cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Геаграфія Перу
Ландшафты і раслінны свет
Расліннасць берагавых і заходніх схілаў Андаў пустынная і паўпустынная (рэдкія хмызнякі і кактусы), на ўнутраных пласкагор’ях і плато — высакагорны трапічны стэп (халка) і паўпустыня (пуна). Усходнія схілы Андаў да вышыні і нізіна на ўсходзе ўкрыты вільготнымі вечназялёнымі лясамі (сельвай) з каштоўнымі пародамі дрэў (каўчуканосы, хіннае дрэва). Ад 1500 м да 2300-2500 м — пояс горнага трапічнага лесу: мноства дрэвападобных папарацяў вышынёй 10-14 м, калючых кустоў, імхоў, лішайнікаў, дзеразы, багацце вогненна-чырвоных ці ярка-жоўтых архідэй, хіннае дрэва, адлюстраванае на гербе краіны. Увогуле пад лесам і хмызнякамі — 66 % тэрыторыі.
Жывёльны свет
Жывёльны свет берагавых раўнін збеднены; на міжгорных плато — ламы (гуанака, вікунья), шмат птушак; на ўсходніх раўнінах у сельве — малпы, ляніўцы, мурашкаеды, тапіры, пекары, пумы і ягуары.
Прыродахоўныя тэрыторыі
Нацыянальныя паркі: Нацыянальны парк Уаскаран, Нацыянальны парк Ману.
Яўген Аляксандравіч Гаранічаў
Яўген Аляксандравіч Гаранічаў (нар., Новаільінскі, Пермскі край) — расійскі біятланіст, бронзавы прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года ў індывідуальнай гонцы, майстар спорту, трохразовы чэмпіён Расіі.
Спартыўная кар'ера
У пасёлку Новаільінскій, дзе нарадзіўся і вырас Яўген Гаранічаў, са спартыўных секцый была толькі лыжная, таму менавіта туды следам за сваім старэйшым сынам бацькі прывялі васьмігадовага Яўгена. Так ён пачаў займацца лыжнымі гонкамі, прычым вельмі паспяхова.
На першынстве свету ў італьянскім Мальсе ён разам з Андрэем Фелерам, Пятром Седовым і Раулем Шакірзянавым стаў першым у эстафеце 4х5 км. А на чэмпіянаце свету сярод юніёраў і моладзі ў італьянскім горадзе Тарвізіа ў эстафеце 4х5 кіламетраў квартэт зборнай Расіі ў складзе Івана Іванова, Дзмітрыя Васільева, Яўгена Гаранічава і Андрэя Парфёнава заваяваў другое месца. Расійскія спартсмены саступілі лыжнікам з Швецыі ўсяго 0,3 секунды.
У біятлон Яўген Гаранічаў перайшоў у 2008 годзе па нарадзе свайго земляка Уладзіміра Алікіна. У Пермскай вобласці не было ўмоў для развіцця лыжаў. Спартсменаў нават не вазілі на зборы, бракавала спонсараў. Тады юны лыжнік звярнуўся да В. А. Алікіна, які пазнаёміў яго з Максімам Уладзіміравічам Кугаеўскім, трэнерам біятланістаў Цюменскай каманды.
Першы і вельмі важкі поспех прыйшоў да спартсмена на традыцыйных спаборніцтвах «Іжэўская вінтоўка», дзе сабраліся наймацнейшыя страляючыя лыжнікі краіны. Яўген заняў ганаровае 4-е месца ў індывідуальнай гонцы на 20 кіламетраў, а ў спрынце ўвайшоў у дзесятку наймацнейшых. Дзякуючы гэтым вынікам Я. Гаранічаў заслужыў права выступаць на Кубку Еўропы.
На Чэмпіянаце Расіі ў 2010 годзе ва Уваце ў спрынце і пераследу быў чацвёртым, а ў мас-старце стаў бронзавым прызёрам.
У 2011 годзе дэбютаваў на этапе Кубка свету ў Антэрсельве. У першай спрынтэрскай гонцы заняў 13-е месца. Дэбют у эстафетных гонках у складзе зборнай Расіі для Яўгена выпаў на 23 студзеня 2011 года, калі ён сышоў на 2 этап, прыняўшы эстафету ад Антона Шыпуліна. У выніку біятланіст на 1 агнявым рубяжы дапусціў 2 промахі (выкарыстаў 2 дадатковыя патроны), затым на другой стральбе выкарыстаў 1 дадатковы патрон, сыходзячы на перадачу эстафеты з 9.5 секундамі адставання ад Б'ёрндалена. Прайграўшы на заключным крузе знакамітаму нарвежцу яшчэ 0.2 секунды, перадаў эстафету Андрэю Макавееву. У выніковым пратаколе зборная Расіі размясцілася на 4-м месцы, прапусціўшы наперад немцаў, італьянцаў і нарвежцаў.
На Універсіядзе 2011 Гаранічаў ўзяў тры медалі: бронзу ў спрынце, бронзу ў гонцы пераследу і серабро ў змешанай эстафеце.
Лай
Лай (Λάϊος) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі цар Фіваў, сын Лабдака, муж Іакасты , бацька Эдыпа. Калі бацька загінуў, Лаю быў 1 год. Пазней выгнаны з Фіваў блізнятамі Зефам і Амфіёнам.
Хаваючыся ад узурпатараў фіванскага трона Амфіёна і Зефа, Лай знайшоў прытулак у Пелопа, цара горада Пісатыды. Пелопа гнёў праклён з-за таго, што і трон, і сваю жонку Гіпадамію ён атрымаў дзякуючы вераломству. Больш за ўсё на свеце Пелопс любіў свайго малодшага сына Хрысіпа. Калі Лай вучыў Хрысіпа яздзе на калясніцы, ён закахаўся ў юнака і выкраў яго. Лай зманам вывез яго ў Фівы, за што, у сваю чаргу, быў пракляты Пелопсам (у іншай версіі міфа Хрысіпа забіваюць яго старэйшыя браты).
Пасля смерці Амфіёна стаў кіраваць у Фівах. Ажаніўся з дачкой Менекея Іакастай (ці Эпікастай). Праклён Пелопа прывёў да таго, што шлюб Лая апынуўся бясплодным. Адправіўшыся за саветам у Дэльфы, Лай атрымаў ад аракула Апалона прадказанне: Лай можа зачаць сына, але тады яму наканавана загінуць ад яго. Бог вуснамі аракула тройчы забараніў Лаю мець дзяцей. Не жадаючы гэтага, Лай адмовіўся ад думкі мець дзяцей, але аднойчы, ап'янеўшы, усё ж апладніў сваю жонку. Асцерагаючыся прадказання, Лай загадаў слузе кінуць немаўля Эдыпа на гары Кіферон, аднак слуга непаслухаўся і аддаў немаўля пастухам.
