cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нівянік звычайны
Батанічнае апісанне
Шматгадовая травяністая расліна з кароткім карэнішчам (са стрыжнёвым коранем даўжынёй 6—10 см ). Сцябло прамое, простае або разгалінаванае ўверсе, крыху апушанае, вышынёй 30—60 (да 80) см. Лісце чаргаванае, суцэльнае. Прыкаранёвае лісце з доўгімі чарашкамі, сцябловае — амаль сядзячае. Суквецце — кошык дыяметрам 3—5 см. Краявыя кветкі кошыка (каля 20) белыя, унутраныя — жоўтага колеру. Плод — сямянка.
Распаўсюджанне і экалогія
Нівянік сапраўдны распаўсюджаны ў лясной, лесастэпавай зонах і на альпійскіх лугах на тэрыторыі Еўропы (за выключэннем арктычнай зоны) і большай часткі Азіі. Святлолюбівая расліна. Расце ў светлых лясах, лясных палянах, на лугах, каля дарог, ускрайках палёў, на пасевах і пашах. Можа засмечваць адкрытыя ўчасткі, асабліва на ўрадлівай глебе. Цвіце ў чэрвені—верасні.
Васілісіна (Гагарынскі раён)
Васілісіна (Василисино) — пасёлак пры станцыі ў Гагарынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Патапаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Генрых I Баклерк
Генрых I, па мянушцы Бакле́рк (англ.: Henry I Beauclerc; верасень 1068, Селбі, Ёркшыр, Англія — года, Ліён-ла-Форэ, Нармандыя) — малодшы сын Вільгельма Заваёўніка, кароль Англіі (1100—1135) і герцаг Нармандыі (1106—1135).
Корал-Харбар
Эскімоская назва вёскі Корал-Харбар — Salliit перакладаецца на беларускую мову як «плоскі». Паселішча атрымала сваю назву таксама дзякуючы каралам, якія можна знайсці ў водах недалёка ад вёскі. З астатняй Канадай злучаны самалётам.
Вышэнка (Мастыскі раён)
Вышэнка (Ви́шенька) — вёска ў Мастыскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Відрака
Видракко (Vidracco) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 522 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 174 чал./км². Займае плошчу 3 км². Паштовы індэкс — 10080. Тэлефонны код — 0125.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Лягушкіна (Бараноўскае сельскае паселішча)
Лягушкіна (Лягушкино) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 36 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці на ўсход ад горада Сафонава, за 5 км на поўдзень ад аўтадарогі, за 2 км на ўсход ад аўтадарогі Сафонава — Рослаўль. Уваходзіць у склад Бараноўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў верасні 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе. .
Пётр Усцінавіч Рававой
Пётр Усцінавіч Рававой (нар. г., вёска Старакожаўка, Дрыбінскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне меліярацыі глеб. Кандыдат сельскагаспадарчых навук (1966), прафесар (1991).
Біяграфія
Скончыў БСГА (1955), дзе і працаваў (у 1969—1980 гг. загадчык кафедры). Навуковыя працы па спосабах рэгулявання і кантролю воднага рэжыму меліяраваных зямель, павелічэнні працаздольнасці дрэнажу.
Узнагароджаны Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР (1990).
Чарлз Педэрсен
Чарлз Джон Педэрсен (Charles John Pedersen;, Пусан, Карэйская імперыя — , Сейлем, Нью-Джэрсі) — амерыканскі хімік-арганік, найбольш вядомы тым, што апісаў метады сінтэзу краўн-эфіраў на працягу ўсёй сваёй 42-гадовай кар’еры хіміка ў DuPont на эксперыментальнай станцыі DuPont у Вілмінгтане, штат Дэлавэр і ў лабараторыі Джэксана DuPont у Дзіпвотэр, Нью-Джэрсі. Часта працаваў з Рыдам Макнілам Ізатам, Педэрсен таксама падзяліў Нобелеўскую прэмію па хіміі ў 1987 годзе з Дональдам Дж. Крэмам і Жанам-Мары Ленам. Ён адзіны лаўрэат Нобелеўскай прэміі, які нарадзіўся ў Карэі, акрамя лаўрэата прэміі міру Кім Дэ Чжуна.
Ранняе жыццё і адукацыя
Чарлз Дж. Педэрсен нарадзіўся 3 кастрычніка 1904 года ў Пусане, Карэя быў малодшым з трох дзяцей. Яго бацька, Брэд Педэрсен, быў нарвежскім марскім інжынерам, які іміграваў у Карэю, каб далучыцца да карэйскай мытнай службы пасля пакідання свайго дому з-за сямейных праблем. Пазней ён працаваў інжынерам-механікам на шахтах акругі Унсан у сучаснай Паўночнай Карэі. Яго маці Такіно Ясуі імігравала з Японіі ў Карэю разам са сваёй сям’ёй і пачала паспяховую дзейнасць, гандлюючы сояй і шаўкапрадамі, недалёка ад шахтаў акругі Унсан, дзе пара і пазнаёмілася. Нягледзячы на тое, што пра яго старэйшага брата, які памёр ад дзіцячай хваробы да нараджэння Педэрсена, згадваецца мала, у яго была старэйшая сястра па імі Астрыд, якая была старэйшая за яго на пяць гадоў. У Японіі ён выкарыстаў японскае імя Ёшыа (良男), якое напісаў, выкарыстоўваючы кандзі для абазначэння «добры» і «чалавек». Паводле Педэрсена ў асобным аўтабіяграфічным апавяданні пра сваё дзяцінства, ён нарадзіўся да руска-японскай вайны, і паколькі яго маці ўсё яшчэ перажывала з нагоды нядаўняй смерці старэйшага брата, у дзяцінстве ён не адчуваў сябе жаданым дзіцем.
Нягледзячы на тое, што жыў на тэрыторыі цяперашняй Паўднёвай Карэі, таму што Педэрсен жыў недалёка ад шахтаў акругі Унсан, якія належалі Амерыцы, плошчай прыкладна 500 квадратных міль ён вырас, размаўляючы ў асноўным па-англійску.
Прыкладна ў 8 гадоў Педэрсена сям’я адправіла на навучанне за мяжу ў Нагасакі, Японія, а затым перавялі ў каледж Святога Джозефа ў Якагаме, Японія.
Пасля паспяховага завяршэння адукацыі ў каледжы Святога Джозефа з-за цесных сувязяў яго сям’і з Таварыствам Марыі (марыяністаў) Педэрсен вырашыў паступіць у каледж у Амерыцы пры Дэйтанскім універсітэце ў Агая.
У 1922 годзе падчас вучобы, вывучаў хімічнае машынабудаванне ў Дэйтанскім універсітэце ў Агая, Педэрсен быў добра збалансоўваў спартыўныя, акадэмічныя і сацыяльныя заняткі ва ўніверсітэце. З захапленнем гуляў у тэніснай камандзе сваёй школы пад кіраўніцтвам трэнера Фрэнка Кронауга, былога капітана Дэйтанскага ўніверсітэта па тэнісе. Гуляючы ўсе чатыры гады студэнцтва, Педэрсен стаў капітанам як у малодшых, так і ў старэйшых сезонах у камандзе. Акрамя таго, Педэрсен быў віцэ-прэзідэнтам Інжынернага клуба, а таксама адказваў за літаратуру ў Дэйтанскім рэдакцыйным аддзеле. Скончыўшы Дэйтанскі ўніверсітэт у 1926 годзе са ступенню інжынера-хіміка ён быў адданы свайму часу ва ўніверсітэце, а таксама розным дасягненням, якія ён зрабіў падчас вучобы ў бакалаўрыяце.
Атрымаўшы ступень бакалаўра ў галіне хімічнага машынабудавання, Педэрсен вырашыў паступіць у Масачусецкі тэхналагічны інстытут, каб атрымаць ступень магістра арганічнай хіміі. Хоць яго прафесары ў той час заахвоцілі яго застацца і атрымаць ступень доктара філасофіі ў галіне арганічнай хіміі, Педэрсен вырашыў пачаць сваю кар’еру замест гэтага, часткова таму, што ён больш не хацеў, каб яго падтрымліваў бацька. Ён адзін з нешматлікіх людзей, якія атрымалі Нобелеўскую прэмію ў галіне навук, не маючы доктарскай ступені.
Du Pont
Выйшаўшы на пенсію ва ўзросце 65 гадоў, яго працоўная кар’ера прывяла да 25 прац і 65 патэнтаў, а ў 1967 годзе ён апублікаваў дзве працы, якія апісваюць метады сінтэзу краўн-эфіраў (цыклічных поліэфіраў). Малекулы ў форме пончыка былі першымі ў серыі незвычайных злучэнняў, якія ўтвараюць стабільныя структуры з іёнамі шчолачных металаў. У 1987 годзе ён падзяліў Нобелеўскую прэмію па хіміі за працу ў гэтай галіне з Дональдам Крэмам і Жанам-Мары Ленам, якія пашырылі яго арыгінальныя адкрыцці.
Адкрыццё караўн-эфіраў
Прыкладна ў 1960 годзе Педэрсен вярнуўся да даследаванняў у галіне каардынацыйнай хіміі, засяродзіўшыся на сінтэзе мульцідэнтатных лігандаў. Яго калега Герман Шродэр рэкамендаваў працаваць над каардынацыйнай хіміяй ванадыя перад тым, як працаваць над полімерызацыяй і акісляльнай каталітычнай актыўнасцю ванадыя. Менавіта падчас працы над гэтым даследаваннем Педэрсен адкрыў краўн-эфір. Вывучыўшы біяэфір, Педэрсен выпадкова выявіў невядомыя рэчывы, апісаны як «слізь», падчас ачысткі злучэння. Выкарыстоўваючы ультрафіялетава-бачную спектраскапію для вывучэння яго рэакцый з фенольнымі групамі, пасля апрацоўкі ўзораў шчолаччу, хоць крывая паглынання першапачаткова не паказала ніякіх зменаў, было заўважана, што яна перайшла да больш высокіх паказчыкаў паглынання, калі адна або некалькі гідраксільных груп былі няпарнымі. Грунтуючыся на далейшых даследаваннях па гэтым назіранні, Педэрсен апусціў невядомы прадукт у метанол і гідраксід натрыю. Хоць раствор не раствараўся ў метаноле, ён станавіўся шчолачным пры кантакце з гідраксідам натрыю. З-за таго, што ён не раствараецца ў метаноле, Педэрсен прыступіў да апрацоўкі метанолу растваральнымі солямі натрыю, да якіх невядомае рэчыва стала растваральным, што дазволіла яму зрабіць выснову, што растваральнасць была абумоўлена іёнамі натрыю, а не шчолачнасцю. Паколькі паводзіны гэтага рэчыва адпавядалі паводзінам 2,3-бенза-1,4,7-трыаксацыклананана з удвая большай малекулярнай масай, невядомая малекула была прыдумана як дыбенза-18-краўн-6, першая з араматычных выяўленых злучэнняў каронкі.
Рыд М. Ізат
У 1968 годзе Ізат быў на цягніку па дарозе дадому, калі ён спыніўся ў Чыкага, каб сустрэцца з фізіёлагам Джорджам Айзенманам, які паведаміў Ізату аб працы Педэрсена па краўн-эфірам, апублікаванай толькі некалькі месяцаў таму. Ізат з нецярпеннем чакаў магчымасці вывучэння гэтых краўн-эфіраў з дапамогай сваёй тэхнікі тэрміённага тытравання. Ізат патэлефанаваў Педэрсену і быў першым навукоўцам не з DuPont, які сустрэўся з Педэрсенам наконт яго адкрыцця, і Педэрсен паставіў яму ўзор свайго новага злучэння кароннага эфіру. На працу Ізата над малекулярным распазнаваннем вялікі ўплыў аказала яго ўзаемадзеянне з Педэрсенам. Падчас апошняга візіту Ізата да Педэрсена перад яго смерцю ў 1988 годзе ён знайшоў асабісты ліст, напісаны Педэрсенам, у якім гаварылася: «Большасць мужчын дасягаюць „бессмяротнасці“ праз сваё нашчадства. У мяне няма свайго дзіцяці. Магчыма, каронныя эфіры паслужаць у невялікім сэнсе, каб адзначыць мой след на зямлі» і Ізат, мяркуючы, таксама падзяляў ідэю гэтага паведамлення Педэрсена.
Дональд Дж. Крэм
Крэм падзяліў з Педэрсенам Нобелеўскую прэмію па хіміі 1987 года, але ён пашырыў манументальнае адкрыццё Педэрсена ў макрацыклічнай хіміі краўн-эфіраў. Праца Педэрсена была ў двухмерных структурах, але Крэм здолеў сінтэзаваць падобныя малекулы ў трохмернай прасторы. Сінтэз гэтых трохмерных малекул, зроблены Крэмам, прывёў да значнага прыросту ў вытворчасці ферментаў, вырабленых у лабараторыях, паколькі гэтыя структуры валодаюць селектыўнасцю на аснове камплементарных структур.
Жан-Мары Лен
Лен быў другім навукоўцам, які падзяліў Нобелеўскую прэмію па хіміі з Педэрсенам і быў фундаментальным у стварэнні галіны надмалекулярнай хіміі. Лен быў вызначаны ў яго працы над крыптандамі, за што яму і была прысуджана Нобелеўская прэмія.
Асабістае жыццё
Педэрсен быў жанаты на С’юзан Дж. Олт у 1947 годзе, а затым пара пераехала ў Салем, штат Нью-Джэрсі, дзе пражывала да таго часу, пакуль Олт не памерла 8 лютага 1983 года ва ўзросце 72 гадоў. У 1983 годзе Педэрсену паставілі дыягназ міелома, і хоць ён станавіўся ўсё больш слабым, у канцы 1987 года ён паехаў у Стакгольм, каб атрымаць Нобелеўскую прэмію. Неўзабаве пасля гэтага ён быў узнагароджаны медалём за выдатныя поспехі навуковымі супрацоўнікамі DuPont. Памёр 26 кастрычніка 1989 года ў Салеме, штат Нью-Джэрсі.
Спадчына
Пасля прарыву Педэрсена ў рэалізацыі яго выпадковага прадукту і структуры дыбенза-18-краўн-6 былі дасягнуты велізарныя поспехі ў галіне макрацыклічнай і надмалекулярнай хіміі. Педэрсен прысвяціў астатнюю частку сваёй даследчай кар’еры вывучэнню гэтых малекул і пачаў адно з найбуйнейшых растварэнняў, нядаўна заўважаных у пэўнай галіне хіміі. Гэты рост у сферы працы Педэрсена пасля яго знамянальнага адкрыцця макрацыклічных злучэнняў можна ўбачыць у працы лаўрэата Нобелеўскай прэміі 2016 года па хіміі для малекулярных рухавікоў, дзе праца Педэрсена дазволіла зразумець, як ствараць малекулярныя спецыфічныя структуры. Малекулярныя машыны былі ў цэнтры ўвагі лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі 2016 года, якія былі выраблены шляхам злучэння малекул з рознымі малекулярнымі кольцамі.
Мастоўскі раён
Мастоўскі раён — раён у складзе Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца на захадзе Гродзенскай вобласці. Утвораны 15 студзеня 1940 года, ліквідаваны 25 снежня 1962 года, адноўлены 6 студзеня 1965 года. Плошча раёна — 1,3 тыс.км².
Геаграфія
Тэрыторыя раёна размешчана ў межах Верхнянёманскай нізіны. Рэльеф — раўнінны, агульны нахіл з поўдня на поўнач да даліны ракі Нёман. Пераважае вышыня (80 %) 120 метраў над узроўнем мора. Самы высокі пункт — 167 метраў (за 2 км на поўдзень ад вёскі Вялікая Рагозніца).
Карысныя выкапні: мел, гліны і суглінкі, торф, пясчана-жвіровы матэрыял. Сярэдняя тэмпература студзеня −5,1 °C, ліпеня +18 °C. Ападкаў выпадае 540 мм у год. Вегетацыйны перыяд — 198 сутак.
Працякаюць рэкі Дубніца, Нёман з прытокамі Шчара з Сіпай, Зальвянка, Рось, Ельня. На тэрыторыі раёна пракладзены меліярацыйныя каналы Нацква, Ланцавічы, Міклашоўскі.
Лясы хваёвыя, яловыя, чорнаальховыя, бярозавыя, дубовыя, грабавыя, ясянёвыя, займаюць 33 % тэрыторыі раёна.
Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння: катлавіны Гумнішча і Падбярэззе, Пабоеўскі валун з ямкамі, Княжаводскае і Пашынскае агаленні старажытных адкладаў, роў Яна і Цэцыліі, Дубненскае і Пескаўскае агаленні азёрных і рачных адкладаў. Зоны адпачынку — Масты, Воўпа, Скідзель. Балоты: Багна-Схеда.
Гісторыя
Мастоўскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска (з 12 кастрычніка 1940 года гарадскі пасёлак) Масты. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 11 сельсаветаў: Азёркаўскі, Бялавіцкі, Занёманскі, Курылавіцкі, Малькевіцкі, Мастоўскі, Мікелеўшчынскі, Мілявіцкі, Пескаўскі, Рагозніцкі, Самуйлавіцкі. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Занёманскі і Рагозніцкі сельсаветы, Бялавіцкі сельсавет перайменаваны ў Зарудаўеўскі (Заруддзеўскі). 22 ліпеня 1955 года гарадскі пасёлак Масты атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 5 красавіка 1960 года да раёна далучаны Дубненскі сельсавет Скідзельскага раёна. 25 лютага 1961 года Самуйлавіцкі сельсавет перайменаваны ў Пацавіцкі. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны Дзярэчынскі і Марачынскі сельсаветы скасаванага Зэльвенскага раёна, Галубоўскі сельсавет скасаванага Жалудоцкага раёна. 25 снежня 1962 года Мастоўскі раён скасаваны, Галубоўскі, Дубненскі, Мастоўскі, Мікелеўшчынскі сельсаветы перададзены Шчучынскаму раёну, Азёркаўскі, Дзярэчынскі, Зарудаўеўскі, Курылавіцкі, Малькевіцкі, Марачынскі, Мілявіцкі, Пацавіцкі, Пескаўскі сельсаветы — Ваўкавыскаму раёну. 6 студзеня 1965 года Мастоўскі раён адноўлены, уключаў гарадскі пасёлак Зэльва, Азёркаўскі, Воўпаўскі, Гудзевіцкі, Дзярэчынскі, Зарудаўеўскі, Зэльвенскі, Курылавіцкі, Малькевіцкі, Марачынскі, Мілявіцкі, Пацавіцкі, Пескаўскі сельсаветы Ваўкавыскага раёна, Багатырэвіцкі, Лунненскі, Русінавецкі сельсаветы Гродзенскага раёна, Галубоўскі, Дубненскі, Мастоўскі, Мікелеўшчынскі сельсаветы Шчучынскага раёна. 23 ліпеня 1965 года Русінавецкі сельсавет перайменаваны ў Харціцкі. 30 ліпеня 1966 года гарадскі пасёлак Зэльва, Дзярэчынскі, Зэльвенскі, Марачынскі сельсаветы перададзены адноўленаму Зэльвенскаму раёну, 28 ліпеня 1967 года Воўпаўскі сельсавет — Ваўкавыскаму раёну. 18 чэрвеня 1973 года Малькевіцкі сельсавет перайменаваны ў Малькавіцкі. 26 жніўня 1974 года скасаваны Мілявіцкі сельсавет. 22 верасня 1975 года Багатырэвіцкі сельсавет перайменаваны ў Глядавіцкі. 28 мая 2001 года скасаваны Малькавіцкі сельсавет, 26 лютага 2013 года — Галубоўскі і Глядавіцкі сельсаветы, 28 жніўня 2013 года — Азёркаўскі, Зарудаўеўскі, Мікелеўшчынскі, Пацавіцкі і Харціцкі сельсаветы.
Гаспадарка
Агульная плошча сельгасугоддзяў 68,4 тыс. га, з іх асушаных 22,3 тыс. га. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля, буракаводства, вырошчваюць збожжавыя, кармавыя культуры, бульбу.
NGC 4377-2
NGC 4377-2 (іншыя абазначэнні — UGC 7501, MCG 3-32-25, ZWG 99.41, 3ZW 65, VCC 778, PGC 169245) — галактыка ў сузор’і Валасы Веранікі.
Мастоўскі раён
Гаспадарка
Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначныя лініі Ліда — Масты — Ваўкавыск і Гродна — Масты, аўтадарогі Шчучын — Масты — Ваўкавыск, Масты — Слонім, Масты — Гродна.
NGC 4377-2
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Мастоўскі раён
Адукацыя і культура
У раёне ёсць 19 сярэдніх, 9 базавых, 4 пачатковыя, 1 музычная, 23 дашкольныя ўстановы, 32 клубы, 37 бібліятэк, 6 бальніц, 5 амбулаторый, 22 фельчарска-акушэрскія пункты. На тэрыторыі раёна знаходзіцца Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей, мастоўскі музей «Лёс і чалавек».
Памятныя мясціны
Архітэктурныя помнікі:
Guinness
«Guinness» (Гінэс) — цёмнае піва (дакладней, стаут), якое вырабляецца ірландскай кампаніяй Arthur Guinness Son & Co, заснаванай ў 1756 годзе. Вытворчасць гэтага напою пачалося ў 1759 годзе ў бровары ля брамы Святога Джэймса (St. James’s Gate Brewery) ў Дубліне.
Гатункі «Guinness»
Guinness (Гінэс) вырабляецца ў розных варыянтах:
Ваўчышчовычы
Ваўчышчовычы (Вовчищо́вичі) — вёска ў Мастыскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Пангніртанг
Пангніртанг (Pangnirtung, ᐸᖕᓂᖅᑑᖅ) — эскімоскія вёска, размешчаная на востраве Бафінава Зямля ў раёне Кікіктані тэрыторыі Нунавут, Канада. Каардынаты — 66°08' паўн. ш.; 65°45’з. д. Насельніцтва — 1,276 чал. (2001), што складае прыблізна 9 % насельніцтва вострава Бафінава Зямля. Вёска размешчана на прыбярэжнай раўніне фіёрда Пангніртунг, які злучаецца з залівам Камберленд. Плошча вёскі 7.54 км².
Акад
Ака́д — дзяржава, якая існавала ў XXIV — XXII стст. да н.э., а таксама старажытная вобласць у сярэдняй частцы Месапатаміі, на тэрыторыі сучаснага Ірака. Сталіца — горад Акадэ (шумер. Агадэ). З’яўлялася найбуйнейшай дзяржавай свайго часу.
Акадская дзяржава ўзнікла ў выніку заваявальных паходаў Саргана Старажытнага, які аб’яднаў пад сваёй уладай землі шумераў і ўсходніх семітаў (будучых акадцаў), уключыўшы ў свае ўладанні ўсе номы Старажытнай Месапатаміі і шэраг суседніх тэрыторый. Найвышэйшай магутнасці Акад дасягнуў пры ўнуку Саргана, Нарам-Суэне, але ўжо ў канцы XXIII ст. да н.э. дзяржава прыйшла ў заняпад, а большая частка яе тэрыторыі трапіла пад уладу горных плямёнаў кутыяў (гутыяў).
У акадскую эпоху былі закладзены асновы дзяржаўнай сістэмы наступных буйных дзяржаў Месапатаміі — Шумера-Акадскага царства, Вавілоніі і Асірыі. У народаў Старажытнага Блізкага Усходу Акад лічыўся эталоннай дзяржавай, свайго роду ўзорам старажытнай манархіі.
Тэрыторыя
Карэнная тэрыторыя Акада займала сярэднюю частку міжрэчча Тыгра і Еўфрата, а дакладней — поўнач Ніжняй Месапатаміі і даліну ракі Дыяла. У Раннедынастычны перыяд гэта вобласць мела шумерскую назву Кі-Уры (паводле іншых звестак, гэту назву насіла толькі даліна Дыялы) і складалася з шэрагу номавых дзяржаў, такіх як Кіш, Сіпар, Эшнуна, Вавілон, Куту і інш. Падчас шматлікіх заваяванняў Акад ператварыўся ў найбуйнейшую дзяржаву свайго часу і стаў самай вялікай з дзяржаў, якія калі-небудзь існавалі да гэтага. Яе тэрыторыя распасціралася «ад Верхняга (Міжземнага) мора да Ніжняга (Персідскага заліва)» і ўключала паўночную частку будучай Фінікіі, Сірыю, прыгранічныя раёны Малой Азіі, уласна Месапатамію, частку Загроскіх гор і Элама (у сучасным Іране). Пасля падзення Акадскага царства, у эпоху III дынастыі Ура назва «Акад» становіцца ўстояным абазначэннем былой вобласці Кі-Уры, паколькі Сарган і яго пераемнікі мелі толькі зборныя тытулы шумерскіх гегемонаў, да якіх дадавалі «цар Акадэ» ці замянялі на «цар чатырох кірункаў свету». Пазней, пасля заваявання Вавілонам Ніжняй Месапатаміі, землі Шумера і Акада атрымалі назву Вавілонія.
Акадцы і шумеры
Прыкладна ў пачатку III тысячагоддзі да н.э. на землі Верхняй Месапатаміі, меркавана з Аравійскага паўвострава, перасяляюцца ўсходнія семіты — продкі акадцаў. З часам яны запазычылі ў шумераў пісьмо, прыстасаваўшы яго пад сваю мову, а таксама міфалогію і лад жыцця. Першыя акадскія імёны ў Месапатаміі з’яўляюцца ў XXVII ст. да н.э. Семіты складалі большасць насельніцтва ў вярхоўях Тыгра і сярэднім цячэнні Еўфрата — гарадах Мары, Ашур, Ніневія. У раёне Кіша і Ніпура насельніцтва было змяшаным, на поўдзень ад Ніпура пераважалі шумеры.
Суіснаванне народаў было пераважна мірным. Крыніцы не згадваюць пра канфлікты на нацыянальнай глебе. Шумеры прышэльцаў ніяк асабліва не вылучалі, а самі ўсходнія семіты мелі такую ж саманазву — «чорнагаловыя» (акад. ṣalmat qaqqadim).
З часам акадская мова атрымала большае распаўсюджанне, што было звязана з яе адноснай прастатой і магчымасцю выкарыстоўваць як сродак міжэтнічных зносін. Пасля стварэння дзяржавы Саргана яна атрымлівае статус дзяржаўнай. Аднак пік семітызацыі шумераў прыпадае на наступную эпоху — трэцяй дынастыі Ура. Вынікам гэтых працэсаў было фарміраванне новых народнасцей — вавіланян (з нашчадкаў шумераў і акадцаў Паўднёвай Месапатаміі) і асірыйцаў (нашчадкі семіцкага насельніцтва паўночнай часткі рэгіёна).
Дасарганаўская Месапатамія
Раннедынастычны Шумер уяўляў сабой кангламерат гарадоў-дзяржаў, ці номаў, якія бесперапынна ваявалі паміж сабой. Кіраўнікі наймацнейшых з іх імкнуліся ўсталяваць кантроль над суседнімі дзяржавамі Поўначы і Поўдня Шумера. У выпадку, калі кіраўнік прызнаваўся ў Ніпуры, ён станавіўся гегемонам Поўдня, атрымліваючы тытул «лугаль (цар) Краіны»; калі ж ён займаў Кіш, то станавіўся гегемонам Поўначы з тытулам «лугаль Кіша» або (пазней) «цар мностваў». Бесперапынныя войны знясільвалі Шумер, што падштурхнула прадстаўнікоў яго арыстакратыі, пераважна паўднёвай, пайсці на кампраміс, выбраўшы сабе адзінага, але падкантрольнага ім лугаля.
Такім кіраўніком у канцы XXIV стагоддзя да н.э. стаў Лугальзагесі — энсі Умы, які прыняў тытулы «лугаль Урука» і «лугаль Краіны». У 2316 годзе да н.э. ён на чале кааліцыі паўднёвых номаў наносіць паражэнне Поўначы, разграміўшы энсі Кіша, Ур-Забабу. З гэтага часу, магчыма ўпершыню ў сваёй гісторыі, амаль увесь Шумер (акрамя Лагаша) быў аб’яднаны пад кіраўніцтвам адзінага кіраўніка. Сталіцай дзяржавы Лугальзагесі стаў Урук, ён таксама быў выбраны вярхоўным жрацом у кожным з падкантрольных номаў. Аднак гэта дзяржава з’яўлялася толькі канфедэрацыяй, а ўлада Лугальзагесі была нетрывалай і цалкам залежала ад энсі, якія паставілі яго. Падчас барацьбы Лугальзагесі з непакорлівым энсі Лагаша Уруінімгінам на Поўначы ўзнікла Акадскае царства.
Сарган Акадскі
Каля 2316 г. да н.э. у Кішы адбываецца ваенны пераварот. Паводле традыцыі, пасля паражэння ад Лугальзагесі, цара Ур-Забабу зрынуў яго садоўнік і краўчы, усходні семіт, сапраўднае імя якога невядома. Імкнучыся апраўдаць узурпацыю і ўтаіць нізкае паходжанне, ён прыняў імя Шарум-кен (акад. Šarrum-ken «Цар сапраўдны», гэта значыць Сапраўдны цар; у сучаснай гістарыяграфіі ён вядомы як Сарган Акадскі, або Сарган Старажытны).
Парламенцкія выбары ў Беларусі (1975)
Выбары ў Вярхоўны Савет Беларускай ССР дзявятага склікання адбыліся 15 чэрвеня 1975 года на тэрыторыі БССР. Праходзілі па аднамандатных акругах па мажарытарнай выбарчай сістэме. Усяго былі абраныя 430 дэпутатаў.
Акад
Сарган Акадскі
Атрымаўшы тытул паўночных гегемонаў — «лугаль Кіша», ён праводзіць мерапрыемствы па ўмацаванні сваёй улады. Абапіраючыся на масавую падтрымку радавога насельніцтва, якое сфарміравала шматлікае апалчэнне, Сарган вядзе паспяховыя войны супраць суседніх номаў. На працягу першых трох гадоў ён заваёўвае землі па Верхнім Еўфраце і здзяйсняе паход у Сірыю. Уладу Саргана прызнае энсі Эблы, што дазволіла яму выйсці да «Верхняга мора» (Міжземнага).
На чацвёрты год свайго кіравання Сарган адбудоўвае новую сталіцу — да гэтага малаважны горад Акадэ́ (акад. Akkadê), куды і пераязджае. Верагодна, гэта было зроблена для таго, каб не звязваць царскую ўладу з традыцыйнымі шумерскімі элітамі і жрэцтвам. Да свайго тытула «лугаль Кіша» Сарган дадае «цар Акадэ». Наступіла эпоха новай дзяржавы. Па імі сталіцы яна атрымала назву Акад, а значная частка яе насельніцтва, усходнія семіты, сталі звацца акадцамі. Тытулатура кіраўнікоў новай дзяржавы ўключала толькі збор традыцыйных тытулаў шумерскіх гегемонаў, да якіх дадаваўся новы — «цар (горада) Акадэ». Паняцце ж Акада як асобнай вобласці атрымае распаўсюджанне толькі ў наступную эпоху III дынастыі Ура.
Парламенцкія выбары ў Беларусі (1975)
Вынікі
У выбарах у Вярхоўны Савет БССР прынялі ўдзел 6 213 806 зарэгістраваных выбаршчыкаў (99,99 %). За кандыдатаў блока камуністаў і беспартыйных галасавала 99,96 % выбаршчыкаў, якія ўдзельнічалі ў выбарах. У склад дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР дзявятага склікання былі абраныя 430 дэпутатаў, у тым ліку 113 працоўных (26,3 %), 103 сяляніна (24 %), 30 працаўнікоў навукі і культуры, літаратуры і мастацтва, асветы і аховы здароўя (6,8 %), 142 партыйных, савецкіх, прафсаюзных і камсамольскіх работнікаў (33 %), 24 прадстаўніка Савецкай Арміі (5,6 %). Сярод дэпутатаў налічвалася 159 жанчын (37 %), 328 беларусаў, 87 рускіх, 7 украінцаў і 8 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей. 301 дэпутат быў членамі або кандыдатамі ў члены КПБ, 50 камсамольцамі. У параўнанні з папярэднім скліканнем склад дэпутатаў абнавіўся на 76 %.
Неатыянта
Неатыя́нта (Neottianthe) — род кветкавых раслін сямейства архідныя.
Акад
Сарган Акадскі
Умацаваўшы сваё становішча на Поўначы, Сарган прыступіў да вайны з Лугальзагесі. Паводле надпісаў, цару супрацьстаяла магутная кааліцыя з 50 энсі. Каля 2312 года да н.э. кааліцыя была разбіта, а многія яе правадыры (у тым ліку Лугальзагесі) патрапілі ў палон. Тады ж ці раней Сарган быў прызнаны ў свяшчэнным горадзе Ніпуры, атрымаўшы тытул «лугаль Краіны». Лугальзагесі быў дастаўлены ў меднай клетцы ў Ніпур, дзе паўстаў перад судом Энліля, што мела важнае ідэалагічнае значэнне для легітымнасці ўлады Саргана. Паводле вераванняў шумераў, тытул «лугаль Краіны» даваўся вярхоўным богам Энлілем у яго свяшчэнным горадзе — Ніпуры, і забраць яго мог толькі ён. Лугальзагесі быў зняважаны і, хутчэй за ўсё, пакараны смерцю.
Ужо ў наступным годзе Саргану супрацьстаяў новы саюз, які ўзначаліў нейкі «чалавек Ура». Паводле традыцыі, акадскаму цару прыйшлося ўступіць у бой у 34 бітвах, пасля чаго яго воіны нарэшце абмылі зброю ў водах «Ніжняга мора» (Персідскага заліва). Шумер быў заваяваны, але радавая арыстакратыя, незадаволеная пазбаўленнем свабод, чакала зручнага моманту для ўзняцця новага мецяжу.
Неатыянта
Арэал
На чэрвень 2014 года налічвае 7 відаў. Пашыраны ва ўмераным поясе Еўразіі. На тэрыторыі Беларусі 1 від  — еўразійскі таежны рэліктавы від; занесены ў Чырвоную кнігу. Трапляецца ў хвойніках-зеленамошніках, часцей на ўзгорыстай мясцовасці.
Акад
Сарган Акадскі
У 2305 годзе да н.э. Сарган прадпрымае вялікі паход у Сірыю, да «кедравага лесу» і «сярэбраных гораў». Акрамя таго, былі прадпрыняты ваенныя экспедыцыі ў Элам (узяты гарады Аван і Сузы) і Сімурум на верхнім Тыгры. Пры гэтым сам Элам не быў уключаны ў склад акадскага царства, але пастаўлены ў прамую палітычную залежнасць ад Акада. Галоўнай мэтай паходаў быў захоп будаўнічага лесу, рэдкага ў Месапатаміі.
Вынікам шматлікіх заваяванняў Саргана было стварэнне найбуйнейшай з дзяржаў, якія калі-небудзь да гэтага існавалі. Улада цара абапіралася на значны зямельны фонд, служылую знаць, якая толькі фарміравалася, і сістэму закладніцтва. Былымі номамі кіравалі стаўленікі цара або лаяльныя яму прадстаўнікі мясцовых дынастый. Сарган спрабаваў атрымаць ідэалагічную падтрымку жрэцтва, падтрымліваючы культы Абы — бога Акадэ, Забабы — бога Кіша і Энліля ў Ніпуры. У краіне ствараліся статуі божастваў, а храмы шчодра адорваліся і перабудоўваліся, аднак нарастанне дэспатычных рабіла адносіны паміж жрэцтвам і царом халоднымі.
У канцы кіравання цар сутыкнуўся з новым мецяжом у сваёй краіне, але здолеў яго падушыць. Становішча акадскай дынастыі было нетрывалым.
Сыны Саргана
Пасля смерці Саргана царства перайшло да яго сына Рымуша, які адразу ж сутыкнуўся з маштабным паўстаннем. Як напісана на адной з гліняных таблічак цара, «усе краіны, якія пакінуў мне мой бацька Сарган, паўсталі супраць мяне і ніводная не засталася мне вернай». Падчас шэрагу ваенных паходаў Рымуш аднавіў кантроль над краінай. Умацаванне парадку ажыццяўлялася метадамі жахлівага тэрору. Паводле надпісу на глінянай таблічцы, ахвярамі распраў сталі каля 54 тысяч чалавек. Прыкладна ў гэты ж час, па незразумелых прычынах, Рымуш адмаўляецца ад тытула «лугаль Краіны». Пасля прыгнечання мецяжоў Рымуш здзейсніў паход у Элам супраць дзяржавы цара Хішэпратэпа, разбурыўшы некалькі гарадоў. Затым ён распачаў карныя дзеянні супраць гарадоў паўднёвага ўсходу Шумера, якія паўсталі зноў: Дэра, Умы, Лагаша і Адаба. Паводле надпісаў, былі забіты энсі ўзятых гарадоў і больша за 12 тысяч чалавек насельніцтва, палонена каля 20 тысяч. Пасля гэтага Рымуш здзейсніў чарговы паход у Элам, дзе перамог у кровапралітным баі цара Варахсэ Апалкамаша. Магчыма, былі здзейснены паходы таксама і на поўнач, аж да Міжземнага мора.
Мэтай жорсткіх распраў над насельніцтвам і знаццю было спыненне бунтаў, што гаворыць пра непапулярнасць акадскай дынастыі. Нягледзячы на развязаны тэрор, становішча Рымуша было нетрывалым, і неўзабаве ён загінуў у выніку змовы знаці. Паводле паведамленняў Omina, «вялікія» закідалі яго каменнымі пячаткамі (знаходзіцца са зброяй каля цара было, мабыць, забаронена).
Барацьба з сепаратызмам была працягнута братам і пераемнікам Рымуша на троне — Маніштушу. Для павелічэння свайго становішча ён нарошчваў царскі зямельны фонд, скупая землі супольнікаў. Як і яго папярэднікі, Маніштушу здзейсніў два паходы ў Элам, у вобласць Аншана. Адна з экспедыцый была здзейснена на караблях цераз Персідскі заліў. Аднак кіраванне і гэтага цара апынулася нядоўгім і неўзабаве ён таксама загінуў гвалтоўнай смерцю.
Нарам-Суэн
У 2236 годзе да н.э. на чале дзяржавы стаў сын і пераемнік Маніштушу — Нарам-Суэн (Нарам-Сін). У часы яго кіравання Акад дасягнуў піка сваёй магутнасці, і, як і Сарган, гэты цар стаў героем пазнейшых легенд.
Для стабілізацыі становішча цар распачаў шэраг рэформ у сістэме кіравання дзяржавай. У адрозненне ад практыкі закладніцтва, ён імкнуўся замяніць прадстаўнікоў мясцовай знаці на пасадах энсі сваімі сваякамі ці стаўленікамі. Яго сыны з’яўляліся кіраўнікамі асобных номаў (прынамсі, у Тутулі і Марадзе), дочкі і ўнучкі — жрыцамі вышэйшага рангу ва Уры і Мары; у Лагашы сядзеў яго чыноўнік, чалавек нязнатнага роду па імі Лугальушумгаль. Акрамя таго, Нарам-Суэн і яго сыны вялі маштабнае храмавае будаўніцтва; жрацы (напрыклад, у Лагашы) мелі шэраг прывілеяў у сферы землекарыстання. Усё гэта павінна было ўмацаваць саюз цара са жрэцтвам.
Такія дзеянні, мабыць, прынеслі свае плады, што дазволіла Нарам-Суэну прыступіць да шырокамаштабнай заваявальнай дзейнасці. Адной з першых мэт стаў Маган. У надпісах гаворыцца пра перамогі «ў дзевяці паходах за адзін год», паланенне трох цароў і паражэнне кіраўніка Магана па імі Маніум. Была прадпрынята вялікая ваенная экспедыцыя ў Сірыю, падчас якой Нарам-Суэн знішчыў дзяржаву Эбла, разбурыў Арманум, нанёс паражэнне дыданам. У выніку Паўночная Сірыя ўвайшла ў склад Акадскай дзяржавы. Іншым кірункам замежнапалітычнай дзейнасці Нарам-Суэна стала Паўночная Месапатамія. Пра паход супраць горных плямёнаў лулубеяў апавядае знакамітая каменная стэла Нарам-Суэна. Маюцца скупыя звесткі пра вайну супраць горада-дзяржавы Тальхатум; да гэтага ж часу адносіцца і ўзвядзенне заставы ў Тэль-Браку. Элам, які знаходзіўся ў прамой палітычнай залежнасці ад Акада, паспрабаваў аддзяліцца, што прывяло да паходу Нарам-Суэна ў гэту краіну. Вынікам яго сталі паланенне цара Варахсэ і заключэнне дагаворы з кіраўніком Авана. І хоць афіцыйнага далучэння Авана не адбылося, Элам фактычна застаўся пад уплывам дзяржавы, а ў Сузах знаходзіўся акадскі пасланец.
Для ўмацавання сваёй улады Нарам-Суэн прадпрымае шэраг сур’ёзных ідэалагічных крокаў. Ён адкідвае традыцыйныя тытулы шумерскіх гегемонаў, прымаючы адзіны, але ўсёабдымны — «цар чатырох кірункаў свету». Больш таго, упершыню ў гісторыі Месапатаміі ўводзіцца прыжыццёвы культ цара. З гэтага часу ён называецца «бог Акада», да яго імя далучаецца дэтэрмінатыў божаства (d, dingir), і нават вярхоўны жрэц Энліля ў Ніпуры называе сябе яго рабом. Свайму ўнуку Нарам-Суэн даў імя Шаркалішары (акад. «цар усіх цароў»), а другому сыну — Бінкалішары (акад. «нашчадак усіх цароў»).
Да канца кіравання Нарам-Суэна ўскладнілася становішча і на знешніх межах дзяржавы. Акад быў вымушаны перайсці да абарончых войнаў. Дзяржаве цяпер адначасова даводзілася супрацьстаяць націску стэпавых качэўнікаў захаду, уварванням варвараў Загроса і набегам эламітаў з усходу. Але асаблівую небяспеку ўяўлялі плямёны кутыяў, у адным з паходаў супраць якіх, мабыць, і загінуў сам цар.
Паслабленне дзяржавы і ўварванне кутыяў
Ужо Нарам-Суэну прыйшлося сутыкнуцца з першымі прыкметамі крызісу дзяржавы. Заняпад гандлю, традыцыйны сепаратызм, канфлікты са жрэцтвам — усё гэта цяпер наклалася на новыя сур’ёзныя эканамічныя і замежнапалітычныя праблемы. Найбольшую пагрозу ўяўлялі горныя плямёны кутыяў, пранікненне якіх у Месапатамію прыводзіла да парушэння ірыгацыйнай сеткі. Усе гэтыя праблемы давялося вырашаць унуку і пераемніку Нарам-Суэна Шаркалішары (2200 — 2176 гг. да н.э.).
Адразу пасля смерці Нарам-Суэна, кутыі пад правадырствам Энрыдавізіра ўварваліся ў Акад. Энрыдавізір дасягнуў Сіпара, дзе загадаў высекчы ў гонар сябе надпіс, які называў яго «царом чатырох кірункаў свету». У гэты ж час краіну скалынула чарговае масавае паўстанне гарадоў. Акрамя таго, з захаду ішоў націск амарэяў, з усходу здзяйснялі набегі эламіты. На поўначы адбывалася актывізацыя хурыцкага насельніцтва.
Па незразумелых прычынах Шаркалішары адмаўляецца ад пышнага тытула «цар чатырох кірункаў свету», абмежаваўшыся тытулам «цар Акадэ», хоць часам далучаючы да свайго імя дэтэрмінатыў бога. Магчыма, ён наносіць некалькі паражэнняў кутыям; ва ўсякім разе, аднаго з іх правадыроў — Сарлагаба — ён узяў у палон. Паступова Шаркалішары выцясняе гэтыя плямёны і аднаўляе ўладу Акадэ, але толькі ў межах Ніжняй Месапатаміі. Ён таксама адбіў набег эламітаў на Акшак і здзейсніў паход супраць амарэяў. Крыніцы гэтага часу даволі скупыя. Вядома, што цар вёў нейкае будаўніцтва ў Сіпары, Ніпуры і Вавілоне (гэта першая згадка пра Вавілон у пісьмовых крыніцах), атрымліваў даніну з Лагаша і Умы.
Разам з тым, становішча ў краіне заставалася крытычным. Дзяржава была блізкая да распаду. Элам цалкам здабыў незалежнасць. На поўначы ўзнікла буйная хурыцкая дзяржава з цэнтрам ва Уркешы; непадалёк — «царства лулубеяў». Прыкладна ў гэты ж час нейкія паўночныя плямёны (хурыты ці кутыі?) разарылі Ашур і шэраг іншых гарадоў у сярэднім цячэнні Тыгра.
Скарыстаўшыся гэтым, кутыі трывала замацаваліся ў Месапатаміі і пачалі актыўна ўмешвацца ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў дзяржаве.
Падзенне Акада
Пасля смерці Шаркалішары ў 2176 г. да н.э. Акад на працягу трох гадоў (2176 — 2173 гг. да н.э.) знаходзіцца ў стане хаосу. Адной з прычын стала і барацьба за ўладу, калі з’явілася адразу некалькі прэтэндэнтаў на прастол. З’яўляючыся толькі ценем былых акадскіх кіраўнікоў, яны ўвайшлі ў «Царскі спіс» пад памяншальна-зневажальнымі імёнамі — Ігігі, Нанум, Імі і Элулу. Больш таго, складальнікі спісаў не ведалі дакладна, хто з іх сапраўды з’яўляўся царом, а хто толькі прэтэндэнтам («Хто быў царом, а хто не быў царом?»).
На фоне гэтага адбывалася далейшая дэградацыя дзяржавы. Кутыі актыўна ўдзельнічалі ва ўнутрыпалітычнай барацьбе: іх кіраўнік Элулу-Меш выступаў у якасці прэтэндэнта на акадскі прастол (быў унесены ў «Царскі спіс» пад імем Элулу).
Апошнюю спробу аднаўлення дзяржавы распачаў Дуду з дынастыі Саргана, які ўзыйшоў на прастол пасля міжусобіцы. Яму нават удалося на час аднавіць Акадскае царства, але ў значна меншых межах. Імя Дуду таксама носіць памяншальны характар; не выключана, што ён ужо фактычна залежаў ад кутыяў.
Апошнім акадскім царом стаў сын Дуду — Шу-турул. У часы яго кіравання Акадская дзяржава канчаткова прыйшла ў заняпад. Адпалі шумерскія номы са сваімі дынастыямі, у тым ліку IV дынастыя Урука і II дынастыя Лагаша. Пасля смерці Шу-турула каля 2137 г. да н.э. кутыі знішчылі Акадскае царства, захапіўшы і разбурыўшы яго сталіцу. У Месапатаміі канчаткова ўсталявалася ўлада чужынцаў.
Спадчына Акада
Акад стаў першай цэнтралізаванай дзяржавай у гісторыі Месапатаміі. Упершыню ўлада цара набыла тут дэспатычны характар, а сам ён ужо пры жыцці шанаваўся ў якасці бажаства. Была створана новая сістэма кіравання, якая ляжа ў аснову наступных вялікіх дзяржаў Старажытнага Усходу — Шумера-Акадскага царства 3-й дынастыі Ура, Вавілоніі і Асірыі.
Упершыню ў гісторыі Месапатаміі была створана дзяржава, якая ўключыла ў свой склад іншыя дзяржавы. Размах экспансіі акадскіх цароў і шырокасць тэрыторыі краіны дазволілі шэрагу навукоўцаў лічыць яе першай у свеце імперыяй.
Новая дзяржава ўпершыню задзейнічала акадскую мову ў якасці афіцыйнай, што моцна паспрыяла працэсу семітызацыі шумераў і фарміраванню новых народаў — вавіланян і асірыйцаў. Выхад акадскай мовы на дзяржаўны ўзровень спрыяў умацаванню яе ў якасці мовы міжнацыянальных зносін, а пазней — і дыпламатычнай перапіскі, зрабіўшы яе адной з найвялікшых моў Старажытнага Усходу.
Памяць пра Акадэ доўгі час захоўвалася сярод народаў Старажытнага Усходу. Досыць яскравы характар гэта мела ў хетаў і асірыйцаў. Акад лічыўся нейкім узорам, свайго роду эталоннай цэнтралізаванай дзяржавай.
Вяжнае (Смаленская вобласць)
Вяжнае (Вежное) — вёска ў Гагарынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Патапаўскага сельскага паселішча.
Бала-Хісар
Бала-Хісар  — гістарычная крэпасць у сталіцы Афганістана — Кабуле. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы адносяць да V стагоддзя нашай эры. Пасля крэпасць шмат разоў перабудоўвалася. На працягу многіх стагоддзяў крэпасць служыла абаронай для кіраўнікоў Афганістана. У 1880 годзе падчас другой англа-афганскай вайны крэпасць была часткова разбурана па загаду англійскага генерала Фрэдэрыка Робертса. У цяперашні час у крэпасці размяшчаюцца часткі 55-й дывізіі афганскай арміі.
Валыця (Мастыскі раён)
Валыця (Воли́ця) — вёска ў Мастыскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Недзьведзь
Недзьведзь (Niedźwiedź) — польскае і беларускае прозвішча, якое азначае «мядзведзь».
Рудольф (кронпрынц Аўстрыі)
Кронпрынц Рудольф (Kronprinz Rudolf von Österreich-Ungarn, 21 жніўня 1858, замак Лаксенбург, каля Вены, Аўстрыйская імперыя — 30 студзеня 1889, паляўнічы замак Маерлінг, эрцгерцагства Ніжняя Аўстрыя, Аўстра-Венгрыя) — адзіны сын Франца Іосіфа I і імператрыцы Елізаветы, спадчыннік прастола Аўстрыйскай імперыі з 21 жніўня 1858 года, з 15 сакавіка 1867 года — Аўстра-Венгрыі.
Біяграфія
Названы ў гонар прабацькі дынастыі Габсбургаў — германскага караля Рудольфа I. З маладосці адрозніваўся незалежнасцю і ліберальнымі поглядамі, жадаў паступіць ва ўніверсітэт, друкаваў у венскіх газетах палітычныя агляды пад псеўданімам Юліус Фелікс.
Па волі бацькі і бабкі ажаніўся ў 1881 годзе з бельгійскай прынцэсай Стэфаніяй, дачкой Леапольда II. Іх шлюб, ад якога нарадзілася дачка Елізавета ў 1883 годзе, апынуўся няўдалым.
Трагедыя ў Маерлінгу
30 студзеня 1889 у маёнтку Маерлінг былі знойдзены трупы кронпрынца Рудольфа і яго палюбоўніцы — юнай баранэсы Марыі фон Вечеры, супраць адносін якой з сынам выступаў Франц Іосіф. Акалічнасці трагедыі застаюцца загадкай да цяперашняга часу; найбольш распаўсюджана версія, паводле якой Рудольф застрэліўся, а Марыя або таксама скончыла жыццё самагубствам, або яе забіў прынц. Існуе таксама шэраг тэорый змовы: напрыклад, што кронпрынц быў забіты ў палітычных мэтах рэвалюцыянерамі, прыхільнікам якіх ён і з'яўляўся, а смерць Марыі зрабіла інсцэноўку самагубства больш рэалістычнай. Урад схаваў акалічнасці гібелі кронпрынца (прыпісаўшы яе няшчаснаму выпадку), аднак падрабязнасці досыць хутка распаўсюдзіліся па Еўропе.
З прычыны таго, што ў Рудольфа не было сыноў ці братоў, спадчыннікам Франца Іосіфа стаў малодшы брат імператара эрцгерцаг Карл Людвіг, а пасля яго смерці ў 1896 годзе — сын Карла і кузен Рудольфа Франц Фердынанд. Яму таксама не наканавана было перажыць дзядзьку; пасля забойства Франца Фердынанда ў Сараеве (1914) спадчыннікам памерлага ў 1916 Франца Іосіфа стаў пляменнік Франца Фердынанда, імператар Карл I — сын Ота Франца, малодшага брата Франца Фердынанда.
Мастацкі вобраз
Трагедыя ў Маерлінгу была пакладзена ў аснову шэрагу мастацкіх твораў і фільмаў (гістарычны раман, 1930; кінастужкі Анатоля Літвака з Шарлем Буае, 1936; Жана Дэлануа з Жанам Марэ, 1949; Тэрэнса Янга з Амарам Шарыфам, 1968, Роберта Дорнхельма з Максам фон Тунам, 2006; і інш.).
У народзе доўга хадзілі чуткі, што Рудольф жывы і заснаваў дзесьці ў Бразіліі «мужыцкае царства». Пра гэта пісаў, у прыватнасці, Іван Франко, які шкадаваў сваіх землякоў, што адправіліся за акіян «байцы пра царства Рудольфа паверачы» (З цыклу "У Бразілію" пераклад Барыса Турганава). Лічылася таксама, што Рудольф павінен вярнуцца, заняць трон, навесці справядлівасць. Гэтыя чуткі знайшлі адлюстраванне ў рамане харвацкага пісьменніка Аўгуста Цасарца «Імператарскае каралеўства».
Асобныя акалічнасці жыцця Рудольфа былі абыграны ў галівудскай кінастужцы 2006 года «Ілюзіяніст» з Эдвардам Нортанам у галоўнай ролі.
Трагедыі ў Маерлінгу таксама прысвечаны балет «Маерлінг» брытанскага харэографа Кенета Мак-Мілана. Спектакль паставіў для Каралеўскага балета Ковент Гардэн на лібрэта пісьменніцы і сцэнарысткі Джыліян Фрымен, у якасці музычнай асновы выкарыстаны творы Ферэнца Ліста. Прэм'ера балета адбылася ў Дзень Святога Валянціна, 14 лютага 1978 года.
Трура (Новая Шатландыя)
Трура (Truro) — горад у цэнтральнай частцы правінцыі Новая Шатландыя (Канада). Трура — акруговы цэнтр графства Колчастар і знаходзіцца на паўднёвым баку поймы ракі Сэлман недалёка ад вусця ракі ва ўсходнім ускрайку заліва Cobequid Bay. Насельніцтва на 2011 год — 12 059 чалавек, разам з прыгарадамі — 22 777 чалавек, насельніцтва агламерацыі — 45 888 чалавек.
NGC 4377-3
NGC 4377-3 (іншыя абазначэнні — UGC 7501, MCG 3-32-25, ZWG 99.41, 3ZW 65, VCC 778, PGC 40476) — галактыка ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Гусаркаўскі сельсавет
Гуса́ркаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Гусарка.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года як Гусаркаўскі (Гусарскі) сельсавет у складзе Клімавіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года сельсавет у Клімавіцкім раёне Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага Судзілаўскага сельсавета (4 населеныя пункты: Краснае, Пожар, Рэкта і Чэпелькі). 25 лістапада 2009 года скасавана вёска Пожар. 23 снежня 2009 года ў склад сельсавета перададзены вёскі Круглае і Хацень, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта. 21 снежня 2011 года да сельсавета далучана частка скасаванага Лазовіцкага сельсавета (3 населеныя пункты: вёскі Азерцы, Востраў і Паўлавічы).
Склад
У склад сельсавета ўваходзяць 17 населеных пунктаў (2015 г.):
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 443 чалавекі, з іх 95,9 % — беларусы, 4,1 % — рускія. Станам на 2015 год насельніцтва Гусаркаўскага сельсавета складала 1095 чалавек, на 1 студзеня 2021 года — 844 чалавекі.
Ісламскі сацыялізм
Ісламскі сацыялізм — палітычнае вучэнне, якое прадугледжвае сумяшчэнне ісламу з сацыялістычнымі ідэямі.
Гісторыя
Родапачынальнікам ісламскага сацыялізму з’яўляецца Абу Зара аль-Гіфары, паплечнік Прарока Мухамада. Ён выступаў супраць назапашвання багацця кіроўным класам у часы халіфата.
Першая ісламская камуна была ўтворана ў Казані ў 1917 годзе. Яна прасоўвала камуністычныя ідэі сярод мусульман Расіі. Неўзабаве ў Казані татарскімі рэвалюцыянерамі з гэтай жа мэтай быў створан Мусульманскі сацыялістычны камітэт.
У 1969 годзе палкоўнік Муамар Кадафі зрынуў манархію ў Лівіі. Пасля перавароту была абвешчаная Лівійская Арабская Рэспубліка, чыёй афіцыйнай ідэалогіяй стаў ісламскі сацыялізм.
Сацыялізм Муамара Кадафі
Афіцыйнай ідэалогіяй Лівійскай Арабскай Рэспублікі і Лівійскай Джамахірыі быў ісламскі сацыялізм. Кадафі адмяніў традыцыйныя інстытуты ўлады. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства камун (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што поўнасцю валодалі ўладай у сваім рэгіёне, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе жыхары камуны. Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта. Кожны ўдзельнічаў у прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Дзяржава ўяўляла сабой федэрацыю камун. Кожны першасны народны кангрэс выбіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс.
Ісламскі марксізм
Ісламскі марксізм — тэрмін, які быў выкарыстаны ў кнізе Асэфа Баяда «Шарыят і Маркс: Крытыка ісламскай крытыкі марксізму», каб апісаць ідэі іранскага рэвалюцыянера Алі Шарыяці. Тэрмін таксама часам выкарыстоўваецца ў дачыненні да такой групоўкі, як Арганізацыя маджахедаў іранскага народа.
Валосткіў
Валосткіў (Воло́стків) — вёска ў Мастыскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Бейлік
Бейлі́к (beylik) — у цюркскіх землях (у асноўным у Анатоліі сельджукскага і раннеасманскага перыяду (XI—XVI стагоддзя) і Крыме ардынскага і ханскага часу) невялікае феадальнае валоданне, кіраванае беем. Бейлікі ўпершыню ўтварыліся ў Анатоліі ў канцы XI стагоддзя. Больш шырокае распаўсюджанне бейлікі атрымалі ў ходзе распаду Канійскага султаната ў другой палове XIII стагоддзя.
Пасля паразы візантыйцаў у бітве пад Манцыкертам у 1071 годзе сельджукі (галіна агузаў) захапілі Анатолію. Быў заснаваны султанат з цэнтрам у Коньі. Сельджукскія плямёны пад кіраваннем бееў пачалі засяляць тэрыторыю сучаснай Турцыі, прызнаючы ўладу султана ў Коньі.
прывяло да паслаблення султана ў Коньі. Гэта прывяло да таго, што многія беі сталі фактычна незалежнымі ад султаната.
Азербайджанскі дзяржаўны тэатр юнага гледача
Азербайджанскі дзяржаўны тэатр юнага гледача (Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrı) — азербайджанскі тэатр юнага гледача у горадзе Баку.
Гісторыя тэатра
Тэатр быў заснаваны ў 1928 годзе, тады руская трупа дала першы спектакль. У 1930 годзе ў склад тэатра ўвайшла і азербайджанская трупа, створаная на аснове піянерскага драматычнага гуртка пры Бакінскім клубе маракоў.
Першыя гады тэатр ставіў п'есы рускіх пісьменнікаў, якія былі і ў рэпертуары ТЮГаў іншых гарадоў СССР. П'есы гэтыя перакладаліся на азербайджанскую мову. У 1930-я гады ў рэпертуары з'яўляюцца спектаклі па п'есах азербайджанскіх драматургаў: «На вуліцах» Джафарава і Мелік-Еганава (1932), «Нергіз» (1936), «Аяз» (1937), «Гызыл Гуш» Сеідзадэ» (1938), «Партызан Мамед» Іскандэрава і Рахмана (1939). У 1936 годзе тэатру было прысвоена імя Максіма Горкага. Тэатр таксама ставіць класічную драматургію расійскіх і замежных аўтараў, п'есы савецкіх пісьменнікаў і драматургаў: "Рэвізор" М. В. Гогаля (1937), «Слуга двух гаспадароў» Шэкспіра (1946), «Як гартавалася сталь» А. М. Астроўскага (1947).