cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мова жэстаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў
Гісторыя і геаграфія
Мова жэстаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў уключала каля 500 знакаў, якія паказваліся пэўнымі рухамі рук, становішчам галавы ці выразам твару. Яе разумелі прадстаўнікі дзясяткаў народаў на велізарнай тэрыторыі ў 2,6 мільёна км² ад раўнін Альберты на поўначы і да Рыа-Грандэ на поўдні, ад Місісіпі на ўсходзе да Невады і Арэгона на захадзе. У часы асваення Дзікага Захаду яе ведалі многія белыя гандляры, скупшчыкі пушніны і траперы. Большасць індзейцаў таго часу лічыла, што мову жэстаў стварылі каёва, таму што яны найбольш па-майстэрску валодалі ёю, у той час як найбольш аддаленыя ад зямель каёва плямёны былі найменш вопытныя. Больш верагодна, што каёва цудоўна валодалі гэтай мовай, паколькі жылі на геаграфічным скрыжаванні: каманчы, ліпаны і танкава — на поўдні, сіу, кроу, усходнія шашоны, чарнаногія і іншыя — на поўначы. Каёва з'яўляліся пасрэднікамі, калі ішла гаворка пра вайну ці пра мір, і па неабходнасці яны распаўсюджвалі гэту мову, але наўрад ці былі яе стваральнікамі. Мова жэстаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў развівалася ўсюды, дзе ёй не было альтэрнатывы, і да часу асваення Вялікіх Раўнін белым чалавекам яна стала віртуознай і хуткай заменай маўленню. У 1885 годзе мову жэстаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў выкарыстоўвала звыш 110 тысяч чалавек з плямёнаў сіу, шаенаў, чарнаногіх, арапаха і каёва. Афіцэр арміі ЗША Уільям Кларк, які цікавіўся звычаямі і культурай раўнінных індзейцаў, апісаў мову жэстаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў у сваёй кнізе «Індзейская мова жэстаў» (The Indian Sign Language), апублікаванай у 1885 годзе.
Цяпер існуе невялікая колькасць людзей, якія валодаюць мовай жэстаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў.
Меле
Назву Меле маюць:
Сцяпан Мікалаевіч Данілаў
Сцяпан Мікалаевіч Дані́лаў (, Віцебск —, Ленінград) — савецкі вучоны ў галіне арганічнай хіміі, доктар хімічных навук (1935), прафесар (1930). Член-карэспандэнт АН СССР (1943).
Біяграфія
С. М. Данілаў нарадзіўся ў Віцебску ў сям'і чыгуначнага рабочага. У 1908 г. паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1914 годзе скончыў навучанне ва ўніверсітэце і застаўся працаваць у ім асістэнтам на кафедры хіміі у лабараторыі А. Я. Фаворскага і адначасова выкладаў хімію, фізіку і геаметрыю ў 18-м гарадскім вучылішчы. Пачынаючы з 1920 г. чытаў лекцыі ў Ленінградскім універсітэце, Педагагічным інстытуце імя А. І. Герцэна, Інстытуце фізічнай адукацыі імя П. Ф. Лесгафта і інш. У 1923—1928 гг. С. М. Данілаў працаваў інжынерам-хімікам у Інстытуце прыкладной хіміі, у 1928—1931 гг. з'яўляўся кансультантам Охцінскага хімічнага завода і кіраваў практыкай студэнтаў. З 1930 г. С. М. Данілаў прафесар, загадчык кафедрай Хіміка-тэхналагічнага інстытута і адначасова ў 1931—1938 гг. кіраўнік лабараторыі цэлюлозы ў Інстытуце пластычных мас. У 1934—1937 гг. чытаў курс лекцый у Артылерыйскай акадэміі імя Ф. Э. Дзяржынскага.
У час Вялікай Айчыннай вайны С. М. Данілаў у Казані, прафесар Казанскага ўніверсітэта. Пасля вяртання ў Ленінград у 1944 г. прафесар Данілаў аднавіў работу на кафедры хімічнай перапрацоўкі цэлюлозы Ленінградскага хіміка-тэхналагічнага інстытута імя Ленсавета. У маі 1945 г. С. М. Данілаў стаў загадчыкам кафедрамі будовы арганічных злучэнняў і высокамалекулярных злучэнняў у Ленінградскім дзяржаўным універсітэце, адначасова ў 1947—-1949 гг. дырэктар Навукова-даследчага хімічнага інстытута пры ўніверсітэце. У 1947 г. абраны правадзейным членам Акадэміі артылерыйскіх навук. У 1949 годзе С. М. Данілаў стварае ў Інстытуце высокамалекулярных злучэнняў АН СССР лабараторыю хімічных пераўтварэнняў цэлюлозы, ў 1950—1952 гг. выконваючы абавязкі дырэктара, а ў 1953—1960 гг. дырэктар інстытута.
Навуковая дзейнасць
У 1918—1945 гг. С. М. Данілаў працаваў памочнікам і намеснікам рэдактара часопіса «Журнал Русского физико-химического об­щества. Часть химическая», у 1935—1951 гг. быў членам рэакцыйнай калегіі часопіса «При­рода», з 1946 па 1978 г. галоўным рэдактарам часопіса «Журнал общей химии» і адказным рэдактарам выдання «Труды Ленинградского хи­мико-технологического института им. Ленсовета». З С 1932 па 1948 г. С. М. Данілаў з'яўляўся членам Праўлення Леніградскага аддзялення Усесаюзнага хімічнага таварыства імя Д. І. Мендзялеева і старшынёй секцыі агульнай хіміі. З 1948 г. абраны намеснікам старшыні Праўлення, а ў 1951—1958 гг. быў яго старшынёй.
Пацііўка (Білацэркаўскі раён)
Пацііўка (Поті́ївка) — вёска ў Білацэркаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Меле (Германія)
Меле (Melle) — горад у Германіі, у зямлі Ніжняя Саксонія. Уваходзіць у склад раёна Оснабрук. Насельніцтва складае 46 141 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 254 км². Афіцыйны код — 03 4 59 024. Горад падзяляецца на 8 гарадскіх раёнаў.
Майкл Разенбаум
Майкл Оўэн Разенбаум (Michael Rosenbaum; нар. 11 ліпеня 1972) — амерыканскі акцёр, вядомы, галоўным чынам, па ролі Лекса Лютэра ў серыяле «Таямніцы Смолвіля».
Швальмштат
Швальмштат (Schwalmstadt) — горад у Германіі, у зямлі Гесэн. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Касель. Уваходзіць у склад раёна Швальм-Эдэр. Насельніцтва складае 19070 чалавек (на 30 чэрвеня 2007 года). Займае плошчу 84,74 км². Афіцыйны код 06 6 34 022.
Горад падпадзяляецца на 13 гарадскіх раёнаў.
Афанасьеў
Афанасьеў — рускае прозвішча.
Касьма Феліксавіч Татур
Біяграфія
Са шляхецкага роду Татураў герба «Дамброва». Нарадзіўся г. у фальварку Падбярэззе Зембінскай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні. Беларус. Праваслаўны, хрышчаны 14 лістапада 1870 г. Дашлюбны сын Ганны Навумаўны Кавалінскай і Фелікса Фаміча Татура, якога апошні ўсынавіў і зраўняў у правах з другім сынам Феліксам (нар. 21.12.1876), народжаным у шлюбе. Ва ўласнасці жонкі знаходзіліся маёнтак Прудок Рэчыцкага павета Мінскай губерні і Мялікі Вілейскага павета Віленскай губерні.
Па сканчэнні 14 чэрвеня 1885 года Барысаўскай гарадской вучэльні прызначаны 24 студзеня 1894 года пісьмавадзіцелем канцылярыі слуцкага павятовага маршалка шляхты. Затым з 22 лютага да 13 снежня 1897 года працаваў на аналагічнай пасадзе ў канцылярыі мінскага губернскага маршалка шляхты. Часова, а затым паўнавартасна, з 8 сакавіка 1897 па 3 снежня 1904 года выконваў абавязкі сакратара Мінскага ДДС. Падчас праходжання службы ўзводзіўся ў чыны: калежскага рэгістратара (24.01.1896), губернскага сакратара (24.01.1899).
Паводле пастановы Віленскага акружнога суда ад 25 верасня 1905 г. запланаваў і здзейсніў разам з Мікалаем Антонавым Івашкам, селянінам сяла Грыцэвічы Слуцкага павета, падпал уласнага хлебнага свірна ў маёнтку Масткі Вілейскага павета, з мэтай атрымаць за яго страхоўку (04.06.1902), за што быў асуджаны да двух год і чатырох месяцаў выпраўленчага арыштанцкага аддзялення.
Пастановай Мінскага ДДС ад 10 сакавіка 1911 г. унесены ў спіс дваран Мінскай губерні, як пазбаўлены правоў свайго стану. У кастрычніку 1911 г. паступіў на службу ў Мінскую землеўладкавальную камісію бухгалтарам, у 1916 г. перамешчаны ў Мінскі ссудны камітэт на пасаду справавода, а затым упраўляючага канцылярыі.
Прыштаваны 26.03.1929 года і асуджаны 26.07.1929 да трох год паражэння ў правах за антысавецкую агітацыю. З 1931 г. працаваў бухгалтарам-планавіком Тарускай арцелі інвалідаў «Самаклопат», з 1932 г. — галоўны бухгалтар арцелі вышывальшчыц.
Пасля смерці пахаваны на Увядзенскіх могілках у Маскве.
Узнагароды
Узнагароджаны цёмна-бронзавым медалём за працы па перапісу 1897 года (30.01.1897), срэбным медалём у памяць царавання Аляксандра ІІІ (30.03.1898), ордэнам Святой Ганны ІІІ ступені (1902).
Вінг Рэймс
Біяграфія
Ірвінг Рэймс нарадзіўся ў Гарлеме, штат Нью-Ёрк, ЗША. У 1983 скончыў Школу сцэнічнага мастацтва і Джуліярдаўскую школу ў Нью-Ёрку, потым гуляў у тэатрах, як на Брадвэі, гэтак і ў менш за значныя.
Касьма Феліксавіч Татур
Сям’я
Жонка Алімпіяда Іванаўна Залюбоўская (нар. 05.07.1877), дачка калежскага асэсара, сыны : Жонка і дзеці праваслаўнага веравызнання.
Вінг Рэймс
Біяграфія
З сярэдзіны 80-х гадоў акцёр даволі шмат здымаецца на тэлебачанні, дзе згуляў першую сваю заўважную ролю — бацькі пісьменніка Джэймса Болдуіна ў яго аўтабіяграфічным фільме «Ідзі, скажы горам» (1985). Рэймс вядомы выкананнем роляў в'етнамскіх ветэранаў, асабліва ў брадўэйскай пастаноўцы «Зімовыя хлопчыкі» (1985), і такіх фільмах, як «Вайсковыя страты» і «Усходы Якава».
Адна з найболей знакамітых роляў акцёра — роля Марселласа Уолеса ў «Крымінальным чытве». Таксама атрымаў слыннасць дзякуючы ролі Лютэра Стыкела ў серыі фільмаў «Місія невыканальная». Усяго згуляў у больш чым 100 фільмах.
У 1998 годзе, атрымаўшы прэмію «Залаты Глобус» за ролю ў фільме «Дон Кінг: Толькі ў Амерыцы», тут жа выклікаў з глядзельнай залы Джэка Лемана, які таксама быў намінаваны на гэту прэмію, і перадаў статуэтку яму.
Шэліга (герб)
Апісанне
У поле чырвоным паўмесяц залатое, рогамі ўгару звернуты, а з сярэдзіны яго выходзіць залаты крыж. Нашлемнік складаецца з паўлінавага хваста. Пачатак гэтага герба адносяць да XV стагоддзя.
Астэалагічны парадокс
Астэалагічны парадокс (Osteological paradox) — навуковая канцэпцыя, якую высунуў вядомы антраполаг Джэймс Вуд з калегамі ў 1992 годзе. Ён звязаны з неаднастайнасцю рызыкі захворвання, селектыўнай смяротнасцю і дэмаграфічнай нестацыянарнасцю. Астэалагічны парадокс праяўляецца ў немагчымасці адназначна вызначыць стан здароўя чалавека па яго шкілетных рэштках, калі на іх няма слядоў сур’ёзных захворванняў, бо аднолькава магчымы і выпадак, калі чалавек быў адносна здаровым і не меў цяжкай хваробы, так і верагоднасць таго, што хвароба забіла яго настолькі хутка, што змены на касцях не паспелі з’явіцца.
Сутнасць
З-за таго, што вучоныя, якія займаюцца, і іншымі смежнымі навуковымі галінамі, маюць справу толькі з людзьмі, якія памерлі ў пэўна вызначаным узросце, але не могуць вывучаць жывых людзей гэтага ж узросту, узнікаюць цяжкасці з інтэрпрэтацыяй астэалагічных прыкмет фізіялагічнага стрэсу арганізму (osteological stress markers), якія знаходзяцца на біялагічных парэштках. Сярод такіх прыкмет можна назваць, напрыклад,, і іншыя.
Асноўная праблема астэалагічнага парадоксу заключаецца ў тым, што той чалавек, які нясе праявы паталагічных паразаў на шкілеце і зубах, з’яўляецца прадузятым узорам. Каб хвароба прагрэсавала да ступені прысутнасці на костках, чалавеку давялося б пражыць з гэтым захворваннем на працягу некаторага значнага прамежку часу, пры гэтым тыя людзі, якія па шкілетных парэштках выглядаюць здаровымі, на самай справе маглі памерці ад той самай хваробы ў пачатку «заражэння» або досыць рана, калі яна яшчэ не праявілася на костках. Такім чынам узнікае парадокс, калі больш «здаровыя» косткі без слядоў хваробы на іх на самай справе могуць належаць людзям, якія мелі горшы імунітэт і слабейшае здароўе.
Значэнне
Паколькі фокус у палеанталагічных навуках ссоўваецца ад вывучэння асобных індывідумаў да папуляцый, павышаецца і значэнне астэалагічнага парадоксу, бо ўзнікае неабходнасць правільнага звядзення дыскрэтных апісанняў і даследаванняў асобных шкілетных парэшткаў у агульную сістэму з атрыманнем заканамернасцяў, якія можна будзе распаўсюджваць на шырокую папуляцыю.
Бабровіч
Бабровіч — беларускае прозвішча.
IC 1471
IC 1471 — галактыка тыпу S? (спіральная галактыка) у сузор’і Вадаліў.
Пятровічы (Старадарожскі раён)
Пятро́вічы (, Петровичи) — вёска ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Палажэвіцкага сельсавета.
IC 1471
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Парамец 2
Параме́ц 2 (, Паромец 2) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Нарачанскага сельсавета.
