cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксандр Васільевіч Калчак
Камандуючы Міннай дывізіяй
У контр-адміральскім званні Калчак браў удзел у набегавых дзеяннях лёгкіх сіл Балтфлота на германскія камунікацыі, у прыватнасці ў спробах перапыніць транспартаванне жалезнай руды са Швецыі ў Германію. Першая атака транспартаў аказалася няўдалай. Другі паход — 31 мая 1916 года — быў спланаваны да дробязей, і сустрэча з нямецкім канвоем адбылася ў Норчэпінгскай бухце, але яе вынік часам лічаць поўным правалам Калчака. Для рашэння задання па знішчэнні канвою непрыяцеля з буйным грузам жалезнай руды быў сфармаваны атрад асаблівага прызначэння, што складаўся з трох крэйсераў, адзінаццаці мінаносцаў і яшчэ некалькіх дапаможных караблёў пад агульным камандаваннем начальніка 1-й брыгады крэйсераў контр-адмірала П. Л. Трухачова (сцяг на «Рурыку»). Аляксандр Васільевіч трымаў сцяг на і камандаваў карабельнай ударнай групай з трох эсмінцаў — «Новік», «Гром» і «Пераможац», якія павінны былі вырашыць галоўнае заданне аперацыі: раптоўным ударам знішчыць асноўную мэту — непрыяцельскія транспарты. Выявіўшы караван, Калчак уначы атакаваў яго, рассеяў, карабель суправаджэння патапіў.
Гісторыкі пішуць пра сціплыя вынікі аперацыі (быў патоплены адзін 2030-тонавы транспарт, узброены чатырма 105-мм гарматамі «Q-ship» «Герман»), і, сённяшнім днём «загадваючы» яму адсекчы ідучы з Стакгольма караван ад шведскіх вод, ставяць у віну камандуючаму эсмінцамі заўчасны «папераджальны стрэл наперадзе па курсе канцавога судна», які пазбавіў атаку раптоўнасці і дазволіў транспартам з рудой адысці ў тэрытарыяльныя воды нейтральнай Швецыі; засяроджванне агню сваіх эсмінцаў не на транспартах, а на караблях ахоўвання; няўзгодненасць дзеянняў сваёй ударнай групы з асноўнымі сіламі П. Л. Трухачова. Аднак гісторык Кручынін пісаў, што крытыкі Калчака, уласнаручна паказваючы на блізкасць нейтральнай Швецыі, не ўлічваюць фактару значнай небяспекі атакаваць замест нямецкіх караблёў нейтральныя шведскія судны ва ўмовах, калі верагоднасць выведвальных дадзеных, на падставе якіх была распачата аперацыя, магла знаходзіцца пад пытаннем. Тым часам, менавіта выходзячы з гэтых меркаванняў, пісаў Кручынін, Калчак не захацеў абыходзіць караван з боку берага (па шведскіх тэрытарыяльных водах) і замест гэтага паспрабаваў папераджальным стрэлам спыніць яго для агляду, а потым па той жа прычыне не кінуўся даганяць караван у кірунку шведскага берага. Паводле ацэнкі Кручыніна ў гэтай аперацыі Калчак-генштабіст узяў верх над Калчаком-аматарам авантур і «кавалерыйскіх набегаў» сваіх мінаносцаў: «…Я, маючы на ўвазе магчымасць сустрэчы са шведскімі суднамі… вырашыў ахвяраваць выгадай неспадзяванасці нападу і выклікаць з боку ідучых суднаў нейкі ўчынак, які даў бы мне права лічыць гэтыя судны непрыяцельскімі» — пазней прызнаваўся адмірал, які павінен быў знаходзіць выступ Швецыі на боку Германіі даволі імаверным, а наступствы гэтай падзеі — досыць цяжкімі: апроч фактараў марской вайны, чаго каштавала адно павелічэнне працягласці сухапутнага рускага фронту на ўсю даўжыню мяжы Вялікага княства Фінляндскага з яго даўнімі традыцыямі незадаволенасці рускім валадарствам.
Апошняе заданне, якім Калчак займаўся на Балтыйскім флоце, было звязана з распрацоўкай буйнай дэсантнай аперацыі ў нямецкім тыле ў Рыжскім заліве.
28 чэрвеня 1916 года ўказам імператара, у парушэнне праў старшынства, Калчак быў узведзены ў віцэ-адміралы і прызначаны камандуючым Чарнаморскім флотам, стаў, такім чынам, наймалодшым з камандуючых флатамі ваенных дзяржаў. Камандаванне ваенным флотам было даручана адміралу, які ні ў мірны, ні ў ваенны час не камандаваў караблём I рангу, не кажучы ўжо пра камандаванне «станавым хрыбтом» ваенных флатоў таго часу — злучэннем цяжкіх караблёў. Прызначэнне, як пісалі афіцэры, якія ведалі Калчака, «уразіла ўсіх». Некаторыя сучаснікі звязвалі яго з блізкасцю адмірала да думскай апазіцыі, а ў Стаўцы тлумачылі гэта прызначэнне ўзмацненнем важнасці Чарнаморскага флоту і планамі дэсантнай аперацыі ў Чарнаморскіх пралівах. Прызначэнне на новае месца Калчак успрыняў без асаблівага запалу і радасці: даводзілася пакідаць жывую і цікавую справу, якой ён аддаваў усяго сябе, камандаванне Міннай дывізіяй. Апроч таго, пераезд на поўдзень аўтаматычна азначаў расстанне з умілаванай.
Калчаку быў прызначаны аклад у памеры 22 тыс. рублёў у год і дадаткова марское забеспячэнне, на пераезд у Севастопаль былі адпушчаны 2 тыс. рублёў.
Падрыхтоўкі да прыняцця флоту
У пачатку верасня 1916 года Аляксандр Васільевіч быў у Севастопалі, пабываўшы па дарозе ў Стаўцы і атрымаўшы там ад Імператара і начальніка яго штаба сакрэтныя інструкцыі. Сустрэча Калчака з Мікалаем II у Стаўцы стала трэцяй і апошняй. Калчак правёў у Стаўцы адзін дзень 4 ліпеня 1916 года. Вярхоўны галоўнакамандуючы расказаў новаму камандуючаму Чарнаморскім флотам пра сітуацыю на франтах, перадаў утрыманне ваенна-палітычных пагадненняў з саюзнікамі пра хуткі ўступ у вайну Румыніі. Імператар ажывіўся, калі Калчак загаварыў пра Басфорскую аперацыю, сказаў, што яшчэ не вырашана, як праводзіць наступленне: уздоўж берага ці шляхам высадкі дэсанта непасрэдна ў Басфор. Гісторык Зыранаў піша, што хутчэй усяго менавіта тут адбылася першая сустрэча Калчака і начальніка французскай ваеннай місіі генерала, які згуляў пазней важную ролю ў лёсе Аляксандра Васільевіча. У Стаўцы Калчак быў азнаёмлены з указам пра ўзнагароджанне яго ордэнам Святога Станіслава 1-й ступені.
На пасаду сцяг-капітана Чарнаморскага флоту па аператыўнай частцы Калчак узяў капітана 1-га рангу М. І. Смірнова, які некалі вучыўся ў роце, дзе Аляксандр Васільевіч быў фельдфебелем, разам з ім служыў у Марскім генштабе, падчас Вялікай вайны быў назіральнікам пры Дарданэльскай аперацыі англічан і французаў у Басфоры. Ужо на шляху ў Севастопаль Калчак і Смірноў абмяркоўвалі план працы на Чорным моры, напрыклад, варта працягваць агароджу мінамі сваіх портаў ці перанесці загараджальныя аперацыі да берагоў ворага. Калчак вырашыў спыніць загароду мінамі ўласных баз і ставіць міны як мага бліжэй да берагоў непрыяцеля і ў такой колькасці, каб іх не паспявалі вытральваць, у некалькі ярусаў, каб не маглі праходзіць ні вялікія караблі, ні падводныя лодкі, ні плыткаседныя судны.
Баявая праца ў Чарнаморскім флоце
Зменны камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал ветліва сустрэў Калчака. Дзелавая гутарка была перапынена паведамленнем пра з'яўленне крэйсера «». «Адразу па ўступленні Калчака ў камандаванне флотам была атрымана вестка сакрэтнай разведкі пра тое, што крэйсер „Брэслаў“ выйшаў з Басфора ў Чорнае мора ў невядомым кірунку. Адмірал Калчак хацеў неадкладна выйсці з флотам у мора для сустрэчы з „Брэславам“, але апынулася, што… выходныя фарватары не пратраленыя і іх траленне зойме 6 гадзін часу… Стала ясна, чаму… флот ніколі не мог выйсці ў час у мора для сустрэчы праціўніка, які паспяваў рабіць набегі на нашы берагі… Раніцай флот Калчак вывеў, каля 4 гадзін дня нагнаў ворага на шляху да Каўказскага ўзбярэжжа. Наблізіўшыся на 90 кабельтавых, флагман-лінкар „“ даў па „Брэслаў“ залп, які накрыў яго. Праціўнік паспяшаўся выпусціць дымавую заслону і, карыстаючыся хуткаходнасцю, рушыў дадому, не выканаўшы задання. Хоць шанцаў дагнаць нямецкі крэйсер у караблёў Калчака не было, ён пераследаваў яго да вечара. З гэтага часу як гэты, так і іншы нямецкі хуткаходны лінейны крэйсер „“ не адахвочваліся выходзіць у мора і нападаць на расійскае ўзбярэжжа. Паводле адпрацаваных на Балтыцы метадаў праз некаторы час пад сваім асабістым кіраўніцтвам Калчак правёў мінаванне Басфора, турэцкага ўзбярэжжа, якое потым паўтаралася, і практычна зусім пазбавіў праціўніка магчымасці актыўных дзеянняў. „Гёбен“ падарваўся на мінах і зусім выйшаў з ладу. Падарваліся на мінах 6 варожых падводных лодак. У адпаведнасці з задумай камандуючага міны ставілі, па магчымасці, не далей 5 міль ад берага з тым разлікам, каб пры патрэбе можна было бамбардзіраваць Басфорскія ўмацаванні з мора. Апроч таго, было арганізавана сталае назіранне за портамі праціўніка, станам мінных загарод. Каля іх, то бок у берагоў Турцыі, увесь час курсавалі мінаносцы, з якімі нярэдка выходзіў у плаванне і Калчак», — успамінаў М. І. Смірноў. Як адзначае гісторык І. Ф. Плотнікаў, з гэтага моманту абодва хуткаходныя нямецкія крэйсеры больш не рызыкавалі нападаць на расійскае ўзбярэжжа.
Прыход Калчака стаў для Чарнаморскага флоту нагодай для ажыўлення. Энергічны і актыўны камандуючы прымусіў усіх працаваць «на яць», адбыліся змены і ў камандным складзе.
Першае заданне, пастаўленае Калчаком флоту, складалася ў ачыстцы мора ад варожых ваенных караблёў і спыненні непрыяцельскага суднаходства зусім. Для дасягнення гэтай мэты, якую можна было выканаць толькі пры поўным блакаванні Басфора і балгарскіх портаў, М. І. Смірноў пачаў планаванне аперацыі па мінаванні портаў ворага. Для змагання з падводнымі лодкамі Калчак запрасіў на Чарнаморскі флот свайго таварыша па сталічным афіцэрскім кружку капітана 1-га рангу Н. Н. Шрэйбера, вынаходніка адмысловай малой міны для падводных лодак; былі заказаны і сеткі для загароды выхадаў падводных лодак з портаў.
Камандуючы флотам ізноў сутыкнуўся са старай перашкодай, якая першым разам — у пачатку сусветнай вайны — аказалася непераадольнай. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч, зняты Імператарам з пасады Галоўкаверха і прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам, працягваў прытрымлівацца сваіх поглядаў, што флот не мае самастойнага значэння і служыць усяго толькі дапаможным сродкам для сухапутных частак. Камандуючы Каўказскім фронтам падаваў завышаныя патрабаванні да аховы падмацаванняў, боепрыпасаў і харчу, якія транспартаваліся яго фронту, і не лічыў патрэбным складаць перспектыўны план для планавання ахоўвання, мяркуючы, што як дапаможны сродак флот заўсёды павінен быць гатовы імгненна выконваць яго патрабаванні. Каб задаволіць запыты Мікалая Мікалаевіча, Чарнаморскі флот павінен быў бы адмовіцца ад сваіх планамерных дзеянняў па выцясненні праціўніка з Чорнага мора, таму Калчак нядоўга мірыўся з патрабаваннямі Вялікага князя, бо ўжо непасрэдна не падпарадкоўваўся яму. Перавозкі для патрэб Каўказскага фронту сталі забяспечвацца разумным і дастатковым ахоўваннем, і за ўсю вайну гэта ахоўванне не было аніразу прарвана праціўнікам, а за час камандавання Чарнаморскім флотам Калчаком быў патоплены толькі адзін рускі параход.
Скарыстаўшыся напрацоўкамі часоў службы на Балтыцы, Калчак працягнуў пачатае яго папярэднікам адміралам Эбергардам мінаванне Басфора, а таксама замінаваў узбярэжжа Турцыі, што амаль пазбавіла ворага магчымасці дзеяць актыўна.
Пад канец ліпеня пачалася аперацыя па мінаванні Басфора. Пачала аперацыю падводная лодка «», якая выставіла ў самым горле праліва 60 мін. Потым на загад Калчака быў замінаваны ўваход у праліў ад берага да берага. Пасля чаго Калчак замінаваў выхады з балгарскіх портаў Варна і Зангулдак, што моцна ўдарыла па турэцкай эканоміцы. Для падтрымкі мінных палёў у баявой гатовасці на адлегласці ў 50—100 міль ад Басфора заўсёды стаяў на дзяжурстве атрад караблёў у складзе дрэдноўта, крэйсера і некалькіх мінаносцаў, а блізу Басфора ўвесь час дзяжурыла падводная лодка.
На доўгі час непрыяцельскія судны зусім зніклі з Чорнага мора. Толькі пратраліўшы канал уздоўж узбярэжжа, непрыяцель ізноў змог выпускаць у мора невялікія судны і падводныя лодкі. Тады Калчак абсталяваў для пастаноўкі мінных палёў нізкаседныя судны, якія сталі ставіць міны ўшчыльную да берага. Пад канец кастрычніка 1916 года на мінах блізу Варны падарвалася нямецкая падводная лодка «B—45», а пад канец лістапада ў Басфора яшчэ адна — «B—46». Да канца 1916 года камандуючы Чарнаморскім флотам рэалізаваў сваё заданне, трывала замкнуўшы германа-турэцкі флот, улучаючы «Гёбен» і «Брэслаў», у Басфоры, і паслабіўшы напругу транспартнай службы рускага флоту. Пры гэтым у працы Казлова Д. Ю., Падсабляева Е. Ф. і Грыбоўскага В. Ю. «Павінен прызнаць… што да справы развіцця марской сілы Калчак меў вялізны ўплыў» сцвярджаецца, што асноўная ўдарная сіла турэцка-германскага флоту — крэйсеры «Гёбен» і «Брэслаў» — у канцы 1916 года і ў першай палове 1917 года не з'яўляліся ў Чорным моры з-за рамонту і пераабсталявання, а не таму, што пры басфорскія мінныя загароды былі для іх непераадольнай перашкодай.
Да Калчака прыйшла ўсерасійская вядомасць. Цэнтральныя газеты сталі публікаваць пра яго артыкулы, месціць на сваіх старонках яго партрэты. Першы артыкул пра камандуючага Чарнаморскім флотам — «Новы адмірал» — быў апублікаваны 13 жніўня 1916 года сталічным выданнем «». Праз месяц у гэтай жа газеце быў апублікаваны першы літаратурны партрэт Калчака — «З камандуючым у адкрытым моры». 29 верасня ў газеце «Вечернее время» быў змешчаны фотапартрэт Калчака.
Разам з тым служба Калчака на Чарнаморскам флоце была адзначана шэрагам няшчасцяў і страт, якіх магло і не быць. Самай буйнай стратай стала гібель 7 кастрычніка 1916 года флагмана флоту лінкара «Імператрыца Марыя». Праз 15 хвілін пасля першага выбуху камандуючы на катэры падышоў да борта тонучага карабля. Першай дырэктывай Калчака было адвесці далей ад «Марыі» «Кацярыну Вялікую», пасля чаго, нягледзячы на выбухі, якія працягваліся, адмірал устаў на борт лінкара і асабіста кіраваў затапленнем паграбоў і лакалізацыяй пажару. Гэтымі мерамі камандуючы выратаваў горад і рэйд. Аднак спробы патушыць агонь не завершыліся поспехам. Адмірал, які надзвычай моцна перажываў страту флагмана, трымаўся мужна, хоць, бывала, і зрываўся, даходзячы да крайняй ступені гневу. У гэтыя дні было атрымана шмат спачувальных лістоў у адрас Калчака. Першы прыйшоў ад Мікалая II: «Смуткую пра цяжкую страту, але цвёрда ўпэўнены, што Вы і гераічны Чарнаморскі флот мужна перанесяце гэта выпрабаванне». Імператар адправіў у Севастопаль афіцэра Стаўкі Бубнова, які курыраваў Чарнаморскі флот, з паведамленнем, што «ён не бачыць ніякай яго віны ў гібелі „Імператрыцы Марыі“, ставіцца да яго па-ранейшаму і загадвае спакойна працягваць камандаванне». Сучасны даследчык П. М. Зыранаў адзначае, што словы Мікалая II займелі спрыяльны ўплыў на Калчака, які неўзабаве цалкам акрыяў і заняўся сваёй наступнай галоўнай справай — падрыхтоўкай Басфорскай аперацыі.
Планаванне Басфорскай аперацыі
Марскі аддзел Стаўкі і штаб Чарнаморскага флоту распрацавалі просты і дзёрзкі план Басфорскай аперацыі як альтэрнатыву акадэмічнаму і складанаму плану генерала М. В. Аляксеева. Паводле гэтага, па ацэнцы сучасных гісторыкаў, «сувораўскага» плана маракоў, які распрацоўваўся пры ўдзеле Калчака, было вырашана здзейсніць нечаканы і імклівы ўдар у цэнтр усяго ўмацаванага раёна — Канстанцінопаль. Аперацыя планавалася маракамі на верасень 1916 года. Меркавалася спалучаць дзеянні сухапутных войскаў на паўднёвым краі Румынскага фронту з дзеяннямі флоту. У аперацыі мог узяць удзел і англійскі флот, наступаючы па Эгейскім моры.
Мікалай II цалкам падтрымаў план аперацыі маракоў, але генерал Аляксееў спрабаваў бараніць свой уласны план, што патрабаваў нерэальнага здымання з фронту дзесяці пяхотных дывізій. Пры гэтым на фармаванне і навучанне дэсантнага атрада патрабавалася тры — чатыры месяцы, у сувязі з чым аперацыю адклалі да красавіка — мая 1917 года. Аляксееў, які разлічваў на пераможнае завяршэнне вайны ў выніку вясновага наступлення ў Галічыны, якое рыхтавалася, не стаў пярэчыць супраць падрыхтоўкі дэсанта.
З канца 1916 года пачалася комплексная практычная падрыхтоўка да Басфорскай аперацыі: праводзілі трэнаванні па высадцы дэсанта, стральбе з караблёў, разведвальныя паходы атрадаў мінаносцаў да Басфора, усебакова вывучалі ўзбярэжжа, праводзілі аэрафотаздымку. Фармавалася адмысловая дэсантная Чарнаморская дывізія марской пяхоты на чале з палкоўнікам А. І. Вярхоўскім, якую курыраваў асабіста Калчак.
31 снежня 1916 года Калчак аддаў загад пра фарміраванне Чарнаморскай паветранай дывізіі, атрады якой меркавалася разгортваць у адпаведнасці з паступленнем марскіх самалётаў. У гэты дзень Калчак на чале атрада з трох браняносцаў і двух авіятранспартаў распачаў паход да берагоў Турцыі, аднак з-за ўзмацнелага хвалявання бамбардзіроўку берагоў непрыяцеля з гідрасамалётаў давялося адкласці.
М. Смірноў ужо ў эміграцыі пісаў: «Не здарся рэвалюцыі, Калчак узняў бы рускі сцяг на Басфоры».
Пры ацэнцы баявой працы Чарнаморскага флоту ў перыяд камандавання ім А. В. Калчака сучасныя гісторыкі адзначаюць, што флот дамогся за гэты час вялікіх поспехаў. Былі загнаны на базы непрыяцельскія падводныя лодкі, вораг панёс вельмі значныя страты, і яго флот пазбавіўся магчымасці выхаду ў Чорнае мора, былі перарваны напады на рускае ўзбярэжжа. І. Ф. Плотнікаў піша, што Калчак карыстаўся вельмі высокім аўтарытэтам сярод сучаснікаў як флатаводзец, і ацэньвае яго як аднаго з самых знакамітых адміралаў у гісторыі рускага флоту.
Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя пагляды Калчака
Калчак быў інфармаваны пра палітычныя падзеі ў краіне як з афіцыйных, так і неафіцыйных крыніц — так, Г. В. Цімірова цікавілася палітыкай, наведвала госцевую трыбуну Дзяржаўнай думы і ў лістах да Калчака паведамляла яму палітычнае становішча ў сталіцы. Калчаку было вядома пра настроі апазіцыйнай ліберальнай інтэлігенцыі. Ён не заставаўся пабочным назіральнікам, імкнучыся ўсімі сіламі перашкодзіць узросту рэвалюцыйных настрояў і засцерагчы даручаны яму Імператарам флот ад узрушэнняў, якія насоўваліся.
Падзеі лютага 1917 года ў сталіцы заспелі віцэ-адмірала Калчака ў Батуме, куды ён адправіўся на сустрэчу з камандуючым Каўказскім фронтам Вялікім князем Мікалаем Мікалаевічам для абмеркавання графіка марскіх перавозак і будавання порта ў Трапезундзе. 28 лютага адмірал атрымаў тэлеграму з Марскога генеральнага штаба пра бунт у Петраградзе і захоп горада мяцежнікамі. Калчак паказаў тэлеграму Вялікаму князю. Высветлілася, што Мікалай Мікалаевіч ніякай інфармацыі пра падзеі, якія адбываюцца ў Петраградзе, не мае. Апісваючы падзеі гэтага дня ў лісце А. В. Ціміровай, Калчак выказаўся: Гісторык А. В. Смолін лічыць, што ў гэтым выказванні Калчак гаварыў пра бунт у сталіцы і лёс імператара. Што да Мікалая Мікалаевіча, то праз тыдзень — 7 сакавіка 1917 года — ён сказаў Вялікаму князю пра гэту сустрэчу з Калчаком: Тлумачачы прычыну незадаволенасці Мікалая Мікалаевіча адміралам Калчаком, А. В. Смолін злучае яго з абмеркаваннем падзей у Петраградзе і лёсу Мікалая II. Раздражненне Мікалая Мікалаевіча гісторык тлумачыць тым, што, магчыма, ужо 28 лютага Вялікі князь схіляўся да варыянту адрачэння, тым часам як Калчак працягваў заставацца верным імператару. Гісторык А. С. Кручынін, кажучы пра гэту рэпліку Вялікага князя, адзначае акалічнасць, што аператыўныя прапановы і планы камандуючага Чарнаморскім флотам у Мікалая Мікалаевіча раней ніколі не выклікалі гэтак негатыўнай рэакцыі, і прыводзіць у сваёй працы ліст капітана 2-га рангу Лукіна, змест якога цалкам можа быць інтэрпрэтаваны як прапанова Калчака пра шырокамаштабную ваенную дэманстрацыю «поўдня» ў процівагу салдацкаму мяцяжу «поўначы».
28 лютага Калчак адплыў з Батума і прыбыў у Севастопаль 1 сакавіка. Яшчэ з Батума ён распарадзіўся перапыніць тэлеграфную і паштовую сувязь Крыма з астатнімі тэрыторыямі Расіі — для прадухілення панікі і пашырэння неправераных чутак. Было загадана ўсе паступаючыя тэлеграмы адпраўляць у штаб Чарнаморскага флоту.
У Севастопалі Калчак азнаёміўся з некалькімі тэлеграмамі ў яго адрас. паведамляў пра паўстанне ў сталіцы і пераходзе ўлады да. Марскі міністр інфармаваў, што «Камітэт Дзяржаўнай думы паступова аднаўляе парадак», і расказваў пра загад адмірала, які аб’яўляў Балтыйскаму флоту пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма М. В. Аляксеева падрабязна інфармавала пра падзеі з 25 па 28 лютага ў сталіцы. Начальнік марскога штаба Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага адмірал А. І. Русін інфармаваў пра мяцеж у Петраградзе, хваляванні ў Кранштаце і загадваў «прыняць усе меры ў падтрыманні спакою ў флоце». На нарадзе старэйшых палкаводцаў, скліканай адміралам, было вырашана паведаміць камандам караблёў пра паўстанне ў сталіцы Расіі. Калчак адначасова свой загад пра інфармацыйную блакаду Крыма, якая ўжо не мела сэнсу з-за прыняцця на флоце нямецкіх тэлеграм з паведамленнямі пра рэвалюцыю ў Петраградзе, і вырашыў узяць ініцыятыву ў свае рукі, інфармуючы флот пра падзеі праз уласныя загады. 2 сакавіка камандуючы выдаў загады, у якіх паведамляў флоту пра петраградскія падзеі, патрабаваў верыць толькі яго загадам і ігнараваць дэзынфармацыйныя паведамленні турэцкіх радыёстанцый і прыводзіў тэлеграму Радзянкі са зваротам да арміі і флоту ад імя Часовага камітэта Дзяржаўнай думы. Сучасныя гісторыкі зважаюць на ўтрыманне першага з загадаў, за № 771. Гэтым загадам Калчак упершыню паведамляў флот пра падзеі ў Петраградзе, і зроблена было гэта апавяшчэнне Калчаком зусім не ў «рэвалюцыйным» тоне: камандуючы флотам не спяшаўся далучацца да рэвалюцыйнай плыні і сканчаў свой загад цалкам манархічным заклікам: Загадваю ўсім чынам Чарнаморскага флоту і даручаным мне сухапутным войскам працягваць цвёрда і непахісна выконваць свой абавязак перад Гасударом Імператарам і Радзімай. Гісторык А. В. Смолін адзначае, што патрабаванне Калчака працягваць выконваць «абавязак перад Гасударом Імператарам» з’яўляецца сведчаннем вернасці адмірала прысязе да адрачэння.
1 сакавіка Радзянка, Рузскі і Аляксееў спрабавалі схіліць прыбылага са Стаўкі ў Пскоў Гасудара да адрачэння. Мікалай II настаяў, каб былі апытаны ўсе вышэйшыя палкаводцы. Камандуючых флатамі Аляксееў не апытаў, хоць павінен быў гэта зрабіць, бо і Няпенін, і Калчак, нароўні з камандуючымі франтамі, падпарадкоўваліся Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму: на думку гісторыка П. М. Зыранава ў гэтым адлюстравалася грэблівае стаўленне рускага генералітэту да флоту. Замест гэтага 2 сакавіка камандуючы Чарнаморскім флотам атрымаў ад Аляксеева асведамляльную тэлеграму, у якой прыводзіліся тэксты тэлеграм ад камандуючых франтамі Мікалаю II з просьбамі пра адрачэнне. Асведамляльная тэлеграма не патрабавала адказу, але камандуючыя Балтыйскім і Чарнаморскім флатамі ў аднолькавай сітуацыі павялі сябе па-рознаму: Няпенін 2 сакавіка адправіў Гасудару тэлеграму, у якой далучаўся да просьбаў адрачыся ад прастола, а Калчак вырашыў зусім не браць удзел у тэлефоннай нарадзе, якая адбывалася 2 сакавіка.
Гісторык А. В. Смолін адзначае, што і 3 сакавіка Калчак яшчэ не прызнаваў Часовага ўрада, бо ў сярэдзіне гэтага дня ён рабіў запыт у Стаўку, патрабуючы тлумачэнняў, хто ў дадзены момант з’яўляецца «законнай вярхоўнай уладай», а хто Вярхоўным галоўнакамандуючым. Пры гэтым гісторык адзначае, што пад «законнай вярхоўнай уладай» Калчак меў на ўвазе менавіта манарха. Нават 11 сакавіка камандуючы флотам у лісце ваеннаму міністру задаваўся пытаннем, што рабіць з словамі «За Цара» на ваенных сцягах і значках Чарнаморскага флоту, не прыняўшы самастойнага рашэння і толькі выканаўшы паступаючую ў адказ на запыт дырэктыву.
У 1919 годзе, знаходзячыся на пасту Вярхоўнага кіраўніка Расіі, Калчак скасаваў святкаванне гадавіны Лютаўскай рэвалюцыі. Былі забаронены мітынгі і маніфестацыі ў яе гонар на той падставе, што рана падводзіць вынікі рэвалюцыі, што прывяла ў выніку да бальшавіцкага перавароту.
Што да палітычных поглядаў Аляксандра Васільевіча, то да сакавіка 1917 года яго манархізм зусім бясспрэчны. Пасля рэвалюцыі паводле зразумелых прычын Калчак свае погляды не афішаваў і рэкламаваць уласны манархізм лічыў няўчасным. Пры гэтым М. І. Смірноў у эмігранцкіх успамінах пісаў :
Ускосным довадам прыхільнасці Калчака манархічным паглядам з’яўляецца неафіцыйнае наведванне Калчаком 17 ліпеня 1919 года, у дзень памінання царскай сям’і, Екацярынбурга, дзе ён сустракаўся з архібіскупам Уфімскім. Значэнне гэтага неафіцыйнага візіту набывае асаблівае значэнне, калі ўлічваць, што за два дні да гэтага Калчак наведваў гэты горад з візітам афіцыйным.
Сучасная гістарыяграфія не мае значных падстаў для сцвярджэнняў пра раптоўныя змены адміралам сваіх перакананняў, а вось выказваць іх адкрыта ён ужо сапраўды не меў ніякай магчымасці. Пазіцыя адмірала ў пытанні пра адрачэнне зрабіла сур’ёзны ўплыў на яго папулярнасць у Белым руху як палкаводца, не заплямленага «грахом Лютага», у адрозненне ад некаторых вышэйшых генералаў.
Нягледзячы на ўсе высілкі камандуючага, цалкам выключыць хваляванні на флоце не атрымалася. 3 сакавіка на «Кацярыне Вялікай» на фоне шпіёнаманіі, якая выявілася сярод матросаў, і патрабаванняў выдалення афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі скончыў самагубствам мічман Фок. 4 сакавіка матросы запатрабавалі прыбыцця на судна камандуючага флоту. Калчак наведаў карабель, але толькі пасля даклада яго камандзіра, а не пад ціскам каманды. Абураны паводзінамі матросаў, адмірал гаварыў з камандай на палубе рэзка і груба. Ён адпрэчыў падозранні ў здрадзе афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі і адмовіў у іх спісанні на бераг.
4 сакавіка на загад Калчака газета «Крымский вестник» паведаміла пра адрачэнне Мікалая II і фарміраванні Часовага ўрада. Весткі флот успрыняў спакойна, аднак у гэты ж дзень у Севастопалі пачаліся мітынгі, і Калчак для разраджэння становішча 5 сакавіка правёў агляд частак. Пасля агляду зноў пачаліся мітынгі. На адзін з іх сталі патрабаваць прыбыцця адмірала. Калчак спачатку ехаць не хацеў, але потым пагадзіўся. Ён загадаў разысціся, але матросы замкнулі вароты і запатрабавалі адпраўкі вітальнай тэлеграмы Часоваму ўраду ад Чарнаморскага флоту. Калчак выступіў з кароткай прамовай і абяцаў адправіць тэлеграму. Пасля гэтага яго адпусцілі. У тэлеграмах, адпраўленых у адрас Г. Я. Львова, Часовага ўрада, А. І. Гучкова, М. В. Радзянкі, ад імя Чарнаморскага флоту і жыхароў Севастопаля Калчак вітаў урад і выказваў надзею, што ён давядзе вайну да перамогі. Пры гэтым у тэлеграмах Калчак ні слова не казаў пра рэвалюцыю, дзякуючы якой улада апынулася ў руках гэтага ўрада. У сувязі з гэтым, паказвае А. С. Смолін, адмірал вітаў не рэвалюцыю, але ўрад, які будзе здольны здабыць перамогу ў вайне. Гісторык адзначае таксама, што ў сваіх дакладах 6 сакавіка Аляксееву і Русіну Калчак зняў з сябе адказнасць за прызнанне Часовага ўрада, пераклаўшы яе на каманды караблёў і насельніцтва горада:
Гісторык У. Г. Хандорын зважае, што прызнанне Часовага ўрада Калчак вырашыў правесці праз Стаўку Вярхоўнага галоўнакамандуючага, у выглядзе дырэктывы яму адтуль. Атрымаўшы радыёграму новага ўрада, камандуючы Чарнаморскім флотам адказаў у сталіцу, што падпарадкуецца гэтаму ўраду не раней, чым атрымае адпаведную дырэктыву са Стаўкі.
10 сакавіка, каб перапыніць чараду мітынгаў і дэманстрацый, Калчак вывеў флот у мора, палічыўшы, што баявая праца будзе лепшым супраціўленнем «паглыбленню рэвалюцыі». Правасць Калчака, які з дапамогай такой практыкі супрацьстаяў бальшавіцкай раскладальнай агітацыі, прызнаваў і бальшавік А. У. Платонаў, які служыў у гэты час на «Кацярыне Вялікай», які сведчыў, што «частыя паходы адрывалі масы ад палітыкі… служылі перашкодай развіццю рэвалюцыі».
Іншая прычына поспеху Калчака ў захаванні баяздольнасці флоту складалася ў здольнасці ў цяжкай сітуацыі ісці на кампраміс, выяўляць гнуткасць, валявым высілкам і вытрымкай управіцца з уласным неўраўнаважаным і запальчывым характарам. Гэта змаганне з сабой каштавала адміралу велізарных высілкаў, аднак яно ж дазволіла, як піша А. С. Смолін, выявіць якасці, што характарызуюць ужо сапраўднага палітыка.
Калчак папераджальнымі загадамі змог прадухіліць крайнія праявы на флоце, звязаныя з рухам за скасаванне пагонаў і адданне гонару. Камандуючы не стаў чыніць перашкод і матроскім ідэям пра пераназванне баявых караблёў, што таксама было адлюстравана ў яго загадах. Паводле яго дырэктывы былі распушчаны севастопальскія паліцыя і корпус жандараў (замест іх была сфармавана гарадская міліцыя) і выпушчаны з турмаў палітычныя зняволеныя. 19 сакавіка адмірал зацвердзіў праект, што ўводзіў у законнае рэчышча і падначальваў камандуючаму новыя флоцкія арганізацыі — камітэты. Са «Становішчам пра арганізацыю чыноў флоту, Севастопальскага гарнізона і працоўных на дзяржаўную абарону працоўных» быў азнаёмлены і ваенны міністр, Выканкам Петрасавета і члены Дзярждумы, а трохі пазней і Стаўка. Нягледзячы на пярэчанні начальніка штаба Стаўкі А. І. Дзянікіна, галоўкаверх Аляксееў ухваліў праект Калчака, пасля чаго яго ўкаранілі паўсюдна. Паводле рашэння адмірала Дому афіцэраў флоту ў Севастопалі было прысвоена імя, а пазней Калчак падтрымаў ідэю перапахавання яго рэшткаў і рэшткаў іншых вядучых удзельнікаў ў. Такія меры камандуючага дазволілі ўнікнуць на Чарнаморскам флоце эксцэсаў, падобных тым, і набылі Калчаку рэпутацыю афіцэра, вернага справе рэвалюцыі і такога, што ўлічваў матроскія настроі.
З красавіка 1917 года сталі шырыцца чуткі пра перавод Аляксандра Васільевіча на пасаду камандуючага Балтыйскім флотам. Адразу ж супраць такога пераводу выступіў новы Вярхоўны галоўнакамандуючы М. В. Аляксееў, уражаны тым, што Стаўка пра гэта нічога не ведала. Гісторык Смолін піша пра знойдзеныя ў архівах тры тэлеграмы ў Стаўку, якія інфармавалі пра перамяшчэнні Калчака пасля яго прыезду ў сталіцу, што, паводле яго думкі азначала, з вялікай доляй імавернасці, што Стаўка вяла ўласнае назіранне за адміралам і ставілася да яго насцярожана.
Камандзіроўка ў Петраград
15 красавіка адмірал прыбыў у Петраград па выкліку ваеннага міністра Гучкова. Апошні спадзяваўся выкарыстаць Калчака ў ролі кіраўніка ваеннага перавароту для ліквідацыі двоеўладдзя і ўсталявання ваеннай дыктатуры і прапанаваў Аляксандру Васільевічу ўзяць на сябе камандаванне Балтыйскім флотам. Меркаванае прызначэнне Калчака на Балтыку было ўвязана са стварэннем Асобнай арміі «для абароны Петраграда». Улічваючы, што ніякай пагрозы сталіцы ў той час германцы не ўяўлялі, мэты стварэння такой арміі ляжалі ў плоскасці спроб Гучкова навесці ў Петраградзе парадак. Прызначэнне Калчака на Балтыку не адбылося, паводле адной версіі, у сувязі з тым, што, камандуючы Балтыйскім флотам, сабатаваў уласны выклік у Петраград для здымання з пасады , паводле іншай, Калчак пераканаў Гучкова пакінуць усё як ёсць.
Калчак браў удзел і ў нарадзе камандуючых франтамі і арміямі ў штабе Паўночнага фронту ў Пскове. Адтуль адмірал вынес цяжкае ўражанне пра дэмаралізацыю войскаў на фронце, з германцамі і хуткім іх развале.
У Петраградзе адмірал быў сведкам узброеных салдацкіх маніфестацый і лічыў, што іх трэба здушыць з дапамогай сілы. Адмову Часовага ўрада Карнілаву, камандуючаму сталічнай ваеннай акругай, у падаўленні ўзброенай дэманстрацыі Калчак лічыў памылкай, нароўні з адмовай у гэтым яму ў выпадку патрэбы ў флоце дзеяць аналагічна. Нават Гучкова, які рыхтаваў ваенныы пераварот, ён лічыў такім, што занадта далёка зайшоў у частцы зробленых безадказным арганізацыям саступак. Калчак быў упэўнены, што ў той час аўтарытэта камандуючых і змешчаных у іх руках сіл як у Петраградзе, так і на поўдні Расіі, для гэтага яшчэ хапала.
Настроі, з якімі Калчак пакідаў Петраград, найлепей перадаюцца ўрыўкам з яго ліста Ціміровай : "З Петраграда я вывез дзве сумнеўныя каштоўнасці — цвёрдае перакананне ў няўхільнасці дзяржаўнай катастрофы са слабой верай у нейкае дзіва, якое магло б яе запабегчы, і маральную пустэчу."
Калчак ганараваўся падзякі ваеннага міністра за хуткія разумныя дзеянні, якімі ён спрыяў захаванню парадку на Чарнаморскам флоце.
Вярнуўшыся з Петраграда, Калчак заняў наступальную пазіцыю, спрабуючы выйсці на агульнарасійскую палітычную сцэну.
Чарнаморская дэлегацыя
25 красавіка 1917 года Калчак выступіў на сходзе афіцэраў з дакладам «Становішча нашых узброеных сіл і стасункі з саюзнікамі». Калчак адзначаў: Мы стаім перад распадам і знішчэннем нашых узброеных сіл, [паколькі] старыя формы дысцыпліны абваліліся, а новыя стварыць не ўдалося.
Калчак патрабаваў спыніць рэформы, заснаваныя на «ганарлівасці невуцтва», і прыняць формы дысцыпліны і арганізацыі ўнутранага жыцця, ужо прынятыя ў саюзнікаў. Даклад Калчака зрабіў на слухачоў велізарнае ўражанне і натхніў іх. Камандуючы пакідаў трыбуну пад апладысменты. Поспех выступу Калчака адзначаў нават бальшавік Платонаў. Высілкі адмірала па прадухіленні анархіі і развалу флоту давалі плён: Калчаку атрымалася падняць дух у Чарнаморскім флоце. Нават галасаванне пра пажаданасць прыезду ў Крым Леніна, якое праводзілася Цэнтральным ваенна-выканаўчым камітэтам (ЦВВК), скончылася тым, што з 409 дэлегатаў толькі 20 выказалася ў падтрымку, пасля чаго па крымскіх гарадах была разаслана дырэктыва пра недапушчальнасць прыезду. Разумеючы значэнне даклада на Дэлегацкай нарадзе, Калчак папрасіў памочніка начальніка Марскога генштаба А. П. Капніста апублікаваць яго ў галоўных газетах і «Рускім слове». Так, Маскоўскай гарадской думай прамова Калчака была надрукавана тыражом у некалькі мільёнаў асобнікаў.
Камандуючаму флотам, які змагаўся за захаванне дысцыпліны і супраць развалу даручаных яму частак, супрацьстаялі бальшавікі з іх прапагандай. Аднак узровень тэарэтычнай падрыхтоўкі севастопальскіх і крымскіх бальшавікоў заставаўся нізкім. Членам севастопальскай арганізацыі РСДРП(б) «было цяжкавата накіроўваць працу сярод шматтысячных мас Севастопаля», у сувязі з чым у ЦК РСДРП(б) рэгулярна шлі просьбы даслаць для ўзмацнення прапагандысцкай працы дасведчаных лектараў і прамоўцаў. Як вынік, паражэнчая агітацыя бальшавікоў не проста не знаходзіла водгуку ў масах, але выклікала непрыманне і часам прыводзіла да сур'ёзных канфліктаў. Так, у Севастопалі ў маі 1917 года на эсмінцы «Гнеўны» матросы выкінулі за борт фельчара І. Фінагенава, які дазволіў сабе назваць ваеннага і марскога міністра Керанскага, які напярэдадні быў у горадзе, здраднікам рэвалюцыі. Матроса Міхайлава з браняносца «» жорстка збілі за бальшавіцкую прапаганду.
Пад уражаннем ад выступу Калчака было прынята рашэнне пра пасылку дэлегацыі ад Чарнаморскага флоту на фронт і на Балтыйскі флот для ўзняцця баявога духу і агітацыі за захаванне баяздольнасці войскаў і пераможнае завяршэнне войны, «каб вялі вайну актыўна пры поўнай напрузе сіл». У вялікую дэлегацыю, што складалася з 210 чалавек, да якіх пазней далучыліся яшчэ 250 матросаў і салдатаў, былі ўлучаны таксама сацыялісты, якія прытрымваліся абарончай арыентацыі. 29 красавіка 1917 года з санкцыі Калчака дэлегацыя выехала з Севастопаля. «Чарнаморская дэлегацыя» працавала ў Маскве, Петраградзе, Гельсінгфорсе, на Балтыйскім флоце. Яе члены ездзілі на розныя франты, іх галоўным заданнем было захаваць баяздольнасць войскаў, спыніць анархію і бальшавіцкую раскладальную паражэнчую агітацыю. Яны выступалі ў дзейных частках арміі і флоту, натхняючы салдат, часта самі ішлі ў бой і гінулі. Грошы на камандзіроўку дэлегацыі былі вылучаны з фонду камандуючага. Адпраўляючы сваіх прыхільнікаў на фронт, адмірал свядома ішоў на паслабленне абарончай прапаганды на Чорным моры, разумеючы, што лёс Расіі вырашаецца на фронце. Праца дэлегацыі атрымала шырокую слыннасць, дэлегацыя шмат у чым выканала ўскладзеныя на яе Калчаком заданні, а таксама ўскосна паслужыла пашырэнню інфармацыі пра погляды і дзеянні адмірала па ўсёй Рускай арміі.
Калчак у справе змагання з паражэнствам і развалам арміі і флоту не абмяжоўваўся вылучна падтрымкай патрыятычных парываў саміх матросаў. Камандуючы сам імкнуўся актыўна ўплываць на матроскую масу. Погляды Аляксандра Васільевіча на метады прапаганды дэманструе таксама гісторыя залічанага ў Чарнаморскі флот прыблізна ў дзень стварэння «Чарнаморскай дэлегацыі» яго агента — матроса 2-ой стацці «рэвалюцыйнага абаронцы» — георгіеўскага кавалера, які актыўна распачаў прапагандаваць «Вайну да перамогі», узначаліў «Чарнаморскую дэлегацыю» і адправіўся ў Петраград разам з ёй.
Сітуацыя на Чарнаморскім флоце ўскладняецца
З ад'ездам дэлегацыі становішча на флоце пагоршылася, людзей стала бракаваць, тым часам як антываенная агітацыя ўзмацнілася. З-за паражэнчай прапаганды і агітацыі з боку РСДРП(б), якая ўзмацнела пасля лютага 1917 года ў арміі і флоце, дысцыпліна стала падаць.
У маі адбыўся рэзкі канфлікт паміж Калчаком і ЦВВК з-за арышту апошнім памочніка галоўнага камандзіра порта генерал-маёра М. П. Пятрова, абвінавачанага Саветам нібы ў крадзяжы казённай маёмасці і спекуляцыі ім. Калчак не зацвердзіў пастанову пра арышт і выгнаў дэлегацыю, якая прыйшла да яго. Тады ЦВВК арыштаваў Пятрова па ўласнай ініцыятыве без санкцыі камандуючага флотам. 12 мая звыклы да безумоўнага выканання сваіх загадаў адмірал Калчак адправіў Часоваму ўраду тэлеграму з апісаннем супрацьстаяння і просьбай замяніць яго іншым палкаводцам. Канфлікт супаў па часе з публікацыяй Дэкларацыі правоў салдата, якую падчас падарожжа Калчака ў сталіцу ваенныя адмовіліся абмяркоўваць на пасяджэнні Часовага ўрада. Адкрыта выступіць супраць Дэкларацыі Калчак не мог, бо адразу быў бы адпраўлены ў адстаўку і падпаў пад судовае пераследаванне. Не збіраючыся сыходзіць з палітыкі, ён выбраў іншы шлях. 14 мая на скліканай ім Дэлегацкай нарадзе Калчак публічна раскрытыкаваў дзейнасць камітэтаў з сакавіка 1917 года, кажучы, што «камітэты ўмешваюцца ва ўсе справы, уносяць раскладанне ў армію і флот і падрываюць дысцыпліну». Аляксандр Васільевіч гэтым кінуў выклік масавай дэмакратычнай арганізацыі. Прыбыўшы 17 мая ў Севастопаль, А. Ф. Керанскі ўладзіў на некаторы час канфлікт паміж ЦВВК і Калчаком.
Калчак працягваў рэгулярна выводзіць флот у мора, бо гэта дазваляла адцягваць людзей ад рэвалюцыйнай актыўнасці і падцягвала іх. Крэйсеры і мінаносцы працягвалі абыходы варожага ўзбярэжжа, працягваліся мінныя працы па блакаванні Басфора, блізу яго, рэгулярна змяняючыся, дзяжурылі падводныя лодкі.
Пасля ад'езду Керанскага сумятня і безуладдзе на Чарнаморскам флоце сталі ўзмацняцца. Недавер матросаў да афіцэраў і асабіста камандуючага пагоршыла ваеннае няшчасце — у ноч на 13 мая пры спробе пастаноўкі мін практычна ва ўтоку Басфора з самаходных баркасаў, спушчаных з рускіх лінкараў, што засталіся ў 10 мілях ад берага, адбыўся несанкцыянаваны падрыў міны, што выклікаў ланцуговую рэакцыю выбухаў іншых мін. Два баркасы з чатырох затанулі, загінулі 15 матросаў і афіцэраў, 29 чалавек былі паранены. Пасля гэтага выпадку каманды сталі адмаўляцца выходзіць у мора на рызыкоўныя заданні. 18 мая камітэт эсмінца «Гарачы» запатрабаваў спісаць на сушу камандзіра карабля Г. М. Веселагу «за залішнюю адвагу». Калчак загадаў паставіць мінаносец у рэзерв, а Веселагу перавёў на іншую пасаду. Незадаволенасць маракоў выклікала і рашэнне Калчака паставіць на рамонт браняносцы «» і «» з размеркаваннем іх празмеру рэвалюцыйных каманд па іншых портах. Узросту напружанасці і настрояў сярод чарнаморцаў спрыяў і прыезд у Севастопаль у пачатку чэрвеня дэлегацыі маракоў Балтыйскага флоту, што складалася з бальшавікоў і была забяспечаная велізарным грузам бальшавіцкай літаратуры. Большасць дэлегатаў былі перапранутымі ў форму матросаў партыйнымі працаўнікамі, якія атрымалі ад Я. М. Свярдлова пажаданне «Севастопаль павінен стаць Кранштатам поўдня». Пачаліся непадкантрольныя ўладам мітынгі, «балтыйцы» раз'язджалі па караблях, выступалі на вуліцах і плошчах горада. Уплыў афіцэраў падаў. Падпаў пад нападкі і асабіста камандуючы флотам. Тыражаваўся і паўтараўся паклёп пра нібы існыя ў Калчака буйныя землеўладанні, пра тое, што менавіта таму «ён крэўна зацікаўлены ў працягу вайны». Як сумленнаму ваеннаму, які нічога не нажыў за сваю службу, большая частка асабістай маёмасці якога да таго ж была знішчана ў пачатку вайны падчас германскага абстрэлу Лібавы, Калчаку было абразліва чуць пра сябе гэтыя небылі. На адным з мітынгаў, адказваючы на паклёп, які ў чарговы раз прагучаў у яго адрас, Аляксандр Васільевіч сказаў: "Калі хто-небудзь… знойдзе ў мяне які маёнтак ці нерухомую маёмасць, ці якія капіталы выявіць, то я магу ахвотна перадаць, таму што іх не існуе ў прыродзе." Адказ Калчака зрабіў на матросаў моцнае ўражанне, і больш гэта пытанне яны ніколі не ўздымалі. Аднак палітычныя праціўнікі Аляксандра Васільевіча пазней не раз звярталіся да падобнага роду, прыкладам, паводле сведчання гісторыка І. Ф. Плотнікава, бальшавіцкія крыніцы не грэбавалі выдумкамі пра тое, што Калчак ніколі не браў удзел у баявых дзеяннях, а адміральскае званне атрымаў дзякую таму, што добра танцаваў на балях у царскіх палацах.
Апошнія тыдні свайго камандавання флотам Калчак ужо не чакаў і не атрымліваў ад урада ніякай дапамогі, імкнучыся развязваць усе праблемы саматугам. Аднак яго спробы аднавіць дысцыпліну сустракалі супраціўленне радавога складу арміі і флоту. 3 чэрвеня мітынг у паўэкіпажы запатрабаваў выдалення са сваіх пастоў Калчака, начальніка штаба М. І. Смірнова і шэрага іншых афіцэраў. 4 чэрвеня камандуючы тэлеграфаваў Керанскаму, што агітацыя балтыйскай дэлегацыі атрымала «моцнае шыранне» і мясцовыя сілы не спраўляюцца з ёй.
На мітынгу 5 чэрвеня матросы арыштавалі памочніка камандзіра Чарнаморскага флоцкага экіпажа палкоўніка К. К. Грубера і вынеслі пастанову пра здачу афіцэрамі халоднай і агнястрэльнай зброі. Каб запабегчы кровапраліццё, Калчак аддаў афіцэрам загад здаць зброю. Калі прыйшла пара Калчаку самому здаваць зброю, ён сабраў на палубе «» яго каманду і заявіў, што афіцэры заўсёды захоўвалі вернасць ураду і таму раззбраенне для іх з'яўляецца цяжкай і незаслужанай абразай, якое ён сам не можа не прыняць на свой рахунак. «З гэтага моманту я камандаваць вамі не жадаю і зараз жа пра гэта тэлеграфую ўраду». Суднавы камітэт вырашыў, што ён здаваць зброю не збіраецца. У гэтай крытычнай сітуацыі Смірноў, які асцерагаўся за жыццё адмірала, звязаўся са Стаўкай і папрасіў ўладкаваць тэрміновы выклік Калчака ў Магілёў ці Петраград. Расказвалася, што Калчак, знаходзячыся ў стане крайняй узрушанасці, узяў падараваную яму за Порт-Артур залатую шаблю — Ганаровую Георгіеўскую зброю, крыкнуў матросам «Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!», шпурнуўшы шаблю за борт. Гісторык П. М. Зыранаў адзначае, што Калчак, адзіны (апроч таго, хто застрэліўся ў знак пратэсту супраць рашэння здаць зброю) не здаў зброю, ды яшчэ ў такой дэманстратыўнай форме, ад імя афіцэраў адказаў на абразу годным жэстам і выклікаў гэтым агонь на сябе. Гэты жэст адмірала абыйшоў старонкі ўсіх газет і зрабіў моцнае ўражанне як у Расіі, так і за мяжой. У асяроддзі правых, ужо якія схіляліся ў той час да ідэі ваеннай дыктатуры, імя Калчака набыло дадатковую папулярнасць.
Паводле дадзеных газеты «», дэлегацкі сход гарнізона і працоўных, што праходзіў увесь дзень 6 чэрвеня, пастанавіў абяззброіць усіх афіцэраў і адхіліць ад пасады камандуючага флотам адмірала Калчака і начальніка штаба капітана першага рангу Смірнова.
6 чэрвеня Калчак накіраваў Часоваму ўраду тэлеграму з паведамленнем пра бунт і пра тое, што ў становішчы, якое стварылася, ён не можа больш заставацца на пасту камандуючага. Не чакаючы адказу, ён перадаў камандаванне контр-адміралу В. К. Лукіну, здзейсніўшы такім чынам, паводле думкі А. В. Смоліна, дысцыплінарную правіну, бо не меў права без загаду Часовага ўрада пакідаць свой пост. Гісторык знаходзіць дзеянні адмірала і ваенна-палітычным пралікам, бо быўшы зараз «адміралам без гармат», Аляксандр Васільевіч моцна губляў у змаганні за ўладу.
Бачачы, што сітуацыя выходзіць з-пад кантролю, і асцерагаючыся за жыццё Калчака, М. І. Смірноў па простым провадзе выклікаў А. Д. Бубнова, які звязаўся з Марскім генштабам і прасіў неадкладна дакласці міністру пра патрэбу выкліку Калчака і Смірнова дзеля выратавання іх жыццяў. Зваротная тэлеграма Часовага ўрада прыйшла 7 чэрвеня: «Часовы ўрад… загадвае адміралу Калчаку і капітану Смірнову, якія дапусцілі яўны бунт, неадкладна выехаць у Петраград для асабістага даклада». Такім чынам, Калчак аўтаматычна трапляў пад следства і выводзіўся з ваенна-палітычнага жыцця Расіі. Керанскі, ужо тады які бачыў у Калчаку праціўніка, выкарыстаў гэты шанец, каб адкараскацца ад яго. Калчак жа быў глыбока абражаны гэтай тэлеграмай, якая абвінавачвала яго ў дапушчэнні бунту, тым часам як сам урад увесь час патураў анархіі ў шэрагах матросаў.
Настроі ў Севастопалі сталі супакойвацца. На мітынгу была прынята рэзалюцыя пра арышт Калчака, аднак Выканкам яе адпрэчыў. Вечарам 7 чэрвеня Калчак і Смірноў адбылі з Севастопаля ў Петраград. На вакзале іх выпраўляла невялікая група афіцэраў флоту. 12 чэрвеня, неўзабаве пасля ад'езду адмірала, атрымаўшы па агентурных каналах звесткі пра яго сыход, блізу рускіх берагоў ізноў з'явіўся «Брэслаў», які разграміў на востраве Федасіні маяк з радыёстанцыяй і паланіў яго гарнізон.
Кандыдат у дыктатары
Даклад Калчака Часоваму ўраду пра севастопальскія падзеі быў прызначаны на 13 чэрвеня. Да гэтага дня сталічныя журналісты паспелі ўзяць у адмірала інтэрв'ю, у якім Аляксандр Васільевіч расказаў пра прычыны, якія прымусілі яго пакінуць Чарнаморскі флот. 13 чэрвеня «Русские ведомости» апублікавалі гутарку з адміралам, а ў «Маленькай газеце» А. А. Суворына выйшаў перадавы артыкул, у якім гаварылася: