cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пётр Аляксандравіч Гарбацэвіч-Клінцэвіч
Пётр Аляксандравіч Гарбацэвіч-Клінцэвіч (ліпень 1903, мяст. Трабы, Ашмянскі павет, Віленская губерня, цяпер Іўеўскі раён Гродзенскай вобласці —, Менск, НКУС) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, навуковец.
Біяграфія
З сялянскай сям’і. Брат Сямёна Клінцэвіча. Падчас Першай сусветнай вайны ў бежанстве ў Самары. Скончыў сярэднюю школу. Удзельнічаў у грамадзянскай вайне на баку бальшавікоў. У 1920 годзе ўступіў у УКП(б). З 1922 года на падпольнай рабоце ў Заходняй Беларусі. Арыштоўваўся польскімі ўладамі. Пасля вяртання ў БССР навуковы супрацоўнік камісіі па Заходняй Беларусі БелАН. Быў жанаты, гадаваў дзіця.
Арыштаваны 31 жніўня 1933 года ў Менску па адрасе: вул. Універсітэцкая, д. 36/29, кв. 1. Асуджаны паводле пастановы калегіі АДПУ 9.1.1934 як «член контррэвалюцыйнай арганізацыі БНЦ» да 3 гадоў пазбаўлення волі. Вызвалены 25 ліпеня 1935 года. Зноў арыштаваны ў 1937 годзе. «Тройкай» НКУС 13.2.1938 прыгавораны да ВМП. Расстраляны. Па першай справе (№ 10182-с, захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі) рэабілітаваны трыбуналам БВА 18.4.1956, па другой 28.11.1956.
Крэнфілдскі ўніверсітэт
Крэнфілдскі ўніверсітэт (Cranfield University) — брытанская дзяржаўная даследчая вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у мястэчку Крэнфілд у Бедфардшыры.
Агульная характарыстыка
Гэта брытанскі дзяржаўны даследчы універсітэт паслядыпломнай адукацыі, які спецыялізуецца на навуцы, тэхніцы, дызайне, тэхналогіях і кіраванні.
Ён быў заснаваны як каледж аэранаўтыкі ў 1946 годзе. На працягу 1950-1960-х гадоў развіццё авіяцыйных даследаванняў прывяло да росту і дыверсіфікацыі даследаванняў і ў іншых галінах, такіх як вытворчасць і кіраванне, а ў 1967 годзе - да заснавання школы кіравання. У 1969 годзе каледж аэранаўтыкі быў перайменаваны ў Крэнфілдскі тэхналагічны інстытут, быў зарэгістраваны каралеўскай граматай, атрымаў паўнамоцтвы па прысуджэнні ступеняў і стаў універсітэтам. У 1993 годзе ён атрымаў сваю цяперашнюю назву.
Універсітэт мае два кампусы: галоўны кампус знаходзіцца ў Крэнфілдзе, графства Бедфардшыр, і другі ў Акадэміі абароны Злучанага Каралеўства ў Шрывенхэме, графства Оксфардшыр. Галоўны кампус унікальны ў Злучаным Каралеўстве (і Еўропе агулам), бо мае ўласны аэрапорт і ўласны самалёт, які выкарыстоўваецца для навучання і даследаванняў.
Мантэліус
Мантэліус — прозвішча.
Тэйшэбаіні
Гісторыя вывучэння
У 1936 годзе геолаг А. П. Дэме хін, які вывучаў базальты ракі Раздан, выявіў на вяршыні ўзгорка Кармір-Блур адломак каменя з клінапісным надпісам, на якім атрымалася прачытаць імя ўрарцкага цара Русы II, сына. Стала ясна, што Кармір-Блур уяўляе археалагічную цікавасць, хоць гэты ўзгорак да 1936 года выкарыстоўваўся мясцовымі жыхарамі навакольных сёл у якасці каменяломні для гаспадарчых патрэб. З 1939 года тут пачаліся сістэматычныя археалагічныя раскопы, якія некалькі дзясяткаў гадоў вяла Карміблурская археалагічная экспедыцыя. Да 1958 года, нягледзячы на перапынак, злучаны з Вялікай Айчыннай вайной, асноўная частка прац была завершана. Кіраваў раскопамі. У выніку раскопаў былі выяўлены рэшткі грандыёзнай крэпасці Тэйшэбаіні плошчай звыш 4 гектараў, рэшткі ўрарцкіх жылых кварталаў і сляды даўрарцкіх селішчаў эпохі энеаліта і ранняй бронзы XIII—VIII стагоддзяў да н. э., якія, магчыма, былі разбураны ўрартамі яшчэ ў перыяд выточнай экспансіі Урарту ў Закаўказзе пры цары Аргішці I. выявіла наяўнасць старажытных гарадскіх вуліц, што злучалі крэпасць і жылыя кварталы. Слова «Тэйшэбаіні» было ўпершыню прачытана на жалезных завалах камор крэпасці, і, такім чынам, была адноўлена ўрарцкая назва гэтага селішча.
Гісторыя крэпасці
Богу Халдзі, свайму валадару, гэты надпіс Руса, сын Аргішці, узвёў. Магутнасцю бога Халдзі Руса, сын Аргішці, кажа: Зямля даліны Куарліні была неапрацаванай, нічога там не было. Як мне бог Халдзі загадаў, так я гэты вінаграднік пабіў, загадаў я там прыладу палёў з пасевамі, фруктовых садоў, узяўся я там за прыладу горада. Канал з ракі Ілдарунія я правёў; «Умешыні» — імя яго. У гэтай даліне цара Русы калі хто-небудзь прымусіць канал абрасіць штосьці, казляня хай будзе зарэзанае богу Халдзі, авечка — хай будзе прынесена ў ахвяру богу Халдзі, авечка — богу Тэйшэба, авечка — богу.
Руса, сын Аргішці, цар магутны, цар вялікі, цар сусвету, цар краіны Біяінілі, цар цароў, кіраўнік Тушпа-горада.
Руса, сын Аргішці, кажа: Хто гэты надпіс знішчыць, хто яго паб'е, хто яе са свайго месца выкіне, хто ў зямлю закапае, хто ў ваду кіне, хто іншы скажа: «Я ўсё гэта здзейсніў», хто маё імя на ім знішчыць і сваё імя паставіць, будзь ён жыхар краіны Біяінілі ці жыхар варожай краіны, хай багі Халдзі, Тэйшэба, Шывіні, усе багі не пакінуць на зямлі ні яго імя, ні яго сям'і, ні яго нашчадкаў.
Высілкі Русы II не мелі вялікага поспеху, і Урарту працягвала здаваць пазіцыі, паступова губляючы кантроль над былым цэнтрам краіны паблізу возера Ван, змяншаючы адміністрацыйна-гаспадарчую дзейнасць у Закаўказзе. Каля 600 года да н.э. кіраўнікі Урарту канчаткова губляюць кантроль над цэнтрам краіны, і губляюць пазіцыі ў Закаўказзе: пакідаюць без бою горад Эрэбуні, потым губляюць у бою горад Аргішціхінілі, і Тэйшэбаіні робіцца апошняй апорай Урарту. У гэты перыяд у Тэйшэбаіні звозяцца ўсе захаваныя каштоўнасці з Эрэбуні і іншых месцаў краіны, аднак, прыблізна ў 585 годзе да н.э. чарговае варожае нашэсце знішчае Тэйшэбаіні. Існуе некалькі думак пра тое, хто менавіта нанёс Урарту апошні ўдар: ёсць версіі, што гэта зрабілі скіфы і кімерыйцы, мідыйцы і вавіланяне. Аднак скіфская тэорыя на сённяшні дзень з'яўляецца сярод даследчыкаў больш пашыранай і пацвярджаецца выяўленнем пры археалагічных раскопах крэпасці вялікага ліку наканечнікаў стрэл скіфскага тыпу.
Апошні штурм крэпасці
Паводле дадзеных археалагічных раскопаў апошні штурм Тэйшэбаіні адбыўся ў першай палове года, калі скаціна знаходзілася на высакагорных пашах, а вінаград яшчэ не паспеў. Археолагі лічаць, што штурм пачаўся раптам, напэўна, у начны час, і жыхары гарадскіх пабудоў былі змушаны паспешна пакінуць гарадскія кварталы і ратавацца ўсярэдзіне крэпасці. Дахі гарадскіх пабудоў хутка загарэліся, і перапуджаныя жыхары выскачылі з хат, пакінуўшы каштоўныя рэчы. Мяркуючы па кірунку большасці знойдзеных наканечнікаў стрэл, непрыяцель атакаваў з заходняга схілу ўзгорка. У гарадскіх пабудовах, прыкладам, знойдзены шкілеты жанчыны і груднога дзіцяці, якія, напэўна, не паспелі ўцячы ад надыходнага ворага. Жыхары атуліліся ва ўнутраным двары крэпасці, збудаваўшы сабе там часовае жыллё. Аднак, праз недоўгачасовы час аблогі і сама крэпасць не вытрымала штурму: непрыяцель уварваўся праз дапаможныя заходнія вароты. У выніку бітвы вынік пажар, які знішчыў часовыя пабудовы, перакрыцці і дах крэпасці. Тэйшэбаіні загінуў, а счырванелая на гарэлішча цэгла дала назву ўзгорку — Кармір-Блур (Կարմիր Բլուր — «Чырвоны ўзгорак»).
У выніку штурму была разбурана сістэма водазабеспячэння крэпасці, таму жыццё на тэрыторыі Тэйшэбаіні так і не аднавілася.
Агульная будова горада
Дамінантным аб'ектам Тэйшэбаіні з'яўлялася магутная крэпасць (цытадэль), размешчаная на вяршыні ўзгорка Кармір-Блур. Крэпасць была абаронена з поўначы і ўсходу абрывістымі схіламі ўзгорка і ракой Раздан, з поўдня і захаду больш пакатыя схілы ўзгорка бараніліся магутнымі сценамі вышынёй каля 8 метраў. Да захаду ад крэпасці знаходзіліся гарадскія пабудовы, збудаваныя з каменя, дзе жылі простыя жыхары горада. Паўднёвую частку горада займаў буйны вінаграднік, абнесены каменным плотам па ўсім перыметры. Вінаграднік абрашаўся з дапамогай збудаванага адводнага канала ад ракі Раздан.
Крэпасць Тэйшэбаіні
Крэпасць Тэйшэбаіні была пабудавана ў 2 этапы з невялікім перапынкам з сырцовай цэглы з выкарыстаннем тыповай месапатамскай будаўнічай тэхнікі. Крэпасць складалася з каля 200 унутраных памяшканняў, зазвычай, у выглядзе вузкіх правугольнікаў, відаць, для выгоды перакрыцця кароткімі бэлькамі. Асноўная частка памяшканняў была падзелена драўлянымі перакрыццямі на 2 паверхі, некаторыя памяшканні заставаліся суцэльнымі, дасягаючы вышыні 8 метраў. Многія памяшканні мелі верхняе ці верхне-бакавое натуральнае асвятленне. Сцены былі выкладзены з сырцовай цэглы памерам 52 × 35 × 14 см на магутным падмурку з буйных базальтавых блокаў. Таўшчыня сцен вагалася ад 2,1 метра (6 шэрагаў цэглы) да 3,5 метраў (10 шэрагаў цэглы). Будынак меў прамалінейныя формы, лінія фасада разбівалася контрфорсамі, а на кутах крэпасці знаходзіліся масіўныя вежы. Многія ўнутраныя памяшканні захавалі сляды старажытнага каляровага роспісу, галоўным чынам чырвонымі і блакітнымі фарбамі.
Усярэдзіне крэпасці знаходзілася рэзідэнцыя кіраўніка, што складалася з палат і калоннай залы, невялікае сховішча клінапісных таблічак, а таксама вялікая колькасць гаспадарчых памяшканняў, у прыватнасці майстэрні па вырабе кунжутнага алею, бровар, збожжасховішча, каморы для захоўвання мяса і малочных прадуктаў (галоўным чынам сыру), каморы для зброі, жалезных вырабаў, ганчарных вырабаў і да т.п. Вялікая плошча быў вылучаны пад каморы для захоўвання віна. Усяго ў Тэйшэбаіні знаходзілася больш 500 ёмістасцю ад 250 да 1250 літраў кожны. Вінаробства было адной з галоўных галін гаспадаркі ў Урарту, вакол Тэйшэбаіні раслі вінаграднікі, што растуць і дагэтуль. Аднак, на момант апошняга штурму крэпасці амаль усе вінныя каморы былі пустыя, што сведчыць пра заняпад Тэйшэбаіні.
Усе гаспадарчыя каморы (каля 120 памяшканняў) апячатваліся індывідуальным друкам: праз дзверныя вушкі прасоўвалася вяроўка, канцы якой устаўляліся ў камяк мокрай гліны, а потым па камяку гліны пракатваліся адказнай асобы. Для забеспячэння крэпасці вадой з ракі Раздан быў пракладзены ўтоены вадавод, зроблены з круглых каменных труб, што ўстаўляліся адзін у аднаго. Рэшткі ўтоеных вадаводаў Тэйшэбаіні пададзены ў.
Гарадскія пабудовы
Археалагічныя раскопы паказалі, што жыхары гарадскіх кварталаў не мелі ўласнай гаспадаркі і, напэўна, жылі на дзяржаўным забеспячэнні. Напэўна, гэта былі сем'і ваяроў урарцкага войска і рамеснікаў. Падчас раскопаў гарадскіх кварталаў былі выяўлены: ганчарнае кола, печка для выпечкі хлеба, маслабойкі, зернетаркі і іншыя гаспадарчыя прадметы. У той жа час у гарадскіх кварталах не было выяўлена месцаў для захоўвання збожжа, віна ці іншых прадуктаў.
Таксама аказалася, што будаўнічая тэхніка, скарыстаная пры збудаванні селішча, адрознівалася ад будаўнічай тэхнікі, выкарыстанай пры будаванні крэпасці. Калі крэпасць Тэйшэбаіні была выканана з сырцовай цэглы ў стылі пабудоў Месапатаміі, то гарадскія кварталы былі выкананы з буйных блокаў туфа — па тэхналогіі тыповай для народаў Закаўказзя. На падставе гэтага археолагі выказалі здагадку, што гарадскія кварталы былі пабудаваны мясцовым насельніцтвам, заваяваным урартамі.
Пасля разбурэння крэпасці жыццё ў гарадскіх кварталах ніколі больш не аднаўлялася, што, напэўна, было злучана з разбурэннем сістэмы водазабеспячэння.
Значэнне вывучэння Тэйшэбаіні
Раскопу крэпасці Тейшебаини далі навукоўцам унікальныя матэрыялы па апошнім перыядзе Урарту. З аднаго боку, у апошнія гады існавання дзяржавы горад Тэйшэбаіні фактычна з'яўляўся сталіцай Урарту. Клінапісныя дакументы апошніх урарцкіх цароў былі выяўлены толькі ў Тэйшэбаіні і яго наваколлі. З іншага боку, многія каштоўнасці былі звезены ў Тэйшэбаіні з розных згубленых урарцкіх гарадоў, асабліва з блізкага Эрэбуні. Большасць каштоўнасцей была вывезена ці раскрадзена падчас падання крэпасці, але археолагам атрымалася зрабіць некаторыя знаходкі. Прыкладам, пры раскопах Тэйшэбаіні былі выяўлены 97 аднатыпных бронзавых чар, на якіх былі выгравіраваны імёны многіх, схаваных у адным з карасаў віннай каморы. Розная клінапісная стылістыка сведчыць пра тое, што чары былі выраблены ў розны час, пры жыцці адпаведных кіраўнікоў. У многіх выпадках цэгла сцен, што абваліліся пасля пажару, надзейна атуліў археалагічныя пласты, забяспечыўшы ім добрую захаванасць. У Тэйшэбаіні нават былі знойдзены рэшткі адзення і некалькі драўляных прадметаў, што нетыпова для гэтак даўніх археалагічных аб'ектаў. Раскопы Тэйшэбаіні на Кармір-Блуры далі навукоўцам каштоўныя матэрыялы, асабліва пра апошняе стагоддзе існавання Урарту.
Пры раскопах Тэйшэбаіні былі таксама выяўлены прадметы з Асірыі (некаторыя цыліндрычныя пячаткі, каралі з карнеола і іншыя), з Малой Азіі (сердалікавая пячатка, залатыя завушніцы) і з Старажытнага Егіпта (амулеты, каралі), што сведчыць пра культурныя і гандлёвыя сувязі Урарту.
Сучасны стан помніка
Па сканчэнню археалагічных прац не было выраблена поўнай кансервацыі месца раскопаў. У звязку з гэтым верхнія часткі прыгонных сцен, якія былі выкананы з сырцавой цэглы, у наш час разбураюцца пад уплывам актыўнай эрозіі. За мінулыя тысячагоддзі цагляныя сцены крэпасці ператварыліся ва ўшчыльненую гліняную масу, якая хутка разбураецца на адкрытым паветры.
У паўднёвага падножжа ўзгорка Кармір-Блур на месцы ўрарцкага вінаградніка быў пабудавана невялікі будынак музея «Тэйшэбаіні», які ў наш час зачынены, і амаль усе яго фонды перададзены ў музей «Эрэбуні» (за выняткам буйных каменных фрагментаў вадаводаў Тэйшэбаіні).
NGC 101
NGC 101 (іншыя абазначэнні — ESO 350-14, MCG ?5-2-3, IRAS00214-3248, PGC 1518) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) у сузор’і Скульптар.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Руска-турэцкая вайна (1768—1774)
Руска-турэцкая вайна (1768—1774) — вайна, якую вялі паміж сабою Расія і Турцыя.
Турцыя пачала вайну з падтрымкай Францыі і Аўстрыі, якія жадалі аслаблення Расіі ў Рэчы Паспалітай; турэцкія вярхі жадалі пашырыць уладанні Турцыі ў Прычарнамор’і, на Каўказе і авалодаць Астраханню. Расія, пасля шэрагу значных перамог на сушы і на моры, вымусіла Турцыю да мірных перамоў і атрымала свабодны выхад да Чорнага мора. Вайна скончылася падпісаннем Кючук-Кайнарджыйскага дагавора (1774).
У 1774 расійскае войска фарсіравала Дунай і блакіравала турэцкія крэпасці Шумлу, Рушчук і Сілістрыю; пад началам А. В. Суворава і М. Ф. Каменскага перамагло пад Казлуджай (1774).
Расійскі флот паспяхова дзейнічаў супраць турэцкага на Міжземным і Эгейскім морах (Архіпелагскія экспедыцыі) і разграміў туркаў у Чэсменскай бітве (1770).
Мацца-дзі-Вальтэліна
Мацца-дзі-Вальцеліна (Mazzo di Valtellina) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Сондрыа.
Насельніцтва складае 1071 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 71 чал./км². Займае плошчу 15 км². Паштовы індэкс — 23030. Тэлефонны код — 0342.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Каратал (Паўладарская вобласць)
Каратал — сяло ў Качырскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Калінаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554853200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 142 чалавекі (68 мужчын і 74 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 46 чалавек (24 мужчыны і 22 жанчыны).
Intex-press
Intex-press — баранавіцкі недзяржаўны тыднёвік. Адно з самых буйных рэгіянальных выданняў ў Беларусі. Выходзіць штосераду на 40 палосах фармату А3. Першы нумар выйшоў 30 снежня 1994 года тыражом 4000 асобнікаў. Выходзіць на беларускай і рускай мовах.
Гісторыя
З 1996 года — галоўны рэдактар — Уладзімір Янукевіч. На падставе газеты ў 2002 створаны выдавецкі дом «Интекс-пресс», які выдае рэгіянальныя тыднёвікі «Ганцавіцкі час», «Ляхавіцкі час», «Нясвіжскі час». Да 2007 года Пінску выдавалася газета «Мясцовы час».
У 2004 годзе Беларуская асацыяцыя журналістаў вылучыла выдавецкі дом кандыдатам на атрыманне штогадовай прэміі нямецкай газеты Die Zeit. Тады было адзначана, што выдавецкі дом выдае пяць газет агульным накладам 67,5 тысячы асобнікаў. Была адзначана роля Intex-press у кампаніі салідарнасці з галоўным рэдактарам газэты «Рабочы» Віктарам Івашкевічам, які адбываў пакаранне ў выглядзе прымусовых работ у Баранавічах і быў працаўладкаваны ў выданні.
У 2009 годзе тыраж газеты складаў 20 тысяч асобнікаў.
Якуты
Яку́ты (саманазва саха́) — цюркскі народ, карэннае насельніцтва Якуціі. Жывуць таксама ў іншых рэгіёнах Расіі, ЗША, Канадзе, Кітаі і іншых краінах. Агульная колькасць (2013 г.) — каля 487 тыс.
Intex-press
Палітычны крызіс 2020-х гадоў
15 красавіка 2021 года галоўнага рэдактара газеты Уладзіміра Янукевіча выклікаў да сябе міжраённы пракурор Аляксандр Карлюк і вынес папярэджанне Баранавіцкай міжраённай пракуратуры за інтэрв’ю са Святланай Ціханоўскай, якое з’явілася на старонках газеты 14 красавіка. 26 красавіка суд Баранавіцкага раёна і горада Баранавічы (суддзя — Мікалай Кміта) аштрафаваў Янукевіча на 20 базавых велічыняў: яго абвінавацілі ў парушэнні заканадаўства аб СМІ ў выглядзе распаўсюду інтэрнэт-рэсурсам інфармацыі, распаўсюджванне якой забаронена. 4 мая 2021 года Міністэрства інфармацыі вынесла папярэджанне рэдакцыі за інтэрв’ю. 5 мая 2021 года Брэсцкі абласны эканамічны суд (судзя — Ігар Кандрацюк) пакараў Янукевіча штрафам у памеры 150 базавых велічыняў ужо за друкаваную версію інтэрв’ю.
28 красавіка 2021 года стала вядома, што «Белпошта» не ўключыць выданне ў падпісны каталог на другое паўгоддзе і не возьме яго для продажу ў аддзяленнях. Таксама прадаваць газету адмовіліся і прыватныя гандлёвыя сеткі «Белмаркет», «Марцін», «Дабраном» і іншыя. 4 мая 2021 года ў аднабаковым парадку «Белсаюздрук» адмовіўся прадаваць газету з 5 мая 2021 года, ліст аб гэтым быў падпісаны дырэктарам Брэсцкага філіяла дзяржаўнага манапаліста Таццянай Зіневіч. 9 мая 2021 года ў аднабаковым парадку Беларускі дом друку адмовіўся друкаваць газету, ліст аб гэтым быў падпісаны намеснікам генеральнага дырэктара па вытворчасці і ідэалагічнай працы Юрыем Арыхоўскім.
Старшыня Беларускай асацыяцыі журналістаў Андрэй Бастунец адзначыў, што пераслед «Intex-press» па ўсіх напрамках быў кімсьці скаардынаваны. Прадстаўніца АБСЕ па свабодзе СМІ Тэрэза Рыбейра асудзіла ціск на «Intex-press», каб пад маркаю барацьбы з экстрэмізмам перашкодзіць працы СМІ.
Якуты
Паходжанне
Паводле паданняў саміх якутаў, іх продкі прыйшлі на тэрыторыю Якуціі з поўдню, меркавана з паўночна-заходняга ўзбярэжжа Байкала. Цікава, што ў Якуціі шырока распаўсюджаны тапонімы, блізкія па гучанню да назвы знакамітага возера. Хаця вусныя сведчанні не дазваляюць ясна вызначыць час перасялення, археалагічныя матэрыялы дазваляюць лічыць, што гэта адбылося да XIV ст. да н. э. У 1976 г. у басейне сярэдняй Лены была адкрыта Кулун-Атахская археалагічная культура, якая належыла якутам. Яна прадстаўлена аднатыпнымі селішчамі жывёлагадоўцаў (XIV — XVI стст.), якія умелі апрацоўваць жалеза, рабілі кераміку і лукі з касцянымі накладкамі. Рэчы, знойдзеныя ў Кулун-Атахскіх селішчах і пахаваннях, маюць шмат агульнага са знаходкамі з археалагічных культур Прыбайкалля, Заходняй і Паўднёвай Сібіры першай паловы 1 тысячагоддзя да н. э. Такім чынам, якуты могуць быць нашчадкамі групы уральскіх народаў, што ў перыяд экспансіі цюркаў засвоілі іх мову і качавы лад жыцця, а потым пад ціскам манголаў або буратаў перасяліліся на поўнач. Лінгвісты і генетыкі адзначаюць, што на новым месцы пасялення якуты асімілявалі папярэдняе старажытнае насельніцтва, пазней групы эвенкаў і буратаў.
Intex-press
Палітычны крызіс 2020-х гадоў
8 ліпеня 2021 года ў рэдакцыі прайшоў ператрус, які быў часткай маштабнага пагрому незалежных беларускіх медыя. У супрацоўнікаў забралі тэхніку.
Якуты
Паходжанне
У выніку міграцыі на поўнач якуты былі вымушаны прыстасоўвацца да новых экалагічных умоў, запазычваць традыцыі тубыльцаў і адмаўляцца ад ужо вядомых ім набыткаў, у тым ліку пісьма. Яны асвоілі не толькі прыдатныя для жывёлагадоўлі землі сярэдняй Лены, але і яе таёжных прытокаў, дзе былі вымушаны надаваць больш увагі паляванню і рыбалоўству. Ва ўмовах прыпалярнай тундры перасяленцы сталі трымаць аленяў. У першай чвэрці XVII ст., калі ў землях якутаў з'явіліся рускія, тыя ўжо насялялі міжрэчча Лены і Амгі, берагі Вілюя, прасунуліся да вусця Алёкмы і вытокаў Яны.
Intex-press
Палітычны крызіс 2020-х гадоў
29 красавіка 2023 года сайт Intex-Press і іх сацыяльныя сеткі рашэннем Баранавіцкай раённай пракуратуры прызнаны экстрэмісцкімі матэрыяламі. Пракуратура не вызначыла, чаму прызнала рэсурсы Інтэкс-Прэс экстрэмісцкімі.
Якуты
Гісторыя
У 1623 г. на тэрыторыі Якуціі з'явіліся рускія казакі. Галоўным цэнтрам экспансіі Расіі ў гэтым рэгіёне стаў заснаваны ў 1634 г. Ленскі астрог (пазней Якуцк). У 1638 г. у складзе Расіі афіцыйна быў створаны Якуцкі павет. Для павелічэння мясцовага рускага насельніцтва з сярэдзіны XVII ст. царскі ўрад практыкаваў высылку асуджаных. Падобна іншым сібірскім народам, якуты прымушаны былі выплочваць ясак. Толькі ў 1654 г. карэннае насельніцтва павета выплаціла 8724 сабаліных футраў і 2142 лісіных футраў. Акрамя афіцыйных пабораў, існавала вымагальніцтва з боку казакоў.
Intex-press
Палітычны крызіс 2020-х гадоў
Станам на пачатак траўня 2023 года, інстаграм акаўнт Інтэкс-Прэс перайменаваны на «bar24.by» і ўсе публікацыі да 9 траўня 2023 года выдалены, а артыкулы і навіны публікуюцца на сайце bar24.by. З каналу ў Тэлеграме таксама выдалены ўсе публікацыі акрамя запісу, што матэрыялы Intex-Press прызнаны экстрэмісцкімі.
Якуты
Гісторыя
У 1634 г., 1636—1637 гг., 1639—1640 гг. і 1642 г. якуты паднімалі паўстанні супраць рускіх, але з-за раз'яднанасці і адсталай зброі цярпелі паражэнні. Многія ясачныя якуты былі вымушаны пакідаць родныя месцы і рухацца па рацэ Лена на поўнач і ўглыб таёжных тэрыторый уздоўж яе прытокаў. Ужо ў канцы XVII ст. якуцкія паселішчы ўзніклі на рацэ Хатанга, каля нізоўяў Енісея, у нізоўях Яны, на Ахоцкім моры, Калыме і г. д. У працэсе гэтага перасялення якуты сутыкаліся з эвенкамі, эвенамі, юкагірамі, часткова пераймалі іх звычаі і культуру, але захоўвалі сваю мову.
Intex-press
Сайт
З 2009 года пачаў працаваць інтэрнэт-партал навін intex-press.by, які ў 2016 годзе стаў адным з 15 найбольш штодзённа наведвальных інтэрнэт-СМІ Беларусі.
Якуты
Гісторыя
З другога боку, прыход рускіх садзейнічаў распаўсюджанню новых заняткаў. У 1652 г. 6 высланых рускіх сялян заснавалі першае на якуцкіх землях земляробчае паселішча — Амга. У 1868 г. з 17 сем'яў земляробаў Амгінскай воласці 10 былі якуцкімі. Практыкаваліся сумесныя шлюбы паміж рускімі мірнымі перасяленцамі і якутамі. Нашчадкі ад іх аднолькава добра валодалі рускай і якуцкай мовамі.
Хаця ўлады Расійскай імперыі працягвалі палітыку перасялення і высылкі, у XVIII — XIX стст. рускае насельніцтва Якуціі вырасла неістотна, бо назіраўся яго адток на землі Паўднёва-Усходняй Сібіры, больш прыдатных для земляробства. Затое колькасць якутаў расла. Згодна дадзеным перапіса насельніцтва 1897 г., у Якуцкай вобласці жыло 269 880 чал. З іх 82,1 % былі якутамі, 11,4 % — рускімі, беларусамі і ўкраінцамі, 5,8 % — прадстаўнікамі іншых карэнных народаў. Такім чынам, з 1719 г. да 1897 г. колькасць якутаў павялічылася ў 6,4 разоў. 95,8 % якутаў займалася жывёлагадоўляй, 58,8 % — земляробствам, 69,4 % — паляваннем і рыбалоўствам, 82,8 % — транспартным промыслам, 95,4 % наймаліся падзёншчыкамі.
У XVIII ст. па прапанове Вітуса Берынга адбылася хрысціянізацыя якутаў, пачалося навучанне выбраных дзяцей рускай мове. У 1851 г. была складзена першая граматыка якуцкай мовы на аснове кірыліцы. У 1895 г. яна была значна ўдасканалена. К канцу XIX ст. з'явіліся інтэлектуалы якуцкага паходжання, якія супрацоўнічалі з расійскімі ўладамі, аднак клапаціліся пра суайчыннікаў. У 1906 г. яны стварылі першую нацыянальную культурную арганізацыя «Саюз якутаў».
У 1918—1920 гг., 1922—1923 гг. на тэрыторыі Якуціі адбывалася вострая барацьба паміж бальшавікамі і антысавецкімі сіламі. Каб прыцягнуць тубыльцаў на свой бок, у 1922 г. савецкі ўрад даў дазвол на абвяшчэнне аб стварэнні Якуцкай АССР у складзе РСФСР. У 1927 г. частка якутаў стварыла Млада-якуцкую савецкую сацыялістычную партыю канфедэралістаў, што імкнулася да павышэння статусу Якуціі і яе раўнапраўнаму ўваходжанню ў склад СССР. У розныя ўлусы былі адпраўлены прадстаўнікі партыі для арганізацыі ўзброенай дэманстрацыі якутаў. На працягу 1927 — 1928 гг. іх выступленні былі задушаны, а ўдзельнікі рэпрэсаваны. Разбурэнню традыцыйнага ладу жыцця садзейнічала калектывізацыя.
Якуты разам з іншымі народамі СССР удзельнічалі ў Вялікай Айчыннай вайне. Якуты былі прадстаўлены ў розных родах войск, добра зарэкамендавалі сябе як умелыя лыжнікі і трапныя стралкі. 24 чалавекі сталі Героямі Савецкага Саюза. У 1941—1942 гг. з-за засухі адбыўся неўраджай. Харчовыя пастаўкі на фронт не былі скарочаны, і гэта прывяло да голаду, павелічэнню смяротнасці ад недаядання і хвароб.
У пасляваенны час у сувязі з пачаткам эксплуатацыі радовішчаў дыяментаў і будаўніцтвам БАМ колькасць насельніцтва Якуціі павялічвалася пераважна за лік міграцыі насельніцтва з іншых рэгіёнаў СССР. Ужо ў 1959 г. якуты складалі меней за 50 % ад усіх жыхароў Якуціі. У 1979 г. — толькі 37,4 %.
Колькасць якутаў у СССР :
У другой палове 1980-ых гг. пачалося паступовае адраджэнне якуцкай нацыянальнай культуры. У наш час яно ўвасабляецца ў дзейнасці якуцкіх нацыянальна-культурных абшчын у Якуціі, Краснаярскім краі і Санкт-Пецярбургу. У 2002 г. узнікла якуцкае грамадска-палітычнае аб'яднанне «Хоhуун».
Заняткі
Асноўны традыцыйны занятак якутаў — жывёлагадоўля. Гэтаму садзейнічала наяўнасць выдатных пашаў у міжрэччы Амгі і Лены. У рускіх пісьмовых крыніцах XVII ст. якуты называліся «конным народам». Якуты вывялі пароду канёў, звыклую да кантынентальнага клімату і перападу тэмператур. Узімку якуцкія коні абрастаюць доўгай поўсцю. Яны не пераборлівы ў ежы, вельмі цягавіты. Табуны прадстаўлены самім сабе і здабываюць корм, грабучы снег капытамі. Толькі маладняк застаецца ў адчыненых загонах. У мінулым клопат аб канях лічыўся цалкам мужчынскім. Жанчыны сачылі за статкамі кароў. Малочных кароў трымалі ля гаспадаркі, запасалі для іх на зіму сена. Астатнія каровы, падобна каням, на працягу года здабывалі падножны корм самастойна.
У выніку руху якутаў на поўнач і таёжныя раёны, дзе ўмовы для трымання канёў і кароў былі неспрыяльнымі, яны здолелі асвоіць аленегадоўлю. Большасць даследчыкаў мяркуе, што звычай трымаць аленяў быў запазычаны ў эвенкаў і эвенаў, але некалькі зменены. Тунгускія народы выкарыстоўвалі аленяў у першую чаргу як транспартны сродак, а качавалі для змены месцаў для палявання. Якуты ператварылі аленегадоўлю ў важную галіну атрымання скур і мяса. Перакачоўкі статкаў арганізоўваліся для лепшага напасу жывёлы. Дакладны час пераходу паўночных якутаў да аленегадоўлі не вядомы. Хутчэй, гэта здарылася ў XVII ст. Аднак, вядома група якутаў-аленёкцаў, што трымалі аленяў здаўна. У нашы дні пераважае інтэнсіўная аленегадоўчая гаспадарка, якая прадугледжвае наяўнасць агароджаных пашаў, сучаснай сувязі і брыгадных метадаў працы.
Дапаможнай галіной у паўночных рэгіёнах таксама стала сабакагадоўля. Якуты выкарыстоўвалі сабак як транспартны сродак, з іх дапамогай палявалі. У арктычных раёнах, сабака быў амаль адзінай свойскай жывёлай, якая выконвала самыя розныя абавязкі.
Важнымі традыцыйнымі заняткамі былі паляванне і рыбалоўства. Паляўнічыя здабывалі лася, дзікага аленя, мядзведзя, дзіка, футравых звяроў (лісу, пясца, собаля, вавёрку, гарнастая, куніцу, расамаху) і іншых жывёл. Быў вядомы прыём — паляванне з быком. Паляўнічы падкрадаўся да здабычы, хаваючыся за быка, якога гнаў перад сабой. Акрамя таго, пераследвалі дзічыну на канях, часам з дапамогай сабак. Палявалі з дапамогай лука, дзіды, з XVII ст. — агнястрэльнай зброі. Рыбу лавілі на рэках і азёрах пераважна з дапамогай сетак, якія рабілі з конскіх валасоў, травы. Выкарыстоўвалі пасткі з кары бярозы. Асаблівае значэнне рыбалоўства мела на поўначы, аднак і на поўдні яно давала харч і прыбытак для бедных сем'яў.
Яшчэ да прыходу продкаў якутаў на тэрыторыю Якуціі ў іх вылучылася рамяство металургаў. У якуцкіх эпічных паданнях узгадваюцца кавалі і ювеліры, а таксама іх разнастайныя вырабы з жалеза, золата і срэбра. З XVIII ст. прасочваецца пэўная спецыялізацыя кавалёў. Прафесія каваля з'яўлялася спадчыннай. Якуты лічылі, што кавалі валодаюць асаблівым звышнатуральным моцам і ў некаторых выпадках могуць супернічаць з шаманамі. У наш час шырока вядомы якуцкия нажы з асіметрычным завострываннем. Астатнія рамёствы былі звязаны з хатняй гаспадаркай. Якуты не ведалі ткацтва, аднак былі шырока распаўсюджаны пляценне і апрацоўка скур, выраб ляпной керамікі.
Жытло
Да пачатку XX ст. асноўным тыпам паселішча ў якутаў быў ыал, які складаўся з адной або некалькіх юрт. Вылучаліся зімовыя паселішчы кыстык і летнія паселішчы сайылык.
Якуцкая юрта дьиэ адрозніваецца ад тыповых канструкцый іншых цюркскіх народаў. Гэта пабудова з драўляных бярвенняў з вельмі спадзістым двускатным дахам. Знешне яна нагадвае чатырохгранную ўсечаную піраміду. У паўднёвай і заходняй сценах выразаліся акенцы, якія зачынялі лушчаком, кавалкамі шкла ў берасцяной аправе, узімку — празрыстай ільдзінай або папросту зяцягвалі тканінай. Дашчаныя дзверы рабілі з усходу. Для дадатковага ўцяплення дах засыпалі карай і зямлёй, а дзверы абшывалі каровінай скурай.
Усярэдзіне справа ад дзвярэй ладзілі адкрыты агмень, уздоўж сцен — драўляныя нары орон. Акрамя таго, у юрце былі невялікі нізкі круглы або прастакутны стол, некалькі крэслаў, куфары і скрыні з маёмасцю. Паўночная частка жытла лічылася жаночай. Тут захоўвалі посуд. У паўночнай сцяне часам рабілі дзверы, якія вялі ў хлеў да кароў.
Улетку жылі ў часовых чумах ураса. Гэта канічная канструкцыя з драўляных жэрдак, крытая падвойнымі покрыўкамі, пашытымі з бярозавай кары.
Народная вопратка
Традыцыйная народная вопратка якутаў даволі разнастайная і ўключае элементы рознаэтнічнага паходжання. Матэрыялам для вопраткі багатых людзей былі футры, пакрытыя прывазным сукном, або скуры аленяў, а бедных — апрацаваныя скуры цялятаў або жарабятаў. Верхняя вопратка складалася з шырокага кафтана з высокімі фальбонамі на рукавах каля плечаў. Жаночы кафтан адрозніваецца ад мужчынскага срэбранымі або алавянымі ўпрыгожваннямі ўздоўж бартоў, на спіне, ў шыі. Мужчыны і жанчыны насілі кароткія штаны і высокія скураныя або футравыя панчохі. Зімовыя боты рабіліся з аленяга, конскага, каровінага, ласінага футра. Халявы жаночага абутку ўпрыгожваліся гафтам, падвескамі і накладнымі нашыўкамі. Галаву пакрывалі высокай футравай шапкай з навушнікамі.
Народныя строі маюць папулярнасць сярод якутаў і ў нашы дні. Імі карыстаюцца падчас святаў.
Кухня
Якуцкая народная кухня ўтрымоўвае значную колькасць страў з малака, мяса і рыбы. Прычым, найбольшай папулярнасцю карыстаюцца конскае малако і мяса. Асноўныя спосабы прыгатавання — варэнне, запяканне і зброджванне.
Якуты спажывалі малочныя прадукты пераважна ўлетку. Рабілі з малака сыраватку суорат (сорат), звычайны тварог иэдьэгэй і закіслены на смятане тварог сүүмэх, кумыс кымыhа, вяршкі з ягадамі күөрчэх і інш. Лішкі суората злівалі ў пасудзіны з бярозавай кары, кідалі туды ягады, ядомае карэнне, косткі і зброджвалі. Атрыманы такім чынам тар з'яўляўся цудоўным прыпасам на зімовы сезон. З яго гатавалі суп бутугас, у які таксама дадавалі ваду, муку, хваёвыя забалоні, карэнчыкі і інш. Любімай стравай у мінулым было топленае або вадкае масла. Яго елі з хлебам, у супах, ім разводзілі іншыя прадукты. Чай таксама гатуецца з малаком.
Рыба карысталася асаблівым попытам у месцах, дзе не развівалася жывёлагадоўля або ў бедных сем'ях. Улетку яе варылі або смажылі на прутах і патэльнях. Пры гэтым здымалася толькі луска, а вантробы пакідаліся. На зіму рыбу квасілі ў ямінах. Зброджаная рыба сыма замарожвалася і ўзімку дадавалася ў бутугас. Каштоўныя пароды рыбы марозілі, узімку елі сырымі ў выглядзе страганіны. У наш час у якуцкіх рэстаранах страганіну ўжываюць са спецыямі.
Мяса пераважна вараць, але кароткі час, што дазваляе лепей захаваць у ім неабходныя для здароўя на поўначы рэчывы. Другі спосаб прыгатавання — смажанне на ражнах. Якуты не спажываюць некаторыя віды дзічыны, а таксама мазгі жывёл.
Традыцыйнае грамадства
У 1765 г. урад Расійскай імперыі абмежаваў правы якутаў на валоданне зямлёй, што абмежавала магчымасці мясцовай арыстакратыі. Але ўжо ў XIX ст. таёны знаходзілі абыходныя шляхі павялічваць свае прыватныя надзелы і такім чынам ператварыліся з ваеннай у зямельную арыстакратыю. Разам з гэтым з'явіліся наёмныя сезонныя рабочыя хамначыт, якія атрымоўвалі за працу на зямлі высакародных поплатак прадуктамі і грашыма ці бралі падрад (дазвол на апрацоўку зямлі, лоў рыбы, паляванне, выпас статкаў і г. д.) і самі адплачваліся вынікамі працы. Асаблівым попытам у якасці рабочых карысталіся дзеці. Меліся нават асаблівыя гандляры (звычайна старыя жанчыны), якія куплялі дзяцей у збяднелых бацькоў і аддавалі ў найманне памешчыкам. Яшчэ адзін шырокі пласт насельніцтва прадстаўлялі «гародчыкі», якія гублялі сваю сувязь з родавай гаспадаркай, наймаліся на часовую працу ў горад, аказвалі транспартныя паслугі. Сярод «гародчыкаў» вылучыліся буйныя купцы і першыя якуцкія інтэлектуалы.
Традыцыйная сям'я кэргэн ці ыал — малая нуклеарная. Нават пасля прыняцця хрысціянства сустракаўся звычай палігініі. У апошнім выпадку жонкі жылі ў розных юртах, кожная мела свой статак. Якуты імкнуліся знайсці нявесту для сына ў іншым родзе або племені, пасля чаго арганізоўвалі сватаўство, дамаўляліся аб выкупе халыым ці курум. Частка выкупа, аднак, прызначалася на выдаткі на вяселле. Нявеста прыходзіла ў сям'ю жаніха з пасагам энньэ ў выглядзе кароў, хатняга начыння і г. д. У якуцкіх сем'ях нараджалася шмат дзяцей, але і дзіцячая смяротнасць была высокай. У прыніжанным стане знаходзіліся старыя людзі, што ўжо не маглі выконваць асноўную працу.
Фальклор
Найбольш вядомым здабыткам вуснай народнай творчасці якутаў з'яўляецца эпас «Аланхо», у якім апавядаецца пра подзвігі асілкаў боотур і перасяленне якутаў у Сібір. Характэрнай асаблівасцю «Аланхо» з'яўляецца тое, што ён часткова спяваецца. Таксама распаўсюджаны паданні сэhэн, хуткамоўкі чабыргах, гарлавыя спевы хабарга ырыата, працяглыя песні дьиэрэтии ырыа або тойук, хуткія песні дэгэрэн ырыа, «птушыныя» прыпеўкі чыычаах ырыата, прыказкі і прымаўкі, вершы алгыс. Якуцкія народныя музычныя інструменты — варган камуз або хомус, скрыпка кырыымпа, бубен дюнгюр , струнная прылада кылысах.
Нават у нашы дні найбольш папулярнае якуцкае свята — Ысыах, прысвечаны сонцу і коням. Яго называюць якуцкім Новым годам, святкуюць у канцы чэрвеня, суправаджаюць гульнямі, спаборніцтвамі, шанаваннем старажытных бажаствоў айыы і карагодам осуохай.
Мова
Якуцкая мова належыць да цюркскіх моў. Пісьмовасць складзена ў XIX ст. на аснове кірыліцы. Мае афіцыйны статус у Якуціі. Выкарыстоўваецца ў сродках масавай інфармацыі, школьнай і вышэйшай адукацыі.
Традыцыйныя вераванні
Даследчыкі звычайна вызначаюць вераванні старажытных якутаў як шаманізм, аднак яна мела многія рысы політэістычнай рэлігіі, паколькі ўтрымоўвала ясна акрэслены пантэон багоў і злых духаў.
Уяўленні якутаў пра навакольны свет у мінулым ясна прадстаўлены ў эпічных песнях. Сусвет падзяляўся імі на тры часткі — ніжнюю Аллараа дойду, сярэднюю Орто дойду і верхнюю Ёсээ дойду, злучаныя пасродкам сусветнага дрэва Аал Луук Мас. У Аллараа дойду жылі магутныя злыя духі абаасы (абааһы), якія падобна людзям аб'ядноўваліся ў плямёны і роды. Знешне яны нагадвалі аднавокіх пачвар, зробленых з каменю і жалеза, што сілкаваліся душамі людзей і жывёл, насылалі на іх хваробы. Лічылася, што сярэдні свет належыў людзям, а вышэйшы падзяляўся на Илин халлаан, свет багоў айыы, і Согуруу соххор холорук халлаан, свет верхніх абаасы. Вышэйшым айыы лічыўся бог-стваральнік свету Айыы тойон таҥара. Багі разглядаліся як продкі людзей, часам апускаліся ў сярэдні свет, вялі несупынную барацьбу з абаасы. І багам, і злым духам трэба было прыносіць ахвяры (свойскую жывёлу, расліны, малочныя прадукты і інш.).
Якуты таксама верылі ў шматлікіх духаў-гаспадароў прыроды і прадметаў иччи, злых духаў үөр, што ўяўлялі сабою душы гвалтоўна забітых, добрых дробных духаў кэлэн, якія аказвалі дапамогу шаманам. Усе яны разам людзьмі з насялялі Орто дойду. Паляўнічыя і рыбаловы асабліва шанавалі духа-гаспадара тайгі Бай-Баянай. Былі шырока распаўсюджаны абрады шанавання агню, некаторых дзікіх жывёл (драпежных птушак, мядзведзя).
Найбольш важныя функцыі сувязяў са звышнатуральнымі істотамі выконвалі шаманы-мужчыны ойуун і шаманы-жанчыны удадан. Шаманам станавіліся тыя, каго абіралі духі-заступнікі эмэгэт. Але большасць шаманаў паходзіла з адных і тых жа родаў. Прыкметай выбранасці была нярвовая хвароба — знак таго, што ў чалавека усяліўся эмэгэт. Кожны шаман меў свайго духа-двайніка ыйэ-кыыл у звярыным абліччы. Шаманы лячылі хворых людзей і свойскую жывёлу, прадказвалі будучыню, засцерагалі ад магчымых няшчасцяў, дапамагалі ў ахвярапрынашэннях і г. д. Шаманы звычайна мелі сваю гаспадарку, атрымоўвалі за сваю працу падарункі і мяса ахвярных жывёл. Галоўным інструментам шамана быў авальны бубен.
У наш час старажытныя шаманскія абрады адроджаны ў межах неапаганскай якуцкай нацыянальнай рэлігіі Аар Айыы.
Праваслаўе
У 1714 г. быў выдадзены загад Пятра I хрысціць якутаў, але ён быў выкананы толькі ў землях вакол Якуцка. Вітус Берынг, які праязджаў праз Якуцію падчас арганізацыі камчацкіх экспедыцый, звяртаў увагу імператарскіх уладаў на неабходнасць далейшага распаўсюджвання праваслаўнай веры сярод тубыльцаў. 14 верасня 1740 г. Ганна Іванаўна выдала ўказ, згодна якому новаахрышчаныя якуты павінны былі атрымоўваць падарункі, а таксама пазбаўляцца ад выплаты ясака на 3 гады. Найбольш актыўны перыяд хрысціянізацыі якутаў прыпаў на 1760-ыя — 1820-ыя гг. Лічыцца, што ў першай чвэрці XIX ст. праваслаўе прынялі ўсе якуты. Пры гэтым, практыка традыцыйнага шаманізму часткова захавалася, але адыгрывала ролю другаснай веры.
У 1867 г. была створана асобная Якуцкая епархія Рускай праваслаўнай царквы на чале епіскапа. Адным са станоўчых крокаў праваслаўнай царквы было адкрыццё царкоўна-прыхадскіх школ, дзе мелі магчымасць навучацца і рускія, і якуты.
Пасля ўсталявання савецкай улады ў Якуціі да 1939 г. усе храмы і духоўныя вучэбныя ўстановы былі ліквідаваны. У 1970-ых гг. у Якуціі афіцыйна налічвалася толькі каля 200 праваслаўных веруючых. Першы праваслаўны прыход адчыніўся ў Якуцку толькі ў 1983 г. У 1993 г. была ўзноўлена Якуцкая епархія.
NGC 5721
NGC 5721 (іншыя абазначэнні — MCG 8-27-13, ZWG 248.16, PGC 52346) — лінзападобная галактыка (S0) у сузор’і Валапас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Паўночны Усход ЗША
Паўночны Усход ЗША — рэгіён ЗША, таксама званы Усходнім узбярэжжам або Амерыканскім Паўночным Усходам; геаграфічны рэгіён ЗША, размешчаны на атлантычным узбярэжжы Паўночнай Амерыкі, з Канадай на поўначы, Поўднем ЗША на поўдні і Сярэднім Захадам ЗША на захадзе. Паўночны Усход з'яўляецца адным з чатырох рэгіёнаў, вызначаных Бюро перапісу насельніцтва ЗША для збору і аналізу статыстыкі.
Бюро перапісу насельніцтва ЗША вызначае склад рэгіёна з дзевяці штатаў: Канектыкут, Мэн, Масачусетс, Нью-Гэмпшыр, Нью-Джэрсі, Нью-Ёрк, Пенсільванія, Род-Айленд і Вермонт. Некаторыя больш шырокія азначэнні таксама ўключаюць у склад рэгіёна Мэрыленд, Дэлавэр і горад Вашынгтон з акругай Калумбія, а ў рэдкіх выпадках і Заходнюю Вірджынію і Вірджынію.
Рэгіён — найбольш урбанізаваная частка ЗША, якая ўключае ў сябе многія з буйнейшых мегаполісаў краіны, уключаючы Нью-Ёрк, Бостан, Філадэльфію, Вашынгтон. Жыхары мегаполісаў складаюць 67 % ад агульнай колькасці насельніцтва рэгіёна ў 57 609 148 чалавек. Валавы ўнутраны прадукт рэгіёну склаў 5,1 трыльёна долараў па стане на 2022 год і ўтрымлівае адны з самых развітых штатаў паводле індэксу чалавечага развіцця, прычым амаль усе штаты, за выключэннем Мэна, перавышаюць сярэднія значэнні па краіне. Гэта таксама самы густанаселены рэгіён у Злучаных Штатах (120 чалавек/км2). Бюро перапісу насельніцтва ЗША вызначае Паўночны Усход ЗША ў 469 630 км2, што робіць яго самым маленькім рэгіёнам ЗША па плошчы.
Беатрыкс
Яе вялікасць каралева Беатрыкс Вільгельміна Армгард (Beatrix Wilhelmina Armgard; нар. 31 студзеня 1938) — каралева Нідэрландаў з 1980 (пасля адрачэння маці ад прастола), з Аранскай дынастыі, дачка каралевы Юліяны і прынца Бернарда фон Ліпэ-Бістэрфельда.
Праўленне Беатрыкс — трэцяе паслядоўнае жаночае валадаранне ў гісторыі каралеўства з 1890. Такім чынам, усё XX стагоддзе ў Нідэрландах валадарылі толькі жанчыны.
28 студзеня 2013 года Каралева Беатрыкс абвясціла па тэлебачанні, што 30 красавіка 2013 года, у дату традыцыйнага свята Дня Каралевы, яна адрачэцца ад трона на карысць свайго старэйшага сына.
Янка Трацяк
Янка (Іван Іванавіч) Трацяк (нар.  г., в. Труханава, Смаргонскі раён) — беларускі культуролаг, пісьменнік. Сябар  Саюза беларускіх пісьменнікаў.
Біяграфічныя звесткі
Вучыўся ў Ракавецкай і Вярэбушскай базавых школах Смаргонскага раёна, скончыў СПТУ № 18 у г. Ашмяны (1974). Служыў у войску (1975—1977), працаваў выпрабавальнікам-кіроўцам на Мінскім трактарным заводзе (1977—1979). Скончыў філалагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці беларуская мова і літаратура, руская мова і літаратура (1985). Працаваў настаўнікам у школах Смаргонскага, Ашмянскага і Гродзенскага раёнаў (1985—1991). Ад 1991 г. — на кафедры беларускай культуры Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ГрДУ) імя Янкі Купалы (навуковы супрацоўнік, лабарант, загадчык лабараторыі, выкладчык, ад 2001 — дацэнт). Скончыў (завочна) аспірантуру па спецыяльнасці «тэорыя і гісторыя культуры» (1997) пры ГрДУ. У 2000 г. абараніў дысертацыю на ступень кандыдата культуралогіі па тэме «Культурна-асветніцкая дзейнасць беларускіх каталіцкіх святароў (пачатак ХХ ст. — 1939 г.)». Атрымаў званне дацэнта культуралогіі (2003). У дадзены момант — дацэнт кафедры турызму і культурнай спадчыны ГрДУ імя Янкі Купалы.
Навуковая і педагагічная дзейнасць
Педагагічная дзейнасць рэалізавалася ў распрацоўцы новых праграм і курсаў для студэнтаў розных факультэтаў універсітэта: «Беларуская культура ў кантэксце еўрапейскай культуры», «Біблія ў кантэксце беларускай культуры», «Рэлігія ў сістэме беларускай культуры», «Канфесійны рух у Беларусі», «Ментальнасць беларусаў», «Тапанімія Беларусі», «Культурна-пазнавальны турызм» і іншыя. З’яўляецца аўтарам трох навучальных дапаможнікаў: «Біблія ў кантэксце беларускай культуры» (2003), «Уводзіны ў турызм: метад. рэк.» (2011), «Культурны турызм…» (2014).
Літаратурная дзейнасць і творчасць
Дэбютаваў апавяданнем «На парадку дня» («Вожык», 1991, № 8). Аўтар кніг: «Партрэты ў інтэр’еры Гародні: пародыі, эпіграмы» (2013) і «Саветы» (заходнебеларускі раман-хроніка, 2015). Галоўны рэдактар і ўкладальнік літаратурнага альманаху Гродзенскага аддзялення Саюза беларускіх пісьменнікаў «Новы Замак» (ад № 6, 2017).
Вялікая сінагога (Клецк)
Гісторыя
Пабудавана ў XVIII ст.
Архітэктура
Сінагога ў Клецку ўзведзена ў стылі «мадэрн». Гэта быў аднапавярховы, прамавугольны ў плане будынак, перакрыты двухсхільным дахам. Галоўны ўваход вылучаны двухпавярховым рызалітам, які завяршаецца шчытом з люнетам у цэнтральнай частцы. Перакрыццё зроблена па металічных бэльках, фасады аздоблены па вуглах лапаткамі і гзымсамі простага профілю. Аконныя праёмы маюць лучковую форму. Да прамавугольнай у плане галоўнай залы бажніцы з двух бакоў прыстасаваны двух’ярусныя галерэі.
Бакінгемшыр
Бакінгемшыр (Buckinghamshire) — гістарычнае і цырыманіяльнае графства ў цэнтры Англіі. Уваходзіць у склад Паўднёва-Усходняй Англіі. Сталіца — Эйлсберы. Насельніцтва 712 100 чалавек (30-е месца сярод графстваў; дадзеныя 2006 года). Агульная плошча тэрыторыі 1874 км² (32-е месца). Тэрыторыя адміністрацыйнай вобласці — 1565 км² (33-е месца).
Хрыстос Уседзяржыцель (абраз сярэдзіны XVIII ст., НММРБ)
Хрыстос Уседзяржыцель — абраз беларускай школы сярэдзіны XVIII ст. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь ( ДБЖ-159). Памер абраза —.
Абраз з даваеннай калекцыі Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР (№ 3-884). Паступіў з Паўлаўскага парку і Музея мастацкага ўбрання рускіх палацаў канца XVIII і пачатку XIX стагоддзяў у 1964 годзе. Раскрыты ў творчым аб’яднанні «Белрэстаўрацыя» А. С. Шпунтам у 1989 (Мінск).
Апісанне
Хрыстос прадстаўлены амаль пакаленна ў чырвоным хітоне з карычневым клавам і сіне-зялёным на вохрыстай падкладцы гімаціі. Правай рукой благаслаўляе, левай падтрымлівае Евангелле з тэкстам у 6 радкоў. Фон пазалочаны з ляпным арнаментам. Клеймы пасярэбраныя з разнымі манаграмамі. Рама страчана, верхнія вуглы дошкі адпілаваны.
Кызылдау
Кызылдау — сяло ў Качырскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Калінаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554853300.
Вэлымчэ
Вэлымчэ (Велимче) — вёска ў Ратнэўскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлымчанскай вясковай абшчыны.
Свячанка
Свяча́нка, Свяча — рака ў Беларусі, у Сенненскім, Чашніцкім і Бешанковіцкім раёнах Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Ула (басейн Заходняй Дзвіны). Даўжыня ракі 84 км. Плошча вадазбору 551 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰.
Выцякае з возера Вялікае Святое за 1,6 км на ўсход ад вёскі Замошша, вусце за 1,8 км на захад ад вёскі Броды Бешанковіцкага раёна.
Прытокі — рака Свінка (злева), невялікія ручаі і меліярацыйныя каналы.
Цячэ праз азёры Хотлінскае, Маеўскае, Сцержань (да ўпадзення ў гэтае возера рака называецца Свяча), Слабадское. Ручаём злучана з возерам Белае.
Даліна Свячанкі амаль на ўсім працягу трапецападобная, каля вытоку і возера Сцержань У-падобная; пераважная шырыня 0,2—0,4 км, каля азёраў, праз якія цячэ Свячанка, пашыраецца да 1—1,5 км. Абалона двухбаковая, чаргуецца па берагах, шырыня 0,1—0,3 км, каля вёскі Вярхоўе і Броды Бешанковіцкага раёна адсутнічае. Рэчышча ад вытоку на працягу 10,6 км каналізаванае. Пераважная шырыня рэчышча 5—10 м, у нізкай плыні да 15 м.
У басейне ракі азёры Малое Святое, Баярскае, Хоцькаўскае, Глыбочына, Запольскае, Чорнае, Рыбакоўскае (Рыбакоўка), Свячанскае, Навасельскае і інш.
Lycaena phlaeas
Lycaena phlaeas — дзённы матылёк з сямейства блакітніц.
Апісанне
Даўжыня пярэдняга крыла 12-16 мм. Пярэднія крылы вогненна-чырвоныя, з чорнымі буйнымі амаль квадратнымі плямамі, вонкавы край з шырокай цёмнай аблямоўкай. Заднія крылы карычнева-бурыя, на знешнім полі аранжавая зубчастая перавязь і нярэдка на ёй ёсць блакітнаватыя плямы. Знізу пярэднія крылы памяранцава-чырвоныя, чорныя плямы на белых каемках, вонкавы край карычнева-шэры. Заднія крылы знізу карычнева-бурыя са слабым фіялетавым адценнем і цёмнымі стракацінкамі. Часам выяўлены кароткі хвосцік. Самка адрозніваецца толькі большай велічынёй, а таксама больш круглявай вяршыняй пярэдніх крылаў.
Арэал
Паўночна-заходняя Афрыка, Еўропа, пазатрапічная Азія да Японіі, паўночна-захад Паўночнай Амерыкі. Звычайны на ўсёй тэрыторыі Усходняй Еўропы. На поўначы мабыць прытрымліваецца горных раёнаў.
Месцапражыванні
На поўначы засяляе рознатраўна лугавінныя тундры, антрапагенныя ланшафты, вяршыні сопак. У пустыннай зоне месцамі пасялення з'яўляюцца антрапагенныя ландшафты, абрашаныя зямлі. На астатняй тэрыторыі засяляе розныя натуральныя і другасныя біятопы: лясныя ўзлескі, паляны, высечкі, абочыны дарог, рознатраўныя і мурожныя лугі, берагі рэк, пашы, пусткі, сады, тэрыторыі гарадоў і пасёлкаў, радзей — стэпы розных тыпаў і сельгасугоддзі.
Таксама сустракаецца на лугах розных тыпаў, па берагах вадацёкаў, у гарах — па катлавінах, лугоў-стэпавых схілах, лясных лугавінах і да камяністых тундраў уключна. На Паўднёва-Чуйскім хрыбце побач са снежнікам на вышыні 2500 м над узроўнем мора.