cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кашалот
Кашалот (Physeter catodon) — марское млекакормячае сямейства кашалотавых падатрада зубатых кітоў.
Даўжыня самцоў да 21 м, маса да 100 т, самак — да 15 м, маса да 30 т. Колер ад бурага да цёмна-карычневага. Галава вялікая (да 1/3 даўжыні цела). На верхнясківічных касцях размешчаны спермацэтавы орган (вагой да 6 т). Ён утрымлівае спермацэт, які выкарыстоўвалі пры вытворчасці касметычных крэмаў, памад, мыла. На вузкай ніжняй сківіцы 36-60 зубоў, на верхняй — 2-6 або адсутнічаюць. Спінны плаўнік у выглядзе нізкага гарба, грудныя — шырокія, закругленыя на канцах, хваставы падзелены глыбокай выразкай.
Кашалоты пашыраны ва ўсіх акіянах; самцы мігрыруюць, самкі трымаюцца статкамі ў межах субтрапічнага пояса.
3 1985 промысел на кашалотаў забаронены.
Гродзенскі беларускі сялянскі з’езд
Гродзенскі беларускі сялянскі з'езд, Беларускі сялянскі з'езд у Гродне — сход прадстаўнікоў сялянства Гродзенскай губерні, адбыўся 15—16.12.1918.
Скліканы ў Гродне пасля выдання Граматы Рады Беларускай Народнай Рэспублікі ад 28.11.1918 аб неабходнасці стварэння беларускіх рад. Мелася на ўвазе, што на тэрыторыі, не занятай пасля дэнансацыі Брэсцкага міру бальшавікамі, будуць створаны беларускія органы ўлады, каб такім чынам перашкодзіць імкненню адроджанай польскай дзяржавы захапіць заходнія землі Беларусі, якія яшчэ заставаліся пад германскай акупацыяй і фармальна ўваходзілі ў склад Літоўскай Рэспублікі.
Старшынёй з'езда абраны намеснік старшыні Рады БНР А. Смоліч, намеснікам — А. Якубецкі. Парадак дня: аб палітычным становішчы, аб зямельнай справе, аб выплаце ваенных стратаў і дапамозе ахвярам вайны, аб школьнай справе.
«Дзеля абароны правоў беларускага народу на яго родную зямлю і вольнае, нацыянальнае развіццё» з'езд вырашыў стварыць моцную арганізацыю ў вёсках і паветах, арганізаваць сельскія і валасныя камітэты, абраў Гродзенскую павятовую Раду. Дэлегаты пратэставалі супраць стварэння пад кіраўніцтвам ксяндзоў і пры згодзе германскіх акупацыйных улад парафіяльных камітэтаў, якія былі першымі органамі польскай дзяржаўнасці на заходніх землях Беларусі. Каб процістаяць узброеным польскім атрадам, якія займаліся рабаўніцтвам у вёсках і мястэчках, з'езд даручыў валасным камітэтам арганізаваць міліцыю і запатрабаваць у немцаў зброю. Прыняў рэзалюцыю, паводле якой зямля павінна была «адысці да працоўнага народу без выкупу». Пры валасных камітэтах ствараліся зямельныя камісіі, якім належала правесці вопіс зямлі, клапаціцца аб гаспадарцы і засеве палёў. З'езд прыняў рэзалюцыю аб выплаце ваенных стратаў, выказаўся за ўдзел прадстаўнікоў Беларусі ў мірнай канферэнцыі «дзеля абароны права беларускага народу і сплаты ваенных стратаў», прасіў Віленскую Беларускую Раду стварыць Цэнтральны Камітэт для дапамогі пацярпелым ад вайны. Валасныя камітэты павінны былі ўзяць на сябе школьныя справы. Прадугледжвалася, што выкладанне павінна весціся на беларускай мове.
З'езд стварыў арганізацыйны камітэт для склікання Краёвага беларускага з'езду Гродзеншчыны, у яго склад увайшлі Ф. Данілюк, С. Якавюк, А. Басель, А. Якубецкі, А. Саўчыц, Л. Дзекуць-Малей, А. Алексючанка, П. Якубецкі і Я. Натусевіч. Аргкамітэт меў права кааптацыі. Меркавалася, што краёвы беларускі з'езд Гродзеншчыны будзе скліканы 9.1.1919 у Гродне, аднак германскія ўлады, якія супрацоўнічалі з польскімі арганізацыямі, не дазволілі яго правесці.
Рудакі (Мёрскі раён)
Рудакі́ (, Рудаки) — вёска ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Павяцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска, пазней засценак у складзе гміны Друя Дзісенскага павета (з 1926 года Браслаўскага павета) Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 27 сакавіка 1959 года вёска знаходзілася ў складзе Павяцкага сельсавета, да 18 сакавіка 1963 года — у адміністрацыйным падпарадкаванні Друйскага пассавета.
Анатоль Сцяпанавіч Вялюгін
Анатоль Сцяпанавіч Вялю́гін (, в. Машканы,, Віцебская вобласць — ) — беларускі паэт, празаік, кінасцэнарыст, перакладчык. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1969).
Біяграфічныя звесткі
Нарадзіўся ў сям'і фельчара. У 1939—1940 гадах, будучы студэнтам літаратурнага факультэта Мінскага педагагічнага інстытута, працаваў у рэдакцыі газеты «Звязда». З верасня 1941 вучыўся ў Свярдлоўскім педагагічным інстытуце. У 1942 прызваны ў Чырвоную Армію, вучыўся ў Лугінскай авіяшколе, удзельнічаў у баях на Сталінградскім фронце. У 1943 быў паранены, доўгі час знаходзіўся на лячэнні ў шпіталі. У 1945-46 г. — літсупрацоўнік у газеце «Літаратура і мастацтва». У 1948 г. скончыў завочна Мінскі педагагічны інстытут. Працаваў у прэсе, у 1946-84 г. з невялікімі перапынкамі працаваў рэдактарам аддзела паэзіі часопіса «Полымя». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1946.
Вершы
Друкаваўся з 1934. Першы зборнік вершаў «Салют у Мінску» (1947). Актыўна выступаць з вершамі пачаў з 1938. Лірыка А. Вялюгіна — дасягненне беларускай паэзіі. Яго творчасці ўласцівы яркая метафарычнасць, асацыятыўная вобразнасць, філігранная апрацоўка слова. У паэзіі А. Вялюгіна шчырае апяванне роднай зямлі, пранікнёная споведзь паэта-франтавіка, які прайшоў суровыя выпрабаванні ваеннага ліхалецця, разнастайныя грамадзянскія і інтымныя пачуцці сучасніка : зборнікі «Негарэльская арка» (1949), «На подступах» (1952), «На зоры займае» (1958), «Насцеж» (1960), «Адрас любві» (1964, выбранае), «Вершы і балады» (1969), «Верасовы ўзятак» (1974), «Песня зялёнага дуба» (1989), «3 белага камення — сіняе пламенне» (1993), патрыятычныя матывы («Прызнанне ў любові»), пантэістычнае стаўленне да прыроды («Спелы бор»). У жанры паэмы распрацоўваў гісторыка-рэвалюцыйную тэму («Бацька Дняпро», 1955, «Вецер з Волгі», 1963).
Аўтар паэтычных зборнікаў для дзяцей «Галубы» (1949), «Тры гудкі» (1951), «Рыбы нашых рэк» (1952), «Дзіцячы сад» (1954), «Вада і вуда» (1967).
