cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мытная сістэма Вялікага Княства Літоўскага
Мытны збор у XIII стагоддзі
У той час мытны збор ажыццяўляўся звычайным зборам грошай з прыезджых. Існавала два віды мытных пошлін: вадзяное мыта (спаганялася з лодак) і сухое мыта (пошліна з вазоў). Парожнія судны пошліны не плацілі. Калі хто-небудзь спрабаваў ухіліцца ад выплаты, то пры затрыманні плаціў падвойны штраф з кожнага воза ці судна. Мытняй кіраваў прызначаны княскі кіраўнік — цівун з памагатымі. Гандаль па тым часе была дастаткова ажыўленай. Напрыклад, праз Полацак вывозілі аўчыну, пушніну, воск, хмель. Увозілі мячы, сякеры, бурштын, вырабы з бронзы, срэбра, жалеза.
Мыта ў XIV—XV стагоддзях
Мыта (цло) у Вялікім Княстве Літоўскім — гэта пошліна, якая спаганялася казной ВКЛ з мясцовых купцоў за ўвоз і вываз тавараў за мяжу, а таксама з іншаземцаў за продаж тавараў на мясцовых рынках або за правоз па тэрыторыі дзяржавы. З утварэннем Вялікага Княства Літоўскага збор мыта пераходзіў ад удзельных князёў да вялікага князя літоўскага. Таможныя зборы з купцоў за перавозкі па тэрыторыі дзяржавы, увоз і вываз, а таксама за продаж розных тавараў на мясцовых рынках складалі значную долю казны. Мытную пошліну плацілі як мясцовыя купцы, так і замежныя «госці». І не толькі грашыма, але і некаторымі таварамі (тканіны, мяхі). У «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага Штаба» (1863) гаворыцца: «Каля таго ж часу (гаворка ідзе пра 1411 год) у Брэсце з’явіліся аўгустынскія манахі, якім былі аддадзены шырокія пляцы паміж Мухаўцом і Бугам для пабудовы, а на іх утрыманне вызначаны даходы з брэсцкай пошліны 4 капы шырокіх грошаў…». Гэта значыць, ужо ў 1411 годзе існавала брэсцкая таможня.
Мытная дзейнасць адлюстравана ў дакументах дзяржаў, з якімі гандлявалі купцы ВКЛ, у прыватнасці ў справах прыказа, Рыжскай гандлёвай кнізе за 1280—1352 гады, у мытных рэестрах некаторых польскіх гарадоў. Захаваліся мытныя кнігі Брэста за 1583 і 1605 гады, Віцебска — за 1605, Гродна Гродна — за 1600, 1605, 1764, Магілёва — за 1612, 1708, Полацка 1708, Мінска — за 1708. Яны дазваляюць меркаваць аб развіцці рамёстваў і гандлю ў гарадах ВКЛ, міжнародных гандлёвых шляхах, сувязях княства з Расіяй, Украінай, Прыбалтыкай.
Недахопам мытных кніг з’яўляецца адсутнасць вестак аб таварах, якія ўвозіліся і вывозіліся шляхтай і духавенствам. Згодна з прывілеем Жыгімонта I, шляхта і духавенства Польшчы асвабаждалася ад пошлін, калі тавары везлі не на продаж, а для ўласных патрэб. З сярэдзіны XVI стагоддзя да 1764 года ад платы за вываз са сваіх маёнткаў тавараў (лес, лён, пянька, паташ і інш.) шляхта таксама вызвалялася. Толькі ў 1772 годзе, падчас Першага падзелу Рэчы Паспалітай, былі ўведзены тры пошліны, якія ахоплівалі ўсе сацыяльныя групы Рэчы Паспалітай: шляхецкае мыта, купецкае мыта і мыта ад солі. У мытных кнігах гэтыя пошліны фіксаваліся асобна.
Для найбольш эканамічна развітых рэгіёнаў улады маглі адмяніць мытныя зборы. Вялікакняскі прывілей (1432) брата Вітаўта Жыгімонта Кейстутавіча гарантаваў жыхарам Вільні права свабоднага гандлю. А Казімір IV Ягелончык, даючы віленскім мяшчанам права не плаціць мытных пошлін на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, у 1440 годзе спасылаўся на векавыя звычаі, устаноўленыя яшчэ пры Альгерде.
Нягледзячы на руска-літоўскую вайну 1487—1494 гг., купцы не пераставалі ездзіць, але скардзіліся на павышэнне пошлін, якія адвольна ўводзіліся мясцовымі ўладамі ВКЛ («смаленскі мыт», «прамытіліся есте менскія мыта»). Даходзіла да таго, што купцоў «садзілі ў калодкі». За вызваленне патрабавалі выкуп. Бывалі выпадкі канфіскацыі тавару, у асноўным гэта — футра, воск, зброя і даспехі. Вядомы выпадак з маскоўскім купцом Івашкам Пярфуравым, які ехаў у 1492 годзе з Царграда праз ВКЛ і памер у Крэва. Мясцовыя ўлады забралі ягоны тавар і не хацелі аддаваць сваякам. Скаргі дайшлі да караля. Мясцовыя ўлады апраўдваліся: каб не плаціць мыта, купцы ездзяць «новымі шляхамі», таму іх адлоўліваюць і штрафуюць (прамыты). З часам прамытам стала называцца кантрабанда, а прамытнікамі — кантрабандысты.
Каб пазбегнуць пошлін, купцы часам спрабавалі спыняцца ў гарадскіх жыхароў. Таму ў 1567 годзе Жыгімонт ІІ Аўгуст загадаў усім мяшчанам ВКЛ пад пагрозай штрафу ў 500 кап грошаў не ўпускаць прыезджых купцоў, якія «тавары свае развязваючы, з возаў выкладваюць і ўтойваюць».
Многія гарады ВКЛ мелі так званае «права склада», у адпаведнасці з якім іншаземныя купцы, якія не змаглі па нейкіх прычынах прадаць свае тавары ў канкрэтным горадзе, маглі везці іх далей толькі пасля вызначанага прывілеем тэрміну захоўвання, — да шасці месяцаў. Парушэнне каралася канфіскацыяй тавару. Такое права складзіравання было дадзена Гродна, Брэсту, Віцебску, Полацку і некаторым іншым гарадам (у першую чаргу размова ідзе аб прыгранічных гарадах). У прывілеі Магілёву склады называліся «каморамі для складання прамоў і тавараў». Сутнасць права заключалася ў тым, што іншаземныя купцы пакідалі свае тавары на складах, а далейшае перамяшчэнне тавараў па тэрыторыі ВКЛ праводзілася мясцовымі купцамі, якія як бы выступалі пасярэднікамі паміж іншаземнымі купцамі і пакупніком-адрасатам. Напрыклад, гэта прапісана ў прывілеях 1498 і 1580 годоў: «…вольна будзе таварамі і куплямі ўсякімі як у Полацку, так і ва ўсім панстве нашым… купчыці і гандляваць ніякага мыта гандлёвага не плацячы».
Мытная сістэма ў XVI стагоддзі
Калі ў канцы XV стагоддзя ў ВКЛ налічвалася 83 гарады, то ўжо ў канцы XVI было 530, а без украінскіх і падляшскіх земляў, якія адышлі да Польшчы, — 380. Найбольш буйныя гарады гэтага перыяду — Брэст, Віцебск, Гродна, Мінск, Навагрудак, Полацк. У XV стагоддзі гандлёва-рамеснымі цэнтрамі станавіліся і селішчы, раней былыя крэпасцямі: Ліда, Орша і інш.
