cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ян Чачот
Арышт і ссылка
У часе арышту ўжо сабраў значную колькасць народных песень, якія ўвайшлі ў яго рукапісны зборнік «Песенькі і іншыя творы», складзены ў турме паміж допытамі і перададзены на захаванне безнадзейна каханай ім Зосі Малеўскай, сястры філамата Францішка Малеўскага. У рукапісны зборнік акрамя песень уваходзілі таксама элегіі (т.зв. трэны).
У паказанні ад 10 кастрычніка 1824 года Ян Чачот падаў наступныя біяграфічныя звесткі:
Яна Чачота абвінавачвалі «в чтении на собраниях филаретов дерзких и ругательством против россиян наполненных стихов и в произнесении приветствий и речей, противных верности к Российскому Престолу». Каб адвесці пагрозу ад арыштаваных таварышаў, браў на допытах віну на сябе, за што разам з Тамашам Занам і Адамам Сузіным панёс самае суровае пакаранне — дзесяцігадовае выгнанне ў глыбіні Расіі.
Па прыгаворы 10 (22 кастрычніка) 1824 года яны былі адпраўленыя ў Арэнбург. Чачот сасланы спачатку ў крэпасць Кізіл, дзе адбыў шасцімесячны тэрмін зняволення. Жывучы ў спасылцы ў Кізіле, перакладаў на польскую мову Вашынгтона Ірвінга (пераклад выйшаў у Вільні ў 1830 годзе), пісаў вершы.
У 1826—1830 гадах жыў ва Уфе. Уфіміскі перыяд жыцця Яна Чачота малавядомы, і асноўнай крыніцай з’яўляюцца матэрыялы паліцэйскага нагляду: даносы, даклады і інфармацыі.
У 1827 годзе паступіў на дзяржаўную службу канцылярыстам у бюро мясцовага губернатара. Паэту таксама дазволілі жыць на кватэры ў заможных гаспадароў і вучыць іх дзяцей. Атрымліваў на жыццё 50 капеек сутачных. У вольны ад гувернёрскіх заняткаў час займаўся вывучэннем замежных моў. Беларускі гісторык Валянцін Грыцкевіч знайшоў у Цэнтральным дзяржаўным архіве Башкірыі, у фондзе Арэнбурскага грамадзянскага губернатара за 1824—1830 гг., наступны запіс:
У маі 1830 года быў вызвалены ад паліцэйскага нагляду і атрымаў дазвол пасяліцца ў цэнтральных губернях Расіі. У 1830 годзе змог пераехаць у Маскву.
З 1830 года жыў у Цверы, дзе падчас эпідэміі халеры па загадзе губернатара разам з іншымі ссыльнымі палякамі паўгода ўтрымліваўся пад арыштам.
Вяртанне на радзіму
У 1833 годзе яму дазволілі вярнуцца на Беларусь, у мястэчка Лепель, дзе ён уладкоўваецца канцылярыстам у інжынерным упраўленні Бярэзінскага канала, якое месцілася ў Лепельскім павеце. За добрую службу атрымлівае чын губернскага сакратара. У Лепелі Ян Чачот заняўся зборам народных песень, якія потым увайшлі ў яго зборнікі.
Толькі ў 1839 годзе «государь император высочайше повелеть соизволил» адпусціць Яна Чачота дамоў, на Наваградчыну, і зняць з яго паліцэйскі нагляд.
З 1841 года працаваў бібліятэкарам у Шчорсаўскай бібліятэцы да смерці яе ўладальніка Адама Храптовіча ў 1844 годзе. Тут ён беспаспяхова спрабуе зацвердзіць у расійскім дваранстве сваю галіну роду Чачотаў. Таксама актыўна займаецца збіраннем і публікацыяй беларускага фальклору. Пасля смерці гаспадара Шчорсаў (1844) разлічваў на службу ў бібліятэцы ў Лагойску, але Канстанцін Тышкевіч не адгукнуўся на яго прапанову. Пазней жыў у сваіх сяброў на Наваградчыне — спачатку ў Вяржбоўскіх у Далматаўшчыне (разам з Тамашам Занам ), потым у Рафала Слізеня ў Вольнай і Бортніках, займаўся выданнем у Вільні сабраных ім твораў беларускага фальклору.
У надзеі паправіць сваё надломленае здароўе вясной 1847 года выехаў на лячэнне ў Друскенікі «на воды», дзе ў жніўні з ім здарыўся параліч. Але лячэнне не дало чаканага выніку і 11 (23) жніўня 1847 года Ян Чачот памёр у суседняй з Друскенікамі вёсцы Ротніца, дзе і быў пахаваны паблізу касцёла.
Праз дзесяць гадоў пасля пахавання намаганнямі гарадзенца Заторскага над магілай Чачота быў пастаўлены помнік, на якім выбілі эпітафію Антонія Эдварда Адынца.
Адам Міцкевіч, са спазненнем даведаўшыся пра смерць свайго сябра, пісаў 26 чэрвеня 1853 года Ігнату Дамейку з Парыжа ў Чылі:
Сам жа Ігнат Дамейка так пісаў пра Чачота:
Вершы і песні
Першыя вядомыя літаратурныя творы Яна Чачота з’явіліся недзе каля 1818 года і, так ці інакш, былі звязаныя з філамацкім жыццём. Песні і вершы з нагоды студэнцкіх урачыстасцей пісаліся на гатовы матыў ужо вядомых яму беларускіх народных песень. Такім чынам узніклі вельмі папулярныя сярод філамацкага кола песенныя творы «Што старыя за вар’яты», «Прэч, прэч, сум, нудоты…», «Сем дзён малаціла, шастак зарабіла…», «Ой валы ж мае да палавыя», «Бяду сабе купіла да за свае грошы», «Як не бачу Петруся, то я з ветру валюся» і інш. У прыпісах да гэтых твораў Ян Чачот пазначаў зыходную назву народнай песні альбо тлумачыў, што песня напісаная на матыў «крывічан». Паводле Ірыны Бароўскай, Ян Чачот сфармуляваў асноўныя законы і прынцыпы, згодна з якімі і павінна была з’явіцца і развівацца нацыянальная прафесійная песня.
Надзвычай высокай папулярнасцю сярод філаматаў карысталіся тыя творы Яна Чачота, якія былі напісаныя па-беларуску. Першыя з беларускіх твораў паэта, якія дайшлі да нас, адносяцца да 1819 года. Гэта паэтычная сцэнка (паводле іншых звестак — драматычная паэма ), прымеркаваная да 7 сакавіка 1819 года — як своеасаблівае віншаванне з імянінамі старшыні Таварыства філаматаў Юзафа Яжоўскага, родам з Украіны. Умоўна гэты твор названы «Яжовыя імяніны». Папулярная сярод моладзі была таксама і песня «Да пакіньце горла драць», напісаная да ўгодкаў філамата Дзянісія Хлявінскага. Пра поспех гэтай песні Ян Чачот пазней расказаў у лісце да Адама Міцкевіча 16 лістапада 1819 года:
Ведаючы пра асаблівую цікавасць Адама Міцкевіча да твораў на беларускай мове, Ян Чачот у гонар аднаго з прыездаў апошняга з Коўна напісаў верш «Едзеш, міленькі Адам», які быў прачытаны на імяніннай урачыстасці Міцкевіча і Зана 24 снежня 1819 года.
Некаторыя беларускія творы Яна Чачота не дайшлі да сённяшняга дня. Так, напрыклад, Адам Мальдзіс у кнізе «Падарожжа ў XIX стагоддзе» (1969) адзначае, што ў Яна Чачота была п’еса, прысвечаная Адаму Міцкевічу, напісаная для тэатра. З «Матэрыялаў да гісторыі таварыства філаматаў» вядома, што на навуковым пасяджэнні 12 снежня 1818 года паэт чытаў верш «Купала», які аднагалосна ўхвалілі, а на паседжанні 23 снежня таго самага года Адам Міцкевіч чытаў «Крытыку „Купалы“ Чачота».
У часе зняволення па справе віленскіх згуртаванняў моладзі Ян Чачот напісаў шмат песень сваёй каханай Зосі Малеўскай, якая пазней выконвала іх пад фартэпіяна.
У 1845 годзе ў альманаху «Rubon» размясцілі паэтычны цыкл Яна Чачота пад назваю «Песенькі», складзены з адзінаццаці вершаваных твораў. Вершы «Яна далёка», «Раскоша», «Малацьбіты», «Адмаўленне», «Клетка» і «Праснічка» выяўляюць яскравыя лірычныя тэмы, якія, на думку Уладзіміра Мархеля, натхняліся безнадзейным каханнем паэта да Зосі Малеўскай.
Таксама захаваўся верш Яна Чачота на французскай мове «La retour à la chapell» («Вяртанне да капліцы») — успамін аб гадах дзяцінства і юнацтва, аб страчаных сябрах і маладых марах. Гэты верш памылкова прыпісан Яну Чачоту, на самой справе, ён яго толькі запісаў, альбо перапісаў. У 1846 годзе выдаў зборнік песень асветніцка-павучальнага характару на польскай мове «Песні дзедзіча» (Pieśni ziemianina).
Варта адзначыць, што не ўсе польскамоўныя вершы Яна Чачота з’яўляюцца на цяперашні момант перакладзенымі. У вершы «Na śmierć szpaka» Ян Чачот называе свой край «Белай Руссю»: «Sława nauk po Białej tak błaka sie Rusi» (радок 77). У вершы «Duma nad mogiłami Francuzow» паэт апісвае вайскоўцаў з арміі Напалеона, як абаронцаў вольнасці беларускага краю. У вершы «Тыртэй» аўтар услаўляе спартанцаў, як барацьбітоў за нацыянальную свабоду. У сцэнічным творы Я. Чачота «Апалон на калядаванні» яскрава выяўляецца матыў антыклерыкалізму, уласцівы і іншым філаматам. У даным творы вуснамі музы Каліёпы аўтар гаворыць наступнае: «Я ўжо абміну крыжовыя паходы, да якіх падгаворвалі манахі, пераварочванне бяздольных інкаў цаною праліцця крыві.. Цэлы свет, як студэнт пад паказкаю Лаёлы, стагнаў, бядак… шмат вякоў пражыў свет, пакуль даведаўся аб мэце рэлігіі» (радкі 111—116). Моцным антыклерыкальным пафасам прасякнуты і верш-пахвала ксяндзу Дзянісу Хлявінскаму «Powieść o miodzie w bodze welebnego księdza Dyonizego»:
Леў Цвяткоў, аналізуючы вершы Яна Чачота пад агульнаю назваю «Jaroszowe», сцвярджае, што тут мы знаходзім спрэчку паміж святымі Францішкам і Геранімам з узаемнымі абвінавачваннямі такога гатунку, што «я не адважваюся ўмясціць гэтыя прыклады ў мой артыкул».
Супрацоўніцтва cа Станіславам Манюшкам
Верш «Праснічка» з «рубонаўскага» цыкла асабліва ўпадабаў Станіслаў Манюшка і неўзабаве паклаў яго на музыку, змясціўшы ў трэцім «Хатнім спеўніку» (1851). У тым жа «Спеўніку» была змешчана песня «Салоўка», напісаная на Чачотаў пераклад з беларускай народнай песні. У другі «Хатні спеўнік» (1845) Манюшка ўключыў адну песню на словы Чачота — «Кум і кума», у чацвёрты (1855) — першы варыянт «Вандроўнай птушкі». Другая музычная версія на гэты тэкст трапіла ў пяты «Хатні спеўнік» (1858), у які ўвайшлі яшчэ 12 песень, напісаных на Чачотавы наследаванні і пераклады беларускага меласу.
Усяго на арыгінальныя тэксты і пераклады вусна-паэтычных твораў Я. Чачота Станіслаў Манюшка напісаў 22 песні, болей, чым на словы кожнага іншага аўтара, напрыклад Адама Міцкевіча ці Уладзіслава Сыракомлі.
Балады
З літаратурнай спадчыны Яна Чачота вялікую цікавасць маюць балады, напісаныя ім у 1818—1819 гадах. Да нас дайшлі восем балад паэта («Бекеш», «Наваградскі замак (балада)», «Калдычэўскі шчупак», «Падземны звон на горцы ў Пазяневічах», «Радзівіл, або заснаванне Вільні», «Узногі», «Мышанка», «Свіцязь») і ўсе яны напісаныя паводле беларускіх народных паданняў.
Як адзначае польскі даследчык літаратуры Станіслаў Швірка, Янам Чачотам было адлюстравана дванаццаць паданняў і народных казак, а таксама дзесяць матываў з народных вераванняў і звычаяў. Паводле яго слоў, як народныя паданні, так і матывы пададзены аўтарам з вялікаю дакладнасцю. На думку Уладзіміра Мархеля, агульная асаблівасць балад паэта заключалася ў тым, што ў іх спалучаліся два пачаткі — асветніцка-рацыяналістычны і рамантычны. Тым не менш, даследчык польскай літаратуры Станіслаў Станкевіч адзначае, што:
Будучы паводле зместу творамі баладнага жанру, яны цярпелі жанравыя страты праз павучальныя ўпляценні ў вершаванае апавяданне, гэтак жа як і ад таго, што народныя паданні ўзнаўляліся ў іх максімальна дакладна праз спрошчана-гутарковы стыль і перанасычэнне падзей побытавымі рэаліямі. Як адзначае Уладзімір Мархель, балады Яна Чачота неслі ў сабе відавочныя рысы гавенды — жанру, які пашырыўся ў польскай літаратуры як варыянт вершаванага апавядання і знайшоў развіццё ў форме «народнай гутаркі» ў творчасці Уладзіслава Сыракомлі і быліцы — у Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча.
Зрэшты, польскія даследчыкі, як адзначае перакладчык паэзіі філаматаў Кастусь Цвірка, да галоўных недахопаў балад Яна Чачота прылічаюць рыхласць кампазіцыі, зацягнутасць, а таксама сляпое прытрымліванне фальклорнай асновы і карыстанне гутарковаю моваю, «засмечанаю» шматлікімі «правінцыялізмамі» і «дыялектызмамі».
Упершыню балады Яна Чачота былі апублікаваныя ў 1886—1889 гг. Янам Рыхтэрам пад назвай «Ян Чачот і яго нязнаныя вершаваныя творы». Ян Рыхтэр натрапіў у паперах аднаго з сяброў паэта — гаспадара маёнтка Цешаўля Наваградскага павета Адольфа Кабылінскага — на рукапісны сшытак з Чачотавымі баладамі. Пазней сшытак выпаў з-пад увагі даследчыкаў і лічыўся страчаным. Другі раз яго знайшоў у 1953 годзе. Як выявілася, перададзены ў бібліятэку Асалінскіх у Львове, сшытак быў няправільна зарэгістраваны і згубіўся ў папяровых секцыях. Толькі ў 1972 годзе ўсе восем вышэйзгаданых балад былі апублікаваныя Станіславам Швіркам у кнізе «З кола філамацкага перадрамантызму».
Чачотавым баладам належыць вельмі сціплае месца ў развіцці гэтага літаратурнага жанру ў Польшчы з прычыны іх нізкага мастацкага ўзроўню, аднак, як адзначае Станіслаў Швірка, яны, у шэрагу з паэтавымі песнямі, «былі галоўным імпульсам, які падштурхнуў Міцкевіча ў кірунку народнасці…»
Фальклор
Ян Чачот сабраў каля тысячы аўтэнтычных народных песень і выдаў іх у шасці зборніках. Па вяртанні з высылкі, наладзіўшы кантакты з памочніцамі-карэспандэнткамі і ў выніку назапасіўшы багаты фальклорны матэрыял, Ян Чачот падрыхтаваў яго да друку пад агульнаю назваю «Сялянскія песні…». У сваіх выданнях паэт вызначаў канкрэтную асветніцкую задачу: выклікаць у пануючых класаў і адукаванай публікі роднага краю цікавасць да духоўнага жыцця сялянства, звярнуць увагу на маральна-этычную змястоўнасць і эстэтычную каштоўнасць сялянскай песнятворчасці, прывіць ім павагу да здабыткаў народнай культуры. У прадмове да свайго зборніка ён заклікаў недакладна пачаць збіранне беларускага фальклору:
У першых зборніках Ян Чачот публікаваў «крывіцкія» песні ў перакладах на польскую мову, аднак у выданні «Сялянскія песні з-над Нёмана і Дзвіны» 1844 году ён апублікаваў дзевятнаццаць арыгінальных беларускіх песень «з тэкстам арыгіналу». Працягам працэсу збліжэння Яна Чачота з беларускім словам стаў апошні зборнік «Сялянскіх песень…», выдадзены ў 1846 годзе. У яго ўвайшлі арыгінальныя валачобныя, вясеннія, купальскія, калядныя, дажынкавыя ці летнія, вясельныя, хрэсьбінныя і іншыя беларускія народныя песні. Да таго ж тут быў змешчаны верш «Да мілых мужычкоў», напісаны Чачотам па-беларуску.
Паводле Аляксандра Крывіцкага, запісы песень у апошніх двух зборніках маюць важнае дыялекталагічнае значэнне, таму што яны адлюстроўваюць два тыпы беларускіх гаворак: гаворкі паўночнай часткі Беларусі, пераважна наваколля Лепеля («з-над Дзвіны», частка паўночна-ўсходняга дыялекту беларускай мовы), і гаворкі ваколіц Наваградка, Ліды і інш. («з-над Нёмна», частка паўднёва-заходняга дыялекту). У іх досыць шырока і ў асноўным дакладна раскрываюцца асаблівасці гаворак абодвух тыпаў, а таксама і іх адрозненні. Варта адзначыць, што для перадачы гука [ў] у запісах Яна Чачота ўжываецца асобная літара — «ú».
Фалькларыстычна-версіфікацыйная праца Яна Чачота мела даволі шырокі рэзананс сярод перадавой грамадскасці. Зборнікі «Сялянскіх песень…», якія выдаваліся ім на працягу дзевяці гадоў (1837—1846), выклікалі зацікаўленыя водгукі ў перыядычным друку. Сучаснікі паэта прыхільна ставіліся да яго дзейнасці, аднак вынікі яе ўспрымалі і ацэньвалі па-рознаму.
Вядомы крытык, ідэолаг «Tygodnika Peterburskiego» М. Грабоўскі каштоўнасць «Сялянскіх песень…» бачыў у тым, што паэзія адной з «правінцыйных гаворак» зведзеная ў іх «да нацыянальнай мовы». Паэт-фалькларыст Ігнат Храпавіцкі расцэньваў фалькларыстычна-версіфікацыйную працу Чачота як з’яву, скіраваную на ўнутрыкраёвыя культурныя патрэбы, а не як правінцыйны элемент асваення беларускага фальклору польскай літаратурай. Ігнат Храпавіцкі, у прыватнасці, падкрэсліваў:
Творчасць Яна Чачота на ніве беларуска-польскага фальклорна-літаратурнага сумежжа ўспрымалася сучаснікамі пераважна як таленавітае перайманне, наследванне і майстэрскі, дакладны пераклад беларускіх народных песень, прытым з разуменнем і прыманнем іх рэгіянальнай асаблівасці, але галоўным чынам у кантэксце польскай літаратуры. Змясціўшы арыгінальныя тэксты беларускіх вусна-паэтычных твораў у трэцім і пятым зборніках, паэт-фалькларыст выдаў па-беларуску ўсяго восьмую частку ад тысячы сабраных і перакладзеных ім на польскую мову песень.
Беларускі паэт Максім Багдановіч у сваім артыкуле «Белорусское возрождение» прылічыў Яна Чачота да пачынальнікаў новай беларускай літаратуры:
Зборнікі
Жывучы ў Лепелі (Беларусь), падрыхтаваў да выдання зборнікі народных песень, якія выдаваліся ў Вільні вядомым кнігавыдаўцом і кнігагандляром Юзафам Завадскім (1837, 1839, 1840 і пазней). Пры садзейнічанні сяброў і знаёмых сабраў і апублікаваў 957 песень. Тэксты выкарыстаў кампазітар Станіслаў Манюшка ў серыі зборнікаў песень «Хатні песеннік» (, 1843—1859).
За год да смерці Чачота быў выдадзены адзіны зборнік яго ўласных твораў «Песні селяніна», таксама без імя аўтара, з дамінуючымі патрыятычнымі матывамі. Засталіся не выдадзенымі пры жыцці рыфмаваная гісторыя Вялікага Княства Літоўскага «Песні пра старажытных ліцвінаў да 1434 года».
Мовазнаўчая дзейнасць
Да агульнабеларускіх фанетычных рыс ён адносіць аканне (агонь, акном), дзеканне і цеканне (дзень, ціхі), пераход «л» і «в» у «ў» (даў, у сяле), наяўнасць прыстаўных зычных (восень, вуліца), нехарактэрнасць жывым беларускім гаворкам гука ф (ахвіцэр, хваліварок) і ґ выбухнога (гарбуз), асіміляцыйнае азванчэнне і аглушэнне (збіты, с табою), падваенне зычных (вецце, каменне) і некаторыя іншыя.
З марфалагічных рыс адзначыў варыянтнасць канчаткаў творнага склону (маткаю, -ай), роднага склону займеннікаў і прыметнікаў (мае -ей, міленькае -ай), адсутнасць часціцы «сь», прыслоўі на -учы(ючы). Адзначыў дыялектнае размежаванне канчаткаў дзеясловаў першай асобы множнага ліку (робім — робімо), дысіміляцыйны характар акання і якання ў наддзвінскім дыялекце (вісна, паночык) і закрытасць націскных галосных у наднёманскім дыялекце (дзяўке, панэ), ужыванне парнага ліку і ў наднёманскім — дзве назе, быў зрабіў і інш.
Ян Чачот упершыню паставіў пытанне аб прынцыпах будучага «крывіцкага» правапісу. Ён зазначае, што цяжкасць заключаецца ў немагчымасці прымірыць вымаўленне і этымалогію:
Тым не менш, у сваіх беларускіх творах паэт карыстаўся адмысловым правілам: галосныя — адпаведна вымаўленню, зычныя — згодна з этымалогіяй. Гэты прынцып выкарысталі пазнейшыя нармалізатары беларускай мовы, у прыватнасці, Браніслаў Тарашкевіч у сваёй «Беларускай граматыцы для школ».
Сваёй дзейнасцю Ян Чачот заклаў падмурак практычнай лексікаграфіі беларускай мовы. У зборніку «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны» 1846 года ён змяшчае адразу тры тыпы слоўнікаў: першы — невялікі (на 200 рэестравых слоў) «Слоўнік крывіцкіх слоў» (Słownik wyrazów krewickich, mniej zrozumiałych, w tych się piosnkach znajdujących z tłumaczeniem), дзе беларускія словы перакладаюцца на польскія; другі — тлумачальны «Некаторыя крывіцкія ідыёмы…» (Niektóre idiotyzmy (własnonazwy) krewickie…), дзе падаецца разгорнутае апісанне больш чым 200 адметных беларускіх слоў, часам з параўнаннямі з іншымі мовамі; трэці слоўнік — фразеалагічны «Крывіцкія прыказкі і прымаўкі» (Przysłowa Krewickie), у якім прыводзіцца 130 беларускіх пагаворак у перакладзе на польскую мову або з тлумачэннем; асобна даюцца «Прыказкі і прымаўкі, прыстасаваныя да свят» (15 адзінак) і «Адметныя выразы і параўнанні, якія можна аднесці і да прымавак» (40 адзінак).
Мовазнаўчая дзейнасць Яна Чачота не засталася незаўважанаю для пазнейшых рупліўцаў беларускай мовы. Так, у 1855 годзе паэт і драматург Уладзіслаў Сыракомля ў артыкуле «Працы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча» зазначыў:
Заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства Яўхім Карскі высока ацэньваў мовазнаўчы матэрыял Яна Чачота:
Публіцыстыка
Ян Чачот таксама выявіў сябе ў якасці публіцыста і глыбокага мысліцеля. У архіве філаматаў захаваўся тэкст яго прамовы на пасяджэнні таварыства 7 мая 1821 года «Пра будучае прызначэнне Таварыства філаматаў, пра варыянты яго сённяшняй будовы, пра тое, наколькі адпавядаюць яны нашым мэтам», а таксама артыкулы «Думкі для ніжэйшага класа» і «Думкі, якія павінен пашыраць вышэйшы клас». У гэтых працах аўтар разважаў над тым, як пашырыць гуманістычныя ідэі філаматаў у асяроддзі суайчыннікаў, а таксама ў ідэалістычна-рамантычным духу фармуляваў стрыжнёвыя паняцці філамацкага гуманізму: што такое шчасце, хто такі сапраўдны грамадзянін, дзеля чаго мусіць існаваць рэлігія, якую шкоду грамадству нясуць маральная распушчанасць, празмернасць і раскоша, якую карысць даюць ашчаднасць, працавітасць, якім чынам можна пашырыць асвету ў родным краі, якія навукі найбольш патрэбныя гэтаму краю і якія існуюць шляхі паляпшэння хатняга выхавання.
Моўныя адметы
Польская мова Яна Чачота ў паэтычных творах і карэспандэнцыі паэта зазнала моцны ўплыў народнай гаворкі Наваградчыны, тым самым набыўшы яскравы рэгіянальны лексічны закрас, што выявілася ў вялікай колькасці правінцыяналізмаў і зваротаў. Як адзначае Станіслаў Станкевіч, паэт свядома не пазбягаў уплыву на сваю творчасць мясцовага фальклору.
Ушанаванне памяці
У гонар Яна Чачота ў мінскім раёне Брылевічы названая вуліца. Імя паэта носіць таксама адна з вуліц Варшавы. У 1996 годзе ў Новай Мышы з ініцыятывы краязнаўца Міхася Берната быў усталяваны бюст паэта. Таксама ў гонар паэта ўсталяваны помнік у Карэлічах і памятная шыльда ва ўрочышчы Рэпіхава.
Іланскі
Іланскі (Иланский) — горад (з 1939) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Іланскага раёна Краснаярскага края. Насельніцтва 16,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1645 годзе.
Завод жалезабетонных вырабаў, швейная фабрыка, прадпрыемствы чыгуначнага транспарта, лесаапрацоўчыя прадпрыемствы.
Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Тракай)
Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Trakų Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika) — рымска-каталіцкі храм у горадзе Тракай (Літва). Помнік архітэктуры готыкі і сталага або «сармацкага» барока. У касцёле захоўваецца абраз Маці Божай Троцкай.
Архітэктура
Адзін з найбольш ранніх каталіцкіх храмаў у Вялікім княстве Літоўскім, Тракайскі касцёл мае рысы будаўнічага прымітыву: моцна перакошаны план асноўнага аб’ёму і апсіды.
Касцёл мае простую трохнефавую залавую структуру асноўнага аб’ёму, пяцігранную апсіду прэзбітэрыя і невялікую рызніцу з правага боку ад апсіды. Чатырохгранныя вежы на галоўным фасадзе маюць пазнейшае паходжанне. Па сваёй структуры блізкі да касцёлаў у Кедайняі і Меркінесе.
Капліца Ромераў
Капліца аформлена ў стылі класіцызму. Сцены расчлянёныя парнымі пілястрамі, іх капітэлі ўпрыгожаны гронкамі вінаграду. У сярэдзіне XIX стагоддзя капліцу абнавіў Казімір Ельскі (1782—1867), прафесар скульптуры Віленскага ўніверсітэта. У капліцы створаны алтар Укрыжавання, выкананы ў строгіх формах, з выразным распяццем сярэдзіны XVIII ст. Паводле праектаў Ельскага, былі створаны класіцыстычныя надмагіллі Міхала (1778—1853), прэзідэнта Вільні, і ягонай жонкі Рахілі дэ Раес (1783—1855), пахаваных у сутарэннях капліцы, упрыгожаныя скульптурнымі выявамі памерлых і алегарычнымі кампазіцыямі. Пра пахаваных тут іншых членаў сям’і Ромераў, у тым ліку мастакоў Эдварда Яна (1806—1878) і ягонага сына Альфрэда Ізідара (1832—1897), нагадваюць мемарыяльныя дошкі, убудаваныя ў сцены капліцы.
1819 год у гісторыі літаратуры
1819 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Дзьюла
Дзью́ла (Gyula, Jula, Julau, Ðula) — горад на паўднёвым усходзе Венгрыі, другі па велічыні горад медзье Бекеш пасля сталіцы — Бекешчабы. Горад займае плошчу 255,80 км², на якой пражывае 32 239 жыхароў.
Геаграфія
Горад размешчаны за 200 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Будапешта і за 15 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Бекешчабы. За 5 кіламетраў на ўсход ад горада праходзіць мяжа з Румыніяй. Найбліжэйшы да Дзьюлы румынскі горад — Арад (50 кіламетраў). Праз горад працякае рака Фехер-Кёрэш (Белы Кёрэш), якая некалькімі кіламетрамі ніжэй Дзьюлы ўпадае ў Кёрэш.
Гісторыя
Першае згадка пра паселішча датуецца 1313 годам, калі быў заснаваны кляштар, які назваўся па латыні Julamonustr. У 1332 годзе паселішча, якое фарміравалася вакол кляштара атрымала назву Дзьюла. Існуюць дзве версіі паходжання назвы : адна ўзводзіць назву горада да асабістага імя Дзьюла, якое, магчыма, насіў заснавальнік кляштара і паселішча, іншая да назвы аднаго з венгерскіх плямёнаў.
З XV стагоддзя Дзьюла стала цэнтрам камітата Бекеш.
У 1810 годзе ў Дзьюле нарадзіўся знакаміты венгерскі кампазітар Ферэнц Эркель, аўтар дзяржаўнага гімна краіны.
У сярэдзіне XX стагоддзя пасля пачатку выкарыстання тэрмальных вод Паўднёвага Альфёльда ў лячэбных мэтах, Дзьюла стала горадам-курортам. У 1959 годзе тут была адкрыта першая купальня, у 1969 годзе атрымала статус лячэбніцы знакамітая Замкавая купальня. У 1985 годзе Дзьюле быў прысвоены статус курорта-санаторыі Міністэрствам аховы здароўя Венгрыі.
Насельніцтва
Пераважную большасць насельніцтва горада складаюць венгры, найбольш значная нацыянальная меншасць — румыны. Паводле даных перапісу 2001 года 94,2 % насельніцтва Дзьюлы — венгры, 2,3 % — румыны, 1,6 % — немцы, 0,4 % — цыгане і 0,3 % — славакі. Нягледзячы на невялікі працэнт сучаснага румынскага насельніцтва Дзьюла гістарычна была цэнтрам румынскай дыяспары ў Венгрыі. Тут размяшчаюцца некалькі румынскіх грамадскіх і нацыянальна-культурных арганізацый, а таксама рэзідэнцыя праваслаўнага біскупа Венгрыі Румынскай праваслаўнай царквы.
Транспарт
Аўтадарогі вядуць ад Дзьюлы ў бок Бекешчабы і граніцы з Румыніяй. Чыгуначная галінка злучае Дзьюлу з Бекешчабай. Час у дарозе на цягніку да Будапешта складае 3-4 гадзіны.
Лімонніца звычайная
Лімонніца звычайная, крушынніца (Gonepteryx rhamni) — матыль сямейства бялянак.
Апісанне
Крылы (размах да 6 см) вуглаватыя. Самцы лімонна-жоўтыя, самкі зеленавата-белыя.
Арэал
Пашырана ва ўмераным поясе Еўропы, у т.л. на Беларусі. Водзіцца ў лісцевых і мяшаных лясах, хмызняках. Вусені развіваюцца на. Матылі выводзяцца ў канцы лета і хутка адыходзяць на зімоўку. Лёт аднаўляецца ранняй вясною. Вусені (у красавіку — жніўні) зялёныя, з падоўжанай белай паласой па баках, кормяцца лісцем крушыны.
Значэнне і выкарыстанне
Матылі маюць дэкаратыўнае значэнне.
IC 5272
IC 5272 — галактыка тыпу Sm (змяшаная спіральная галактыка) ў сузор’і Тукан.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Бернар Дыямед
Бернар Дыямед (Bernard Diomède; нар., , Францыя) — французскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.
Сур’яварман II
Сур’яварман II (សូរ្យវរ្ម័នទី២; 1113 г. — паміж 1145 г. і 1150 г.) — дэвараджа (манарх) Кхмерскай імперыі, знакаміты пабудовай Ангкор-Вата.
Біяграфія
Абставіны жыцця Сур’явармана II да ўзыходжання на трон з'яўляюцца меркаванымі. Вядома, толькі тое, што яго бацькамі былі Кшытындратыя і Нарэндралакшмі, пляменніца або ўнучка дэвараджы Дхараніндравармана I (1107 — 1113 гг.). Кіраванне апошняга суправаджалася канфрантацыяй паміж высакароднымі сем'ямі, фактычным адлучэннем паўднёвай часткі імперыі. Але Дхараніндраварман I загінуў у бітве, пры невядомых абставінах знік яго паўднёвы апанент, і дэвараджам стаў Сур’яварман II.
Валадарства Сур’явармана II адзначылася кансалідацыяй унутранай улады Кхмерскай імперыі і актыўнай знешняй палітыкай. Ён устуляваў сувязі з Кітаем, пашырыў межы на захадзе. Аднак войны супраць Чампы і Дай-В’ета не мелі поспеху. Сур’яварман II здолеў пасадзіць на трон Чампы свайго стаўленіка, але паўстанне чамаў вымусіла кхмераў пакінуць гэту краіну. Магчыма, што Сур’яварман II не перажыў падзею, паколькі ніякіх далейшых запісаў пра яго няма.
Культурная дзейнасць
Сярэдзіна XII ст. была адзначана культурным ўздымам у Кхмерскай імперыі. Па загаду Сур’явармана II быў пабудаваны шэраг індуісцкіх храмавых комплексаў. Найбольш вядомым з іх з'яўляецца Ангкор-Ват.
Рубец (медыцына)
Рубе́ц (cicatrix, -icis, f.) — шчыльнае злучальнатканкавае ўтварэнне, якое ўзнікла з прычыны рэгенерацыі тканак пасля пашкоджання ці запалення (напрыклад, на скуры пасля гаення раны, у дванаццаціперснай кішцы пасля гаення язвы, ці ў міякардзе пасля інфаркту).
Рубцовая тканка складаецца пераважна з калагену і адрозніваецца ад тканак, якія яна замяшчае, паніжанымі функцыянальнымі ўласцівасцямі. Напрыклад, рубцы на скуры больш адчувальныя да ультрафіялетавага выпраменьвання, і ў іх не аднаўляюцца потавыя залозы і валасяныя фалікулы, а рубец у сардэчнай мышцы пасля інфаркту міякарда не ўдзельнічае ў скарачэнні сэрца і можа прыводзіць да сардэчнай недастатковасці. Некаторыя тканкі, напрыклад — касцявая, здольныя ў значнай меры аднаўляць сваю структуру і функцыю пасля пашкоджання.
Па колькасці новаўтворанай тканкі рубцы на скуры дзеляць на гіпертрафічныя і атрафічныя. Пры гіпертрафічных рубцах новай тканкі ўтворыцца больш, чым было разбурана, такім чынам рубец выступае над паверхняй скуры. Пры атрафічных рубцах тканкі ўтвараецца менш, чым было разбурана.
Бікенібеу
Бікенібеу — паселішча ў Кірыбаці. Яно размешчана недалёка ад паўднёва-ўсходняга вугла атола Тарава, часткі астраўной краіны Кірыбаці. Гэта частка амаль бесперапыннага ланцуга паселішчаў уздоўж астравоў Паўднёвай Таравы, якія цяпер злучаныя. Нізінны атол уразлівы для. Хуткі рост насельніцтва выклікаў некаторыя экалагічныя праблемы. Галоўная ўрадавая сярэдняя школа Кірыбаці,, знаходзіцца ў Бікенібеу, а таксама.
Голдэн Стэйт Уорыярз
Голдэн Стэйт Уорыярз (Golden State Warriors) — прафесійны баскетбольны клуб, які выступае ў Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі. Каманда была заснавана ў 1946 годзе. Клуб базіруецца ў горадзе Окленд, штат Каліфорнія.
Чэмпіёны ў 1956, 1975.
Паўночная сямігадовая вайна
Паўночная сямігадовая вайна́ або Пе́ршая Паўночная вайна́ — вайна ў 1563—1570 гадах паміж Каралеўствам Швецыя і кааліцыяй Даніі — Нарвегіі, Любеку і Польска-літоўскай дзяржавы. Прычынай вайны была незадаволенасць дацкага караля Фрыдрых II роспускам Кальмарскай уніі і намерамі шведскага караля Эрыка XIV спыніць панаванне Даніі. Змаганне працягвалася да зняможання абодвух бакоў, што вылілася ў мноства смерцяў. У патавай сітуацыі быў падпісаны Штэцінскі мір, паводле якога тэрытарыяльных змен не адбылося.
Перадумовы
Скандынаўская Кальмарская унія пад камандаваннем Даніі працягвалася з перапынкамі ад 1397 да 1523, пакуль канчаткова не развалілася пасля пастаяннага шведскага супраціву дамінаванню Даніі.
Паспяховае паўстанне ў 1471 прывяло да перамогі шведаў у бітве пад Брункебергам і стварэння магутнага антыюніянісцкага руху на чале з арыстакратычнымі родамі Бондэ і Стурэ. У 1520 Крысціян II ізноў заваяваў Швецыю і ў адпомсту зладзіў у Стакгольме крывавы гвалт. Былі забітыя больш за 80 шляхцічаў мужчынскай і жаночай плоці, у тым ліку першыя асобы Стакгольму, аднак гэта ў выніку моцна адгукнулася Крысціяну II. Жорсткасць выклікала ў Швецыі вялікія абурэнні на доўгія гады, і ў выніку вызваленчай вайны 1521—1523 унія распалася. Крысціян II быў асуджаны Папам і ў 1523 адрокся ад прастола. Наступныя дацкія каралі Фрэдэрык I і Крысціян III болей турбаваліся Рэфармацыяй у Даніі — Нарвегіі і Гольштэйне і Графскай грамадзянскай вайной, і стасункі са Швецыяй у асноўным былі мірнымі.
Унутраны вакуум улады ў Швецыі, спалучаны з адмоваю ад стальцу Крысціяна II, даў Густаву Вазу магчымасць скансалідаваць уладу і ў чэрвені 1523 пры падтрымцы сялян і ганзейскіх гарадоў Любека і Данцыга абвясціць сябе каралём. За Вазам Кальмарская унія канчаткова заняпала, і Швецыя пачала супрацьпастаўляць сябе Даніі — Нарвегіі.
У 1523 Швецыя знаходзілася ў слабым становішчы: досяг да Паўночнага мора абкладаўся дацкімі зундскімі мытамі і абмяжоўваўся паласою працягласцю 20 кіламетраў у Катэгаце побач з Эльвсбаргскай крэпасцю, дзе пазней паўстаў сучасны Гётэбарг. Да таго ж, Данія кантралявала Балтыку, абмяжоўваючы шведскія перасоўванні. Густаў Ваза прыняў рашэнне, якое не дало пладоў у Паўночнай сямігадовай вайне, але мела далёкасяжны ўплыў на будучыню Швецыі: ён правёў ваенную рэформу. У 1544 годзе ён скарыстаў стараскандынаўскую канцэпцыю Uppbåd (ваенны прызыў або прэрагатыва склікаць пэўную долю мужчын з кожнага раёна ў выпадку скрайняй неабходнасці) дзеля стварэння першага ў Еўропе рэгулярнага войска. Мужчыны знаходзіліся ў стане гатоўнасці, у мірны час застаючыся дома, мелі падатковыя ільготы, але былі абавязаны з'яўляцца для муштраванняў. Пазней гэтая сістэма ператварылся ў ваенныя паселішчы. Да смерці Густава Вазы ў 1560 кожныя дзесяць сялян мелі прадастаўляць аднаго жаўнера, які служыў ці дома, ці за мяжой.
Casus belli
Па смерці Крысціяна III і Густава Вазы (у 1559 і 1560 адпаведна) абедзве дзяржавы займелі маладых ваяўнічых манархаў, Фрэдэрыка II і Эрыка XIV. Фрэдэрык II прадстаўляў Данію лідарам у адроджанай Кальмарскай уніі, а Эрык марыў канчаткова разбурыць дамінуючае становішча Даніі.
Неўзабаве па каранацыі ў 1559 Фрэдэрык II загадаў свайму палявому камандзіру Ёргену Ранцау адпомсціць за прыніжальную паражэнне ад дробнай сялянскай рэспублікі Дытмаршэн, якая была адолена за некалькі тыдняў і перайшла пад дацка-нарвежскую карону. У наступным годзе дацкая экспансія працягнулася да балтыйскага востраву Эзэль.
У 1561, калі рэшта ордэнскай дзяржавы ў паўночнай Балтыі была секулярызаваная вялікім майстрам Готхардам Кетлерам, і Данія, і Швецыя ўмяшаліся ў Лівонскую вайну. У гэтым канфлікце шведскі кароль Эрык паспяхова зашкодзіў дацкім планам захапіць Эстляндыю.
Любек, незадаволенае чыненымі Эрыкам Дацкім перашкодамі ў гандлі, якія той увёў дзеля ўскладнення гандлю Масковіі, далучыўся да ваеннага саюза з Даніяй, у які таксама ўвайшла Рэч Паспалітая, якая хацела мець кантроль над гандлем у Балтыцы.
Пачатковая фаза
Сутычкі пачаліся ўжо ў маі 1563, яшчэ да абвяшчэння вайны. Дацкі флот пад камандаваннем Якаба Брокенхуса выправіўся на Балтыку. 30 мая ля Борнхальма ён атакаваў шведскія караблі Якаба Багэ, але атрымаў паражэнне.
Дзеля мірных перамоў былі пасланы нямецкія каралеўскія эмісары, але на прызначанае месца ў Ростак шведы не з'явіліся. 13 жніўня 1563 эмісары Даніі і Любеку абвясцілі ў Стакгольме вайну. У гэтым жа месяцы Фрэдэрык II напаў на Эльвсбарг 25-тысячнае войска прафесійных наймітаў вырушыла з Халанда і пасля трох дзён бамбардзіровак і шасцігадзіннага штурму здолела захапіць гэту фартыфікацыю, якая адкрывала ім шлях на Швецыю. А апошняя, такім чынам, была адрэзана ад Паўночнага мора і пазбаўленая найістотнейшага імпарту солі. Эрык тады атакаваў Хальмстад, і быў адкінуты прафесійным дацкім войскам.
11 верасня адбылася марская бітва каля Эланда, пасля чаго ў вайне наступіла паўза.
Паўднёвая
30 мая 1564 адбылася бітва шведскага і дацка-любецкага флотаў між Готландам і Эландам. У ёй быў захоплены шведскі флатаводзец Багэ і патоплены найбуйнейшы карабель Балтыі «Марс». Шведскі флот адступіў да Стакгольма, не прарваўшы блакаду. Новым камандуючым быў прызначаны Клас Крыстэрсан Хорн, які 14 жніўня прадпрыняў новую спробу атакаваць датчанаў ля востраву Юнгфрун на поўнач ад Эланду, аднак блакада не была знятая.
У 1565 Хорн атакаваў правінцыі Халанд і Сконэ і прадпрыняў некалькі спробаў пад Бохусленам і Удэвалай. Датчане спалілі Лёдэсэ ў правінцыі Вестэргётланд. Супраць датчанаў выйшла шведскае войска пад камандаваннем Нільса Бае, які 28 жніўня 1564 ўзяў Варберг. 20 кастрычніка Даніэль Ранцау разбіў шведаў пад Аксторнай.
На моры шведы дабіліся большага. флот пад камандаваннем Хорна пераследаваў дацка-любецкі флот да нямецкага ўзбярэжжа, дзе большасць яго знішчыў. Пасля перамогі Хорн накіраваўся да Эрэсуна і ўвёў збор за праход суднаў. 4 чэрвеня 1565 ў бітве на Мекленбургскім узбярэжжы быў смяротна паранены Херлуф Троле, 7 ліпеня ля Борнхальма быў разбіты флот пад камандаваннем Ота Руда, захоплены дацкі флягман Jegermesther.
У студзені 1566 шведы прадпрынялі беспаспяховую спробу аблогу Бохускай крэпасці ў Бохуслене. Даніэль Ранцау перайшоў з войскам у Вестэргётланд, а Клас Хорн вярнуўся збіраць мыты на Балтыцы. 26 ліпеня 1566 года адбылася нязначная марская бітва ля Эланду. 28 ліпеня палова дацка-любецкага флоту загінула ў шторме. Тады Клас Хорн быў выкліканы ўзначаліць сухапутныя войскі, дзе і сканаў 9 верасня.
Паўночная
Швецыя заняла неабароненую нарвежскую правінцыю Емтланд, якая неўзабаве была адваявана контраатакай сіл нарвежскага губернатара Трондэлага. Аднак на шведскую тэрыторыю яны не пайшлі. У 1564 шведы зноў занялі Емтланд, а таксама Хер'едален і Трондэлаг разам з Тронхеймам. дзякуючы падтрымцы з суседняга Бергенхусу жыхары Тронхейма выгналі шведаў, аднак Емтланд і Хер'едален засталіся пад акупацыяй. Гэтыя правінцыі адышлі да Даніі — Нарвегіі толькі пасля перамір'я 1570 года.
Заключная фаза
Дацкія найміты пераўзыходзілі шведскае войскае, складзенае з сялян, ва ўсім, акрамя аднаго: прафесійнае войска не жадала ваяваць, не атрымліваючы аплаты. З-за гэтага Даніі давалося адмовіцца ад планаў захапіць Кальмарскую фартыфікацыю, замест гэтага засяродзіўшыся на штурме Стакгольма. У жніўні Эрык напаў на Блекінгэ, але неўзабаве датчане яго адбілі.
У 1567 годзе вар'яцтва Эрыка XIV канчаткова спаралізавала шведскі ваенны паход. Датчане былі знясілены і таксама не прадпрымалі сур'ёзных дзеянняў да кастрычніка, калі Ранцау атакаваў Смоланд і Эстэргётланд. У лістападзе ён спаліў тут усе гаспадаркі і хаты, знішчыў усю скаціну. Спроба адрэзаць яму шлях да адыходу правалілася, і ў сярэдзіне лютага 1568 ён вярнуўся ў Халанд.
Увесь гэты час ладзіліся спробы прывесці ваюючыя бакі да перамір'я. У перамовах удзельнічалі ў розны час графы Памераніі, французскі пасол Шарль Данкей, імператары Фердынанд I і Максіміліян II. Імператары дабіваліся ад Даніі і Швецыі вяртання захопленых у Лівоніі тэрыторый, але Швецыя адмовілася пагадзіцца на іх патрабаванні.
У 1568 шведскі граф Юхан здзейсніў пераварот і зрынуў свайго брата Эрыка з прастола. Каранаваны пад імем Юхан III, ён пачаў перамовы з Даніяй, і 18 лістапада ў Роскіле быў падрыхтаваны чарнавы варыянт дагаворы. Аднак Швецыя адрынула пагадненні, і ў 1569 баявыя дзеянні аднавіліся. Датчане атакавалі Варберг, узяўшы яго 13 лістапада. Шведы ж здабылі перамогу ў Сконэ.
Мірныя перамовы
Напэўна, самым значным наступствам вайны стала стварэнне рэгулярнага шведскага войска. Пасля яшчэ некалькіх удзелаў Швецыі ў войнах наступнага стагоддзя гэтая дзяржава стала найбуйнейшай ваеннай пагрозай у паўночнай Еўропе.
Бітва пад Оршай (карціна)
«Бі́тва пад О́ршай» — батальны твор, прысвечаны бітве 8 верасня 1514 паміж літоўска-польскім і маскоўскім войскамі. Час стварэння — паміж 1520 і 1534 годамі.
Аўтар
Ананімнага майстра «Бітвы пад Оршай» лічаць адным з надворных мастакоў-картографаў, а ўлічваючы тэхніку твора, аўтар быў з кола Лукаса Кранаха Старэйшага. Падрабязнасць у аднаўленні дэталей паказвае на непасрэднага ўдзельніка бітвы. На карціне знаходзіцца аўтапартрэт мастака — ён прадстаўлены няўзброенай постаццю ў нямецкім строі, якая сядзіць на пяньку на беразе Дняпра, назіраючы за ходам бітвы і адначасова кадруючы пальцамі відарыс будучага твора. У экспазіцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве твор прыпісаны нямецкаму мастаку Гансу Крэлю.
Апісанне
Карціна паказвае з вышыні птушынага палёту розныя этапы бітвы, пра што сведчаць адныя і тыя ж постаці, што з'яўляюцца ў розных месцах — сам гетман Канстанцін Астрожскі прадстаўлены тройчы. Дэталі ўзбраення і адзення, а таксама партрэты камандзіраў адлюстраваныя рэалістычна і з вялікай дакладанасцю — паказаныя, напрыклад, такія сцэны, як выліванне вады са зброі пасля пераправы. Некаторыя сцэны мяжуюць з гратэскам, іншыя падкрэсліваюць жорсткасць бітвы.
Карціна захавалася не цалкам. Уважлівы аналіз паказаў, што яна была вышэйшая і заканчвалася лініяй гарызонту. Парушаная сіметрыя сведчыць пра тое, што было адрэзана 1/5 па шырыні з левага боку. Дзве калоны цяжкай пяхоты, што складалі цэнтр выявы, цяпер знаходзяцца ля левага яе края.
Твор быў створаны па заказу караля ў прапагандысцкіх мэтах, хоць сама бітва не прынесла вялікіх стратэгічных выгад. Гледачы на карціне бачаць прыгожа прадстаўленыя шэрагі літоўскага войска, а маскоўскае войска прадстаўленае неарганізаваным людскім натоўпам.
Цэнтральныя дзяржавы
Цэнтральныя дзяржавы (Mittelmächte, Központi hatalmak, İttifak Devletleri, Централни сили) — ваенна-палітычны блок дзяржаў, якія супрацьстаялі дзяржавам Антанты ў Першай сусветнай вайне 1914—1918 гг.
Утварэнне блока
Папярэднікам блока Цэнтральных дзяржаў быў Траісты саюз, які ўтварыўся ў 1879—1882 гадах у выніку пагадненняў, заключаных паміж Германіяй, Аўстра-Венгрыяй і Італіяй. Па дагаворы гэтыя краіны абавязваліся аказваць адзін аднаму падтрымку ў выпадку вайны, у першую чаргу, з Францыяй. У далейшым, аднак, Італія ўзяла курс на збліжэнне з Францыяй. Напачатку Першай сусветнай вайны Італія абвясціла пра свой нейтралітэт, што было нечакана для Германіі і сур'ёзна парушыла яе планы. У 1915 годзе Італія выйшла з Траістага саюза і ўступіла ў вайну на боку яго праціўнікаў.
Асманская імперыя і Балгарыя далучыліся да Германіі і Аўстра-Венгрыі ўжо падчас войны. Асманская імперыя ўступіла ў вайну ў кастрычніку 1914, Балгарыя — у кастрычніку 1915 года.
Саюзнікі Цэнтральных дзяржаў
Саюзнікамі Цэнтральных дзяржаў быў рух за незалежнасць Ірландыі, які падняў паўстанне супраць брытанскага валадарства ў 1916 годзе («Велікоднае паўстанне»), а таксама дзяржавы, якія ўзніклі на тэрыторыях былой Расійскай імперыі:
Канец блока
Блок Цэнтральных дзяржаў спыніў сваё існаванне з паразай у Першай сусветнай вайне ўвосень 1918 года. Пры падпісанні перамір'я ўсе яны вымушаны былі безумоўна прыняць умовы пераможцаў. Аўстра-Венгрыя і Асманская імперыя ў выніку вайны распаліся; дзяржавы, створаныя на тэрыторыі Расійскай імперыі вымушаны былі шукаць падтрымкі Антанты. Польшча, Літва, Латвія, Эстонія і Фінляндыя захавалі незалежнасць, астатнія былі зноў далучаны да Расіі (непасрэдна да РСФСР ці ўвайшлі ў Савецкі Саюз).
Ілья Платонавіч Янчанка
Ілья Платонавіч Янчанка (, в. Калмакова,, Віцебская вобласць, Беларусь — ) — камандзір аддзялення ўзвода коннай разведкі; камандзір аддзялення роты аўтаматчыкаў 823-га стралковага палка 302-й стралковай дывізіі 60-й арміі 1-га Украінскага фронту, старшына.
Біяграфія
Нарадзіўся 14 чэрвеня 1913 года ў вёсцы Калмакова Гарадоцкага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Беларус. Скончыў 4 класы. Працаваў участковым інспектарам лінейнага аддзялення міліцыі на чыгуначнай станцыі «Орша».
У Чырвонай Арміі і на фронце ў Вялікую Айчынную вайну з кастрычніка 1941 года. Ваяваў з варожымі захопнікамі на Заходнім, 1, 3, і 4-м Украінскіх франтах. Член ВКП/КПСС з 1943 года. Вызначыўся ў баях пад Сталінградам, на Украіне і ў Польшчы.
Камандзір аддзялення ўзвода коннай разведкі 823-га стралковага палка старэйшы сяржант Ілья Янчанка 16 красавіка 1944 года, ведучы разведку з байцамі даручанага яму падраздзялення захад ад горада Цярнопаль, знішчыў групу праціўнікаў, асабіста знішчыў каля дзесяці варожых салдат.
У кастрычніку 1944 блізу населенага пункта Вячкаўцэ, размешчанага на паўднёвы ўсход ад польскага горада Дзембіца, камандзір аддзялення роты аўтаматчыкаў 823-га стралковага палка старэйшы сяржант Ілья Янчанка вынес Сцяг палка з акружэння.
Загадам па 60-й арміі № 0211 ад 16 кастрычніка 1944 г. мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях старэйшы сяржант Янчанка Ілья Платонавіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.
14 студзені 1945 каля населенага пункта Кухараў, размешчанага на паўночны захад ад польскага горада Тарнуў, старшына Ілья Янчанка, ахоўваючы Знамя палка, і ў крытычны момант бою з байцамі свайго аддзялення адбіў напад варожых аўтаматчыкаў на камандны пункт палка.
Прадстаўленне да ўзнагароджання ордэнам Славы 1-й ступені падпісаў камандуючы 69-й арміяй генерал-палкоўнік Курачкін П. А.: «Сцяганосец палка старшына І. П. Янчанка падбіў звязкам гранат варожы танк, які прарваўся да каманднага пунктам палка. Сцяг палка быў выратаваны». Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 27 чэрвеня 1945 за ўзорнае выкананне заданняў камандавання ў баях з нямецка-варожымі захопнікамі старшына Янчанка Ілья Платонавіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені, стаўшы поўным кавалерам ордэна Славы.
За гады вайны на баявым рахунку разведчыка старшыны Янчанка І. П. пяцьдзясят чатыры «языка» і звыш сотні знішчаных праціўнікаў. У снежні 1945 І. П. Янчанка дэмабілізаваны. Жыў у горадзе Віцебску. Працаваў маставых абходчык дыстанцыі шляху Беларускай чыгункі. Быў лепшым брыгадзірам шляху ў дэпо станцыі «Віцебск». Памер 10 снежня 1999 года.
Узнагароджаны ордэнамі Кастрычніцкай Рэвалюцыі, Айчыннай вайны 1-й ступені, Славы 1-й, 2-й і 3-й ступені, медалямі, у тым ліку двума медалямі «За адвагу».
NGC 2675
NGC 2675 (іншыя абазначэнні — UGC 4629, MCG 9-15-37, ZWG 264.21, PGC 24909) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Тынгвелір
Тынгвелір — даліна ў паўднёва-заходняй частцы Ісландыі, паблізу паўвострава Рэйк’янес, а таксама нацыянальны парк (з 1928). У 2004 годзе занесены ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны.
Мікалаева (Камянецкі раён)
Мікала́ева (, Миколаево) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці, на левым беразе ракі Крывулі. Уваходзіць у склад Войскага сельсавета. Размешчана за 4 км на захад ад Каменца.
У вёсцы 117 гаспадарак, 289 жыхароў (2005).
Геаграфія
Паселішча злучана дарогамі з райцэнтрам Каменец, вёскамі Жылічы і Ліпна.
Мікалаева размяшчаецца на левым беразе ракі Крывуля за 1 км ад месца яе зліцця з ракой Лясная, за 1 км на паўднёвы ўсход ад аўтадарогі Высокае — Кобрын, за 4 км на захад ад Каменца, за 41 км на поўнач ад Брэста, за 26 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Высока-Літоўск на лініі Брэст — Беласток.
Інфраструктура
У вёсцы працуе базавая школа, клуб, амбулаторыя, аддзяленне сувязі, 2 крамы.
Гісторыя
У 2-я палова XIX ст. Мікалаева - сяло ў Камянец-Літоўскай воласці Берасцейскага павета Гродзенскай губерні Расійскай імперыі, дзяржаўная ўласнасць. У 1857 годзе паводле 10-й рэвізіі 98 рэвізскіх душ. У 1885 годзе 27 двароў, 191 жыхар, царква, школа, карчма. У 1897: паводле перапісу ў складзе Мікалаеўскай сельскай грамады, 36 двароў, 248 жыхароў, Вяліка-Яльнянская царква, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, цагельня, карчма. У 1905 годзе 281 жыхар.
У 1921 годзе ў выніку Польска-савецкай вайны паводле Рыжскага мірнага дагавора ў складзе Польшчы, у Камянец-Літоўскай гміне Берасцейскага павета Палескага ваяводства. У 1923 годзе 45 гаспадарак, 246 жыхароў.
У 1939 годзе ў выніку Пакту Молатава-Рыбентропа ў складзе Брэсцкай вобласці БССР. У 1940 годзе ў вёсцы 54 двары, 280 жыхароў, пачатковая школа. Цэнтр Мікалаеўскага сельсавета Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці. Плошча тэрыторыі сельсавета складала 45 км², уваходзілі 13 паселішчаў (460 двароў, 2206 жыхароў), дзейнічалі 2 цагельныя заводы, 2 ветраныя млыны, 3 пачатковыя школы.
Інфармацыя для турыстаў
Таксама ёсць помнік землякам, якія загінулі ў Другую сусветную вайну.
Межава (археалагічны помнік)
Гарадзішча-1
Знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне в. Межава. Складаецца з 2 пляцовак. Меншая памерам 70х60 м, вышынёй 30 м. З захаду прымыкае большая пляцоўка, памерам 180х120 м. З заходняга боку вялікай пляцоўкі ёсць вал вышынёй 6 м, даўжынёй 100 м, шырынёй 20 м і роў глыбінёй 2 м. У 1978 годзе даследаваў Г. В. Штыхаў. Культурны пласт 0,6-1 м. На большай пляцоўцы знойдзены ляпны посуд VI—IX стст. і ганчарная кераміка X—XIV стст. Гарадзішча належала полацкім крывічам. У X—XIII стст. на гэтым месцы размяшчаўся буйны населены пункт Полацкага княства. Датуецца VI—XIV стст.