cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Варанчанскі сельсавет
Гісторыя
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Варанчэўскі сельсавет у складзе Валеўкаўскага раёна (з 25 лістапада 1940 года Карэліцкі раён) Баранавіцкай вобласці БССР. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Навагрудскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Карэліцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 13 населеных пунктаў. 16 сакавіка 1987 года скасавана вёска Сапліцы (злілася з вёскай Горбатавічы). 21 жніўня 1989 года скасаваны, тэрыторыя (13 населеных пунктаў: вёскі Белыя Лугі, Варонча, Горбатавічы, Куневічы, Літараўшчына, Мінакі, Падгайна, Равіны, Раманы, Саленікі, Трасейкі, Труднава, Цінявічы) далучана да Цырынскага сельсавета.
28 верасня 1995 года адноўлены як Варанчанскі сельсавет. 4 красавіка 2017 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Райцаўскага сельсавета.
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 681 чалавек, з іх 83,3 % — беларусы, 14,4 % — палякі.
Склад
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: аграгарадок Варонча, вёскі Белыя Лугі, Горбатавічы, Куневічы, Літараўшчына, Мінакі, Падгайна, Равіны, Раманы, Саленікі, Трасейкі, Труднава, Цінявічы.
Ружын
Ружын (Ру́жин) — пасёлак гарадскога тыпу ў Жытомірскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Ружынскага раёна.
Вакулэнчук
Вакулэнчук (Вакуленчук) — пасёлак гарадскога тыпу ў Чудніўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Міхаіл Сямёнавіч Цэдрык
Міхаіл Сямёнавіч Цэ́дрык (—) — вучоны-фізік і педагог, доктар фізіка-матэматычных навук (1984), прафесар (1985), Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1980).
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Доўгі Лог Мінскай вобласці. У 1954 годзе скончыў фізіка-матэматычны факультэт Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага і застаўся працаваць ў ім. У 1954—1957 гг. праходзіў навучанне ў аспірантуры пры інстытуце, у 1957—1961 гг. — старэйшы выкладчык на кафедры агульнай фізікі, у 1961—1971 гг. — дацэнт і загадчык кафедрай агульнай фізікі, у 1971—1993 гг. — прарэктар па навуковай рабоце. З 1993 г. да лістапада 1994 г. М. С. Цэдрык займаў пасаду загадчыка кафедрай эксперыментальнай фізікі БДПУ.
Навуковая дзейнасць
Асноўны напрамак навуковай дзейнасці М. С. Цэдрыка — фізіка сегнетаэлектрыкаў. Займаўся даследаваннямі ўплыву працэсаў крышталізацыі і знешніх фактараў пры вырошчванні сегнетаэлетрычных крышталёў на іх структуру і фізічныя ўласцівасці. Аўтар больш за 200 навуковых артыкулаў, падручнікаў, метадычных выданняў. Аўтар першага на беларускай мове выдання «Курс агульнай фізікі: Цеплыня і малекулярная фізіка» (1994). Сааўтар патэнта «Пьезоэлектрический керамический материал».
Сярод апублікаванага:
На працягу шэрагу гадоў займаў пасаду старшыні Савета па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага, быў членам спецыялізаванага Савета па абароне дысертацый у Інстытуце фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў Акадэміі навук БССР, навуковага савета па фізіцы сегнетаэлектрыкаў і дыэлектрыкаў Акадэміі навук СССР.
Народная медыцына
Народная медыцына — сукупнасць эмпірычна набытых народам ведаў пра гаючыя сродкі, лекавыя травы і гігіенічныя навыкі, а таксама іх практычнае выкарыстанне для зберажэння здароўя, папярэджання і лячэння хвароб; шэраг прыёмаў, накіраваных на лячэнне і прадухіленне захворванняў.
Сукупнасць ведаў народнай медыцыны выкарыстоўвае і сучасная медыцына, якая бярэ з яе ўсё каштоўнае і рацыянальнае, у тым ліку найбольш эфектыўныя метады лячэння і прафілактыкі розных захворванняў, напрыклад, з народнай медыцыны ў клінічную практыку прыйшлі бальнеа-, гелія, фітатэрапія, лячэбнае харчаванне і інш.
Іванопіль
Іванопіль (Іванопіль) — пасёлак гарадскога тыпу ў Чудніўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Ранейшая назва - Янушпіль (да 1946 года).
Вэлыкі Каравынці
Вэлыкі Каравынці (Вели́кі Коро́винці) — пасёлак гарадскога тыпу ў Чудніўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Баранавіцкі сельсавет
Назву Бара́навіцкі сельсавет маюць:
Грышкіўці
Грышкіўці (Гри́шківці) — пасёлак гарадскога тыпу ў Бэрдычыўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Куявія
Куявія (Kujawy) — гістарычная вобласць на поўначы Польшчы, у двурэчча рэк Вісла і Нотаць, на захад ад Мазовіі і поўнач ад Вялікай Польшчы.
Гісторыя
Куявія ўвайшла ў склад Польскай дзяржавы яшчэ ў 960-х гг. пры князі Мешка I. Пасля падзелу Польшчы паміж сынамі Баляслава III Крывавустага Куявія першапачаткова патрапіла ў склад Мазавецкага княства, а ў 1194 г. утварылася самастойнае Куяўскае княства на чале з князем Лешакам II Белым. У 1202—1234 г. Куявія зноў знаходзілася ў складзе Мазовіі, кіраўнік якой Конрад I у 1226 г. запрасіў у свае ўладанні Тэўтонскі ордэн. Рыцары ўмацаваліся на ўсходзе Куявіі, у Добжынскай зямлі. У другой палове XIII стагоддзя Куяўскае княства было падзелена на дзве дзяржавы — з цэнтрамі ў Інаўроцлаве і Брэсце Куяўскім адпаведна. Князю Уладзіславу Лакетку Куяўскаму атрымалася ў 1306 г. далучыць Малую Польшчу, а ў 1314 г. Вялікую Польшчу, адрадзіўшы такім чынам адзіную Польскую дзяржаву. У 1320 г. Уладзіслаў быў каранаваны як караль Польшчы.
У 1332 г. большая частка Куявіі была заваявана рыцарамі Тэўтонскага ордэна, аднак паступова польскія каралі выцеснілі адтуль немцаў і аднавілі ўладу над рэгіёнам. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у 1772—1793 Куявія ўвайшла ў склад Прусіі. У перыяд напалеонаўскіх войн тэрыторыя ўваходзіла ў герцагства Варшаўскае (1807—1815 гг.), а пасля Венскага кангрэса (1814—1815 гг.) большая частка Куявіі (Быдгашч, Інаўроцлаў) была далучана да Прусіі (пазней — Германіі), а вобласць Улацлаўка на ўсходзе — да Расійскай імперыі. З 1918 г. Куявія — у складзе Польскай рэспублікі.
Князі Куявіі:
Геаграфія
Куявія знаходзіцца на тэрыторыі прыбалтыйскіх нізін. Найбуйнейшыя рэкі — Вісла на ўсходзе і Ноцець на захадзе і поўдні.
Найбуйнейшыя гарады (даныя на 2004 г.):
Вылячэнне двух сляпых у Галілеі
Біблейскае апавяданне
Эпізод запісаны ў Евангеллі ад Матфея 9:27-31, адразу пасля цуда з уваскрэсеннем дачкі Яіра і адлюстраваны толькі ў Евангеллі ад Матфея.
Згодна з Евангеллем, Ісус працягнуў сваё падарожжа пасля ўваскрэсення дачкі Яіра, двое сляпых падышлі да Яго, заклікаючы: «Памілуй нас, Сын Давідаў!»
Калі ж Ён увайшоў у дом, яны зноў прыступілі да яго, і Ён спытаўся ў іх, ці вераць яны, што Ён можа іх ацаліць. «Так, Госпадзе», - адказалі яны. Тады Ён дакрануўся да вачэй іх і сказаў: «Па веры вашай хай будзе вам»; і да іх вярнуўся зрок.
Ісус строга наказаў ім: «Глядзеце, каб ніхто не даведаўся пра гэта». Аднак насуперак Яго словам яны выйшлі і распаўсюджвалі навіны пра Яго па ўсёй краіне.
Спіс аб’ектаў PGC (2219001—2220000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2219001—2220000)
Брусыліў
Брусыліў (Бруси́лів) — пасёлак гарадскога тыпу ў Жытомірскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Брусыліўскай пасялковай грамады.
Апазерыс
Вядомы толькі адзін від —, шырока распаўсюджаны на большай частцы Еўропы.
Шчасце і доля (казка)
"Шчасце і доля" — беларуская народная казка. Запісана Эмай Дмахоўскай у Рэчыцкім павеце (вёска невядомая), з дыялектнымі асаблівасцямі, характэрнымі дзеля таго рэгіёну.
Сюжэт
Бедны чалавек вёз дровы на валах і сустрэў двух паненак - а гэта былі самі Шчасце і Доля. Злітаваўшыся над бедняком, яны далі таму 3 рублі. Але няшчасны чалавек згубіў іх па дарозе. Сустрэўшы беднака мужыка другі раз, Шчасце і Доля адчыталі яго за неахайнасць і далі толькі 2 рублі. Селянін прывёз іх дадому і паклаў грошы ў гаршок з крупамі. Але жонка, не ведаючы аб гэтым, дала гаршок сляпому жабраку. Спаткаўшы чалавека трэці раз, Шчасце і Доля былі яшчэ стражэйшыя і далі только 3 грошы. І толькі пасля гэтага бедняку сапраўды пашанцавала: ён купіў за гэтыя грошы рыбіну, унутры якой знайшоў залатое яйка. А за яйка купіў цэлую краму і пачаў у ёй гандляваць.
Літаратура
Беларускі казачны эпас / Склад. і ўступ. артыкул У. В. Анічэнка. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1976. — 206 с.
Чалавек, мядзведзь, лось і воўк
Сюжэт
Чалавек сустракае ў лесе мядзведзя, лася і ваўка, якія хочуць яго забіць. Воўк спрабуе адгаварыць сяброў, папярэджваючы, што чалавек усіх пераможа сваім розумам. Зацікавіўшыся, звяры патрабуюць чалавека паказаць свой розум. Але той кажа, што забыў розум дома і трэба за ім наведацца ў вёску. Воўк пагаджаецца суправаджаць чалавека. Дабраўшыся да хаты, чалавек прычапіў ваўку на шыю жарніцу са словамі: «Ото мой розум — несі». Воўк пабег праз лес, але ўпаў у ваду і ўтапіўся пад цяжкасцю жарніцы. Чалавек вяртаецца да лася і мядзведзя, супакоіўшы іх, што воўк хутка прыбудзе з розумам. Лось кладзецца спаць, а чалавек частуе мядзведзя каўбасоў. Мядзведзю спадабалася — ён просіць яшчэ. Чалавек прапануе яму разадраць лася і нарабіць з яго каўбасы. Мядзведзь разрывае лася, а потым чалавек прывязвае мядзведзя да дрэва — нібыта дзеля таго, каб не з’еў мяса, пакуль будзе рабіцца каўбаса. Даверлівы мядзведзь пагаджаецца. А чалавек знаходзіць палку, забівае прывязанага мядзведзя, забірае яго скуру і ласінае мяса.
Літаратура
Беларускі казачны эпас / Склад. і ўступ. артыкул У. В. Анічэнка. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1976. — 206 с.
Эстэн Эстэнсен
Эстен Эстенсен (Østen Østensen, 12 жніўня 1878 — 22 снежня 1939) — нарвежскі стралок, прызёр алімпійскіх гульняў.
Эстэн Эстэнсен нарадзіўся ў 1878 годзе ў Драмене. У 1912 годзе на Алімпійскіх гульнях у Стакгольме ён стаў уладальнікам каманднага сярэбранага медалю ў стральбе з адвольнай вінтоўкі з трох пастаў, а ў асабістым першынстве стаў 23-м. У 1920 годзе на Алімпійскіх гульнях у Антверпене ён заваяваў камандныя сярэбраныя медалі ў стральбе з адвольнай вінтоўкі з трох пастаў і ў стральбе з армейскай вінтоўкі лежучы з 300 і 600 м, а таксама бронзавыя медалі ў асабістым першынстве ў стральбе з адвольнай вінтоўкі з трох пастаў і ў камандным першынстве ў стральбе з малакалібернай вінтоўкі стоячы з 50 м; таксама ён прыняў удзел у спаборніцтвах па стральбе з армейскай вінтоўкі лежачы з 300 м, стральбе з армейскай вінтоўкі лежачы з 600 м, і стральбе з армейскай вінтоўкі стоячы з 300 м, але не заваяваў медаляў у гэтых дысцыплінах.
Малюшыцкі сельсавет
Малю́шыцкі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) Малюшычы.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Валеўкаўскага раёна (з 25 лістапада 1940 года Карэліцкі раён) Баранавіцкай вобласці БССР. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 2 снежня 1961 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Райцаўскага сельсавета.
Суперсіметрыя
Суперсіметрыя або сіметрыя Фермі — Бозэ — гіпатэтычная сіметрыя, якая злучае базоны і ферміёны ў прыродзе. Абстрактнае пераўтварэнне суперсіметрыі звязвае базоннае і ферміённае квантавыя палі, так што яны могуць ператварацца адно у адно. Вобразна можна сказаць, што пераўтварэнне суперсіметрыі можа пераводзіць рэчыва ва узаемадзеянне (ці ў выпраменьванне), і наадварот.
Па стане на пачатак 2009 года суперсіметрыя з'яўляецца фізічнай гіпотэзай, не пацверджанай эксперыментальна. Цалкам дакладна ўстаноўлена, што наш свет не з'яўляецца суперсіметрычным у сэнсе дакладнай сіметрыі, так як у любой суперсіметрычнай мадэлі ферміёны і базоны, звязаныя суперсіметрычным пераўтварэннем, павінны валодаць аднолькавымі масай, зарадам і іншымі квантавымі лікамі (за выключэннем спіна). Дадзенае патрабаванне не выконваецца для вядомых у прыродзе часціц. Мяркуецца, тым не менш, што існуе энергетычны ліміт, за межамі якога палі падпарадкоўваюцца суперсіметрычным пераўтварэнням, а ў рамках ліміту - не. У такім выпадку часціцы-суперпартнёры звычайных часціц аказваюцца вельмі цяжкімі па параўнанні са звычайнымі часціцамі. Пошук суперпартнёраў звычайных часціц - адна з асноўных задач сучаснай фізікі высокіх энергій. Чакаецца, што Вялікі адронны калайдэр зможа адкрыць і даследаваць суперсіметрычныя часціцы, калі яны існуюць, або паставіць пад вялікі сумнеў суперсіметрычныя тэорыі, калі нічога не будзе выяўлена.
Гісторыя
Упершыню суперсіметрыю прапанавалі ў 1973 годзе аўстрыйскі фізік Юліус Вес і італьянскі фізік Бруна Зуміна для апісання ядзерных часціц. Матэматычны апарат тэорыі быў адкрыты яшчэ раней, у канцы 1960-х гадоў, савецкімі фізікамі Ю. А. Гольфандам і Е. П. Ліхтманам. Суперсіметрыя ўпершыню ўзнікла ў кантэксце версіі тэорыі струн, якую прапанавалі П'ер Рамон, Джон Шварц і Андрэ Няве, аднак алгебра суперсіметрыі пазней стала паспяхова выкарыстоўвацца і ў іншых галінах фізікі.
Суперсіметрычнае пашырэнне Стандартнай мадэлі
Асноўная фізічная мадэль сучаснай фізікі высокіх энергій — Стандартная мадэль — не з'яўляецца суперсіметрычнай, але можа быць пашырана да суперсіметрычнай тэорыі. Мінімальнае суперсіметрычнае пашырэнне Стандартнай мадэлі называецца «мінімальная суперсіметрычная Стандартная мадэль» (MSSM). У MSSM неабходна дадаць дадатковыя палі так, каб пабудаваць суперсіметрычны мультыплет з кожным полем Стандартнай мадэлі. Для матэрыяльных ферміённых палёў - кваркаў і лептонаў - трэба ўвесці скалярныя палі - скваркі і слептоны, па два палі на кожнае поле Стандартнай мадэлі. Для вектарных базонныз палёў - глюёнаў, фатонаў, W-і Z-базонаў - ўводзяцца ферміённыя палі глюйіна, фаціна, зіна і віна, таксама па два на кожную ступень свабоды Стандартнай мадэлі. Для парушэння электраслабой сіметрыі ў MSSM трэба ўвесці 2 хігсаўскіх дуплета (у звычайнай Стандартнай мадэлі ўводзіцца адзін хігсаўский дуплет), гэта значыць у MSSM ўзнікае 5 хігсаўскіх ступеняў свабоды - зараджаны базон Хігса (2 ступені свабоды), лёгкі і цяжкі скалярны базон Хігса і псеўдаскалярны базон Хігса.
У любой рэалістычнай суперсіметрычнай тэорыі павінен прысутнічаць сектар, які парушае суперсіметрыю. Найбольш натуральным парушэннем суперсіметрыі з'яўляецца ўвядзенне ў мадэль так званых мяккіх членаў. У цяперашні час разглядаюцца некалькі варыянтаў парушэнні суперсіметрыі.
Першы варыянт MSSM прапанавалі ў 1981 годзе амерыканскія фізікі Говард Георгі і Савас Дзімопулас.
Прымяненне матэматычнага апарата суперсіметрыі
Незалежна ад існавання суперсіметрыі ў прыродзе, матэматычны апарат суперсіметрычных тэорый аказваецца карысным у самых розных галінах фізікі. У прыватнасці, суперсіметрычная квантавая механіка дазваляе знаходзіць дакладныя рашэнні вельмі нетрывіяльных ураўненняў Шродзінгера. Суперсіметрыя аказваецца карыснай у некаторых задачах статыстычнай фізікі (напрыклад, суперсіметрычная сігма-мадэль).
Эксперыменты
У 2011 годзе на Вялікім адронным калайдары была праведзена серыя эксперыментаў, у ходзе якіх правяраліся фундаментальныя высновы тэорыі суперсіметрыі, а таксама вернасць апісання ёю фізічнага свету. Як заявіла 27 жніўня 2011 прадстаўнік ЦЕРН прафесар Тара Шыарс, эксперыменты не пацвердзілі асноўныя палажэнні тэорыі. Пры гэтым Тара Шыарс ўдакладніла, што не знайшла пацверджання спрошчанай версіі тэорыі суперсіметрыі, атрыманыя вынікі не абвяргаюць больш складаны варыянт тэорыі.
Да канца 2012 года на дэтэктары LHCb Вялікага адроннага калайдара была назапашаная статыстыка па распаду дзіўнага B-мезона на два мюона. Параметры гэтай вельмі рэдкай падзеі вельмі дакладна супалі з прадказанай звычайнай стандартнай мадэлі, што амаль не пакідае месца для суперсіметрычных тэорый.
Кароль і каралева (казка)
«Кароль і каралева» — беларуская народная казка; чарадзейная. Запісана Эмай Дмахоўскай у Рэчыцкім павеце, вёска невядомая.
Сюжэт
У караля памерла жонка, і ён вырашыў жаніцца з уласнай дачкой — каралеўнай. Тая, напалоханая жудасным намерам бацькі, ідзе на могілкі і скардзіцца маці. Нечакана маці выходзіць з труны і кажа: «…так зрабі: нехай табе бацько купіць тры сукні: адна як зорачкі, другая як месяц, а трэця як соўнца. Да шчэ няхай справіць таб сьвіній кажух» (Эма Дмахоўская захавала дыялетныя асаблівасці Рэчыцкага павета).
Каралеўна ставіць бацьку гэтыя ўмовы. Кароль загадвае купіць тры сукні і пашыць свіны кажух. А каралеўна ўзяла ўсё гэта і пад падставай наведвання касцёлу паехала з дому і не вярнулася. Яна набрыла на незнаёмы палац, у якім жыла чужая каралева і яе сын. Дзяўчына апранула свіны кажух. Каралева прыняла яе за жабрачку і зрабіла сваёй служанкай. Сын-каралевіч ставіўся да дзяўчыны дрэнна, свіны кажух смярдзеў і выклікаў у яго агіду.
Каралева з сынам тройчы наведваюць касцёл. Усе тры разы дзяўчына таемна скідае свіны кажух, апранае пачаргова ўбранні, якія былі «як зорачкі», «як месяц» і «як сонца» і ўваходзіць у касцёл — той адразу ззяе ад яе прыгажосці. Усе тры разы каралевіч не пазнае сваёй служанкі, але захапляецца невядомай «паннай». Каб даведацца, хто гэтая незнаёмая прыгажуня, каралевіч перад трэцім наведваннем загадвае разліць смалу ў касцёле. Чаравік дзяўчыны прыклейваецца да падлогі і застаецца ў касцёле, а каралевіч па босай назе пазнаў у сваёй страшэннай служанцы, якая насіла агідны свіны кажух, каханую дзяўчыну — і ажаніўся з ёю.
Заяц-бяляк
Заяц-бяляк (Lepus timidus) — млекакормячае сямейства зайцавых.
Спосаб жыцця
Адкрытых месцаў пазбягае, жыве ў мяшаных лясах, дзе пераважае елка, у маладых асінніках, ельніках, па зарослых далінах. На Беларусі пашыраны ў паўночных раёнах і вельмі рэдкі на Палессі.
Корміцца травяністымі раслінамі. зімой — карой і парасткамі дрэўных парод, ягаднікам, сенам і інш. Размнажэнне з лютага да верасня, дае 2—3 прыплоды па 1—8 зайчанят.
Гібрыды
Утварае помесі з русаком (нар. назвы заяц-лазовік, сінюга) з святлейшай, чым у зайца-русака, поўсцю. Трапляюцца зайцы-лазовікі пераважна ў нізінных участках яловых лясоў, у хмызняках на балотах.
Значэнне
Здаўна зайцы — важны аб’ект пушнога промыслу.
