cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алена Якаўлеўна Гарцуева
Грамадская дзейнасць
Член Беларускага саюза архітэктараў з 1984 года. З 2005 года член рэвізійнай камісіі БСА. Член грамадскага аб’яднання «Зямельная рэформа» з 1998 года, з 2006 старшыня рэвізійнай камісіі.
Уладзімір Рыгоравіч Хіраска
Гісторыя
У 1999 годзе Сінодам Беларускай праваслаўнай царквы капанізаваны і далучаны да ліку новапакутнікаў.
Грычун вялікі
Пашырэнне
Гняздуецца ў групах высокіх дрэў сярод палёў, насяляе ускрайкі сухіх бароў паблізу пагоркаў і палёў, часам тарфянікі з рэдкімі дрэвамі, паркі, сады, можа сяліцца паблізу чалавечага жылля. Выкарыстоўвае слупы і лініі электраперадач як прысады для падпільноўвання ахвяр, асабліва каля дрэў і кустоў. У гарах не перавышае звычайна 1000 м, на Алтаі даходзіць да 2500 м.
Папуляцыі з поўначы арэала пералётныя. Месцы зімовак у Еўропе і Азіі ў межах гнездавога арэала і на поўдзень ад яго, у цэнтральнай і паўднёвай частках Паўночнай Амерыкі.
Асаблівасці біялогіі
Гняздо «ўціснутае» у развілцы тоўстых, бакавых галін, звычайна на вышыні 5-8 м (выпадкова больш нізка — напр., на карлікавых соснах). Знешні слой са шчыльна сплеценых тоўстых каранёў з прымессю расліннага пуху (якога няма ў іншых грычуноў), унутраны — з сухіх сцёблаў травяністых раслін, а таксама карэньчыкаў і завялых раслінных валокнаў. Высцілка толькі на дне латка — шчыльны і тоўсты слой воўны і расліннага пуху (часам з прымессю карэньчыкаў, кветак, кавалкаў кары і пёраў).
Яйкі (5-7, часам 3-9) пераважна крыху падоўжаныя з вострым вузейшым канцом. Колер зменлівы ў адной і той жа кладцы, звычайна светла-зялёныя з рознымі адценнямі (светла-зялёныя, жаўтавата- або шэра-зеленаватыя аж да блакітнаватых). Рэдкія плямы па ўсёй паверхні: глыбокія — светла-шэрыя, паверхневыя — шэра-аліўкавыя, аліўкавыя, пурпурова-шэрыя, жоўта-пясчаныя, іржава-карычневыя.
Алена Якаўлеўна Гарцуева
Навуковая
Кіраўнік і адказны выканаўца 43 навукова-даследчых і метадычных прац, адказны выканаўца 14 эксперыментальных і навукова-праектных прац, сааўтар 16 праектных прац, аўтар 20 навуковых публікацый і сааўтар навуковага і вытворча-практычнага выданняў, у т.л. «Тэрытарыяльнае планаванне ў Рэспубліцы Беларусь» (2004, 2007).
Уладзімір Рыгоравіч Хіраска
Узнагароды
Узнагароджаны набедранікам (1903), медалём у памяць пра 25-годдзе існавання царкоўнапрыходскіх школ, сярэбраным медалём Чырвонага Крыжа, скуф’ёй (1906), камілаўкай (1914).
Алена Якаўлеўна Гарцуева
Узнагароды
Лаўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшы эскізны праект планіроўкі і забудовы пасёлка Крамёнкі калгаса імя Леніна Жукоўскага раёна Калужскай вобласці (1978, у складзе аўтарскага калектыва); лаўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшы эскізны праект планіроўкі і забудовы пасёлка Сырымбет Казахскай ССР (1982, 3 месца, у складзе аўтарскага калектыва); дыпламант Рэспубліканскага конкурсу на лепшы сельскі населены пункт Абухава Гродзенскага раёна Гродзенскай вобласці (дыплом першай ступені будаўнічай выстаўкі Дзяржбуда БССР, 1986).
Уладзімір Рыгоравіч Хіраска
Сям’я
Быў жанаты з Марыяй Цітаўнай, меў дачок Любоў (1900), Аляксандру (1902), Юлію (1906), Ксенію (1912), сына Віктара (1904).
Чэмбэрэкенд
Чэмбэрэкенд (Çəmbərəkənd) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
NGC 3256B
NGC 3256B (іншыя абазначэнні — ESO 263-39, MCG -7-22-14, IRAS10268-4408, PGC 30867) — галактыка ў сузор’і Ветразі.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Джозеф Конрад
Джозеф Конрад (Teodor Józef Konrad Korzeniowski; Joseph Conrad, 3 снежня 1857, Бярдзічаў, Кіеўская губерня, Расійская імперыя —, Бішапсборн, Англія) — брытанскі пісьменнік і публіцыст польскага паходжання, які стаў брытанскім грамадзянінам у 1886 годзе.
Творчасць
Джозеф Конрад лічыцца адным з найбуйнейшых англамоўных навелістаў, хоць ён не размаўляў вольна на англійскай мове да свайго дваццацігоддзя. У будучым гаварыў з заўважным польскім акцэнтам. Пісаў аповесці і навелы, дзеянне большасці з якіх адбываецца на моры альбо ў далёкіх портах, што адлюстроўвае выпрабаванне чалавечага духу патрэбамі абавязку і гонару.
Конрад быў майстрам празаічнай стылістыкі, прыўнёс выразна неанглійскую трагічную адчувальнасць у англійскую літаратуру. Тым часам, як некалькі яго твораў маюць у сабе адценне рамантызму, яго разглядаюць як папярэдніка літаратуры мадэрнізму. Яго апавядальны стыль і персанажы-антаганісты паўплывалі на шматлікіх аўтараў.
Р (кірыліца)
Р, р (назва: эр) — літара ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (17-я ў балгарскім, 18-я ў беларускім і рускім, 20-я ў сербскім, 21-я ў македонскім і ўкраінскім); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменнасцях некаторых неславянскіх народаў. У стара- і царкоўнаславянскай азбуках носіць назву «рьци» (ст.-сл.) ці «рцы» (ц.-сл.), што азначае «гавары, скажы» (загадны лад ад дзеяслова «рещи»).
Асноўныя звесткі
У кірыліцы звычайна лічыцца 18-й па ліку і выглядае як ; у глаголіцы па ліку 19-я, мае выгляд.
У абедзвюх азбуках лікавае значэнне — 100.
Паходжанне кірылічнай літары — грэчаскае ро (Ρ, ρ), хоць, як адзначаў яшчэ І. В. Ягіч, «тлумачэнне гэтай літары даволі цяжкае, нягледзячы на ўяўную прастату малюнка».
У стараславянскай мове Р магло быць і цвёрдым, і мяккім. Асобай літары для мяккага Р не існавала. У некаторых выпадках Р з’яўлялася складаўтваральным: тръгъ, врьхъ. Складовы характар гуку р старажытныя пісцы перадавалі спалучэннямі ръ, рь. Пры чытанні стараславянскіх тэкстаў варта разумець, што вышэйзгаданыя спалучэнні вымаўляюцца як адзіны складовай гук р толькі ў тым выпадку, калі ў беларускай мове ім адпавядаюць спалучэнні -ор-, -ер- : торг, верх. У адваротным выпадку спалучэння ръ, лъ, пазначаюць гук р і адпаведны рэдукаваны галосны.
У беларускай літаратурнай мове зычыны [р] заўсёды цвёрды і не маюе адпаведнага мяккага.
Табліца кодаў
У HTML вялікую літару Р можна запісаць як &#1056; ці &#x420;, а маленькую р — як &#1088; ці &#x440;.
Зямля Элсуэрта
Абмываецца на поўначы морам Белінсгаўзена. Тоўшча ледавіковага покрыва да 3000 м. У паўднёвай частцы над паверхняй узвышаюцца горы Элсуэрт. На захадзе ў Зямлю Элсуэрта ўдаецца шэльфавы ледавік Фільхнера.
Бела Лайта
Бе́ла Ла́йта (Lajta Béla, сапраўднае імя Бела Ла́йтэрсдорфер (Leitersdorfer Béla;,  — , Вена) — венгерскі архітэктар.
Біяграфія
Бела Лайтэрсдорфер нарадзіўся ў Обудзе ў сям'і гандляра тэкстылем. Скончыў у 1895 годзе Тэхнічны ўніверсітэт у Будапешце, дзе вывучаў архітэктуру ў Імрэ Штэйндля і Алаяша Хаўсмана. Вучыўся таксама ў Італіі, Германіі і іншых заходне-еўрапейскіх краінах. Яго настаўнікамі былі ў Берліне Альфрэд Месель і Эрнст фон Інэ, Эліэль Саарынен у Хельсінкі і Рычард Норман Шоу у Лондане. З 1901 працаваў у Будапешце.
Творчасць
У 1899 годзе Бела Лайтэрсдорфер перамог у конкурсе на праект сінагогі ў будапешцкім раёне Ліпатвараш, аднак праект не быў рэалізаваны. Першай працай архітэктара стала крама музычнай літаратуры Барда на вуліцы Кошута ў Будапешце. На творчасць Лайты аказаў вялікі ўплыў Эдзён Лехнер, разам з якім ён працаваў над некалькімі праектамі. Бела Лайта пабудаваў у Будапешце цэлы шэраг мадэрнісцкіх будынкаў. У 1909 годзе Лайта пабудаваў у стылі ар-дэко будынак мюзік-хола Parisiana, які цяпер займае Новы тэатр.
Зіўсудра
Шумерская міфалогія
Апавяданне пра Зіўсудру ў вершаванай форме на шумерскай мове захаваўся толькі на 1 клінапіснай таблічцы з Ніпура, што адносіцца да першай трэці 2 тысячагоддзя да н. э. Прычым, яна дайшла да нашага часу ў пашкоджаным стане, таму некаторых частак няма. Таблічка была перакладзена і апублікавана ў 1914 г. Згодна апавяданню, богі рашылі наслаць вялікую паводку, каб знішчыць чалавецтва. Бог Энкі папярэджвае Зіўсудру і прапануе пабудаваць карабель. Пасля лакуны з-за пашкоджання таблічка паведамляе, што бура, насланая багамі, доўжылася 7 дзён. Потым з’явілася сонца, і Зіўсудра прынёс у ахвяру карову і авечку. Пасля заканчэння патопу ён схіляецца перад небам і зямлёю. Ан і Энліль даюць яму неўміручасць і вядуць жыць у Дыльмун.
У лісце шумерскіх валадароў, складзеным, відавочна, ў Ісінскі перыяд (пачатак 2 тысячагоддзя да н. э.), Зіўсудра ўзгаданы як дзявяты, апошні перад сусветным патопам валадар, што кіраваў у Шурупаку пасля Убара-туту на працягу 3600 гадоў. Сыну Убара-туту таксама прыпісваецца больш ранні твор, напісаны каля 2600 г. да н. э., вядомы як «Павучанні з Шурупака».
Акадская міфалогія
У старажытнай Вавілоніі Зіўсудра быў вядомы як Атрахасіс (літаральна «надзвычай мудры»), у Асірыі — як Утнапіштым (літаральна «захавацель жыцця»). У літаратуры на акадскай мове, якая ўжывалася ў гэтых краінах, прапаноўваліся пашыраныя версіі шумерскага апавядання. Так, у вавілонскіх версіях прычынай патопу названа перанаселенасць, якую Энліль спярша імкнецца ўтаймаваць з дапамогай голаду і засухі, што насылаюцца з інтэрвалам прыкладна 1200 гадоў, апісваецца карабель Атрахасіса, абшмараваны бітумам.
У асірыйскай версіі бог Эа сам малюе абрысы вялізарнага карабля на зямлі. Пасля 12 дзён на вадзе Утнапіштым спыняецца на 7 дзён на схілах міфічнай гары Нісір (літаральна «на гары выратавання»). Ён пасылае голуба, ластаўку і крумкача адшукаць сушу. Толькі крумкач бачыць, што вада адступіла, кружыць над сушай, але не вяртаецца. Шчаслівы Утнапіштым выпускае з карабля жывёл і прыносіць ахвяры багам. За гэта багі даюць яму і яго жонцы неўміручасць.
Акрамя версій гісторыі пра сусветны патоп Утнапіштым прысутны ў акадскіх версіях эпаса пра Гільгамеша, дзе спярша радзіць валадару Урука адмовіцца ад пошукаў неўміручасці, а потым паведамляе пра расліну на дне мора ў краіне Дыльмун, што можа даць Гільгамешу вечнае жыццё. Гільгамеш здабывае расліну, але яе крадзе змяя.
Група Кармэ
Група Кармэ — група рэтраградных нерэгулярных спадарожнікаў Юпітэра, якія маюць аднолькавыя арбіты і, магчыма, агульнае паходжанне. Назва групы паходзіць па назве найбуйнейшага аб'екта ў групе.
Іх вялікія паўвосі (адлегласці ад Юпітэра) маюць дыяпазон паміж 22,9 і 24,1 Гм, іх нахіленні арбіты — паміж 164,9° і 165,5°, эксцэнтрысітэт іх арбіты — паміж 0,23 і 0,27 (з адным выключэннем).
Асноўныя члены групы ўключаюць (ад самых вялікіх да найменшых):
Міжнародны астранамічны саюз (IAU) зарэзерваваў імёны з канчаткам -e для ўсіх спадарожнікаў з зваротным (рэтраградным) кручэннем, уключаючы гэту групу.
Паходжанне
Вельмі нізкая дысперсія сярэдніх арбітальных элементаў сярод асноўных членаў групы (падзелена менш чым 700000 км у вялікай паўвосі і меней 0,7° у нахіленні) паказвае, што першапачаткова для групы Кармэ, магчыма, было адно цела, якое было падзелена на часткі ад удару. Дысперсія можа быць растлумачаная вельмі малой хуткасцю імпульсу (5 <δV <50 м/с). Бацькоўскае цела, імаверна, мела памер Кармэ, 46 км у дыяметры; 99% масы групы застаецца размешчанай у Кармэ.
Іншыя пацверджанні аднаго паходжання цела вынікаюць з колеру спадарожнікаў: усе (за выключэннем істотна больш чырвонага Каліке) спадарожнікі маюць светла-чырвоны колер, з паказчыкам колеру BB-V=0,76 и V-R=0,47 і інфрачырвоным электрамагнітным спектрам, які супадае са спектрам астэроідаў класа D .. Гэтыя дадзеныя адпавядаюць з прабацькам ад сямейства Хільды або траянскіх астэроідаў Юпітэра.
Наступствы Першай сусветнай вайны
Насту́пствы Пе́ршай сусве́тнай вайны́ — наступствы Першай сусветнай вайны, якая доўжылася з 1914 па 1918 год.
Канфлікт меў вырашальны ўплыў на гісторыю ХХ стагоддзя. Першая сусветная вайна вызначыла канец старога сусветнага парадку, які склаўся пасля Напалеонаўскіх войнаў. Зыход канфлікту быў важным фактарам для ўзнікнення Другой сусветнай вайны.
Людскія страты на франтах
З прычыны вайны загінула каля 10 000 000 ваенаслужачых (у тым ліку каля 1 000 000 тых, хто прапаў без вестак), да 21 000 000 ваенаслужачых было паранена. Ніжэй прыведзены спіс краін па колькасці загінуўшых у вайне. Кожная хвіліна вайны забірала жыцці 4 салдат, а яшчэ крыху менш за 9 чалавек штохвілінна атрымлівалі раненні.
На вайну, у якой прымалі ўдзел 34 дзяржавы з насельніцтвам каля 1 мільярда чалавек (67 % ад насельніцтва планеты), было мабілізавана каля 65 мільёнаў мужчын. У працэнтных суадносінах да колькасці насельніцтва, самыя вялікія ахвяры прыйшліся на:
Эканамічныя наступствы
Наступствы вайны былі катастрафічнымі для народнай гаспадаркі большасці краін. Прамыя ваенныя страты краін, якія ваявалі склалі 208 мільярдаў долараў і перавысілі ў 12 разоў залаты запас еўрапейскіх краін. Была знішчана трэць нацыянальнага багацця Еўропы. На ваенных заказах працавала 40 000 прадпрыемстваў і 13 000 000 занятых у краін Антанты і 10 000 і 6 мільёнаў, адпаведна, у краінах Траістага саюза. Толькі дзве краіны — ЗША і Японія ў гады вайны павялічылі нацыянальнае багацце. ЗША канчаткова зацвердзіліся як лідар сусветнага эканамічнага развіцця. Японія ўстанавіла манаполію на гандаль у Паўднёва-Усходняй Азіі. На фоне паўсюднага падзення грамадзянскай вытворчасці і жыццёвага ўзроўню насельніцтва ішло ўмацаванне і ўзбагачэнне манаполій, звязаных з ваеннай вытворчасцю. На пачатак 1918 года германскія манапалісты акумуліравалі ў якасці прыбытку 10 млрд залатых марак, амерыканскія — 35 мільярдаў залатых долараў. Замацаваўшыся за гады вайны, манаполіі ўсё больш сталі вызначаць шляхі далейшага развіцця, вядучыя да катастрофы заходнюю цывілізацыю. Пацвярджэннем гэтага тэзіса сталі ўзнікненне і распаўсюджванне фашызму і нацыянал-сацыялізму.
У гады вайны ўпершыню было ўведзена дзяржаўнае рэгуляванне ў маштабах нацыянальных гаспадарак. Практычна ва ўсіх краінах склалася этацісцкая сістэма эканамічных адносін. Доля дзяржаўных выдаткаў у эканоміцы большасці еўрапейскіх краін, што ваявалі, складала больш за 50 %.
ЗША
ЗША за гады Першай сусветнай вайны ператварыліся ў высокаразвітую індустрыяльную дзяржаву, магутную краіну ў сусветнай эканоміцы, нацыянальнае багацце якой узрасло на 40 %, дзе было сканцэнтравана 1/2 залатога запасу свету, кошт прамысловай прадукцыі павялічыўся з 23,9 да 62 мільярдаў долараў. Паскорыўся працэс канцэнтрацыі прамысловасці і банкаўскай сістэмы. У пачатку 1920-х 2/3 прамысловай вытворчасці і 50 % работнікаў было сканцэнтравана ў буйных манаполіях. ЗША ўступілі ў вайну ў красавіку 1917 года. Статус нейтральнай краіны даў ім магчымасць пастаўляць краінам, якія ваявалі, ваенныя матэрыялы, прадукты харчавання, сыравіну. Аб’ёмы знешняга гандлю выраслі ўдвая, кошт экспарту — у тры разы (з 2,4 да 7,9 мільярдаў даляраў).
ЗША прынялі сістэму мер па ўрэгуляванню эканомікі: далі манаполіям дзяржаўныя заказы, крэдыты, накіравалі дзяржаўныя інвестыцыі ў галіны, звязаныя з ваеннай вытворчасцю, стварылі ўпраўленне па кантролю над сферамі эканомікі, дзейнасць якіх кантраляваў ваенна-прамысловы савет.
Змяніўся міжнародны фінансавы статус ЗША. Краіна ліквідавала амаль палову запазычанасці, стаўшы крэдыторам многіх дзяржаў на агульную суму 15 мільярдаў даляраў. ЗША ўсталявалі сваё эканамічнае панаванне ў Лацінскай Амерыцы, гандаль з краінамі якой на працягу 1913—1920 гадоў павялічыўся на 40 %.
У 1920 годзе ЗША, насельніцтва якіх складала 6 % ад сусветнага, выраблялі больш паловы сусветнай прамысловай прадукцыі, 1/2 вугалю, 2/3 нафты, 3/5 чыгуну і сталі, 85 % аўтамабіляў.
Вялікабрытанія
У Вялікабрытаніі рэзка зменшыліся асноўныя паказчыкі: нацыянальнага багацця — на палову; прамысловай вытворчасці — на 20 %; экспарту тавараў — у два разы. Развіваліся галіны, якія працавалі на ваенную прамысловасць (металургічная, хімічная, вытворчасць зброі). Дзяржаўная палітыка накіроўвалася на прымусовае каапераванне прадпрыемстваў. Толькі перад ЗША доўг складаў 4 мільярдаў долараў (выплаты складалі да 40 % ад дзяржбюджэту краіны на працягу многіх гадоў). Для вырашэння харчовых праблем была ўведзена дзяржаўная закупка сельскагаспадарчай прадукцыі ў фермераў па выгадных цэнах, якія былі ўсталяваныя мінімальныя зарплаты наёмным работнікам. Гэта спрыяла павелічэнню ворных зямель на 1,5 мільёнаў гектараў і ўраджаю збожжавых на траціну, аднак краіна працягвала імпартаваць прадукты харчавання. У 1920 годзе ўзнікла Брытанская асацыяцыя банкаў.
Па Версальскаму мірнаму дагавору Вялікабрытанія, як краіна—пераможца атрымала значную частку рэпарацый ад Германіі для пакрыцця гаспадарчых страт, павялічыла за кошт Германіі і Турцыі свае калоніі, тэрыторыя якіх дасягнула 35 мільёнаў квадратных кіламетраў, а насельніцтва — каля 450 мільёнаў чалавек.
Францыя
У Францыі агульныя страты падчас вайны ацэньваюцца ў 134 млрд залатых франкаў, з іх людскія страты склалі: забітых — 1,4 мільёнаў чалавек, скалечаных — 0,7 млн чалавек (больш за 10 % працаздольнага насельніцтва). Германія акупіравала і разбурыла гаспадарку 10 самых развітых дэпартаментаў Францыі. За 1914—1918 гады прамысловая вытворчасць скарацілася на 40 %, сельскагаспадарчая — на траціну, экспарт — амаль на палову. Недахоп паліва і сыравіны прымушаў прамыслоўцаў інтэнсіфікаваць вытворчасць шляхам укаранення новых тэхналогій і рацыяналізацыі вытворчасці. Краіна імпартавала значную частку сельскагаспадарчай прадукцыі. Велізарныя выдаткі на ваенныя патрэбы падарвалі стабільнасць французскай валюты. Краіна перастала гуляць ролю сусветнага крэдытора, асабліва пасля страты інвестыцый (каля 4 мільярдаў даляраў), укладзеных у Расійскую імперыю. Агульны дзяржаўны доўг у 1920 годзе склаў 300 мільярдаў франкаў, з іх 62 мільярда франкаў — гэта знешні доўг.
Версальскі дагавор умацаваў пазіцыі французскай эканомікі. Латарынгія пастаўляла жалезнай руды столькі, колькі ўся астатняя Францыя, а Саарская вобласць забяспечвала краіну каменным вуглём.
Германія
Выдаткі Германіі склалі 150 мільярдаў марак. Дзяржаўны доўг павялічыўся з 5 да 160 мільярдаў марак. У 1918 годзе ў параўнанні з 1913 годам аб’ёмы прамысловай вытворчасці скараціліся на 43 %, сельскагаспадарчай — на 35-50 %, нацыянальнае багацце скарацілася ўдвая. У 1916 годзе пачаўся голад. Блакіраваная краінамі Антанты Германія імпартавала толькі 1/3 неабходных прадуктаў харчавання. Скарацілася заработная плата, працоўны дзень складаў 12 — 14 гадзін. Дзяржава ўзяла пад кантроль вытворчасць і размеркаванне. У 1915 годзе ўрад спрыяў стварэнню сіндыкатаў у вугальнай, цэментнай, алюмініевай, абутковай галінах прамысловасці. У 1916 годзе праграма Гіндэнбурга ўзаконіла дзяржаўнае ўмяшанне ў эканоміку краіны. Былі ўведзеныя ўсеагульная працоўная павіннасць, картачная сістэма, дзяржаўнае крэдытаванне прамысловасці.
Па Версальскаму дагавору Германію абавязалі плаціць кантрыбуцыю краінам-пераможцам у суме 132 млрд залатых марак. У 1923 годзе франка-бельгійскія войскі захапілі Рурскую вобласць, што дало магчымасць вывазіць з Германіі вугаль і металы. У сувязі з дэмілітарызацыяй забаранялася вырабляць складаную ваенную тэхніку. Краіны Антанты атрымалі неабмежаванае права займацца ў гэтай дзяржаве эканамічнай дзейнасцю.
Лістападаўская рэвалюцыя
Гл.: Лістападаўская рэвалюцыя
У лістападзе 1918 года ў Германіі ўспыхнула рэвалюцыя, прычынамі якой былі нарастанне сацыяльнай напружанасці і цяжару эканамічнага жыцця. Рэвалюцыя прывяла да ўстанаўлення ў Германіі рэжыму парламенцкай дэмакратыі, вядомай як Веймарская рэспубліка.
Рэвалюцыя пачалася з паўстання матросаў у Вільгельмсгафене і Кілі і за некалькі дзён ахапіла ўсю Германію. 9 лістапада паўстанне ахапіла Берлін. Народ скандаваў: «Далоў кайзера!». Вільгельм II пад ціскам начальніка штаба Гронера, які лічыў працяг ваенных дзеянняў бессэнсоўным, быў вымушаны адрачыся ад прастола і бегчы з краіны. Да ўлады прыйшлі прадстаўнікі сацыял-дэмакратычнай партыі (SPD).
План Даўэса
Гл.: План Даўэса
Становішча Германіі выклікала непакой урадаў краін Антанты. Менавіта таму ЗША, Францыя, Англія вырашылі дапамагчы ў аздараўленні германскай эканомікі.
Новы рэпарацыйны план для Германіі быў распрацаваны міжнародным камітэтам экспертаў пад старшынствам Чарльза Г. Даўэса 16 жніўня 1924 года на Лонданскай канферэнцыі прадстаўнікамі краін-пераможцаў і прыняты Германіяй.
Асноўнай мэтай плана было аднаўленне прамысловага патэнцыялу Германіі і забеспячэння выплат рэпарацый краінам-пераможцам. План прадугледжваў прадастаўленне Германіі пазыкі ў суме 200 мільёнаў долараў, у тым ліку 100 мільёнаў долараў вылучалі амерыканскія банкі. Лічылася, што аднаўленне, уздым гаспадаркі, аздараўленне фінансаў будзе спрыяць рэгулярнай выплаце рэпарацый Францыі і Англіі, якія, у сваю чаргу, будуць пакрываць запазычанасць ЗША.
У сувязі з прыняццем плана Даўэса, паміж Францыяй і Бельгіяй з аднаго боку, і Германіяй — з другога было падпісана пагадненне аб спыненні акупацыі Рурскага басейна і вываду адтуль французскіх і бельгійскіх войскаў.
Расія
Гл.: Руская рэвалюцыя, Кастрычніцкая рэвалюцыя
У сакавіку 1917 года ў Расіі ўспыхнула рэвалюцыя, якая да 1918 годзе перарасла ў грамадзянскую вайну.
Удзел Расіі ў Першай сусветнай вайне 1914—1918 гадоў паглыбіў сацыяльна-эканамічныя і палітычныя супярэчнасці ў краіне. З пачатку 1917 года незадаволенасць вайной і эканамічныя цяжкасці выклікалі масавае страйкавы рух. Забастоўка на Пуцілаўскім заводзе ў Петраградзе, якая пачалася 17 лютага 1917 года, стала прадвеснікам масавых рэвалюцыйных выступленняў.
Рэвалюцыя прывяла да значных тэрытарыяльных страт, вялікая частка якіх была кампенсаваная падчас грамадзянскай вайны.
2 сакавіка 1917 года цар Мікалай II адрокся ад прастолу, 3 сакавіка адмовіўся ад трона і яго брат Міхаіл. Была апублікаваная дэкларацыя пра праграму і склад Часовага ўрада на чале з князем Г. Львовым.
7 лістапада ў Расіі адбылася Кастрычніцкая рэвалюцыя. У ходзе рэвалюцыі Часовы ўрад, які знаходзіўся ў Петраградзе, быў арыштаваны, уладу ў Расіі захапілі бальшавікі.
27 студзеня 1918 года Расія падпісала Брэсцкі мірны дагавор, які афіцыйна азначаў выхад Расіі з Першай сусветнай вайны.
Ліга Нацый
Гл.: Ліга Нацый
Парыжская мірная канферэнцыя прыняла выпрацаваны адмысловай камісіяй Статут Лігі Нацый, які стаў складовай часткай Версальскага і іншых дагавораў.
Галоўным органам гэтай міжнароднай арганізацыі былі штогадовая Асамблея, у якую ўваходзілі ўсе члены арганізацыі, і Савет Лігі, дзе былі прадстаўлены ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, Японія, Італія, а таксама пяць непастаянных членаў. Рашэнні па ўсіх пытаннях павінны былі выносіцца аднагалосна. Пераможаныя ў вайне дзяржавы, а таксама Савецкая Расія, не ўваходзілі ў Лігу Нацый. Ліга абвяшчала развіццё супрацоўніцтва паміж народамі і гарантыю бяспекі пасляваеннага свету. Амерыканскі сенат, азнаёміўшыся з умовамі Версальскага мірнага дагавора і статута Лігі Нацый, адхіліў яго, і ЗША, з’яўляючыся ініцыятарам стварэння гэтай міжнароднай арганізацыі, не ўвайшлі ў яе.
Генеральная Асамблея Лігі Нацый выконвала ролю міжнароднага парламента і мела права выносіць рашэнні па ўсіх міжнародных палітычных пытаннях, уключаючы меры, накіраваныя на захаванне міру.
Макс Эрнст
Макс Эрнст (Max Ernst;, , Германія — , ) — нямецкі і французскі мастак, значная фігура ў сусветным авангардзе XX стагоддзя.
Біяграфія
У 1909 пачаў вывучаць філасофію ў Боне, але кінуў універсітэт дзеля заняткаў мастацтвам. У 1913 пазнаёміўся з Апалінерам і Раберам Дэланэ, пераехаў у Парыж і пасяліўся на Манпарнас. У Першую сусветную вайну служыў у германскай арміі. У 1919 пазнаёміўся з Паўлем Клее, пачаў эксперыментаваць з рознымі матэрыяламі, тэхнікай калажу. У 1920 разам з Хансам Арпам заснаваў у Кёльне групу дада. У 1922 вярнуўся на Манпарнас.
З пачаткам Другой сусветнай вайны быў арыштаваны як падданы краіны-суперніка, але з дапамогай Пегі Гугенхайм у 1941 перабраўся ў ЗША. У 1942 ажаніўся з Пегі Гугенхайм. Меў цесныя зносіны з Марселем Дзюшанам і Маркам Шагалам, паўплываў на фарміраванне абстрактнага экспрэсіянізму ў амерыканскага жывапісу. У 1946 скасаваў шлюб з Пегі Гугенхайм і ажаніўся з мастачкай Даратэяй Танінг. У 1948 апублікаваў вялікае эсэ «Па той бок жывапісу».
У 1950 вярнуўся ў Францыю. У 1952 быў прыняты ў штукарскі «Калеж патафізікі». Жыў у Парыжы, удзельнічаў у венецыянскай Біенале 1954 года. У 1963 перасяліўся на паўднёва-ўсход Францыі, у Правансальскі гарадок Сеян (дэпартамент Вар). У 1975 вялікая рэтраспектыўная выстаўка Эрнста была разгорнута ў музеі Саламона Гугенхайма ў Нью-Ёрку і ў Нацыянальнай галерэі Гран-Пале ў Парыжы.
Пахаваны на парыжскіх могілках Пер-Лашэз.
Музеі і выстаўкі
У 2005 музей Эрнста адкрыты ў яго родным горадзе Бруль.
Шыбецкі сельсавет
Шыбе́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Коханаўскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Шыбекі.
Нізкія
Назву Ні́зкія маюць:
Шыбецкі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Коханаўскага раёна Аршанскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Коханаўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Аршанскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе адноўленага Коханаўскага раёна. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Смалянскага сельсавета.
Наступствы Першай сусветнай вайны
Ліга Нацый
Лізе Нацый належала кіраванне дзвюма тэрыторыямі: Саарам і горадам Данцыг. Каланіяльныя ўладанні Германіі і Асманскай імперыі былі перададзеныя па мандату Лігі Нацый Англіі, Францыі, Бельгіі і Японіі.
Статут Лігі Нацый уступіў у сілу 10 студзеня 1920 года. 16 студзеня ў Парыжы адбылося першае пасяджэнне Савета ЛН, а 15 лістапада ў Жэневе адбылася першая сесія яе Асамблеі.
Марыя Мікалаеўна Клачковіч
Марыя Мікалаеўна Клачковіч (нар., в. Леснікі Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці) — беларускі настаўнік. Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь.
Біяграфія
Скончыла хіміка-біялагічны факультэт Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна.
Настаўніцкую дзейнасць пачала ў 1965 годзе піянерскай важатай. З 1969 года па 1981 год працавала настаўнікам, дырэктарам Бельскай васьмігадовай школы, метадыстам па прафарыентацыі аддзела народнай адукацыі Кобрынскага райвыканкама.
З 1981 года працавала ў Кобрынскім прафесійна-тэхнічным вучылішчы № 153 тэкстыльшчыкаў спачатку намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце, з лістапада 1983 года па ліпень 2007 года з’яўлялася яго дырэктарам. З 1 красавіка 2004 года вучылішча перайменавана ва УА «Кобрынскі прафесійны ліцэй сферы абслугоўвання».
Грамадская дзейнасць: сакратар камсамольскай арганізацыі калгаса «За Радзіму», дэпутат мясцовага Савета народных дэпутатаў, прапагандыст маладзёжнага гуртка камбіната грамадскага харчавання, старшыня прафкама прафсаюзнай арганізацыі аддзела адукацыі. Неаднаразова з’яўлялася старшынёй ці намеснікам старшыні ўчастковай выбарчай камісіі па выбарах у мясцовыя Саветы і Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.
Узнагароды
Узнагароджана значком «Выдатнік прафтэхадукацыі БССР», Ганаровым Знакам «За заслугі ў развіцці прафтэхадукацыі», Ганаровымі граматамі ўпраўлення адукацыі Брэсцкага аблвыканкама і Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за высокае педагагічнае майстэрства, значны ўклад ва ўдасканаленне навучальна-выхаваўчага працэсу было прысвоена ганаровае званне «Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларуcь».
Северн
Се́верн  (Severn, Hafren, Sabrina) — самая вялікая па працягласці рака ў Вялікабрытаніі.
Даўжыня плыні ракі складае 354 км. Северн пачынаецца каля ўсходняга схіла Плінлімана ва Уэльсе, у сваім верхнім цячэнні, якое накіроўваецца на паўночны ўсход, утварае некалькі вадаспадаў, а ад Уэлшпула, у 244 км ад вусця, Северн становіцца суднаходнай для барак. Накіроўваючыся далей на ўсход, Северн цячэ па даліне шырынёй у 1,5 км, перасякае ўрадлівую раўніну Шрусберы, а ў сваім паўднёва-ўсходнім, а да канца — паўднёва-заходняй ніжняй плыні акружана лясістымі горамі. Ніжэй Вустэра Северн уступае ва ўрадлівую раўніну Глостэра, пры вусці разліваецца ў шырокі ліман і паміж мысам Брын-Даўн і Лавернак упадае ў Брыстальскі заліў.
Падчас прыліваў вада пры вусці паднімаецца часам на 18 метраў, плаціны абараняюць тут краіну ад паводак. Дзякуючы збудаванаму каналу марскія судны ў 300 тон дасягаюць Глостэра. Разам са сваімі прытокамі Эйван, Эск і Уай Северн утварае басейн у 21 027 км²; каналамі Северн злучана з Тэмзай, Трэнтам, Хамберам і Мерсі.
Велічыня максімальнага сізігійнага прыліва ў эстуарыі Северна роўная 14,6 метраў — самая вялікая ў Вялікабрытаніі і другое месца ў свеце пасля заліва Фандзі (Канада). Утвараецца на прыліўным участку ракі ў вусцевай вобласці ракі Северн прыліўны бор, вышынёй больш за 2 метра (максімальная — 2,8 метра) у перыяд вясновых сізігійных прыліваў ніжэй па цячэнню ад горада Глостэр.
Баракамера
Баракамера — посуд (камера) ці памяшканне, выкананае звычайна з металу. Мае магчымасць герметызацыі і стварэння ўнутры камеры ціску большага (гіпербарычныя баракамеры) ці меншага (гіпабарычныя баракамеры), чым атмасферны.
Віды баракамер
Часта тэрміны дэкампрэсійная камера, рэкампрэсійная камера, баракамера выкарыстоўваюцца адначасова. У назвах адлюстроўваюцца розныя вобласці прымянення, а не прынцыповыя тэхнічныя адрозненні.
Гіпабарычныя камеры
Гіпабарычныя камеры выкарыстоўваюцца ў медыцыне для лячэння шэрагу захворванняў і для мадэлявання сітуацый знаходжання чалавека на вялікай вышыні (летчыкі, альпіністы, парашутысты, касманаўты і г . д.).
Дэкампрэсійныя камеры
Дэкампрэсійная камера — від баракамеры, які выкарыстоўваецца пры вадалазных працах, які дазваляе праходзіць апошнія (самыя працяглыя) дэкампрэсійныя прыпынкі на паверхні, а не пад вадой. Гэта дазваляе вадалазам паменшыць рызыкі для здароўя, звязаныя з пераахаладжэннем або небяспечнымі ўмовамі.
Цікавыя факты
У лістападзе 1992 года была дасягнута рэкордная глыбіня 701 м Тэа Маўрастомасам у Марсэлі, Францыя, пры мадэляванні падводнага апускання ў баракамеры з выкарыстаннем газавых сумесяў — вадарод, кісларод і гелій.
NGC 3256C
NGC 3256C (іншыя абазначэнні — ESO 263-41, MCG -7-22-16, FAIR 431, AM 1026-433, IRAS10269-4335, PGC 30873) — галактыка ў сузор’і Ветразі.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Мемарыял ахвярам трагедыі на Нямізе
Мемарыял ахвярам трагедыі на Нямізе — мемарыял у Мінску, размешчаны каля ўваходу на станцыю метро «Няміга» з боку плошчы 8 Сакавіка, дзе 30 мая 1999 года адбылася трагедыя, у якой загінулі 53 чалавекі і яшчэ больш за 150 пацярпелі.
Гісторыя
Пасля трагедыі, паводле словаў скульптара Міхаіла Інькова, у якога на Нямізе загінула ягоная 15-гадовая дачкая Марыя, секцыя скульптараў Саюза мастакоў Беларусі аднагалосна прагаласавалі за тое, каб ён стварыў помнік загінулым, але ў выніку працай заняўся тагачасны старшыня Саюза мастакоў, скульптар Генадзь Буралкін. Паводле ўспамінаў самога Буралкіна, прыкладна праз тыдзень пасля трагедыі яго і архітэктара Аляксандра Чадовіча выклікалі да старшыні Мінгарвыканкама Уладзіміра Ярмошына, які паставіў задачу стварыць мемарыяльны знак, да якога на 40 дзён пасля трагедыі будуць ускладаць кветкі. Увечары таго ж дня Буралкін і Чадовіч сутрэліся, скульптар прапанаваў зрабіць прыступкі, на якіх ляжаць зламаныя кветкі.
Бацькі загінулых, у тым ліку скульптар Інькоў, які ствараў на праваслаўную тэматыку, прапаноўвалі адкрыць ў падземным пераходзе царкву.
Першая чарга мемарыяла была ўзведзена па праекце архітэктараў Аляксандра Чадовіча (ППУП «Творчая майстэрня-7»), Святланы Барысовіч, Людмілы Жлоба (УП «Гарархбюро» пры Камітэце архітэктуры, горадабудаўніцтва і землеўпарадкавання Мінгарвыканкама) і скульптара Генадзя Буралкіна. Ад ганарару аўтары адмовіліся. Часу на працу было мала, мантаж бронзавых кветак скончыўся 8 ліпеня 1999 года, усяго за некалькі гадзін да ускладання кветак а 10-й раніцы, на якім прысутнічаў прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка.
Інькоў застаўся пакрыўджаным на Буралкіна і вельмі незадаволеным працай :
Паводле Буралкіна, пасля адкрыцця мемарыяльнага знака Міхаіл Інькоў папярэдзіў, што робіць каплічку, дзе выгравіраваны імёны загінулых. Працы па ўстаноўцы мемарыяльнага знака ў выглядзе каплічкі, ідэя якога належыць Генадзю Лаўрэцкаму, пачаліся 18 мая 2000 года. Яна створана па праекце архітэктараў Святланы Барысовіч, Людмілы Жлоба і Генадзя Лаўрэцкага (УП «Гарархбюро»), якому належыць ідэя, і скульптара Міхаіла Інькова.
З устаноўкай пліты завяршылася фарміраванне мемарыяла. У трэцюю гадавіну трагедыі, раніцай 30 мая 2000 года, адбылося адкрыццё мемарыяла ў памяць пра загінулых.
Пасля адкрыцця мемарыяла ў падземным пераходзе на станцыі метро «Няміга» быў прыбраны своеасаблівы народны мемарыял — стыхійна размешчаныя на сценах партрэты загінулых, малюнкі і розныя тэксты — прысвячэнні памяці ахвяр трагедыі.
Апісанне
Мемарыял уяўляў сабой гранітныя ступені, па якіх раскіданыя 53 бронзавыя кветкі (42 ружы і 11 цюльпанаў па колькасці загінулых дзяўчын і хлопцаў). На сцяне надпіс ''«53 рубцы на сэрцы Беларусі. 30 мая 1999 года»''.
Побач памятны знак у выглядзе капліцы з металічнай плітой унутры, на якой высечаны імёны загінулых і выслоўе з Евангелля паводле Іаана: ''«Я есмь воскресение и жизнь. Верующий в Меня, если и умрет, оживет. И всякий живущий и верующий в Меня не умрет вовек»''. Пліта ўвянчана крыжам і ўяўляе сабой своеасаблівы хрысціянскі алтар.
«Ружачкі» з’яўляюцца папулярным месцам сустрэч гараджан.
Узнагароды
Памятны знак на ўваходзе ў станцыю метро «Няміга» (Першы этап) адзначаны Дыпломам лаўрэата XII Рэспубліканскага агляду-конкурсу лепшых архітэктурных твораў (пабудовы) 2003—2005 гг., які прайшоў у рамках Нацыянальнага фестывалю архітэктуры «Мінск-2005».
Каржынколь (Ярэйментаўскі раён)
Каржынколь — станцыя ў Ярэйментаўскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Улянцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 22 км на ўсход ад цэнтра горада Ярэйментаў. Код КАТА — 114653500.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 230 чалавек (111 мужчын і 119 жанчын). Паводле дадзеных 2009 года, у населеным пункце пражывалі 130 чалавек (65 мужчын і 65 жанчын).
Фінскі заліў
Фі́нскі залі́ў (Suomenlahti, Soome laht, Finska viken, Финский залив) — заліў ва ўсходняй частцы Балтыйскага мора, абмывае берагі Фінляндыі, Расіі і Эстоніі. Заходняй мяжой заліва лічыцца ўяўная лінія паміж паўвостравам Ханка і мысам Пыызаспэа (знаходзіцца каля вострава Осмуссаар).
На берагах заліва размешчаны некалькі гарадоў:
Паходжанне назвы
Назва вядомая з 1730-х гадоў, паходзіць, напэўна, ад народа, які насяляў паўночнае ўзбярэжжа заліва.
У 1737—1793 гадах адначасова называўся Кранштадскім залівам.
Гісторыя фарміравання заліва
У палеазоі 300—400 мільёнаў гадоў таму ўся тэрыторыя сучаснага басейна Фінскага заліва была пакрыта морам. Асадкавыя адкладанні таго часу — пясчанікі, пяскі, гліны, вапнякі — пакрываюць магутнай тоўчшай (звыш 200 м) крышталічны фундамент, які складаецца з гранітаў, гнейсаў і дыябазаў. Сучасны рэльеф стварыўся ў выніку дзейнасці ледніковага покрыва (апошняе, Валдайскае абледзяненне, было 12 тысяч гадоў таму). Пасля адступлення ледавіка стварылася Літорынавае мора, узровень якога быў на 7—9 м вышэй за сучасны. Узроўні ледавіковых вадаёмаў паступова зніжаліся, а іх плошча памяншалася. У сувязі з гэтым, на былым дне вадаёмаў утварыліся тэрасы, якія ступенямі спускаліся да Фінскага заліва. 4 тысячы гадоў таму мора адступіла і мелі Фінскага заліва ператварыліся ў астравы. Сучаснае больш моцнае ўздыманне Скандынаўскага шчыта прывяло да перакосу паверхні Фінскага заліва. Па гэтай прычыне паўночныя берагі заліва — узвышаныя і скалістыя, а паўднёвыя — падтопленыя.
Берагі, рэльеф дна і гідраграфія заліва
Плошча Фінскага заліва — 29,5 тыс. км². Даўжыня заліва ад паўвострава Ханка да Санкт-Пецярбурга — 420 км, шырыня — ад 70 км у горле да 130 км у самай шырокай частцы (на мерыдыяне вострава Магутны), а ў Неўскай губе яна памяншаецца да 12 км. Фінскі заліў мелкаводны. Профіль дна памяншаецца паводле скіроўвання ад горла да вяршыні. Асабліва рэзкая змена ўтвараецца каля Нарва-Йыэсуу, з-за чаго гэтае месца называюць Нарвскай сценкай. Сярэдняя глыбіня — 38 м, максімальная — 121 м, глыбіня Неўскай губы — 6 м і менш, а ў берагавой паласе — да 1 м. Па дне Неўскай губы для праходу судоў пракладзены марскі канал. У сувязі з вялікім прытокам прэснай вады з рэк, асабліва з Нявы (2/3 усяго сцёку), вада заліва мае вельмі невялікую салёнасць (ад 0,2 да 9,2 ‰ у паверхні і ад 0,3 да 11,0 ‰ у дна ). Сярэдняя тэмпература вады зімой каля 0 °C, летам — 15—17 °C на паверхні і 2—3 °C ля дна. Заліў замярзае з канца лістапада да канца красавіка (у цёплыя зімы можа не замярзаць увесь год). Замярзанне пачынаецца ва ўсходняй частцы заліва і паступова распаўсюджваецца на захад. Характэрны моцныя ветравыя ўсхваляванні і нагоны вады пры заходніх вятрах, якія прыводзяць да паводак.
Паўночныя берагі Фінскага заліва — узвышаныя і ізвілістыя, фіёрдна-шхерныя з рэдкімі буйнымі залівамі (Выбаргскі) і паўастравамі (Ханка, Поркала). Бераг заліва пераважна адхоністы з пясчанымі дзюнамі і берагавымі валамі. Ля самога берага дробныя пяскі, тут можна ўбачыць «белыя дзюны», якія параслі хвоямі.
Паўднёвыя берагі падтопленыя, уздоўж ўсяго берага праходзіць Балтыйска-Ладажскі глінт вышынёй да 40 м. Глінт працягнуўся ў шыротным скіроўванні, у 20—25 км на поўдзень ад Нявы і Фінскага заліва, ад ракі Сясі ў Ленінградскай вобласці, на захад да горада Палдыскі ў Эстоніі. Паўднёвей за глінт распаўсюджваецца ардовіцкае плато. Заходняя, узвышаная яго частка, якая носіць назву Іжорскага ўзвышша (да 168 м), абмяжоўвае з поўдня басейн Фінскага заліва. Адметная яе рыса — амаль поўная адсутнасць рэк і азёраў. У межах Кургальскага паўвострава сфарміраваны асаблівы рэльеф, абумоўлены Кургалаўскім плато, якое сыходзіць да мора ўступамі, якія таксама служаць берагамі старажытнаму Літарынаваму мору. Паўднёвыя берагі з аднаго боку адносна выраўнаваныя, слаба ізвілістыя (як ва ўсходняй Эстоніі), з другога боку — больш ізрэзаныя (як у заходняй Эстоніі і ў Расіі, дзе ёсць глыбокія залівы — Нарвскі, Капорскі, Лужская губа, падзеленыя Кургальскім, Сойкінскім і Каравалдайскім паўастравамі).
На ўсходзе Фінскі заліў заканчваецца Неўскай губой, на захадзе зліваецца з адкрытымі раёнамі Балтыйскага мора. Крайнюю заходнюю частку Фінскага заліва называюць горлам, а крайнюю ўсходнюю — вяршыняй.
З 2004 года на берагах Фінскага заліва Курортнага раёна праводзіцца маніторынг дэструктыўных працэсаў на пляжы пасёлка Рэпіна. Устаноўлена пабольшанне колькасці штормаў за апошняе дзесяцігоддзе (з 2000 года). У 2012 годзе разбурэнне берага склала 25 см. Былі штормы, калі гублялі да 5 м берага. Паводле прагнозаў, праз 100 гадоў будзе згублена 200 метраў берагавой паласы. Для прадухілення гэтага прапануецца стварыць спецыяльныя ўтрымліваючыя штучныя пляжы. Паводле заказу Камітэта па прыродакарыстанні Расіі распрацавана Канцэпцыя берагааховы Фінскага заліва, якая была падтрымана членамі Экалагічнага савета пры Урадзе Санкт-Пецярбурга. Паводле падлікаў спецыялістаў, на дадзеныя мерапрыемствы неабходна 20 млрд расійскіх рублёў.
Басейн і астравы
Фінскі заліў багаты на мелі, банкі, шхеры і астравы. Найбуйнейшыя астравы: Котлін з горадам Кранштат, Бярозавыя астравы (Вялікі Бярозавы, Паўночны Бярозавы і Заходні Бярозавы), Лісіны, Высоцкі з горадам Высоцк, Гогланд, Буйны, Вялікі і Малы Цютэрс, Сомерс, Найссаар, Кіміта, Какор, Оле, Нерва, Сескар, Ронда, архіпелаг Вялікі Фіскар і іншыя.
У Фінскім заліве ў абарончых мэтах пабудаваны штучныя астравы — форты. Першыя форты пачалі будаваць у перыяд Паўночнай вайны паміж Расіяй і Швецыяй (1700—1721 гг.) для аховы ад шведскіх войскаў з боку Балтыйскага мора. Некалькі фартоў былі ўзведзены ў ХIX стагоддзі. Усяго ў Фінскім заліве 19 фартоў: «Краншлот», «Цытадэль» («Імператар Пётр I»), «Рысбанк» («Імператар Павел I»), «Імператар Аляксандр I» («Чумны»), «Князь Меншыкаў», «Обручаў», «Тотлебен», «Рыф», «Шанец», «Дзен», «Чырвоная горка», «Іна».
З усходу ў Фінскі заліў упадае рака Нява. З поўдня — Рака Кейла, Пірыта, Ягала, Валгейыкі, Кунда, Пылтсамаа, Нарва, Луга, Сіста, Кавашы, Варонка, Чорная, Лебядзіная, Стрэлка, Кікенка. З поўначы — Порванйокі, Сайменскі канал, які злучае заліў з возерам Сайма, Хаміна, Вантанйокі, Сястра.
Флора і фаўна
Асноўныя ландшафты ўзбярэжжа і астравоў Фінскага заліва адносяцца да падзоны паўднёвай тайгі (лясныя, лугавыя і балотныя групы). Лясная расліннасць прадстаўлена хвойнымі і яловымі лясамі, а таксама ліставымі лясамі (бяроза, вярба, рабіна, асіна, чорная і шэрая алешыны). Па ўсёй працягласці Фінскага заліва сустракаюцца ўчасткі водна-балотнай расліннасці, якія складаюцца пераважна з чарота азёрнага і трысняга, а таксама там расце вялікая колькасць водных раслін (белы гарлачык, жоўты гарлачык, і, асака вострая, валяр'ян прыморскі). Водная флора на мелкаводдзі заліва прадстаўлена такімі раслінамі, як наяда марская, рупія каратканожкавая і іншыя.
На паўднёвым беразе Фінскага заліва знаходзяцца некалькі асабліва ахоўных прыродных тэрыторый — арніталагічны заказнік Лебядзіны, Кургальскі, Гасціліцкі і Кацельскі заказнікі.
У апошнія гады на берагах Фінскага заліва часта знаходзяць дзіцянятаў шэрага цюленя і балтыйскай кольчатай нерпы. Гэтыя віды занесены ў Чырвоную кнігу Расіі як рэдкія і ўразлівыя.
У водах заліва водзяцца сёмга, бычок звычайны, бычок чатырохрогі, аўсянка, уюн, галавень, гальян, гусцяра, ялец, джгір, камбала, карась, корушка, колюшка дзевяцііголкавая, колюшка трохіголкавая, краснапёрка, кумжа, лінь, мянтуз, акунь, пячкур, плотка, ручаёвая мінога, сялява, салака, сарган, сінец, сом, судак, сырць, траска, вугор, укляя, чахонь, шпрот, шчыпоўка, шчупак, язь. У заліве абітаюць два эндэмікі — балтыйскі селядзец (салака) і балтыйская траска.
Экалагічныя праблемы
Экалагічны стан ракі Нявы, Неўскай губы і Фінскага заліва з'яўляецца незадавальняльным. Анамальнае развіццё патагенных бактэрый, забруджванне іонамі ртуці і медзі, хлорарганічнымі пестыцыдамі, феноламі, нафтапрадуктамі, поліараматычнымі вуглевадародамі вельмі вялікае. У сувязі з будаўніцтвам будынкаў па абароне Санкт-Пецярбурга ад паводак, адбылося памяншэнне водаабмену Неўскай губы з усходняй часткай Фінскага заліва на 10—20 %, што дала дадатковы ўклад у пабольшанне канцэнтрацыі біягенаў у Неўскай губе. Найбуйнейшыя змены адбываюцца ў прыдамбавай зоне на адлегласці менш за 5 км ад яе. Свой уклад даюць няўдачны выбар месцаў выкідаў паўночных і паўднёва-заходніх ачышчальных будынкаў Санкт-Пецярбурга, высокая забруджанасць грунту ў некаторых раёнах Неўскай губы. Насцярожанасць выклікае паступовае забалочванне мелкаводных частак заліва паміж Санкт-Пецярбургам і дамбай, паколькі паслабленыя дамбай асеннія штормы не могуць ужо ў дастатковай ступені вычышчаць дно Неўскай губы ад раслін, якія там пасяляюцца. Забалочванне і звязанае з гэтым гніенне рэшткаў раслін з цягам часу можа прывесці да дадатковай эўтрафікацыі вадаёма і выключэння з акваторыі вялізных участкаў Неўскай губы (на якіх, да таго ж, у грунтах будзе пахаваная значная колькасць шкодных спалучэнняў).
Экалагічны стан Фінскага заліва з'яўляецца адной з галоўных тэм міжнародных сімпозіумаў па экалогіі Балтыкі ў сувязі з ключавой роллю Фінскага заліва ў экалагічным стане ўсходнай частцы басейна Балтыйскага мора. Вялікую насцярожанасць ў вучоных Фінляндыі, Швецыі, Эстоніі і іншых дзяржаў у сувязі з гэтым выклікаюць праекты будаўніцтва нафтаналіўных партоў у Фінскім заліве.
З 1989 года па 2005 год аб'ём улову рыбы ў Фінскім заліве скараціўся ў 10 разоў. На зніжэнне вылаву ўплываюць прыродныя кліматычныя змены (у 2003 годзе ва ўсходняй частцы Фінскага заліва адбылася змена гідралагічнай сістэмы, пры якой узніклі зоны з дэфіцытам кісларода) і антрапагеннае ўздзеянне (вялікую шкоду біясістэме Фінскага заліва наносяць гідратэхнічныя і будаўнічыя работы). Праекты па будаўніцтве партоў ва Усць-Луге, Высоцке адмоўна ўплываюць на працэс нерасту рыбы. А ўрон ад будаўніцтва Марскога пасажырскага порта на Васільеўскім востраве можа скласці больш за 500 тон рыбы ў год. У працэсе здабычы пясчана-гравійнай сумесі ў Неўскай губе для намыву тэрыторыі будзе знішчана нерасцілішча корушкі. Пры рэалізацыі праекта распрацоўкі жалеза-марганцавага радовішча ў Фінскім заліве будзе знішчана нерасцілішча салакі.
У 2013 годзе эпідэміялагічны нагляд Пецярбурга з 24 пляжаў на тэрыторыі горада прызнаў прыдатнымі для купання толькі адзін.
На кастрычнік 2013 г. узровень забруджвання Фінскага заліва значна большы за гэткі ў Няве.
Да 1700 года
На берагах Фінскага заліва знойдзена мноства стаянак старажытных людзей, узрост якіх налічвае да дзевяці тысячагоддзяў. Чалавек пачаў асвойваць гэтыя месцы па пятах адыходзячага ледавіка і ўслед за тым, як землі сталі вызваляцца ад вод пасляледавіковых азёраў і мораў, якія разліваліся тут. Прыкладна 3000—3500 год таму у вусце ракі Сястры з'явіўся дагістарычны чалавек. Аб гэтым сведчаць археалагічныя знаходкі ў заснаваннях выдмаў каля заходняга берага возера Разліў, упершыню знойдзеныя ў 1905 годзе. Зараз у гэтым раёне знойдзены адзінаццаць стаянак старажытнага чалавека часу неаліту (новакаменнага стагоддзя). Інвентар стаянак прадстаўлены прыладамі, зробленымі з кварцу — наканечнікі стрэл, скрабалкі для апрацоўкі скур. Сустракаецца мноства чарапкоў ад старажытнага посуду, упрыгожаных ямачна-грабенчатым арнаментам, характэрным для неалітычных плямёнаў, якія жылі ў III—II тысячагоддзе да нашай эры па ўсёй лясной палосцы Усходняй Еўропы. Побач з бітым посудам знаходзяць рэшткі ачагоў. Навукоўцы лічаць, што гэтыя стаянкі прыналежалі вандроўным абшчынам паляўнічых. Яны не ведалі земляробства і не мелі свойскіх жывёл. Фіна-ўгорскія народы насялялі берагі Фінскага заліва. Эсты (чудзь старажытнарускіх летапісаў) займалі тэрыторыю сучаснай Эстоніі. На паўднёвым беразе Фінскага заліва пражывала водзь, а паўднёвей за Няву — іжора. К захаду ад Ладажскага возера пасяліліся карэлы. На поўначы Фінскага заліва рассяліліся емь і сумь.
У VIII—IX стагоддзях берагі Нявы і Фінскага заліва засялілі ўсходнія славяне (ільменскія славене і крывічы). Тут яны займаліся падсечна-агнявым земляробствам, жывёлагадоўляй, паляваннем і рыбалкай.