cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юравіцкі раён
Ю́равіцкі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1926—1931 гг. Цэнтр — вёска (пазней мястэчка, з 27 верасня 1930 г. зноў вёска) Юравічы.
Утвораны 8 снежня 1926 г. у складзе Рэчыцкай акругі БССР, у склад раёна ўвайшло 23 сельсаветы: Агародніцкі, Алексіцкі, Бярозаўскі, Борускі, Вялікааўцюкоўскі (Аўцюцавіцкі), Вужынецкі, Глінішчанскі, Градскі, Кажушкаўскі (Кажушкінскі), Княжыцкі, Крышыцкі, Кухнаўшчынскі, Ломышскі, Моклішчанскі, Муціжарскі, Прудкоўскі, Слабадскі, Тульгавіцкі, Хвоінскі, Хобненскі, Чорнаўшчынскі, Шарэйкаўскі, Юравіцкі. З 29 чэрвеня 1927 года раён у складзе Мазырскай акругі. 10 лістапада 1927 года ў выніку рэарганізацыі і ўзбуйнення замест 23 сельсаветаў зацверджаны: местачковы Савет (у мястэчку Юравічы) і 7 сельсаветаў: Алексіцкі, Бярозаўскі, Вялікааўцюкоўскі (Аўцюцавіцкі), Кажушкаўскі (Кажушкінскі), Крышыцкі, Тульгавіцкі і Хобненскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года раён у складзе БССР. У 1930 годзе адноўлены Юравіцкі сельсавет. 8 ліпеня 1931 года раён скасаваны, Бярозаўскі, Вялікааўцюкоўскі (Аўцюцавіцкі), Крышыцкі і Юравіцкі сельсаветы перададзены ў Мазырскі раён, Алексіцкі, Кажушкаўскі (Кажушкінскі), Тульгавіцкі і Хобненскі сельсаветы — у Хойніцкі раён.
Манчагорск
Манчагорск (Мончегорск) — горад (з 1937 года) у Расіі, у складзе Мурманскай вобласці. Насельніцтва 50,7 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1937 годзе.
Горад размешчаны на Кольскім паўвостраве, за Палярным кругам, у паўночных перадгор’ях горнага масіва Хібіны, на беразе маляўнічага возера Імандра, за 145 км на поўдзень ад Мурманска.
Манчагорск узнік у 1937 у сувязі з распрацоўкай медна-нікелевых радовішчаў, стаў буйным цэнтрам медна-нікелевай прамысловасці. Вядучае прадпрыемства горада — ААТ «Кольская горана-металургічная кампанія» (пляцоўка «Северанікель», да 2001 года АТ «Камбінат Северанікель») (вытворчасць нікеля, чарнавой медзі, кобальту, сернай кіслаты) — уваходзіць у склад ААТ ГМК «Нарыльскі нікель».
Іван Іванавіч Ядэшка
Іван Іванавіч Ядэшка (нар., в. Сцяцкі, Гродзенскі раён) — беларускі баскетбаліст, чэмпіён гульняў XX Алімпіяды ў Мюнхене (1972), бронзавы прызёр Гульняў XXI Алімпіяды ў Манрэалі (1976), чэмпіён свету (Пуэрта-Рыка, 1974), двухразовы чэмпіён Еўропы (Германія, 1971; Італія, 1979), шматразовы чэмпіён СССР (1971—1974, 1976, 1977, 1979, 1980). Заслужаны майстар спорту СССР, Заслужаны трэнер СССР, Заслужаны трэнер Расіі.
Кар’ера
Пачынаў з бокса, але яго высокі рост прыцягнуў увагу дзіцячага баскетбольнага трэнера Анатоля Марцінкевіча, які запрасіў яго ў сваю секцыю. Пазней заняткі з падлеткам працягнуў Якаў Фруман. Пазней пераехаў у Мінск, выступаў у 1960 гадах за каманду «Спартак», пазней за баскетбольную каманду Мінскага радыётэхнічнага інстытута.
У 1970 годзе быў мабілізаваны ў войска і пачаў выступаць за клуб ЦСКА (Масква) пад кіраўніцтвам трэнера Аляксандра Гомельскага. У складзе ЦСКА спартсмен стаў васьміразовым чэмпіёнам СССР.
У 1970 годзе зборную каманду СССР па баскетболу ўзначаліў трэнер-наватар Уладзімір Кандрашын. Разам з гэтым трэнерам савецкая зборная выйграла залатыя медалі Універсіяды 1970 года, залатыя медалі чэмпіянату Еўропы 1971 года і ў якасці аднаго з фаварытаў падышла да Алімпійскіх гульняў 1972 года ў Мюнхене.
На летніх Алімпійскіх гульнях у 1976 года ў Манрэалі стаў бронзавым прызёрам Алімпіяды-1976.
Пасля заканчэння сваёй актыўнай спартыўнай кар’еры спартсмен перайшоў на трэнерскую пасаду. У часы яго кіраўніцтва камандай ЦСКА, у 1992 годзе стала чэмпіёнам Расіі. У 1993 годзе працаваў галоўным трэнерам ліванскага клуба «Спортынг», які стаў чэмпіёнам краіны. З 1998 па 2000 год узначальваў юніёрскую зборную Расіі. Быў галоўным трэнерам моладзевай зборнай Расіі.
Памяць
З 1991 года ў Мінску праходзіць баскетбольны турнір дзіцячых каманд на прызы алімпійскага чэмпіёна Івана Ядэшкі.
Цікавыя факты
У сем гадоў будучы алімпіец, чэмпіён свету і Еўропы няўдала ўпаў з плота. Пералом быў настолькі складаным, што левую руку хлопчыка хацелі ампутаваць. Тады яго маці Ганна Вікенцьеўна пайшла да галоўнага хірурга занёманскай бальніцы Івана Нічыпарука. І пасля некалькіх аперацый рука Івана Ядэшкі зраслася.
Ганцавічы (Шклоўскі раён)
Га́нцавічы (, Ганцевичи) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Старашклоўскага сельсавета.
Сінтаксіс мовы
Сінтаксіс мовы — раздзел граматыкі, які вывучае звышслоўныя значэнні (значэнні словазлучэнняў і сказаў), што ўзнікаюць у працэсе маўлення пад уплывам граматычных правіл (: марфалогія). Прадметам дысцыпліны з’яўляюцца словазлучэнні і сказы, спосабы і сродкі іх сувязі, адносіны паміж імі і пад.
Алімпійскі агонь
Алімпійскі агонь — адзін з сімвалаў Алімпійскіх гульняў. Гэты агонь запальваюць у горадзе правядзення Гульняў падчас іх адкрыцця і ён гарыць бесперапынна да іх заканчэння.
Гісторыя
Адраджэнне заснаванай на старажытнагрэчаскіх рытуалах традыцыі адбылося пры правядзенні Алімпійскіх гульняў 1928 года ў Амстэрдаме.
Галава каталонскага селяніна
Галава каталонскага селяніна - сімвалічная паслядоўнасць карцін алеем і алоўкам Жуана Міро, зробленых паміж 1924 і 1925 гадамі. Міро пачаў працу ў той жа год, у які Андрэ Брэтон апублікаваў свой «Маніфест сюррэалізму: Растваральная рыба». Часткова серыя была зробленая ў Парыжы. Для Міро «сялянскі» азначае яго сувязь з сельскім веданнем, пераклікаецца з каталонскай ідэнтычнасцю.
Праца паказвае сувязь Міро з радзімай на працягу ўсёй яго кар'еры. Жуан Міро стварыў гэтую серыю ў адказ на забарону каталонскай мовы Мігелем Прыма дэ Рывер. Ён быў таксама пад уплывам сельскай мясцовасці Баш-Камп. У гэтай серыі ён развівае мову, заснаваную ў такіх работах, такіх «Каталонскі пейзаж». Паводле адной інтэрпрэтацыі, паслядоўнасць карцін Міро - у прагрэсіўным спрашчэнні адной і той жа сцэны. Крыстафер Грын, у сваю чаргу, кажа, што гэта не зусім лінейная тэндэнцыя да спрашчэння, а, хутчэй, дылема, унутраная дыскусія паміж мастаком, які стварае запоўненую маляўнічую прастору.
У карцінах паказваецца сінтэтычнае прадстаўленне фігуры каталонскага селяніна з паўторам такіх сімвалаў, як трохкутная галава, барада і чырвоны капялюш (барэціна). Фон карцін нейтральны, жоўтага або сіняга колеру.
Ракулавэ
Ракулавэ (Раку́лове) — вёска ў Балцкім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Хадэлі
Хадэ́лі (, Ходели) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Васілішкаўскага сельсавета.
Бардзі
Бардзі (Bardi) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Эмілія-Раманья, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Парма.
Насельніцтва складае 2459 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 13 чал./км². Займае плошчу 189 км². Паштовы індэкс — 43032. Тэлефонны код — 0525.
Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы Ян Хрысціцель.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Талін)
Сабор Аляксандра Неўскага ў Таліне — стаўрапігіяльны кафедральны праваслаўны саборны храм у вядзенні Эстонскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (з мая 1945 года). Знаходзіцца ў Таліне, на ўзвышшы Таампеа.
Будаўніцтва завершана ў 1900 годзе, аўтар праекта — архітэктар М. Т. Праабражэнскі.
Станіслаў Іванавіч Балтрукевіч
Станіслаў Іванавіч Балтрукевіч (, в. Масты Правыя, Мастоўскі раён, Гродзенская вобласць — ) — беларускі ўрач-хірург, спецыяліст у галіне касцёва-пластычнай хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1985), прафесар (1986).
Біяграфія
Скончыў Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1967).
Працаваў у Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (1967—2012; лячэбны факультэт, кафедра траўматалогіі, артапедыі і ваенна-палявой хірургіі, з 2010 — прафесар, у 1986—2010 — загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: кансервацыя біялагічных тканак растворамі альдэгідаў; касцявая пластыка дэфектаў чэрапа; рэгенерацыя касцявой тканкі. Заснавальнік навуковай школы «Касцёва-пластычная хірургія».
Узнагароды
Званне «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь» (2000).
Anacardium
Anacardium — род драўняных раслін з сямейства Anacardiaceae.
Батанічнае апісанне
Лісце простае.
Кветкі палігамныя.
Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
Каля 15 відаў у тропіках Амерыкі.
Гаспадарчае значэнне і прымяненне
Anacardium occidentale, які расце ў Бразіліі і Вест-Індыі, культывуюць у тропіках абодвух паўшар’яў дзеля насення, вядомага пад назвай арэх-кеш’ю, або акажу, і разрослых пладаножак («яблыкі» акажу, або кеш’ю), з якіх рыхтуюць марынады, джэмы, напоі. Сцябло дае камедзь, падобную да гуміарабіку.
Спіс відаў
Род уключае 20 відаў :
Вялікі Стары Шклоў
Вялі́кі Стары́ Шклоў (, Великий Старый Шклов) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Старашклоўскага сельсавета.
Геаграфія
Размешчана за 4 км на захад ад Шклова, 44 км ад Магілёва, З км ад чыгуначнай станцыі Шклоў на лініі Магілёў—Орша. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. Праз вёску цячэ Серабранка (прыток Дняпра), на якой утвораны вадаём. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе і далей па шашы Шклоў—Круглае.
Пачатковы перыяд
Каля вёскі на левым беразе Серабранкі (Шклавянкі) знаходзіцца гарадзішча IX—XVI ст., даследавана Г. В. Штыхавым (1964), В. М. Ляўко (1979, 2003), І. А. Марзалюком (2008—2010). Вызначана, што ў X — 1-й палове XVI ст. гарадзішча было цэнтрам акругі —папярэднікам цяперашняга Шклова (спачатку «места Шклоўскага» або Новага Шклова).
Вялікае княства Літоўскае
У 1535 годзе Шклоў спалены маскоўскім ваяводам B. Шуйскім. У 1561 годзе І. Хадкевіч атрымаў тытул «графа на Быхаве і Шклове». У 1563 і 1580 гадах зноў разбураны маскоўскімі войскамі. У 1570-х гадах цэнтру графства Шклову нададзена магдэбургскае права і з гэтага часу за ім замацавана назва «места Шклоўскае». У 1563 годзе Я. Хадкевіч пабудаваў палац і кальвінскі збор, а ў 1619 годзе А. Хадкевіч заснаваў дамініканскі кляштар з вялікай бібліятэкай. Стары Шклоў згадваецца ў 1643 як сяло з царквой у складзе Шклоўскай воласці ў Аршанскім павеце ВКЛ. У 1654 годзе князь Трубяцкой атрымаў каля вёскі перамогу над гетманам Янушам Радзівілам, 23 верасня 1654 года рускія авалодалі Шкловам. У 1661 годзе заснаване шклоўскае праваслаўнае брацтва.
У 1668 годзе Шклоў спустошаны вялікім пажарам, пасля якога большая частка жыхароў перасялілася на правы бераг Дняпра, на месца, якое цяпер займаюць Рыжкавічы. Недакладныя звесткі пісьмовых крыніц аб ваенных падзеях, гарадскіх пажарах, пераносе паселішча на новае месца спрыялі таму, што «места Шклоўскае» 2-й паловы XVI — 1-й пал. XVIII ст. атаяснялі як са Старым, так і з Новым Шкловам (сучасным Шкловам).
У 1695 годзе ў Старым Шклове 29 двароў. У 1771 годзе цэнтр войтаўства.
Расійская імперыя
Пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) у складзе Расійскай імперыі. З 1777 года ўладанне генерала C. Г. Зорыча.
У 1785 годзе драўляныя гасподскі дом і царква. У 1874 годзе адкрыта земская школа. Паводле перапісу 1897 года ў Шклоўскай воласці Магілёўскага павета.
У 1897 годзе дзейнічалі млын, хлебазапасны магазін, царкоўна-прыходская школа, 2 царквы, раз на год праводзіўся кірмаш.
Найноўшы час
На пачатку XX ст. існавалі сяло, мястэчка і сядзіба, у якой дзейнічаў млын. На базе дарэвалюцыйнай створана працоўная школа 1-й ступені (у 1925 годзе 99 вучняў). З 20 жніўня 1924 года ў Шклоўскім раёне Магілёўскай акругі (да 26 ліпеня 1930). У 1924 годзе адкрыта хата-чытальня. У 1930-х г. вяскоўцы ўступілі ў калгас. З 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці.
У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У 1991 годзе ў складзе калгаса «Праўда» (цэнтр — в. Зароўцы). Дзейнічалі пачатковая школа, клуб, аўтаматычная тэлефонная станцыя. З 2007 года вёска ў складзе ЗАТ «Шклоўскі аграсервіс».
Планіроўка
Планіровачна складаецца з захаду крывалінейных вуліц (дзве на захад ад вадаёма, адна на поўнач), арыентаваных з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Забудова двухбаковая, шчыльная, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. На поўначы гаспадарчы сектар.
Нешта (фільм, 1982)
«Нешта» (The Thing) — фантастычны фільм жахаў 1982 года. Рэжысёр Джон Карпэнтэр, кампазітар Эніа Марыконэ, аператар Дын Кандзі. Сюжэт заснаваны на кнізе Джона Кэмпбэла Хто ідзе?. У 2011 годзе быў зняты прыквел — перадгісторыя падзей.
Сюжэт
Камандзе навукоўцаў амерыканскай даследчай базы ў Антарктыдзе трэба будзе сутыкнуцца з невытлумачальным жахам. Адрэзаныя ад усяго свету палярнікі ўступаюць у няроўную сутычку з іншапланетным монстрам, абуджаным пасля тысячагадовай спячкі пад лёдам.
Лясун
Лясун, Лесавік, Лешы, Лясны дзед — у славянскай і ў прыватнасці ў беларускай міфалогіі — гаспадар лесу.
Абсяг дзейнасці Лесуна — уся лясная плошча ад узлеску да ўзлеску, за выключэннем вадаёмаў, дзе гаспадарыць Вадзянік. У глыбіні гэтай тэрыторыі знаходзіцца дом Лесавіка, дзе жывуць яго жонкі і дзеці. Сам жа ён дома не сядзіць — больш вандруе, адпачывае і начуе ў выпадковых мясцінах: на вершалінах высокіх дрэў, у дуплах, густых зарасніках, у ламаччы, бураломах, у лагчынах і прадоннях. Хаця Лясун здольны прымаць розныя воблікі, ператварацца ў любыя прадметы свайго абсягу, але часцей за ўсё паўстае ў вобразе старога з белым, як бяроста ці як воск, ніколі не загарэлым тварам, з вялізнымі цьмянымі вачыма свінцова-сіняга колеру, якія нерухомыя і ніколі не закрываюцца. У асноўным Лесавік мае чалавечы воблік, але ён вострагаловы, як і ўсе нячысцікі, і з блакітнай крывёю, не мае ценю і не пакідае слядоў. Лясун здольны перадаваць галасы жыхароў свайго краю — ад мядзведжага рыку да піску камара.
Лясуна можна падмануць, калі назавеш пры ўваходзе ў лес няправільны кірунак мяркуемага шляху ці апрануць на ўзлеску адзенне навыварат. Калі гэта не зроблена — Лясун адразу падступаецца да ахвяры і зласліва цешыцца з яе пакут, збіўшы з належнага кірунку. Ён прымушае чалавека кружыць па лесе некалькі гадзін, праходзіць па адным і тым жа месцы некалькі разоў, заводзіць у глыбіню лесу, у самы гушчар; калі ж ахвяра страціць надзею, даходзіць да адчаю, Лясун злосна рагоча, і яго рогат разносіцца па акрузе. Часам па пяпярэдняй дамоўленасці з Вадзяніком ці Балотнікам ён прыводзіць сваю ахвяру да іх, нягледзячы, што іншым разам Лешыя і Вадзянікі — непрымірымыя ворагі.
Або:
Загінуўшы, Лясун пакінуў пасля сябе люстэрка-возера, якое ў народнай культуры разумелася як сімвал падваення рэальнасці і мяжа паміж зямным светам і іншасветам.
Калі Лясун разгульвае па сваіх уладаннях, яго суправаджаюць зграі звяроў і чароды птушак, асабліва совы, пугачы, вароны і сарокі. Ён «ржэць», рагоча, калі вясёлы; ваўком вые, калі сумны; рыкае, як мядзведзь, калі злосны, а часам дзіка павісквае. Ён пляскае ў далоні, і ад гэтага трэск ідзе па лесе. У руках ён, здараецца, трымае вялізную дубіну, якой стукае па дрэвах, таму, маўляў, і чуецца ў лесе грукат. Паводле другой версіі — у руках у яго доўгі бізун, якім ён стукае, падганяючы сваіх спадарожнікаў.
Вэлыкы Бычкіў
Вэлыкы Бычкіў (Великий Бичків) — пасёлак гарадскога тыпу ў Закарпацкай вобласці Украіны ў складзе Рахіўскага раёна над ракой Цісай ля мяжы з Румыніяй.
Гісторыя
Паселішча — найстарэйшы населены пункт Рахіўшчыны. Першае згадванне аб ім у дакументальных крыніцах датуецца яшчэ канцом XIV ст. У мармарошскіх граматах XIV—XV ст. адзначана, што венгерскі кароль Людовік падарыў сынам ваяводы Сааза Балку Драгава і Яну Бычкоў, Белую Царкву, Тэрэсву і Буштына (11 жніўня 1373 г.). Хоць шэраг крыніц паказваюць на тое, што засяленне тэрыторыі сучаснага пасёлка пачалося раней, у канцы XIII ст. узнікла паселішча на правым беразе Цісы, затым у XIV—XV ст. засяляўся левы бок Цісы, які зараз уваходзіць ў склад Румыніі.
У 1868 г. замежныя прадпрымальнікі пабудавалі ў мястэчку лесахімічны завод. Сюды ж была пракладзена вузкакалейная чыгунка. У сучасны перыяд яна не дзейнічае. Пасля Першай сусветнай вайны паселішча, якое размяшчалася на абодвух берагах Цісы, апынулася падзелены паміж Чэхаславакіяй і Румыніяй. Левабярэжная частка цяпер знаходзіцца ў складзе жудэца Марамурэш і носіць румынскую назву Бачкою-Марэ.
Старынкі (Мурыгінскае сельскае паселішча)
Старынкі (Старинки) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мурыгінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Старынкі абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці ў 15 км на паўночны-захад ад Пачынка, у 6 км на ўсход ад аўтадарогі, ля дароги. У 4 км на паўднёвы-ўсход ад вёскі размешчаны прыпыначны пункт.
Ірына Фёдараўна Кітурка
Ірына Фёдараўна Кітурка (нар., в. Чарнаўчыцы, Брэсцкі раён) — беларускі гісторык, педагог. Спецыяліст па эканамічнай гісторыі Беларусі XVIII стагоддзя. Кандыдат гістарычных навук (2002), дацэнт (2008).
Біяграфія
Нарадзілася 1 чэрвеня 1970 года ў вёсцы Чарнаўчыцы Брэсцкага раёна.
Скончыла аспірантуру Інстытута гісторыі НАН Беларусі. У 2002 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Дзяржаўныя ўладанні на землях Беларусі ў другой палове XVII—XVIII ст.: палітыка гаспадарчага аднаўлення і развіцця».
Дэпутат Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання па Горкаўскай выбарчай акрузе № 3. Старшыня камісіі па сацыяльнай палітыцы і справах моладзі.
У 2019 годзе скончыла Інстытут дзяржаўнай службы Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Скончыла дактарантуру Інстытута гісторыі НАН Беларусі.
Навуковая дзейнасць
Напрамкі даследаванняў: эканамічная гісторыя Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVIII стагоддзяў, дзяржаўная мытная служба Вялікага Княства Літоўскага, Скарбовая камісія Вялікага Княства Літоўскага, крыніцы эканамічнай гісторыі Беларусі XVI—XVIII стагоддзяў.
Узнагароды
Узнагароджана Граматай Міністэрства адукацыі (2018), Граматай Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь (2018, 2020), Ганаровай граматай Міністэрства адукацыі (2020), Граматай Цэнтральнага камітэта Беларускага прафесійнага саюза работнікаў адукацыі і навукі (2020), нагрудным знакам Упраўлення ўнутраных спраў «За адзнаку» (2020), юбілейным медалём «90 год пракуратуры Рэспублікі Беларусь», нагрудным знакам Міністэрства адукацыі «Выдатнік адукацыі» (2022).
Пераможца рэспубліканскага конкурса «Жанчына года-2021» у намінацыі «За лідарства і паспяховае кіраўніцтва».
Сям’я
У шлюбе з гісторыкам Юрыем Кітуркам, дырэктарам Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея. Пазнаёміліся яны, калі разам з вучобы ездзілі на бульбу.
Ярыла
Яры́ла — ва ўсходнеславянскай міфалогіі бог урадлівасці, вясны і пачуццёвага кахання. Пасля прыходу хрысціянства многія яго рысы атрымалі святы Юр'я і, магчыма, святы Пятро.
Мірны
Мі́рны — шматзначны тэрмін
Ярыла
Апісанне
Ярыла раз'язджаў на коні і быў апрануты ва ўсё белае. П. Шпілеўскі апісвае свята ў гонар Ярылы, якое спраўлялася да сярэдзіны ХІХ ст. Дзяўчаты выбіраюць самую прыгожую, прыбіраюць яе Ярылам і садзяць на белага каня. Ярылу абкружаюць не толькі дзяўчаты, а ўсе жыхары паселішча, старыя кіруюць карагодам, а ў кожнага з прысутных вянок са свежых кветак. Дзяўчыне даюць у адну руку чэрап, у другую - іржаныя каласы (першы атрыбут, верагодна, сімвалізаваў пераможаную зіму і ноч, другі - сілу жыцця і ўраджаю). Ярыла едзе па засеяных нівах, а карагод спявае песні, дзе паказана, як народ разумее Ярылу, як той спрыяе ўрадлівасці зямлі і нараджэнню дзяцей. Магчыма, што Ярыла ў народных уяўленнях мяняў свой узрост у залежнасці ад сезону года: вясна супастаўлялася з маладым Ярылам, лета - з болей сталым ("Стары Юрый..." - называе яго веснавая песня ).
У Юр'яў дзень Ярыла па загадзе маці адмыкае вароты неба і на белым кані прыязджае на зямлю, а з яго ўзнікненнем пачынаецца сапраўдная вясна. У гэты ж дзень упершыню выпускаюць скаціну ў поле. І ў наступныя дні, да канца красавіка, беларусы ўшаноўваюць Ярылу. Паданне малявала Ярылу як апекуна пачуццёвага кахання. Таму не лічылася злачынствам пад яго покрывам і саграшыць у каханні.
Святы Юрай
Пасля прыходу хрысціянства Ярыла стаў забывацца, але многія яго функцыі перайшлі да хрысціянскіх святых, у прыватнасці да Юр'я. Да яго таксама звярталіся, каб ён прагнаў зіму, пусціў у свет вясну, прынес добры ўраджай. Юрай (Юр'я) фігурыруе ў веснавых, юраўскіх, а таксама ў валачобных песнях, з'яўляецца ў народных баладах і паданнях. Ён - "божы ключнік", бо валодае залатымі ключыма, якімі кожную вясну адмыкае вясну і замыкае зіму, адмыкае неба, зямлю (каб адтуль выйшла раса, веснавая трава).
Настаў празнік - святы Юр'я.
Святы Юр'я ўперад пайшоў, асядлаў каня варанога,
паехаў прама да Бога.
Узяў ключы залатыя,
адамкнуў маці-зямліцу,
пусціў расу на ўсю зямліцу,
на ўсю зямлю вясеннюю.
У другой песні ён падае ключы Пятру, каб той адамкнуў зямлю і выпусціў траву - гэта наводзіць на думку аб некаторай тоеснасці двух персанажаў. Трэба, аднак, вызначыць, што ў некаторых сюжэтах Юр'я - заменнік не Ярылы, а Пяруна - асабліва ў матывах змагання са змеямі-пачварамі (цмокамі і інш).
Іншыя заменнікі Ярылы
Функцыі Ярылы былі размеркаваныя паміж шэрагам святых.
Саўранскэ
Саўранскэ (Савра́нське) — вёска ў Балцкім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Ярыла
Іншыя заменнікі Ярылы
Асабістай увагі варты святы Пятро, які выступай, верагодна, іпастассю летняга, сталага Ярылы (Юрай - веснавога, маладога Ярылы). У фальклоры і паданнях ён супрацьпастаўляецца Іллі, які пануе над грымамі і маланкамі (святы Пятро - над сонцам і цяплом). Лічылася, што ў канцы лета, калі надвор'е псуецца, - Ілля перамагае Пятра. Паколькі сам Ілля быў хрысціянскім заменнікам Пяруна, то паданні могуць утрымліваць рэшткі архаічнага міфа пра яго супрацьстаянне з Ярылам. У паданні, якое А. Сержпутоўскі запісаў у Палессі, святы Пятро стаў глухі ад старасці. Бог патрабуе ад яго несці дождж туды, "дзе просяць", а ён нясе туды, "дзе косяць".
У некаторых песнях функцыі надаюцца жывёлам: адамкнуць вясну залатымі ключыма і замкнуць зіму просяць "сізу галачку" ("Вылеці, сізая галачка, \ Вынесі залатыя ключы, \ Замкні халодную зіманьку, \ Адамкні цёплае лецечка..." ) ці пчалу. Жаваронкаў просяць прынесці "вясную красную". Не выключна, што некаторыя жывёлы былі набліжаныя да вобразу Ярылы ці выступалі нават яго зааморфнымі абліччамі. Пчол у валачобных і веснавых песнях часта называюць "ярымі", "яравымі".
Ярыла ў беларускай паэзіі
"Празь небыцьцё,
Трава
Бо мае ўладныя правы
Вогнебародага Ярылы...".
Зімовыя краты
Разбурыла вясна,
Ярыла-араты
Абудзіўся ад сна.
"Нам Юр’я агонь паслаў,
Да ўсіх дзевачак к агню сазваў.
Хадземце, дзевачкі, хадземце, мілыя,
Да агню...".
Эскадраны мінаносец Coutelas
Эскадраны мінаносец Coutelas — адзін з 13 эсмінцаў тыпу Claymore, пабудаваных для французскага флоту ў першым дзесяцігоддзі XX стагоддзя.
Метамарфоза (Міро)
Метамарфоза (Metamorphosis) — серыя калажаў-замалёвак Жуана Міро, зробленых паміж 1935 і 1936 годам. Серыя стала інтэрлюдзіяй да серыі «Карціны на мазаніце».
Як і наступная, серыя натхнёная стаўленнем мастака да палітычнай сітуацыі на той момант у Іспаніі ў цэлым і ў Каталоніі у прыватнасці, калі ва ўрад увайшлі кансерватыўныя міністры, што выклікала шэраг шырокіх пратэстаў.
Макуцкі сельсавет
Маку́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Юрацішкаўскага раёна Маладзечанскай вобласці. Цэнтр — вёска Макуці.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Юрацішкаўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Юрацішкаўскага сельсавета.
Уільям Хагінс
Сэр Уільям Хагінс (William Huggins;  — ) — англійскі астраном-аматар.
Пабудаваў прыватную абсерваторыю і ажыццявіў назіранні за спектральнымі лініямі выпраменьвання і паглынання розных нябесных аб'ектаў. Першым ужыў спектраскоп для дэталёвага даследавання зорак, паказаў розніцу паміж туманнасцямі і галактыкамі. У 1866 годзе ўпершыню выканаў спектраскапічныя назіранні новай зоркі (Новай Паўночнай Кароны 1866) і выявіў наяўнасць вакол яе газавай абалонкі, якая свеціцца ў лініях вадароду. Першая планетарная туманнасць, якую спектральна даследаваў Хагінс. была Туманнасць Каціны Глаз. У яго гонар названы кратары на Месяцы і Марсе, астэроід 2635 Хагінс.
Аперацыя «Вяртанне дадому» (1973)
Аперацыя «Вяртанне дадому» (Homecoming) — амерыканская назва працэдуры рэпатрыяцыі амерыканскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў палон падчас В’етнамскай вайны.
Паводле Парыжскага пагаднення аб спыненні агню і аднаўленні міру ў В’етнаме, бакі павінны былі абмяняцца палоннымі, захопленымі за час баявых дзеянняў. Аперацыя «Homecoming» праводзілася сіламі ВПС ЗША, якія забяспечвалі транспарціроўку амерыканскіх ваеннапалонных з Паўночнага В’етнама (у асноўным самалётамі C-141). Рэпатрыяцыя працягвалася з 12 лютага па 1 красавіка 1973 года. У агульнай складанасці быў вызвалены 591 амерыканскі грамадзянін, у тым ліку 457 чалавек, якія трапілі ў палон у Паўночным В’етнаме (амаль усе — лётчыкі), 122 — у Паўднёвым В’етнаме, 9 — у Лаосе, 3 — у Кітаі. У агульная колькасць рэпатрыяваных уваходзяць 25 грамадзянскіх кансультантаў і спецыялістаў. Некаторыя з вызваленых знаходзіліся ў палоне па восем гадоў.
Карабау (Атыраўская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1523 чалавекі (762 мужчыны і 761 жанчына). Паводле дадзеных перепісу 2009 года, у сяле пражывалі 1420 чалавек (736 мужчын і 684 жанчыны).
Сіннэ (Балцкі раён)
Сіннэ (Сінне́) — вёска ў Балцкім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Сяліцкі
Сяліцкі — прозвішча.
Пастаянная палата міжнароднага правасуддзя
Пастаянная палата міжнароднага правасуддзя Permanent Court of International Justice — судовы орган, які працаваў пры Лізе Нацый ў 1922—1940 гг., згодна з прынятым у 1920 г. статутам. Складаўся з 11, пазней 15 суддзяў. Рэзідэнцыя ў Гааге, затым у Жэневе (з 1940 года). Працоўныя мовы: англійская, французская. Распушчаны ў 1946 г.; пераемнікам Палаты стаў Міжнародны суд ААН.
Бэзімэннэ (Казятынскі раён)
Бэзімэннэ (Безіме́нне) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Зубкі (прыпыначны пункт)
Зубкі́ (, Зубки)  — прыпыначны пункт Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі ў Клецкім раёне Мінскай вобласці. Размешчаны за 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Зубкі; на лініі Асіповічы I — Русіно, паміж прыпыначным пунктам Дзягцяны і станцыяй Клецк.
Шайбакі (Шчучынскі раён)
Шайбакі́ (, Шейбаки) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Васілішкаўскага сельсавета.
Сутыкняльнае ўзбуджэнне
Сутыкняльнае ўзбуджэнне — адзін з працэсаў, у выніку якога ў спектры эмісійных туманнасцей — планетарных туманнасцей або абласцей H II — узнікаюць лініі выпускання.
У гэтых астранамічных аб'ектах большая частка атамаў іанізуецца фатонамі, якія выпраменьваюцца гарачымі зоркамі, размешчанымі ўнутры туманнасці. Ад атамаў пры гэтым аддзяляюцца электроны (званыя фотаэлектронамі), якія могуць сутыкацца з іншымі атамамі ці іонамі, прыводзячы іх ва ўзбуджаны стан. Калі ж узбуджаныя атамы вяртаюцца ў асноўны стан, яны выпраменьваюць фатон.
Такія лініі могуць назірацца толькі ў газах вельмі нізкай шчыльнасці (звычайна меншай за некалькіх тысяч часціц на кв. см). Пры больш высокіх шчыльнасцях адбываецца адваротны працэс сутыкняльнага дэўзбуджэння (тушэння), і атамы не паспяваюць выпраменьваць фатоны. Нават самы разрэджаны газ, атрыманы ў зямных умовах, занадта шчыльны, каб у яго спектры з'явіліся гэтыя лініі (таму пазней яны атрымалі назву забароненых ліній). Калі Уільям Хагінс упершыню вывучыў спектр туманнасці Кацінае Вока і выявіў лініі, якія не належалі ніводнаму вядомаму элементу, ён прыпісаў іх новаму элементу — небулію. Урэшце апынулася, што гэтыя лініі належаць двойчы іанізаванаму кіслароду, які знаходзіўся ў вельмі разрэджаным стане.
Лініі, выкліканыя сутыкняльным узбуджэннем, маюць важнае значэнне для даследаванняў газавых туманнасцей, таму што з іх дапамогай можна вымерыць шчыльнасць і тэмпературу газу.
Працэс сутыкняльнага ўзбуджэння падобны да катодалюмінесцэнцыі. І ў тым, і ў іншым працэсе атамы ўзбуджаюцца з-за сутыкнення з электронамі, аднак катодалюмінесцэнцыя выклікаецца штучна (прамым апрамяненнем электронамі, а не святлом), яна не з'яўляецца спантаным працэсам, можа назірацца ў (адносна) шчыльных газах.
Спаса-Праабражэнская царква (Лепель)
Спаса-Праабражэнскі сабор
У 1841—1844 гадах у цэнтры горада быў узведзены Спаса-Праабражэнскі сабор. Будынак быў збудаваны з цэглы па праекце П. А. Порты, які быў распрацаваны ў 1835 годзе.
У 1896 годзе віцебскі архітэктар У. Ф. Коршыкаў склаў новы праект сабора. Сабор меў тры прастолы. Пад бляшаным дахам, афарбаваным у зялёны колер, узвышаўся вялікі сферычны купал, над галоўным фасадам — 3-ярусная званіца са шпілем з пазалочаным крыжам. Царква мела тры ўваходы. У інтэр’еры было тры іканастасы. У 1950 годзе сабор быў разбураны.
Новы храм
У 1996 годзе з блаславення кіраўніка Віцебскай епархіі Архіепіскапа Дзімітрыя прынята рашэнне адрадзіць дзейнасць парафіі.
У кастрычніку 2003 года прыход набыў будынак, які належыў Лепельскаму электрамеханічнаму заводу. У пачатку 2004 года пачаліся першыя набажэнствы.
IC 866
IC 866 — галактыка тыпу SBb (кампактная выцягнутая галактыка) у сузор'і Валасы Веранікі.
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Старынкі (Лосненскае сельскае паселішча)
Старынкі (Старинки) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мурыгінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Старынкі абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці ў 10 км на паўночны-захад ад Пачынка, у 2 км на ўсход ад аўтадарогі, ля дароги. У 5 км на паўднёвы-ўсход ад вёскі размешчаны прыпыначны пункт.
Талінская ратуша
Та́лінская ра́туша (Tallinna raekoda) — будынак сярэднявечнай ратушы, знаходзіцца ў Старым горадзе Таліна побач з Ратушнай плошчай. Гэта адзіная непашкоджаная ратуша гатычнага стылю ў Паўночнай Еўропе.
Гісторыя
У пісьмовых крыніцах Талінская ратуша была згаданая ўпершыню ў 1322 годзе. У той час гэта быў аднапавярховы будынак з вапняку. У канцы XIV стагоддзя, калі гандлёвае значэнне Таліна ў Ганзейскім саюзе ўзрасло, ратушу пачалі пашыраць. XV стагоддзе — час найбольшага культурнага і гандлёвага росквіту Таліна. Пры перабудове ратушы ў 1402—1404 гг. яе пашырылі на аркаду, на другім паверсе пабудавалі ўрачыстыя залы, будынак набыў прадстаўнічую вежу. У такім выглядзе ратуша адпавядала патрабаванням заможнага Ганзейскага горада.
Мікалай Іванавіч Батвінкоў
Мікалай Іванавіч Батвінкоў (, в. Барысавічы, Клімавіцкі раён, Магілёўская вобласць — ) — беларускі ўрач-хірург. Доктар медыцынскіх навук (1977), прафесар (1979). Член-карэспандэнт Беларускай акадэміі медыцынскіх навук.
Біяграфія
Скончыў Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (1960; аспірантура, 1965). Працаваў у Селіванаўскай участковай бальніцы (Гродзенскі раён; 1960, галоўны ўрач), галоўным ўрачом Гродзенскага раёна (1961), Карэліцкай цэнтральнай раённай бальніцы (1962—1968, намеснік галоўнага ўрача, загадчык хірургічнага аддзялення), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1968, лячэбны факультэт, 1-я кафедра хірургічных хвароб, прафесар, у 2011—2015 — загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: хірургія органаў грудной клеткі і брушной поласці (арганазахоўваючыя аперацыі пры язвавай хваробе страўніка і дванаццаціперснай кішкі, рэканструкцыйная хірургія жоўцевых пратокаў); лапараскапія; метабалічныя парушэнні пры халецыстыце, механічнай жаўтусе; флебалогія (хірургія глыбокіх вен ніжніх канечнасцей).
Узнагароды
Званне «Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь» (1997).
Чыклая
Чыклая (Chiclayo) — горад на поўначы Перу, за 770 км ад сталіцы Лімы. Насельніцтва складае каля 638 тысяч чалавек.
Білапілля (Казятынскі раён)
Білапілля (Білопі́лля) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Робінсан
Робінсан (Robinson) — прозвішча.
Шалкова
Шалко́ва (, Шелково, да 1962 года — Вялікае Шалкова) — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Гомельскага сельсавета.
Вёска знаходзіцца каля правага берага ракі Сомніца.
Да 10 кастрычніка 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Завозерскага сельсавета.
Гырма Уольдэ-Гіоргіс Лука
Гырма Уольдэ-Гіоргіс Лука (Girma Wolde-Giorgis Lucha, ግርማ ወልደ ጊዮርጊስ / Gərma Wäldä Giyorgis; нар. у снежні 1924, Адыс-Абеба, Эфіопія) — абраны парламентам прэзідэнт Эфіопіі з 8 кастрычніка 2001, пераабраны 9 кастрычніка 2007 года на другі тэрмін. Належаў да народу арома.
Гарадзянка
Гарадзя́нка (, Городянка) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Старашклоўскага сельсавета.
Гісторыя
Згадваецца ў 1643 як вёска Гарадзёнка ў складзе Шклоўскай воласці ў Аршанскім павеце ВКЛ.
Борэ
Борэ (Bore) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Эмілія-Раманья, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Парма.
Насельніцтва складае 833 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 19 чал./км². Займае плошчу 43 км². Паштовы індэкс — 43030. Тэлефонны код — 0525.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
IC 867
IC 867 — галактыка тыпу SBc у сузор'і Валасы Веранікі.
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Міхаіл Мікалаевіч Загоскін
Міхаіл Мікалаевіч Загоскін (Михаил Николаевич Загоскин) (14 (25) ліпеня 1789, с. Рамзай Пензенскага ўезда, зараз Макшанскага раёна Пензенскай вобласці — 23 чэрвеня (5 ліпеня) 1852, Масква) — рускі пісьменнік, драматург, аўтар гістарычных раманаў.
Hovenia dulcis
Hovenia dulcis — лістападнае дрэва сямейства.
Міхаіл Мікалаевіч Загоскін
З 1802 года служыў у Санкт-Пецярбургу, падчас Айчыннай вайны 1812 года паступіў у апалчэнне, быў паранены пад Полацкам. Пасля вайны быў дырэктарам шэрагу маскоўскіх тэатраў, з 1842 года — дырэктар Аружэйнай палаты.
У літаратуры дэбютыраваў камедыяй «Гарэзнік» («Проказник») (1815). У яго п'есах «Багатонаў в вёсцы, ці Сурпрыз самому сабе» («Богатонов в деревне, или Сюрприз самому себе») (1821), «Урок халастым, ці Спадчыннікі» («Урок холостым, или Наследники») (1822), «Вясковы філосаф» («Деревенский философ») (1822), «Рэпетыцыя на станцыі» («Репетиция на станции») (1827), «Благародны тэатр» («Благородный театр») (1827) знаходзяць перайманне французскай камедыі. Першы раман — «Юры Міласлаўскі, альбо Рускія ў 1612 годзе» («Юрий Милославский, или Русские в 1612 году») (1829) карыстаўся вялікай папулярнасцю. Іншыя раманы і аповесці:
Пра прыжыццёвую папулярнасць Загоскіна гаворыць такі факт: у вядомай камедыі Гогаля «Рэвізор» галоўны герой, прайдзісвет Хлестакоў, спрабуе выдаць за сваю літаратурную творчасць менавіта раман «Юры Міласлаўскі», але прысутныя ўзгадваюць, што гэта «спадара Загоскіна сачыненне», і Хлестакову даводзіцца апраўдвацца.
Hovenia dulcis
Батанічнае апісанне
Салодкія духмяныя пладаножкі ядомыя ў неапрацаваным відзе і па смаку нагадваюць кіславатыя разынкі. У засушаным выглядзе пладаножкі могуць выкарыстоўвацца падобна разынкам.
Арэал і экалогія
Паходзіць з Японіі, Усходняга Кітая, Карэі і перадгор’яў Гімалаяў, дзе яно можа расці на вышынях да 2000 м над узроўнем мора, на суглінкавых або вільготных пясчаных глебах.
Блажыіўка
Блажыіўка (Блажі́ївка) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Шумылавэ
Шумылавэ (Шумилове) — вёска ў Балцкім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Труханава (Пачынкаўскі раён)
Труханава (Труханово) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мурыгінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Труханава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Электрамабіль
Электрамабіль (ад электра… + mobilis рухомы) — аўтамабіль, што прыводзіцца ў рух электрарухавіком, які сілкуецца ад змешчанай на гэтым жа аўтамабілі крыніцы току. У якасці крыніцы сілкавання выкарыстоўваюць электрычныя акумулятары, суперкандэнсатары, паліўныя элементы. Для гібрыдных аўтамабіляў для прыводу электрарухавіка служыць бензінавы або дызельны рухавік.
Вызначаюцца бясшумнасцю, бяздымнасцю, прастатой кіравання і высокімі дынамічнымі якасцямі, але маюць малы запас ходу, вялікую масу.
XIX стагоддзе
Электрамабіль з’явіўся раней, чым рухавік унутранага згарання. Першы электрамабіль у выглядзе каляскі з электраматорам быў створаны ў 1841 годзе.
Спецыяльны рэкордны электрамабіль з кулепадобным кузавам La Jamais Contente 29 красавіка альбо 1 мая 1899 года, кіраваны гоншчыкам Камілам Жанаццы, першым пераадолеў 100-кіламетровы (62 мілі/гадзіна) бар’ер хуткасці на сушы. Афіцыйны рэкорд хуткасці склаў 105,882 км/г. Пазней вядомы амерыканскі канструктар электрамабіляў Уолтар Бэйкер дасягнуў хуткасці 130 км/г. Рэкорд па далёкасці прабегу на адной зарадцы паставіў электрамабіль фірмы «Борланд Электрык», праехалі 103,8 мілі (167 км) ад Чыкага да Мілуокі. На наступны дзень (пасля перазарадкі) электрамабіль вярнуўся ў Чыкага сваім ходам. Сярэдняя хуткасць склала 55 км/г.
Першая палова XX стагоддзя
Першапачаткова запас ходу і хуткасць у электрычных і бензінавых экіпажаў былі прыкладна аднолькавымі. Галоўным мінусам электрамабіляў была складаная сістэма падзарадкі. Паколькі тады яшчэ не існавала ўдасканаленых пераўтваральнікаў пераменнага току ў пастаянны, зарадка ажыццяўлялася вельмі складаным спосабам. Для падзарадкі выкарыстоўваўся электраматор, які працаваў ад пераменнага току. Ён круціў вал генератара, да якога былі падлучаныя батарэі электрамабіля. У 1906 годзе быў вынайдзены параўнальна просты ў эксплуатацыі выпрамнік току, але гэта істотна праблему падзарадкі не вырашыла.
У першай чвэрці XX стагоддзя шырокае распаўсюджванне атрымалі электрамабілі і аўтамабілі з паравой машынай. У той час з усяго колькасці аўтамабіляў ЗША 38 % мелі электрычныя рухавікі, 40 % — паравыя, 22 % — бензінавыя. Значнае распаўсюджванне ў пачатку стагоддзя атрымалі і грузавыя электрамабілі, а таксама электрычныя амнібусы (электробусы).
Другая палова XX стагоддзя
Адраджэнне цікавасці да электрамабіляў адбылося ў 1960-я гады з-за экалагічных праблем аўтатранспарту, а ў 1970-е гады, і з-за рэзкага росту кошту паліва ў выніку энергетычных крызісаў.
Аднак пасля 1982 года цікавасць да электрамабіляў зноў спала. Гэта было выклікана рэзкім змяненнем кан’юнктуры на нафтавым рынку і слабымі эксплуатацыйнымі паказчыкамі доследных партый з-за недахопаў хімічных крыніц энергіі.
У пачатку 1990-х гадоў штат Каліфорнія быў адным з самых загазаваных рэгіёнаў ЗША. Таму Каліфарнійскім Камітэтам Паветраных Рэсурсаў (CARB) было прынята рашэнне — у 1998 годзе 2 % прадаваных у Каліфорніі аўтамабіляў не павінны вырабляць выхлапаў, а да 2003 годзе — 10 %. Кампанія General Motors адрэагавала адной з першых і з 1996 года пачала серыйны выпуск мадэлі EV1 з электрычным прывадам. Некаторыя аўтавытворцы таксама пачалі продажу электрамабіляў у Каліфорніі. Асноўнай масай карыстальнікаў EV1 стала галівудская багемная публіка. Усяго з 1997 года ў Каліфорніі было прададзена каля 5500 электрамабіляў розных вытворцаў.
Затым патрабаванне нулявой эмісіі было заменена на патрабаванне нізкай эмісіі. Амаль усе вырабленыя электрамабілі ў 2002 годзе былі канфіскаваныя ў карыстальнікаў і знішчаныя (толькі Toyota пакінула некаторым уладальнікам электрычныя RAV-4). У якасці прычыны называлася заканчэнне тэрміну службы акумулятараў. GM адмовіла арандатарам EV1 ў сказе выкупіць электрамабілі. Таксама GM хавала ад іх намер знішчыць канфіскаваныя EV1. Падрабязна аб гэтай гісторыі распавядаецца ў навукова-папулярным фільме 2006 года «Хто забіў электрамабіль?» (Who killed electric car?Who killed electric car?).
XXI стагоддзе
У апошнія гады ў сувязі з бесперапынным ростам кошту на нафту электрамабілі зноў сталі набіраць папулярнасць. У рэпартажы CBS News «Could The Electric Car Save Us?» (англ.) паведамляецца, што ў 2007 г. зноў пачалося разгортванне прамысловай вытворчасці электрамабіляў. У сувязі з гэтай тэндэнцыяй рэжысёр фільма «Хто забіў электрамабіль?» Крыс Пэйн (Chris Paine) выпусціў працяг пад назвай.
22-23 мая 2010 года пераробленая ў электрамабіль Daihatsu Mira EV, тварэнне Японскага клуба электрамабіляў, праехала 1003,184 кіламетра на адным зарадзе акумулятара.
24 жніўня 2010 года электрамабіль «Venturi Jamais Contente» з літый-іоннымі акумулятарамі, на салёным возеры ў штаце Юта, усталяваў рэкорд хуткасці 495 км/г на дыстанцыі ў 1 км. Падчас заезду аўтамабіль развіваў максімальную хуткасць 515 км/г.
27 кастрычніка 2010 года электрамабіль «lekker Mobil» канвертаваны з мікравэна Audi A2 здзейсніў рэкордны прабег на адной зарадцы з Мюнхена ў Берлін даўжынёй 605 км ва ўмовах рэальнага руху па дарогах агульнага карыстання, пры гэтым былі захаваны і дзейнічалі ўсе дапаможныя сістэмы, уключаючы ацяпленне. Электрамабіль з электрарухавіком магутнасцю 55 кВт быў створаны фірмай «lekker Energie» на аснове літый-палімернага акумулятара «Kolibri» фірмы «DBM Energy». У акумулятары было назапашана 115 кВт·г, што дазволіла электрамабілю праехаць увесь маршрут з сярэдняй хуткасцю 90 км/г (максімальная на асобных участках маршруту складала 130 км/г) і захаваць пасля фінішу 18 % ад першапачатковага зарада. Па дадзеных фірмы DBM Energy, электрапагрузчык з такім акумулятарам змог бесперапынна прапрацаваць 32 гадзіны, што ў 4 разы больш, чым з звычайным акумулятарам. Прадстаўнік фірмы «lekker Energie» сцвярджае, што акумулятар «Kolibri» здольны забяспечыць сумарны рэсурсны прабег да 500 000 км.
29 лістапада 2010 года пераможцам конкурсу Еўрапейскі аўтамабіль года ўпершыню абвешчаны электрамабіль мадэлі Nissan Leaf, які атрымаў 257 ачкоў.
У чэрвені 2013 года з невялікім інтэрвалам гоначнымі электрамабілямі ZEOD RC японскай кампаніі Nissan і B12/69EV брытанскай кампаніі Drayson Racing Technologies былі ўсталяваныя чарговыя сусветныя рэкорды хуткасьці сярод электрамабіляў — 300 км/г і 330 км/г адпаведна.
Экалагічны скандал Дызельгейт з Фольксвагенам падштурхнуў многіх аўтавытворцаў да вытворчасці электрамабіляў. Актыўна вядуцца распрацоўкі электрамабіляў у Кітаі.
У студзені 2017 года электрамабіль Rimac Concept_One выйграў дрэг-гонку ў аднаго з самых хуткіх бензінавых аўтамабіляў у свеце — Bugatti Veyron.
У 2019 годзе продажы электрамабіляў у Еўропе дасягнулі 383 660 адзінак.
Параўнанне з іншымі транспартнымі сродкамі
Электрамабілі адрозніваюцца нізкімі транспартнымі выдаткамі. Ford Ranger спажывае 0,25 кВт·г на адзін кіламетр шляху, Toyota RAV4 EV — 0,19 кВт·г на кіламетр. Сярэдні гадавы прабег аўтамабіля ў ЗША складае 19200 км (г. зн. 52 км у дзень). Пры кошту электраэнергіі ў ЗША ад 5 да 20 цэнтаў за кВт·г кошт гадавога прабегу Ford Ranger складае ад $240 да $1050, RAV-4 — ад $180 да $970.
ККД цягавага электрарухавіка складае 88-95 %.
Электрамабілі, абсталяваныя акумулятарнымі батарэямі
Акумулятарныя электрамабілі з’яўляюцца самым першым і простым выглядам электрамабіляў. Першыя працаздольныя мадэлі былі пабудаваныя яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. Актыўна выкарыстоўваліся ў ЗША аж да 20-х гадоў XX стагоддзя. На працягу 30-40 гг. найбольш актыўна ўжываліся ў Нямеччыне. З 1947 г. шырока выкарыстоўваюцца ў Англіі.
Прынцыповая схема акумулятарнага электрамабіля ў агульным выпадку наступная: акумулятарная батарэя праз сілавую электраправодку і сістэму рэгулявання (кіравання) цягавага электрарухавіка злучаецца з ЦЭР, які, у сваю чаргу, праз карданны вал перадае галоўнай перадачы круцільны момант.
Тэхніка-эканамічныя параметры дадзенага тыпу электрамабіляў, перш за ўсё, залежаць ад характарыстык прымяняюцца акумулятарных батарэй. Велічыня жаданага прабегу электрамабіля на адзін зарад батарэі (запас ходу) прама прапарцыйная адносінах вагі акумулятарнай батарэі да поўнага вазе электрамабіля. Залежнасць вагі батарэі ад грузападымальнасці аўтамабіляў значна вышэй, чым залежнасць вагі карбюратарны рухавіка ад грузападымальнасці аўтамабіля.
Электрамабілі, абсталяваныя паліўнымі элементамі
Характэрнай асаблівасцю электрамабіляў, аснашчаных ПЭ (паліўнымі элементамі), з’яўляецца тое, што маса энергасілавой устаноўкі не змяняецца пры змене яе энергаёмістасці, а павелічэнне запасу ходу можа быць дасягнута за кошт павелічэння масы паліва ў паліўных баках (як у аўтамабілях з РУЗ).
Такім чынам, з аднаго боку, ПЭ дазваляюць істотна павысіць запас ходу электрамабіля, але, з іншага боку, паліва для іх мае высокі кошт, а таксама можа быць таксічным і пры перапрацоўцы ў ПЭ вылучаць у атмасферу шкодныя рэчывы.
У электрамабілях з паветрана-алюмініевымі электрахімічнымі генератарамі для атрымання электрычнага току выкарыстоўваецца працэс акіслення алюмінія ў паветрана-алюмініевым паліўным элеменце.
Электрамабілі на сонечных батарэях
Існуе мноства канструкцый электрамабіляў на сонечных батарэях, так званых «сонцамабіляў», аднак іх агульнай праблемай з’яўляецца нізкі ККД батарэй (звычайна каля 10-15 %, перадавыя распрацоўкі дазваляюць дамагчыся 30 %), што не дазваляе запасіць значная колькасць энергіі за дзень, скарачаючы сутачны прабег; да таго ж сонечныя элементы бескарысныя ноччу і ў пахмурнае надвор’е. Другая праблема — дарагоўля сонечных батарэй.