Драматургія
Па яго сцэнарыях пастаўлены мастацкі двухсерыйны тэлефільм «Рэха ў пушчы» (1977), мастацкі фільм «Глядзіце на траву» (1985) і 40 дакументальных фільмаў: «Дарога без прывалу» (1964, з Р. Няхаем), «Балада пра маці» (1965), «Бацька Нёман» (1966), «Арліная крыніца» (1966), «Генерал Пушча» (1967), «Белая вежа» (з С. Сплашновым, 1968), «Там, за ракой — Дзяржынава» (1968), «Агонь» (1969), «Таямніца Івянецкай пушчы» (1970), «Я — крэпасць, вяду бой» (1972), «А зязюля кукавала» (1972), «Магілёў — дні і ночы мужнасці» (1974), «Гарызонты дарог» (1977), «Навальнічная далеч памяці» (1985) і інш.
Пераклады
У перакладзе А. Вялюгіна на беларускую мову асобнымі выданнямі выйшлі: М. Лермантаў «Каўказскі палоннік» і «Баярын Орша» (паэмы, 1950), Ю. Тувім «Падарунак дзецям» (1956, з С. Дзяргаем), «Паэма братэрства» (з М. Калачынскім, 1958); кнігі для дзяцей  «Хлопчык Памагай» (1958),  «Птушыныя галасы» (1960); паэмы М. Нагнібеды «Званы Хатыні» (1973) і «Матулям з Расон» (1979). Пераклаў паасобныя вершы У. Маякоўскага, А. Міцкевіча, У. Бранеўскага, М. Ціханава, Л. Украінкі, М. Рыльскага, і інш. Склаў зборнікі «Мы іх не забудзем» (1949), «Крывёю сэрца» (1967).
Узнагароды і прэміі
Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны I ступені, «Знак Пашаны» і медалямі. Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя Янкі Купалы (1964) за паэму «Вецер з Волгі», Дзяржаўнай прэміі БССР (1968) за кінасцэнарый «Генерал Пушча».
Заліў Лунніка
Селенаграфічныя каардынаты 32.33°N, -2.08°W, дыяметр каля 119 км, акружаны кратэрамі Архімед, Арыстыл і Аўтолік.
Сваю назву заліў атрымаў у гонар савецкай аўтаматычнай міжпланетнай станцыі «Луна-2», якая ў 1959 упала прыкладна ў гэтым раёне і якая стала першай у свеце станцыяй, якая дасягнула паверхні Месяца.
Шапярэва
Шапярэ́ва (, Шеперево) — вёска ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Антонаўскага сельсавета.
Яблыня
Батанічнае апісанне
Дрэвы вышынёй да 10 м. Лісце чараньковае, эліптычнае, яйкападобнае або круглае. Кветкі найчасцей ружовыя, у шчытках. Плод — яблык, мае сакавітую мякаць. Яблыкі ўтрымліваюць цукры, арганічныя кіслоты, карацін, вітаміны С і В, пекціны.
Віды
Паводле базы даных The Plant List (2013), род уключае 62 віда :
Раней часам таксама вылучалі від.
Хваробы
Яблыні пашкоджваюцца прыроднымі фактарамі (сонца, мароз) і шырокім спектрам патагенаў (вірусы, грыбы, паразіты і г. д.)
Гродзенская павятовая рада
Гродзенская павятовая Рада — орган улады ў снежні 1918 — красавіку 1919 ў Гродне.
Утворана 15—16.12.1918 Гродзенскім беларускім сялянскім з'ездам. У Раду ўваходзілі А. Якубецкі (старшыня), Я. Натусевіч, У. Курбскі, З. Качан, А. Грыкоўскі, Л. Дзекуць-Малей, А. Алексючанка, Я. Міхайлоўскі, П. Міськевіч, М. Сарока, Р. Злоцкі, А. Сініма, С. Гайко, А. Ламашэвіч. Прадугледжвалася, што ў Раду ўвойдзе па аднаму прадстаўніку ад тых воласцяў, якія не мелі сваіх дэлегатаў на з'ездзе. Дзейнасць Рады праходзіла ва ўмовах германскай акупацыі Гродзенскага павета, які фармальна належаў Літоўскай Рэспубліцы, таму германскія ўлады чынілі ёй перашкоды. Адначасова ў Гродне і яго ваколіцах дзейнічалі польскія арганізацыі і ўзброеныя атрады, якія рыхтавалі глебу для ўстанаўлення польскай улады і амаль не сустракалі процідзеяння з боку немцаў. Гродзенская павятовая Рада працавала ў цесным кантакце з Радаю Народных Міністраў БНР, якая 27.12.1918 пераехала з Вільні ў Гродна, а таксама з камісарам Гродзенскага павета ад Міністэрства беларускіх спраў Літвы П. Крачэўскім. Спыніла дзейнасць пасля акупацыі Гродна польскімі войскам.
Бубнава (Смаленскі раён)
Бубнава (Бубново) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прыгорскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 401 жыхар (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 11 км на паўднёвы ўсход ад Смаленска, за 8 км на ўсход ад аўтадарогі Арол — Віцебск. За 2 км на паўночны захад ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя на лініі Смаленск — Рослаўль.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Заліў Кахання
Селенаграфічныя каардынаты 20.03°N, 37.33°W, дыяметр каля 189 км. На ўсход ад заліва размешчана Балота Сну, на поўнач — горы Таўрус.
Крыж Храбрых
Ваенны знак узнагароды «Крыж храбрых» (Krzyż Walecznych)  — дзяржаўная ўзнагарода Польскай Рэспублікі.
1920—1939
Крыж Храбрых быў заснаваны распараджэннем Савета Абароны Польшчы ад 11 жніўня 1920 года з мэтай узнагароджання асоб, якія праявілі мужнасць і адвагу непасрэдна на полі бою Гэта было зроблена непасрэдна перад варшаўскай бітвай.
У міжваенны перыяд уладамі Польскай Рэспублікі (1918—1939) Крыжам Храбрых былі ўзнагароджаны ўдзельнікі баёў за адраджэнне польскай дзяржавы: легіянеры, члены ПАВ, салдаты савецка-польскай вайны 1919—1921 гадоў, вялікапольскія і сілезскія паўстанцы і іншыя. Выключна гэтай узнагароды таксама былі ганараваны ўсе жывыя на той момант ветэраны студзеньскага паўстання 1863 года. Крыжам Храбрых узнагароджваліся таксама замежнікі, у тым ліку Фердынанд Фош і Анры Філіп Петэн.
У гэты перыяд узнагароджана каля 60.000. Уручэнне Крыжа Храбрых былo завершана 29 мая 1923 г.
1943—1989
Крыж Храбрых быў яшчэ раз заснаваны Дэкрэтам Польскага Камітэта Нацыянальнага Вызвалення ад 22 снежня 1944 года. Гэтым жа Дэкрэтам былі ўнесены некаторыя змены ў Палажэнне пра Крыж Храбрых, яго статут і апісанне.
За заслугі перад Польскай Рэспублікай Крыжам Храбрых узнагароджваліся як польскія грамадзяне, так і замежнікі. Права ўзнагароджанні Крыжам Храбрых належала Галоўнаму Камандаванню Народнай Войска Польскага, якое змагалася супраць фашысцкіх захопнікаў на тэрыторыі СССР.
Першае ўзнагароджанне Крыжам Храбрых падчас Другой сусветнай вайны адбылося ў лістападзе 1943 года. Першымі ўзнагароджанымі сталі 46 салдат і афіцэраў 1-й Польскай пяхотнай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі, якія змагаліся ў складзе Чырвонай Арміі супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў на тэрыторыі СССР і праславіліся у баях пад вёскай Ленінам (Магілёўская вобласць, Беларуская ССР) 12-13 кастрычніка 1943 года. Узнагароджаным былі ўручаны знакі вайсковага адрознення з датай «1943».
Крыжы першага выпуску ў малой колькасці былі выраблены на Маскоўскім манетным двары і з’яўляліся копіяй даваенных крыжоў са змененай датай на ніжнім плячы. Крыжы вырабляліся з цёмнай бронзы.
Да канца 1989 года зроблена больш за 40 000 узнагароджанняў Крыжам Храбрых.
Становішча
Крыж Храбрых з’яўляўся ваенным знакам узнагароды, якім узнагароджаюцца ваеннаслужачыя радавога і афіцэрскага складу за выдатныя заслугі пры абароне дзяржавы ў ваенны час. Узнагароджанне Крыжам Храбрых адбываецца за асобныя подзвігі, праяўленыя ва ўмовах баявога становішча і звязаныя з рызыкай для жыцця.
Узнагароджанне Крыжам Храбрых магло адбывацца паўторна за зноў праяўленыя мужнасць і гераічнасць.
Узнагароджаныя Крыжам Храбрых атрымлівалі знак узнагароды і Дыплом да яго. Крыж Храбрых насіўся на левым боку грудзей і размяшчаўся пасля ордэны Адраджэння Польшчы 5-га класа. Крыж Храбрых мае адну ступень.
Пры паўторных узнагароджаннях на планку для паўсядзённага нашэння дадаваліся вітыя ніткі залацістага колеру:
Апісанне
Крыж Храбрых мае выгляд роўнабаковага крыжа з расшыранымі і злёгку ўвагнутымі па баках плячамі. Па перыметры плечы крыжа з пярэдняга і адваротнага боку абрамлены борцікам.
На пярэднім боку крыжа надпіс выпуклымі літарамі:
У цэнтры крыжа — геральдычны шчыт з рэльефнай выявай каранаванага арла, размешчанага на рабрыстай, у выглядзе вертыкальных палосак, падкладцы (у першым варыянце падкладка арла мела 20 палосак, у другім — 25).
На адваротным боку крыжа намаляваны двухбаковавостры меч, размешчаны вертыкальна, накіраваны лязом уверх. Меч пранізвае лаўровы вянок, размешчаны ў цэнтральнай частцы крыжа. Перакладзіна на мячы ў форме «матыля». Выява мяча і вянка рэльефныя. На гарызантальных плячах крыжа надпіс выпуклымі літарамі: «WALE» — на левым плячы і «CZNYM» — на правым.
Архіпаўка (Смаленскі раён)
Архіпаўка (Архиповка) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Смятанінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 277 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 26 км на захад ад Смаленска, за 0,1 км на захад ад аўтадарогі, на беразе ракі Крапіўня. За 4 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Дзерлічына
Дзерлічына (Дерличино) — вёска ў Цёмкінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мядзведзеўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2017 гадах у складзе Кікінскага сельскага паселішча.
ФК Маладзечна
«Маладзечна» — беларускі футбольны клуб з горада Маладзечна, заснаваны ў 1989 годзе. У цяперашні час выступае ў Першай лізе чэмпіянату Беларусі
Гісторыя
Клуб быў створаны ў 1989 годзе пад назвай «Металург» пры падтрымцы тагачаснага дырэктара Маладзечанскага завода парашковай металургіі Генадзя Карпенкі. «Металург» адразу выйшаў у мацнейшы дывізіён чэмпіянату БССР, а ў 1991 стаў апошнім пераможцам Чэмпіянату і Кубка БССР.
У 1992—2003 гуляў у Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі (акрамя 2000). У клубе пачыналі кар’еру такія вядомыя ігракі, як Аляксандр Вяжэвіч, браты Уладзімір і Міхаіл Макоўскія. У сярэдзіне 2000-х з-за фінансавых праблем клуб апусціўся да Другой лігі, дзе стаў замаць месца ў канцы табліцы.
У сезонах 2009—2011 каманда паказвала добрыя вынікі, але не змагла атрымаць павышэнне. У 2012 праблемы з фінансаваннем прывялі да чарговага падзення ў ніжнюю частку табліцы.
У 2011 клуб, які доўгі час быў вядомы пад назвай «Маладзечна», стаў менавацца «Забудова» — ад назвы спонсара. У 2013 годзе клуб зноў змяніў назву — на «Маладзечна-2013». За «Маладзечна-2013» сталі гуляць пераважна мінскія футбалісты, у той жа час у чэмпіянат вобласці была заяўлена каманда «Маладзечна-ДЮСШ-4» (фактычна фарм-клуб «Маладзечна-2013»), дзе гулялі маладыя выхаванцы маладзечанскага футбола.
2016 год
У сезоне 2016 каманда доўгі час ішла на трэцім месцы, якое забяспечвала выхад у Першую лігу, але ў двух апошніх турах прайграла сваім асноўным канкурэнтам — «Клецку» і «Нёману-Агра» — і скончыла сезон на пятым месцы.
2017 год
У сезоне 2017 года маладзечанскі клуб стаў супрацоўнічаць з Андрэем Іваненкам, які раней працаваў з такімі клубамі, як «Рагачоў-МК» і «Крумкачы». Дзякуючы Іваненку каманду папоўніў шэраг ігракоў з вопытам выступаў у Вышэйшай лізе, былі арганізаваныя замежныя перадсезонныя зборы і інш. Аднак, у чэмпіянаце «Маладзечна-ДЮСШ-4» не здолела адолець асноўных канкурэнтаў і заняла выніковае шостае месца. Па заканчэнні сезону стала вядома, што маладзечанскі клуб спыняе супрацоўніцтва з Іваненкам.
2018 год
У сезоне 2018 каманда ў асноўным складалася з маладзечанскіх футбалістаў, да якіх дадалася невялікая колькасць запрошаных, сярод якіх вопытны Алег Страхановіч. Доўгі час «Маладзечна-ДЮСШ-4» ішло на апошнім месцы, першая перамога была атрымана толькі ў 13-м туры. Аднак, пазнейшыя поспехі дазволілі камандзе ўзняцца ў сярэдзіну табліцы і скончыць сезон на 9-м радку з 15.
2019 год
У сезоне 2019 каманда стала называцца «Маладзечна». Захаваўшы лідараў, маладзечанскі клуб умацаваўся шэрагам новых ігракоў, у тым ліку з вопытам выступлення ў Вышэйшай лізе. Стаўшы адным з фаварытаў, маладзечанскі клуб дзякуючы добра праведзенай другой палове сезона стаў трэцім, што ў сувязі са спыненнем існавання мінскага «Тарпеда» давала права на выхад у Першую лігу.
2020 год
У пачатку 2020 года доўгі час заставалася адкрытым пытанне аб удзеле «Маладзечна» ў Першай лізе. У сувязі з тым, што права ўдзельнічаць у Першай лізе таксама атрымаў і «Андэрдог» з Маладзечанскага раёна, у лютым з’явілася інфармацыя аб магчымым аб’яднанні «Андэрдога» з «Маладзечна», каб аб’яднаны клуб удзельнічаў у Першай лізе. Планавалася, што бюджэт будзе фарміравацца напалову з прыватнага капіталу ўласнікаў «Андэрдога», аднак пазней з-за рознагалоссяў «Андэрдог» увогуле зняўся са спаборніцтваў, а «Маладзечна» заявілася ў Другую лігу. Нягледзячы на дрэнны старт, «Маладзечна» з цягам часам захапіла лідарства ў сваёй групе і выйшла ў фінальны этап.
У жніўні падчас пратэстаў у Беларусі быў знойдзены мёртвым фанат маладзечанскага клуба Мікіта Крыўцоў.
У фінальным этапе Другой лігі маладзечанская каманда заняла трэцяе месца і атрымала права на стыкавыя матчы супраць светлагорскага «Хіміка» за месца ў Першай лізе на наступны сезон, але саступіла (0:0, 0:4) і засталася ў Другой лізе.
2021 год
У пачатку сезона 2021 фан-рух адмовіўся падтрымліваць «Маладзечна», пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні.
Маладзечанскі клуб добра ўзмацніўся і здолеў перамагчы ў Мінскім дывізіёне Другой лігі, аднак у плэй-оф выбыў з далейшай барацьбы ўжо на стадыі 1/8 фіналу, саступіўшы па пенальці мінскаму БДУ (0:0, 0:0, пен. 1:4).
2022 год
У студзені 2022 года ў выніку недахопу каманд для Першай лігі АБФФ прапанавала «Маладзечна» месца ў другім дывізіёне. У лютым 2022 года клуб падаў дакументы для праходжання ліцэнзавання для ўдзелу ў Першай лізе. «Маладзечна» стала серадняком турніру і завяршыла сезон на 8-м месцы з 13.
Цяперашні склад
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Расточча
Расточча (Розточчя, Roztocze) — параўнальна вузкая ўзгорыстая града на захадзе Украіны (Львоўская вобласць) і ў паўднёва-усходняй Польшчы. Цягнецца ад Львова (на паўднёвым усходзе) да Тамашова, Шчабрэшына і Красніка на паўночным захадзе (Польшча).
Геаграфія
Абсалютныя вышыні 240-397 м, пераважныя 320-370 м (некаторыя да 400 м). Шырыня пасмы 12-32 км, даўжыня каля 180 км. Ва Украіне цягнецца на 60 км ад Львова да горада Рава-Руская і ўкраінска-польскай мяжы. Расточча ўзвышаецца над прылеглымі раўнінамі (у межах Украіны) — Надсянскаю нізінай (на захадзе) і Надбужанскаю катлавінаю (на паўночным усходзе) — на 100-150 м. На тэрыторыі Польшчы на поўначы яно злучаецца з Холмскім і Люблінскім узвышшамі.
Дзеліцца Расточча на тры часткі: Заходняе, Цэнтральнае (размешчана ў межах Польшчы) і Усходняе (Украінскае Расточча).
Дэмаграфія
Паселішчы і шляхі размешчаны ўздоўж Расточча, вялікія гарады размешчаны там, дзе пераход праз Расточча лёгкі: Львоў, на паўночным усходзе — Жоўква, Рава-Руская, Бэлз, Тамашоў і іншыя, а на паўднёвым захадзе — Івана-Франкова, Няміраў, Білгарай і іншыя.
Паўночна-заходняе Расточча не з'яўляецца цалкам польскай этнічнай тэрыторыяй. Гэтая частка да 1946 г. ляжала на ўкраінска-польскім этнічным памежжы — Холмшчыне, а амаль усё паўднёва-ўсходняе Расточча і да гэтага часу з'яўляецца часткай ўкраінскай этнічнай тэрыторыі і ўваходзіць у склад Украіны.
25 снежня
25 снежня — трыста пяцьдзясят дзявяты (трыста шасцідзесяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.
Гальперын
Гальперын — прозвішча.
Фішт (стадыён)
Алімпійскі стадыён «Фішт» — стадыён горада-курорта Сочы. Пабудаваны да XXII зімовых Алімпійскіх гульняў у Сочы ў 2014 годзе. Размешчаны ў Адлеры, у Алімпійскім парку.
7 лютага 2014 года на стадыёне «Фішт» адбылася цырымонія адкрыцця зімовых Алімпійскіх гульняў. Тут жа адбудзецца цырымонія іх закрыцця.
Стадыён атрымаў назву ад аднайменнай горнай вяршыні ў заходняй частцы Галоўнага Каўказскага хрыбта (у перакладзе з адыгейскай мовы слова «фішт» азначае «белая галава»).
Дэпазіт
Дэпазіты бываюць: да запатрабавання, тэрміновыя, умоўныя.
Дэпазіты да запатрабавання — сродкі кліента, якія могуць быць запатрабаваныя ў кожны момант, без папярэджання загадзя.
Тэрміновыя дэпазіты — дэпазіты, што прыцягваюцца банкам на пэўны тэрмін.
Дом па Першамайскай вуліцы, 12 (Магілёў)
Дом па Першамайскай вуліцы, 12 — жылы дом у Шклоўскім пасадзе Магілёва, размешчаны паміж вуліцай Лазарэнкі і 1-м Крутым завулкам. Пабудаваны ў 1950—1954 гадах па праекце архітэктара Л. Рымінскага. У доме 143 кватэры.
З 1968 года ў доме працавала спецыялізаванае атэлье 1-га разраду «Абнавіце» па рамонце мужчынскай і жаночай вопраткі і лёгкага адзення. Уваходзіла ў склад фабрыкі індпашыву і рамонту адзення. Выконвала таксама пашыў верхняй мужчынскай і жаночай вопраткі, лёгкага жаночага адзення, пашыў штаноў, рамонт вырабаў з натуральнай скуры, футра.
Таксама ў савецкія часы ў будынку размяшчаўся гастраном «Тэатральны», цяпер «Перекрёсток 11».
Гаман
Гаман — нямецкае прозвішча.
Юшкавічы (Чавускі раён)
Ю́шкавічы (, Юшковичи) — вёска ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вайнілаўскага сельсавета.
Гісторыя
Згадваецца ў 1670 годзе як вёска Юшкевічы ў Астравецкім прыходзе ў складзе Магілёўскай воласці ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.
Да 16 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Усушкаўскага сельсавета, да 1964 года — у склад Гарбавіцкага сельсавета , да 23 снежня 2009 года — у склад Антонаўскага сельсавета.
Гарнізон «Двор» Арміі Краёвай
Гарнізон "Двор" - тэрытарыяльная баявая адзінка акругі Вільня Арміі Краёвай, якая ахоплівае горад Вільню.
Арганізацыя гарнізона
Падпольны гарнізон горада Вільні быў падзелены на акругі, якія ў сваю чаргу падзяляліся на тры вобласці кожная. Падпольная акруга павінна была падрыхтаваць падпольны стралковы батальён, які складаўся з трох рот, выдадзеных абласцямі.
Вясной 1940 г. гарнізон рэарганізаваны. На той момант ён меў наступнае падраздзяленне і штатны штат:
У студзені 1943 г. падзел раёна на "Двор" і "Поле" быў скасаваны. З гэтага часу акруга была падзелена на гарнізон горада Вільні і Інспектарацыі.
У 1944 годзе падзел гарнізона быў наступным :
Байкі (Навагрудскі раён)
Байкі́ (, Байки) — вёска ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ладзеніцкага сельсавета.
Кастрыжыўка
Кастрыжыўка (Кострижівка) — пасёлак гарадскога тыпу ў Застаўніўскім раёне Чарнавіцкай вобласці Украіны на рацэ Днестр.
Гісторыя
Паселішча ўпершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1780 г. У 1908 г. тут пражывала 1005 чал. У 1912 г. чэшскай фірмай «Шкода» тут быў пабудаваны цукровы камбінат «Хрэшчацік», які працуе па гэты дзень. Да 1918 г. мястэчка знаходзілася ў складзе Аўстра-Венгрыі, у 1918-1940 гг. - Румыніі, з 1940 г. - у складзе УССР, з ліпеня 1941 да сакавіка 1944 гг. - пад румынскай акупацыяй. Адыходзячы ў пачатку ліпеня 1941 г., савецкае камандаванне ўзарвала мост Кастрыжыўка-Залішчыкі праз Днестр разам з чыгуначнымі вагонамі, у якіх знаходзіліся палітычныя вязні турмы НКУС з Чарнаўцоў.
Екшэ (камуна)
Камуна Екшэ (Eksjö kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Ёнчэпінг у паўднёвай Швецыі.
Екшэ 132-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Екшэ.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 16 368 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 6 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Лабэншчына (археалагічны помнік)
За 0,4 км на захад ад вёскі, на левым беразе ручая Крыніца (левы прыток р. Свіслачы), на стрэлцы доўгага мыса, утворанага 2 ярамі і поймай ручая. Пляцоўка — авальнай формы, памерамі 42х68 м, вышынёй 12—14 м. З усходняга напольнага боку 3 дугападобныя валы і 2 равы, з паўночна-заходняга — 2 валы і роў. Вышыня знешніх валоў 0,5—0,7 м, унутранага ўсходняга — 2,2 м.
Адкрыў у 1926 годзе А. Дз. Каваленя. У 1927 годзе А. М. Ляўданскі заклаў траншэю 1х62 м, у якой выявіў рэшткі печы-домніцы, шматлікія абломкі штрыхаванай керамікі, жалезныя вырабы (шылы, нажы, сярпы, шпількі), гліняныя прасліцы. У 1950—1952 гадах А. Р. Мітрафанаў даследаваў 900 м2.
Вызначана, што на пачатковай стадыі існавання паселішча было слаба ўмацаваным, паўднёвыя і ўсходнія часткі пляцоўкі выкарыстоўваліся для пражывання. На рубяжы эр паселішча загінула ў пажары, пасля чаго было істотна перабудавана: пляцоўка пашыралася за кошт скідання культурнага слоя на схілы, з'явіліся драўляна-земляныя ўмацаванні. Выяўлены рэшткі 5 наземных жытлаў слупавой кансрукцыі. Два з іх, лепшай захаванасці, мелі памеры 4,5х9,5 м і 4х8,3 м. Ацяпляліся ачагамі круглай або авальнай формы, абкладзенымі па краях гліняным валікам ці камянямі. Памеры ачагоў 0,9х1,35—1,1х1,4 м.
У ніжніх гарызонтах культурнага слоя пераважаў гаршкападобны посуд з высокім прамым, адагнутым вонкі венчыкам, круглым ці плоскім дном. Яго паверхня цалкам пакрыта беспарадкавай штрыхоўкай, на шыйцы ў шэрагу выпадкаў маюцца ямкавыя ўцісканні. У верхніх адкладах культурнага слоя дамінавалі рабрыстыя гаршчкі, тыповыя для культуры позняй штрыхаванай керамікі. для іх характэрна вертыкальная ці дыяганальная штрыхоўка ніжэй рабра пасудзіны, арнаментацыя ў выглядзе вертыкальных альбо гарызантальных зашчыпаў, ямкавых і пазногцевых уцісканняў на рабры, пракрэсленых ліній на венчыку.
Выяўлены жалезныя нажы (9 штук: 3 цэлых і 6 абломкаў), шылы, сякеры і сякерападобныя прылады працы, наканечнікі кап'я і дроціка, шпора. Дэталі касцюма прадстаўлены спражкамі і посахападобнымі ўпількамі. Сярод упрыгажэнняў — бронзавыя трапеца- і вочкападобныя падвескі, скроневыя кольцы, пярсцёнкі, гліняныя пацеркі, амулеты з іклаў мядзведзя. Вырабы з косці сустракаюцца рэдка (сякерка з рога лася, шпількі, грэбень з цыркулярным арнаментам на спінцы). Прысутнічаюць шматлікія і разнастайныя гліняныя прасліцы, частка з якіх арнаментавана; грузікі дзякава тыпу з гліны і тыглі. Наканечнік пояса з бронзы адносіцца да сярэдзіны — 2-й паловы I тысячагоддзя.
Domeykosaurus
Domeykosaurus (што азначае яшчарка Дамейкі) — нефармальная назва роду дыназаўраў позднега мелавога перыяду. Яго рэшткі былі знойдзены ў Чылі Давідам Рубіларам і Аляксандрам Варгасам у 2003. Від названы чылійскімі палеантолагамі ў гонар вядомага навукоўца Ігната Дамейкі.
Прызначаны тыпавы від роду — Domeykosaurus chilensis.
Іранскі Азербайджан
Азербайджа́н, Іра́нскі Азербайджа́н або Паўднёвы Азербайджа́н (, گونئی آذربایجان; азерб. Cənubi Azərbaycan, Güney Azərbaycan) — гісторыка-геаграфічная вобласць на паўночным захадзе Ірана, на ўсход ад возера Урмія, прыкладна адпавядае тэрыторыі трох сучасных іранскіх правінцый Ардэбіль, Усходні Азербайджан і Заходні Азербайджан. Правінцыя Зенджан, хоць і не з’яўляецца адміністрацыйнай часткай Іранскага Азербайджана, аднак з пункту гледжання культуры лічыцца яго ўсходняй мяжой з прычыны перавагі азербайджанскага насельніцтва.
Назва
Назва «Азербайджан» з’яўляецца арабізаванай формай ад класічнага ), які ўзыходзіць да  (Atrpatakan; пар. Ատրպատական (Atrpatakan), ᾿Ατροπατήνη, візант. ᾿Αδραβιγνων, сірыйск. Aδorbāyγān. Яно адносіцца да той катэгорыі харонімаў (і адпаведна этнонімаў), якія ўзыходзяць да імя меркаванага правадыра ці продка-эпаніма, у гэтым выпадку — да імя апошняга ахеменідскага сатрапа Мідыі Атрапата (Āturpāt), упершыню ў 320 годзе да н.э., пасля смерці Аляксандра Македонскага, які абвясціў сябе царом яе паўночнай часткі і стаў заснавальнікам незалежнага царства Малой Мідыі, ці Атрапатэны. Тэрмін Āturpātākān утвораны з дапамогай сярэднеперсідскага патранімічнага суфікса -akān ад імя Āturpāt < стар.-іран. *Āturpāta (літар. «абаронены (святым) агнём»).
У акадэмічнай навуковай літаратуры ў дачыненні да Іранскага Азербайджана таксама выкарыстоўваецца абазначэнне «Паўднёвы Азербайджан»
Агульныя звесткі
Іранскі Азербайджан займае значна большую тэрыторыю, чым каўказскі Азербайджан. Тэрыторыя — 104 497 км², насельніцтва — каля 7,7 млн (2006: Заходні Азербайджан — 2 873 459, Усходні Азербайджан — 3 603 456, Ардэбіль — 1 228 155 чалавек). Асноўнае насельніцтва — азербайджанцы. Паводле даных на 2002 год азербайджанцы складаюць 72 % агульнага насельніцтва вобласці, 20 % — курды, 6 % — персы, 2 % — іншыя народнасці. Тэрыторыя кампактнага пражывання азербайджанцаў уключае таксама амаль усю правінцыю Зенджан на поўдзень ад Іранскага Азербайджана. Курды пражываюць галоўным чынам у правінцыі Заходні Азербайджан, акрамя абласцей, якія непасрэдна прылягаюць да возера Урмія — там жывуць азербайджанцы, як і ў астатніх правінцыях рэгіёна. У Тэбрызе пражывае невялікая колькасць армян, існуе армянская абшчына горада. Каля заходняга ўзбярэжжа возера Урмія пражывае каля 20 тысяч асірыйцаў.
Галоўныя гарады — Тэбрыз, Урмія, Ардэбіль, Мехабад, Марага, Хой і Мерэнд.
Геаграфія
Іранскі Азербайджан займае шырокую тэрыторыю на паўночным захадзе Ірана. На поўначы вобласць мяжуе з Азербайджанскай Рэспублікай і Арменіяй, на захадзе з Іракам і Турцыяй, на ўсходзе і поўдні з іранскімі правінцыямі Гілян, Зенджан і Курдыстан. Большую частку тэрыторыі вобласці займаюць горы, якія з’яўляюцца часткай Армянскага нагор’я і размешчаныя паміж Талышскімі гарамі на ўсходзе і Курдыстанскімі гарамі на захадзе. Усходняя частка Загроскіх гор праходзіць з поўначы на поўдзень па тэрыторыі Іранскага Азербайджана. У выніку шматвекавых тэктанічных працэсаў утварылася некалькі міжгорных катлавін, сярод якіх упадзіна Урмія з аднайменным салёным возерам, упадзіна Хой-Мерэнд і даліна ракі Карасу паміж гарадамі Ардэбіль і Ахар. Да найбольш буйных хрыбтоў належаць Мішудаг і Карадаг, якія аблямоўваюць даліну ракі Аракс, і далей на поўдзень — Себелан і Базкуш. Вулканічная актыўнасць звязана з разрыўнымі тэктанічнымі рухамі, галоўным чынам у раёне магутных вулканаў Херэмдаг (3710 м) і Себелан (4812 м).
На тэрыторыі вобласці працякае 17 рэк, галоўныя з якіх рака Аракс з прытокам Карасу на поўначы і рака Гезел Узан з прытокамі Гарангу і Айдыгюмюш на ўсходзе, а таксама размешчаны два возеры — Урмія і Акгёль.
Клімат кантынентальны, на паўночным усходзе вобласці субтрапічны, гарачае і сухое лета чаргуецца з халоднымі, снежнымі зімамі. У адрозненне ад большай часткі тэрыторыі Ірана, якая мае недастатковае ўвільгатненне, горныя вобласці Іранскага Азербайджана складаюць выключэнне, сярэднегадавая норма ападкаў складае ў сярэднім ад 300 да 900 мм. Азербайджан, такім чынам, з’яўляецца адным з нешматлікіх рэгіёнаў у Іране, у якім назіраецца дастатковая колькасць ападкаў, што дазваляе займацца земляробствам без выкарыстання штучнага арашэння.
Старажытная гісторыя
У першай палове I тысячагоддзі да н.э. на поўдзень і паўднёвы ўсход ад возера Урмія існавала дзяржава Мана, пра якую вядома вельмі мала, таму што яна дрэнна даследавана археалагічна, а пісьмовых помнікаў ад манеяў не захавалася. У VII ст. да н.э. гэтыя тэрыторыі заваёўваюцца мідыйцамі і іранізуюцца. У складзе Мідыі і пазней Ахеменідскай імперыі тэрыторыя Маны часта называлася Малой Мідыяй. У пачатку IV ст. да н.э., пасля падзення Ахеменідскай імперыі і нашэсця Аляксандра Македонскага, у паўночнай частцы Мідыі было створана незалежнае царства Мідыя Атрапатэна (перс. Мад-і-Атурпаткан, Мідыя Атрапатава) ці проста Атрапатэна, дзе валадарыў апошні ахеменідскі сатрап Мідыі, Атрапат (Атурпатак).
У пачатку н.э. дынастыя Атрапата згасла, і Атрапатэна ўвайшла ў склад Парфянскага царства, затым Сасанідскай імперыі, прычым царом Атрапатэны прызначаўся звычайна спадчыннік прастола.
Пры гэтым, у часы існавання Вялікай Арменіі частка тэрыторыі на захад ад Урміі (частка Васпуракана), а таксама тэрыторыі да Каспійскага мора (Пайтакаран) уваходзілі ў склад гэтай дзяржавы.
Ісламская эпоха
У 816—837 гадах Азербайджан становіцца арэнай масавага анты-арабскага паўстання хурамітаў пад правадырствам Бабека.
У сярэдзіне XI стагоддзя на тэрыторыю Азербайджана ўрываюцца плямёны цюркаў-агузаў — сельджукі, якія ў 1054 падпарадкавалі, а ў 1070 далучылі Азербайджан да сваёй імперыі. Гэта было першае масіраванае ўварванне цюркаў у вобласць, якая датуль была цалкам іранамоўнай і размаўляла на мове азеры — спадчыніцы мідыйскай мовы. Цюркскія качэўнікі вялікімі масамі абгрунтаваліся на пашах Азербайджана, пасля чаго пачалася цюркізацыя мясцовага іранскага (азерыйскага) насельніцтва, з асіміляцыі якога цюркамі да канца XV стагоддзя сфарміравалася азербайджанская народнасць.
З распадам імперыі Сельджукідаў Азербайджанам кіруюць так званыя «атабекі» з дынастыі Ільдэгізідаў, васальных сельджукскаму султану. Гэта эпоха (XII стагоддзе) была часам культурнага росквіту. Заступніцтвам Ільдэгізідаў карыстаўся класік персідскай паэзіі паэт Нізамі Гянджэві, які жыў у суседнім Аране, у Гянджы.
Пры распадзе Мангольскай імперыі Азербайджан разам з усім Іранам дастаўся Хулагу-хану і яго нашчадкам.
З распадам дзяржавы Хулагуідаў, у сярэдзіне XIV стагоддзеа, Азербайджан уваходзіць у склад дзяржавы Джалаірыдаў (правадыроў мангольскага племя джалаір), якія зрабілі сваёй сталіцай Тэбрыз. У канцы таго ж стагоддзя Джалаірыдаў выганяе Цімур. Пасля смерці Цімура Азербайджан перайшоў да яго сына Міран-шаха, які, аднак, неўзабаве загінуў у 1408 годзе ў барацьбе з джалаірыдам Ахмадам і яго саюзнікам цюркам Кара-Юсуфам (Кара-Каюнлу); дзяржава Джалаірыдаў была адноўлена, але ўжо праз год Кара-Юсуф забівае Ахмеда Джалаіра і сам пачынае кіраваць у Тэбрызе. На працягу наступных паўтараста гадоў Тэбрыз быў сталіцай дзяржаў Кара-Каюнлу, Ак-Каюнлу і Ісмаіла I Сефевіда, які аднавіў адзінства Ірана; пры яго сыне, сталіца Ірана была перанесена з Тэбрыза ў Казвін, а пасля ў Ісфахан.
Цюркская мова была ў тыя часы афіцыйнай мовай Ірана аж да канца XVI стагоддзеа, гэта значыць да цэнтралізацыі і іранізацыі кіравання, праведзенай Абасам I. У тую ж эпоху з’яўляецца паэзія на цюркскай (азербайджанскай) мове, адным з заснавальнікаў якой быў шах Ісмаіл I заснавальнік дынастыі Сефевідаў.
З XI стагоддзя аж да падзення дынастыі Каджараў у пачатку XX стагоддзя палітычнае кіраўніцтва ў Іране было пераважна цюркскім. Цюркскі і персідскі культурны элемент уплываў на этнічны характар кіраўнікоў і культурнае развіццё краіны. Значную частку гэтага перыяду гісторыі большасць сталіц Ірана знаходзіліся ў Іранскім Азербайджане, а Тэбрыз з XV стагоддзя па 1920 год заставаўся галоўным камерцыйным цэнтрам Ірана.
Азербайджан у XIX — пачатку XX стст.
26 кастрычніка 1827 года Тэбрыз бяруць войскі рускага генерала Івана Паскевіча. Аднак гэта першая расійская акупацыя Азербайджана працягвалася менш за паўгода — неўзабаве быў падпісаны Туркманчайскі мір, і рускія войскі пакінулі з Азербайджана.
У жніўні-верасні 1880 года Азербайджан сташ арэнай паўстання курдаў, якія спрабавалі стварыць уласную дзяржаву: курдскія плямёны з Турцыі пад кіраўніцтвам шэйха Абейдулы, падтрыманыя мясцовымі курдамі, ледзь не ўзялі Тэбрыз, але ўрэшце былі разбіты пад Урміяй; пасля гэтага турэцкія курды вярнуліся назад у Турцыю, а мясцовыя падвергліся жорсткім рэпрэсіям. Тэбрыз стаў адным з асноўных цэнтраў іранскай рэвалюцыі 1905—1911 гг. У чэрвені 1908 года ў адказ на разгон меджліса, здзейснены шахскімі казакамі, у Тэбрызе ўспыхвае ўзброенае паўстанне. Паўстанцы сфарміравалі камітэт (анджаман), які ўзначалілі ўдзельнік сялянскага руху Багір і рабочы-муляр Сатар; важную ролю ў паўстанні адыгрывалі і армянскія фідаіны-дашнакі. Пасля бязлітасных чатырохмесячных баёў шахскія войскі былі выгнаны з горада; але ў 1911 годзе Тэбрыз быў узяты шахам з дапамогай расійскіх войскаў і паўстанне быў здушана.
Тым часам, у сувязі з поўным заняпадам і распадам дзяржавы Каджараў, Азербайджан становіцца полем барацьбы паміж Расіяй і Турцыяй, асабліва пасля англа-рускіх пагадненняў 1907 года, якімі Азербайджан быў прызнаны сферай уплыву Расіі; пры гэтым Турцыя акупіруе захад (Курдыстан), а Расія душыць рэвалюцыю ў Тэбрызе; у 1912 годзе Турцыя пад ціскам Англіі і Расіі выводзіць войскі з Курдыстана, так што ўвесь Азербайджан становіцца непадзельна расійскім. З пачаткам Першай сусветнай вайны ў 1914 годзе расійскія войскі пакідаюць Азербайджан пад ціскам туркаў і немцаў, але ў пачатку 1915 года вяртаюцца і застаюцца да канца 1917 года, пасля чаго Азербайджан займаюць туркі; туркі, у сваю чаргу, пакідаюць яго пасле свайго паражэння ў канцы 1918 года.
Іранскі Азербайджан у найноўшую эпоху
У XX стагоддзі сярод іранскіх азербайджанцаў пачынае распаўсюджвацца нацыяналізм, які дагэтуль адсутнічаў. Да гэтага ён не меў глебы з-за агульнай пануючай традыцыі індыферэнтнасці да нацыянальных пытанняў. У азербайджанцаў не было выразнай нацыянальнай самаідэнтыфікацыі: яны называлі сябе «мусульманамі» ці «цюркамі», а сваю мову — проста «цюркскай». Паняцце «азербайджанская мова» (першапачаткова «азербайджанская гаворка») і «азербайджанская народнасць» (першапачаткова «азербайджанскія цюркі», у Расіі таксама «азербайджанскія татары») былі ўведзены еўрапейскімі этнографамі XIX стагоддзя.
Паводле меркавання ізраільскага навукоўца Брэнды Шафер, нацыяналізм у Іранскім Азербайджане ўзнік з прычыны афіцыйнай палітыкі, што праводзіла дынастыяй Пехлеві, якая прыйшла да ўлады. Азербайджанцы, як і іншыя нацыянальныя меншасці Ірана, сталі падвяргацца культурнай дыскрымінацыі, што адбілася на іх у выразе нацыянальнай самаідэнтыфікацыі. Ініцыяваная новай уладай палітыка «іранскага нацыяналізму», якая складалася ў аб’яднанні ўсіх народаў і плямёнаў пад персідскай нацыянальнай ідэнтычнасцю, і асіміляцыйная палітыка, у прыватнасці закрыццё нацыянальных школ, забарона на публікацыі на іншых мовах і змена імёнаў і назваў на персідскі манер, выклікалі рост нацыянал-патрыятычных настрояў у асяроддзі азербайджанцаў. Пазней, у 1930-я гады, пачала праводзіцца палітыка эканамічнай дыскрымінацыі. Паводле меркавання Б. Шафер, дыскрымінацыйная эканамічная і культурная палітыка шаха Рэза Пехлеві ў дачыненні да азербайджанцаў магчыма была пакараннем за іх удзел у анты-шахскім нацыянальна-вызваленчым руху 1920 года пад кіраўніцтвам Махамада Хіябані. У 1937 годзе большая частка Іранскага Азербайджана, якая складала адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку Ірана, была падзелена на дзве правінцыі (астана). Некаторыя традыцыйныя тэрыторыі Азербайджана былі перададзены ў склад іншых іранскіх правінцый. Пагаршэнне эканамічнай сітуацыі ў рэгіёне і забарона на выезд у Савецкі Азербайджан на сезонныя працы, прывялі да масавага адтоку азербайджанскага насельніцтва ў Тэгеран у пошуку працы. Гэта, у сваю чаргу прывяло, з аднаго боку, да асіміляцыі часткі азербайджанцаў, якія мігравалі, і росту нацыяналістычных пачуццяў іншай часткі. Гэтыя працэсы выліліся ў спробу звязаць сваю нацыянальную ідэнтычнасць і ідэалогію з некаторай свабодай нацыянальнай самаідэнтыфікацыі азербайджанцаў у СССР, што прывяло да таго, што распачаты пазней нацыянальна-вызваленчы рух у Іранскім Азербайджане арыентаваўся на ўмацаванне сувязяў з Савецкім Азербайджанам і насіў камуністычную скіраванасць.
Магутны ўсплёск нацыянальна-патрыятычных настрояў пачаўся ў 1941 годзе ў сувязі з савецкай акупацыяй Іранскага Азербайджана. Сюды была ўведзена савецкая 47-я армія і савецкія прапагандысты, якіх накіроўваў з Баку Мір-Джафар Багіраў, вялі ўзмоцненую пан-азербайджанскую агітацыю. Па прамым указанні Багірава ў жніўні-верасні 1945 года ствараецца Дэмакратычная партыя Азербайджана (ДПА) на чале з былым камуністам Джафарам Джавад-задэ, якія прынялі імя Сеіда Джафара Пішэвары. Адным з лозунгаў новай партыі было: «Жыве Мір-Джафар Багіраў — бацька адзінага Азербайджана!». 26 лістапада 1945 года пад кантролем савецкіх войскаў адбыліся выбары ў Нацыянальны Меджліс Іранскага Азербайджана, якія прынеслі перамогу ДПА. 12 снежня таго ж года Пішэвары абвяшчае Дэмакратычную Рэспубліку Азербайджан і фарміруе ўрад у складзе 12 чалавек, 10 з якіх з’яўляліся актывістамі яго партыі. 5 лютага 1946 года ў новай рэспублікі з’явілася свая армія (на базе часцей 77-й дывізіі). Азербайджанская мова была абвешчана дзяржаўнай. Урад выпусціў уласныя грошы, усталяваў кантроль над банкамі і ўвёў дзяржаўную сістэму гандлю. Усе чыноўнікі былі выгнаны і заменены актывістамі ДПА.
Спроба Масквы ператварыць Іранскі Азербайджан у дзяржаву-сатэліта (ці нават далучыць да СССР) пацярпела крах: у маі 1946 года Сталін пад ціскам ЗША і Вялікабрытаніі быў вымушаны вывесці савецкія войскі з Ірана. Пасля гэтага падзенне новай рэспублікі заставалася толькі пытаннем часу. Каб усыпіць пільнасць Сталіна і азербайджанцаў, шахскі ўрад абвясціў аб прызнанні аўтаноміі Іранскага Азербайджана, але ў той жа час пачаў канцэнтраваць на поўначы краіны войскі. Усяго было сабрана да 20 дывізій. 21 лістапада 1946 года было абвешчана пра ўвядзенне войскаў у Іранскі Азербайджан і Іранскі Курдыстан «для забеспячэння свабоды выбараў у меджліс 15-га склікання». 12 снежня 1946 года іранцы практычна без супраціўлення ўвайшлі ў Тэбрыз, учыніўшы масавыя крывавыя расправы. Пішэвары і ўся азербайджанская верхавіна рэспублікі паспелі бегчы ў СССР. Такім чынам, Дэмакратычная Рэспубліка Азербайджан праіснавала роўна год. Дзень «вызвалення» Азербайджана быў абвешчаны ў Іране нацыянальным святам. У наступныя гады персы імкнуліся ўсяляк здушыць азербайджанскія нацыянальныя праявы. У Іране лічаць, што іранскія азербайджанцы паводле паходжання — чыстыя персы, якія перайшлі на цюркскую мову. Пры гэтым адзначаецца, што па антрапалагічным тыпе іранскія азербайджанцы падобныя да персаў і не маюць нічога агульнага з туркамі.
У 1991 годзе ўзнікла сепаратысцкая арганізацыя (CAMAH). Першым яе кіраўніком стаў публіцыст, паэт і пісьменнік. Пазней у 1995 годзе прафесарам-азербайджанцам Махмудалі Чахраганлы, які выйграў выбары ў парламент Ірана, але не быў туды дапушчаны, была створана яшчэ адна арганізацыя — «Рух нацыянальнага абуджэння Паўднёвага Азербайджана» (GAMOH/GAMIC). Арганізацыя праводзіць масавыя акцыі ў абарону правоў азербайджанцаў Ірана на прызнанне іх культурнай і моўнай ідэнтычнасці.
У 1993 годзе частка ўсходніх тэрыторый правінцыі Усходні Азербайджан і паўночных тэрыторый правінцыі Гілян былі вылучаны ў ізноў утвораную правінцыю Ардэбіль.
Іранскі Азербайджан і Азербайджанская Рэспубліка
У асобныя гістарычныя перыяды вобласць Азербайджан аб’ядноўвалася з Аранам і Арменіяй, што з’яўляецца прычынай пашыранага тлумачэння тэрміна Азербайджан у некаторых сярэдневяковых крыніцах. Так, у перыяд кіравання Сефевідаў (XIV—XVIII стагоддзя) у Іране тапонім Азербайджан выкарыстоўваўся ў дачыненні да ўсіх мусульманскіх ханстваў Закаўказзя і Іранскага Азербайджана. Тым не менш, арабскія географы заўсёды адрозніваюць тэрыторыю правінцыі ад Арана і Арменіі, якія межавалі з ёю на поўначы. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя энцыклапедыі (ЭСБЭ, Брытаніка) не лічылі Расійскае Усходняе Закаўказзе Азербайджанам, называючы так толькі персідскую правінцыю на поўдзень ад ракі Аракс. Азербайджанскія аўтары XIX стагоддзя таксама не называлі Закаўказзе Азербайджанам. В. У. Бартольд адзначае, што для Азербайджанскай рэспублікі «тэрмін Азербайджан выбраны таму, што, калі ўсталёўвалася Азербайджанская рэспубліка, меркавалася, што персідскі і гэты Азербайджан складуць адно цэлае». Паводле яго слоў «калі трэба было б прыдумаць тэрмін для ўсіх абласцей, якія аб’ядноўвае цяпер Азербайджанская Рэспубліка, то, хутчэй за ўсё, можна было б прыняць назву Аран». Паводле меркавання І. М. Дзьяканава да XX стагоддзя тэрмін «Азербайджан» ужываўся толькі ў дачыненні да цюркамоўнага рэгіёна паўночна-заходняга Ірана. Гэты факт пацвярджае яшчэ адзін вядучы спецыяліст па гісторыі рэгіёна — У. Ф Мінорскі. Назва Азербайджан у дачыненні да Азербайджанскай Рэспублікі была ўпершыню афіцыйна выкарыстана 27 мая 1918 з боку членаў мусульманскай фракцыі Закаўказскага сейма, якія на сваім пасяджэнні прынялі рашэнне абвясціць незалежнасць Азербайджана, абвясціўшы сябе Часовым Нацыянальным саветам Азербайджана. Тым самым была закладзена аснова для будучай парламенцкай рэспублікі. На гэтым сходзе былі абраны прэзідыум і старшыня Нацыянальнага савета Азербайджана, якім стаў Мамед Эмін Расулзадэ. Гэты акт павінен быў аб’яднаць са створанай у 1918 г. на тэрыторыі дзвюх гістарычных абласцей Закаўказзя — Шырвана і Арана Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікай іранскую правінцыю Азербайджан з пераважным цюркамоўным насельніцтвам.
У новы час і Іранскі Азербайджан, і Усходняе Закаўказзе (асабліва Шырван) былі населены прыкладна ідэнтычным па этнічным складзе насельніцтвам. Аднак з расійскім заваяваннем паміж імі пралёг культурны водападзел, таму што азербайджанскае грамадства ў Іране працягвала жыць пад уплывам персідскай і наогул традыцыйнай ісламскай культуры, азербайджанскае грамадства ў Расіі-СССР развівалася пад уплывам рускай еўрапеізаванай секулярнай (асабліва ў савецкі перыяд) культуры.
Рыбакі (Мёрскі раён)
Рыбакі́ (, Рыбаки) — хутар у Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Павяцкага сельсавета.