cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рэальнасць
Аб'ектыўнасць
Навуковы падыход да даследавання разнастайных з’яў рэальнай рэчаіснасці, адзін з асноўных прынцыпаў матэрыялістычнай дыялектыкі, якая супрацьпаставіла сябе аб'ектывізму. У гнасеалагічныя аспекце «аб'ектыўнасць», пазначае магчымасць пазнання аб'ектыўнай ісціны, характарызуе змест ведаў, як такіх што адказваюць іх сапраўднай прыродзе. У лагічным аспекце, прадугледжвае наяўнасць лагічных спосабаў для аб'ектыўнага разгляду пазнавальнага прадмета.
Медыярэальнасць
Рэальнасць, якую вырабляюць, уяўляюць і адасабляюцца медыя. Даследуецца медыяфіласофіяй. Структура медыярэальнасці:
Свяшчэнная Рымская імперыя
Імператар
У Сярэднявеччы паўнамоцтвы імператара былі абмежаваны толькі звычаямі і традыцыямі, імператар ажыццяўляў вярхоўную свецкую і духоўную ўладу, кіраваў урадам, ажыццяўляў правасуддзе і аднаасобна аб'яўляў вайну і заключаў мір. У новы час аб'ём яго прэрагатыў стаў паступова абмяжоўвацца выбарчымі капітуляцыямі і законамі, якія зацвярджаюцца рэйхстагам, у выніку чаго правядзенне эфектыўнай палітыкі імператарам стала магчымым толькі ва ўзаемадзеянні з імперскімі саслоўямі, найперш з курфюрстамі. У XVII—XVIII стагоддзях у выключную кампетэнцыю імператара ўваходзілі фарміраванне і кіраўніцтва Надворным саветам, вызначэнне распарадку дня рэйхстага, прысваенне тытулаў, раздача прыдворных пасад, прадстаўленне інтарэсаў імперыі ў адносінах з замежнымі дзяржавамі і шэраг меней важных пытанняў. Грашова-эмісійная і мытная палітыка, а таксама прыняцце рашэння пра скліканне рэйхстага знаходзіліся ў сумеснай кампетэнцыі імператара і калегіі курфюрстаў. Толькі са згоды рэйхстага маглі зацвярджацца законы, уводзіцца імперскія падаткі, аб'яўляцца вайна і заключацца мір. Нягледзячы на значнае звужэнне паўнамоцтваў імператара, у яго заставалася даволі многа палітычных механізмаў, якія забяспечвалі яго вядучую ролю ў палітычнай сістэме імперыі, імператар быў гарантам яе адзінства. Як толькі ў 1806 годзе Франц II склаў з сябе тытул і паўнамоцтвы імператара, імперыя перастала існаваць.
Імперскія саслоўі
Сацыяльнай асновай і, адначасова, базавымі структурнымі адзінкамі Свяшчэннай Рымскай імперыі былі імперскія саслоўі (імперскія чыны; Reichsstande), пад якімі разумеліся тэрытарыяльныя ўтварэнні і асобы, якія маюць права голаса ў рэйхстагу, непасрэдна падуладныя імператару і выплачваюць падаткі ў імперскую казну. Імперскія саслоўі мелі тэрытарыяльны суверэнітэт на тэрыторыі сваіх уладанняў і ажыццяўлялі ўладныя паўнамоцтвы ў адносінах да сваіх падданых. Апошнія (сяляне, гараджане княжацкіх гарадоў, ніжэйшае дваранства і духавенства) не адносіліся да імперскіх чыноў і не ўдзельнічалі ў кіраванні імперыяй. Працэс складвання імперскіх саслоўяў расцягнуўся на стагоддзі і быў завершаны толькі ў пачатку XVI стагоддзя. Аднак пэўны пералік суб'ектаў імперыі, аднесеных да імперскіх саслоўяў, фіксаваўся ў імперскіх матрыкулах, якія зацвярджаліся рэйхстагам, і заставаўся зменлівым да канца існавання імперыі. Дваістасць прыроды імперскіх саслоўяў — сацыяльны пласт і тэрытарыяльнае ўтварэнне — тлумачылася тым, што практычна да самага канца існавання імперыі працэсы станаўлення дзяржаўнасці яе суб'ектаў, акрамя Прусіі і Аўстрыі, так і не былі завершаны: тэрыторыя і сістэма кіравання княстваў разглядаліся як працяг спадчынных зямель і прыдворных устаноў князя. Хоць у многіх княствах былі створаны ландтагі, а мясцовае бюргерства і ніжэйшае дваранства аказвалі істотны ўплыў на палітыку, князь па-ранейшаму лічыўся адзінай крыніцай улады і не аддзяляўся ад дзяржавы як такой.
Рэальнасць
Аб'ектыўная рэальнасць
Існаванне свету незалежна ад свядомасці чалавека (гэта значыць суб'екта). Разуменне свету не з пазіцыі суб'екта, гэта значыць рэальнасці навакольнага свету па-за залежнасці ад уяўленняў чалавека пра яго, а з пазіцыі таго, што ўсе існуе па-за нашай свядомасці і таго, што адлюстроўваецца ім (свядомасцю). «Рух, прастора, час, жыццё і г. д. — Усё гэта ўласцівасці або праявы уласцівасцей і узаемадзеянняў розных па ступені складанасці відаў матэрыі, якія ў сукупнасці і ўтвараюць свет у цэлым або ўсю аб'ектыўную рэальнасць (Быццё)».
Свяшчэнная Рымская імперыя
Імперскія саслоўі
Імперскае права вылучала наступныя імперскія саслоўі: Акрамя таго, саслоўі падраздзяляліся на свецкія і духоўныя, бо біскупы і абаты Свяшчэннай Рымскай імперыі таксама з'яўляліся тэрытарыяльнымі суверэнамі, ажыццяўляючы вышэйшую свецкую ўладу над жыхарамі сваіх зямель. Асобую катэгорыю складалі імперскія рыцары (Reichsritter), якія хоць і не ўдзельнічалі ў рэйхстагу, але былі суверэнамі ў сваіх уладаннях і служылі адной з найважнейшых апор цэнтральнай улады ў Германіі.
Свецкія прыдворныя пасады
Многія пасады ў Свяшчэннай Рымскай імперыі былі запазычаны з Каралінгскай імперыі, у якой існавала восем свецкіх прыдворных пасад, уладальнікі якіх кіравалі палацавай гаспадаркай: камерарый (camerarius), пфальцграф (comes palatii), сенешаль (senescalus), краўчы (camerarius), маршал (comes stabuli), мансіянарый ці кватэрмайстар (mansionarius), старэйшы падлоўчы (venatores principales) і сакольнічы (falconarius).
Жылічы (Брагінскі раён)
Жы́лічы (, Жиличи) — вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Малажынскага сельсавета.
Рэальнасць
Суб'ектыўная рэальнасць
У філасофіі дыялектычнага матэрыялізму: рэальнасць ідэальнага, гэта значыць ўтрымання разумовых працэсаў. Уяўленне аб суб'ектыўнай рэальнасці паўстала на аснове ленінскага вызначэння матэрыі як аб'ектыўнай рэальнасці. Калі ёсць аб'ектыўная рэальнасць, то лагічным ходам стала здагадка існавання суб'ектыўнай рэальнасці. Аднак, у савецкай філасофіі паўстаў шэраг праблем, звязаных з існаваннем суб'ектыўнай рэальнасці. Так, напрыклад, дыскусійным стала пытанне пра існаванне падобнай рэальнасці ў жывёл, усярэдзіне кібернетычных сістэм, а таксама структура суб'ектыўнай рэальнасці.
