cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Медыцынская маска
Гісторыя
Прататыпам медыцынскай маскі можна лічыць дзюбападобную скураную маску чумнога доктара, якая з’явілася ў Сярэдневеччы ў Еўропе, пад час эпідэміі бубоннай чумы: дзюбу напаўнялі араматычнымі солямі, лекавымі травамі і часнаком, каб абараніць доктара ад моташлівага паху гніючай плоці, стварыць антыбактэрыяльнае асяроддзе ўнутры маскі, а адтуліны для вачэй закрывалі шклом.
У канцы XIX стагоддзя дактары Поль Бёржэр і Йохан Мікуліч-Радзецкі адначасова вынайшлі маскі, больш падобныя на сучасныя. Перадумовай паслужыла адкрыццё мікрабіёлага Карла Флюге, які знайшоў патагены ў сліне.
У канцы 1897 года Поль Бёржэр стаў карыстацца маскай з шасці слаёў кісяі, якая ўтрымлівалася павязкамі на носе, каб засцерагчыся ад кантакту са слінай пацыентаў, якая разляталася пры размове, кашлі і чханні. Назіранні ён праводзіў больш за год, за які колькасць інфекцый у хворых, з якімі лекары працавалі ў масках, паменшылася.
Ужо ў 1920-х гадах медыцынскія маскі сталі выкарыстоўвацца ў большасці аперацыйных еўрапейскіх краін. Яны таксама ўжываліся сярод грамадзян падчас эпідэміі «іспанкі» і Першай сусветнай вайны для аховы ад хімічнай зброі.
Працаўнікі аховы здароўя
Простыя хірургічныя маскі абараняюць носьбітаў ад пападання вадкасцей у ротавую поласць і перашкаджаюць перадачы вадкасці ў арганізм ад носьбіта іншым, напрыклад, пацыенту. Яны таксама нагадваюць носьбітам, што нельга дакранацца да рота ці носа, бо ў адваротным выпадку можна занесці вірусы і бактэрыі пасля дакранання забруджанай паверхні. Яны таксама могуць знізіць распаўсюджванне інфекцыйных кропель вадкасці (якія пераносяць бактэрыі або вірусы), якія ўтвараюцца пры кашлі або чханні. Але адначасова няма відавочных доказаў таго, што аднаразовыя маскі, якія насілі члены хірургічнай групы, знізілі б рызыку заражэння ран пад час чыстых хірургічных працэдур.
Грамадства
Медыцынскія маскі карыстаюцца шырокай папулярнасцю ў краінах Усходняй Азіі. Іх выкарыстоўваюць каб знізіць верагоднасць распаўсюджвання захворванняў, якія перадаюцца праз паветра. У Японіі і Тайвані звычайна можна пабачыць такія маскі пад час сезона грыпу, іх носяць як праяву ўвагі да іншых і сацыяльнай актыўнасці. Медыцынскія маскі забяспечваюць пэўную ахову ад распаўсюджвання хвароб, а імправізаваныя маскі зніжаюць эфектыўнасць аховы ўдвая.
Хірургічныя маскі таксама можна выкарыстоўваць для ўтойвання асобы. Забаронена іх выкарыстанне ў амерыканскіх банках, крамах і г.д. Гэтая мера прынята з-за неднаразовага выкарыстання масак злачынцамі. На пратэстах у Ганконгу ў 2019—2020 гадах некаторыя ўдзельнікі акцый таксама насілі хірургічныя маскі, каб пазбегнуць раскрыцця асобы, і ўрад паспрабаваў забараніць такое выкарыстанне.
Эфектыўнасць
Было праведзена некалькі розных клінічных выпрабаванняў медыцынскіх масак у грамадскіх месцах і медыцынскіх установах. Пры правядзенні выпрабаванняў медыцынскіх масак у грамадскіх месцах, у васьмі з дзевяці выпадкаў маскі выкарыстоўваліся для аховы органаў дыхання здаровых людзей ад бактэрый і вірусаў, якія перадаюцца паветрана-кропельным шляхам. У выніку было выяўлена, што медыцынскія маскі могуць перашкаджаць заражэнню ў грамадскіх месцах пры ўмове ранняга выкарыстання.
Вынікі эпідэміялагічных даследаванняў, праведзеных сярод супрацоўнікаў медыцынскіх устаноў не выявілі значных адрозненняў у захворванні медыцынскіх працаўнікоў, якія выкарыстоўвалі нізкаэфектыўная рэспіратары-паўмаскі і якія выкарыстоўвалі медыцынскія маскі ў падобных умовах.
Тым не менш, Сусветная арганізацыя аховы здароўя рэкамендуе выкарыстоўваць медыцынскія маскі для барацьбы з грыпам і вострымі рэспіраторнымі інфекцыямі пры нізкай рызыцы заражэння, а ў сітуацыях высокай рызыкі заражэння, напрыклад пры туберкулёзе, рэкамендуецца выкарыстоўваць. На агульную эфектыўнасць аховы таксама можа ўплываць выкананне правіл асабістай гігіены.
Валімонт Бушкавіч
Валімонт Бушкавіч (каля  — 1399) — уплывовы літоўскі баярын, сын Бушкі.
Імя
Імя Валімонт (Валі'мант, Ва'лмант)— з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай старажытнасці.
Абедзве асновы гэтага імя, Val-, Mant-, вядомыя і ў сучаснай літоўскай антрапаніміі, і ў старапрускім іменніку.
Першая аснова Val- звязаная з літоўскім valyti "ачышчаць; рабаваць; забіваць", прускім *vālītvei "біцца; апракідваць (на зямлю)", з якім таксама звязанае блр. валіць, і далей з індаеўрапейскім *u̯el- "ціснуць, навальвацца, грувасціцца".
Другая аснова Mant- звязаная з літоўскім manta "перасоўная маёмасць; (ваенная) здабыча". Яно, у сваю чаргу, звязана з manyti, адно са значэнняў якога (апроч асноўнага "думаць, меркаваць") — "займець, здабыць".
Імя, такім чынам, мела значыць «той, хто б'ецца за здабычу» і ўяўляла сабой імя-пажаданне.
Вядомыя звесткі
Згадваецца сведкай ў Салінскім дагаворы (1398) як Walmundt Buschken son/Walymundt filius Busken, загінуў у бітве на Ворскле (1399), сярод ўдзельнікаў згадваецца як верхавод літоўскага баярства.
Меў сыноў Яўнута, Кезгайлу, Румбаўда (Румбольда), Шэдзібора, Судзівоя і Гудзігерда.
Згаданы ў 1416 г. у лісце інфлянцкага магістра брат Румбаўда Сегебут можа быць тоесны Шэдзібору, але можа быць і яшчэ адным сынам Валімонта.
Універсітэт Парыж-Усход — Крэтэй — Валь-дэ-Марн
Агульная характарыстыка
Універсітэт заснаваны 21 сакавіка 1970 года пасля расфармавання Парыжскага ўніверсітэта. Спачатку ва ўніверсітэце былі толькі факультэты медыцыны, эканомікі і права. У 1972—1985 гадах адкрываюцца факультэты літаратуры, гуманітарных навук, тэхналогій і менеджменту. Універсітэт сёння складаецца з 7 факультэтаў, а таксама інстытута адміністрацыі прадпрыемстваў, інстытута эргатэрапіі, падрыхтоўчага адміністрацыйнага інстытута, інстытута ўрбанізацыі, вышэйшай школы Монсуры, вышэйшай школы прыкладной інфарматыкі ў галіне менеджменту.
Распаўсюджванне COVID-19 у Латвіі
На лістапад 2020 года ў Латвіі пацверджана 133 866 дыягназаў каранавіруснай інфекцыі COVID-19, з іх 2386 скончыліся смерцю.
Першы пацыент з COVID-19 быў дыягнаставаны 2 сакавіка 2020 года, выпадкі захворвання выяўлены ў 24 самакіраваннях. 21 сакавіка заразіўся дэпутат Сейма краіны Артус Кайміньш, у сувязі чым Цэнтр прафілактыкі і кантролю захворванняў Латвіі прызначыў самаізаляцыю на 14 дзён усім дэпутатам і членам урада.
12 сакавіка абвешчана надзвычайнае становішча, закрыты школы і ВНУ. З 14 сакавіка забаронены ўсе публічныя мерапрыемствы, а неарганізаваныя мерапрыемствы абмежаваныя па колькасці 50 людзьмі, а па працягласці — часам 23:00. З 17 сакавіка спыненыя міжнародныя пасажырскія перавозкі.
31 студзеня 2020 года Міністэрства замежных спраў Латвіі рэкамендавала не ездзіць у Хубэй і ў цэлым ацаніць неабходнасць паездкі ў Кітай. Ён таксама рэкамендавала ўсім, хто вяртаўся з КНР і адчуваў сімптомы каранавіруснай інфекцыі, звярнуцца па медыцынскую дапамогу і інфармаваць пра свае паездкі і кантакты. 27 лютага 2020 года для тых, хто прыляцеў з Турцыі, быў уведзены 14-дзённы дамашні каранцін. Па дадзеных Цэнтра кантролю і прафілактыкі захворванняў Латвіі на 16 сакавіка на самаізаляцыі знаходзілася 250 чалавек.
20 сакавіка Сейм Латвіі падтрымаў закрыццё гульнявых залаў, і прыпыненне азартных гульняў у інтэрактыўнай асяроддзі. З 20 сакавіка ва ўсіх месцах гандлю людзі павінны абавязкова выконваць дыстанцыю 2 метры.
Рыпалімазані
Рыпалімазані (Ripalimosani) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кампабаса.
Насельніцтва складае 2588 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 78 чал./км². Займае плошчу 33 км². Паштовы індэкс — 86025. Тэлефонны код — 0874.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Сара Джэсіка Паркер
Са́ра Джэсіка Па́ркер (Sarah Jessica Parker, нар., Нелсанвіл, Агая, ЗША) — амерыканская актрыса і прадзюсар. Шырокую вядомасць прнесла ёй роля Кэры Брэдшоу з тэлесерыяла «Секс у вялікім горадзе», які выходзіў на амерыканскім тэлеканале HBO з 1998 па 2004 гады. За гэтую ролю актрыса чатыры разы была ўганаравана прэміяй «Залаты глобус» (2000, 2001, 2002, 2004) і двойчы прэміяй «Эмі» (2001, 2004).
Атон Восіпавіч Федаровіч
Атон Восіпавіч Федаровіч ( — ) — беларускі медык-хірург. Першы рэнтгенолаг Беларусі.
Біяграфія
Адкрыў першы рэнтгенкабінет на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Быў членам Таварыства мінскіх урачоў.
Дуліна (Шаркаўшчынскі раён)
Ду́ліна (, Дулино) — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Радзюкоўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска i засценак у складзе гміны Верхняе Дзісенскага павета, пазней у складзе гміны Казлоўшчына Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
У 1954—1987 гадах цэнтр Дулінаўскага сельсавета.
Алоіс Райнер
Алоіс Георг Ёзэф Райнер (Alois Georg Josef Rainer; нар., Штраўбінг, ФРГ) — нямецкі мяснік і палітык Хрысціянска-сацыяльнага саюза ў Баварыі, які з 2013 года з’яўляецца дэпутатам Бундэстагу ад зямлі Баварыя.
Ранняе жыццё і адукацыя
Райнер вырас у ў Баварскім Лесе (Ніжняя Баварыя) на мясной ферме з гасцініцай. З 1980 па 1983 год навучаўся на мясніка, пасля чаго служыў у арміі. Пасля сдачы кваліфікацыйных іспытаў у 1986 годзе ўзначаліў мясны бізнес сваіх бацькоў у 1987 годзе. Ён і сёння кіруе ім разам з сынам Маркусам.
Палітычная кар’ера
Райнер упершыню стаў дэпутатам Бундэстагу на парламенцкіх выбарах у Германіі 2013 года. У парламенце працаваў у камітэце па бюджэце і рэвізійнай камісіі з 2013 па 2019 год; у гэтай якасці быў дакладчыкам сваёй парламенцкай групы па гадавым бюджэце. З 2019 года з’яўляецца членам Камітэта па транспарце і лічбавай інфраструктуры, дзе выступае прэс-сакратаром сваёй парламенцкай групы.
Палітычная пазіцыя
У чэрвені 2017 года Райнер прагаласаваў супраць увядзення аднаполых шлюбаў у Германіі. 14 верасня 2021 года ўзяў шэфства над Марынай Золатавай, галоўнай рэдактаркай «TUT.BY» і беларускай палітычнай зняволенай.
Асабістае жыццё
Яго бацька (1921–2002) быў дэпутатам зямельнага парламента, а з 1965 па 1983 год і Бундэстагу. Яго старэйшая сястра таксама была дэпутатам Бундэстагу, з 2017 года ўзначальвае. Алоіс Райнер жанаты і мае двух дзяцей. Ён мае рымска-каталіцкае веравызнанне.
Геалогія Антарктыды
Асноўны артыкул: Антарктыда Большая частка Антарктыды — Антарктычная платформа, астатняя належыць да антарктычнага складкавага пояса, які з’яўляецца працягам Андаў. Антарктыда — тэктанічна спакойны мацярык з малой сейсмічнай актыўнасцю.
Трансантарктычныя горы ўздоўж разломаў ад мора Уэдэла да мора Роса перасякаюць амаль увесь мацярык і падзяляюць Антарктыду на дзве часткі — Усходнюю і Заходнюю, — якія маюць рознае паходжанне і геалагічную будову.
Карысныя выкапні: каменны вугаль, жалезныя, медныя і свінцовыя руды; знойдзены мінералы з утрыманнем брому, волава, марганцу, малібдэну, радовішчы графіту і інш. Ёсць сляды нафты, алмазаў і інш.
Геалагічная будова Усходняй Антарктыды
Усходняя Антарктыда прадстаўляе сабой старажытную дакембрыйскую кантынентальную Антарктычную платформу (кратон), падобную на платформ Індыі, Бразіліі, Афрыкі і Аўстраліі, якія ўтварыліся пры распадзе суперкантынента Гандваны. Узрост парод крышталічнага фундамента складае 2,5—2,8 млрд гадоў, самыя старажытныя пароды Зямлі Эндэрбі — звыш 3 млрд гадоў.
Фундамент пакрыты больш маладым асадачным чахлом, які сфарміраваўся 350—190 млн гадоў назад, у асноўным марскога паходжання. У слаях з узростам 320—280 млн гадоў прысутнічаюць ледавіковыя адклады, аднак больш маладыя гарызонты ўтрымліваюць рэшткі раслін і жывёл, у тым ліку іхтыязаўраў і дыназаўраў, што сведчыць аб моцным адрозненні клімату таго часу ад сучаснага. Знаходкі цеплалюбівых паўзуноў і папаратнікавай флоры былі зроблены яшчэ першымі даследчыкамі Антарктыды, і паслужылі адным з доказаў маштабных гарызантальных рухаў пліт, што пацвердзіла канцэпцыю тэктонікі пліт.
Геалагічная будова Заходняй Антарктыды
Заходняя Антарктыда з’яўляецца больш маладой і расчлененай вобласцю, якая ўтварылася на працягу апошніх 500 млн гадоў дадаваннем да Антарктычнай пліты дробных кантынентальных фрагментаў-мікрапліт.
Заходне-Антарктычная складкавая вобласць — сістэма рознаўзроставых гор, пласкагор’яў і дэпрэсій. Уключае горы Антарктычнага паўвострава і прылеглых прыбярэжных астравоў, горы Элсуэрт, пласкагор’і Зямлі Мэры Бэрд, вулканічны пояс прыбярэжнай часткі і дэпрэсіі мораў Уэдэла і Роса.
Горы Антарктычнага паўвострава даўжынёй каля 1200 км, шырынёй да 200 км, вышынёй да 4191 м (г. Джэксан) складзены з гнейсаў, амфібалітаў, граўвакава-сланцавых і пясчана-аргілітавых парод з праслоямі вулканітаў (магутнасцю больш за 15 км). Усе адклады прарваны інтрузіямі гранітоідаў; выразны уплыў грэнвільскай, байкала-каледонскай, герцынскай, кембрыйскай і альпійскай эпох складовасці.
Горы Элсуэрт даўжынёй больш за 400 км, найбольшай вышынёй 5140 м (масіў Вінсан). Складзены з карбанатна-тэрыгенных і вапняковых парод (магутнасць больш за 12 км); уплыў каледонскай і герцынскай эпох складкавасці.
Дэпрэсіі мораў Уэдэла і Роса адносяцца да альпійскага перадгорнага прагіну-жолаба. Ва ўпадзіне мора Роса асадкавыя пароды магутнасцю больш за 3 км.
IC 2736
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Харупель
Ха́рупель, або Хо́рупель — нізіннае балота ў Клецкім і Капыльскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, у пойме ракі Морач. Плошча балота складае 2,8 тыс. га, у межах прамысловага паклада 2 тыс. га. Глыбіня торфу да 4,6 м, сярэдняя 2 м, ступень распаду 44%, попельнасць 20%. Станам на 1984 год запасы торфу складалі 7,3 млн тон. Торф здабываецца на ўгнаенне. Балота асушана ў Капыльскім раёне дрэнажом, у Клецкім пераважна адкрытай сеткай. Асушаныя землі пад сенажаццю і ворывам.
Цік колеру хакі
Цік колеру хакі (Khaki drill, KD) — брытанскі ваенны тэрмін для тыпу тканіны і ваеннай формы, вырабленай з яе.
Гісторыя
Уніформа колеру хакі была ўпершыню ўведзена ў 1848 годзе ў. Неўзабаве, як і Корпус разведчыкаў, іншыя палкі ў Індыі прынялі форму, і ў рэшце рэшт яна стала выкарыстоўвацца ва ўсіх брытанскіх войсках.
Цік колеру хакі насілі ў якасці баявой формы з 1900 па 1949 год і часцей за ўсё выкарыстоўвалі ў пустыні і тропіках. Варыянт, які дагэтуль называюць Khaki drill або KD, носяць брытанскія ўзброеныя сілы ў неваюючых краінах з цёплым надвор’ем, дзе брытанцы актыўна служаць (напрыклад, персанал, размешчаны на на Кіпры, будзе насіць любы з чатырох працоўных варыянтаў гэтай формы). Як правіла, KD прадстаўляў сабой шэраг розных узораў уніформы з лёгкай тканіны колеру хакі, звычайна з бавоўны, якую ўпершыню насілі салдаты Брытаніі і Брытанскай імперыі падчас. Канада распрацавала свой уласны ўзор пасля Першай сусветнай вайны, і ён стаў звычайнай уніформай для ваенных у Канадзе, пры гэтым афіцэры мелі магчымасць набываць больш якасную вопратку ў прыватным парадку. У Другую сусветную вайну канадцы, якія служылі на Ямайцы і ў Ганконгу, насілі KD канадскага ўзору; войскі ў Італіі насілі KD, які пастаўляўся брытанцамі, звычайна брытанскай, індыйскай або амерыканскай (War Aid) вытворчасці.
Паўночная Афрыка і Міжземнамор’е
У пачатку і на Міжземнаморскім тэатры брытанскія войскі насілі шорты або штаны KD з кашулямі з тканіны  з доўгімі рукавамі. Светла-карычневае адценне KD больш падыходзіла для пустынных або паўпустынных рэгіёнаў, чым «цёмны хакі» або карычневая саржа, якія выкарыстоўваліся ў. Аднак, калі саюзнікі прасунуліся праз Італію, усё часцей сталі аддаваць перавагу джынсавым камбінезонам колеру хакі з двух частак. Да 1943 года кашулю KD пачалі замяняць больш трывалай баваўнянай KD.
Далёкі Усход
На Далёкім Усходзе брытанцы апынуліся ў стане вайны з японцамі, апранутымі ў непрактычную форму KD. Кашулі і штаны павінны былі быць пафарбаваны ў зялёны колер у якасці часовага спосабу, пакуль не з’явіцца больш падыходнае адзенне для джунгляў. Хутка была распрацавана новая трапічная форма ў колеры Jungle Green (JG) — блузка JG Aertex, JG Aertex (у якасці альтэрнатывы блузцы) і штаны баявога колеру JG з баваўнянага ціку. У гарачых і вільготных умовах Паўднёва-Усходняй Азіі JG амаль адразу цямнеў ад поту.
Пасля Другой сусветнай вайны
Баявая форма колеру хакі выкарыстоўвалася да канца 1960-х гадоў, а розныя прадметы формы KD, JG і аліўкава-зялёнага колеру (OG) заставаліся ў продажы для салдат, якія служылі ў Міжземнамор’і, на Блізкім Усходзе або ў тропіках пасля вайны. Аднак да канца 1940-х запасы вычарпаліся, і новая трапічная форма 1950 года была даступная як у KD, так і ў JG. Ён быў дрэнна спраектаваны, з дрэнна падагнанай курткай з тканіны Aertex з дрэннай рэпутацыяй і спражкамі на падцяжках, якія ўпіваліся ў сцёгны, калі ваенныя маршыравалі ў поўнай форме. У рэшце рэшт была скапіяваная значна больш практычная кашуля JG палкоў, замяніўшы куртку ўзору 1950 года. Тым не менш, войскі па-ранейшаму шукалі больш старыя, часоў вайны, выпускі лепшага камплекта KD, JG і OG.
Барыс Андрэевіч Вількіцкі
Барыс Андрэевіч Вількіцкі (, Пулкава — ) — рускі марскі афіцэр, гідрограф, геадэзіст, даследчык Арктыкі.
