cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ёрыт Бергсма
Спартыўная кар'ера
Акрамя стадыённых спаборніцтваў удзельнічаў у спаборніцтвах на натуральным лёдзе, у 2010 і 2012 гадах выйграў Нідэрландскі марафон на 100 км, які праводзіцца на замерзлай рацэ.
У 2012 годзе стаў срэбным прызёрам чэмпіянату свету на дыстанцыі 10000 м. Сезон 2012/2013 пачаў з перамогі на дыстанцыі 10000 метраў і бронзы на 5000 м на чэмпіянаце Нідэрландаў па асобных дыстанцый.
Асабістае жыццё
Сустракаецца з амерыканскай канькабежкай Хізэр Рычардсан.
Суш (гміна)
Суш (Susz) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Ілаўскага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Сушы. Плошча гміны складае 258,95 км². Станам на 2010 год у гміне Суш пражывалі 13 390 чалавек, шчыльнасць — 49,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 29 салецтваў.
Вуліца Загароднева (Брэст)
Вуліца Загароднева (гістарычная назва: Нізкая вуліца) — вуліца ў паўночнай частцы Брэста. Названа ў гонар В. І. Загароднева. Працягласць 732 м — ад вуліцы Асіпенкі да вуліцы Фартэчнай. Забудавана драўлянымі і каменнымі дамамі сядзібнага тыпу. Да вуліцы прымыкае тэрыторыя пажарнай часці.
Крэпасць Швайнсбург
Крэпасць Швайнсбург (Schweinsburg) размешчана ў Нойкірхене ў раёне Цвікау ў Саксоніі. Крэпасць знаходзіцца на вышыні 250 метраў над узроўнем мора. З'яўляецца замкам на вадзе. Заснавана ў XII стагоддзі ў перыяд рассялення немцаў на ўсход на месцы старой славянскай крэпасці. У цяперашні час выкарыстоўваецца ў якасці атэля.
Феафана (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)
Феафана (Θεοφανώ, Theophanu, каля 960,  — 15 чэрвеня 991, ) — імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі, жонка імператара Атона II Рудога, з 983 года рэгенткай пры сыне, імператары Атона III. Феафана адыграла важную ролю ў гісторыі Германіі, унёсшы вялікі ўклад у яе культурнае развіццё.
Сям’я
З мужам Атонам II Рудым мелі прынамсі пяцёра дзяцей:
Нарвежскае цячэнне
Нарвежскае цячэнне - цёплае паверхневае цячэнне ў паўночнай частцы Нарвежскага мора, галіна Паўночна-Атлантычнага цячэння. Накіравана на поўнач уздоўж берагоў Нарвегіі. Каля 67° паўночнай шыраты ад яго адгаліноўваецца Нардкапскае цячэнне, якое цячэ ў Баранцава мора. Нарвежскае цячэнне далей на поўнач працягваецца як Шпіцбергенскае цячэнне. Тэмпература вады 5-7°С зімой, 10-12°С летам. Скорасць 0,9-1,8 км/гадз. Салёнасць 34-35%. Аказвае змякчальны ўплыў на клімат Скандынаўскага паўвострава і на гідралагічныя ўмовы ўсходняй часткі Нарвежскага мора.
Перамога (станцыя метро, Харкаў)
Перамога (Перемо́га, ) — канцавая станцыя Алэксііўскай лініі Харкаўскага метрапалітэна.
Ян Вацлаў Антанін Стаміц
Ян Вацлаў Антанін Ста́міц (Іаган Венцэль Антон) (Jan Václav Antonín Stamic; Johann Wenzel Anton Stamitz;, Гаўлічкаў-Брод — , ) — чэшскі кампазітар і скрыпач, дырыжор, педагог; заснавальнік мангеймскай школы, новага канцэртнага стылю аркестравага выканання. Бацька Карала Стаміца і Антаніна Стаміца.
Нарадзіўся ў сям’і арганіста. Вучыўся ў бацькі Антаніна Ігнаца Стаміца, у 1728—1734 гадах у гімназіі ў Йіглаве, затым у Карлавым універсітэце ў Празе. Як скрыпач-віртуоз шмат канцэртаваў. Прыдворны музыкант у Пфальцы і Мангейме, кіраваў прыдворнай капэлай у Штутгарце. З 1744 года 1-ы скрыпач, з 1748 года кіраўнік Мангеймскай капэлы.
Стаміц лічыцца заснавальнікам мангеймскай музычнай (кампазітарскай і аркестравай) школы, для якой характэрны, у прыватнасці, беспрэцэдэнтная самастойнасць партый духавых інструментаў і інтэнсіўнае выкарыстанне крэшчэнда ўсяго аркестра ў процівагу стрыманай дынаміцы барочнай музыкі.
Творчасць
Паўплываў на творчасць еўрапейскіх кампазітараў XVIII стагоддзя. Сярод вучняў яго сыны Карал Стаміц і Антанін Стаміц і інш.
Анды
А́нды, Андыйскія Кардыльеры, Кардыльера-дэ-лос-Андэс (Andes; Cordillera de los Andes) — горная сістэма ў Паўднёвай Амерыцы. Даўжыня 9000 км. Найвышэйшы пункт — гара Аканкагуа.
Анды — буйны міжакіянскі вадападзел; на ўсходзе ад Андаў цякуць рэкі басейна Атлантычнага акіяна (у Андах бяруць пачатак сама Амазонка і многія яе вялікія прытокі, а таксама прытокі Арынока, Парагвая, Параны, рэкі Патагоніі), на захадзе — басейна Ціхага акіяна (пераважна кароткія).
Анды служаць важнейшым у Паўднёвай Амерыцы кліматычным бар’ерам, які ізалюе тэрыторыі на захад ад Галоўнай Кардыльеры ад уплыву Атлантычнага Акіяна, а тэрыторыі на ўсходзе — ад уплыву Ціхага акіяна. Горы ляжаць у шасці кліматычных паясах (экватарыяльным, паўночным і паўднёвым субэкватарыяльным, паўднёвым трапічным, субтрапічным і ўмераным) і адрозніваюцца рэзкімі кантрастамі ва ўвільгатненні ўсходніх (падветраных) і заходніх (надветраных) схілаў.
Геалагічная будова і рэльеф
Анды складаюцца пераважна з субмерыдыянальных паралельных хрыбтоў — Усходняя Кардыльера Анд, Цэнтральная Кардыльера Анд (або Цэнтральная Кардыльера), Заходняя Кардыльера Анд (або Заходняя Кардыльера), Берагавая Кардыльера Анд (або прыбярэжны хрыбет), паміж якімі ляжаць унутраныя пласкагор’і і плато (усяго — Пуна, яе частку ў Балівіі і Перу носіць назву Альтыплана) і западзіны. З-за значнай працягласці Анд іх асобныя ландшафтныя часткі значна адрозніваюцца адна ад адной. Па характары рэльефу і іншымі прыроднымі адрозненнямі, звычайна вылучаюць тры асноўныя рэгіёны — Паўночныя, Цэнтральныя і Паўднёвыя Анды.
Анды — адроджаныя горы, створаныя найноўшымі падняццямі на месцы так званага Андскага (Кардыльерскага) складчатага геасінклінальнага пояса; Анды з’яўляюцца адной з найбуйнейшых на планеце сістэм альпійскай складчатасці (на палеазойскім і часткова байкальскім складчатым фундаменце). Буйныя масівы Галоўных Кардыльераў і ўзбярэжжа Чылі, як і прыбярэжных хрыбтоў Перу, з’яўляецца гранітнымі інтрузіямі мелавога перыяду. Міжгорныя і краявыя прагіны (Альтыплана, Маракайба і іншыя) утварыліся ў палеагенавым і неагенавым перыядах. Тэктанічныя рухі, якія суправаджаюцца сейсмічнай і вулканічнай актыўнасцю, працягваюцца і ў наш час.