Жылічы (Брагінскі раён)
Размяшчэнне
У 24 км на паўднёвы ўсход ад Брагіна, 52 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 143 км ад Гомеля, 1,5 км ад дзяржаўнай мяжы з Украінай.
Рэальнасць
Рэальнасць як ўспрыманне
У штодзённай гутарковай мове «рэальнасць» можа азначаць «ўспрыманне, перакананні і стаўленне да рэчаіснасці», як суб'ектыўны погляд асобы на навакольны свет, па прынцыпе: «мая рэальнасць не з'яўляецца вашай рэальнасцю». Гэты выраз часам выкарыстоўваецца як гутарковай ў абмеркаваннях спрэчных пытанняў, што рэальна, а што не, калі дыскутуючыя бакі не могуць дасягнуць згоды. Напрыклад, у рэлігійным дыспуце паміж сябрамі, могуць у жарт сказаць: «Вы можаце не пагаджацца, але ў маёй рэальнасці, усе ідуць у рай».
Жылічы (Брагінскі раён)
Транспартная сістэма
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтадарозе Камарын — Брагін.
Рэальнасць
Рэальнасць як ўспрыманне
Такім чынам, рэальнасць можа быць вызначана, як погляды, звязаныя з светапоглядам або яго часткай (канцэптуальнымі асновамі), адсюль: рэальнасць — ёсць сукупнасць усіх рэчаў, структур (фактычных і канцэптуальных), падзей (у мінулым і сучаснасці) і з’яў, якія назіраюцца і не назіраюцца. Гэта тое, што светапогляд (няхай гэта будзе на аснове індывідуальнага або агульнага чалавечага вопыту) у канчатковым рахунку, спрабуе апісаць або акрэсліць.
Жылічы (Брагінскі раён)
Транспартная сістэма
Планоўка складаецца з прасталінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі, да яе з усходу далучаецца кароткая, дугападобная вуліца. Жылыя хаты драўляныя сядзібнага тыпу.
Рэальнасць
Рэальнасць як ўспрыманне
Некаторыя ідэі з фізікі, філасофіі, сацыялогіі, літаратуразнаўства, і іншых абласцей фарміруюць розныя тэорыі рэальнасці. Адным з такіх перакананняў з’яўляецца ўяўленне, што не існуе іншай рэальнасці за межамі ўспрымання і перакананні кожнага з нас пра рэальнасць. Такое стаўленне да рэальнасці прадстаўлена ў папулярным на Захадзе заяве, «Рэальнасць — ёсць ўспрыманне» або «Жыццё — гэта тое, як вы ўспрымаеце рэальнасць». У гэтыя фразах паказваецца на антырэалізм — гэта значыць, лічыцца, што няма ніякай аб'ектыўнай рэальнасці, прызнаная яна відавочна ці не.
Жылічы (Брагінскі раён)
Гісторыя
Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVIII стагоддзя як вёска ў Рэчыцкім павеце Мінскай губерні. Гаспадыня аднайменнага маёнтка Кабыліцкая мела ў 1848 годзе 662 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў вёсцы размяшчаліся школа граматы, хлебазапасны магазін. У 1908 годзе ў Дзеражыцкай воласці.
У 1931 годзе арганізаваны калгас «Дняпровец», працавалі конны млын, крупадрабілка, майстэрня (з 1925 года) і гамарня. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў кастрычніку 1943 года фашысты цалкам спалілі вёску і забілі 1 жыхара. Савецкае войска ў кастрычніку 1943 года недалёка ад вёскі фарсіравалі раку Дняпро. 18 кастрычніка 1943 года ў баі каля вёскі загінуў Герой Савецкага Саюза камандзір сяржант М. Ф. Махаў (пахаваны ў брацкай магіле ў гарадскім пасёлку Брагін). У баі каля вёскі 17 кастрычніка 1943 года вылучылася рота пад камандаваннем Г. Я. Чарэшнева (прысвоена званне Героя Савецкага Саюза). У 1959 годзе ў складзе калгаса «Першамайскі» (цэнтр — вёска Малажын).
Рэальнасць
Рэальнасць як ўспрыманне
Многія з канцэпцый навукі і філасофіі часта вызначаюцца ў культурным і сацыяльным аспектах. Гэтая ідэя была распрацавана Томасам Кунам ў яго кнізе «Структура навуковых рэвалюцый» (1962), а ў 1966 годзе выйшла кніга пра сацыялогіі ведаў — «Сацыяльнае канструяванне рэальнасці» («The Social Construction of Reality») за аўтарствам Пітэра Бергера і Томаса Лукмана.
Трактоўкі рэальнасці
Існуе дзве асноўныя трактоўкі рэальнасці: рэалізм, які сцвярджае аб'ектыўнае існаванне рэальнасці, якая толькі адкрываецца чалавекам у працэсе пазнання, і фенаменалізм, які сцвярджае, што рэальнасць залежыць ад пазнавальнай актыўнасці чалавека і канструюецца ў апошняй. Напрыклад, з пункту гледжання антырэалізму алімпійскія багі для старажытнага грэка былі такой жа рэальнасцю, як і электрон для сучаснага вучонага.
Рэалізм
Філасофскі тэрмін, які ўжываецца для абазначэння напрамку, пастулюе існаванне рэальнасці, незалежнай ад таго, хто пазнае суб'екта. У філасофскім значэнні тэрмін рэалізм ўжываецца ў трох сэнсах:
Фенаменалізм
Філасофскае вучэнне пра тое, што мы спазнаем не сутнасць рэчаў, «рэчы ў сабе», а толькі з’явы. У аснове фенаменалізму ляжыць даследаванне аб'ектаў пазнання з анталагічнага і гнасеалагічнага пунктаў гледжання. У першым выпадку аб'екты разглядаюцца незалежна ад пытання аб іх узнаўляльнасці ў спазнанні, выключна з пункту гледжання ўзаемазалежнасці і адноснага значэння іх уласцівасцяў як вядомых формаў і праяваў быцця. Пры гэтым аказваецца, што адны ўласцівасці могуць быць прызнаныя сталымі і першапачатковымі, іншыя — змяняюць і вытворнымі. Так, напрыклад, шчыльнасць або маса ўяўляе пастаяннае ўласцівасць ўсіх матэрыяльных аб'ектаў параўнальна з іх колерам, формай і іншымі пачуццёва ўспрыманымі ўласцівасцямі. Гэтыя апошнія пры вядомай пункце гледжання могуць быць прызнаныя толькі рознымі праявамі масы.
Погляды на рэальнасць у гісторыі філасофіі
Вызначэнне рэальнасці гуляла важную ролю ўжо ў антычнай філасофіі. Паводле вучэння Дэмакрыта, толькі ў агульным меркаванні існуе колер, у думцы — салодкае, у думцы — горкае, у рэчаіснасці ж існуюць толькі — атамы і пустэча. «У агульным меркаванні» у яго азначае тое ж, што «паводле з агульнапрынятым меркаваннем» і «для нас», не па прыродзе саміх рэчаў; прыроду жа саміх рэчаў ён, у сваю чаргу, пазначае выразам «рэчаіснасць». Гэтае распазнаванне супадае, такім чынам, у Дэмакрыта з адрозненнем паміж «прыродай рэчаў», якая існуе аб'ектыўна, і формамі яе пачуццёвага ўспрымання суб'ектам.
Для Платона сапраўды рэальнымі былі толькі ідэі (эйдас). Усё, што знаходзіцца па-за свету ідэй (Гіперураніі), Платонам абвяшчалася толькі ценем, ілюзіяй. Арыстоцель таксама прызнаваў рэальнасць ідэй, але толькі ў рэчах. Падобныя думкі характэрныя таксама для многіх школ класічнай індыйскай філасофіі, у якіх сцвярджалася, сапраўдную рэальнасць мае толькі Брахман, тады як вядомы людзям свет, і нават багі — ілюзія, мая.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Свецкія прыдворныя пасады
Аднак у Свяшчэннай Рымскай імперыі адбылося вылучэнне чатырох галоўных пасад, якія вызначалі структуру двара: камерарыя, трухзеса (імперскага стольніка), краўчага і маршала. Але згадванні пра іх досыць адрывістыя. Упершыню пасады ўпамінаюцца яшчэ ў 936 годзе Відукіндам Карвейскім, які называе чатырох племянных герцагаў, якія сімвалічна выконвалі перад каралём гэтыя абавязкі падчас урачыстай трапезы па выпадку каранацыі Атона I. Камерарыем быў герцаг Латарынгіі, трухзесам — герцаг Франконіі, краўчым — герцаг Швабіі, а маршалам — герцаг Баварыі. Наступнае ўпамінанне адносіцца да 986 года, калі Цітмар Мерзебургскі на каранацыі Атона III згадвае, што трухзесам быў герцаг Баварыі, камерарыем — герцаг Швабіі, краўчым — герцаг Карынціі, а маршалам — герцаг Саксоніі. У XIII стагоддзі ў «Саксонскім зярцале» адзначаецца сувязь пасад з выбарамі караля. Паводле гэтай крыніцы, сярод свецкіх князёў першае месца належыць пфальцграфу Рэймса (трухзес), другое — герцагу Саксоніі (маршал), трэцяе — маркграфу Брандэнбурга (камерарый). Уладальнікам чацвёртай пасады, імперскага шэнка (краўчага) быў кароль Чэхіі, аднак ён не быў немцам і не меў права абрання.
Рэальнасць
Погляды на рэальнасць у гісторыі філасофіі
Сярод важных пытанняў сярэднявечнай філасофіі вылучаецца спрэчка аб рэальнасці універсалы паміж рэалістамі і наміналістамі. Рэалісты адстойвалі той погляд, што агульныя паняцці існуюць у рэчаіснасці, гэта значыць з’яўляюцца рэальнымі. Наміналисты лічылі, што агульныя паняцці існуюць толькі як назвы, імёны.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Свецкія прыдворныя пасады
У 1356 годзе ў Залатой буле імператара Карла IV адбылося канчатковае замацаванне ганаровых пасад, якія атрымалі назву (Reichserzämter). Кароль Чэхіі станавіўся эрцкраўчым (archipincerna), пфальцграф Рэйнскі — эрцтрухзесам (archidapifer), герцаг Саксоніі — эрцмаршалам (archimarescalcus), маркграф Брандэнбурга — эрцкамерарыем (archicamerarius). Гэтыя пасады былі спадчыннымі. Акрамя таго, у той жа буле замацоўваліся чатыры спадчынныя віцэ-пасады за чатырма родамі: віцэ-маршала (за фон Папенгаймамі), віцэ-краўчага (за фон Лімпургамі), віцэ-трухзеса (за фон Вальдбургамі) і віцэ-камерарыя (фон Фалькенштэйны).
Рэальнасць
Погляды на рэальнасць у гісторыі філасофіі
Рэнэ Дэкарт, абвяшчаючы прынцыпы універсальнага сумневу, прыйшоў да высновы, што адзінае, у чым нельга сумнявацца — гэта ў існаванні, рэальнасці самога даследчыка — cogito ergo sum (думаю, такім чынам, існую). Шматлікія філосафы і філасофскія школы пасля Дэкарта сталі разглядаць пытанне аб рэальнасці свету па-за адчування, пераносячы асноўны акцэнт у вобласць гнасеалогіі (эпістэмалогіі), галіны філасофіі, які вывучае праблемы пазнання. Марксісцка-ленінская філасофія адносіць такіх філосафаў і такія школы да суб'ектыўных ідэалістаў, хоць яны самі сябе так не называюць. У прыватнасці, да іх адносіліся Джордж Берклі і Дэвід Юм. Суб'ектыўныя ідэалісты не абавязкова адмаўляюць рэальнасць свету па-за адчуванняў, яны альбо абвяшчаюць гэтае пытанне метафізічным, або, як Імануіл Кант, лічаць, што адказ на гэтае пытанне патрабуе трансцензуса — выхаду за межы эмпірычнага вопыту.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Свецкія прыдворныя пасады
Найбольш важнай лічылася пасада трухзеса ці сенешаля (Truchseß, ад стараверхненямецкага Trubtsazzo — «той, хто ўзначальвае атрад»). Трухзес займаўся наглядам за тым, як кіруецца палацавая гаспадарка, а таксама за каралеўскай і імперскай маёмасцю. Акрамя таго, трухзес адказваў за абслугоўванне каралеўскага стала. У адсутнасць караля трухзес быў вікарыем. У паходах трухзес камандаваў авангардам пры наступлення, ар'ергардам пры адступленні, а падчас бою нёс каралеўскі сцяг. Падчас урачыстага выбару імператара трухзес нёс імператарскі меч. У Бургундскім каралеўстве таксама існавала спадчынная пасада трухзеса, якую насілі прадстаўнікі дому дэ Турэ. Пасля таго як Францыя далучыла бургундскія землі, гэту пасаду перанялі дафіны.
Найменш важнай лічылася пасада краўчага (ці шэнка, ад стараверхненямецкага Scenko), які займаўся забеспячэннем каралеўскага стала напоямі. Частку абавязкаў краўчы дзяліў з трухзесам. З канца XII стагоддзя пасада эрцкраўчага была замацавана за каралямі Чэхіі, аднак пераважнае права эрцкраўчага на выбар караля аспрэчвалася да 1356 года, калі яно было замацавана ў Залатой буле. Ганаровая служба эрцкраўчага заключалася ў тым, што падчас імперскіх з'ездаў і рэйхстагаў ён падносіў каралю віно ў сярэбраным кубку, за што атрымліваў каня і кубак у падарунак.
Рэальнасць
Погляды на рэальнасць у гісторыі філасофіі
Гегель, развіваючы свае погляды ў духу Платона і сярэднявечнага рэалізму, абвясціў, што першасную рэальнасць мае абсалютная ідэя, якая спараджае эмпірычную пачуццёвую рэальнасць. Марксісцка-ленінская філасофія класіфікуе падобныя погляды як аб'ектыўна-ідэалістычныя.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Свецкія прыдворныя пасады
Асноўным абавязкам маршалаў быў клопат пра бяспеку імператара і дысцыплінарны нагляд за дваром, а таксама арганізацыя імперскіх з'ездаў і рэйхстагаў. Падчас пасяджэнняў маршал адказваў за цырыманіял. Падчас вайны маршал узначальваў імператарскую конніцу, а з XII стагоддзя — і ўсю імператарскую армію. Ганаровая служба эрцмаршала заключалася ў нясенні мяча на ўрачыстых цырымоніях.
Пасада камерарыя мела менш прадстаўнічы характар, чым астатнія. Камерарый вёў палацавую гаспадарку і імператарскую казну, а таксама разам з трухзесам клапаціўся пра імперскую казну. Паступова сярод усіх абавязкаў камерарыя найбольш важнай стала функцыя скарбніка, аднак к XV стагоддзю з-за адсутнасці інстытута казначэйства ў імперыі значэнне пасады спала.
Рэальнасць
Погляды на рэальнасць у гісторыі філасофіі
Прыхільнікі матэрыялізму сцвярджаюць не толькі рэальнасць, але і першаснасць вонкавага матэрыяльнага свету, таму для іх па пытанні аб рэальнасці акцэнт ссоўваецца да пытання аб рэальнасці ідэальнага, свядомасці. Вульгарны матэрыялізм вырашаў гэтае пытанне кардынальна, сцвярджаючы, што свядомасць не толькі існуе, але мае матэрыяльную прыроду.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Курфюрсты
Курфюрсты ўяўлялі сабою вузкую групу кіраўнікоў найбольш магутных нямецкіх княстваў, якія мелі выключнае права абрання імператара. Яны складалі вышэйшую палату рэйхстага і служылі найважнейшым сувязным звяном паміж імператарам і імперскімі саслоўямі, з'яўляючыся «слупамі імперыі». Курфюрсты аказвалі найбольшы ўплыў на палітыку імператара і карысталіся практычна поўнай самастойнасцю ва ўнутраных справах, аж да чаканкі ўласнай манеты і непадсуднасці Імперскаму суду і Надворнаму савету. Акрамя таго, кожны курфюрст меў адну з вышэйшых прыдворных пасад імператарскага двара. Значэнне калегіі курфюрстаў некалькі зменшылася ў другой палове XVII стагоддзя, калі цэнтр улады ў імперыі зрушыўся ў бок рэйхстага.
Калегія курфюрстаў склалася ў познім Сярэднявеччы і была заканадаўча аформлена «Залатой булай» імператара Карла IV у 1356 годзе. Гэтым дакументам статус курфюрстаў быў нададзены кіраўнікам сямі германскіх княстваў: архібіскупам Майнца, Кёльна і Трыра, каралю Чэхіі (Багеміі), герцагу Саксоніі, пфальцграфу Рэйнскаму і маркграфу Брандэнбурга. Паводле імперскага права, курфюрскі статус мелі не асабіста кіраўнікі ці дынастыі, а адпаведныя тэрытарыяльныя ўтварэнні. Права на прысваенне тытула курфюрста было адной з найважнейшых прэрагатыў імператарскай улады. У 1632 годзе, у перыяд Трыццацігадовай вайны, імператар пазбавіў Пфальц курфюрскага тытула і перадаў яго Баварыі, аднак па ўмовах Вестфальскага міру Пфальц ізноў стаў восьмым курфюрствам. У 1692 годзе дзявяты тытул курфюрста быў прысвоены герцагу Браўншвайг-Люнебурга (пазней — Гановер), што было пацверджана рэйхстагам у 1708 годзе. Апошняя змена ў калегіі курфюрстаў адбылася ў пачатку XIX стагоддзя, калі войскі Напалеона заваявалі левабярэжжа Рэйна, знішчыўшы тым самым курфюрствы Майнц, Трыр і Кёльн. Замест іх паводле рашэння імперскай дэпутацыі 1803 года статус курфюрстваў быў прысвоены Гесэн-Каселю, Бадэну, Вюртэмбергу, Зальцбургу і ўладанням эрцканцлера Карла Тэадора Дальберга (Ашафенбург—Рэгенсбург). Гэты акт прывёў да фарміравання ў калегіі курфюрстаў пратэстанцкай прафранцузскай большасці, што стала адной з прычын краху імперыі ў 1806 годзе.
Імперскія князі
Саслоўе імперскіх князёў уяўляла сабою вышэйшае дваранства Свяшчэннай Рымскай імперыі. У яго склад уваходзілі кіраўнікі свецкіх і духоўных княстваў, якія знаходзіліся ў непасрэднай леннай залежнасці ад імператара і валодалі тытуламі, вышэйшымі за графскі. Гэта маглі быць прадстаўнікі старажытных арыстакратычных родаў, чые продкі яшчэ ў перыяд высокага Сярэднявечча атрымалі свае лены прама ад імператара (Вельфы, Царынгены, Асканіі і інш.), або меней радавітыя кіраўнікі невялікіх тэрыторый, якім імператар прысвоіў княжацкі тытул (Турн-і-Таксіс, Шварцэнбергі і інш.). З царкоўных іерархаў да імперскіх князёў адносіліся архібіскупы і біскупы. Працэс фарміравання саслоўя завяршыўся к XV стагоддзю. Паводле імперскага матрыкула 1521 года, у імперыі існавала 50 духоўных і 24 свецкіх імперскіх князёў. К канцу XVIII стагоддзя колькасць духоўных князёў паменшылася да 33, а свецкіх — узрасла да 61.
Свецкія і духоўныя імперскія князі ўтваралі асноўную палату імперскага рэйхстага — Савет імперскіх князёў (Reichsfürstenrat), і такім чынам мелі магчымасць непасрэдна ўплываць на палітыку імперыі. Кожная княжацкая тэрыторыя мела адзін голас у палаце, а ў выпадку, калі адзін кіраўнік валодаў некалькім імперскімі княствамі, іх галасы складаліся. Іменна імперскія князі як кіраўнікі сярэдніх і дробных дзяржаўных утварэнняў прэтэндавалі на тое, каб выражаць інтарэсы імперыі як такой. Сярод прывілеяў імперскіх князёў — права чаканкі манеты, арганізацыя судовай і адміністрацыйнай сістэм на тэрыторыі сваіх княстваў, увядзенне мясцовых падаткаў і пошлін.
Імперскія графы і імперскія прэлаты
Імперскія графы былі найбольш шматлікім імперскім саслоўем, утвараючы асноўную масу сярэдняга дваранства Германіі. Першапачаткова графы былі кіраўнікамі ў тых ці іншых абласцях каралеўскага дамена і не былі ўладальнікамі непасрэдных алодаў. З цягам часу, аднак, некаторыя нямецкія графы змаглі ператварыць свае ўладанні ў імперскія лены, стаўшы суверэнамі малых і карлікавых княстваў і ўтварыўшы асобнае імперскае саслоўе. Іншая частка графаў засталася пад сюзерэнітэтам больш магутных тэрытарыяльных князёў, утварыўшы праслойку ніжэйшага дваранства, якое не ўдзельнічала ў сістэме кіравання імперыяй. Некаторыя з імперскіх графаў дабіліся прысваення ім больш высокіх тытулаў, што спрыяла іх пераходу ў саслоўе імперскіх князёў (напрыклад, Вюртэмберг у 1495 годзе). Паводле імперскага матрыкула 1521 года, статус імперскіх графаў мелі 144 тэрытарыяльныя кіраўнікі, к канцу XVIII стагоддзя іх колькасць скарацілася да 99. У рэйхстагу імперскія графы ўтваралі чатыры групы паводле геаграфічнай прыкметы: імперскія графы Вестфаліі, Ветэрау, Швабіі і Франконіі, кожная з якіх мела па адным голасе ў свецкай курыі Савета імперскіх князёў. Значна большую ролю імперскія графы адыгрывалі на ўзроўні імперскіх акруг: у органах кіравання акруг кожны граф меў адзін голас, што ўраўноўвала іх у правах са значна больш магутнымі імперскімі князямі. У выніку медыятызацыі 1806 года вялікая частка імперскіх графаў страціла свой статус, ператварыўшыся ў вышэйшы пласт тэрытарыяльнага дваранства нямецкіх княстваў.
З саслоўем імперскіх графаў збліжалася саслоўе імперскіх прэлатаў, у якое ўваходзілі абаты і прыёры манастыроў, якія валодалі тэрытарыяльным суверэнітэтам на сваіх землях і лічыліся паўнапраўнымі суб'ектамі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Іх уладанні моцна адрозніваліся па плошчы і насельніцтву: ад адносна вялікага Фульдскага абацтва да манастыра Обермюнстэр, які валодаў усяго некалькімі будынкамі ў Рэгенсбургу, але меў прэрагатывы імперскага дзяржаўнага ўтварэння. У 1521 годзе да імперскіх прэлатаў адносілася 83 царкоўныя іерархі, аднак працэсы секулярызацыі скарацілі колькасць гэтага саслоўя к канцу XVIII ст. да 40. Землі імперскіх прэлатаў размяшчаліся пераважна на паўднёвым захадзе Германіі. Асобую катэгорыю ўтваралі магістры Тэўтонскага і Мальтыйскага ордэнаў, уладанні якіх таксама мелі тэрытарыяльны суверэнітэт. У рэйхстагу прэлаты аб'ядноўваліся ў Швабскую і Рэйнскую калегіі імперскіх прэлатаў, якія мелі па адным голасе ў царкоўнай курыі Савета імперскіх князёў. У 1803 годзе ўсе тэрыторыі імперскіх прэлатаў (акрамя зямель ордэнаў) былі секулярызаваны.
Свабодныя імперскія гарады
Імперскія гарады ў адрозненне ад іншых гарадскіх цэнтраў імперыі не знаходзіліся пад сюзерэнітэтам тэрытарыяльных князёў, а падпарадкоўваліся непасрэдна імператару і ва ўнутраных справах былі цалкам самастойнымі дзяржаўнымі ўтварэннямі. Статус імперскага саслоўя адносіўся не да пэўных гараджан, а да горада ў цэлым, прадстаўленага сваім магістратам. Першапачаткова існаваў цвёрда замацаваны падзел сярод свабодных гарадоў на дзве катэгорыі: Права як імперскіх, так і свабодных гарадоў на ўдзел у рэйхстагу было афіцыйна замацавана ў 1489 годзе, што спрыяла збліжэнню гэтых катэгорый і складанню адзінага саслоўя імперскіх свабодных гарадоў, прадстаўнікі якіх утваралі трэцюю палату рэйхстага — Савет імперскіх гарадоў. Хоць гарады былі прадстаўлены ў рэйхстагу, іх уплыў на ўнутраную і знешнюю палітыку заставаўся нязначным, а меркаванне Савета імперскіх гарадоў часта ігнаравалася імперскімі князямі. Паводле матрыкула 1521 года, у Германіі налічвалася 84 імперскія свабодныя гарады, к канцу XVIII стагоддзя іх колькасць скарацілася да 51. Рашэннем імперскай дэпутацыі 1803 года большасць гарадоў страціла самастойнасць і ўвайшла ў склад нямецкіх княстваў. На момант роспуску Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1806 годзе было толькі шэсць свабодных імперскіх гарадоў: Любек, Гамбург, Брэмен, Франкфурт, Аўгсбург і Нюрнберг.
Органы кіравання ў Сярэднявеччы
У ранні перыяд адміністрацыйная сістэма імперыі была слаба дыферэнцыяванай. Імператар асабіста ажыццяўляў кіраванне, перыядычна аб'язджаючы ўсе рэгіёны краіны. Пры ім знаходзілася канцылярыя, якая складалася з трох аддзяленняў: германскага, італьянскага (з 962) і бургундскага (з 1033), узначаленых эрцканцлерамі. Для абмеркавання найважнейшых палітычных пытанняў перыядычна склікаліся шматлюдныя сходы найбуйнейшых свецкіх і царкоўных князёў імперыі (вялікі каралеўскі савет — гофтаг). Да XIII стагоддзя законатворчыя функцыі цэнтральнай улады былі вельмі невыразнымі, цалкам панавала звычаёвае права, сваё для кожнага рэгіёна імперыі (прававы партыкулярызм). З XI стагоддзя пачалося фарміраванне саслоўных судоў (княжацкіх, графскіх, царкоўных, шэфенскіх, муніцыпальных), якія ў эпоху Гогенштаўфенаў былі дапоўнены агульнаімперскім надворным судом пры імператары. Аднак аб'ём кампетэнцыі імператарскага суда заўсёды заставаўся моцна абмежаваным судовымі прэрагатывамі князёў: вядома, што колькасць спраў у імперскім надворным судзе была ў 30 раз меншай, чым колькасць судовых працэсаў, якія прайшлі ў аналагічны перыяд у парыжскім парламенце караля Францыі. Прадстаўнікамі імператара на месцах з'яўляліся графы (у Італіі — імперскія пасланцы), якія хутка ператварыліся з каралеўскіх чыноўнікаў у спадчынных тэрытарыяльных князёў, якія стваралі на сваіх землях уласны адміністрацыйна-судовы апарат. У канцы XIII стагоддзя сфарміравалася калегія сямі найбольш магутных тэрытарыяльных князёў, якая прысвоіла сабе выключнае права на абранне імператара і кантроль яго дзейнасці. Гэта калегія курфюрстаў атрымала афіцыйнае прызнанне ў «Залатой буле» 1356 года. Для абмеркавання найважнейшых агульнаімперскіх пытанняў імператары склікалі шырэйшыя сходы, у якіх удзельнічалі імперскія свецкія і духоўныя князі, а з XIII стагоддзя — і прадстаўнікі некаторых імперскіх гарадоў. Кола ўдзельнікаў гэтых гофтагаў ці імперскіх соймаў вызначалася выключна імператарам, яму ж належала канчатковае рашэнне, улічваць ці не ўлічваць меркаванне, выказанае саслоўямі. З аслабленнем імператарскай улады ў познім Сярэднявеччы роля прадстаўнічага органа імперскіх князёў няўхільна ўзрастала.
Рэйхстаг
Ператварэнне нявызначаных па складу і кампетэнцыі імперскіх сеймаў Сярэднявечча ў арганізацыйна аформлены вышэйшы прадстаўнічы орган імперыі — рэйхстаг, адбылося падчас ажыццяўлення імперскай рэформы канца XV — пачатку XVI стагоддзяў. Структура рэйхстага была вызначана ў 1495 г. Ён складаўся з трох калегій: Скліканне рэйхстага здзяйсняў імператар па ўзгадненню з курфюрстамі. Кола пытанняў, якія выносіліся на абмеркаванне рэйхстага, вызначаў імператар аднаасобна. Абмеркаванне і прыняцце рашэння ажыццяўлялася асобна па калегіях большасцю галасоў, прычым Савету курфюрстаў і Савету імперскіх князёў належаў вырашальны голас. Галасаванне было тайным. Рашэнне лічылася прынятым, калі яго аднагалосна падтрымалі ўсе тры калегіі і імператар. З 1663 г. рэйхстаг ператварыўся ў стала дзеючы орган, які засядаў у Рэгенсбургу.
Апроч рэйхстага існаваў яшчэ адзін агульнаімперскі прадстаўнічы орган — з'езд імперскіх дэпутатаў ці імперская дэпутацыя (Reichsdeputationstag), які складаўся з невялікай колькасці (звычайна не больш чым 20) прадстаўнікоў саслоўяў і акруг. На гэтым з'ездзе праводзіліся папярэднія абмеркаванні пытанняў і распрацоўваліся законапраекты, што выносіліся на рэйхстаг, а таксама выпрацоўваліся меры па падтрыманню земскага міру. Імперскія дэпутацыі былі больш мабільным органам, чым рэйхстаг, што дазваляла эфектыўней і скарэй знаходзіць кампраміс паміж саслоўямі і імператарам.
У кампетэнцыі рэйхстага знаходзіліся выданне агульнаімперскіх законаў, абвяшчэнне вайны і заключэнне міру, утварэнне і скасаванне імперскіх органаў кіравання і суда, скліканне і роспуск імперскай арміі, зацвярджэнне падаткаў і эканамічная палітыка, пытанні земскага міру і суіснавання розных рэлігійных канфесій. Пасля Вестфальскага міру рэлігійныя пытанні былі вынесены ў кампетэнцыю імперскай дэлегацыі па справах веры, якую на парытэтнай аснове фарміравалі прадстаўнікі каталіцкіх і пратэстанцкіх імперскіх саслоўяў, што выключыла магчымасць зрыву рэйхстага з-за канфесійнага супрацьстаяння.
Рэйхстаг меў ролю вярхоўнага органа саслоўнага прадстаўніцтва ў імперыі, быў адным з найважнейшых сувязных элементаў імперскай сістэмы і каналам вырашэння ўнутраных канфліктаў і супярэчнасцей. Рэйхстаг таксама выконваў функцыі абмежавання імператарскай улады, а пасля Вестфальскага міру, які замацаваў статус рэйхстага як вышэйшага заканадаўчага органа імперыі, стаў цэнтрам інтэграцыйных працэсаў і апорным пунктам усёй імперскай канструкцыі.
Імперская канцылярыя
Імперская канцылярыя была адным з найстарэйшых адміністрацыйных органаў Свяшчэннай Рымскай імперыі. Фармальным главой яе быў эрцканцлер (Erzkanzler), якіх у імперыі было трое. Найбольш магутным быў эрцканцлер Германіі — пачынаючы з імператара Атона I гэта пасада была замацавана за архібіскупам Майнца. У 962 годзе з'явілася пасада эрцканцлера Італіі, якая з другой паловы XI стагоддзя замацавалася за архібіскупамі Кёльна. Пасля далучэння ў XI стагоддзі да імперыі Бургундскага каралеўства з'явіўся і эрцканцлер Бургундыі — у пачатку XIV стагоддзя гэта пасада замацавалася за архібіскупамі Трыра. Калі ў XII—XIII стагоддзях у склад імперыі ўваходзіла Сіцылійскае каралеўства, яно таксама мела ўласную канцылярыю. Досыць рана абавязкі эрцканцлераў сталі ганаровымі. Уладальнікі пасады былі хавальнікамі пячаткі, атрымлівалі даходы ад сваіх канцылярый. Акрамя таго, эрцканцлеры падчас выбараў нямецкага караля атрымлівалі пераважныя правы. Эрцканцлерам фармальна былі падпарадкаваны канцлеры, якія абіраліся з ніжэйшага духавенства. Яны на практыцы кіравалі прыдворнай капэлай (хоць к канцу XII стагоддзя яна страціла сваё ранейшае значэнне), а таксама займаліся справамі канцылярыі. Прызначэнне канцлераў было прэрагатывай імператара, хоць эрцканцлеры і спрабавалі ўмешвацца ў іх выбары. З XIV стагоддзя канцлер уваходзіў у склад каралеўскага прыдворнага савета.
Трохчастковы падзел на канцылярыі па справах Германіі, Італіі і Бургундыі, які ўзыходзіў да канца X — пачатку XI стагоддзя, быў пацверджаны «Залатой булай» 1356 года, аднак страта імперскага ўплыву ў Італіі і Бургундыі ў познім Сярэднявеччы пазбавіла адпаведныя аддзелы імперскай канцылярыі практычнага значэння. У той жа час пасада главы імперскай канцылярыі засталася замацавана за архібіскупамі Майнца, якія працягвалі кіраваць гэтым органам да распаду імперыі ў 1806 годзе.
Імперская канцылярыя займалася справаводствам імператара, падрыхтоўвала праекты рашэнняў ці прапаноў, якія выносіліся на абмеркаванне рэйхстага ці калегіі курфюрстаў, арганізоўвала выбары імператара і правядзенне рэйхстагаў, вяла міжнародную перапіску, ажыццяўляла ўлік і захоўванне дакументаў імператарскага двара і рэйхстага. Пасада эрцканцлера была найвышэйшай у сістэме прыдворных чыноў імперыі. Эрцканцлер узначальваў калегію курфюрстаў, праводзіў пасяджэнні рэйхстага і фактычна быў сувязным звяном паміж імператарскім прастолам і тэрытарыяльнымі князямі. У 1559 годзе імператар Фердынанд I для таго, каб рэгламентаваць працу канцылярыі, выдаў спецыяльную пастанову.
Імперскі камеральны суд
Імперскі камеральны суд (Reichskammergericht) быў найвышэйшым судовым органам Свяшчэннай Рымскай імперыі Новага часу. Яго ўзнікненне звязана з правядзеннем у канцы XV стагоддзя Імперскай рэформы, падчас якой на змену сярэдневяковаму прыдворнаму суду, які перамяшчаўся ўслед за імператарам па Германіі і ўладаннях Габсбургаў, прыйшоў саслоўны Імперскі камеральны суд, які меў пастаянную рэзідэнцыю ў імперыі. Рашэнне аб заснаванні суда было прынята Вормсскім рэйхстагам 1495 г., з 1527 г. яго штаб-кватэра знаходзілася ў Шпееры, а з 1689 г. — у Вецлары. Старшынь суда прызначаў імператар, аднак пераважная большасць членаў суда дэлегавалася імперскімі саслоўямі (курфюрстамі і імперскімі акругамі), што забяспечвала значную ступень незалежнасці ад імператара. З 1555 г. у сенаце суда адна палова суддзяў была каталікамі, іншая палова — лютэранамі.
Імперскі камеральны суд быў найвышэйшай апеляцыйнай і касацыйнай інстанцыяй па прысудах і пастановах судовых органаў суб'ектаў імперыі, а таксама месцам вырашэння канфліктаў паміж імперскімі саслоўямі і скарг на дзеянні імператара. З падведамнасці суда былі выключаны тэрыторыі, якія мелі права non appellando (Аўстрыя, Франш-Кантэ, з 1548 г. — Нідэрланды, з 1648 г. — курфюрствы), а таксама крымінальныя справы і справы выключнай кампетэнцыі імператара (апошнія разглядаліся ў Надворным савеце). Складаная працэсуальная сістэма Імперскага камеральнага суда і яго саслоўны характар абцяжарвалі працэс вырашэння спрэчак, у выніку чаго многія працэсы зацягваліся на дзесяцігоддзі, а ў некаторыя перыяды праца суда была цалкам паралізавана з-за супярэчнасцей паміж саслоўямі ці недафінансавання. Тым не менш, да канца існавання Свяшчэннай Рымскай імперыі камеральны суд меў вялікае значэнне для падтрымання адзінства прававой прасторы і судовай сістэмы Германіі.
Надворны савет
Надворны савет быў заснаваны ў 1497 годзе. Імператар Максіміліян I, які адмовіўся ў 1495 г. ад кантролю над Імперскім камеральным судом, не жадаў губляць судова-адміністрацыйныя прэрагатывы ў імперыі і арганізаваў у Вене канкуруючую судовую інстанцыю — Імперскі надворны савет (Reichshofrat), усе члены якога прызначаліся імператарам. Канчатковую форму гэты орган набыў у 1559 г. пасля выдання Улажэння аб Імперскім надворным савеце. У выключную кампетэнцыю Надворнага савета ўваходзілі пытанні феадальна-леннага права, спрэчкі адносна тытулаў, зямельных уладанняў і феадальных абавязацельстваў, праў і прэрагатыў імператара, прывілеяў і наданняў імперскім саслоўям. У некаторых сферах юрысдыкцыя Надворнага савета перасякалася з юрысдыкцыяй Імперскага камеральнага суда: парушэнне земскага міру, абарона зямельных уладанняў, апеляцыі на прысуды і пастановы тэрытарыяльных судоў. У адрозненне ад Імперскага камеральнага суда ў Надворным савеце працэсуальныя нормы былі больш свабоднымі, а вытворчасць арыентавана на знаходжанне кампрамісу паміж бакамі, што дазваляла больш эфектыўна вырашаць канфлікты палітычнага і канфесійнага характару. Гэта значна павялічыла ролю Надворнага савета ў XVII стагоддзі, калі праца Імперскага камеральнага суда была паралізавана з-за барацьбы каталікоў і пратэстантаў.
Апроч судовых функцый, Надворны савет адыгрываў значную палітычную ролю, рэгулярна кансультуючы імператара па імперскіх пытаннях і распрацоўваючы прапановы ў сферы бягучай знешняй і ўнутранай палітыкі. Першапачаткова ў кампетэнцыю савета ўваходзілі таксама пытанні кіравання ўладаннямі Габсбургаў па-за Свяшчэннай Рымскай імперыяй, аднак пры Фердынандзе II гэта сфера была перададзена асобнаму Аўстрыйскаму надворнаму савету. Ядро савета ўтваралі найбліжэйшыя паплечнікі імператара, на чале з імперскім віцэ-канцлерам і канцлерам Аўстрыі, якія фарміравалі вузкі Тайны савет (Geheime Rat), які займаўся найважнейшымі ўрадавымі пытаннямі.
Імперскія акругі
Стварэнне імперскіх акруг (Reichskreise) таксама было звязана з ажыццяўленнем імперскай рэформы. У 1500—1512 гадах тэрыторыя імперыі (без зямель Чэшскай кароны, Швейцарыі і Паўночнай Італіі) была падзелена на 10 акруг. У кожнай з іх быў створаны акруговы сход (Kreistag), у склад якога ўвайшлі прадстаўнікі ўсіх дзяржаўных утварэнняў (акрамя ўладанняў імперскіх рыцараў), размешчаных на тэрыторыі акругі. На акруговых сходах дзейнічаў прынцып «адна тэрыторыя — адзін голас», што ў такіх акругах, як Швабская, Франконская і Верхнерэйнская дазваляла дробным імперскім утварэнням аказваць рэальны ўплыў на рэгіянальную і імперскую палітыку. У кампетэнцыі акруг знаходзіліся пытанні падтрымання земскага міру і вырашэння спрэчак паміж імперскімі саслоўямі, набор і ўтрыманне ўзброеных сіл, падтрыманне ў баяздольнасці крэпасцей, размеркаванне і збор імперскіх падаткаў. З 1681 года на акруговы ўзровень былі перададзены фактычна ўсе пытанні арганізацыі імперскай арміі і яе фінансавання. Акругі адыгрывалі важную ролю ў падтрыманні статус-кво ў імперыі, інтэграцыі дробных і сярэдніх дзяржаўных утварэнняў у агульнаімперскую сістэму і падтрыманні абараназдольнасці краіны. Найбольш эфектыўна функцыянавалі акругі, на тэрыторыі якіх адсутнічалі буйныя дзяржавы (Швабская і Франконская), тады як праца Верхнесаксонскай акругі была цалкам паралізавана з-за адмовы Брандэнбурга ад удзелу ў акруговых расходах. Акругі часам аб'ядноўваліся ў асацыяцыі: так, у перыяд вайны за іспанскую спадчыну асацыяцыя пяці заходніх акруг змагла аказаць дзейснае супраціўленне французскаму націску ў кірунку Рэйна. Сістэма акруг у практычна нязменным выглядзе праіснавала да роспуску Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1806 годзе.
Фінансавая сістэма
Матэрыяльную аснову імператарскай улады ў раннія перыяды складалі даходы імператарскага дамена, частка паступленняў з царкоўных зямель, плацяжы феадальнага характару (рэльефы і інш.), а таксама выключныя каралеўскія правы (рэгаліі), перш за ўсё ў сферы выканання правасуддзя. Вялікае значэнне для забеспячэння бягучых патрэб імператарскага двара меў абавязак князёў прымаць на пастой і забяспечваць за свой кошт утрыманне імператара падчас яго знаходжання ў іх уладаннях (gistum), што прыводзіла да пастаянных перамяшчэнняў імператарскага двара па гарадах і замках Германіі і Італіі. У эпоху Гогенштаўфенаў галоўнай крыніцай фінансавання дзяржаўных расходаў сталі феадальная «дапамога» князёў і царкоўных устаноў Германіі і плацяжы, якія спаганяліся імператарскімі чыноўнікамі з багатых гарадоў Паўночнай Італіі. Падзенне імперскай улады ў Італіі ў другой палове XIII стагоддзя рэзка абмежавала фінансавыя рэсурсы кароны: паходы імператараў за Альпы, хоць і прыносілі велізарныя багацці ў казну (у 1355 г. Карл IV вывез з Італіі каля 800 000 флорынаў), але былі вельмі рэдкія.
У познім Сярэднявеччы асноўнай крыніцай паступленняў сталі ўзносы імперскіх гарадоў, даходы спадчынных уладанняў імператара (землі чэшскай кароны пры Люксембургах, Аўстрыя пры Габсбургах), а таксама эпізадычныя паступленні ў выглядзе ўнутраных і знешніх пазык, выкупных плацяжоў за адмову ад каралеўскіх рэгалій у дачыненні да асобных гарадоў або тэрыторый і кантрыбуцый з яўрэяў. Гэтых крыніц было недастаткова не толькі для правядзення актыўнай знешняй палітыкі, утрымання буйной арміі ці разгалінаванага апарата кіравання, але і для фінансавання бягучых дзяржаўных расходаў. Калі ў сярэдзіне XIV стагоддзя кароль Англіі меў даходы на суму каля 770 тысяч флорынаў у год, кароль Францыі — больш за 2,5 мільёна, то імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі мог разлічваць толькі на 150 тысяч, прычым па меркаванню некаторых даследчыкаў рэальных паступленняў набіралася не больш за трэць гэтай сумы, а аб'ём запазычанняў у 70 раз перавышаў прыбытковую частку дзяржаўнага бюджэту. К пачатку XV стагоддзя паступленні яшчэ больш скараціліся: па сучасных ацэнках, даходы імператара Жыгімонта не перавышалі 15 тысяч флорынаў у год. Спроба ўвядзення адзінага агульнаімперскага падатку на крыжовы паход супраць гусітаў правалілася з-за супраціўлення саслоўяў і адсутнасці сістэмы збору падаткаў. Дзяржаўная падатковая сістэма пачала зараджацца ў пачатку XV стагоддзя на ўзроўні буйных тэрытарыяльных княстваў (Пфальц, Брандэнбург, Вюртэмберг, Баварыя, Аўстрыя). Менавіта паступленні са спадчынных уладанняў Габсбургаў, якія больш чым у чатыры разы пераўзыходзілі імперскія даходы, а таксама пазыкі ў Фугераў і іншых нямецкіх банкірскіх дамоў, дазвалялі Максіміліяну I і яго пераемнікам праводзіць актыўную знешнюю палітыку і трымаць буйныя наёмныя войскі.
У рамках імперскай рэформы 1495 года ўпершыню быў зацверджаны адзіны ўсеагульны прамы падатак — «агульны пфеніг» (Gemeiner Pfennig), яго павінны былі плаціць усе грамадзяне імперыі, якія дасягнулі 15 гадоў. Сродкі ад збору гэтага падатку павінны былі ісці на фарміраванне арміі для войн з Францыяй і Асманскай імперыяй. Аднак збор падатку быў практычна сарваны з-за супраціўлення саслоўяў і адсутнасці фіскальных органаў. У далейшым імператарам удавалася эпізадычна атрымліваць субсідыі саслоўяў на барацьбу з туркамі, аднак гэтыя сродкі былі вельмі нязначнымі. Толькі ў 1681 годзе рэйхстаг зацвердзіў ваенную рэформу, якая абавязала суб'екты імперыі фінансаваць утрыманне імперскай арміі, для чаго на ўзроўні імперскіх акруг былі створаны фінансавыя ведамствы. Такая сістэма захавалася да канца існавання імперыі, аднак яна забяспечвала толькі мінімум сродкаў, неабходных для падтрымання агульных узброеных сіл і функцыянавання імперскіх устаноў. Імператары былі вымушаны папаўняць бюджэтны дэфіцыт за кошт даходаў са спадчынных уладанняў і знешніх пазык.
Ваенная сістэма
Ваенная сістэма імперыі першапачаткова засноўвалася на феадальным абавязку васалаў імператара выстаўляць ваенныя кантынгенты ў выпадку неабходнасці. Ядром імперскай арміі былі рыцары, выстаўленыя свецкімі і духоўнымі князямі. Апроч іх да ваенных паходаў прыцягваліся міністэрыялы, а для патрэб абароны да XII стагоддзя выкарыстоўвалася таксама апалчэнне свабодных сялян (milites agrarii). Па сучасных ацэнках, у канцы X стагоддзя для сваіх паходаў у Італію імператар мог збіраць да 6000 узброеных рыцараў толькі з аднаго Германскага каралеўства. Умовы вайсковай службы вызначаліся феадальнымі звычаямі і зацвярджаліся рашэннямі з'ездаў князёў імперыі. Вярхоўным галоўнакамандуючым быў імператар. Акрамя імперскай арміі найбуйнейшыя феадалы, асабліва кіраўнікі прыгранічных марак, мелі ўласныя ваенныя кантынгенты, якія дазвалялі ім весці самастойную знешнюю палітыку.
У познім Сярэднявеччы з-за сістэматычнага ўхілення князёў ад аказання ваеннай дапамогі галоўнай сілай імперскай арміі сталі наёмныя войскі. У XV стагоддзі Швейцарыя, затым Швабія, а пазней і іншыя нямецкія рэгіёны сталі цэнтрамі гандлю прафесійнымі салдатамі, якіх наймалі імперскія княствы, свабодныя гарады і замежныя дзяржавы для вядзення ваенных дзеянняў. Хранічны дэфіцыт казны не дазваляў імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі ў поўнай меры выкарыстаць гэту ваенную сілу. Толькі адносная стабілізацыя фінансаў пры Максіміліяне I дала магчымасць наняць значныя кантынгенты ландскнехтаў, з дапамогай якіх удалося адбіць націск Францыі на імперскія землі.
Неабходнасць карэннай перабудовы ваеннай сістэмы стала відавочнай к канцу XV стагоддзя ва ўмовах абвастрэння знешняй пагрозы з боку Францыі і Асманскай імперыі. У рамках імперскай рэформы ў 1500 годзе быў уведзены агульнаімперскі падатак на фінансаванне ваенных расходаў, а імперскім матрыкулам у 1521 годзе ўстаноўлены нормы выстаўлення ваенных кантынгентаў кожным суб'ектам імперыі такім чынам, каб забяспечыць камплектаванне арміі ў складзе 20 000 салдат пяхоты і 4 000 кавалерыі. Аднак кіраўнікі буйных княстваў сістэматычна ўхіляліся ад выплаты падатку і вылучэння салдат у імперскую армію. Імператарам прыходзілася разлічваць на наймітаў, рэкрутаў з габсбургскіх уладанняў або складаць двухбаковыя дагаворы аб выдзяленні салдат з асобнымі княствамі. У 1556 годзе быў арганізаваны гофкрыгсрат — ваенны савет Аўстрыйскіх зямель, пазней пераўтвораны ў цэнтральнае ваеннае ведамства імператара.
Імперская армія
Ва ўмовах пачатку Трыццацігадовай вайны Фердынанд II наняў прафесійную армію Валенштэйна, якая ўтрымлівалася за кошт кантрыбуцый з захопленых зямель. Шкода, якую чынілі найміты, прымусіла князёў пагадзіцца на фарміраванне арміі на прынцыпах, закладзеных імперскай рэформай. Упершыню імперская армія (Reichsarmee) была створана ў 1630 годзе і выкарыстоўвалася ў ваенных дзеяннях супраць шведаў і туркаў. Паводле закона 1681 года імперская армія павінна была складацца з 28 тысяч салдат пяхоты і 12 тысяч кавалерыі, прычым адказнасць за фарміраванне і ўтрыманне арміі, а таксама за падтрыманне абараназдольнасці імперскіх крэпасцей, была ўскладзена на імперскія акругі. У перыяд ваенных дзеянняў колькасць арміі магла па рашэнню імперскіх акруг павялічвацца. Камандаванне і прызначэнне вышэйшага афіцэрскага саставу ажыццяўлялася непасрэдна імператарам. У 1694 годзе на ўзроўні некалькіх імперскіх акруг было прынята рашэнне аб падтрыманні ў боегатоўнасці некаторых частак імперскай арміі і ў мірны час, у выніку чаго ўзніклі сталыя акруговыя войскі (Kreistruppen), якія існавалі адначасова з арміямі асобных княстваў. Імператар таксама наймаў ваенныя кантынгенты ў тэрытарыяльных кіраўнікоў.
Княствы па-ранейшаму імкнуліся абмежаваць свой удзел у камплектаванні імперскай арміі, захоўваючы свае лепшыя вайсковыя кантынгенты для ўласных войскаў або перадаючы іх па найму за плату замежным дзяржавам. Гандаль салдатамі ператварыўся ў адну з найважнейшых крыніц даходаў сярэдніх і малых дзяржаўных утварэнняў імперыі (класічны прыклад — Гесэн-Касель). Баявая падрыхтоўка, зброя і дысцыпліна імперскай арміі таксама заставаліся на досыць нізкім узроўні. У перыяд французскай агрэсіі канца XVII стагоддзя дзякуючы намаганням Швабскай, Франконскай і Верхнерэйнскай акруг удалося арганізаваць досыць эфектыўную пастаянную імперскую армію, аднак у 1740 годзе яна была распушчана. Падчас Сямігадовай вайны зноў створаная імперская армія пацярпела разгромнае паражэнне ў бітве пры Росбаху ад прускіх войскаў. Таксама няўдалымі былі дзеянні імперскай арміі ў войнах з рэвалюцыйнай Францыяй. Парадак фарміравання і ўтрымання арміі ўжо не адпавядаў патрабаванням часу. Пасля падзення Свяшчэннай Рымскай імперыі і ўтварэння Рэйнскага саюза ў 1806 годзе імперская армія перастала існаваць.
Каментарыі
<references group="K"/>
Завяршаны
Завярша́ны (, Завершаны) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Відамлянскага сельсавета.
Максунай
Максу́най (Maksiūnai) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Лінкмяніскай сянюніі. Размешчана за 3 км на захад ад Шакарвы, у Аўкштайцкім нацыянальным парку. Насельніцтва 11 чал. (2001 г.).
ФК Жодзіна-Паўднёвае
Гісторыя
Клуб заснаваны ў 2011 годзе. Доўгі час выступаў на аматарскім узроўні ў мінскай АЛФ.