У XVI стагоддзі рамесная вытворчасць, якая развіваецца, спрыяла росту тавараабароту. Праз ВКЛ праходзілі гандлёвыя шляхі з Польшчы, ганзейскіх гарадоў, Крыма і т. д. Знешні гандаль вёўся купцамі і багатай шляхтай, якая са сваіх маёнткаў адпраўляла тавары да балтыйскіх партоў і далей у краіны Заходняй Еўропы. Гандлёвыя шляхі праходзілі праз Беларускае Падняпроўе (уключаючы Барысаў, Оршу, Мсціслаў, Бабруйск, Рэчыцу). Шэраг гандлёвых шляхоў ішоў з Усходу на Захад праз Смаленск, Полацк. Для зручнасці вядзення гандлю ў многіх гарадах ВКЛ размяшчаліся спецыяльныя двары, дзе жылі замежныя купцы: рускія, немцы, палякі і інш.
Пры вялікім князю Аляксандру Ягелончыку ў 1492—1506 гадах створаны мытныя акругі (мыты). У XVI стагоддзі іх было 11: валынскі з галоўнымі каморамі ў Луцку і ва Уладзіміру-Валынскім, віленскі з каморамі ў Вільні і Мінску, віцебскі, дзісненскі, кіеўскі, ковенскі, магілёўскі, наваградскі, падляшскі з каморамі ў Брэсце і Бельску, полацкі і смаленскі мыты. Цэнтрамі былі буйныя рэгіянальныя мытні — галоўныя мытныя каморы, якіх часам налічвалася некалькі. Ім падпарадкоўваліся мытныя каморы і іх падраздзяленні — прыкаморкі. У мястэчках і сёлах знаходзіліся пасты мытнай варты. Каморы і прыкаморкі былі ў Ашмянах, Бабруйску, Віцебску, Крычаве, Мазыры, Навагрудку, Радашковічах, Рэчыцы, Вінніце, Жітоміры, Дубне і інш. З 1643 года каморы працуюць у Бары, Лоеве, Нежыне, Чарнігаве, Чарнобылі.
Збор з солі і воску з пачатку XVI стагоддзя адбываўся ў асаблівых месцах — саляных і васковых каморах. Каморы знаходзіліся толькі ў вялікакняскіх гарадах, а прыкаморкі ў прыватнаўласніцкіх маёнтках. У Статутнай грамаце вялікага князя Жыгімонта Кіеўскай зямлі ад 8 снежня 1507 года гаворыцца: «…А мыта новыя так устаўляем: дзе б даўно не бывалі за продкаў нашых, за вялікага князя Вітаўта і за Жыкгімонта і перш за за бацькі нашага і за брата нашага караля яго літасці, тут і цяпер не патрэбы ваяводам нашым мыт новых уставлять, ніжлі старыя вечныя мыты маюць лаянкі па-даўнейшаму: бо мы даўніны не рушаем, а навіны не ўводзім, хочам усё па тым меці, як будзем было за вялікага князя Вітаўта і за Жыкгімонта».
Першыя дакументальна пацверджаныя звесткі аб мыце гарадзенскім адносяцца да 1480-х гадоў. У ліпені 1486 года вялікі князь Казімір IV Казімір паведамляў гарадзенскага намесніка аб аддачы на водкуп маставога гарадзенскага мыта і патрабаваў сачыць каб перавоз тавару ажыццяўляўся толькі па гэтым мосце. Мост знаходзіўся пад адхонам Ніжняга замка (Акольнага горада). Захавалася гродзенская мытная кніга за 1600 год, — «Рэестр мыта старога каморы мытнай за вытворчасцю Стэфана Ільковіча» на 123 лістах у скураной вокладцы. «Якуб Пратасевіч заявіў жалеза 18, даў мыта 215 грошаў… Ілля Шмайловіч, габрэй гродзенскі, заявіў у Вільні мёд 10, даў мыта 1 кап…. Абрам, габрэй гродзенскі накіраваў у Коўна на двух вазах мыла, мыта 5 грошаў… Ян Пшавобскі прывез у Гродна тры вазы жалеза, мыта 30 грошаў…».
З пачатку XVI стагоддзя соль і воск падвяргаюцца асабліваму падаткаабкладанню, за іх правоз плацяць васкоўнічае і салянічае. Саляныя і васковыя каморы размяшчалі па тым жа прынцыпе, што і мытныя, каб ахапіць, па магчымасці, усю сетку гандлёвых шляхоў. З 1520-х гадоў яны здаюцца ў арэнду. Салянымі каморамі называліся не толькі мытні, але і склады солі, прызначаныя для гандлёвага абароту.
Для таго, каб гандляры не абышлі мытні па малых рэках, мыту з купцоў, якія ішлі або вярталіся з Рыгі, збіралі на Дзвіне і ў мястэчках: Друе, Сар’е, Дзісне. У XVI стагоддзі Друя была галоўным прыкаморкам для тавара, які ўвозіўся ў ВКЛ. Напрыклад, у 1552 годзе там бралася пошліна з кожнага струга грашыма (4 грошы з бочкі селядцоў «на караля», 10 грошаў са струга «на ваяводу полацкага») або натурай, — па два селядцы «на ваяводу полацкага», ці часткай тавару: соллю, шкурамі, кавалкаў воску і інш. З уваходжаннем Інфлянты ў склад Рэчы Паспалітай, Дынанбург ў 1682 годзе перахапіў статус галоўнага мытнага пункта на выхадзе з Лівоніі ў ВКЛ.
У ВКЛ мелася вялікая колькасць разнавіднасцяў мыта, якія перайшлі з ранняга сярэднявечча: старое-звычайнае, новапавышанае, скопнае (за шкуры), раўнамернае (за абмер тавару), цяжэйшае, вазовае, маставое, васкоўнічае, салянае, рыбнае, перавознае, дарожнае, балотнае, аргішавае (караваннае), банарт (памежнае), грэбельное; розныя мясцовыя — наваградскае, мінскае, берасцейскае, гродзенскае, бельскае і інш. Кіраваліся мытныя акругі двума спосабамі: 1) загадванне мытнымі зборамі праз давераных асоб, якія атрымлівалі за службу фіксаваную плату, г.зн. «да дакладнай рукі»; 2) арэнда мытных збораў на пэўных умовах. Найбольш распаўсюджанай была аддача мытных збораў на водкуп. Такая сістэма існавала і да ўтварэння акруг. Напрыклад, у 1449 годзе дараваў «Казімір, Божай ласкай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі і жамойцкі і іншых… берасцейскае мыта Бэнку Шаневічу вечна, на кожны год па трыста кап грошаў. А калі мыта палепшыцца, яму падвышаць; а пад ім нікому не падкупляць». Гэта значыць, арандатар выплачваў у казну пэўную суму, астатняе пакідаў сабе. У 1487 годзе Казімір IV апавяшчаў свайго берасцейскага намесніка аб аддачы на водкуп мытаў: «Прадалі есьмо мыта Берасцейскае і Дарагічанскае і Бельскае і Гродзенскае на тры гады за тры тысячы кап грошай і за трыста кап грошай, на год па тысячы капаў і па сто капаў». У пачатку XVI стагоддзя берасцейскі збор вырас да 1100 кап грошаў у год.