Мухамед Сідкі Сулейман
Мухамед Сідкі Сулейман (محمد صدقي سليمان) ( — ) — егіпецкі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Егіпта (1966—1967).
Пішчанка (Білацэркаўскі раён)
Пішчанка (Піща́на) — вёска ў Білацэркаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Барыс Аляксандравіч Барысаў
Барыс Аляксандравіч Барысаў (, м. Мэжырыў, Вінніцкая вобласць, УССР — ) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Адэскі інстытут грамадзянскага і камунальнага будаўніцтва ў 1936 годзе. Працаваў галоўным архітэктарам Гомеля, з 1948 па 1963 г. — галоўным архітэктарам праектаў Гомельскага аблпраекта.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1937 года.
Творчасць
Асноўныя працы: праекты рэканструкцыі будынкаў Гарадскога драматычнага тэатра (1939), Палаца піянераў (1948—1950) у Гомелі, генплан Гомеля на 1980 г. (1958—1963, у аўтарскім калектыве).
Узнагароды
Узнагароджаны медалямі.
Кавале Алецке (гміна)
Кава́ле Але́цке (Kowale Oleckie) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Алецкага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Кавале Алецке. Плошча гміны складае 251,61 км². Станам на 2008 год у гміне Кавале Алецке пражывалі 5329 чалавек, шчыльнасць — 21,18 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 26 салецтваў.
Багалюбаў
Багалю́баў — прозвішча.
Эфект Доплера
Змяненне частаты хваль залежыць ад напрамку і скорасці руху.
Пешаходная зона
Пешаходная зона — гарадская тэрыторыя, якая прызначана выключна для руху пешаходаў. На пешаходных вуліцах і ў іншых пешаходных зонах забаронены рух аўтамабіляў і матацыклаў, але часцей за ўсё дазволеныя ровары, самакаты, скейтборды.
Першыя пешаходныя зоны з’явіліся ў 1950-х гадах у Заходняй Еўропе.
Даманавіцкае
Дама́навіцкае — возера ў Салігорскім раёне Мінскай вобласці, за 36 км на паўднёвы ўсход ад горада Салігорск, за 2,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Даманавічы. Адносіцца да басейна ракі Случ.
Плошча паверхні 0,081 км², даўжыня 0,39 км, найбольшая шырыня 0,29 км. Максімальная глыбіня 2,5 м, сярэдняя 1,89 м. Даўжыня берагавой лініі 1,13 км. Аб’ём вады 0,15 млн м³. Берагі пясчаныя, нізкія, параслі хмызняком і рэдкалессем. Зарастае ўмерана. На паўночным усходзе злучана з сістэмай меліярацыйных каналаў, адзін з якіх упадае ў магістральны Даманавіцкі канал.
Перавоз (курганны могільнік)
Перавоз — курганны могільнік каля вёскі Перавоз Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці.
Курганны могільнік-1
Знаходзіцца за 1,5 км на ўсход ад вёскі, ва ўрочышчы Каменнае на левым беразе ракі Шоша. 28 курганоў вышынёй ад 1 да 2 м, дыяметрам 5-11 м. Вядомы з канца XIX стагоддзя. Абследавалі ў 1972 года М. А. Ткачоў, у 1981 года Л. У. Дучыц. Раскопкі не праводзіліся.
Курганны могільнік-2
Знаходзіцца за 2 км на ўсход ад вёскі, у лесе, ва ўрочышчы Пчальнік на беразе ракі Шоша. 28 курганоў вышынёй ад 1 да 2 м, дыяметрам 5-11 м. Вядомы з канца XIX стагоддзя. Абследавалі ў 1972 годзе М. А. Ткачоў, у 1981 годзе Л. У. Дучыц. Раскопкі не праводзіліся.
Курганны могільнік-3
Знаходзіцца насупраць могільніка-2, на правым беразе ракі Шоша, у лесе. 20 курганоў вышынёй 1-2,5 м, дыяметрам 7-12 м. Абследавалі ў 1938—1939 гадах У. Галубовіч, М. А. Ткачоў, у 1981 годзе Л. У. Дучыц. Раскопкі не праводзіліся.
Курганны могільнік-4
Знаходзіцца пры ўездзе ў в. Перавоз, на ўскрайку лесу, уздоўж дарогі ў в. Маргі. 3 курганы-«валатоўкі» вышынёй да 2 м, дыяметрам да 12 м. Яшчэ адзін курган — пры выездзе з в. Перавоз у в. Бабруйшчына, за мостам, вышыня 2 м, дыяметр 8 м. Выявіў у 1893 годзе Ф. В. Пакроўскі, абследавалі ў 1938—1939 гадах А. Цэгак-Галубовіч і У. Галубовіч, у 1972 годзе М. А. Ткачоў, у 1981 годзе Л. У. Дучыц. Раскопкі не праводзіліся.
IC 1472
IC 1472 — галактыка тыпу S0-a (спіральная галактыка) у сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Попраўка
Попраўка (По́правка) — вёска ў Білацэркаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Сачавічнік вясенні
Сачавічнік вясенні (Lathyrus vernus) — травяністая шматгадовая расліна сямейства.
Батанічнае апісанне
Сцеблы 25-50 см даўжынёй, прамыя, голыя.
Лісце з 2-3(4) парамі лісточкаў. Вось ліста заканчваецца невялікім лінейным адгалінаваннем, каля якога часам маецца ложнаканечны лісточак. Лісточкі яйкападобныя або эліптычныя, зрэдку амаль ланцэтныя, доўга адцягнута завостраныя, 3-8(9) см даўжыней, (1)1,5—3(4) см шырынёй, з абодвух бакоў голыя, рэдка зверху рассеяна-валасістыя, па краі кароткарасніцавыя, часам дадолу паўзагарнутыя.
Гронкі друзлыя, 3-10-кветкавыя. Чашачка 7-9 мм даўжынёй, верхнія трохкутныя зубцы яе ў два-тры разы карацей трубкі, ніжнія ланцэтныя, амаль роўныя трубцы. Венчыкі пурпурна — ці сіне-фіялетавыя, 15-17 мм даўжынёй. Завязь можа быць дробназалозістая. Бабы 3,5—5 см даўжынёй, лінейныя, голыя. Цвіце вясной.
Распаўсюджанне
Расце ў разрэджаных хвойных і змешаных лясах, на лугах і сярод кустоў.
Сустракаецца ў Еўропе, на Каўказе, на Алтаі, у Сібіры і ў Малой Азіі.
На Алтаі сустракаецца ў барах ля Барнаула і далей на паўднёвы ўсход па далінах ракі Ішы ля вёскі Верх-П’янкава і ракі Біі ля сёлаў Кібязеня і Пыжы.
Хімічны склад
У надземнай частцы выяўленыя алкалоіды, флаваноіды (гліказіды, кемпферол), антацыяны, вітаміны. На Алтаі Lathyrus vernus змяшчае 23,4 мг% каратыну.
У медыцыне
Шырока ўжывалася ў народнай медыцыне Старажытнай Русі.
М. І. Аненкаў у «Батанічным слоўніку», выдадзеным у 1878 годзе, адзначаў: ИмѢтъ растворяющее дѢствіе и употр. отъ внутренняго разстройства, отъ боли сердца, отъ ранъ (Кіевск.), ногтоѢды (УФ.). Стручья Ѣдятъ отъ зубной боли (Вор.)
У сучаснай народнай медыцыне лічыцца, што трава валодае сардэчна-сасудзістым, абязбольвальным і раназажыўляльным дзеяннем.
У Заходняй Сібіры і на Алтаі адвар здробненай сухой травы п’юць пры захворваннях нервовай сістэмы, пры стэнакардыі. Адвар пладоў са струкамі прымаюць пры зубным болі. Адвар насення п’юць як мачагонны і кровесупыняльны сродак, а таксама пры дыярэі. Настоем травы палошчуць рот і горла пры запаленчых працэсах.
Усходняя Нуса-Тэнгара
Усходняя Нуса-Тэнгара (Nusa Tenggara Timur) — правінцыя Інданезіі на Малых Зондскіх астравах. Плошча — 47931,54 км². Насельніцтва — 5 325 566 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр — Купанг.
Правінцыя была ўтворана 14 жніўня 1958 г. Уключае 566 астравоў, у тым ліку Флорэс, Сумба, Лембата, Камода, Рынча, Саву, Аданара, Роты, Алор, Салор, значную частку вострава Тымор. На апошнім месціцца адміністрацыйны цэнтр правінцыі Купанг. Ён мае статус асобнага горада. Астатняя тэрыторыя правінцыі падзелена на 21 акругу.
Большасць насельніцтва належыць да каталіцкай і іншых хрысціянскіх канфесій.
Асноўныя галіны эканомікі: сельская гаспадарка, лясная гаспадарка, здабыча карысных выкапняў (марганец, мергель), рыбалоўства, турызм. У 2010 г. 23% насельніцтва характарызаваліся як бедныя.
Iridopterygidae
Iridopterygidae — сямейства багамолаў (Mantodea). Каля 130 відаў. Сустракаюцца ў Аўстраліі, Азіі і Афрыцы. Дробныя насякомыя з тонкімі антэнамі і круглявымі або злёгку канічнымі вачыма. Пярэднія галёнкі з шыпулькамі. Да сямейства адносіцца від Bolbe pygmaea, адзін з самых дробных прадстаўнікоў багамолаў (даўжынёй каля 1 см.).
Сістэматыка
Група ўключае 5 падсямействаў, каля 40 родаў і 130 відаў.
Пылыпча (Білацэркаўскі раён)
Пылыпча (Пили́пча) — вёска ў Білацэркаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Кавалева Паморске (гміна)
Кавале́ва Памо́рске (Kowalewo Pomorskie) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Галюбска-Дабжыньскага павета Куяўска-Паморскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Кавалеве Паморске. Плошча гміны складае 141,39 км². Станам на 2004 год у гміне Кавалева Паморске пражывалі 11 396 чалавек, шчыльнасць — 80,6 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 21 салецтваў.
Нямойта
Нямо́йта (, Немойта) — аграгарадок у Сенненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Нямойтаўскага сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 9 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Сянно, за 65 км ад Віцебска, каля аўтамабільнай дарогі.
Гісторыя
Згадваецца ў 1642 годзе як вёска ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.
Сарабістыка
Сарабі́стыка (, Sorabistika) — міждысцыплінарная навуковая дысцыпліна, якая вывучае лужыцкія мовы і культуру лужыцкіх сербаў.
1988 год у гісторыі літаратуры
1988 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Прынта
Пры́нта (, Принта) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Нарачанскага сельсавета.
Да 16 снежня 1982 года вёска ўваходзіла ў склад Рускасельскага сельсавета.
IC 1473
IC 1473 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) у сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Стражы (Старадарожскі раён)
Стражы́ (, Стражи) — вёска ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Палажэвіцкага сельсавета.
Курця-Веке
Ку́рця-Ве́ке (Curtea Veche — Стары двор), або Княжацкі двор (Curtea Domnească din Bucureşti) — ансамбль пабудоў у Бухарэсце пры палацы кіраўнікоў Валахіі і Румыніі. Уключае ў сябе таксама царкву Курця-Веке — храм Св. Антона і двор Ханул-луі-Манук.
Гісторыя
У сярэдзіне XV стагоддзя Улад III Цэпеш пабудаваў на месцы ўмацаванняў XIV стагоддзя крэпасць, у якой 20 верасня 1459 года быў падпісаны афіцыйны дакумент, у якім упершыню згадваецца Бухарэст.
Праз стагоддзе гаспадар Мірча Чабанул пабудаваў у крэпасці царкву Святога Антона, у якой пазней каранаваліся кіраўнікі Румыніі. Цяпер гэта найстарэйшая царква Бухарэста. У XVIII стагоддзі межы крэпасці пашырыліся, па загаду кіраўніка Аляксандра Іпсілонты быў пабудаваны палац для ваяводаў, а крэпасць сталі называць Стары двор.
Археалагічныя раскопкі, якія праводзіліся на месцы крэпасці з 1953 года, дазволілі зрабіць з яе руінаў музей на вольным паветры.
Чжу Чжаалян
Чжу Чжаалян (21 жніўня 1932, Ціндаа — 30 студзеня 2022, Нанкін) — кітайскі глебазнавец, навуковы супрацоўнік Інстытута глебазнаўства Кітайскай акадэміі навук (ISSAS), акадэмік Кітайскай акадэміі навук. Віцэ-старшыня камітэта правінцыі Цзянсу, член Пастаяннага камітэта 9-га і 10-га.
Навуковыя інтарэсы
Да ліку пастаянных навуковых інтарэсаў Чжу Чжааляна ставілася праблема ўтрымання азоту ў глебе і выбар спосабу выкарыстання. Ён даследаваў розныя шляхі траплення азоту ў глебу і паказаў, што канцэнтрацыя амонію на рысавых палях вызначае хуткасць. Грунтуючыся на гэтых даследаваннях ён прапанаваў дабаўкі ў склад азотных угнаенняў, закліканых выключыць страты азоту з-за вытыхання амонія.
Разалііўка
Разалііўка (Розалі́ївка) — вёска ў Білацэркаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Лічбавыя правы
Тэрмін лічбавыя правы апісвае правы чалавека, якія дазваляюць індывідам доступ, выкарыстанне, стварэнне і публікацыю лічбавых медыя або даступ або выкарыстанне камп’ютара і іншых электронных прылад або камуніцыных сетак. Гэты тэрмін асабліва тычыцца абароны і рэалізацыі існуючых правоў, такіх як права прыватнасці, свабода выказвання ў кантэксце лічбавых тэхналогій, асабліва інтэрнэт. Інтэрнэт доступ вызначаны як права на ўзроўні законаў у некаторых краінах.
Права чалавека і інтэрнэт
Пэўная колькасць правоў чалавека была вызначана суадносна інтэрнэт. Яны ўключаюць свабоду выказвання, абарону персанальных звестак, прыватнасць і свабоду сходаў. Больш за тое, права на адукацыю і шматмоўе, правы спажывльніка, права на развіццё.
Інтэрнэт як права
Некаторыя краіны прынялі законы, якія патрабуюць дзяржаву распрацаваць гарантыі, што Інтэрнэт доступ шырока даступны і/або абмежаванне дзяржавы ад неабгрунтаванага адмежавання індывідуальнага доступа да інфармацыі і інтэрнэт. Сярод такіх краін Коста-Рыка, Эстонія , Фінляндыя , Францыя , Грэцыя , Іспанія.
Глабальная сеткавая ініцыятыва
29 кастрычніка 2008 года была заснавана Глабальная Сеткавая Ініцыятыва (ГСІ) на «Прынцыпах свабоды выражэння і прыватнасці». Гэта ініцыятыва была запушчана ў 60-годдзе Сусветнай Дэкларацыі Правоў Чалавека (СДПЧ) і базуецца на міжнародна прызнаных законах і стандартах правоў чалавека на свабоду выказвання і прыватнасці, абазначаныя ў СДПЧ, Міжнароднай канвенцыі грамадзянскіх і палічных правоў, Міжнароднай канвенцыі эканамічных, сацыяльных і культурных правоў. Удзельнікі гэтай ініцыятывы ўключалі Фундацыю электронныз франтоў (EFF), Х'юман Райтс Вотч, Гугл, Майкрасофт, Яхуу і іншыя уплывовыя кампаніі, НДА па правам чалавека, інвестараў і навукоўцаў.
Рэкамендацыі спецыяльнага дакладчыка ААН
88 рэкамендацый было прапавана спецыяльным дакладчыкам ААН у прасоўванні і абароне свабоды меркавання і вырашэння ў маі 2011 ў справаздачы, зробленай Савету па правах чалавека Генеральнай Асамблеі ААН, якая ўключала некалькі пытанняў датычна доступа да Інтэрнэт, напрыклад:
Міксафага
Міксафага (Myxophaga) — падатрад цвердакрылых насякомых, адзін з малалікіх падатрадаў, які ўключае ўсяго 65 відаў. Гэтыя жукі па памерах маленькія, а часам нават мікраскапічныя. Жукі маюць нетаплеуранавую (Notopleuron) структуру, хоць па швах некаторых сямействаў гэта цяжка вызначыць.
Сачыўка
Сачыўка
1989 год у гісторыі літаратуры
1989 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Саюз-У
«Саюз-У» — трохступеньчатая ракета-носьбіт сярэдняга класа з сямейства Р-7. Прызначана для вывядзення на калязямную арбіту касмічных апаратаў народнагаспадарчага, навукова-даследчага («Рэсурс-Ф», «Фатон») і спецыяльнага прызначэння (спадарожнікі серыі «Космас»), а таксама пілатуемых і грузавых касмічных караблёў серый «Саюз» і «Прагрэс». З'яўляецца мадыфікацыяй ракеты-носьбіта «Саюз», распрацаванай на базе папярэдніх варыянтаў ракеты Р-7А, у 1973 годзе. Адрозненне РН «Саюз-У» ад папярэднікаў заключалася ва ўжыванні рухавікоў першай і другой ступеняў з падвышанымі энергетычнымі характарыстыкамі.
«Саюз-У», які замяніў сабой РН «Узыход», стаў базавай ракетай для запуску касмічных апаратаў рознага прызначэння (спадарожнікаў дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі, КА для эксперыментаў па матэрыялазнаўству, таксама касмічных караблёў «Саюз» і «Прагрэс»).
Гісторыя
Першы пуск адбыўся 18 мая 1973 года.
Апошні пуск з касмадрома Плясецк быў здзейснены 17 мая 2012 года з карыснай нагрузкай Космас-2480.
Апошні пуск з касмадрома Байканур ракеты-носьбіта «Саюз-У», якая вывела на арбіту транспартны грузавы карабель «Прагрэс МС-05», адбыўся 22 лютага 2017 года.
«Саюз-У2»
Мадыфікацыя РН «Саюз-У», у якой у якасці паліва на блоку А замест газа выкарыстоўваўся сінцін, у астатнім абедзве версіі ракеты-носьбіта аднолькавыя. Карысная нагрузка мадыфікаванай РН на 200 кг больш, чым у звычайнага «Саюза-У». Першы пуск быў здзейснены ў снежні 1982 года, апошні — 1 ліпеня 1993 года. Палёты спыненыя з-за прыпынення вытворчасці сінтэтычнага паліва, якое выкарыстоўваецца ў гэтай мадыфікацыі ракеты-носьбіта.
Статыстыка
Усяго было здзейснена 788 пускаў ракет-носьбітаў «Саюз-У», з якіх 22 былі аварыйнымі, з улікам чаго пацверджаны паказчык эксплуатацыйнай надзейнасці «Саюз-У» складае 0,972.
Людвыніўка (Білацэркаўскі раён)
Людвыніўка (Людви́нівка) — вёска ў Білацэркаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Гарынец
Гарынец — возера ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці, за 30 км на паўднёвы захад ад горада Пінск, за 1 км на поўдзень ад вёскі Семехавічы, у басейне ракі Піна.
Плошча паверхні 0,065 км², даўжыня 0,3 км, шырыня 0,3 км. Даўжыня берагавой лініі 0,9 км. Бяссцёкавае, мае акруглую ў плане форму. Зарастае ўмерана.
Папоўка (Сенненскі раён)
Папо́ўка (, Поповка) — вёска ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Нямойтаўскага сельсавета.
Да 20 мая 1960 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Сенненскага гарсавета.
Кавесы (гміна)
Каве́сы (Kowiesy) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Скернявіцкага павета Лодзьскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Кавесах. Плошча гміны складае 85,63 км². Станам на 2004 год у гміне Кавесы пражывалі 3061 чалавек, шчыльнасць — 35,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 24 салецтвы.
Багарнэ
Багарнэ́ — французскае прозвішча.
Вольша
Во́льша (, Ольша, нарматыўная назва — )  — прыпыначны пункт Віцебскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Размешчаны за 1,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Родзі; на лініі Крулеўшчызна — Лынтупы, паміж станцыяй Паставы і прыпыначным пунктам Ярэва.
Дзмітрый Мікалаевіч Мацяш
Дзмітрый Мацяш (нар. ) — беларускі футбаліст, нападнік дзяржынскага «Арсенала».
Клубная кар’ера
З 2018 года пачаў выступаць за дубль барысаўскага БАТЭ, у 2019 годзе замацаваўся ў складзе і дапамог камандзе выйграць першынство дублёраў, таксама стаў прыцягвацца да асноўнай каманды, але так і не згуляў за яе.
У лютым 2020 года разам з шэрагам іншых дублёраў барысаўчан быў аддадзены ў арэнду ў дзяржынскі «Арсенал», дзе стаў пераважна выхадзіць на замену. У кастрычніку 2020 быў выкуплены «Арсеналам» і стаў іграком клуба на трывалай аснове.
У лютым 2021 года падпісаў кантракт з брэсцкім «Рухам», аднак застаўся ў «Арсенале» на правах арэнды. Па выніках сезона 2021 дапамог дзяржынскаму клубу выйсці ў Вышэйшую лігу. У снежні 2021 года па заканчэнні арэнды вярнуўся ў «Рух». У пачатку 2022 года рыхтаваўся да новага сезона разам з «Рухам», аднак у лютым зноў быў аддадзены ў арэнду «Арсеналу». Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 1 мая 2022 года ў матчы супраць брэсцкага «Дынама» (0:0), калі выйшаў на замену ў другім тайме. У чэрвені стаў іграком «Арсенала» на трывалай аснове. У далейшым працягваў рэгулярна выхадзіць на поле, пераважна на замену.
У сакавіку 2023 года падоўжыў пагадненне з «Арсеналам».
Міжнародная кар’ера
У кастрычніку 2016 года выступаў за юнацкую зборную Беларусі (да 17 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы.
У кастрычніку 2018 года выступаў за юніёрскую зборную Беларусі (да 19 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы.
Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага
Пітэр Брэйгель Старэйшы (1526—1569) — фламандскі мастак, які ствараў гравюры і карціны, пазней высока ацэненыя вядучымі мастакамі, даследчыкамі гісторыі мастацтва і знатакамі. Большую частку жыцця выконваў гравюры і стаў прызнаным майстрам у гэтай справе. Ствараць карціны Брэйгель пачаў у апошняе дзесяцігоддзе свайго жыцця, пісаў пераважна жанравыя карціны і пейзажы. Творчасць Пітэра Брэйгеля Старэйшага лічыцца «пікам нідэрландскага мастацкага Адраджэння».
Творчая спадчына Пітэра Брэйгеля Старэйшага ўключае ў сябе каля 50 карцін рознай атрыбуцыі. Некаторыя працы, якія раней прыпісваліся мастаку, аказаліся копіямі, зробленымі яго сынам Пітэрам Брэйгелем Малодшым, або карцінамі іншых мастакоў, такіх як Жан Фуке і Ёс дэ Момпер.
Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага
У прыведзены ніжэй спіс уключаны як працы адназначна атрыбутаваныя Пітэру Брэйгелю Старэйшаму, так і працы сумнеўнай атрыбуцыі (абазначаны шэрым колерам фона). Парадак размяшчэння прац у спісе вызначаецца мяркуемай датай іх стварэння. У слупку «MS» прыведзены нумары карцін Брэйгеля Старэйшага паводле каталога, апублікаванага ў 1969 годзе і.
«Падзенне Ікара»
Вядомы дзве версіі карціны: адна з іх знаходзіцца ў зборы у Бруселі, іншая — у зборы. Паміж двума карцінамі ёсць істотныя разыходжанні, але сусветную вядомасць атрымала палатно са збору Каралеўскага музея і ўсюды, дзе спецыяльна не агаворваецца іншае, гаворка ідзе менавіта пра яго. Сярод мастацтвазнаўцаў няма адзінага меркавання аб тым, ці належыць гэты варыянт «Падзення Ікара» пэндзлю самаго Пітэра Брэйгеля Старэйшага. Прыхільнікі сапраўднасці карціны схіляюцца да таго, што карціна была напісана самім Брэйгелем на драўлянай аснове і пасля перанесена на палатно. Аднак большасць экспертаў сыходзяцца на тым, што знакамітая карціна з’яўляецца копіяй невядомага паходжання з арыгінала, задуманага і выкананага Пітэрам Брэйгелем. На карысць гэтага меркавання кажуць, у прыватнасці, вынікі даследавання, праведзенага ў 2011 годзе бельгійскімі даследчыкамі Дамінікам Аларам і Крысцінай Кюры. Праведзеная імі інфрачырвоная рэфлектаграфія паказала, што пад пластом жывапісу знаходзіцца малюнак, які служыў дапаможным этапам у капіраванні арыгінала. Тэхніка малюнка не мае нічога агульнага з тэхнікай самаго Брэйгеля; больш за тое, малюнак выкананы гэтак няўмела, што гэта дазваляе адхіліць версіі аб аўтарстве Пітэра Брэйгеля Малодшага (які стварыў нямала копій палотнаў бацькі) або аднаго з вучняў Брэйгеля Старэйшага.
Лі Юйцынь
Лі Юйцынь ( 15 ліпеня 1928 — 24 красавіка 2001) — чацвёртая жонка апошняга імператара Маньчжурыі.
Біяграфія
Лі Юйцынь нарадзілася ў простай сям’і. Пасля падзення імперыі Цын, рэспубліканцы выслалі многіх прыдворных у сельскія паселішчы. Яе бацька — Лі Дэгуй, працаваў перакладчыкам у мясцовай місіянерскай арганізацыі, а яе маці — Ван Сюжу, працавала на шаўковай ферме недалёка ад горада. Аднак бацькі таксама служылі імператарскаму двару, паколькі яе прабабуля па бацькоўскай лініі, была карміцелькай дачкі імператара Тунчжы. А продкі мамы Лі былі прыдворнымі ўрачамі.
У 1945 годзе, пасля капітуляцыі Японіі, Маньчжурыя пала і імператар разам з Лі, і імператрыцай Ваньжун спрабавалі бегчы. Яны, як і астатнія члены двара, былі эвакуіраваны на цягніку ў Даліцзыгоу. Аднак пасля Пу і паляцеў на самалёце ў Мукдэн ужо без Лі, і быў злоўлены савецкімі ўладамі.
Лі памерла 24 красавіка 2001 года ад цырозу печані.
Лявон Арсенавіч Джулфалакян
Ляво́н Арсе́навіч Джулфалакя́н (Լևոն Ջուլֆալակյան; нар., Ленінакан, Армянская ССР, СССР) — савецкі і армянскі барэц грэка-рымскага стылю, чэмпіён Еўропы (1986), свету (1986) і Алімпійскіх гульняў (1988), Заслужаны майстар спорту СССР (1986). Другі (пасля Сурэна Налбандзяна) этнічны армянін — чэмпіён Алімпійскіх гульняў па грэка-рымскай барацьбе.
Біяграфія
Нарадзіўся 5 красавіка 1964 года ў Ленінакане. Паколькі абодва бацькі ў яго былі гімнастамі, з ранняга ўзросту наведваў секцыю спартыўнай гімнастыкі, потым пачаў займацца грэка-рымскім барацьбой у Гюмрийской ДЮСШ. На працягу ўсёй сваёй спартыўнай кар'еры трэнаваўся пад кіраўніцтвам Арама Саркісяна.
У 1983 годзе перамог на юнацкай першасці СССР, у 1984 і 1985 гадах рабіўся прызёрам чэмпіянату СССР сярод дарослых. У 1985 годзе быў улучаны ў склад зборнай СССР і стаў уладальнікам Кубка свету, у 1986 годзе заваяваў званні чэмпіёна Еўропы і чэмпіёна свету.
На Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года у Сеуле змагаўся ў вагавай катэгорыі да 68 кілаграмаў.
У сутычках:
У фінале змагаўся з Кім Сонг Мунгам (Паўднёвая Карэя), выйграў у яго па балах з рахункам 9-3 і стаў алімпійскім чэмпіёнам.
Асноўныя спаборніцтвы і месцы
Скончыў Ленінаканскі дзяржаўны педагагічны інстытут ім. М. Налбандзяна (1985). Кавалер ордэна Дружбы народаў, ордэны «Знак Пашаны», узнагароджаны медалямі «За заслугі перад Бацькаўшчынай» 1 і 2 ступені.
З 1999 года галоўны трэнер зборнай Арменіі па грэка-рымскай барацьбе, прэзідэнт Саюза армянскіх алімпійцаў. З 2002 года першы віцэ-прэзідэнт Федэрацыі барацьбы Арменіі. Чалец выканаўчага камітэта Нацыянальнага алімпійскага камітэта Арменіі.
Жыве ў Ерэване. Сыны Лявона Джулфалакяна таксама сур’ёзна займаюцца грэка-рымскай барацьбой. Старэйшы сын Арсен Джулфалакян (нар. 1987) з’яўляецца чэмпіёнам Еўропы (2009) і свету (2014), срэбным прызёрам Алімпійскіх гульняў (2012).
У Арменіі праводзіцца традыцыйны турнір на прызы Лявона Джулфалакяна.
Васка да Гама
Ва́ска да Га́ма (Vasco da Gama; 1469—1524) — партугальскі даследчык, вядомы як першы еўрапеец, які здзейсніў марское падарожжа ў Індыю.
Адкрыццё да Гамы было вельмі значным і адкрыла шлях на цэлае стагоддзе для глабальнага імперыялізму і дазволіла партугальцам ўсталяваць вялізную каланіяльную імперыю ў Азіі. Усталяванне маршруту азначала, што партугальцам больш не трэба будзе перасякаць ні Міжземнае мора, ні небяспечны Аравійскі паўвостраў, і што ўвесь шлях будзе зроблены па моры. Сума адлегласцей, пакрытых туды і назад, зрабіла рэйс экспедыцыі самым доўгім марскім рэйсам на той час, больш працяглым, чым поўнае падарожжа вакол света па экватару. Толькі праз стагоддзе пасля адкрыцця такія еўрапейскія дзяржавы, як Англія, Галандыя і Францыя змаглі, нарэшце, разарваць манаполію Партугаліі і марскую перавагу у шляху вакол Афрыкі, адкрываючы такім чынам новую эру еўрапейскага імперыялізма на Усходзе.
Пасля дзесяцігоддзяў спроб маракоў дасягнуць Індыі, у час якіх былі страчаны тысячы жыццяў і дзясяткі судоў у караблекрушэннях і нападах, да Гама высадзіўся ў Калікуце 20 мая 1498 года. Дасягненне легендарных індыйскіх маршрутаў спецый карэнным чынам дапамагло Партугальскай імперыі палепшыць сваю эканоміку, якая да адкрыцця Васкі да Гама, была заснавана галоўным чынам на гандлі ўздоўж паўночнай і прыбярэжнай Заходняй Афрыкі. Атрыманыя спецыі, ў асноўным складаліся з перца і карыцы, але неўзабаве былі ўключаны і іншыя новыя для Еўропы прадукты, што прывяло да гандлёвай манаполіі Партугаліі на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў.
Васка да Гама кіраваў дзвюма армадамі ў Індыю, першую і чацвёртую, якая была самай значнай і стартавала ўсяго праз чатыры гады пасля яго вяртання з першай. За свой ўклад ён быў прызначаны губернатарам Індыі ў 1524 годзе, пад тытулам віцэ-кароль, а таксама зноўствораным графам Відыгейра ў 1519 годзе. Васка да Гама застаецца вядучай фігурай у гісторыі даследаванняў і гэтага часу. Шматлікія ўшанаванні былі зробленыя ва ўсім свеце, каб адсвяткаваць яго даследаванні і дасягненні. Партугальскі нацыянальны эпас Лузіяды быў напісаны ў яго гонар. Яго першая паездка ў Індыю традыцыйна лічыцца важнай вяхой у сусветнай гісторыі, яна паклала пачатак першай хвалі глабальнага мультыкультуралізма.
Даследаванні да Васкі да Гамы
Стаўшы манархам ў 1481 годзе, Жуан II пачаў доўгатэрміновыя рэформы. Каб разарваць залежнасць манарха на феадальнай знаці, Жуан II вырашыць стварыць каралеўскую казну і бачыў каралеўскі гандаль ў якасці ключа да сваёй мэты. Пад наглядам Жуана II значна пашырыўся гандаль золатам і рабамі ў Заходняй Афрыцы. Ён быў гатовы ўварвацца ў высокапрыбытковы гандаль спецыямі паміж Еўропай і Азіяй. У той час гандаль быў практычна манапалізаваны Венецыянскай рэспублікай, якая кіравала сухапутнымі маршрутамі праз леванційскія і егіпецкія парты, і далей праз Чырвонае мора да рынкаў спецый Індыі. Жуан II паставіў новую мэту для сваіх капітанаў: знайсці марскі шлях у Азію вакол Афрыканскага кантынента.
У 1487 годзе Жуан II накіраваў двух дыпламатаў Перу да Кавільяна і Афонсу дэ Пайва, сушшу праз Егіпет, ва Усходнюю Афрыку і Індыю, каб выведаць падрабязнасці рынкаў спецыі і гандлёвых шляхоў. Прарыў адбыўся неўзабаве пасля таго, як капітан Жуана II у Барталамеу Дыяш вярнуўся з адкрыцця мыса Добрай Надзеі ў 1488 годзе, даследаваўшы да Вялікай рыбнай ракі і пацвердзіўшы, што невядомае ўзбярэжжа працягнулася на паўночны ўсход.
Заставалася толькі даказаць сувязь паміж адкрыццямі Дыяша, а таксама Кавільяна і дэ Пайвы, і звязаць гэтыя асобныя сегменты у адкрыццё, каб наладзіць патэнцыйна прыбытковы гандлёвы маршрут ў Індыйскім акіяне.
Ранняе жыццё
Васка да Гама нарадзіўся 1460 ці 1469 годзе у Сінішы на паўднёва-заходнім узбярэжжы Партугаліі, верагодна, у доме побач з царквой Носа-Сеньёра-дас-Салас. Сініш, адзін з нешматлікіх марскіх партоў на ўзбярэжжы Алентежу, складаўся не больш чым з некалькіх пабеленых, з чырвонай чарапіцай катэджаў, у якіх жылі галоўным чынам рыбакі.
Бацька Васкі быў Эштэбан да Гама служыў рыцарам ва ўладаннях інфанта Фердынанда, герцага Візеу, а пасля ў радах ваеннага ордэна Сант’яга. Эштэбан да Гама быў прызначаны грамадзянскім губернатарам Сінеша ў 1460 годзе, гэтую пасаду ён займаў да 1478 года, а пасля працягнуў у якасці збіральніка падаткаў і загадчыкам маёмасці Ордэна ў рэгіёне.
Эштэбан да Гама ажаніўся з Ізабель Содрэ, дачкою Жуана Содрэ (таксама вядомага як Жуана дэ Ресэнде), нашчадак сям’і ангійскага паходжання. Яе бацька і браты, Вісэнтэ Содрэ і Браш Содрэ, былі звязаныя з дваром інфанта Дыега, герцаг Візэу і вядомыя дзеячы ваеннага ордэна Хрыста.
Васка да Гама быў трэцім з пяці сыноў Эштэбана да Гама і Ізабель Содрэ — верагодны парадак дзяцей: Паўлу да Гама, Жаау Содрэ, Васка да Гама, Пэдра да Гама і Айрэс да Гама. У Васкі таксама была вядомая сястра Тэрэза да Гама, якая прыняла шлюб з Лопо Мэндэсам дэ Васконселосам. Мала вядома аб раннім жыцці ды Гамы. Існуюць мяркаванні, што ён вучыўся ў горадзе Эвары матэматыцы і навігацыі. Таксама сцвярджаецца, (хоць і сумнеўна), што ён вучыўся ў астролага і астранома, Аўраама Закута.
Каля 1480 года да Гама ўслед за сваім бацькам уступіў у ордэн Сант’яга. Майстрам ордэна быў князь Жуан, які ў 1481 годзе ўзышоў на трон як кароль Жуан II Дасканалы. Жуан II апекаваў ордэн і дастатак да Гамы ўзрос. У 1492 годзе, Жуан II накіраваў да Гаму з місіяй ў порт Сетубал і ў Алгарве, каб захапіць французскія караблі ў адплату за рабаванні ў мірны час супраць партугальскіх суднаў. З гэтай задачай да Гама хутка і эфектыўна справіўся.
Першае плаванне
8 ліпеня 1497 года Васка да Гама павёў флот з чатырох караблёў з экіпажам у 170 чалавек з Лісабона. Адлегласць, пройдзеная ў падарожжы вакол Афрыкі ў Індыю і назад была большая, чым адлегласць па экватары. У склад экспедыцыі уваходзілі самыя вопытныя партугальскія маракі таго часу: Пяро дэ Аленкер, Перу Эшкабар, Жоао дэ Каімбры, і Афонсу Гонкальвес. Дакладна не вядома, колькі было людзей у экіпажы кожнага судна, але толькі 55 вярнулася, і два караблі былі страчаны. Два караблі былі нядаўна пабудаваны для плавання, верагодна, каравела і карабель забяспячэння. Чатыры караблі, з якіх складалася экспедыцыя, былі:
Экспедыцыя адплыла з Лісабона 8 ліпеня 1497 года. Яна рушыла ўслед маршрута, пракладзенага раней даследчыкамі ўздоўж узбярэжжа Афрыкі праз астравы Тэнэрыфэ і Зялёнага Мыса. Пасля дасягнення ўзбярэжжа сучаснай Сьера-Леонэ да Гама ўзяў курс на поўдзень у адкрыты акіян, перасякаючы экватар і адшукваючы заходнія вятры Паўднёвай Атлантыцы, якія Барталамеу Дыяш адкрыў у 1487 годзе. Гэты курс аказаўся паспяховым і 4 лістапада 1497 года, экспедыцыя высадзілася на ўзбярэжжы Афрыкі. Больш чым за тры месяцы караблі праплылі больш за 10000 кіламетраў у адкрытым акіяне, на той час самы доўгі шлях па-за бачнасцю зямлі.
16 снежня флот прайшоў Вялікую рыбную раку — месца, дзе Дыяш павярнуў назад, і падплыў далей у водах, якія яшчэ былі невядомыя еўрапейцам. Калядныя святы да Гама і яго каманда сустрэлі на ўзбярэжжы, якое яны назвалі Натал, гэтае слова на партугальскай мове мае значэнне «нараджэнне Хрыста».
Васка да Гама правёў з 2 па 29 сакавіка 1498 года у раёне Мазамбікскіх астравоў. Тэрыторыя, кантраляюемая рарбамі на ўзбярэжжы Усходняй Афрыкі, была неад’емнай часткай сеткі гандлю ў Індыйскім акіяне. Баючыся, што мясцовае насельніцтва будзе варожым да хрысціян, да Гама прадставіўся мусульманінам і быў запрошаны на аўдыенцыю да султана Мазамбіка. Але маючы дастаткова гандлёвых тавараў, да Гама быў не ў стане забяспечыць прыдатны падарунак кіраўніку і неўзабаве мясцовае насельніцтва стала з падазрэннем паглядаць на да Гаму і яго людзей. Вымушаны з-за варожага натоўпу збегчы з Мазамбіка, да Гама з гавані некалькі разоў стрэліў са сваіх гармат ў бок горада ў якасці помсты.
Вяртанне назад
Экспедыцыя да Гамы ўбачыла зямлю толькі на 2 студзеня 1499 года, праходзячы міма прыбярэжнай самалійскага горада Магадыша. Флот не рабіў прыпынку, але праходзячы міма Магадзіша, ананімны мемуарыст экспедыцыі адзначыў, што гэта быў вялікі горад з дамамі з чатырох ці пяці паверхаў, з высокімі і вялікімі палацамі ў цэнтры і многімі мячэцямі з цыліндрычнымі мінарэтамі. Флот да Гамы, нарэшце, прыбыў у Маліндзі 7 студзеня 1499 года ў жудасным стане — прыкладна палова экіпажа загінула ў час плавання, а з тых, хто застаўся, многія былі хворыя на цынгу. Не маючы дастаткова здаровых членаў экіпажа, каб кіраваць трыма караблямі, да Гама загадаў затапіць Сан-Рафаэл ля ўсходняга ўзбярэжжа Афрыкі, а экіпаж размяркаваць паміж астатнімі двума караблямі, Сан-Габрыелым і Берыя. Пасля гэтага плаванне стала больш хуткім. Да пачатку сакавіка яны прыбылі ў Моссел-Бэй, і перасеклі мыс Добрай Надзеі 20 сакавіка, а ўзбярэжжа Заходняй Афрыкі дасягнулі 25 красавіка.
Дзённік экспедыцыі абрываецца на гэтым. Рэканструкцыя з іншых крыніц дазваляе меркаваць, што экспедыцыя працягнулася да Каба-Вердэ, дзе Бэрыа на чале Мікалау Коэльё аддзялілася ад Сан-Габрыэля Васкі да Гамы і паплыла асобна. Бэрыа прыбыла у Лісабон 10 ліпеня 1499 года і Мікалау Коэльё асабіста даставіў навіны каралю Мануэлю I і каралеўскаму двару, які тады знаходзіўся ў Сінтры. У той жа час, яшчэ ў Каба-Вэрдэ, брат ды Гамы, Паўлу да Гама цяжка захварэў. Да Гама вырашыў застацца з ім на востраве Сант’яга, і даручыў свайму намесніку Жуану дэ Са плыць разам з Сан-Габрыэлем дадому. Пад кіраўніцтвам дэ Са Сан-Габрыэль прыбыў у Лісабон недзе ў канцы ліпеня — пачатку жніўня. Да Гама і яго хворы брат ў канчатковым выніку адплылі на гвінеяйскай каравэле ў Партугалію, але Паулў да Гама памёр у шляху. Да Гама спыніўся на Азорскіх астравах, каб пахаваць свайго брата ў манастыры Сан-Францыска ў Ангра-ду-Эроіжму, і затрымаўся там на некаторы час у жалобе па браце. У рэшце рэшт ён сеў на Азорскую каравэлу, нарэшце, прыбыў у Лісабон 29 жніўня 1499 г. (ў пачатку верасня па іншых крыніцах). Нягледзячы на свой меланхалічны настрой, да Гаме быў дадзены геройскі прыём, яго абсыпалі пашанамі, у тым ліку трыўмфальным шэсцем і грамадскімі урачыстасцямі. Кароль Мануэль напісаў два лісты, у якіх апісаў першы рэйс Васкі да Гамы, у ліпені і жніўні 1499, неўзабаве пасля вяртання з караблёў. Джыралама Серджыні таксама напісаў тры лісты, якія апісваюць першы рэйс ды Гамы ў бліжэйшы час пасля вяртання з экспедыцыі.
Экспедыцыя мела вялікія выдатки кошту — былі страчаныя адзін карабель і больш за палова каманды. Не удалося дасягнуць асноўнай місіі плавання — усталяваць гандлёвы дагавор з Калікутай. Тым не менш, спецыі, прывезеныя на астатніх двух караблях, былі прададзеныя з велізарным прыбыткам да кароны. Васка да Гама быў справядліва ўшанаваны ў адкрыцці прамога марскога шляху ў Азію. Яго шлях пасля будзе працягнуты штогадовымі Партугальскімі Індыйскімі Армадамі.
Гандаль спецыямі аказаўся адным з асноўных крыніц паступлення Партугальскай каралеўскай казны. Таксама, падарожжа да Гама ясна дало зразумець, што на ўсходняе узбярэжжа Афрыкі Contra Costa стала адыгрываць важнае значэнне для партугальскіх інтарэсаў; парты ўзбярэжжа забяспечвалі прэснай вадой, правізіяй, лесам і гаваннямі для рамонту, і служылі сховішчамі, дзе караблі маглі перачакаць неспрыяльнае надвор’е. Істотным вынікам экспедыцыі была каланізацыя партугальцаімі Мазамбіку.