cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Škoda Auto
У Беларусі
З 11 сакавіка 2021 года продаж новых аўтамабіляў «Шкода Рапід» у Беларусі быў прыпынены наказам Дзяржстандарту аб неабходнасці ўдакладнення фармулёвак у Адабрэнні тыпа транспартнага сродку (АТТС). Камітэт заявіў, што падчас правядзення праверкі ў дачыненні да ТАА «ФелОкт-Сэрвіс» (дыстрыб’ютар маркі Škoda ў Беларусі), выяўлены неадпаведнасці машын звесткам у дакуменце. У прыватнасці, у ім згадвалася, што гэтая мадэль выпрабоўвалася з сістэмай дапаможнага тармажэння (BAS), але на рынку аўтамабіль рэалізуецца без яе. Усталяваныя на машынах фары дзённага святла нібыта не такія, якія былі ўнесеныя ў АТТС. Заяўлялася таксама аб разыходжаннях у звестках аб колькасці дзвярэй, экалагічным класе ды іншых паказчыках.
23 красавіка 2021 года пастановай Савета Міністраў прадукцыя маркі Шкода была ўнесеная ў пералік тавараў, якія забаронены да ўвозу і рэалізацыі на тэрыторыі Беларусі, у выніку чаго з 5 мая 2021 года продажы аўтамабіляў былі спыненыя на 6 месяцаў. Забарона неаднаразова працягвалася яшчэ на паўгода і на бягучы момант дзейнічае да 4 лістапада 2023 года.
Арус Тыгранаўна Васканян
Арус Тыгранаўна Васканян (у дзявоцтве Дарбасян; 10 мая года, Канстанцінопаль — 20 ліпеня 1943, Ерэван) — савецкая армянская актрыса.
Нарадзілася ў сталіцы Асманскай імперыі. Маладыя гады правяла ў Анкары, атрымала добрую адукацыю. Гуляць на сцэне пачала ў Канстанцінопалі ў 1908 годзе. У 1910 годзе пераехала ў расійскае Закаўказзе і пасялілася ў Баку, дзе стала членам Бакінскай армянскай трупы, у складзе якой атрымала слыннасць ролямі Афеліі і Дэздэмоны у, адпаведна, «Гамлеце» і «Атэла» Уільяма Шэкспіра і Соны і Сусан у, адпаведна, «Злым духу» і «Намусе» Шырванзадэ. Выйшла замуж за Іосіфа Васканяна, акцёра той жа трупы.
У 1917 годзе пераехала ў Тыфліс (цяпер Тбілісі), дзе стала гуляць у мясцовых тэатрах і была членам Армянскага драматычнага таварыства; з 1921 года, пераехаўшы ў Ерэван, стала адной з вядучых актрыс 1-га Дзяржаўнага тэатра Арменіі, (з 1937 года завецца Армянскі тэатр імя Сундукяна). У 1935 годзе атрымала званне Народнай артысткі Армянскай ССР. Пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны выступала ў шпіталях і на прадпрыемствах як майстар мастацкага слова. Памерла ў 1943 годзе ад брушнага тыфу. Крытыкамі адзначаліся філігранная распрацоўка дэталяў у яе акцёрскай манеры, майстэрства сцэнічнай гаворкі і вывастраная сцэнічная форма, а таксама падкрэслівалася імкненне актрысы надаць класічным выявам сучаснае гучанне. Найбольш вядомыя ролі — Антыгона («Антыгона», Сафокла), Нара («Лялечны дом», Ібсена), Ануш («Дзядзька Багдасар» Параняна). Таленавіта выконвала як трагічныя ролі: Кацярыны («Навальніца» Астроўскага), лэдзі Макбет («Макбет» Шэкспіра), так і камедыйныя: Сюзанны («Жаніцьба Фігаро» Бамаршэ), Катарыны («Утаймаванне нязгодлівай» Шэкспіра). Шмат гуляла ў спектаклях па п’есах рускіх пісьменнікаў (Кручыніна у «Без віны вінаватыя» Астроўскі, Панова у «Любові Яравой» Трэнёва, Марыя Мікалаеўна у «Рускіх людзях» Сіманава, Рыма у «Ядзе» Луначарскага), асабліва Максіма Горкага; найбольш вядомыя выкананне роляў Насты у «На дне» і Рашэль у «Васе Жалязновай». Сваёй дзейнасцю Восканян спрыяла збліжэнню армянскага тэатральнага мастацтва з рускай тэатральнай культурай і яго прылучэнню да агульнасусветных тэатральных працэсаў.
Народная артыстка Армянскай ССР (1935). Заслужаная артыстка Армянскай ССР (25.01.1927).
Панізова
Панізо́ва (, Понизово) — былы хутар у Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіў у склад Туркоўскага сельсавета.
Ліквідаваны ў 2017 годзе.
Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ
Іра́клій Вісарыёнавіч Абашы́дзэ (ირაკლი ბესარიონის ძე აბაშიძე;  — 14 студзеня 1992) — грузінскі паэт і дзяржаўны дзеяч. Першы сакратар (затым старшыня кіраўніцтва) Саюза пісьменнікаў Грузінскай ССР (1953—1967). Акадэмік Акадэміі навук Грузіі (1960). Герой Сацыялістычнай Працы (1979).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сяле Хоні Кутаіскай губерні. Пачаў друкавацца ў 1928 годзе. У 1931 годзе скончыў філалагічны факультэт Тбіліскага ўніверсітэта і праз тры гады ўжо ўдзельнічаў у Першым з'ездзе Саюза пісьменнікаў СССР. У 1939 годзе ўступіў у УКП(б). У час Вялікай Айчыннай вайны пайшоў на фронт. Пазней быў галоўным рэдактарам часопіса «Мнатобі» (მნათობი).
У розны час быў старшынёй Саюза пісьменнікаў Грузіі. У 1970 годзе стаў таксама віцэ-прэзідэнтам Акадэміі навук Грузінскай ССР. У 1960 годзе арганізаваў экспедыцыю ў грузінскі манастыр Святога Крыжа ў Іерусаліме, падчас якой была выяўлена фрэска Шоты Руставелі.
У 1960 годзе яму было прысвоена званне акадэміка Акадэміі навук Грузіі. З'яўляўся заснавальнікам і галоўным рэдактарам Грузінскай савецкай энцыклапедыі (тамы 1—12, 1975—1987), першым старшынёй таварыства Руставелі Грузіі (1980). У 1979 годзе яму было прысвоена званне Герой Сацыялістычнай Працы.
Паэзія Абашыдзэ заснавана на патрыятычных каштоўнасцях грузінскай культуры. Хоць Абашыдзэ быў даволі лаяльным да савецкага ладу, ён падтрымаў Звіяда Гамсахурдыя на шляху да незалежнасці Грузіі. Памёр Абашыдзэ 14 студзеня 1992 года ў Тбілісі і быў удастоены дзяржаўнага пахавання.
Творчасць
Асноўныя тэмы творчасці — Грузія ў мінулым і сучасным, лёс мастацтва, грамадзянскі абавязак паэта. Аўтар зборнікаў паэзіі «Набліжэнне» (1966), «І гэтыя песні — маёй Грузіі» (1971), «Радзіма» (1973), «Вятры ў даліне Рыёні» (1979), цыклаў вершаў «Па слядах Руставелі» (1959), «Палесціна, Палесціна» (прэмія імя Ш. Руставелі 1966), літаратурна-крытычных артыкулаў (зборнік «За высокае майстэрства», 1959). За цыкл «У палымянай Індыі» і кнігу «Па дарогах Індыі» ганараваны Міжнароднай прэміяй імя Дж. Нэру 1972.
Старахавіцы
Старахавіцы (Starachowice) — горад у Польшчы, размешчаны за 160 км на поўдзень ад Варшавы. Адміністрацыйны цэнтр Старахавіцкага павета Свентакшыскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну. Займае плошчу 31,82 км². Насельніцтва 50 тыс. чалавек.
Бярэзіца
Бярэ́зіца — возера ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Прыпяць, прыкладна за 1,1 км у напрамку на паўночны захад ад горада Мазыр, за 0,65 км на паўночны ўсход ад вёскі Пранькі.
Плошча паверхні 0,22 км². Катлавіна возера старычнага тыпу. Шырокай пратокай злучаецца з ракой Прыпяць.
У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, плотка, краснапёрка, мянтуз і іншыя віды рыб.
Навагрудскае княства
Навагрудскае княства, Новагародскае княства, Новагародская зямля — удзельнае княства ў Панямонні ў XIII—XIV стст. Цэнтр — горад Новагародак.
На думку А. Назаранкі, не пазней за 1141 год Новагародак стаў адным з удзелаў Гарадзенскага княства. Першым новагародскім князем быў адзін з сыноў гарадзенскага князя Усеваладкі, напэўна, Барыс або Глеб. Пры іх пабудавана Барысаглебская царква. Навагрудскі князь Ізяслаў упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1237 (1236?) годам, калі галіцка-валынскі князь Даніла Раманавіч «наведе… Литву Миндога Изяслава Новогородьского» на князя Конрада Мазавецкага. На падставе гэтага запісу лічыцца, што побач з Міндоўгам у барацьбе з мазавецкім князем удзельнічаў і Ізяслаў, які быў у саюзных або васальных адносінах з Данілам Раманавічам. Пазней княства ўваходзіла ў склад уладанняў Міндоўга, Рамана Данілавіча, Войшалка, у першай палове XIV ст. — уладанне сына Гедзіміна Карыята (разам са Слонімам і Мсцібавам). Нейкі ўдзел меў у княстве сын Карыята Фёдар. У канцы XIV ст. вялікі князь Вітаўт зняволіў, а пасля выгнаў Фёдара з ВКЛ. З таго часу княства канчаткова перайшло да велікакняжацкага дамена, у Новагародку сядзелі намеснікі вялікіх князёў.
Дом Ханіна
Дом Ханіна — будынак у Шклоўскім пасадзе Магілёва, размешчаны па Першамайскай вуліцы, 19.
Гісторыя
Двухпавярховы дом з цэглы пабудаваны ў канцы XIX стагоддзя як жылы. Належыў Ханіну. Ніжнія паверхі займалі гандлёвыя крамы. У двары размяшчаўся дом Сабалеўскага, дзе мелася друкарня Якава Натанавіча Падземскага, арандатарамі якога былі Шыфрын, Каган, Ліберман. Тут друкаваліся кнігі на рускай, польскай, беларускай мовах. У 1924 годзе будынак нацыяналізаваны. Верхні паверх выкарыстоўваўся як жылы, на ніжнім з савецкіх часоў размясцілася цырульня «Юнацтва» і гандлёвыя ўстановы.
Фісцыя
Фі́сцыя (Physcia) — род ліставатых лішайнікаў сямейства Фісцыевыя. Налічвае каля 50 відаў, пашыраных паўсюдна.
Слаявіна фісцый мае выгляд лістападобных разетак, падзеленых на лопасці. Колер шараваты са шматлікімі рызоідамі, часам цёмны. Пладовыя целы сядзячыя. Споры карычневага колеру, у форме эліпсоіда.
Сустракаюцца на кары дрэў і кустоў, камянях, апрацаванай драўніне.
Allium calabrum
Allium calabrum — від травяністых раслін сямейства ; эндэмік Італіі.
Таксанамія
Класіфікацыя Кронквіста (1988) адносіла гэты род да, пазней паводле вынікаў філагенетычных даследаванняў род быў выдзелены ў асобнае сямейства  , аднак у больш позняй Сістэме класіфікацыі APG III (2009) роды, якія ўваходзілі ў гэта сямейства, былі ўключаны ў сямейства.
Распаўсюджанне
Эндэмік для цэнтральна-паўднёвых Апенін (Абруцы, Базіліката і Калабрыя), Італія. Расце на горных і высакагорных камяністых лугах на вапняках.
Пагрозы і ахова
На від могуць паўплываць змены прыроднага асяроддзя ў некаторых мясцовасцях на ніжняй вышыні.
Від расце ў нацыянальных парках, ,.
Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001
Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001 — 9-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе.
291
291 — невысакосны год, пачащся ў чацвер. 291 год нашай эры, 291 год 1 тысячагоддзя, 91 год III стагоддзя, 1 год 10-га дзесяцігоддзя III стагоддзя, 2 год 290-х гадоў.
Зміцер Апанасовіч
Зміцер Мар’янавіч Апанасовіч (укр. Дмитро Мар’янович Апанасович; пазыўны — Тэрор; 15 жніўня 1989 года, Смаргонь, Гродзенская вобласць, Беларуская ССР, СССР — 25 сакавіка 2022 года, Ірпень, Кіеўская вобласць, Украіна) — баец-добраахвотнік беларускага батальёна імя Кастуся Каліноўскага, камандзір аддзялення, удзельнік баявых дзеянняў у перыяд поўнамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну, атрымаў смяротнае раненне, абараняючы Кіеў. Пасмяротна ўзнагароджаны медалём «За баявыя заслугі». У яго гонар названы беларускі добраахвотніцкі батальён «Тэрор».
Біяграфія
Нарадзіўся 15 жніўня 1989 года ў Смаргоні. У юнацтве захапіўся спортам: займаўся рукапашным боем і наведваў трэнажорную залу. Яшчэ аднім захапленнем Змітра стала скандынаўская культура і міфалогія.
У 2013—2014 гадах праходзіў тэрміновую службу ў 38-й асобнай гвардзейскай дэсантна-штурмавой брыгадзе Сіл спецыяльных аперацый Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь у Брэсце. Ведаў снайперскую справу.
У 2020 годзе ненадоўга прыехаў Беларусь, дзе прыняў удзел у пратэстах супраць фальсіфікацыі выбараў прэзідэнта: з групай аднадумцаў маніторыў дзеянні сілавікоў, эвакуіраваў параненых. Калі ідэя мірнага пратэсту цалкам вычарпала сябе, але так і не выйшла на ўзровень сілавога супрацьстаяння, Зміцер вярнуўся ў Варшаву і працягнуў працаваць у сферы грузаперавозак.
Апошні раз прыязджаў у Беларусь наведаць бацькоў незадоўга да поўнамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну.
24 лютага 2022 г. Зміцер знаходзіўся ў рэйсе ў Латвіі, адкуль тэрмінова вярнуўся ў Польшчу з намерам адправіцца абараняць Украіну. Аб прынятым рашэнні ён не паведаміў ні бацькам, ні сястры. З першай групай беларускіх добраахвотнікаў у сакавіку выехаў з Варшавы ў Львоў і адтуль у Кіеў, дзе стаў байцом беларускай роты, на аснове якой потым сфарміраваўся батальён імя Кастуся Каліноўскага.
У сілу наяўнага вайсковага досведу быў залічаны ў баявы ўзвод, атрымаў паскораную падрыхтоўку і ў якасці камандзіра аддзялення быў накіраваны ў горад Ірпень пад Кіевам на баявую задачу па забеспячэнні бяспекі мінамётнага разліку, а затым на ўзмацненне ўчастку фронта ў раёне ваеннага шпіталя. Першы бой беларускіх дабраахвотнікаў доўжыўся больш за шэсць дзён.
24 сакавіка па пазіцыі беларускіх добраахвотнікаў у Ірпені працавала расійская артылерыя, а таксама цяжкая бранятэхніка. Калі пачаўся абстрэл, Зміцер аддаў загад байцам свайго аддзялення адысці ў сховішча. У гэты момант дом, у якім знаходзіліся беларускія байцы, быў абстраляны з асноўнай 100-мм гарматы БМП-3. Зміцер, які сыходзіў апошнім, атрымаў цяжкае аскепачнае раненне ў вобласць лапаткі. Стан удалося стабілізаваць. Пад бесперапыннымі абстрэламі ён быў дастаўлены ў шпіталь. Урачы амаль суткі змагаліся за жыццё ваяра, аднак раненне аказалася несумяшчальным з жыццём.
25 сакавіка 2022 года Змітра «Тэрора» Апанасавіча не стала.
Ушанаванне
У гонар Змітра «Тэрора» Апанасовіча атрымаў назву беларускі добраахвотніцкі батальён «Тэрор».
Спасылкі
https://euroradio.fm/ru/v-ukraine-posmertno-nagradili-belorusskogo-dobrovolca
https://mostmedia.io/2022/03/31/pogibshij-belarusskij-dobrovolec/
https://www.the-village.me/village/city/superheroes-in-city/292207-perished-for-ukraine
https://euroradio.fm/ru/skazat-materi-o-smerti-syna-intervyu-s-drugom-pogibshego-dobrovolca
https://charter97.org/ru/news/2022/6/17/502825/
Званае (возера, басейн Званіцы)
Зва́нае  — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Званіца (прыток Дрысы).
Зміцер Апанасовіч
Спасылкі
https://m.nashaniva.com/ru/articles/287112/
Званае (возера, басейн Званіцы)
Плошча паверхні возера 1,28 км², даўжыня 1,78 км, найбольшая шырыня 1,1 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 3 м, сярэдняя складае каля 1,9 м. Аб’ём вады 2,49 млн м³.
Зміцер Апанасовіч
Спасылкі
https://censor.net/ru/news/3328893/v_boyah_pod_irpenem_pogib_belorusskiyi_dobrovolets_apanasovich
https://charter97.org/be/news/2022/3/29/461169/
Званае (возера, басейн Званіцы)
Возера Званае слабапраточнае, эўтрофнае. Упадаюць ручаі, выцякае рака Званіца. Надводная расліннасць распаўсюджана паласой да 40 метраў уздоўж берагоў, падводная ўкрывае амаль усю паверхню дна возера.
У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лінь, карась, плотка і іншыя віды рыб.
На паўночным беразе возера вёска Званае.
Андаліен
Андалiен (Río Andalién) — рака ў Чылі.
Даўжыня ракі 130 км. Вадазбор 780 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 10—300 м³/сек.
292
292 — высакосны год, пачаўся ў пятніцу. 292 год нашай эры, 292 год 1 тысячагоддзя, 92 год III стагоддзя, 2 год 10-га дзесяцігоддзя III стагоддзя, 3 год 290-х гадоў.
Audi
Audi AG — германская аўтамабілебудаўнічая кампанія ў складзе канцэрна Volkswagen AG, якая спецыялізуецца на выпуску аўтамабіляў пад маркай «Аўдзі». Штаб-кватэра — у Інгальштадце (Германія).
Гайдукі
Гайдук, гайдукі — прыгонныя сяляне ў Рэчы Паспалітай у XVIII стагоддзі, што знаходзіліся на службе пры панах у якасці ахоўнікаў. У некаторых месцах гайдукі складалі войска, тады іх называлі «сердзюкамі» альбо «серадзюкамі». Назва «сердзюк» пайшла, мабыць, ад назвы адмысловага пакрою верхняй адзежы, якая на старабеларускай мове звалася «серак». Слова «гайдук» запазычана з венгерскай мовы. Імёны колішніх гайдукоў захаваліся ў назвах вёсак і прозвішчаў іх жыхароў.
Audi
Старшыня рады дырэктараў — Марцін Вінцеркорн (Martin Winterkorn).
1910—1920 Першы аўтамабіль Audi
У сярэдзіне 1910 г. завод выпусціў на рынак першы аўтамабіль Audi. Гэты аўтамабіль меў 2,6 літровы чатырохцыліндравы рухавік магутнасцю 22 л.з.
У Беларусі
Станам на канец 2020 года ў Беларусі ў асабістай уласнасці грамадзян зарэгістравана аўтамабіляў маркі Аўдзі.
Галоўная віленская школа
Галоўная віленская школа (Szkoła Główna Wileńska) — вышэйшая навучальная ўстанова ў Вільні канца XVIII — пачатку XIX стагоддзяў; спадчынніца заснаванай у 1579 годзе езуіцкай Акадэміі і ўніверсітэта і папярэдніца заснаванага ў 1803 годзе Імператарскага Віленскага ўніверсітэта, адыграла важную ролю ў развіцці асветы, навукі і культуры Літвы і Беларусі.
Гісторыя
Пасля скасавання ў 1773 годзе ордэна езуітаў віленская Акадэмія, якая ім належала, і ўніверсітэт былі пры актыўным удзеле былога езуіта, матэматыка і астранома Марціна Пачобута-Адляніцкага рэарганізаваны ў Галоўную школу Вялікага княства Літоўскага (Schola Princips Magni Ducatus Lithuaniae) (1780). У яе вядзенне перадаваліся ўсе навучальныя ўстановы краю. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай яна была перайменавана ў Галоўную віленскую школу: У 1797 г. імператар Павел I наведаў Вільню, агледзеў у падрабязнасці галоўную школу і даручыў князю Рапніну, віленскаму генерал-губернатару, заклапаціцца складаннем новага статута для кіравання глаўнай школай і падпарадкаванымі ёй вучылішчамі. У распрацоўцы статута прымаў чынны ўдзел Пачобут-Адляніцкі. За Галоўнай віленскай школай захаваліся правы ўстановы, кіруючай навучальнымі ўстановамі Літвы і Беларусі, і даходы паезуіцкіх маёнткаў. У школе з’явілася кафедра прыгожых мастацтваў на чале з жывапісцам Францішкам Смуглевічам і было ўзмоцнена выкладанне хіміі. Рэктарам да 1799 года заставаўся Пачобут-Адляніцкі. Яго змяніў юрыст і эканаміст Геранім Страйноўскі.
Пры Пачобуце-Адляніцкім з’явіліся кафедра прыгожых мастацтваў, універсітэцкі батанічны сад, у 1781 годзе быў заснаваны медыцынскі факультэт. Па яго ініцыятыве былі запрошаны вядомыя навукоўцы
У 1781 годзе ў будынку на Замкавай вуліцы (цяпер Pilies g. 22) была заснавана Медыцынская калегія Галоўнай школы, якая лічыцца першfq медыцынскfq вышэйшай навучальнай установай ў Літве. Прафесар Жан Эмануэль Жылібер e двары Медыцынскай калегіі ў 1782 годзе заснаваў батанічны сад і аранжарэю. Яны займалі плошчу каля 300 м², на якой расло звыш 2 тысяч раслін. Батанічны сад дзейнічаў тут да 1797 года. Выкладалі таксама іншыя вядомыя навукоўцы — выхаванец Галоўнай школы, батанік Станіслаў Баніфацы Юндзіл (Stanisław Bonifacy Jundziłł; 1761—1847), польскі матэматык Францішак Нарвойш (Franciszek Narwojsz; 1742—1819) і многія іншыя.
З 1797 года прафесарам хіміі быў Анджэй Снядэцкі (Jędrzej Śniadecki; 1768—1838).
У 1789—1794 ваенную інжынерыю і картаграфію ў Літоўскай школе інжынернага корпуса пры Галоўнай школе выкладаў архітэктар Лаўрынас Стуока-Гуцявічус (Wawrzyniec Gucewicz; 1753—1798), яе прафесар з 1793 года; пазней, пасля падаўлення паўстання 1794 года, выкладаў таксама ў 1797—1798 гадах. Яго вучань Міхал Шульц (Michał Szulc; 1769—1812). скончыў Галоўную школу ў 1788 годзе са ступенню доктара філасофіі і ў 1797 годзе стаў стаў ад’юнктам прафесара, пазней — прафесарам і ўзначаліў кафедру архітэктуры.
Вучоны-гігіеніст Аўгуст Бекю (August Ludwik Bécu; 1775—1824). скончыў навучанне ў Галоўнай школе са ступенню доктара філасофіі (1789), пазней атрымаў ступень доктара медыцыны (1793) і з 1797 года чытаў курсы паталогіі, тэрапіі, фармацэўтыкі, фізіялогіі.
Вапнаўка
Ва́пнаўка (Gypsóphila) — род кветкавых раслін сямейства гваздзіковых. Больш за 120 відаў.
Арэал
Пашыраны ў Еўропе, Азіі і Аўстраліі (1 від). На Беларусі 7 відаў: 2 дзікарослыя —, расце па дарогах і чыгунках, на ўзлесках хваёвых лясоў і дзюнах, вырошчваецца ў культуры, і , расце ў сухіх і светлых хваёвых барах, на ўзлесках, мелавых агаленнях і ўздоўж дарог; 2 занесеныя — і , растуць па чыгунках, на сметніках; З інтрадукаваныя — ,  і , растуць у кветніках, садах, часам як здзічэлыя на газонах.
Галоўная віленская школа
Гісторыя
Сярод выхаванцаў Галоўнай школы таксама ваенны інжынер і архітэктар, гісторык і даследчык літоўскай міфалогіі Тэадор Нарбут (Teodor Narbutt; 1784—1864), які ў 1799—1803 гадах навучаўся тут інжынернай справе;
Вапнаўка
Батанічнае апісанне
Шмат- і аднагадовыя травяністыя расліны, радзей паўкусты з прамастойным, узыходным і распасцёртым, пераважна моцна разгалінаваным (ёсць шарападобныя, т.зв. «перакаціполе», і падушкападобныя формы) сцяблом. Лісце дробнае, суцэльнае, сядзячае, ад лінейна-ланцэтнага да ланцэтна-яйцападобнага. Кветкі дробныя, белыя, лілова-чырвоныя ці ружовыя, у складаных мяцёлчатых і шчыткападобных суквеццях. Плод — аднагнездавая каробачка. Дэкаратыўныя, тэхнічныя, лекавыя і меданосныя расліны.
Галоўная віленская школа
Гісторыя
Падпісаным 4 (16) красавіка 1803 года імператарам Аляксандрам I актам Галоўная віленская школа пераўтварылася ў імператарскі Віленскі ўніверсітэт.
Вапнаўка
Віды
Род уключае больш за 150 відаў.
Феба (міфалогія)
Фе́ба (Φοίβη) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі тытаніда, дачка Урана і Геі, сястра і жонка Коя, маці Лета і Астэрыі, бабуля Апалона і Артэміды.
Феба — карміцелька Апалона. Яна мела прадракалішча з храмам і аракулам у Дэльфах пасля Феміды, затым падарыла яго ўнуку. Па імі сваёй бабкі Апалон называецца Фебам.
Крываногава
Крывано́гава (, Кривоногово) — вёска ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Пятрэвіцкага сельсавета.
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Налібацкага сельсавета.
Ячанцы
Яча́нцы (, Ячанцы) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дварышчанскага сельсавета.
Да 11 студзеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Тракельскага сельсавета Воранаўскага раёна.
Рэнца Раселіні
Рэнца Раселіні (Renzo Rossellini,,  — ) — італьянскі кампазітар, музыкант, музыкавед. Брат рэжысёра Раберта Раселіні, аўтар музыкі да шматлікіх яго фільмаў.
Мітрафан
Мітрафан:
Allium callidyction
Allium callidyction — від травяністых раслін сямейства, распаўсюджаны ў Турцыі, Іране, Іраку, Закаўказзе.
Апісанне
Насенне ± яйцападобнае, 4-7-кутнае, 2.85 × 1.38 мм.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў Турцыі, Іране, Іраку, Закаўказзе.
Сцяпан Сямёнавіч Кутарга
Сцяпан Сямёнавіч Куторга (1805—1861) — заолаг і мінералог; прафесар Імператарскага Санкт-Пецярбургскага універсітэта (з 1837). Сапраўдны стацкі саветнік (з 1856).
Біяграфія
Нарадзіўся года ў г. Мсціслаў Магілёўскай губерні. Бацькі яго былі не багатыя, але далі сваім сынам, Сцяпану і Міхаілу, добрую адукацыю. Першапачатковае выхаванне атрымаў дома, пад кіраўніцтвам свайго бацькі, Сямёна Мартынавіча Кутаргі, які з 1813 года служыў у Санкт-Пецярбургу. З 1818 года ён у якасці вольнага слухача наведваў Пецярбургскую губернскую гімназію. У 1820 годзе, калі быў заснаваны Настаўніцкі інстытут сярод 30 выхаванцаў за казённы кошт, значыўся і С. Куторга. Пасля закрыцця настаўніцкага інстытута працягнуў навучанне ў 3-й Пецярбургскай гімназіі, пасля заканчэння якой у студзені 1827 года паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Санкт-Пецярбургскага універсітэта. Аднак неўзабаве, на падставе найвышэйшага загаду аб абранні ў універсітэтах Пецярбургскім, Маскоўскім, Казанскім, Віленскім і Харкаўскім 20 маладых людзей, каб, адправіць іх у Дэрпцкі ўніверсітэт, трапіў у лік абраных і ў ліпені 1828 года перайшоў у Дэрпцкі ўніверсітэт, дзе прадметам сваіх заняткаў выбраў заалогію, але, з мэтай грунтоўнага ведання анатоміі і фізіялогіі, ён перайшоў на медыцынскі і па ім і скончыў курс, атрымаўшы ў 1832 годзе ступень доктара медыцыны за працу «De organis vocis psittaci erytaci».
Восенню 1833 года С. Кутарга заняў кафедру заалогіі ў Пецярбургскім універсітэце і заставаўся на ёй да самай смерці; звыш таго ён з 1848 года выкладаў мінералогію і геалогію ў Галоўным педагагічным інстытуце да яго закрыцця. У 1835 годзе ён быў зацверджаны ў званні экстраардынарнага, а ў 1837 годзе — у званні ардынарнага прафесара. У 1835 годзе ён быў прызначаны цэнзарам Пецярбургскага цэнзурнага камітэта і быў на гэтай пасадзе да 1848 года.
С. Кутарга стаў адным з першых і лепшых папулярызатараў натуральна-гістарычных ведаў; яго артыкулы ў «Бібліятэцы для чытання» і «Часопісе міністэрства народнага асветы» знаёмілі з многімі актуальнымі пытаннямі прыродазнаўчых навук. У студэнтаў, сцякаліся на яго лекцыі з усіх факультэтаў, ён стараўся ўзбудзіць цікавасць і любоў да прадмета і звярнуць іх да самастойнага працы.
3-за непаўнаты калекцый i недахопу памочнікаў быў вымушаны выкладаць i такія аддзелы прыродазнаўства, як зоатамія, заалогія, анатомія i палеанталогія. Як таленавіты вучоны, выдатны папулярызатар, педагог i лектар ён узняў гэту галіну ведаў на новую ступень. Не абцяжарваючы слухачоў дэталізацыяй і дробнымі фактамі, Кутарга імкнуўся абудзіць у ix цікавасць i любоў да прадмета, заахвоціць ix да самастойнай працы. Першы ў Расіі пазнаёміў студэнтаў (1860) з эвалюцыйным вучэннем Ч. Дарвіна. Многія з яго вучняў потым сталі вядомымі натуралістамі.
Навуковая дзейнасць С. Кутаргі была даволі разнастайная, хоць па значэнні яна саступае яго выкладчыцкай дзейнасці. У першы перыяд яго навуковай дзейнасці з’явіліся працы па заалогіі: «Scolopendrae morsitantis anatome» (СПб. 1834); «Натуральная гісторыя налівачных жывёл», пасля перакладзеная на нямецкую мову.; «Einige Worte gegen die Theorie der Stufenweise Enstehungder Organismen»; «Zur Naturgeschichte der Phoca communis» і «Zwei Beobachtungen der Knochenbrüche bei den Heerschnepfen» (усё ў 1839 годзе); «Апісанне некалькіх новых відаў закамянеласцяў з даліны Салгіра» (1834); «Beiträge zur Geognosie und paléontologie dorpats und seiner Umgebungen» (1835 і 1837); «Beitrag ZAR Kenntniss der organischen Ueberreste der kupfersandsteines am westlichen Abhange des Urals» (1838). У 1840-х гадах Куторга звярнуўся да палеанталогіі і геалогіі: «Beiträge zur Palaeontologie Russlands» (1842—1846); «Neues Orthisarten» (1843); «Ueber die Siphonotreten» (1850); "Geogn. Beobachtungen in sudl. Finland " (1851) і інш. Самым буйной працай С. Кутаргі стала выдадзеная ім у 1852 годзе 10-вёрстная геалагічная карта Пецярбургскай губерні — вынік шматгадовых даследаванняў, адзначаны Дзямідаўскай прэміяй і Залатым Канстанцінаўскім медалём. З 1842 года быў дырэктарам Санкт-Пецярбургскага мінералагічнага таварыства.
Шмат папулярных твораў ім было надрукавана ў «Бібліятэцы для Чытання» у 1845—1860 гадах: «Аб сістэме Лафатэра і Галля», «Нага i рука чалавека», «Геалагічны нарыс дарогі да вадаспада Іматра», «Агульны закон паяўлення, існавання і знікнення арганізмаў» і шмат іншых.
Разам з братам М. Кутаргам ён вёў культурна-асветную работу сярод насельніцтва Мсціслава i наваколля.
Памер года і быў пахаваны на Смаленскіх праваслаўных могілках.
Быў жанаты. Яго сын Уладзімір (1844—1873), які скончыў у 1862 годзе Ларынскую гімназію выкладаў ва Уладзімірскай жаночай гімназіі і 2-й прагімназіі Санкт-Пецярбурга.
Памяць
У гонар вучонага названы выкапні арганізмы і расліны:
293
293 — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 293 год нашай эры, 293 год 1 тысячагоддзя, 93 год III стагоддзя, 3 год 10-га дзесяцігоддзя III стагоддзя, 4 год 290-х гадоў.
Бактэрыяфагі
Бактэрыяфагі, або фагі (ад φᾰγω — «паглынаю») — вірусы бактэрый, здольныя пашкоджваць бактэрыяльную клетку, размнажацца ў ёй і выклікаць яе разбурэнне (лізіс). Пашыраны ў глебе, раслінных і жывёльных арганізмах.
Класічны аб’ект даследаванняў у малекулярнай генетыцы. Выкарыстоўваюць для фагапрафілактыкі і фагатэрапіі інфекцыйных хвароб.
Гісторыя
Англійскі бактэрыёлаг Фрэдэрык Туорт у артыкуле 1915 года апісаў інфекцыйную хваробу стафілакокаў, інфіцыравальны агент праходзіў праз фільтры, і яго можна было пераносіць ад адной калоніі да іншай.
Незалежна ад Фрэдэрыка Туорта французска-канадскі мікрабіёлаг Фелікс Д’Эрэль 3 верасня 1917 года паведаміў аб адкрыцці бактэрыяфагаў. Разам з гэтым вядома, што расійскі мікрабіёлаг Мікалай Фёдаравіч Гамалея яшчэ ў 1898 годзе ўпершыню назіраў з’яву лізіса бактэрый (сібіраязвенай палачкі) пад уплывам перавіваемага агента.
Таксама Фелікс Д’Эрэль прапанаваў здагадку, што бактэрыяфагі маюць карпускулярную прыроду. Аднак толькі пасля вынаходства электроннага мікраскопа атрымалася ўбачыць і вывучыць ультраструктуру фагаў. Доўгі час прадстаўлення аб марфалогіі і асноўных асаблівасцях фагаў засноўваліся на выніках вывучэння фагаў Т-групы — Т1, Т2, …, Т7, якія множацца на ''Е. coli'' штама B. Аднак з кожным годам з’яўляліся новыя звесткі, якія датычацца марфалогіі і структуры разнастайных фагаў, што абумовіла неабходнасць іх марфалагічнай класіфікацыі.
Роля бактэрыяфагаў у біясферы
Бактэрыяфагі ўяўляюць сабой найбольш шматлікую, шырока распаўсюджаную ў біясферы і, як мяркуецца, найбольш эвалюцыйна старажытную групу вірусаў. Прыблізны памер папуляцыі фагаў складае больш за 1030 фагавых часціц.
У прыродных умовах фагі сустракаюцца ў тых месцах, дзе ёсць адчувальныя да іх бактэрыі. Чым багацей той ці іншы субстрат (глеба, вылучэння чалавека і жывёл, вада і г.д.) мікраарганізмамі, тым у большай колькасці ў ім сустракаюцца адпаведныя фагі. Асабліва багатыя фагамі чарназёмы і глебы, у якія ўносіліся арганічныя ўгнаенні.
Ханна Кірні
Ханна Кірні (Hannah Kearney, ) — амерыканская фрыстайлістка, спецыялізуецца ў могуле, алімпійская чэмпіёнка.
Кірні ўдзельнічала ў двух Алімпіядах. У Турыне яна не змагла прабіцца ў фінальную дваццатку. У Ванкуверы ёй пашанцавала выйграць залаты алімпійскі медаль.
Бактэрыяфагі
Будова бактэрыяфагаў
Бактэрыяфагі адрозніваюцца па хімічнай структуры, тыпу нуклеінавай кіслаты, марфалогіі і характару ўзаемадзеяння з бактэрыямі. Па памеры бактэрыяльныя вірусы ў сотні і тысячы разоў менш мікробных клетак.
Ханна Кірні
Кірні лічыць сябе «напалову канадкай», бо яе маці вырасла ў Манрэалі, і яна мае шмат канадскіх сваякоў.
Бактэрыяфагі
Будова бактэрыяфагаў
Складаюцца з бялковай абалонкі (капсіда) і ўнутранага змесціва — нуклеінавай кіслаты (ДНК або РНК). Маюць форму сперматазоіда або ніткападобную ці шматгранную. Да вызначанай клеткі прымацоўваюцца з дапамогай хваставых нітак-адросткаў.
Сістэматыка бактэрыяфагаў
Вялікая колькасць вылучаных і вывучаных бактэрыяфагаў вызначае неабходнасць іх сістэматызацыі. Класіфікацыя вірусаў бактэрый перажывала змены: грунтавалася на характарыстыцы гаспадара віруса, улічваліся сералагічныя, марфалагічныя ўласцівасці, а затым будова і фізіка-хімічны склад вірыёна.
У цяперашні час згодна з Міжнароднай класіфікацыі і наменклатуры вірусаў бактэрыяфагі, у залежнасці ад тыпу нуклеінавай кіслаты падзяляюць на ДНК-і РНК-змяшчальныя.
РНК-змяшчальныя: Cystoviridae, Leviviridae.
У медыцыне
Бактэрыяфагі прымяняюцца таксама ў геннай інжынерыі ў якасці вектараў, якія пераносяць участкі ДНК, магчыма таксама натуральная перадача генаў паміж бактэрыямі з дапамогай некаторых фагаў (трансдукцыя).
У біялогіі
Бактэрыяфагі M13, фаг Т4, T7 і фаг λ выкарыстоўваюць для вывучэння бялок-бялковых, бялок-пептыўных і ДНК-бялковых узаемадзеянняў метадам фагавага дысплея.
У літаратуры
У 1925 годзе ў рамане лаўрэата Пулітцэраўскай прэміі Arrowsmith Сінклера Льюіса выдуманы доктар Arrowsmith робіць адкрыццё бактэрыяфагаў і прымяняе іх у якасці тэрапеўтычнага сродку.
Сэрвіс (значэнні)
Сэ́рвіс (ад service — служэнне; → servio — служыць, абслугоўваць; → servus — 1) служылы, раб, паднявольны; змешчаны ў поўным падначаленні, залежны, падуладны; рабскі, нявольніцкі; 2) абцяжараны павіннасцямі); 3)-а, м. Тое ж, што абслугоўванне,.
Сучаснае значэнне "сэрвіс" (анг. service - служба), — абслугоўванне насельніцтва ў розных сферах штодзённага жыцця (напр., гасцінічны сэрвіс, аўтамабільны сэрвіс).
Сэрвіс, як від ажыццяўляемых паслуг, — гэта здзяйсненне дзеянняў скіраваных на задавальненне патрэб, жаданняў і чаканняў каго-небудзь. Калі патрэба, жаданне ці чаканні, у выніку ўзаемадзеяння не была здаволена, сэрвісу - няма.
Палоева
Да 4 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Антонаўскага сельсавета, да 23 снежня 2009 года — у склад Дужаўскага сельсавета.
Семуа
Семуа (ням. Semois) — рака ў Бельгіі.
Знаходзіцца на ўсходзе краіны. Выток Семуа размешчаны ў Арлоне ў бельгійскай правінцыі Люксембург, недалёка ад мяжы з дзяржавай Люксембург. Цячэ ў заходнім кірунку. Плошча басейна ракі складае 1329 км ². Агульная даўжыня ракі 210 км. Яна з'яўляецца правым прытокам ракі Маас.
Нацыянальная галерэя Зімбабвэ
Нацыянальная галерэя Зімбабвэ — мастацкая галерэя ў Харарэ, Зімбабвэ, створана для прэзентацыі, захавання сучаснага мастацтва і мастацкай спадчыны Зімбабвэ. Галерэя была афіцыйна адкрыта каралевай Елізаветай Боўз-Лаян 16 ліпеня 1957 г., у працы шостай выстаўкі Зімбабвэ брала ўдзел каралева Лізавета II у кастрычніку 1991 года. Мае філіялы ў Булаваё і Мутарэ.
Пераслова (Туркоўскі сельсавет)
Перасло́ва (, Переслово) — вёска ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Туркоўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах засценак у складзе гміны Чарасы, пазней у складзе гміны Мёры Дзісенскага (з 1926 года Браслаўскага) павета Віленскага ваяводства.
Да 5 ліпеня 1983 года вёска ўваходзіла ў склад Якубаўшчынскага сельсавета.
294
294 — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 294 год нашай эры, 294 год 1 тысячагоддзя, 94 год III стагоддзя, 4 год 10-га дзесяцігоддзя III стагоддзя, 5 год 290-х гадоў.
Патэнца (правінцыя)
Патэнца (provincia di Potenza, Pruvincia 'e Putenza) — правінцыя ў Італіі, у рэгіёне Базіліката. У правінцыі пражывае каля 390 тысяч чалавек.
Невялікі заходні ўчастак правінцыі абмываецца Тырэнскім морам. На захадзе правінцыя Патэнца мяжуе з Кампаніяй (правінцыі Салерна і Авеліна), на поўначы з Апуліяй (правінцыі Фоджа, Барлета-Андрыя-Трані і Бары), на ўсходзе з правінцыяй Матэра і на поўдні з Калабрыяй (правінцыя Казенца).
Салтаноўскі сельсавет
Салтано́ўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) Салтанова.
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Рэчыцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Дземяхоўскага сельсавета.
19 чэрвеня 2008 года Дземяхоўскі сельсавет перайменаваны ў Салтаноўскі.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1915 чалавек, з іх 92,8 % — беларусы, 4,5 % — рускія, 1,4 % — украінцы, 0,7 % — балгары.
Банацкая Краіна
Банацкая Краіна (Банатска Крајина) — частка Ваеннай Краіны ў прыгранічнай з Асманскай імперыяй тэрыторыяй, якая размяшчаецца ў Банаце. У наш час Банацкая Краіна падзелена паміж Сербіяй і Румыніяй. Ваенная арганізацыя ў гэтым раёне была ўведзена аўстрыйскімі ўладамі ў 1718 годзе. У 1751 годзе Марыя Тэрэзія дэмілітарызавала паўночную частку Банацкай Краіны, у той час як яе паўднёвая частка ўваходзіла ў склад Ваеннай Краіны аж да яе скасавання. Банацкая Краіна была падзелена на тры палкі — нямецкі, сербскі і румынскі. У яе склад уваходзілі такія гарады як Панчэва, Бела-Црква, Тытэл, Жабаль, Алібунар, Ковін і г.д.
Навагрудскае ваяводства (Польшча)
Навагру́дскае ваяво́дства (Województwo Nowogródzkie) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка міжваеннай Польскай Рэспублікі з цэнтрам у Навагрудку, утворанае 4 лютага 1921 г. Плошча — 22 966 км², насельніцтва — 1 057 200 чалавек.
Геаграфія
Навагрудскае ваяводства займала тэрыторыю плошчай 22 966 км², што складала 6% тэрыторыі ўсёй Польскай Рэспублікі. На ўсходзе межавала з СССР, на поўдні — з Палескім ваяводствам, на захадзе і поўначы — з Беластоцкім і Віленскім ваяводствамі.
Навагрудскае ваяводства займала тэрыторыю ў парэччы ракі Нёман, якая падзяляла яго натуральным чынам на дзьве частцы. Нёман праходзіў праз Стаўбцоўскі, Навагрудскі, Лідскі і Шчучынскі паветы па даўжыні 286 км.
Да найважнейшых рэк, акрамя Нёмана, належаць Сула (даўжыня 72 км), Заходняя Бярэзіна (192 км), Гаўя (65 км), Дзітва (95 км), Лебяда (57 км), Маўчадка (86 км), Уша (83 км), Сэрвач (68 км) і, найвялікшая пасля Нёмана, рака Шчара (330 км). Цалкам, даўжыня рачной сеткі ваяводства даходзіла да 4066 км.
Вялікіх азёраў не было. Найважнейшымі былі Свіцязь, Кромань, Калдычэўскае і Дамашэўскае азёры, Пеласы і Маторы. Іх паверхня вагалася ў межах 93—170 га.
21% абшараў Навагрудскага ваяводства займалі дрыгвы. Цалкам паверхня багнаў і балот, якія ляжалі ў басейнах рэк, складала 588—600 га. Найбольш іх было ў Стаўбцоўскім, потым у Валожынскім, Слонімскім і Баранавіцкім паветах, найменш — у Навагрудскім і Шчучынскім. Значныя дрыгвяныя комплексы, якія знаходзіліся ў паўднёвай частцы ваяводства, былі працягам Палескіх балот. Яны даходзілі да шашы Брэст—Слуцк і ішлі далей, на поўдзень.
На поўнач ад Нёмана лясы выступалі радзей. Найменей іх было ў Лідскім, Навагрудскім і Нясвіжскім паветах. Гэтыя паветы прадстаўлялі сабой слаба залесены пас, які апаясваў Навагрудскае ваяводства з паўднёвага ўсхода на паўночны захад. У Шчучынскім павеце лясныя абшары ляжалі на паўднёва-ўсходнім яго канцы, і адносіліся да Гродзенскай пушчы.
Насельніцтва
Паводле статыстычных дадзеных 1921 года, у Навагрудскім ваяводстве пражывалі 822 106 чалавек : У 1931 годзе колькасць насельніцтва ваяводства дасягнула паказчыка ў 1057,2 тыс. асобаў, з якіх у гарадах пражывалі каля 102,3 тыс. чалавек. У параўнаньні з іншымі тэрыторыямі Польскай Рэспублікі, гэта быў рэгіён не толькі слаба заселены, але і вельмі неўрбанізаваны.
Згодна з вынікамі тагачаснага ўсеагульнага перапіса, польскую мову назвалі роднай 553 859 чалавек, беларускую — 413 466, ідыш — 76 025 асобаў. У плане веравызнання, як і 10 гадоў таму, пераважалі праваслаўныя (542 333 чал.) і католікі (424 549 чал.), а таксама іўдзеі (82 872 чал.).
Прадваеннае Навагрудскае ваяводства не мела нацыянальнага адзінства. Адвечна ў ім пераважалі беларусы і палякі. Яўрэі, літоўцы, татары і рускія складалі нацыянальныя меншасці. На падставе статыстычных дадзеных 1931 г. цяжка высветліць, хто быў палякам, а хто беларусам, паколькі апытваным асобам ставілася пытанне не аб нацыянальнай прыналежнасці, а толькі аб мове і веравызнанні.
Статыстычныя дадзеныя гавораць, што католікі не заўсёды карысталіся польскай мовай, падобна як і не ўсе праваслаўныя ўжывалі беларускую мову.
У гарадах ваяводства дамінавалі палякі і яўрэі, на вёсцы ў большасці раёнаў пераважалі беларусы. У Лідскім, Шчучынскім і Валожынскім паветах дамінавала польскае насельніцтва, значны адсотак палякаў жыў у Стаўбцоўскім павеце, але ў астатніх паветах пераважалі беларусы.
Сярод 19 115 працаўнікоў публічнай службы, касцёла, арганізацыяў і грамадскіх інстытутаў католікаў было 13 389, праваслаўных — 3050 асобаў, іўдзеяў — 1481.
У 1939 г. на тэрыторыі Навагрудчыны было 23 прадшколы, 1323 пачатковыя школы, 12 гімназіяў, 9 ліцэяў і настаўніцкіх семінарыяў, 5 тэхнікумаў, 13 прафесійных і 10 сельскагаспадарчых школаў. З 202 100 дзяцей у школьным узросце наведвалі школы 164 500 (81,4%).
Транспарт
Транспартная сетка ў Навагрудскім ваяводстве была развіта слаба. Яго тэрыторыю абдымалі чатыры чыгуначныя лініі: Брэст—Баранавічы—Стоўбцы, Вільня—Баранавічы—Лунінец, Беласток—Баранавічы, Седльцэ—Ліда—Загацце. Даўжыня ўсёй чыгункі дасягала 584 км, з іх 56% прыпадала на Лідскі і Баранавіцкі паветы.
Вузкакалейныя лініі ваяводства мелі даўжыню 148 км і выконвалі ролю лакальнага транспарта.
Даўжыня звычайных дарог Навагрудчыны дасягала 14 338 км., з якіх асфальтаванымі і брукаванымі былі толькі 2214 км. І без таго цяжкія камунікацыйныя ўмовы пагаршаліся ападкамі, асабліва ўвясну, увосень і ўзімку, калі выпадала шмат снега.
Сельская гаспадарка
Навагрудскае ваяводства было аграрным рэгіёнам. Перанаселенасць вёсак, прымітыўная сістэма кіравання сельскай гаспадаркай (дамінавала трохполле), малаўраджайная глеба, недастатковая механізацыя — усё гэта спрыяла таму, што большасць гаспадарак ваяводства былі натуральнымі і самадастатковымі, слаба звязанымі з рынкам.
Ватыканскі сакрэтны архіў
Ватыканскі сакрэтны архіў (Archivum Secretum Apostolicum Vaticanum) — збор архіўных дакументаў у Ватыкане ад сярэднявечча да нашых дзён. «Сакрэтным» архіў завецца таму, што з'яўляецца прыватным архівам Папы і абмежаваны для наведвання. Агульная працягласць стэлажоў з дакументамі 85 км, 40 з якіх, па неправераных дадзеных, з'яўляюцца найбольшым і найдакладнейшым зборам акультнай літаратуры ў свеце.
Навагрудскае ваяводства (Польшча)
Сельская гаспадарка
Уладарамі дужых (звыш 50 га) і сярэдніх маёнткаў былі збольшага палякі, з якіх шмат належыла вайсковым асаднікам (на 1 студзеня 1925 г. іх лічба на Навагрудчыне была каля 1921 асобы).
Ватыканскі сакрэтны архіў
Гісторыя
Гісторыя збораў архіва пачалася значна раней, аднак афіцыйна архіў заснаваны ў 1610 пры папе Паўлу V, які адлучыў архіў ад Ватыканскай бібліятэкі. Напалеон вывез з Ватыкана значную частку папскіх архіўных дакументаў у Францыю. Аднак у 1816 годзе вялікая частка дакументаў была вернутая прадстаўнікам Святога прастола. У Парыжы засталася невялікая частка архіўных дакументаў (падатковыя, папскія булы і да т.п.), якія прадстаўнікі папы не сталі браць. У 1920 годзе Святы прастол прасіў вярнуць пакінутыя дакументы, але Францыя запытала ў замен некалькі дакументаў па яе гісторыі з архіва Ватыкана і пагадненне не адбылося.
Адкрыццё архіваў
Упершыню для навукоўцаў архіў Паўла V быў адкрыты ў 1881 годзе па ініцыятыве папы Ільва XIII. Пій XI у 1924 годзе адкрыў доступ да дакументаў да 1846-га года (скон Рыгора XVI), Пій XII падрыхтаваў адкрыццё дакументаў Пія IX (1846—1878), здзейсненае ў 1966 годзе Паўлам VI. Пры Яну Паўлу II у 1978 годзе былі адкрыты архівы пантыфіката Ільва XIII (1878—1903), у 1985 годзе — Пія X (1903—1914) і Бенедыкта XV (1914—1922), напачатку 2006 года матэрыялы пантыфіката Пія XI (1922—1939).
Навагрудскае ваяводства (Польшча)
Скасаванне
У выніку пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь 17 верасня 1939 года, на некаторы час наступіла анархія. Гэты перыяд быў скарыстаны крымінальнымі і камуністычнымі коламі, якія правялі бандыцка-рабункавыя акцыі супраць асаднікаў, заможных сялянаў, паліцэйскіх і афіцэраў Войска Польскага. Часам гэтыя акцыі сканчаліся забойствамі. Толькі на тэрыторыі Навагрудскага павета ахвярамі падобных акцыяў сталі прынамсі 25 чалавек.
Ватыканскі сакрэтны архіў
Фонды
У XX стагоддзі да архіва былі далучаны архівы кангрэгацый, Апостальскага палаца, Першага Ватыканскага Сабора, Другога Ватыканскага Сабора (у 2000 годзе). У фондах у тым ліку знаходзіцца ліставанне курыі з папскімі нунцыямі і замежнымі дварамі. Збор падзелены на некалькі аддзяленняў:
Навагрудскае ваяводства (Польшча)
Скасаванне
Разбурэнні працягваліся да таго часу, пакуль сітуацыя не была ўзята пад кантроль новай адміністрацыяй і НКУС. На тэрыторыі Навагрудскага ваяводства была ўсталявана савецкая ўлада, а ў 1940 годзе ўтварылася Баранавіцкая вобласць, якая ўключала ў сабе яго колішнія тэрыторыі.
Ватыканскі сакрэтны архіў
Фонды
Фонды Сакрэтнага архіва складаюць 630 розных архіваў, усяго каля 35 тысяч тамоў. Знамянальныя манускрыпты, што захоўваюцца ў архіве:
Доступ да архіваў
Без абмежавання доступу для наведнікаў прадстаўлены акты да смерці папы Пія XI (люты 1939 года). У Ватыканскім сакрэтным архіве штогод працуюць каля 1500 навукоўцаў з усіх краін свету.
Цмок
Апісанне
Паданні і міфы пра цмокаў ёсць практычна ва ўсіх народаў сусвету, аднак у ўсходняй культуры Далёкага Усходу цмок асацыіруецца з добрай істотай, якая нават заступаецца за людзей; у той час як у заходняй культуры цмок - злая істота, якая барэ ў палон прынцэсс, і з якім змагаюцца высокародныя рыцары.
Паводле Бібліі, цмок з'яўляецца вобразам д'ябла, у кнізе Адкрыцця цмок спрабуе праглынуць Немаўляці, якое сімвалізуе Ісуса Хрыста, у канцы кнігі магутны Анёл зняволіць цмока, пасля чаго сканчваецца зямная гісторыя.
У працэсе гістарычнай эвалюцыі ў міфах, заклінаннях і казках ператварыўся ў варожы народу вобраз крылатай пачвары, якая выкрадае жанчын, бярэ паборы людзьмі і робіць зло. Цмок - галоўны вораг героя-волата (напр. Кацігарошак), які змагаецца з ім, перамагае і вызваляе царскую дачку (сястру). Для ўсходне-славянскіх казак, у тым ліку і беларускіх, характэрна маляўнічасць і гратэскавая сацыяльная завостранасць вобраза цмока.
Цмок у беларускай міфалогіі
У беларускіх павер’ях цмок — зборнае паняцце. Пад ім разумеецца і пачварны змей, і нячысты дух, часам нават з чалавечымі рысамі.
Цмок як гіганцкі змей
У некаторых казках і баладах цмок — рэптылія-пачвара, у якой 3, 7, 9, 12 ці нават 24 галавы. У казцы «Хведар Набілкін і сапраўдныя асілкі» героі пачаргова перамагаюць трох шматгаловых цмокаў. Паводле некаторых паданняў, раней рэкі былі вялічэзныя, ніхто па іх не хадзіў, і жыло у вадзе безліч змеяў, у іншых па 11 галоў. Яны душылі людзей. Цмок у гэтым сюжэце — імя ўласнае, адзін са змеяў. Жыў ён адзін, меў рогі і вялізную пашчу, якой мог адразу праглынуць чалавека. Людзі былі язычнікамі і маліліся яму. Забіў пачвару Юр’я (Георгій Перамоганосец). У народнай традыцыі наогул пашыраная такая схема: цмок жыве ў балоце ці рацэ і штодня (ці штогод) патрабуе сабе ў ахвяру маладых дзяўчат. З’яўляецца герой і забівае пачвару. Мяркуецца, што гэты матыў мае дахрысціянскае паходжанне. У першапачатковай версіі цмока мог замяняць Яшчар — боства ніжэйшага свету, якому, верагодна, таксама прыносілі маладых дзяўчат у ахвяру.
У іншых крыніцах цмок — злы змей, які шкодзіць людзям, паліць хаты, пушчае з пашчы полымя. Яшчэ адна крыніца дадае: ростам Цмок з вялікі дом, але вельмі гультаяваты — калі нехта з людзей патурбуе яго, то ён не абавязкова будзе нападаць, а спачатку ўзважыць, ці вартая ахвяра парушанага спакою. Паводле фалькларыста М. Федароўскага, цмок — пачвара з кіпцюрамі, як сярпы, і з такімі вострымі крыламі, што можа што заўгодна перасекчы імі, як мячом. Цмок — найстарэйшы звер у свеце. Можа жыць як у возеры ці балоце (што адпавядае яго хтанічнай прыродзе) так і ў небе.
У некаторых павер’ях цмок мае рысы стыхійнага боства, апякуна і ахоўніка. У вёсцы Валова Гара яшчэ ў пачатку ХХ ст. верылі, што ў час вяселля кагосьці з вяскоўцаў па рэках Эсэ і Бярэшчы, па возеры Бярэшча і Бярэзінскім канале праплывае змеепадобная пачвара з імем Цмок. Трэба выліць у ваду шклянку самагону і кінуць пачастунак, і за гэта маладая сям’я атрымае блаславенне ад цмока.
Цмок Вяль жыве ля валуна і шкодзіць людзям: завальвае дарогу, крадзе скаціну. Аднойчы кемлівы селянін знішчае яго, скарміўшы пачвары скуру барана, у якую заліў смалу. Імя «Вяль» можа быць празрыстай адсылкай да бога Вялеса. Аднак постаць цмока замяняе Вялеса, хутчэй за ўсё, толькі частцы паданняў, дзе сам цмок не надзяляецца змяінымі рысамі. «Змяіным» жа цмокам ў болей архаічнай, язычніцкай версіі паданняў адпавядаў нейкі старажытны хтанічны змей, звестак аб якім на сёння не захавалася.
У казках, замовах, легендах таксама фігурыруюць змеі-пачвары ці магічныя змеі не пад імем «цмок»: змеі Шкурапея, Хама-Хаміца, Сохва, Рабея з народных замоў, Цуда-Юда з казкі «Удовін сын» і інш. У замовах змяя Шкурапея часцей за ўсё сядзіць на дрэве ў гняздзе ці на валуне. Ад яе патрабавалі забраць яд у чалавека, якога нядаўна ўкусіла змяя. Калі Шкурапея не возьме яд, то Бог нашле на яе сваі маланкі. Відаць, у старажытным, язычніцкім варыянце замовы замест хрысціянскага Бога быў Пярун — постаць, варожая змеям, як і багі-грамабоі большасці міфалогій.