cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl
Мерапрыемствы
У трэйлерах, паказаных на мерапрыемствах, гульня была прадстаўлена ў рэжыме ад трэцяй асобы; гэта зроблена для таго, каб паказаць, што трэйлер сапраўды ўяўляе сабой гульнявы працэс, а не спецыяльна створанае відэа. Распрацоўшчыкі паабяцалі, што рэлізная версія не будзе мець рэжыму гульні ад трэцяй асобы. Абяцанне было выканана не цалкам — рэлізная версія гульні мае недакументаваную магчымасць устаноўкі выгляду ад трэцяй асобы.
Рэліз і падтрымка гульні пасля выхаду
Незадоўга да рэлізу, гульня трапіла ў Інтэрнэт — будучы апублікаваным на адным з файлаабменнікаў, яна хутка разышлася па Інтэрнэце і многія змаглі пагуляць ужо за некалькі дзён да рэлізу, датай якога было 23 сакавіка. THQ і GSC Game World актыўна спрабавалі перакрыць уцечку.
20 сакавіка 2007 г. гульня была афіцыйна выпушчаная. Неўзабаве быў выпушчаны першы патч, абнаўлюшчы гульню з версіі 1.0000 да 1.0001 і ліквідавалы мноства памылак і недахопаў у гульні. Апошні патч абнаўляе яе да версіі 1.0006.
Перадгісторыя
26 красавіка 1986 года рэактар чацвёртага энергаблока Чарнобыльскай АЭС разбурыўся ў выніку магутнага цеплавога выбуху. Падхопленая ветрам радыеактыўная пыл часткова выпала на тэрыторыі СССР, пакінула агмяні выпраменьвання ў Еўропе і нават дасягнула берагоў Амерыкі. Наступствы аварыі апынуліся настолькі сур’ёзнымі, што ўрад Савецкага Саюза было вымушана правесці тэрміновую эвакуацыю бліжэйшых населеных пунктаў. Заражаныя тэрыторыі ў радыусе трыццаці кіламетраў ад станцыі ператварыліся ў строга ахоўную Зону поўнага адчужэння. Пасля ўзвядзення жалезабетоннага саркафага над разбураным энергаблокам эксплуатацыя ЧАЭС аднавілася. Даступнасць магутнай крыніцы энергіі і адсутнасць насельніцтва дазволілі стварыць на закрытай тэрыторыі комплекс сакрэтных лабараторый. 10 чэрвеня 2006 года Зона раптам азарылась нясцерпным святлом. На некалькі імгненняў наступіла поўная цішыня, і было відаць, як у небе выпараюцца аблокі. Потым прыйшоў страшны грукат, здрыганулася зямля. Большасць вайскоўцаў, якія ахоўвалі Перыметр, загінулі імгненна.
2007 год. Навукоўцы да гэтага часу не могуць даць выразных тлумачэнняў таго, што здарылася. Экспедыцыі нязменна заканчваюцца трагедыяй, а рэдкія ацалелыя распавядаюць пра жывёл-мутантаў, якія валодаюць дзіўнымі здольнасцямі.
2009 год. На тэрыторыі Зоны адчужэння па розных ацэнках прысутнічаюць ад адной да трох сотняў няўлічаных асоб. Гэтыя людзі называюць сябе сталкерамі і займаюцца ў асноўным пошукам так званых артэфактаў — анамальных утварэнняў, за якія можна атрымаць вялікія грошы.
2010 год. Нягледзячы на размешчаныя па Перыметры кардоны, сталкерства прымае ўсе большы размах, але даследаваны толькі ўскраіны Зоны — спробы пранікнуць да яе цэнтру сканчаюцца няўдачай.
Пралог
Май 2012 года. Начная навальніца. З-за пападання маланкі выбухае грузавік, які перавозіць трупы людзей. Раніцай выпадковы сталкер па дыме знаходзіць які выбухнуў грузавік. Сталкер абшуквае трупы, але нічога не знаходзіць. Раптам ён наторкаецца на жывога чалавека. «Грузавікі смерці» — гэта такія трупавозкі. Аднекуль з цэнтра Зоны з’яўляюцца. Куды едуць — ніхто толкам не ведае. Пабітыя «грузавікі смерці» знаходзілі і раней, а вось жывых побач — ні разу, і таму сталкер адносіць знаходку да Сідаравічу — мясцоваму гандляру. Сідаравіч знаходзіць у выратаванага толькі PDA з запісам «ЗАБІЦЬ СТРЭЛКА», а таксама татуіроўку «S. T. A. L. K. E. R.» на правай руцэ.
Далейшае дзеянне гульні
Стралок адпраўляецца на вайсковыя склады, дзе Бар’ер абараняе ад байцоў групоўкі «Маналіт». На радары Стралок пранікае ў лабараторыю і адключае Выпальвальнік мазгоў. У Прыпяці Пазначаны з атрадам сталкераў-ветэранаў прабіваецца да цэнтра горада, у якім адбываюцца жорсткія баявыя дзеянні з удзелам групоўкі «Маналіт». Пасля таго, як ен дапамагае атраду прайсці, Пазначаны ідзе адзін. Калі ен даведаўся аб сваім мінулым, то знаходзіць схованку ў нумары 26 гасцініцы — дэкодэр, здольны адкрыць сакрэтную дзверы ў саркафагу. Патрапіўшы на тэрыторыю ЧАЭС, Пазначаны сутыкаецца з ваеннымі, вядучымі штурм станцыі, атрадамі «Маналіту» і вялізнымі анамаліямі. У працэсе руху, ваенныя па рацыі аб’яўляюць аб надыходзячым выкідзе, пачынаецца зваротны адлік да яго пачатку. Пазначаны паспявае прабрацца пад саркафаг станцыі. Усярэдзіне саркафага яго кліча да сябе «Маналіт», гэтаму перашкаджаюць фанатыкі-ветэраны. Перад гульцом устае выбар: адправіцца па закліку да «„Выканаўца жаданняў“» або шукаць дзверы, вядучую да таямніц Зоны. Калі гулец выбраў першы шлях, Пазначаны знаходзіць «Маналіт» і загадвае жаданне, далей ідуць ілжывыя канцоўкі, у ходзе якіх герой гіне.
Фіналі з удзелам «Выканаўца жаданняў»
Дасягненне той ці іншай канцоўкі вызначаецца выбарам і выкананнем (альбо невыкананнем) розных заданняў, а таксама некаторымі паказчыкамі гульца (колькасць грошай, рэйтынг, рэпутацыя).
«Улада» — хоча мець уладу над усім, і яго душа сыходзіць у Маналіт".
«Багацце» — з даху сыплюцца гайкі (сталкер, ашуканы «Маналітам», прымае іх за залатыя манеты), а затым разбураецца дах (сталкер гэтага ўжо не бачыць). У выніку герой застаецца пад завалам абломкаў даху.
«Апакаліпсіс» — загадвае, каб чалавецтва знікла, так як само гэтага заслужыла. Навакольны свет знікае ў цемры пасля серыі галюцынацый.
«Каб зона знікла» — загадвае, каб зона знікла — паказваюць квітнеючы навакольны свет, але гэта ілюзія, герой на самай справе слепне.
«Неўміручасць» — павольна ператвараецца ў алюмініевую статую.
Фіналі з удзелам Пра-Свядомасці
Калі гулец выканаў ўмовы канцовак з удзелам «О-Свядомасці», ен трапляе да зачыненых дзвярэй, якую адкрывае дэкодэр. За ёй знаходзіцца ахоўная ўстаноўка кіравання «Маналітам», якія з’яўляюцца на справе толькі галаграмай. Знішчыўшы ўстаноўку, Пазначаны-Стралок выклікаў збой у сістэме. Збой вымусіў з’явіцца галаграфічнага прадстаўніка «О-Свядомасці», які адказаў на пытанні Стралка.
