cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кандзі
Кокудзі
Большасць з гэтых кандзі маюць толькі кун’ёмі, але некаторыя былі запазычаны Кітаем і набылі таксама чытанне он’ёмі.
Коккун
У дадатак да кокудзі існуюць кандзі, значэнне якіх у японскай мове адрозніваецца ад кітайскай. Такія кандзі завуцца коккун (国訓), у іх ліку:
Старыя і новыя іерогліфы
Іерогліфы кюдзітай выкарыстоўваліся да канца Другой сусветнай вайны і, галоўным чынам, супадаюць з традыцыйнымі кітайскімі іерогліфамі. У 1946 годзе ўрад зацвердзіў спрошчаныя іерогліфы сіндзітай у спісе «Тоё кандзі дзітай хё» (当用漢字字体表). Некаторыя з новых знакаў супадалі са спрошчанымі кітайскімі іерогліфамі, ужыванымі ў КНР. Як і ў выніку працэса спрошчвання ў Кітаі, некаторыя з новых знакаў былі запазычаны са спрошчаных формаў (略字, р'якудзі), ужываных у рукапісных тэкстах, аднак у пэўным кантэксце дапушчальна ўжыванне і старых формаў некаторых іерогліфаў (正字, сэйдзі). Існуюць таксама яшчэ болей спрошчаныя варыянты напісання іерогліфаў, часам ужываныя ў рукапісных тэкстах, аднак іх выкарыстанне не пажадана.
Тэарэтычна, любы кітайскі іерогліф можа быць ужыты ў японскім тэксце, але на практыцы вельмі многія кітайскія іерогліфы ў японскай мове не ўжываюцца. Дайканва Дзітэн — адзін з самых вялікіх слоўнікаў іерогліфаў — змяшчае каля 50 тыс. запісаў, хаця большасць запісаных там іерогліфаў ніколі ў японскіх тэкстах не сустракаліся.
Чытанне кандзі
У залежнасці ад таго, якім шляхам кандзі трапіў у японскую мову, іерогліфы могуць выкарыстоўвацца для напісання аднаго альбо розных слоў альбо марфем. З пункту гледжання чытача гэта значыць, што кандзі маюць адно альбо некалькі чытанняў. Выбар чытання іерогліфа залежыць ад кантэксту, укладзенага сэнсу, спалучэння з іншымі кандзі і нават ад месца ў сказе. Некаторыя часта ўжываныя кандзі маюць дзесяць ці больш розных чытанняў. Чытанні, як правіла, падзяляюцца на он’ёмі (оннае чытанне ці проста он) і кун’ёмі (куннае чытанне ці проста кун).
Он’ёмі (кітайскае чытанне)
Он'ёмі (音読み) — сіна-японскае чытанне; японская інтэрпрэтацыя кітайскага вымаўлення іерогліфа. Некаторыя кандзі маюць некалькі он’ёмі, таго што былі запазычаны з Кітая некалькі разоў: у розны час і з розных раёнаў. Кокудзі, ці кандзі, якія стварылі ў Японіі, звычайна не маюць он’ёмі, аднак ёсць выключэнні: напрыклад у іерогліфа 働 «працваць» ёсць і кун’ёмі (хатараку) і он’ёмі (до:), а ў іерогліфа 腺 «залоза» (малочная, шчытападобная і інш.) — толькі он’ёмі: сэн.
Ёсць чатыры тыпы он’ёмі:
Прыклады:
Найбольш распаўсюджана форма чытання кан-он. Чытанні го-он найбольш распаўсюджаны ў будыйскай терміналогіі, напрыклад, гокураку 極楽 «рай». Чытанні то-он сустракаюцца ў некаторых словах, напрыклад ісу 椅子 «крэсла». У кітайскай мове большасці іерогліфаў адпавядае адзіны кітайскій склад. Аднак існуюць амографы (多音字), такія як 行 (кіт. хан, сін: яп. ко:, гё:); розным чытанням у кітайскай мове адпавядалі розныя значэнні, што таксама было адлюстравана пры запазычанні японскай мовай. Акрамя цяжкасцей з перадачай танальнага націску, большасць кітайскіх складоў было вельмі складана паўтарыць у японскай мове з-за багацця зычных, асабліва ў сярэднекітайскай мове, у якой канцавы зычны сустракаўся часцей, чым у сучасных дыялектах. Таму большасць он’ёмі складаецца з дзвюх мор: другая з іх — альбо падаўжэнне галоснай з першай моры (і ў выпадку першай э і у ў выпадку о, вынік дрэйфу мовы на працягу стагоддзяў пасля запазычання), альбо склад ку, кі, цу, ці альбо складовы н як імітацыя сярэднекітайскіх канцавых зычных. Магчыма, з’ява змякчэння зычных перад галоснымі, адрознымі ад і, а таксама складовы н былі даданы ў японскую мову для паляпшэння імітацыі кітайскай; яны не сустракаюцца ў словах японскага паходжання.
Он’ёмі часцей усяго сустракаецца пры чытанні слоў, складзеных з некалькіх кандзі (熟語 дзюкуго), многія з якіх былі запазычаны разам з самімі кандзі з кітайскай для перадачы паняццяў, аналагаў якім не мела японская мова, альбо іх немагчыма было ёй перадаць. Гэты працэс запазычвання часта параўноўваюць з запазычаннем слоў англійскай мовы з латыні і нармандскай французскай мовы, бо запазычаныя з кітайскай мовы тэрміны звычайна былі сэнсава вузейшымі за іх японскія аналагі, і веданне іх лічылася атрыбутам ветлівасці і эрудзіраванасці. Найбольш важнае выключэнне з гэтага правіла — прозвішчы, у якіх часцей выкарыстоўваецца японскае куннае чытанне.
Кун’ёмі (японскае чытанне)
Кун'ёмі (訓読み), японскае ці куннае чытенне — заснавана на вымаўленні Спрадвечна японскіх слоў (大和言葉), да якіх былі па сэнсу падабраны кітайскія іерогліфы. У некаторых кандзі можа існаваць адразу некалькі кун’ёмі, а можа не быць увогуле.
Напрыклад, кандзі, які пазначае Усход (東) мае он’ёмі то:. Аднак у японскай мове да ўвядзення іерогліфаў было адразу два словы для пазначэння гэтага кірунку свету: хігасі і адзума — яны сталі кун’ёмі гэтага іерогліфа. А ў кандзі 寸, які значыць кітайскую меру даўжыні (3,03 см), не было аналага ў японскай мове, і таму ў яго ёсць толькі он’ёмі: сун.
Кун’ёмі вызначаюцца трывалай складовай структурай яматокотоба: кун’ёмі большасці назоўнікаў і прыметнікаў маюць даўжыню ў 2 ці 3 склады, у той час як кун’ёмі дзеясловаў карацейшыя: 1 ці 2 склады (не лічачы флексій — окурыганы, якая запісваецца хіраганай, хоць і лічыцца часткай чытання дзеяслова-ўтваральных кандзі).
У большасці выпадкаў для запісу аднаго японскага слова з рознымі адценнямі значэння ўжываліся розныя кандзі. Напрыклад слова наосу, запісанае як 治す, будзе значыць «лекаваць хваробу», у той час як запіс 直す будзе значыць «рамантаваць» (напрыклад ровар). Часам розніца ў напісанні празрыстая, а часам досыць няўлоўная. Для таго, каб не пымыліцца ў адценнях сэнсу, слова часам запісваецца хіраганай. Напрыклад, так часта робяць для запісу слова мото もと, якому адпавядаюць адразу пяць розных кандзі: 元, 基, 本, 下, 素, розніцу ў выкарыстанні якіх нялёгка ўлавіць.
Іншыя чытанні
Існуе шмат спалучэнняў кандзі, у якіх для вымаўлення складнікаў выкарыстоўваюцца і он’ёмі, і кун’ёмі: такія словы называюць дзю:бако (重箱) ці юто: (湯桶). Самі гэтыя два тэрміны з’яўляюцца аўталагічнымі: першы кандзі ў слове дзюбако чытаецца праз он’ёмі, а другі — праз кун’ёмі, а ў слове юто — наадварот. Іншыя прыклады: 金色 кін’іро — «залаты» (он-кун); 空手道 каратэдо: — каратэ (кун-кун-он).
Некаторыя кандзі маюць малавядомыя чытанні — наноры, якія звычайна ўжываюцца дзеля агучвання асабістых імёнаў. Як правіла, наноры блізкія гучаннем да кун’ёмі. У тапонімах і імёнах таксама часам выкарыстоўваюцца наноры, альбо нават такія чытанні, якія нідзе больш не сустракаюцца, напрыклад, іерогліф 叡 (мае толькі он’ёмі «эй») у якасці імя чытаецца «Акіра» альбо «Сатосі».
Гікун (義訓) — чытанні спалучэнняў кандзі, якія не маюць простага дачынення да кун’ёмі ці он’ёмі асобных іерогліфаў, а датычацца сэнсу суцэльнага спалучэння. Напрыклад, спалучэнне 一寸 можна прачытаць як іссун (то бок «адзін сун»), аднак на самай справе гэта непадзельнае спалучэнне цётто (трошкі). Гікун часта сустракаецца ў японскіх прозвішчах.
Выкарыстанне атэдзі для запісу запазычаных слоў таксама прыводзіла да з’яўлення незвычайных агучванняў спалучэнняў і новых значэнняў у кандзі. Напрыклад састарэлае спалучэнне 亜細亜 адзіа раней выкарыстоўвалася для іерагліфічнага запісу часткі свету — Азіі. Сёння для запісу гэтага слова ўжываецца катакана, але кандзі 亜 набыў сэнс «Азія» ў такіх спалучэннях як то:а 東亜 («Усходняя Азія»). З састарэлага іерагліфічнага спалучэння 亜米利加 амэрыка («Амерыка»)　быў узяты другі кандзі, ад якога ўзнік неалагізм: 米国 бэйкоку, які літаральна можна перакласці як «рысавая краіна», хоць на самай справе гэта значыць Злучаныя Штаты Амерыкі.
Выбар варыянтаў чытання
Словы для падобных паняццяў, такіх як «усход» (東), «поўнач» (北) і «паўночны ўсход» (東北) могуць мець прынцыпова розныя вымаўленні: кун’ёмі хігасі і кіта выкарыстоўваюцца для першых двух іерогліфаў, у той час як «паўночны ўсход» будзе чытацца праз он’ёмі: то:хоку. Выбар правільнага чытання іерогліфа з’яўляецца адной з асноўных складанасцей пры вывучэнні японскай мовы.
Звычайна пры чытанні спалучэнняў кандзі выбіраюцца іх он’ёмі (такія спалучэнні называюцца па-японску дзюкуго 熟語). Напрыклад, спалучэнні 情報 дзё:хо: «інфармацыя», 学校 гакко: «школа» і 新幹線 сінкансэн прытрымліваюцца менавіта такога шаблона.
Калі кандзі змешчаны асобна, аточаны канай і не мае побач іншых іерогліфаў, то ён звычайна чытаецца праз уласны кун’ёмі. Гэта датычыцца як прыметнікаў, так і скланяльных дзеясловаў і прыметнікаў. Напрыклад, 月 цукі «месяц», 情け насакэ «міласць», 赤い акаі «чырвоны», 新しい атарасіі «новы», 見る міру «глядзець» — ва ўсіх гэтых выпадках выкарыстоўваецца кун’ёмі.
Гэтыя два асноўныя шаблонныя правілы маюць шмат выключэнняў. Кун’ёмі таксама могуць утвараць складаныя словы, хоць яны сустракаюцца радзей, чым спалучэнні з он’ёмі. Сярод прыкладаў можна прывесці 手紙 тэгамі «ліст» (пісьмо), 日傘 хігаса «парасон ад сонца» альбо вядомае спалучэнне 神風 камікадзэ «боскі вецер». Такія спалучэнні таксама могуць суправаджацца окурыганай: напрыклад, 歌い手 утаітэ — састар. «спявак» альбо 折り紙 орыгамі (мастацтва складвання фігурак з паперы), хоць некаторыя з такіх спалучэнняў могуць быць запісаны і без окурыганы (напрыклад, 折紙).
З іншага боку, некаторыя адасобленыя іерогліфы таксама могуць агучвацца праз он’ёмі: 愛 ай «каханне», 禅 Дзэн, 点 тэн «пункт, кропка». Большасць з такіх кандзі не маюць кун’ёмі.
Сітуацыя з он’ёмі досыць складаная, бо многа якія кандзі маюць некалькі он’ёмі: параўнайце 先生 сэнсэй «настаўнік» і 一生 іссё: «Жыццёвы век».
У японскай мове існуюць амографы, якія могуць чытацца па-рознаму ў залежнасці ад значэння. Напрыклад, спалучэнне 上手 можа чытацца трыма спосабамі: дзё:дзу «умелы», уватэ «верхняя частка, перавага» альбо камітэ «верхняя частка, верхняя плынь». Акрамя таго, спалучэнне 上手い чытаецца як умаі «умелы».
Фанетычныя падказкі
Каб пазбегнуць няпэўнасці, разам з кандзі ў тэкстах часам даюцца фанетычныя падказкі ў выглядзе хіраганы, набранай малым кеглем «агатам» над іерогліфамі (т.з. фурыгана) альбо ў радок за імі (т.з. кумімодзі). Гэта часта робяць у тэкстах для дзетак, для іншаземцаў, якія вывучаюць японскую мову і ў манзе. Фурыгана часам выкарыстоўваецца ў газетах для рэдкіх ці незвычайных чытанняў, а таксама для іерогліфаў, якія не ўключаны ў спіс асноўных кандзі (гл. ніжэй)
Правапісныя рэформы і спісы кандзі
Пасля Другой сусветнай вайны, пачынаючы з 1946 г., японскі ўрад заняўся распрацоўкай рэформ арфаграфіі.
Некаторыя іерогліфы атрымалі спрошчаныя варыянты напісання, названыя 新字体 сіндзітай. Колькасць ужываных кандзі была скарочана, а таксама былі зацверджаны спісы іерогліфаў для вывучэння ў школе. Варыянтныя формы і рэдкія кандзі былі афіцыйна абвешчаны непажаданымі да выкарыстання. Галоўнай мэтай рэформаў было ўніфікаваць школьную праграму вывучэння іерогліфаў і скараціць колькасць кандзі, ужываных у літаратуры і перыядычных выданнях. Гэтыя рэформы мелі рэкамендацыйны характар, многія іерогліфы, якія не трапілі ў спісы, да гэтай пары вядомыя і часта ўжываюцца.
Кёіку кандзі
Кёіку кандзі — спіс з 1006 іерогліфаў, якія японскія дзеці вучаць у пачатковай школе (6 год навучання). Спіс упершыню быў зацверджаны ў 1946 годзе і змяшчаў 881 іерогліф. У 1981 годзе быў пашыраны да сучаснай колькасці.
Дзёё кандзі
Спіс дзёё кандзі змяшчае 2136 іерогліфаў, уключаючы ўсе кёіку кандзі і 1130 іерогліфаў, якія вывучаюцца ў сярэдняй школе. Кандзі, не ўключаныя ў гэты спіс, як правіла, суправаджаюцца фурыганай. Спіс дзёё кандзі з 1945 сімвалаў быў уведзены ў 1981 годзе, замяніўшы стары спіс з 1850 іерогліфаў, які зваўся тоё кандзі і быў уведзены ў 1946 годзе. У 2010 быў пашыраны да 2136 сімвалаў. Некаторыя новыя сімвалы раней былі дзіммэё кандзі, некаторыя ўжываюцца для напісання назваў прэфектур: 阪, 熊, 奈, 岡, 鹿, 梨, 阜, 埼, 茨, 栃 і 媛.
