Візантыйская_архітэктура
Архітэктура ў IV—V стст.
Антычныя прынцыпы планіроўкі ўжываліся абмежавана, галоўным чынам у ваенным (пры разбіўцы ) і палацавым будаўніцтве. Размяшчэнне і будаўніцтва хрысціянскага храма вызначалася не толькі практычнымі меркаваннямі, але і ў большай меры ідэалагічнымі. Напрыклад, пабудаваны імператарам Канстанцінам I храм Сан-Джавані-ін-Латэрана (каля 313—318) у Рыме, першая папская царква, размяшчаўся ў імператарскім уладанні (як і ўсе цэрквы Рыма пачатку IV ст.), у аддаленым ад цэнтра раёне арыстакратычных асабнякоў і віл, у гарадской сцяны, што сведчыла пра моцную апазіцыю рымскага грамадства імператару-хрысціяніну. Сітуацыя змянілася са здабыццём Царквой дзяржаўнай абароны, і сабор стаў займаць пануючае становішча ў горадзе нароўні з імператарскім палацам, адмінстрацыйнымі збудаваннямі, і інш., як паказваюць планы Канстанцінопаль, Антыёхіі, Мілана. Шырокае распаўсюджванне атрымала ўзвядзенне марцірыяў, цэркваў і манастыроў над святынямі і памятнымі месцамі гісторыі Новага Запавету і апостальскай місіі. Заснаванне Канстанцінопаля у выніку перабудовы старажытнага Візантыя, распачатай у 324 г., можна ацэньваць як планіроўку новага горада з новым цэнтрам (рэшткі старога з царквой Святой Ірыны (Міру) захаваліся на поўнач ад новага), які ўключаў, (яго ложа з'яўлялася часткай палаца), адміністрыцыйныя будынкі, тэрмы і сабор Святой Сафіі (Прамудрасці Божай). Канстанцінопаль захоўваў рысы антычнага горада, сталіцы свету з усімі прыкметамі, уласцівымі Рыму: шырокія вуліцы з каланадамі, форумы з калонамі з камянёў каштоўных парод, увянчанымі імператарскімі статуямі (2 парфіравыя калоны на плошчы са статуямі сыноў імператара Канстанціна), царква Святых Апосталаў з надмагіллем імператара з імператарскім маўзалеем «унутры сцен», падобна да Аўгустава. Характар забудовы і тыпалогія палацавых будынкаў вызначаюцца на прыкладзе рэштак (пачатку V ст.), які размяшчаўся на захад ад іпадрома. Ратандальныя шматпялёсткавыя структуры яго зал прытрымліваюцца традыцыі познерымскіх палацаў і віл. У пачатку V ст. тэрыторыя Канстанцінопаля была пашырана ўзвядзеннем пры імператары Феадосіі II (408—450), да нашага часу старая частка Стамбула захоўвае асноўныя рысы планіроўкі эпохі імператара Канстанціна. Насельніцтва Канстанцінопаль няспынна расло, нават калі памяншалася насельніцтва іншых антычных гарадоў, унутраны горад быў настолькі перапоўнены, што ў 450 годзе быў выдадзены ўказ, які забараняў дамы вышэйшыя за 10 паверхаў. Многія антычныя гарады працягвалі развівацца ў ранневізантыйскую эпоху (Бостра (сучасны Бусра-эш-Шам) у Сірыі, Гераса (сучасны ) у Іарданіі); рэдка ўзнікалі новыя ці кардынальна рэканструяваліся старыя, напрыклад у VI ст. (Царычын-Град) на Балканах (каля, Сербія), Сергіёпаль  у сірыйскай Месапатаміі, Двін у Арменіі (IV—VII стст.). У большасці з іх цэрквы і палацы духоўных іерархаў займалі горадаўтваральнае становішча, у некаторых выпадках, як, напрыклад, у Эфесе (захад Малой Азіі), новы хрысціянскі цэнтр з храмамі размяшчаўся побач з антычным горадам. Узорамі высокага горадабудаўнічага мастацтва з'яўляліся такія буйныя манастырскія і паломніцкія цэнтры, як у Паўночнай Сірыі, які ўключаў шматпавярховыя каменныя дамы,  ў Егіпце, на тэрыторыі якога апроч будынкаў былі плошчы і вуліцы з каланадамі. Ансамблі царкоўных збудаванняў маглі групавацца па восі захад-усход, верагодна капіруючы планіроўку комплексу храма Труны Гасподняй, ці прылягаць адзін да аднаго бакамі (абодва варыянты прадстаўлены ў Герасе, IV—VI стст.), а таксама іншымі спосабамі. Як і ў старажытную эпоху, у ранні перыяд архітэктуры Візантыйскай імперыі будаваліся загарадныя вілы, пра сувязь іх архітэктуры з прыродным ландшафтам вядома з апісання Грыгорыя Ніскага (апошняя чвэрць IV ст.) вілы Ванот на беразе р. Галіс (суч. Кызылырмак, Турцыя), які выкарыстоўваў тэрміны антычнай эстэтыкі. Рэшткі падобных комплексаў захаваліся таксама на поўначы Сірыі і ў Грэцыі (мазаічная падлога залы-трыклінія з экседрай, у Фесалоніках).