«Далучэнне да групы Аб-свядомасць» — Стралок кладзецца ў капсулу, да яго целе прымацоўваюцца датчыкі. Капсула зачыняецца. Далей ідзе сцэна з Доктарам, які, стоячы на балотах, разважае аб магчымай лес Стралка. Вырашыўшы, што Стралок «…з любой калатнечы выберацца», Доктар разам са сваім сабакам сыходзяць.
«Знішчэнне О-свядомасці» — Пра-Свядомасць просіць Стралка ісці на сігнал для «асабістай сустрэчы». Стралок пачынае рух па надземных камунікацый і блокам станцыі праз сістэму тэлепортаў да канчатковай мэты. Пасля выкіду на паверхні зямлі захоўваецца смяротны радыяцыйны фон. Прасоўванні перашкаджаюць атрады «Маналіту» і ваганні зямлі. Па дасягненні мэты надыходзіць сапраўдная канцоўка, падтрыманая распрацоўшчыкамі у працягу гульні. Стралок трапляе ў памяшканне з капсуламі, у якіх спачываюць цела удзельнікаў праекта «О-свядомасці», і расстрэльвае іх. Сцэна змяняецца, скрозь густыя хмары прабіваецца сонечнае святло, неба становіцца ясным. Паказваюць здаровы свет, поўны зеляніны, чуецца спеў птушак. Стралок азіраецца, пасля чаго кладзецца на зямлю у траву, адначасова разважаючы аб правільнасці свайго ўчынку. Ён паварочваецца набок і бачыць страказу. Страказа ўзлятае, замірае на імгненне над ляжалым Мечаным і ляціць.
Рангі
У S.T.A.L.K.E.R. для галоўнага героя і NPC дзейнічае 4-х ранговая сістэма. Ранг вызначае дакладнасць прыцэльвання, ўстойлівасць персанажа да пашкоджанняў і іншыя характарыстыкі. Яго павышэнне ў гульні залежыць ад колькасці выкананых і праваленых заданняў, колькасці забітых сталкераў і мутантаў. Дадзеныя аб рангу гульца і NPC можна ўбачыць у КПК.
NGC 5403
NGC 5403 (іншыя абазначэнні — UGC 8919, IRAS13577+3825, MCG 6-31-41, VV 310, ZWG 191.29, PGC 49820) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) ў сузор’і Гончыя Псы.
S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl
Рангі
Сталкеры і бандыты з гэтым рангам апранутыя ў простыя скураныя курткі і бандыцкія курткі са ўшытымі бранявымі элементамі. Ўзброеныя, як правіла, пісталетам ці абрэзам, радзей — пісталетам-куляметам. Страляюць вельмі дрэнна і доўга цэляцца. Часта не заўважаюць пад нагамі анамаліі і гінуць у іх. Дасведчаныя персанажы апранаюць на сябе сталкерскі камбінезон або камбінезон групоўкі. Большасць ўзброеныя аўтаматычнай зброяй, выключэнне могуць складаць унікальныя персанажы. Страляюць на парадак лепш пачаткоўцаў. Рэакцыя на анамаліі і мутантаў значна лепш. NPC з рангам «Ветэран» звычайна апрануты ў камбінезон «СЕВА», або ў удасканалены камбінезон групоўкі, але толькі знаходзячыся бліжэй да цэнтру зоны. На пачатковых лакацыях сустракаюцца ветэраны ў простых камбінезонах. Вайскоўцы з гэтым рангам апранутыя ў «Берыл». На ўзбраенні сталкеры-ветэраны звычайна маюць замежнаю зброю (СГІ-5к, ГП-37) або айчыннае калібра 9×39 мм. Дакладнасць траплення па граем высокая. На падыходах да цэнтру зоны будуць сустракацца сталкеры з рангам не ніжэй ветэрана (за рэдкім выключэннем). Вышэйшы ранг ў гульні. Адзіночкі, найміты, члены «Свабоды», «Абавязку» і «Маналіту», якія маюць гэты ранг, амаль заўседы апранутыя ў экзаскелет. Ваенныя майстры апрануты ў бранекасцюм «ПАХІЛ». Як першы, так і другі від броні цяжка прабіваем. Ходзяць, узброіўшыся «Гром С14», спецаўтаматам ВАЛ і снайперы з СВУ і СВД (некаторыя з «Вінтарэзам»).
NGC 5403
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl
Графічны рухавічок X-Ray
У гульні выкарыстоўваецца гульнявой рухавічок X-Ray. Графічны рухавічок ў якасці API можа выкарыстоўваць як DirectX 8.1, так і DirectX 9 з выкарыстаннем Shader Model 3.0. Рухавічок падтрымлівае рэндэрынг да аднаго мільена палігонаў на кадр. Асаблівасці X-Ray: рэндэрынг ў пашыраным дынамічным дыяпазоне (HDR), паралакс- і нормалмапінг, мяккія цені (soft shadows), эфект размыцця малюнка (motion blur), падтрымка шырокаэкранных дысплеяў, пагодныя эфекты і цыклы змены дня і ночы (day/night cycles). Як і іншыя сістэмы, якія выкарыстоўваюць тэхналогію адкладзенага асвятлення і зацянення (deferred shading), X-Ray не падтрымлівае сумеснае выкарыстанне поўнаэкраннага згладжвання і дынамічнага асвятлення. У драйверах NVidia і ATI/AMD есць магчымасць прымусова ўключыць поўнаэкраннае згладжванне, якое аказваецца сумяшчальна з дынамічным асвятленнем, але пры гэтым моцна падае прадукцыйнасць. Акрамя таго, праз кансольныя каманды або рэдагаванне канфігурацыйнага файла можна актываваць «падробленую» форму згладжвання, можа працаваць з дынамічным асвятленнем, у гэтым выпадку малюнак размываецца для дасягнення ілжывага ўражання ад згладжвання без падзення прадукцыйнасці. Агульная плошча ўсіх лакацый гульні — каля 30 км кв.. Некаторыя тэкстуры ў гульні з’яўляюцца фатаграфічнымі.
Фізічны рухавічок
S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl выкарыстоўвае моцна мадыфікаваную версію фізічнага рухавічка Open Dynamics Engine (ODE). Рухавічок падтрымлівае сотні фізічна інтэрактыўных аб’ектаў на розных узроўнях. Выкарыстоўваюцца Фізіка Ragdoll, разбураеце аб’екты, рэалістычная балістыка куль, шкілетная анімацыя і некаторыя іншыя тэхналогіі.
Штучны інтэлект
Рухавічок X-Ray выкарыстоўвае прапрыетарную і эксклюзіўную сістэму штучнага інтэлекту, названую A-Life (Artificial Life — бел. Штучнае Жыцце). A-Life падзяляецца на лакальную і глабальную. Лакальная дзейнічае прыблізна ў радыусе 150 метраў ад гульца, складаная сістэма сімуляцыі жыцця: на галоўнага героя нападаюць монстры і NPC, напады на лагеры груповак пры ўдзеле гульца, — увогуле, усе тое, што можна назіраць сваімі ўласнымі вачыма, а не меркаваць, што што-то адбылося. Глабальная — гэта спрошчаная сістэма штучнага інтэлекту, дзейнічае ўсюды і заўседы. Усе падзеі, якія мы не бачым, але потым даведаемся пра іх — прыкладам выніку яе дзеянняў з’яўляюцца ваенныя дзеянні сталкеров, у выніку якіх мы можам знайсці мертвых NPC. Усе перамяшчэння «насельніцтва» Зоны таксама кантралююцца A-Life, калі сталкер пераходзіць з адной лакацыі на іншую, ен на самай справе туды пераходзіць, а не перамяшчаецца, тэлепартыруясь з месца на месца.
Надвор’е
Надвоная сістэма інтэграваная ў розныя часткі ландшафту і дае мноства другіх эфектаў, такіх як сонечныя дні, штармы і ліўні. Ноччу можа сустракацца яркае зорнае неба. Даступнае зброю, паводзіны штучнага інтэлекту, гульнявая тактыка і сістэма ранжыравання залежаць ад надвор’я. У гульні ці ледзь не палову часу ідзе дождж, а есць лакацыі (Бурштын, Радар, Прыпяць і ЧАЭС), у якіх сонечнай надвор’я наогул не бывае.
Шматкарыстальніцкі рэжымжым
Мультыплэер, як і ў многіх іншых сучасных гульнях, даступны праз лакальную сетку (англ. LAN) і Інтэрнэт. Падтрымліваецца да 32 гульцоў. На дадзены момант прысутнічае тры гульнявых рэжыму: бітва (англ.: Deathmatch), каманднае бітва (англ. Team Deathmatch) і «Паляванне за артэфактамі» (англ. Artifact hunt). У гульні таксама выкарыстоўваецца сістэма рангаў (англ. ranking system). У мультыплэеры адноўлена мноства лакацый, выразаных з гульні. Сярод іх завод «Парастак», Закінутая Веска як частку лакацыі Darkscape. У мультыплэеры ваююць групоўкі «Свабода» і найміты.
Software Development Kit
14 траўня 2007 года была выпушчаная бэта-версія SDK для мультыплэера.
Выпуск афіцыйнага SP SDK не плануецца. У сувязі з гэтым было створана некалькі спецыяльных дадаткаў да існуючай бэта-версіі SDK для магчымасці стварэння SP карт. Аднак, у канцы 2010 года выйшла наступная версія НДР.
Калекцыйнае выданне
У выданне ўваходзіць:
Саўндтрэк да гульні
Над саўндтрэкам да гульні працавалі украінская мелодык-дэз-метал група FireLake і Уладзімір «MoozE» Фрэй. Песню «Dirge for the planet» у выкананні FireLake, можна пачуць у бункеры ў Сідаровіча, а таксама на лакацыях «НДІ Аграпрам» і «Бар», дзе песня часам гучыць у гучнагаварыцеля на галоўным будынку інстытута і на вежы ў базы «Доўгу» адпаведна. Мелодыя «Gurza Dreaming» у выкананні «Addaraya» гуляе ў бары «100 рэнтген».
Саўндтрэк можна падзяліць на «нутрагульнявымі» і «унегульнявы» — песні ад FireLake і Addaraya выкарыстоўваюцца ў якасці музыкі, якая гучала па радые або ў гучнагаварыцелі ўнутры гульні, у той час як кампазіцыі ад MoozE ў стылях Dark Ambient і Noise ў жанры Ambient выкарыстоўваюцца «за кадрам», для стварэння атмасферы закінутасці, уласцівай Зоне Адчужэння у S. T. A. L. K. E. R. Shadow of Chernobyl.
Саўндтрэк гульні даступны для запампоўкі на афіцыйным сайце гульні, у фармаце Ogg, а таксама вобраз зборніка (звязак .bin + .cue). Таксама музыку можна «выцягнуць» з архіваў гульні, там будзе 20 кампазіцый (у тым ліку галоўную тэму гульні — Mooze — Wasteland (музыку, якая грае ў меню)), з іх некаторыя ў гульні выкарыстаны не былі.
Узнагароды і ацэнкі
Пасля выпуску «„S. T. A. L. K. E. R.“» атрымаў спрыяльныя агляды, з сярэдняй ацэнкай 83 % у Game Rankings. У той час як гульню пахвалілі за яе стыль і глыбіню, іншыя рэцэнзенты апісалі пэўныя тэхнічныя праблемы, згадваючы колькасць памылак у «Цені Чарнобыля».
Game Informer не знаходзіць геймплэй гульні асабліва інавацыйным, але зноў жа хваліць асноўны FPS дызайн: «Сталкер не стаў рэвалюцыяй, нягледзячы на ўсе нашы надзеі. Аднак гэта прадстаўнічае і ў некаторыя моманты цікавае прыгода ад першай асобы». GameSpot, у сваю чаргу, сказаў, што гульня валодае «адной з лепшых мадэляў балістыкі, калі-небудзь заўважаных ў гульнях, і ў выніку перастрэлкі як быццам сапраўдныя — вы страляеце і трапляеце ў праціўніка з вельмі непаслухмянай вінтоўкі».
Іншым раскрытыкаванным аспектам была гісторыя, якая ў некаторых аглядах была «нясвязнай», а «PC Gamer» заявіў, што «няўдача ў канкрэтнай гісторыі Вашага персанажу».
Узнагароды
У снежні, «S.T.A.L.K.E.R.» выйграў «Спецыяльную Прэмію за Лепшую Атмасферу» на GameSpot’s Best and Worst 2007. «„S. T. A. L. K. E. R.“ ўлавіў прыроду „прывіднага горада“ Зоны, пачынаючы з кінутых гарадоў і канчаючы зарослай дзікай мясцовасцю. Таксама, гульня дадае свае ўласныя, якія не паддаюцца тлумачэнню элементы, што робіць яе ў пэўных гульнявых эпізодах амаль жахлівай».
Таксама, «S.T.A.L.K.E.R.: Цень Чарнобыля» неаднаразова выйгрывала конкурсы на гульнявым сайце PlayGround.ru.
Канферэнцыі
Гульня паказвалася на выставе E3 з 2003(2002) па 2006 г.
Часопісы
У кастрычніку 2004 г., у Кіеў да GSC прыехалі прадстаўнікі гульнявога часопіса «Игромания» для запісу так званага «Фінальнага адліку», які быў накіраваны на прасоўванне гульні. Было выпушчана 5 сюжэтаў ФА і адзін пра мутантаў Зоны — «У свеце мутантаў», у выглядзе пародыі на тэлеперадачу «У свеце жывел». Першы сюжэт — ўступны, у ім распрацоўшчыкі распавядалі аб праекце і кампаніі ў цэлым; другі сюжэт быў прысвечаны штучнаму інтэлекту гульні — «A-life». У трэцім — падрабязна расказана пра мультыплэерны (multiplayer) рэжыме гульні. Сюжэт называўся «Counter-S.T.A.L.K.E.R.», што было адсылкай да вядомай гульні Counter-Strike. Чацверты выпуск ФО паказваў першы квэст, у якім гульцу трэба было прынесці гандляру артэфакт з завода на лакацыі «Кардон». Пятая частка паказвала новы зменены і дапрацаваны рухавічок гульні X-Ray і новы графічны рэндэр, базіраваны на DirectX 9.0.
S.T.A.L.K.E.R.: Чыстае неба
У 2008 годзе выйшаў прыквел «S.T.A.L.K.E.R.: Чыстае неба», дзеянне якога адбываецца ў 2011 годзе. Гульня выйшла 25 жніўня на тэрыторыі краін СНД.
S.T.A.L.K.E.R.: Покліч Прыпяці
«S.T.A.L.K.E.R.: Покліч Прыпяці» афіцыйна выйшаў 2 кастрычніка 2009 года. Дзеянне гульні адбываецца пасля падзей «S.T.A.L.K.E.R.: Цень Чарнобыля» і мае з ім шэраг сюжэтных сувязяў.
S.T.A.L.K.E.R. 2: Сэрца Чарнобыля
Кампанія GSC Game World анансавала працяг серыі ў жніўні 2010 года, выхад быў запланаваны на 2012 год. Аднак 25 красавіка 2012 кампанія заявіла аб адмене праекта. Адраджэнне праекта было анансавана на E3 2021, дзе быў паказаны геймплэйны трэйлер і анансаваны выхад у красавіук 2022 года. З-за паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну, выпуск праекта быў перанесены на 2023 год, а распрацоўшчыкі пераехалі ў Прагу.
Граздоўнік просты
Граздоўнік просты (Botrychium simplex) — від раслін роду сямейства.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй 8—16 см. Ліст складаецца з 2-х лопасцей: лістападобнай стэрыльнай і адходзячай ад яе спараноснай. Стэрыльная частка няпарнаперыстая, спараносная — мяцёльчатая, на доўгім чаранку.
Паўночная Карэя
Паўно́чная Карэ́я (조선), афіцыйная назва — Карэ́йская Наро́дна-Дэмакраты́чная Рэспу́бліка, КНДР (조선민주주의인민공화국) — дзяржава ва Усходняй Азіі ў паўночнай частцы Карэйскага паўвострава. Плошча 120 тыс. км². Неафіцыйная назва краіны, што шырока ўжываецца ў сродках масавай інфармацыі — Паўно́чная Карэ́я. Мяжуе з Кітаем на поўначы, з Расіяй — на паўночным усходзе. На поўдні мяжуе з Рэспублікай Карэя і аддзяляецца ад яе дэмілітарызаванай зонай. З захаду абмываецца водамі Жоўтага мора, з усходу — Японскім морам. Сталіца і найбуйнейшы горад — Пхеньян.
Рэльеф горны. Вышэйшая кропка — вулкан Пэктусан. Кымгансан («алмазныя горы») вядомыя маляўнічымі краявідамі. Карысныя выкапні: вугаль, руды чорных і каляровых металаў. Клімат мусонны: умераны і субтрапічны. Рэкі невялікія, найбуйнейшая — Амнакан (Ялуцзян). Горныя раёны пакрытыя лясамі, што калісьці займалі дзве траціны тэрыторыі.
Са старажытнага часу на Карэйскім паўвостраве існавалі самастойныя дзяржавы, што адчувалі моцны кітайскі ўплыў. У 1895 Карэя патрапіла ў сферу інтарэсаў Японіі, у 1910—1945 была ў складзе Японскай імперыі. Вызвалены паўвостраў аказаўся падзеленым на дзве часткі, перамовы аб уз’яднанні зайшлі ў тупік. КНДР была ўтворана 9 верасня 1948 года з ініцыятывы марксісцкай Працоўнай партыі Карэі як народна-дэмакратычная дзяржава на тэрыторыі савецкай зоны прысутнасці. У 1950—1953 адбылася Карэйская вайна, што прынесла незлічоныя ахвяры ды замацавала раздзяленне Карэі на Паўночную і Паўднёвую па 38-й паралелі.
Адна з найбольш мілітарызаваных і закрытых ад знешняга свету дзяржаў. Афіцыйная ідэалогія КНДР, чучхэ — сумесь камунізму, карэйскага нацыяналізму і аўтаркіі. Сябе КНДР называе сацыялістычнай дзяржавай, што абапіраецца на ўласныя сілы. Вышэйшая ўлада афіцыйна належыць Дзяржаўнаму камітэту абароны на чале з Кім Чэн Ынам, які таксама займае пасады Вышэйшага кіраўніка і першага сакратара ЦК ППК. Дэмакратыя і свабодныя выбары адсутнічаюць, назіраецца культ асобы Кім Ір Сена і яго нашчадкаў ва ўрадзе. Унітарная дзяржава, падзяляецца на 9 правінцый, 2 гарады цэнтральнага падпарадкавання, тры спецыяльных рэгіёны. Паўночная Карэя (зрэшты, як і іх паўднёвыя антаганісты) лічыць сябе адзінай легітымнай уладай на ўсім паўвостраве.
Па колькасці насельніцтва (25 млн чал.) удвая меншая за Рэспубліку Карэю. Выключна монаэтнічная краіна. Дзяржаўная мова карэйская. Большасць насельніцтва атэісты, папулярныя будызм, нацыянальная рэлігія чхандагё, хрысціянства. Дзве траціны насельніцтва жыве ў гарадах, найбуйнейшыя з якіх — Пхеньян, Хамхын, Чханджын.
Эканоміка планавая, дзяржаўная, з перакосам у бок цяжкай, у тым ліку ваеннай, прамысловасці. Знешнія эканамічныя сувязі мінімальныя і заключаюцца хіба што ў экспарце адзення, морапрадуктаў, карысных выкапняў; атрыманні гуманітарнай дапамогі. Мае чацвёртае па памерах войска ў свеце (1,2 млн чалавек, або 4,8 % насельніцтва). Праводзіць выпрабаванні ядзернай зброі. Паўночная Карэя — член ААН (з 1991 года), Руху недалучэння (з 1975 года), Рэгіянальнага форуму АСЕАН, Групы 77.
Этымалогія
Сучасная назва «Карэя» паходзіць ад назвы сярэдневяковай дзяржавы Каро, якая, у сваю чаргу, з’яўляецца скарачэннем ад Кагуро — магутнай старажытнакарэйскай дзяржавы, што існавала ў першай палове першага тысячагоддзя н.э. і ў час праўлення Квангэтха Вялікага (391—413) кантралявала большую частку Карэйскага паўвострава і Манчжурыі.
Геаграфічнае становішча
КНДР займае паўночную частку Карэйскага паўвострава. Па рацэ Амнакан (кітайская назва Ялуцзян) мяжуе з Кітаем на поўначы. Самы паўночны ўчастак мяжы з Кітаем праходзіць па рацэ Туманган, на ніжняе цячэнне якой на паўночным усходзе прыпадае 17-кіламетравая мяжа з Расіяй. На поўдні мяжуе з Рэспублікай Карэя і аддзяляецца ад яе цяжкафартыфікаванай дэмілітарызаванай зонай. З захаду абмываецца водамі Жоўтага мора, з усходу — Усходне-Карэйскі залівам Японскага мора, якое ў Карэі вядома як Усходняе мора.
Прырода
Горы займаюць чатыры пятых тэрыторыі КНДР. Горы высокія і нізкія, раздзеленыя, як правіла, вузкімі і глыбокімі далінамі. Мараплаўцы даўніх часоў адзначалі, што праз сіметрычныя валы горных хрыбтоў, карэйская зямля нагадвае ім мора ў вялікім хваляванні. Менавіта ў КНДР горы дасягаюць максімальных для Карэйскага паўвострава вышынь — у Паўднёвай Карэі няма гор вышэй за 2000 м! На поўначы краіны знаходзяцца Паўночная-Карэйскія горы з найвышэйшым пунктам усёй Карэі — гарой Пэктусан (або Пэкту, 2744 м) на мяжы з Кітаем. Патэнцыйна актыўны вулкан, свяшчэнная гара для абедзьвух Карэй, Пэктусан чароўным чынам уплецены і ў міфалогію Кімаў. Далей на поўдзень ляжаць Усходне-Карэйскія горы (Тхэбэк), што прасціраюцца да самага поўдня паўвострава. Але менавіта на КНДР прыпадае іх самая прыгожая частка — «алмазныя горы» Кымгансан, вядомыя маляўнічымі краявідамі. Раўнінныя ўчасткі займаюць каля 20 % краіны, пераважна на захадзе, па ўзбярэжжы Жоўтага мора. Нягледзячы на становішча ў складкаватым поясе, Паўночную Карэю амаль не закранаюць землятрусы, што хранічна назаляюць суседнім паўночна-ўсходняму Кітаю і Японіі.
Клімат умераны мусонны. Зімой халодныя патокі паветра з кантынента прыносяць сухое марознае надвор’е. Летам тэрыторыя знаходзіцца пад уплывам акіянічных паветраных мас, якія прыносяць ападкі. Тэмпература паветра ў студзені каля −11 °C, у ліпені каля 23 °C. Ападкаў ад 600 мм на паўночным захадзе да 1100—1400 мм на астатняй тэрыторыі.
Рэкі горныя, багатыя на гідраэнергію. Найбольшыя з іх: Тэданган, Туманган. Рака Амнанкан (кітайская назва Ялуцзян) дэмаркуе карэйска-кітайскую мяжу і з’яўляецца самай доўгай карэйскай рэчкай (790 км).
Калісьці лясы займалі тэрыторыю ў 9 млн гектараў. Пачынаючы з 1985 года, паводле дадзеных касмаздымкаў Паўночная Карэя страціла 40 % лясоў. Сёння лясамі пакрытыя пераважна стромкія схілы гор. Растуць даурская лістоўніца, карэйскі кедр, аянская елка, чырвоная хвоя. Дрэвы перавіты ліянамі, у падлеску шмат папарацей, бамбуку. З лекавых раслін найбольш вядомы жэньшэнь. Жывёльны свет добра захаваўся ў гарах: водзяцца лісіцы, кабаны, гаралы, казулі, плямістыя алені, ізюбры, каланкі, часам можна сустрэць леапарда, рысь і белагрудага мядзведзя. Мора багатае рыбай, трэпангамі, кальмарамі. Створаны рэзерваты — Хвангпо, Янгам.
Гісторыя
Слядам чалавека на карэйскай зямлі каля паўмільёна гадоў. Самыя старыя ўзоры керамікі датуюцца 8000 гадамі да н.э. За прыблізна 2000 гадоў да нараджэння Хрыста адбыўся пераход да бронзы, за 700 гадоў — да жалеза. Згодна з сярэднявечным летапісам Самгук юса, у 2333 да н.э. ў паўночнай Карэі і Манчжурыі з’явілася дзяржава Качасон (Старажытны Часон), аднак большасць вучоных ставяцца да такой сівой даты скептычна. З прыходам захопнікаў з Кітая каля 1100 года да н.э. пачынаецца перыяд Часон Кіджа, таксама напаўміфічны. І толькі ў VII ст.да н.э. пачынаюцца задакументаваныя старонкі гісторыі Качасона. У ІІІ ст на поўдні паўвострава паўстае незалежная дзяржава Чынгук. Блізу канца I cт. да н.э. Качасон трапляе пад уплыў ханьскага Кітая і знікае як дзяржава.
У 57 годзе да н.э. пачынаецца перыяд трох царстваў: Кагуро, Пэкчэ і Сіла. Культура ва ўсіх трох дзяржавах была агульнай. Пачынаючы з I стагоддзя н.э. сярод вышэйшых колаў карэйскага грамадства пачало распаўсюджвацца канфуцыянства, якое пазней было цалкам выцеснена будызмам. Падзенне Ханскай дынастыі напачатку III стагоддзя пазбавіла тры карэйскія дзяржавы неабходнасці супрацьстаяць знешняй пагрозе. Кагуро, што першапачаткова ўзнікла на мяжы з Кітаем, паступова пашырыла свае ўладанні за кошт Маньчжурыі. Сталіцамі Кагуро ў розныя перыяды яе гісторыі былі Хвандо (цяпер Цзіянь на кітайскім беразе ракі Ялуцзян) і Пхеньян. У 676 Сіла падпарадкавала два астатніх каралеўствы, але надоўга гегемонам не стала: на беразе Жоўтага мора з’явілася дзяржава Бахай. Суіснаванне Бахаю і Сілы, што цягнулася да 926 года, атрымала назву «Перыяд Поўнач-Поўдзень».
У VIII cтагоддзі Сіла распалася на тры дзяржавы, неўзабаве аб’яднаных Тхэджо Ван Гонам ў дзяржаву Каро. Бахай жа быў разбіты плямёнамі кіданяў, а яго ўладар уцёк у Каро, дзе быў не толькі надзіва цёпла сустрэты, але і парадніўся з правячай дынастыяй, што замацавала адзінства Карэі. У перыяд Каро былі кадыфікаваны законы, створана грамадзянскае права, квітнеў будызм. Мангольскія заваёўнікі ў 1231—1270 ажыццявілі 7 паходаў на Карэю і ўрэшце зрабілі Каро васалам юаньскага Кітая. З канцом мангольскага панавання ў Кітаі ў 1368 скончылася і залежнасць Карэі ад вялікага суседа, прынамсі, на некалькі стагоддзяў.
У 1392 генерал Лі Санге, што скінуў дынастыю Каро чатырма гадамі раней, заснаваў дынастыю Часон, якая правіла Карэяй да 1910-га. Пры каралі Сэджоне Вялікім (1418—1450) карэйская дзяржава дасягнула росквіту, былі праведзены адміністрацыйныя, сацыяльныя і эканамічныя рэформы, квітнелі культура і навука. Сам кароль распрацаваў карэйскую азбуку хангыль. Пасля двух стагоддзяў міру ў 1592—1637 гадах Карэя сутыкнулася з японскай экспансіяй, што была адбіта супольнымі карэйска-кітайскімі сіламі, а таксама — з унутранай нестабільнасцю. З таго часу Часон стаў паглыбляцца ва ўсё большую самаізаляцыю і, натуральна, стагнацыю. У ХІХ стагоддзі, не здольная абараніць сябе, Карэя была вымушана падпісаць няроўныя дагаворы з еўрапейскімі дзяржавамі. У выніку Першай япона-кітайскай вайны 1894—1895 Кітай адмовіўся ад прэтэнзій на Карэйскі паўвостраў, у 1897 была абвешчана Карэйская імперыя.
Пасля Руска-японскай вайны ў 1905 годзе Карэйская імперыя стала пратэктаратам Японія, што ў выніку вайны ператварылася ў рэгіянальную сілу. У 1910 Карэя канчаткова страціла незалежнасць. Японцы прыгняталі карэйскую мову і традыцыі, а эканоміку развівалі ў патрэбным сабе кірунку. Карэйскія патрыёты (сярод іх быў і Кім Ір Сен) узняліся на барацьбу, узяўшы на ўзбраенне партызанскія метады. Найбольшым было супраціўленне блізу мяжы з Кітаем. Японскі каланіяльны рэжым працягваўся да 1945.
Дзяржаўны лад
КНДР — аўтарытарная аднапартыйная цэнтралізаваная дзяржава. Канстытуцыя 1972 замацавала чучхэ, абвешчаную Кім Ір Сенам у 1955 годзе, як дзяржаўную ідэалогію. З таго часу ў Канстытуцыю было ўнесена нямала змяненняў (1992, 1998, 2009, 2012, 2013, 2016), якія, аднак, не пахіснулі палітычных устояў. І ў канцы 2010-х Паўночная Карэя называе сябе рэвалюцыйнай сацыялістычнай дзяржавай, што абапіраецца на прынцыпы чучхэ і сангун. Адзінай істотнай палітычнай сілай з’яўляецца Працоўная партыя Карэі (ППК) на чале з прадстаўніком кіруючай дынастыі Кімаў. ППК узначальвае Аб’яднаны дэмакратычны айчынны фронт, куды ўваходзяць Сацыял-дэмакратычная партыя Карэі, Партыя маладых сяброў рэлігіі нябеснага шляху, масавыя грамадскія арганізацыі. Усе палітычныя работнікі краіны мусяць быць членамі фронту. Палітычныя стандарты і сам лад жыцця паўночных карэйцаў вызначаюцца «Дзесяццю прынцыпамі адной ідэалогіі».
Сённяшні прэзідэнт КНДР — Кім Чэн Ын — займае ўсе вярхоўныя пасады ў дзяржаве (старшыня ПКП, галоўнакамандуючы і т.п.), як і ягоныя бацька Кім Чэн Ір (пасля смерці «Вечны Генеральны сакратар») і дзед Кім Ір Сен («Вечны прэзідэнт»). Сваякі прэзідэнта — «дынастыя Кімаў» — займаюць астатнія ключавыя пасады.
Заканадаўчы орган — Вярхоўны Народны Сход (ВНС), што складаецца з 687 членаў, якія выбіраюцца кожныя 5 гадоў на безальтэрнатыўнай аснове. Нягледзячы на даволі шырокія паўнамоцтвы і актыўную заканатворчую працу, выпадкі, калі б ВНС крытыкаваў або змяняў дасланыя ім з вышыняў законы, невядомыя. Выканаўчая ўлада фармальна належыць прэм’ер-міністру, двум віцэ-прэм’ерам, 31 міністру і яшчэ некалькім важным чыноўнікам (напрыклад, прэзідэнту Акадэміі навук).
Паводле ацэнак ААН, «сур’ёзнасць, маштабы і характар парушэнняў правоў чалавека ў КНДР не маюць якіх-небудзь аналагаў у сучасным свеце». Улады рэспублікі называюць усе гэтыя даклады і ацэнкі паклёпніцкімі і лічаць часткай міжнароднай змовы, што мае на мэце падарваць магутнасць КНДР. Зрэшты, наяўнасць праблем у сацыяльна-побытавай сферы Пхеньян не адмаўляе (хаця і гэтыя праблемы вельмі хутка будуць вырашаны!).
Знешняя палітыка
У 1950-я — 1960-я гады Паўночная Карэя была актыўным удзельнікам сацыялістычнага блока, адным з заснавальнікаў Руху недалучэння. Пачынаючы з 1990-х, КНДР праводзіць палітыку самаізаляцыі, маючы паўнавартыя адносіны толькі з іншымі камуністычнымі ўрадамі, якіх на планеце ўсё меней (В’етнам, Лаос). У той жа час крызісныя з’явы ў эканоміцы, неабходнасць атрымання гуманітарнай дапамогі падштурхнулі ўрад КНДР да наладжвання ўзаемаадносін з развітымі краінамі. Большасць замежных амбасадаў у КНДР знаходзяцца не ў Пхеньяне, а ў Пекіне. Станам на 2015 КНДР мае дыпламатычныя адносіны з 166 краінамі і амбасады ў 47. Некаторыя краіны ўвогуле не прызнаюць паўночнакарэйскай дзяржаўнасці — ЗША, Аргенціна, Францыя, Эстонія, у першую чаргу, у сувязі са станам правоў чалавека ў КНДР. Адносіны з суседзямі, Паўднёвай Карэяй і Японіяй, і гэтак не вельмі бліскучыя, былі пагоршаны пасля выбуху паўднёвакарэйскага Боінга над Андаманскім морам у 1987 і выкрадання па меншай меры 13 японскіх грамадзян у 1970-х — 1980-х. У 2010-я асноўны нерв знешняй палітыкі звязаны з ракетнымі ядзернымі выпрабаваннямі, якімі захапляецца ўрад Кім Чэн Ына.
Адміністрацыйны падзел
Сучаснае адміністрацыйнае дзяленне з некаторымі зменамі захавалася з канца XIX ст., апошніх гадоў дынастыі Часон. Адміністрацыйныя адзінкі дзеляцца на гарады прамога падпарадкавання (чыкхальсі), правінцыі (то), гарады (сі), паветы (кун), акругі (куёк), падраёны (тон). Паветы, у сваю чаргу, дзеляцца на павятовыя гарады (ып), вёскі (ры), працоўныя раёны (раданджягу).
З 2004 году ў Паўночнай Карэі існуюць два гарады цэнтральнага падпарадкавання (Пхеньян і Расон), тры спецыяльныя рэгіёны (прамысловы рэгіён Кэсон, турыстычны рэгіён Кымгансан, спецыяльны адміністрацыйны рэгіён Сіныйджу) і дзевяць правінцый (Чагандо, Хамгён-Пукто, Хамгён-Намдо, Хванхэ-Пукто, Хванхэ-Намдо, Канвандо, Пхёнан-Пукто, Пхёнан-Намдо, Янгандо).
Насельніцтва
З насельніцтвам у 25,4 млн чалавек КНДР удвая меншая за Рэспубліку Карэю. У аб’яднанай Карэі пражывала б каля 72 млн чалавек. За першыя два дзесяцігоддзі ХХІ стагоддзя насельніцтва вырасла толькі на 2,5 млн, а ў 1990-х на дынаміку адмоўна паўплываў вялікі голад 1995—1997. У ХХІ стагоддзі паўночныя карэйцы працягваюць адчуваць недахоп харчавання, і калі голад быў у цэлым пераможаны, то недахоп бялкоў і тлушчаў застаецца вялікай праблемай.
У канцы 2010-х насельніцтва паступова расце, прырост складае каля 5 чалавек на 1000 (нараджальнасць каля 14, смяротнасць — 9). Сумарны каэфіцыент нараджальнасці даволі высокі (1,98). Да станоўчага боку дэмаграфічнага партрэта паўночнага карэйца адносяцца вельмі рэдкія разводы; адмоўныя бакі — вельмі познае ўступленне ў шлюб праз працяглую вайсковую службу, доўгія гадзіны знясільваючай палітпрацы, абмежаванасць жыллёвай плошчы — дзве траціны насельніцтва жывуць у двухпакаёвых кватэрах сем’ямі ў некалькі пакаленняў. Сярэдняя працягласць жыцця складае 71 год і гэта даволі някепскі паказчык для краіны з нізкімі прыбыткамі. Да таго ж смяротнасць паводле прычын блізкая да развітых краін: сардэчна-сасудзістыя захворванні і анкалогія. Сярэдні ўзрост — 34 гады, доля дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў складае 20 %.
Эміграцыя мае мінімальныя маштабы і носіць пераважна эканамічны, а не палітычны характар: асноўная маса сучасных эмігрантаў — малаадукаваныя жанчыны з памежных з Кітаем вёсак, што з’язджаюць на заробкі ў Кітай.
Амаль усё насельніцтва — карэйцы, маюцца нязначныя кітайская і японская меншасці. Дзяржаўная мова карэйская. Карэйская мова ў розных частках паўвострава мае свае дыялекты. Літаратурная норма («культурная мова») КНДР распрацавана на аснове пхеньянскага дыялекту, паўднёвакарэйская «стандартная мова» на базе сеульскага дыялекту лічыцца вульгарнай праз вялікую колькасць запазычанняў з кітайскай і англійскай.
Як сапраўдная камуністычная дзяржава КНДР вызнае атэізм на дзяржаўным узроўні, рэлігійнасць не ўхваляецца, некаторыя канфесіі пераследуюцца. Вернікі (а такія, безумоўна, ёсць) пераважна анімісты, будысты і прыхільнікі канфуцыянства, хрысціяне. Каля 2,8 млн чал. складае лік прыхільнікаў нацыянальнай сінкрэтычнай амаль што афіцыйнай рэлігіі чхандагё (рэлігія нябеснага шляху).
Сярэдняя шчыльнасць — 198 чал./км², у тры з паловай большая чым у сярэднім па планеце і ў два з паловай меншая, чым у паўднёвага суседа. Найбольш густа заселены заходнія раўніны і ўзбярэжжа (да 300—400 чал/км²), на ўсходнім узбярэжжы дзве плямы павышанай гушчыні — Хамхын і Вансан з іх ваколіцамі; найменш шчыльна заселены горныя раёны, асабліва на мяжы з Кітаем. У гарадах пражывае 62 % насельніцтва (2018). Найбуйнейшыя гарады: Пхеньян (3 млн чал), Хамхын (утварае агламерацыю з Хэнамам агульнай колькасцю каля 770 тыс. жыхароў), Чханджын, Нампхо, Хэджу, Сіныйджу, Вансан.
Эканоміка
Пасля раздзялення паўвострава ключавыя прамысловыя прадпрыемствы засталіся ў Паўночнай Карэі. Гэта не перашкодзіла КНДР ушчэнт прайграць паўднёваму суперніку эканамічнае спаборніцтва: у 1980-х Рэспубліка Карэя абышла КНДР па агульным аб’ёме ВУП, у 2018 ВУП на душу насельніцтва ў Паўночнай Карэі складае 1800 $, у Паўднёвай — 41 500 $.
Народная гаспадарка, што будавалася пры дапамозе СССР і Кітая, напачатку паспяховая, з 1970-х трапіла ў перыяд стагнацыі, які працягваецца па сёння. Не апошнюю ролю мае тое, што эканоміка краіны будавалася як аўтаркія. Канчаткова паўночнакарэйскую гаспадарку дабілі распад сацыялістычнага блока і прыродныя катастрофы — усё гэта разам прыйшлося на 1990-я. Краіна сутыкнулася з праблемай голаду, што ў 1994—1998 забраў жыцці паводле розных падлікаў ад 240 000 да 420 000 чалавек. У ХХІ ст. прывід голаду аддаліўся, аднак міса рысу застаецца для большасці карэйцаў раскошай. Асноўны прадукт харчавання — кукуруза. Паводле даследавання, праведзенага ФАО і Сусветнай харчовай праграмай ААН у красавіку 2019 года, каля 10 млн жыхароў КНДР пакутавалі ад недахопу харчавання.
У эканоміцы КНДР дагэтуль назіраецца перакос у бок цяжкай (асабліва ваеннай) прамысловасці. Эканоміка планавага тыпу з дзяржаўнай формай уласнасці, сельская гаспадарка калектыўная. Дзяржава не бярэ са сваіх грамадзян падаткаў, адукацыя і медыцына бясплатныя. У 1950-х — 1980-х ажыццяўляліся пяцігадовыя планы паводле савецкага ўзору, у 1986 быў прыняты сямігадовы план, у 1993 прызнаны беспаспяховым. З таго часу ўрад не публікуе ніякіх планаў. У 1998, 2002 былі зроблены спробы рэформаў — фармальна легалізавана прыватнае прадпрымальніцтва, якое, аднак, дагэтуль магчыма на самым нізкім узроўні. У ХХІ стагоддзі даследчыкі краіны адзначаюць фарміраванне вялікага ценявога прыватнага сектару гаспадаркі (у значнай ступені за кошт кантрабанды з Кітая), на што ўлады «заплюшчваюць вочы». У 2010-х даволі паспяхова ствараецца сістэма свабодных эканамічных зон (СЭЗ), што мае на мэце прыцягненне інвестыцый і тэхналогій. Усяго іх 14, але асноўных дзве: Разон на мяжы з Кітаем і Расіяй, а таксама Прамысловы рэгіён Кэсон на мяжы з Паўднёвай Карэяй. У апошнім у 2014 працавала 52 000 паўночнакарэйскіх рабочых і было створана прадукцыі на $ 2,3 млрд.
Прамысловасць. Гэтая галіна складае 47 % ВУП (2017), у ёй занята каля 30 % працаздольнага насельніцтва. У здабыўной прамысловасці ключавымі галінамі з’яўляюцца вугальная і здабыча жалезных руд, а таксама руд каляровых металаў. Перспектыўнымі на нафту лічацца шэльф Японскага мора і раён на поўдзень ад Пхеньяна. Цікава адзначыць, што карэйская нафтавая выведка карыстаецца старым румынскім свідравальным абсталяваннем. Здабыўная прамысловасць — адзіная галіна гаспадаркі, у якой КНДР пераўзыходзіць Рэспубліку Карэю.
Энергетычная інфраструктура Паўночнай Карэі састарэла і знаходзіцца ў дрэнным стане. У электраэнергетыцы палову вытворчасці даюць вугальныя ЦЭС, палова прыходзіцца на ГЭС. Аўтазавод «Сыній» (Перамога) у Такчоне выпускае грузавікі. Развітая чорная (Чханджын) і каляровая металургія. Маюцца прадпрыемствы хімічнай (Вонсан) і лясной прамысловасці. Сёння важную ролю ў атрыманні замежнай валюты грае тэкстыльная галіна: чвэрць карэйскага экспарту — адзенне.
Вельмі высокая доля ў структуры ВУП сельскай гаспадаркі — 22,5 %, пры гэтым краіна адчувае пастаянны недахоп прадуктаў харчавання. Дасягнуўшы неблагога ўзроўню да пачатку 1980-х, пачынаючы з 1990-х сельская гаспадарка хранічна пакутуе на дэфіцыт угнаенняў, расце знос тэхнікі. Вырошчваюцца кукуруза, рыс, соя, бульба, цукровыя буракі, тытунь; разбіты плантацыі жэньшэню. Важная роля рыбалоўства і аквакультуры (яшчэ адна чвэрць экспарту — морапрадукты).
Турызм трымаецца на двух кітах: арганізаваных экскурсіях у «самую закрытую краіну свету» і гарналыжным адпачынку (на курортах кшталту Масінёна). У ХХІ наведвальнасць КНДР значна ўзрасла, урад паставіў задачу давесці колькасць замежных турыстаў у краіну да 1 млн чалавек.
Асноўны гандлёвы партнёр — Кітай, на які прыходзіцца 84 % знешняга гандлю, на другім месцы — Індыя.
Ла-Каса
Ла-Касса (La Cassa) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П'емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 1600 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 145 чал./км². Займае плошчу 12 км². Паштовы індэкс — 10040. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Lorenzo.
Дзіброва (Крынычанскі раён)
Дзіброва (Діброва) — вёска ў Крынычанскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Кісялі (Валожынскі раён)
Кісялі́ (, Кисели) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пяршайскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета (з 1927 года Маладзечанскага павета), гміны Гарадок.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Яршэвіцкага сельсавета.
Маруга
Назву Маруга маюць:
Мікалай Мікалаевіч Труш
Мікалай Мікалаевіч Труш (, вёска Мосткі, Драгічынскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2000, Статыстычны спектральны аналіз часовых шэрагаў), прафесар (2000).
Біяграфія
Скончыў БДУ (1972), дзе і працуе. Навуковыя працы па тэорыі імавернасці і матэматычнай статыстыцы. Распрацаваў метады пабудовы непараметрычных ацэнак мнагамерных стацыянарных выпадковых працэсаў і аднародных палёў, развіў семіінварыянтавы падыход да даследавання статыстычных уласцівасцяў гэтых ацэнак.
Вадаспад
Вадаспа́д — падзенне вады ў рацэ з аднаго або некалькіх уступаў. Характэрны адрыў воднага патоку ад рэчышча. Уступы ўзнікаюць y месцах, дзе рака перасякае сучляненне ўстойлівых і падатлівых да размыву горных парод. Сіла падаючай вады павольна разбурае ўступ, асабліва каля падэшвы, ён абрушваецца, і вадаспад пастаянна адступае ўверх па цячэнні.
Вадаспады перашкаджаюць суднаходству і сплаву лесу. Выкарыстоўваюцца для будаўніцтва ГЭС (напрыклад вадаспады Гуайра на рацэ Парана ў Паўднёвай Амерыцы). Штучныя вадаспады ствараюцца плацінамі і іншымі гідратэхнічнымі збудаваннямі.
Самы высокі вадаспад у свеце — Анхель на рацэ Чурун, вышынёй 1054 м, што знаходзіцца ў Паўднёвай Амерыцы (Венесуэла). Другі па велічыні — Тугела (411 м.).
Самы велічны — вадаспад Вікторыя на рацэ Замбезі (шырыня 1800 м, вышыня 120 м). Самы шырокі вадаспад — Кхон на рацэ Меконг — 10 км з улікам астравоў. Найбольшы каскад вадаспадаў на рацэ Тугела (933 м) y Афрыцы.
Байсана
Байсана (Boissano) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Савона.
Насельніцтва складае 2326 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 268 чал./км². Займае плошчу 9 км². Паштовы індэкс — 17054. Тэлефонны код — 0182.
Шлях Грузіі
Шлях Грузіі (საქართველოს გზა) — грузінская палітычная партыя, заснаваная ў 2006 годзе былым міністрам замежных спраў Саламэ Зурабішвілі, якая ўзначальвала яе аж да 2010 года.
Дзіброва (Сынэльныкаўскі раён)
Дзіброва (Діброва) — вёска ў Сынэльныкаўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
NGC 5404
NGC 5404 — патройная зорка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Грузіна-іракскія адносіны
Грузіна-іракскія адносіны — двухбаковыя адносіны паміж Грузіяй і Іракам. У Тбілісі дзейнічае іракскае пасольства, аднак у Грузіі ўласнага пасольства ў Багдадзе няма.
Супрацоўніцтва і ўзаемадзеянне
У 2013 паміж Грузіяй і Іракам быў адкрыты паветраны маршрут, і, як паведамляецца, Iraqi Airways на тыдзень здзяйсняюць два рэйсы ў Тбілісі. У тым жа годзе пасол Ірака ў Тбілісі сустрэўся з міністрам замежных спраў Грузіі, дзе яны абмеркавалі пытанні пашырэння супрацоўніцтва і сувязяў паміж дзвюма краінамі. Міністр замежных спраў Грузіі пажадаў Іраку хутчэйшага аднаўлення стабільнасці.
Роля Грузіі ў Іракскай вайне
У жніўні 2003 года Грузія далучылася да вайны ў Іраку у рамках кааліцыі пад пачаткам Злучаных Штатаў. Да 2008 года ў зоне баявых дзеянняў налічвалася 2300 грузінскіх вайскоўцаў. Тым самым грузінскія сілы сталі трэцім найбуйнейшым вайсковым кантынгентам у краіне. Акрамя таго, Тбілісі дала батальён колькасцю прыкладна 550 чалавек для ўдзелу ў міратворчай місіі ААН. У жніўні 2008 года, падчас канфлікту з Расіяй і Паўднёвай Асеціяй, усе грузінскія вайскоўцы былі адкліканы з Ірака. ВПС ЗША забяспечылі матэрыяльна-тэхнічную падтрымку для вываду войск. 10-11 жніўня 2008 года 16 самалётаў C-17 «Globemaster» адправілі ў Грузію каля 2 тыс. грузінскіх салдат і забяспечылі іх харчаваннем, што выклікала пратэст з боку Масквы. Службовыя асобы ЗША адказалі, што дапамога па перадыслакацыі Грузінскі войскаў з’яўляецца часткай папярэдняга пагаднення аб транспартам забеспячэнні ў выпадкі надзвычайнай сітуацыі, і што Расія была праінфармавана аб рэйсах загадзя.
У Іраку загінулі 3 грузінскія вайскоўцы. Яшчэ 19 атрымалі раненні рознай цяжкасці. Акрамя таго, адзін з грузінскіх вайскоўцаў загінуў у аўтакатастрофе, а адзін пакончыў з сабой.
Лацыа
Лацыа (Lazio, Lazzio, Latium) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Сталіца — горад Рым.
Геаграфія
54% тэрыторыі - узгорыстая мясцовасць, 26,1% - горы (Апеніны), 19,9% - раўніны. Клімат мяккі, сярэдняя тэмпература студзеня +9-10 °C, ліпеня 24-25 °C.
Самая буйная рака - Тыбр. Выхад да Тырэнскага мора.
Тэрыторыяй Лацыа акружана дзяржава Ватыкан.
Гісторыя
Рэгіён Лацыа знаходзіцца на месцы старажытнага Лацыя і атрымаў назву ад яго. Доўгі час Лацыа ўваходзіў у склад і быў цэнтрам Папскай вобласці.
Эканоміка
Каля 73 % працаўладкаваных насельніцтва працуе ў сферы абслугоўвання. Развіта сельская гаспадарка (вінаград, аліўкі і інш.) Прамысловасць у асноўным засяроджана на поўдзень ад Рыма. Рым з'яўляецца сусветна вядомым турыстычным цэнтрам. ВУП Лацыа складае 10,9 %. Гэта прыкладна 160.517,5 млн еўра. ВУП на душу насельніцтва — 29.739,0 еўра.
Максім Паўлавіч Сончык
Максім Сончык (нар. ) — беларускі гандбаліст. Майстар спорту Беларусі. Разыгрывальнік магілёўскага «Машэкі» і нацыянальнай зборнай Беларусі.
Кар’ера
Выхаванец слонімскай ДЮСШ-1.
Улетку 2018 года пакінуў мінскі СКА па заканчэнні кантракта і папоўніў склад магілёўскага «Машэкі».
Оскар (кінапрэмія, 2023)
95-я цырымонія стала другой запар, якая праходзіць не ў лютым, а ў сакавіку. Некаторыя кінематаграфісты крытыкуюць традыцыю, якая складваецца такім чынам: на іх думку, узнагародны сезон аказваецца занадта расцягнуты.
Рэч (горад)
Рэч (Recz, Reetz), у мінулым таксама Рэчыца (Rzeczyca) — горад на паўночным захадзе Польшчы. Размешчаны за 490 км на паўночны захад ад Варшавы, за 70 км на ўсход ад Шчэціна. Уваходзіць у склад Хашчэнскага павета Заходнепаморскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Рэч. Займае плошчу 12,4 км². Насельніцтва 3 тыс. чалавек.
Спіс аб’ектаў PGC (1894001—1895000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1894001—1895000)
Панявежыскі раён
Панявежы́скі раён (Panevėžio rajono savivaldybė) — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай Літве, знаходзіцца ў складзе Панявежыскага павета. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёна Аўкштота.
Паселішчы
У раёне знаходзяцца наступныя паселішчы: