cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Снядзінскі сельсавет
Створаны 20 жніўня 1924 года ў складзе Петрыкаўскага раёна Мазырскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Снядзінь. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Петрыкаўскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Петрыкаўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Снядзін. 26 верасня 2006 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Галубіцкага сельсавета.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 вёсак: Белін, Мардзвін, Снядзін, Судзібар і Таргашын.
NGC 932
NGC 932 (іншыя абазначэнні — UGC 1931, MCG 3-7-14, ZWG 462.14, NPM1G +20.0087, IRAS02251+2006, PGC 9379) — спіральная галактыка (Sa) у сузор’і Авен.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Акуліч
Аку́ліч — беларускае прозвішча.
Марыс Кучынскіс
Марыс Кучынскіс (Māris Kučinskis;, Лімбазкі раён, цяпер Лімбазкі край) — латвійскі дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Латвіі з 11 лютага 2016 года па 23 студзеня 2019 года.
Біяграфія
Пасля заканчэння школы ў сваім родным горадзе (1983) паступіў на факультэт кіравання і эканамічнай інфармацыі Латвійскага дзяржаўнага ўніверсітэта, які і скончыў у 1988 годзе. Пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў у мясцовым самакіраванні Валміера. У 1991 годзе Марыс Кучынскіс стаў сузаснавальнікам фірмы «SIA Apgāds», якая займалася пераважна гандлем будаўнічымі матэрыяламі. Таксама ён працаваў у мясцовай энергетычнай кампаніі «Valmieras enerģija» і кампаніі па кіраванні нерухомасцю «Valmieras namsaimnieks». З 2011 года Марыс Кучынскіс кіраваў Асацыяцыяй буйных гарадоў Латвіі (Latvijas Lielo Pilsētu asociācijā, LLPA), арганізацыяй якая аб’ядноўвае дзевяць гарадоў рэспубліканскага падпарадкавання Латвіі.
Палітычная кар’ера
Палітычная кар’ера Марыса Кучынскіса пачалася ў 1994 годзе ў гарадскім Савеце роднага горада Валміера. З 1996 па 2003 год (з перапынкам у 1997—1998 гадах) працаваў яго старшынёй. У 1998—2000 гадах ён быў старшынёй Савета Валміерскім раёна. У 1998 годзе няўдала балатаваўся ў Сейм 7 склікання ад Народнай партыі. Таксама і на выбарах у Сейм 8 склікання ў 2002 годзе ён пацярпеў няўдачу. Аднак у наступным годзе атрымаў мандат. У 2004—2006 гадах ва ўрадзе Айгар Калвіціс узначальваў міністэрства па справах рэгіянальнага развіцця і мясцовага самакіравання. У 2006—2011 гадах — дэпутат Сейма ад Народнай партыі. На выбарах у Сейм 11-га склікання ў 2011 быў кандыдатам ад Саюза зялёных і сялян, але мандата не атрымаў. У 2014 годзе вярнуўся ў Сейм 12 склікання па партыйнаму спісу Саюза зялёных і сялян.
Кучынскіс — член невялікай, рэгіянальнай Ліепайскай партыі, якая працуе ў Курземе і кантралюецца бізнесменам Улдзісам Сесксам, шматгадовым мэрам Ліепаі. Для аказання ўплыву на нацыянальным узроўні Ліепайская партыя ўваходзіць у альянс з Саюзам зялёных і сялян.
Пасля адстаўкі ў снежні 2015 года кабінету Лаймдаты Страўюмы, 13 студзеня 2016 Прэзідэнт Латвіі Раймандс Вэёніс даручыў Марысу Кучынскісу сфармаваць новы кабінет міністраў. 11 лютага 2016 Кучынскіс быў зацверджаны Соймам на пасадзе прэм’ер-міністра; у той жа дзень Марыс Кучынскіс прадставіў свой кабінет міністраў.
Плахцянка
Плахцянка (Плахтя́нка) — вёска ў Макарыўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Томас Стафард
Томас Ста́фард (Stafford Thomas Patten) — амерыканскі астранаўт. Генерал-лейтэнант Ваенна-паветраных сіл ЗША (у адстаўцы).
Біяграфія
Томас Стафард нарадзіўся 17 верасня 1930 года ў горадзе Уэтэрфард (штат Аклахома, ЗША). У 1952 годзе скончыў Ваенна-марскую акадэмію ЗША, у 1959 годзе — школу лётчыкаў-выпрабавальнікаў. З 1962 года ў атрадзе астранаўтаў НАСА.
Удзельнічаў у касмічных палётах па праграмах «Джэміні-6А», «Джэміні-9а», быў камандзірам у місіях «Апалон-10» і «Саюз» — «Апалон». З’яўляецца адным з 24 чалавек, якія даляцелі да Месяца (у складзе экспедыцыі Апалон-10), але ён не высаджваўся на ім.
У 1969 і 1970 гадах Стаффорд быў узнагароджаны медалём НАСА «За выдатныя заслугі».
Масон, член ложы «Вестэрн Стар» № 138, Аклахома.
Сэргііўка (Любашыўскі раён)
Сэргііўка (Се́ргіївка) — вёска ў Любашыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Акулаў
Аку́лаў — прозвішча.
Беларускі цэнтральны саюз сельскагаспадарчых і крэдытных кааператываў
Беларускі цэнтральны саюз сельскагаспадарчых і крэдытных кааператываў (Белсельсаюз) — рэспубліканская кааператыўная арганізацыя ў верасні 1921 — кастрычніку 1929 гг. Створаны ў Мінску як Саюз сельскагаспадарчай кааперацыі Беларусі, у лютым 1922 — жніўні 1925 гг. называўся Беларускі цэнтральны саюз сельскагаспадарчых і прамысловых таварыстваў (Белсельпрамсаюз), са жніўня 1925 г. — Белсельсаюз.
Мэта і задачы
Саюз меў на мэце арганізацыю вытворчасці і збыту сельскагаспадарчай прадукцыі, калектывізацыю вёскі.
Паводле новага статута (май 1925 г.) задачамі Белсельпрамсаюза былі: абарона працоўных інтарэсаў членаў саюза, забеспячэнне іх насеннем, сельскагаспадарчымі прыладамі і сыравінай, арганізацыя прадпрыемстваў па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, распрацоўка агракультурных мерапрыемстваў.
Гісторыя
Бярэ пачатак ад створанага ў час акупацыі польскімі войскамі Мінска Беларускага саюза сельскай гаспадаркі (кастрычнік 1919 г.), перайменаванага ў снежні 1919 у Беларускі цэнтральны саюз сельскай гаспадаркі. Сярод заснавальнікаў і першых членаў А. Бонч-Асмалоўскі, I. Канчэўскі, Я. Мамонька, А. Смоліч, С. Рак-Міхайлоўскі. Саюз атрымліваў дапамогу ад Найвышэйшай Рады БНР, польскіх улад і на пачатку красавіка 1920 г. ахопліваў 40 асобных членаў, 16 сельскагаспадарчых таварыстваў; меў 34 аграномаў і тэхнікаў. Выдаваў беларускі сельскагаспадарчы часопіс «Саха». У час летняга наступлення РСЧА Мінск пакінулі многія кіраўнікі саюза, парушыліся сувязі паміж цэнтрам і мясцовымі арганізацыямі, дзейнасць саюза прыпынілася. Вынікам поглядаў савецкіх кіраўнікоў на сельскагаспадарчую кааперацыю як на кулацкую арганізацыю стала яе зліццё са спажывецкай кааперацыяй у жніўні 1920 г. і падпарадкаванне Беларускага цэнтральнага саюзу спажывецкіх таварыстваў (Цэнтрабелсаюз). У красавіку 1921 г. на аснове Беларускага цэнтральнага саюза сельскай гаспадаркі створана секцыя сельскагаспадарчых і саматужна-прамысловых кааператываў пры Цэнтрбелсаюзе, якая ў верасні 1921 г. вылучана ў самастойны саюз сельскагаспадарчай кааперацыі Беларусі.
24 кастрычніка 1921 г. Прэзідыум ЦВК БССР зацвердзіў склад часовага праўлення. Пэўны час (люты 1922 — жнівень 1925 гг.) у складзе саюза была прамысловая секцыя. Дзейнасці Белсельпрамсаюза перашкаджалі шматлікія рэарганізацыі. Вясной 1923 г. прынята рашэнне аб зліцці сельскагаспадарчай і прамысловай кааперацыі са спажывецкай (адменена ў ліпені 1923 г.), якое прынесла народнай гаспадарцы вялікія страты. Няўвага да фінансавага боку справы, захапленне кіраўніцтва Белсельпрамсаюза арганізацыйна-мітынговымі метадамі працы прывялі саюз у 1924 г. амаль да краху. У 1924—1925 завяршыўся працэс арганізацыйнага станаўлення сельскагаспадарчай кааперацыі ў сувязі з узбуйненнем БССР. 1-ы з’езд упаўнаважаных сельскагаспадарчай кааперацыі ўзбуйненай БССР (сакавік 1924) захаваў Белсельпрамсаюз як адзіную рэспубліканскую кааператыўную ўстанову і выбраў новы склад органаў кіравання (старшыня праўлення С. Лысаў, старшыня савета Дз. Прышчэпаў, старшыня рэвізійнай камісіі I. Валодзька). Саматужна-прамысловая секцыя была вылучана ў асобную кааператыўную арганізацыю (жнівень 1925 г.).
Станаўленне НЭПа ў беларускай вёсцы з сярэдзіны і да канца 1920-х гадоў спрыяла паспяховай дзейнасці Белсельпрамсаюза. Пашыралася нізавая сетка сельскагаспадарчай кааперацыі: у 1924—1927 гг. колькасць сельскагаспадарчых таварыстваў павялічылася з 803 да 1273, а пайшчыкаў — з 23,4 тыс. да 286 тыс. За кошт прыцягнення ў склад крэдытных кааператываў значнай часткі заможнага сялянства пашырылася сацыяльная база кааперацыі. Развіваліся спецыяльныя віды сельскагаспадарчай кааперацыі: малочная, садова-агародная, меліярацыйная. Аднак кааператыўныя ўстановы не былі пазбаўлены дзяржаўнага кантролю і цалкам залежалі ад крэдытаў з боку дзяржавы. У непамерна раздутым апараце Белсельсаюза мелі месца растраты, некампетэнтнасць у пытаннях развіцця кааперацыі. У кастрычніку 1928 г. са складу Белсельсаюза вылучаны Беларускі саюз сельскагаспадарчых таварыстваў (Белкалгассаюз). У кастрычніку 1929 г. Белсельсаюз ліквідаваны, яго функцыі перададзены рэспубліканскім галіновым саюзам ссельскагаспадарчай кааперацыі (ліквідаваны ў 1932 г.). У выніку такой рэарганізацыі кааператыўныя структуры страцілі рэшткі сваёй эканамічнай самастойнасці.
Возэра (Нэмірыўскі раён)
Возэра (О́зеро) — вёска ў Нэмірыўскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Зарудынэцкага сельсавета.
Аляксандр Васілевіч Гарачкін
Алякса́ндр Васі́левіч Гара́чкін (,  — ?) — дзяржаўны дзеяч БССР.
Біяграфія
З рабочых. Член КПСС з 1939. Скончыў Маскоўскі інстытут тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці (1960).
На XIX з’ездзе КП(б)Б абіраўся кандыдатам у члены ЦК, на 21—27 з’ездах КПБ — членам ЦК КПБ. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 5—7 скліканняў. Узнагароджаны 3 ордэнамі, медалямі.
Вільгельм Віндэльбанд
Вільгельм Віндэльбанд (Wilhelm Windelband;, Патсдам, Германская імперыя — , Гайдэльберг, Германская імперыя) — нямецкі філосаф-ідэаліст, кіраўнік Бадэнскай школы неакантыянства.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і прускага служачага. Вучыўся ва ўніверсітэтах Іены (дзе слухаў лекцыі Куна Фішэра) і Гайдэльберга (дзе слухаў лекцыі Лоцэ). Добраахвотнікам ўдзельнічаў ў франка-прускай вайне 1870 г. У Берліне абараніў дысертацыю «Вучэнне аб выпадковасці» (1870), габілітазаваўся ў 1873 годзе.
Пасля абароны дысертацыі Віндэльбанд пачынае выкладчыцкую дзейнасць у Лейпцыгу: праз тры гады ён прыват-дацэнт, а праз шэсць гадоў — прафесар. Прафесар у Цюрыху (1876). З 1877 г. — прафесар універсітэта ў Фрайбургу, з 1882 — у Страсбургу, з 1903 — у Гайдэльбергу. Член Гайдэльбергскай акадэміі навук з 1910 г.
П’яцца-дэль-Попала
П'яцца дэль Попала (Piazza del Popolo, літ. «народная плошча», хоць назва паходзіць ад царквы Санта-Марыя-дэль-Попала, так названай з-за таполяў, якія раслі тут, словы «таполя» і «народ» з'яўляюцца ў лацінскай мове амонімамі) — плошча ў Рыме, ад якой прамянямі разыходзяцца на поўдзень вуліцы Корса (вядзе на п'яцца Венецыя), Бабуіна (на п'яцца дзі Спанья) і Рыпета (на маўзалей Аўгуста). Вуглы паміж вуліцамі займаюць вельмі падобныя па сваім абліччы цэрквы-прапілеі Санта-Марыя-дэі-Міраколі (1681) і Санта-Марыя-ін-Мантэсанта (1679). На поўнач жа (у бок Рыміні) сыходзіць старажытная Фламініева дарога, па якой на працягу стагоддзяў прыбывала ў Рым асноўная маса падарожнікаў.
У сваім цяперашнім выглядзе п'яцца дэль Попала разбіў у 1811-22 гг. архітэктар. Ён злучыў плошчу Напалеонавай лесвіцай са схілам узгорка Пінчыа, на якім распасціраюцца сады вілы Баргезэ. Пасярэдзіне плошчы ўзвышаецца 36-мятровы егіпецкі абеліск, надпісы на якім усхваляюць дзеянні фараона Рамзеса II. Гэты абеліск быў перанесены з Геліёпаля ў Рым па капрызе Актавіяна Аўгуста ў 10 г. да н.э. На працягу стагоддзяў ён стаяў у Вялікім цырку, а да паўночных варот Рыма быў перанесены па ўказанні Папы Сікста V у 1589 г. Апроч абеліска, плошчу ўпрыгожваюць чатыры фантана. Гістарычна (да 1826 г.) п'яцца дэль Попала была месцам публічных пакаранняў смерцю. У наш час плошча закрыта для аўтамабільнага руху.
Пачэпын
Пачэпын (Поче́пин) — вёска ў Макарыўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Манстэр
Манстэр (Munster, An Mhumhain ) — гістарычная правінцыя на поўдні Ірландыі, на тэрыторыі Рэспублікі Ірландыі. Уключае графствы Керы, Клэр, Корк, Лімерык, Тыперэры і Уотэрфорд. Найбуйнейшы горад — Корк. Насельніцтва 1,1 млн чалавек (2002). Плошча тэрыторыі складае 24 607 км².
Назва Манстэр паходзіць ад імя кельцкай багіні Мума. У раннім Сярэднявеччы правінцыя падзялялася на шэсць рэгіёнаў — Паўднёвы Манстэр, Заходні Манстэр, Паўночны Манстэр, Усходні Манстэр, Эрнайскі Манстэр і Дэйзійскі Манстэр. Затым з гэтых абласцей утварыліся тры каралеўствы — Томанд, Дэсманд і Орманд. Цяперашнія герб і сцяг правінцыі, якія нясуць выяву трох залатых карон на сінім фоне, адлюстроўваюць менавіта гэты перыяд гісторыі.
Сырыўскэ
Сырыўскэ (Си́рівське) — вёска ў Любашыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Рэскрыпт
Рэскрыпт — царскі ўказ, які меў сілу закона; асаблівая форма апублікаванага ліста манарха да службовай асобы, падданага з даручэннем, выказваннем падзякі і інш.
Гісторыя
У Старажытным Рыме рэскрыптам называлі пісьмовы адказ імператара на пастаўленае ім для вырашэння пытанне, які меў сілу закона.
Пазней у Заходняй Еўропе рэскрыпт — акт манарха або Папы Рымскага ў некаторых пытаннях, які патрабуе яго зацвярджэння. У дарэвалюцыйнай Расіі — апублікаваная грамата караля на імя пэўнай службовай асобы з даручэннямі, выказваннем падзякі, аб'явай аб узнагароджанні і інш.
Японія
Важнае гістарычнае значэнне маюць рэскрыпты японскага імператара эпохі Мэйдзі.
Хэлаўін
Хэлаўін (Halloween, All Hallows 'Eve або All Saints' Eve) — свята, якое мае карані ў традыцыях старажытных кельтаў, у Ірландыі і Шатландыі, гісторыя якога пачалася на землях сучаснай Вялікабрытаніі і паўночнай Францыі; адзначаецца 31 кастрычніка — напярэдадні Дня ўсіх святых.
Традыцыйна святкуецца ў англамоўных краінах, хаця афіцыйным выхадным ці дзяржаўным святам не з'яўляецца. З канца ХХ стагоддзя з цягам працэсу амерыканізацыі і глабалізацыі мода на атрыбутыку Хэлаўіна з'явілася таксама ў большасці неангламоўных краін Захаду, у краінах СНД і Усходняй Еўропы. Свята таксама нефармальна адзначаецца ў некаторых іншых краінах, якія маюць шчыльныя культурныя сувязі з ЗША ці Вялікабрытаніяй, напрыклад, у Японіі, Паўднёвай Карэі, Сінгапуры, Аўстраліі і Новай Зеландыі, у шэрагу астраўных краін Акіяніі.
Аперацыя «Заход»
Аперацыя «Заход» — кодавая назва эфіопскага наступлення падчас пагранічнай вайны з Эрытрэяй. Па выніках аперацыі, падрыхтаванай і праведзенай па класічных канонах тактыкі і аператыўнага мастацтва, эрытрэйскія войскі на Заходнім фронце былі адкінуты на даваенную мяжу.
Зарудынці (Нэмірыўскі раён)
Зарудынці (Зару́динці) — вёска ў Нэмірыўскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Зарудынэцкага сельсавета.
Аперацыя «Заход»
Гісторыкі (Украіна) і  (Расія) адзначалі, што поспеху наступлення ў значнай ступені спрыяла актыўная і эфектыўная работа верталётчыкаў.
Сітуацыя
Напярэдадні новай кампаніі ўрад Эфіопіі 29 студзеня 1999 года прыняў рашэнне аб закрыцці ўсіх школ і каледжаў у гарадах Мэкэле, Аксум, Адуа і іншых, справядліва баючыся, што населеныя пункты зноў стануць аб’ектамі ўдараў авіяцыі праціўніка.
З 2 лютага эрытрэйцы пачалі праводзіць артылерыйскія абстрэлы варожых пазіцый. 6 чысла яны перайшлі ў наступленне, якое, аднак, прывяло да контратакі эфіопаў. Ім удалося ўзяць пасёлак Гэза-Герласе (адзін з ключавых пунктаў усёй эрытрэйскай абароны ў гэтым сектары Бадмэ), раёны Канін і Каніта, а таксама знішчыць РЛС эрытрэйскай сістэмы СПА пад горадам Ады-Квала. Ужо 14 лютага пачынаецца эфіопскае наступленне пры магутнай падтрымцы цяжкай артылерыі на Усходнім фронце ў напрамку на Асэб. Усе гэтыя ўдары каштавалі велізарных страт, але яны прымусілі эрытрэйскае камандаванне накіраваць падмацаванне ў цэнтр і на ўсход, а не Заходні фронт пад Бадмэ.
Падрыхтоўка
Аперацыя, накірваная на Заходні фронт (сектар Бадмэ), эфіопскім камандаваннем рыхтавалася доўга. Супраць 40-тысячнай групоўкі арміі Эрытрэі было засяроджана да 80 тыс. эфіопскіх вайскоўцаў (шэсць дывізій) і 70 танкаў Т-55. На працягу васьмі месяцаў зацішша, якое працягвалася з чэрвеня 1998 года, эрытрэйцы стварылі ў Бадмэ магутны ўмацаваны раён з фартыфікацыйнымі збудаваннямі, доўгімі лініямі акопаў і вялікімі міннымі палямі. Адной з галоўных праблем эфіопскага камандавання пры падрыхтоўцы наступлення стала бесперабойнае забеспячэнне такой колькасці войск ва ўмовах амаль поўнага бездарожжа пасля сезону дажджоў. Для яе рашэння з-за кратаў былі вызвалены некалькі генералаў службы тылу арміі былога зрынутага рэжыму ДЭРГ.
Ядро Зямлі
Ядро Зямлі — цэнтральная геасфера Зямлі.
Існаванне ядра Зямлі ўстаноўлена нямецкім сейсмолагам Э. Віхертам у 1897. Глыбіня залягання (2900 км) вызначана ў 1910 амерыканскім геафізікам Б. Гутэнбергам. Паводле запісаў пругкіх ваганняў, выкліканых глыбокімі землетрасеннямі, верхняя мяжа ядра зафіксавана на глыбіні 2870-2920 км. На ёй папярочныя сейсмічныя хвалі затухаюць, а падоўжныя рэзка памяншаюцца (у 1,7 раза).
Ядро Зямлі падзяляецца на ўнутранае эфектыўна цвёрдае ядро радыусам 1200-1250 км і вонкавае эфектыўна вадкае ядро таўшчынёй каля 1900 км, падзеленыя прамежкавым ядром або пераходнай зонай таўшчынёй 300-400 км. Шчыльнасць рэчыва ў цэнтры Зямлі каля 13-14 г/см, на ніжняй мяжы вонкавага ядра 11,4-12,3 г/см³, а на мяжы «ядро — мантыя» — 9,5-10,1 г/см³. Маса ядра Зямлі роўная (1,85-1,91)•1027 г і складае 31-32% ад масы Зямлі. Сярэдняя дынамічная вязкасць рэчыва ядра каля 0,4 П. Такі параметр сведчыць аб перагрэве ядра і нізкай тэмпературы плаўлення рэчыва.
Аперацыя «Заход»
Ход аперацыі
Тактыка наступаючага боку выглядала наступным чынам: пяхота наступала «хвалямі» на шырокім фронце ў 60 км прама праз мінныя палі пад ураганным агнём праціўніка, пакідаючы шматлікія агнявыя кропкі; за пяхотнікамі рушылі танкавыя падраздзяленні, прабіваючы пралом у лініі абароны і адразаючы частку варожых падраздзяленняў ад асноўных сіл. У гэты ж час расійскія ваенспецы дапамаглі эфіопам падрыхтаваць транспартнікі Ан-12 да выкарыстання ў ролі начных бамбардзіроўшчыкаў ва ўмовах абмежаваных магчымасцяў па выкарыстанні спецыялізаваных ўдарных самалётаў МіГ-23БН. Як мінімум двойчы ў апісваны перыяд пераабсталяваныя расіянамі транспартнікі бамбілі пазіцыі эрытрэйцаў у раёне Бадмэ. У ходзе наступальнай аперацыі, акрамя іх, непасрэдную падтрымку дзеянням эфіопскай пяхоты і механізаваных часцей аказвалі баявыя верталёты Мі-24/35.
Ядро Зямлі
Тэарэтычныя і эксперыментальныя даследаванні (ударнае сцісканне металаў і іх аксідаў) уласцівасцяў хімічных сувязяў жалеза пры высокіх цісках, а таксама звесткі шчыльнасці рэчыва, хуткасці праходжання сейсмічных хваль праз ядро, пашырэнні хімічных элементаў у Сонечнай сістэме дазваляюць сцвярджаць, што ў хімічным складзе рэчыва ядра Зямлі каля 90% жалеза і 10% лёгкіх дадаткаў (сера, кісларод). Вонкавае ядро складзена з аксіду жалеза (Fe2O), унутранае — з жалеза-нікелевага сплаву Fe0,9•Ni0,1, прамежкавы слой — сульфідны.
Аперацыя «Заход»
Ход аперацыі
25 і 26 чысла на Заходні фронце ў паветраных баях сутыкнуліся знішчальнікі варагуючых краін. У супрацьстаянні эрытрэйскіх МіГ-29 з эфіопскімі Су-27 у абодвух выпадках перамогу атрымалі апошнія. Пры гэтым эрытрэйскі бок страціў два лятальных апарата збітымі і двух загінулых авіятараў — Самуэля і Ёнаса. Апошні паветраны бой зафіксаваў на відэастужку франтавы эфіопскі карэспандэнт. Праз некалькі дзён відэазапіс паказалі па мясцовым тэлебачанні, што спрыяла ўзняццю баявога духу войск і прэстыжу знішчальніка «Сухога».
Ядро Зямлі
Фігура паверхні ядра нераўнамерна адхіляецца ад фігуры эліпсоіда вярчэння ад -4 км да +6 км. Выяўленыя няроўнасці на паверхні ядра ўяўляюць сабой карані ўзыходных і сыходных канвектыўных струменяў у ніжняй мантыі Зямлі. У тэарэтычнай геафізіцы існуе меркаванне, што канвекцыя рэчыва ў вонкавым ядры ўзбуджае асноўнае магнітае поле Зямлі, а перасоўванні ўнутранага ядра адносна вонкавага складаюць векавыя варыяцыі геамагнітнага поля.
Адносна паходжання ядра Зямлі мяркуюць, што яно ўтварылася шляхам гравітацыйнай дыферэнцыяцыі першаснай Зямлі ў перыяд яе росту ці пазней (В. Гольдшміт, 1922) альбо жалезнае ядро ўзнікла яшчэ ў протапланетным воблаку (нямецкі навуковец А. Эйкен, 1944).
Аперацыя «Заход»
Ход аперацыі
Праз тры дні з пачатку наступлення быў узяты адміністрацыйны цэнтр Бадмэ. На наступны дзень эфіопы выйшлі на даваенную граніцу. Пасля гэтага інтэнсіўнасць баявых дзеянняў знізілася да ўзроўню баёў мясцовага значэння.
Рожыў
Рожыў (Ро́жів) — вёска ў Макарыўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Цыбкі
Цы́бкі (, Цыбки) — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Брашэвіцкага сельсавета.
ФК Страсбур
«Страсбур» (Racing Club de Strasbourg) — французскі футбольны клуб з горада Страсбур. Заснаваны ў 1906 годзе. Чэмпіён Францыі (1979), трохразовы ўладальнік Кубка Францыі (1951, 1966, 2001).
Салтаніўка
Салтаніўка (Солта́нівка) — вёска ў Любашыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Барыс Сафронавіч Каверда
Барыс Каверда (, Вільня —, Вашынгтон, ЗША) — беларускі і рускі антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання. У 1927 годзе здзейсніў забойства паўнамоцнага прадстаўніка СССР у Польшчы Войкава.
Першыя гады
Нарадзіўся 21 жніўня 1907 г. у Вільні ў беларускай сялянскай сям’і Сапрона і Ганны Кавердаў. Бацька, Сапрон Каверда, уваходзіў у расійскую партыю эсэраў, удзельнічаў у нелегальнай працы. Сапрон Каверда падчас Першай сусветнай вайны ваяваў на германскім фронце на баку Расійскай Імперыі. Пасля рэвалюцыі быў мабілізаваны і служыў у Чырвонай Арміі камандзірам, але хутка ўцёк, перайшоў савецка-польскую мяжу і пасяліўся асобна ад жонкі і дзяцей на Падляшшы. Ганна Каверда разам з трыма дзецьмі ў 1915 эвакуіравалася спачатку ў Тамбоў, а потым у пасёлак Зубчанінава пад Самарай. У гэты горад на заняткі ў рэальнае вучылішча за сямнаццаць вёрст ездзіў цягніком Барыс Каверда.
У 1921 Ганна Каверда з дзецьмі вярнулася ў Вільню, там яна ўзначаліла беларускі прытулак для дзяцей-сіротаў. Барыс Каверда, як і яго дзве сястры, спачатку навучаўся ў Віленскай беларускай гімназіі, але паводле яго сведчанняў адчуваў сябе там блага, бо на яго меркаванне тамашнія вучні былі камуністамі. З беларускай гімназіі Барысу Каверду давялося перайсці ў гімназію Віленскага рускага таварыства, але беднасць не дазваляла плаціць за навучанне, ён прапускаў заняткі, за што і быў выключаны.
Бацька не дапамагаў сям’і. Барыс Каверда пачаў працаваць экспедытарам беларускай газеты «Наша думка», пазней яе ён палічыў камуністычнай і перайшоў у рэдакцыю газеты антыкамуністычнай арыентацыі «Грамадскі голас», дзе ён, добра ведаючы беларускую мову, працаваў карэктарам і экспедытарам. У студзені-лютым 1926 выдавец, лекар Арсен Паўлюкевіч, перайменаваў сваё выданне ў «Беларускае слова».
Замах на Войкава
Барыс Каверда разам з рэдактарам газеты «Беларускае слова» Арсенем Паўлюкевічам, былым удзельнікам Слуцкага збройнага чыну, і казачым есаўлам Міхаілам Якаўлевым падрыхтаваў замах на паўнамоцнага прадстаўніка СССР у Польшчы Пятра Войкава, якое павінна было стаць актам адплаты за ўдзел П. Войкава ў расстрэле царскай сям’і і наогул за чырвоны тэрор.
7 чэрвеня 1927 г. а 9 гадзіне раніцы амбасадар СССР у Польшчы Пётр Войкаў у суправаджэнні супрацоўніка амбасады Юрыя Грыгаровіча прыбыў на галоўны вакзал Варшавы для сустрэчы паўнамоцнага прадстаўніка ўрада СССР у Лондане Аркадзя Разенгольца. Сустрэўшыся, яны выпілі кавы ў буфэце, а потым выйшлі на перон да хуткага цягніка, які адыходзіў а 9 гадзіне 55 хвілін і якім Разенгольц накіроўваўся ў Маскву. У той момант, калі Войкаў і Разенгольц знаходзіліся каля спальнага вагона, выбухнуў стрэл, пасля чаго Войкаў кінуўся ўцякаць, а Барыс Каверда пачаў страляць яму ўслед. У адказ на гэта Пётр Войкаў выхапіў з кішэні пісталет і некалькі разоў стрэліў у Барыса Каверду, а потым нахіліўся і ўпаў на рукі паліцыянта. Барыс Каверда добраахвотна здаўся ў рукі паліцыі і заявіў, што страляў, маючы на мэце забіць пасланніка СССР Войкава, з тым каб адпомсціць за мільёны людзей. Пры беларускім тэрарысце былі знойдзены пісталет Mauser M1910 без нумара з пустой абоймай, браўнінг з нумарам 80481 і абоймай з патронамі, 4 патроны да маўзэра. Пасля аказання першай дапамогі Пётр Войкаў быў пераведзены шпіталь Немаўляці Ісуса, а ўжо а 10 гадзіне 40 хвілін ён памёр у прысутнасці міністра замежных спраў Польшчы Залескага, які наведаў шпіталь ад імя польскага ўрада.
Са шпіталя цела Пётра Войкава перавезлі да расійскага прадстаўніцтва, якое выкарыстала выпадак для арганізацыі ў Варшаве камуністычных дэманстрацый. Труна была выстаўлена ў залі прадстаўніцтва на працягу двух дзён. Польскі ўрад выказаў удаве і ўраду СССР спачуванні і выканаў усе фармальныя абавязкі. 10 чэрвеня труну перавезлі на Варшаўскі вакзал і адтуль цягніком — у Маскву. На вуліцах Варшавы за труной ішлі ўсе мясцовыя камуністы, прадстаўнікі дыпламатычнага корпуса Расіі і Польшчы, польскага ўрада, а таксама аддзел Польскага Войска, які аддаваў знакі вайсковай пашаны і так жорстка ахоўваў парадак, што працэсія ішла па пустых вуліцах.
Нягледзячы на праявы афіцыйнага шкадавання, амаль усе газеты засведчылі сімпатыі польскага грамадства, якія выклікаў Барыс Каверда сваёй маладосцю і патрыятызмам, пры тым яму нават даравалі выкліканыя ягоным учынкам палітычныя складанасці.
Суд
15 чэрвеня 1927 года адбылося паседжанне Надзвычайнага суду ў Варшаве. Старшынёй суда быў І. Гумінскі, пры ўдзеле пракурора К. Рудніцкага, а адвакатамі былі Павал Андрэеў, Марыян Нядзельскі, Францыск Пасхальскі і Мечыслаў Эцінгер. Пасяджэнне адкрылася а 10 гадзіне 45 хвілін. З самай раніцы будынак суда быў акружаны натоўпам, які ледзве стрымлівала паліцыя. Некалькі жанчын прыйшлі з букетамі кветак, прыехала жонка вядомага расейскага пісьменніка Арцыбашава. Зала суда была перапоўненая: з польскага боку прысутнічалі прадстаўнікі адміністрацыі, суда, пракуратуры, паліцыі. Руская эміграцыя была прадстаўленая невялічкімі групамі на чале з кіраўніком Расійскага камітэта ў Варшаве Сямёнавым. Таксама прысутнічала некалькі бальшавікоў з прадстаўніцтва СССР на чале з новым кіраўніком Ульянавым, сярод сведак прысутнічаў бальшавік Грыгаровіч, які быў прысутны пры забойстве. Прысутнічала 120 прадстаўнікоў прэсы, у тымі ліку камуністычных «Правды» і «Известий», якія трымаліся далёка ўбаку ад іншых журналістаў. Таксама ў зале былі і прадстаўнікі беларускіх грамадскіх арганізацый і беларускай прэсы, аднак іх прысутнасць «не заўважылі» ў сваіх публікацыях ані польскія, ані рускія газеты.
У сваім першым слове Барыс Каверда сказаў: "«Прызнаю, што забіў Войкава, але вінаватым сябе не лічу. Я застрэліў Войкава за ўсё тое, што здзейснілі бальшавікі ў Расіі. Асабіста я яго не ведаў»."
Маці Ганна Каверда аб сыне сказала наступнае: «''Аб забойстве я даведалася з газет. Гэта было нечаканасцю. Барыс заўсёды быў ціхім і сціплым, добрым, рабіў усё, каб маці не пакутавала. Мы віленскія, жылі ў Вільні перад вайной. У 1915 годзе былі эвакуіраваны ўладамі ў Тамбоў, потым выехалі ў Самару, дзе жылі да 1920 года.
Я вярнулася ў Польшчу з дзецьмі, муж яшчэ застаўся ў Расіі. Галоўным нашым апекуном і кармільцам быў Барыс. Ён працаваў у рэдакцыі „Беларускага слова“, быў экспедытарам, а апошні час — карэктарам…
Барыс шмат чытаў, па сваіх поглядах — дэмакрат. Веруючы. Тое, што ён бачыў у Самары, пакінула моцнае ўражанне. У той час мы жылі ў пасёлку Зубчанінскае Самарскай губерні. Яго пераследавалі як буржуазнае дзіця. Бальшавікі зруйнавалі школу, у якой ён вучыўся, і царкву, здзекаваліся на вачах дзяцей над святаром, трымалі яго ў хлеве. Сын маёй сястры быў там забіты бальшавікамі.
Расстралялі шмат знаёмых. Барыс быў сведкам разгула чрэзвычайкі.''„.
Абаронца Марыян Нядзельскі прабаваў апраўдаць Каверду: "“У Расіі бальшавікі запусцілі рухавік знішчэння. Па падліках С. Мельгунова, 1 700 000 чалавек забітыя толькі па распараджэнні ЧК. Ленін, Троцкі, Бухарын, Дзяржынскі ўхваляюць масавыя забойствы, выказваюцца за тэрор як сродак распаўсюджання камуністычных ідэй. Чым адказала эміграцыя на масавы тэрор? У 1923 годзе Конрадзі забіў у Швейцарыі савецкага прадстаўніка Вароўскага. А Каверда — гэта маленькая трэсачка, прынесеная на хвалях мора крыві з усходу на захад»."
Супрацоўнік беларускай газеты «Грамадскі голас», у мінулым баявік Зялёнага Дуба Іўжэнка, а таксама вучань Беларускай віленскай гімназіі і сябра падсуднага Сямён Захаронак і іншыя адзначылі, што ён у першую чаргу быў антыкамуністам. Адзначалася, што ўвесь час ён меў канфлікты з гімназістамі камуністычных поглядаў. Таксама на судзе ўспомнілі эпізод, як Барыс Каверда выгнаў з памяшкання, дзе праходзіў з’езд Заходняй Беларусі, вучняў Юліяна Саковіча і Алеся Салагуба, якія былі прыхільнікамі савецкай улады.
Да канца чэрвеня 1927 года быў вядомы прысуд. Нягледзячы на тое, што Барыса Каверду абаранялі лепшыя юрысты Польшчы, ён атрымаў па максімуму — катаржныя работы пажыццёва, якія былі замененыя на 15-гадовыя. Апошнія звесткі пра беларускага тэрарыста далі еўрапейскія газеты ў жніўні 1931 года, спасылаючыся на сведчанне польскага дэпутата Станіслава Мацкевіча, які паведаміў, што пасля чатырох год ізаляцыі, у стане глыбокай дэпрэсіі Барыс Каверда перарэзаў сабе вены на руках, але быў выратаваны.
Пасля вызвалення
Барыс Каверда быў вызвалены па амністыі ў 1937 годзе, пасля таго як адбыў 10 гадоў пакарання. Па выхадзе на волю адправіўся ў Югаславію, дзе ў 1938 г. здаў экстэрнам экзамен на атэстат сталасці пры рускім кадэцкім корпусе ў Белай Царкве. Настойлівымі намаганнямі рускай эміграцыі перайшоў на бок расійскага антысавецкага руху. Беларускі рух, да якога спрычыніўся малады Каверда, перажываў нялепшыя часы: беларуская антысавецкая апазіцыя дэманстравала слабасць, адсутнасць адзінства, буйныя палітычныя памылкі і паражэнні. Да гэтага дадаваліся рашэнні Берлінскай канферэнцыі аб прызнанні БССР адзінай і легітымнай формай беларускай дзяржаўнасці, і ад’езд у БССР некаторых вядомых беларускіх дзеячаў, і наяўнасць некалькіх супрацьлеглых плыняў у беларускім лагеры: паланафільскай, прарасійскай, пракамуністычнай. Таксама, па сутнасці, прыпынілася баявая дыверсійная дзейнасць беларускіх арганізацый. Юнака ўвесь час палівалі брудам беларускія пракамуністычныя газеты, якіх падтрымлівала БССР: былі сур’ёзныя падставы каб пакінуць беларускі рух.
Пачатак Другой сусветнай вайны заспеў Каверду ў Польшчы, адкуль ён ізноў вярнуўся ў Югаславію, дзе яго заняткі таксама былі перапыненыя нямецкай акупацыяй увесну 1940 года; з Югаславіі ён вярнуўся да сям’і ў Варшаву і знаходзіўся там да лета 1944 года, адкуль з’ехаў у Германію. Стаў афіцэрам у так званым Зондэрштабе «Р» генерала Барыса Хольмстан-Смыслоўскага, які рыхтаваў агентаў і афіцэраў для вайсковых фармаванняў з савецкіх грамадзянаў, якія ваявалі супраць СССР на баку Германіі. Паплечнікі Каверды Арсен Паўлюкевіч і М. Якаўлеў загінулі як удзельнікі руху Супраціву (Якаўлеў — у Асвенцыме, Паўлюкевіч — расстраляны немцамі).
Пасля вайны на працягу сямі гадоў, ужо з жонкай і дачкой, знаходзіўся ў Швейцарыі, Францыі і ФРГ, адкуль у 1952 сям’я перабралася ў ЗША, дзе да 1963 года працаваў у газеце «Расія» (Нью-Ёрк), затым у друкарні «Новага рускага слова».
IC 2981
IC 2981 — галактыка тыпу SBa (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Барыс Сафронавіч Каверда
Пасля вызвалення
Памёр 18 лютага 1987 г. у Вашынгтоне, пахаваны ў рускім манастыры Новае Дзівеева.
IC 2981
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Барыс Сафронавіч Каверда
Паходжанне
Барыс паходзіў з беларускай сям’і і рана спрычыніўся да беларускай справы. І бацька, і маці мелі пэўную палітычную і грамадскую біяграфію і вядомасць у беларускіх і рускіх эмігранцкіх колах. Маці Ганна была загадчыцай беларускага прытулку для дзяцей-сірот у Вільні, дзве яе дачкі і сын былі навучэнцамі Беларускай віленскай гімназіі. Бацька Сапрон засведчыў падчас суда: "«Я — беларус і жонка таксама. Дома мы гаворым па-беларуску, па-польску і па-руску»."
Пытанне аб нацыянальнай прыналежнасці Барыса Каверды было вельмі няпростым і балючым для маладога чалавека. Адзін з аглядальнікаў судовага працэсу адзначыў стрыманасць і невыразнасць пытання нацыянальнасці і мовы падсуднага і патлумачыў гэта асаблівымі мясцовымі ўмовамі. Пад «мясцовымі ўмовамі» мелася на ўвазе практыка польскіх уладаў абвінавачваць беларускую апазіцыю ў сімпатыях да бальшавіцкага рэжыму. Польская акупацыйная прапаганда сцвярджала, што беларус — гэта абавязкова камуніст, але на самай справе антыдэмакратычная, антыбеларуская палітыка польскіх улад забяспечвала хуткі рост антыпольскіх настрояў сярод беларускага насельніцтва і вымушала беларускую апазіцыю шукаць сабе хаўруснікаў нават у камуністычных колах. Акрамя таго, польскія крыніцы сведчылі, што малады тэрарыст — сын полькі і рускага, нягледзячы на тое, што Сапрон Каверда ўвесь час падкрэсліваў сваю беларускасць, а Ганна Каверда ніколі не лічыла сябе полькай.
Сапрон Каверда паходзіў з сялян Бельска-Падляшскага павета Гродзенскай губерні. Падчас Першай сусветнай вайны быў цяжка паранены пад Смаргонню, потым 4 месяца лячыўся ў Маскве, дзе назіраў Кастрычніцкі пераварот. Далей ён мабілізаваны ў Чырвоную Армію, але ўцёк і перайшоў мяжу ў раёне Нясвіжа. Яшчэ да вайны Сапрон быў актыўным сябрам партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў. У 1922 годзе быў галоўным рэдактарам газеты «Крестьянская Русь», якуя фінансаваў Барыс Савінкаў. Некаторыя дакументы з архіваў КДБ РБ («Дакументы замежнага аддзела АДПУ, агентурныя дадзеныя») сведчаць аб пільнай увазе савецкіх спецслужб да гэтай постаці. У 1924—1925 гадах Сапрон Каверда актыўна займаўся вярбоўкай баявікоў-добраахвотнікаў у «Зялёны Дуб». Такім чынам беларуская справа была сямейнай справай Кавердаў.
Эмігранцкае вядомае выданне «Руль» пастаралася пазбегнуць тэндэнцыйнасці ў гэтым дэлікатным пытанні і ў сваім выданні ад 11 чэрвеня 1927 г, спаслалася на матэрыялы следства: "«Каверда на допыце заявіў, што ён не з’яўляецца рускім эмігрантам, а лічыць сябе беларусам»."
Ушанаванне і памяць
Расейскі паэт-сімваліст Канстанцін Бальмант згадваў Барыса Каверду у сваім вершы ў ліку іншых антыкамуністаў, якія стралялі ў кіраўнікоў і функцыянераў Савецкай Расеі: «''Люба мне буква „Ка“,
Вокруг нее сияет бисер.
Бойцам Каплан и Каннегисер.
И да запомнят все, в ком есть
Любовь к родимой, честь во взгляде,
Отмстили попранную честь
Борцы Коверда и Конради''»
Гектор Берліёз
Гекто́р Луі́ Берліё́з (Hector Berlioz) ( — ) — французскі кампазітар, дырыжор, музычны пісьменнік. Сябра Інстытута Францыі (1856). Берліёз шырока вядомы дзякуючы сваім кампазіцыям «Фантастычная сімфонія» і «Рэквіем». Берліёз зрабіў важкі ўнёсак у сучаснае аркестральнае мастацтва, асабліва дзякуючы свайму «Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes». Ён распрацаваў аркестравыя партыі для некаторых са сваіх прац, якія выкарыстоўваліся ў якасці вядучай мелодыі, а таксама правёў некалькі канцэртаў з аркестрам, які складаўся з больш за тысячу музыкантаў. Гектар таксама напісаў каля 50 песен. Ён значна паўплываў на далейшае развіццё рамантызму, асабліва на такіх кампазітараў, то як Рыхард Вагнер, Мікалай Рымскі-Корсакаў, Франц Ліст, Рыхард Штраус, Густаў Малер і многіх іншых.
Брынёўскі сельсавет
Брынё́ўскі сельсаве́т — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Петрыкаўскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Брынёў.
Стэпаніўка (Любашыўскі раён)
Стэпаніўка (Степа́нівка) — вёска ў Любашыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Брынёўскі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Петрыкаўскага раёна Мазырскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Петрыкаўскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Петрыкаўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 20 лютага 1975 года ў склад сельсавета з Ляскавіцкага сельсавета перададзены вёскі Баклань, Дарашэвічы і Ляскавічы. 24 мая 1978 года перайменаваны ў Ляскавіцкі сельсавет.
Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па хакеі з шайбай 2011/2012
Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па хакеі з шайбай 2011/2012 — 10-ы сезон другога дывізіёна чэмпіянату Беларусі па хакеі з шайбай. У турніры прынялі ўдзел 10 клубаў з Беларусі.
Плэй-оф
Чвэрцьфіналы
Паўфіналы Матч за 3-е месца
Фінал
Ёсыпэнкы
Ёсыпэнкы (Йоси́пенки) — вёска ў Нэмірыўскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Зарудынэцкага сельсавета.
Бабровыя войны
Бабровыя войны, Французска-Іракезскія войны — няспынная чарада канфліктаў, якія адбываліся паміж 1640 і 1701 гадамі ў заходняй частцы Паўночнай Амерыкі паміж канфедэрацыяй іракезаў і саюзнымі з Францыяй суседнімі плямёнамі. Іракезы спрабавалі пашырыць свае тэрыторыі захопам земляў суседзяў, у першую чаргу індзейцаў алгонкін, каб выступаць у якасці пасрэдніка ў гандлі пушнінай паміж французамі і прымітыўнымі заходнімі плямёнамі.
Войны мелі жорсткі характар з абодвух бакоў і адносяцца да самых крывавых канфліктаў у гісторыі Паўночнай Амерыкі. Экспансія іракезаў пад кіраўніцтвам племені магаўкаў і гвалтоўнае выцісканне слабейшых плямён з іх тэрыторый значна змяніла геаграфію плямён ва ўсёй Паўночнай Амерыцы.
Канфлікты пачаліся каля 1640 г. і скончыліся «Вялікім Мірам» у 1701 г.
У ліку плямён, закранутых канфліктам, былі шаўні, дэлавар, дакота.
Пасля страты сваіх нідэрландскіх саюзнікаў рашучасць працягваць экспансію ў іракезаў знікла.
Перадумовы
Пачатак іракезскай экспансіі быў пакладзены яшчэ ў XVI веку. Пасля стварэння канфедэрацыі ирокезские плямёны змаглі хутка аднавіць пазіцыі, страчаныя пасля іх выгнання алгонкинами з басейна ракі Св. Лаўрына[1]. У сілу якая склалася гаспадарчай прылады, калі асноўны пражытак здабывалі жанчыны і, адпаведна, мужчынскія рукі былі вызвалены, а таксама дзякуючы ўдалай абароне ад знешніх ворагаў, з наступным зніжэннем інтэнсіўнасці іх націску, былі створаны перадумовы для актыўнай вонкавай экспансіі. У кароткі час іракезы змаглі назапасіць баявы досвед, абвыкнуць да сталых баявых дзеянняў (якія ў сілу агракліматычных асаблівасцей мелі пераважна наступальны характар), былі сфарміраваны ваенныя традыцыі — усё гэта спрыяла пераходу ад абароны да наступу. Таксама вялікае значэнне мела тое, што галоўным спосабам падвышэння статуту чалавека сталі ваенныя заслугі. Яшчэ адной, але меней значнай прычынай, можна лічыць культурную ізаляванасць іракезаў у асяроддзі даволі моцна адрозных ад іх алгонкинских плямёнаў, што абцяжарвала вядзенне мірнага дыялогу паміж імі. У позні час знішчэнне баброў, чый мех быў асноўным прадметам абмену, на сталыя неабходнымі еўрапейскія тавары таксама спрыяла экспансіі.
Прычыны поспехаў
Важную ролю ў паспяховай заваявальнай палітыцы іракезаў даследчыкі адводзяць стратэгічна выгоднаму геаграфічнаму становішчу[2] іх тэрыторыі. Размяшчаючыся ў далінах паміж водораздельными горнымі хрыбтамі і на ўзбярэжжа возера Антарыа, яны валодалі зручнымі воднымі шляхамі, якія дазваляюць без працы дасягаць усіх важных раёнаў Паўночнага ўсходу Паўночнай Амерыкі. Другая прычына — ізноў жа ў гаспадарчым укладзе, калі жанчыны займаліся здабычай асноўнага пражытка, займалі дамінантнае становішча ў грамадстве (гл. матрыярхат) — і першапачаткова мужчынам-іракезам адводзілася роля паляўнічых і ваяроў. Адпаведна, з нараджэння іх рыхтавалі менавіта да гэтага. Трэцяй прычынай з’яўляецца досыць хуткае замяшчэнне традыцыйнай зброі агнястрэльнай, якая ў вялікай колькасці пастаўлялася еўрапейцамі, якія канкуравалі паміж сабой за манапольны гандаль з іракезамі.
Стратэгія «Бабровых войн»
Нетыповым было вядзенне баявых дзеянняў іракезаў і іх стаўленне з пераможанымі плямёнамі. Практыка падвышэння сацыяльнага статуту праз ваенныя заслугі рабіла непажаданым падначаленне зрынутых плямёнаў ці іх васалізацыю для ваенных правадыроў. Адпаведна, з людзьмі з гэтых плямёнаў можна было не лічыцца і ўжываць адмысловую жорсткасць, якая моцна падрывала баявы дух якія падвергліся нападу. Паказальна таксама іх стаўленне да падпарадкаваных плямёнаў, якія не былі ні ўліты ў склад Лігі іракезаў, ні знішчаны.[3] З іншага боку, такая бязлітасная тактыка спрыяла адчужэнню «ўсыноўленых» іракезамі ад сваіх былых супляменнікаў і рабіла немагчымым іх здрада ўжо ў стаўленні саміх іракезаў. Зрынутыя іракезамі плямёны або выганяліся са сваіх земляў, або цалкам уключаліся ў склад плямёнаў — членаў Лігі і асіміляваліся, або заставаліся ў якасці плямёнаў для падвышэння статуту ваяроў ці водкупу ад іх (часам гэта набывала форму даніны). Часам накіроўваліся адмысловыя наглядчыкі ці нават — пазней — прызначаліся «амаль-каралі» і іх прадстаўніцтвы для кантролю над плямёнамі. Прыродна-кліматычныя ўмовы часта патрабавалі выкарыстання невялікіх мабільных атрадаў, што замінала арганізацыі ваеннага ўзаемадзеяння паміж чальцамі Лігі і прывяло да паразы ў аджыбвэ-іракезскай вайне. Французы, аднак, хутка перанялі гэту тактыку і буйныя экспедыцыі Карыньян-Сальерскага палка ў 1665—1666 гадах сталі ўнікальным, хоць і не занадта ўдалым досведам.
Экспансія іракезаў у доколониальный перыяд
Пра вядзенне войн членамі Лігі супраць суседзяў да прыбыцця еўрапейцаў у Паўночную Амерыку вядома мала. Аднак ужо тое, што французы, зусім нядаўна якія ўгрунтаваліся ў Квебеку, у 1609 годзе ўвязаліся ў вайну махокаў за даліну Сент Лоренс на баку гуронаў і алгонкінаў ужо кажа пра тое, што войны іракезы вялі, і вялі іх даволі паспяхова — раз ужо напачатку XVII стагоддзі сіламі аднаго толькі чальца саюза былі гатовыя выступаць адразу супраць некалькіх моцных звязаў. У легендзе пра падставу Лігі таксама згадваецца пра шматлікія войны. Сама падстава канфедэрацыі па легендзе праходзіла ў сітуацыі ваеннага канфлікту мохок і онейда з магіканамі. Прамаруджанне іракезаў з нападам на эры, іх нерашучасць кажуць пра тое, што гэта племя да прыбыцця еўрапейцаў на кантынент паспела зарэкамендаваць сябе грозным сапернікам у войнах з іракезамі. Дадзеныя факты дазваляюць экстрапаляваць прычыны войн на больш ранні перыяд гісторыі іракезаў.
Уплыў гандлю з еўрапейцамі
З’яўленне на кантыненце еўрапейскіх асаднікаў стала каталізатарам у вонкавай экспансіі іракезаў і якасна змяніла характар вядзення войн. Каштоўнасць пушніны таксама павялічылася, бо яна стала практычна адзіным таварам для абмену на прадукцыю еўрапейскай вытворчасці, хутка якая ўвайшла ў побыт іракезаў. Суседства іх краіны з тэрыторыяй калоній адразу некалькіх краін (швецкіх, галандскіх, англійскіх) дазволіла пазбегнуць эканамічнага ціску каланіяльнай адміністрацыі. Гэта таксама змушала асаднікаў парушаць правілы пра продаж агнястрэльнай зброі, бо ў выпадку нязгодлівасці аднаго боку іракезы маглі звярнуцца да канкурэнтаў. У той жа час цеснае партнёрства з белымі гандлярамі зрабіла Лігу наймоцнай адукацыяй на паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі, што, у сваю чаргу, іракезы выкарыстоўвалі для ўхілення ўжо сваіх канкурэнтаў. Залежнасць ад еўрапейскіх тавараў, знясіленне ўласных паляўнічых угоддзяў, а таксама імкненне атрымаць манапольнае права збыту еўрапейцам пушніны (чым яны ўжо паспелі нацешыцца ў стаўленні галандцаў) абумовілі іх ваенную экспансію ў рэгіёне.
Пераможны пачатак
Пасля таго, як іракезы выцеснілі магікан з іх тэрыторыі ў выніку іракеза-могиканской войны, яны сталі фактычна адзінай сілай, з якой асаднікі ўсходняга ўзбярэжжа маглі весці стабільны гандаль. Аднак землі Лігі былі не багатыя пушнінай, што змушала іх шукаць новыя паляўнічыя ўгоддзі. Ліга пачала наступ на поўнач і захад, на мясцовасці, у якіх у багацці вадзіліся бабры — асноўная крыніца каштоўнай пушніны. У перспектыве гэта таксама абяцала выгоднае пасродніцтва ў гандлі з французамі, чым дагэтуль карысталіся гуроны і алгонкінскія плямёны.
Аднак, з’яўленне іракезаў напачатку 1630-ых на французскіх гандлёвых маршрутах стала перашкодай для ўласна французскіх пасяленцаў, якія займаліся гэтай здабычай. У выніку французы пачалі актыўна ўзбройваць ворагаў іракезаў: гуронов, монтанье, атава і іншых, ствараючы такім чынам буфер. Яны ў сваю чаргу накіравалі гэту зброю супраць плямёнаў на поўдні, адваёўваючы ў іх паляўнічыя ўгоддзі і гуляючы, такім чынам, галоўную ролю ў распачатых Бабровых войнах. У 1638-ом і 1640-ом адбылося яшчэ два сур’ёзных вітка ўзбраенняў, злучаных са з’яўленнем шведаў, якія распачалі ўзбраенне саскуаханнок, і спробай англійцаў перавабіць у галандцаў мохок, у адказ на што галандцы пачалі ўзбройваць іракезаў яшчэ мацней. Следствам чаго стала ўсё якая расце моц Лігі, якая паступова пачала пераарыентоўвацца ў сваёй экспансіі з усходу на захад.
Так і не дамовіўшыся дыпламатычным шляхам пра частку тэрыторыі з гуронами, іракезы пачалі зацяжную вайну з імі, якая доўжылася да 1649 гады, калі гуроны былі разгромлены і змушаны бегчы на захад. У выніку серыі ваенных канфліктаў з іракезамі і іх саюзнікамі змушаны былі сысці са сваіх земляў: фокс, шауни, саук, маямі, магікане і шматлікія іншыя, частка якіх папоўніла шэрагі французскіх саюзнікаў. У 1650-ом былі пабіты нейтралы, у 1656-ом эри (вайна працягвалася тры з лішнім гады), да 1675-га супрацівілася канфедэрацыя саскуаханнок на паўднёвым усходзе ад Лігі — ирокезоязычные плямёны, нярэдка якія выступалі на боку Лігі ў канфліктах з іншымі індзейцамі. У 1651-ом пачатку вайну кааліцыя, узброеная французамі, у якую ўваходзілі абенаки, магікане, сококи і іншыя — што, аднак, экспансію іракезаў стрымала не моцна: нават змушаныя ваяваць на некалькі франтоў, яны па хуткім часе кааліцыю разбілі. Іракезы таксама пасылалі атрады ў далёкія землі для пакарання ўцекачоў з родных месцаў ворагаў, нападалі на плямёны якія прытулілі іх. У выніку раён баявых дзеянняў пашырэў практычна на ўвесь паўночны ўсход Паўночнай Амерыкі.
Супрацьстаянне і пераарыентацыя
Нягледзячы на поспехі іракезаў і парушэнне французскага гандлю пушнінай у сувязі з сыходам гуронов, французы працягвалі арыентавацца на традыцыйных партнёраў (да якіх дадаліся яшчэ некаторыя індзейскія плямёны, якія падвергліся нападу іракезаў), не завязваючы афіцыйных гандлёвых адносін з іракезамі. Былі неаднаразовыя спробы дамовіцца пра размежаванне гандлёвых і прамысловых сфер паміж іракезамі і саюзнікамі французаў, аднак складзеныя дамоўленасці не выконваліся французамі, што прыводзіла да аднаўлення баявых дзеянняў.
Пасля 1653 гады, ацаніўшы бесперспектыўнасць спроб пазбавіць французаў традыцыйных пастаўшчыкоў пушніны — монтанье, атава, кри і інш., супраць якіх было прадпрынята некалькі ваенных паходаў, іракезы зноў вырашылі пачаць мірныя перамовы. Увесну 1654-га адбыліся перамовы з удзелам правадыра-метыса Канакеса, які прывёз даручальныя лісты ад галандцаў. Аднак складаныя перамовы, якія доўжыліся больш гады, да рашэння праблем стаялых перад Лігай не прывялі. Не змяніла сітуацыю і серыя наступных перамоў.