Баранавіцкі сельсавет (Карэліцкі раён)
Бара́навіцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Баранавічы.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Машэвіцкі сельсавет у складзе Валеўкаўскага раёна (з 25 лістапада 1940 года Карэліцкі раён) Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Машэвічы. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Навагрудскага раёна. 27 верасня 1963 года перайменаваны ў Зарэцкі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Зарэчча. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Карэліцкага раёна. 30 верасня 1968 года цэнтр перанесены ў вёску Баранавічы, сельсавет перайменаваны ў Баранавіцкі сельсавет. 11 лютага 1972 года ў склад сельсавета з Карэліцкага пассавета перададзены вёскі Горныя Руткавічы і Новыя Руткавічы. 6 жніўня 1979 года ў склад сельсавета з Райцаўскага сельсавета перададзены 7 населеных пунктаў (вёскі Аколіца, Волца, Даўгінава, Лукашын, Малюшычы, Скорава і Сэрвач), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Малюшыца, а сельсавет перайменаваны ў Малюшыцкі сельсавет.
Х’ёлен
Горы Х'ёлена складзены пераважна гнейсамі, крышталічнымі сланцамі і гранітамі.
Для нагор'я характэрны ледавіковыя формы рэльефу, маюцца ледавікі, вялікая колькасць азёр; большасць рэк кароткія, з моцным цячэннем. Х'ёлен з'яўляецца водападзелам: рэкі яго паўночна-заходніх схілаў адносяцца да басейна Нарвежскага мора, рэкі паўднёва-ўсходніх схілаў — да басейна Батнічнага заліва Балтыйскага мора.
Расліннасць на схілах гор Х'ёлена — горна-тайговая і горна-тундравая. На шведскай частцы нагор'я знаходзяцца нацыянальныя паркі Абіску, Стура-Шофалет і Сарэк.
Усікаўпункі
У́сікаўпункі (Uusikaupunki — новы горад), раней Нішта́т Nystad, у перакладзе таксама — новы горад) — муніцыпалітэт і адзін з самых старых гарадоў у Фінляндыі. Заснаваны ў 1617 годзе шведскім каралём Густавам II. Усікаўпункі — марскі порт, размешчаны на ўзбярэжжы Архіпелагавага мора.
Плошча муніцыпалітэта — 1 932 км². На мора і астравы прыпадае 2/3 тэрыторыі. Насельніцтва горада складае 16,2 тыс. жыхароў (2006).
Два паромы забяспечваюць штодзённае паведамленне са Швецыяй. Усікаўпункі з'яўляецца турыстычным горадам.
Заяц-русак
Заяц-русак, Заяц-шарак (Lepus europaeus) — млекакормячая жывёла сямейства зайцавых.
Апісанне
Даўжыня цела 50—70 см, хваста 7—11 см, ступні 11,5—15,0 см. Маса цела да 5-6,5 кг. Поўсць летам карычнявата-вохрыста-шэрая з цёмна-стракатым малюнкам, ніз цела чыста-белы. Вакол вачэй белае кольца, пад вачыма цёмная пляма. Кончыкі вушэй чорныя, хвост зверху чорны або чорна-буры, знізу белы. Бакі чырванавата-палевыя. Зімой поўсць гусцейшая, пераважна шэрых таноў, асабліва на задняй частцы тулава і баках.
Пашырэнне
Пашыраны ў розных зонах Еўропы, у Паўночнай Афрыцы, Закаўказзі, Паўднёава-Заходняй Сібіры, Паўночным Казахстане; акліматызаваны ў шэрагу раёнаў Паўднёвай Сібіры, Паўночнай Амерыцы, Новай Зеландыі і Паўднёвай Аўстраліі. На Беларусі звычайны від. Колькасць залежыць ад наяўнасці корму, кліматычных і іншых фактараў. Характэрны для адкрытых ландшафтаў, жыве на палях, у ярах, на высечках, лясных палянах, узлесках.
Асаблівасці біялогіі
Размнажэнне на Беларусі з лютага да верасня, дае 2—4 прыплоды па 1—7 (найчасцей па 4) зайчанят. Цяжарнасць 42—45 сут. Працягласць жыцця да 10 гадоў.
Гаспадарчае значэнне
Аб'ект спартыўнага палявання і пушнога промыслу.
Разуха вушатая
Разуха вушатая (Arabis nova) гэта травяністая расліна сямейства. Цвіце з сакавіка па ліпень.
Арэал
Arabis auriculata расце пераважна на вапнавых глебах. Сустракаецца ў Паўднёвай і Цэнтральнай Еўропе, Заходняй і Цэнтральна-Заходняй частцы Азіі і некаторых раёнах Паўночнай Афрыкі ў перадгор’ях паміж 500 і 2400 метрамі. Расліна сустракалася ў Партугаліі, але была знішчана ў краіне.
Піфагарызм
Выходзячы, імаверна, з тэзы, што інтэрвалы музычнай гамы можна патлумачыць рацыянальна з дапамогай лічбавай узаемазалежнасці паміж вібруючымі струнамі, піфагарэйцы развілі ідэю, што ў аснове ўсяго існага ляжаць лікі. Яны ствараюць парадак у космасе, вызначаючы і абмяжоўваючы нявызначанае (апейрон). Рэчы лічацца адлюстраваннямі лікаў, іхняя сутнасная прырода адбіваецца ў іхняй матэматычнай структуры.
Сярод лічбаў існуюць заканамернасці: так, адзінка стаіць над лічбамі і лічыцца іх першапачаткам. Няцотны лік разглядаецца як абмежаваны і дасканалы, цотны – як неабмежаваны і недасканалы.
Піфагарэйцы надалі тэорыі лічбаў завершаную форму ў розных сферах.
У матэматыцы яны дасягнулі сістэматызацыі і распрацоўвалі аксіёмы. Тэарэма Піфагора вядзе да адкрыцця іррацыянальных лічбавых заканамернасцяў.
Па іх уяўленнях пра прыроду космасу, нябесныя свяцілы рухаюцца па арбітах у форме кола, падзеленых на пэўныя інтэрвалы, вакол нерухомага цэнтру.
Паўднёва-Заходняя Фінляндыя
Уласна Фінляндыя (Ва́рсінайс-Суо́мі, Varsinais-Suomi, Egentliga Finland), таксама Спрадвечная Фінляндыя, Паўднёва-Заходняя Фінляндыя — вобласць (рэгіён) на паўднёвым захадзе сучаснай Фінляндыі.
Піфагарызм
Нягледзячы на навуковыя даследаванні ў матэматыцы й тэорыі музыкі, усё ж такі ў піфагарэйскай школе пераважалі рэлігійная і містычная аснова. Гэта асабліва праяўляецца ў вучэнні пра перасяленне душ: душа з'яўляецца сапраўднаю сутнасцю чалавека, якая мусіць быць пазбаўленая ад усяго цялеснага шляхам ачышчэння.
Паўднёва-Заходняя Фінляндыя
Геаграфічнае становішча
Рэгіён размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Фінляндыі. Паўднёвае ўзбярэжжа абмываецца Фінскім залівам, заходняе — Батнічным. Каля ўзбярэжжа раскіданы тысячы дробных астраўкоў — шхеры (так званае Архіпелагавае мора). На захад ад вобласці знаходзяцца Аландскія астравы.
Піфагарызм
Эмпедокл (каля 492 – 432 да н.э.) лічыць асновай усяго існага чатыры элементы, што прыводзяцца ў рух сіламі любові й нянавісці: вада, зямля, агонь і паветра. У абсалютнай любові яны ўтвараюць гамагенную еднасць, а з-за нянавісці раз'ядноўваюцца. Калі змагаюцца гэтыя супрацьлеглыя сілы, то шляхам змешваньня элемэнтаў узнікаюць канкрэтныя рэчы.
Паўднёва-Заходняя Фінляндыя
Геаграфічнае становішча
Адміністрацыйны цэнтр — Турку (Аба), у наваколлях якога пражывае дзве траціны насельніцтва вобласці. Рэльеф узвышаны.