Іосіф Станіслававіч Уншліхт
Іо́сіф (Ю́заф) Станісла́вавіч У́ншліхт (, Млава,  —, палігон «Камунарка», Маскоўская вобласць) — партыйны дзеяч СДКПіЛ і УКП(б), адзін з стваральнікаў савецкіх органаў дзяржаўнай бяспекі — УЧК—ДПУ.
Барыс Андрэевіч Вількіцкі
Нарадзіўся ў сям’і беларускага шляхціча з Барысаўшчыны генерал-лейтэнанта Андрэя Іпалітавіча Вількіцкага. Закончыў Марскую акадэмію (1908). У 1913—1915 гг. начальнік гідраграфічнай экспедыцыі на караблях «Таймыр» і «Вайгач», што адкрыла Паўночную Зямлю, а затым наладзіла першае плаванне па Паўночным марскім шляху з Уладзівастока да Архангельска (1914—1915) і сабрала значныя картаграфічныя, акіяналагічныя і метэаралагічныя матэрыялы. З 1920 г. у эміграцыі ў Бельгіі.
Імёнамі Вількіцкіх (бацькі Андрэя і сына Барыса) названыя праліў паміж Паўночнай Зямлёй і паўвостравам Таймыр і астравы ва Усходне-Сібірскім моры.
Іосіф Станіслававіч Уншліхт
Біяграфія
Нарадзіўся 19 снежня 1879 года ў Млаве (цяпер у Польшчы) у польскай мяшчанскай сям’і. Адукацыю атрымаў на Вышэйшых тэхнічных курсах у Варшаве, электратэхнік. У 1900 годзе ўступіў у шэрагі Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ), якая ў 1906 увайшла ў РСДРП, бальшавік. Да Кастрычніцкай рэвалюцыі шэсць разоў падвяргаўся арыштам, правёў шмат гадоў у царскіх засценках турмаў і сібірскай спасылцы.
У красавіку 1917 года — член Петраградскага савета.
У кастрычніку 1917 года — член Петраградскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта.
У 1917—1918 гадах — член калегіі Наркамата ўнутраных спраў РСФСР.
У пачатку 1918 года ваяваў з немцамі пад Псковам.
У красавіку 1918 — студзені 1919 года — старшыня Цэнтральнай калегіі па справах палонных і бежанцаў.
У красавіку 1919 года — намеснік старшыні Савета абароны Літоўска-Беларускай ССР.
Падчас вайны з Польшчай быў членам Рэўваенсавета 16-й арміі Заходняга фронту і ўваходзіў у склад Рэвалюцыйнага Камітэта Польшчы.
З жніўня 1923 года — член РВС СССР і начальнік забеспячэння РСЧА.
У 1924—1925 гадах — член Цэнтральнай рэвізійнай камісіі РКП(б). З 1925 года — кандыдат у члены ЦК УКП(б).
У лютым 1925 — чэрвені 1930 года — намеснік старшыні РВС СССР і намеснік наркама па ваенных і марскіх справах СССР. Адначасова з студзеня 1927 — старшыня «Тсаавіяхім» СССР. У 1933—1935 гадах — начальнік Галоўнага ўпраўлення Грамадзянскага паветранага флоту пры СНК СССР.
11 чэрвеня 1937 года арыштаваны, абвінавачаны ў прыналежнасці да «дыверсійна-шпіёнскай сеткі польскай выведкі ў СССР», якая існавала ў выглядзе так званай «Польскай арганізацыі вайсковай».
Падчас допыту пракурорам Саюза ССР ён нічога не заявіў аб сваёй недатычнасці да контррэвалюцыйнай арганізацыі таму, што падчас гэтага допыту прысутнічала некалькі чалавек упаўнаважаных НКУС, пры якіх ён баяўся адмаўляцца ад сваіх ранейшых паказанняў, а таму і перад пракурорам Саюза пацвердзіў усе свае ранейшыя паказанні». (Справа Уншліхта, т. I, л. д. 103.) Нягледзячы на абсурднасць прад’яўленых супраць Уншліхта абвінавачванняў і яго катэгарычную адмову ў судзе ад усіх паказанняў, дадзеных ім у выніку яго збіцця, Ваенная Калегія асудзіла яго да вышэйшай меры пакарання. Па сутнасці справы, гэта быў не суд, а простае выкананне фармальнасцей. Дастаткова сказаць, што ўсё судовае разбіральніцтва па справе Уншліхта адбывалася на працягу 20 хвілін.
Расстраляны 29 ліпеня 1938 года на палігоне «Камунарка» (Маскоўская вобласць).
У 1956 годзе быў пасмяротна рэабілітаваны і адноўлены ў партыі.
Памяць
25 лютага 1931 года ў Хабараўску была заснавана Далёкаўсходняя краёвая школа грамадзянскіх пілотаў імя І. С. Уншліхта «Тсаавіяхім». З 1 мая 1934 года на яе базе адкрыўся Хабараўскі аэраклуб імя Герояў лётчыкаў-чалюскінцаў Тсаавіяхіма, які працуе да гэтага часу.
Літоўская мова
Літо́ўская мо́ва (радзей сустракаецца варыянт Летувіская мова ; lietuvių kalba) — мова ўсходнебалтыйскай падгрупы балтыйскіх моў, якой карыстаецца (2012) каля 3 млн асоб  — галоўным чынам, літоўцы — у Літве (2,8 млн ), а таксама ў Беларусі, паўночна-ўсходняй Польшчы, Расіі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і Германіі. З’яўляецца дзяржаўнай мовай Літвы.
Вылучэнне з цэнтральнай групы балтыйскіх моў і складванне ранніх форм літоўскай мовы адносяць да V—VII стст. Сучасныя формы пачалі складвацца пасля XIII ст. у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнебалтыйскіх моў, якія апынуліся ў межах Вялікага Княства Літоўскага. Першыя пісьмовыя помнікі з’явіліся ў XVI ст.
Сучасная літоўская літаратурная мова пачала стварацца з 1880-х гг. на аснове балцкіх гаворак вакол горада Марыямпале (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаў ). Алфавіт літаратурнай мовы на лацінскай графічнай аснове.
Лінгвісты вылучаюць дзве групы гаворак (дыялектаў): група гаворак (дыялект) і жамойцкая група гаворак (дыялект), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на паддыялекты.
Алфавіт
Дзеля запісу літоўскай мовы з XVI ст. выкарыстоўваецца трохі змененая лацінка. Гвалтоўнае насаджэнне кірыліцы, якое адбывалася ў другой палове 1860-х гадоў, выклікала супраціўленне і вынікаў не прынесла. У 1901—1905 гадах была праведзена рэформа правапісу, калі былі ўнесены змены таксама і ў алфавіт.
Алфавіт сучаснай літоўскай мовы створаны на лацінскай аснове. На форму графікі паўплывалі таксама некаторыя літары чэшскага і польскага алфавітаў. Літоўскі алфавіт складаецца з 32 літар:
Фанетыка
Для сістэмы вакалізму літоўскай мовы характэрны кароткія (a, e, i, u) і доўгія (ą, ę, ė, y, į, ų, ū, o) галосныя. Многія лінгвісты лічаць, што ў беларускай мове аканне/яканне — гэта з‘ява субстратнага балцкага паходжання. У рэгіёне толькі ў беларусаў і літоўцаў яканне замацавана графічна ў літаратурнай норме. Тое, што ў сучасных літоўцаў у не запазычаных словах пішацца як е, чытаецца як гук, вельмі блізкі да я. Для перадачы ж уласна гуку [e:] у літоўскай мове прыйшлося ўвесці асобную літару — ė (e з дыякрытычным знакам — кропкай), якая пазначае доўгі закрыты [ē].
Асаблівасць фанетычнага ладу літоўскай мовы — наяўнасць дыфтонгаў (ei, ai, ui, au, ie, uo), трыфтонгаў (ieu, uoi), а таксама мяшаных дыфтонгаў (a, e, i, u + l, m, n, r) і трыфтонгаў (ie, uo + l, m, n, r).
Усе зычныя, за выключэннем j, маюць пары па цвёрдасці — мяккасці.
Націск рухомы, з дынамічным і музычным элементамі. Ён свабодны, можа падаць на любы склад у выразе, а таксама змяняць сваю пазіцыю пры змене выразу.
Інтанацыя бывае сыходная, калі тон рэзка падымаецца і апускаецца (акут), і ўзыходная — тон падымаецца і апускаецца павольна (цыркумфлекс); для ўказання на тое, што націскны склад вымаўляецца коратка, ужываецца гравіс.
Граматыка
У граматычную сістэму ўваходзяць 11 часцін мовы. Граматыка літоўскай мовы няпростая, але падпарадкаваная строгім правілам. Літоўская — мова з развітай сістэмай флексій, што робіць яе падобнай на лацінскую, асабліва ў сваім фіксаванні склонавых канчаткаў і выкарыстанні для апісання назоўнікаў размешчаных перад ім прыметнікаў ці іншых назоўнікаў, якія ставяцца ў родным склоне.
У літоўскай мове два роды — мужчынскі і жаночы (прыметнікі, залежныя дзеепрыметнікі і субстантыўныя займеннікі маюць і ніякі род), адзіночны і множны лік (у гаворках і мастацкай літаратуры сустракаецца парны).
Адрозніваецца пяць тыпаў скланення, сем склонаў назоўнікаў: (linksniai): vardininkas (назоўны), kilmininkas (родны), naudininkas (давальны), galininkas (вінавальны), įnagininkas (творны), vietininkas (месны) i šauksmininkas (клічны). Месны склон ужываецца без прыназоўнікаў, напрыклад, mokykloje — у школе. Некалі існавалі 4 тыпы гэтага склону, два з якіх захаваліся толькі ў літоўскіх гаворках на тэрыторыі Беларусі (у ваколіцах Дзятлава — гл. зецельская гаворка, Лаздунаў, Гервятаў).
У літоўскай мове няма артыкляў.
Існуе чатыры часы дзеясловаў: цяперашні, будучы, мінулы, радзей выкарыстоўваецца шматразовы мінулы. Такім чынам, ужываюцца дзве разнавіднасці прошлага часу. Дзеясловы маюць тры спражэнні, простыя і складаныя формы (утвараюцца шляхам спалучэння дапаможнага дзеяслова būti — быць з дзеепрыметнікамі), чатыры лады (ускосны, загадны, умоўны і абвесны). Дзеяслоў характарызуецца багаццем розных прыслоўных утварэнняў, якія маюць шырокае сінтак­січнае выкарыстанне.
Літоўская мова адрозніваецца багаццем форм дзеепрыметнікаў, якіх некалькі дзясяткаў. Апрача дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, якія маюць усе чатыры формы часу, ёсць паўдзеепрыметнікі, у гаворках і мастацкай літаратуры ўжываецца супін. 3 сінтаксічных асаблівасцей вылучаюцца родны прыналежны склон у функцыі прыметніка (aukso žiedas — залаты пярсцёнак), давальны самастойны, дзеепрыслоўе ў ролі дапаўнення, разнастайныя канструкцыі з дзеепрыметнікамі.
Літоўская мова вельмі цікавая для мовазнаўства, бо шмат у чым захавала першапачатковую фанетыку і марфалагічныя асаблівасці індаеўрапейскай мовы.
Лексіка
Базавая лексіка літоўскай мовы мае невялікую колькасць запазычанняў. Ёсць старыя запазычанні (senieji skoliniai) з моў суседніх рэгіёнаў. Сярод іх: stiklas (шкло), muilas (мыла), gatvė ад славянскага «гатво», дарога, spinta ад нямецкага der Spind. Прысутнічаюць таксама словы лацінскага і грэчаскага паходжання (ciklas, schema і г.д.). Пасля аднаўлення Літвой незалежнасці ўзмацняецца ўплыў англійскай мовы (hakeris, singlas і іншыя).
Гаворкі літоўскай мовы
Літоўская мова падзяляецца на дзве асноўныя гаворкі (дыялекты): аўкштайцкая гаворка (aukštaičių tarmės) і жамойцкая гаворка (žemaičių tarmės). У аўкштайцкай гаворцы вылучаюць тры асноўныя групы гаворак (паддыялекты): усходняя, заходняя і паўднёвая (дзукская). У жамойцкай гаворцы (дыялекце) таксама вылучаюць тры групы гаворак (паддыялекты): заходняя, паўночная і паўднёвая. Часам жамойцкая гаворка разглядаецца як асобная жамойцкая мова.
Напалеон Феліксавіч Яленскі
Напалеон Феліксавіч Яленскі (Napoleon Jeleński, Наполеон Феликсович Еленский),, вёска Лучыцы, Мазырскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя — 11 мая , Цепліцы, Чэхія, Аўстра-Венгрыя, — грамадскі дзеяч, удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў.
Паходжанне і сям'я
Належаў да каталіцкага шляхецкага роду Яленскіх гербу «Корчак», прадстаўнікі якога мелі значныя маёнткі ў Новагародскім і Мазырскім павеце ВКЛ, дзе і займалі высокія земскія пасады.
Нарадзіўся ў родавым маёнтку Лучыцы Мазырскага павета Мінскай губерні Расійскай імперыі ў сям'і Фелікса Янавіча Яленскага (нар.1775) і яго жонкі Камілы Янаўны-Хрызастомаўны Рдултоўскай. Яго поўнае імя, дадзенае пры хросце, Напалеон-Міхал-Ян Феліксавіч Яленскі.
Бацька Фелікс быў сынам новагародскага кашталяніца і мазырскага павятовага маршалка (1795—1802) Яна Рафалавіча Яленскага (1756—1810) і яго жонкі Юсціны Абуховіч, служыў мазырскім павятовым харунжым (1797—1802), старшынёй II дэпартамента Галоўнага суда Мінскай губерні (1802—1805) і мазырскім павятовым маршалкам (1805—1808).
Маці Каміла была дачкой новагародскага падваяводы і новагародскага харунжага (1768—1791) Яна-Хрызастома Антонавіча-Ежавіча Рдултоўскага (1735—1791) са Снова і яго трэцяй жонкі графіні Францішкі Станіславаўны-Фердынандаўны Ржавускай (дачкі графа Станіслава-Фердынанда Ржавускага і князёўны Кацярыны Радзівіл).
У 1801—1802 упамінаецца, што за Феліксам Янавічам Яленскім у Мазырскім павеце лічыўся спадчынны маёнтак Касейск (Касейкі) з трыма вёскамі (262 рэвізскія душы), які ў 1838 быў ва ўладанні яго маці Камілы з Рдултоўскіх Яленскай, налічваў ужо 162 мужчынскія душы і 171 жаночую і быў аддадзены ў арэнднае трыманне. Ад бацькі Феліксу перайшоў родавы маёнтак Лучыцы (фальварак Лучыцы, вёскі Лучыцы, Слабада, Хойна і Рудня) у Мазырскім павеце, дзе ў 1839 налічвалася 238 мужчынскіх душ і 297 жаночых. У 1814 за Феліксам Яленскім у яго маёнтку Дудзічы ў Рэчыцкім павеце Мінскай губерні налічвалася 329 рэвізскіх душ, а ў Мазырскім павеце ў яго маёнтках налічвалася 609 душ. Паводле рэвізіі 1816 Фелікс Яленскі валодаў маёнткам Дудзічы ў Рэчыцкім павеце, дзе ўжо мелася 285 душ (97 двароў), а ў 1817 — 329 душ.
Стрыечным братам Напалеона Яленскага быў Антон Паўлавіч Яленскі (1818—1874), адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў.
Адукацыя
Скончыў гімназію ў Вільні і Віленскі ўніверсітэт у 1829.
Удзел у паўстанні 1830—1831 гадоў
У 1831 стаў членам таемнага таварыства — Віленскага камітэта. У ходзе Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гадоў на Напалеона Яленскага быў напісаны данос аб тым, што ён збіраў змоўцаў у сваім доме ў Мазырскім павеце і ўзбройваў сялян для паўстання. Аднак Яленскі быў вызвалены следчай камісіяй у Мінску з-за недахопу доказаў. Быў заўважаны ў вольнадумных выказваннях, але супраць расійскага ўрада не дзейнічаў. Паводле ўласнага прызнання на допытах пасля арышту ў 1838 па справе таемнага таварыства ў Мазырскім павеце, Яленскі ўдзельнічаў у паўстанні 1830—1831 гадоў у радзівілаўскім апалчэнні, але атрымаў дараванне сваім дзеянням з боку расійскіх улад. Вярнуўся адразу ў свае маёнткі ў Мазырскім павеце, дзе пазнаёміўся і пасябраваў з маянткоўцам Янам Казіміравічам Рудзяеўскім, сваім суседам па павету і будучым мазырскім павятовым маршалкам.
Таемнае таварыства ў Мазырскім павеце (1833—1839)
У 1833 у Мазырскім павеце было створана (невялікае па колькасці) таемнае таварыства, якое падзяляла ідэі «арыстакратычнай партыі» польска-ліцвінскай палітычнай эміграцыі на чале з князем Адамам-Ежы Чартарыйскім ў Парыжы. Мэтай дзейнасці таварыства было аднаўленне Рэчы Паспалітай праз узброенае паўстанне і стварэнне дзяржавы на канстытуцыйна-манархічных падставах. Пачатак стварэнню таварыства быў пакладзены ініцыятывай Д. Булеўскага, эмісара «арыстакратычнай партыі» Чартарыйскага, прысланага з-за мяжы для вярбоўкі прыхільнікаў у Мінскую губерню. Таварыства праіснавала да 1838—1839, калі былі арыштаваны і ўтрымліваліся ў вязенні ў Вільні яго члены (Ян Былеўскі, Напалеон Яленскі, Ян Яленскі, Ян Рудзяеўскі, Пётр Грабоўскі, Генрык Зялёнка і Аляксандр Гутоўскі).
Першым заахвочаным членам і арганізатарам таварыства стаў у 1833 шляхціц Ян Былеўскі, сын Маўрыцыя Былеўскага, ураджэнец Пінскага павета Мінскай губерні і гаспадарчы камісар маёнтка Рафалаўка графіні Алізар, размешчанага ў Луцкім павеце Валынскай губерні. Менавіта Яну Былеўскаму эмісар Булеўскі даручыў стварыць у Пінскім і Мазырскім паветах таемныя таварыствы, для чаго неабходна было прыводзіць завербаваных членаў да прысягі вернасці таварыству, завесці сакратара, назапашваць грошы і зброю і быць гатовым у любы момант далучыцца да паўстання. Аднымі з першых, з кім павёў размовы Ян Маўрыцавіч Былеўскі аб стварэнні таемнага таварыства, былі тагачасны мазырскі павятовы маршалак Ян Казіміравіч Рудзяеўскі, Напалеон Феліксавіч Яленскі і ксёндз петрыкаўскага касцёла Пётр Шыманавіч Грабоўскі, якія падтрымалі ініцыятыву Былеўскага і адразу прынеслі прысягу вернасці таварыству ў доме Яна Рудзяеўскага ў маёнтку Маісеевічы Мазырскага павета. Ксёндз Грабоўскі быў прызначаны сакратаром. У таварыства было ўцягнута вельмі малая колькасць людзей.
Пазней, пасля арышту ў 1839, Пётр Грабоўскі паведаміў следчай камісіі ў Вільні, што стварэнне мазырскага таварыства было выпадковым і нават несур'ёзным, што складана знайсці ў Мазырскім павеце нават пяць членаў камітэта (як задумвалася арганізатарамі) і дзейнасць таварыства скончылася нічым. Грабоўскі расказаў, што ніякіх дакументаў аб дзейнасці таварыства (інструкцый, уставы, правіл) не мелася, грашовых складак не было, а толькі распаўсюджваліся ў павеце таемна прысланыя з-за мяжы Булеўскім кніга Адама Міцкевіча (1798—1855) «Кнігі польскага народа і польскага пілігрымства» у 20 экзэмплярах і часопіс, які выдаваўся ў Парыжы польска-ліцвінскай эміграцыяй. На допытах ксёндз паведаміў, што ідэі таварыства ў Мазырскім павеце распаўсюджваліся слаба з-за нізкай актыўнасці членаў: Ян Рудзяеўскі быў заняты жаніцьбай, а Напалеон Яленскі — уладкаваннем новай гаспадаркі. Арыштаваны расійскімі ўладамі ў 1838 Ян Рудзяеўскі паведаміў, што «увесь гэты саюз скончыўся на першым жа сходзе» (на тым, які адбыўся ў доме Рудзяеўскага ў 1833). Аднак гэта было не зусім так.
Фактычна таемнае таварыства ў Мазырскім павеце ў 1833—1839 было групай людзей (Ян Былеўскі, Напалеон Яленскі, Ян Яленскі, Ян Рудзяеўскі, Пётр Грабоўскі), аб'яднаных сваяцкімі і сяброўскімі сувязямі, што былі незадаволены расійскім панаваннем у краі, але імкнуліся скрываць свае думкі ад шырокага наваколля людзей. Ян Яленскі быў стрыечным братам Напалеону Яленскаму і родным братам Антону Паўлавічу Яленскаму (1818—1874), аднаму з будучых кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. У гэтых людзей былі свае прадстаўленні аб годнасці і гонары. Канкрэтная сутнасць іх дзейнасці заключалася ў тым, што, рызыкуючы сваёй небяспекай, яны дапамагалі хаваючымся ў беларускіх і ўкраінскіх губернях Расійскай імперыі ўдзельнікам паўстання 1830—1831 гадоў, эмігрантам і іх сваякам. Яны чыталі і распаўсюджвалі ў паветах забароненую расійскімі ўладамі літаратуру, імкнуліся знайсці сувязі з адзінадумцамі ў Мінску і Вільні, цікавіліся тым, што адбывалася ў эміграцыйным асяродку, збіралі сродкі ў дапамогу бедным суайчыннікам. Пры гэтым на працягу некалькіх год ім удавалася не прывабліваць увагу мясцовай паліцыі. На кантрактах у Мінску ў 1836 Напалеон і Ян Яленскія пацікавіліся ў прыехаўшых дваран з усёй Мінскай губерні аб палітычнай дзейнасці польска-ліцвінскай эміграцыі, а такасама тым, ці ёсць «ад яе дзеючыя асобы ў краі».
У 1836 г. на кантакт з гэтай групай людзей выходзіць Шыман Канарскі праз свайго прадстаўніка Ігната Родзевіча, маянткоўца Пінскага павета. Верагодна, Шыман Канарскі даведаўся аб Напалеону Яленскім ад кагосьці з эмігрантаў з Галіцыі, бо прасіў Родзевіча знайсці Яленскага ў Мазырскім павеце. У тым жа 1836 г. Ігнат Родзевіч паехаў да Напалеона Яленскага, аб'явіў яму аб існаванні таемнага дэмакратычнага таварыства «Садружнасці польскага народа» (1835—1837) і паспрабаваў змяніць сутнасць дзейнасці таемнага таварыства дваран у Мазырскім павеце: адысці ад пазіцый «арыстакратычнай партыі» палітычнай эміграцыі на чале з князем Чартарыйскім і перайсці на «дэмакратычныя» погляды дэмакратычнага таварыства «Садружнасці польскага народа» (1835—1837), якое ўзначальваў Шыман Канарскі. У прыватнасці, Ігнат Родзевіч прапанаваў Напалеону Яленскаму ўступіць у склад «Садружнасці польскага народа», склаў арганізацыйныя дакументы і прасіў Яленскага імем эмісара Шымана Канарскага і імем Станіслава Казакевіча прыняць абавязкі сакратара дэмакратычнага таварыства. Яленскі пакінуў у сябе перададзеныя яму дакументы і кнігі.
Аднак калі Родзевіч праз некалькі дзён вярнуўся, каб даведацца аб рашэнні Напалеона Яленскага, апошні адмовіўся ўступаць у дэмакратычнае таварыства «Садружнасці польскага народа», іх размова прывяла да спрэчкі. Яленскі быў нязгодны з Родзевічам па пытанні аб новых адносінах шляхты з сялянамі, што прапагадавалі Канарскі і яго дэмакратычнае таварыства: аб неабходнасці асветы сялян і прыцягненні іх, як роўных сабе, да магчымага паўстання супраць расійскага ўрада, што будзе гарантыяй поспеху паўстання. Акрамя таго, Напалеон з падазронасцю аднёсся да чарговага эмісара (пасля эмісара Булеўскага), які навязвае мясцовым маянткоўцам свае «правілы гульні»: пасады, прысягу і інш., што падвяргае вялікай небяспецы лёсы і нават жыцці ўдзельнікаў таемнага таварыства ў выпадку выкрыцця яго расійскімі ўладамі. Незадаволены гэтымі спрэчкамі Родзевіч звярнуўся да стрыечнага брата Напалеона Яна Паўлавіча Яленскага, якому расказаў аб існаванні таемнага таварыства «Садружнасць польскага народа» і аб адмове Напалеона і прапанаваў стаць сакратаром, што Ян Яленскі і абяцаў зрабіць.
Аднак, у канечным выніку, ідэя ўступлення ў дэмакратычнае таварыства Канарскага не знайшла падтрымкі членаў мазырскага таемнага таварыства дваран, бо ім не спадабалася ідэя «пасябраваць з сялянамі», якую прапагандаваў Шыман Канарскі. Кантакты і размовы з прадстаўнікамі Шымана Канарскага не прымусілі членаў таемнага таварыства ў Мазырскім павеце перайсці на «дэмакратычныя пазіцыі» («пасябраваць з сялянамі») і не зрабілі дзейнасць таварыства болей актыўнай ці арганізаванай, але зрабілі яе болей небяспечнай, бо царскія ўлады даўно вялі вышук Канарскага. Арышт 27 мая 1838 на станцыі Крыжоўка паміж Вільняй і Мінскам Шымана Канарскага, а пазней і яго прадстаўнікоў, прывёў да арышту ў 1838—1839 і многіх людзей, якія спачувалі ці мелі цесныя кантакты з Канарскім, у тым ліку — і членаў таемнага таварыства ў Мазырскім павеце. Сам Напалеон Яленскі быў арыштаваны расійскімі ўладамі ў 1838.
Напалеон Яленскі на следстве заявіў, што з Шыманам Канарскім уласна не быў знаёмы, на допытах трымаўся мужна, прызнальныя паказанні даваў толькі пад ціскам неабвержных доказаў, вочных ставак, доказаў з боку іншых падследных. У прыватнасці, ён вымушаны быў прызнаць існаванне ў Мазырскім павеце таемнага таварыства, створанага па правілах эмісара Булеўскага, аднак падкрэсліваў, што стварэнне таварыства праходзіла ў несур'ёзнай, хутчэй, жартоўнай абстаноўцы, прысягу ніхто не прыносіў і надалей ніякай дзейнасці не ажыццяўляў. На следстве найбольш сур'ёзныя абвінавачанні супраць Напалеона Яленскага паказаў Ігнат Родзевіч. І Напалеон Яленскі вымушаны быў згадзіцца, што аднойчы завёў размову аб знаёмым купцы з Бабруйска, у якога можна было набыць порах, свінец і зброю, і цікавіўся, ці след зрабіць такі запас. Следчая камісія ў Вільні таксама выявіла, што Напалеон Яленскі прыняў канспірацыйнае імя «Ксеард», чытаў арганізацыйныя дакуметы дэмакратычнага таварыства, якія пазней спаліў, каб пазбегчы іх выяўлення. У паперах Яленскага была знойдзена ўстава «Садружнасці польскага народа», перапісаная ўласнай рукой Напалеона Яленскага, што сведчыла аб інтарэсе Яленскага да дзейнасці дэмакратычнага таварыства «Садружнасці польскага народа» на чале з Шыманам Канарскім.
Высылка на Каўказ
У 1839 Яленскі быў асуджаны за ўдзел у таемным таварыстве і антыўрадавай дзейнасці, аднесены да трэцяга разраду дзяржаўных злачынцаў, пазбаўлены дваранства і сасланы шараговым салдатам служыць у расійскае войска ў асобны Каўказскі корпус. Яго нерухомую маёмасць было дазволена пакінуць законным спадчыннікам.
Ваяваў у складзе свайго корпуса на Каўказе (у Чачні). За ўдзел у сутычках і штурме расійскімі войскамі чачэнскага аула Ахульго атрымаў афіцэрскі чын з правам пражывання ў Пензенскай губерні Расійскай імперыі. Паводле слоў Станіслава Шумскага, Напалеон Яленскі вызначаўся прыкрым характарам, не меў даверу да суссыльных, падазраваў іх у даносах уладам.
Таісія Іванаўна Доўнар
Таісія Іванаўна Доўнар (нар., в. Шацк, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі юрыст; кандыдат юрыдычных навук (1986), доктар юрыдычных навук (1997), прафесар БДУ (1998).
Напалеон Феліксавіч Яленскі
Вяртанне ў Мазырскі павет
Пасля вяртання ў 1844 у родны маёнтак Лучыцы ў Мазырскім павеце, займаўся гаспадаркай і нідзе не служыў. У 1836 паводле рэвізіі яго маёнткі Лучыцы і Касейск налічвалі 450 мужскіх і 490 жаночых душ. Пасля многіх год, якія мінулі з часу дзейнасці ў таемным таварыстве дваран у Мазырскім павеце, Напалеон Яленскі змяніў свае стаўленне да ідэі Шымана Канарскага «пасябраваць з сялянамі». Яленскі арганізаваў у сваіх маёнтках школу для сялянскіх дзяцей, якіх і сам там вучыў.
Таісія Іванаўна Доўнар
Біяграфія
Скончыла ў 1961 годзе Шацкую сярэднюю школу, у 1964 годзе — Мінскае медвучылішча № 1, юрыдычны факультэт БДУ (1973). Працавала фельчарам-лабарантам Раваніцкай участковай бальніцы Чэрвеньскага раёна, фельчарам-лабарантам Мінскага медыцынскага інстытута павышэння кваліфікацыі. З 1977 года выкладчык БДУ. З 1998 года прафе­сар кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права юрыдычнага факультэта БДУ.
Звежын (гміна)
Зве́жын (Zwierzyn) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Стшэлецка-Дрэздэнэцкага павета Любушскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Звежыне. Плошча гміны складае 100,98 км². Станам на 2004 год у гміне Звежын пражывалі 4444 чалавекі, шчыльнасць — 44 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 11 салецтваў.
Таісія Іванаўна Доўнар
Біяграфія
Навуковым кіраўніком быў доктар юрыдычных навук, прафесар Я. А. Юхо, пад кіраўніцтвам якога ў 1986 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Пераемнасць у канстытуцыйным будаўніцтве Беларускай ССР» у Ленінградскім дзяржаўным універсітэце, а ў 1997 годзе — доктарскую дысертацыю на тэму «Развіццё агульназемскага права Беларусі ў XV—XVI стагоддзях». Пад яе кіраўніцтвам было абаронена 6 кандыдацкіх дысертацый.
Напалеон Феліксавіч Яленскі
Вяртанне ў Мазырскі павет
У 1844 мінскі губернскі маршалак (1823—1847) Леў Францавіч Оштарп (1785—1851) прасіў у мінскага губернатара (1844—1850) Аляксея Васільевіча Сямёнава (1799—1864) пашпарт для праезда Напалеона Феліксавіча Яленскага ў Вількамірскі павет Ковенскай губерні да сваякоў Яленскіх.
Таісія Іванаўна Доўнар
Навуковая дзейнасць
Аўтар звыш 140 прац, у т.л. звыш 20 работ вучэбна-метадычнага характару, 3 манаграфіі, падручнік (у суаўтарстве), курс лекцый, 8 вучэбных дапаможнікаў. Брала ўдзел у падрыхтоўцы шэрагу энцыклапедычных выданняў: «Юрыдычны энцыклапедычны слоўнік» (Мн., 1992), «Мысліцелі і асветнікі Беларусі» (Мн., 1995), «Статут Вялікага княства Літоўскага 1588» (Мн., 1989), «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі». Т. 1—6 (Мн., 1993—2003).
Напалеон Феліксавіч Яленскі
Вяртанне ў Мазырскі павет
14 студзеня 1857 мазырскі земскі спраўнік прасіў Напалеона Яленскага прыбыць у маёнтак Капцэвічы Мазырскага павета ў сувязі з хваляваннямі і непавінавацтвам сялян.
Таісія Іванаўна Доўнар
Навуковая дзейнасць
Публікацыі Т. І. Доўнар ліквідуюць пэўны прабел у беларускай гісторыка-прававой навуцы.
Узнагароды
Узнагароджаны Прызам імя У. Д. Спасовіча Міністэрства юстыцыі (2003, 2019), Граматай Міністэрства адукацыі, нагрудным знакам Міністэрства адукацыі «Выдатнік адукацыі» (2009), званнем «Ганаровы работнік БДУ» (2018), медалём Францыска Скарыны (2020).
Напалеон Феліксавіч Яленскі
Дзейнасць у ходзе сялянскай рэформы і напярэдадні Студзеньскага паўстання
20 лістапада 1857 былі падпісаны першыя рэскрыпты расійскага імператара Аляксандра II на імя віленскага генерал-губернатара (1855—1863) генерал-лейтэнанта Уладзіміра Іванавіча Назімава і Санкт-Пецярбургскага генерал-губернатара (1854—1864) Паўла Мікалаевіча Ігнацьева (1797—1879), дзе была напісана праграма расійскага ўрада аб адкрыцці губернскіх камітэтаў па сялянскай справе (камітэтаў па падрыхтоўцы дваранамі праектаў сялянскай рэформы), што дало пачатак працы па вызваленні сялян ад прыгону і паставіла дваранства Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губерняў у авангард гэтага працэса. Пасля гэтага губернскія камітэты па сялянскай справе пачалі арганізоўвацца і ў іншых губернях, і пачалася актыўная праца дваран за распрацоўку мер і форм вызвалення сялян. 30 жніўня 1858 быў створаны Мінскі губернскі камітэт па сялянскай справе, на чале якога стаў мінскі губернскі маршалак (1853—1859) Людвік Антонавіч Слатвінскі, а намеснікам — Атон Ігнатавіч Горват, былы губернскі маршалак. У камітэт уваходзілі члены ад кожнага павета губерні. Напалеон Феліксавіч Яленскі ўвайшоў членам ад Мазырскага павета (разам з Антонам Паўлавічам Яленскім (1818—1874), Артурам Даніэлевічам Горватам (1838—1903) і Геранімам Геранімавічам Кеневічам (1830—1911)) у склад створанага 30 жніўня 1858 Мінскага губернскага камітэта па сялянскай справе. Як і многія маянткоўцы літоўска-беларускіх губерняў Расійскай імперыі, Яленскі выказваўся за скасаванне прыгону, але за вызваленне сялян без надання іх зямлёй. У канечным выніку гэтая прапанова дваран «заходніх губерняў» была адхілена царскім урадам — было вырашана вызваляць сялян з зямельным надзелам.
У пачатку 1860-х напярэдадні паўстання 1863—1864 гадоў далучыўся да таемнай арганізацыі — групоўкі «белых» у літоўска-беларускіх губернях і стаў адным з яе кіраўнікоў, побач з Якубам Гейштарам (1827—1897), Аляксандрам Уладзіслававічам Аскеркам (1830—1911), Антонам Паўлавічам Яленскім (1818—1874), які быў стрыечным братам Напалеона Яленскага, Віктарам Старжынскім (1826—1882), Ігнатам Юзафавічам-Мікалаевічам Лапацінскім (1822—1882), Францам Дамінікавічам Далеўскім (1825—1904), графам Станіславам Міхалавічам Зіберг-Плятэрам (нар. 1823).