cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чорная смерць
Назвы
Сучаснікі ніколі не называлі гэтую эпідэмію «Чорнай смерцю». У дакументах і хроніках XIV стагоддзя сустракаюцца выразы «велізарная смяротнасць» (hyge mortalyte), «вялікая чума» (grosze Pestilentz) або нават «вялікая небяспека» (peligro grande). Пра ўзнікненне сучаснай назвы вылучаецца наступная гіпотэза: у 1631 годзе гісторык, падшукваючы назву для эпідэміі XIV стагоддзя, успомніў аб лацінскім выразе «чорная смерць» (atra mors), якім у Сенекі і шэрага іншых лацінскіх аўтараў называюцца чумныя эпідэміі, і механічна прыпісаў тую ж назву другой пандэміі. Памылка ж заключалася ў тым, што лацінскі прыметнік atra, які сапраўды перакладаюць як «чорная», мае значэнне хутчэй не каляровая, а колькасная. Аднак пры перакладзе на еўрапейскія мовы памылку падхапілі. Першымі гэта зрабілі шведы, у 1655 годзе пераклаўшы назву работы Пантана як «Swarta döden», затым датчане — «Den sorte Død» і, нарэшце, уся Еўропа, дзе да XVIII стагоддзя назва «Чорная смерць» ужо ўвайшла ва ўсеагульны ўжытак. Канчаткова замацаваў гэта словаўжыванне, які апублікаваў манаграфію пад назвай «Die Schwarze Todt». Гэта выданне, якое з’явілася ў часы, калі ў Германіі бушавала халерная эпідэмія, неадкладна прыцягнула ўсеагульную ўвагу.
Варта, зрэшты, адзначыць, што гэтая гіпотэза не з’яўляецца адзінай. Парой назву «Чорная смерць» узводзяць да цёмна-чырвоных і чорных плям, якія з’яўляюцца на целе хворых чумой або выступаюць на трупе памерлага ад гэтай хваробы.
Экалагічны фактар
XIV стагоддзе было часам глабальнага пахаладання, які змяніў цёплы і вільготны малы кліматычны оптымум VIII—XIII стагоддзяў. Асабліва рэзкім было змяненне клімату ў Еўразіі. Прычыны, якія выклікалі гэтую з’яву, дакладна не ўстаноўленыя да гэтага часу, аднак часцей за ўсё сярод іх называюць паніжаную сонечную актыўнасць, якая, як мяркуецца, дасягнула мінімуму ў канцы XVII стагоддзя, а таксама складаныя ўзаемадзеянні паміж атмасфернай цыркуляцыяй і Гальфстрымам у Паўночнай Атлантыцы.
Як і юсцініянавай чуме васьмю стагоддзямі раней, Чорнай смерці папярэднічалі шматлікія катаклізмы. Дакументы і хронікі таго часу данеслі звесткі пра пагібельныя засухі і голад у Цэнтральным Кітаі, нашэсці саранчы ў правінцыі Хэнань, а затым ураганы і праліўныя дажджы, якія накрылі ў 1333 годзе Ханбалык (цяпер Пекін). Усё гэта, на думку навукоўцаў, прывяло да шырокамаштабнай міграцыі дробных грызуноў бліжэй да месцаў пражывання людзей, а таксама да іх вялікай цеснаты, што ў выніку і стала прычынай распаўсюджвання эпідэміі.
Клімат Еўропы стаў не толькі халодным, але і няўстойлівым; перыяды падвышанай вільготнасці чаргаваліся з засухай, скараціўся вегетатыўны перыяд раслін. Калі 1300—1309 гады ў Еўропе выдаліся цёплымі і празмерна засушлівымі, то ў 1312—1322 гадах надвор’е стала халодным і вільготным, ліўневыя дажджы пачынаючы з 1314 года губілі ўраджай, што прывяло да вялікага голаду 1315—1317 гадоў. Недахоп ежы ў Еўропе адчуваўся аж да 1325 года. Пастаяннае недаяданне, якое прыводзіла да агульнага паслаблення імуннай сістэмы, з непазбежнасцю вылілася ў эпідэміі, у Еўропе лютавалі пелагра і ксерафтальмія. Натуральная воспа, якая «прачнулася» ў канцы XII стагоддзя пасля доўгай адсутнасці, дасягнула піка распаўсюджвання незадоўга да прышэсця чумы. У той перыяд воспеныя эпідэміі ахапілі Ламбардыю, Галандыю, Францыю і Германію. Да воспы дадалася праказа, распаўсюджванне якой прыняло такі катастрафічны размах, што царква вымушана была выдзяляць для тых, хто захварэў, спецыяльныя прытулкі, якія атрымалі італьянскую назву lazaretti. Усё гэта, акрамя высокай смяротнасці, прывяло да агульнага зніжэння імунітэту насельніцтва, якое ў хуткім часе стала ахвярай чумы.
Сацыяльна-эканамічны фактар
Акрамя экалагічных перадумоў, распаўсюджванню чумы паспрыяў і шэраг сацыяльна-эканамічных фактараў. Да эпідэмій і голаду дадаваліся ваенныя бедствы: у Францыі бушавала вайна, пазней названая Стагадовай. У Італіі працягвалі варагаваць паміж сабой гвельфы і гібеліны, у Іспаніі ішлі ўнутраныя канфлікты і грамадзянскія войны, над часткай Усходняй Еўропы было ўстаноўлена. Бадзяжніцтва, галеча і вялікая колькасць бежанцаў з разбураных вайной абласцей, перамяшчэнне велізарных армій і ажыўлены гандаль лічацца даследчыкамі немалаважнымі фактарамі, якія спрыялі хуткаму распаўсюджванню пандэміі. Неабходным умовай падтрымання эпідэміі з’яўляецца дастаткова высокая шчыльнасць насельніцтва. У сціснутых з усіх бакоў прыгоннымі сценамі гарадах, за якімі падчас аблог укрывалася таксама і насельніцтва прадмесцяў, шчыльнасць насельніцтва была шмат больш мінімуму, неабходнага для падтрымання эпідэміі. Цесната людзей, вымушаных часта туліцца ў адным пакоі або, у лепшым выпадку, у адным доме, пры поўным іх невуцтве ў дачыненні да правіл прафілактыкі захворванняў таксама выступіла істотным фактарам падтрымання пандэміі.
Што тычыцца асабістай гігіены, сітуацыя ўскладнялася тым, што з часоў Ранняга Сярэднявечча, асабліва ў манастырскім асяроддзі, распаўсюджаная была практыка, якая на лацінскай мове носіць назву alousia. Alousia ўяўляла сабой свядомую адмову ад жыццёвых задавальненняў і пакаранне грэшнага цела пасродкам пазбаўлення яго самога неабходнага, часткай з якога ўяўлялася мыццё. На справе гэта азначала прыхільнасць да асабліва доўгіх пастоў і малітваў, а таксама доўгачасовая, а часам і пажыццёвая адмова ад апускання ў ваду — хоць варта заўважыць, што ў часы Высокага Сярэднявечча колькасць паслядоўнікаў паступова пачала скарачацца. Паводле тых жа поглядаў клопат пра цела лічыўся грахоўным, а празмерна частае мыццё і звязанае з ім сузіранне ўласнага голага цела — такім, што ўводзіць у спакусу. «Здаровым цялесна і ў асаблівасці маладым па ўзросту варта мыцца як мага радзей», — папярэджваў аб небяспецы Святы Бенедыкт. Святая Агнеса прыняла гэты савет гэтак блізка да сэрца, што за час свайго свядомага жыцця не мылася ніводнага разу.
Сваю ролю, несумненна, адыграла і велізарная колькасць пацукоў (заведама дастатковая для тварэння сінантропных ачагоў чумы), а таксама настолькі цесны кантакт з імі, што ў адным з «чумных твораў» таго часу прыводзіцца спецыяльны рэцэпт на выпадак, «калі каму пацук твар пашчыпае або абмочыць».
Смутак
Смутак, таксама Сум, Туга, (састар.: Скруха) — адмоўна афарбаваная эмоцыя. Узнікае ў выпадку значнай нездаволенасці чалавека ў якіх-небудзь аспектах яго жыцця. Паняцце смутку лічыцца процілеглым радасці і блізка па значэнні такім, як сум, туга, засмучэнне, скруха, няшчасце, меланхалія. Часам гэтыя словы лічацца сінонімамі. У клінічным стане смутак пераходзіць у дэпрэсіўныя станы арганізма. Гэта можа пацягнуць за сабой сталыя прыступы меланхаліі, дрэннага настрою, няздольнасць рабіць звычайныя паўсядзённыя справы. У мастацтве смутак нярэдка рабіўся рухавіком, а часам і асноўным філасофскім складнікам твора.
Чорная смерць
Пачатак эпідэміі
Чуму таксама неслі з сабой мангольскія войскі і гандляры па Вялікім шаўковым шляху. З прычыны таго, што шлях праз Гобі пралягаў на Усход, першапачаткова пандэмія ўдарыла па Кітаю, дзе ў 1331 годзе, згодна з кітайскімі крыніцамі, асабліва пацярпела правінцыя Хэбэй, у якой ад яе памерла 90 % жыхароў. Больш ясныя дакументальныя пацверджання датуюцца 1330 годам, калі хронікі пачынаюць згадваць пра нейкую «Моравую пошасць». Крыстафэр Этвуд лічыць першым з’яўленнем чумы серыю эпідэмій, якія ахапілі правінцыю Хэнань пачынаючы з 1313 года, а ўспышка 1331 года забрала 90 % насельніцтва.
Лічыцца, што менавіта пра Манголіі распавядае арабскі гісторык Аль-Макрызі, калі згадвае пра згубную пошасць, «''якая лютавала ў шасці месяцах коннага шляху з Тэбрыза… і трыста плямёнаў згінула без яснай на тое прычыны ў сваіх зімовых і летніх лагерах… і шаснаццаць прадстаўнікоў ханскага роду памерлі разам з Вялікім Ханам і шасцю з яго дзяцей. Таму Кітай зусім абязлюдзеў, у той час як Індыя пацярпела куды менш''».
Дэталь
Дэталь — выраблены, які вырабляецца, ці ж які падлягае вырабленню выраб, які з'яўляецца часткай машыны, ці ж якой-небудзь тэхнічнай канструкцыі, якое вырабляецца з аднастайнага па структуры і уласцівасцям матэрыялу без прымянення пры гэтым якіх-небудзь зборачных аперацый.
Пабудова чарцяжа арыгінальнай дэталі называецца деталяваннем.
Разнавіднасці дэталяў машын
Дэталі адрозніваюць па некалькіх крытэрыях.
Чорная смерць
Пачатак эпідэміі
Ханам, пра які ішла гаворка, магчыма, быў 28-гадовы Туг-Тэмур, які памёр у верасні 1332 года (годам раней памёр яго старэйшы сын і спадчыннік Аратнадара, а ў пачатку снежня 1332 года — малалетні пераемнік Ірынджыбал ). Яго папярэднік Есун Тэмур памёр чатырма гадамі раней 15 жніўня 1328 года таксама ад нейкай хваробы. З пэўнай доляй дапушчэння гісторыкі лічаць яго адной з першых ахвяр Чорнай смерці. Зрэшты, сінолагі звычайна не робяць высноў пра прычыны гэтых раптоўных смерцей.
Старэўскі сельсавет
Старэ́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Слуцкага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр сельсавета — вёска Старэва.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Слуцкага раёна Слуцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Бабруйскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе Грэскага раёна. З 5 красавіка 1935 года ў Слуцкім раёне (з 21 чэрвеня 1935 года — Слуцкай акругі). Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года ў складзе Бабруйскай вобласці. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Амговіцкага сельсавета.
Чорная смерць
Пачатак эпідэміі
Сітуацыя з Чорнай смерцю ва ўсходніх краінах ўскладняецца перш за ўсё тым, што, кажучы пра «моравую пошасць» або «павальную хваробы», старадаўнія хронікі не называюць яе імя і, як правіла, не ўтрымліваюць звестак, па якіх можна ўразумець характар ​​яе праходжання. У прыватнасці, кітайскі эпідэміёлаг, які склаў спіс з 223 эпідэмій, якія наведалі Кітай з 242 года да новай эры, апынуўся не ў сілах з дакладнасцю вызначыць, пра якую ўласна хваробу ішла гаворка. Дакладныя медыцынскія апісанні, адпаведныя бубоннай чуме, з’яўляюцца, на яго думку, у адным-адзіным медыцынскім трактаце, у якім гаворка ідзе пра эпідэмію 1641—1642 гадоў. Распаўсюджванне Чорнай смерці ў Азіі застаецца ў пачатку XXI стагоддзя недастаткова вывучаным — аж да таго, што раздаюцца галасы скептыкаў, якія сцвярджаюць, што Азія не была зусім або была ў вельмі невялікай меры закранутая эпідэміяй.
В’етнам і Карэя, па ўсёй бачнасці, пазбеглі чумы. Японія, якую эпідэмія таксама абыйшла бокам, знаходзілася ў жаху. Вядома, што па імператарскаму загаду ў Кітай адпраўлена была місія для таго, каб сабраць як мага больш інфармацыі аб новай бядзе і навучыцца з ёй змагацца. Для Еўропы ж тое, што адбывалася там, заставалася далёкай трывожнай чуткай, у якой рэальнасць шчодра расквечваецца ўяўленнем. Так, Авіньёнскі музыкант Луіс Хейлінген пісаў сябрам пра тое, што даведаўся ад усходніх купцоў. "У Вялікай Індыі… у першы дзень прайшоў лівень з жаб, змей, яшчарак, скарпіёнаў і падобных ім атрутных гадаў, на другі з неба лупілі маланкі і бліскавіцы агню, уперамешку з градам нябачанай дагэтуль велічыні, і, нарэшце, на трэці дзень з неба сышоў агонь і смуродны дым, які сцёр з зямлі ўсё, што яшчэ заставалася жывога сярод людзей і іншых стварэнняў, і спаліў усе былыя там гарадв да самага заснавання. (…) Затым быў вялікі мор…, які ўразіў і ўсе краіны вакол з дапамогай смярдзючага ветру."
Хроніка распаўсюджвання чумы
Эпідэмія мела перыяд «прадвеснікаў». У перыяд з 1100 па 1200 год эпідэміі чумы адзначаліся ў Індыі, Сярэдняй Азіі і Кітаі, але чума пракралася таксама ў Сірыю і Егіпет. Асабліва моцна пацярпела насельніцтва Егіпта, які страціў у эпідэмію больш за мільён чалавек. Але, нягледзячы на ​​тое, што ўдзельнікі пятага крыжовага паходу патрапілі ў Егіпце ў самыя зачумленыя раёны, тады гэта не прывяло да ўзнікнення маштабнай эпідэміі ў Еўропе.
1338—1339 гады, возера Ісык-Куль. Паваротным пунктам, адкуль чума пачатку шлях на Захад, лічыцца возера Ісык-Куль, дзе яшчэ ў канцы XIX стагоддзя расійскі археолаг Данііл Хвольсан заўважыў, што колькасць магільных камянёў у мясцовай нестарыянскай суполцы, датаваных 1338—1339 гадамі, аказалася катастрафічна вялікай. На адным з гэтых надмагілляў, якія існуюць і дагэтуль, Хвольсан здолеў прачытаць надпіс: «''Тут спачывае Кутлук. Ён памёр ад чумы разам з жонкай сваёй Магну-Келкой''». У далейшым гэтая інтэрпрэтацыя ставілася пад сумненне, прычым паказвалася, што назва хваробы варта хутчэй разумець як «Моравую пошасць», пад якой магла разумецца любая інфекцыйная хвароба, аднак супадзенне дат паказвае, што з вельмі высокай імавернасцю гаворка ішла менавіта аб чуме, якая адсюль пачала распаўсюджвацца на захад.
1340—1341 гады, Цэнтральная Азія. Зноў на некалькі наступных гадоў дакладныя дадзеныя аб прасоўванні чумы на захад адсутнічаюць. Мяркуецца, што яе ўспышкі адбыліся ў Баласагуне ў 1340, затым Таласе ў 1341 годзе і, нарэшце, Самаркандзе.
Кастрычнік-лістапад 1346 года, Залатая Арда. У 1346 годзе чума з’явілася ў нізоўях Дона і Волгі, спустошыўшы сталіцу золатаардынскіх ханаў Сарай і бліжэйшыя гарады. Летапісны звод 1497 года ў запісе за 6854 год ад стварэння свету (1346 ад нараджэння Хрыстова) змяшчае звесткі пра моцны мор :
"Бысть мор силён под восточною страною: на Орначи, и на Азсторокань, на Сараи, на Бездежь, и на прочии грады во странах тех, на босурмене, на Татары, на Ормены, на Обезы, на Фрязи, на Черкасы, яко не бысть кому погребати их."
На думку нарвежскага гісторыка Оле Бенедыктау, у паўночным і заходнім напрамку чума распаўсюджвацца не магла з-за ўзаемнай варожасці, якая ўсталявалася паміж залатаардынцамі і іх даннікамі. Эпідэмія спынілася ў данскіх і волжскіх стэпах, паўночныя суседзі Арды такім чынам не пацярпелі. Затое чуме быў адкрыты паўднёвы шлях. Падзяліўшыся на два рукавы, адзін з якіх, паводле сведчання персідскіх крыніц, разам з купецкімі караванамі, якія прадаставілі для чумных пацукоў і блох вельмі зручны сродак перамяшчэння, праз нізоўі Волгі і Каўказскі хрыбет працягнуўся на Сярэдні Усход, у той час як другі па моры дасягнуў Крымскага паўвострава.
1346 год, Крымскі паўвостраў. Разам з купецкімі караблямі чума пракралася ў Крым, дзе, згодна з арабскім гісторыкам Ібн аль-Вардзі (які, у сваю чаргу, чэрпаў звесткі ад купцоў, якія гандлявалі на Крымскім паўвостраве), ад яе загінула 85 тысяч чалавек, «не лічачы тых, якіх мы не ведаем».
Усе еўрапейскія хронікі таго часу сыходзяцца ў тым, што чуму ў Еўропу занеслі генуэзскія караблі, якія гандлявалі па ўсім Міжземнамор’і. Пра тое, як гэта здарылася, існуе аповяд відавочцы, генуэзскага натарыуса (Gabriele de' Mussi), які многімі даследчыкамі, зрэшты, лічыцца сумніўным. У 1346 годзе ён апынуўся ў генуэзскай факторыі ў Кафе, асаджанай войскамі золатаардынскага хана Джанібека. Згодна дэ Мюсі, пасля таго, як у мангольскім войску пачалася чума, хан загадаў з дапамогай катапульт закідваць трупы памерлых ад хваробы ў Кафу, дзе неадкладна пачалася эпідэмія. Аблога скончылася нічым, так як саслабленае хваробай войска вымушана было адступіць, у той час як генуэзскія караблі з Кафы працягнулі плаванне, разносячы чуму далей па ўсім міжземнаморскім партам.
Рукапіс дэ Мюсі, якая цяпер знаходзіцца ў бібліятэцы Вроцлаўскага ўніверсітэта, упершыню была апублікаваная ў 1842 годзе. Сачыненне не датаваны, аднак час яго напісання лёгка усталёўваецца па апісаным падзеям. У цяперашні час частка даследчыкаў падвяргае сумневу звесткі, якія змяшчаюцца ў рукапісы, мяркуючы, што, па-першае, дэ Мюсі кіраваўся тагачасным разуменнем распаўсюджвання хваробы праз пах у выглядзе, і чума, магчыма, пранікла ў крэпасць з пацучынымі блыхамі, або, паводле дапушчэння Міхаіла Супатніцкага, Мюсі, вярнуўшыся ў Італію і застаў там пачатак эпідэміі, памылкова звязаў яе з вяртаннем генуэзскіх караблёў. Зрэшты, у гіпотэзы пра «біялагічную вайне хана Джанібека» знайшліся свае абаронцы. Так, англійскі мікрабіёлаг Марк Уіліс у сваю чаргу паказвае, што ў тагачасных умовах армія размяшчалася досыць далёка ад горада на бяспечнай адлегласці ад стрэл і снарадаў праціўніка, у той час як пацукі не любяць далёка адыходзіць ад сваіх нор. Таксама ён звяртае ўвагу на патэнцыяльную магчымасць заражэння ад трупа праз невялікія ранкі і сінякі на скуры, якому маглі падвергнуцца далакопы.
Вясна 1347 года, Канстанцінопаль. Наступная ўспышка хваробы адбылася ў Канстанцінопалі, сталіцы Візантыйскай імперыі, у якой генуэзская факторыя размяшчалася ў адным з прыгарадаў — Перэ. Адной з ахвяр чумы стаў трынаццацігадовы Андронік, малодшы сын імператара Іаана Кантакузіна. Сам імператар пакінуў у сваёй «Гісторыі» аповяд аб эпідэміі ў горадзе і далейшым распаўсюдзе хваробы на ўзбярэжжы Анатоліі, астравах Эгейскага мора і Балканах. Візантыйскі гісторык Нікіфар Грыгара пісаў пра «цяжкую чумападобную хваробу», ад якой «у большасці дамоў усе жыхары выміралі разам». Паводля сведчання венецыянцаў, вымерла 90 % насельніцтва горада, і хоць гэтую лічбу гісторыкі лічаць перабольшанай, смяротнасць у горадзе была сапраўды вельмі высокай.
Вясна-лета 1347 года, Блізкі Усход. Чума пачала распаўсюджвацца ў Месапатаміі, Персіі, у верасні таго ж года з’явілася ў Трапезундзе. Хваробу неслі з сабой ўцекачы з ахопленага эпідэміяй Канстанцінопаля, насустрач ім рухаліся тыя, хто ратаваліся ўцёкамі з Закаўказзя. Таксама чуму неслі з сабой купецкія караваны. У гэты час хуткасць яе перамяшчэння значна знізілася, пакрываючы каля 100 км у год, чума толькі два гады праз змагла дасягнуць анаталійскіх гор на захадзе, дзе яе далейшае прасоўванне спыніла мора.
Восень 1347 года, Александрыя. Егіпецкі гісторык Аль-Макрызі падрабязна распавядае аб прыбыцці ў александрыйскую гавань карабля з Канстанцінопаля, на якім з 32 купцоў і 300 чалавек карабельнай каманды і рабоў у жывых здолелі застацца толькі 40 маракоў, 4 купцы і адзін раб, «якія памерлі тут жа ў порце». Разам з імі ў горад прыйшла чума, і далей, паднімаючыся уверх па Нілу, дасягнула Асуана ў лютым 1349 года, на працягу гэтага часу зусім спустошыўшы краіну. У далейшым прасоўванні на Поўдзень неадольнай перашкодай для чумных пацукоў і блох стала пустыня Сахара.
Моравая пошасць распаўсюдзілася на Грэцыю і далей на Балгарыю і Заходнюю Румынію (у тыя часы былую часткай Венгерскага каралеўства) аж да Польшчы, накрыла сабой Кіпр, дзе да эпідэміі дадалася яшчэ адна катастрофа — цунамі. Даведзеныя да адчаю кіпрыёты з-за страху перад бунтам перабілі ўсё мусульманскае насельніцтва вострава, пры тым што многія з тых, хто нападаў, ненадоўга перажылі сваіх ахвяр.
Кастрычнік 1347 года, Месіна. Хоць генуэзскія хронікі захоўваюць поўнае маўчанне аб распаўсюдзе чумы ў Паўднёвай Італіі, рэгіён пацярпеў ад яе не менш астатніх. Сіцылійскі гісторык  ў сваёй «Свецкай гісторыі» падрабязна распавядае аб прыбыцці ў порт Месіны 12 генуэзскіх галер, якія прынеслі з сабой «смяротны біч». Гэты лік, зрэшты, вар’іруецца, хтосьці згадвае «тры караблі, гружаныя спецыямі», хтосьці чатыры «з камандай з заражаных маракоў», што вярнуліся з Крыма. Паводле сведчання дэ П’яцы, «''трупы заставаліся ляжаць у дамах, і ні адзін святар, ні адзін сваяк — ці сын, ці бацька, хто-небудзь з блізкіх — не рашаліся ўвайсці туды: магільшчыкам абяцалі вялікія грошы, каб тыя вынеслі і пахавалі мёртвых. Дамы памерлых стаялі незамкнутая з усімі скарбамі, грашыма і каштоўнасцямі; калі хто-небудзь жадаў увайсці туды, ніхто не перагароджваў яму шлях''». У хуткім часе генуэзцы былі выгнаныя, але гэта ўжо нічога не магло змяніць.
Восень 1347 года, Катанія. Насельніцтва Месіны спрабавала выратавацца панічнымі ўцёкамі, прычым, паводле сведчання таго ж дэ П’яцы, многія паміралі прама на дарозе. Выжылыя дасягнулі Катаніі, дзе іх чакаў зусім не гасцінны прыём. Пачуўшыя аб пошасці, жыхары адмаўляліся мець справу з бежанцамі, пазбягалі іх і нават адмаўлялі ў ежы і вадзе. Зрэшты, гэта іх не выратавала і ў хуткім часе горад вымер амаль цалкам. «Што сказаць пра Катанію, горад, цяпер сцёрты з памяці?» — пісаў дэ П’яца. Чума адсюль працягвала распаўсюджвацца па востраве, моцна пацярпелі Сіракузы, Шака, Агрыджэнта. Горад Трапані літаральна абязлюдзеў, стаўшы «асірацелым пасля смерці гараджан». Адной з апошніх ахвяр эпідэміі стаў Джавані Рандаца, «баязлівы герцаг сіцылійскі», які беспаспяхова ўцякаў ад заражэння ў замку Сент-Андрэа. Усяго Сіцылія страціла каля траціны насельніцтва; пасля таго як праз год чума адступіла, востраў апынуўся літаральна завалены трупамі.
Кастрычнік 1347 года, Генуя. Выгнаныя з Месіны генуэзскія караблі паспрабавалі вярнуцца дадому, але ўжо пачуўшыя аб небяспецы жыхары Генуі з дапамогай запаленых стрэл і катапульт выгналі іх у моры. Такім чынам Генуі атрымалася адцягнуць пачатак эпідэміі на два месяцы.
1 лістапада 1347 года, Марсель. У пачатку лістапада ўжо каля 20 зачумлёных караблёў плавалі па Міжземнамор’і і Адрыятыцы, распаўсюджваючы хваробу ва ўсіх партах, дзе хоць бы ненадоўга кідалі якар. Частка генуэзскай эскадры знайшла прытулак у Марселі, распаўсюдзіўшы чуму ў гасцінным горадзе, і ў трэці раз была выгнана, каб разам з мёртвым экіпажам канчаткова знікнуць ў моры. Марсель страціў ледзь не палову насельніцтва, але заслужыў славу аднаго з вельмі нешматлікіх месцаў, дзе грамадзяне іудзейскага веравызнання не падвяргаліся ганенням і маглі тут разлічваць на прытулак.
Снежань 1347 года, Генуя. Паводле паведамленняў хронік, у Генуі эпідэмія пачалася 31 снежня 1347 года. Паводле сучасных падлікаў, у горадзе памерла ад 80 да 90 тысяч чалавек, але дакладная лічба застаецца невядомай. У той жа час ахвярамі чумы станавіліся жыхары астравоў, аднаго за адным: Сардзінія, Корсіка, Мальта, Эльба.
Студзень 1348 года, Венецыя. Эфектыўныя адміністрацыйныя меры процідзеяння здолелі зберагчы Венецыю ад хаосу, але спыніць чуму ўсё ж не маглі. Паводле розных падлікаў, у горадзе загінула каля 60 % насельніцтва.
Студзень 1348 года, Авіньён. Хронікі сведчаць, што ад чумы загінула ці ледзь не 80 % насельніцтва Авіньёна, рэзідэнцыі Папы рымскага. Сучасныя гісторыкі, мяркуючы гэтую лічбу завышанай, лічаць, што ад чумы вымерла каля 50 % авіньёнцаў. У любым выпадку, смяротнасць была настолькі вялікая, што для пахавання цел бракавала зямлі. Папа Клімент VI вымушаны быў асвяціць раку, куды трупы памерлых звальвалі з вазоў. Сярод іншых, ахвярай Авіньёнскай чумы стала  — каханая і муза Франчэска Петраркі.
Смутак
Механізм смутку
Смутак ўзнікае ў выпадку значнай нездаволенасці чалавека ў якіх-небудзь аспектах жыцця. Мэта смутку - матываваць чалавека змяняць становішча да лепшага, дамагацца сваіх мэтаў, ўстараняць нездаволенасць жаданняў: паколькі смутак з'яўляецца непрыемным пачуццём, ён змушае чалавека дзейнічаць, ліквідаваць яго прычыну, каб пазбавіцца ад яго, матывуючы яго, такім чынам, да развіцця і выканання сваіх мэтаў.
Чорная смерць
Хроніка распаўсюджвання чумы
Снежань 1347 — сакавік 1348 гадоў, Мальёрка. Мяркуецца, што чума была занесена на Мальёрку караблём, які прыбыў з Марселя або Манпелье, дакладная дата яго прыбыцця не ўсталяваная. Вядома імя першай ахвяры на востраве: нехта Гілем Брас, рыбак, жыхар вёскі Алі ў Алькудзіі. Чума спустошыла востраў.
Студзень-сакавік 1348 года, Італія. У Таскану чума таксама была занесена генуэзцамі. З гэтага часу чума пакінула парты, дзе лютавала да гэтага часу, і пачала прасоўванне ўглыб кантынента. Першым горадам на яе шляху стала Піза, наступным — Пістоя, дзе ў тэрміновым парадку быў арганізаваны савет па наглядзе за грамадскім здароўем па ўзоры венецыянскага. Трупы было загадана хаваць у наглуха забітых магілах, магілы капаць не менш за паўметра глыбінёй. Каб не сеяць паніку, забараняліся памінальныя службы, пахавальныя адзенні і звон. Аднак і тут выявілася уласцівая Сярэднявеччу саслоўнасць — усе гэтыя распараджэнні «зусім не тычыліся рыцараў, дактароў правы, суддзяў і дактароў медыцыны, якім можа быць аказаны ўсялякі гонар па жаданні іх нашчадкаў». Перуджа, Сіена, стараліся не заўважаць распаўсюджвання эпідэміі, спадзеючыся, што агульны лёс абміне іх — але, як аказалася, дарэмна. Паводле заўваг сучаснікаў, у Арвіеце смяротнасць склала да 90 %, сучасныя даследчыкі, лічачы гэтую лічбу перабольшанай, мяркуюць, тым не менш, што ад чумы вымерла каля паловы насельніцтва.
Сакавік 1348 года, Іспанія. На думку гісторыкаў, чума пранікла ў Іспанію двума шляхамі — праз басконскія вёскі ў Пірэнеях і звычайным чынам, праз парты — Барселону і Валенсію. Да пачатку 1348 года эпідэмія распаўсюдзілася на паўвостраве, ад яе загінула каралева Арагона Элеанора. Кароль Кастыліі Альфонса XI Справядлівы памёр ад хваробы прама ў сваім паходным лагеры падчас аблогі Гібралтара ў сакавіку 1350 года.
Вясна 1348 года, паўднёвае і ўсходняе Міжземнамор’е. Александрыйская чума з’явілася ў Газе, адкуль перакінулася на Сірыю і Палесціну. Дамаск страціў ці ледзь не палову жыхароў, а ўвесь арабскі Усход не далічыўся 30—40 % насельніцтва. Ібн Батута, які апісаў чуму ў гэтых месцах, распавядаў, што прававерныя ладзілі працэсіі і трымалі строгі пост, дзеля таго, каб уціхамірыўшы гнеў Алаха. Велізарная колькасць паломнікаў хлынула ў Меку, прынёсшы з сабой чуму і на Аравійскі паўвостраў. Пры тым, што Медзіна, другі па значнасці горад, звязаны з імем Прарока, быў паводле невядомых прычын літаваны эпідэміяй, Мека жорстка пацярпела ад хваробы, у горадзе загінула мноства жыхароў і навучэнцаў мясцовых медрэсэ. Падобная бяда, якая здарылася ў галоўным рэлігійным цэнтры ісламу, прывяла прававерных у замяшанне. У пошуках рашэння яны, як і хрысціянскія суседзі, абвінавацілі меканскіх яўрэяў у тым, што тыя самім сваёй прысутнасцю ў святым горадзе наклікалі гнеў Алаха.
Вясна 1348 года, Бардо. Увесну 1348 года чума пачалася ў Бардо, дзе ад хваробы памерла малодшая дачка караля Эдуарда III — прынцэса Джаана, у гэты час накіроўвалася ў Іспанію для заключэння шлюбу з прынцам.
Чэрвень 1348 года, Парыж. Згодна з Раймандам ды Вінарыа, у чэрвені на заходняй частцы парыжскага неба ўзышла незвычайна яркая зорка, расцэненыя як прадвесце чумы. Кароль Філіп VI пакінуў горад, але «сварлівая каралева» Жанна Бургундская не перажыла эпідэміі; тады ж ад чумы памерла, жонка дафіна Іаана. Парыжскі ўніверсітэт страціў мноства прафесараў, так што прыйшлося знізіць патрабаванні да новых прэтэндэнтаў. У ліпені чума распаўсюдзілася па паўночным узбярэжжы краіны.
Ліпень-жнівень 1348 года, Паўднёва-заходняя Англія. Паводле крыніцы, вядомай як «Хроніка шэрага манаха», варотамі чумы стаў партовы горад Мелькомб, дзе першыя выпадкі захворвання былі зафіксаваныя 7 ліпеня, «у свята святога Фамы-мучаніка». Паводле іншых крыніц, першымі падвергнуліся заражэнню Саўтгемптан і Брысталь, прычым даты пачатку эпідэміі вар’іруюцца ад канца чэрвеня да сярэдзіны жніўня. Мяркуецца, што караблі, якія прывязлі з сабой Чорную смерць, прыбылі з Кале, дзе незадоўга да таго ішлі ваенныя дзеянні. Англічане вярталіся з багатымі трафеямі (як адзначаў храніст, «не было амаль ніводнай жанчыны, не ўбранай ў французскую сукенку»), і цалкам імаверна, на адной з гэтых сукенак на востраў прыбыла чумная палачка.
Як і ў Францыі, у прыходзе чумы вінавацілі зухаватую моду, у прыватнасці, занадта адкрытыя жаночыя сукенкі, гэтак аблягаючыя, што іх уладальніцам даводзілася падкладаць ззаду пад спадніцы лісіныя хвасты, каб не выглядаць занадта ўжо абуральна. Паводле адной з легенд, кавалькада падобных вершніц з кінжаламі, ярка і скандальна апранутых, заклікала на галовы англічан гнеў Гасподні. Прама падчас урачыстасцей вылілася навальніца са шквальным ветрам, маланкамі і громам, пасля чаго на астравах з’явілася чума ў вобразе Дзевы або старога ў чорным (або чырвоным) адзенні.
Ліпень 1348 года. Чума пранікла ў Руан, дзе «не стала месца, каб пахаваць памерлых», ахапіла Нармандыю і з’явілася ў Турнэ, апошнім горадзе на фламандскай мяжы. Тады ж яна пракралася ў Шлезвіг-Гольштэйн, Ютландыю і Далмацыю.
Восень 1348 года, Лондан. Чума распаўсюджвалася на Брытанскіх асравах з захаду на ўсход і поўнач. Пачаўшыся летам, яна ў верасні ўжо наблізілася да сталіцы. Кароль Эдуард III, які да гэтага часу цвёрда ўтрымліваў народ ад марадзёрства і панікі, а чыноўнікаў ад уцёкаў (у краіне працавалі суды, засядаў Парламент, спраўна спаганяліся падаткі), нарэшце не вытрымаў і збег у адзін з загарадных маёнткаў, запатрабаваўшы сабе святыя рэліквіі. Апошнім яго загадам перад ад’ездам была адмена зімовай Парламенцкай сесіі 1349 года. Услед за каралём збегла вышэйшае духавенства, што выклікала абурэнне народа, які адчуў сябе кінутым на волю лёсу; у далейшым здаралася, што збеглых біскупаў збівалі і зачынялі ў цэрквах у пакаранне.
Снежань 1348 года, Навара. «Іспанская» і «французская» чума сустрэліся на тэрыторыі Наварскага каралеўства. Толькі 15 з 212 мясцовых суполак у Памплоне і Сангуэсе (большую частку іх складала насельніцтва дробных вёсачак) не былі закрануты эпідэміяй.
Пачатак 1349 года, Ірландыя. У Ірландыю эпідэмія пракралася разам з заражаным караблём з Брысталя, і ў кароткі час захапіла востраў. Існуе меркаванне, што Чорная смерць згуляла на руку мясцоваму насельніцтву, большай часткай знішчыўшы захопнікаў-англічан, засеўшых ў крэпасцях, у той час як ірландцы ў вёсках і высакагор’ях практычна не пацярпелі. Зрэшты, гэта зацвярджэнне аспрэчваецца многімі даследчыкамі.
1349 год, Скандынавія. Першай чума з’явілася ў нарвежскім Бергене, куды, паводле падання, была занесена на адным з англійскіх караблёў, які вёз для продажу груз воўны. Гэты карабель, поўны трупаў, апынуўся непадалёк ад узбярэжжа і трапіўся на вочы мясцовым жыхарам, якія не грэбавалі «берагавым правам». Падняўшыся на борт, яны захапілі груз воўны, пасля чаго хвароба перакінулася на Скандынавію. З Нарвегіі хвароба пранікла ў Швецыю, пасля чаго распаўсюдзілася ў Нідэрландах, Даніі, Германіі, Швейцарыі, Аўстрыі і Венгрыі.
1349 год. Уразіўшы Усходняе Міжземнамор’е, Меку і Персію, чума дасягнула Багдада.
У 1350 годзе чорны чумны сцяг быў узняты над польскімі гарадамі. Каралю Казіміру III удалося ўтрымаць народ ад эксцэсаў у дачыненні «чужынцаў», таму ў Польшчу беглі многія яўрэі, якія ратаваліся ад пагромаў.
1352 год, Пскоў. Згодна з, «бысть мор во Пскове силен зело и по всей земле Псковской, сице же смерть бысть скоро: храхне человек кровию, и в третий день умираше, и быше мертвии всюду». Далей летапісы паведамляюць, што святары не паспявалі хаваць мёртвых. За ноч да царквы прыносілі па дваццаць-трыццаць трупаў, так што прыходзілася класці ў адну магілу па пяць-дзесяць цел і адпяваць ўсіх адначасова. Пскавічы ў жаху ад таго, што адбываецца, малілі аб дапамозе наўгародскага архіепіскапа Васіля. Той, адгукнуўшыся на заклікі, з’явіўся ў горадзе, але па вяртанні памёр на рацэ узе 3 чэрвеня.
1353 год, Масква. Памёр 36-гадовы вялікі князь Сямён Горды. Яшчэ да сваёй смерці ён пахаваў двух малалетніх сыноў. На пасад узышоў малодшы брат Сямёна князь Іван. У Глухаве, паводле летапісу, не засталося ніводнага выжыўшага. Хвароба таксама спустошыла Смаленск, Кіеў, Чарнігаў, Суздаль і нарэшце, спусціўшыся на поўдні, знікла ў Дзікім полі
Каля 1351—1353 гадоў, паўночныя астравы. З Нарвегіі чума трапіла і ў Ісландыю .. Зрэшты, адносна Ісландыі сярод даследчыкаў няма адзінага меркавання. Калі Нейфі адназначна вызначае Ісландыю сярод краін, якія пацярпелі ад чумы, то Оле Бенедыктау на падставе ісландскіх дакументаў таго часу даказвае, што чумы на востраве не было.
Спустошыўшы Шэтландскія, Аркнейскія і Фарэрскія астравы і дасягнуўшы на ўсходзе ўскрайку Скандынаўскага паўвострава і Грэнландыі на захадзе, чума стала змяншацца. У Грэнландыі эпідэмія нанесла па мясцовай калоніі такі ўдар, ад якога тая ўжо не магла акрыяць і паступова прыйшла ў заняпад і запусценне.
Варта адзначыць, што асобныя рэгіёны Францыі і Навары, а таксама Фінляндыя і каралеўства Багемія, паводле невядомых прычын не былі закрануты другой пандэміяй, хоць у далейшым гэтыя вобласці былі ўражаныя новай эпідэміяй ў 1360—1363 гадах і ўражаліся пазней, на працягу шматлікіх вяртанняў бубоннай чумы.
Дэмаграфія эпідэміі
Дакладных лічбаў як наогул па колькасці насельніцтва ў Сярэднія вякі, так і па смяротнасці ад Чорнай смерці і наступных вяртанняў эпідэміі, не існуе, хоць захавалася шмат колькасных ацэнак сучаснікаў, якія тычацца асобных рэгіёнаў і гарадоў, што дазваляе ацаніць прыкладную колькасць ахвяр эпідэміі.
Згодна з «Кембрыджскай сусветнай гісторыяй хвароб», даследчыкі звычайна сыходзяцца пры ацэнцы смяротнасці ў Еўропе і Блізкім Усходзе на лічбах паміж 30 і 50 %. Мацней за ўсё ад пандэміі пацярпелі Цэнтральная Італія, Паўднёвая Францыя, Усходняя Англія і Скандынавія; адносна няшмат ахвяр (менш за 20 %) было ў Мілане, Чэхіі і некаторых абласцях Нідэрландаў, зусім не было ў Нюрнбергу. «Кембрыджская энцыклапедыя палеапаталогіі» прыводзіць ацэнку долі памерлых у 25 % сусветнага насельніцтва, або больш за 60 мільёнаў чалавек, уключаючы траціна насельніцтва Еўропы (15—25 мільёнаў), 30—50 % насельніцтва Англіі, дзве траціны загінуўшых у Нарвегіі і Ісландыі, да трох чвэрцей у Парыжы і Венецыі.
Калі казаць пра Заходняй Еўропе, то У. Нейфі адзначае, што першы падлік колькасці ахвяр эпідэміі быў праведзены па ўказанні Папы Клімента VI і паказаў лічбу ў 23,84 млн чалавек — 31 % еўрапейскага насельніцтва. Брытанскі гісторык Філіп Зіглер у працы, якая выйшла ў 1969 годзе, ацаніў смяротнасць ад эпідэміі ў Еўропе прыкладна ў трэць насельніцтва, што складала ад 20 да 25 мільёнаў чалавек.
У сваім даследаванні, апублікаваным у 1941 годзе, дэмограф Барыс Урланіс адзначаў, што высокі ўзровень смяротнасці быў уласцівы перш за ўсё гарадам, а не сельскай мясцовасці, і 30—40 % смяротнасці для гарадскога насельніцтва даюць сёмую-восьмую частку насельніцтва для Еўропы і дваццатую для Расіі.
Аўтары работ па эпідэміялогіі (Ш. Марцін і У. Нейфі) паказваюць, што паміж 1331-м і 1351-м гадамі эпідэмія забрала каля паловы насельніцтва Кітая, у той час як яшчэ 15 % прыйшлося на загінулых ад стыхійных бедстваў. Аднак сінолагі, якія спасылаюцца на дадзеныя перапісаў, як правіла, не адзначаюць гэтак грандыёзнае змяншэнне насельніцтва. Яны падкрэсліваюць, што насельніцтва Паўночнага Кітая, пераважна закранутага эпідэміямі, ужо да пачатку XIV стагоддзя прыкметна скарацілася ў параўнанні з насельніцтвам Паўднёвага Кітая, а адносна высокую смяротнасць у другой-трэцяй чвэрці XIV стагоддзя звязваюць хутчэй з голадам, чым з эпідэміямі.
Дэмаграфія
Узбуджальнікам чумы з’яўляецца грамадмоўная бактэрыя Yersinia pestis, названая па імі свайго першаадкрывальніка, Аляксандра Ерсена. У мокрым асяроддзі палачка чумы можа захоўвацца да 10 дзён. На бялізне і вопратцы, запэцканай спаражненнямі хворага, яна захоўваецца тыднямі, так як слізь і бялок засцерагаюць яе ад пагібельнага дзеяння высыхання. У трупах жывёл і людзей, якія загінулі ад чумы, яна выжывае з пачатку восені да зімы. Нізкая тэмпература, замарожванне і адтаванне не знішчае ўзбуджальніка. Згубнымі для Y. pestis з’яўляюцца высокая тэмпература, сонечнае асвятленне і высыханне. Награванне да 60 ºС забівае дадзены мікраарганізм праз 1 гадзіна, да 100 ºС — за некалькі хвілін. Адчувальная да розных хімічным дэзінфектантаў.
Прыродным пераносчыкам чумы служыць блыха Xenopsylla cheopis, якая паразітыруе на грызунах. Механізм заражэння наступны: у перадстраўніку інфікаванай блыхі чумныя бактэрыі размнажаюцца ў такой колькасці, што ўтвараюць літаральна корак (так званы «блок»), зачыняючы сабой прасвет стрававода, змушаючы заражаную блыху зрыгваць слізістую бактэрыяльную масу ў ранку, якая ўтвараецца ад укусу. Акрамя таго, заўважана, што заражаная блыха з-за таго, што глытанне адбываецца з цяжкасцю і ў страўнік трапляе значна менш звычайнага, вымушана кусаць часцей і піць больш крыві.
Чума з’яўляецца хваробай грызуноў (радзей — сайгакаў і вярблюдаў ), якая параўнальна рэдка заражае чалавека. Чумная блыха, якая сядзіць, паводле выразу англійскага даследчыка Джона Кэлі, на «пацучынай дыеце», у выніку разгулу эпізаатыі застаецца без гаспадара і вымушана здавольвацца чалавечай крывёю, каб не памерці ад голаду. Звычайна мыш або пацук нясе на сабе ад шасці да дванаццаці паразітаў, але ў выніку масавай смяротнасці грызуноў на нешматлікіх блыхах, якія выжылі, запасіцца ўсё больш; так, падчас адной з эпізаотый у Каларада на адной жывёле іх было выяўлена некалькі соцень.
Блыха Xenopsylla cheopis здольная абыходзіцца без ежы да шасці тыдняў і, у выпадку крайняй неабходнасці, падтрымліваць сваё жыццё, высмоктваючы сокі з чарвякоў і гусеніц, — менавіта гэтымі асаблівасцямі і тлумачыцца яе пранікненне ў еўрапейскія гарады. Забіўшыся ў багаж або седлавую сумку, блыха магла дабрацца да наступнага, дзе знаходзіла сабе новага гаспадара, і эпідэмія рабіла яшчэ крок, прасоўваючыся з хуткасцю каля 4 км у суткі.
Натуральны гаспадар чумной блыхі — чорны пацук — таксама адрозніваецца высокай цягавітасцю і рухомасцю і здольны падарожнічаць на вялікія адлегласці ў харчовых запасах надыходзячай арміі, фуражы або ежы гандляроў, а таксама абменьвацца паразітамі з мясцовым пацучыным насельніцтвам, працягваючы, такім чынам, эстафету хваробы.
У сучаснай навуцы
Узбуджальнік пранікае праз пашкоджанні скуры з прычыны ўкусу блыхі або хворай чумой жывёлы, праз слізістую абалонку або паветрана-кропельным шляхам. Затым ён дасягае лімфатычных вузлоў, у якіх пачынае бурна размнажацца. Хвароба пачынаецца раптам: моцны галаўны боль, высокая тэмпература з дрыжыкамі, твар, затым ён цямнее, пад вачыма з’яўляюцца цёмныя кругі. Бубон (павялічаны ўспалены лімфатычны вузел) з’яўляецца на другі дзень захворвання.
Лёгачная чума з’яўляецца найбольш небяспечнай формай захворвання. Яна можа паўстаць альбо як вынік ўскладненні бубоны чумы, альбо пры заражэнні паветрана-кропельным шляхам. Хвароба таксама развіваецца бурна. Хворы лёгачнай чумой ўяўляе выключную небяспеку для навакольных, так як з макроццем вылучае вялікая колькасць узбуджальнікаў.
Бубонная форма чумы развіваецца пры пранікненні ўзбуджальніка ў кроў праз скуру. На першым жа ахоўным рубяжы (у рэгіянальных лімфатычных вузлах) ён захопліваецца лейкацытамі. Чумныя палачкі прыстасаваныя да размнажэння ў фагацытax. У выніку лімфатычныя вузлы губляюць сваю ахоўную функцыю, ператвараючыся ў «фабрыку мікробаў». У самым лімфатычным вузле развіваецца востры запаленчы працэс, у які ўключаюцца яго капсула і тканіны навакол яго. У выніку на другі дзень захворвання ўтворыцца буйное хваравітае ўшчыльненне — першасны бубон. Лімфагенна ўзбуджальнікі могуць пранікаць у бліжэйшыя лімфатычныя вузлы, фарміруючы другасныя бубоны першага парадку.
З бубона, які страціў здольнасць затрымліваць інфекцыю, узбуджальнікі паступаюць у кроў — развіваецца транзістарная бактэрыямія, якая, акрамя ўсяго іншага, робіць магчымым інфікаванне блых і ўтварэнне эпідемічных ланцужкоў тыпу «чалавек — блыха — чалавек». Чумныя палачкі, якія руйнуюцца ў крыві, выдзялябць таксіны, якія выклікаюць цяжкую інтаксікацыю, аж да інфекцыйна-таксічнага шоку. На фоне транзістарнай бактэрыяміі магчымы занос узбуджальніка ў аддаленыя лімфатычныя вузлы з фарміраваннем другасных бубонаў другога парадку. Парушэнне фактараў згортвання крыві за кошт рэчываў, якія выдзяляюцца бактэрыямі, спрыяе развіццю крывацёкаў, утварэнні гематом, якія маюць цёмна-барвовы колер.
Пры першасна-септычнай чуме (узнікае пры высокай вірулентнасці ўзбуджальніка і/або нізкай супраціўляльнасці арганізма — у часы Чорнай смерці такая форма часта ўзнікала ў людзей пэўных генатыпаў, якія чума сама ж і элімінавала) першасныя бубоны адсутнічаюць. Абыходзячы регіанарныя лімфатычныя вузлы, мікраарганізмы адразу трапляюць у кроў і разносяцца па ўсім органам.
Асабліва небяспечным з’яўляецца паражэнне лёгкіх. Мікробы і іх таксіны руйнуюць сценкі альвеол. Хворы пачынае распаўсюджваць узбуджальніка чумы паветрана-кропельным шляхам. Першасна-лёгачная чума ўзнікае пры паветрана-кропельным шляху заражэння, яна характарызуецца тым, што першасны працэс развіваецца ў альвеолах. У клінічнай карціне характэрным з’яўляецца хуткае развіццё дыхальнай недастатковасці.
Кожная з клінічных форм чумы мае свае асаблівасці. Прафесар Браўдэ так апісвае паводзіны і выгляд хворага бубоннай чумой у першыя дні захворвання:
Твар хворага чумой атрымаў лацінскую назву facies pestica, па аналогіі з тэрмінам facies Hippocratica (маска Гіпакрата), які абазначае твар паміраючага чалавека.
У апісаннях XIV стагоддзя
Апісанне стану чумных хворых у эпоху другі эпідэміі дайшло да нас усё ў тым жа манускрыпце дэ Мюсі, «Гісторыі» Іаана Кантакузіна, Нікіфара Грыгары, Дыянісія Коле, арабскага гісторыка Ібн аль-Хаціба, Дэ Гіня, Бакача і іншых сучаснікаў.
Згодна з іх сцвярджэннямі, чума выяўлялася ў першую чаргу ў «бесперапыннай ліхаманцы» (febris continuae). Хворыя адрозніваліся падвышанай раздражняльнасцю, біліся і трызнілі. Крыніцы, якія захаваліся, расказваюць пра «хворых, якія шалёна гарлапаняць з вокнаў»: як мяркуе Джон Кэлі, інфекцыя ўражвала таксама цэнтральную нервовую сістэму. Узбуджэнне змянялася пачуццём прыгнечанасці, страху і тугі, болямі ў вобласці сэрца. Дыханне хворых было кароткім і перарывістым, часта змяняючыся кашлем з кровахарканнем або макроццем. Мача і кал афарбоўваліся ў чорны колер, кроў цямнела да чарнаты, язык высыхаў і таксама пакрываўся чорным налётам. На целе ўзнікалі чорныя і сінія плямы (петэхі), бубоны,. Асабліва ўражваў сучаснікаў цяжкі пах, які далятаў ад тых, хто захварэў.
Частка аўтараў таксама кажуць аб кровохарканні, якое разглядалася як прыкмета хуткай смерці. асабліва адзначаў гэты сімптом, называючы Чорную смерць «чумой з кровахарканнем».
Падобныя сімптомы мела чума ў італьянскіх гарадах, але тут да вышэйпералічанага дадаваліся насавы крывацёк і свішчы. Аб кровохарканні італьянцы не згадваюць — выключэннем з’яўляецца адзіны рукапіс, вядомая дзякуючы.
У Англіі чума часцей выяўлялася ў лёгачнай форме, з кровахарканнем і крывавымі ванітамі, прычым хворы, як правіла, паміраў на працягу двух сутак. Тое ж самае адзначаюць нарвежскія хронікі, рускія летапісцы кажуць аб чорных плямах на скуры і лёгачных крывацёках.
У Францыі, паводле запісаў Шаліяка, чума выяўлялася ў абедзвюх формах — у першы перыяд свайго распаўсюджвання (два месяцы) у асноўным у лёгачнай форме, хворы паміраў на трэція суткі, у другі — у бубоннай, прычым час жыцця павялічваўся да пяці дзён.
Асаблівы жах наводзіла на сярэднявяковых людзей першасна-септычная чума, характэрная для Канстанцінопаля. Вонкава здаровы чалавек пры ёй гінуў у той жа дзень, так, малодшы сын імператара Іаана Кантакузіна, Андронік, згас на працягу трох гадзін.
Стан медыцыны ў Сярэднявякоўі
У часы Чорнай смерці медыцына ў хрысціянскай Еўропе знаходзілася ў глыбокім заняпадзе. Шмат у чым гэта было звязана з прымітыўна-рэлігійным падыходам да ўсіх сфер веды. Нават у адным з найбуйнейшых сярэднявяковых універсітэтаў — Парыжскім — медыцына лічылася другараднай навукай, так як ставіла сабе задачай «лячэнне тленнага цела». Ілюстрацыяй таму з’яўляецца, сярод іншага, ананімная алегарычная паэма XIII стагоддзя пра «Вяселлі Сямі Мастацтваў і Сямі цноты». У гэтым складанні Спадарыня Граматыка выдае замуж сваіх дачок — Дыялектыку, Геаметрыю, Музыку, Рыторыку і Тэалогію, пасля чаго да яе прыходзіць Дама Фізіка (тагачасная назва медыцыны) і таксама просіць знайсці ёй мужа, атрымліваючы ад Граматыкі недвухсэнсоўны адказ «''Вы не з нашай сям’і. Нічым не магу вам дапамагчы''».
"Клірыкі звычайна тоўпяцца каля галавы хворых, з усіх сіл намагаючысь даказаць вялікую дзейснасць свайго ўмяшання, заклікі да святых, рэліквій, асвячоных свечак, абедаў, міласціны, ахвяраванняў і іншага набожнага шарлатанства. Здарся лекару атрымаць перамогу над хваробай, гэта прыпісваецца заступніцтву святых, вотам і малітвам клірыкаў. Здарся ж яму памерці, вінаватыя ў гэтым, вядома ж, лекары."
Гіпотэзы аб прычынах чумы і прапанаваныя меры прафілактыкі
Што тычыцца тагачаснай навукі аб эпідэмічных хваробах, у ёй змагаліся два асноўныя напрамкі. Першы, звязаны з імем аднаго з апошніх атамістаў старажытнасці, Лукрэцыя Кара, лічыў прычынай іх узнікнення нейкія нябачныя воку «насенні хваробы», ці драбнюткія хваробатворныя «скацінкі» (Марк Варон), якія пранікаюць у арганізм здаровага чалавека пры кантакце з хворым. Гэта вучэнне, якое атрымала ў далейшым назву вучэння пра кантагію (гэта значыць «заражэнне»), у тыя часы атрымала сваё далейшае развіццё ўжо пасля адкрыцця ван Левенгука. Як сродак прафілактычнай барацьбы з чумой контагіяністы прапаноўвалі ізаляцыю хворых і працяглыя карантыны.
Аднак наяўнасць або адсутнасць нябачных «чумных скацінак» ўяўлялася досыць абстрактнай; тым больш для лекараў тагачаснага часу здавалася прывабнай тэорыя «міязмаў», створаная вялікімі розумамі старажытнасці — Гіпакратам і Галенам — і развітая затым «шэйхам лекараў» Авіцэнам. У кароткім выкладзе сутнасць тэорыі можна звесці да атручвання арганізма нейкім атрутным рэчывам («пнеўма»), якое вылучаецца з зямных нетраў. У аснове яе ляжала цалкам разумнае назіранне аб згубных для людзей выпарэннях балот і іншых «хворых месцаў» і прыхільнасці пэўных захворванняў да пэўных жа геаграфічных пунктаў. Адсюль, на думку «міяазматыкаў», вецер здольны разносіць атрутныя выпарэнні на велізарныя адлегласці, прычым яд можа як трымацца ў паветры, так і атручваць сабой ваду, ежу і прадметы побыту. Другаснай крыніцай міязмаў становіцца балючае або мёртвае цела — што «пацвярджалася» падчас чумной эпідэміі цяжкім пахам, спадарожнымі захворваннямі і трупным смуродам. Зрэшты, і тут лекары разыходзіліся ў разуменні, адкуль бяруцца атрутныя выпарэнні. Калі старажытныя без ваганняў лічылі іх прычынай «тэлурычныя» (гэта значыць глебавыя) выдзяленні, у звычайным стане бяспечныя, якія ператварае ў смяротны яд балотнае гніенне, у Сярэднія вякі з’явіліся меркаванні пра касмічны ўплыў на працэс узнікнення «міязмаў», прычым у якасці галоўнага вінаватага выступала планета Сатурн, якая атаясамлівалася з апакаліптычным вершнікам-Смерцю. На думку «міязматыкаў», прыліўнае ўздзеянне планеты абуджае атрутныя выпарэнні балот
Наяўнасць міязмаў вызначалася пахам, але пра тое, якога тыпу павінен быць пах чумы, меліся дыяметральна супрацьлеглыя думкі. Так, захаваліся ўспаміны пра «ветры, які даносіў пах нібы з ружовага саду», пасля чаго ў найбліжэйшым горадзе, вядома ж, пачалася эпідэмія. Але значна часцей чуме прыпісвалі пахі рэзкія і цяжкія, так, у Італіі лічылі прычынай эпідэміі вялізнага кіта, выкінутага хвалямі на бераг, які «распаўсюдзіў вакол сябе нясцерпны смурод».