Гісторыя
З XIII па пачатак XIX стагоддзя тэрыторыя гэтага рэгіёна ўваходзіла ў склад Швецыі. У 1809 годзе разам з астатняй часткай Фінляндыі была далучана да Расійскай імперыі. Раней уваходзіла ў склад Аба-Б’ёрнеборгскай губерні (1811—1917), правінцыі Турку-Поры (1918—1997) і правінцыі Заходняя Фінляндыя (1998—2009). З 2010 года з’яўляецца самастойнай вобласцю (рэгіёнам) Фінляндыі.
Піфагарызм
Для Анаксагора (каля 500 – 425 да н.э.) існуе бязмежная колькасць якасна розных сыходных элементаў. Адметнасць кожнай рэчы вызначаецца характэрнымі суадносінамі тых элементаў, якія ёсць у кожнай з яе нават якіх заўгодна малых частак. Элементы прыводзяцца ў рух і планамерна ўпарадкуюцца розумам.
Паўднёва-Заходняя Фінляндыя
Гісторыя назвы
Гістарычна назва, якае выкарыстоўваецца для абазначэння ўсёй краіны Фінляндыя (фін.: Suomi), выкарыстоўвалася толькі для абазначэння паўднёва-заходняй часткі сучаснай Фінляндыі (якая прыкладна супадае з сучаснай правінцыяй Уласна Фінляндыя). Пасля таго як у XVII стагоддзі назва Фінляндыя распаўсюджваецца на ўсю краіну, для абазначэння яе паўднёва-заходняй часткі запатрабавалася асобнае найменне. У 1650 годзе было зафіксавана выкарыстанне назваў Fennigia specialiter dicta і Fennigia presse dicta (абедзве — лац.). У сярэдзіне XVIII ст. атрымліваюць распаўсюджанне назвы Finland för sig sieft і Egenteliga Finland later (абедзве — швед.). Фінская назва Varsinais-Suomi усталявалася ў 1850 годзе (усе варыянты на беларускую мову можна перавесці як «Уласна Фінляндыя»).
Муніцыпалітэты
З 2009 года Уласна Фінляндыя складаецца з 28 абшчын, з якіх 11 з’яўляюцца гарадамі, астатнія — сельскія муніцыпалітэты.
Піфагарызм
Атамы пастаянна рухаюцца, механічна ціснучы ды штурхаючы адзін аднаго. Паміж імі ёсць толькі пустая прастора. Адрозныя рэчы ўзнікаюць толькі дзякуючы групаванню атамаў. У Лаўкіпа можна знайсці фармулёўку закону прычыннасці: «Ніводная рэч не ўтвараецца без меты, а толькі адпаведна сэнсу і ў сувязі з неабходнасцю».
Этыка Дэмакрыта лічыць метай чалавека правільную будову душы, якая палягае ва ўраўнаважанасці ды спакоі і дасягаецца дзякуючы розуму, памяркоўнасці, стрыманасці ў пачуццёвых асалодах і прагненні духоўных каштоўнасцяў. «Дух мусіць навучыцца чарпаць свае радасці ў сабе самім».
Ксенафан — першы прадстаўнік заснаванай у Элеі (Паўднёвая Італія) школы элеатаў. Галоўная яго мэта – барацьба з антропамарфізацыяй багоў, як іх выяўлялі Гамер і Гэсіёд, а таксама разьвіццё ідэі пра адзінага бога: «Адзін Бог, найвялікшы сярод багоў і людзей, ні целам, ні думкамі непадобны да смяротных».
Заходняя Бярэзіна (геаграфічная станцыя)
Геаграфічная станцыя «Заходняя Бярэзіна» — база правядзення навучальных палявых практык для студэнтаў 1-2 курсаў факультэта геаграфіі і геаінфарматыкі БДУ, створаная ў 1973 годзе для праходжання практык па тапаграфіі, метэаралогіі, геамарфалёгіі, глебаведанню, геалогіі, геабатаніке, гідралогіі, і таксама комплексных фізіка-геаграфічных і сацыяльна-эканамічных практык. Акрамя таго, геастанцыя выкарыстоўваецца для праходжання практык студэнтаў біялагічнага факультэта.
Геаграфічнае становішча
Размяшчаецца ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці за 100 км на паўночны захад ад Мінска каля аграгарадка Сакаўшчына на правым беразе ракі Заходняя Бярэзіна. Выбар месца стварэння станцыі абумоўлены наяўнасцю разнастайных прыродных комплексаў, асноўную ролю ў фарміраванні якіх згулялі плейстаценавыя зледзяненні.
Інфраструктура
На тэрыторыі геастанцыі створаны неабходныя ўмовы для правядзення навучальнага працэсу і адпачынку студэнтаў і выкладчыкаў. Маюцца інтэрнат, сталовая, памяшканні для камеральнай апрацоўкі матэрыялаў, клуб, гаспадарча-бытавыя будынкі. Станцыя электрыфікавана, маецца ўнутраны вадаправод. Аднак за гады эксплуатацыі інфраструктура станцыі састарэла, адсутнічае пастаяннае гарачае водазабеспячэнне для студэнтаў, практычна адсутнічае мабільная сувязь.
Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі
Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі — зацвярджэнне фінскім парламентам 6 снежня 1917 звароту сената Фінляндыі «Да народу Фінляндыі» ад 4 снежня 1917 года, у якім былі прадэклараваныя намеры аб змене дзяржаўнага ладу Фінляндыі (на той момант Вялікага княства Фінляндскага) і абвешчана аб прадстаўленні парламенту праекта новай канстытуцыі (кіруючы прынцып якой палягае ў тым, што Фінляндыя будзе суверэннай рэспублікай), а таксама змяшчаўся зварот «да ўладаў замежных дзяржаў» (у прыватнасці, да ўстаноўчага сходу Расіі) з просьбай аб прызнанні палітычнай незалежнасці і суверэнітэту («поўнай незалежнасці і свабоды») народа Фінляндыі. Пазней зварот быў названы «Дэкларацыяй незалежнасці Фінляндыі». Гэты дзень, 6 снежня, з'яўляецца нацыянальным святам — Днём незалежнасці Фінляндыі.
Міжнародная рэакцыя
31 снежня дзяржаўная незалежнасць Фінляндскай Рэспублікі першай была прызнана Саветам Народных Камісараў (урадам) Расійскай Савецкай Рэспублікі, узначаленым У. І. Леніным.
5 студзеня адбылася афіцыйная ратыфікацыя пастановы Савета Народных Камісараў Усерасійскім Цэнтральным Выканаўчым Камітэтам Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў (вышэйшым заканадаўчым, распарадчым і кантралюючым органам дзяржаўнай улады Расійскай Савецкай Рэспублікі).
За першы тыдзень студзеня 1918 незалежнасць Фінляндыі прызнана 5 дзяржавамі Еўропы.
Ацэтылен
Ацэтылен (этын) — ненасычаны вуглевадарод С2Н2. Належыць да класа алкінаў.
Бясколерны газ. Малекулярная маса 26,04. Тэмпература плаўлення −81,1 °C. Тэмпература кіпення −83,8 °C. Шчыльнасць 1,9896 г/л (пры тэмпературы 20 °C і ціску 101 кПа). Мала раствараецца ў вадзе, добра ў арганічных растваральніках, асбліва добра ў ацэтоне. Сумесі ацэтылену з паветрам выбуханебяспечныя. Ацэтылен узрываецца пры тэмпературы каля 500 °C або ціску вышэй 0,2 МПа (выбуханебяспечнасць змяншаецца пры змешванні з азотам, прапанам, метанам).
Гісторыя
Упершыню ацэтылен атрымаў у 1836 г. Эдмунд Дэві (стрыечны брат Гемфры Дэві). У 1855 годзе Марселен Бертло здолеў атрымаць некалькімі спосабамі «двухвугляродісты вадарод» і назваў яго ацэтыленам. У 1862 г. ён здолеў сінтэзаваць ацэтылен, прапускаючы вадарод праз полымя вольтавай дугі паміж электродамі. З карбіду кальцыю ацэтылен упершыню атрыманы нямецкім хімікам Ф. Вёлерам у 1862 годзе.
Выкарыстанне
Ацэтылен з’яўляецца сыравінай ў вытворчасці вінілхларыду, акрыланіліну, воцатнай кіслаты, воцатнага ангідрыду, вінілацэтату, тэтрахлорэтану, этылавага спірту і інш.
Дзякуючы вялікай колькасці цеплаты, вылучаемай пры згаранні ў сумесі з кіслародам, ацэтылен шырока выкарыстоўваецца ў працэсах зваркі і рэзкі металаў (найбольшая тэмпература полымя 3150 °C).
Разуха
Разу́ха (Árabis) — род кветкавых раслін сямейства.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя, пераважна апушаныя травяністыя расліны. Сцябло прамастойнае, галінастае, у некаторых відаў сцелецца і лёгка ўкараняецца. Лісце суцэльнае, зрэдку лірападобнае. Прыкаранёвае лісце часта ў разетцы. Кветкі з чатырма пялёсткамі, звычайна пафарбаваны ў белы, ружовы або ліловы колер. Тычынак — 6. Суквецце — шчыльная, часам шчыткападобная або парасонападобная гронка. Плод — стручок.
Распаўсюджанне
Сустракаецца ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар’я і ў гарах трапічнай Афрыкі. Святлолюбівыя расліны. Добра растуць на рыхлых лёгкіх глебах. Размнажаюцца насеннем і вегетатыўна.
Гаспадарчае значэнне і прымяненне
Некаторыя віды разводзяць як дэкаратыўныя, некаторыя віды — меданосныя.
Таксанамія
Па інфармацыі базы дадзеных The Plant List, род уключае 110 відаў :
Ваўчыная пячора
Ваўчыная пячора (Susiluola) знаходзіцца ў Фінляндыі недалёка ад горада ў правінцыі, на беразе ракі Карыйокі. Унікальная тым, што ў час апошняга ледавіковага перыяду была схаваная тоўшчай ледніка і знаходзілася ніжэй за ўзровень мора. У 1996 г. пры раскопках выяўлены каменныя прылады працы і іншыя сляды магчымай чалавечай дзейнасці узростам 120 000 гадоў.
Пячора
Плошча пячоры 400 квадратных метраў. Уяўляе сабой гарызантальную шчыліну ў скале і вельмі старажытная. Узровень мора ў розныя гістарычныя перыяды ўтварыў на дне пячоры 6 асадкавых слаёў. Узрост самых старых некалькі сотняў тысяч гадоў.
Чубатка Маршала
Corydalis marschalliana — від раслін падсямейства сямейства.
Батанічнае апісанне
Шматгадовая травяністая расліна да 50 см вышынёй. Кветкі светла-жоўтыя або бруднавата-белыя, сабраны ў суквецці-гронкі. Долі ліста даўгавата-эліптычныя, цэльнакрайныя. Падземныя клубні шарападобнай формы. Цвіце расліна вясной, часам утвараючы ў лясах практычна суцэльны дыван.
Арэал
Ва Украіне від сустракаецца ў шыракалістых лясах, у лесастэпе, стэпе, у горным Крыме, у Правабярэжнай Украіне радзей.
Пралеснік многагадовы
Пралеснік многагадовы, Пралеснік шматгадовы (Mercurialis perennis) — шматгадовая расліна сямейства.
Батанічнае апісанне
Незаўважная расліна вышынёй 20-50 см, аднак у вясновым лесе яе складана не заўважыць дзякуючы сакавітай зеляніне курцін. На сцеблах, пераважна ў верхняй частцы, сабрана цёмна-зялёнае лісце. Лісце шырокае, звужанае з абодвух канцоў, завостранае, з пілаватым краем. Мужчынскія і жаночыя кветкі несамастойныя, дробныя, менш за 3 мм у дыяметры, сабраныя ў клубочки на разгалинаваным кветканосе. Суквецце — каласок.
Арэал
Ва Украіне расце ў змешаных і шыракалістых лясах на багатых глебах, акрамя паўднёвага стэпу і Данецкага лесастэпу.
Значэнне і выкарыстанне
Лекавая і ядавітая расліна. Выкарыстоўвалася для афарбоўвання тканіны ў сіні колер, паколькі ў сцеблах змяшчаецца сіні фарбавальнік — індыга.
Разуха пясчаная
Разуха пясчаная (Arabidopsis arenosa) — від кветкавых раслін сямейства.
Арэал
Сустракаецца галоўным чынам у Цэнтральнай Еўропе, як у дыплоіднай, так і ў аўтатэтраплоіднай формах. Гэта адрознівае яе ад іншых, у асноўным дыплоідных, відаў роду, у тым ліку цесна звязаных відаў  і  , мадэльных відаў раслін.
Батанічны сад БДУ
Батанічны сад БДУ — навуковая батанічная ўстанова ў Мінску.
Гісторыя
Батанічны сад БДУ арганізаваны пры кафедры сістэматыкі раслін біялагічнага факультэта ў 1930 г. Яго заснавальнікам быў прафесар С. М. Мельнік. З часу заснавання і да 1956 г. батанічны сад плошчай 2 га размяшчаўся на тэрыторыі ўніверсітэцкага гарадка. У калекцыі расце 37 відаў драўняных, 19 відаў хмызняковых раслін і шматлікія травяністыя расліны.
У 1956 г. батанічны сад быў перанесены ў Чырвонае ўрочышча (паўднёва-ўсходнее наваколле Мінска). Батанічны сад быў спланаваны па геаграфічным прынцыпе. У ім былі створаны ўчасткі сістэматыкі раслін, карысных раслін і дэндрарый. Калекцыя налічвала больш за 800 відаў. У 1965 г. батанічны сад быў перанесены ў Шчомысліцу на тэрыторыю вучэбна-даследчай гаспадаркі БДУ.
Апісанне
У склад батанічнага саду таксама ўваходзяць аранжарэя, дэндрарый і помнік прыроды рэспубліканскага значэння «Дубрава». Участак адкрытага грунта батанічнага саду прадстаўлены калекцыямі карысных, лекавых, дэкаратыўных адна- і шматлетнікаў, рэдкіх і знікаючых раслін. Маецца таксама аддзел сістэматыкі раслін, пладовы сад, участак дэкаратыўных драўняных і хмызняковых парод. Калекцыя налічвае больш за 900 відаў, разнавіднасцей і формаў. У калекцыі трапічных і субтрапічных раслін знаходзіцца каля 400 відаў і гатункаў, якія адносяцца да 190 родаў з 69 сямействаў. Асноўны відавы склад трапічных і субтрапічных раслін размешчаны ў аранжарэі, а таксама ў зімовым садзе і па паверхах корпуса біялагічнага факультэта.
Дэндрарый
Дэндрарый батанічнага саду БДУ быў закладзены ў 1928 г. на базе апорнага пункта Усесаюзнага Інстытута раслінаводства «Шчомысліца» па ініцыятыве акадэміка М. І. Вавілава. У цяперашні час у яго складзе каля 250 відаў і формаў з 96 родаў і 38 сямействаў.
Літоўская літаратура
Гісторыя
Вытокі літаратураы Літвы ў фальклоры (песні-дайны, казкі, паданні, прыказкі і інш.) і ў пісьмовых разнамоўных крыніцах. Найбольш старажытныя помнікі пісьменнасці Літвы — летапісы 14—16 ст. на старабеларускай мове — афіцыйнай мове Вялікага Княства Літоўскага. У іх ёсць элементы міфалогіі, народныя паданні, легенды, якія пазней жывілі мастацкую літаратуру Літвы. Пісьменнасць 16—17 ст. развівалася на лацінскай (на ёй з 1579 вялося навучанне ў Віленскім універсітэце) і польскай мовах. Захаваўся адзіны старажытны помнік на літоўскай мове — тэкст малітвы пачатку 16 ст., запісаны ад рукі на апошнім аркушы кнігі «Tractatus sacerdotalis», выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе.
У 16—17 стст. найбольш значныя творы пра мінулае Літвы, яе прыроду на лацінскай мове стваралі М. Гусоўскі, А. Каяловіч, М. Літвін, Я. Радван, П. Раізій, М. Сарбеўскі, А. Шротэр, на лацінскай і польскай — А. Волан, А. Ратундус, на польскай  — Мацей Стрыйкоўскі. Да 19 ст. літаратура Літвы стваралася і ў т.зв. Малой Літве — Усходняй Прусіі. Помнікі старажытнасці мелі пераважна рэлігійны характар.
Важную ролю ў станаўленні старалітоўская пісьменнасці адыгралі Канстанцінас Шырвідас, укладальнікі і перакладчыкі духоўных твораў М. Пяткявічус, Салямонас Славачынскіс,, ,. Спробы унармавання літоўскай пісьмовай мовы былі ў 18 ст.: граматыкі, слоўнікі, калектыўны пераклад Бібліі (1735), пачаты збор і выданне фальклорных твораў. Першую кнігу свецкага зместу «Байкі Эзопа» выдаў у 1706 годзе. Пачынальнікам літоўскай мастацкай літаратуры лічыцца Крысціёнас Данелайціс, аўтар паэмы «Поры года», напісанай ім у 1760—1770 гадах, але выдзенай толькі ў 1818 годзе, ужо пасля смерці паэта. Развіццю літаратуры ў 18 ст. спрыяла дзейнасць і.
У пачатку 19 ст. цэнтрам культуры Літвы стаў Віленскі ўніверсітэт. Вядучае месца ў літаратуры займала паэзія: байкі, эпіграмы, паэмы. Найбольш значны твор гэтага перыяду — паэма «Анікшчэйскі бор», напісаная Антанасам Баранаўскасам у 1860—1861 гадах. У першай палове 19 ст. зарадзілася мастацкая проза. Важную ролю ў яе станаўленні адыгралі гістарычныя працы з элементамі мастацкай прозы Сіманаса Даўкантаса, адметныя рамантычна-прыўзнятым асэнсаваннем мінулага краіны, узвышанасцю стылю. Каларытнасцю і выразнасцю народнай мовы вызначалася аповесць Мацеюса Валанчуса «Юзе з Палангі» (1869), заснаваная на этнаграфічным і фальклорным матэрыяле.
Развіццё літаратуры Літвы стрымлівала забарона царскімі ўладамі ў 1864—1904 гадах друку на літоўскай мове. Цэнтры друку пачалі стварацца па-за межамі Літвы — ва Усходняй Прусіі, ЗША. У перыяд абуджэння нацыянальнага руху ў Літве ўзнік рамантызм. Найбольш яркі яго прадстаўнік Майроніс (кніга «Галасы вясны», 1895), паэзія якога садзейнічала развіццю асноў сілаба-танічнага вершаскладання, фарміраванню літаратурнай мовы. Элегічнымі матывамі вызначалася лірыка Пранаса Вайчайціса, патрыятычным гучаннем, сатырычным паказам сацыяльных з’яў — паэзія і проза Вінцаса Кудзіркі.
У канцы XIX — пачатку XX ст. ў літаратуры замацоўваюцца прынцыпы рэалістычнага адлюстравання рэчаіснасці (апавяданні вясковай тэматыкі Жамайце). Традыцыі самабытнай рэалістычнай прозы развівалі, (сёстры Марыя Ластоўская і Сафія Пшыбіляўскене), ,. У жанры рамана выступіў, аўтар першага гістарычнага рамана «Альгімантас», выдадзенага ў 1904—1905 гадах.
Актывізацыі літаратурнага і культурнага жыцця ў пачатку 20 ст. садзейнічала адмена забароны друку на нацыянальнай мове. Узніклі разнастайныя літаратурныя плыні. Рэалістычная і фальклорная традыцыі спалучаны ў драме «Шарунас» (1911), «Паданнях Дайнаўскай даўніны» (1912), аповесцях і навелах Вінцаса Крэве; лірыцы Людаса Гіры. Развіваліся неарамантызм, мадэрнізм, рэалізм (Ёнас Білюнас, Антанас Венуоліс). Рысы і  выявіліся ў прозе, , , сімвалізму і містыцызму — у драматургіі Відунаса (драмы «Цені прашчураў», 1908, і «Вечны агонь», 1912).
Матывы вызваленчай барацьбы гучалі ў творах пісьменнікаў Віленскага краю, што ўваходзіў у склад Польшчы: у паэзіі — Она Міцюце, Альбінас Жукаўскас,, у прозе —.
Савецкі перыяд
Гістарычныя абставіны пачатку 1940-х гг. паўплывалі на асабістыя лёсы пісьменнікаў Літвы, на характар мастацкага асэнсавання рэчаіснасці ў іх творах. У гады Другой сусветнай вайны многія пісьменнікі трапілі за межы краіны (Юозас Балтушыс, Людас Гіра, Саламея Нерыс, Пятрас Цвірка і інш.), асобныя апынуліся на фронце, іх творчасць была прасякнута матывамі тугі па часова страчанай радзіме.
У гады нямецка-фашысцкай акупацыі ствараліся высокамастацкія творы: лірычныя вершы і паэмы Саламеі Нерыс, апавяданні Пятраса Цвіркі, зборнікі філасофскай лірыкі, Юргіса Балтрушайціса,. У літаратуры з’явіліся новыя імёны. У 1944 годзе многія пісьменнікі Літвы эмігрыравалі на Захад (,, , Вінцаса Крэве, , , , Хянрыкас Радаўскас, і інш). Замежнае таварыства літоўскіх пісьменнікаў выдавала літоўскія газеты і часопісы, кнігі, падручнікі.
Вярнуліся на радзіму асобныя пісьменнікі з СССР, з нямецка-фашысцкага канцлагера (Баліс Сруога), на радзіме плённа працавалі Казіс Борута, Пятрас Вайчунас, Антанас Венуоліс,, , і інш. Пачаўся складаны працэс развіцця літаратуры першых пасляваенных гадоў. У асобных паэтычных творах пераважаў псеўдапатрыятычны пафас, публіцыстычныя штампы, палітычныя лозунгі (Антанас Вянцлава,, , , ). Думку пра гістарычную неабходнасць савецкай улады ў Літве, выкрыццё і асуджэнне кулацтва выказвалі ў сваіх творах Аляксандрас Гудайціс-Гузявічус,, і інш. Навізной вызначаліся аповесць Боруты «Млын Балтарагіса» (1945), драмы Сруогі «Доля перадсвітальная» (1945) і «Казімір Сапега» (1947), яго мемуары «Лес багоў» (1957) і інш. Творчае абнаўленне адчувалася ў паэзіі, Пятраса Вайчунаса, , Альбінаса Жукаўскаса, , Эўгяніюса Матузявічуса, ,. У песенна-рамантычным кірунку працаваў, наватарства і эксперымент характэрны паэту-лірыку (зборнікі «Чалавек», 1961; «Тут Літва», 1968).
Значны ўклад у літаратуру зрабілі пісьменнікі-эмігранты (паэт Хянрыкас Радаўскас, празаік і драматург ). Анталогія «Зямля» (1951) выявіла новыя таленты:, (філасофска-канцэптуальны цыкл вершаў «Прывіды»), ,. Традыцыі вясковай прозы развіваў. 1960—1970-я гг. — перыяд кардынальных перамен у прозе і драматургіі. Зварот да гістарычнай тэматыкі, пераасэнсаванне праблем нацыі і дзяржавы, здабыткі этнічнай культуры, шматгранны духоўны свет сучасніка вызначалі сутнасць і змест літоўскай літаратуры гэтага перыяду (Ёнас Авіжус, Юозас Балтушыс,, , ). Галоўнымі арыенцірамі літаратуры сталі інтэлектуалізм, псіхалагізм, актуальнасць тэматыкі, пошукі новых мастацкіх форм. Супярэчлівасць чалавечай прыроды, права чалавека на выбар паказаны ў драмах «Каханне, джаз і чорт» (паст. 1967) і «Барбара Радзівіл» (паст. 1972), праблемы сучаснай вёскі, сялянскага лёсу — у прозе , , , псіхалагічныя праблемы выхавання моладзі — у творах Р.Кашаўскаса, пратэст супраць псеўдарэаліст. адлюстравання рэчаіснасці — у, уплыў навейшай заходняй драмы ў творчасці Казіса Саі і.
У 1970—1980-я гг. раскрыўся творчы талент пісьменнікаў Альгімантаса Балтакіса,, Альфонсаса Малдоніса, Юсцінаса Марцінкявічуса, , асноўны змест твораў якіх — філасофскі роздум пра лёс нацыі, праблемы ўрбанізацыі і інш. Новыя якасці (парадокс, іронія) і тэндэнцыі, сувязь з фальклорнымі традыцыямі, духоўнасць выявіліся ў паэзіі, Вітаўтаса Бложэ, , , , , , Г. А. Чыгрэюса, І.Юш- кайціса, у прозе Ю.Апуціса, Р.Гранаў- скаса, П.Дзірі’елы, Б.Радзявічуса. Новы этап развіцця л-ры звязаны з нац. адраджэннем у 1980—90-я г. Сучасныя тэндэнцыі прадстаўлены шматлікімі постмадэрнісцкімі творамі, насычанымі Умоўнымі вобразамі, паэтыкай міфаў (проза Р.Гавяліса, С. Т. Кандротаса), розныя спосабы адлюстравання вызначаюць прозу Ю.Кунчынаса, А.Рамона- са, В.Юкнайтэ і інш. У паэзіі дамінуе пакаленне 1980-х г., творы якіх вылучаюцца арыгінальнасцю формы, паэт. майстэрствам, вытанчанасцю мовы (В.Бра- зюнас, АГрьібаўскас, Д.Каёкас, Э.Келміц- кас, В.Кукулас, АМарчэнас, Н.Міляў- скайтэ, С.Парульскіс, Г.Цэшкайтэ і інш.).-->
Узаемасувязі з беларускай літаратурай
Літоўска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі маюць даўнія традыцыі. Яны зарадзіліся ў часы Вялікага Княства Літоўскага, калі ў Вільні на старабеларускай мове пісаліся летапісы і статуты, а Францыск Скарына выдаваў у 1522—1525 гадах беларускамоўныя кнігі.
Узмацніліся яны ў 19 ст. У літаратурным гуртку Адама Ганорыя Кіркора ў канцы 1850-х гг. разам з Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам, Вінцэнтам Каратынскім і інш. ўдзельнічаў літоўскі пісьменнік Мікалоюс Акялайціс, які пераклаў на літоўскую мову ананімны беларускі твор 19 ст. «Гутарка старога дзеда»).
Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта
Гісторыя
Заалагічны музей біялагічнага факультэта БДУ быў створаны ў 1921 г. па ініцыятыве загадчыка кафедры заалогіі прафесара А. У. Фядзюшына.
Літоўская літаратура
Узаемасувязі з беларускай літаратурай
У пачатку 20 ст. Вільня была асяродкам літоўскай і беларускай культуры. Тут выходзілі газеты «Наша доля», «Наша ніва», жылі, бралі ўдзел у грамадска-літаратурным жыцці Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч, Янка Купала, Якуб Колас, Цётка, Змітрок Бядуля, прыязджаў Максім Багдановіч, адбываліся сустрэчы літоўскіх і беларускіх пісьменнікаў, мастакоў, артыстаў. Важным фактарам творчых узаемакантактаў была дружба Янкі Купалы з Людасам Гірам, Марыяй Ластаўскене, мастаком і кампазітарам Мікалоюсам Чурлёнісам. У 1910 годзе ў перыядычным друку Літвы з’явіліся першыя літаратурна-крытычныя артыкулы Гіры пра творчасць Янкі Купалы, змяшчаліся яго вершы на літоўскай мове ў перакладзе. У 1909 годзе на беларускай мове апублікавана апавяданне Ёнаса Білюнаса.
У 1920—1930-я гг. ў Вільні і Каўнасе ставіліся п’есы Дуніна-Марцінкевіча, Каруся Каганца, Леапольда Родзевіча, выдаваліся беларускія кнігі, газеты і часопісы, у т.л. часопісы «Крывіч», «Беларускі асяродак», «Крывічанін» і інш. У 1930-я гг. ў Мінску жылі і працавалі Фяліксас Вайшнорас (Садайніс), Аляксандра Мяркіце (Лавенас Люда), Андрус Дабулявічус, Вінцас Скарджус і інш., выходзілі газета «Raudonasis artojas» («Чырвоны араты»), альманах «Пад чырвоным сцягам», працавалі літоўскія секцыі ў Саюзе пісьменнікаў і Дзяржаўным выдавецтве Беларусі. У 1920—1930-я гг. ў Мінску выдадзена 78 літоўскіх кніг, у т.л. пераклады на літоўскую мову паэмы «Над ракою Арэсай» Я. Купалы (1935), твораў Янкі Маўра, Аляксандра Якімовіча.
Асабістыя кантакты звязвалі Максіма Танка з Жукаўскасам, Онай Міцюце,. Збліжэнню літаратур спрыялі асабістыя сустрэчы Пятраса Цвіркі, Антанаса Вянцлавы на 35-гадовым юбілеі творчай дзейнасці Янкі Купалы ў Мінску ў снежні 1940 года, Янкі Купалы, Якуба Коласа, Міхася Лынькова і Петруся Броўкі ў маі—чэрвені 1941 года ў Вільні і Каўнасе.
У Другую сусветную вайну беларускія і літоўскія пісьменнікі ўдзельнічалі ў супольных вечарах, выступалі ў перыядычным друку. Адзінства матываў і вобразаў ядналі паэзію Людаса Гіры, Антанаса Вянцлавы, Пятраса Цвіркі, Ёнаса Марцінкявічуса,, Саламеі Нерыс, з творамі Якуба Коласа, Петруся Броўкі, Пімена Панчанкі, Максіма Танка і інш.