cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
Першы ліст датуецца 1573, а апошні — 1574. Лісты напісаны на старабеларускай мове з выкарыстаннем прыказак і прымавак, народных сродкаў гумару і сатыры. Лісты Ф. Кміты-Чарнобыльскага адрозніваюцца тэматычнай разнастайнасцю, багаццем сюжэтаў і шматстайнасцю матываў. Аўтар імкнуўся прадставіць і асвятліць з дастатковай глыбінёй ключавыя падзеі свайго часу. Тэматыка лістоў — службовыя данясенні пра ваенна-палітычную сітуацыю на ўсходніх межах краіны. Раскрываецца становішча ў Маскоўскай дзяржаве, планы Івана IV, руска-татарскія зносіны і інш.
Эпісталярная спадчына Ф. Кміты-Чарнобыльскага належыць да сінкрэтычных помнікаў пісьменства; у іх спалучаюцца эпічны і публіцыстычны пачаткі, літаратурна-мастацкі і гістарычны дыскурсы. У публіцыстычных устаўках Ф. Кміта-Чарнобыльскі, побач з разнастайнымі самаацэнкамі і апраўданнямі, уздымаў грамадска-палітычныя праблемы, прапаноўваў напрамкі змен ваенна-абарончай дактрыны ВКЛ.
Авасі
Авасі (25.12.1895 — 22.02.1978), сапраўднае імя Маркасян Арменак Парсамавіч — армянскі ашуг. Адзін з апошніх прадстаўнікоў класічнага гусанскага мастацтва, з’яўляўся аўтарам многіх песень, папулярных у народзе. Народны артыст Армянскай ССР.
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
У творах Ф. Кміты-Чарнобыльскага дамінавала ваенна-мілітарная тэматыка. Пісьменнік шырока распавядаў пра ваенныя злучэнні Маскоўскага княства: іх склад паводле нацыянальнасці, рэгіёны фарміравання, тыпы ваенных аддзелаў, іх перадыслакацыі і перамяшчэнні, колькасць, віды ўзбраенняў.
Авасі
Біяграфія
Нарадзіўся Арменак Маркасян у 1896 годзе ў беднай сялянскай сям’і ў сяле Аязма Цалкскага раёна Грузіі. З ранняга веку быў цалкам пазбыты зроку. Пасля таго як бацька заўважыў, што ў юнага Арменака есці вакальныя здольнасці, ён адправіў яго на навуку ў суседняе сяло, дзе той навучыўся гульні на сазе.
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
Аўтар спыняўся на падзеях мабілізацыі і ваенных прыгатаваннях ва ўсходняй дзяржаве. У лісце за 30 чэрвеня 1574 паведамляў пра прымусовы набор у маскоўскае войска людзей з заваяваных смаленскіх абшараў. Акрэслівліся ваенна-стратэгічныя задачы збройных фарміраванняў. Характарызуючы маскоўскую ваенную групоўку, сканцэнтраваную каля Смаленска, ён зазначаў, што яна мае намер пачаць наступ на перакопскіх і чэраміскіх татараў, корпус якіх рухаўся на Смаленск і Полацк. Аўтар паведамляў пра задуму маскоўскага князя авалодаць Астраханню, а ў лісце да Паноў-Рады апісваў планы маскоўскіх ваяводаў ажыццявіць ваенны паход на шведскія землі. Пры гэтым ён не выключаў, што вораг можа павярнуць на беларускія тэрыторыі. У лісце за 2 сакавіка акцэнт зроблены на з’яўленні ваенных аддзелаў у Смаленску: «люду, де, военного немало до Смоленска прибыло». У лісце ад 1 чэрвеня 1574 ахарактарызавана размяшчэнне аб’яднаных ваенных фарміраванняў — татараў і маскоўцаў, іх гатоўнасць да баявых дзеянняў ва ўрочышчы Авечыя Лужкі і ў вярхоўях Акі. У лісце да М. Радзівіла за 16 чэрвеня 1574 года Ф. Кміта-Чарнобыльскі падаў, на падставе данясенняў агентаў, дэталёвае апісанне ваеннай перадыслакацыі ў раён Серпухава і ўзбярэжжа Акі.
Авасі
Біяграфія
Пачынальна з 12 гадоў пачынае падарожнічаць з мясцовымі ашугамі па селах раёна. Праз некаторы час бацька Арменака, клапоцячыся пра далейшую музычную адукацыю сына, скіроўвае апошняга да вядомага ашуга суседняга сяла Тыфілі (Яго Манукян). Праз два гады Арменак Маркасян вяртаецца ў сваё радавое сяло ўжо вядомым ашугам пад імем Авасі («авас» — «жаданне», «настрой», «каханне»)
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
Важная асаблівасць лістоў — імкненне акрэсліць у іх колькасныя параметры войскаў, склад паводле месцаў фарміравання. Ф. Кміта-Чарнобыльскі, як правіла, фіксаваў тэрытарыяльныя набыткі маскоўскіх князёў. Часцей за ўсё паведамляў пра заваяванне новых земляў у форме сціслых даведак. Так, пра здабыццё Казані маскоўскім князем сказана: «Казань одержал». Пісьменнік распавядаў пра паводзіны маскоўскіх заваёўнікаў на акупаваных тэрыторыях. Ён яскрава апісаў сітуацыю ў заваяваным маскоўскім войскам Смаленска: паведаміў пра прыбыццё ў горад вялікай колькасці варожых сіл, якія з дапамогай узбороеных прыставаў пачалі зганяць у горад людзей з наваколляў, з мэтай прымусіць іх адбудоўваць астрог — адзін з галоўных элементаў абарончай сістэмы горада.
Авасі
Біяграфія
У 1929 годзе Авасі перасяляецца ў горад Ахалкалакі на вуліцу Клары Цэткін, дзе знаёміцца з вядомымі музыкантамі: скрыпачом Ашы Грыгаранам і дудукістам Арутам Даўцянам якія згулялі важную ролю ў яго жыцці. Менавіта тут у Ахалкалакі Авасі канчаткова сфармаваўся як музыкант, яго імя пашырылася па ўсёй акрузе, з боку людзей яго атачала павагу і каханне. Песні Авасі спявалі ўсюды, яго выкананні транслявалі мясцовыя радыёстанцыі. Упершыню, творы Авасі былі апублікаваны ў раённай газеце Ахалкалакі, потым і ў рэспубліканскай газеце «Савецкая Грузія». Песні Авасі славяць хараство прыроды, жанчын, руплівую працу працоўнага чалавека, так да прыкладу пра гэта ён спявае ў песні «Джавахкцы, джанід мернем».
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
Ф. Кміта-Чарнобыльскі асвятляў не толькі варожыя фарміраванні, але і становішча войскаў ВКЛ. Ён распавядаў пра Аршанскі гарнізон («почат»), які складаўся з 50 казакаў, акцэнтуючы ўвагу на цяжкасці з іх фінансавым утрыманнем. Пісьменнік раскрываў ваенныя сутыкненні, якія адбываліся ў тагачаснай Усходняй Еўропе, на мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскім княствам. Аўтар зафіксаваў падзеі ўварвання шведскіх войскаў на маскоўскія землі. Ён адзначыў разгубленасць Івана IV, яго няздольнасць аказаць адэкватнае супраціўленне захопніку.
Авасі
Біяграфія
У 1944 годзе ў жыцці Авасі настае новы этап, ён перабіраецца ў Ерэван, чаму прысвячае песню «Паедзем у Ерэван» («Гнанк Ерэван»). Пасля пераезду ён адразу пачынае даваць канцэрты ў розных рэгіёнах і селах Арменіі. Шэраг яго твораў («Песні напісаныя нотамі» (1947), «Духмянасць» (1950), «Мая ліра» (1961) і г.д) друкуецца друкаваных выданнях. У 1961 годзе ў Ерэване была выдадзеная складанка яго песень пад назвай «Мазміры», у які ўвайшлі такія вядомыя песні, як «Песня свету», «Прыгожыя горы Арменіі», «Калгасны чабан», «Не сыходзь дарма» і шэраг іншых не менш за вядомыя творы.
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
На старонках лістоў Ф. Кміта-Чарнобыльскі звяртаўся да палітычнай тэматыкі. Увага аддадзена соймавым справам і зменам палітычнага кіраўніцтва. Шмат месца адведзена палітычным інтрыгам у суседнім Маскоўскім княстве. Пісьменнік гаворыць пра кадравыя рашэнні і змены ў кіраванні Ноўгарадам Вялікім, куды намеснікам быў накіраваны сын маскоўскага князя: «А сына, де, старшого князя великий посадил на царстве на Новегороде Великом».
Авасі
Біяграфія
Былі вядомыя шэраг яго твораў такія як «Складанка песень», «Гуан Авасі», «Паўночнае сонца», «Маладая Арменія», «Савецкая падлога стагоддзя», «Радзіма» і г.д. Дзейнасць Авасі па вартасці ацанілі многія даследчыкі яго творчасці, за яго заслугі ў музычнай вобласці яму было прысвоена званне Народнага артыста Армянскай ССР.
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
Ф. Кміта-Чарнобыльскі ў лісце за 5 жніўня 1574, адрасаваным А. Валовічу, звярнуўся да падзей раптоўнага ад’езду з ВКЛ вялікага князя Генрыха Валуа. Пісьменнік выказаў сваё стаўленне да ганебнага ўчынка манарха, ахарактарызаваў яго як найвялікшую абразу гонару шляхты ВКЛ, зазначыўшы, што падобнага факту, калі манарх пакідаў сваіх падданых, гісторыя яшчэ не ведала. Аўтар таксама распавёў пра рэакцыю на ўчынак манарха ў Маскоўскім княстве, якая выявілася ў забурэннях на мяжы і вялікім «шмеру» сярод маскоўскіх палітычных колаў.
Авасі
Біяграфія
Пражыўшы рэштку жыцця ў Ерэване, Авасі памёр 22 лютага 1978 года.
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
У мастацкай форме, яскрава перадаў Ф. Кміта-Чарнобыльскі атмасферу палітычнага крызісу ў Вялікім Княстве Літоўскім у перыяд безгаспадарання, які ўзнік пасля ад’езду Генрыха Валуа. У лісце за 5 жніўня 1574, адрасаваным А. Валовічу, ён падкрэсліваў, што ў перыяд пасля ад’езду манарха ўсё ў краіне пайшло наперакасяк: пачаўся бедлам, парушыліся грамадкая мараль і традыцыі, зніклі справядлівасць, сумленнасць, ахвярнасць, цнатлівасць, а замест іх запанавалі — бяспраўе, эгаізм, зласлівасць, скнарасць. Краіна апынулася ў тупіку, на мяжы развалу і поўнага заняпаду. У іншым лісце за 18 жніўня 1574 Ф. Кміта-Чарнобыльскі падаў больш стрыманае вытлумачэнне ад’езду Генрыха Валуа, выказваючы спадзяванне на яго хуткае вяртанне ў Княства пасля пахавання брата.
Авасі
Творчасць
За ўсё сваё жыццё музыкантам былі напісаны каля 2000 песень, 1500 чатырохрадкоўяў і склаў больш 130 мелодый. Яму прыналежаць сатырычныя песні і любоўныя вершы. Шэраг песень яго было прысвечана часу ў якім ён жыл, арміі, Айчыннай вайне і Джавахку з якога ён адбываўся
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Апісанне
Асвятляючы ўнутрыпалітычныя падзеі, аўтар засяроджваецца на шляхецкіх з’ездах. У лісце, адрасаваным віцебскаму ваяводу Станіславу Пацу, паведамляецца пра з’езд у Моркаве, дзе былі зацверджаныя земскія пастановы для ўнясення паправак у Статут.
У творах Ф. Кміты-Чарнобыльскага адлюстраваныя тагачасныя міжнародныя дачыненні. Пісьменнік раскрыў характар і шматлікія аспекты дыпламатычных стасункаў у Еўропе, перадусім Цэнтральнай і Усходняй, у другой палове XVII ст. Ён асвятляў візіты паслоў і ганцоў Вялікага Княства Літоўскага ў Маскву. У трох лістах за жнівень-верасень 1574 раскрываюцца асаблівасці пасольскай місіі Завадскага і Мацвея Пратасовіча ў Маскоўскае княства.
На другім месцы ў творах знаходзілася асвятленне дыпламатычных інтрыг Масквы. У лісце за 13 сакавіка 1574 пісьменнік адлюстраваў падзеі перамоў паміж маскоўскім князем, з аднаго боку, і пасламі Казанскага і Астраханскага царства — з другога. Аўтар праліў святло на змест таемных дамоў маскоўскага цара з нагайцамі, якім ён паабяцаў спрыяць у вайне з ВКЛ. У допісах адлюстраваныя перамовы Маскоўскага княства з Швецыяй. Таксама акцэнтавна ўвага на дачыненнях Масквы з татарамі.
Асаблівы акцэнт зроблены на асвятленне візітаў паслоў маскоўскага цара да манарха Вялікага Княства Літоўскага. Пісьменнік раскрыў шматлікія аспекты пасольскай місіі на чале з Фёдарам Елчанінавым. У лісце да С. Баторыя, за 27 ліпеня 1580, Ф. Кміта-Чарнобыльскі часткова закрануў дыпламатычную тэму, апавядаючы пра чаканне маскоўскіх паслоў у Оршы.
Ф. Кміта-Чарнобыльскі падаваў звесткі пра пасольствы іншых краін, якія перасякалі землі ВКЛ. У лісце да М. Радзівіла за 16 чэрвеня 1574 ён распавёў пра шлях малдаўскага пасла які, якія вяртаўся з Масквы на радзіму. У лісце да Паноў-Рады за 18 жніўня 1574 асвятляецца вяртанне з Масквы праз усходнія рубяжы ВКЛ другога малдаўскага пасла — Івана Лагафета.
На старонках лістоў адлюстраваныя падзеі некалькіх важных пасольскіх візітаў. У цэнтры ўвагі Ф. Кміты-Чарнобыльскага — міждзяржаўныя дачыненні паміж Вялікім Княствам Літоўскім, Маскоўскім княствам, Швецыяй, Польшчай, Францыяй, Астраханскім і Казанскім царствамі, Крымскім ханствам, Ватыканам. Апісанні пасольстваў шматпланавыя. Пісьменнік надае вялікае значэнне колькасным параметрам, дакладна інфармуе пра склад вялікіх пасольстваў і дыпламатычных місій, абавязкова называе кіраўнікоў. Як правіла, пісьменнік паведамляў пра дасягненне пасламі або ганцамі апошняй кропкі візіту.
Шмат увагі ў лістах аддаецца раскрыццю прыгодаў і здарэнняу, якія адбываліся з пасламі ў дарозе. У лісце за 1 сакавіка 1574 аўтар асвятляе канфлікт у Смаленску паміж пасламі маскоўскага цара і месцічамі, які скончыўся раненнямі і забойствамі. У лісце за 1 чэрвеня 1574 ён паведамляў пра незразумелую затрымку маскоўскіх паслоў у Смаленску, якія вярталіся дамоў.
Абавязковы кампанент сюжэтаў пра пасольскія місіі — раскрыццё асаблівасцей афіцыйных прыёмаў і перамоў, развітанняў. У лісце да Паноў-Рады за 18 жніўня 1574 аўтар сцісла распавёў пра прыём у Маскве пасланцаў ВКЛ. Аб асаблівасцях перамоў ён пісаў у лісце за 28 жніўня 1574. У лісце за 10 верасня 1574 аўтар толькі прыгадаў факт перамоў паслоў ВКЛ з маскоўскім князем.
Лісты Ф. Кміты-Чарнобыльскага, насычаная дэталямі і разнастайнымі падрабязнасцямі. Але ў сукупнасці апісанні пасольстваў уключаюць восем асноўных частак: раскрыццё намераў і планаў манархаў накіраваць дыпламатычную місію ў іншую краіну; пералік складу пасольстваў, «почата», купцоў і іншых удзельнікаў місіі; акрэсленне паўнамоцтваў кіраўнікоў; апісанне храналогій перамяшчэння і маршрутаў, перыпетыяў і складанасцей паслоў у дарозе; асвятленне асноўных пытанняў, якія абмяркоўваліся падчас дыскусій, раскрыццё характару аргументаў, якія выказваліся кожным з бакоў, узаемных прэтэнзій і ўльтыматумаў; падсумаванне візітаў, фармуляванне асноўных вынікаў дыпламатычных місій, дасягнутыя пагадненні.
Асвятляючы міжнародныя дачыненні, аўтар паведамляў пра сувязі на рэгіянальным узроўні, згадваў частыя кантакты паміж кіраўнікамі гарадоў, што знаходзіліся на мяжы суседніх краін. У прыватнасці, ён піша пра частыя візіты ў Оршу прадстаўнікоў смаленскага ваяводы, з мэтай урэгулявання памежных канфліктаў.
У творах Ф. Кміты-Чарнобыльскага знайшлі адлюстраванне гандлёвыя дачыненні паміж ВКЛ і Маскоўскім княствам. У лісце за 17 сакавіка 1574 аўтар падаў сюжэт пра карону для маскоўскага князя, вырабленую ў Швецыі за неверагодна высокі кошт.
На старонках лістоў Ф. Кміты-Чарнобыльскага прысутнічала ўрбаністычная тэматыка. Пісьменнік падаў, перадусім, каларытныя апісанні Аршанскага замка, стан яго абарончых збудаванняў. Ён указаў на поўную занядбанасць фартэцыі: непадрыхтаванасць да баявых дзеянняў гармат, адсутнасць неабходных, на выпадак аблогі, запасаў правізіі. У іншым месцы адзначана катастрафічнае становішча каралеўскага палаца, які без належнага дагляду амаль згніў. Пісьменнік, магчыма, згушчаў фарбы, гаворачы: у выпадку, калі вялікі князь наведаецца ў горад, то яму недзе будзе спыніцца і не будзе чым харчавацца, бо ў паграбах няма правіянту. У лісце да Паноў-Рады Ф. Кміта-Чарнобыльскі ахарактарызаваў сацыяльна-эканамічнае становішча Оршы, указаў на адсутнасць у горадзе службовых людзей, якія б паўсталі на абарону горада ў выпадку варожага нападу.
На старонках лістоў Ф. Кміты-Чарнобыльскага шмат персанажаў. Асаблівы прадмет увагі пісьменніка — маскоўскі манарх Іван IV. Аўтар паведамляў пра месцы яго знаходжання, пераезды, атачэнне. Пісьменнік падрабязна спыняецца на палітычных рашэннях і дзеяннях Івана IV, ваенных планах, загадах і распараджэннях, а таксама — унутраных перажываннях і эмоцыях маскоўскага манарха.
На старонках лістоў адлюстраваная дзейнасць тагачасных «шпегаў» — сакрэтных агентаў ВКЛ на Маскоўскіх землях. Сярод іх фігуруюць Іван Труба, Аляксей Надавец, Юрка Жалажковіц, Ламанік, Аксён Драновіч. Пісьменнік раскрыў механізмы сувязі паміж ім, як каардынатарам усходняй разведвальнай сеткі, і агентамі. Аўтар паведаміў, што кантакты ажыццяўляліся праз спецыяльных пасыльных, якія дастаўлялі інфармацыю вусна ці пісьмова. Ён раскрыў аператыўныя асаблівасці працы «шпегаў», характар задач, якія ставіліся перад імі: у першую чаргу здабыццё звестак аб ворагу — «певных и неомыльных». Акцэнт зроблены на матэрыяльным і фінансавым забеспячэнні іх дзейнасці. Раскрыта спецыфіка арганізацыі ваеннай разведкі сярод маскоўскіх аддзелаў, якую ажыццяўляў нейкі Ламанік.
Адна з рысаў творчага метаду Ф. Кміты-Чарнобыльскага — аўтабіяграфічнасць. Аўтар раскрываў прынцыпы ўласнай дзяржаўнай дзейнаоці. Ён зазначаў, што заўжды імкнуўся ўсё ўзгадняць, дакладна прадумваць і аналізаваць, не займаўся палітычнай і дыпламатычнай самадзейнасцю. Настойліва аспрэчваў абвінавачанні ў супрацоўніцтве на карысць маскоўскага князя, што прэтэндаваў на прастол Вялікага Княства Літоўскага пасля ад’езду Генрыха Валуа. У лісце да А. Валовіча за 1 чэрвеня 1574 аўтар раскрыў свае паводзіны, задумы і ўчынкі, якія скіроўваліся на клопат пра Айчыну. Ён распавёў пра свае заслугі перад Бацькаўшчынай, паскардзіўшыся, што іх ніхто належным чынам не ацаніў. Сярод сваіх слынных спраў ён назваў разгром войскаў Шуйскага і Сярэбранага, а таксама вызваленне-выкуп за ўласны кошт палонных.
Шмат разоў аўтар гаворыць пра ўласнае матэрыяльнае становішча. Амаль у кожным лісце скардзіцца на невыноснае жыццё, амаль ультыматыўна прапануе каму-небудзь іншаму пакаштаваць нялёгкага хлеба дзяржаўнага службоўца, акцэнтуе ўвагу на немагчымасць разлічыцца за паслугі ганцоў, выплаціць ганарар вайскоўцам, адрамантаваць гарадскія абарончыя збудаванні. Ф. Кміта-Чарнобыльскі ўказваў, што з-за дзяржаўных спраў ён не меў магчымасці ўпарадкаваць уласную гаспадарку, у выніку чаго Чарнобыльскі маёнтак раскрадзены і расцягнуты. Пісьменнік гаворыць пра свой адчай, апошнюю мяжу трывання, гатоўнасць скласці паўнамоцтвы старасты Оршы, усё кінуць. Аўтар нязменна просіць выплаціць яму ганарар за дзяржаўную службу, а ў лісце да Паноў-Рады акцэнуе ўвагу на немагчымасць утрымоўваць на службе нанятых казакаў.
Аўтабіяграфічнасць у мастацкай тканцы лістоў выявілася ў непасрэднай гаворцы пра сябе і ўласныя праблемы.
Бібліяграфія
Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага ўпершыню апублікаваны ў 1844, найбольш поўна з навуковымі каментарыямі — у 1975.
Якаў Якаўлевіч Кулдуркаеў
Якаў Якаўлевіч Кулдуркаеў (Яков Яковлевич Кулдуркаев; 22 кастрычніка 1894 — 28 ліпеня 1966) — савецкі эрзянскі паэт і пісьменнік. Аўтар паэмы «Эрьмезь».
Біяграфія
Якаў Кулдуркаеў нарадзіўся 22 кастрычніка 1894 года ў сяле Лабаскі (цяпер Ацяшаўскі раён Рэспублікі Мардовія) у сялянскай сям'і. У 1903—1906 гадах хадзіў у сельскую пачатковую школу. У 1912 годзе скончыў Саранскае рэальнае вучылішча. Адправіўся ў Сібір, дзе працаваў табельшчыкам на Амурскай чыгунцы. У 1915 годзе быў прызваны ў армію, ваяваў у час Першай сусветнай вайне, быў кантужаны. Пазней удзельнічаў у Грамадзянскай вайне у радах Чырвонай арміі. Пасля вяртання з фронту скончыў курсы рахункаводаў у Маскве, працаваў рахункаводам, бухгалтарам, рэвізорам.
У 1938 годзе быў рэпрэсаваны як «вораг народа». Адбываў зняволенне ў лагерах Комі АССР, Наўгародскай і Джамбульскай абласцей. Рэабілітаваны ў 1958 годзе.
Якаў Кулдуркаеў памёр 28 ліпеня 1966 года, пахаваны на радзіме, у сяле Лабаскі.
Творчасць
Паэт А. М. Мора так выказаўся пра творчасць Кулдуркаева :
Памяць
На радзіме паэта ў сяле Лабаскі ў гонар Кулдуркаева названа вуліца.
Канстытуцыйны блок (Балгарыя)
Канстытуцыйны блок (Конституционен блок) - палітычны саюз, які ажыццяўляў сваю дзейнасць у Балгарыі ў пачатку 1920-х гадоў. Быў сфарміраваны апазіцыйнымі палітычнымі аб'яднаннямі супраць кіруючай партыі Балгарскага земляробчага народнага саюза (скарочана - БЗНС).
Гісторыя
Палітычнае аб'яднанне было сфарміравана 6 ліпеня 1922 года і складалася з прадстаўнікоў Аб'яднанай народнай прагрэсіўнай партыі, Дэмакратычнай партыі і Радыкальнай дэмакратычнай партыі. Апроч гэтага Канстытуцыйны блок лічыўся саюзным партыі Народнага саюза. Аб'яднанне таксама неўзабаве пачало друкаваць уласную газету пад назвай «Слово».
Канстытуцыйны блок атрымаў 17 месцаў у парламенце Балгарыі па выніках красавіцкіх выбараў 1923 года  (тады ж ён быў прадстаўлены сумесным спісам з Балгарскай рабочай сацыял-дэмакратычнай партыяй (шырокіх сацыялістаў), ніводны з членаў якой не змог заваяваць дэпутацкае крэсла).
Неўзабаве пасля гэтага найбольш паважаныя лідары партыі былі арыштаваны і пазбаўлены свабоды па абвінавачванні ў адказнасці за паражэнне краіны ва Другой Балканскай вайне і Першай сусветнай вайне. Пасля абедзвюх войнаў каралеўства было пазбаўлена шэрагу тэрыторый, у тым ліку і стратэгічнага выхаду да Эгейскага мора (паводле Нёіскага дагавора), а таксама абавязвалася скараціць колькасць арміі да 20 000 чалавек. У выніку члены Канстытуцыйнага блока, якія засталіся на свабодзе, 9 чэрвеня 1923 года здзейснілі дзяржаўны пераварот, які зрынуў урад БЗНС. У жніўні таго ж года большасць лідараў аб'яднання ўступілі ў нядаўна сфарміраваную партыю «Дэмакратычны саюз», пасля чаго Канстытуцыйны блок быў распушчаны.
Мастарава
Ма́старава (Масторава) — мардоўскі паэтычны эпас, створаны ў 1994 г. Аляксандрам Шаронавым і іншымі на аснове народных песень.
У «Мастараве» сістэмна прадстаўлены касмаганічная міфалогія мардвы, нябесны і зямны пантэон, гераічная эпіка. У эпасе прадстаўлены старадаўнія песні і паданні, абрадавая паэзія, прыказкі і прымаўкі. Прадстаўлены язычніцкія багі і героі: Інешкіпаз (стваральнік свету), Ангэ (жонка Інешкіпаза, багіня прыгажосці), Ідэмеўсь (Д'ябал, антыпод Інешкіпаза), Пур'гінепаз (бог грома і дажджу), Мастарава (багіня зямлі), Кудадэй (заснавальнік мардоўскага народа), Нарчатка (макшанская княгіня, смелая ваяўніца), Саманька (дзяўчына, якая дапамагае Івану Грознаму скарыць Казань) і інш. Разам узятыя, яны ўтвараюць калектыўны вобраз народа.
У 18 паданнях «Мастаравы», якая складаецца з 5 частак, у паэтычных вобразах адлюстраваны матэрыяльная і духоўная культура народаў эрзя і мокша, іх грамадска-палітычная гісторыя, пачынаючы са старажытных часоў да сярэдзіны XVI стагоддзя, калі эрзянская і макшанская землі канчаткова ўвайшлі ў склад Маскоўскай дзяржавы.
Лангэ
Лангэ — прозвішча.
Звяно (ваенізаваная арганізацыя)
Звяно (Звено) - балгарская ваенная і палітычная арганізацыя, заснаваная ў 1927 годзе групай афіцэраў балгарскай арміі. Друкаванымі органамі Звяна былі часопіс «Звено» (1928—1934), газета «Изгрев» (1932—1934 і 1944—1949) і часопіс «Бразда» (1936—1942 і 1945—1948).
Члены Звяна не былі фашыстамі, але разам з тым выступалі за ўсталяванне этатысцкай і карпаратывісцкай эканомікі. Яны ж змагаліся супраць тэрору Унутранай македонскай рэвалюцыйнай арганізацыі (УМРА), македонскага вызваленчага руху. Звяно было таксама цесна звязана з так званай Ваеннай лігай, арганізацыяй, якая стаяла за дзяржаўным пераваротам 1923 года і адказнай за забойства прэм'ер-міністра Аляксандра Стамбалійскага.
У 1934 годзе афіцэры са Звяна, такія як палкоўнік Дамян Велчаў і палкоўнік Кіман Георгіеў, захапілі ўладу ў краіне і ўсталявалі аўтарытарны рэжым. Георгіеў стаў прэм'ер-міністрам. Яны распусцілі ўсе партыі і прафсаюзы і адкрыта атакавалі УМРА. Іх урад увёў карпаратывісцкую эканоміку, падобную да той, што існавала ў Італіі перыяду Беніта Мусаліні. Цар Барыс III, праціўнік Звяна, арганізаваў чарговы пераварот з дапамогай генерала Пенчы Злацева (манархіста па перакананнях і таксама члена Звяна), які стаў прэм'ер-міністрам у студзені 1935 года. У красавіку 1935 года яго змяніў Андрэй Тошаў, які таксама быў манархістам. Пасля ўдзелу ў балгарскім дзяржаўным перавароце 1934 года прыхільнікі Звяна заявілі пра свой намер неадкладна заключыць саюз з Францыяй і імкнуцца да аб'яднання Балгарыі ў складзе Югаславіі. Звяно таксама падтрымлівала анексію Югаславіяй Албаніі.
У 1943 годзе члены Звяна далучыліся да руху Супраціўлення і Айчыннага фронту. У верасні 1944 года Айчынны фронту здзейсніў пераварот, які суправаджаўся паўстаннем, узначаленым Балгарскай камуністычнай партыяй. Кіман Георгіеў стаў прэм'ер-міністрам, а Дамян Велчаў — міністрам абароны, і ім удалося падпісаць пагадненне аб спыненні агню з СССР.
У 1946 годзе Велчаў падаў у адстаўку ў знак пратэсту супраць дзеянняў камуністаў, у той час як Георгіева змяніў лідар камуністаў Георгій Дзімітраў, пасля чаго Балгарыя стала народнай рэспублікай. Георгіеў заставаўся ва ўрадзе да 1962 года, але Звяно перастала існаваць як аўтаномная арганізацыя ў 1949 годзе. Яна заставалася ў рамках Айчыннага фронту, але да таго моманту стала марыянетачнай арганізацыяй.
Дзмітрый Васільевіч Цыганкін
Дзмітрый Васільевіч Цыганкін (Дмитрий Васильевич Цыганкин; нар. 22 кастрычніка 1925, с. Макшалей, Чамзінскі раён, Рэспубліка Мардовія) — савецкі і расійскі філолаг, фіна-ўгразнавец. Доктар філалагічных навук (1978), прафесар (1979), Заслужаны дзеяч навукі Расійскай Федэрацыі (1997).
Біяграфія
Дзмітрый Цыганкін нарадзіўся 22 кастрычніка 1925 года ў сяле Макшалей Макшалейскай воласці Саранскага павета Пензенскай губерні (цяпер — Чамзінскі раён Рэспублікі Мардовія). Па нацыянальнасці мардвін (эрзя). Скончыў 7 класаў Макшалейскай сярэдняй школы, дзе выкладанне вялося на эрзянскай мове. Затым вучыўся ў Большамарэсьеўскай сярэдняй школе, у якой выкладанне вялося на рускай мове.
У 1943 годзе сышоў на фронт. Браў удзел у вызваленні Оршы, Мінска, Барысава, Віцебска. Пасля заканчэння вайны працягнуў службу ў арміі.
Аўтар звыш 200 навуковых прац: артыкулаў, манаграфій, слоўнікаў, падручнікаў, навучальных дапаможнікаў, праграм для ВНУ і школ. У сферу яго навуковых інтарэсаў уваходзіць фанетыка, лексіка, марфалогія, сінтаксіс, словаўтварэнне, дыялекталогія, тапаніміка і гісторыя мардоўскіх моў.
Аляксей Міронавіч Лук’янаў
Аляксей Міронавіч Лук'янаў (Алексей Лукьяновонь, Алексей Миронович Лукьянов; 15 сакавіка 1910, с. Чырвоныя Ключы, цяпер Похвістнеўскі раён, Самарская вобласць — 24 лютага 1991, Масква) — савецкі эрзянскі паэт, празаік, журналіст. Член Саюза пісьменнікаў СССР (1935). Аўтар першага эрзянскага рамана ў вершах «Кинель» (1933). Редактор журнала «Сятко» («Іскра»). Адзін з лідараў маскоўскага кружка эрзянскай інтэлігенцыі.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і эрзянскага фермера Мірона Лук'янава. Скончыў сямігадовую школу і Бугурусланскае прафтэхвучылішча. У 1925 годзе стаў студэнтам рабочага факультэта Цэнтрвыда ў Маскве. Працаваў наборшчыкам у тыпаграфіі Цэнтрвыд. народаў СССР, затым стаў супрацоўнікам эрзянскай газеты «Якстере теште» («Чырвоная зорка»). У 1926 годзе ў гэтай газеце ўпершыню надрукаваны эрзянскія вершы Лук'янава. У гэты ж час ён вучыўся на завочным аддзяленні філалагічнага факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пазней разам з рэдакцыяй газеты «Якстере теште» пераехаў у новаўтвораную Мардоўскую аўтаномную вобласць (горад Саранск).
Працаваў намеснікам рэдактара газета «Эрзянь Коммуна», рэдактарам часопіса «Сятко» (Іскра). Выдаў першы паэтычны зборнік «Зорясь лазовсь» («Світанак заняўся», 1931).
Пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны быў прызваны ў армію. Быў супрацоўнікам франтавой газеты. Удзельнічаў у Бітве за Маскву. Ваяваў у складзе Заходняга і 3-га Беларускага франтоў. Узнагароджаны дзвюма ордэнамі Чырвонай Зоркі.
Творчасць
Лук'янаў з'яўляецца аўтарам першага эрзянскага рамана ў вершах «Кинель» (1933). У творы адлюстраваны ўдзел азіяцкіх абшчын эрзян у Першай сусветнай вайне, а таксама драматычны лёс фіна-ўгорскіх народаў заходняй Азіі падчас шматлікіх ваенных кампаній Белых і Чырвоных армій.
Пасля пераезду ў Маскву, тэмпы творчай працы запавольваюцца. У 1948 годзе ён пачынае зноў актыўна выдавацца, у прыватнасці зборнік «Вечкевикс мастор» («Любімая Радзіма»). У ім сабраны вершы Лук'янава ваеннага і паваеннага часу. У тым жа годзе ён сканчае паэму «Ава-героиня» («Маці-гераіня»), у якой апяваецца мардоўская жанчына, якая выхавала ў часы Вялікай Айчыннай вайны 10 дзяцей.
У 1950-х гадах Лук'янаў звяртаецца да прозы. Раман «Валдо ки» («Светлы шлях», у 2-х кн., 1955—1958) апісвае прыклады жыцця паваеннага эрзянскага сяла. На гэту ж тэму апавяданні 1960-х: «Чахра» (1962), «Вейкине» («Адзіная», 1962), «Колмо ялгат» («Тры таварышы», 1962), нарысы «Мокшалейсэ» («У Макшалеі», 1963), «Васенце борозда» («Першая разора», 1965), аповесць «Полковник» («Палкоўнік», 1961).
Асобныя творы перакладзены на рускую мову. Значная ўвагу творчасці Лук'янава надавала эрзянская крытыка другой паловы ХХ стагоддзя.
Памёр 24 лютага 1991 года ў Маскве
Памяць
У сяле Красныя Ключы Самарскай вобласці, дзе нарадзіўся Лук'янаў, у яго гонар названа вуліца.
Гемайндэбау
Гісторыя
Гемайндэбау сталі важнай часткай архітэктуры і нават культуры Вены з 20-х гадоў XX стагоддзя. Да 1918 года жыллёвыя ўмовы, у якіх знаходзіўся расце рабочы клас горада, былі «жахлівымі» па сучасным стандартам. Калі Сацыял-дэмакратычная партыя Аўстрыі атрымала кантроль над муніцыпальнай адміністрацыяй падчас Першай Рэспублікі Аўстрыі (1918-1934 гады, так званая «Чырвоная Вена»), яна прыступіла да рэалізацыі праекта па паляпшэнню ўмоў жыцця працоўных. На працягу гэтага часу было пабудавана вялікая колькасць гемайндэбау — звычайна буйных жылых комплексаў. Калі лічыць і тыя будынкі, будаўніцтва якіх было завершана ўжо пасля лютага 1934 года, гораду ўдалося пабудаваць 64 000 кватэр у якіх пасяліліся 220 000 чалавек. Кватэры размяркоўваліся на аснове сістэмы спецыяльных балаў, паскараюць перадачу жылля сем'ям і малазабяспечаным грамадзянам.
Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Малдова
Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Малдова імя Марыі Біешу — музычны тэатр у Кішынёве, сталіцы Малдовы.
Гісторыя
Першы оперны спектакль — «Гразаван» Давіда Гершфельда адбыўся ў 1956 годзе, першы балет — «Бахчысарайскі фантан» Асаф'ева — у 1957 годзе. У ліпені 1957 года оперная і балетная трупы тэатра вылучыліся ў самастойны калектыў. Тэатр шырока ставіць творы малдаўскіх кампазітараў: оперы — «Аўрэлія» Гершфельда (1959), «Сэрца Домнікі» Стырчы (1960), балеты — «Світанак» Загорскага (1960), «Зламаны меч» (1960), «Антоній і Клеапатра» (1965) і «Арабескі» (1970) Лазарава; сусветную класіку.
Нацыянальны музей выяўленчага мастацтва Рэспублікі Малдова
Нацыянальны музей выяўленчага мастацтва Рэспублікі Малдовы (рум. Muzeul Naţional de Artă) — мастацкі музей у Кішынёве.
Калекцыя, якая ахоплівае перыяд ад сярэдніх вякоў да нашых дзён, налічвае каля 33 тысяч аб'ектаў захоўвання.
У музеі на пастаяннай аснове дзейнічаюць экспазіцыі рускага, еўрапейскага і ўсходняга выяўленчага мастацтва. Шырока прадстаўлена малдаўскае выяўленчае мастацтва (скульптура, графіка, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, жывапіс).
Дзмітрый Цімафеевіч Надзькін
Дзмітрый Цімафеевіч Надзькін (28 мая 1934, Іванцава, Лукаянаўскі раён Ніжагародскай вобласці — 15 ліпеня 1992, Хельсінкі, Фінляндыя) — эрзянскі лінгвіст і педагог, прафесар, доктар філалагічных навук, паэт.
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў 1934 годзе. У 1952 годзе скончыў Лукаянаўскае педагагічнае вучылішча, у 1957 годзе, з адзнакай, — гісторыка-філалагічны факультэт Горкаўскага ўніверсітэта, у 1967 годзе — аспірантуру НДІМЛГІЭ (Навукова-даследчы інстытут мовы, літаратуры, гісторыі і эканомікі, цяпер НДІ гуманітарных навук пры Урадзе Рэспублікі Мардовія). Займаўся выкладаннем рускай мовы ў Горкаўскай вобласці і Дагестане, займаў пасаду навуковага супрацоўніка сектара мардоўскага мовазнаўства НДІМЛГІЭ ў 1967—1972 гадах. З 1972 па 1992 гады — загадчык кафедры мардоўскага мовазнаўства ў Мардоўскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя М. Я. Яўсеўева.
У 1984 годзе навукоўцу было прысвоена званне прафесара, у тым жа годзе ён стаў заслужаным дзеячам навукі МАССР. Надзькін сканаў 15 ліпеня 1992 года ў Хельсінкі і быў пахаваны ў Саранску. У 1995 годзе яго пасмяротна ўзнагародзілі дзяржаўнай прэміяй Рэспублікі Мардовіі.
Дзейнасць
Аўтарству навукоўца належаць каля 60 навуковых прац і навучальных дапаможнікаў па макшанскай і эрзянскай мовах, прысвечаных, у прыватнасці, пытанням дыялекталогіі, марфалогіі, арфаграфіі і арфаэпіі. У мастацкую спадчыну Надзькіна ўваходзяць некалькі апублікаваных вершаваных зборнікаў: «Кустемат» («Ступені», 1977), «Чачомаэле» («Вытокі», 1983) «Эрямонь лув» («Жывая тканіна», 1987) і выдадзены пасмяротна ў 1993 годзе зборнік публіцыстыкі і паэзіі «Пинкст» («Кругі»), таксама ён перакладаў на эрзянскую мову біблейскія тэксты. Надзькін быў адным з арганізатараў і, з 1989 па 1992 гады, старшынёй таварыства нацыянальнага адраджэння «Мастарава».
Юлдаш Суярэмбетаў
Юлдаш Суярэмбетаў (Елдаш-мула; Юлдаш Һөйәрембәтов; ?—1742) — башкірскі мула, старшына Кудзейскай воласці Сібірскія даругі, адзін з правадыроў башкірскіх паўстанняў 1735—1740 гадоў.
Біяграфія
Паходзіў з башкір Кудзейскай воласці Сібірскія даругі. Служыў старшыной Кудзейскай воласці.
У 1737—1739 гадах, нароўні з Бепенем Тарапбердзінам, быў адным з арганізатараў і ідэолагаў башкірскіх паўстанняў Сібірскай даругі. У студзені 1737 года прынёс прысягу Кузяшу Рахмангулаву. Рассылаў лісты ў башкірскія воласці і ў адміністрацыю, у якіх выкладаў прычыны незадаволенасці царскімі ўладамі. Увесну 1737 года вёў перамовы з казахамі Сярэдняга жуза, прасіў іх аказаць паўстанцам узброеную падтрымку. Улетку 1737 года на чале атрада паўстанцаў удзельнічаў у бітвах у раёне Бірска, Катайскага астрога, Красаўфімскай крэпасці, Кунгура, Осы і шэрагу іншых населеных пунктаў Ісецкай і Уфімскай правінцый. 18 верасня 1737 года ўступіў у бой з карным атрадам капітана Голчына ў раёне Каліноўскай крэпасці, па выніках якога атрад Юлдаша Суярэмбетава быў вымушаны адступіць да Бірска. У 1738 годзе разам з іншымі ўдзельнікамі паўстання прынёс пакаянне Л. Я. Саймонаву ў Табынскую крэпасць. Калі ўвесну 1739 года мясцовая адміністрацыя прыняла рашэнне правесці перапіс башкіраў, Юлдаш Суярэмбетаў выступіў супраць гэтага. З’езд старшынаў прыняў рашэнне не праводзіць перапіс. У 1740 годзе разам з Кузяшам Рахмангулавым і Шыганаем Бурчаковым дзейнічаў супраць мяцежнікаў Карасакала. Тым не менш, у 1740 годзе быў узяты ў палон царскімі ўладамі. Утрымліваўся ў Арэнбургу ў турэмным астрозе. У 1742 годзе быў пакараны смерцю.
Ма Юань
Ма Юань (馬遠; —) — кітайскі мастак-жывапісец эпохі Сун.
Біяграфічныя звесткі
Нарадзіўся ў сям’і прыдворных жывапісцаў у правінцыі Шаньсі. Быў членам Імператарскай акадэміі. Мастаком стаў і яго сын Ма Лінь.
Творчасць
Дзеяч акадэміі жывапісу ў Ханчжоў. Паслядоўнік Лі Тана. Вядомы сваімі лаканічнымі манахромнымі краявідамі (туш, акварэль). Жывапісная манера яго і Ся Гуя атрымала назву школы Ма-Ся. Яго пэндзлю належаць карціны «Поўня», «Адзінокі рыбак на зімовым возеры», «Дажджлівы дзень у гарах», «Вясной на горнай сцяжыне» і іншыя.
Ствараў манахромныя з тонкай падфарбоўкай пейзажы («Адзінокі рыбак на рацэ ў халодны час») і кампазіцыі жанру «птушкі-кветкі» («Кветкі слівы, камяні і дзікія качкі ў горным патоку»), якія вызначаюцца філасофска-сузіральным ладам, абагульненасцю форм, манерай пісьма рэзкімі шырокімі мазкамі, новай для кітайскага жывапісу асіметрычнасцю кампазіцыі.
Сігнэ Баўманэ
Сі́гнэ Ба́ўманэ (Signe Baumane; нар. 7 жніўня 1964) — латвійскі аніматар, мастак, ілюстратар і пісьменнік, у наш час жыве і працуе ў Нью-Ёрку. Член Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук. Яна таксама з'яўляецца педагогам, выкладала анімацыю ў Інстытуце Прата з 2000 па 2002 год.
Біяграфія
Сігнэ Баўмане нарадзілася ў горадзе Аўцэ Латвійскай ССР, дзяцінства правяла ў латвійскім Тукумсе і на востраве Сахалін. Літаратурную дзейнасць пачала ў 14-гадовым узросце. У 1989 годзе скончыла філасофскі факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Кар'ера
У 1989 годзе пачала працаваць аніматарам латвійскай анімацыйнай студыі Dauka. Створаныя Баўманэ анімацыйныя рэкламныя ролікі на працягу некалькіх гадоў паказваліся па мясцовым тэлебачанні. У 1991 годзе яна выпусціла свой першы анімацыйны фільм «Ведзьма і карова» для якога яна была сцэнарыстам, рэжысёрам, сцэнографам і аніматарам.
Пасля двух гадоў працы ў якасці ілюстратара дзіцячых кніг у Маскве, яна вярнулася да анімацыі, ілюстрацыі і сцэнаграфіі ў 1993 годзе ў Рызе. Яна пераехала ў Нью-Ёрк у верасні 1995 года, стала супрацоўнічаць з амерыканскім аніматарам Білам Плімптанам.
Сігнэ Баўманэ ініцыявала і курыравала шэраг незалежных анімацыйных праграм і разам з Патрыкам Смітам і Білам Плімптанам стала арганізатарам Square Footage Films, групы незалежных нью-ёркскіх аніматараў, якія самастойна выдавалі і распаўсюджвалі DVD-дыскі са сваімі працамі.
Акрамя анімацыі, Баўманэ з'яўляецца аўтарам мноства карцін і скульптур, яна таксама працавала ілюстратарам дзіцячых кніг.
Яе анімацыйныя фільмы былі паказаны на фестывалях у Ансі, Берліне, Атаве, Венецыі, на кінафестывалях «Трайбека» і «Сандэнс». Многія з яе прац былі ганараваны ўзнагародамі.
У 2014 годзе выйшаў фільм Баўманэ «Камяні ў маіх кішэнях» — гэта поўнаметражная аўтабіяграфічная анімацыйная стужка, якая распавядае пра дэпрэсію, якая пераследвала тры пакаленні жанчын у яе сям'і. «Камяні ў маіх кішэнях» быў высунуты Латвіяй як «Лепшы фільм на замежнай мове» на 87-ю цырымонію ўручэння прэміі «Оскар», але не патрапіў у ліку намінантаў.
Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017
Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 (27-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Першай лізе) — другі па рангу дывізіён (пасля Вышэйшай лігі) па футболе сярод беларускіх каманд 2017-га года.
Турнір прайшоў ва ўпартай барацьбе за прызавыя месцы. Першую палову чэмпіянату ўпэўнена правёў клуб «Смалявічы-СТІ», які са значным адрывам займаў першы радок, аднак шэраг паражэнняў у другой палове сезону дазволіў канкурэнтам скараціць адставанне. У канцы сезону барацьбу за дзве пуцёўкі ў Вышэйшую лігу працягвалі чатыры каманды: сталічныя «Прамень» і «Тарпеда», «Смалявічы-СТІ» і гомельскі «Лакаматыў». Упэўнены фініш (9 перамог запар) дазволіў атрымаць перамогу ў турніры мінскаму «Промню», які пачынаў турнір са штрафам у 10 ачкоў. Другое месца занялі «Смалявічы-СТІ», якія таксама трапілі ў Вышэйшую лігу.
Склад удзельнікаў
Аднак «Асіповічы» і «Клецк», не маючы спачатку дастатковых сродкаў на ўдзел у Першай лізе, доўгі час вагаліся наконт удзелу. У выніку, «Асіповічы» заявіліся ў Першую лігу, а «Клецк» вырашыў застацца ў Другой лізе. Яму на змену былі запрошаны «Нёман-Агра» і «Маладзечна-ДЮСШ-4», амаль перад самым пачаткам Першай лігі стаўбцоўскі клуб пацвердзіў свой удзел у турніры.
Бамбардзіры
Крыніца: Football.By
Аршак Абрамавіч Фетваджан
Аршак Абра́мавіч Фетваджан (Արշակ Աբրահամի Ֆեթվաճյան; 1 кастрычніка 1866, Трапезунд, Асманская імперыя — 10 кастрычніка 1947, Медфард, Масачусетс, ЗША) — армянскі мастак і дызайнер. Найболей вядомы як аўтар акварэлей архітэктурных помнікаў сярэднявечнага армянскага горада Ані, а таксама як праектант грашовых знакаў і паштовых марак Дэмакратычнай Рэспублікі Арменіі.
Дзіцячыя і юнацкія гады
Аршак Фетваджан нарадзіўся ў 1866 годзе ў Трапезундзе. У родным горадзе ён вучыўся ў нацыянальным мастацкім інстытуце, а потым працягнуў сваё навучанне ў Дзяржаўнай мастацкай школе, адкрытай у Канстанцінопалі армянскім скульптарам Ервандам Васканам. Тут Аршак навучаўся тэхніцы акварэлі ў італьянца Валеры. Па сканчэнні мастацкай школы ў 1887 годзе Фетваджан працягнуў навучанне за мяжой. Ён з'ехаў у Рым і быў прыняты ў акадэмію Сан-Лука, дзе вучыўся ў італьянскага мастака і скульптара Чэзарэ Макары.
Творчае станаўленне
У 1891 годзе Аршак Фетваджан узяў удзел у італьянскай нацыянальнай мастацкай выставе, дзе яго мастацкі талент апынуўся ў цэнтры ўвагі. У тым жа годзе ён з'язджае на навуку ў Вену. Шмат разоў Фетваджан бываў у Венецыі, Армянскім Востраве Святога Лазара (Сан-Лазара-дэльі-Армені), дзе меў зносіны з Алішанам, піша яго партрэт — адзін з нешматлікіх.
У 1895 годзе А. Фетваджан пераязджае ў Санкт-Пецярбург. У Расіі ён браў удзел у мастацкіх выставах і далучыўся да Саюза рускіх мастакоў. Па просьбе тэатральных улад Аршак Абрамавіч нядоўгі час займаўся тэатральнай крытыкай. Апроч іншага ў Санкт-Пецярбургу Аршак Абрамавіч заняўся вывучэннем архітэктуры.
Каўказскі перыяд
У пачатку 1900-х гадоў А. Фетваджан з'ехаў у Закаўказзе, дзе арганізаваў некалькі сваіх выставак у Батуме, Тыфлісе і Баку. У якасці мастака-даследніка ён браў удзел у археалагічных раскопах (пад кіраўніцтвам Мікалая Мара) сярэднявечнай армянскай сталіцы Ані — горада, у якім засяродзіліся адны з самых выбітных прыкладаў армянскай архітэктуры сярэднявечча. Вывучыўшы ўвесь горад, Аршак Абрамавіч зрабіў больш тысячы акварэляў і малюнкаў капліц, палацаў, цэркваў і манастыроў, захаваўшы ў драбнюткіх падрабязнасцях іх дэталі і дэкор. Шмат што з таго, што намаляваў мастак, потым ці зусім знікла, ці моцна змянілася.
У 1906 годзе Фетваджан пераехаў у Тыфліс, дзе застаўся на трынаццаць гадоў. У гэты час ён шмат ездзіць па Еўропе, Арменіі. Вывучае гісторыю армянскай архітэктуры, ужытковае мастацтва, нацыянальны касцюм. Робіць акварэльныя малюнкі армянскага адзення. Апроч гістарычных помнікаў Ані Фетваджан таксама захаваў і іншыя армянскія помнікі культуры Каўказа.
Стварэнне банкнот і марак
У маі 1918 года была абвешчана Дэмакратычная Рэспубліка Арменія (ДРА). Праз год кіраўніцтва рэспублікі даручыла Аршаку Фетваджану падрыхтаваць узоры грошай і знакаў паштовай аплаты ДРА. Заказ на друкаванне банкнот выканала лонданская банкнота-друкавальная фірма «Ватэрлоа і сыны», а серыю з 10 стандартных марак арыгінальных малюнкаў вырабіла ў лістападзе 1920 года парыжская друкарня Шапо. Аднак гэтыя банкноты і маркі не паступілі ў абарот, бо да моманту іх выхаду ўрад партыі Дашнакцуцюн быў зрынуты, а Арменія абвешчана Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай. Надалей маркі Фетваджяна з наміналамі у 1, 3, 5, 10 і 15 рублёў з чорнай наддрукоўкай герба ССР Арменіі выкарыстоўваліся як гербавыя маркі.
Эміграцыя
З Парыжа, дзе Фетваджян кантраляваў друк марак, у Савецкую Арменію мастак не вярнуўся. Ён працягнуў выстаўляцца ў прэстыжных залах; так, прыкладам, яго мастацкія працы былі заўважаны на паказах у Луўры (1919, 1920) і Музеі Вікторыі і Альберта. У 1922 годзе мастак пераехаў у ЗША, спачатку ў Нью-Ёрк, а потым у Бостан. Аршак працягваў маляваць і быў уведзены ў мастацкія грамадствы ўніверсітэтаў Гарварда, Калумбіі і Чыкага. Некалькі разоў ён звяртаўся да савецкага ўрада Арменіі з просьбай пра вяртанне, аднак штораз атрымваў адмову.
Аршак Фетваджан памёр у Медфардзе (штат Масачусетс) у 1947 годзе. Яго рэшткі былі перапахаваны ў Ерэване.
Эдгар Георгіевіч Элбакян
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і настаўніка.
У 1946 годзе скончыў сярэднюю школу, пераехаў у Ерэван і паступіў на акцёрскі факультэт тэатральнага інстытута, які з поспехам скончыў у 1950 годзе. У тым жа годзе пайшоў працаваць у тэатр юнага гледача. У тыя гады ім сыграны шмат значных роляў: Павел Карчагін — «Як гартавалася сталь», Хлестакоў — «Рэвізор», Кардынал Рышэлье — «Тры мушкецёры».
У 1962 годзе запрошаны ў Дзяржаўны акадэмічны тэатр ім. Г. Сундукяна, дзе створаныя ім вобразы Гіко — «Пэпо», Тарэлкіна — «Судовая справа», Пайлака (суддзя) — «Багдасар разводзіцца з жонкай» увайшлі ў галерэю вечных каштоўнасцей армянскага сцэнічнага мастацтва. Сцэнічнае майстэрства Эдгара Элбакяна заслужыла высокую ацэнку як з боку шырокай грамадскасці, так і з боку дзеячаў мастацтва.
У 1978 годзе атрымаў ганаравае званне Народнага артыста АрмССР, а ў 1979 — Дзяржаўную прэміі АрмССР.
Эдгар Элбакян быў шырока вядомы і папулярны як у Арменіі так і за яе межамі. Ролі згуляныя ім, заслугоўвалі ўвагі перадусім вастрынёй увасаблення вобраза, рэалістычнай трактоўкай шматжанравасцю выкананні драматычных, камічных, характэрных герояў.
Рэната Вінтэр
Рэната Ві́нтэр (Renate Winter; нар. 8 сакавіка 1944, Вена) — аўстрыйскі юрыст, суддзя Спецыяльнага суда па Сьера-Леонэ, а таксама эксперт па сямейным праве, сістэме правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх, пытаннях правасуддзя ў дачыненні да жанчын і дзіцячай працы. Яна з'яўляецца адным з заснавальнікаў Міжнароднага інстытута праў дзіцяці (IDE), які займаецца падрыхтоўкай супрацоўнікаў судовых органаў па ўсім свеце і распаўсюджваннем інфармацыі пра правы дзяцей. Таксама з'яўлялася старшынёй Міжнароднай асацыяцыі суддзяў па справах моладзі і сям'і.
Вінтэр мае ступень магістра ў вобласці тлумачэння закона, атрыманую ў Венскім універсітэце. Яна таксама зрабіла ўнёсак у праект Тыпавога закона аб правасуддзі ў дачыненні да непаўналетніх, Кіраўніцтва ААН па правасуддзі ў дачыненні да непаўналетніх і Праект Тыпавога закона аб абароне дзяцей і абароне сведак.
Ся Гуй
Ся Гуй (夏圭, каля 1195 — ) — кітайскі мастак дынастыі Сун, манах школы чань.
Біяграфія
Нарадзіўся ў правінцыі Чжэцзян. Складаўся ў акадэміі жывапісу ў Ханчжоу пры імператары Нін-цзуне. Як і яго сучаснік Ма Юань, парваў з арнаментальным стылем прыдворнага жывапісу, звярнуўся да больш лаканічнай, простай і эмацыйнай манеры мастакоў эпохі Тан. У пейзажах аддаваў перавагу асіметрычным кампазіцыям, скасаванню дэталяў, клапатліваму стану прыроды.
Гаўрыіл Канстанцінавіч Айвазоўскі
Архібіскуп Гаўрыіл  (у свету Габрыэл Канстанцінавіч Айвазоўскі (Айвазян), Գաբրիէլ Այվազեան), (1812—1880) — армянскі святар, навуковы гісторык, лінгвіст і паліглот. Родны брат выбітнага мастака-марыніста Івана Айвазоўскага.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Феадосіі у сям’і збяднелага армянскага купца. Хрышчаны ў мясцовай армянскай царкве св. Георгія. Габрыэл быў другім дзіцём у сям’і Айвазоўскіх. Адукацыю атрымаў у царкоўна-прыходскай школе пры царкве святога Саркіса. У 13 гадоў быў адпраўлены бацькамі ў горад Карасубазар для навучання ў Мінаса Медыцы. У 1826 годзе а. Мінас адправіў Габрыэла для атрымання гуманітарнай і багаслоўскай адукацыі ў Акадэмію мхітарыстаў на востраве святога Лазара ў Венецыі.
У 1830 г. Габрыэл Айвазоўскі быў пастрыжаны ў манахі, у 1834 г. збудаваны ў сан архімандрыта з атрыманнем звання магістра багаслоўя. У 1837—1847 гг. займаў пост сакратара Кангрэгацыі. Таксама з 1837 года Габрыэл Айвазоўскі атрымаў званне прафесара і пачаткаў выкладаць усходнія мовы пры Акадэміі мхітарыстаў. У 1843 годзе заснаваў першы часопіс Кангрэгацыі «Базмавеп».
У 1847 годзе Айвазоўскі пераехаў у Парыж. У Парыжы быў прызначаны рэктарам ліцэя, дзе ён ізноў стаў займацца сваёй выкладніцкай дзейнасцю, якую сумяшчаў з навуковай працай.
У 1855 годзе пачаткаў выпуск новага выдання «Голуб Масіса» (La colombe du Massus).
У 1858 годзе па запрашэнні расійскага ўрада вярнуўся з Парыжа ў родную Феадосію, быў прызначаны правадыром Нахіджэвана-Бесарабскай епархіі.
Халібаўскае вучылішча
Буйную суму грошай на гэты праект вылучыў мецэнат-кіраўнік горада, буйны прамысловец Аруцюн Пагосавіч Халібян, у гонар якога і было названа вучылішча. Гэта было яго асноўная ўмова, патрэбная для таго, каб ён вылучыў грошы на будаванне.
У друкарні Халібаўскага вучылішча была выпушчана кніга Аванеса (Івана) Тэр-Абраміяна, асабістага сакратара архібіскупа Айвазоўскага, які працаваў у друкарні, стаяў у яе вытокаў. Ён напісаў кнігу на армянскай мове «Гісторыя Крыма», дзе ўявіў досыць аб’ёмную інфармацыю па крымалогіі. У гэтай кнізе ён расказаў пра Крым і народы, што яго насялялі. Кніга была надрукавана ў 1865 годзе
Алесандра Акіліні
Біяграфія
Алесандра Акіліні нарадзіўся 29 кастрычніка 1463 года ў Балонні, быў прафесарам універсітэтаў у Падуі і Балонні, дзе і памёр 2 жніўня 1512 года. Паміж урачамі Балонскай школы ён быў адным з першых, хто звярнуўся да рассякання чалавечых трупаў. Яго шматлікія анатамічныя сачыненні моцна пасунулі медыцыну наперад.
Ім напісаны: «Corporis humani anatomia» (Венецыя, 1521). Філасофскія і фізічныя трактаты яго сабраны ў «Opera omnia» (Венецыя, 1545; 1568); самы выдатны з іх «De intelligentiis» (у 5 кнігах).
Гаспарэ Азелі
Гаспарэ Азелі (Gaspare Aselli, каля 1581, Крэмона — каля 1626, Мілан) — італьянскі анатам.