cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Якуція
Канстытуцыя Рэспублікі Саха (Якуція)
Дзеючая Канстытуцыя Рэспублікі Саха (Якуція) была зацверджана 2 красавіка 1992 года і ўступіла ў сілу 27 красавіка 1992 года — у дзень утварэння ў 1922 годзе Якуцкай АССР. Гэты дзень абвешчаны адным з дзяржаўных святаў у рэспубліцы — Днём Рэспублікі.
Святы Якуціі
Акрамя агульнарасійскіх дзяржаўных і афіцыйных святаў, у Якуціі адзначаюцца рэспубліканскія дзяржаўныя святы:
Дзмітрый Мікалаевіч Худакормаў
Дзмітрый Мікалаевіч Худакормаў (, с. Звягіна, Пушкінскі раён, Маскоўская вобласць, Расія — ) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі ліцейнай вытворчасці. Доктар тэхнічных навук (1968), прафесар (1969). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Скончыў Маскоўскі аўтамеханічны інстытут (спецыяльнасць «Машыны і тэхналогія ліцейнай вытворчасці», 1950), Маскоўскі аўтамеханічны інстытут (аспірантура, 1957). Працаваў на Станкабудаўнічым заводзе імя С. Арджанікідзе (Чалябінск; 1950—1954), Чэлябінскім політэхнічным інстытуце (1957—1960), Мінскім філіяле Навукова-даследчага інстытута аўтамабільнай прамысловасці (1960—1963), Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (з 1963, механіка-тэхналагічны факультэт, кафедра «Ліцейная вытворчасць чорных і каляровых металаў», прафесар, у 1969—1993 — загадчык кафедры, 1971—1976 — прарэктар па навуковай рабоце).
Навуковыя інтарэсы: тэарэтычныя асновы структураўтварэння пры зацвердзяванні і тэрмічнай апрацоўцы адлівак; павышэнне якасных характарыстык ліцейных сплаваў.
Узнагароды
Званне «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь» (1992), Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР (1978).
Анастасій I
Анаста́сій I (каля 430, Дырахій — 8 ці 10 ліпеня  ) — імператар Візантыі з 11 красавіка 491 года.
Паходжанне
Анастасій нарадзіўся ў Дырахіі. Дата яго нараджэння не вядомая, але прынята лічыць, што гэта падзея адбылася не пазней за 430 або 431 гады. Ён нарадзіўся ў сям'і ілірыйцаў, сын Пампея (нар. каля 410 г.), арыстакрата з Дырахія, і яго жонкі Анастасіі Канстанціны (нар. каля 410 г.). Яго маці была арыянкай, сястрой Клеархуса, таксама арыяніна, і ўнучкай па бацьку Гала (нар. каля 370 г.), сына Анастасія (нар. каля 352 г.) і мужа дачкі Флавія Клаўдзія Канстанцыя Гала і яго жонкі Канстанціны.
У Анастасія былі адно вока кары, а другі блакітны (гетэрахрамія), і па гэтай прычыне ён атрымаў мянушку Dicorus (грэч: Δίκορος, «дзвюх-зрэнкавы»).
Прыход да ўлады
Да моманту смерці імператара Зянона ў 491 годзе, Анастасій, прыдворны чыноўнік (сіленцыярый), меў выдатную рэпутацыю, і быў узведзены на трон Усходняй рымскай імперыі ўдавой Зянона Арыяднай, якая аддала яму перавага перад родным братам Зянона Лонгінам.
Неўзабаве пасля яго прыходу да ўлады 20 мая 491 года Арыядна ажанілася з ім. Яго кіраванне пачыналася ўдачна, хоць пазней і было расстроена міжнароднымі і міжусобнымі войнамі і рэлігійным разладам. Ён набыў папулярнасць дзякуючы змякчэнню падатковага цяжару, і прыклаў вялікія высілкі для кіравання справамі імперыі.
Унутраная і царкоўная палітыка
Пасля працяглай барацьбы дамогся поўнага падначалення ваенна-землеўладальніцкай ісаўрыйскай знаці, якая карысталася велізарным уплывам пры папярэдніх імператарах Візантыі.
Анастасій I абапіраўся на гандлёва-ліхвярскую знаць. Імкнуўся ўпарадкаваць дзяржаўныя фінансы. У 498 годзе правёў грашовую рэформу, увядучы ў абарот медныя манеты, фолісы, якія дасягнулі важкасці рымскіх асаў. Гэта рэформа лічыцца пачаткам Візантыйскай манетнай сістэмы. Адмяніў хрысаргір — падатак на гараджан, якія займаліся гандлем і рамяством, уведзены ў 314 годзе; увёў грашовы пазямельны падатак (хрысатэлію) наўзамен паставак правіянта і рэкрутаў для войска. У 500 годзе выдаў закон, які замацоўваў за арандатарамі зямельны ўчастак пасля 30-гадовага тэрміна арэнды (пры ўмове выплаты імі назначаных унёскаў).
Анастасій I падтрымліваў монафізітаў.
Умацаваў Канстанцінопаль, завяршыўшы будаўніцтва Доўгіх сцен. За час кіравання Анастасія ўсходняя мяжа Візантыі таксама падверглася маштабнаму ўмацаванню, уключаючы будаўніцтва такога фартыфікацыйнага збудавання, як крэпасць Дара, якая павінна была супрацьстаяць персідскай Нусайбіне.
Знешняя палітыка і войны
Адной з першых праблем, з якой сутыкнуўся новы імператар быў пераважны ўплыў ісаўраў, які раздражняў насельніцтва сталіцы. Калі ж пасля смерці Зянона сярод ісаўраў узнік рух супраць новага імператара, Анастасій хутка выгнаў іх са сталіцы, канфіскаваўшы маёмасць і пазбавіўшы пасад, а затым у зацятай шасцігадовай вайне (492—497 года) з ісаўрамі канчаткова змірыў іх ужо ў самой Ісаўрыі. Шматлікія з ісаўраў былі пераселены ўФракію.
Улетку 502 года імкнучыся пашырыць межы Персіі, цар Кавад I уварваўся ў Візантыйскую Арменію. Ён хутка, без супраціўлення захапіў не падрыхтаваныя да аблогі гарады — Феадасіёпаль і Мартыропаль. Але быў спынены ля горада Аміда, аблога горада працягвалася на працягу восені і зімы, горад паў толькі напачатку 503 года. За гэты час візантыйцы вярнулі Феадасіёпаль. Пасля ўзяцця Аміды персы прыступілі да аблогі Эдэсы, а візантыйцы паспрабавалі вярнуць Аміду. Нарэшце ў 504 годзе пасля працяглай аблогі персідскі гарнізон Аміды здаўся, але далейшага працягу ваенных дзеянняў не адбылося, з прычыны таго, што з-за ўварванні савіраў у Закаўказзе, персідскія войскі пакінулі тэатр ваенных дзеянняў. Праз два гады пасля спынення ваенных дзеянняў быў падпісаны мірны дагавор, па якім персы вярнулі Мартыропаль і прызналі даваенную мяжу.
У 513—515 гадах здушыў паўстанні, якія ўзначальваліся камандуючым федэратамі Віталіянам.
Выдрыца (Буда-Кашалёўскі раён)
Вы́дрыца (, Выдрица) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Мікалаеўскага сельсавета.
Размяшчэнне
У 27 км на поўнач ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель).
Гідраграфія
Рака Дулепа (прыток ракі Чачора). У даліне ракі Дулепа створана вадасховішча Чачора.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель.
Планоўка складаецца з двух кароткіх, паралельных мерыдыянальных вуліц, забудаваных драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Па пісьмовых крыніцах вядомая з пачатку XIX стагоддзя. У 1816 годзе слабада. Па рэвізіі 1858 года ў валоданні абшарніка Сенажэцкага. Па перапісе 1897 года знаходзіўся хлебазапасны магазін, у Мяркулавіцкай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні.
У 1929 годзе арганізаваны калгас «Зялёны сад», працавала вятрак. Падчас Вялікай Айчыннай вайны загінулі 40 жыхароў. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Шлях Ілліча» (цэнтр — вёска Мікалаеўка). Да 28 ліпеня 1964 года вёска ўваходзіла ў склад Меркулавіцкага сельсавета.
Зазоны (гарадзішча)
Зазоны — гарадзішча каля вёскі Зазоны Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі, злева ад дарогі Браслаў — Даўгаўпілс.
Апісанне
Мясцовая назва Замак. Датуецца канцом 2-га тысячагоддзя да н.э. — X стагоддзем. Размяшчаецца на вяршыні халма-астанца, на вышыні 10—12 м над узроўнем навакольнай мясцовасці. Пляцоўка памерам 40×50 м, без штучных умацаванняў на паверхні.
Адкрыў у канцы XIX стагоддзя Ф. В. Пакроўскі, абследавалі ў 1955 годзе Л. В. Аляксееў, у 1971 годзе М. М. Чарняўскі, у 1995—2000 гадах А. А. Егарэйчанка.
Культурны пласт 0.5—1.1 м. Знойдзены чатыры глінабітныя ачагі памерамі 0.75—1 м × 0.75—1.4 м, выцягнутыя ланцугом у цэнтральнай частцы пляцоўкі з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і абкладзеныя падковападобным ці кальцавым гліняным валікам шырынёй да 10 см. У раскопе пераважалі фрагменты слабапрафіляванага посуду культуры ранняй, радзей — рабрыстыя гаршчкі культуры позняй штрыхаванай керамікі. Выяўлены абломкі ляпнога посуду сярэдзіны — 2-й паловы 1-га тысячагоддзя, вырабы з косці (праколкі, тупікі, качадыкі, долаты, наканечнікі дзідаў і стрэл, гарпуны, дзяржанні, амулеты), з каменю (клінавідныя тапары, тачыльныя прылады), адзінкавыя жалезныя вырабы (абломкі тапароў, шылы, нажы, наканечнік дзіды).
Сярод рэдкіх знаходак — бронзавы наканечнік пояса II—III стагоддзяў з крыжападобным заглыбленнем, шматгранная вагавая гірка IX—X стагоддзяў.
Аквакультура
Адрозніваюць аквакультуру прэснаводную і марскую (марыкультуру). Вылучаюць 2 кірункі развіцця аквакультур: вырошчванне каштоўных відаў рыб і беспазваночных з выкарыстаннем штучных кармоў і пашавае — на натуральнай кармавой базе ў паўкантралюемых умовах. У прэснаводнай аквакультуры выкарыстоўваюць штучныя і натуральныя вадаёмы, а таксама індустрыяльныя ўстаноўкі, у марыкультуры — прыбярэжную зону мораў.
Існуе ў краінах з высокім тэхнічным узроўнем рыбалоўства (Японія, Вялікабрытанія, Нарвегія) і краінах паўднёва-азіяцкага і афрыканскага рэгіёнаў. Сусветны прадукт аквакультуры складае 9,4—9,5 млн т (на марыкультуру прыпадае каля 2/3; 1983—1987).
Картмаксімум
Картма́ксімум, таксама карт-ма́ксімум (ад Cartes-maximum) — мастацкая паштоўка з налепленай на адным боку паштовай маркай і гашэннем, якія адпавядаюць выяве паштоўкі. З'яўляецца аб'ектам калекцыяніравання асаблівай галіны сучаснай філатэліі — максімафіліі.
Картмаксімум уключае тры асноўныя элементы і ўяўляе сабой (1) мастацкую паштовую картку, на ілюстраваным боку якой налепленая (2) паштовая марка, па сюжэце якая супадае з ілюстрацыяй карткі і пагашаная (3) паштовым штэмпелем (мастацкім, першага дня, каляндарным). Час і месца гашэння, а таксама нагода адпавядаюць сюжэту карткі і паштовай маркі.
Камароўка (Хіславіцкі раён)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Камароўка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе, нягледзячы на перавагу беларускага насельніцтва, Камароўку не вярнулі БССР.
На карце 1926 года Камароўкай называецца толькі правабярэжная частка, і ў ёй 88 двароў. Левабярэжная названа Літвінаўкай і ў ёй 20 двароў.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Нествед
Нествед (дац. Næstved) — горад у Даніі. Знаходзіцца на поўдні вострава Зеландыя, у аднайменнай вобласці, у вусці ракі Суса. Насельніцтва горада — 41.857 чалавек (на 2012 год). У Сярэднія стагоддзі Нествед быў найбуйнейшым портам Паўднёвай Зеландыі, гандлёвым і прамысловым цэнтрам рэгіёну. Захавалася гістарычная забудова з грамадскімі пабудовамі XV—XVI стагоддзяў, сабор Св. Пятра (XIII—XV стагоддзяў), будынак манастыра Херлуфсхальм.
Валерый Мікалаевіч Яглоў
Валерый Мікалаевіч Яглоў (нар., Віцебск) — беларускі хімік-неарганік. Доктар хімічных навук (1981), кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1982).
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (1960). Працаваў на шклозаводзе «Кастрычнік» (пас. Ялізава, Асіповіцкі раён; 1960—1962), Беларускім тэхналагічным інстытуце (1965—1985, дацэнт кафедры агульнай і неарганічнай хіміі, у 1978—1985 — загадчык кафедры тэхналогіі вяжучых матэрыялаў), Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (з 1985, загадчык кафедры «Хімія»).
Навуковыя інтарэсы: хімія вяжучых і будаўнічых матэрыялаў; фізіка-хімічныя метады здабывання і перапрацоўкі высакародных металаў.
Шапа
Шапа — сяло ў Шэцкім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Нураталдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356473500.
Сатакунта
Сатакунта (Satakunta) — вобласць на захадзе Фінляндыі на тэрыторыі былой ляні Заходняя Фінляндыя. Адміністрацыйны цэнтр — г. Поры. Перакладаецца назва «Сто каралеўстваў» (фін. Sata — сто, і фін. Kunta — каралеўства).
Валерый Мікалаевіч Яглоў
Узнагароды
Ордэн «Знак Пашаны» (1981), знак «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь» (1995).
Сатакунта
Геаграфія
Размешчана на заходнім узбярэжжы Фінляндыі, на беразе Батнічнага заліва. Значная частка тэрыторыі вобласці занята вадаёмамі. Большасць азёр Сатакунты маюць пясчанае дно і празрыстыя воды. Самае буйнае возера Пюхяярві ў Сякюля, у паўднёвай частцы вобласці. Праз сярэднюю Сатакунту працякае рака Кокемяенёкі і ў паўночнай частцы вобласці цячэ звілістая Карвіянёкі.
Рэльеф роўны. Самыя высокія пункты знаходзяцца ў паўночнай частцы (мясцовасці Ямі ў Яміярві і Алкіянвуоры ў Карвіа, дзе ёсць утвораныя ледавіковым перыядам гранітныя пагоркі).
Сярэдняя і паўднёвая часткі Сатакунты з’яўляюцца земляробчымі раёнамі. Прыморская прырода Сатакунты суровая, але прыгожая. Сярод прыродных славутасцяў — каля двухсот скалістых астравоў архіпелагу Оўрат у Мерыкарвыі, архіпелагі перад Лувія і Раўма, а таксама пясчаны пляж Юютэры.
Шапа
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 190 чалавек (83 мужчыны і 107 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 182 чалавекі (85 мужчын і 97 жанчын).
Помнік Кірылу Тураўскаму (Гомель)
Помнік Кірылу Тураўскаму — помнік у гораде Гомелі Гомельскай вобласці Беларусі, пастаўлены ў гонар гуманіста і асветніка XII стагоддзя Кірылы Тураўскага.
Гісторыя і апісанне
На ўрачыстым адкрыцці помніка Кірылу Тураўскаму прысутнічалі кіраўнікі шэрагу міністэрстваў, вобласці і Гомеля. Уладзімір Несцеравіч Дражын — намеснік прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, старшыня арганізацыйнага камітэта па правядзенні Дня беларускага пісьменства ў Тураве сказаў: Помнікі ствараюцца на стагоддзі, і гэты помнік — падарунак будучым пакаленням нашай краіны.
Валерый Сцяпанавіч Сяліцкі, які з’яўляўся старшынёй ўпраўлення Таварыства Кірылы Тураўскага, а таксама ініцыятарам стварэння помніка Кірыл Тураўскаму ў горадзе Гомелі, у сваім выступленні падкрэсліў: Мы з’яўляемся сведкамі сапраўды значнай падзеі: тут, у самым цэнтры нашага цудоўнага Гомеля, адкрываецца помнік Кірылу Тураўскаму — вялікай асобе ў гісторыі ўсходняга славянства. Гэтым знамянальным актам старажытная і сучасная гісторыя беларускага народа і дзяржавы як бы звязваецца разам яшчэ адной ніццю.
Помнік Кірылу Тураўскаму асвяціў архіепіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх.
NGC 5034
NGC 5034 (іншыя абазначэнні — UGC 8295, MCG 12-13-1, ZWG 336.3, IRAS13107+7054, PGC 45859) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Малая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Завыдчэ
Завыдчэ (Зави́дче) — вёска ў Радэхіўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Цхінвальскі раён
Цхінвальскі раён, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Паўднёвай Асеціі. Знаходзіцца на поўдні рэспублікі, мяжуе з астатнімі трыма раёнамі і з Грузіяй. Адміністрацыйны цэнтр — горад Цхінвал. Уключае 86 сёлаў. Тэрыторыя 695 км².
Гадзюка звычайная
Гадзюка звычайная (Vipera berus; мясц. гадзіна, змяя) — ядавітая змяя сямейства гадзюкавых.
Апісанне
Даўжыня цела 35-62 см, разам з хвастом 42-72 см, самкі даўжэйшыя за самцоў, маса 30-180 г. Цела ў адрозненне ад іншых змей адносна кароткае і тоўстае, з кароткім хвастом. Колькасць лускавін вакол цела 19-21, брушных шчыткоў 131—162. Галава трохвугольнай формы, выразна адмежавана ад шыі і пакрыта дробнымі шчыткамі, а таксама трыма буйнымі — лобным і двума цемяннымі. Морда круглаватая, тупая. Ноздры прарэзаны пасярэдзіне насавых шчыткоў. Зрэнка вертыкальная (шчылінападобная). Зверху на галаве — своеасаблівы Х-падобны малюнак, ад вачэй да вугла рота цягнуцца цёмныя палоскі. На спіне зігзагападобны малюнак. Кончык хваста жаўтаваты або чырванавата-аранжавы. Для віду характэрна вялікая разнастайнасць варыянтаў афарбоўкі і малюнка галавы, спіны, бруха, хваста; пераважаюць шэрыя і карычневыя тоны з рознымі адценнямі (зеленаватым, блакітнаватым, чырванаватым), часам трапляюцца асобіны выключна чорнай афарбоўкі.
Яд гадзюкі выпрацоўваецца ў відазмененых слінных залозах, размешчаных у скроневай частцы галавы. Ядавітая залоза звязана пратокай з верхняй сківіцай, і яд паступае да зубоў. Ядавітыя зубы даўжынёй да 5 мм, трубчастыя і мацуюцца на верхнясківічнай косці; у стане спакою знаходзяцца ў складзеным становішчы (прыціснуты, канцы накіраваны назад), а пры ўкусе разам з адкрываннем пашчы высоўваюцца ўперад і ўстаюць вертыкальна.
Распаўсюджанне
Арэал гадзюкі звычайнай ахоплівае вялікую тэрыторыю лясной і часткова лесастэпавай зон ад Вялікабрытаніі да Сахаліна. Жыве за Палярным кругам (на поўначы Скандынаўскага паўвострава, у Мурманскай вобласці Расіі). У Сібіры паўночная мяжа арэала даходзіць да Якуцка, паўднёвая дасягае прыкладна 40° пн.ш., дзе лесастэпавыя раёны змяняюцца стэпавымі. Адзіны від ядавітых змей, які пашыраны ў Беларусі; сустракаецца па ўсёй тэрыторыі. Гадзюкі аддаюць перавагу ўзвышшам сярод вярховых балот, участкам паміж вільготных забалочаных лясоў і ўзвышанымі сухімі месцамі, мяшаным лясам з палянамі, поймавым лугам у далінах рэк і азёр на мяжы з бярэзнікамі і алешнікамі, чарнічным і імшыстым ельнікам, маліннікам сярод часткова забалочаных лясоў, узлескам забалочаных імшыстых хвойнікаў. Трапляюцца гадзюкі таксама на высечках, узгорках сярод лесу, якія зараслі хмызняком і завалены каменнем, на абочынах дарог, уздоўж берагоў меліярацыйных каналаў, на мазаічна асушаных тэрыторыях (паміж участкамі лесу або хмызняку і сельгасугоддзямі). Гадзюкі жывуць у бярэзніках, алешніках, дубровах, каля балот. Яны могуць наогул адсутнічаць на вялікіх плошчах, але ў найбольш спрыяльных месцах іх збіраецца вялікая колькасць, так званыя «змяіныя ачагі». Гадзюка належыць да аселых жывёл і мае адносна невялікія індывідуальныя ўчасткі. Самкі могуць абыходзіцца плошчай у некалькі дзесяткаў квадратных метраў; самцы «кантралююць» тэрыторыю да 300—400 м². Сховішчамі гадзюк з’яўляюцца пустэчы пад каранямі дрэў, кучы галля і камення, норы і хады дробных млекакормячых, пустэчы ў пнях і паваленых гнілых дрэвах.
Асаблівасці біялогіі
Сутачная актыўнасць гадзюкі ў летні перыяд звычайна мае дзве фазы: ранішнюю (9-11 гадзін) і вячэрнюю (15-18 гадзін). Аднак межы ранішняй і вячэрняй актыўнасці моцна залежаць ад надвор’я: у пахмурнае цёплае надвор’е гадзюка актыўная і ў паўдзённы час, у цёплую ноч — у першую яе палову. Днём гадзюкі маларухомыя. Яны або дрэмлюць у сховішчах, або вылазяць пагрэцца на сонцы. На паляванне выходзяць толькі ў прыцемках, палююць у першую палову ночы, але пры неабходнасці здабываюць сабе корм і ў дзённы час. Кормяцца гадзюкі ў асноўным мышападобнымі грызунамі, бурымі жабамі, птушанятамі і яшчаркамі. Рацыён залежыць ад канкрэтных умоў, так, у вільготных месцах гадзюка часцей за ўсё знаходзіць бурых жаб, жывародных яшчарак. У любых біятопах, якія знаходзяцца на мяжы з сухімі ўзвышанымі месцамі, а таксама ўздоўж берагоў меліярацыйных каналаў яна корміцца мышападобнымі грызунамі. Пасля масавага вылуплівання птушанят у дробных птушак, якія гняздзяцца на зямлі, гадзюкі пераключаюцца на іх. Маладыя змеі кормяцца насякомымі, слізнякамі, дажджавымі чарвямі, дробнымі яшчаркамі і маляўкамі бурых жаб. Выявіўшы сваю ахвяру, гадзюка падпаўзае да яе на адлегласць 15-20 см і, калі тая спешна не адступае, робіць рэзкі кідок, кусае ядавітымі зубамі і адскоквае. Яд гадзюкі дзейнічае на кроў ахвяры і выклікае гемоліз. Пры ўкусе гадзюкай у ахвяры спачатку пачынаюцца мясцовыя з’явы (боль, ацёкі і шматлікія ўнутраныя кровазліцці ў вобласці ўкусу), потым кровазліцці ў розных органах цела, куды кроў прыносіць яд, а таксама трамбозы сасудаў, распуханне лімфатычных вузлоў. Калі адбываецца паўнацэнны ўкус гадзюкай дробных жывёл, ахвяра гіне праз некалькі хвілін, але не імгненна. Праз некаторы час гадзюка знаходзіць мёртвую здабычу па следзе з дапамогай нюху і дотыку, якія не могуць эфектыўна функцыянаваць без доўгага раздвоенага языка. Выявіўшы забітую ахвяру, а пры неабходнасці і перацягнуўшы яе ў больш зручнае месца, гадзюка прыступае да заглытвання. У залежнасці ад памераў ахвяры працэс заглытвання працягваецца да некалькіх гадзін. У час лінькі (змены скуры) і ва ўмовах халоднага надвор’я гадзюкі не кормяцца, запаўзаюць у сховішчы.
Гадзюка і сама часам становіцца ахвярай іншых драпежнікаў. Ядуць гадзюк млекакормячыя (вожык, гарнастай, тхор, барсук, ліс), і птушкі (журавель, бусел, цецяроўнік, мышалоў, чорны крумкач, беркут, малы і вялікі падворлікі, змеяед, пугач, варона, сойка). У стрававальным тракце яд не з’яўляецца небяспечным, таму што хутка разбураецца, трацячы таксічнасць пад уздзеяннем стрававальных ферментаў.
З надыходам асенніх халадоў у гадзюкі пачынаецца зімовая спячка. Гадзюка, якая ідзе на зімоўку ў канцы верасня — кастрычніку, часам робіць міграцыі да 2-5 км. Месцы зімовак размешчаны на глыбіні ад 40 см да 1 м, г.зн. ніжэй за прамерзлы пласт глебы. У якасці сховішча гадзюкі выкарыстоўваюць пустоты на месцах каранёў дрэў, норы грызуноў і кратоў на ўскраінах сфагнавых балот, стагі сена, кучы камення, вялікія штабялі дроў або кучы буралому. У залежнасці ад колькасці папуляцыі і наяўнасці зручных месцаў яны могуць зімаваць паасобку, невялікімі і даволі вялікімі групамі (да некалькіх соцень асобін).
Вясной, калі паветра днём праграецца да 5-7 °C гадзюкі выпаўзаюць на купіны, пні і рэшткі сухой травы. Праз некалькі тыдняў пачынаюць спароўвацца. У гэты час на ўзвышаных месцах можна бачыць сплеценыя клубкі з некалькіх асобін. Самцы шукаюць самку па следзе, і калі шлях двух самцоў перакрыжоўваецца, яны, узняўшы галовы, хістаюцца адзін перад адным і калі ніхто не саступае самцы сплятаюцца, і кожны намагаецца прыціснуць праціўніка да зямлі, перавярнуць на спіну. Больш слабаму даводзіцца адступіць. Самкі ж у час шлюбных баёў прэтэндэнтаў пасіўна ляжаць непадалёку.
Пасля апладнення яйкі развіваюцца ў палавых шляхах самкі каля трох месяцаў. З’яўленне малявак звычайна адбываецца не раней як у другой палове ліпеня і можа працягвацца да пачатку верасня. Адна самка прыносіць ад 7 да 18 дзіцянят. Маляўкі маюць даўжыню цела да 15-18 см і адразу ж вядуць актыўны спосаб жыцця. Маленькія гадзюкі ўжо здольныя шыпець, прымаць пагражальную позу і нават кусацца, выкарыстоўваюць для абароны ядавітыя зубы. У адрозненне ад дарослых афарбоўка маладых гадзюк даволі аднастайная: аднатонная рыжаватая або светла-карычневая са слабакантрастнай зігзагападобнай паласой. Палавой спеласці дасягаюць на 3-4-м годзе жыцця.
Укусы чалавека
Укусы гадзюкай чалавека адбываюцца, звычайна, праз яго неасцярожнасць і няўважлівасць. Звычайна ўкус адбываецца ў босую нагу (калі наступіць на гадзюку) або ў кісць рукі (калі яе схапіць ці прыціснуць). У выпадку ўкусу гадзюкай чалавека, акрамя мясцовых сімптомаў у вобласці ранкі, атручванне ядам часта суправаджаецца галавакружэннем, ірвотай, пагаршэннем работы сэрца, у цяжкіх выпадках — стратай прытомнасці. Смяротны вынік вельмі рэдкі, часцей за ўсё ўзнікае з-за няслушнага лячэння.
Пры ўкусе гадзюкай пацярпелага неабходна даставіць як мага хутчэй у бліжэйшы медыцынскі пункт, дзе яму будзе ўведзена проціядавая сываратка. Калі гэта па якіх-небудзь прычынах немагчыма, то пацярпеламу неабходна даць поўны спакой, лепей палажыць яго і даваць шмат піць (вада, чай).
Медыкі спрачаюцца пра мэтазгоднасць адсмоктвання яду. Па-першае, метад эфектыўны толькі першыя 10 мінут пасля ўкусу. Па-другое, пры наяўнасці ранак у роце ратавальніка, яд можа трапіць і ў яго арганізм і тады першая дапамога прывядзе да дзвюх ахвяр ад укусу гадзюкі. Па-трэцяе, павышаецца верагоднасць інфікавання. Аднак, слушна зробленая працэдура скарачае канцэнтрацыю яду ў арганізме чалавека на 30-50 %.
Самора (Іспанія)
Самора (Zamora) — іспанскі горад і муніцыпалітэт на рацэ Дуэра. Займае скалістае ўзвышша непадалёк ад упадзення ў Дуэра ракі Вальдэрадэуй. Уваходзіць у правінцыю Самора ў складзе аўтаномнай супольнасці Кастылія і Леон. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) Т’ера-дэль-Пан. Займае плошчу 10,5 км². Насельніцтва — 65998 чалавек (на 2010 год). За 250 км ад адміністрацыйнага цэнтра правінцыі.
Загатка (Радэхіўскі раён)
Загатка (Зага́тка) — вёска ў Радэхіўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Замошша (археалагічныя помнікі)
Замошша — археалагічныя помнікі — гарадзішча і курганны могільнік каля вёскі Замошша Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці.
Гарадзішча
Знаходзіцца на заходняй ускраіне вёскі паміж азёрамі Шылава і Замошскае. Пляцоўка роўная, памерам 70×30 м, вышынёй 3,5 м. Адкрылі і абследавалі ў 1930-я гады Х. Цэгак-Галубовіч і У. Галубовіч, абследавалі ў 1955 годзе Л. В. Аляксееў, у 1977 годзе В. І. Шадыра і Л. У. Дучыц. Культурны пласт 1,3 м. У ім знойдзены ляпная кераміка днепра-дзвінскай і штрыхаванай керамікі культур. Датуецца VI ст. да н. э. — III ст. н. э.
Курганны могільнік
Могільнік знаходзіцца за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі, у лесе. 4 насыпы вышынёй ад 0,8 да 1 м, дыяметрам ад 4 да 6 м. Абследавала ў 1977 годзе, 1979 годзе Л. У. Дучыц (1 курган). Каля асновы насыпа выяўлена вуголле.
Фрасінела-Манферата
Фрасінела-Манферата (Frassinello Monferrato) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Алесандрыя.
Насельніцтва складае 529 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 62 чал./км². Займае плошчу 9 км². Паштовы індэкс — 15035. Тэлефонны код — 0142.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Spiridione.
Лада (герб)
«Ла́да» (Łada) — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з пачатку XV ст. Гербам карысталіся больш за 100 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Валіцкія, Заблоцкія, Завістоўскія, Кладніцкія, Ліпскія, Наскоўскія.
Дудка (Валожынскі раён)
Ду́дка (, Дудка) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Івянецкага сельсавета.
Бітва пры Чанпіне
Бітва пры Чанпіне  — буйная бітва паміж войскамі старажытнакітайскіх царстваў Цынь і пад канец. Лічыцца, што адбылася ў 260 годзе да н.э. На думку Лян Юй-шэна, яна адбылася на 8-м годзе кіравання Сяачэн-вана, то-бок у 258 годзе да н.э. Ф. Кірмэн лічыць, што правільнай з’яўляецца датаванне часткі 81 «Шы цзі» — 259 год да н.э. Адна з бітваў, што прывялі да найбольйшага ліку ахвяр не толькі ў гісторыі Кітая, але і ў сусветнай гісторыі. Бітва пры Чанпіне лічыцца самай вядомай у старажытным Кітаі да яго аб’яднання пад уладай Цынь.
Перадгісторыя
Здабыўшы пад канец IV стагоддзя да н.э. і ў пачатку III стагоддзя да н.э. шэраг перамог над княствам Чу і адняўшы ў яго значную частку тэрыторыі, Цынь скіравала свае галоўныя сілы на поўнач. У 270 г. да н.э. армія Цынь пачала наступ на горад Яньюй (на захадзе павета Уань правінцыі Хэбэй), які належаў княству Хань, самаму маленькаму і слабаму з Ваюючых царстваў, але была пабіта войскам княства Чжаа, што прыйшло на дапамогу ханьцам на чале з палкаводцам Чжаа Шэ.
Гэта была буйная няўдача, што з магутнай арміяй Цынь у III стагоддзі да н.э. адбывалася рэдка. Але паводле дактрыны Шан Яна цыньская армія павінна была ўвесь час ваяваць хаця б для таго, каб захаваць баяздольнасць.
У адпаведнасці з гэтым правілам пасля паразы ад войска Чжаа цыньскі ўладнік не спыніў агрэсіі супраць суседзяў, а толькі часова змяніў яе кірунак. У 265 г. да н.э. цыньскія войскі напалі на ханьскую вобласць Шандан (цяпер гарадская акруга Чанчжы на ўсходзе правінцыі Шаньсі) і паступова пачалі захопліваць дарогі і перавалы праз хрыбет Тайханшань. У 262 г. да н.э. цыньскае войска захапіла Еван (сучасны гарадскі павет Цыньян правінцыі Хэнань) і такім чынам канчаткова адразала Шандан ад Хань. Пасля гэтага ўладнік княства Хань, не маючы сіл супрацьстаяць цыньскай арміі, вырашыў фактычна ўжо страчаную вобласць аддаць Цынь і цаной гэтай саступкі абвясціць мір з грозным суседам.
Але жыхары Шандана на чале з губернатарам Фэн Цінам, не жадаючы трапіць пад уладу Цынь, вырашылі перайсці на бок суседняга Чжаа, які меў магутную армію, здольную супрацьстаяць арміі Цынь. Фэн Цін абгрунтаваў гэта наступным чынам: «Шлях у Чжэн (то бок у княства Хань) ужо перакрыты, Хань пэўна ўжо не атрымаецца дапамагчы нам. Цыньскія войскі з кожным днём усе бліжэй да нас, ханьцы не могуць ім супрацьстаяць, і лепш перадаць Чжаа землі Шандана. Калі Чжаа прыме нас, цыньцы раззлуюцца і неадменна нападуць на Чжаа. А калі Чжаа падпадзе пад напад, [яно] несумнеўна зблізіцца з Хань. Калі ж Хань і Чжаа аб’яднаюць свае сілы, яны здолеюць супрацьстаяць Цынь».
У дзяржаўным савеце Чжаа пры абмеркаванні прапановы шанданцаў узніклі нязгоды. Адзін з чжааскіх міністраў (пін’ян-цзюнь), Чжаа Баа, настойваў на тым, што прапанову Фэн Ціна не трэба прымаць, кажучы: «Лепш было б не прымаць [дарунка]; калі прымем, беды ад гэтага значна перасягнуць тое, што мы ад гэтага атрымаем». Іншы міністр (пін’юань-цзюнь) Чжаа Шэн сказаў: «Паколькі мы проста так атрымліваем цэлую вобласць; лепш будзе яе прыняць».
Чжааскі уладнік Сяачэн-ван аддаў перавагу думцы Чжаа Шэна. Ён дараваў губернатару Фэн Ціну званне хуаян-цзюня і прыняў вобласць Шандан у сваю дзяржаву. Для гэтага ў яго былі падставы, бо захоп Шандана не толькі ўбіваў клін паміж Хань і Чжаа, але і выводзіў цыньцаў на небяспечна блізкую адлегласць да Ханьданя — сталіцы княства Чжаа. З гэтага часу змаганне за Шандан стала весціся паміж Цынь і Чжаа — двума наймацнейшымі ў вайсковым сэнсе княствамі перыяду Ваюючых царстваў.
У гэтым змаганні княству Чжаа не даводзілася разлічваць на дапамогу суседніх царстваў, бо Чжаа доўгі час апартуністычна складала кааліцыі то з удзелам Цынь, то антыцыньскай скіраванасці, а таму не мела верных і пастаянных саюзнікаў. Такім чынам, княству Чжаа давялося разлічваць толькі на свае сілы.
Абараняць новую вобласць уладнік Чжаа даручыў таленавітаму палкаводцу (Чжаа Шэ да гэтага часу ўжо памёр). Яму давялося ваяваць са значна большымі сіламі праціўніка.
Таемная вайна
Сітуацыя, што склалася, стварала вялікую напругу для абедзвюх дзяржаў, бо і Чжаа, і Цынь даводзілася трымаць на фронце і забяспечваць сотні тысяч ваяроў. Аднак становішча цыньцаў было меней выгодным, бо ім даводзілася забяспечваць войскі ўдалечыні ад сваёй тэрыторыі, а цыньскі ван сурова ставіўся да палкаводцаў, што не здолелі дамагчыся перамогі.
З вайсковага тупіка княства Цынь выйшла шляхам майстэрскіх інтрыг і подкупу чжааскіх службоўцаў. Уладнік Цынь паводле парады свайго першага міністра Фань Суя заслаў у Чжаа мноства агентаў, якія з дапамогай падкупленых службоўцаў і пашырэння чутак здолелі скампраметаваць Лянь По ў вачах уладніка Чжаа, выставіўшы яго старым і баязлівым, а то і здраднікам, гатовым здаць Шандан ворагу. На подкуп людзей у стане праціўніка ўладнік Цынь не шкадаваў сродкаў: паводле Сыма Цяня на гэта былі выдаткаваны тысячы цзіняў золата (цзінь той эпохі складаў 596,886 г ).
Інтрыгі дасягнулі сваёй мэты, бо ўладнік Чжаа і так быў незадаволены сваім палкаводцам, які не атрымаў у Шандане перамогу над арміяй Цынь. Не ўсведамляючы таго, што здолеўшы спыніць наступ пераўзыходных сіл праціўніка, Лянь По ўжо здабыў перамогу, Сяачэн-ван адхіліў яго з пасады галоўнакамандуючага і прызначыў на яго месца амбіцыйнага маладога генерала, сына Чжаа Шэ. Агенты Цынь усхвалялі Чжаа Ко як кампетэнтнага і энергічнага камандзіра, здольнага натхніць войскі і разграміць цыньцаў. Ён сапраўды тэарэтычна добра ведаў вайсковую справу, але не меў ніякага практычнага досведу камандавання войскам. Паводле падання, яго бацька перад смерцю адпісваў сваёй жонцы не дапускаць, каб яго сын калі-небудзь камандаваў войскам. «Вайна — гэта смерць! — казаў Чжаа Шэ. — А Чжаа Ко кажа пра яе легкадумна. Трэба імкнуцца, каб вану (уладніку княства) ніколі не прыйшло ў галаву прызначыць нашага сына палкаводцам, інакш ён давядзе армію княства да поўнага разгрому» (Сыма Цянь, «Жыццяпіс Лянь По і Лін Сян-жу»).
Удава Чжаа Шэ і дзяржаўны міністр Лін Сянжу малілі Сяачэн-вана скасаваць прызначэнне Чжаа Ко камандуючым, але чжааскі ўладнік адмовіў у гэтай просьбе. Адзінае, што змагла дамагчыся ад уладніка ўдава Чжаа Шэ, гэта абяцання не караць род Чжаа, калі яе сын пацярпіць паражэнне.
У сваю чаргу княства Цынь таемна замяніла свайго ранейшага галоўнакамандуючага Ван Хэ генералам Бай Цы. У адрозненне ад кабінетнага стратэга Чжаа Ко той быў выбітным палкаводцам, які шмат гадоў вельмі паспяхова камандаваў войскамі і меў на сваім рахунку мноства бліскучых перамог і ніводнага паражэння. За свае выбітныя вайсковыя заслугі Бай Цы быў ганараваны цыньскім ванам высокага звання «уань-цзюнь» (уладнік, які ўлагоджвае зброяй), што прыблізна адпавядае сучаснаму званню фельдмаршала ці нават генералісімуса.
Апроч рэпутацыі «генія вайны», Бай Цы быў сумна вядомы тым, што зрабіў адным з галоўных метадаў вайны вынішчэнне жывой сілы праціўніка і бязлітасна караў смерцю ўсіх захопленых ім палонных. За гэта ён атрымаў мянушку «Жэньту», што даслоўна азначае «мяснік па чалавечыне». Ужо адна вестка пра з’яўленне гэтага страшнага чалавека на пасадзе камандуючага цыньскім войскам магло вельмі насцярожыць чжаасцаў. Таму ў загадзе па цыньскай арміі было абвешчана, што кожны, хто раскрые вестку пра прызначэнне Бай Цы, будзе пакараны смерцю.
Бітва
У бітве пры Чанпіне цыньскі палкаводзец Бай Цы паспяхова здзейсніў «Каны» — атачэнне і знішчэнне цэлай арміі праціўніка — за 44 гады да Ганібала, прытым у шматкроць большым маштабе. Новы галоўнакамандуючы чжаасцаў, прыбыўшы ў войскі, колькасць якіх ён падмацаваннямі давёў да 400 тысяч чалавек, адразу ж загадаў перайсці ў наступленне. У адказ цыньскія войскі імітавалі паспешныя ўцёкі ад Чанпіна на поўдзень і наўмысна адступілі да свайго ўмацаванага лагера.
Войска Чжаа, упэўненае ў тым, што праціўнік церпіць паражэнне, энергічна пераследавала яго, але на выхадзе з цясніны раптам для сябе аказалася перад загадзя пабудаванымі варожымі ўмацаваннямі, што ўтваралі паўкола. Спроба чжаасцаў з ходу атакаваць і прарваць цыньскія ўмацаванні апынулася беспаспяховай і прывяла толькі да вялікіх стратаў сярод чжаасцаў: «умацаванні былі гэтакія магутныя, што чжаасцы не змаглі іх захапіць» (Сыма Цянь, «Жыццяпіс Бай Цы і Ван Цзяня»).
На другім этапе бітвы ў тыл сілам Чжаа ўдарыў пакінуты ў засадзе 25-тысячны атрад цыньскіх войскаў, а пяцітысячная лёгкая конніца Бай Цы ўдарыла ў фланг Чжаа. Пасля гэтага лёгкая пяхота цыньцаў здзейсніла выбег з умацаванага лагера і рассеяла войска Чжаа. Такім чынам, армія Чжаа была пабіта, аточана і пазбаўлена абозу. Узгаданы вышэй 25-тысячны атрад адрэзаў чжааскую армію ад Чанпіна, замкнуўшы такім чынам кольца атачэння. На раўніне 25 тысяч цыньскіх ваяроў не маглі б утрымваць атаку 400 тысяч варожых салдатаў, якія ідуць на прарыў, але раён бітвы з’яўляўся горным, дзе было ўсяго толькі некалькі вузкіх праходаў.
Прапусціўшы ўсю армію Чжаа ў даліну, цыньскі засечны атрад захапіў усе перавалы і неадкладна ўзвёў там моцныя ўмацаванні, што апынуліся для чжаасцаў непрыступнымі, як з поўдня, з боку аточанай арміі, гэтак і з поўначы, з боку Чанпіна, пакінутым у руках чжаасцаў. Выбег лёгкай пяхоты з цыньскага лагера на поўдні не меў іншай мэты, апроч як адцягнуць увагу камандавання Чжаа ад перавалаў на поўначы і даць такім чынам засечнаму атраду досыць часу на іх захоп і будаванне ўмацаванняў. Такім чынам, Бай Цы для дасягнення перамогі па-майстэрску скарыстаў усе асаблівасці мясцовага горнага ландшафту, прывабіўшы і замкнуўшы ў цясніну ўсю армію Чжаа.
Цяжкае становішча чжааскага войска, пазбаўленага харчавання, пагаршалася яшчэ і нястачай у цясніне вады для такой велізарнай колькасці людзей, якая там аказалася. А для таго, каб выйсці з атачэння, на кожным кірунку чжаасцы павінны былі атакаваць праціўніка, які засеў ва ўмацаваннях, несучы цяжкія страты. Пазней цыньскія часткі, што блакіравалі горныя праходы на поўначы, былі яшчэ больш узмоцнены. Даведаўшыся пра атачэнне вялікай арміі Чжаа, цыньскі ўладнік Чжаасян-ван асабіста прыняў усе меры да таго, каб выключыць любую магчымасць прарыву чжааскай арміі з атачэння. Ён, прыбыўшы ў раён Хэнэя (у сучаснай Хэнані), даў старэйшынам па адным рангу шляхетнасці, змабілізаваў усіх мужчын старэй за 15 гадоў (звычайна ў цыньскую армію бралі з 17 гадоў) і скіраваў іх пад Чанпін, каб узмацніць блакаду шляхоў, па якіх магла падысці дапамога і правіянт чжаасцам.
Блакада апынулася эфектыўнай, і войска Чжаа не змагло вырвацца з атачэння. Цалкам магчыма, Чжаа Ко з часам мог бы панабірацца досведу і стаць выдатным палкаводцам. Але, да яго няшчасця і няшчасця ўсяго Чжаа, якраз часу ў яго і не аказалася, бо першым жа яго праціўнікам апынуўся бязлітасны цыньскі геній вайны Бай Цы. Новы галоўнакамандуючы чжааскай арміяй не змог знайсці выхаду з таго складанага становішча, у якое яго паставіў шматдосведны вораг. Замест таго, каб неадкладна пачаць прарывацца, Чжаа Ко загадаў будаваць умацаванні, у надзеі, што пакінутыя ў Чанпіне войскі прыйдуць на дапамогу.
Аточаная армія Чжаа выявіла вялікую трываласць, але пасля 46-дзённага атачэння, не атрымваючы ніякага правіянту, вычарпала ўсе сілы. Па паведамленні Сыма Цяня, голад давёў ваяроў Чжаа да самай крайнасці, да людаедства — «яны пачалі ўпотай есці адзін аднаго». Пад пагрозай непазбежнай галоднай смерці, страціўшы любую надзею на выратаванне, армія Чжаа вырашылася здацца пад абяцанне цыньцаў захаваць пераможаным жыццё. Пераможцам з вырашальнай бітвы выйшла царства Цынь. Поспех палкаводца Бай Цы быў аглушальным: ён прымусіў здацца самае шматлікае войска, якім калі-небудзь валодала ваяўнічае княства Чжаа.
Неверагодная жорсткасць
Бай Цы, насуперак свайму абяцанню, загадаў караць смерцю ўсю раззброеную армію Чжаа, жыўцом закапаўшы ўсіх палонных ваяроў у зямлю. Згодна «Гістарычным запіскам» Сыма Цяня, пад Чанпінам было забіта больш за чатырыста тысяч салдат Чжаа. У жывых цыньцы пакінулі толькі 240 наймалодшых чжааскіх салдат, якіх Бай Цы загадваў адпусціць на радзіму. Гэта было зроблена не з жалю да юных салдатаў, а толькі для таго, каб яны вярнуліся дахаты і паведамілі чжаасцам страшную вестку пра гібель ўсёй моладзі краіны і тым самым навесці жах на ўсё княства Чжаа.
Гэта мэта ім была дасягнута: Сыма Цянь піша, што пасля гэтай весткі «чжаасцы былі ўзрушаны». Даліна Сін’юаньгу, дзе, як лічыцца, адбылося гэта пабоішча, пазней у народзе звалася «Далінай забойстваў» — Шагу. Праз 10 стагоддзяў імператар Сюань-цзун імперыі Тан, узрушаны трагедыяй забітых пры Чанпіне ваеннапалонных, загадаў збудаваць храм, куды былі размешчаны знойдзеныя там чалавечыя рэшткі. Аднак косткі загінулых там людзей знаходзяць і дагэтуль.
Наступствы
Паводле летапісаў «Шы Цзі» Сыма Цяня, агульныя страты чжаасцаў падчас бітвы пры Чанпіне, у тым ліку страты ў баях і пакараных смерцю цыньцамі палонных ваяроў, склалі каласальную лічбу ў 450 тысяч чалавек. Такім чынам, бітва пры Чанпіне для царства Чжаа прыняла маштаб не толькі вайсковай, але і дзяржаўнай катастрофы, бо дзяржава адразу ж пазбылася ўсяго працаздольнага мужчынскага насельніцтва, амаль усёй моладзі. Уладнік Сяачэн-ван выканаў абяцанне, дадзенае ўдаве Чжаа Шэ і не стаў караць род Чжаа за гібель велізарнай арміі па віне яе сына. Але царства Чжаа гэтак і не змагло акрыяць ад знішчальнага ўдару, тым больш яно праз некалькі гадоў падпала пад агрэсію царства Янь, якое спрабавала адарваць кавалак тэрыторыі раптам саслабелай дзяржавы, а цыньцы не спынялі сваіх нападаў.
Усе спробы іншых царстваў Паднябеснай спыніць экспансію Цынь таксама былі беспаспяховымі; Цынь скарыла ўвесь Паўночны Кітай і аб’яднала яго пад сваёй уладай, скончыўшы такім чынам перыяд Ваюючых царстваў. З іншага боку, армія Цынь пры Чанпіне таксама панесла значныя страты, што склалі паводле ацэнкі старажытнакітайскіх гісторыкаў, больш за палову ад чжааскіх. З прычыны гэтых страт, а таксама вайсковай дапамогі, аказанай чжаасцам царствамі Вэй і Чу, царства Цынь не змагло ўзяць абложаны ім у 258 г. да н.э. Ханьдань (сталіцу Чжаа). Скарэнне царства Чжаа адбылося ў 228 г. да н.э.
Памяць у народзе
Нягледзячы на тое, што з часу трагедыі пры Чанпіне прайшло больш за 22 стагоддзі, жыхары былых княстваў Чжаа і Хань ніколі не забывалі пра жахлівае злачынства, здзейсненае Бай Цы. У вобласці, дзе раней быў Шандан, ёсць традыцыйная ежа «байцы-дуфу», якая прадстаўляе сабой белы бабовы тварог, парэзаны на часткі. Гэта страва, назва якой перакладаецца як «мяса Бай Цы», сімвалізуе глыбокую нянавісць мясцовых жыхароў да Бай Цы аж да таго, што яны гатовы парэзаць яго на часткі і з’есці. У гэтай вобласці таксама ёсць храм у памяць Чжаа Ко і яго жонкі. У народзе яго пачытаюць нягледзячы на тое, што яго армія была вынішчана з-за таго, што ён умеў ваяваць толькі на паперы, бо ён не здаўся, а загінуў у баі за волю. У народзе лічаць, што калі б Чжаа Ко не быў забіты цыньскай стралой, ён не здаўся б, а прымусіў бы сваю армію ваяваць да смерці. Храм у яго памяць названы «храмам князя Чжаа». Хоць Чжаа Ко не быў князем, людзі пачытаюць яго як князя Чжаа.
Адлюстраванне ў культуры
Кітайскі тэлесерыял 2004 года «Tiexue Changping» («Чанпінская вайна») заснаваны на падзеях бітвы пры Чанпіне.
У 2009 годзе рэжысёр Хэ Пін (Ганконг) зняў фільм — гістарычную драму «Пшаніца», дзеянне якога адбываецца ў княстве Чжаа ў час бітвы пры Чанпіне.
Кіраўнікі Мінска
Магістрат (1499—1831)
Паводле прывілея на магдэбургскае права, рада складалася з 12 радцаў, які разам з войтам выбіралі са свайго складу 2 бурмістраў на год («рочных»). Лаўнікі таксама былі, але прывілеям не згаданы, як выбіраліся не вядома, таксама не вядомы імёны лаўнікаў да 1590 года.
З 1590 года рада вырашыла, што штогадовыя выбары радцаў замінаюць нармальнай рабоце магістрата і вызначыла новы парадак. Радцы выбіраліся на неабмежаваны тэрмін, фактычна пажыццёва, калі да іх асабістай працы не было прэтэнзій месцічаў. Рада з 12 радцаў са свайго складу выбірала «рочных» — 2 бурмістраў, 2 радцаў, 2 лаўнікаў, 2 бірчых і 2 шафараў. Выбіраліся «рочныя» на 3 гады наперад, так у 1590 годзе са складу рады абраны «рочныя» на 1590, 1591 і 1592 гады. Тэрмін паўнамоцтваў пачынаўся на "дзень зімняга Ніколы" (6 снежня), калі «рочныя» аднаго года перадавалі справы, скрыні, пячаткі і ключы «рочным» наступнага года.
Самора
Самора — прозвішча, тапонім.
Ёвік
Ёвік (Gjøvik) — горад і камуна ў Нарвегіі. Знаходзіцца на паўднёвым усходзе Нарвегіі, у фюльке Оплан, на заходнім беразе возера М’ёса. Плошча камуны — 672 км², працягласць з захаду на ўсход — 31,5 км, найвышэйшы пункт дасягае 842 метраў над узроўнем мора. Насельніцтва — 27.300 чалавек, у тым ліку 1.700 студэнтаў Вышэйшай школы Ёвіка. Атрымаў правы самастойнай камуны ў 1861 годзе.
Рака (фільм)
«Рака» (Rakka) ― амерыкана-канадскі ваенны навукова-фантастычны кароткаметражны фільм 2017 года, зняты «Oats Studios» рэжысёрам Нілам Бломкампам. Ён быў выпушчаны на «YouTube» і «Steam» 14 чэрвеня 2017 года.
Сюжэт
Зямлю захапілі варожыя рэптылоіды. Яны мяняюць атмасферу на свой лад, знішчаюць культуру і ставяць жорсткія эксперыменты над людзьмі. Толькі невялікай групе паўстанцаў атрымоўваецца выжыць, і яны не губляюць надзею адваяваць планету.
Адказ грэчаскім паслам
Адказ грэчаскім паслам (Odprawa posłów greckich) — рэнесансная трагедыя Яна Каханоўскага, упершыню пастаўленая 12 студзеня 1578 года ў Уяздове пад Варшавай. Спектакль, які павінен быў надаць пышнасці вясельным урачыстасцям Яна Замойскага, падканцлера кароннага, і Крыстыны Радзівіл, адбыўся ў прысутнасці польскай каралеўскай пары Стэфана Баторыя і Ганны Ягелонкі. У тым жа годзе твор быў надрукаваны ў Варшаве.
Склад
Твор уяўляе сабой маральнае настаўленне да гледача аб важнасці этычных адносін да дзяржаўных спраў. Фонам гэтых маральных разважанняў з’яўляецца міфічная нітка ў выглядзе апісання грэчаскага пасольства, адпраўленага ў Трою напярэдадні Траянскай вайны.
Збоіўска
Збоіўска (Збо́ївська) — вёска ў Радэхіўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Акадэ
Ака́д, Агадэ  — горад у паўночнай частцы Паўднёвага Двухрэчча. Пазней назва горада перайшла на ўсю паўночную вобласць. Насельніцтва семіцкае. Каля 2360 да н.э. горад стаў сталіцай дзяржавы Саргана Старажытнага (Акадскага). Набыў значэнне як цэнтр перасячэння рачных і караванных гандлёвых шляхоў, спрыяў ранняй семітызацыі шумерыйскага поўдня. Каля 2200 да н.э. страціў сваё значэнне як цэнтр Паўднёвага Двухрэчча на карысць Вавілона.
Рада Народных Міністраў БНР
Ра́да Наро́дных Міні́страў БНР — выканаўчы орган Беларускай Народнай Рэспублікі. Сфармаваная Радай Беларускай Народнай Рэспублікі ў адпаведнасці з Часовай Канстытуцыяй БНР ад 11 лістапада 1918 года замест Народнага сакратарыята Беларусі. Называлася таксама Радай Міністраў БНР.
Гісторыя
У склад 1-й Рады Народных Міністраў, якая была пятым урадам БНР, уваходзілі прадстаўнікі Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (4), Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (2), Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў (1): Антон Луцкевіч (старшыня і міністр замежных спраў), Аркадзь Смоліч (намеснік старшыні і міністр земляробства), Вацлаў Іваноўскі (міністр асветы), Кузьма Цярэшчанка (кіраўнік міністэрства ўнутраных спраў), Аляксандр Цвікевіч (міністр юстыцыі), Васіль Захарка (кіраўнік фінансаў, пазней — намеснік старшыні), Лявон Заяц (дзяржаўны кантралёр). 22 лістапада ў склад Рады Народных Міністраў прынятыя Язэп Варонка (міністр без партфеля, адказны за нацыянальныя справы і дзяржаўнае пісарства) і Тамаш Грыб (міністр без партфеля).
Раскол
13 снежня 1919 года адбыўся раскол Рады БНР на Народную раду БНР (неафіцыйная назва, афіцыйна заставалася Радай БНР) і Найвышэйшую раду БНР. Найвышэйшая Рада пацвердзіла паўнамоцтвы Антона Луцкевіча. У склад кабінета ўваходзілі сацыял-дэмакраты Аркадзь Смоліч і Кузьма Цярэшчанка. У сувязі з перашкодамі, якія чынілі дзейнасці польскія акупацыйныя ўлады, 28 лютага 1920 года Антон Луцкевіч пакінуў пасаду старшыні Найвышэйшай Рады і выехаў у Вільню. Больш свой урад Найвышэйшая рада не фармавала. 20 кастрычніка 1920 года на Нацыянальна-палітычнай нарадзе ў Рызе Кузьма Цярэшчанка склаў паўнамоцтвы Найвышэйшай Рады і прызнаў Народную Раду адзіным паўнамоцным прадстаўніком беларускага народа.
Шостым урадам БНР лічыцца Рада Народных Міністраў, створаная 13 снежня 1919 года Народнай Радай. У склад гэтага кабінета ўваходзілі прадстаўнікі Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р) і БПС-Ф: Вацлаў Ластоўскі (старшыня), Яфім Бялевіч (міністр фінансаў), Тамаш Грыб (міністр унутраных спраў), Клаўдзій Дуж-Душэўскі (дзяржаўны сакратар), Яўген Ладноў (міністр замежных спраў), Лявон Заяц (дзяржаўны кантралёр), Аляксандр Цвікевіч (намеснік старшыні, міністр юстыцыі). Праз 3 дні пасля стварэння ўрада яго старшыня Вацлаў Ластоўскі быў арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі на 2 месяцы.
У эміграцыі
Па вызваленні Вацлава Ластоўскага, сябры кабінета, а таксама Прэзідыума Народнай Рады Палута Бадунова і Язэп Мамонька, выехалі ў Рыгу. Туды ж пераехалі старшыня Народнай Рады Пётра Крачэўскі і яго намеснік Васіль Захарка, якія ў студзені 1920 года мусілі пакінуць Беларусь і жыць у Германіі. У верасні 1920 года міністрам фінансаў замест Бялевіча стаў Аляксандр Вальковіч. Пазней міністрам замежных спраў замест Ладнова прызначаны Цвікевіч. У сувязі з заключэннем паміж Латвіяй і РСФСР мірнага дагавора латвійскі ўрад не мог даваць прытулак органам БНР.