Эдып, які вырас не ведаючы пра сваё паходжанне, атрымаў прадказанне пра тое, што яму наканавана забіць свайго бацьку, і ў жаху бег ад сваіх прыёмных бацькоў. Лай, праязджаючы на калясніцы праз вобласць Факіды з чатырма спадарожнікамі, быў у сварцы забіты Эдыпам Гэта было на Схісце (Скрыжаванні дарог), там знаходзілася магіла Лая і яго раба. Або магіла Лая і весніка былі на гора Лафістый.
Дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Лай» (фр. 387а Рат) і трагедыі Лікафрона «Лай», камедыі Платона «Лай».
Шмакава (Пачынкаўскі раён)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шмакава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Да 1922 года ў складзе Ельнінскага павета Смаленскай губерні.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Цытра
Цытра — струнны шчыпковы музычны інструмент. Мае плоскі драўляны корпус няправільнай формы: два бакі дэкі, доўгі і кароткі, ўтвараюць прамы вугал; супраць іх ляжаць выпуклі і ўвагнуті бок. Уздоўж доўгага прамога боку размешчаны грыф з ладамі, над якім нацягнутыя 4-5 металічных струн, якія зашчыпваюць плектрам, надзетым на вялікі палец правай рукі; па-за грыфам знаходзяцца 24-39 жыльных струн, на іх граюць астатнімі пальцамі правай рукі. Вядомая ў Заходняй Еўропе з канца 18 ст., была асабліва шырока распаўсюджана ў Германіі і Аўстрыі ў 19 стагоддзі.
Міліцкі павет
Міліцкі павет (Powiat milicki) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Ніжнесілезскага ваяводства. Цэнтр павета — горад Міліч. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў 1999 годзе. Займае плошчу 715,01 км². Насельніцтва павета складае 37 тыс. чалавек.
IC 1195
IC 1195 — галактыка тыпу SBbc (кампактная выцягнутая галактыка) у сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Школа імя Якуба Коласа (Мікалаеўшчына)
Дзяржа́ўная ўстано́ва адука́цыі «Мікала́еўшчынская сярэ́дняя шко́ла імя́ Яку́ба Ко́ласа» — сярэдняя навучальная ўстанова ў вёсцы Мікалаеўшчына Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці.
У Мікалаеўшчынскай школе ў розныя часы навучаліся такія дзеячы беларускай культуры, як Канстанцін Міцкевіч, Язэп Лёсік, Антось Галіна, Мікола Маляўка, Алесь Сянкевіч і іншыя. Цяперашні будынак школы пабудаваны ў 1940—1948 гадах пры падтрымцы Народнага паэта Беларусі Якуба Коласа.
Гісторыя
Школа была заснавана ў 1866 годзе як народнае вучылішча пры Свята-Мікалаеўскай царкве. Спачатку яна налічвала чатыры аддзяленні: першае, другагадовае, другое і трэцяе. Заняткі праводзіліся толькі ўзімку. Першай настаўніцай была Ганна Знаменская — выхаванка Мінскай школы пачатковай адукацыі. У перыяд уваходжання Мікалаеўшчыны ў склад Польшчы навучанне адбывалася на польскай мове. Пасля далучэння Заходняй Беларусі з БССР, у Мікалаеўшчыне была адчынена сямігодка, у якой працавалі больш за 10 настаўнікаў, палова з якіх была выхадцамі з мясцовага насельніцтва. Школу наведвалі ня толькі дзеці, але і дарослыя.
У 1940 годзе дзяржава выдзяляе сродкі на будаўніцтва тыповага будынка сярэдняй школы. Да пачатку 1941 года былі ўзведзены сцены першага паверха будынка. Падчас Вялікай Айчыннай вайны недабудаваная школа была пашкоджана, знішчана бібліятэка. Пасля вайны адбудоўвалася спаленая ў 1940 годзе вёска і школа. Шмат увагі гэтаму ўдзяліў ураджэнец гэтых мясцін Якуб Колас. У лісце свайму сябру, першаму дырэктару сярэдняй школы Ігнацію Міцкевічу ён пісаў: ''«Як толькі прыеду на Беларусь, займуся мікалаеўшчынскімі справамі. Школу трэба паставіць, зрабіць яе на зайздрасць людзям»''. Намаганні паэта, які хадайнічаў, каб, напрыклад, выдзелілі для будаўніцтва лес, апраўдаліся: 1 кастрычніка 1948 года Мікалаеўшчынская сярэдняя школа адчыніла свае дзверы. Адноўленая школа атрымала новы двухпавярховы будынак з калонамі, вырашаны ў стылі неакласіцызму. У ім знаходзіліся 11 класных кабінетаў, спартыўная зала, бібліятэка, фізічны і хімічны кабінеты і іншыя памяшканні. Першым дырэктарам у пасляваенны час быў Ігнат Міцкевіч.
Школа адной з першых у рэспубліцы ў 1967—1968 навучальным годзе ўзяла курс на паглыбленае вывучэнне беларускай мовы і літаратуры. У 1960-я гады будынак навучальнай установы быў капітальна адрамантаваны, печкавае ацяпленне заменена на цэнтральнае, адчынена сталовая і інтэрнат. З 1964 года ў школе працуе літаратурны кружок для пачынаючых паэтаў «Маладыя каласкі», у якім вучыліся беларускія паэты і пісьменнікі Алесь Рыбак, Алесь Камароўскі, Яўген Хвалей, Сымон Белы. На сённяшні дзень дырэктарам з’яўляецца Лілія Кротава.
У школе працавалі Заслужаныя настаўнікі БССР:
Школьны музей
У 1963 годзе быў адчынены школьны філіял музея Якуба Коласа, які штогод наведвала каля 3-5 тысячаў экскурсантаў. У 2006 годзе быў заснаваны этнаграфічна-літаратурны музей «Спадчынны куток», які адкрываў Міхась Міцкевіч. Музей размяшчаецца ў асобным памяшканні, плошча якога складае 43,95 квадратных метраў і налічвае 172 прадмета ў асноўным фондзе і 105 — у дадатковым. Маюцца тры экспазіцыі: «Мой родны кут…» — месцы, звязаныя з жыццём Я.Коласа, Мікалаеўшчына — калыска паэта і яго землякоў, Мікалаеўшчына літаратурная. На працягу навучальнага года на базе музея праводзяцца выставы, лекцыі, пазакласныя мерапрыемствы, на якіх прысутнічаюць як навучэнцы гэтай установы адукацыі, так і госці — навучэнцы з іншых устаноў адукацыі. Адзін з галоўных экспанатаў музея — партрэт Коласа 1963 года мастака Уладзіміра Стальмашонка, які перадаў яго у родную школу паэта. Таксама маецца альбом з вёскі Пінкавічы Пінскага раёна, дзе выкладаў у свой час пісьменнік, у якім ёсць успаміны тагачасных вучняў настаўніка.
Рагозніцкі сельсавет
Раго́зніцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Вялікая Рагозніца.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Мастоўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Самуйлавіцкага сельсавета.
Снавыдовычы (Ракытніўскі раён)
Снавыдовычы (Сновидо́вичі) — вёска ў Ракытніўскім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Пій VII
Пій VII (Pius PP. VII), свецкае імя: Грэгорыа Луіджы Барнаба К’ярамонці (Gregorio Luigi Barnaba Chiaramonti;14 жніўня 1742 — 20 жніўня 1823) — Папа Рымскі з 14 сакавіка 1800 да 20 жніўня 1823 года.
Барталамееўка
Барталаме́еўка (, Бартоломеевка) — вёска ў Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Радужскага сельсавета.
У 1926—1954 і 1970—1991 гадах цэнтр Барталамееўскага сельсавета. З 16 ліпеня 1954 года па 21 кастрычніка 1968 года вёска ў складзе Новаграмыцкага сельсавета, з 21 кастрычніка 1968 года па 25 чэрвеня 1970 года — у складзе Беседскага сельсавета. Да 2013 года вёска знаходзілася ў раённым падпарадкаванні.
Латышова (Расонскі раён)
Латышо́ва (, Латышово) — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сакалішчанскага сельсавета.
Ахрэмаўшчына
Ахрэ́маўшчына (, Ахремовщина) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Ахрэмавецкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах засценак у складзе гміны Язна, з 1926 года ў складзе гміны Браслаў Браслаўскага паветa Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Сезон 2022 ЖФК Дынама-Брэст
У 2022 годзе жаночы футбольны клуб «Дынама» з Брэста прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах на рэспубліканскім узроўні:
Расохі
Назву Расо́хі маюць:
Пераходы (Шчучынскі раён)
Перахо́ды (, Переходы) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета.
Лягніцкі павет
Лягніцкі павет (Powiat legnicki) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Ніжнесілезскага ваяводства. Цэнтр павета — горад Лягніца. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў 1999 годзе. Займае плошчу 744,6 км². Насельніцтва павета складае 55,2 тыс. чалавек.
Мёры (станцыя)
Мё́ры (, Миоры, нарматыўная назва — )  — станцыя Віцебскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Размешчана ў горадзе Мёры; на лініі Варапаева — Друя, паміж прыпыначным пунктам Зоры і прыпыначным пунктам Ідолта.
Цытраль
Цытраль — монатэрпенавы ацыклічны альдэгід, існуе ў выглядзе двух ізамераў: E-ізамер гераніяля (I) і Z-ізамер нераля (II). Цытраль, які прысутнічае ў прыродных эфірных алеях уяўляе сабой сумесь ізамераў з перавагай гераніяля.
Уласцівасці
Цытраль — бескаляровая або светла-жоўтая глейкая вадкасць з моцным пахам лімона. Цытраль існуе ў асноўным у выглядзе двух ізамераў — гераніяля і нераля. Ізацытраль сустракаецца ў малых колькасцях.
Уласцівасці прыроднага цытраля:
Уласцівасці кампанентаў цытраля:
Цытраль з’яўляецца вельмі рэакцыйназдольным злучэннем: лёгка акісляецца на паветры; пры дзеянні мінеральных кіслот ператвараецца ў п-цымол; пры гідраванні ператвараецца ў цытранелаль; пры аднаўленні альдэгіднай групы — у цытранелол; уступае ва ўсе характэрныя рэакцыі альдэгіднай групы.
Старыкы (Ракытніўскі раён)
Старыкы (Старики́) — вёска ў Ракытніўскім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Паліфем (лапіф)
Паліфе́м (Πολύφημος, «які шмат разоў згаданы ў песнях і легендах») - у старажытнагрэчаскай міфалогіі  — лапіф, сын Элата і Гіпы (ці Гінеі ), з Ларысы. Паводле Еўфарыёна, сын Пасейдона. Паліфем быў удзельнікам бітвы кентаўраў і лапіфаў, яго згадвае ў сваім апавяданні Нестар.
Удзельнік паходу арганаўтаў. Паводле версіі, каханы Геракла. Ён не дабраўся з іншымі арганаўтамі да Калхіды — дапамагаючы Гераклу шукаць Гіласа, Паліфем не паспеў на карабель, і арганаўты адплылі без іх (або Геракл сам адплыў, а Паліфем застаўся шукаць ).
Калі ён не знайшоў Гіласа, Паліфем застаўся ў Місіі, заснаваў горад Кіяс, дзе стаў валадарыць. Пазней ён загінуў у халібаў, там яго магіла.
IC 1196
IC 1196 — галактыка тыпу Sa (спіральная галактыка) у сузор’і Змяя.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Старэ Сэло (Ракытніўскі раён)
Старэ Сэло (Старе́ Село́, традыцыйная беларуская назва — Старае Сяло) — вёска ў Ракытніўскім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Гісторыя
У 1923 годзе ў вёсцы знаходзіўся млын Шабельскага, на ім працавала 3 чалавекі з гадавым заробкам кожны ў 800 злотых.
Згодна з перапісам 30 верасня 1929 года ў вёсцы (у маёмасці Кібуткевіча Мірона) меўся паравы млын, які перапрацоўваў 800 кг зерня на дзень, і 2 рабочых.
5 снежня 1939 года вёска была перададзена (разам з Высоцкай і Бярозаўскай гмінамі) у склад Украінскай ССР, да гэтага ў складзе Бярозаўскай гміны Столінскага павета Беларускай ССР.
Беседзь (вёска)
Бе́седзь (, Беседь) — былая вёска ў Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Знаходзілася ў падпарадкаванні Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта.
У 1926—1970 гадах цэнтр Беседскага сельсавета. Ліквідавана ў 2012 годзе.
Анастасія Тадэвушаўна Рароўская
Анастасія Тадэвушаўна Рароўская (нар. ) — беларуская лёгкаатлетка. Спецыялізуецца ў хадзьбе. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Бронзавая прызёрка чэмпіянату Беларусі 2016 года ў хадзьбе на 20 кіламетраў з вынікам 1:36.04.
Эўген Сухань
Э́ўген Су́хань (Eugen Suchoň; 25 верасня 1908, Пезінак — 5 жніўня 1993, Браціслава) — славацкі кампазітар, адзін з заснавальнікаў сучаснай славацкай музыкі. Народны артыст Чэхаславакіі (1958). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Чэхаславакіі 1951, 1954, 1973.
Вучань В. Новака. З 1933 года выкладаў у (з 1941 кансерваторыя), у 1948—1974 ва універсітэце, адначасова ў 1954—1959 гг. у педагічным інстытуце ў Браціславе.
Для твораў характэрна арганічнае спалучэнне народнай музычнай традыцыі з навейшай кампазітарскай тэхнікай; оперы «» (паст. 1949), «» (паст. 1959), кантата «Псалом зямлі Падкарпацкай» (1938), аркестравыя творы, хоры і інш. Аўтар музычна-тэарэтычных прац.
Інтэрфейс (аб’ектна-арыентаванае праграмаванне)
Інтэрфе́йс (англ. interface) — праграмная/сінтаксічная структура, якая вызначае адносіны між аб'ектамі, якія падзяляюць акрэсленае паводніцкае мноства і не звязаны няйначай па-іншаму. Пры праектаванні класаў, распрацоўка інтэрфейса тоесна распрацоўцы спецыфікацыі (мноствы метадаў, якія кожны клас, які выкарыстоўвае інтэрфейс, павінен рэалізаваць).
Інтэрфейсы, нароўні з абстрактнымі класамі і пратаколамі, усталёўваюць узаемныя абавязацельствы між элементамі праграмнай сістэмы, што з'яўляецца фундаментам канцэпцыі праграмавання па кантракту (англ. design by contract, DbC). Інтэрфейс вызначае мяжу ўзаемадзеяння між класамі ці кампанентамі, спецыфікуючы акрэсленую абстракцыю, якую ажыццяўляе рэалізуючая старана.
Інтэрфейс у ААП з'яўляецца строга фармалізаваным элементам аб'ектна-ориентированного языка і шырока используется у зыходным кодзе праграм.
Інтэрфейсы дазваляюць наладзіць множнае наследаванне аб'ектаў і ў тое ж час вырашыць праблему ромбападобнага наследавання. У мове C++ яна вырашаецца праз наследаванне класаў з выкарыстаннем ключавога слова.
Дубава (Салігорскі раён)
Ду́бава (, Дубово) — вёска ў Салігорскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Чырвонаслабодскага сельсавета.
Сухапутныя чарапахі
Сухапутныя чарапахі (Testudinidae) — сямейства чарапах класа паўзуноў. Больш за 10 родаў, каля 40 відаў. Пашыраны ў Паўднёвая Еўропе, Азіі, Амерыцы, Афрыцы. 10 відаў і 13 падвідаў занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.
Апісанне
Даўжыня панцыра ад 10 см да 1 м і больш (слановыя чарапахі). Спінны шчыт панцыра нерухома злучаны з брушным; абодва ўкрыты тоўстымі буйнымі рагавымі шчыткамі, галава і ногі — дробнымі. Галава цалкам хаваецца пад панцыр. Заднія лапы тоўстыя. Пальцы зрослыя, іх кароткія кіпцюры свабодныя. Пераважна расліннаедныя. Адкладваюць да 30 яек. Працягласць жыцця да 100—150 гадоў.
M-вірус бульбы
М-вірус бульбы, Вірус бульбы М (Potato virus M, PVM)  — хваробатворны.
Апісанне
Вірус вызывае мазаічнае закручванне лісця — шкоднае захворванне бульбы, якое пры інтэнсіўным развіцці зніжае ўраджай бульбы на 13-37 %.
Вірус перадаецца тлямі, пры кантакце хворых і здаровых раслін. У пашкоджаных раслін верхавінкавае маладое лісце закручваецца, на ім з’яўляецца мазаічная афарбоўка.
Петрашышкі
Петрашы́шкі (, Петрашишки) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета.
Какопа
Како́па (саманазва: Xawiƚƚ kwñchawaay, літаральна «народ імглістай ракі») — індзейскі народ, што традыцыйна насяляе нізоўі ракі Каларада і паўночны бераг Каліфарнійскага заліва. Агульная колькасць у ЗША і Мексіцы (2020 г.) — 1100 чалавек.
Какопа лічацца прамымі нашчадкамі носьбітаў культуры Патаян. Іх асноўнымі заняткамі здаўна былі збіральніцтва, паляванне і ручное земляробства. Какопа не ўзводзілі ірыгацыйных збудаванняў і залежылі ад разліваў ракі Каларада. Вырошчвалі кукурузу, гарбузы, фасолю. Земляробствам займаліся жанчыны. Мужчынскімі заняткамі былі паляванне і гандаль. Асноўным таварамі для абмену з'яўляліся бісер і пацеркі, што вырабляліся з ракавін малюскаў. Какопа ладзілі плыты і шырокія кашы для пераправы праз бурную раку, выраблялі кераміку.
Відавочна, першы кантакт з іспанцамі адбыўся ў 1540 г., калі было адкрыта вусце Каларада, аднак першы запіс францысканскіх місіянераў быў зроблены толькі ў 1605 г. Какопа моцна пацярпелі ад нашэсцяў больш ваяўнічых квечан. У 1840 г. на тэрыторыю, населеную імі, пачаўся рух амерыканскіх здабытчыкаў золата. У 1848 г. значная частка зямель трапіла ў склад ЗША. У 1917 г. Томас Вудра Вільсан зацвердзіў рашэнне аб стварэнні асобнай рэзервацыі какопа. Яна была значна пашырана ў 1985 г. З 1964 г. дзейнічае Канстытуцыя.
З 1930 г. кантакты паміж амерыканскімі і мексіканскімі какопа фактычна перарваны. Какопа Мексікі складаюць некалькі абшчын у Ніжняй Каліфорніі і Саноры. У 2007 г. адбыўся канфлікт паміж какопа і ўладамі Мексікі ў сувязі з абмежаваннямі на лоў рыбы.
Неафіт Ермалаевіч Рагозін
Біяграфія
У студзені 1918 года добраахвотна ўступіў у Чырвоную Армію, у Першы беларускі конны атрад. У маі 1922 года дэмабілізаваўся і прыступіў да працы сакратаром КП(б)Б у Капаткевічах.
У 1923 годзе зноў прызваны ў Чырвоную Армію і ў пачатку 1925 года камандзіраваны на палітработу на Туркестанскі фронт. У 1927 годзе дэмабілізаваны і накіраваны на працу ў Наркамзем БССР. З 1928 па 1930 гады вучыўся ў Камуністычным універсітэце ім. Мархлеўскага ў Маскве па накіраванні ЦК КП(б)Б. У 1931—1933 гадах вучыўся ў аспірантуры Усесаюзнага камуністычнага універсітэта ім. Я. М. Свярдлова на кафедры эканамічнай геаграфіі.
З 1934 па 1936 гады працаваў дырэктарам Планавага інстытута (ПЛАНЗО) пры Дзяржплане СССР.
У даваенныя гады і аж да 1947 года працаваў у Новасібірску загадчыкам кафедры эканамічнай геаграфіі Педагагічнага інстытута, ваенкамам шпіталя, дырэктарам Педагагічнага інстытута.
11 сакавіка 1946 года на пасяджэнні Савета Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта імя М. В. Ламаносава абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдат эканамічных навук «Заходняя Сібір (гісторыя эканамічнага развіцця Заходняй Сібіры з моманту прыходу рускіх у Сібір да 1914 года)».
Загадам па Міністэрству вышэйшай адукацыі СССР ад 5 верасня 1947 года камандзіраваны для кіруючай працы ў Беларускі дзяржаўны універсітэт. У 1951 годзе паступіў у дактарантуру Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта імя М. В. Ламаносава.
У 1960 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Прамысловасць Заходняй Сібіры». 8 чэрвеня 1961 года Вышэйшая атэстацыйная камісія СССР прысудзіла вучоную ступень доктара эканамічных навук. У пасляваенны перыяд Н. Е. Рагозін быў першым навукоўцам у Беларусі, хто атрымаў такую высокую ступень у галіне эканомікі.
Па заканчэнні дактарантуры і да 1965 года працаваў у БДУ, загадваў кафедрай эканамічнай геаграфіі, вёў актыўную прапаганду эканамічных ведаў у рэспубліцы.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР за заслугі ў падрыхтоўцы спецыялістаў і развіцці навукі узнагароджаны Граматай Вярхоўнага Савета БССР (1961).
З 1965 па 1971 гады яго жыццё была звязана са станаўленнем і развіццём Вылічальнага цэнтра, перайменаванага пасля ў НДІЭМП пры Дзяржплане БССР.
Любінскі павет
Любінскі павет (Powiat lubiński) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Ніжнесілезскага ваяводства. Цэнтр павета — горад Любін. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў 1999 годзе. Займае плошчу 711,99 км². Насельніцтва павета складае 106,2 тыс. чалавек.
Бяроза нізкая
Бяроза нізкая, бяроза ніцая , бярэзнік (Betula humilis) — лістападная расліна сямейства.
Батанічнае апісанне
Куст вышынёй 1—2 метра з прамымі галінамі. Кара гладкая, цёмна-бурая, не адслойваецца. Маладыя галінкі з кароткім рэдкім апушэннем і смалістымі бародаўкамі.
Лісце чарговае, яйкападобнае або круглява-яйкападобнае формы з няправільна-гародчатымі бакамі, даўжыня іх 1—3,5 см, шырыня 0,7—2,5 см. Верхні бок ліставой пласцінкі ў маладога лісця апушаны, пазней становіцца голым; ніжні бок з рассеяным апушэннем па жылках. Хвосцік ліста даўжынёй да 6 мм, апушаны. Бакавых жылак 4—6 пар. Пупышкі авальныя, злёгку апушаныя.
Плод — маленькі шырокаэліптычны арэшак з двума крылападобнымі прыдаткамі, якія звычайна ў 2—3 разы вужэй арэшка. Вага 1000 семачак складае 0,17 грамаў. Спее насенне ў верасні—кастрычніку.
Плоданасіць у жніўні — верасні.
Арэал
Расце на балотах і забалочаных лугах у паўночнай частцы Заходняй Еўропы, паўночнай часткі Манголіі, у Расіі — у паўночных раёнах Еўрапейскай часткі і ў Заходняй Сібіры, у Чарназёмнай зоне — вельмі рэдка, у асноўным па рэліктавых тарфяных балотах. Від апісаны з Баварыі.
Прымяненне ў медыцыне
Пупыршкі і маладое лісце выкарыстоўваецца ў народнай і навуковай медыцыне, яны валодаюць мачагонным, жоўцегонным, патагонным, краваачышчальным, бактэрыцыдным, супрацьзапаленчым і раназажыўляльным дзеяннем. У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць пупыршкі бярозы (Gemmae Betulae), лісце бярозы, бярозавы дзёгаць (Pix Betulae) і актываваны вугаль (Carbo activatus).
Ужываюць пупыршкі і лісце ў выглядзе настояў і ў зборах
Нарыхтоўка сыравіны
Нарыхтоўку пупыршак праводзяць у студзені — сакавіку, да іх распускання. Сушаць на адкрытым паветры ці ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй. Маладое лісце збіраюць у маі — чэрвені, сушаць у цені або на гарышчах.
Ахова віду
Бяроза прысадзістая занесена ў Чырвоныя кнігі рэспублік Мардовія (як верагодна зніклы від), Карэлія, Татарстан, Чувашскай і Удмурцкай рэспублік, Разанскай, Уладзімірскай, Калужскай, Кастрамской, Курганскай, Курскай, Ленінградскай, Маскоўскай, Ніжагародскай, Цвярской, Ульянаўскай і Яраслаўскай абласцей Расіі.
Таксанамія
Від уваходзіць у род падсямейства  сямейства  парадку.
Маркова
Марко́ва (, Марково) — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сакалішчанскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Клясціцкага сельсавета.
Мантэ-Сан-Марціна
Мантэ-Сан-Марціна (Monte San Martino) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мачэрата.
Насельніцтва складае 820 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 46 чал./км². Займае плошчу 18 км². Паштовы індэкс — 62020. Тэлефонны код — 0733.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Шпунты
Шпунты (Шпунты) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Ленінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шпунты абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Да 1929 года ў складзе Ельнінскага павета Смаленскай губерні.
Мірадзіна (станцыя)
Міра́дзіна (, Мирадино)  — станцыя Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Размешчана ў вёсцы Мірадзіна; на лініі Жлобін — Асіповічы I, паміж прыпыначным пунктам Кісялевічы і прыпыначным пунктам Бібкаўшчына.
IC 1197
IC 1197 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральна галактыка) у сузор’і Змяя.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Хміль (Ракытніўскі раён)
Хміль (Хміль) — вёска ў Ракытніўскім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Кліматрон
Кліматрон (ад клімат і грэч. Thronos — месцазнаходжанне) — памяшканне для штучнага стварэння кліматычных умоў (тэмпературы, вільготнасці, асвятлення), адпаведных клімату пэўных геаграфічных зон.
У кліматроне вырошчваюць не асобныя віды раслін, як у фітатронах, а ствараюць раслінныя супольнасці, тыповыя для пэўных зон. Будуюць кліматрон з празрыстых матэрыялаў.
Першы кліматрон быў пабудаваны ў 1960 годзе ў Батанічным садзе Місуры ў Сэнт-Луісе (ЗША).
Цаізіт
Цаізіт (заўальпіт, аніяліт) — мінерал падкласа астраўных сілікатаў, метамарфагенны прадукт гідратэрмальнага змянення плагіяклаза. Названы ў гонар славенскага калекцыянера і асветніка С. Цойза (Baron Sigmund Zois von Edelstein; 1747—1819). Упершыню знойдзены ў 1805 годзе ў Карынтыі ў хрыбце Зау-Альпы (раней мінерал называўся па месцы здабычы заўальпітам).
Уласцівасці
З хімічнага пункту гледжання — сілікат складанага складу, які ўключае алюміній і кальцый. Іёны трохвалентнага жалеза надаюць мінералу характэрны фісташкавага-зялёны колер.
Крышталізуецца ў рамбічнай сістэме, утвараючы прызматычныя крышталі са штрыхоўкай на гранях. Часцей сустракаецца ў выглядзе агрэгатаў: крупчастых, шаставатых, кудзелістых, часам радыяльна-прамяністых.
Алена Андрэеўна Рапаровіч
Алена Андрэеўна Рапаровіч (нар. ) — беларуская лёгкаатлетка. Спецыялізуецца ў кіданні молата. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраная прызёрка Першынства Беларусі ў памяшканні 2016 года ў кіданні молата з вынікам 54,49 м.
Аколіца (Браслаўскі раён)
Ако́ліца (, Околица) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Ахрэмавецкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Ёды Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Насельніцтва
Перад вайной у вёсцы жыло 115 чалавек у 35 дварах. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 35 дамоў, забіта 12 чалавек.
Васток (Веткаўскі раён)
Васто́к (, Восток) — былы пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Знаходзіўся ў падпарадкаванні Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта.
Да 21 кастрычніка 1968 года пасёлак знаходзіўся ў складзе Новаграмыцкага сельсавета, пасля — у складзе Беседскага сельсавета. Ліквідаваны ў 2011 годзе.
Мова запытаў
Мова запытаў, таксама вядомая як мова запытаў да даных або мова запытаў да базы даных (database query language, DQL), — камп’ютарная мова, якая выкарыстоўваецца для выканання запытаў у базах даных і інфармацыйных сістэмах. Добра вядомым прыкладам з’яўляецца мова структураваных запытаў (SQL).
Свята-Уладзімірская царква (Агарэвічы)
Свята-Уладзімірская царква — мураваны праваслаўны храм у аграгарадку Агарэвічах Ганцавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Гісторыя
У 1845 годзе прыход у вёсцы быў скасаваны і аб’яднаны з Вялікакруговіцкім. У 1903 годзе пры царкве была пабудавана драўляная царкоўна-прыходская школа. У 1910 годзе царква ўзгадваецца як струхнелая. Старая царква была разабрана ў 1960 годзе. Яна ўяўляла сабой твор народнага драўлянага дойлідства. Храм быў вырашаны прамавугольным зрубам на дубовых стойках-штандартах. Над гонтавым дахам узвышалася галоўка, неашаляваныя фасады чляніліся чатырма аконнымі праёмамі.
У цяперашні час у Агарэвічах дабудоўваецца новая Свята-Уладзімірская царква.
Архітэктура
Вырашана ў стылізаваных формах маскоўска-яраслаўскага царкоўнага дойлідства XVII стагоддзя па канону чатырохчасткавага храма падоўжана-восевай кампазіцыі: прытвор-званіца (васьмярык на чацвярыку), трапезная, кубападобная двух’ярусная малітоўная зала з бакавымі прыдзеламі, паўкруглая апсіда з бакавымі рызніцамі. Другі кубападобны светлавы ярус малітоўнай залы апярэзаны какошнікавым парапетам і завершаны цыбулепадобным купалам на цыліндрычным барабане, архітэктурная выразнасць сродкамі арнаментальнай жоўта-чырвонай цаглянай муроўкі: гарадковыя фрызы, ліштвы арачных праёмаў, філёнгавыя вуглавыя лапаткі, аркатурныя парапеты. Цэнтральны ўваход адзначаны арачным двухслуповым рундуком пад двухсхільным пакрыццём, бакавыя — арачнымі парталамі.
Сітка
Сітка (Sitka) — горад у штаце Аляска (ЗША). Заснаваны рускімі каланістамі Аляcкі і да 1867 года называўся Новаархангельск (Новоархангельск). Размешчаны на востраве Баранава (Архіпелаг Аляксандра).
Гісторыя
Першапачаткова заснаваны Аляксандрам Баранавым, з дазволу старэйшын племя індзейцаў-тлінкітаў, у 1799 годзе як форт Архістраціга Міхаіла ля вусця ручая, які зараз носіць назву Старыгавань. У 1802 годзе форт разбураны індзейцамі, а яго жыхары перабіты. У 1804 годзе рускія ізноў занялі гэту тэрыторыю пры дапамозе алеутаў і гармат карабля «Нява». Паселішча было перанесена на стратэгічна зручнейшае месца, на стромкі ўзгорак, побач з бухтай. Новае паселішча атрымала назву Новаархангельск. З 1808 года Новаархангельск стаў сталіцай Рускай Амерыкі.
У 1848 годзе пабудаваны праваслаўны сабор Святога Міхаіла. З 1867 года ў складзе ЗША.
Дэмаграфія
Паводле дадзеных перапісу 2010 года насельніцтва горада складае. Яны пражываюць у. Шчыльнасць насельніцтва 1,2 чал/км². 68,5 % насельніцтва складаюць белыя, 18,57 % — нашчадкі карэнных жыхароў, 3,79 % — азіяты, 0,35 % — выхадцы з ціхаакіянскіх астравоў, 0,32 % — негры, 0,94 % — прадстаўнікі іншых расаў, 7,53 % — дзеці змяшаных шлюбаў. 27,2 % насельніцтва — дзеці і падлеткі да 18 гадоў, 8,4 % старэй 65 гадоў. На 100 жанчын прыходзіцца 104,8 мужчын. Медыянны штогадовы прыбытак адной сям’і складае $62 361, прыбытак на душу насельніцтва —. 7,8 % насельніцтва знаходзіцца за рысай беднаты.
Шумаева (Пачынкаўскі раён)
Шумаева (Шумаево) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Ленінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шумаева абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Да 1929 года ў складзе Ельнінскага павета Смаленскай губерні.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Сомік канальны
Апісанне
Даволі буйны від. Звычайная даўжыня 27-75 см і маса да 7 кг. Мае стройнае, падоўжанае, злёгку сціснутае з бакоў цела з глыбока выемчатым хваставым плаўніком. Рот вялікі, паўніжні. Верхняя сківіца высунута наперад ад ніжняй. Органы дотыку — 4 пары вусікаў, дзве на верхняй і дзве на ніжняй сківіцы, пры гэтым вонкавая пара верхнесківічных вусікаў доўгая, дасягае асновы грудных плаўнікоў. На сківіцах размяшчаюцца шматлікія зубы-шчоткі, якія служаць для ўтрымання ежы. Глоточных зубоў няма. Галава ўмеранай даўжыні. Цела гладкае, без лускі. Плаўнікі падтрымліваюцца мяккімі прамянямі, за выключэннем моцных вострых калючых прамянёў перад спіннымі і груднымі плаўнікамі. Наяўнасць яду на калючках выклікае хваравітую рэакцыю пры парэзах.
Афарбоўка спіны і бакоў ад жаўтлява-карычневай да сіня-чорнай. Брушка светлае, серабрыстае. Часта сустракаюцца альбіносы.
Пашырэнне
У натуральных умовах канальныя самы жывуць у прэсных і саланаватых водах Паўночнай і Цэнтральнай Амерыкі, у халаднаватых азёрах з чыстай вадой і вялікіх рэках са слаба заглееным дном, абмяжоўваючыся басейнам ракі Місісіпі ад Канады да Мексіканскага заліва.
Інтрадукаваны ў Еўропе. У 1979 годзе крыху больш за 700 экз. было выпушчана ў возера Белае, Бярозаўскі раён Брэсцкай вобл. — вадаём-ахаладжальнік Бярозаўскай ДРЭС.
Асаблівасці біялогіі
У натуральных умовах аддае перавагу глыбокім месцам чыстых вадаёмаў з пясчана-жвіровым грунтам. У дзённы час хаваецца ў паглыбленнях, абароненых камянямі і галінкамі. Маляўкі часта сыходзяць з азёр у вусці рэк у пошуках ежы.
Харчуецца ракападобнымі, насякомымі, водарасцямі.
У паўднёвых раёнах ЗША канальны сом дасягае палавой спеласці ва ўзросце 1,5-2 гадоў, у Канадзе — 5 гадоў. Нерастуе позняй вясной ці ўлетку пры тэмпературы 24-29,5°С. Глыбіня, на якой адкладаецца ікра, ад 0,8 да 2,7 м. Адно і тое ж нерасцілішча выкарыстоўваецца некалькі разоў. Нераст штогадовы.
Промысел
Прамысловы від. Папулярны аб'ект аматарскага лову ў ЗША.
Камп’ютарная мова
Камп’ютарная мова — фармальная мова, якая выкарыстоўваецца для зносін з камп’ютарам. Тыпы камп’ютарных моў уключаюць:
Казімеж Дольны (гміна)
Казі́меж До́льны (Kazimierz Dolny) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Пулаўскага павета Люблінскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Казімежы Дольным. Плошча гміны складае 72,49 км². Станам на 2004 год у гміне Казімеж Дольны пражывалі 7060 чалавек, шчыльнасць — 97,4 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 14 салецтваў.
Црэс
Црэс (Cres, Cherso, Crepsa) — востраў у Адрыятычным моры, у паўночнай частцы Далмацінскіх астравоў, ля ўзбярэжжа Харватыі. Плошча 404 км². Даўжыня каля 70 км. Складзены вапнякамі і даламітамі. Вышыня да 650 м. Сады, вінаграднікі. Рыбалоўства. Курорты. На востраве знаходзіцца аднайменны горад Црэс.
Алэксандрыя (Ровенскі раён)
Алэксандрыя (Олександрі́я) — вёска ў Ровенскім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Алэксандрыйскай вясковай абшчыны.
Паходжанне Месяца
Па сучасных звестках Месяц у многім вельмі адрозніваецца ад Зямлі, у першую чаргу, хімічным саставам: практычна няма вады (хоць у прыпалярных абласцях выяўлены прыкметныя запасы лёду ), малое ўтрыманне лятучых элементаў і злучэнняў. Аналіз месяцавых парод дае падставы меркаваць, што Месяц некалі быў поўнасцю расплаўлены, у адрозненне ад Зямлі. Шчыльнасць Месяца параўнальная са шчыльнасцю зямной мантыі, але ў яго вельмі маленькае жалеза-нікелевае ядро.
Аднак выяўлена і вялікае падабенства Зямлі і Месяца. Радыеізатопны аналіз паказвае, што абодва нябесныя целы маюць прыкладна аднолькавы ўзрост: каля 4,5 мільярдаў гадоў. Суадносіны стабільных ізатопаў кіслароду на Месяцы і на Зямлі супадаюць, у той жа час моцна адрозніваючыся ад такіх суадносін ва ўсіх вядомых метэарытаў. Гэта сведчыць аб тым, што Зямля і Месяц утварыліся па суседстве — з рэчыва, якое знаходзілася на аднолькавай адлегласці ад Сонца ў протапланетным воблаку.
Гістарычныя погляды на паходжанне Месяца
У 1609 годзе Галілеа Галілей выявіў на Месяцы горы і кратары, разглядзеўшы ў тэлескоп іх цені. На падставе сваіх назіранняў Галілей прыйшоў да высновы, што Месяц з'яўляецца камяністым целам, як і Зямля. З тых часоў над загадкай утварэння Месяца разважалі многія пакаленні навукоўцаў, пачынаючы з Імануіла Канта і Рэнэ Дэкарта. З пачатку сямнаццатага стагоддзя і да сярэдзіны дваццатага было прапанавана некалькі асноўных гіпотэз, якія мелі сваіх прыхільнікаў і свае ўзлёты папулярнасці.
Новая эра ў вывучэнні Месяца пачалася ў 1960-х гадах з палётаў да Месяца савецкіх аўтаматычных станцый і амерыканскіх «Апалонаў». З'явілася новая навука — селеналогія. На Зямлю былі дастаўлены ўзоры месяцавых парод, якія далі багаты матэрыял для разважанняў і пераацэньвання старых ідэй.
Узнікненне Сонечнай сістэмы
Узнікненне Сонечнай сістэмы пачалося з гравітацыйнага сціскання газапылавога воблака, у цэнтры якога ўтварылася самае масіўнае цела — Сонца. Рэчыва протапланетнага дыска сцягнулася ў невялікія планецезімалі, якія сутыкаліся паміж сабой і ўтваралі планеты. Частка планецезімалей была выкінута з унутраных абласцей у пояс Койпера і ў воблака Оарта.
Агульнае і асаблівае ва ўласцівасцях Месяца, Зямлі і сістэмы Зямля—Месяц
Любая разгляданая гіпотэза ўтварэння Месяца павінна не толькі адпавядаць фізічным законам, але і тлумачыць наступныя акалічнасці:
Гіпотэзы паходжання Месяца
На падставе гэтага былі прапанаваны наступныя гіпотэзы:
Гіпотэза цэнтрабежнага аддзялення
Гіпотэзу аддзялення Месяца ад Зямлі ўпершыню прапанаваў Джордж Дарвін, сын знакамітага Чарльза Дарвіна, у 1878 годзе. Ён выказаў здагадку, што пасля ўтварэння маладой Зямлі яна вярцелася з вельмі высокай хуткасцю. Пад дзеяннем цэнтрабежных сіл планета стала настолькі выцягнутай па экватары, што ад яе адарваўся буйны кавалак рэчыва (магчыма, гэтаму спрыялі прыліўныя сілы Сонца). З гэтага рэчыва пасля ўтварыўся Месяц. Гэту гіпотэзу падтрымаў у 1882 годзе геолаг : паводле яго меркавання, басейн Ціхага акіяна ўтварыўся менавіта на тым месцы, дзе адарвалася ад Зямлі будучы Месяц. Гіпотэза Дарвіна-Фішэра набыла вялікую папулярнасць і заставалася агульнапрынятай у пачатку XX стагоддзя.
Гіпотэза захопу
Гіпотэзу захопу першым выказаў у 1909 годзе амерыканскі астраном Томас Джэферсан Джэксан Сі (Thomas Jefferson Jackson See). Паводле гэтай гіпотэзы, Месяц утварыўся як незалежная планета дзесьці ў Сонечнай сістэме, а затым у выніку нейкіх турбацый перайшоў на эліптычную арбіту, якая перасякалася з арбітай Зямлі. Пры чарговым збліжэнні з Зямлёй, Месяц быў захоплены гравітацыяй Зямлі і стаў яе спадарожнікам.
трэба разлічваць на досыць цвёрды грунт тыпу пемзы
Сваю версію гіпотэзы захопу — з разбурэннем захопленай планеты прыліўнымі сіламі Зямлі — прапанавалі ў 1989 годзе Алег Сарохцін і Сяргей Ушакоў. Паводле іх тэорыі, планета з суседняй арбіты, названая Протамесяцам, была захоплена Зямлёй і перайшла на калязямную арбіту. Паколькі новы спадарожнік абарачаўся хутчэй за вярчэнне планеты, інтэнсіўныя прыліўныя сілы прыцягвалі яго да Зямлі (адначасова «раскручваючы» Зямлю). Нарэшце, новаздабыты спадарожнік наблізіўся на адлегласць мяжы Роша і пачаў разбурацца. Рэчыва з Протамесяца па спіралі накіравалася да Зямлі. Потым спадарожнік быў практычна разарваны, яго жалезнае ядро звалілася на Зямлю, а значная частка рэчыва кары засталася на арбіце. З гэтых абломкаў пачаў утварацца Месяц, набываючы сферычную форму і аддаляючыся ад Зямлі.
Апошняе месца гіпотэзы выглядае слабым: чаму Месяц стаў аддаляцца ад Зямлі, калі да гэтага Протамесяц абарачаўся хутчэй перыяду абарачэння Зямлі, і прыліўныя сілы Зямлі тармазілі яго, набліжаючы да Зямлі? Незразумела таксама, чаму на Зямлю звалілася менавіта жалезнае ядро, а не рэчыва кары. І нарэшце, сама магчымасць такога ўдалага і «плаўнага» захопу суседняй планеты па-ранейшаму выглядае вельмі малаверагоднай.
Гіпотэза сумеснага фарміравання (сумеснай акрэцыі)
Упершыню падобную гіпотэзу прадставіў Імануіл Кант у працы па касмагоніі, у 1755 годзе. Ён выказаў здагадку, што ўсе нябесныя целы з'явіліся ў выніку сціскання пылавога воблака, а Месяц і Зямля сфарміраваліся разам, з аднаго пылавога згустку: спачатку Зямля, потым, з астатняга рэчыва, Месяц. Вялікім прыхільнікам гіпотэзы сумеснай акрэцыі быў знакаміты астраном Эдуард Рош. У Савецкам Саюзе гіпотэзу сумеснай акрэцыі актыўна распрацоўвала школа Ота Шміта (Віктар Сафронаў, Яўгенія Рускал і інш.). Да 1970-х гадоў гіпотэза сумеснай акрэцыі лічылася найбольш прапрацаванай.
Гіпотэза прадугледжвае, што Зямля і Месяц проста «выраслі» на адной арбіце як падвойная планета, з першапачатковага протапланетнага рою цвёрдых часціц. Першай пачала фарміравацца прота-Зямля. Калі яна набрала дастатковую масу, часціцы з протапланетнага рою захопліваліся яе прыцягненнем і пачыналі абарачацца вакол зародка планеты па самастойных эліптычных арбітах. З гэтых часціц утварыўся ўласны каляпланетны рой. Часціцы роя сутыкаліся паміж сабой, некаторыя страчвалі хуткасць і падалі на прота-Зямлю. Арбіты іншых усярэднены паміж сабой — рой набываў арбіту, блізкую да кругавой. Затым з гэтага рою пачалі фарміравацца зародкі будучага спадарожніка, Месяца.
Гіпотэза выпарэння
У 1955 годзе Эрнст Юліус Эпік прапанаваў гіпотэзу, якая часткова звязвае гіпотэзы цэнтрабежнага падзелу і сумеснага ўтварэння. Паводле яго версіі, прота-Зямля, аточаная кольцам каменных часціц, якія бамбардзіравалі яе, ад пастаянных удараў разагрэлася да высокай тэмпературы — каля 2000 °C. Значныя масы рэчыва былі выпараны назад, у калязямную прастору. Сонечны вецер садзьмуў лятучыя элементы, а цяжэйшыя кампаненты скандэнсаваліся і злучыліся з матэрыялам кольцаў, якія затым зліліся ў адзін вялікі кавалак рэчыва — Месяц. Калі награванне Зямлі адбылося на позняй стадыі яе фарміравання, то да гэтага часу цяжкія жалезныя пароды ўжо апусціліся ў ядро, а ўтрыманне жалеза ў паверхневых слаях Зямлі было значна меншым за першапачатковае.
Гіпотэза многіх месяцаў
Гіпотэзу ўтварэння аднаго вялікага Месяца з некалькіх спадарожнікаў прадставілі ў 1960-х гадах Томас Голд і Гордан Макдональд. Іх асноўная ідэя заключалася ў тым, што Зямлі значна прасцей было б захапіць паасобку некалькі невялікіх нябесных цел, якія праляталі побач, чым адно вялікае. Калі Зямля «злавіла» ад шасці да дзесяці дробных месяцаў, то іх арбіты ў далейшым маглі змяняцца прыліўнымі сіламі. На працягу прыкладна мільярда гадоў месяцы маглі сутыкацца адзін з адным, а з іх абломкаў сфарміраваўся б Месяц.
Гіпотэза сутыкнення
Гіпотэза сутыкнення была прапанавана і Дональдам Дэвісам (Donald R. Davis) у 1975 годзе. Паводле іх здагадкі, протапланета, яе назвалі Тэя памерам прыкладна з Марс сутыкнулася з прота-Зямлёй на ранняй стадыі яе фарміравання, калі наша планета мела прыкладна 90 % ад цяперашняй масы. Удар прыйшоўся не па цэнтры, а пад вуглом (амаль па датычнай). У выніку большая частка рэчыва Тэі і частка рэчыва зямной мантыі былі выкінуты на калязямную арбіту. З гэтых абломкаў утварыўся прота-Месяц і пачаў абарачацца па арбіце з радыусам каля. Зямля ў выніку ўдару атрымала рэзкі прырост хуткасці вярчэння (адзін абарот за 5 гадзін) і прыкметны нахіл восі вярчэння.
Вынік
Адной з галоўных мэт амерыканскіх месяцавых экспедыцый 1960—1970 гадоў было знайсці доказы адной з трох гіпотэз «Вялікай тройкі» (гіпотэзы цэнтрабежнага аддзялення, захопу і сумеснай акрэцыі), якія лідзіравалі тады. Але першыя ж атрыманыя звесткі выявілі сур'ёзныя супярэчнасці з усімі трыма гіпотэзамі. Усе накопленыя да гэтага моманту факты, як лічыцца, сведчаць на карысць гіпотэзы, якой падчас палётаў «Апалонаў» яшчэ не існавала: гіпотэзы гіганцкага сутыкнення.
Пацавіцкі сельсавет
Пацаві́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок Пацавічы.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Самуйлавіцкі сельсавет у складзе Мастоўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Ніжнія Самуйлавічы. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Рагозніцкага сельсавета. 25 лютага 1961 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Пацавічы, сельсавет перайменаваны ў Пацавіцкі. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе Ваўкавыскага раёна. 28 жніўня 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Пескаўскага сельсавета.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1741 чалавек, з іх 48,5 % — беларусы, 46,0 % — палякі, 4,5 % — рускія.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: аграгарадкі Вялікая Рагозніца і Пацавічы, вёскі Боркі, Войдзевічы, Забалацце, Лаўры, Ліхінічы, Логнавічы, Лявонавічы, Малая Рагозніца, Парфенавічы, Самуйлавічы Горныя, Самуйлавічы Дольныя.
Любаньскі павет
Любаньскі павет (Powiat lubański) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Ніжнесілезскага ваяводства. Цэнтр павета — горад Любань. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў 1999 годзе. Займае плошчу 428,3 км². Насельніцтва павета складае 54,3 тыс. чалавек.
Плянта (Шчучынскі раён)
Пля́нта (, Плянта) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета.