cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кітай
Гісторыя
Кітайская цывілізацыя — адна з найбольш старажытных у свеце — расквітнела на ўрадлівых глебах басейна Хуанхэ, што працякае па Паўночна-Кітайскай раўніне. На працягу больш за 4000 гадоў палітычная сістэма Кітая была заснавана на спадчынных манархіях (таксама вядомых як дынастыі). Першай з гэтых дынастый была напаўлегендарная дынастыя Ся (каля 2000 да н.э.). Наступныя некалькі тысяч гадоў кітайская цывілізацыя пашырала тэрыторыю ўплыву, дзяржавы распадаліся і зноў ядналіся безліч разоў. І толькі ў 221 да н.э. Кітай быў аб’яднаны пад кіраўніцтвам адной дынастыі — Цынь.
Падчас праўлення дынастыі Хань (206 да н.э. — 220 н.э.) былі зробленыя першыя два з «вялікіх кітайскіх вынаходніцтваў» — компас і папера; вялікія поспехі былі займеты ў сельскай гаспадарцы і медыцыне. За Ханямі надыйшла эпоха Трох Царстваў, пасля былі дынастыі Цзынь, Паўночная і Паўднёвая дынастыі, Суй.
Заснавальнік дынастыі Сун (960—1279), палкаводзец Чжао Куанінь захапіў у 960 г. ўладу і абвясціў сябе імператарам Тайцзу (960—976), чым скончыў перыяд смут пасля падзення дынастыі Тан. Яго пераемнік Тайцзун (976—997) канчаткова аб’яднаў Кітай пад уладай Сун. Спыненне міжусобіц спрыяла хуткаму эканамічнаму ўздыму краіны, росквіту кітайскай сярэдневяковай культуры. Развівалася філасофія ў выглядзе неаканфуцыянства Чжу Сі. Але імператары цярпелі няўдачы ў барацьбе з паўночнымі качэўнікамі — кіданямі, тангутамі, і ў рэшче рэшт Паўднёвая Сун — усё, што засталося ад дынастыі — была зваявана ханам Хубілаем, які распачаў дынастыю Юань (1279—1368).
У выніку паўстання «Чырвоных войск» 1351—68 гг.. манголы былі выгнаны і ў 1368 г. заснавана кітайская дынастыя Мін (1368—1644). У імперыі Мін быў пабудаваны флот і створана рэгулярнае войска, агульнай колькасцю ў 1 мільён чалавек. У імперыі ўкаранілася надзельная сістэма. Была праведзена жорсткая цэнтралізація кіравання, прадпрымаліся спробы рэгламентаваць ўсе сферы жыцця грамадзян. Нягледзячы на паспяховае кіраванне першых двух імператараў — Чжу Юаньчжана і яго сына Чжу Дзі — з цягам часу ў дзяржаўным апараце імперыі з’явіліся прыкметы раскладання, асаблівай бядой была карупцыяй. Мінскі Кітай пачаў праводзіць палітыку самаізаляцыі. У гэты час ля паўночна-усходняга ўскрайка Кітаю ўзнікла маладая дзяржава маньчжураў. Скарыстаўшыся сялянскім паўстаннем Лі Цзычэня, манчжуры захапілі Пекін і заснавалі дынастыю Цын (1644—1911).
У першай палавіне XVIII стагоддзя цынскаму ўраду ўдалося наладзіць дастаткова эфектыўнае кіраванне краінай, адным з вынікаў гэтага было тое, што Кітай быў краінай з найвышэйшым паказчыкам павелічэння колькасьці насельніцтва. Цынскі двор праводзіў палітыку самаізаляцыі, што прывяло да адкрыцця Кітая заходнім дзяржавам сілаю: паразы ў Опіумных войнах і ператварэння ў паўкаланіяльную краіну. Пазней супрацоўніцтва з заходнімі дзяржавамі дапамагло дынастыі пазбегнуць паражэння ў часы паўстання тайпінаў, праводзіць адносна паспяховую мадэрнізацыю краіны і такім чынам праіснаваць да пачатку XX стагоддзя, аднак і стала чыннікам росту нацыяналістычных (антыманчжурскіх) настрояў.
Дынастыйная гісторыя Кітая скончылася ў 1911 з заснаваннем у выніку Сіньхайскай рэвалюцыі Рэспублікі Кітай. У першай палове ХХ стагоддзя Кітай пагрузіўся ў перыяд грамадзянскіх войнаў, якія падзялілі краіну на два асноўных палітычных лагеры: спачатку міжнародна прызнаны Бэянскі урад у Пекіне і нацыяналістычны ўрад Гаміньдана ў Кантоне, а потым — афіцыйны ўрад Гаміньдана і камуністычны ўрад Маа Цзэдуна. Баявыя дзеянні скончыліся ў 1949, калі камуністы перамаглі ў грамадзянскай вайне і стварылі Кітайскую Народную Рэспубліку. Прыхільнікі Гаміньдана адступілі на Тайвань, дзе Рэспубліка Кітай пряцягвае існаваць па сённяшні дзень.
Новыя ўлады ўзялі курс на пабудову камуністычнага грамадства праз калектывізацыю і фарсіраваную індустрыялізацыю, апагеем якой стаў так званы Вялікі скачок (1958—1962), што прынёс нацыі трагічныя наступствы праз няўмелую аграрную палітыку і стаў другой пасля Другой Сусветнай вайны катастрофай ХХ стагоддзя па колькасці ахвяраў. Сярод мерапрыемстваў Скачка была і знакаміая «Вераб’іная кампанія». Апошняе дзесяцігоддзе рэжыма Мао Цзэдуна (1966—1976) адзначылася Культурнай рэвалюцыяй, якая мела на мэце канчатковае знішчэнне буржуазных рэштак у грамадстве. Адной з формаў рэвалюцыі была масавая высылка інтэлігентаў і іншадумцаў у вёскі на перавыхаванне. «Бунтары» і хунвэйбіны знішчылі значную частку культурнай спадчыны кітайскага і іншых народаў КНР. Напрыклад, былі знішчаны тысячы старажытнакітайскіх гістарычных помнікаў, кніг, карцін, храмаў і г.д. Пагоршыліся адносіны з СССР, якому Мао не дараваў развянчанне культу асобы Сталіна; у 1969 годзе адбыўся савецка-кітайскі ўзброены канфлікт на востраве Даманскі, што на Амуры.
Пасля смерці правадыра Мао Кітай перайшоў на рынкавыя эканамічныя рэйкі, не здрадзіўшы сацялістычным прынцыпам у грамадстве. У 1978 годзе ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы абвешчаны пачатак эканамічных рэформ.
Іншадумства працягвае жорстка пераследвацца. Найбольш яскравым прыкладам краху пратэстнага руху сталі падзеі на плошчы Цяньаньмэнь у 1989 годзе.
У 2003 годзе Кітай запусціў свайго касманаўта. У 2014 Кітай абыйшоў ЗША па агульным аб’ёме ВУП (ППЗ), стаўшы найбольшай эканомікай свету.
Дзяржаўны лад
Канстытуцыя Кітайскай Народнай Рэспублікі называе Кітай сацыялістычнай дзяржавай пад дэмакратычным кіраўніцтвам народнай дыктатуры, вядучую ролю ў якой выконвае рабочы клас, а калі дакладней — саюз рабочых і сялян. Дзяржаўныя органы прытрымліваюцца прынцыпу «дэмакратычнага цэнтралізму». Палітычная, грамадская і эканамічная сістэмы КНР характарызуюцца кіраўніцтвам дзяржавы як «народная дыктатура», «сацыялізм з кітайскай спецыфікай» і «сацыялістычная рынкавая эканоміка» адпаведна.