У 1556—1559 гг. арэндная плата магілёўскай каморы з прыкаморкамі складала тысячу кап грошаў літоўскіх у год, звыш таго мяхамі на 40 кап грошаў літоўскіх. У 1583 годзе яна ўзрасла да дзвюх тысяч кап грошаў. Арандатарамі магілёўскай каморы ў канцы XVI—першай палове XVII стагоддзя былі слуцкія князі, Мікалай Сапега, віленскі купец Севасцьян Міхновіч. У 1579 годзе магілёўскую «камору» арандаваў брэсцкі ліхвяр Айзік Якубовіч, у 1643 — аршанскі Ісай Нахімовіч. Магілёўская камора здавалася разам з кармамі, васкабойняй, вагавым і іншымі гандлёвымі зборамі, якія спаганяліся ў горадзе.
Мытнікі-адкупшчыкі звычайна кіравалі галаўной каморой. У кожнай мытні знаходзіліся ў штаце асаблівыя даведцы (паборцы) і пісары мытныя, якія прызначаюцца самімі мытнікамі. Непасрэдна аглядалі тавар і збіралі пошліны — «рабілі пабор» асаблівыя слугі — «даведцы паборавыя». У каморы было не менш за 10 чалавек. У кожнай мытні мелася пячатка — «сігнет». З XV стагоддзя ў кожнай каморы і прыкаморцы мелася «мытная скрынка» — куфар для сабраных грошай. Штогод вялікаму князю падавалася справаздача — «лічба». Стандартная працэдура тагачаснага мытнага афармлення (шацунка) выглядала так. Купец з таварам з’яўляўся ў мытную камору, або пасля накіраванага ім звароту да яго прыходзілі на гасціны двор паборцы. Яны «хілілі» (аглядалі) тавар і «давалі цэхі» (ставілі пячаткі). Пасля ўплаты мыта купец атрымліваў квітанцыю аб аплаце, якую павінен быў прад’яўляць на кожнай мытні.
Дзяржаўны знешнегандлёвы збор — галаўное (генеральнае), спаганялі не толькі на памежных таможнях, але і змешчаных усярэдзіне княства. Напрыклад, іншаземныя купцы, якія вязлі тавары ў Літву на вазах або камягах праз луцкую мытню, аплачвалі цло не ў Луцку, а ў Гарадку або ў Пінску.
Сярод праязных пошлін вылучаюць маставое, грэбельное, перавознае. Іх збіралі ў залежнасці ад колькасці транспартных сродкаў і запрэжаных у іх коней ці жывёлы. У 1554 годзе шляхта прасіла вялікага князя вызваліць яе ад выплаты маставога і грэбяльнага пры транспарціроўцы лясных тавараў і збожжа, на што князь пагадзіўся. Працэдура верыфікацыі прыналежнасці тавару на мытні была такой: кармнік або даручанец прысягаў на словах, што тавар зроблены на продаж у гаспадарцы або набыты для асабістай патрэбы таго ці іншага шляхетнага чалавека, або паказваў пісьмовае пасведчанне ранейшай выплаты пошліны.
З 86 грамат на арэнду мытных збораў па ўсёй тэрыторыі ВКЛ з канца XV да 1569 года 31 дагавор быў заключаны з хрысціянамі, 55 — з яўрэямі. Вялікія князі ахвотна аддавалі мыта яўрэям, якія, дзякуючы сваім капіталам, уносілі некаторую суму грошай наперад. Выступленні ў сеймах шляхты і заможнага мяшчанства скончыліся выдаленнем яўрэяў з мытаў і перамяшчэннем прадстаўнікоў яўрэйскіх фінансавых колаў у 1530—1540-х гадах на Падолле, і ў Галічіну, а з 1569 года — на Валынь, Кіеўшчыну і Брацлаўшчыну. Яўрэям арэнда мытен была забаронена. Зноў яны выступаюць як арандатары толькі ў 1560-х гг.
Абрахам Езафовіч арандаваў некалькі буйных каморэн, і настолькі атрымаў поспех у зборы пошлін, стаўшы асноўным вялікакняскім крэдыторам, што Жыгімонт I у 1507 годудаў яму шляхецкі тытул з гербам Ляліва, затвердзіў яго старастай смаленскім, войтам менскім і берасцейскім. У падзяку Езафовіч падарыў каралеўскаму манетнаму двару тысячу грыўняў срэбрам. У канцы 1509 года кароль прызначыў яго подскарбіем земскім, гэта значыць практычна міністрам фінансаў. Дзякуючы раздзяленню вялікакняскіх і асабістых даходаў вялікага князя, замене натуральных плацяжоў грашовымі, перадачы судовых даходаў у вядзенне вялікага князя, упарадкаванню манетнай справы, замене сістэмы водкупаў сістэмай кіравання праз давераных асоб, — Езафовіч значна павялічыў даходы. На працягу 1520-х гг. ён разам з таварышамі арандавалі мытні амаль па ўсёй тэрыторыі ВКЛ, акрамя ковенскай і віленскай акруг, — мыта гарадзенскай акругі ў 1523, 1529, 1531 гадах; у Мінску — 1525 і 1532 гады; у Полацку — 1530, 1531 гады; на Валыні —1531 год. Пасля яго смерці справу брата працягнуў Міхель Езафавіч, якому кароль таксама завітаў шляхецтва. Прычым, Міхель ад іудзейскай веры не адрокся, і быў у дадатак старшыной (абер-рабінам) усіх яўрэяў Вялікага Княства Літоўскага. Па матывах гісторыі сям’і Езафавічаў Эліза Ажэшка напісала раман «Меір Езафовіч», а польская кінастудыя «Sfinks» паставіла па ім у 1911 годзе мастацкі фільм.
«Прывілегіраванае» становішча габрэяў-мытнікаў у параўнанні з мытнікамі іншых нацыянальнасцяў абумоўлівалася не этнічным паходжаннем, а важнасцю займанай імі пасады. Мытныя прывілеі па пытаннях арэнды яўрэям-мытнікам сведчаць, што апошнія мелі такі ж юрыдычны статус, што і мытнікі іншых нацыянальнасцей; у прыватнасці, судовы імунітэт перад мясцовымі ўладамі, і падлягалі суду толькі вялікага князя (з 1550-х гг. і падскарбія земскага). Гэта значыць, усе мытнікі, незалежна ад іх этнічнага паходжання, былі асаблівай катэгорыяй дзяржаўных служачых, якія ў сілу важнасці сваёй пасады не падлягалі юрысдыкцыі мясцовых улад, а толькі вярхоўнай.
Пры Жыгімонце I (1506—1548) быў уведзены дадатковы збор для вывозімых за мяжу воску, мёда, рыбы, шкур, коней.
Прававое рэгуляванне мытнай справы знайшло адлюстраванне ў Статутах Вялікага княства Літоўскага — зборы законаў феадальнага права, які дзейнічаў у XVI стагоддзі. Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 мае толькі адзін «мытны» артыкул, — «Хто б новыя мыты ўстаўляў». «Таксама загадваем, каб абыякавы чалавек у панстве нашым Вялікім Князьстве Літоўскім не адважваўся новых мыт выдумляць ані ўстаўляць ні на дарогах, ані на месцах, ані на масцях, і на веслах, і на водах, ані на таргах у імёнах сваіх, акрамя якія былі з старадаўна ўстаўленыя, а мелі б на тое лісты продкаў нашых вялікіх князёў ці нашы….».
Больш грунтоўна мытная справа разгледжана ў Статуте 1588 года. Падзел Першы «Аб персоне нашай гаспадарскай», артыкул «Аб мандацех, у якіх прамовах маюць быць з канцылярыі нашай даваны», артыкул 29 «Пра мыты новыя, і пра вольнасць засаджэння мястэчак, і пра будоўлю мастоў або гробель у владаннях шляхецкіх», якая перайшла са Статута 1529 года і якая забараняла ўсталяванне новых мыт. У артыкуле 30 «Аб нябраце мыта ад шляхты і падвод іх» замацоўвалася вызваленне шляхты ад выплаты мытных пошлін. У параўнанні са Статутам 1566 года тут прыведзены тэкст прысягі шляхціча, які правозіць тавары са свайго маёнтка. У артыкуле 31 «Аб прачышчэнні рэк партовых» указваецца аб праве збору «партовага» мыта. У падзеле Трэцім «Аб хвалясцях шляхецкіх і аб размнажэнні Вялікага Княства Літоўскага» у артыкуле 48 «Аб вываджэнні прыпраў ваенных і вайскога жалеза да зямлі непрыяцельскае» забараняўся правоз у варожыя землі зброі і ваеннай маёмасці. Гэта каралася смяротным пакараннем і канфіскацыяй тавара і ўсёй маёмасці ў казну. У падзеле Чацвёртым «Аб судах і суддзях» у артыкуле 42 «Рокі завітыя ў якіх прамовах маюць быць складаныя ў суду земскага» усталёўваліся тэрміны разгляду мытных правапарушэнняў. У падзеле Сёмым «Аб запісах і продажах» у артыкуле 8 «Аб запісах людзей простых падобных і на арэнды дадзеных» усталёўваўся парадак арэнды мыта.
З другой паловы 1530-х і да канца 1540-х гадоў вялікакняскімі мытнікамі кіравала Бона Сфорца, жонка караля Жыгімонта I, маці Жыгімонта II Аўгуста. Падчас яе кіравання прыбыткі, якія атрымліваліся на мяжы, павялічыліся ў тры разы. Яна аддала кіраванне мытнямі дзяржаўным службоўцам, — спраўцам, правы і абавязкі якіх рэгламентаваліся. Такім чынам, мытні і збор пошлін перайшлі ад арандатараў да давернага кіравання. Польскі гісторык В. Пацэха лічыць, што Бона Сфорца мела намер цэнтралізаваць і уніфікаваць мытную адміністрацыю ВКЛ, пазбавіцца ад арандатараў-яўрэяў. Створаная Бонай Сфорца мытная сістэма пратрымалася да 1548 года, пасля яе ад’езду з Вялікага княства Літоўскага ўсё вярнулася назад на дзесяцігоддзі, — перадача мыта ў арэнду была адноўлена. Зноў мытныя каморы бралі ў арэнду яўрэі, пры арэнднай сістэме падскарбій земскі не датычыўся ўнутранага жыцця мытен. Пасля, у 1922 годзе, імем Боны Сфорцы была названа цэнтральная плошча мястэчка Моталь.
У сакавіку 1569 года ў мытнай службе адбыліся змены, гэта было выклікана вяртаннем Падляшша і Валыні да Кароны Польскай з наступным падпісаннем у ліпені 1569 года Люблінскай уніі і ўтварэннем Рэчы Паспалітай. У выніку аб’яднання была скасавана мытная мяжа, але неўзабаве адноўлена да 1765 года. Сістэма мыта ВКЛ і парадак кіравання захоўвалі аўтаномію да 1760-х гадоў.
Статут 1588 года даволі дэталёва рэгуляваў мытную сістэму. У той час усе гарады ВКЛ мелі мытныя ўстановы. Найбольш актыўна працавалі берасцейская, віленская, гарадзенская, ковенская, магілёўская і полацкая каморы і прыкаморкі. Толькі за 1605 год праз Бярэсце праехалі 573 купца з 370 гарадоў. Развівалася мытная служба і ў прыватнаўласніцкіх гарадах. Напрыклад, з XVI стагоддзя ўладальнік Слуцка мытныя зборы аддаваў у арэнду.
У 1558 годзе пачалася Лівонская вайна, якая запатрабавала дадатковых грошай, таму вялікі князь падвышае тарыфную стаўку мыта на тавары, якія вывозяцца за мяжу. Узнікла новая ці «новапавышаная» мыта, дэкрэтаваная соймам 1561 года. Мытны збор 1566 года быў здадзены ў арэнду гетману вялікамі літоўскаму і адміністратару Лівоніі Яну Хадкевічу і былому падскарбію земскому літоўскаму падканцлеру літоўскаму Астафію Валовічу на год за 52 000 кап грошаў. У чэрвені 1567 года кароль заключае з імі новую дамову арэнды на «паборы старыя і новыя» на тэрыторыі ВКЛ (акрамя полацкай мыты) на адзін год за 42 000. Было паказана, што ад «заляжалых» тавараў сабралі новага мыта на суму 10 000 кап грошаў.
У цэлым жа для перыяду сярэдзіны XVI стагоддзі характэрна неаднаразовае падвышэнне мытных пошлін. Прычым гэта датычылася пераважна вывозімых тавараў, а не імпарту. Пры вывазе меркавалася атрымаць грошы з купца, а ва ўвозе замежных тавараў была зацікаўлена шляхта. У выніку мыта на некаторыя лясныя тавары перавышала іх кошт. Пошліна на вываз хлеба ці жывёлы вагалася ад 20 да 50 %. Такім чынам шляхта, якая мела мытныя прывілеі, пазбаўлялася ад канкурэнцыі купецтва пры вывазе тавараў.
У 1576 годзе сойм пастанавіў, што без згоды вялікага князя ВКЛ кароль Рэчы Паспалітай не можа ўстанаўліваць пошлін, а ў 1586 годзе прыняў рашэнне не перадаваць каралю палову мытных збораў у ВКЛ.
Мытная сістэма ў XVII стагоддзі
Згодна з мытнымі кнігамі першай паловы XVII стагоддзя, з усяго купецтва, якое займалася замежным гандлем, літвінаў было 80—85 % (ім належала да 90 % перавезеных тавараў), яўрэяў 9—10 %, палякаў, рускіх, шотаў (мабыць, шатландцаў), немцаў (пераважна з Вільні) 4-6 %.
У першай палове XVII стагоддзя ў ВКЛ налічвалася каля 414 так званых «гарадоў» і мястэчак, у тым ліку 40 гарадоў з колькасцю насельніцтва больш за 5 тысяч жыхароў. Гарады дзяліліся на вольныя (каронныя) і прыватнаўласніцкія. Многія з іх, асабліва буйныя гандлёвыя, мелі мытні. Пасля стварэння Рэчы Паспалітай, у ВКЛ мыта і розныя зборы прызначаліся толькі на соймах Вялікага княства Літоўскага. Замежныя купцы плацілі 4 % ад кошту тавара, а купцы Рэчы Паспалітай — 2 %. Шляхціцы нярэдка ўвозілі соль, мёд, хлеб, рыбу для продажу, заяўляючы іх як тавары для ўласнага спажывання. За гэта мыта не ўзмалася. Кароль Жыгімонт Ваза у 1632 годзе выдаў універсал, якім абавязаў усіх, хто ўвозіць тавары для продажу, плаціць мыта, а хто вывозіць не ўласнае, набытае зерне, плаціць цло (мыта, якое спаганяецца на мяжы). Аб мэце ўвозу тавара ў першым выпадку і яго паходжанні ў другім уласнік павінен быў прынесці прысягу.
У 1643 годзе ў Польшчы ўведзена новая імпартная мыта — «індукта», 4 % ад кошту прывазнога тавару. Палова гэтай мыты ішла ў каралеўскую казну, другая палова ў дзяржаўную. Падобныя пошліны неўзабаве былі ўведзены і ў ВКЛ. У 1696 годзе ў Рэчы Паспалітай прынята пастанова аб забароне ў Вялікім Княстве Літоўскім пісаць дзяржаўныя дакументы на беларускай мове, што прывяло да замены старой тэрміналогіі на новую, польскую, і цяпер мыта называлася цло, а таможня — цэльней.
Мытная сістэма ў XVIII стагоддзі
Для павелічэння паступленняў у казну неабходна было ўзмацніць кантроль дзяржавы над усімі магчымымі крыніцамі даходаў, сярод якіх важнае месца займалі даходы ад мытных пошлін. У сувязі з гэтым адной з прыярытэтных задач стала стварэнне мытнай службы ВКЛ як неад’емнага інстытуту ў сістэме дзяржаўнай выканаўчай улады. Рашэннем Канвакцыйнага сойма 1764 года для паляпшэння кіраўніцтва фінансамі, павелічэння дзяржаўных даходаў, была створана Скарбавая камісія Вялікага Княства Літоўскага (Komisja Skarbowa Wielkiego Księstwa Litewskiego), якая падпарадкоўвалася сойму і дзейнічала праз бюро з 12 чалавек служачых. Старшынствавалі ў ёй па чарзе вялікі падскарбій літоўскі і надворны падскарбій літоўскі. У камісію ўваходзілі яшчэ два сенатары і сем камісараў-шляхцічаў, якіх выбіралі на сойме. За сваю службу яны атрымлівалі грашовы заробак з казны і не павінны былі прымаць ніякага іншага ўзнагароджання.
Сфера дзейнасці Скарбавай камісіі была дастаткова шырокай: кантроль за фінансамі, збор пошлін, ажыццяўленне судовых функцый па фінансавых справах, прызначэнне і звальненне дзяржаўных служачых (афіцыялістаў), кантроль за гандлем і ў цэлым за эканомікай княства. Скарбавай камісіяй у 1765 годзе быў выпушчаны шэраг універсалаў, на аснове якіх рэабмежавалася мытная служба: «Аб каморах і мыце», «Аб генеральнай мыце і каморы», "Аб стварэнні прыкаморак, «Для ўсіх суперінтэндантаў і людзей купецкага стану».
Пасля адмены генеральнай пошліны ў 1766 годзе, шэраг унутраных камор быў скасаваны, і ў 1771 годзе на тэрыторыі ВКЛ засталося: 13 сухапутных камор, 4 сплаўныя каморы, 55 прыкаморак і 38 вартавых і оберстражнікаў. Акрамя таго, у адпаведнасці з пастановай Скарбавай камісіі ад 11 студзеня 1769 года было ліквідавана кіраўніцтва Рускай рэпартыцыі, паколькі ў сувязі з адменай унутраных камор у складзе гэтай рэпартыцыі засталіся толькі дзве сухапутныя каморы — брэсцкая і пінская.
У 1775 годзе адноўлена генеральная пошліна, створаны Мытны дэпартамент. У 1775 і 1776 гг. прыбытак ад мытных пошлін дасягнуў 1,9 млн злотых пры агульным даходзе казны 12,8 млн злотых. Аднак ціск Прусіі прымусіў адмовіцца ад генеральнай пошліны ўжо ў 1766 годзе. У 1775 годзе яна была адноўлена і праіснавала да 1795 года. У 1775—1776 гг. мытні давалі 15 % усіх даходаў казны.
Пангкал–Пінанг
Пангкал-Пінанг (Pangkal Pinang) — адміністрацыйны цэнтр інданезійскай правінцыі Бангка–Белітунг. Размешчаны на востраве Бангка. Насельніцтва (2005 г.) — 134 082 чал., пераважна малайцы і кітайцы.
Пангкал-Пінанг — буйны порт, транзітны і турыстычны цэнтр на ўсход ад вострава Суматра. Прамысловасць — суднабудаванне, перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі і алавянай руды.
Барыс Абрамавіч Брэслаў
Барыс Абрамавіч Брэслаў (, в. Мікуліна, Талачынскі раён, Віцебская вобласць — ) — удзельнік рэвалюцыйнага руху, публіцыст.
Біаграфія
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года — супрацоўнік газеты «Праўда» (1917), рэдактар газеты «Голас праўды» ў Кранштаце. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года — дэлегат I Віцебскага губернскага з’езда Саветаў, член Віцебскага губвыканкама. З 1918 года — сакратар Віцебскага губкама РСДРП(б) — РКП(б). З чэрвеня 1918 года — на партыйнай і савецкай рабоце ў Віцебску, Маскве.
У 1924—1925 гадах — на савецкай, гаспадарчай і дыпламатычнай рабоце. Член ВЦВК у 1918—1919 гадах. З 1930 года працаваў намеснікам паўпрэда ў Францыі.
Рэпрэсаваны ў 1937 годзе. Памёр 20 красавіка 1943 года ў турме. Рэабілітаваны ў 1956 годзе.
Творчасць
Барыс Брэслаў пісаў успаміны пра У. І. Леніна, збіраў звесткі пра яго жыццё і дзейнасць.
З’яўляецца аўтарам брашур: «Характар і этапы рускай рэвалюцыі», «Тры дні лютага 1917 года», «Напярэдадні Кастрычніка 1917 года» і артыкулаў пра жыццё і дзейнасць рэвалюцыянераў Сярго Арджанікідзе, Рыгора Пятроўскага, Канкордыі Самойлавай, Сямёна Сямкова. Больш за ўсё друкаваўся ў часопісе «Каторга і ссылка».
Удзельнічаў у распрацоўцы дакументальнай гісторыі палітычнай турмы, ссылкі і эміграцыі.
IC 478
IC 478 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) у сузор’і Блізняты.
Пузырнік усходні
Пузырнік усходні (Colutea orientalis) — від кустоў сямейства.
Батанічнае апісанне
Лістападны густы куст з шэрым лісцем, які расце на вышыню да 2 метраў. Кветкі маленькія, жоўтыя і медна-чырвоныя, сабраныя ў гронкі. Насенне ў зялёных струках.
Арэал
Расце ў Еўропе і Азіі.
Нуэва-Эспарта
Нуэва-Эспарта (ісп. Nueva Esparta) — адзін з 23 штатаў Венесуэлы. Складаецца з 3-х астравоў: Маргарыта, Кочэ і Кубагуа. Сталіца штата — горад Ла-Асунсьён — знаходзіцца на востраве Маргарыта.
Востраў Маргарыта — адно з найбольш папулярных турыстычных месцаў Венесуэлы.
Белавусава (Навадугінскі раён)
Белавусава (Белоу́сово) — вёска ў Навадугінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цёсаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Минчанин (газета)
«Минчанин» — штотыднёвая літаратурная і грамадска-палітычная газета ліберальна-асветнага кірунку. Выходзіла з 30 лістапада (13 снежня) да 28 снежня 1913 г. (10 студзеня 1914 г.) у Мінску на рускай мове. Рэдактар-выдавец М.Шофман. Арыентавалася на асветніцкія ідэі, добры густ і здаровы сэнс, імкнулася пазбягаць «партыйных і нацыяналістычных тэндэнцый». У серыі нарысаў, артыкулаў і літаратурных аглядаў крытыкавала бездухоўнасць, дэгуманізацыю масавай культуры і грамадскага побыту, адзначала крызіс рэлігійных, эстэтычных, маральных і інш. духоўных каштоўнасцей. Сцвярджала думку (А.Чорнабародаў, І.Бялоў), што тэхнічны прагрэс пачатку XX ст. прывёў дда крызісу культуры, які выявіўся ў выцясненні высокага мастацтва масавай культуры, у дэвальвацыі рэлігіі, філасофіі, хрысціянскага гуманізму, у перамозе прагматызму і ўтылітарызму над духоўнасцю. Выступала з крытыкай мадэрнісцкіх і натуралістычных плыней у мастацтвае. Станоўча ацаніла творчасць сялянскаг паэта С.Дрожына. Друкавала вершы А.Багалюбавай, апавяданні М.Старасельскага, урыўкі з рамана Л.Раманоўскага.
Артанія
Артанія — вобласць у Усходняй Еўропе. Згадваеца арабскім географам X ст. Аль-Джанхані разам з іншымі славянскімі землямі — Куявіяй (Кіевам) і Славіяй (Ноўгарадам). Адны гісторыкі атаясамляюць Артанію з Прычарнаморскай Руссю (Тмутаракань); іншыя звязваюць яе з Разаню, якая ўзнікла у землях мардвы. Таксама ёсць меркаванне, што Артанія звязаная з Оршай. Артанію звязваюць таксама з гарадзішчам Плиснеск. Артанія, як і іншыя славянскія аб’яднанні, існавала ў канцы VIII — першай палове IX стст., гэты значыць, задоўга да стварэння Кіеўскай Русі.
Сант’Урбана
Сант'Урбана (Sant'Urbano) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Венета, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Падуя.
Аран (архіпелаг)
А́ран (Oileáin Árann, Aran Islands) — архіпелаг у Атлантычным акіяне, каля заходняга ўзбярэжжа Ірландыі. Агульная плошча — 51 км². Насельніцтва (2006 г.) — 1225 чал.
Сант’Урбана
Насельніцтва складае 2159 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 68 чал./км². Займае плошчу 32 км². Паштовы індэкс — 35040. Тэлефонны код — 0429.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Аран (архіпелаг)
Геаграфія і прырода
Архіпелаг Аран знаходзіцца ў заліве Голуэй у 219 км на захад ад Дубліна і 2430 км на захад ад Мінска. Складаецца з 8 астравоў, толькі 3 з якіх населены. Найбуйнейшы востраў — Інішмор.
Архіпелаг сфарміраваны пераважна гранітамі і карставымі вапнякамі. Берагі большасці астравоў абрывістыя. На сушы вылучаюцца пагоркі. Найвышэйшы пункт (123 м) знаходзіцца на Інішморы.
Клімат марскі ўмераны. Дзякуючы блізкасці Гальфстрыма ўзімку сярэдняя тэмпература трымаецца каля 6 °C. Адзіная за ўвесь перыяд назірання снежная зіма здарылася ў 2010/2011 г. Сярэдняя тэмпература ліпеня 15 °C.
Да канца Сярэднявечча большую частку буйных астравоў займалі дубовыя і ясеневыя гаі. У наш час пераважаюць травяністая расліннасць і хмызнякі. Але для флоры архіпелага ўласціва пэўная разнастайнасць. На ім сустракаюцца расліны, характэрныя для арктычнай, альпійскай і міжземнаморскай прыродных зон.
Фаўна бедная. Шматлікія толькі насякомыя і птушкі.
Гісторыя
Архіпелаг Аран быў населены каля 2300 — 2000 гг. да н.э. выхадцамі з суседняй Ірландыі. Яны займаліся земляробствам і рыбалоўствам. Археалагічным помнікам першапасяленцаў з’яўляецца курган Кнок-Райфні. У ім былі знойдзены урны з попелам. Рытуал пахавання падобны на той, што практыкаваўся на тэрыторыі Шатландыі.
У канцы 1 тысячагоддзя да н.э. Аран захапілі кельты з племені фірбалг.
У V — VIII стст. сярод астравіцян пашырылася хрысціянства. Хрысціянскім заступнікам Арана лічыцца Святы Энда. У гэты час будуюць каменныя ўмацаванні дуны, якія павінны былі ахоўваць насельніцтва ад піратаў. Сваімі памерамі асабліва вылучаецца Авальная крэпасць на востраве Інешман.
У 1652 г. Аран быў захоплены англійскімі салдатамі Олівера Кромвеля. На Інішморы з’явіўся англійскі гарнізон. Фармальнае далучэнне да Вялікабрытаніі адбылося ў XVIII ст.
У 1921 г. архіпелаг увайшоў у склад Ірландыі.
У XIX — XX стст. Аран адыграў значную ролю ў адраджэнні ірландскай культуры. Тут нарадзіліся або працавалі многія ірландскія мастакі і пісьменнікі. У нашы дні архіпелаг з’яўляецца папулярным турыстычным кірункам.
Асаблівасці культуры
Насельнікі астравоў Аран размаўляюць на ірландскай мове. Захаваліся традыцыйныя рамёствы — выраб лодак курах (з драўлянай асновы, абцягнутай скурай), мяккіх скураных ботаў і знакамітых ваўняных джэмпераў. На кожным востраве святкуюць дні святых заступнікаў, а таксама «ноч вогнішчаў» напярэдадні дня Святога Яна (23 чэрвеня), Тэд-фэст, прысвечаны героям папулярнага камедыйнага серыяла 1990-ых гг.
Алешышкі
Але́шышкі (, Алешишки) — вёска ў Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Залескага сельсавета.
Да 20 лістапада 1989 года вёска ўваходзіла ў склад Бялкоўшчынскага сельсавета.
Трыялецкія петрогліфы
Трыялецкія петрогліфы (груз. თრიალეთის პეტროგლიფები) — дагістарычны наскальны жывапіс у грузінскай гістарычнай вобласці Трыялеці, на тэрыторыі Цалкскага муніцыпалітэта. Знаходкі датуюцца ад мезаліту да бронзавага века.
Апісанне
Петрогліфы знаходзяцца ў 12 км ад горада Цалка ў цясніне ракі Авдрыс-Цкалі на ўскраіне вёскі Гантыядзі ў краі Квема Картлі, раён Трыялеці. Яны былі знойдзены ў 1880-х гадах. Трыялецкія петрогліфы ўяўляюць сабой адзіны ўзор дагістарычнага наскальнага мастацтва на тэрыторыі Грузіі. Участак з трыялецкімі петрогліфамі знаходзіцца пад пагрозай разбурэння.
На базальтавай скале выразаны калі 100 выяў. Часцей сустракаюцца выявы жывёл і адлюстроўваюць мясцовую фаўну: аленяў, коней, горных казлоў, птушак і рыб. Таксама прадстаўлены фантастычныя і гібрыдныя істоты. Выявы схематычныя, жывёлы прадстаўлены збоку з акцэнтам на пэўныя элементы, такія як рогі. У адной з сцэн намалявана самка аленя, якая корміць свайго дзіцяня. У іншых месцах прадстаўлены жывёлы, якія заблыталіся ў паляўнічых сетках.
Да геаметрычных выяў адносяцца крыжы, шахматныя сеткі і сонечныя прамяні.
Напалкі
Напа́лкі (, Напалки) — вёска ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Жодзінскага сельсавета.
Партугеса
Партугеса (ісп. Portuguesa) — штат на паўночным захадзе Венесуэлы.
Напалкі
Да 27 снежня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Юр’еўскага сельсавета, да 23 сакавіка 1987 года — у склад Жодзінскага сельсавета , да 22 мая 1998 года — у склад Усяжскага сельсавета.
Партугеса
Плошча - 15 тыс. кв.км. Адміністрацыйны цэнтр - горад Гуанарэ.
673
673 — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 673 год нашай эры, 673 год 1 тысячагоддзя, 73 год VII стагоддзя, 3 год 8-га дзесяцігоддзя VII стагоддзя, 4 год 670-х гадоў.
Блінава (Навадугінскі раён)
Блінава (Блиново) — вёска ў Навадугінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цёсаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
IC 479
IC 479 — галактыка тыпу SBc у сузор’і Блізняты.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
50 Cassiopeiae
50 Cassiopeiae — зорка ў сузор’і Касіяпея.
Вярхі (прыпыначны пункт)
Вярхі́ (, Верхи)  — прыпыначны пункт Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Размешчаны за 3,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Цэль, за 4,1 км на паўночны захад ад вёскі Вярхі; на лініі Асіповічы I — Мінск-Пасажырскі, паміж станцыяй Вярэйцы і станцыяй Талька.
Лацінскія ўзнагароды
Лацінскія ўзнагароды — фразы на латыні, якія адлюстроўваюць узровень ведаў пры атрыманні акадэмічнай узнагароды на ступень доктара права або доктара юрыдычных навук.
Лацінскія ўзнагароды былі ўведзеныя ў 1881 годзе ў Англіі, а пазней распаўсюдзіліся і ў ЗША і ў іншых краінах, але правілы могуць істотна адрознівацца.
Класіфікацыя
Тыпы лацінскіх узнагарод у парадку павелічэння адзнакі:
Звычайны, не адзначаны ніякай ступенню ўзровень часам называецца «rite» (задавальняльна), а нездавальняючы — «sub omni canone» (ніжэй за ўсе стандарты). Узровень адзнакі часта паказваецца ў дыпломе. Як правіла, навучальная ўстанова мае выразныя правілы для дадзеных узнагарод, якія зафіксаваныя ў статуце.
Аймара (мова)
Аймара (аймара: Aymar aru) — мова народа аймара, які жыве ў Андах. Гэта адна з нешматлікіх індзейскіх моў з колькасцю носьбітаў больш за мільён чалавек. На ёй гаворыць каля 3,1 мільёна чалавек. Аймара, разам з іспанскай, з'яўляецца афіцыйнай мовай Балівіі. На ёй таксама размаўляюць у Перу, Аргенціне і Чылі. У старажытнасці аймара была, верагодна, мовай імперыі Вары, тэрыторыю якой пазней захапілі інкі.
Некаторыя лінгвісты сцвярджаюць, што аймара роднасная сваёй больш распаўсюджанай суседцы, мове кечуа. Гэта гіпотэза, аднак, аспрэчваецца - хоць паміж гэтымі мовамі ёсць падабенства, большасць лінгвістаў сыходзіцца ў меркаванні, што гэта падабенства тлумачыцца тым, што абедзве мовы доўгі час ўзаемадзейнічалі, займаючы адну або суседнюю тэрыторыю.
Першая граматыка мовы аймара была складзена айцом Людавіка Бертонэ ў 1603 годзе, першы слоўнік - ім жа ў 1608 г.
Аймара - аглютынатыўна-полісінтэтычная мова з парадкам слоў SOV.
674
674 — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 674 год нашай эры, 674 год 1 тысячагоддзя, 74 год VII стагоддзя, 4 год 8-га дзесяцігоддзя VII стагоддзя, 5 год 670-х гадоў.
Перуанскі новы соль
Новы соль (Nuevo sol) — валюта дзяржавы Перу.
Новы соль уведзены з 1 ліпеня 1991 года ў адпаведнасці з законам ад 3 студзеня 1991 года, замяніўшы ў звароце перуанскі інці у суадносінах: 1 мільён інці = 1 новы соль.
У грашовым звароце краіны знаходзяцца банкноты наміналам у 10, 20, 50, 100 і 200 соляў, манеты ў 1, 2 і 5 соляў, 1, 5, 10, 20, 50 сентымаў.
Аварскі каганат
Аварскі каганат — дзяржава племяннога саюза авараў. Узнікла ў 560-я гады ў Паноніі на Дунаі пад уладай хана Баяна. Актыўна здзяйсняў ваенную экспансію ў суседнія землі. Існаваў за кошт падуладных народаў, рабавання суседзяў і кантролю гандлёвых шляхоў.
Першы каган вядомы авараў Кандык прывёў іх да аланскай зямлі і з дапамогай аланскага князя Сародыуса ў 557 годзе заключыў саюзную дамову з візантыйскім імператарам Юстыніянам I. З канца VI ст. вёў спусташальныя напады на Візантыю. У 582 годзе каганат захапіў стратэгічны горад Сірмій. У пачатку VII ст. на некаторы час устанавіў кантроль над часткай Далмацыі. Выкуп, які ён атрымліваў ад Візантыі, дасягаў 120 тысяч солідаў штогод. Значную ролю ў гэтых поспехах адыграла эфектыўнасць ваеннай арганізацыі і рыштунку авараў, мабілізацыя імі сіл падпарадкаваных плямёнаў. У 626 годзе авары паспрабавалі захапіць Канстанцінопаль, але былі разбітыя, што паклала канец аварскай экспансіі. Паражэнне стала сігналам для паўстання заваяваных народаў. Знешнепалітычныя няўдачы, унутраныя спрэчкі 630-х гадоў, паўстанні славян (у т.л. на чале Само ў 623 годзе) сталі прычынай крызісу і перабудовы структуры каганата, што цягнулася да канца VII ст. У 630-я гады ад аварскага панавання вызваліліся славяне. Войны франкаў Карла Вялікага (першы паход у 791 годзе), балгарскага хана Крума, славянскіх аб’яднанняў у канцы VIII — пачатку IX стст. прывялі да разгрому каганата. Апошняе ўпамінанне аварскіх паслоў вядома ў 822 годзе. У Вердэнскім дагаворы (843) згадваецца «каралеўства авараў», якое належала спадкаемцам Карла Вялікага.
Паўднёва-ўсходнія землі каганата ўвайшлі ў склад Балгарскага царства, на некаторых тэрыторыях узніклі славянскія палітычныя аб’яднанні, частка з іх пазней увайшла ў Вялікую Маравію. З канца X ст. практычна ўсе землі, што некалі ўваходзілі ў каганат авараў, падпарадкавалі венгры і ўтварылі тут сваё Каралеўства Венгрыя. Памяць пра авараў («обраў») як мучыцеляў і волатаў, пакараных багамі за пыху і бясследна загінулых, доўгі час захоўвалася ў славянскіх паданнях. Сведчаннем цесных кантактаў авараў са славянамі з’яўляюцца знаходкі асобных рэчаў аварскага паходжання на гарадзішчах Верхняга Падняпроўя ў Беларусі (Вежкі, Нікадзімава і іншых).
Балцілава
Балцілава (Болтилово) — вёска ў Навадугінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цёсаўскага сельскага паселішча.
NGC 773
NGC 773 (іншыя абазначэнні — MCG -2-6-11, PGC 7486) — спіральная галактыка (Sa) у сузор’і Кіт.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сулія
Сулія (Estado Zulia) — адзін з 23 штатаў Венесуэлы.
Сталіца штата - горад Маракайба. Плошча штата 63,100 км ², насельніцтва - 3,620,200 чалавек.
Звычайны ляляк
Звычайны ляля́к (Caprimulgus europaeus) — птушка сямейства леляковых. Распаўсюджаны ў Еўразіі і ў паўночна-заходняй Афрыцы; на Беларусі сустракаецца на ўсёй тэрыторыі.
Апісанне
Даўжыня цела 25-28 см, размах крылаў 53-64 см. Памерамі з дразда, адрозніваецца неяркім шэравата-бурым апярэннем, якое добра хавае птушку на фоне кары ці лясной коўдры. Як і іншыя віды сямейства, мае вялікія вочы, кароткую дзюбу з вельмі вялікім разрэзам роту і кароткія ногі, якія не вельмі падыходзяць для перамяшчэння па зямлі і для абхоплівання галін дрэў. Галава вялікая, з вельмі шырокай, як «пашча», дзюбай, вочы чорныя. У самца рулявыя з белымі канцамі і 3 белыя плямы на канцах крылаў. Маладыя падобныя да самкі.
Пашырэнне
Арэал ахоплівае Палеарктыку (акрамя ўсхода i поўначы). Насяляе сухія, светлыя дрэвастоі, сасновыя бары, бярозавыя і таполевыя гаi, больш часта паблізу прасек, пералескаў, пагоркаў або палёў. У стэпах — дрэвастоі і пакрытыя кустамі тэрыторыі (таксама ў паўпустынях), бязлесныя схiлы гор. У Арменіі даходзіць да 2500 м над у.м., на Каўказе — да 2200 м. У Афрыцы на зімоўцы розныя біятопы — ад вільготных вечназялёных лясоў да сухіх зараснікаў акацый паблізу ўзбярэжжаў і на вышыні ад 1500 да 5000 м.
Пералётны від. Месцы зімовак: Афрыка на поўдзень ад Сахары, галоўным чынам усходняя частка кантынента на поўнач ад Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі і Намібіі. Адносна нешматлікі на зімоўцы на захадзе Афрыкі і вельмі нешматлікі ў Індыі і Пакістане.
Асаблівасці біялогіі
Гняздо — ямка без высцілкі проста на зямлі ў сухім месцы ў светлым лесе або на адкрытай тэрыторыі, часам у кусце або прыкрытае расліннасцю.
Яйкі (звычайна 2, часам 1) эліптычныя, падоўжаныя, з тупымі канцамі, бела-шэрыя або бела-жаўтаватыя. Глыбокія плямы — светлыя, шэрыя, папялістыя або з ліловым адценнем, паверхневыя – аліўкава-карычневыя, цёмна-карычневыя, зялёныя, жоўта-аліўкавыя або аліўкавыя. Размяшчэннем плям нагадвае мармур.
Кушлікі
Гісторыя
Да першага падзелу Рэчы Паспалітай належала ў колькасці 66 чал. да Полацкага езуіцкага манастыра.
У 1924—1954 гадах цэнтр Кушлікаўскага сельсавета. Да 10 кастрычніка 2013 года Кушлікі уваходзілі ў склад Адамоўскага сельсавета.
Новыя Градкі
Но́выя Гра́дкі (, Новые Грядки) — мікрараён у складзе горада Жодзіна Мінскай вобласці. Да 2015 года вёска ў Смалявіцкім раёне.
Гісторыя
Да 12 лістапада 1957 года вёска ўваходзіла ў склад Пліскага сельсавета, да 2015 года ў складзе Жодзінскага сельсавета. У 2015 годзе ўключана ў склад горада Жодзіна, дзе стала мікрараёнам.
Дамінік Венер
Дамінік Венер (Dominique Venner;, Парыж — , Парыж) — французскі пісьменнік, гісторык і публіцыст. Спецыялізаваўся на ваеннай гісторыі, у 1960-х — 1970-х быў адным з заснавальнікаў руху «Новых правых», сышоў з палітыкі ў 1971 годзе. 21 мая 2013 года скончыў жыццё самагубствам, застрэліўшыся ў саборы Парыжскай Божай Маці.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і архітэктара ў Парыжы. Браў удзел у Алжырскай вайне. Пасля вяртання з Алжырскай вайны, у 1965 годзе, уступіў у шэрагі «Сакрэтнай ўзброенай арганізацыі», якая выступала за змену кіруючага ладу ў Францыі. У ходзе дзейнасці ў гэтай арганізацыі быў арыштаваны і правёў у турме 3 гады.
Выйшаўшы з турмы стаў займацца тэарэтычным абгрунтаваннем сваіх поглядаў, разам з Аленам дэ Бенуа выступіў адным з тэарэтыкаў руху «Новых правых».
У 1963 годзе стаў заснавальнікам руху «Еўропа — Дзеянне», які прытрымліваецца ультраправых поглядаў і не выключае магчымасці прымянення сілы для змены ўлады.
У 1971 годзе прыняў рашэнне сысці з палітыкі, для таго каб больш часу надаваць гісторыі. Займаўся вывучэннем гісторыі зброі і ваеннай палітыкі, напісаў вялікую колькасць прац прысвечаных гэтай тэматыцы. Сярод яго работ варта вылучыць: «Белае сонца пераможаных» (1975) «Паўстанцкае Сэрца» (1994) «Гетысберг» (1995), «Белыя і Чырвоныя» (1997), «Гісторыя супрацоўніцтва» (2000), «Гісторыя тэрарызму» (2002). У 1981 годзе за працу пад назвай «Гісторыя Чырвонай арміі» атрымаў узнагароду Французскай акадэміі. З 2002 года да моманту смерці з’яўляўся рэдактарам «Новага часопіса гісторыі».
З’яўляўся актыўным праціўнікам аднаполых шлюбаў. 21 мая 2013 года застрэліўся каля алтара Сабора Парыжскай Божай Маці. На сваім сайце за некаторы час да самагубства размясціў тэкст у якім гаварылася аб неабходнасці «новых дзеянняў, паказальных і сімвалічных», якія будуць здольныя абудзіць «усыпленную свядомасць». За некалькі гадзін да смерці ён заклікаў сваіх паплечнікаў супраціўляцца новым законам.
Алянец
Аляне́ц (, Оленец) — вёска ў Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Залескага сельсавета.
675
675 — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 675 год нашай эры, 675 год 1 тысячагоддзя, 75 год VII стагоддзя, 5 год 8-га дзесяцігоддзя VII стагоддзя, 6 год 670-х гадоў.
IC 480
IC 480 — галактыка тыпу Sbc (кампактная выцягнутая спіральна галактыка) у сузор’і Блізняты.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Быкава (Навадугінскі раён)
Быкава (Быково) — вёска ў Навадугінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цёсаўскага сельскага паселішча.