Дзіммэйё кандзі
Спіс Дзіммэё кандзі (人名用漢字) уключае ў сябе 2997 іерогліфаў, з іх 2136 — цалкам паўтараюць спіс Дзёё кандзі, а 861 іерогліф — ужываецца для запісу імён і тапонімаў. Варта адзначыць, што ў Японіі бацькі часта стараюцца даць дзецям рэдкія імёны, якія змяшчаюць у сябе рэдка ўжываныя іерогліфы. Каб палегчыць работу рэгістрацыйным і іншым службам, якія не мелі патрэбных тэхнічных сродкаў для набору рэдкіх знакаў, у 1981 годзе быў зацверджаны спіс дзіммэё кандзі, а імёны дзецям можна было даваць толькі з кандзі, уключаных у спіс, а таксама з хіраганы і катаканы. Гэты спіс рэгулярна папаўняецца новымі іерогліфамі, а распаўсюджанне камп’ютараў з падтрымкай унікоду прывяло да таго, што ўрад Японіі ў бліжэйшы час рыхтуецца дадаць у гэты спіс ад 500 да 1000 новых іерогліфаў. 30 лістапада 2010 са старога спіса з 985 іерогліфаў, ужываных для запісу імён і тапонімаў, былі выдалены 129; у той жа час з дзёё кандзі ў дзіммэё кандзі былі перанесены 5 іерогліфаў, такім чынам агульная колькасць іерогліфаў для запісу імёнаў і тапонімаў — 861.
Японскія прамысловыя стандарты для кандзі
Японскі прамысловы стандарт (JIS) для кандзі і каны вызначае кодавыя нумары для ўсіх гэтых знакаў, а таксама для астатніх формаў пісьма, такіх як арабскія лічбы, для лічбавай апрацоўкі інфармацыі. Гэтыя стандарты некалькі разоў пераглядаліся. Бягучыя версіі:
Гайдзі
Гайдзі (外字) — гэта кандзі, якія не прадстаўлены ў існуючых японскіх кадзіроўках. Сюды ўключаюцца варыянтныя формы іерогліфаў, якія патрэбны для даведнікаў і спасылак, а таксама не-іерагліфічныя сімвалы.
Гайдзі могуць быць альбо сістэмнымі, альбо карыстальніцкімі. У абодвух выпадках узнікаюць праблемы пры абмене звесткамі, паколькі кодавыя табліцы для гайдзі, адрозніваюцца ў залежнасці ад камп’ютара і аперацыйнай сістэмы.
Намінальна ўжыванне гайдзі было забаронена JIS X 0208-1997, а JIS X 0213-2000 ужываў раней зарэзерваваныя пад гайдзі кодавыя ячэйкі для іншых мэтаў. Тым не менш гайдзі працягваюць ужывацца, напрыклад у сістэме «i-mode», дзе яны ўжываюцца для знакаў-малюнкаў.
Класіфікацыя кандзі
Канфуцыянскі мудры Сюй Шэнь (許慎) у сваім пісанні Шовэнь цзэцзы (說文解字), каля 100 года, падзяліў кітайскія іерогліфы на шэсць катэгорый (яп. 六書 рыкусё). Гэтая традыцыйная класіфікацыя ўжываецца да сёння, аднак яна з цяжкасцю суадносіцца з сучаснай лексікаграфіяй: межы катэгорый досыць размытыя і адзін кандзі можа належаць адразу да некалькіх. Першыя чатыры катэгорыі адносяцца да структуры іерогліфа, а астатнія дзве — да яго выкарыстання.
Сё:кэй-модзі (象形文字)
Іерогліфы з гэтай катэгорыі ўяўляюць сабой схематычны накід выявы аб’екта. Напрыклад, 日 — гэта солца, а 木 — дрэва, і г. д. Сучасныя формы іерогліфаў істотна адрозніваюцца ад першапачатковых малюнкаў, таму разгадаць іх значэнне з іх выгляду досыць цяжка. Лягчэй са знакамі друкаванага шрыфта, якія часам захоўваюць форму арыгінальнага малюнка. Іерогліфы такога тыпу завуцца піктаграмамі (Сё:кэй — 象形, японскае слова для пазначэння егіпецкіх іерогліфаў). Іх няшмат сярод сучасных кандзі.
Сідзі-модзі (指事文字)
Сідзі-модзі з’яўляюцца разнавіднасцю ідэаграмнага ці сімвалічнага пісьма. Іерогліфы з гэтай катэгорыі звычайна простыя ў напісанні і сімвалізуюць абстрактныя паняцці (кірунак, лікі). Напрыклад, кандзі 上 значыць «зверху» ці «над», а 下 — «знізу» ці «пад». Сярод сучасных кандзі такіх іерогліфаў вельмі мала.
Кэйсэй-модзі (形声文字)
Такія іерогліфы называюцца «фона-семантычнымі» ці «фанэтыка-ідэаграфічнымі» сімваламі. Гэта самая вялікая катэгорыя сярод сучасных іерогліфаў (да 90 % агульнай колькасці). Звычайна складаюцца з двух кампанентаў, адзін з якіх адказны за сэнс ці семантыку іерогліфа, а другі — за вымаўленне. Вымаўленне адносіцца да зыходных кітайскіх іерогліфаў, але часта гэты прынцып відаць і ў сучасным японскім кун’ёмі-чытанні кандзі. Аналагічна і з сэнсавым складнікам, які мог змяніцца за стагоддзі з часу іх увядзення ці ў выніку запазычання з кітайскай мовы. Як вынік, часта адбываюцца памылкі, калі замест фона-семантычнага спалучэння ў іерогліфе спрабуюць разгледзець складаную ідэаграму.
За прыклад можна ўзяць кандзі з ключом 言 (гаварыць): 語, 記, 訳, 説 і інш. Усе яны так ці інакш звязаны з паняццямі «слова» ці «мова». Аналагічна, кандзі з ключом 雨 (дождж): 雲, 電, 雷, 雪, 霜 і інш. — усе яны датычацца з’яў надвор’я. Кандзі з ключом 寺 (храм), які змешчаны справа, (詩, 持, 時, 侍 і інш.) звычайна маюць он’ёмі сі ці дзі. Часам пра сэнс і/ці чытанне гэтых іерогліфаў можна здагадацца з іх складнікаў. Дарэчы, існуе мноства выключэнняў. Напрыклад, кандзі 需 («патрабаванне», «просьба») і 霊 («дух», «прывід») не маюць аніякіх дачыненняў да надвор’я (прынамсі, у сучасным іх ужыванні), а ў кандзі 待 он’ёмі — тай. Рэч у тым, што адзін і той жа кампанент можа граць семантычную ролю ў адным спалучэнні і фанетычную — у іншым.
Тэнцю:-модзі (転注文字)
У гэтую групу ўваходзяць «вытворныя» альбо «ўзаемна тлумачальныя» іерогліфы. Гэтая катэгорыя самая складаная з усіх, бо ў яе няма дакладнага вызначэння. Сюды адносяцца кандзі, чый сэнс і ўжыванне былі пашыраны. Напрыклад, кандзі 楽 пазначае «музыку» і «задавальненне»: у залежнасці ад значэння іерогліф па-рознаму вымаўляецца ў кітайскай мове, што атрымала адлюстраванне ў розных он’ёмі: гаку «музыка» і раку «прыемнасць».
Касяку-модзі (仮借文字)
Гэтая катэгорыя называется «фанетычна запазычанымі іерогліфамі». Напрыклад, іерогліф 来 у старакітайскай мове быў піктаграмай, якая пазначала пшаніцу. Яго вымаўленне было амафонам дзеяслову «прыходзіць», іерогліф стаў ужывацца для запісу гэтага дзеяслова, без дадання новага значнага элементу.
Дапаможныя знакі
Знак паўтору (々) у японскім тэксце значыць паўтарэнне папярэдняга кандзі. У адрозненне ад кітайскай мовы, замест таго, каб пісаць два іерогліфы запар (напр.時時 токідокі, «часам»; 色色 іроіро, «розны»), другі іерогліф замяняецца на знак паўтору і агучваецца так, нібыта замест яго стаіць такі ж сапраўдны кандзі (時々, 色々). Знак паўтору можа ўжывацца ва ўласных імёнах і тапонімах, напрыклад у японскім прозвішчы Сасакі (佐々木). Знак паўтору з’яўляецца спрошчаным запісам кандзі 仝.
Другі часта ўжываны дапаможны сімвал — ヶ (паменшаны знак катаканы кэ). Ён вымаўляецца як ка, калі ўжываецца для ўказання на колькасць (напрыклад, у спалучэнні 六ヶ月, роккагэцу, «шэсць месяцаў») альбо як га ў тапонімах, напрыклад, у назве раёна Токіа Касумігасэкі (霞ヶ関). Сімвал з’яўляецца спрошчаным запісам кандзі 箇.
Слоўнікі кандзі
Каб знайсці ў слоўніку патрэбны кандзі, трэба ведаць яго ключ і колькасць рысаў. Кітайскі іерогліф можна разбіць на простыя кампаненты, званыя ключамі (ці радзей «радыкаламі»). Калі ў іерогліфе шмат ключоў, бярэцца адзін асноўны (ён вызначаецца асобнымі правіламі), а потым патрэбны іерогліф шукаецца ў раздзеле ключа па колькасці рысаў. Напрыклад, кандзі маці (媽) трэба шукаць у раздзеле з трохрысавым ключом (女) сярод іерогліфаў, якія складаюцца з 13 рысаў.
У сучаснай японскай мове выкарыстоўваецца 214 класічных ключоў. У электронных слоўніках можна шукаць не толькі па асноўным ключы, але па ўсіх магчымых складніках іерогліфа, колькасці рысаў ці чытанні.
Тэсты на веданне кандзі
Кандзі кэнтэй — "тэст на веданне японскіх кандзиі (日本漢字能力検定試験 Ніхон кандзі но:рёку кэнтэй сікэн) правярае здольнасці чытання, перакладу і напісання кандзі. Ладзіцца японскім урадам і правярае веды школьнікаў і студэнтаў Японіі. Мае 10 асноўных узроўняў, самы складаны з якіх правярае веданне 6000 кандзі.
Для іншаземцаў створаны тэст Нороку сікэн JLPT. Да 2009 года ўключна ён меў 4 узроўні, самы складаны з якіх правяраў веданне 1926 кандзі. Цяпер тэст уключае ў сябе 5 узроўняў. Новы ўзровень быў даданы паміж папярэднімі ўзроўнямі 2 і 3, бо раней разрыў паміж імі быў вельмі вялікі. Такім чынам, новы ўзровень 5 адпавядае ранейшаму ўзроўню 4, а новы ўзровень 4 — ранейшаму ўзроўню 3.
Дафніс (спадарожнік)
Дафніс (Δάφνις) — трэці па аддаленасці ад планеты натуральны спадарожнік Сатурна, вядомы таксама як Сатурн XXXV.
Адкрыццё
Быў знойдзены 6 мая 2005 года групай амерыканскіх астраномаў на чале з Кэралін Порка на фотаздымках, зробленых 1 мая 2005 года касмічным апаратам «Касіні». Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне S/2005 S 1. У ліпені 2006 года атрымаў імя персанажа старажытнагрэчаскай міфалогіі Дафніса.
Арбіта
Дафніс здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна за 14 гадзін і 15 хвілін на адлегласці ў 136 500 км. Эксцэнтрысітэт і нахіл арбіты вельмі малыя, але адрозныя ад нуля. Знаходзіцца ўсярэдзіне так званай шчыліны Кілера знешняга кольца А.
Гары Міхайлавіч Свяцкі
Гары Міхайлавіч Свяцкі (, г. Менск) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1960 годзе. Працаваў у Мінскпраекце, з 1964 года — архітэктарам Фрунзенскага і Цэнтральнага раёнаў Мінска, з 1975 года — галоўны архітэктар праектаў, галоўны спецыяліст тэхаддзела ў Белжылпраекце.
Творчасць
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): Рэспубліканскі дом мадэляў па праспекце Машэрава (1969), ЦНДІТК па Партызанскім праспекце, інтэрнат трэста «Энергаспецмантаж» па праспекце Пушкіна (1971), рэканструкцыя трыбун і падтрыбунных памяшканняў стадыёна «Дынама», праект будынка Беларускага тэатра імя Я. Купалы (1980), рэканструкцыя адміністрацыйнага будынка па вул. Камсамольскай (1981) у Мінску.
Узнагароды
Узнагароджаны Граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.
Бакшты (Мядзельскі раён)
Ба́кшты (, Бакшты) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Свірскага сельсавета.
Спіс аб’ектаў PGC (2038001—2039000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2038001—2039000)
S/2009 S 1
S/2009 S 1 — малы ўнутраны спадарожнік Сатурна, які абарачаецца ў межах кольца B. Самы блізкі да Сатурна з вядомых (на пачатак 2013) яго спадарожнікаў.
Гісторыя адкрыцця
S/2009 S 1 быў адкрыты на здымку, зробленым вузкавугольнай камерай АМС «Касіні» 26 ліпеня 2009 года. На гэтай фатаграфіі навукоўцы заўважылі 36-кіламетровы цень ад гэтага спадарожніка на кольцах Сатурна. Зыходзячы з даўжыні цені і вугла падзення сонечнага святла на плоскасць кольцаў яны вызначылі, што максімальнае адхіленне спадарожніка ад гэтай плоскасці складае 150 метраў. Мяркуецца, што цэнтр спадарожніка ляжыць у гэтай плоскасці; тады дыяметр гэтага цела - каля 300 метраў.
Арбіта
S/2009 S 1 мае радыус арбіты 117 тыс. км, гэта значыць з'яўляецца бліжэйшым да планеты (Пан абарачаецца на 16 тыс. км далей).
Проса звычайнае
Про́са звычайнае, Проса пасяўное, Проса сапраўднае, Проса мяцёлчатае (Panicum miliaceum) — аднагадовая травяністая расліна з роду сямейства.
Выкарыстанне
Зерне проса звычайнага выкарыстоўваецца на крупы. Адходы перапрацоўкі і само зерне ідзе на корм хатняй жывёле і птушкам. Прасяная салома па якасці блізкая да сена.
Цудатворац
Цудатворац (літаральна: той, хто здзяйсняе цуды, θαυματουργός) — эпітэт святых, якія асабліва праславіліся дарам цудатварэння і заступніцтва ў адказ на малітву да іх.
У Бібліі цудатворцы згадваюцца ўсяго два разы. Першы раз — у старазапаветнай Трэцяй Кнізе Макавейскай і другі раз — у Першым пасланні да Карынфян Святога Апостала Паўла.
Сярод цудатворцаў асабліва шануецца святы Мікалай Угоднік. Цудатворцы не з'яўляюцца асобнай катэгорыяй святых, бо ў прынцыпе ўсе святыя валодаюць дарам цудатварэння, а засведчаныя цуды з'яўляюцца асноўнай умовай кананізацыі.
У розных святцах і календарах эпітэт цудатворца прыпісваецца розным святым.
Сан-Марына (горад)
Сан-Мары́на (San Marino) — горад у Сан-Марына, сталіца краіны. Насельніцтва 4.493 чал. (2003). Размешчаны на ўзвышшы Монтэ-Тытана. Горад заснаваны ў 301 годзе муляром Марынам, які сабраў ў пячоры Монтэ-Тытана абшчыну вольных муляроў.
У Сан-Марына размешчаны: урад, дзяржаўныя ўстановы, друкарня, рэдакцыі газет. Медыцынскае абслугоўванне і школьнае навучанне бясплатныя. У горадзе ёсць некалькі пачатковых і сярэдніх школ, гімназія, прафесійнае вучылішча.
У 1932 годзе пабудавана электрычная чыгунка (злучае Сан-Марына з італьянскім горадам Рыміні; 32 км, з іх 17 км пад гарой Монтэ-Тытана).
Горад акружаны абрончай сценой, унутры цесна стаяць 1—3-павярховыя дамы размешчаны тэрасамі па схіле гары. Ад Сярэднявечча і Адраджэння захаваліся камунальныя і царкоўныя будынкі, праўда моцна скажоныя пазнейшымі пераробкамі.
У Сан-Марына знаходзяцца Дзяржаўная бібліятэка, Дзяржаўны архіў, Дзяржаўны музей, Дзяржаўная карцінная галерэя, Музей старадаўняй зброі.
Турыстычныя мясціны
Асноўныя турысцкія славутасці, якія знаходзяцца ў гістарычным цэнтры горада Сан-Марына:
Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі
Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі ( —, Мінск) — беларускі палітык, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі 12 склікання. Кандыдат тэхнічных навук.
Біяграфія
Нарадзіўся 17 снежня 1939 года.
Скончыў Маскоўскі энергетычны інстытут. Да 1990 года працаваў начальнікам аддзела Навукова-даследчага інстытута электронных вылічальных машын (Мінск).
З 1990 года дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі. Намеснік старшыні камісіі па навуцы і навукова-тэхнічнаму прагрэсу, член Камісіі ВС па эканамічнай рэформе, дасягненню эканамічнай самастойнасці і суверэнітэту. Належаў да апазіцыі Беларускага народнага фронту. Яму належала адна з ключавых роляў у стварэнні эканамічных канцэпцыяй і законапраектаў, якія апазіцыя БНФ уносіла на разгляд сесіяў Вярхоўнага Савета. Нягледзячы на пракамуністычныя настроі большай часткі дэпутатаў, шмат якія ідэі БНФ былі прынятыя. У красавіку 1995 года У. Заблоцкі ўдзельнічаў у галадоўцы дэпутатаў апазіцыі БНФ супраць ініцыяванага наваабраным Прэзідэнтам Беларусі А. Лукашэнкам рэферэндуму аб змене дзяржаўнай сімволікі, пазбаўленні беларускай мовы статусу адзінай дзяржаўнай, праве Прэзідэнта распускаць Вярхоўны Савет і эканамічнай інтэграцыі з Расіяй.
Пазней Уладзімір Заблоцкі адзначыў як галоўнае з таго, што было зроблена ў пачатку 1990-ых, — дамагліся незалежнасці Беларусі і стварылі дзяржаву.
Памёр 6 жніўня 2020 года ў Мінску.
Прападобны
Прападобны (ὅσιος) — адмысловы разрад (аблічча) святых, якія дагадзілі Богу манаскім подзвігам. Іншымі словамі, прападобныя гэта святыя з манахаў, якія малітвай, пастом і працай імкнуліся быць падобным да Ісуса Хрыста" і атрымаў поспех у гэтым прыпадабненні.
Вядома, і пры іншых відах хрысціянскага подзвігу адбываецца прыпадабненне Хрысту, мучанікі, роўнаапостальныя, свяціцелі, праведныя — кожны ў сваёй меры выканаў запаведзь Бога аб імкненні да богападабенства. Але менавіта манаскае жыццё адрозніваецца больш напружаным памкненнем да Бога, і таму толькі манахі, якія шануюцца Царквой, носяць званне прападобных.
Перыяд ганенняў
Ужо ў перыяд ганенняў з'явіліся людзі, якія вялі аскетычны лад жыцця, але асаблівага шанавання такога віду подзвігу ў тыя часы яшчэ не было. Выпадкі праслаўлення такіх падзвіжнікаў былі звязаны не з іх манаскім подзвігам, а з іх смерцю за Хрыста. У наш час тых, хто спалучаў аскетычны і мучаніцкі подзвігі, называюць прападобнамучанікамі. Сярод прападобнамучанікаў, якія пацярпелі ў перыяд ганенняў на хрысціян у Рымскай імперыі, можна згадаць Яўгенію Рымскую, якая пацярпела ў 262 годзе.
Першыя прападобныя
Першымі прападобнымі ў хрысціянскай царкве, праслаўленымі менавіта за манаскі подзвіг, сталі егіпецкія і палесцінскія манахі-пустэльнікі:
Дзякуючы дзейнасці гэтых і тысяч іншых падзвіжнікаў набожнасці манаства распаўсюдзілася па ўсім хрысціянскім свеце.
Заснаванне манаства
На Русь манаства прыйшло праз Святую Гару Афон, дзе атрымаў пострыг Антоній Пячэрскі. Ён і Феадосій Пячэрскі сталі першымі прападобнымі Рускай царквы, заснавальнікамі Кіева-Пячэрскай лаўры. Хоць яны не былі, у поўным сэнсе слова, першымі манахамі на Русі, менавіта іх шануюць як айцоў старажытнарускага манаства.
Сярод манахаў заснаванага імі манастыра ў ліку прападобных былі ўслаўлены
Рыгор Пячэрскі, які прыняў мучаніцкую смерць, шануецца як прападобнамучанік.
У іншых месцах Русі ў дамангольскі перыяд праславіліся прападобныя Аўрамій Смаленскі, Аўрамій Растоўскі, Мікіта Пераяслаўскі, Варлаам Хутынскі і Антоній Рымлянін.
Балдук (хутар)
Балду́к (, Балдук) — хутар у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Свірскага сельсавета.
Сяргей Маркаў
Сяргей Маркаў:
Зінаіда Макараўна Ільіна
Зінаіда Макараўна Ільіна (, в. Зарэчча Аршанскага раёна Віцебскай вобласці — ) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі і кіравання ў аграпрамысловым комплексе. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2004), доктар эканамічных навук (1999), прафесар (2000).
Біяграфія
Скончыла Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію (1959). З 1973 года малодшы навуковы супрацоўнік, з 1976 года старшы навуковы супрацоўнік, з 1980 года загадчыца сектара, з 1991 года загадчыца аддзела Інстытута аграрнай эканомікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
З 2008 года загадчыца аддзела Інстытута сістэмных даследаванняў у АПК Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Навуковая дзейнасць
Работы па тэорыі і метадалогіі нацыянальнай харчовай бяспекі, уключаючы механізмы яе дасягнення на аснове ўласнай вытворчасці сыравіны і харчавання, а таксама збалансаванасць прадуктовых рынкаў на нацыянальным і рэгіянальных узроўнях. Даследуе асновы рынкавых адносін, прынцыпы і заканамернасці фарміравання аграрнай палітыкі, арыентаванай на забеспячэнне харчовай бяспекі, устойлівасць развіцця сельскай тэрыторыі; праблемы інавацыйнага развіцця, удасканаленне знешнеэканамічных адносін у аграрнай сферы; фарміраванне і функцыянаванне збалансаваных рынкаў сыравіны і харчавання; эфектыўнасць і канкурэнтаздольнасць вытворчасці, які забяспечвае харчовую незалежнасць краіны; перспектывы развіцця ўнутранага харчовага рынку; тэндэнцыі і заканамернасці функцыянавання сусветных рынкаў сельскагаспадарчай прадукцыі і харчавання; праблемы замяшчэння імпарту і развіцця экспартнага патэнцыялу аграпрамысловага комплексу; рацыянальнае размяшчэнне і паглыбленне спецыялізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці; развіццё аграбізнесу і прадпрымальніцтва ў аграрнай сферы.
Аўтар 280 навуковых прац, у т. л. 32 манаграфій.
Узнагароды
Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі 2007 года за цыкл работ «Харчовая бяспека: тэорыя, метадалогія, практыка». Узнагароджана медалём Францыска Скарыны (2004).
Аляксандр Скірмунт
Імя Аляксандр мела некалькі прадстаўнікоў роду Скірмунтаў.
Праметэй (значэнні)
Праметэй — у старажытнагрэчаскай міфалогіі тытан, абаронца людзей ад самавольства багоў.
Праметэй (спадарожнік)
Адкрыццё
Быў знойдзены ў кастрычніку 1980 года астраномам Сцюартам Колінзам на фотаздымках, атрыманых з аўтаматычнай міжпланетнай станцыі «Вояджэр-1». Першапачаткова прысвоена часовае абазначэнне S/1980 S 27, а ў 1985 годзе афіцыйна названы ў гонар старажытнагрэчаскага тытана Праметэя.
Арбіта
Праметэй здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна на адлегласці ў сярэднім 139400 км за 14 гадзін і 42 хвіліны. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,0024 і размешчана акурат на экватары планеты. Як спадарожнік-«пастух», сваёй гравітацыяй Праметэй аказвае ўплыў на кольца F Сатурна.
Фізічныя характарыстыкі
Праметэй мае няправільную, выцягнутую форму, памерам прыкладна 148 × 100 × 68 км. На яго паверхні размешчаны хрыбты, даліны і шэраг кратараў дыяметрам да 20 км. Колькасць ўдарных кратараў менш, чым на суседніх спадарожніках Пандоры, Эпіметэя і Януса. Маючы вельмі нізкую шчыльнасць 0,6 г/см³ і высокае альбеда 0,6, Праметэй з'яўляецца хутчэй за ўсё ледзяным сітаватым целам. Зорная велічыня складае 15,5 m.
Сан-Хасэ
Раёны
Сан-Хасэ падзелены на 11 раёнаў (distritos):
Клімат
Сан-Хасэ, як і астатняя частка краіны, знаходзіцца ў трапічнай зоне, аднак з-за вышыні размяшчэння клімат у Сан-Хасэ мяккі. Тэмпература вагаецца ад 18 °C да 26 °C. Сезон дажджоў — з красавіка па канец лістапада, але воблачнасць і дажджы здараюцца і ў сухі сезон. Адносная вільготнасць вагаецца ад 60 % да 90 %.
Пандора (значэнні)
Пандора:
Сан-Сальвадор (горад)
Сан-Сальвадо́р (San Salvador, мянушка: San Sivar) — сталіца Сальвадора, знаходзіцца ў цэнтральнай частцы краіны, каля вулкана Сан-Сальвадор, за 35 км ад узбярэжжа Ціхага акіяна, у даліне ракі Амакас. Колькасць насельніцтва складае каля 570 тысяч чалавек, а разам з прыгарадамі 2,1 мільёнаў чалавек.
Горад быў заснаваны ў 1525 годзе на месцы захопленай іспанцамі індзейскай сталіцы Кускатлана, але да нашых дзён не засталося нічога, што нагадвала б каланіяльныя часы. Горад некалькі разоў руйнаваўся вывяржэннямі вулкана і землетрасеннямі (апошні раз у 1986 годзе). Пасля моцнага вывяржэння 1854 года сталіца была часова перанесеная ў Нуэва Сан-Сальвадор. Значныя руйнаванні адбыліся і ў 1934 годзе, а ў 1980-х гадах горад значна пацярпеў ад ваенных дзеянняў грамадзянскай вайны.
Праз Сан-Сальвадор праходзіць Панамерыканская аўтастрада. Таксама горад злучаны аўтамабільнай дарогай з марскім портам Ла Лібертад на ўзбярэжжы Ціхага акіяна, а з іншым портам Акаджутла, Сан Сальвадор злучаецца чыгункай. За 50 км на поўдзень ад горада знаходзіцца міжнародны аэрапорт.
Куркулі
Куркулі́ (, Куркули) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Свірскага сельсавета.
Лён жоўты
Лён жоўты (Linum flavum) — шматгадовая травяністая расліна роду сямейства.
Батанічнае апісанне
Лісце тонкае, ледзь шурпатае па краі, ніжняе — лапатападобнае, тупое, сярэдняе і верхняе — даўгавата-ланцэтнае, завостранае, даўжынёй 2-5 см, шырынёй 3-12 мм.
Кветкі ярка-жоўтыя, у дыяметры да 3 см. Цвіце ў чэрвені-ліпені.
Ordnance QF 25-pounder
Ordnance QF 25-pounder ці проста 25-pounder — англійская палявая гармата-гаўбіца, якая была прынята на ўзбраенне перад Другой сусветнай вайной і была асноўнай артылерыйскай сістэмай у брытанскай арміі да пачатку 1960-х гадоў. У невялікіх колькасцях прылады гэтага тыпу служылі ў Вялікабрытаніі ў якасці навучальных да 1967 года, тады як многія краіны Брытанскага Садружнасці працягвалі выкарыстоўваць іх і далей. 25-фунтовая гармата-гаўбіца ўваходзіць у ганаровы лік лепшых гармат Другой сусветнай вайны, дзякуючы хуткаму тэмпу агню, высокай мабільнасці і выдатным паражальным якасцям яе снарадаў. Нягледзячы на ​​свой невялікі калібр у параўнанні з іншымі прыладамі той эпохі, 25-pounder была знятая з узбраення толькі з-за палітыкі стандартызацыі ўзбраенняў, якая праводзілася ў НАТА. Апошні раз 25-фунтовыя прылады выкарыстоўвалася ў баі брытанскімі войскамі ў Амане ў 1972 годзе.
Ribes petraeum
Ribes petraeum ці Ribes carpaticum — від раслін сямейства агрэставых.
Апісанне
Кусцістая расліна да 2 м вышынёй, у шырыню разрастаецца да 0,5 м. Расце на глебах многіх тыпаў: ад кіслых да шчолачных, ценевынослівая (хоць расліны, якія растуць у цяні пладаносяць менш) і марозаўстойлівыя (вытрымлівае да −20 °C). Расце ў месцах з умеранай вільготнасцю.
Кветкі абодваполыя, апыляюцца насякомымі — энтамафілія. Даволі лёгка можа вырошчвацца як культурная расліна.
Распаўсюджаная ў гарыстых мясцовасцях цэнтральнай і заходняй Еўропы (з Пірэнэяў). Расце на сонечных і цяністых схілах і ў лясах.
Плод — ягада чырвонага колеру. Ядомая, мае вельмі кіслы смак.
Таксанамія
Від Ribes petraeum уваходзіць у род сямейства  парадку.
Рэйк’явік
Рэйк’я́вік (Reykjavík — Дымная бухта) — сталіца і самы буйны горад Ісландыі. Насельніцтва — 119 108 жыхароў (2011), насельніцтва ж «Вялікага Рэйк’явіка» (Сталічнага рэгіёна — Хёвудборгарсвайдзіда) — каля 200 000 чалавек, што складае больш за 60 % насельніцтва краіны. Самая паўночная ў свеце сталіца незалежнай дзяржавы (269 км да паўночнага палярнага круга). Размешчаны на паўднёвым захадзе краіны, на паўднёвым беразе заліва Фахсафлоўі.
Гісторыя
Ісландыя была заселена нарвежскімі і кельцкімі імігрантамі на працягу канца IX — пачатку X стагоддзяў. Згодна з сярэдневяковай «Кнігай аб засяленні Ісландыі» (Landnamabók), Інгальф Арнарсан, першы ісландскі пасяленец, у 874 годзе пабудаваў сваю ферму на паўвостраве, дзе зараз знаходзіцца Рэйк’явік. Месца для пасялення было выбрана згодна з традыцыйным метадам вікінгаў — калі Інгальф упершыню пасля адплыцця з Нарвегіі ўбачыў бераг, то кінуў ў ваду два тронныя слупы са сваёй ладдзі і плыў услед за імі да таго моманту, пакуль іх не выкінула на бераг. Сваю назву (Reykjavík — Дымная бухта) месца атрымала з-за слупоў пары, што падымаліся ад гарачых крыніц у наваколлі.
Пасля падпісання ў 1262 годзе т. зв. «Старога дагавора» з Нарвегіяй, па якому Ісландыя прызнала вярхоўную ўладу нарвежскіх каралёў (тыя, у сваю чаргу, абавязаліся штогадова адпраўляць у Ісландыю некалькі караблёў са збожжам, лесам і іншымі таварамі), Рэйк’явік становіцца цэнтрам збору даніны і падаткаў, а таксама важным цэнтрам гандлю з Нарвегіяй, Англіяй і Ганзай. Яшчэ больш адміністрацыйнае і эканамічнае значэнне Рэйк’явіка ўзмацняецца пасля таго, як Ісландыя з 1397 года стала ўладаннем Даніі, паколькі непадалёк ад яго, у Бессастадзіры, знаходзілася рэзідэнцыя спачатку нарвежскіх, а затым дацкіх губернатараў.
У 1402—1404 і 1494—1495 гадах Рэйк’явік, як і амаль уся Ісландыя, перажыў дзве эпідэміі чумы, а ў 1627 годзе яго абрабавалі берберскія піраты.
У час Другой сусветнай вайны 10 мая 1940 года Рэйк’явік, а затым і ўся Ісландыя, быў акупіраваны брытанскімі войскамі, што было зроблена з мэтаю прадухіліць уварванне сюды немцаў, якія ў красавіку акупіравалі Данію і значную частку Нарвегіі. Узброенага супраціўлення ісландцы не аказвалі, і фактычна пачалі супрацоўнічаць з сіламі Антыгітлераўскай кааліцыі. Паступовае нарошчванне замежнага ваеннага кантынгенту ў Рэйк’явіку прывяло да таго, што к канцу вайны колькасць вайскоўцаў амаль зраўнялася з колькасцю ўласна жыхароў горада. У эканамічным плане акупацыя ў значнай ступені дапамагла пераадолець эканамічны крызіс, так, амаль знікла беспрацоўе, у горадзе і наваколлі было развернута значнае будаўніцтва, у тым ліку аэрапортаў у Рэйк’явіку і Кеблавіку (апошні, што знаходзіцца ў 50 км ад Рэйк’явіка, зараз з’яўляецца асноўным міжнародным аэрапортам Ісландыі).
Клімат
Клімат субарктычны марскі, зіма мягкая, з адлігамі (сярэдняя тэмпература студзеня 0,4 °C) дзякуючы цёплым водам цячэння Ірмінгера, лета халаднаватае (сярэдняя тэмпература ліпеня 11—12 °C). Ападкаў 800 мм за год. Вада ў заліве зімой не замярзае. Характэрнымі з’яўляюцца частыя змены надвор’я.
Насельніцтва
Рост гарадскога насельніцтва
Гаспадарка
Рэйк’явік — асноўны эканамічны цэнтр Ісландыі, галоўны порт і рыбалавецкая база. Развіваецца рыбаперапрацоўчая прамысловаць, суднарамонт, вытворчасць рыбалоўных сетак, рыбапрамысловага абсталявання. Ёсць мылаварныя, маргарынавыя, абутковыя прадпрыемствы, традыцыйная вытворчасцьсць шарсцяных тканін. У раёне Рэйк’явіка — алюмініевы, азотнахімічны, цэментны заводыды. Гарачыя крыніцы паблізу горада выкарыстоўваюцца для цеплафікацыі. Дзейнічае міжнародны аэрапорт Кеблавік.
Адукацыя
У сталіцы знаходзіцца Нацыянальная бібліятэка Ісландыі.
Сімвал Рэйк’явіка
Хальгрымскірк’я — лютэранская царква. Гады будаўніцтва: 1938—1986
Лён слабіцельны
Лён слабіцельны, або Лён слабільны (Línum cathárticum) — від адна- і двухгадовых травяністых раслін роду сямейства.
Распаўсюджанне і экалогія
Гемікрыптафіт, распаўсюджаны ў Еўропе ў розных кліматычных умовах, у Паўночнай Афрыцы (Марока), Заходняй Азіі (Іран і Турцыя), у Закаўказзі (Арменія і Азербайджан).
У Расіі сустракаецца ў еўрапейскай частцы (у тым ліку на Паўночным Каўказе), у Дагестане.
Занесены і натуралізаваўся амаль паўсюль у свеце ў раёнах з умераным кліматам.
Расце ў розных травяністых супольнасцях (за выключэннем базальных кангламератаў), такіх як малініі, зараснікі аўсяніцы.
Біялагічнае апісанне
Аднагадовая і двухгадовая травяністая расліна вышынёй 5—30 см, з простым узыходзячым сцяблом.
Лісце адносна дробнае, дзідападобнае-яйкападобнае, супраціўнае, сядзячае, з суцэльным краем, голае, толькі ля асновы сцябла, па краі раснічастае.
Кветкі сабраны ў вілаватае суквецце на доўгіх тонкіх кветканосах. Вяночак белы. Час цвіцення — з сярэдзіны чэрвеня да канца ліпеня.
Брылёў
Брылё́ў — тапонім і прозвішча.
Татальная вайна
Татальная вайна — вайна, у якой краіны-ўдзельніцы выкарыстоўваюць усе даступныя ім рэсурсы і метады, каб перамагчы праціўніка. Такога роду войны адбываліся на Зямлі са спрадвечных часоў, аднак да канца 19 стагоддзя і пазней, са з’яўленнем жэнеўскіх канвенцый, якія датычацца вядзення вайны, яны сталі вылучацца ў асобную катэгорыю.
Канцэпцыя татальнай вайны, распрацаваная нямецкімі ваеннымі тэарэтыкамі ў пачатку 20 стагоддзя, з частковай апорай на вопыт Франка-прускай вайны зводзілася да наступнага: сучасная вайна — гэта вайна не армій, а нацый. Такім чынам, з мэтай перамогі неабходна з аднаго боку мабілізацыя ўсіх рэсурсаў «сваёй» нацыі (напрыклад, прызыў на ваенную службу мужчын «ад 16 да 60» гадоў), з другога — усебаковы ўплыў на варожую нацыю (уключаючы такія метады як прапаганда, тэрор і г.д.) з мэтай зламаць яго дух і дасягнуць, каб яна запатрабавала ад свайго ўрада спынення супраціву.
Рыга
Рыга (Rīga) — сталіца Латвіі і самы буйны горад ва ўсіх дзяржавах Балтыі. Насельніцтва 709 тыс. жыхароў (2010). Знаходзіцца на беразе ракі Даўгава (бел. Заходняя Дзвіна), недалёка ад яе вусця ў Рыжскім заліве.
Назва
Ад балцкага кораня Ring- (> латышскае Rīg-), ад якога шматлікія літоўскія рачныя назвы тыпу Ringė, Ringa, Ringis, Ringožis, Ringuva, Ring-upis. Рачулка Ringė, напрыклад, уцякае ў раку Дзісну справа адразу за цяперашняй літоўскай мяжой за Відзамі. Звязана з літоўскім ringiuoti «кружляць». Назва значыць «Звілістая».
Згодна з археалагічнымі раскопкамі, у канцы XII стагоддзя вусце ракі Рыга было 30—40 метраў шырынёй, па ёй на нейкім адрэзку (з паўкіламетра) маглі плаваць караблі, рэшткі якіх знойдзеныя падчас раскопак у Старой Рызе.