За мяжой кітайскі палітычны рэжым разглядаецца як сацялістычны або камуністычны, і адначасова аўтарытарны і караратывісцкі, са значнымі абмежаваннямі свабоды ў сферах інтернету, прэсы, сходаў, рэлігіі, права мець дзяцей і інш.. У заходняй паліталогіі разглядаецца як адна з пяці сучасных камуністычных дзяржаў (разам з В’етнамам, Лаосам, Паўночнай Карэяй і Кубай).
Парламент КНР завецца Усекітайскім сходам народных прадстаўнікоў. У Кітаі дэ-факта аднапартыйная сістэма — самой Канстытуцыяй замацавана кіруючая роля Камуністычнай Партыі Кітая (КПК). У 2018—2022 гг.. з 2980 крэслаў парламента 71 % занята дэпутатамі КПК. Можна заўважыць, што амаль траціна месцаў належыць прадстаўнікам яшчэ васьмі партый, і гэта на словах адпавядае ленінскаму прынцыпу «дэмакратычнага цэнтралізму». Аднак эксперты кажуць пра амаль поўную адсутнасць палітычнага плюралізму ў парламенце. Праўда, у апошнія гады адбыіліся некаторыя зрухі ў бок лібералізацыі, прынамсі, выбары сталі больш празрыстымі і не такімі безальтэрнатыўнымі. Выбары ў мясцовыя саветы прамыя, улады на месцах маюць дастаткова шмат паўнамоцтваў. На узроўнях вышэй (ажно да парламента) дэпутаты абіраюцца ўскосна — прызначаюцца ніжэйшымі саветамі.
Пасада прэзідэнта КНР была ўведзена Канстытуцыяй краіны 1954 года, адменена ў 1975 годзе, а затым зноў адноўлена ў 1982 годзе. Прэзідэнтам — абіраецца ён тэрмінам на пяць гадоў — з’яўляецца генеральны сакратар КПК. З 2012 пасаду займае Сі Цзіньпін. У 2017 ён быў пераабраны на другі тэрмін. Да 11 сакавіка 2018 года старшыня КНР мог займаць гэтую пасаду не больш за два тэрміны, аднак дэпутаты Усекітайскага сходу народных прадстаўнікоў (УСНП) 13-га склікання ўнеслі папраўкі ў канстытуцыю краіны, адмяніўшы абмежаванні на тэрмін паўнамоцтваў. Другая фігура ва ўрадзе Кітая — прэм’ер-міністр, які ўзначальвае кабінет міністраў і уваходзіць у склад кітайскага Палітбюро. У 2013 годзе прэм’ерам стаў выбітны палітык Лі Кэцян.
Знешняя палітыка
Дзякуючы эканамічным поспехам, КНР увайшла ў лік галоўных гульцоў на сусветнай арэне. У ХХІ стагоддзі эканамічныя і палітычныя інтарэсы Кітая прасціраюцца па ўсім свеце.
Адна з галоўных задач знешняй палітыкі КНР — схіліць усе дзяржавы свету да непрызнання Кітайскай Рэспублікі на Тайваня. Кітайская дыпламатыя выкарыстоўвае розныя, галоўным чынам, эканамічныя, рычагі, і дасягае поспехаў. На жнівень 2018 Тайвань афіцыйна прызнавала 17 дзяржаў свету. Зрэшты, гэта не перашкаджае высокаразвітаму Востраву падтрымліваць неафіцыйныя адносіны з большасцю краін.
Адносіны з Беларуссю
Адносіны Беларусі і Кітая характарызуюцца тэрмінам «стратэгічнае партнёрства», які абазначае высокі ўзровень супрацоўніцтва дзвюх дзяржаў. КНР з’яўляецца асноўным палітычным і гандлёва-эканамічным партнёрам Беларусі ў Азіі.
Дыпламатычныя дачыненні дзяржавы ўстанавілі 20 студзеня 1992. У гэтым жа годзе адкрыта пасольства КНР у Беларусі, у наступным годзе — пасольства Беларусі ў КНР.
Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка наведваў Кітай у 1995, 1997, 2001 і 2005. Візіты ў Беларусь нанеслі старшыня КНР Ху Цзіньтаа (2000), старшыня Дзяржсавета Вэнь Цзябаа (2007), Лі Пэн (у 1995 у якасці старшыні Дзяржсавета і ў 2000 у якасці старшыні Пастаяннага камітэта УСНП), намеснік старшыні КНР Сі Цзіньпін (2010), віцэ-прэм’еры Дзяржсавета (1996 і 1997).
З 1992 ў складзе Кітайскага народнага таварыства дружбы з замежжам існуе Таварыства кітайска-беларускай дружбы.
Адміністрацыйны падзел
Кантынентальны Кітай складаецца з 31 адміністрацыйная адзінкі: 22 правінцый (і разглядае Тайвань у якасці 23-й правінцыі), 5 аўтаномных раёнаў (кожны прызначаны для пэўнай нацыянальнай меншасці), 4 гарадоў цэнтральнага падпарадкавання. Таксама Кітаю належыць дэ-факта незалежны Тайвань і 2 спецыялізаваных адміністрацыйных раёны, што маюць максімальную самастойнасць (Ганконг і Макаа). Кітайская Народная Рэспубліка лічыць Тайвань сваёй 23-й правінцыяй, тым часам як Кітайская Рэспубліка лічыць сваім увесь мацерыковы Кітай.
Насельніцтва
Да апошняй чвэрці ХХ ст. аграрны характар эканомікі, традыцыйная шматдзетнасць сем’яў садзейнічалі вельмі высокай нараджальнасці (35—40 ‰). Але да сярэдзіны ХХ ст. смяротнасць была высокай (25—30 ‰) а працягласць жыцця — нізкай, таму экстрэмальна хуткага росту насельніцтва не адбывалася. Пасля Другой сусветнай вайны смяротнасць скарацілася, і тэмпы росту насельніцтва рэзка ўзраслі. Колькасць насельніцтва ў краіне стала хутка павялічвацца. Нават 40 мільёнаў ахвяраў голаду падчас Вялікага скачка не паўплывалі на тэндэнцыю. З 70-х гг. ХХ ст. дзяржава праводзіць дэмаграфічную палітыку, накіраваную на зніжэнне нараджальнасці. Галоўным чынам, гэта эканамічнае стымуляванне планавання сям’і (ільготы для сем’яў з адным дзіцём). У выніку дэмаграфічнай палітыкі пад канец ХХ ст. нараджальнасць знізілася да 13 ‰. Пры смяротнасці ў 6—7 ‰ гэта забяспечыла натуральны прырост насельніцтва ў 6 ‰. У другой палове 2010-х натуральны прырост складае каля 4 ‰. Насельніцтва Кітая хутка старэе, таму з другой паловы 2020-х яго колькасць пачне імкліва скарачацца. Міграцыйны прырост слабаадмоўны (-0,4 ‰). Сярэдняя працягласць жыцця роўная амаль 76 гадам. . У Кітаі пераважаюць мужчыны (51 %).
Каля паловы насельніцтва знаходзіцца ў працаздольным узросце. Кітай валодае самай вялікай у свеце колькасцю працоўных рэсурсаў, значная частка якіх занята ў сельскай гаспадарцы (каля 29 % у 2016 годзе). Лішак рабочай сілы ў краіне садзейнічае шматлікім унутраным і знешнім міграцыям. Агульная колькасць эмігрантаў з Кітая ў розных краінах і рэгіёнах свету — 50 млн чалавек. Сярод іх пераважае танная працоўная сіла, але ёсць і высокакваліфікаваныя спецыялісты і вучоныя. Асноўная частка мігрантаў сканцэнтравана ў краінах Паўднёва-Усходняй Азіі; шмат кітайцаў у ЗША і Расіі.
