cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Білагародка (Кіева-Святошынскі раён)
У ХІХ стагоддзі сяло Білагародка было ў складзе Білагародскай воласці Кіеўскага павета Кіеўскай губерні.
З 1937 па 2020 год вёска ўваходзіла ў склад Кіева-Святошынскага раёна. 12 чэрвеня 2020 года была ўтворана Білагародская сельская абшчына, у якую ўваходзяць дзесяць навакольных вёсак.
Кіеўскі ўмацаваны раён
На мяжы 1920-х і 1930-х гадоў вакол Кіева пачалося будаўніцтва ўмацаванняў на выпадак вайны з Польшчай. Білагародка была самай заходняй кропкай першай лініі ўмацаванняў. Адсюль і да Юрыўкі фронт умацаванняў не быў прыкрыты ракой. На тэрыторыі Білагародскай сельскай абшчыны шырыня першай лініі ўмацаванняў найбольшая. Адлегласць ад перадавых да тылавых ДАТаў складае 8 км. На тэрыторыі сельскай абшчыны размешчана сотня ДАТаў, на тэрыторыі ўласна вёска — два дзясяткі. Амаль усе яны адносіліся да дваццатага батальёнаў раёну абароны, паўночныя — да трэцяга. Сем з іх абвешчаныя помнікамі гісторыі. Толькі ў дваццатым батальённым раёне абароны выкарыстоўваліся кулямётныя гнёзды тыпу «Барбет».
Меркулавіцкі сельсавет
Ме́ркулавіцкі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) Меркулавічы.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Гарадзецкага раёна Бабруйскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Рагачоўскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 5 красавіка 1936 года ў складзе Чачэрскага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 29 кастрычніка 1959 года ў склад сельсавета з Глыбочыцкага сельсавета перададзены 5 населеных пунктаў (Алёс, Батвінава, Ветвіца, Красніца і Прычалесня). З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Буда-Кашалёўскага раёна. 28 ліпеня 1964 года ў склад Прыбарскага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты (Выдрыца, Зялёны Краж, Новафундамінка і Фундамінка). З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Чачэрскага раёна.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1372 чалавекі, з іх 95,8 % — беларусы, 3,1 % — рускія, 0,6 % — украінцы.
Свята-Уваскрасенская царква (Крычаў)
Свята-Уваскрасенская царква — праваслаўны храм у г. Крычаве Магілёўскай вобласці.
Гісторыя
На вуліцы Леніна. Пабудавана ў першай палове 19 ст. з цэглы. У 1950-я гг. перабудавана пад кінатэатр, вернута вернікам і адноўлена ў 1990-я гг.
Архітэктура
Вырашана асіметрычным прамавугольным аб'ёмам пад двухсхільным дахам. Сакральную прыналежнасць будынка адзначаюць 2 цыбулепадобныя купалы на васьмігранных барабанах над фасадамі і па цэнтры даху, макаўка над алтарнай часткай. Плоскасныя фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі.
Шугылбай
Шугылбай — сяло ў Какпекцінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Шугылбайскай сельскай акругі. Код КАТА — 635077100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 891 чалавек (451 мужчына і 440 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 592 чалавекі (291 мужчына і 301 жанчына).
Паўночна-Каралінскі ўніверсітэт у Шарлаце
Паўночна-Каралінскі ўніверсітэт у Шарлаце (University of North Carolina at Charlotte) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Шарлат у штаце Паўночная Караліна.
Агульная характарыстыка
Універсітэт прапануе 24 доктарскія праграмы, 66 магістарскіх і 79 бакалаўрскіх праграм у 9 акадэмічных каледжах.
Галоўны кампус размешчаны на 1000 акрах лясістай зямлі з прыблізна 85 будынкамі за 13 км ад верхняй часткі горада Шарлат.
Forbes паставіў універсітэт на 252 месца ў рэйтынгу з 498 амерыканскіх ВНУ.
Цыкадкі
Цыкадкі (Cicadellidae) — вялікае сямейства насякомых, якое налічвае каля 20000 відаў. Звычайна каля 1 см у даўжыню (ад 2 да 30 мм).
Распаўсюджанне
Апісана каля 20 000 відаў, з іх 3000 жывуць у Паўночнай Амерыцы. Для СССР паказвалася больш за 270 родаў і 1300 відаў.
Апісанне
Маленькія скачучыя насякомыя з адным ці некалькімі радамі зубчыкаў (выступаў) на задняй галёнцы. Яны пафарбаваны ў самыя розныя колеры з рознымі лініямі, кропкамі і плямамі.
Спосаб жыцця
Смактальныя насякомыя, сілкуюцца расліннай ежай.
Прадстаўнікі мірмекафільнай трыбы  днём жывуць як інквіліны ў гнёздах мурашак, а ўначы кормяцца на раслінах пад аховай тых жа мурашак.
Пукст
Пукст — беларускае прозвішча.
Дораці Гарад
Дораці Эні Элізабет Гарад (Dorothy Annie Elizabeth Garrod; 5 мая 1892 — 18 снежня 1968) — брытанскі археолаг, першая жанчына, якая ўзначаліла кафедру ў Оксбрыджы, шмат у чым дзякуючы яе наватарскай навуковай працы ў вывучэнні перыяда палеаліта; з 1938 па 1952 год — ў Кембрыджскім ўніверсітэце. Яе бацькам быў, урач, вучоны, каралеўскі прафесар медыцыцны ў Оксфардзе.
Біяграфія
Гарад была выхаваная ў доме яе бацькоў у Мелтан, Сафалк, некалькімі гувернантками. У 1913 годзе яна паступіла ў Ньюнхэмскі каледж у Кембрыджы, дзе была адной з нямногіх студэнтак жаночага полу. Гарад пакінула Ньюнхэм пасля заканчэння другога курса і паступіла на вайсковую службу, перайшоўшы перад гэтым у каталіцызм, у складзе валанцёрскай Каталіцкай жаночай лігі і займалася арганізацыяй палявых кухняў для французскіх салдатаў; была дэмабілізавана ў 1919 годзе. Да гэтага часу яна страціла на франтах Першай сусветнай вайны двух сваіх братоў, трэці ж памёр у 1919 годзе ад іспанскага грыпу. Затым яна паехала на Мальту, дзе працаваў яе бацька і дзе яна зацікавілася мясцовымі старажытнасцямі.
Калі яе бацька ў 1921 годзе быў прызначаны каралеўскім прафесарам медыцыны ў Оксфардзе, Гарад вырашыла атрымаць дыплом па антрапалогіі ў музеі Піт-Рыверса пры Оксфардскім універсітэце, дзе яе выкладчыкам стаў Роберт Рэйналф Марэт. Менавіта Марэт, як лічыцца, натхніў Гарад на тое, каб стаць археолагам і вывучаць дагістарычную эпоху, і пасля яна два гады працавала з вядучым французскім археолагам у галіне дагістарычнай эпохі абатам Анры Брэйлем. Брэйль да таго часу ўжо наведваў Гібралтар і парэкамендаваў Гарад пачаць даследаванні ў пячоры Вежы Д’ябла, якая знаходзілася ўсяго ў 350 метрах ад Форбс-Куэры, дзе некалькі раней быў знойдзены чэрап неандэртальца. Пячора Вежы Д’ябла была выяўленая Брэйлем падчас яго папярэдняй экспедыцыі.
Менавіта Гарад выявіла важны для навукі чэрап неандэртальца, цяпер называецца «Гібралтар 2», у пачатку 1920-х гадоў. Яна прыбыла ў Гібралтар для правядзення даследаванняў па парадзе абата Брэйля і выявіла чэрап у пячоры Вежы Д’ябла сумесна з Уільямам Уілаўбі Коулам Вернэрам.
У 1925-1926 гадах яна займалася раскопкамі ў Гібралтары, а ў 1928 годзе ўзначаліла экспедыцыю ў Паўднёвы Курдыстан, якая займалася раскопкамі пячор Хазар-Мерд і Зарзі. У 1938 годзе ёй быў уведзены навуковы тэрмін «Гравеціянская культура» для абазначэння культуры палеаліту, якая існавала 19-26 тысяч гадоў таму, узоры якой былі выяўленыя ў многіх краінах Заходняй і Цэнтральнай Еўропы.
Важнасць гары Кармель у якасці археалагічнага помніка дагістарычнай эпохі была адкрыта толькі па той прычыне, што англічане палічылі яе добрай крыніцай якаснага каменя для рэалізацыі іх планаў па ператварэнні Хайфы ў галоўны порт у Палестыне. У ходзе папярэдніх даследаванняў, аднак, былі знойдзеныя не толькі ўзоры натуфійскай культуры, але і дагістарычныя прадметы мастацтва, аб чым было надрукавана ва ўплывовым выданні Illustrated London News. У Лондане вырашылі, што тут не будзе зроблена ніякай каменяломні, а Гарад было прапанавана праводзіць далейшыя даследаванні ў трох навакольных пячорах.
Гарад распачала раскопкі на гары Кармель у Палестыне, дзе, працуючы ў цесным кантакце з палеантолагам Даратэяй Бейт, яна адкрыла пласты перыядаў ніжняга палеаліту, сярэдняга палеаліту і эпіпалеаліта ў пячорах Табун, Эль-Вад, Схул, Шугба і Кебара. Яе праца стала важным унёскам у разуменне змены дагістарычных эпох у рэгіёне. Яна таксама прыдумала зацверджанае назва для натуфійскай культуры позняга эпіпалеаліта (ад Вадзі-ан-Натуф, раёна размяшчэння пячоры Шугба) пасля яе раскопак у Скхуле і Эль Вадзе. Храналагічныя рамкі, устаноўленыя ёй падчас раскопак у Ліване, застаюцца да гэтага часу асноватворнымі для разумення гэтага дагістарычнага перыяду. Яе раскопкі ў пячорах Лівана праводзіліся сіламі амаль выключна працоўных-жанчын, набраных з мясцовых вёсак, хоць яна працавала з археолагам-мужчынам Францыскам Турвілем-Пятрэ на раскопках пячоры Кебара, помніка Кебарскай культуры.
Пасля працы на шэрагу іншых акадэмічных пасад яна стала дыснэеўскім прафесарам археалогіі ў Кембрыджы ў 1939 годзе, займаючы гэтую пасаду да 1952 года, за выключэннем перапынку ў канцы Другой сусветнай вайны, калі яна служыла ў Жаночым дапаможным корпусе брытанскіх ВПС у падраздзяленні аналізу фотаздымкаў. У 1949 годзе яна адправілася ў Францыю для ўдзелу ў раскопках на атлантычным узбярэжжы і пасля амаль да канца жыцця, нягледзячы на выхад на пенсію, удзельнічала ў археалагічных экспедыцыях у Францыі і паўднёвым Ліване.
Дораці Гарад стала першай жанчынай-прафесарам ў Кембрыджы. Першыя жанчыны-выкладчыкі з'явіліся ў Кембрыджскім універсітэце ў 1921 годзе, а ў 1926 Кембрыджскі універсітэт ўпершыню прысвоіў жанчынам вучоныя ступені, але без спадарожных прывілеяў (гэта значыць, без права ўдзелу ў адміністрацыі універсітэта). Такое становішча спраў захоўвалася да 1947 года, калі жанчынам у Кембрыджскім універсітэце было прадастаўлена паўнапраўнае членства ва ўсіх пытаннях.
Узнагароды і прызнанне
Гарад была абраная членам Брытанскай акадэміі навук, у 1952 годзе. У 1965 годзе яна была ўзнаГараджана Ордэнам Брытанскай імперыі. У 1969 годзе на яе сродкі быў заснаваны Фонд экспедыцый яе імя, створаны для фінансавай дапамогі археалагічных экспедыцыям.
Слабодка (Акцябрскі раён)
Размяшчэнне
У 34 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Акцябрскі, 21 км ад чыгуначнай станцыі Ратміравічы, размешчанай на чыгунцы Бабруйск — Рабкор, адгалінаванні лініі Асіповічы — Жлобін.
Гідраграфія
На поўначы меліярацыйныя каналы.
Экалогія і прырода
На ўсходзе і поўдні мяжуе з лесам.
Транспартная сетка
Побач аўтадарога Парычы — Акцябрскі.
Інфармацыя
Планіроўка складаецца з прамалінейнай мерыдыянальнай вуліцы, якая на поўдні далучаецца да цэнтра ледзь скрыўленай шыротнай вуліцы. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу. У складзе сельскагаспадарчага ДП «Майсееўка» з цэнтрам у аднайменнай вёсцы. Клуб, крама. Помнік «Беларусь партызанская». За 0,5 км на ўсход ад вёскі. Устаноўлены ў гонар баявых дзеянняў савецкіх воінаў і партызан Акцябршчыны і на ўшанаванне памяці воінаў-вызваліцеляў і народных мсціўцаў, што загінулі на тэрыторыі раёна ў баях супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў, у 1982 годзе насыпаны курган, на вяршыні якога ўстаноўлена скульптура жанчыны з вінтоўкай і хлопчыка.
Гісторыя
Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVIII стагоддзя. Па каралеўскаму прывілею 1775 года ў валоданні абознага літоўскага М. С. Лапаты. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) у складзе Расійскай імперыі. У XIX стагоддзі ў складзе маёнтка Качай-Балота, пасля — дзяржаўнае ўладанне. На 1870 год належала да Зелянковіцкай сельскай грамады Брожскай воласці Бабруйскага павета і была прыпісана да Зелянковіцкай праваслаўнай царквы. Па стану на 1897 год Слабодка (яна ж Качай-Балотная Слабодка) — у Чэрнінскай воласці Бабруйскага павета Мінскай губерні.
У 1921 годзе ў наёмнай хаце адкрыта школа. На 1925 год у Раманішчаўскім сельсавеце Парыцкага раёна Бабруйскай акругі. У 1929 годзе арганізаваны калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны партызаны разграмілі нямецкі гарнізон, які размяшчаўся ў вёсцы. У красавіку 1942 года карнікі спалілі 6 двароў і забілі 34 жыхары. У 1944 годзе акупанты стварылі тут канцлагер, дзе ўтрымоўваліся 3000 чалавек, якія выкарыстоўваліся на працах па пабудове абарончых збудаванняў. 24 жыхары загінулі на фронце.
Лайла Багэ Вальгрэн
Лайла Багэ Вальгрэн (Laila Natali Bagge) — шведская аўтарка песень, спявачка і менеджар. Найбольш вядомая як член журы ў шведскім тэлевізійным шоў Idol.
Біяграфія
Маці Лайлы Багэ шведка, а бацька палестынец.
У 1990-х падпісала кантракт з Motown Records, і ў 1998 годзе выпусціла топ-40 хіт «Here We Go Again».
Асабістае жыццё
У ліпені 2003 года Лайла Вальгрэн нарадзіла хлопчыка Ліяма Пітса са сваім былым мужам Мэйсанам Пітсам, членам-заснавальнікам шведскай рок-групы (Apollo Drive), у цяперашні час прадзюсарам.