Анды багатыя рудамі, галоўным чынам каляровых металаў (ванадыя, вальфраму, вісмута, волава, свінцу, цынку, мыш’яку, сурмы і іншых). Радовішчы прымеркаваны ў асноўным да палеазойскіх структур усходніх Анд і жаролаў старажытных вулканаў; на тэрыторыі Чылі — буйныя медныя радовішчы. У перадавых і перадгорных прагінах ёсць нафта і газ (у перадгор’ях Анд ў межах Венесуэлы, Перу, Балівіі, Аргенціны). У Андах таксама радовішча жалеза (у Балівіі), натрыевай салетры (у Чылі), золата, плаціны і ізумрудаў (у Калумбіі).
Паўночныя Анды
Галоўная сістэма Анд складаецца з паралельных хрыбтоў, якія працягнуліся ў мерыдыянальным кірунку, падзеленых унутранымі пласкагор’ямі або западзінамі. Толькі Карыбскія Анды, размешчаныя ў межах Венесуэлы, якія належаць да Паўночных Анд, працягнуліся субшыротна ўздоўж узбярэжжа Карыбскага мора. Гэта самы малады і адносна нізкі ўчастак Анд (да 2765 м). Да паўночных Анд адносяцца таксама эквадорскія Анды (у Эквадоры) і Паўночна-Заходнія Анды (на захадзе Венесуэлы і ў Калумбіі). Найбольш высокія грабяні Паўночных Анд маюць невялікія сучасныя ледавікі, на вулканічных конусах — вечны снег. Астравы Аруба, Банайрэ і Кюрасаа ў Карыбскім моры з’яўляюцца вяршынямі працягу Карыбскіх Анд, што апусціліся ў мора.
Усходняя Кардыльера мае найбольшую вышыню ў сваёй паўночна-ўсходняй частцы (гара Рытакува, 5493 м.); у цэнтры Усходняй Кардыльеры — старажытнае азёрнае плато (пераважныя вышыні — 2,5 — 2,7 тыс. м); для Усходняй Кардыльеры наогул характэрныя буйныя паверхні выраўноўвання. У высакагор’ях знаходзяцца шматлікія ледавікі. На поўначы Усходняй Кардыльеры працягваюць хрыбты Кардыльера-дэ-Мерыда (вышэйшая кропка — гара Пік-Балівар, 5007 м) і Сьера-дэ-Перыха (дасягае вышыні 3540 м); паміж гэтымі хрыбтамі ў шырокай нізіннай западзіне ляжыць возера Маракайба. На крайнім поўначы — масіў Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта з вышынямі да 5800 м (гара Крыстабаль-Калон).
Даліна ракі Магдалены аддзяляе Усходнюю Кардыльеру ад Цэнтральнай, адносна вузкай і высокай; у Цэнтральнай Кардыльеры (асабліва ў яе паўднёвай частцы) — шмат вулканаў (Уіла, 5750 м; Руіс, 5321 м, і інш.), некаторыя з якіх дзейнічаюць (Кумбаль, 4890 м). Да поўначы Цэнтральная Кардыльера некалькі зніжаецца і ўтварае масіў Антыокія, моцна раздзелены рачнымі далінамі. Заходняя Кардыльера, аддзеленая ад Цэнтральнай далінай ракі Каука, мае меншыя вышыні (да 4200 м); на поўдні Заходняй Кардыльеры — усё яшчэ актыўны вулканізм. Далей на захад — невысокі (да 1810 м) хрыбет Серанія-дэ-Бауда, пераходзячы на поўначы ў горы Панамы. Да поўначы і захаду ад Паўночна-Заходніх Анд — Прыкарыбская і Ціхаакіянская алювіяльныя нізіны.
У складзе экватарыяльнах (эквадорскіх) Анд, якія даходзяць да 4° пд. ш., — дзве Кардыльеры (Заходняя і Усходняя), падзеленыя паніжэннямі вышынёй 2500—2700 м. Уздоўж разломаў, якія абмяжоўваюць гэтыя паніжэнні (западзіны), — адзін з самых высокіх у свеце вулканічных ланцугоў (найбольш высокія вулканы Чымбараса, 6267 м, Катапахі, 5897 м). Гэтыя вулканы, а таксама вулканы Калумбіі, утвараюць першую вулканічную вобласць Анд.
Цэнтральныя Анды
У Цэнтральных Андах (да 28° пд. ш.) вылучаюць Перуанскія Анды (якія цягнуцца на поўдзень да 14° 30' пд. ш.) і ўласна Цэнтральныя Анды. У перуанскіх Андах з прычыны нядаўніх падняццяў і інтэнсіўнага зразання рэк (найбуйнейшыя з якіх — Мараньён, Укаялі і Уальяга — адносяцца да сістэмы верхняй Амазонкі) утварыліся паралельныя хрыбты (Усходняя і Заходняя Кардыльеры) і сістэма глыбокіх падоўжных і папярочных каньёнаў, што расчляніла старажытную паверхню выраўноўвання. Вяршыні Кардыльераў перуанскіх Анд перавышаюць 6000 м (вышэйшы пункт — гара Уаскаран, 6768 м.). У перуанскіх Андах сучаснае абледзяненне існуе прыкладна на дзясятку горных груп, самая вялікая з якіх — Кардыльера-Бланка. Альпійскія формы рэльефу таксама развіты на хрыбтах Кардыльера-дэ-Вільканота, Кардыльера-дэ-Вількабамба і Кардыльера-дэ-Карабая.
На поўдзень ад знаходзіцца самая шырокая частка Анд — Цэнтральнаандыйскае нагор’е (шырыня да 750 км), дзе пераважаюць арыдныя геамарфалагічныя працэсы. Значную частку нагор’я займае пласкагор’е Пуна, якое часта атаясамліваецца з усім нагор’ем, з вышынямі 3,5 — 4,8 тыс. м. Для Пуны характэрныя бяссцёкавыя катлавіны («Бальсон»), занятыя азёрамі (Тытыкака, Паопа і іншымі) і саланчакі (Атакама, Кайпаса, Уюні і інш.). На ўсход ад Пуны — Кардыльера-Рэаль (пік Анкоума, 6550 м) з магутным сучасным зледзяненнем. Паміж плато Альтыплана (паўночнай часткай Пуны) і Кардыльера-Рэаль, на вышыні 3700 м, знаходзіцца горад Ла-Пас, адна са сталіц Балівіі, самая высакагорная сталіца ў свеце.
На ўсход ад Кардыльеры-Рэаль — субандыйскія складчатыя хрыбты Усходняй Кардыльеры, якія даходзяць да 23° пд. ш. Паўднёвым працягам Кардыльеры-Рэаль з’яўляецца Цэнтральная Кардыльера, а таксама некалькі масіваў скал (вышэйшы пункт — гара Эль-Лібертадор або Качэ, 6380 м). З захаду Пуну абрамляе Заходняя Кардыльера з інтрузіўнымі пікамі і шматлікімі вулканічнымі вяршынямі (Льюльяйльяка, 6739 м; Сан-Пэдра, 6145 м; Місці, 5821 м; і іншыя), якія ўваходзяць у другую вулканічную вобласць Анд. На поўдзень ад 19° пд. ш. заходнія схілы Заходняй Кардыльеры выходзяць да тэктанічнай западзіны падоўжнай даліны, поўдзень якой займае пустыня Атакама. Па падоўжнай далінай — невысокая (да 1500 м) інтрузіўная Берагавая Кардыльера, для якой характэрныя арыдныя скульптурныя формы рэльефу.
Паўднёвыя Анды
У Паўднёвых Андах, якія цягнуцца на поўдзень ад 28° пд. ш., вылучаюць дзве часткі — паўночную (чылійска-аргенцінскія або Субтрапічныя Анды) і паўднёвую (патагонскія Анды). У чылійскага-аргенцінскіх Андах, якія звужваюцца на поўдзень і даходзяць да 39° 41' пд.ш., ярка выяўленая трохчленная будова — Прыбярэжны хрыбет, Падоўжная даліна і Галоўная Кардыльера. У рамках апошняй, таксама вядомай як Кардыльера-фронт, знаходзіцца самая высокая вяршыня Анд, гара Аканкагуа (6962 м), а таксама значныя вяршыні Тупунгата (6570 м) і Мерседарыя (6720 м). Снегавая лінія тут вельмі высокая (пад 32° 40' пд. ш. — 6000 м). На ўсход ад Галоўнай Кардыльеры — старажытныя Прэкардыльеры. На поўдзень ад 33° пд. ш. (і да 52° пд. ш.) размяшчаецца трэцяя вулканічная вобласць Анд, дзе нямала дзеючых вулканаў (пераважна ў Галоўнай Кардыльеры і на захад ад яе) і патухлых (Тупунгата, Майпа і іншых).
Пры прасоўванні на поўдзень ад снежнай лініі паступова зніжаецца і ў 41° пд.ш. дасягае адзнакі 1460 м. Высокія хрыбты набываюць рысы альпійскага тыпу, павялічваецца плошча сучаснага зледзянення, з’яўляюцца шматлікія ледніковыя азёры. Да поўдня ад 40° пд.ш. пачынаюцца патагонскія Анды з больш нізкімі, чым у чылійскага-аргенцінскіх Андах, хрыбтамі (вышэйшы пункт — гара Сан-Валянцін — 4058 м) і актыўным вулканізмам на поўначы. У раёне заліва Рэланкаві ў 42° пд. ш. моцна раздзелены Прыбярэжны хрыбет апускаецца ў акіян, а яго вяршыні ўтвараюць ланцуг скалістых астравоў і архіпелагаў (найбуйнейшы — востраў Чылоэ). Падоўжная даліна ператвараецца ў сістэму параток, якія даходзяць да заходняй частцы Магеланавага праліва.
У раёне Магеланавага праліва Анды (якія носяць тут назву Анд Вогненнай Зямлі) рэзка адхіляюцца на ўсход. У Патагонскіх Андах вышыня снегавой лініі ледзь-ледзь перавышае 1500 м (на крайнім поўдні яна складае 500—700 м, а з 46° 30' пд. ш. ледавікі апускаюцца да ўзроўню акіяна), пераважаюць ледніковыя формы рэльефу. Да поўдня ад 47° пд.ш. існаваў магутны патагонскі ледніковы шчыт, які зараз раскалоўся на два, агульнай плошчай больш за 20 тыс. км, адкуль на захад і ўсход апускаюцца шматкіламетровыя ледніковыя языкі. Некаторыя з даліны леднікоў усходніх схілаў заканчваюцца ў буйных азёрах. Уздоўж берагоў, моцна парэзаных фіёрдамі, падымаюцца маладыя вулканічныя конусы (Каркавада і іншыя). Анды Вогненнай Зямлі параўнальна невысокія (да 2469 м).
Раслінны свет і глебы
У Карыбскіх Андах, на тэрыторыі Венесуэлы, растуць лістападныя (на час зімовай засухі) лясы і хмызнякі на горных чырвоных глебах. Ніжнія часткі наветраных схілаў ад Паўночна-Заходніх Анд і Цэнтральных Анд пакрытыя горнымі вільготнымі экватарыяльнымі і трапічнымі лясамі на латэрытных глебах (горны дажджавы лес), а таксама змяшанымі лясамі з вечназялёных і лістападных парод. Знешні выгляд экватарыяльных лясоў мала адрозніваецца ад знешняга выгляду гэтых лясоў у раўніннай частцы мацерыка. Для гэтых лясоў характэрныя пальмы, фікусы, бананы, какава і іншыя віды. Вышэй (да вышынь 2500-3000 м) характар расліннасці мяняецца, тут тыповыя бамбукі, дрэвападобная папараць, хмызняк кока (што з’яўляецца крыніцай какаіну), хіннае дрэва. Паміж 3000 м і 3800 м — высакагорны дажджавы лес з нізкарослымі дрэвамі і хмызнякамі; распаўсюджаныя эпіфіты і ліяны, характэрныя бамбукі, дрэвападобная папараць, вечназялёныя дубы, міртавыя, верасовыя. Вышэй — пераважна ксерафітная расліннасць, парах, з шматлікімі астровых, на гэтых вышынях сустракаюцца і Мохавыя балота на плоскіх участках і безжыццёвыя камяністыя прасторы на стромкіх схілах. Вышэй 4500 м — пояс вечных снягоў і льдоў.
Паўднёвей, у субтрапічных чылійскіх Андах — вечназялёныя хмызнякі на карычневых глебах. У Падоўжнай даліне — глебы, па складзе нагадваюць чарназём. Расліннасць высакагорных плато: на поўначы — экватарыяльныя альпійскія лугі або парамас, у перуанскіх Андах і на ўсходзе Пуны — сухія высакагорна-трапічныя стэпы Халк, на захадзе Пуны і на ўсім ціхаакіянскім захадзе паміж 5-28 ° паўднёвай шыраты — пустынныя тыпы расліннасці (у пустыні Атакама — сукулентная расліннасць, уключаючы кактусы). Многія паверхні засоленыя, што перашкаджае развіццю расліннасці; на такіх участках сустракаюцца ў асноўным палын і эфедра.
Вышэй 3000 м (прыкладна да 4500 м) — паўпустыні расліннасць, называецца сухой пунай. Тут растуць карлікавыя хмызнякі, злакі (кавыль, вейнік), лішайнікі, кактусы. На ўсход ад Галоўнай Кардыльеры, дзе больш ападкаў, — стэпавая расліннасць (пуна і вільготная пуна) з шматлікімі танканогімі (ціпчак, кавыль, вейнік) і падушкападобнымі хмызнякамі. На вільготных схілах Усходняй Кардыльеры трапічныя лясы (пальмы, хіннае дрэва) падымаюцца да 1500 м, да 3000 м даходзяць нізкарослыя вечназялёныя лясы з перавагай бамбука, папараці, ліян; на вялікіх вышынях — высакагорныя лугі.
У сярэдняй частцы Чылі лясы ў значнай ступені зведзеныя, калі лясы падымаліся па Галоўнай Кардыльераў да вышынь 2500-3000 м (вышэй пачыналіся горныя лугі з альпійскімі травой і хмызнякамі, а таксама рэдкімі тарфянымі балотамі), але цяпер схілы гор практычна аголены. Зараз лясы сустракаюцца толькі ў выглядзе асобных гаяў (хвоі, чылійскай араўкарыі, эўкаліпта, бука і платана, у падлеску — жаўтазель і герань).
На схілах Патагоніі Анд на поўдзень ад 38° пд.ш. — субарктычныя шмат’ярусныя лясы з высакаствольных дрэў і кустоў, пераважна вечназялёных, на бурых лясных глебах; у лясах шмат імхоў, лішайнікаў і ліян. Да поўдня ад 42° пд.ш. — змяшаныя лясы (у раёне 42° пд.ш. з’яўляецца масіў араукарыявых лясоў). Тут растуць букі, магноліі, дрэвападобная папараць, высакаствольныя іглічныя, бамбукі. На ўсходніх схілах Патагоніі Анд — у асноўным букавыя лясы. На крайнім поўдні Патагоніі Анд — тундравая расліннасць.
У крайняй паўднёвай частцы Анд, на Вогненнай Зямлі, лясы (з лістападных і вечназялёных дрэў — напрыклад, паўднёвых букаў і канела) займаюць толькі вузкую прыбярэжную паласу на захадзе; вышэй мяжой леса амаль адразу пачынаецца снежны пояс. На ўсходзе і месцамі на захадзе распаўсюджаныя субантарктычныя горныя лугі і тарфянікі.
Анды — радзіма хіннага дрэва, кокі, бульбы і іншых каштоўных раслін.
Жывёльны свет
Жывёльны свет паўночнай часткі Анд уваходзіць у бразільскую зоагеаграфічную падвобласць і падобны з фаўнай прылеглых раўнін. Жывёльны свет Анд на поўдзень ад 5° паўднёвай шыраты адносіцца да чылійска-патагонскай падвобласці. Фаўне Анд у цэлым уласціва багацце эндэмічных родаў і відаў. Для Анд характэрныя многія віды верблюдавых: ламы, альпака (прадстаўнікі гэтых двух відаў выкарыстоўваюцца мясцовым насельніцтвам для атрымання воўны і мяса, а таксама як клуначныя жывёлы), вікуньі, гуанака, акрамя таго, тут жывуць капуцынавыя, рэліктавы ачковы мядзведзь, алені пуду і гаемал (эндэмік Анд), азарава лісіца, ляніўцы, шыншылы, апосумы, мурашкаед, грызуны дэгу. На поўдні — Магеланаў сабака, эндэмічныя грызуны тука-тука, віскаша і іншыя. Таксама для Анд характэрна вялікая колькасць птушак, напрыклад, калібры, андыйскі кондар (эндэмік Анд), які ўздымаецца на вышыню да 7 тыс. м, некалькі відаў ястрабаў і іншыя. Некаторыя віды (напрыклад, шыншылы, што ў 19 — пачатку 20 стагоддзя інтэнсіўна нішчыліся дзеля атрымання скурак, бяскрылая паганкі і тытыкакскі свістун, якія сустракаюцца толькі каля возера Тытыкака, і іншыя) знаходзяцца пад пагрозай знікнення.
Асаблівасцю Анд з’яўляецца вялікая краявідная разнастайнасць земнаводных (больш за 900 відаў). Таксама ў Андах налічваецца каля 600 відаў млекакормячых (13 % з якіх — эндэмікі), больш за 1700 відаў птушак (з іх 33,6 % — эндэмікі) і каля 400 відаў прэснаводных рыб (34,5 % эндэмікаў).
Экалогія
Адной з асноўных экалагічных праблем Анд з’яўляецца звядзенне лясоў, якія ўжо не аднаўляюцца; асабліва моцна пацярпелі вільготныя трапічныя лясы Калумбіі, якія інтэнсіўна зводзяцца пад плантацыі хіннага і кававага дрэва і каучуканосаў.
Маючы развітую сельскую гаспадарку, андыйскія краіны сутыкаюцца з праблемамі дэградацыі глеб, забруджванне глеб хімікатамі, эрозіі і апустыньвання зямель у выніку перевыпаса жывёлы (асабліва на тэрыторыі Аргенціны).
Экалагічныя праблемы прыбярэжных зон — забруджванне марской вады паблізу партоў і буйных гарадоў (выклікана не ў апошнюю чаргу выкідам ў акіян каналізацыйных адходаў і прамысловага смецця), некантралюемы празмерны вылаў рыбы.
Як і ва ўсім свеце, у Андах востра стаіць праблема выкідаў у атмасферу парніковых газаў (галоўным чынам пры выпрацоўцы электраэнергіі, а таксама на прадпрыемствах чорнай металургіі). Значны ўклад у забруджванне навакольнага асяроддзя ўносяць таксама нафтаперапрацоўчыя заводы, нафтавыя свідравіны і шахты (іх дзейнасць прыводзіць да эрозіі глеб, забруджванне падземных вод, дзейнасць шахтаў у Патагоніі згубна паўплывала на біёту гэтай мясцовасці).
З прычыны шэрагу экалагічных праблем многія віды жывёл і раслін у Андах знаходзяцца пад пагрозай знікнення.
Прамысловасць
Адна з самых значных у Андах галін гаспадаркі — горназдабыўная прамысловасць, важная для ўсёй сусветнай эканомікі, асабліва развіта на поўдні горнай сістэмы. Тут распрацоўваюцца радовішча медзі (у Чылі і Перу), жалеза (у Балівіі), золата (у Калумбіі і іншых краінах), плаціны і ізумрудаў (у Калумбіі), вальфрама, волава і срэбра (у краявых прагінах і міжгорных западзінах Аргенціны, Балівіі, Венесуэлы, Перу). Некалькі радовішчаў нафты знаходзяцца ўздоўж усходняга краю Анд.
Сельская гаспадарка
Сельская гаспадарка ў Андах даволі складаная, а ўраджаі невялікія. Збольшага гэта выклікаецца недахопам вады — значныя раёны вельмі сухія або атрымліваюць ападкі толькі на працягу кароткага сезону. На высакагор’і частыя замаразкі, памяншаючыя вегетацыйны перыяд. Тэрыторыя наогул вельмі няроўная, а глебы часта не мелі магчымасці сфармавацца, урадлівыя ж даліны звычайна вельмі вузкія і пакрываюць нязначную плошчу. Традыцыйна большая частка сельскагаспадарчай прадукцыі выраблялася на тэрасах, створаных на стромкіх горных схілах. Значных перспектыў павелічэння прыдатных для сельскай гаспадаркі зямель за кошт меліярацыі няма.
Такім чынам, значная колькасць прадукцыі сельскай гаспадаркі прызначана для мясцовага спажывання. Толькі нешматлікія культуры вырошчваюцца ў колькасцях, дастатковых для экспарту, імі з’яўляюцца перш за ўсё кава (асабліва ў Калумбіі, дзе вырошчваецца да 13 % сусветнага збору), тытунь і бавоўна. Акрамя таго, з Калумбіі і ў меншай ступені з Балівіі экспартуюцца значныя колькасці кокі і атрыманага з яе какаіну, нягледзячы на намаганні ўрадаў спыніць наркагандаль.
Культурамі, якія ў значных колькасцях вырошчваюцца на гэтых тэрыторыях, з’яўляюцца бананы (у Калумбіі, Эквадоры), бульба, ячмень. У Карыбскіх Андах сканцэнтраваныя раёны вырошчвання бавоўніка, тытуню і сізалю. У экватарыяльным поясе на сярэдніх вышынях вырошчваюць тытунь, каву, кукурузу, на вялікіх вышынях (да 3800 м) вырошчваюць кукурузу, пшаніцу, бульбу, а таксама кіноа, што з’яўляецца найважнейшай часткай рацыёну мясцовага індзейскага насельніцтва. На добра ўвільгатнённых схілах Кардыльеры-Арыенталь (у межах Цэнтральных Анд) вырошчваюць цукровы трыснёг, какава, каву і трапічную садавіну. Шматлікія культуры, якія гадуюцца ў Чылі, завезеныя з Еўропы — гэта аліўкі, вінаград, цытрусавыя.
Асноўны напрамак жывёлагадоўлі — авечкагадоўля (у нагор’і Перу, Патагоніі, Вогненнай Зямлі). На пласкагор’ях цэнтральных Анд, Пуне, разводзяць лам, альпак і коз, радзей — скот. Так, Перу і Балівія прыкметныя экспарцёры воўны. На буйных азёрах (асабліва на возеры Тытыкака) развіта рыбалоўства.
IC 2322
IC 2322 — галактыка тыпу * (зорка) ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Віталь Міхайлавіч Сідаровіч
Віталь Міхайлавіч Сідаровіч (, Прыазёрск, Казахстан) — беларускі археолаг.
Біяграфія
Скончыў БДУ ў 1996 годзе. У 1995—2008 працаваў у Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі, з 2001 — загадчык вучэбнай лабараторыі музейнай справы гістарычнага факультэта БДУ.
Навуковая дзейнасць
Сааўтар выстаў «Ля вытокаў беларускай археалогіі», «Шляхамі ў вечнасць», «Вікінгі на Усходзе», «Касцярэзнае рамяство Беларусі». Укладальнік і намеснік галоўнага рэдактара навуковага выдання па археалогіі Беларусі і сумежных краін «Acta archaeologica Albaruthenica».
Прымаў удзел у раскопках гарадзішчаў Зазоны, Рацюнкі, селішча Пруднікі, археалагічных помнікаў каля в. Кавальцы. Праводзіў раскопкі паселішчаў Грыўковічы-2, Дакудава-5, Кавальцы-4 і Кавальцы-5 (1-ГЭС). Вывучае тапаграфію знаходак антычных манет на тэрыторыі Беларусі.
Вуліца Зубачова (Брэст)
Вуліца Зубачова — вуліца ў заходняй частцы Брэста. Пачала забудоўвацца ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Названая ў 1962 г. у гонар І. М. Зубачова. Да 1939 года называлася Сапёрнай, затым — Новакаштанавай. Працягласць больш за 700 м — ад вул. Герояў абароны Брэсцкай Крэпасці да праспекта Машэрава. На доме № 17 у 1962 глдзе ўстаноўлена мемарыяльная дошка.
Вуліца Зубачова
Вуліца Зубачова:
Вахш
Вахш (Вахш) — рака ў Таджыкістане, якая, зліваючыся з ракой Пяндж, утварае раку Амудар’я.
Агульная працягласць 786 км, плошча басейна — 39,1 тыс. км², сярэдні расход вады — 156 м³/с. Бярэ выток на Паміры, у раёне піка імя Каржанеўскай (7105 м над узроўнем мора). Ля вусця Вахша знаходзіцца запаведнік «Тыгровая балка». У басейне Вахша налічваецца 569 горных азёр агульнай плошчай 1737 км², у асноўным яны размешчаны на вышынях 2800-3500 м. У даліне ракі Вахш знаходзяцца гарады Вахш, Нурэк, Сарбанд і Курган-Цюбэ. Водападзелам паміж рэкамі Вахш і Кызылсу з'яўляецца Вахшскі хрыбет (вышыня — звыш 3000 м).
На рацэ Вахш размешчаны Вахшскі каскад — найбуйнейшы комплекс гідраэлектрастанцый у Хатлонскай вобласці Рэспублікі Таджыкістан. На рацэ — Нурэкскае вадасховішча.
Алэксііўская (станцыя метро, Харкаў)
Алэксііўская (Олексі́ївська, ) — станцыя Алэксііўскай лініі Харкаўскага метрапалітэна.
Хімой
Хімой (Химой, Хӏима) — сяло ў Чачэнскай Рэспубліцы. Адміністрацыйны цэнтр Шаройскага раёна. Утварае муніцыпальнае ўтварэнне «Хімойскае сельскае паселішча», як адзіны населены пункт у яго складзе. Насельніцтва — 351 чалавек (2021).
Размешчана ў паўднёвай частцы рэспублікі, на правым беразе ракі Шарааргун, каля ўпадзення ў яе левага прытоку Цэсіях. Знаходзіцца за 115 км на паўднёвы ўсход ад горада Грозны.
Бліжэйшыя населеныя пункты: на паўночным усходзе — сяло Кіры, на паўднёвым захадзе — сяло Хакмадай, на паўднёвым усходзе — сяло Чайры, на поўначы — сяло Дай.
Красны Акцябр (Чашніцкі раён)
Кра́сны Акця́бр (, Красный Октябрь) — вёска ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Новазаранскага сельсавета.
Уладзімір Мікалаевіч Сітуха
Уладзімір Мікалаевіч Сітуха (16 чэрвеня 1950, в. Гутава, Драгічынскі раён — 22 кастрычніка 2014) — журналіст, паэт, празаік, дзіцячы пісьменнік.
Раз’езд 102 (Казалінскі раён)
Раз’езд 102 — раз’езд у Казалінскім раёне Кызылардзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Майлыбаскай сельскай акругі. Код КАТА — 434449800.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва раз’езда складала 10 чалавек (4 мужчыны і 6 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у раз’ездзе проживал 31 чалавек (18 мужчын і 13 жанчын).
Уладзімір Мікалаевіч Сітуха
Біяграфія
Друкавацца пачаў у школьныя гады, што і вызначыла далейшы лёс: адразу пасля заканчэння дзесяцігодкі быў запрошаны на працу ў раённую газету. А дыпломную работу ў Белдзяржуніверсітэце абараніў на «выдатна» сваёй першай, толькі што выдадзенай кнігай.
Іграў на многіх музычных інструментах. Яго шматлікія вершы пакладзены на музыку прафесійнымі кампазітарамі і загучалі песнямі.
У апошнія гады працаваў намеснікам галоўнага рэдактара газет «Заря» і «Народная трыбуна», прапагандыстам Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі. Член-карэспандэнт МАІТ.
З 2013 года быў кіраўніком прадстаўніцтва буйнейшай беларускай рэдакцыйна-выдавецкай установы "Выдавецкі дом «Звязда» па  Брэсцкай і Гомельскай абласцях.
Член Беларускага саюза журналістаў і Саюза журналістаў СССР з 1981 года, Саюза пісьменнікаў Беларусі — з 2006 года.
Прызнанне
Узнагароджаны Граматай Брэсцкага аблвыканкама, Ганаровай граматай Беларускага саюза журналістаў за поспехі ў беларускай журналістыцы і літаратурнай дзейнасці (2007).
Дыпламант абласнога конкурсу сярод рэдакцый СМІ, радыё і тэлеперадач прафесійных журналістаў у намінацыі "Лепшы нарыс «Наш сучаснік» (2013).
Лаўрэат літаратурнай прэміі імя У. А. Калесніка Брэсцкага аблвыканкама ў намінацыі «Дзіцячая літаратура», пасмяротна (2014).
2002 год у гісторыі літаратуры
2002 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Нардкапскае цячэнне
Нардкапскае цячэнне — цёплае паверхневае цячэнне каля паўночных берагоў Скандынаўскага і Кольскага паўастравоў, адгалінаванне Нарвежскага цячэння. Тэмпература вады 2—5 °С зімой, 5—8 °С летам. Хуткасць цячэння 0,9—1,8 км/гадз. (1,0—2,5 см/с ). Салёнасць 34—35 г/л. Абумоўлівае незамярзальнасць паўднёва-заходняй часткі Баранцава мора.
Гэта цячэнне было адкрыта ў 1870 годзе расійскім даследчыкам А. Ф. Мідэндорфам.
Арэнбургская пуховая хустка
Арэнбургская пуховая хустка — вязаная з казінага пуху і ніткі-асновы (баваўнянай, шаўковай і інш.). З’яўляецца прадуктам рускага традыцыйнага нацыянальнага промыслу.
Гісторыя
Пухавязальны промысел зарадзіўся ў Арэнбургскім краі яшчэ ў XVIII стагоддзі. Па іншых крыніцах, пуховых шаляў з казінага пуху карэнным насельніцтвам гэтых месцаў існавала яшчэ да ўтварэння Арэнбургскай губерні. Ля яго вытокаў стаялі не толькі - пухаўніцы, але і навукоўцы, даследчыкі, энтузіясты мастацтва. Першым звярнуў увагу на арэнбургскія пуховыя хусткі. У 1766 годзе ён апублікаваў даследаванне «Досвед аб казінай воўне», прапаноўваючы арганізаваць пухавязальны промысел у краі. Пасля акадэмік склаў апісанне жыцця Рычкова, у якім назваў яго «стваральнікам таго саматужнага промыслу ў Арэнбургскім казацкім войску, які корміць не адну тысячу народа ўжо другое стагоддзе».
За межамі Арэнбурга пуховыя хусткі сталі шырока вядомыя пасля пасяджэння 20 студзеня 1770 года. На гэтым пасяджэнні П. І. Рычкоў быў узнагароджаны Залатым медалём"у знак падзякі за аказаную стараннасць да таварыства збіраннем вырабаў з казінага пуху".
Арэнбургскія пуховыя хусткі за мяжой упершыню былі прадстаўлены на першай Лонданскай міжнароднай выстаўцы 1851 года. Тым самым арэнбургская хустка выйшла на міжнародны ўзровень і атрымала там прызнанне. У 1862 годзе на Арэнбургская казачка Ускова М. М. атрымала медаль «За шалі з казінага пуху».
Піка папулярнасці арэнбургскія павуцінкі дасягнулі на заходзе развіцця Расійскай імперыі. У гэты час у Англіі пачалі вырабляцца вырабы з паметкай « імітацыя пад Арэнбург». Але і ў XXI стагоддзі, за мяжой выходзіць не толькі мноства нататак і артыкулаў у замежных СМІ, але і публікуюцца цэлыя кнігі пра гісторыю промыслу і вязання Арэнбургскіх пуховых вырабаў.
Найменне месца паходжання тавару
Станам на 2021 год «Арэнбургская пуховая хустка» замацавана за трыма арганізацыямі.
Віды хустак
Арэнбургскія хусткі бываюць некалькіх відаў:
У якасці асновы для павуцінак выкарыстоўваюць шаўковую (радзей — віскозную або баваўняную) нітку, для шаляў выкарыстоўваюць баваўняную (радзей — лаўсанавую) нітку. У павуцінках звычайна дзве траціны пуху і адна трэць шоўку.
Працэс вытворчасці
Добрую хустку ручной працы вяжуць з пражы: майстрыха спачатку прадзе шчыльную нітку з казінага пуху, а затым злучае яе з шаўковай (баваўнянай) ніткай. Такая хустка-павуцінка або шаль — першапачаткова не выглядае пухнатай. Вырабы пачынаюць пушыцца ў працэсе нашэння. Носіцца такая хустка вельмі доўга.
Добрая майстрыха за месяц можа звязаць дзве павуцінкі сярэдняга памеру ці тры паланціны. На выраб хусткі вялікага памеру або хусткі з малюнкам ці надпісам сыходзіць месяц і больш. Кожная хустка — гэта арыгінальны мастацкі твор, у які ўкладзена нямала творчай працы і цярпення майстрых-пухавязальшчыц.
У Арэнбургскай вобласці вяжуць не толькі ўручную, але і на машынах. Машынныя вырабы прыгожыя і менш дарагія, але не могуць параўнацца з хусткамі ручной працы. Машына пры вязанні «сячэ» пух, і выраб становіцца больш грубым. Такая хустка больш падобная на хустку з вельмі мяккай воўны. Зрэшты, сярэдзінка хусткі некаторымі майстрыхамі вяжацца менавіта на машынцы, паколькі ў гэтым выпадку сярэдзіна вырабу атрымліваецца больш роўнай, аднак ручная праца і ў гэтым выпадку цэніцца вышэй.
Калекцыі хустак
Самая вялікая калекцыя хустак прадстаўлена ў музеі гісторыі Арэнбургскай пуховай хусткі, які з’яўляецца філіялам.
Адной з вядомых пухаўніцАрэнбургскай вобласці з’яўляецца Магінур Абдулаўна Хусаінава з с. Сакмара. Яе працы захоўваюцца ў музеях Расіі, Японіі і Малайзіі, у прыватнасці, у ў Куала-Лумпуры і музеі мастацтва Азіі пры.
Савін’яна-Ірпіна
Насельніцтва складае 1647 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 43 чал./км². Займае плошчу 38 км². Паштовы індэкс — 83030. Тэлефонны код — 0825.
Заступнікамі населенага пункта лічацца святая Ганна і Мікалай Цудатворац.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
23 Сэрпня (станцыя метро)
23 Сэрпня (23 Се́рпня, ) — станцыя Алэксііўскай лініі Харкаўскага метрапалітэна.
Кальварыя Зэбжыдоўска
Кальварыя Зэбжыдоўска (Kalwaria Zebrzydowska) — горад на поўдні Польшчы, за 330 км на поўдзень ад Варшавы, за 35 км на поўдзень ад Кракава. Уваходзіць у склад Вадавіцкага павета Малапольскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Кальварыя Зэбжыдоўска. Займае плошчу 5,5 км². Насельніцтва 4,6 тыс. чалавек.
Славутасці
У горадзе знаходзіцца бернардынскі марыйны санктуарый (які складаецца з базылікі і кляштара), унесены ў Спіс Сусветнай Спадчыны ЮНЕСКА ў 1999 годзе.
Сушац (гміна)
Су́шац (Suszec) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Пшчынскага павета Сілезскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Сушцы. Плошча гміны складае 75,6 км². Станам на 2011 год у гміне Сушац пражывалі 11 496 чалавек, шчыльнасць — 153,28 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 6 салецтваў.
2004 год у гісторыі літаратуры
2004 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Ірландцы
Ірла́ндцы (Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil) — народ, карэнныя насельнікі вострава Ірландыя. У наш час большасць ірландцаў жыве за межамі Ірландыі і Ольстэра. Буйныя ірландскія абшчыны існуюць у Англіі, Шатландыі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі, Новай Зеландыі, Іспаніі і г. д. Агульная колькасць (2014) — каля чалавек.
Паходжанне
Востраў Ірландыя быў населены ў прамежку часу паміж 8 і 7 тысячагоддзямі да н. э. Каля 4 тысячагоддзя да н. э. старажытныя насельнікі асвоілі земляробства. У гэты перыяд таксама ўзводзіліся мегалітычныя збудаванні. Археолагі лічаць, што старажытнейшае насельніцтва вострава мела іберскае паходжанне. Гэта падцвярджаюць і генетычныя даследаванні. Выяўлена, што большасць сучасных ірландцаў генетычна найбольш блізкія да жыхароў Заходняй Шатландыі і поўначы Іспаніі, хаця многія знешнія рысы (рудыя валасы, вяснушкі, рэдкая для іншых еўрапейцаў наяўнасць эпікантуса), што лічацца характэрнымі для ірландцаў , маглі сфарміравацца ўжо на самім востраве ў выніку доўгатэрміновай ізаляцыі.
Нажай-Юрт
Нажай-Ю́рт (Ножа́й-Ю́рт, Нажи-Йурт) — сяло ў Чачэнскай Рэспубліцы. Адміністрацыйны цэнтр Нажай-Юртаўскага раёна. Утварае муніцыпальнае ўтварэнне Нажай-Юртаўскае сельскае паселішча. Знаходзіцца ва ўсходняй частцы Чачні, па абодвух берагах ракі Ямансу, за 90 км на паўднёвы ўсход ад горада Грозны і за 25 км на паўднёвы захад ад Хасавюрта.
Ірландцы
Паходжанне
У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. Ірландыя была занята кельтамі, з распаўсюджаннем якіх звязаны надыход жалезнага века. Вучоныя мяркуюць, што перасяленне кельтаў адбывалася на працягу некалькіх стагоддзяў і прыводзіла не толькі да заваявання, але і асіміляцыі папярэднікаў, што прывяло да фарміравання істотных адрозненняў мясцовай кельцкай культуры ад кантынентальнай. Кельты не былі адзіным народам. Клаўдзій Пталемей узгадваў некалькі народаў, што насялялі Ірландыю ў яго час. У першыя стагоддзі нашай эры склалася 5 ірландскіх манархічных дзяржаў. Фарміраванне адзінай старажытнай ірландскай культуры адбылося толькі пасля прыняцця хрысціянства.
Гісторыя
Хаця Ірландыя не была заваявана рымлянамі, у першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. яе насельніцтва знаходзілася пад моцным уплывам рымскай культуры. Галоўным вынікам гэтага ўплыву стала прыняцце продкамі ірландцаў хрысціянства. Яго першым распаўсюджвальнікам лічыцца Святы Патрык (каля 432 г. н. э.). На ўсёй тэрыторыі Ірландыі ўзніклі кляштары, дзе пачала фарміравацца пісьмовая культура. Ірландскія манахі стварылі літургічную літаратуру на старажытнай ірландскай мове, пры гэтым карысталіся лацінскім алфавітам. У VI - VII стст. таксама былі запісаны старажытныя міфы і сагі. Кельцкая царква некалькі адрознівалася ад каталіцкай, аднак выхадцы з Ірландыі садзейнічалі хрысціянізацыі іншых еўрапейскіх народаў, вялі місіянерскую дзейнасць далёка за межамі Ірландыі.
Нажай-Юрт
Бліжэйшыя населеныя пункты: на поўначы — сёлы Балансу і Ямансу, на паўночным усходзе — вёскі Чапаева і Навалакскае, на паўднёвым усходзе — сяло Чурч-Ірзу, на поўдні — сёлы Більты і Мехкешты, на паўднёвым захадзе — сёлы Ішхой, Рагун-Кажа і Айці-Мохк, на захадзе — сяло Беці-Мохк і на паўночным захадзе — сяло Новы Замай-Юрт.
Ірландцы
Гісторыя
У другой палове VII ст. у Ірландыі адбылося некалькі страшэнных эпідэмій. Яны выклікалі значныя страты насельніцтва. Яшчэ больш цяжкія наступствы мелі напады вікінгаў, якія пачаліся з 795 г. і працягваліся да 1014 г. Вікінгі імкнуліся ў першую чаргу разрабаваць кляштары, дзе запасіліся значныя багацці, але якія таксама былі культурнымі цэнтрамі.
Шарпілаўка (Крупскі раён)
Шарпі́лаўка (, Шарпиловка) — вёска ў Крупскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Ірландцы
Гісторыя
У 1155 г. Папа Адрыян IV выдаў булу, што дазваляла англійскаму каралю Генрыху II заваяванне Ірландыі. Англічане здолелі заваяваць толькі ўсходнюю частку вострава. Пасля эпідэміі 1348 г. улада англійскіх каралёў набыла намінальны характар і пачала ўзнаўляцца толькі пасля 1536 г. Канчатковае заваяванне Ірландыі адбылося толькі ў 1690 г. У 1800 г. быў прыняты акт аб уніі, які далучаў Ірландыю да Вялікабрытаніі. Далучэнне Ірландыі суправаджалася доўгачасовымі войнамі і вялікімі ахвярамі з абодвух бакоў. Англійскія ўлады прадпрымалі захады для пашырэння свайго ўплыву праз перасяленне ў Ірландыю выхадцаў з самой Англіі і Шатландыі, абмежавання правоў карэннага насельніцтва і, як наступства, выцісканне яго з занятых тэрыторый і абеззямельванне. У XVII - XVIII стст. ірландскія паўстанцы прадаваліся ў рабства. Сітуацыя ўскладнялася рэлігійнымі рознагалоссямі. У XVI ст. у Англіі пачаў распаўсюджвацца пратэстантызм. Большасць ірландцаў захавала адданасць каталіцызму. Каталіцкая царква падтрымлівала антыкаланіяльную барацьбу ірландскага народа. У 1688 г. ірландцы адкрыта падтрымалі караля-каталіка Якава II, аднак іх паўстанне скончылася паражэннем і выклікала ў адказ жорсткія палітычныя і рэлігійныя рэпрэсіі. Нягледзячы на гэта, каталіцызм ператварыўся ў важную частку ірландскай нацыянальнай ідэнтычнасці.
Шарпілаўка (Крупскі раён)
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Абчугскага сельсавета.
Ірландцы
Гісторыя
У часы заваявання Ірландыі адбылося канчатковае разбурэнне старой дзяржаўнай феадальнай сістэмы. Частка ірландскай традыцыйнай арыстакратыі згубіла свой уплыў або была вынішчана. Прадстаўнікі некаторых высакародных сем'яў супрацоўнічалі з англійскімі ўладамі, рабілі кар'еру ў брытанскай арміі і флоце, нават прымалі пратэстантызм. Сярод такіх асоб ірландскага паходжання былі Джонатан Свіфт, Уолф Тон, Артур Уэлслі Уэлінгтан і інш. З XVIII ст. ірландцы-пратэстанты таксама прымалі ўдзел у нацыянальна-вызваленчай барацьбе. Акрамя таго, існавала ірландская эміграцыя. У XVI - XVIII стст. большасць ірландскіх перасяленцаў у іншыя краіны мелі высакароднае паходжанне. У XVII ст. значная ірландская абшчына склалася ў Іспаніі. З заняпадам традыцыйнай арыстакратыі ў Ірландыі пачала паступова фарміравацца новая нацыянальная культурная эліта. Ірландская мова і культура вывучаліся з XIII ст. У XVIII - XIX стст. ідэі Асветніцтва і рамантызму садзейнічалі адраджэнню цікавасці да кельцкага мінулага. У першай трэці XIX ст. склаліся асноўныя ідэі ірландскага нацыяналізму, якія ў пазнейшы час перараслі ў патрабаванне мець сваю дзяржаўнасць.
У 1845 - 1847 гг. у Ірландыі адбыўся Вялікі голад, выкліканы з аднаго боку неўраджаем бульбы, з другога — крызісам традыцыйнай структуры сям'і. З-за шматлікіх абмежаванняў у адрозненні ад іншых месцаў Вялікабрытаніі прамысловасць амаль не развівалась у Ірландыі. Большасць ірландцаў заставаліся земляробамі, вырошчвалі на продаж лён, авёс, пшаніцу, але для забеспячэння ўласнага харчавання выкарыстоўвалі пераважна бульбу, вядомую ў Ірландыі з 1589 г. Ірландскія сяляне арандавалі зямлю. Яны мелі вялікія сем'і, што было абумоўлена рэлігійнымі традыцыямі і імкненнем бацькоў быць забяспечанымі ў старасці дзякуючы падтрымцы дзяцей. У выніку насельніцтва хутка расло, асабліва ў перыяд Напалеонаўскіх войн, што суправаджаліся эканамічным уздымам. Лішкі рабочай сілы пераязджалі на заробкі ў Англію, а таксама ў калоніі. У 1845 г. падчас вільготнага лета ўраджай бульбы быў пашкоджаны завезеным з Паўночнай Амерыкі фітафтарозам. Неўраджаі працягваліся тры гады запар, што выклікала масавы голад. Брытанскі ўрад для аказання дапамогі ўвёз кукурузу, але ў адсутнасці спецыяльных млыноў гэта не прынесла значнай палёгкі. Акрамя таго, увоз кукурузы знізіў кошты на іншыя харчовыя прадукты, і англійскія гандляры скарысталі яго для вывазу з Ірландыі збожжа. Лічыцца, што падчас Вялікага голада памерла каля 1 млн чалавек. Яшчэ 1 млн чалавек эмігрыраваў у Паўночную Амерыку, Аўстралію, Англію і Шатландыю. З гэтага часу эміграцыя набыла сталы характар, тым больш, што землеўласнікі імкнуліся пазбегнуць паўтарэння неўраджаеў і пачалі развіваць жывёлагадоўлю, якая не патрабавала вялікай колькасці працоўных. У 1848 г. адбылося паўстанне. З ростам ірландскага нацыяналізму Вялікі голад ператварыўся ў сімвал пакут ірландскага народа.
Паўстанні 1848 г. і 1867 г. стымулявалі барацьбу ірландцаў за свае правы і незалежнасць. У другой палове XIX ст. узнік шэраг арганізацый, якія ставілі на мэту культурнае і аграрнае адраджэнне. Найбольш уплывовай з'яўлялася Гэльская Ліга, арганізаваная ў 1893 г. У працы арганізацый прымалі ўдзел як каталікі, так і пратэстанты. Спроба нацыяналістаў спыніць распаўсюджанне англійскай мовы не мела поспеху, але ў ірландскай літаратуры прыжыўся своеасаблівы дыялект, адрозны ад англійскай мовы ў Англіі і Шатландыі. У 1880-ыя гг. пачаўся легальны рух за самакіраванне. Яго прадстаўнікі ўдзельнічалі ў парламенцкіх выбарах. У пачатку XX ст. узмацніўся рабочы рух. Разам з гэтым узмацніліся антыірландскія настроі з боку нашчадкаў англійскіх і шатландскіх перасяленцаў, а таксама часткі мясцовых пратэстантаў. У Ольстэры антыірландскія арганізацыі падтрымліваліся з боку прафсаюзаў. 17 верасня 1914 г. брытанскі парламент прызнаў самакіраванне Ірландыі, але не распаўсюдзіў яго на Ольстэр. У 1916 г. радыкальныя нацыяналісты арганізавалі ў Дубліне Велікоднае паўстанне.
21 студзеня 1919 г. адбылося самаабвяшчэнне незалежнасці Ірландыі, але згодна дамовам 1921 г. Вялікабрытанія прызнавала за Ірландыяй толькі статус дамініёна. З 1921 г. Ольстэр быў канчаткова адлучаны ад Ірландыі і стаў часткай Вялікабрытаніі. У выніку грамадзянскай вайны 1922 - 1923 гг. радыкальныя нацыянальныя групоўкі ірландцаў страцілі свой уплыў. Хаця ірландская мова была абвешчана дзяржаўнай, у Ірландыі працягвалася пашырэнне ўплыву англійскай мовы праз сродкі масавай інфармацыіі і адукацыю. У Ольстэры Ірландская рэспубліканская армія дзейнічала яшчэ доўгі час, але паступова вырадзілася ў тэрарыстычную арганізацыю. Падзел Ірландыі на незалежную Ірландыю і Ольстэр працягваецца да нашых дзён.
Сельская гаспадарка
Да другой паловы XIX ст. сельская гаспадарка з'яўлялася асноўнай вытворчай сферай. Са старажытных часоў пераважала земляробства. У раннее сярэднявечча замацавалася сістэма так званых адкрытых палеткаў (rundale system), калі зямля бралася сялянамі ў сумесную арэнду і падзялялася на кавалкі ў залежнасці ад гаспадарчага выкарыстання, часцяком адасобленыя каменным мурам. Сістэма набыла асаблівае распаўсюджванне з ростам насельніцтва ў канцы XVIII ст. Сяляне вырошчвалі авёс, ячмень, лён, гародніну, з XVI ст. — бульбу. Асноўным збожжавым рэгіёнам лічыцца паўднёва-усходняя частка Ірландыі. У 1870 - 1920 гг. памешчыцкая зямельная ўласнасць фактычна была разбурана. Асноўнай галіной сельскай гаспадаркі стала малочная жывёлагадоўля. Сучасныя ірландскія фермеры выкарыстоўваюць толькі чвэрць усёй прыдатнай зямлі для земляробства.
Сістэма адкрытых палеткаў дазваляла сялянам аб'ядноўваць свае сілы для апрацоўкі палёў, разам выконваць найбольш працаёмкія працэсы, мець супольныя інструменты і г. д. Зямлю апрацоўвалі лёгкім драўляным плугам, хаця на ўсходзе і ў цэнтры Ірландыі таксама быў вядомы цяжкі нармандскі плуг, які цягнула адразу некалькі канёў. На камяністых і балоцістых тэрыторыях ужывалі спецыяльную рыдлёўку loy з вузкім доўгім лёзам. Да XVIII ст. каса амаль не была вядома. Траву зразалі сярпом.
Хаця Ірландыя — марская краіна, рыбалоўства ў традыцыйным жыцці не вылучылася ў асобную галіну і фактычна з'яўлялася дадаткам да сельскай гаспадаркі.
Рамёствы
Рамёствы ў Ірландыі развіваліся пераважна ў сельскай мясцовасці для забеспячэння хатняй гаспадаркі або прызаробкаў. Паказальна, што нават у XIX ст., калі ў Ірландыі з'явіліся танныя прамысловыя тканіны з суседняй Брытаніі, тканіны вырабляліся пераважна адзіночкамі або невялікімі групамі майстроў, часцяком чальцамі адной сям'і. Асноўнымі матэрыяламі з'яўляліся авечая воўна і лён. У розных кутах краіны ткачы спецыялізаваліся на вытворчасці ваўняных паясоў, нарукаўнікаў, карунак, дываноў з кавалкаў тканін і г. д. На заходнім узбярэжжы было папулярна прадзенне.
Батанічны сад (станцыя метро, Харкаў)
Батанічны сад (Ботані́чний сад, ) — станцыя Алэксііўскай лініі Харкаўскага метрапалітэна.
Ірландцы
Рамёствы
Металаапрацоўка ў Ірландыі мае вельмі старажытныя карані. Медныя вырабы вядомы з 2400 г. да н. э. У сярэднявеччы і пазней выраблялася бляшаная зброя, але ў пазнейшы час ірландскія кавалі займаліся забеспячэннем пераважна сялян, рабілі сякеры, нажы, посуд, платы, падковы і інш. Кавалі карысталіся вялікай павагай, асабліва ў перыяд шырокай эксплуатацыі конскай цягі. Згодна традыцыі, кавалі, што падкоўвалі канёў, звычайна не спецыялізаваліся на іншых вырабах. У 1970-ыя гг. рамесная металаапрацоўка зноў набыла папулярнасць. Яшчэ адным старажытным ірландскім рамяством з'яўляецца апрацоўка каменю. Прыродны камень з часоў неаліту выкарыстоўваўся для агарожы палеткаў, пазней — для будаўніцтва, у тым ліку ваенных умацаванняў. Ірландскія каменячосы асвоілі апрацоўку граніта, пясчаніка, вапнякоў, сланцаў, друзу. Муры часцяком узводзіліся метадам сухой кладкі без раствораў.
Ралпачан
Ралпачан (རལ་པ་ཅན་ Ral-pa-can, поўнае імя: ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་ Khri gTsug lDe brTsan Ral-pa-can, 赤祖德贊,нарадзіўся 806, кіраваў прыблізна 815—838) — цар Тыбета, унук цара Трысонг Дэцэна. Узышоў на трон як сын свайго папярэдніка. Вядомы выключнай прыхільнасцю будыйскім этычным ідэалам.
Ірландцы
Рамёствы
Іншыя традыцыйныя рамёствы — выраб керамікі, драўляных суднаў, музычных інструментаў, бочак, калаўротаў, скураных і саламяных рэчаў і г. д. Прамысловая вытворчасць у Ірландыі ўзнікла позна і не была асабліва развіта. Аднак замяжой, асабліва ў ЗША, склаліся буйныя групы ірландскіх рабочых з характэрнай пралетарскай культурай.
Ралпачан
Біяграфія
Ралпачан — трэці, пасля Сонгцэн Гампа і Трысонг Дэцэна, «цар дхарма»: ён унёс значны ўклад у развіццё будызму і тыбецкай цывілізацыі ў цэлым.
Запрашаў майстроў, скульптура, мастакоў з Непала, Індыі, Кітая, Кашміра для выканання задуманага ім плана будаўніцтва будыйскіх храмаў і манастыроў. Ён увёў будыйскіх манахаў у органы кіравання краінай і падаў ім права вырашальнага голасу нароўні з галоўнымі міністрамі. Ён таксама прыраўнаваў статус манаха да статусу вышэйшай чынавенства.