У хроніках Генрыха Латвійскага згадана locus Riga, якое ўяўляла сабой натуральную гавань. У XII стагоддзі паўсталі два селішчы і рэчка дала ім імя. З 1861 года рака Рыга працякае па падземных каналізацыйных праводах.
Геаграфія
Рыга знаходзіцца на паўднёвым беразе Рыжскага заліва Балтыйскага мора, на Рыжскай раўніне Прыморскай нізіны. Гістарычны цэнтр Рыгі размясціўся на правым беразе Даўгавы, прыкладна ў 10 кіламетрах ад месца ўпадзення ракі ў Рыжскі заліў. Прыродны рэльеф гэтага месца — пясчаная раўніна, размешчаная на вышыні 1-10 м над узроўнем мора. Ёсць азёры, самыя вялікія — Кішэзерс у Межапарку і возера Юглас на паўночным усходзе.
Клімат
Клімат у Рызе вызначаецца блізкасцю мора — умерана цёплы і вільготны. Лета звычайна адносна прахладнае і хмарнае (сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені 16,9 °C; сярэдняя колькасць ападкаў — 85 мм). Зімы параўнальна цёплыя, з частымі адлігамі (сярэдняя тэмпература ў студзені мінус 4,7 °C, адліга надыходзіць прыкладна 10 раз у месяц). Снежны полаг утвараецца ў сярэдзіне снежня і захоўваецца да сярэдзіны сакавіка. Прыкладна 40 % дзён у годзе бываюць хмарнымі, колькасць ападкаў складае 700—720 мм у год.
Легенда заснавання горада
Паводле легенды, жыў на берагах Дзвіны Крыштаф Вялікі, які пераносіў на сваёй спіне цераз раку падарожнікаў. Аднойчы ён пераносіў цераз Дзвіну дзіця: нес ён яго, нес, а ноша станавілася ўсё цягчэй, і Крыштаф данес яго з апошніх сіл. А наступным ранкам дзіця ператварылася ў гаршчок з золатам. Але Крыштаф золата траціць не стаў, і па яго смерці золата выкарысталі для фінансавання будаўніцтва горада.
Сярэднявечча
У раннім сярэднявеччы па Дзвіне пралягаў шлях з варагаў у грэкі.
Пасля 1150 года готландскія купцы (пераважна этнічныя немцы) вялі гандаль у вусці Дзвіны і яе прытоку Рыдзенэ (Riege). У 1158 годзе яны там заснавалі гандлёвае паселішча.
Місіянерская дзейнасць па распаўсюджванню каталіцызму ў Еўропе праводзілася агнём і мячом. Добрую Вестку язычнікам куршам, латгалам, лівам і эстам неслі манахі Тэўтонскага ордэна. Некалькі ўдалых паходаў 1197—1199 гг. завяршыліся заснаваннем нямецкай калоніі. Вялікае войска прыкладна 1200 рыцараў, на 23 караблях увайшла ў вусце Дзвіны (Даўгавы), прыкладна 30 км уверх па плыні, дзе размяшчалася першае ўмацаванае паселішча нямецкіх купцоў. Нямецкая назва Uexkull сапраўды адлюстроўвала этымалогію назвы — на ліўскай і эстонскай мовах гэта даслоўна азначала ux, ix — адзін, першы і kull, kile — вёска. Цяпер гэты пасёлак захаваў назву як Ікшкіле (Ikskile).
Афіцыйнай датай заснавання горада з’яўляецца 1201 год, заснавальнікам Рыгі з’яўляецца нямецкі біскуп Альберт фон Буксгеўдэн (Albert von Buxhowden 1165—1229) з рыцарскага роду Апельдэрн. Служыў канонікам у Брэмене, і быў прызначаны ў 1199 годзе біскупам Лівоніі. Да 1211 г. яго стараннямі пачалося будаўніцтва Домскага сабора. Імкнучыся прыцягнуць мноства пілігрымаў з Германіі ён дамогся асобай папскай булы, давальнай індульгенцыі ўсім новаперасяленцам. У 1204 Папам Інакенціем III быў падпісаны ўказ аб установе Ордэна Мечнікаў з падначаленнем біскупу Рыжскаму (пазней — архібіскупу). У 1225 годзе горад ужо меў Раду. У 1243 годзе папскі легат падзяліў Прусію на чатыры біскупствы, якія потым падначаліліся Рыжскаму архібіскупству. Да 1257 г. рэзідэнцыя архібіскупаў заставалася ў замку Uexkull, пасля чаго замак і валодання былі падараваны магістру ордэна, што з’явілася пачаткам аднайменнага дваранскага роду, а рэзідэнцыю перанеслі ў Рыгу.
У 1282 Рыга, Любек і Вісбю ўступілі ў Ганзейскі гандлёвы саюз. У 1330—1366 гадах належала да Ордэна мечаносцаў. Да 1561 г. горадам кіравалі архібіскупы Рыжскія, усяго 20 чалавек. У перыяд з 1561 па 1581 г. Рыга была вольным горадам. 1581—1621 — часы Рэчы Паспалітай.
Барацьба за Рыгу
Пасля, з-за небяспекі маскоўскага ўварвання, паўночная Балтыя трапіла пад польска-літоўскі пратэктарат. У 1621—1710 гадах Рыга была часткай Шведскага каралеўства. У 1656 годзе маскоўцы спрабавалі ўзяць горад, але беспаспяхова.
XVIII стагоддзе пачалося Вялікай Паўночнай вайной (1700—1721). У 1700 годзе Рыга падверглася нападу саксонцаў, але шведская армія іх адбіла. У лістападзе 1709 года горад быў узяты ў аблогу рускімі, і ў ліпені 1710 шведы здалі яго. Рыга, пашкоджаная ў цяжкіх баях, трапіла пад уладу Расіі, якая неўзабаве ператварылася ў імперыю. З 1796 года Рыга стала цэнтрам Ліфляндскай губерні ў складзе Расіі. Да канца XIX стагоддзя Рыга паступова ператварылася ў адзін з найважнейшых расійскіх портаў, насельніцтва горад вырасла з 1850 года да 1900 года ўдвая. Нягледзячы на прыналежнасць да Расіі, у культуры і эканоміцы рэгіёна да самага канца XIX стагоддзя панавалі остзэйскія немцы. Да 1891 года нямецкая мова была афіцыйнай у краі, потым афіцыйнай стала руская.
XX стагоддзе
Росквіт Рыгі скончыўся з пачаткам Першай сусветнай вайны. Горад ляжаў на самой лініі фронту, 200 000 жыхароў Рыгі былі эвакуіраваны ўглыб Расіі. Пасля заняцця горада немцамі, латышам атрымалася абвясціць 18 лістапада 1918 года ўласную незалежную дзяржаву. Чырвоная армія не здолела захапіць Латвію і была вымушана на больш як дваццаць год сысці з Балтыі. Рыга стала сталіцай новай дзяржавы. 18 сакавіка 1921 года тут падпісваецца польска-савецкі мірны дагавор (Рыжскі дагавор 1921 года). Наступае новы светлы перыяд у гісторыі горада. Дзякуючы талерантнаму заканадаўству ў новай латвійскай дзяржаве мірна суіснавалі латышы, рускія, немцы і яўрэі.
Напачатку 1930-х гадоў гэты «светлы час» заканчваецца ўсталяваннем нацыяналістычнай дыктатуры Карліса Ульманіса. Цяпер Латвія апынулася пад пагрозай падымаўшыхся імперскіх памкненняў Савецкага Саюза, таксама нацысцкая Германія патрабавала і дамаглася перасялення 50 000 остзэйскіх немцаў. 17 чэрвеня 1940 года савецкае войска заняло Рыгу згодна з савецка-нацысцкім пактам Молатава-Рыбентропа. У Латвіі была ўсталявана савецкая ўлада, Рыга стала сталіцай Латвійскай ССР.