У этнічнай структуры пераважаюць кітайцы або ханьцы (92 %). Яны сканцэнтраваны ва ўсходняй частцы краіны. На астатняй тэрыторыі пражываюць шматлікія некітайскія этнасы, у значнай ступені «разбаўленыя» кітайцамі; самыя значныя з якіх — чжуаны, тыбетцы, уйгуры, манголы — маюць свае аўтаномныя раёны. Адбываецца паступовая кітаізацыя ўскраін: так ва ўйгурскай сталіцы Урумчы доля тытульнага этнасу складае 12,5 %, ханьцаў — 75 %.
Размяшчэнне насельніцтва надзвычай нераўнамернае. Сярэдняя яго шчыльнасць складае каля 140 чал./км², але на поўдні Вялікай Кітайскай раўніны ўзрастае да 400—650, а ў Тыбеце — зніжаецца да 1,5 чал./км². Паскоранае эканамічнае развіццё прадвызначыла хуткую ўрбанізацыю Кітая — доля гарадскога насельніцтва набліжаецца да 60 %. Найбольш урбанізаванымі з’яўляюцца прамыслова-развітыя правінцыі Паўночна-Усходняга Кітая. Больш за 90 % гарадоў сканцэнтравана на ўсходзе краіны. У КНР найбольшы ў свеце лік гарадоў-мільянераў, у якіх пражывае палова насельніцтва краіны. Кітай займае першае месца ў свеце па колькасці гараджан (чакаецца, што да 2030 іх кольскасць дасягне мільярда), ліку гарадоў-мільянераў (160 у 2015) і мегасіці — агламерацый з насельніцтвам больш за 10 млн. У лік сямі кітайскіх мегасіці уваходзяць Шанхай (25,8 млн.чал. у 2018), Пекін (19 млн), Цянцзінь, Чунцын, Гуанчжоў, Шэньчжэнь і Ухань.
Гаспадарка
Пры Маа Цзэдуне гаспадарка цалкам адпавядала сацыялістычным ідэалам — была планавай і дзяржаўнай. Пачынаючы з 1978 ішло рэфармаванне кітайскай эканомікі ў бок рыначнай арыентацыі, але пад моцным дзяржаўным кантролем («дзяржаўны капіталізм»). На вёсцы зямля вярталася ў прыватную ўласнасць, у партовых гарадах ствараліся свабодныя эканамічныя зоны, што прыцягвалі інвестыцыі і фармавалі экспартны патэнцыял. Дзяржаўныя прадпрыемствы рэструктурызаваліся і перадаваліся прыватным уласнікам (дзяржава пакінула за сабой кантроль толькі над стратэгічнымі галінамі: энергетыкай, ваеннай прамысовасцю), нерэнтабельныя заводы зачыняліся. І праз 40 гадоў ад пачатку рэформаў, у 2018 годзе, у прыватным сектары стваралася 60 % ВУП, 90 % новых працоўных месцаў; было занята 80 % эканамічна актыўнага насельніцтва гарадоў.
Кітай — індустрыяльная краіна з магутнай прамысловасцю. Дзякуючы стабільна высокім тэмпам росту эканомікі, адносна нізкаму кошту і высокай кваліфікацыі працоўнай сілы пры высокай прадукцыйнасці, КНР з’яўляецца сёння адной з самых інвестыцыйна прывабных краін свету і найбуйнейшым вытворцам прамысловай прадукцыі. Сённяшні Кітай з’яўляецца «Сусветнай фабрыкай». Кітай актыўна ўключыўся у міжнародны гандаль і цяпер з’яўляецца адным з яго лідараў. Найбольш значныя сектары кітайскай эканомікі — гэта здабыўная прамысловасць, машынабудаванне (у т.л. аўтамабіле- і электроніка), чорная металургія, энергетыка (у т.л. зялёная), тэкстыльная і швейная прамысловасць, рознічны гандаль, банкаўскі сектар, тэлекамунікацыі, турызм, інтернет-гандаль. Ніхто ў свеце не выпускае больш электраэнергіі, аўтамабіляў (у тым ліку, электрамабіляў), электронікі, сталі, тканін і адзення, прадуктаў харчавання. У 2019 кітайскі рознічны гандаль па сваім аб’ёме пераўзыйдзе амерыканскі. Вытворчыя сілы Кітая сканцэнтраваны ў трох прыбярэжных раёнах: Дэльце Жамчужнай ракі на поўдні, дэльце Янцзы пасярэдзіне, і Jing-Jin-Ji (Пекін-Цянцзінь) на поўначы.
У 2018 годзе даход ад электроннай апрацоўчай індустрыі дасягнуў 10,6 трлн юаняў (1,5 трлн долараў), павялічыўшыся на 9 %, а прыбытак ад распрацоўкі праграмнага забеспячэння — 6,3 трлн юаняў (910 млн долараў), з ростам на 14,2 %.
У 2018 Кітаю належалі 9 з 20 найбуйнейшых інтэрнет-кампаній свету. Аб’ём інтернет-пакупак на кітайскім рынку перавысіў 1 трлн даляраў. У тым жа годзе Кітай прыцягнуў 105 млрд $ інвестыцый у выглядзе венчурнага капіталу. Менавіта тут размяшчаюцца самыя дарагія стартапы свету (або юнікорны — стартапы коштам большыя за 1 млрд $), такія як ByteDance і Ant Financial, а таксама SenseTime and Face++ — найбуйнейшыя стартапы ў сферы штучнага інтэлекту.
Імкліва растуць і душавыя паказчыкі. Знаходзячыся ў восьмым дзясятку краін па ВУП на душу насельніцтва (каля 20 000 ў 2019), Кітай, паводле класіфікацыі Сусветнага банку, адносіцца да дзяржаў з сярэднім прыбыткам. У 2010-я ў Кітаі сфарміравалася колькасна найвялікшая ў свеце праслойка сярэдняга класа. Чакаецца, што да 2025 да сярэдняга класа будзе належаць 600 млн жыхароў Кітая. Пры гэтым для краіны характэрныя эканамічныя кантрасты: гарады і прыбярэжныя раёны значна больш заможныя ў параўнанні з сельскімі і ўнутранымі раёнамі.
70 % энергетычнага балансу краіны прыходзіцца на каменны вугаль. На Кітай прыходзіцца палова сусветнай здабычы і спажывання гэтага не самага экалагічнага паліва. У 2013 годзе, абышоўшы ЗША, Кітай стаў найбуйнейшым імпарцёрам нафты ў свеце. Да 2020 года ў планах выйсці на ўзровень здабычы ў дыяпазоне ад 60 млрд да 100 млрд кубаметраў сланцавага газу штогод. На рацэ Янцзы створаны каскад з наймагутнейшых ГЭС у свеце, будаўніцтва працягваецца. У 2018 Кітай меў 174 ГВт магутнасцяў сонечнай энергетыкі (40 % сусветнай) і найбуйнейшы ў свеце ветрапарк.
У 2017 ў Кітаі было выраблена 29 млн аўтамабіляў, што склала 30 % ад сусветнай вытворчасці. У 2018 Кітай выпусціў палову ўсіх новых электрамабіляў у свеце (BEV and PHEV). Кітайскія кампаніі — Huawei (найбуйнейшая кампанія ў галіне электронікі пасля Apple), Xiaomi, Oppo, Vivo, OnePlus — кантралююць 40 % сустветнага рынку смартфонаў. Кітай плануе давесці вытворчасць айчынных прамысловых робатаў да 100 000 у 2020 годзе.
З пачатку XXI ст. порт Чжоўшань у горадзе Нінба правінцыі Чжэцзян (Усходні Кітай) па грузаабароце заняў першае месца ў свеце.
Энергія «ці»
Кітайская філасофская канцэпцыя касмічнай ці, або энергіі (сілы), якая пранізае Сусвет, развілася ў эпохі Шан і Чжоу. Кітайцы вераць у тое, што ці спарадзіла космас і Зямлю і два пачаткі — «адмоўны» і «станоўчы» прынцыпы інь і ян, якія спарадзілі ў сваю чаргу ўсё астатняе («цемру рэчаў»). Кожнае фізічнае змяненне, тое, што адбываецца ў свеце, кітайцы лічаць вынікам дзеяння ці. Асаблівыя методыкі, прызначаныя для рэгулявання руху ці ў арганізме з мэтай агульнага аздараўлення і нават здабыцця паранармальных здольнасцей, называюцца цігун (літар. «Праца з ці»).
Фэншуй
Кітайская геамантыка, або фэншуй («вецер і вада») грунтуецца на ідэях касмічнай энергіі ці. Напрыклад, правільная планіроўка дома, размяшчэнне дзвярэй ўплывае на цыркулюючую ў памяшканні энергію ці і адпаведна на дабрабыт яго насельнікаў.
Каліграфія
Каліграфія вывела звычайнае кітайскае пісьмо на ўзровень мастацкай формы мастацтва і традыцыйна прыраўноўваецца да жывапісу і паэзіі, як метад самавыяўлення. Паколькі іерагліфічныя малюнкі абмежаваныя невялікай колькасцю чорт (ліній), індывідуальны стыль мастака вызначаюць іх таўшчыня, вугал выгібу і дынамізм, які надаецца малюнкам. Эксперты ацэньваюць збалансаванасць і прапарцыянальнасць ліній, кампазіцыйную пабудову іерогліфаў і іх цэласнасць і гарманічнасць.
Асноўныя элементы каліграфіі, якія кітайцы называюць «чатырма скарбамі веды» — гэта туш, камень (тушачніца), пэндзаль і папера.
Фарфор
Нягледзячы на тое што кераміка ў Кітаі вядомая спрадвеку, толькі ў бронзавым веку (1500—400 гг. да н. э.) кітайцы навучыліся атрымліваць асабліва трывалыя клеі і рабіць печы для высокатэмпературнага абпалу, якія дазволілі ім вырабляць больш трывалы, часам паліваны гліняны посуд. Сапраўдны ж фарфор з’явіўся толькі ў эпоху Суй. Больш тонкі, чым кераміка, сапраўдны фарфор роўны і паліраваны. Пры ўдары па парцалянавыя вырабы яно гучыць. Тонкі фарфор здаецца празрыстым.
Кунг-фу
Кітайскія баявыя мастацтва на захадзе звычайна асацыююцца з кунг-фу, або гун-фу. Гун-фу у перакладзе з кітайскага азначае «майстэрства» або «руплівая праца» і можа прымяняцца як пры апісанні дасягненняў змагара, так і каліграфа або піяніста.
Кітайская кухня
Рыс заўсёды меў вялікае значэнне для кітайцаў — і як асноўны харчовы прадукт, і як тэхнічная культура. Лічыцца, што традыцыя культывавання рысу ў Паўднёвым Кітаі зарадзілася каля 10000 гадоў да н. э., хоць метад будовы заліўных палёў, які патрабуе маштабных ірыгацыйных работ, дасягнуў дасканаласці па сканчэнні тысяч гадоў. Сёння рыс вырошчваецца ў Кітаі амаль паўсюдна. Кітайскі мал складае 35 % сусветнай прадукцыі.
Вялікая Кітайская сцяна
Вялікая сцяна, або, як яе называюць кітайцы, Доўгая сцяна, працягнулася на 8851,8 км праз увесь Паўночны Кітай. З гэтага 6260 км сцены складаюцца з цаглянага мура, 2232,5 км — з натуральнага горнага масіва. Каля 360 км наогул з’яўляюцца не сцяной, а запоўненымі вадой равамі. Збудаванне сцены пачалося ў IV—III ст. да н. э., калі асобныя кітайскія дзяржавы вымушаны былі ствараць абарончыя збудаванні ад набегаў качавых народаў Цэнтральнай Азіі.
Пасля аб’яднання Кітая пад уладай дынастыі Цынь ў 221 г. да н. э. імператар Шы Хуандзі загадаў злучыць шэраг абарончых ліній у адзіную сцяну. Пры наступнай дынастыі — Хань — будаўнічыя працы на Вялікай сцяне працягваліся і былі завершаны ў III ст. н. э. У цяперашні час у сваёй заходняй частцы Вялікая сцяна захоўвае першапачатковую форму, ва ўсходняй жа частцы моцна разбурана і месцамі ўяўляе толькі земляны вал. У захаваных частках сцяна мае шырыню каля 9 м і на вяршыні каля 6 м, вышыня сцяны дасягае 10 м. Прыкладна праз кожныя 200 м — чатырохвугольныя вартавыя вежы, а з вонкавага боку сцяны — высокія абарончыя зубцы з адтулінамі-амбразурамі. Верхняя плоскасць сцяны, замощенная плітамі, некалі ўяўляла сабой шырокую абароненую дарогу, па якой маглі хутка перасоўвацца воінскія часткі і абозы. У цяперашні час некаторыя ўчасткі гэтай плоскасці заасфальтаваныя і выкарыстоўваюцца як аўтамабільныя дарогі. Сцяна праходзіць галоўным чынам па гарыстым месцам, паўтараючы выгібы рэльефу і арганічна ўпісваючыся ў навакольны пейзаж.
Імператарскі палац
У самым цэнтры Пекіна знаходзіцца Імператарскі палац, вядомы таксама як Забаронены горад, бо на працягу 500 гадоў яго гісторыі тут мог жыць толькі імператар і яго сям’я, а прыдворныя, чыноўнікі і ўсе астатнія жылі за яго сценамі, і да 1925 простым смяротным ўваход сюды быў забаронены. Занесены ЮНЕСКА ў спіс сусветнай спадчыны чалавецтва ў 1987 годзе. Пабудаваны ў 1406—1420 г., рэзідэнцыя 24 кітайскіх імператараў. Агульная плошча ў 720 тыс. кв. м, у ім знаходзіцца 9999 пакояў. Ён акружаны сцяной даўжынёй 3400 м і ровам з вадой, якая называецца «Залатая вада». Комплекс падзелены на Унутраны палац і Знешні палац. Асноўныя памяшкання Зьнешняга палаца, дзе імператар выконваў свае дзяржаўныя функцыі — зала Вярхоўнай гармоніі, Поўнай гармоніі і Захавання гармоніі. Ва Унутраным палацы знаходзіліся жылыя памяшканні, дзе жылі, гулялі, пакланяліся Багам імператар, імператрыцы, наложніцы, прынцы і прынцэсы. Асноўныя памяшканні гэтай часткі Забароненага горада — залы Нябеснай чысціні, Аб’яднання і свету, Зямнога спакою. Тут жа знаходзяцца тры імператарскіх сады — даўгалецця, дабрыні і спакою і Імператарскі сад.
Маўзалей імператара Цынь Шы Хуандзі і «тэракотавая армія»
Г. Сіань, правінцыя Шэньсі, уключаны ў спіс ЮНЕСКА ў 1987 годзе. Знаходзіцца ў 35 км ад горада Сіаня, пабудаваны ў 221—210 гг. да н. э. для першага імператара аб’яднанага Кітая. На яго будаўніцтве былі занятыя 700 тыс. рабочых. У падземным палацы размяшчаецца больш за 400 пахаванняў, яго плошча — больш за 56,25 кв. км. Галоўнае экспанаты комплексу — тэракотавая армія, выпадкова выяўленая мясцовымі сялянамі ў 1974 годзе. У трох скляпеністых падземных камерах знаходзяцца ў агульнай складанасці фігуры каля 7400 салдат і коней і 90 ваенных калясніц — практычна ўся імператарская армія. Фігуры выкананыя ў поўны рост, іх вышыня 1,8 м, твар кожнага салдата унікальны.
Кітайскія вынаходкі
Друкаваныя кнігі, фарфор, шоўк, люстэркі, парасоны і папяровыя змеі — гэта толькі малая доля тых прадметаў нашай штодзённасці, якія былі вынайдзены кітайцамі і якімі людзі карыстаюцца і па гэты дзень ва ўсім свеце. Характэрна, што кітайцы распрацавалі тэхналогію вытворчасці фарфору за тысячу гадоў да еўрапейцаў. А два самых вядомых кітайскіх вынаходкі з’явіліся дзякуючы філасофіі. У пошуках эліксіра неўміручасці даоскія алхімікі выпадкова вывелі формулу пораху, а магнітны компас быў створаны на аснове інструмента, ужывальнага для геамантыі і фэншуй.
Кітайская астралогія
Кожны год асацыюецца з адным з 12 жывёл, якія маюць асаблівы сімвал і складнікаў паўтаральны астралагічны цыкл. Напярэдадні Новага года ў кітайцаў прынята казаць, напрыклад, аб прыходзе «года сабакі». У кітайскай астралогіі чалавеку, народжанаму пад знакам пэўнай жывёлы, прыпісваюцца асаблівасці, уласцівыя гэтай жывёле. У гонар Кітая быў названы астэроід (139) Жуйхуа, адкрыты 10 кастрычніка 1874 года канада-амерыканскім астраномам Джэймсам Уотсанам ў Пекіне. У перакладзе з кітайскай назву астэроіда азначае «Зорка шчасця Кітая».
Кнігадрукаванне
Вынаходніцтва рухомага шрыфта не аказала значнага ўплыву на кітайскае таварыства, і большасць друкароў працягвалі выкарыстоўваць ранейшыя формы. У Еўропе вынаходніцтва рухомага шрыфта зрабіла рэвалюцыю. Апераваць 30 друкаванымі формамі лацінскага алфавіту прасцей, чым 3000 і больш для іерогліфаў, якія выкарыстоўваюцца пры выпуску кітайскай газеты. Выкананне адбіткаў іерогліфаў на адной друкаванай форме патрабуе нашмат больш высілкаў і выдаткаў.
Іерогліфы
Кітайскія іерогліфы могуць складацца з піктаграфічных, ідэаграфічных і фанетычных элементаў. Радыкал (або ключ) — элемент, які пішацца злева ці наверсе іерогліфа, — ключ да закладзенага ў ім сэнсе. Ключы могуць быць як фанетычнымі элементамі, так і сэнсавымі. Напрыклад, у іерогліфе 吗 (ма), які абазначае пытальную часціцу агульнага пытання, іерогліф 马 (ма, «конь»), з’яўляецца фанетыкам. Таксама ў іерогліфе 好, якая пазначае «добра» і прамаўляюць як «hǎo», радыкал «жанчына» 女 спалучаецца з іншым сэнсавым элементам «дзіця» 子. Ідэя іерогліфа, такім чынам, заключаецца ў тым, што «жанчына» і «дзіця» ў сям’і — гэта добра, на шчасце. З нядаўняга часу кітайцы перайшлі на спрошчаныя іерогліфы, што прыкметна палегчыла навучанне кітайскай мовы.
Навука
Кітайская акадэмія навук (КАН) займаецца развіццём матэматыкі, фізікі, хіміі, медыцыны, навук аб зямлі, інфармацыйнымі тэхналогіямі, біятэхналогіямі і інш. Кітайская інжынерная акадэмія (КІА) займаецца машынабудаваннем, металургіяй, будаўніцтвам, сельскай гаспадаркай, лёгкай і цяжкай прамысловасцю, транспартам. Кітайская акадэмія грамадскіх навук (КАГН) адпаведна сканцэнтравана на эканоміцы, гісторыі, філасофіі, праве, міжнародных адносінах, сацыялогіі. Чакаецца, што ў 2013 годзе па колькасці запатэнтаваных вынаходстваў, індэксах цытуемасці і ліку публікацый Кітай абміне Японію, выйшаўшы на другое месца ў свеце пасля ЗША.
Спорт
Кітай валодае адной з найстарэйшых спартыўных культур у свеце. Існуюць сведчанні аб тым, што ў Кітаі яшчэ ў старажытныя часы гулялі ў нейкую гульню з скураным мячом, накшталт сучаснага футбола. Акрамя футбола, самымі папулярнымі спартыўнымі спаборніцтвамі ў краіне з’яўляюцца ваенныя мастацтвы, кулявая стральба, настольны тэніс, спартыўная гімнастыка і скачкі на батуце, цяжкая атлетыка, бадмінтон, лёгкая атлетыка, плаванне, шорт трэк, фігурнае катанне, канькабежны спорт, баскетбол і більярд. Фізічная падрыхтоўка шырока распаўсюджаная ў кітайскай культуры. Найбуйнейшы выдавец спартыўнай літаратуры ў краіне China Sports Publications Corporation выпускае мноства спартыўных кніг, газет і часопісаў. Замест СССР КНР стала новай сусветнай спартыўнай дзяржавай, якая практычна на роўных змагаецца з ЗША за медалі на Алімпіядах і чэмпіянатах свету па шэрагу відаў спорту. Летнія Алімпійскія гульні 2008 года праводзіліся таксама ў Кітаі — у Пекіне. КНР на іх атрымала пераканаўчую перамогу ў неафіцыйным агульнакамандным заліку. Пекін быў абраны асноўным горадам Алімпіяды рашэннем журы Міжнароднага алімпійскага камітэта 13 ліпеня 2001 года. Афіцыйны лагатып летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года — «Танцуючы Пекін». Талісманы — пяць цацак Фува, кожная з якіх ўвасабляла колер алімпійскіх кольцаў. Слоган Алімпіяды — «Адзін свет, адна мара». Спартсмены спаборнічалі ў 28 відах спорту. З 2004 года ў Шанхаі на трасе «Шанхай Інтэрнэшнл» праводзіцца гонка «Гран-пры Кітая» у класе «Формула-1».
Чалавек пасярэдзіне
Атака пясярэдніка, атака «чалавек пасярэдзіне», MITM-атака (Man in the middle) — тэрмін у крыптаграфіі, які пазначае сітуацыю, калі крыптааналітык (атакуючы) здольны чытаць і змяняць па сваёй волі паведамленні, якімі абменьваюцца карэспандэнты, прычым аніводны з іх не можа здагадацца аб яго прысутнасці ў канале.
Метад кампраметацыі каналу сувязі, пры якім узломшчык, далучыўшыся да каналу паміж контрагентамі, ажыццяўляе ўмяшальніцтва ў пратакол перадачы, выдаляючы ці скажаючы інфармацыю.
Прынцып атакі
Атака звычайна пачынаецца з праслухоўвання канала сувязі і заканчваецца тым, што крыптааналітык спрабуе падмяніць перахопленае паведамленне, здабыць з яго карысную інфармацыю, перанакіраваць яго на які-небудзь вонкавы рэсурс.
Напрыклад, аб'ект A плануе перадаць аб'екту B нейкую інфармацыю. Аб'ект C валодае ведамі аб структуры і ўласцівасцях ужыванага метаду перадачы звестак, а таксама аб факце планаванай перадачы інфармацыі, якую С плануе перахапіць. Дзеля здзяйснення атакі С «называецца» аб'екту А як В, а аб'екту В — як А. Аб'ект А памылкова мяркуе, што ён перадае інфармацыю да В, дасылаючы яе аб'екту С. Аб'ект С, атрымаўшы інфармацыю і выканаўшы з ёй нейкія дзеянні (напрыклад, скапіраваўшы ці мадыфікаваўшы ў сваіх мэтах) перасылае інфармацыю атрымальніку — В; аб'ект В у сваю чаргу лічыць, што інфармацыя была атрымана ім наўпрост ад А.
Прыклад атакі
Мяркуем, што Аліса хоча перадаць Бобу нейкую інфармацыю. Мэлары жадае перахапіць паведамленне і, магчыма, змяніць яго так, каб Боб атрымаю мадыфікаваную інфармацыю.
Мэлары пачынае сваю атаку з таго, што ўсталёўвае злучэнне з Бобам і Алісай, пры гэтым яны не могуць здагадацца пра тое, што нехта трэці прысутнічае ў іх канале сувязі. Усе паведамленні, якія пасылаюць Боб і Аліса, прыходзяць да Мэлары.
Аліса просіць у Боба яго адкрыты ключ. Мэлары называецца Алісе Бобам і дасылае ёй свой адкрыты ключ. Аліса, лічачы, што гэта ключ Боба, шыфруе ім паведамленне і дасылае яго Бобу. Мэлары атрымлівае паведамленне, расшыфроўвае, потым змяняе яго, калі патрэбна, шыфруе яго адкрытым ключом Боба і дасылае паведамленне Бобу. Боб атрымлівае паведамленне і думае, што яно прыйшло ад Алісы:
Абмен адкрытымі ключамі
Атакі «чалавек пасярэдзіне» з'яўляюцца пагрозай для сістэм, якія выконваюць фінансавыя аперацыі праз інтэрнэт — напрыклад, электронны бізнес, інтэрнэт-банкінг, плацежны шлюз. Выкарыстоўваючы гэты від атакі, зламыснік можа атрымаць доступ да ўліковага запісу карыстальніка і здзейсніць усялякія фінансавыя махінацыі.
У выпадку сістэмы з адкрытым ключом, крыптааналітык можа перахапіць паведамленні абмену адкрытымі ключамі паміж кліентам і серверам і змяніць іх, як у прыкладзе вышэй. Для таго, каб заставацца незаўважным, крыптааналітык павінен перахопліваць усе паведамленні паміж кліентам і серверам, шыфраваць і расшыфроўваць іх адпаведнымі ключамі. Такія дзеянні могуць падацца занадта складанымі для здзяйснення атакі, але яны з'яўляюцца сапраўднай пагрозай для ненадзейных сетак (напрыклад, інтэрнэт і бяздротавыя сеткі).
Унёсак шкоднага коду
Унясенне коду праз атаку «чалавек пасярэдзіне» галоўным чынам ужываецца для захопу ўжо аўтарызаванага сеансу, выканання ўласных каманда на серверы да адпраўкі ілжывых адказаў кліенту.
Атака «чалавек пасярэдзіне» дазваляе крыптааналітыку устаўляць свой код у электронныя лісты, SQL выразы і вэб-старонкі (то бок дазваляе здзяйсняць SQL-ін'екцыі, HTML/script-інъекцыі ці XSS-атакі), і нават мадыфікаваць загружальныя карыстальнікам бінарныя файлы для таго, каб атрымаць доступ да ўліковага запісу карыстальніка ці змяніць паводзіны праграмы, сцягнутай карыстальнікам з інтэрнэту.
Downgrade Attack
Тэрмінам «Downgrade Attack» завуць такую атаку, якой крыптааналітык вымушае карыстальніка выкарыстаць менш надзейныя функцыі, пратаколы, якія ўсё яшчэ падтрымліваюцца з-за адваротнай сумяшчальнасці. Такі від атакі можа быць здзейснены на пратаколах SSH, IPsec і PPTP.
SSH V1 замест SSH V2
Атакуючы можа спрабаваць змяніць параметры злучэння паміж серверам і кліентам пры ўстанаўленні злучэння паміж імі. Адпаведна дакладу,зробленаму на канферэнцыі Blackhat Conference Europe 2003, крыптааналітык можа «прымусіць» кліента пачаць сесію SSH1 замест SSH2 змяніўшы нумар версіі «1.99» для SSH сесіі на «1.51», што значыць ужыванне SSH V1. Пратакол SSH-1 мае ўразлівасці, якімі можа скарыстацца крыптааналітык.
IPsec
Пры такім сцэнарыі атакі крыптааналітык уводзіць сваю ахвяру ў падман, прымушаючы яе думаць, што IPsec сеанс не можа пачацца на іншым канцы (серверы). Гэта прыводзіць да таго, што паведамленні будуць перадавацца ў яўным выглядзе, калі хост-машына працуе ў rollback рэжыме.
PPTP
На этапе узгаднення параметраў PPTP сеансу атакуючы можа прымусіць ахвяру ўжыць менш надзейную PAP аўтэнтыфікацыю, MSCHAP V1 (гэта значыць «адкаціцца» з MSCHAP V2 да версіі 1), альбо не ўжываць шыфраванне ўвогуле.
Атакуючы можа змусіць сваю ахвяру паўтарыць этап узгаднення параметраў PPTP сеансу (даслаць Terminate-Ack-пакет), скрасці пароль з існучага тунэля і паўтарыць атаку.
Публічныя сродкі камунікацыі без абароны даставернасці, канфідэнцыйнасці, даступнасці і цэльнасці інфармацыі
Найбольш распаўсюджаныя сродкі камунікацый гэтай групы - гэта сацыяльная сетка, публічны сэрвіс электроннай пошты і сістэма імгненнага абмену паведамленнямі. Уладальнік рэсурсу, які забяспечвае сэрвіс камунікацый, мае поўны кантроль над інфармацыяй, якой абменьваюцца карэспандэнты і, па сваім жаданні, у любы момант часу бесперашкодна можа здзейсніць атаку.
У адрозненні ад папярэдніх сцэнарыяў, заснаваных на тэхнічных і тэхналагічных сродкаў камунікацый, у дадзеным выпадку атака аснавана на ментальных аспектах, а іменна на ўкараненні ў свядомасці карыстальнікаў канцэпцыі ігнаравання патрабаванняў інфармацыйнай бяспекі.
Ці ўратуе шыфраванне?
Разгледзім выпадак стандартнай HTTP-транзакцыі. У гэтым выпадку зламыснік даволі лёгка можа разбіць сапраўднае TCP-злучэнне на два новыя: адно паміж сабой і кліентам, другое паміж сабой і серверам. Гэта даволі проста зрабіць, бо даволі рэдка злучэнне паміж кліентам і серверам прамое, і ў большасці выпадкаў яны звязаны праз некаторую колькасць прамежкавых сервераў. MITM-атаку можна здзейсніць на любым з гэтых сервераў.
Аднак у выпадку, калі кліент і сервер кантактуюць праз HTTPS — пратакол, які падтрымлівае шыфраванне — таксама можа быць здзейснена атака «чалавек пасярэдзіне». Пры такім тыпе злучэння ужываецца TLS альбо SSL для шыфравання запытаў, што здавалася б робіць канал абароненым ад сніфінгу і MITM-атак. Атакуючы можа для кожнага TCP-злучэння стварыць два незалежныя SSL-сеансы. Кліент усталёўвае SSL-злучэнне з атакуючым, той у сваю чаргу стварае злучэнне з серверам. Браўзер у такіх выпадках звычайна папярэджвае аб тым, што сертыфікат не падпісаны давераным цэнтрам сертыфікацыі, але шэраговы карыстальнік наўпрост ігнаруе дадзенае папярэджанне. Да таго ж у зламысніка можа апынуцца сертыфікат, падпісаны цэнтрам сертыфікацыі (напрыклад, такія сертыфікаты часам ужываюцца для DLP ). Акрамя таго, існуе мноства атак на HTTPS. Такім чынам, HTTPS пратакол нельга лічыць абароненым ад MITM-атак у шэраговых карыстальнікаў.
Выяўленне MITM-атакі
Для выяўлення атакі «чалавек пасярэдзіне» патрэбна прааналізаваць сеткавы трафік. Напрыклад, для дэтэктавання атакі на SSL варта звярнуць увагу на наступныя параметры:
Рэалізацыі MITM-атакі
Пералічаныя праграмы могуць быць выкарыстаны для здзяйснення атак «чалавек пасярэдзіне», а таксама для іх выяўлення і тэставання сістэмы на ўразлівасць.
Прыклад у літаратуры
Добры літаратурны прыклад можна пабачыць у «Казцы аб цары Салтане» А. С. Пушкіна, дзе фігуруюць тры «чалавекі пасярэдзіне»: ткачыха, паварыха і Бабарыха. Менавіта яны падмяняюць лісты, адрасаваныя цару, і яго зваротную карэспандэнцыю.
Марыа Дэль Монака
Марыа Дэль Монака (Mario Del Monaco;, Фларэнцыя, Італія — , Местрэ, Італія) — італьянскі оперны спявак (тэнар), якога называюць адным з найбуйнейшых оперных спевакоў XX стагоддзя і апошнім тэнарам di forza.
Біяграфія
Навучаўся спевам ў Мелокі ў Пезарскай кансерваторыі. Дэбютаваў, па розных дадзеных, у перыяд з 1939 па 1941 год. З 1943 года выступаў у «Ла Скала» (Мілан). З 1946 гады спяваў у «Ковент Гардэн» (Лондан), у 1957—1959 гадах — у «Метраполітэн Опера» (Нью-Ёрк). У 1959 годзе гастраляваў у СССР, выканаў у Вялікім тэатры партыі Хазэ ў «Кармэн», Бізэ і Каніо ў «Паяцы» Леанкавала. У 1963 годзе трапіў у аўтакатастрофу. У 1975 годзе, даўшы 11 спектакляў на працягу 20 дзён у Неапалі і Палерма, завяршыў пеўчую кар'еру. Памёр у 1982 годзе.
Семілукі
Семілукі (Семилуки) — горад (з 1954 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Семілуцкага раёна Варонежскай вобласці. Насельніцтва 24,9 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1615 годзе.
Размешчаны на правым беразе ракі Дон, за 14 км ад Варонежа.
Вогнетрывалы завод, хімічны завод, камбінат будматэрыялаў, прадпрыемствы харчовай прамысловасці, хімічны завод «Акрыл».
Гараватка
Назву Гарава́тка маюць:
NGC 3520
NGC 3520 (іншыя абазначэнні — ESO 570-4, PGC 33648) — галактыка ў сузор’і Чаша.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мікалай Патапавіч Кукраш
Мікалай Патапавіч Ку́краш (нар., в. Закальное, Любанскі раён, Мінская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі. Доктар сельскагаспадарчых навук (1987). Муж Лідзіі Міхайлаўны Кукраш.
Біяграфія
Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’е. У 1947 годзе быў прызваны ў Савецкую Армію. Скончыў у 1958 годзе БСГА. У 1958—1994 гадах працаваў у Беларускім НДІ земляробства і кармоў, дзе спачатку быў малодшым, у 1960 годзе стаў старшым, а ў 1988 годзе — вядучым навуковым супрацоўнікам. У 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. Паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Пути повышения эффективности удобрений в условиях интенсивной химизации дерново-подзолистых суглинистых почв». Разам з супрацоўнікамі у 1990 годзе падрыхтаваў аграпашпарт гатунку «Дар Белоруссии». Член Саветаў па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый у Беларускім НДІ земляробства і кармоў і БСГА. Навуковыя працы вучонага прысвечаны павышэнню ўрадлівасці глебы, тэхналогіі вырошчвання збожжавых культур.
Кызылагаш (Зерэндзінскі раён)
Кызылагаш — сяло ў Зерэндзінскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Кызылсаянскай сельскай акругі. Код КАТА — 115651500.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 167 чалавек (92 мужчыны і 75 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 101 чалавек (54 мужчыны і 47 жанчын).
Франк Лебёф
Франк Лебёф (Frank Lebœuf; нар., , Францыя) — французскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.
Прафесійную кар’еру пачаў у «Лавале». З 1990 па 1996 гады гуляў у футбольным клубе «Страсбур», потым да 2001 года ў «Чэлсі». Футбольную кар’еру завяршыў у 2005 годзе.
Таямніца чырвонай планеты
«Таямніца чырвонай планеты» (Mars Needs Moms) — амерыканскі анімацыйны фільм The Walt Disney Company і ImageMovers Digital 2011 года.
Сюжэт
Хлопчык Майл скормлівае ненавісную гародніну кату, вінаваціць маці ў тыраніі і аднойчы з гарачкі кідае ёй: «Маё жыццё было б прасцей, калі б цябе ў ёй не было!» Майл і не падазраваў, што за ім і яго мамай назіраюць іншапланецяне з Марса. Мама, натуральна, пакрыўдзілася на сына. Маючы намер папрасіць прабачэння, Майкл ідзе ў пакой - і ледзь паспявае схапіцца за іншапланетны карабель, ўзнімаецца ў неба з яго мамай на борце.На Марсе ён сутыкаецца з тыранічным грамадствам, якіое знаходзяцца ва ўладзе матрыярхату. Там малыя марсіяне нараджаюцца як бульба на градцы. Кіруючая Марса распавядае, што іх заўсёды выхоўвалі робаты. Там майл знаёміцца з яшчэ адным зямлянінам - Грыбблам, які ў свой час так жа адправіўся на Марс ўслед за мамай, знайшоў яе прыкаванай да нейкай машыны, а потым яго мама знікла. Акрамя таго, ім дапамагае марсіянская дзяўчына Кі. Зараз гэтая сёмуха збіраецца выратаваць маму майл.
Гараваткі
Назву Гарава́ткі маюць:
.travel
.travel — агульны дамен верхняга ўзроўню для турыстычных кампаній. Уведзены ICANN 8 красавіка 2005. З’яўляецца спонсарскім (спансуецца Tralliance Corporation, даччынай кампаніяй TheGlobe.com). Фактычная рэгістрацыя пачалася ў студзені 2006 года. Першым сайтам арганізацыі, запушчаным у дадзеным дамене, стаў http://www.egypt.travel — 3 чэрвеня 2006 года.
Ракель Уэлч
Ракель Уэлч (Raquel Welch;  — ) — амерыканская актрыса і секс-сімвал 1970-х гадоў.
Біяграфія
Джо Ракель Тэхада нарадзілася ў Чыкага ў сям’і англічанкі і балівійца. З юных гадоў вызначалася артыстычнасцю і з дзевятнаццаці гадоў пачала выступаць у аматарскім тэатры.
У 1959 годзе яна выйшла замуж за Джэймса Уэлча, прозвішча якога пачала выкарыстоўваць у сваёй далейшай кар’еры. Разам з мужам яна размясцілася ў Сан-Дыега, дзе пачала працаваць вядучай прагнозу надвор’я на мясцовай тэлестанцыі. Абцяжараная выхаваннем двух дзяцей і працай, Уэлч была вымушана пакінуць Універсітэт штата Каліфорнія ў Сан-Дыега, так і не атрымаўшы адукацыі. Пасля разводу яна забрала з сабой дзяцей і перабралася ў Далас, дзе пачала зарабляць на жыццё, удзельнічаючы ў модных паказах фірмы «Neiman Marcus».
У 1970-х гадах прывабная знешнасць і слава актрысы прывялі яе на вокладкі часопіса «Playboy», у які Уэлч апісвалася як «самая жаданая жанчына 1970-х». Апроч гэтага актрыса неаднаразова з’яўлялася на тэлебачанні, быўшы некаторы час вядучай уласнага тэлешоў, а таксама ўдзельнічала ў музычных шоў у Лас-Вегасе.
Памерла 15 лютага 2023 года ў сваім доме ў Лос-Анджэлесе пасля непрацяглай хваробы.
Лучайкаўскі сельсавет
Назву Луча́йкаўскі сельсавет маюць:
Франсуа Дэльсарт
Франсуа Дэльсарт (François Alexandre Nicolas Chéri Delsarte; 11 лістапада 1811 - 20 ліпеня 1871, Парыж) — французскі спявак, вакальны педагог і тэарэтык сцэнічнага мастацтва
Біяграфія
Нарадзіўся ў Парыжы, у беднай сям'і. Рана захапіўся музыкай. Паступаў у кансерваторыю, не вытрымаў конкурсу, аднак быў ухвалены Марыяй Малібран. Яго праслухоўваюць ў камічнай оперы і бяруць на сцэну неадкладна; гэта адбываецца ў 1829 г. У 1834 пазбавіўся голаса. Аднак ён ужо быў увесь паглынуты думкай пра «пастаноўцы эстэтыкі чалавечага цела», гэта значыць выразнасці на навуковай глебе".
У 1839 адкрыліся знакамітыя курсы Дэльсарта. Сярод яго вучняў і слухачоў: Малібран, Рашэль, англійскі трагік Макрыдзі, Паск'е, Генрыета Зонтаг. Курсы наведвалі, у прыватнасці, Гуно, Рэбер. Кароль Людовік Філіп запрашаў Дэльсарта ў палац. Мастак Энгр казаў: "Невядома, хто сёння кароль Францыі». Тэафіль Гацье называў яго «музычны Тальма», Ламартин - «вярхоўным аратарам».
Дэльсарт атрымаў запрашэнне ў Амерыку з прапановай заснаваць кансерваторыю, але здарылася франка-пруская вайна. Ён з'ехаў з Парыжа ў родны горад Солэм на поўначы Францыі. Паспеў надыктаваць дзвюм дачкам некалькі эпізодаў, якія павінны былі служыць уводзінамі да будучай кнігі. У сакавіку 1871 вярнуўся ў Парыж. 20 ліпеня 1871 года памёр.
Мэцью Джылкс
Мэцью Джылкс (Matthew Gilks; нар. 4 чэрвеня 1982, Рочдэйл, Англія) — шатландскі футбаліст, брамнік. У цяперашні час працуе трэнерам брамнікаў у англійскім клубе «Болтан Уондэрэрс»
Клубная кар’ера
Першай камандай Мэцью быў клуб з ягонага роднага горада «Рочдэйл», дзе ён правёў сем сезонаў. Пасля гэтага кар’ера працягнулася ў «Норвіч Сіці», але там Джылкс уладкаваўся толькі на лаўцы запасных. У «Блэкпуле» выступаў з 2008 года, за гэты клуб Джылкс дэбютаваў 12 жніўня 2008 года ў матчы на Кубак футбольнай лігі, дзе ягоная каманда атрымала паражэнне з лікам 2:0 ад клуба «Маклсфілд Таўн». Разам з клубам браў удзел у матчах Прэм’ер-лігі сезона 2010/11. Нягледзячы на вылет «Блэкпула» з найвышэйшага англійскага дывізіёна па выніках сезона, Джылкс падпісаў новы двухгадовы кантракт з клубам у ліпені 2011 года.
У ліпені 2014 года Джылкс падпісаў двухгадовы кантракт з клубам «Бернлі», які выйшаў у Прэм’ер-лігу, аднак у камандзе заставаўся на лаўцы запасных, з’яўляўся на полі толькі ў двух матчах Кубка лігі. У чэрвені 2016 года перайшоў у шатландскі «Рэйнджэрс», дзе таксама быў рэзервовым брамнікам, а ў студзені 2017 года далучыўся да «Уіган Атлетык», дзе гуляў да канца сезона 2016/17.
У сезоне 2017/18 быў асноўнам брамнікам клуба «Скантарп Юнайтэд» у англійскай Лізе 1, але ў наступным сезоне перастаў з’яўляцца на полі, а ў студзені 2019 года ў якасці свабоднага агента стаў іграком «Лінкальн Сіці», якому дапамог перамагчы ў Лізе 2.
Сезон 2019/20 правёў у «Флітвуд Таўн», а ў жніўні 2020 года далучыўся да «Болтан Уондэрэрс» у якасці гуляючага трэнера брамнікаў. У студзені 2022 года завяршыў кар’еру іграка і сканцэнтраваўся на трэнерскай дзейнасці ў клубе.
Кот свойскі
З заалагічнага пункту погляду свойскі кот — млекакормячае сямейства каціных атрада драпежных. Раней свойскага ката нярэдка разглядалі як асобны біялагічны від. З пункту гледжання сучаснай біялагічнай сістэматыкі свойскі кот (Felis silvestris catus) з’яўляецца падвідам.
З’яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кот — сацыяльная жывёла, якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама ферамоны і рухі цела.
На працягу 10 000 гадоў каты цэняцца людзьмі, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых шкоднікаў. Напачатку XXI ст. у свеце налічвалі каля 600 млн свойскіх катоў, выведзена каля 200 парод, ад даўгашэрсных (персідскі кот) да бясшэрсных (сфінксаў), прызнаных і зарэгістраваных рознымі феліналагічнымі арганізацыямі.
Этымалогія
У беларускай мове слова кот азначае жывёліну біялагічнага падвіду Felis silvestris catus незалежна ад полу, або самца гэтага падвіду. Самку завуць коткай (кошкай), а кацінае дзіцё — кацянём (мн. л. кацяняты). Беларускае слова кот роднаснае cattus — кот (так у позняй лаціне, пачынаючы з V ст., у адрозненне класічнага лацінскага felis) і блізкае найменням для катоў у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу (cat, k’at’u, гал.: cath, catt, gato, gatto,, katė, Katze, нуб.: kadis, catto , chat, kato). Зыходная крыніца не вядома, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай.
Некаторыя даследчыкі думаюць, што ў аснове назваў розных індаеўрапейскіх моў для ката, ляжыць праіндаеўрапейскі корань «*kat-», з якога ўтварыліся дзеясловы індаеўрапейскіх моў, якія азначаюць «каціцца», ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах.
Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другарадным збліжэннем.
Гукапераймальныя, блізкія беларускаму «мяў», назвы катоў у егіпецкай (mj.w ) і кітайскай мовах (māo ).
Навуковая класіфікацыя
У 1758 годзе Карл Ліней у «Сістэме прыроды» даў свойскаму кату назву Felis catus.
Іаган Хрысціян фон Шрэбер у 1775 годзе даў дзікаму кату назву Felis silvestris.
У літаратуры сустракаюцца і іншыя міжнародныя навуковыя (лацінскія) назвы свойскага ката: Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, а таксама прапанаваная ў 1777 годзе Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам у «Пачатках прыродазнаўства» назва Felis domesticus (спачатку — Felis domestica, бо слова Felis у той час лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у сінаніміку таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца.