыя), пераважна з моладзі, уваходзілі ў склад «моцных» крылаў партый; гэта былі Інтэрахамвэ, якія былі часткаю кіруючай партыі, і КдАР-аўскія Імпузамугамбі. Моладзевая міліцыя пачала актыўна ўчыняць разню па ўсёй краіне. Армія Руанды рыхтавала міліцыю, калі-нікалі разам з французскай арміяй, якая не ведала сапраўднай мэты стварэння такіх фарміраванняў.
Падрыхтоўка да генацыду
Гісторыкі не згаджаюцца ў меркаваннях наконт канкрэтнай даты, калі ідэя «канчатковага вырашэння праблемы» (забойства ўсіх тутсі ў Руандзе) была ўпершыню вынесена на абмеркаванне. Жэрар Пруньё датуе яе 1992 г., калі Хаб'ярымана пачаў весці перамовы з РПФ, а журналіст лічыць, што гэта адбылося раней — у 1990 г. — адразу пасля ўварвання РПФ. Армія пачала ўзбройваць грамадзянскіх халоднай зброяй (напрыклад, мачэтэ) з 1990 г. і вучыць моладзь хуту біцца; афіцыйнай прычынай для гэтага абвяшчалася праграма «грамадзянскай абароны», скіраваная на супраціўленне РПФ, аднак тая ж самая зброя пазней выкарыстоўвалася ў ажыццяўленні генацыду. Руанда таксама закупіла вялікую колькасць гранат і амуніцыі ў канцы 1990 г.; падчас адной са здзелак будучы Генеральны сакратар ААН Бутрас Бутрас-Галі, выконваючы тады абавязкі Міністра замежных спраў Егіпта, спрыяў продажу ў Руанду вялікай партыі егіпецкай зброі. Сілы Абароны Руанды (САР) нарошчвалі колькасць асабовага саставу ў гэты перыяд, павялічваючы колькасць арміі з 10 000 да амаль 30 000 салдат за адзін год. Новыя рэкруты часта мелі праблемы з дысцыплінай; пачала назірацца істотная розніца паміж элітнымі Прэзідэнцкай Гвардыяй і Жандармерыяй, якія праходзілі доўгія і цяжкія трэніроўкі, і звычайнымі жаўнерамі, якія праходзілі мінімальнае навучанне.
У сакавіку 1993 г. «Моц хуту» склала спіс «здраднікаў», якіх прадстаўнікі руху планавалі забіць, прычым, магчыма, імя Прэзідэнта Хаб'ярыманы было ў гэтым спісе; КдАР публічна абвінавачвала Прэзідэнта ў здрадзе. Прадстаўнікі анты-тутсі эліты таксама лічылі, што нацыянальная радыёстанцыя «Radio Rwanda» стала занадта ліберальнай і лаяльнай да апазіцыі; у хуткім часе яны заснавалі новую радыёстанцыю — «Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў» (RTLMC), змест вяшчання якой складаўся з сумесі расісцкай прапаганды, абсцэнных жартаў і музыкі, прычым радыё хутка стала вельмі папулярным па ўсёй краіне. На працягу 1993 г. радыкалы імпартавалі мачэтэ ў колькасцях, якія значна перавышалі сельскагаспадарчыя патрэбнасці, тое ж адбывалася і з іншымі прыладамі, якія маглі выкарыстоўвацца ў якасці зброі: нажамі, піламі і нажніцамі. Гэтыя інструменты пачалі распаўсюджвацца па краіне, нібыта ў мэтах сеткі грамадзянскай абароны.
Забойства Хаб'ярыманы
6 красавіка 1994 г. самалёт, на борце якога знаходзіліся Жувеналь Хаб'ярымана і Сіпрыен Нтар'яміра (Прэзідэнт Бурундзі, які быў хуту), быў збіты падчас падрыхтоўкі да пасадкі ў Кігалі. Пры гэтым загінулі ўсе, хто былі ў самалёце. Спачатку ў адказнасці за напад абвінавачваліся і РПФ, і экстрэмісты-хуту. Праз пэўны час расследаванне ўрада Руанды абвінаваціла экстрэмістаў-хуту з шэрагаў арміі Руанды. У студзені 2012 г. французскае расследаванне пацвердзіла, што ракетны агонь, які прывёў да знішчэння самалёта Прэзідэнта Руанды «не мог весціся з ваеннай базы, занятай тутсі на чале з Кагамэ». Нягледзячы на разыходжанні ў версіях наконт выканаўцаў тэракта, большасць даследчыкаў сыходзіцца на думцы, што забойства двух Прэзідэнтаў-хуту стала каталізатарам генацыду.
Вечарам 6 красавіка (пасля смерці Хаб'ярыманы) быў сфарміраваны крызісны камітэт, які складаўся з генерал-маёра Агюстэна Ндзіндзілійіманы, палкоўніка Тэанестэ Багасары і іншых вышэйшых армейскіх афіцэраў. Камітэт узначальваўся Багасарам, нягледзячы на тое, што ў яго склад уваходзіў вышэйшы па званні Ндзіндзілійімана. Прэм’ер-міністр, у адпаведнасці з законам, пасля смерці Прэзідэнта павінна была пераняць найвышэйшую выканаўчую ўладу ў Руандзе, але камітэт адмовіўся ёй падпарадкоўвацца. , камандуючы сіламі МААНпР, сустрэўся з прадстаўнікамі камітэта той жа ноччу і запатрабаваў, каб камітэт прызнаў уладу Увілінгійіманы, але Багасара адмовіўся гэта зрабіць, спасылаючыся на тое, што Увілінгійімана не «забяспечыць дабрабыт руандыйскага народа» і будзе «няздольнай кіраваць нацыяй». Камітэт таксама апраўдаў сваё існаванне неабходнасцю забяспечваць грамадска-палітычную стабільнасць пасля смерці Прэзідэнта. Багасара спрабаваў пераканаць МААНпР і РПФ, што камітэт дзейнічае, каб стрымліваць Прэзідэнцкую Гвардыю, якая, па словах прадстаўнікоў камітэта, «выйшла з-пад кантролю», і каб забяспечваць выкананне Арушскіх пагадненняў.
Забойства ўмераных лідараў
МААНпР адправіў у якасці эскорту 10 бельгійскіх салдат да Прэм'ер-міністра Увілінгійіманы, каб суправадзіць яе ў офісы «Radio Rwanda» для выканання звароту да нацыі. Гэта, аднак, не ўдалося, бо Прэзідэнцкая Гвардыя вельмі хутка ўсталявала кантроль над радыёстанцыяй і не дазволіла Увілінгійімане прамаўляць у прамым эфіры. Пазней зранку некалькі салдат і натоўп, які складаўся з грамадзянскіх асоб, абяззброілі бельгійскую ахову Увілінгійіманы, прымусіўшы яе скласці зброю. Пасля гэтага Увілінгійімана і яе муж былі забітыя, але іх дзеці здолелі выжыць: яны схаваліся за мэбляй, а потым былі ўратаваныя сенегальскім афіцэрам МААНпР. 10 бельгійцаў былі забраны на ваенную базу «Camp Kigali», дзе з іх здзекаваліся і катавалі, а потым забілі. Маёр, які камандаваў падраздзяленнем Прэзідэнцкай Гвардыі, якое здзейсніла гэтыя забойствы, быў прысуджаны да 20 гадоў пазбаўлення свабоды бельгійскім судом у 2007 г.
Але забойствам Увілінгійіманы ўсё не скончылася: экстрэмісты правялі ноч з 6 красавіка на 7 красавіка на вуліцах Кігалі са спісамі вядомых умераных палітыкаў і журналістаў, каб забіць іх. У спіс ахвяр таго вечара ўваходзілі наступныя значныя асобы: Прэзідэнт Канстытуцыйнага Суда, Міністр Сельскай гаспадаркі Фрэдэрык Нзамурамбаха, лідар Ліберальнай Партыі Ландвалд Ндасінгва і яго канадская жонка і галоўны перамоўшчык у Арушы Баніфацый Нгулінзіра. Некалькі ўмераных палітыкаў выжылі, у тым ліку прэм'ер-міністр-дэлегат, але ў цэлым ліквідацыя ўмераных палітыкаў і журналістаў прайшла паспяхова: да поўдня 7 красавіка ўсе ўмераныя палітычныя лідары Руанды ці былі мёртвыя, ці схаваліся, такім чынам магчымасць сфарміраваць умераны ўрад была згублена. Бадай што адзіным выключэннем быў новы начальнік штаба арміі : кандыдат, які быў высунуты на гэту пасаду з прапановы Багасары, быў адхілены крызісным камітэтам, таму Багасара быў вымушаны згадзіцца на прызначэнне Гацінзі. Гацінзі спрабаваў дамагчыся неўмяшання арміі ў генацыд і дамагчыся спынення агню з РПФ, але ён меў толькі абмежаваны кантроль над сваімі войскамі і быў заменены радыкальным Агюстэнам Бізіманам усяго толькі праз 10 дзён.
Генацыд
Непасрэдна генацыд — масавыя забойствы тутсі на этнічнай глебе — пачаўся праз некалькі гадзін пасля смерці Хаб'ярыманы. Ваенныя лідары ў правінцыі Гісеньі — аплоце «аказу» — ад самога пачатку былі найбольш арганізаваныя і заклікалі за сабой вялікую колькасць Інтэрахамвэ і грамадзянскіх хуту; камандзіры паведамілі пра прэзідэнцкую смерць і абвінавацілі РПФ у ліквідацыі самалёта, затым яны загадалі натоўпу «пачаць сваю працу» і «не шкадаваць нікога», уключаючы дзяцей. На працягу 7 красавіка забойствы распаўсюдзіліся на правінцыі Ругенгеры, Кібуе, Кігалі, Кібунга, Гікангара і Цьянгугу, прычым у кожным выпадку мясцовыя афіцыйныя асобы, выконваючы загады з Кігалі, распаўсюджвалі сярод насельніцтва чуткі аб тым, што РПФ забіў Прэзідэнта, а потым заклікалі людзей пачаць забіваць тутсі. Папуляцыя хуту, якая праходзіла падрыхтоўку і ўзбраенне на працягу папярэдніх месяцаў і прытрымлівалася сталай руандыйскай культуры беспярэчнага падпарадкавання ўладам, выконвала гэтыя заклікі без пытанняў. У пачатку генацыду было толькі некалькі забойстваў у правінцыях Гітарама і Бутарэ, бо іх губернатары займалі ўмераную палітычную пазіцыю і былі супраць гвалту: у Гітараме генацыд пачаўся 9 красавіка, у Бутарэ — 19 красавіка; гэта адбылося пасля арышту і забойства губернатара-тутсі. Генацыд не закрануў тэрыторыі, якія знаходзіліся пад кантролем РПФ, уключаючы часткі правінцый Б'юмба і ўсходняй Ругенгеры.
На працягу рэшты красавіка і пачатку мая Прэзідэнцкая Гвардыя, жандармерыя і моладзевая міліцыя з дапамогай мясцовага насельніцтва працягвалі забойствы ў вельмі вялікіх колькасцях: за першыя 6 тыдняў генацыду да 800 000 руандыйцаў былі забіты — такім чынам хуткасць забойстваў была ў 5 разоў вышэйшая за хуткасць забойстваў падчас халакосту. Мэтай было забіць усіх тутсі, якія пражывалі ў Руандзе, прычым, з прычыны адсутнасці арміі РПФ, не было іншых сіл, каб спыніць ці прынамсі запаволіць забойствы: мясцовая апазіцыя была ўжо вынішчана, а МААНпР забаранялася ўжываць любую зброю, акрамя выпадкаў самаабароны. На сяле, дзе тутсі і хуту жылі побач і сем'і ведалі адна адну, хуту было лёгка знайсці і забіць сваіх суседзяў-тутсі. У горадзе, дзе не было такога шчыльнага кантакту паміж насельніцтвам, ідэнтыфікацыя ажыццяўлялася з выкарыстаннем блокпастоў, на якіх дзяжурылі ваенныя і Інтэрахамвэ: кожны чалавек, калі перасякаў блокпост мусіў паказаць нацыянальную ідэнтыфікацыйную картку, у якой пазначалася этнічная прыналежнасць, і кожны, хто меў пячатку «тутсі», вынішчаўся адразу жа. Многія хуту таксама былі забіты праз шматлікія прычыны, уключаючы сімпатыю да ўмераных апазіцыйных партый, прафесійную прыналежнасць да журналістаў або проста за тое, што мелі «знешнасць тутсі».
РПФ павольна, але стабільна пашыраў падкантрольную тэрыторыю на поўначы і ўсходзе краіны, спыняючы забойствы на занятых тэрыторыях. Такім чынам генацыд быў эфектыўна спынены ў красавіку на землях правінцый Ругенгеры, Б'юмба, Кібунга і Кігалі. На працягу красавіка забойствы былі спынены ў аплотах аказу — на захадзе Ругенгеры і Гісеньі — але амаль усе тутсі ўжо былі забіты ў гэтых рэгіёнах. Вялікая колькасць хуту ў правінцыях, заваяваных РПФ, збеглі, бо баяліся пераследу з боку арміі РПФ за генацыд. 500 000 жыхароў Кібунга перайшлі праз мост Русума, які злучае Руанду і Танзанію, за некалькі дзён у канцы красавіка і знайшлі прытулак у лагерах ААН, якія фактычна кантраляваліся лідарамі зрынутага рэжыму хуту на чале з былым губернатарам правінцыі Кібунга.
У астатніх правінцыях забойствы працягваліся ўвесь май і чэрвень, хоць яны і сталі менш шматлікімі, нават спарадычнымі: большасць тутсі ўжо была забіта на гэтых землях, а мясцовы ўрад жадаў схавацца ў нарастаючай анархіі і заахвоціць насельніцтва бараніць краіну ад РПФ. 23 чэрвеня каля 2500 салдат ААН (на чале з французскімі падраздзяленнямі) увайшлі ў паўднёва-заходнюю Руанду, ажыццяўляючы аперацыю «Біруза». Афіцыйна гэта была гуманітарная місія, але салдаты не здолелі захаваць вялікаю колькасць людзей. Генацыдальныя ўлады адкрыта віталі французаў, размяшчаючы сцягі Францыі на сваіх транспартных сродках, але працягвалі выразаць тутсі, якія выйшлі з падполля ў надзеі на абарону ад хуту з боку «Бірузы». У ліпені РПФ цалкам скончыў сваё заваяванне краіны за выключэннем толькі зоны, якая знаходзілася пад кантролем аперацыі «Біруза». РПФ узяў Кігалі 4 ліпеня, а Гісеньі і рэшту паўночнага захаду — 18 ліпеня. Генацыд быў скончаны, але, як гэта раней адбылося ў Кібунга, папуляцыя хуту масава кінулася на ўцёкі: у гэты раз у Заір на чале з Багасарам і іншымі лідарамі.
Планаванне і арганізацыя
Крызісны камітэт, які ўзначальваўся Тэанестэ Багасарам, атрымаў уладу ў краіне пасля смерці Хаб'ярыманы і быў галоўнай структурай, якая каардынавала і ажыццяўляла генацыд. Багасара адразу жа пачаў аддаваць загады на забойствы тутсі, асабіста накіраваўшы іх да групы Інтэрахамвэ ў Кігалі і тэлефануючы лідарам у правінцыях. Іншымі вядучымі арганізатарамі на нацыянальным узроўні з'яўляліся міністр абароны Агюстэн Бізімана, камандуючы дэсантам Алоіс Нтабакузэ і кіраўнік Прэзідэнцкай Гвардыі Пратэ Мпіранья. Бізнесмен Фелісьен Кабуга заснаваў «Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў» (RTLMC) і Інтэрахамвэ, у той час калі Паскаль Мусабэ і Жазеф Нзірарэра былі адказнымі за каардынацыю дзеянняў Інтэрахамвэ і Імпузамугамбі на нацыянальным узроўні.