cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хаджымукан Мунайтпасаў
У дарэвалюцыйны перыяд Хаджымукан паспяхова выступаў на міжнародных арэнах разам з такімі легендарнымі барцамі, як Іван Паддубны, Георг Лурых і Іван Заікін. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі актыўна браў удзел у станаўленні Савецкай улады ў Казахстане, заснаваў першы ў гісторыі Казахстана прафесійны тэатр, з улоння якога выйшлі многія знакамітыя артысты таго часу, арганізоўваў розныя чэмпіянаты.
У час Вялікай Айчыннай вайны Хадыимукан сваімі выступамі збіраў сродкі на дапамогу арміі і падарыў фронту самалёт, названы ў гонар Амангельды Іманава. Нягледзячы на ўсе заслугі перад радзімай, пад канец жыцця ён застаўся без падтрымкі з боку мясцовых улад і, меркавана, памёр ад запалення лёгкіх з-за жыцця ў нечалавечых умовах.
Лорэл Блэр Солтан Кларк
Лорэл Блэр Солтан Кларк (анг.: Laurel Blair Salton Clark,, Амес, штат Аёва, ЗША — , катастрофа шатла «Калумбія») — медык, капітан ВМС ЗША, астранаўт НАСА, навуковы спецыяліст. Загінула ў катастрофе шатла «Калумбія».
Лорэл Кларк была залічана ў атрад падрыхтоўкі астранаўтаў НАСА ў красавіку 1996 года, у 1996—1998 гадах была прыпісаная да касмічнага цэнтра імя Ліндана Джонсана, у 1997—2000 гадах працавала ў аддзеле карыснай нагрузкі і абітальнасці.
У свой ​​адзіны касмічны палёт Лорэл Кларк адправілася 16 студзеня 2003 года на борце «Калумбіі» у якасці навуковага спецыяліста ў складзе навукова-даследчай місіі STS-107. Эксперыменты Кларк датычыліся біялогіі — яна даследавала развіццё раслін у стане бязважкасці. Палёт працягваўся 15 дзён, 22 гадзіны і 21 хвіліну. Пры вяртанні на Зямлю Лорэл Кларк і іншыя 6 астранаўтаў загінулі ў катастрофе шатла «Калумбія», за 16 хвілін да разліковага часу пасадкі. Апошнім паведамленнем сябрам і родным ад Лорэл быў яе электронны ліст, адпраўлены з «Калумбіі» за дзень да гібелі.
Гахлу
Гахлу (Հախլլու), Ахулу (Haxulu) — сяло ў Гадруцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Лісцёнка
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Ляхаўскага сельсавета.
Аяча
Аяча (Ajaccio, Aiacciu) — найбуйнейшы горад і порт вострава Корсіка, які належыць Францыі. Цэнтр дэпартамента Паўднёвая Корсіка. Знаходзіцца на заходнім беразе вострава ў жывапіснай бухце на рацэ Гравона.
Гісторыя
Час узнікнення лацінскага паселішча Аякс (Ajax), якое стаяла ў некалькіх кіламетрах на поўнач ад сучаснага горада, дакладна невядома. Упершыню згадваецца ў лістах папы Рыгора Вялікага. У Сярэднявеччы ў горадзе быў свой біскуп. На сваім цяперашнім месцы Аяча заснавана ў 1492 годзе негацыянтамі генуэзскага банка Святога Георгія. На працягу першых дзесяцігоддзяў гэта была ўмацаваная калонія Генуэзскай рэспублікі, карсіканцам тут сяліцца забаранялі. У 1553—1559 гады горад знаходзіўся пад французскай акупацыяй. Аяча ўвайшоў у склад Францыі толькі ў 1768 годзе.
Эканоміка
Аяча з'яўляецца прыморскім курортам і цэнтрам турызму. Тут распаўсюджаны рыбалоўства, жывёлагадоўля, збор каштанаў, вытворчасць аліўкавага алею, знакамітых вінаў і корак.
Твртко
Твртко:
Стоміна (Смаленскі раён)
Стоміна (Стомино) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Дзівасаўскага сельскага паселішча.
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 9 км на паўночны захад ад Смаленска, за 1,5 км на поўнач ад аўтадарогі. За 8 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Красны Бор на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Ракавіцкія могілкі
Ракавіцкія могілкі  (Cmentarz Rakowicki) — могілкі, размешчаныя ў Кракаве, Польшча. На Ракавіцкіх могілках пахаваны многія прадстаўнікі ваеннай, культурнай і грамадскай інтэлігенцыі Польшчы. Назва могілак паходзіць ад суседняй вуліцы Ракавіцкай.
Гісторыя
Ракавіцкія могілкі неаднаразова пашыраліся. У 1836 годзе кармеліты дакупілі яшчэ 10 гектараў. У 1840 годзе могілкі былі абнесены сцяной. У 1863 годзе кракаўскі муніцыпалітэт выкупіў зямлю ў кармелітаў і далучыў да могілак 5 гектараў, каб хаваць на новым участку ахвяр эпідэміі. Яшчэ адно пашырэнне адбылося ў 1866 годзе. На мяжы 1933 і 1934 гадоў могілкі пашырыліся на поўнач.
6 чэрвеня 1856 года быў выдадзены дазвол на будаўніцтва могілкавай капліцы ў імя Уваскрэсення Хрыстова, будаўніцтва якой завяршылася 1861—1862 гг. У 1877 годзе быў пабудавана адміністрацыйны будынак. У 1918 годзе на могілках быў вылучаны ўчастак для асобных вайсковых могілак № 388.
Гістарычная каштоўнасць могілак
Могілкі з'яўляюцца месцам пахавання як звычайных жыхароў Кракава, так і вядомых прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі. На іх пахаваны польскамоўныя пісьменнікі, музыканты, навукоўцы, прадстаўнікі вядомых сем'яў, барцоў за незалежнасць, палітычных і грамадскіх дзеячаў, удзельнікі польскіх паўстанняў, ахвяры сусветных войнаў.
Могілкі маюць значную гістарычную і мастацкую каштоўнасць. Некаторыя надмагіллі створаны архітэктарамі Феафілам Жабраўскім, Славомірам Аджывольскім, скульптарамі Тадэвушам Блатніцкім, Вацлавам Шыманоўскім і іншымі.
Ілан Рамон
Ілан Рамон (, Рамат-Ган, Ізраіль —, у небе над Тэхасам, ЗША) — лётчык ізраільскіх ВПС, пазней — першы астранаўт Ізраіля. Здзейсніў 16-дзённы палёт на шатле «Калумбія», які пацярпеў крушэнне пры ўваходзе ў шчыльныя слаі атмасферы пры вяртанні на Зямлю.
Загінуў 1 лютага 2003 года ў 16:03 па Ерусалімскім часе пры разбурэнні шатла «Калумбія» ў 63 кіламетрах над паверхняй Зямлі за 16 хвілін да пасадкі, запланаванай на мысе Канаверал. Пахаваны ў мошаве Нахалаль у Ізрээльскай даліне.
Сяроў (горад)
Размешчаны на левым беразе ракі Каквы, за 338 км ад Екацярынбурга.
Фрэнсіс Рычард Скобі
Фрэнсіс Рычард Скобі (Francis Richard "Dick" Scobee;  — ) — астранаўт НАСА, ЗША. Двойчы здзяйсняў старты ў космас у якасці пілота на шатле «Чэленджэр»: STS-41C (1984) і STS-51L (1986), палкоўнік. Быў у складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр» і загінуў пры яго старце 28 студзеня 1986 г. у самым пачатку свайго другога палёту.
Холм (Смаленскі раён)
Холм (Холм) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Дзівасаўскага сельскага паселішча.
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 19 км на паўночны захад ад Смаленска, за 1,5 км на поўнач ад аўтадарогі. За 6 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Купрына на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Сербія на летніх Алімпійскіх гульнях 1912
Летнія Алімпійскія гульні 1912 — першы ўдзел зборнай Сербіі ў Алімпійскіх гульнях сучаснасці. Каралеўства Сербія было прадстаўлена двума спартсменамі (Душан Мілошавіч і Драгуцін Тамашавіч) у адным відзе спорту — лёгкая атлетыка. На наступных Алімпійскіх гульнях 1920, якія праходзілі пасля заканчэння Першай сусветнай вайны, сербскія спартсмены выступалі ў складзе зборнай Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў.
Туркомплекс Саколья Гара
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 6 км на ўсход ад Смаленска, за 9 км на поўдзень ад аўтадарогі Смаленск — Дарагабуж — Вязьма — Зубцоў, на беразе ракі Дняпро. За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя на лініі Смаленск — Рослаўль.
Умільна
Умі́льна — возера ў Беларусі, ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ушача.
Плошча паверхні возера 0,12 (11,7 ) км². Даўжыня 0,6 км, найбольшая шырыня 0,3 км, даўжыня берагавой лініі 1,78 км. Плошча вадазбору 2,75 км².
Катлавіна Умільна выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, спадзістыя. Берагавая лінія звілістая. Берагі высокія. З возера выцякае ручай у раку Ушача.
Мюлкудара
Мюлкудара (Mülküdərə, Ջրաբերդ) — сяло ў Хаджавендскім раёне Азербайджана.
Мельнік (Чэхія)
Ме́льнік (Mělník ) — горад на поўначы Чэхіі, у раёне Мельнік Сярэднячэшскага края. Насельніцтва складае каля 19,07 тысяч жыхароў (2005). Размешчаны прыкладна за 30 км на поўнач ад Прагі. Порт на р. Лаба каля ўпадзення ў яе Влтавы.
Заснаваны ў IX стагоддзі. Атрымаў статус каралеўскага горада ў 1274 годзе.
Эканоміка
Развіты машынабудаванне, хімічная і харчовая прамысловасць (цукровы завод, вінаробства).
Шалягі (Пухавіцкі раён)
Назва
Паводле тапаніміста Вадзіма Жучкевіча, назва ўтвораная ад прозвішча Шэлег.
Гісторыя
У другой палове XVIII стагоддзя вёска ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць Янушэўскай.
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй Польшчы.
З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР.
У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай Германіяй.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Узлянскага сельсавета.
Сулейман-паша
Сулейман-паша (Süleyman Paşa;, Стамбул — , Багдад) — турэцкі военачальнік, генерал (1877).
Біяграфія
Уступіў у армію ў 1854 годзе. Скончыў ваеннае вучылішча ў Стамбуле (1861).
Удзельнічаў у прыгнечанні паўстанняў у Чарнагорыі (1862) і на Крыце (1867). У 1867 годзе — маёр, з 1873 года палкоўнік.
З 1873 года выкладаў, напісаў некалькі навуковых прац. З 1874 года віцэ-дырэктар Ваеннай акадэміі і брыгадны генерал. Удзельнічаў у звяржэнні султана Абдул-Азіза (май 1876), дывізіённы генерал.
Быў прызначаны камандуючым турэцкімі войскамі ў Босніі і Герцагавіне і ў пачатку серба-чарнагорска-турэцкай вайны 1876—1878 гадах кіраваў іх наступам на Чарнагорыю.
Пасля пачатку руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў у ліпені 1877 года корпус Сулеймана-пашы быў перакінуты ў Балгарыю і ён прызначаны камандуючым Балканскай арміяй, якая ў жніўні 1877 года беспаспяхова штурмавала Шыпку. З 14 верасня да сярэдзіны снежня камандаваў Усходне-Дунайскай арміяй, у снежні 1877 — лютым 1878 года галоўнакамандуючы турэцкімі войскамі ва Усходняй Румеліі, 17 студзеня 1878 года пацярпеў паражэнне пры Філіпопалі (Плоўдзіве). Быў аддадзены пад суд «за няўмелыя дзеянні на Шыпкінскім перавале» і прысуджаны да пазбаўлення чыноў, узнагарод і 15 гадоў зняволення ў крэпасці. Аднак неўзабаве ён быў памілаваны султанам і зняволенне заменена на ссылку.
Памёр у 1892 годзе ў Багдадзе.
Мастышчэ (Казэлэцкі раён)
Мастышчэ (Мости́ще) — вёска ў Казэлэцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Пэтрыўскага сельсавета.
Нубійскія рукапісы
Нубійскія рукапісы  — тэксты па біблейскай і цырыманіяльнай тэматыцы, запісаныя на літургічных мовах нубійскага хрысціянства.
Рукапісы напісаны грэчаскім алфавітам на старажытнагрэчаскай і нубійскай мовах, а ў больш познія перыяды таксама на копцкай мове. Асноўным матэрыялам, на якім запісвалі тэксты, быў папірус. Пергамент, нягледзячы на тое, што быў больш распаўсюджаным у рэлігійнай практыцы таго перыяду, ужываўся значна радзей, а папера зусім не выкарыстоўвалася на гэтых тэрыторыях да XII стагоддзя ўключна. Рукапісы з Нубіі з'яўляюцца адною з асноўных крыніц для даследавання еўхарыстычнай літургіі ў нубійскім хрысціянстве.
Сярод важных знаходак рукапісных крыніц варта адзначыць калекцыю з сабора ў Каср Ібрым ў паўночнай Нубіі, дзе ў 1964—1965 гадах было знойдзена больш за 100 фрагментаў падраных і абгарэлых кніг. Як сцвярджаюць даследчыкі, разбурэнне сабора і маёмасці ў ім здзейснілі мусульмане ў час заняцця горада ў 1171—1173 гадах. Сярод уцалелых фрагментаў, якія захаваліся галоўным чынам у выглядзе асобных старонак, пераважаюць тэксты на нубійскай і грэчаскай мовах. Па змесце — гэта богаслужэбныя кнігі, зборнікі пропаведзей або гімнаў, а таксама агіяграфічныя тэксты. На аснове палеаграфічных даследаванняў устаноўлена, што кнігі былі створаны на мяжы X—XI стагоддзяў.
Іншым важным літургічным тэкстам з'яўляецца фрагмент лекцыянарыя на нубійскай мове, які змяшчае чытанні на перыяд з 20 па 26 снежня. Рукапіс мае выгляд сшытка з 16 старонак, моцна пашкоджаных механічна. Кожная перыкопа змяшчае вытрымку з Евангелля і Апостальскіх пасланняў. Рукапіс быў набыты ў Каіры ў 1906 годзе. Верагодна, паходзіць з аднаго з манастыроў у Верхнім Егіпце, а яго папярэдняе даследаванне дазваляе выказаць здагадку, што рукапіс быў створаны ў X—XI стагоддзях.
Падобны характар маюць моцна пацярпелыя рукапісы, знойдзеныя нямецкай археалагічнай экспедыцыяй у царкве на востраве Сунарці. У асноўным гэта фрагменты напісанага па-грэчаску літургічнага тэксту і знішчанага нубійскага лекцыянарыя, датаванага XI стагоддзем.
Роля рукапісаў у рэканструкцыі ходу літургіі ў нубійскім хрысціянстве
Калі літургічныя функцыі асобных частак храма і храмавага начыння аднавіць адносна проста, то ход цырыманіяльнай літургіі зрэканструяваць складана з-за невялікай колькасці захаваных крыніц. Знойдзеныя ў час археалагічных работ рукапісы захаваліся толькі фрагментарна. Акрамя таго, як адзначае Тадэвуш Галгоўскі (Tadeusz Gołgowski), толькі вельмі невялікая частка знойдзеных літургічных тэкстаў нубійскага хрысціянства дачакалася публікацыі. Таму гэтае пытанне ўсё яшчэ патрабуе далейшага вывучэння.
На падставе захаваных пісьмовых крыніц можна з высокай ступенню ўпэўненасці меркаваць, што асноўнай і храналагічна першай мовай літургіі была грэчаская мова, на якой запісаныя былі ініцыялы кніг. Выкарыстанне гэтай мовы ў якасці мовы духавенства і слаёў улады пацвярджаецца ў паведамленнях летапісаў хрысціянскіх і мусульманскіх аўтараў. Разам з грэчаскай у літургіі таксама значнае месца займала нубійская мова, якая мела функцыю дапаможнай мовы. Такую ролю пацвярджаюць фрагменты кніг, у якіх знаходзяцца шматлікія пераклады грэчаскіх тэкстаў на нубійскую мову. Гэта дазваляе выказаць здагадку, што з часам грэчаская, як мова эліты, была паступова выцеснена нубійскай мовай, больш папулярнай сярод народу, і пісьменнасцю, якая хутка развівалася. Хоць першыя нубійскія тэксты датуюцца VIII стагоддзем, можна зрабіць дапушчэнне, што гісторыя нубійскай пісьменнасці хутчэй за ўсё значна даўжэйшая.
Надпісы ў храмах і нешматлікія нубійскія рукапісы паказваюць на тое, што царкоўныя бібліятэкі ў культурных і палітычных цэнтрах, такіх як Каср Ібрым, Фарас або Дангола, валодалі не толькі шырока распаўсюджанымі богаслужэбнымі тэкстамі і біблейскімі рукапісамі, але і творамі, якія тычацца кананічнага права, жыцій святых і царкоўнай рыторыкі. На аснове гэтых рукапісаў можна зрабіць вывад, што нубійцы не толькі не капіравалі існуючыя літургічныя тэксты іншых абрадаў усходняга хрысціянства, але і ўводзілі характэрныя для свайго абраду мадыфікацыі, як скарачэнні і спрашчэнні тэкстаў на патрэбы ўласнай літургіі і даданні асаблівасцей, якія нідзе больш не сустракаюцца. Джэфры Камінг (англ.  Geoffrey F. Cuming ), аўтар дысертацыі па грэчаскай літургіі апостала Марка, лічыць нават, што ў Нубіі мог існаваць зусім іншы варыянт правядзення гэтага абраду. Найбольш старыя богаслужэбныя рукапісы паказваюць, напрыклад, што літургія абвешчаных пасля ўрачыстага ўваходу духавенства і вернікаў у царкву была засяроджаная вакол літургічных чытанняў, якія чаргаваліся са спевамі і малітвамі. Аднак пазней уводзіць у месца ўрачыстага ўваходу шэраг іншых падрыхтоўчых дзеянняў, аб чым сведчаць запісы ў кнігах.
Старожышча (Смаленскі раён)
Старожышча (Сторожище) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Дзівасаўскага сельскага паселішча.
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 1 км на паўночны захад ад Смаленска, за 5 км на поўдзень ад аўтадарогі. За 4 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Смаленск на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Пархыміў
Пархыміў (Пархи́мів) — вёска ў Казэлэцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Пархыміўскага сельсавета.
ПАС на летніх Алімпійскіх гульнях 1912
ПАР брала ўдзел у Летніх Алімпійскіх гульнях 1912 года ў Стакгольме (Швецыя) у трэці раз за сваю гісторыю, і заваявала чатыры залатыя і два сярэбраныя медалі.
Сярэдняўральск
Сярэдняўральск (Среднеуральск) — горад (з 1966) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 19,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1931 годзе.
Горад размешчаны на беразе Ісецкага возера, за 25 км ад Екацярынбурга, за 8 км ад горада Верхняя Пышма.
Сярэднеўральская ДРЭС, заводы: металаканструкцый, металургічны, жалезабетоннях вырабаў, шэраг прадпрыемстваў харчовай прамысловасці.
Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей
Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей — адзін з музеяў Беларусі комплекснага профіля. Адкрыты 1 сакавіка 2004 гады ў вёсцы Акцябрская Віцебскага раёна Віцебскай вобласці. З'яўляецца структурным падраздзяленнем у складзе аддзела культуры Віцебскага раённага выканаўчага камітэта.
Гісторыя стварэння
Улетку 2002 года Віцебскім раённым выканаўчым камітэтам па ініцыятыве начальніка аддзела культуры Осіпава Юрыя Валянцінавіча было прынята рашэнне пра збор арганізацыйнай групы па стварэнні музея. У групу ўваходзілі Аляксей Глот, Ала Букіна і Віталь Сырэвіч. Быў вылучаны будынак, вырашаны пытанні аплаты ставак, распрацавана навуковая аснова стварэння экспазіцыі і яе мастацкае рашэнне, а гэтак жа наперадзе была велічэзная праца па рамонце будынка і збору будучых экспанатаў музея. Велізарную дапамогу аказалі краязнаўцы, калектывы школ, прадпрыемстваў, устаноў раёна, іх кіраўнікі, жыхары раёна. Была створана грамадская рада музея, куды ўвайшлі энтузіясты, зацікаўленыя людзі, якія даследавалі гісторыю і прыроду раёна. Пошук матэрыялаў для музея ішоў у архівах, бібліятэках, навуковых інстытутах, установах і арганізацыях, у прыватных асоб, у навучальных установах. Усталёўваліся сувязі з тымі, хто жыве ў іншых месцах, з роднымі тых, каго ўжо няма ў жывых. Нямала патрэбных для музея матэрыялаў сабрана пры напісанні кнігі «Памяць»: звесткі па гісторыі, культуры, прамысловасці, сельскай гаспадарцы, пра вядомых выхадцаў Віцебскага раёна. Неацэнную дапамогу музею аказаў Віцебскі абласны музей Героя Савецкага Саюза Міная Піліпавіча Шмырова на чале з дырэктарам Шышковай Ірынай Аляксандраўнай, якая перадала матэрыялы па партызанскім руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Паступалі музейныя прадметы і ад прыватных асоб, сярод якіх быў A. M. Падліпскі, які перадаў у музей 20 прадметаў. Былы галоўны ўрач Віцебскага раёна Гінзбург Барыс Львовіч перадаў звыш за 100 прадметаў па гісторыі аховы здароўя раёна, матэрыялы пра лепшых медыцынскіх працаўнікоў. Унікальным сярод іх з'яўляецца разліковая кніжка сястры літасці А. Н. Жаваранкавай, якая з'яўлялася ў 1917-1919 гг. чальцом Віцебскай абшчыны сясцёр літасці, затым доўгія гады працавала ў сістэме аховы здароўя раёна. Свае навуковыя распрацоўкі пра Сапунова А. П., паэта Т. Заблоцкага перадала дырэктар Музея Марка Шагала Л. У. Хмяльніцкая, В. А. Шышанаў - пра М. Л. Чэрскую і мастака І. Я. Рэпіна. Немалую дапамогу ў пошуку матэрыялаў аказалі музею супрацоўнікі раённай і абласной бібліятэк, Дзяржаўнага архіва.
Першы калектыў музея:
Ала Аляксандраўна Букіна - галоўны захавальнік фондаў;
Ніна Аляксандраўна Бабровіч - старэйшы навуковы супрацоўнік;
Ландычэнка Лілія Міхайлаўна - музейны наглядчык.
Апісанне музея
На дадзены момант у фондах Віцебскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея налічваецца 12477 прадметаў асноўнага фонду, 2826 навукова-дапаможнага фонду. Сабраны прадметы археалогіі, побыту і этнаграфіі, калекцыі нумізматыкі, баністыкі, фалерыстыкі, філатэліі.
Музей адчыніўся экспазіцыяй, прысвечанай гісторыі Віцебскага раёна, “Старонкі гісторыі”. Экспазіцыя адлюстроўвае багатую, насычаную і кровапралітнымі войнамі, і мірнай стваральнай працай землякоў гісторыю раёна. У ёй прадстаўлены прадметы раскопак гарадзішча і селішча Лужасна, пячаткі віцебскіх князёў, гербы Віцебска, Суража, мястэчка Янавічы, матэрыялы па развіцці сельскай гаспадаркі раёна ў 30-х гг., развіцці адукацыі ў даваенны перыяд. Вялікая частка экспазіцыі адведзена тэме Вялікай Айчыннай вайны ў гісторыі раёна. У ёй прадстаўлены ўзнагароды, дакументы, фотаматэрыялы, прысвечаныя партызанскай барацьбе, падполлю, баям за вызваленне Віцебска і асаблівасцям правядзення аперацыі «Баграціён» на тэрыторыі раёна. Шырока прадстаўлены прадметы мірнага жыцця, дзейнасці знакамітых людзей Віцебшчыны, іх працы, ўзнагароды і граматы. Адмысловая роля адведзена ансамблю народнага танца «Колас», які доўгі час з'яўляўся «культурнай візітнай карткай» раёна.
Акрамя таго, дзейнічае выстава "Віцебскі раён. Побыт і культура 20 ст." Выстава адлюстроўвае гісторыю побыту Віцебскага раёна. Сярод экспанатаў - духі "Чырвоная Масква", хатнія прылады, прылады працы, элементы ўпрыгожвання жылля, радыёлы, швейная машына «Зінгер», прымус, чыгуначны ліхтар 18 ст. і шмат іншых цікавых прадметаў побыту.
Спасылкі
Спіс музеяў Беларусі
Мхініцкі сельсавет
Мхі́ніцкі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Краснапольскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) Халмы.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Краснапольскага раёна Калінінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Мхінічы. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Краснапольскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Выдранскага сельсавета. 11 красавіка 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Сабалёўскага сельсавета і частка скасаванага Пачапоўскага сельсавета (8 населеных пунктаў: Буглаі, Глыбаў, Казелле, Новае Жыццё, Раманькі, Цівіцкае, Халмы і Ячная Буда). На 1 студзеня 1974 года ў склад сельсавета ўваходзілі 34 населеныя пункты. 20 снежня 1982 года з часткі сельсавета зноў утвораны Сабалёўскі сельсавет (у складзе 16 населеных пунктаў: вёскі Аўчынец, Баравая, Беразуга, Выдранка, Горкі, Дуброўка, Завадок, Марынаполле, Пятровічы, Сабалі, Старая Буда, Топкае і пасёлкі Гарадок, Ляды, Струменск і Чэрня). У снежні 1986 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Халмы. 31 студзеня 1992 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Сабалёўскага сельсавета.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1022 чалавекі, з іх 99,8 % — беларусы.
Коціў
Коціў (Ко́тів) — вёска ў Казэлэцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Пархыміўскага сельсавета.
У ХІХ стагоддзі сяло Коціў было ў складзе Валчоўскай воласці Асцёрскага павета Чарнігаўскай губерні.
Сабалёўскі сельсавет (Краснапольскі раён)
Сабалё́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Краснапольскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Сабалі.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Краснапольскага раёна Калінінскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Краснапольскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Мхініцкага сельсавета.
20 снежня 1982 года ўтвораны зноў у складзе Краснапольскага раёна Магілёўскай вобласці БССР з часткі Мхініцкага сельсавета ў складзе 16 населеных пунктаў: вёскі Аўчынец, Баравая, Беразуга, Выдранка, Горкі, Дуброўка, Завадок, Марынаполле, Пятровічы, Сабалі, Старая Буда, Топкае і пасёлкі Гарадок, Ляды, Струменск і Чэрня. 31 студзеня 1992 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Мхініцкага сельсавета.
Ляхаўка (Любанскі раён)
Ля́хаўка (, Ляховка) — вёска ў Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Рачэнскага сельсавета.
У 1973—2013 гадах вёска ўваходзіла ў склад і з’яўлялася цэнтрам Ляхаўскага сельсавета.
Знаходзіцца за 25 км у напрамку на поўдзень ад горада Любань, за 177 км ад Мінска.
Джан Галеаца Сфорца
Джан Галеаца Марыя Сфорца (Gian Galeazzo Maria Sforza;, Абіятэграса — , Павія) — герцаг Міланскі з 1476 па 1494 гады.
Старэйшы сын Галеаца Марыа Сфорцы і Боны Савойскай. Пасля забойства бацькі, ва ўзросце сямі гадоў атрымаў у спадчыну тытул герцага Міланскага. 3 студзеня 1477 года яго маці, Бона Савойская, была абвешчана рэгенткай. Яна кіравала герцагствам з дапамогай сакратара яе забітага мужа, Франчэска Сіманеты.
Аднак неўзабаве дзядзька Джана Галеаца, Ладавіка, пачаў набіраць рэальную ўладу. Тытул герцага насіў хлопчык, а кіраваў Ладавіка. Каб умацаваць альянс паміж Міланскім герцагствам і Неапалітанскім каралеўствам, ён ажаніў пляменніка з (1470—1524), дачкой караля Альфонса II. З-за хуткага шлюбу Кастэла Сфарцэска дэкараваў сам Леанарда да Вінчы, запрошаны да двара Ладавіка. Вяселле адбылося 2 лютага 1489 года; пара мела трох дзяцей:
Джан Галеаца памёр ва ўзросце 25 гадоў. Шматлікія чуткі вінавацілі ў яго смерці Ладавіка, які працягнуў кіраваць у якасці герцага.
Вусаўшчына (Смаленскі раён)
Вусаўшчына (Усовщина) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Навасельскага сельскага паселішча.
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 25 км на паўночны захад ад Смаленска, за 12 км на паўночны ўсход ад аўтадарогі Смаленск — Невель, на беразе ракі Жараспея. За 25 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Красны Бор на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Сівая легенда
Стварэнне
Уладзімір Караткевіч пачаў пісаць аповесць у канцы студзеня 1960 года ў Оршы, апублікаваная яна была ў чацвёртым нумары часопіса «Полымя» ў маі 1961 года.
Экранізацыя
У 1991 годзе аповесць экранізавалі, сцэнарый быў напісаны Сяргеем Булыгам ды Уладзімірам Мацвеевым. Вытворчасць фільма — супольная СССР і Польшчы. У галоўных ролях — Івар Калныньш, Ала Мурына, Лембіт Ульфсак.
Опера
У 1978 годзе паводле аповесці кампазітарам Дзмітрыем Смольскім была напісаная аднайменная опера на беларускай мове. У сваю чаргу лібрэта напісаў сам Караткевіч. У 2012 годзе опера ставілася на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета РБ. Пры пастаноўцы першапачатковыя партытуры былі трохі зменены аўтарам.
Багемія на летніх Алімпійскіх гульнях 1912
Чэшскія спартсмены з Аўстра-Венгрыі удзельнічалі на летніх Алімпійскіх гульнях 1912 пад сцягам Багеміі. Каманда не заваявала ніводнага медаля.
Савын (Казэлэцкі раён)
Савын (Са́вин) — вёска ў Казэлэцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Савынскага сельсавета.
Сухі Лог
Сухі Лог (Сухой Лог) — горад (з 1943) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сухаложскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 36,3 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў пачатку XVIII стагоддзя.
Горад размешчаны на беразе ракі Пышма, за 114 км ад Екацярынбурга.
Цэментавы завод, вогнетрывалы завод, завод другасных каляровых металаў, механічны завод.
Элісан Анідзука
Элісан Сёдзі Анідзука ( - ) — амерыканскі астранаўт гавайска-японскага паходжання, член экіпажа шатла «Чэленджэр».
Біяграфія
Скончыў школу ў Кеалакекуа ў 1964 годзе. У чэрвені 1969-га атрымаў ступень бакалаўра па аэранаўтыцы і астранаўтыцы ва ўніверсітэце Каларада, а ў снежні таго ж года - ступень магістра па той жа спецыяльнасці.
У 1970 годзе пачаў службу ў ВПС ЗША ў якасці борт-інжынера, пасля лётчыка-выпрабавальніка. Праходзіў службу на авіябазе Мак-Клелан ў акрузе Сакрамента. Са жніўня 1974-га па ліпень 1975 - навучанне ў Школе лётчыкаў-выпрабавальнікаў. Пасля заканчэння школы атрымаў прызначэнне ў Цэнтр лётных выпрабаванняў авіябазы Эдвардс.
У 1978 годзе ў складзе 8-га набору трапіў у атрад астранаўтаў НАСА. Першы палёт у космас ажыццявіў у складзе экспедыцыі STS-51C на касмічным чоўне «Дыскаверы» у студзені 1985 года. Затым быў прызначаны ў экіпаж місіі STS-51L на «Чэленджэр». Касмічны карабель пацярпеў катастрофу пры запуску 28 студзеня 1986 года. Анідзука загінуў разам з усімі астатнімі членамі экіпажу. Пахаваны на Нацыянальным ціхаакіянскім мемарыяльным могілках у Ганалулу. Пасмяротна прысвоена званне палкоўніка.
Надыніўка
Надыніўка (На́динівка) — вёска ў Казэлэцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Надыніўскага сельсавета.
Герб Пермскага края
Герб Пермскага края з'яўляецца сімвалам Пермскага края.
Апісанне
Герб Пермскага края ўяўляе сабой малюнак срэбнага мядзведзя, які ідзе направа, змешчанага на чырвоным геральдычным шчыце; на яго спіне Евангелле ў залатым акладзе з малюнкам васьміканцовага крыжа. Евангелле ўвянчана срэбным пашыраным, увагнутым на канцах крыжам. Шчыт увянчаны пермскай княжай каронай XV стагоддзz.
Капачыў (Казэлэцкі раён)
Капачыў (Копачі́в) — вёска ў Казэлэцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Надыніўскага сельсавета.
Прыбайкалле
Прыбайкалле — тэрыторыя, якая прылягае з захаду і ўсходу да возера Байкал, у Рэспубліцы Бурація і Іркуцкай вобласці Расіі. Уключае горныя хрыбты: Прыморскі, Байкальскі на захад ад возера Байкал; Хамар-Дабан, Улан-Бургасы, Баргузінскі і інш. на поўдзень і ўсход ад возера і шэраг міжгорных катлавін (Баргузінская, Верхнеангарская) у Забайкаллі. Вышыня асноўных хрыбтоў да 2500 метраў. На схілах тайга, месцамі цемнахвойная, у міжгорных катлавінах стэпавая расліннасць.
Выдранскі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Краснапольскага раёна Калінінскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Краснапольскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Мхініцкага сельсавета.
Сысерць
Сысерць (Сысерть) — горад (з 1946) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сысерцкага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 21,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1732 годзе.
Горад размешчаны на беразе ракі Сысерць (басейн Обі), за 50 км ад Екацярынбурга.
Хлусы
Хлусы (Хлусы) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Навасельскага сельскага паселішча.
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 21 км на паўночны захад ад Смаленска, за 13 км на паўночны ўсход ад аўтадарогі Смаленск — Невель, на беразе ракі Жараспея. За 21 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Красны Бор на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Падпалкоўнік
Падпалкоўнік — воінскае званне старшага афіцэрскага або каманднага (начальніцкага) складу ва ўзброеных сілах (УС) і іншых сілавых ведамствах большасці краін свету.
У арміі ЗША, Велікабрытаніі і Францыі званню падпалкоўнік адпавядае Lieutenant Colonel (лейтэнант-палкоўнік).
Уведзена ў Еўропе ў XVII ст..
Яфім Мікалаевіч Тарас
Яфім Мікалаевіч Тарас (, Мінск —, Мінск) — беларускі мастак.
Біяграфія
Вучыўся ў Ленінградскай мастацкай студыі (1924—1925), у Віцебскім мастацкім тэхнікуме (1929—1932). Вучыўся ў Я. Мініна, М. Эндэ, Ф. Фогта. Удзельнічаў у мастацкіх выставах з 1927 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Сябра Саюза беларускіх мастакоў (з 1948). Пэўны час жыў у Гродна.
Творчасць
Працаваў у прыкладной, у тым ліку, прамысловай і кніжнай графіцы, а таксама медальённым мастацтве. Аўтар серый паштовых марак, паштовых канвертаў, таварных знакаў для Гомельскай мэблевай фабрыкі і абутковай фабрыкі Міністэрства лёгкай прамысловасці БССР, этыкетак для шакаладных цукерак, рэкламы грашова-рэчавых латарэй, тэлевізараў «Неман», матацыклаў «Мінск-101», будзільнікаў «Зара», піяніна Барысаўскай фабрыкі, партрэтаў па метале Я. Купалы і Я. Коласа, шэрагу памятных медалёў. У 1950—1960-я стварыў мноства арыгінальных плакатаў, якія за савецкім часам выконвалі функцыю сацыяльнай і побытавай рэкламы.
Сярод твораў Яфіма Тараса — мастацкае афармленне і ілюстрацыі да «Выбранага» Я. Купалы і Я. Коласа, «Падарожжа на новую зямлю» М. Зарэцкага, твораў А. Пушкіна ў перакладах на беларускую мову (1949). Разам з М. Гуціевым аформіў кніжнае выданне «Слова аб палку Ігаравым» у перакладзе Я. Купалы (1952).
Хапаэль (баскетбольны клуб, Халон)
Хапаэль  — ізраільскі баскетбольны клуб з горада Халон, частка спартовай асацыяцыі «Хапаэля». Клуб гуляе ў Лізе ха-аль, вышэйшым дывізіёне Ізраілю.
Гісторыя
Халон вярнуўся ў элітны дывізіён пад канец сезону 2006/07, пайграўшы 7 гадоў у другім і трэцім дывізіёнах. Каманда выйшла ў фінал плэй-оф, дзе перамагла «Макабі Тэль-Авіў» з лікам 73:72 і заваявала сваё першае чэмпіёнства. Гэта быў першы выпадак за 14 гадоў, калі «Макабі Тэль-Авіў» саступіў у фінале.
Клуб шэсць разоў выходзіў у фінал Кубка Ізраіля, але не выйграваў тытул ні разу да 2009 года. Наступны свой кубак Халон выйграе толькі ў 2018 годзе.
Грэгары Брус Джарвіс
Грэгары Брус Джарвіс (анг.: Gregory Bruce Jarvis; -) — астранаўт ЗША. Быў у складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр» і загінуў пры яго старце 28 студзеня 1986 года ў самым пачатку свайго першага палёту. Капітан ВПС ЗША.
Касмічныя палёты
Першы палёт - STS-51L, шатл «Чэленджэр». Старт зроблены 28 студзеня 1986, Джарвіс ляцеў у якасці спецыяліста па карыснай нагрузцы. Праз 73 секунды пасля старту з-за дэфекту ўшчыльняльнага кольца цвёрдапаліўнага паскаральніка шатл выбухнуў, увесь экіпаж загінуў.
Мыкалаіўка (Мэнскі раён)
Мікала́еўка ці Мыкалаіўка (Микола́ївка) — вёска ў Мэнскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Мыкалаіўскага сельсавета.
Мошчнэ (Мэнскі раён)
Мошчнэ (Мо́щне) — вёска ў Мэнскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мыкалаіўскага сельсавета.
Афіны
Афіны (Αθήνα) — сталіца Грэцыі, нома Атыка і намархіі (прэфектуры) Афін. Размяшчаецца ў Цэнтральнай Грэцыі, буйны эканамічны, культурны і адміністрацыйны цэнтр краіны. Тэрыторыя Афінскай агламерацыі — 412 000 кв.км. Гэтая тэрыторыя акружаная горамі: Эгалео (Αιγάλεω), Парніта (Πάρνηθα), Пендэлі (Πεντέλη) і Іміта (Υμηττό). Агульная колькасць насельніцтва складае 1/3 ад агульнай колькасці насельніцтва Грэцыі, паводле перапісу (2001) — 3361,806 тыс. чал. Такім чынам на 1 кв.км. прыпадае 8160 чал. Вышыня цэнтра горада над узроўнем мора — 20 м, але рэльеф тэрыторыі горада вельмі разнастайны, з раўнінамі і горамі. Лічыцца за адзін з найболей багатых у гістарычным плане гарадоў Еўропы, вядомы свету дзякуючы гістарычным помнікам, якія захоўваюцца тут на працягу некалькіх тысячагоддзяў. Гістарычным портам горада з’яўляецца Пірэй. Старажытныя Афіны, як горад-дзяржава, быў вельмі магутным у класічны перыяд антычнасці. Горад быў цэнтрам мастацтва, адукацыі і філасофіі. У Афінах з’явіліся Платонаўская Акадэмія і Ліцэй Арыстоцеля. Афіны часта ўзгадваюць як калыску заходняй цывілізацыі і месца з’яўлення дэмакратыі, у асноўным за кошт яго культурных і палітычных дасягненняў на працягу V і IV стагоддзяў да н.э. у наступныя стагоддзі на астатніх вядомай на той час частцы еўрапейскага кантынента. Сёння Афіны з’яўляюцца касмапалітычным мегаполісам, а сучасны горад займае цэнтральнае месца ў эканамічнім, фінансавым, прамысловым, палітычным і культурным жыцці ў Грэцыі.
Спадчына класічнай эпохі па-ранейшаму праяўляецца ў горадзе, у асобе старажытных помнікаў і твораў мастацтва, самым вядомым з якіх з’яўляецца Партэнон, які лічыцца галоўнай славутасцю горада эпохі ранняй Заходняй цывілізацыі. У горадзе таксама захоўваюцца старажытнарымскія і візантыйскія помнікі, а таксама меншы лік асманскіх помнікаў.
Назва
У старажытнасці назва горада існавала ў множным ліку — (Ἀθῆναι). Але ў 70-х гадах XX стагоддзя назва набыла сваё сучаснае напісанне — Αθήνα [aˈθina].
З міфалогіі вядома, што горад атрымаў сваю назва ў гонар багіні Афіны. Легенда сцвярджае, што першы цар Афінаў Кекроп, які быў напалову чалавекам, напалову змяёй, павінен быў вырашыць, хто будзе апекуном горада. Сярод кандыдатур былі толькі Афіна і Пасейдон. Было вырашына правесці спаборніцтва — хто зробіць самы лепшы падарунак, той і будзе апекуном. Першым грукнуў сваім трызубцам Пасейдон, і з зямлі выбілася крынічка. Але вада аказалася салёнай.
Пасля ж таго як па зямлі грукнула Афіна тут жа вырасла маленькае аліўкавае дрэўца. Гэты падарунак вельмі спадабаўся Кекропу і ён выбраў Афіну ў якасці апекуна, назваўшы нават свой горад яе імем. Але за таго, што цар не выбраў Пасейдона, у горадзе пачало не хапаць вады. Гэта недахоп адчуваёцца і па сёння.
Іншая версія распавядае, што назва горада пайшла ад слова Афон (άθος), што блізка да «кветкі» (άνθος).
Гісторыя
Афіны — старажытная сталіца Атыкі, галоўны цэнтр грэчаскай цывілізацыі. Паводле падання, горад быў заснаваны Кекропасам у 15 ст. да н.э., легендарным заснавальнікам яго магутнасці лічыцца Тэзей — адзій са славутых герояў міфалагічнага перыяду антычнай Грэцыі.
У архаічную эпоху горадам кіравалі васілеўсы (цары), потым архонты, з канца 6 ст. да н.э. усталявалася рабаўладальніцкая дэмакратыя. Найбольшага росквіту Афіны дасягнулі ў так званы залаты век Перыкла (5 ст. да н.э.). У канцы 4 ст. да н.э. апылуліся пад уладай Македоніі, у 1 ст. да н.э. захоплены рымлянамі. Багатая культурная спадчына Старажытнай Грэцыі і яе сталіцы Афін паслужыла асновай еўрапейскай культуры. Глыбокія язычніцкія традыцыі, высокі ўзровень навукі і адукаванасці ў Афінах не спрыялі хуткаму распаўсюджанню хрысціянства сярод гараджан, таму прапаведніцкая дзейнасць сярод афінян першых прапагандыстаў новай веры, у тым ліку апостала Паўла, асаблівага поспеху не мела.
Філасофскія школы былі зачынены ў 529 годзе па загадзе імператара Візантыі Юстыніяна I. З цягам часу Афіны страцілі сваю велічнасць і ператварыліся ў правінцыяльнае мястэчка. З XIII па XV стагоддзі на горад прэтэндавалі візантыйскія, італьянскія і французскія рыцары з Лацінскай імперыі, але ў 1458 годзе, горад быў падпарадкаваны турэцкім войскам і ўвайшоў у склад Асманскай імперыі. Насельніцтва горада скарацілася ў сувязі з пагаршэннем умоў жыцця пасля падзення грэчаскай імперыі. Многія раёны горада (у тым ліку і старадаўнія будынкі) былі знішчаны на працягу XVII—XIX стагоддзяў, а горад кантралявалі некалькі груповак. Неспрыяльна адбіліся на Афінах і частыя войны паміж Турцыяй і Венецыянскай рэспублікай у гэты перыяд. Так, падчас штурму горада войскамі венецыянскага генерала Франчэска Маразіні 22 верасня 1687 года артылерыяй венецыянцаў быў разбураны Парфенон.
Афіны былі пустынымі і амаль бязлюднымі, калі яны сталі сталіцай новага Грэчаскага Каралеўства ў 1833 годзе. У наступныя дзесяцігоддзі горад, адпаведна статусу, буйнеў і развіваўся. У 1923 годзе горад зведаў буйное пашырэнне пасля Малаазійскай катастрофы, калі хаатычна былі створаны новыя раёны для бежэнцаў з Малой Азіі.
Падчас Другой сусветнай вайны горад быў акупаваны нямекім войскам. А 21 красавіка 1967 года адбыўся ўзброены пераварот, калі ў краіне ўсталяваўся ваены рэжым. У 1974 годзе ў Грэцыі зноўку аднавіўся дэмакратычны лад.
Клімат
Афіны маюць субтрапічны засушлівым клімат у той час, калі паўднёвай частка гораду знаходзіцца ў паўпустыні, з надзвычай доўгім перыядам сонечнай актыўнасці на працягу года (2884 сонечных гадзін у год ) і са значнай колькасцю ападкаў, якія адбываюцца ў асноўным з сярэдзіны кастрычніка да сярэдзіны красавіка. У летні час ападкі звычайна прымаюць форму ліўняў з навальніцай. Дзякуючы свайму размяшчэнню ў дажджавым цені за гарой Парніта, афінскі клімат значна больш сухі ў параўнанні з іншымі месцамі Міжземнаморскай Еўропы. У гарыстых паўночных прыгарадах, у сваю чаргу, існуе некалькі іншая кліматычная мадэль, якая мае, як правіла, больш нізкія тэмпературы напряцягу ўсяго сезону. Туман вельмі незвычайная з’ява для цэнтра горада, але часцей за ўсё мае месца на ўсходзе, за хрыбтом Іміта.
Зіма мяккая, з сярэднім паказчыкам тэмпературы ў студзені 8,9—10,3 °C. Снегапады не з’яўляюцца звычайнымі з’явамі, але ў апошнія дзесяцігоддзі Афіны зведалі некалькі моцных снегападаў. Вясна і восень лічацца ідэальным сезонам для агляду славутасцей і ўсех відаў актыўнага адпачынку. Лета можа быць асабліва гарачым. Па дадзеных Нацыянальнай абсерваторыі Афінаў сярэдні дзённы максімум тэмпературы на працягу ліпеня складае 35,1 °C.
Горад сумна вядомы сваёй моцнай спякотай, якая пануе ў цэлым на працягу ліпені і жніўня, калі гарачыя паветраныя масы перамяшчаюцца па ўсёй Грэцыі з поўдня ці паўднёвага-захаду. Пры такім раскладзе тэпература ў такой час падымаецца вышэй за 38 °C.
Афіны трымаюць рэкорд самай высокай тэмпературы ў Еўропе, калі 10 ліпеня 1977 года была зафіксавана тэмпература роўная 48.0 °C.
Рэльеф
Афіны месцяцца ў цэнтральнай раўніне Атыкі. З усіх бакоў горад акружаюць горы: Эгалеў (з захаду), Парніта (з поўначы), Пендэлі (з паўночнага ўсходу) і Іміта (з усходу). З паўднёвага захаду амываецца залівам Сароніка. Горад падзелены ракой Кіфіса, што цячэ з масіва Пендэлі-Парніта, яна аддзяляе Пірэй ад астатняй часткі Афінаў.
Асаблівасці мясцовасці выклікаюць эфект тэмпературнай інверсыі, з-за якой утвараецца павышанае забруджванне. Амерыканскі горад Лос-Анджэлес мае аналагічныя цяжкасці з забруджванннем атмасферы.
Глеба ў Афінах камяністая і амаль неўрадлівая, складаецца з афінскага сланцу і вапняку.
Археалагічны цэнтр
Горад з’яўляецца адным з асноўных сусветных цэнтраў археалагічных даследаванняў. Акрамя нацыянальных устаноў, такіх як Афінскі ўніверсітэт, Археалагічнае таварыства, некалькіх археалагічных музеяў (у тым ліку Нацыянальны археалагічны музей, Эпіграфічны музей, Візантыйскі музей, а таксама музеі ў старажытных Агоры, Акропалі і Керамейкаса), горад таксама з’яўляецца домам для Дэмакрытавай лабараторыі Археаметрыі, а таксама шэрагу рэгіянальных і нацыянальных археалагічных устаноў, якія з’яўляюцца часткай грэчаскага дэпартамента культуры. Акрамя таго, Афіны месцяць 17 замежных археалагічных інстытутаў, якія заахвочваюць вучоных са сваіх родных краін і садзейнічаюць правядзенню даследаванняў. У выніку, Афіны маюць больш за дзесятак археалагічных бібліятэкаў і тры спецыялізаваныя археалагічныя лабараторыі, акрамя таго гэта месца некалькіх сотняў спецыялізаваных канферэнцый і семінараў на год, а таксама ў Афінах праходзяць дзесяткі археалагічных выставак.
Музеі
Найбольш важныя музеі Афінаў уключаюць у сябе: Нацыянальны археалагічны музей, найбуйнейшы археалагічны музей у краіне і адзін з найбольш важных міжнародных музеяў, так як ён утрымлівае шырокую калекцыю старажытнасцей, яго экспанаты ахопліваюць перыяд больш за 5000 гадоў, пачынаючы з позняга неаліту і заканчваючы рымскай Грэцыяй; Музей Бенакі з некалькімі філіяламі, дзе ў кожным ёсць свая калекцыя, у тым ліку рэчаў старажытнага часу, візантыйскай і асманскай эпохаў і кітайскае мастацтва; Візантыйскі і хрысціянскі музей, адзін з самых знакамітых музеяў візантыйскага мастацтва; Нумізматычны музей, дзе сабрана ўнікальная калекцыя старажытных і сучасных манет, Музей Кікладскага мастацтва, дзе размяшчаецца шырокая калекцыя кікладскага мастацтва, у тым ліку знакамітыя фігуркі з белага мармуру, і, нарэшце, Новы Музей Акропаля, адчынены ў 2009 годзе, замяніўшы стары музей на Акропалі. Новы музей стаў значна больш папулярным, амаль аднаго мільёна чалавек наведалі яго ўлетку 2009 года. Малыя і прыватныя музеі таксама засяроджаны на грэчаскай культуры і мастацтве.
Тэатры
Афіны з’яўляюцца домам для 148 тэатральных пляцовак, больш, чым у любым іншым горадзе свету. Самая знакамітая з іх — старажытны Адэон Герода Атычнага, дзе праходзіць Афінскі фестываль, які доўжыцца з мая па кастрычнік кожнага года. Акрамя таго ў горадзе размяшчаецца значная колькасць кінатэатраў на адчыненым паветры, якія зроблены ў антычным стыле. Таксама ў Афінах маецца велізарная колькасць канцэртных заляў, у тым ліку «Афінская канцэртная зала» (Megaron Moussikis), якая прыцягвае сусветнавядомых артыстаў цэлы год. Афінскі планетарый ёсць адзін з найбуйнейшых і самых сучасных планетарыяў у свеце.
Турызм
Афіны былі папулярным месцам для турыстаў яшчэ з часоў антычнасці. За апошняе дзесяцігоддзе, інфраструктура горада і сацыяльна-бытавое забяспячэнне горада значна палепшылася, у прыватнасці ў сувязі з паспяховаму правядзенню Алімпійскіх гульняў 2004 года. Грэчаскі ўрад, абапіраючыся на Еўрапейскі Саюз, фінансуе буйныя інфраструктурныя праекты, як мадэрнізацыя Афінскага Міжнароднага аэрапорта, пашырэнне сістэмы Афінскага метрапалітэна, будаўніцтва новай аўтамагістралі.
Транспарт
У горад магчыма патрапіць дзвюма дарогамі: нацыянальнай аўтастрадай Афіны—Ламія, якая ўваходзіць у горад з поўначы, і нацыянальнай аўтастрадай Афіны—Карынф, якая вядзе на захад горада. Афіны таксама даступныя праз порты Пірэй, Рафіна і Лаўрыён. Каля горада працуе сучасны міжнародны аэрапорт Элефтэрыяс Венізелас («Ελευθέριος Βενιζέλος»), ён знаходзіцца з усходу ад Афінаў і звязаны з горадам чыгункай і аўтадарогай.
Сістэма грамадскага транспарту ў Афінах складаецца з тралейбусаў, аўтобусаў, а таксама рэйкавага транспарту, як метрапалітэн, прыгарадныя электрацягнікі і трамвай, дарэчы Афіны — першы грэчаскі горад, у якім дзейнічае метрапалітэн. Увесь грамадскі транспарт абсталяваны кандыцыянерамі.
У Афінах функцыянуе вялікая колькасць таксі, якія дапамагаюць разгрузіць грамадскі транспарт. Афінскае таксі таннейнае за таксі іншых краін, але прадастаўляюць паслугі больш нізкай якасці.
Уладзіслаў Катраманіч
Уладзіслаў Катраманіч (Vladislav Kotromanić, 1295—1354) — бан Босніі.
Біяграфія
Уладзіслаў быў сынам баснійскага бана Стэфана I Катраманіч і Лізаветы, дачкі сербскага кіраўніка Стэфана Драгуціна. У пачатку XIV стагоддзя, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной у Венгерскім каралеўстве, Боснію ўзяў пад свой кантроль «некаранаваны кароль Харватыі» Павел I Шубіч, пазбавіўшы Стэфана I улады. У 1312 годзе ён памёр, і «гаспадаром усёй Босніі» стаў яго сын Младан II Шубіч. Калі ў 1314 годзе памёр Стэфан I, Лізавета вырашыла бегчы разам з дзецьмі ў Дуброўніцкую рэспубліку.
У Младана II было шмат праціўнікаў як унутры краіны, так і за яе межамі, і паступова ён прыйшоў да думкі зрабіць сваім намеснікам у Босніі сына памерлага Стэфана I, які быў бы больш прымальны для баснійскай знаці, чым Младан. У 1320 годзе банам Босніі стаў Стэфан II Катраманіч. У 1322 годзе Младан II быў арыштаваны венгерскім каралём, і Стэфан II стаў кіраваць самаўладна. У 1326 годзе ён зрабіў Уладзіслава сваім суправіцелем.