Струкачоўскі сельсавет
Струкачо́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кармянскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 4 верасня 2009 г. вёска) Баравая Буда.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 813 чалавек, з іх 99,5 % — беларусы, 0,5 % — рускія.
Дзімітр Бярбатаў
Дзімі́тр Іванаў Бярба́таў (Димитър Иванов Бербатов; нар., , Балгарыя) — балгарскі футбаліст, нападнік. Былы ігрок нацыянальнай зборнай Балгарыі, найлепшым бамбардзірам якой і з’яўляецца. Сяміразовы ўладальнік узнагароды «футбаліст года» ў Балгарыі.
Юнацтва
Бярбатаў вырас у спартыўнай сям’і: яго бацька, Іван, быў прафесійным футбалістам і выступаў за клубы «Пірын» і ЦСКА (Сафія), а яго маці, Маргарыта, была прафесійнай гандбалісткай. У дзяцінстве Бярбатаў быў аматарам італьянскага «Мілана», за які выступаў яго кумір Марка ван Бастэн, але пасля Еўра-1996 Бярбатаў стаў фанатам Алана Шырэра, які выступаў за англійскі «Ньюкасл Юнайтэд», і нават клаўся спаць у футболцы «Ньюкасла», маруючы калі-небудзь стаць іграком «сарок».
Клубная кар’ера
Бярбатаў пачынаў гуляць у «Пірыне» з Благоеўграда, пакуль яго не выявіў вядомы скаўт і трэнер сафійскага ЦСКА Дзімітр Пенаў. Свой першы кантракт з клубам Дзімітр падпісаў у сезоне 1998/99, калі яму было 18 гадоў. Разам з клубам стаў пераможцам Кубка Балгарыі ў канцы першага сезона. Падчас наступнага сезона юнаком Бярбатаў здзейсніў сэнсацыю, адзначыўшыся 14 разоў у 27 матчах чэмпіянату краіны. У чэрвені 2000 года ігрок быў блізкі да падпісання пагаднення з «Лечэ» і нават ужо прайшоў медыцынскае абследванне, аднак у апошнюю хвіліну пагадненне было скасавана.
У пачатку 2001 года перайшоў у леверкузенскі «Баер 04». Спачатку гуляў за рэзервовую каманду, аднак пазней далучыўся да асновы, дапамог камандзе дайсці да фіналу Лігі чэмпіёнаў 2002. Пазнай замацаваўся ў якасці асноўнага нападніка каманды.
У жніўні 2012 года перабраўся ў «Фулхэм». У студзені 2014 года далучыўся да «Манака», дзе мусіў замяніць траўмаванага Радамеля Фалькаа. У маі 2014 года падоўжыў кантракт з манегаскамі на год, пакінуў каманду ў чэрвені 2015 года. Сезон 2015/16 правёў у грэчаскім ПАОКу.
Міжнародная кар’ера
У сакавіку 2010 года завяршыў выступленні за зборную Балгарыі, вырашыўшы засяродзіцца на гульнях за клуб. За кар’еру ў зборнай забіў 48 мячоў у 79 гульнях, з’яўляючыся найлепшым бамбардзірам зборнай Балгарыі за ўсю яе гісторыю.
Асабістае жыццё
Бярбатаў вывучаў англійскую мову, праглядаючы мастацкі фільм «Хросны бацька». Акрамя футбола, Дзімітр захапляецца маляваннем і баскетболам. Бярбатаў з’яўляецца спонсарам дзіцячых дабрачынных устаноў у Балгарыі, аказваючы фінансавую падтрымку пяці дзіцячым дамам. Ён таксама плануе адкрыць футбольную акадэмію ў сваім родным горадзе Благоеўградзе.
15 лістапада 2009 года ў Дзімітра і яго даўняй сяброўцы Алены нарадзілася дачка, якую назвалі Дэа.
Дасягненні
ЦСКА Сафія:
Тотэнхэм Хотспур:
Манчэстэр Юнайтэд:
Манюшка
Манюшка — прозвішча. Вядомыя носьбіты:
Федэратыўныя Штаты Мікранезіі
Федэратыўныя Штаты Мікранезіі (Federated States of Micronesia) — дзяржава ў Акіяніі, на поўнач ад вострава Новая Гвінея. Тэрыторыя складаецца з 607 астравоў у архіпелагу Каралінскія астравы.
Тэрыторыя пачала засяляцца ў 2 тыс. да н.э. Паступова тут узнікла дзяржаўнае ўтварэнне з цэнтрам на востраве Яп.
З V да XV стагоддзя дынастыя Саўдэлэур кіравала навакольнымі астравамі з насельніцтвам каля 25 000 чалавек.
Еўрапейцы адкрылі астравы ў XVII стагоддзі, і да XIX ст. тэрыторыя належала Іспаніі. У 1889 Германія выкупіла астравы, а ў 1914 іх захапіла Японія. Падчас Другой Сусветнай вайны тэрыторыя астравоў была занята ЗША, якія і кіравалі імі згодна з мандатам ААН (у складзе Падапечных тэрыторый Ціхаакеанскія астравы). У 1978 годзе Каралінскія астравы атрымалі статус «Свабодна асацыяванай з ЗША тэрыторыі». У 1986 годзе фармальна атрымалі незалежнасць.
Спасылкі
Урад
Асноўныя
Мелітопаль (Усходне-Казахстанская вобласць)
Мелітопаль — сяло ў Какпекцінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Шугылбайскай сельскай акругі. Код КАТА — 635077300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 186 чалавек (84 мужчыны і 102 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 154 чалавекі (75 мужчын і 79 жанчын).
Смалоўка (Акцябрскі раён)
Смало́ўка (, Смоловка) — вёска ў Акцябрскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснаслабодскага сельсавета.
Размяшчэнне
У 23 км на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Акцябрскі, 252 км ад Гомеля, 16 км ад чыгуначнай станцыі Рабкор, размешчанай на чыгунцы Бабруйск — Рабкор, адгалінаванні лініі Асіповічы — Жлобін.
Гідраграфія
На рацэ Арэса (прыток Пцічы).
Экалогія і прырода
На поўдні мяжуе з лесам і ўрочышчам Воўчы Бор.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Акцябрскі — Навасёлкі.
Слупскі павет
Слупскі павет (Powiat słupski) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Паморскага ваяводства. Утвораны ў 1999 годзе. Цэнтр павета — горад Слупск, які ў склад павета не ўваходзіць. Займае плошчу 2304 км². Насельніцтва павета складае 98 тыс. чалавек (на 2018 год).
Смалоўка (Акцябрскі раён)
Інфармацыя
Планіроўка складаецца з прамалінейнай шыротнай вуліцы, да якой на ўсходзе далучаецца з поўдня кароткая прамалінейная вуліца. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу. У складзе КСУП «Чырвонаслабодскае» з цэнтрам у Краснай Слабадзе, малочнатаварная ферма. Крама.
Гісторыя
Па пісьмовых крыніцах вядомая з пачатку XX стагоддзя. У 1908 годзе — хутар у Камаровіцкай воласці Мазырскага павета Мінскай губерні. Асабліва хутка вёска расла ў 1920-я гады. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны у красавіку 1942 года нямецкія акупанты спалілі 6 двароў і забілі 4 жыхары. 14 жыхароў загінулі на фронце.
Бобрыця (Кіева-Святошынскі раён)
Бобрыца ці Бобрыця (Бобриця) — вёска ў Кіева-Святошынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Мікалай Захаравіч Ашэйчык
Мікалай Захаравіч Ашэйчык (нар., в. Вугалец, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі будаўнік, заслужаны будаўнік Беларусі, заслужаны работнік юстыцыі Беларусі, выдатнік аховы здароўя Беларусі.
Біаграфія
Быў генеральным дырэктарам адкрытага акцыянернага таварыства «Будтрэст № 3 ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі», г. Салігорск з 1978 па 2015 год.
Узнагароды
У 1971 і 1979 гадах узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР (1982), кавалер ордэна Пашаны (1998), ордэна Айчыны ІІ (23 мая 2011) і ІІІ ступеняў, уладальнік знака Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь «За ўклад у развіццё культуры Беларусі», граматамі Вярхоўнага Савета, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. Ганаровы грамадзянін Салігорска і Мінскай вобласці.
Стрый (рака)
Стрый (Стрий) — рака ў Львоўскай вобласці Украіны, правы прыток ракі Днестр. Даўжыня 232 км, плошча басейна 3060 км².
Рака бярэ пачатак ва ўсходніх Карпатах, на схіле гары Яварнік (1120,6 метра). Большая частка рэчышча пралягае па вузкай даліне. Упадае ў Днестр у 10 км ад горада Жыдачыў. Галоўны прыток — Опір, таксама прытокі — Крушальніца (правы), Завадка (правы), Вялікая Рэчка (правы), Жыжава (правы), Гуснянка (левы).
Характэрна вясновае разводдзе, летне-восеньскія паводкі (нярэдкія і зімой). Лядовыя з’явы на Стрыю звычайна з лістапада да красавіка, ледастаў працягваецца 2-5 месяцаў. На рацэ пабудавана Завадзіўская ГЭС.
Берага пакрытыя іглічнымі і змяшанымі лясамі, густа заселеныя. На рацэ размешчаны гарады Турка, Стрый, Жыдачыў. Развіты водны турызм.
Леа Грундзіг
Леа Грундзіг (Lea Grundig, у дзявоцтве — Леа Лангер;,  — , Міжземнае мора) — нямецкая мастачка і графік.
Біяграфія
Леа Лангер нарадзілася ў яўрэйскай сям’і, якая прытрымлівалася традыцый іудаізму. У юнацтве дзяўчына адмаўляецца ад выканання рэлігійных абрадаў, прынятых дома. У 1922—1924 гадах яна вучылася ў дрэздэнскай Школе прыкладнога мастацтва, у 1924—1926 гадах — у Акадэміі прыгожых мастацтваў Дрэздэна, у класе Ота Гусмана. Тут Леа знаёміцца ​​са сваім будучым мужам, таксама мастаком Хансам Грундзігам, а таксама з Ота Дзіксам, які аказаў моцны ўплыў на яе творчасць. У 1926 годзе дзяўчына становіцца членам КПГ і адной з заснавальніц дрэздэнскай секцыі «Асацыяцыі рэвалюцыйных мастакоў». У 1928 годзе Леа Лангер, супраць волі бацькоў, выходзіць замуж за Ханса Грундзіга. У наступныя гады жыцця ў Германіі яна стварае некалькі графічных серый: «Харцбургскі фронт» («Harzburger Front»), «Пад свастыкай» («Unterm Hakenkreuz», 1936), «Яўрэй вінаваты!» («Der Jude ist schuld!»), «Пагражае нам вайна!» («Krieg droht!»), «У даліне смерці» («Im Tal des Todes») і «Гета» («Ghetto»).
У 1935 годзе Леа Грундзіг было забаронена выстаўляць свае працы, у 1936 годзе яе арыштавалі нацысты. У сувязі з тым, што мастачка была ў камуністычнай партыі, яна была заключана ў турму, дзе знаходзілася з мая 1938 года па снежань 1939. Пасля вызвалення Леа Грундзіг эмігрыруе ў Браціславу. У 1940 годзе яна трапляе ў Славакію ў лагер для бежанцаў, а годам пазней эмігрыруе ў Палесціну. Да 1942 года Леа Грундзіг жыве ў лагеры для бежанцаў Атліт, пасля гэтага — у Хайфе і ў Тэль-Авіве.
Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны мастачка вяртаецца ў Еўропу. З лістапада 1948 па люты 1949 года яна жыве ў Празе, потым прыязджае ў Дрэздэн. У 1949 годзе Леа Грундзіг становіцца прафесарам дрэздэнскай Акадэміі мастацтваў, наведвае КНР, Кубу і Камбоджу. У 1961 годзе яна прымаецца ў правадзейныя члены Акадэміі мастацтваў ГДР, у 1964—1970 гадах — абіраецца прэзідэнтам Саюза мастакоў ГДР. З 1964 года Леа Грундзіг — член ЦК СЕПГ. У 1958 годзе ў Берліне ў свет выходзяць мемуары мастачкі пад назвай «Асобы і гісторыя» (Lea Grundig: Gesichte und Geschichte. Autobiografie, Dietz Verlag, Berlin 1958).
У 1975 і ў 1976 гадах у Берліне і Дрэздэне прайшлі буйныя выстаўкі яе работ. Памерла падчас падарожжа па Міжземнамор’і. Леа Грундзіг пахаваная ў Дрэздэне, побач з магілай яе мужа Ханса Грундзіга.
Ярус (архітэктура)
Я́рус — адна з частак збудавання, якія канструкцыйна або планіровачна паўтараюцца і размешчаны адна над адной.
Звычайна ярусы выдзяляюцца карнізамі, прычолкамі і іншымі архітэктурнымі элементамі. У некаторых будынках ярусы адпавядаюць паверхам або адзін ярус можа складацца з некалькіх паверхаў.
Часцей за ўсё ярусная планіроўка характэрна для будынкаў вежавай канструкцыі (вежы, званіцы і інш.). Ярусная кампазіцыя таксама выкарыстоўваецца у інтэр'ерах будынкаў (балконы, ложы, галерэі тэатральных будынкаў, алтары і іканастасы храмаў і інш.).
Картэсы Мадрыгала
Картэсы Мадрыгала (Cortes de Madrigal) — гэта гістарычная назва пасяджэнняў Картэсаў Кастыліі, якія праходзілі ў горадзе Мадрыгал-дэ-лас-Альтас-Торэс, які сёння знаходзіцца ў правінцыі Авіла.
Усяго было 4 сходы картэсаў Мадрыгала, у 1435, 1438, 1447, 1476 гадах.
Куршым
Куршым (, да 1965 — Кумашкіна, с 1965 па 1992 — Курчу́м ) — сяло ў Куршымскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Курчумскай сельскай акругі. Код КАТА — 635230100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 10502 чалавекі (5222 мужчыны і 5280 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 8490 чалавек (4133 мужчыны і 4357 жанчын).
Спіс зорак сузор’я Чашы
У прыведзеным спісе пералічаны ўсе зоркі сузор'я Чашы да бачнай зорнай велічыні +6,5m і іншыя зоркі, уяўляючыя пэўную цікавасць: пераменныя, з планетнымі сістэмамі, звышновыя і г. д.
Францыя
Фра́нцыя (France, МФА: ), Францу́зская Рэспу́бліка (République française, МФА: ) — краіна ў Заходняй Еўропе, што ўключае ў сябе таксама некалькі заморскіх рэгіёнаў і тэрыторый. Метрапольная Францыя мяжуе з Бельгіяй, Люксембургам, Германіяй, Швейцарыяй, Італіяй і Манака на ўсходзе, Андорай і Іспаніяй на поўдні, і аддзеленая пралівам Ла-Манш ад Вялікабрытаніі на поўначы. Таксама ў Францыю ўваходзяць тэрыторыі, размешчаныя ў розных частках свету.
Францыя з’яўляецца ўнітарнай паўпрэзідэнцкай рэспублікай са сталіцай у Парыжы, найбуйнейшым горадзе краіны і галоўным культурным і эканамічным цэнтры. Падзяляецца на 18 рэгіёнаў, 5 з якіх адносяцца да заморскіх. Найбуйнейшая заморская тэрыторыя — Французская Гвіяна — знаходзіцца ў Паўднёвай Амерыцы.
Увесь жалезны век тэрыторыю сучаснай Францыі насялялі кельцкія плямёны галаў. Пад уладу Рыму Галія трапіла ў 51 годзе да н.э. У 476—843 з’яўлялася асновай дзяржавы Франкаў, з заходняга кавалка якой — Заходне-Франкскага каралеўства — у 987 годзе паўстала каралеўства Францыя. Усё наступнае Сярэднявечча, асабліва пасля перамогі ў Стогадовай вайне, Францыя была магутнай рэгіянальнай сілай. Эпоха Адраджэння прынесла росквіт французскай культуры, а таксама падаравала дзяржаве багатыя калоніі па ўсім свеце. Падчас праўлення караля-сонца Людовіка ХIV Францыя была самай магутнай дзяржавай Еўропы. Рэвалюцыя канца ХVIII стагоддзя зрынула абсалютную манархію і ўпершыню ў свеце дэкларавала правы чалавека і грамадзяніна на дзяржаўным узроўні. У ХІХ стагоддзі Францыя была двойчы імперыяй (Напалеон І і Напалеон ІІІ), аднойчы каралеўствам і двойчы рэспублікай. У ХХ стагоддзі Францыя стала арэнай дзвюх сусветных войн, падчас другой зведела чатырохгадовую фашысцкую акупацыю. З 1958 Французская дзяржава вядома як Пятая Рэспубліка.
Францыя з’яўляецца развітай краінай і мае сёмую па аб’ёме эканоміку ў свеце паводле намінальнага ВУПу і дзясятую паводле велічыні па парытэце пакупніцкай здольнасці. . Развітая хімічная прамысловасць цягне за сабой усе іншыя галіны. Найбуйнейшы ў ЕС вытворца і экспарцёр сельскагаспадарчай прадукцыі. Самая наведвальная турыстамі краіна свету.
Этымалогія
Назва Францыя (Francia) пайшла з лаціны, дзе з ІІІ ст. н.э. ужывалася для абазначэння тэрыторыі, населенай франкамі, і літаральна азначала «зямля франкаў». Пасля распаду Рымскай імперыі тэрыторыя, у дачыненні да якой прымянялася назва, пашыралася разам з дзяржавай Франкаў. У першаснай форме тапонім захаваўся у італьянскай і іспанскай мовах, амаль нязменным быў пераняты славянскімі.
Рэльеф
Асноўныя горныя масівы: Альпы, Пірэнеі, Юра, Ардэны, Цэнтральны масіў і Вагезы. Пірэнеі, Альпы і Юра — горы альпійскай сістэмы. Манблан — найвышэйшы пункт Заходняй Еўропы (4807 м) — размяшчаецца на мяжы з Італіяй. Цэнтральны Французскі масіў, Армарыканскі масіў, Вагезы і Ардэны — разбураныя рэшткі старажытных герцынскіх гор. На поўначы і захадзе краіны размешчаны раўніны і нізкагор’і, якія займаюць 2/3 ад усёй тэрыторыі. Найбуйнейшыя раўніны — Парыжскі басейн (Паўночна-Французская нізіна), Гаронская нізіна (Аквітанскі басейн) і грабен Роны і Соны. Ланды — трохкутная нізіна на паўднёвым захадзе ад ніжняй плыні Гароны — вылучаюцца меней урадлівымі глебамі і засаджаны хваёвымі лясамі.
Клімат
Францыя знаходзіцца ва ўмераным (поўнач і цэнтр) і субтрапічным (поўдзень) кліматычных паясах.
Умераны клімат мае выразны марскі характар: мяккія тэмпературныя кантрасты і багатыя ўстойлівыя ападкі на працягу ўсяго года. Заходнія паветраныя масы, праходзячы над цёплымі водамі Паўночна-Атлантычнага цячэння (працяг Гальфстрыму), насычаюцца вільгаццю. Пры распаўсюджванні заходніх паветраных мас рэдка назіраюцца экстрэмальныя тэмпературы. Напрыклад, у Брэсце сярэдняя тэмпература студзеня 7 °C, ліпеня — 17 °C, сума ападкаў дасягае 840 мм. Бoльшая частка ападкаў церусіць зацяжным дробным дажджом. Неба звычайна зацягнута аблокамі, снегапады і маразы бываюць рэдка.
На ўсход кантынентальнасць клімату павялічваецца. Паветраныя масы, якія паступаюць з шырокіх унутраных частак Еўразіі, прыносяць мала вільгаці. Пры гэтым узімку ўсталёўваецца халоднае надвор’е, а ўлетку — гарачае. Напрыклад, у Страсбургу сярэдняя тэмпература студзеня −1 °C, і ўзімку перыяд з тэмпературамі ніжэй 0 °C звычайна складае 80 дзён.
Субтрапічны пояс класічна міжземнаморскі: гарачае сухое лета і вільготная прахалодная зіма. Міжземнаморскі ўплыў распаўсюджваецца на прыморскую зону шырынёй 160 км на поўдні Францыі. Напрыклад, у Марселі сярэдняя тэмпература студзеня 7 °C, а ліпеня 22 °C, хоць днём тэмпература часам павышаецца да 38 °C. Сярэдняя гадавая сума ападкаў складае 580 мм, выпадаюць яны ўзімку. Ахлоджвае праванскую зіму містраль — халодны вецер, які часам дзьме з паўночных гор.
Бузава (Кіева-Святошынскі раён)
Бу́зава (Бу́зова) — вёска ў Кіева-Святошынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Цэнтр Бузаўскага сельсавета.
Францыя
Унутраныя воды
У Францыі чатыры вялікіх ракі — Сена, Луара (найдаўжэйшая, 1012 км), Гарона і Рона. Сена дрэнуе Парыжскі басейн і ўпадае ў Атлантычны акіян паблізу Гаўра. Яна адрозніваецца раўнамерным размеркаваннем сцёку на працягу года, што спрыяе суднаходству, і злучаная каналамі з іншымі рэкамі. Луара бярэ пачатак у Цэнтральным Французскім масіве, перасякае паўднёвую частку Парыжскага басейна і ўпадае ў Атлантычны акіян каля Нанта. Узровень вады ў гэтай рацэ моцна вагаецца, таму часта бываюць паводкі. Гэта характэрна і для Гароны, якая пачынаецца ў Пірэнеях, перасякае Гароннскую нізіну і ўпадае ў Атлантычны акіян каля Бардо. Рона бярэ пачатак у Швейцарыі і, выцякаючы з Жэнеўскага возера, трапляе на тэрыторыю Францыі. Яна злучаецца з Сонай паблізу Ліёна і ўпадае ў Міжземнае мора каля Марселя. Рона адрозніваецца хуткай плынню і валодае вялікім гідраэнергетычным патэнцыялам. Сістэма каналаў злучае паміж сабой асноўныя рэкі краіны, уключаючы раку Рэйн, па якой збольшага праходзіць мяжа з Германіяй і якая з’яўляецца адным з найважнейшых унутраных шляхоў зносін у Еўропе. Рэкі і каналы маюць вялікае значэнне для эканомікі Францыі.
Расліннасць
У Францыі захаваліся толькі рэшткі велічных лясоў, якія некалі пакрывалі раўніны і нізкія горы. Бoльшая частка раўнін разараная, а ўчасткі лесу прымеркаваныя да бяднейшых глеб. Аднак раўнінныя раёны Францыі зусім не пазбаўленыя дрэў: уздоўж дарог і каналаў звычайна цягнуцца лесапасадкі. Яны асабліва тыповыя для краявідаў Нармандыі і Брэтані.
Найбольш своеасаблівая расліннасць міжземнаморскага ўзбярэжжа, дзе могуць існаваць толькі расліны, здольныя пераносіць працяглую летнюю засуху. Замест лясоў тут растуць ізаляваныя невысокія дрэвы і хмызнякі, паміж якімі сустракаюцца выхады скальных парод. Самыя характэрныя дрэвы — масліна, коркавы дуб і алепская хвоя.
Жывёльны свет
Дзікая фаўна ў Францыі захавалася лепш, чым у суседніх краінах. З драпежных жывёл на тэрыторыі Францыі распаўсюджаныя лісіца, барсук, выдра, а на поўдні — генета. З грызуноў характэрныя вавёркі, пацукі і мышы. У паўднёвых раёнах шмат кажаноў. Месцамі захаваліся зайцы, а з капытных у асобных буйных лясных масівах сустракаюцца высакародны алень, казуля, дзік і бабёр. На в. Корсіка ў гарах водзяцца муфлоны, або дзікія бараны (ад якіх, верагодна, пайшлі хатнія авечкі). Вельмі багаты і разнастайны свет птушак. У гарах Францыі захаваліся буйныя птушыныя драпежнікі. Выключным багаццем вадаплаўных і іншых птушак адрозніваецца раён Камарг у дэльце Роны. Асабліва багатая фаўна ў запаведніках і нацыянальных парках. Напрыклад, у Заходне-Пірэнейскім парку жывуць бурыя мядзведзі і сарны, у Нацыянальным парку Вануаз у Савоі — горныя казлы.
Старжытнасць
Францыя ў дагістарычны перыяд была месцам старажытных стаянак неандартальцаў і краманьёнцаў. У эпоху неаліту на тэрыторыі Францыі існавала некалькі багатых помнікамі дагістарычных культур. Дагістарычная Брэтань была культурна звязана з суседняй Брытаніяй, на яе тэрыторыі выяўлена вялікая колькасць мегалітаў. У перыяд позняга бронзавага і ранняга жалезнага веку тэрыторыю Францыі засялялі кельцкія плямёны галаў, паўднёвы захад сучаснай Францыі — іберы, плямёны невядомага паходжання. У выніку паэтапнага заваявання, якое было завершана ў 1 стагоддзі да н.э. у выніку Гальскай вайны Юлія Цэзара, сучасная тэрыторыя Францыі ўвайшла ў склад Рымскай імперыі як правінцыя Галія. Насельніцтва было раманізавана і да 5 стагоддзя размаўляла на народнай латыні, якая стала асновай сучаснай французскага мовы.
Сярэднявечча
У 486 Галія была заваявана франкамі пад кіраўніцтвам Хлодвіга. Тым самым была створана Франкская дзяржава, а Хлодвіг стаў першым каралём дынастыі Меравінгаў. У 7 стагоддзі ўлада караля істотна аслабла, а рэальнай сілай у дзяржаве завалодалі мажардомы, аднаму з якіх, Карлу Мартэлу, удалося ў 732 у бітве пры Пуацье разбіць арабскае войска і прадухіліць заваяванне арабамі Заходняй Еўропы. Сын Карла Мартэла, Піпін Кароткі, стаў першым каралём дынастыі Каралінгаў, а пры сыне Піпіна, Карле Вялікім, франкская дзяржава дасягнула найвышэйшага росквіту за ўсю гісторыю і займала большую частку тэрыторыі цяперашняй Заходняй і Паўднёвай Еўропы.
Пасля смерці сына Карла Вялікага — Людовіка Пабожнага — яго імперыя была падзелена на тры часткі. У 843 паводле Вярдэнскага дагавора было створана Заходне-Франкскае каралеўства на чале з Карлам Лысым. Яно займала прыблізна тэрыторыю сучаснай Францыі. У 10 стагоддзі краіна стала называцца Францыяй.
Пазней цэнтральная ўлада істотна аслабла. У 9 стагоддзі Францыя рэгулярна падвяргалася набегам вікінгаў, у 886 апошнія асаджвалі Парыж. У 911 вікінгі заснавалі герцагства Нармандыя на поўначы Францыі. Да канца 10 стагоддзя краіна была практычна цалкам раздробленая, а каралі не мелі рэальнай улады за межамі сваіх феадальных уладанняў (Парыж і Арлеан). Дынастыю Каралінгаў у 987 змяніла дынастыя Капетынгаў, па імені першага яе караля Гуго Капета. Праўленне Капетынгаў адзначана крыжовымі паходамі, рэлігійнымі войнамі ў самой Францыі (спачатку ў 1170 г. рух вальденсаў, а ў 1209—1229 — Альбігойскія войны), скліканнем парламента — Генеральных штатаў — упершыню ў 1302, а таксама Авіньёнскім палонам пап, калі Папа Рымскі быў арыштаваны ў 1303 каралём Філіпам IV Прыгожым, і Папы вымушаныя былі заставацца ў Авіньёне да 1378. У 1328 Капетынгаў змяніла бакавая галіна дынастыі, вядомая як дынастыя Валуа.
У 1337 пачалася Стагадовая вайна з Англіяй, у якой спачатку поспех спадарожнічаў англічанам, якія здолелі захапіць істотную частку тэрыторыі Францыі, але ў рэшце рэшт, асабліва пасля прышэсця Жаны д’Арк, у вайне наступіў пералом, і ў 1453 англічане капітулявалі.
Перыяд Абсалютызму
Да перыяду праўлення Людовіка XI (1461—1483) адносіцца фактычная ліквідацыя феадальнай раздробненасці Францыі і ператварэнне краіны ў абсалютную манархію. У далейшым Францыя пастаянна імкнулася граць прыкметную ролю ў Еўропе. Так, з 1494 па 1559 яна вяла Італьянскія войны з Іспаніяй за кантроль над Італіяй. У канцы 16 стагоддзя ў пераважна каталіцкай Францыі атрымаў распаўсюджанне пратэстантызм кальвінісцкага толку (пратэстанты ў Францыі называліся гугеноты). Гэта выклікала рэлігійныя войны паміж католікамі і пратэстантамі, пікам якіх у 1572 стала Варфаламееўская ноч у Парыжы — масавае забойства пратэстантаў. У 1589 дынастыя Валуа абарвалася, і Генрых IV стаў заснавальнікам новай дынастыі Бурбонаў.
Французская манархія дасягнула свайго росквіту ў 17 стагоддзі за часам панавання Людовіка XIV. Удзельнічаючы ў шматлікіх войнах, Францыя стала вядучай еўрапейскай сілай. Да таго ж у Францыі пражывала найбольшая ў Еўропе колькасць насельніцтва і дзяржава мела вялікі ўплыў на еўрапейскую палітыку, эканоміку і культуру. Французская мова стала найбольш выкарыстоўваемай мовай у дыпламатыі, навуцы, літаратуры і міжнародных справах, і заставалася такой да 20 стагоддзя. Францыя значна пашырыла сваю тэрыторыю, дзякуючы заморскім уладанням у Амерыцы, Афрыцы і Азіі. Людовік XIV адмяніў Нанцкі эдыкт змусіўшы тысячы гугенотаў адправіцца ў выгнанне.
Пры Людовіку XV Францыя страціла Новую Францыю і большасць сваіх індыйскіх уладанняў пасля паражэнні ў Сямігадовай вайне, якая скончылася ў 1763 годзе, аднак яе кантынентальная тэрыторыя працягвала расці, дзякуючы далучэнню да краіны Латарынгіі (1766) і на Корсікі (1770). Непапулярны кароль Людовік XV, сваімі неабдуманым фінансавымі, палітычнымі і ваеннымі рашэннямі, дыскрэдытаваў манархію і, магчыма, менавіта яго праўленне вылілася ў французскую рэвалюцыю праз 15 гадоў пасля яго смерці.
Людовік XVI, унук Людовіка XV, актыўна падтрымліваў змаганне амерыканцаў да незалежнасць ад Вялікабрытаніі, што было рэалізавана Парыжскай дамовай 1783 года. Па іроніі лёсу, прыклад Амерыканскай рэвалюцыі, а таксама фінансавы крызіс, які пачаўся ў Францыі, сталі адным з прычын пачатку французскай рэвалюцыі.
Вялікая Французская рэвалюцыя
Пасля ўзяцця Бастыліі 14 ліпеня 1789 года абсалютная манархія была скасавана і Францыя стала канстытуцыйнай манархіяй. Праз Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна Францыя аб’явіла пра знішчэнне арыстакратычных прывілеяў і абвясціла свабоду і роўныя правы для ўсіх мужчын, а таксама доступ да дзяржаўнай службы на аснове таленту і здольнасцей, а не нараджэння. Улада караля была абмежавана, і Людовік XVI паспрабаваў здзейсніць контрарэвалюцыю пры падрымцы еўрапейскіх манархаў. Аднак спроба не ўдалася, аўтарытэт караля быў падарваны, ён быў пакараны смерцю і Францыя стала рэспублікай 22 верасня 1792 года.
Пад ціскам з боку іншых еўрапейскіх манархій, унутраных партызанскіх войнаў (напрыклад, Вандэйскае паўстанне) і контрарэвалюцыі, у маладой рэспубліцы пачаўся тэрор. Паміж 1793 і 1794 гадамі было пакарана смерцю ад 16 тысяч да 40 тысяч чалавек. У Заходняй Францыі грамадзянская вайна доўжылася з 1793 па 1796 гады, у гэты перыяд загінула ад 200 тысяч да 450 тысяч чалавек. Аднак рэспубліка здолела выжыць і разграміць контрарэвалюцыю. У выніку Тэрмадарыянскага перавароту быў пакладзены канец панаванню Рабесп’ера і тэрору. Адмена рабства і мужчынскае ўсеагульнае выбарчае права, што было прынятыя за часам радыкальнай фазы рэвалюцыі, былі адменены наступнымі ўрадамі.
ХІХ — ХХ стагоддзі
Пасля нядоўгага часу кіравання ўрада, Напалеон Банапарт захапіў кантроль над рэспублікай, у 1799 годзе стаўшы першым консулам, а затым у 1804 годзе імператарам Французскай імперыі. Наступны перыяд гісторыі мае назва Напалеонаўскія войны, калі Францыя ваявала супраць кааліцыі еўрапейскіх манархій. Пры гэтым напалеонаўскія войскі захапілі большую частку кантынентальнай Еўропы, а члены сям’і Банапартаў былі прызначаны манархамі ў некаторых ізноў створаных каралеўствах. Гэтыя перамогі прывялі да сусветнай экспансіі французскіх рэвалюцыйных ідэалаў і рэформ, выражаных у Кодэксе Напалеона і Дэкларацыі правоў чалавека; прывялі да усталявання метрычнай сістэмы. Пасля катастрафічнай расійскай кампаніі, Напалеон пацярпеў паражэнне і манархія Бурбонаў была адноўлена. Каля мільёна французаў загінулі падчас напалеонаўскіх войнаў.
Пятая рэспубліка
У 1958 годзе прынята канстытуцыя Пятай рэспублікі, якая пашырыла правы выканаўчай ўлады. Прэзідэнтам Францыі быў абраны Шарль дэ Голь, генерал Супраціву, герой Першай і Другой сусветных войн. На 1960 год, у сітуацыі распаду каланіяльнай сістэмы большасць французскіх калоній атрымала незалежнасць. У 1962 годзе, пасля крывавай вайны набыў незалежнасць Алжыр. Прафранцузскія алжырцы перасяліліся ў Францыю, дзе склалі мусульманскую меншасць, якая з тых часоў імкліва расце.
Масавыя хваляванні моладзі і студэнтаў у 1968 годзе, якія выклікала абвастрэнне эканамічных і сацыяльных супярэчнасцяў, а таксама ўсеагульная забастоўна прывялі да вострага палітычнага крызісу; прэзідэнт Шарль дэ Голь, заснавальнік Пятай рэспублікі, сышоў у адстаўку ў 1969 годзе і 9 лістапада 1970 года, праз год, памёр. Другім прэзідэнтам Пятай рэспублікі быў у 1969 абраны Жорж Пампіду. У 1974 яго смяніў Валеры Жыскар д’Эстэн. З 1981 па 1995 прэзідэнтам Францыі быў Франсуа Мітэран, пры якім пачаўся доўгачасовы эканамічны ўздым. З 1995 па 2007 — прэзідэнт Жак Шырак. Па яго ініцыятыве ў Францыі быў праведзены рэферэндум аб скарачэнні тэрміну паўнамоцтваў прэзідэнта з сямі да пяці гадоў, 73 % французаў выказаліся за прапанову Шырака. У 2007 прэзідэнтам быў абраны Нікаля Сарказі. 6 мая 2012 24-м прэзідэнтам Францыі быў абраны Франсуа Аланд. 14 траўня 2017 новым прэзідэнтам стаў лідар руху «Наперад» Эманюэль Макрон.
Палітыка
Францыя — суверэнная ўнітарная дэмакратычная рэспубліка. Сістэма палітычных устаноў сучаснай Францыі вызначана Канстытуцыяй V Рэспублікі, прынятай 4 кастрычніка 1958. Дзейная Канстытуцыя ўсталёўвае рэспубліканскую прэзідэнцка-парламенцкую форму кіравання (Канстытуцыя Французскай Рэспаблікі, разд. 2). Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які абіраецца на пяць гадоў шляхам прамога ўсеагульнага галасавання (пяцігадовы тэрмін прэзідэнцкага мандату быў вызначаны рэферэндумам 27 верасня 2000). Адпаведна Артыкулу 16 Канстытуцыі, прэзідэнт кіруе Радай міністраў, ратыфікуе законы, а таксама выконвае абавязкі галоўнакамандуючага. Прэзідэнт мае права распусціць Нацыянальны сход Французскай рэспублікі і, у выпадку сур’ёзнага палітычнага крызісу, узяць надзвычайныя паўнамоцтвы. На сёння прэзідэнтам Францыі з’яўляецца Эмануэль Макрон ад цэнтрысцкага руху «Наперад!». Гэта восьмы па ліку прэзідэнт пятай рэспублікі. Яго папярэднікам быў Франсуа Аланд ад Сацыялістычнай партыі.
Заканадаўчая ўлада
Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парламенту, які абіраецца ўсеагульным галасаваннем. Парламент уключае ў сябе дзве палаты — Сенат і Нацыянальны сход. Сенат Рэспублікі складаецца з 348 сентараў (да 2011 года іх было 321), 305 з якіх прадстаўляюць метраполію, 9 — заморскія тэрыторыі, 5 — тэрыторыі Французскай супольнасці і 12 — французскіх грамадзян, якія пражываюць за мяжой. Сенатары мусяць быць старэйшымі за 24 гады і абіраюцца на шасцігадовы тэрмін калегіяй выбаршчыкаў, якая складаецца з дэпутатаў Нацыянальнага сходу, генеральных саветнікаў і дэлегатаў ад муніцыпальных саветаў, пры гэтым Сенат абнаўляецца на адну траціну кожныя тры гады. Нацыянальны сход складаецца з 577 дэпутатаў, 555 з якіх прадстаўляюць метраполію, а 22 — заморскія тэрыторыі. Дэпутаты Нацыянальнага сходу абіраюцца на прамых усеагульных выбарах на 5 гадоў па мажарытарнай сістэме.
Выканаўчая ўлада
Галава ўрада — прэм’ер-міністр. Адпаведна Артыкулу 8 Канстытуцыі, прэзідэнт прызначае прэм'ер-міністра. Зацвярджэнне яго кандыдатуры Нацыянальным сходам не патрабуецца, але праз тое, што Нацыянальна сход мае права ў любы момант аб’явіць ураду вотум-недаверу. Звычайна прэм’ер прадстаўле адну партыю, якая мае большасць месцаў у НС. Прэм’ер-міністр складае спіс міністраў свайго кабінета і прадстаўляе яго на зацвярджэнне прэзідэнту і прэзідэнт па яго прапанове зацвярджае членаў урада (раду міністраў). Пад кіраўніцтвам прэм’ер-міністра ўрад вызначае і праводзіць палітыку французскай нацыі. Прэм’ер-міністр адказвае за бягучую ўнутраную і эканамічную палітыку, а таксама мае права выдаваць загады агульнага характару. Ён лічыцца адказным асабіста за палітыку дзяржавы. Прэм’ер-міністр ажыццяўляе кіраванне дзейнасцю ўрада і забяспечвае выкананне законаў (артыкул 21 Канстытуцыі). 16 мая 2017 года прэм’ер-міністрам Францыі быў прызначаны Эдуар Філіп.
Мясцовае самакіраванне
Сістэма мясцовых органаў самакіравання ў Францыі будуецца ў адпаведнасці з адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам. Яны прадстаўленыя камунамі, дэпартаментамі і рэгіёнамі, дзе з’яўляюцца выбранымі органамі.
Камуна (усяго іх налічваецца каля 36 тыс.), кіруецца муніцыпальным саветам і мэрам, які з’яўляецца главой выканаўчай улады. Савет кіруе справамі камуны, прымае рашэнні па пытаннях, якія закранаюць інтарэсы яе грамадзян па ўсіх сацыяльных праблемах: распараджэнне маёмасцю, стварэнне неабходных службаў. Дэпартаменты — асноўная адзінка адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу — прадстаўленыя 96 унутранымі і пяццю так званымі заморскімі дэпартаментамі. Да кампетэнцый дэпартаменцкага савета адносіцца прыняцце мясцовага бюджэту і кантроль за яго выкананнем, арганізацыя дэпартаменцкіх службаў, кіраванне маёмасцю. Кіраўніком дэпартамента з’яўляецца старшыня генеральнага савета. Найбуйнейшай адзнкай у адміністрацыйным падзеле краіны з’яўляецца рэгіён. У кожным рэгіёне заснаваныя эканамічныя і сацыяльныя камітэты і рэгіянальны камітэт па займах. У рэгіёне дзейнічае свая рахункавая палата. Рэгіянальны савет абірае свайго старшыню, які з’яўляецца выканаўчай уладай у рэгіёне
Знешняя палітыка
Францыя — адна з вядучых і найбольш аўтарытэтных дзяржаў на сусветнай арэне. Францыя стаяла ля вытокаў ААН у 1945 годзе, сёння яна сталы член Савета Бяспекі гэтай арганізацыі з правам вета. Ядзерная дзяржава. Разам з Вялікабрытаніяй дзеліць другое месца ў спісе найбуйнейшых эканомік Еўропы. Францыя з’яўляецца заснавальнікам і актыўным удзельнікам Еўрапейскага саюза, у Страсбургу засядае Еўрапарламент. А ўвогуле ў 2015 Францыя была названа самай «інтэграванай» (the best networked) краінай свету, паколькі ўваходзіць у найбольшую колькасць міжнародных арганізацый.
Францыя застаецца культурнай сталіцай свету. Менавіта ў Парыжы знаходзіцца штаб-кватэра ЮНЕСКА. Французская мова — адна з афіцыйных моваў ААН. Франкафонія аб’ядноўвае больш за восем дзясяткаў краін па ўсім свеце, дзе французская мова альбо афіцыйная, ці хаця б проста папулярная. Францыя — сталіца не толькі ЮНЕСКА і Франкафоніі: тут размясціліся таксама штаб-кватэры АЭСР, Міжнароднага Бюро Вагаў і Мер, Інтэрполу.
Адносіны з Беларуссю
3 студзеня 1992 Французская Рэспубліка афіцыйна прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь. Дыпламатычныя адносіны ўстаноўлены 25 студзеня 1992 года. У сакавіку 1992 года ў Парыжы адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь, у маі 1992 г. — Пасольства Францыі ў Мінску. 11-13 ліпеня 1996 г адбыўся візіт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі ў Францыю — першы афіцыйны візіт кіраўніка беларускай дзяржавы ў краіны далёкага замежжа, у ходзе якога быў падпісаны Дагавор аб супрацоўніцтве і паразуменні паміж краінамі. У Нацыянальным сходзе Францыі ў кастрычніку 1993 г. была створана парламенцкая група дружбы «Францыя — Беларусь». У 2012—2019 гг.. паслом Беларусі ў Францыі быў Павел Латушка. Развіваецца супрацоўніцтва пародненых гарадоў Беларусі і Францыі: Мінск — Ліён, Гомель — Клермон-Феран, Гродна — Лімож, Магілёў — Вілербан, Брэст — Брэст.
Узброеныя сілы і паліцыя
У цэлым Францыя з’яўляецца адной з нешматлікіх краін, у складзе ўзброеных сіл якой ёсць амаль поўны спектр сучаснай зброі і ваеннай тэхнікі ўласнай вытворчасці — ад стралковай зброі да ўдарных атамных авіяносцаў.
Францыя таксама з’яўляецца краінай-уладальніцай ядзернай зброі. Афіцыйна пазіцыяй французскага ўрада было стварэнне «абмежаванага ядзернага арсеналу на мінімальна неабходным узроўні». На сённяшні дзень гэты ўзровень складае чатыры атамных падводных лодкі і каля ста самалётаў з ядзернымм ракетамі.
У рэспубліке дзейнічае кантрактная сістэма прахаджэння службы і адсутнічае воінская павіннасць. Ваенны персанал, якія ўключае ў сябе ўсе падраздзяленні, складае каля 270 тыс. чалавек. Пры гэтым паводле рэформы, распачатай прэзідэнтам рэспублікі Нікаля Сарказі, з арміі павінна быць звольнена 24 % служачых, у асноўным на адміністрацыйных пасадах.