cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apple Tea
Калектыў заснаваны ў 1994 годзе. Першы склад: Ігар Сацэвіч — лідар, бас-гітара, кампазіцыя і аранжыроўкі, Аляксандр Сапега — барабаны, Алег Дарошын — гітара, Андрэй Матлін — саксафоны, Канстанцін Гарачы — клавішныя, Сяргей Ліпкоўскі — фартэпіяна, аранжыроўка.
У розныя гады ў склад гурта ўваходзілі: Віталь Ямуцееў і Андрэй Бандарэнка (саксафоны), Максім Пугачоў — клавішныя («Беларускія Песняры»), Аляксандр Старажук — перкусія («Ляпіс Трубяцкі», 2002). Калектыў ўдзельнічаў у студыйных запісах многіх вядучых музыкаў Беларусі.
Першы з беларускіх гуртоў выдаў альбом у Расіі (1997 год), першыя выдалі відэаверсію сольнага канцэрта «Angry Girls». З 1994 да 1997 музыкі працавалі, як малы склад Дзяржаўнага канцэртнага аркестру Беларусі, у 2000-2001 — як студыйная група польскай фірмы «PGK Studio International». Па версіі сайта Experty.by альбом «V» заняў трэцяе месца па выніках першых шасці месяцаў 2009 года. 2012 год адзначыўся атрыманнем калектывам Нацыянальнай музычнай прэміі «Ліра» ў намінацыі «Лепшы джаз-выканаўца (калектыў)». У 2013 годзе музыкі былі ўганараваны аналагічнай прэміяй, аднак адмовіліся выходзіць на сцэну для яе атрымання і выступу праз тэхнічныя праблемы. Па выніках 2013 года альбом гурта «Ten-Ten» увайшоў у тры з чатырох топ-10 сайта Experty.by (альбом адзначылі эксперты сайта, замежныя эксперты і народныя эксперты).
Гурт Apple Tea неаднаразова ўдзельнічаў у «Джазавых вечарах» ля мінскай ратушы.
У 2005 Apple Tea мелі склад: Ігар Сацэвіч, Аляксандр Сапега, Сяргей Аляксандраў — клавішныя, Ігар Люты — саксафоны, Андрэй Ускоў — гітара. Пад канец 2005 на месца Андрэя Ускова прыйшоў Міхаіл Філіпеня-малодшы, з 2006 з гуртом супрацоўнічаюць саксафаністы Аляксей Кляшчоў і Павел Аракелян, з 2009 — саксафаніст Віталь Ямуцееў.
Дом па завулку Тані Карпінскай, 11
Дом па завулку Тані Карпінскай, 11 — будынак у гістарычным цэнтры Магілёва. Помнік архітэктуры канца XIX ст.
Гісторыя
Пабудаваны ў канцы XIX ст. на Булычовым завулку. Пабудаваны як жылы будынак, быў прыватнаўласніцкім. Першы паверх выкарыстоўваўся пад розныя ўстановы, у тым ліку пад крамы і складскія памяшканні.
У 1920-я гг. нацыяналізаваны. Доўгі час выкарыстоўваўся як жылы. Пасля абвалу вуглавой часткі будынка ў 1973 г. былі праведзены капітальны рамонт і частковая рэканструкцыя. Цяпер гэта адміністрацыйны будынак.
Архітэктура
Двухпавярховы цагляны вуглавы будынак. Галоўны фасад, які складаецца з дзвюх частак, выходзіць на чырвоную лінію забудовы завулка Т. Карпінскай, паўтараючы складаную канфігурацыю завулка. Уваход размешчаны з боку завулка Камісарыяцкага. Будынак часткова пафарбаваны ў шэры колер. Першы паверх галоўнага фасада апрацаваны рустам, які выкананы цаглянай муроўкай. Вокны першага паверха маюць арачныя праёмы і замковы камень. Вокны другога паверха — лучковыя з ліштвамі і падаконнымі нішамі, выкладзенымі з цэглы і пафарбаванымі. Першы і другі паверхі былі аб’яднаны цаглянымі пілястрамі, з якіх захаваліся дзве. Будынак дэкараваны міжпавярховым поясам і гзымсам на сухарыках. Дах двухсхільны.
Барыённы лік
У фізіцы элементарных часціц барыённы лік — гэта квантавы лік сістэмы, які прыблізна захоўваецца. Ён вызначаецца як:
дзе
Чаму прысутнічае падзел на тры? Па законах моцнага ўзаемадзеяння поўны каляровы зарад часціцы павінен быць нулявым («белым»), (гл. канфайнмент). Гэтага можна дамагчыся злучэннем кварка аднаго колеру з антыкваркам адпаведнага антыколера, стварыўшы мезон з барыённым лікам 0, альбо злучэннем трох кваркаў ў барыён з барыённым лікам +1, альбо злучэннем трох антыкваркаў ў антыбарыён з барыённым лікам -1. Іншая магчымасць — гэта экзатычны пентакварк, які складаецца з 4 кваркаў і 1 антыкварка.
Такім чынам, кваркі заўсёды прысутнічаюць тройкамі, калі лічыць антыкварк за «адмоўны кварк». Гістарычна барыённы лік было вызначана задоўга да таго, як усталявалася сённяшняя кваркавая мадэль — так што замест змены вызначэння фізікі проста падзялілі даўно вядомы квантавы лік на тры. Зараз больш дакладна казаць аб захаванні кваркавага ліку.
Часціцы, якія не змяшчаюць кваркаў або антыкваркащ, маюць барыённы лік, роўны 0. Гэта такія часціцы, як лептоны, фатон, W- і Z-базоны.
Барыённы лік захоўваецца ва ўсіх узаемадзеяннях Стандартнай мадэлі. Некаторыя тэорыі прадказваюць працэсы, ў якіх не захоўваецца барыённы лік. Але такія працэсы ні разу не назіраліся.
«Захаванне» азначае, што сума барыённых лікаў ўсіх часціц ў пачатку рэакцыі роўная суме барыённых лікаў ўсіх часціц ў канцы рэакцыі.
Парушэнне закону захавання барыённага ліку можа прывесці да распаду пратона, але толькі калі барыённы лік зменіцца на адзінку.
Да гэтага часу ідэя тэорыі вялікага аб'яднання, якая з'яўляецца толькі гіпотэзай, дазваляе ператварыць барыён ў пучок лептонаў, тым самым парушыўшы законы захавання лептоннага і барыённага лікаў. Калі б распад пратона быў зарэгістраваны, ён стаў бы прыкладам такога працэсу.
Уладзімір Данілавіч Чарнаморац
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1924 годзе ў вёсцы Караказелеўка цяпер Новаўкраінскага раёна Кіраваградскай вобласці. Украінец. Адукацыя няпоўная сярэдняя. Працаваў у калгасе. У 1940 годзе паступіў у школу фабрычна-заводскага вучнёўства ў горадзе Харкаў. Пры набліжэнні фронту быў эвакуіраваны ў горад Куйбышаў.
У 1942 годзе прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі. У складзе маршавай роты ў чэрвені 1943 года прыбыў у дзеючую армію і быў залічаны стралком 7-й роты 32-га гвардзейскага стралковага палка 12-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Бранскага фронту. Першае баявое хрышчэнне атрымаў 5 ліпеня 1943 года ў раёне пасёлка Выганаўскі Болхаўскага раёна Арлоўскай вобласці. У гэтым баі ён знішчыў пяць праціўнікаў, з іх траіх у рукапашнай сутычцы. У далейшым удзельнічаў у разгроме болхаўскай групоўкі праціўніка ў ходзе Арлоўскай аперацыі.
У верасні 1943 года пасля папаўнення ў рэзерве 61-я армія была ўключана ў склад Цэнтральнага фронту і ўдзельнічала ў Чарнігаўска-Прыпяцкай аперацыі, у якой вяла наступальныя баі на поўначы ад Чарнігава і 26 верасня 1943 года выйшла да Дняпра ў раёне пасёлка Любеч. Са складу 32-га гвардзейскага стралковага палка была сфарміравана штурмавая група колькасцю 67 чалавек пад камандаваннем гвардыі капітана А. М. Дзянісава. У складзе групы быў і разведчык гвардыі чырвонаармеец Чарнаморац.
У ноч на 29 верасня перадавы атрад скрытна пераправіўся на востраў пасярэдзіне ракі і, знішчыўшы ў рукапашнай сутычцы каля 30 праціўнікаў, захапіў яго. Штурм быў настолькі імклівым, што праціўнікі не паспелі прыбраць масток ад вострава на правы бераг. Скарыстаўшыся ім, група хутка перабралася на процілеглы бок і атакавала ворага. У выніку рукапашнай сутычкі праціўнік быў выбіты з першай траншэі, нясучы вялікія страты. У гэтым баі гвардыі чырвонаармеец Чарнаморац прыкладам і гранатамі асабіста знішчыў звыш 35 праціўнікаў. Праціўнік распачаў чатыры масіраваныя контратакі, але дэсантнікі паспяхова іх адбілі і ўтрымалі плацдарм да падыходу падмацавання.
У канцы кастрычніка 1943 года 12-ю гвардзейскую стралковую дывізію перакінулі на поўнач па Дняпры на Радульскі плацдарм, адкуль яна вяла наступленне на мазырскім накірунку. У адным з баёў 30 лістапада 1943 года. Д. Чарнаморац загінуў.
Пахаваны ў брацкай магіле ў раёне вёскі Аўцюцэвічы Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за мужнасць, адвагу і гераізм гвардыі чырвонаармеец Чарнаморац Уладзімір Данілавіч удастоены звання Героя Савецкага Саюза.
Узнагароджаны ордэнам Леніна, медалём «За адвагу».
Мемарыяльная дошка ўстаноўлена ў вёсцы Грыгораўка Новаўкраінскага раёна.
Майсей Іосіфавіч Калмановіч
Майсе́й Іо́сіфавіч Калмано́віч (, сяло Рыбінскае, —, ) — рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны дзеяч, старшыня Дзяржбанка СССР, Народны камісар збожжавых і жывёлагадоўчых саўгасаў СССР.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і яўрэйскага купца. У 1904 годзе ўступіў у Партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў. З 1912 працаваў прыказчыкам. У 1914 годзе быў прызваны ў армію. У ліпені 1917 года выйшаў з партыі эсэраў і ўступіў у РСДРП(б).
Падчас Кастрычніцкай рэвалюцыі быў начальнікам Мінскага гарнізона, членам бюро ВРК Заходняга фронту, членам Паўночна-Заходняга абкама РСДРП(б), камісарам харчовага аддзела Абласнога выканаўчага камітэта Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзах).
З 31 снежня 1918 года і да 4 сакавіка 1919 года быў намеснікам Старшыні Прэзідыума ЦБ КП(б) Беларусі, з лютага 1919 года — намеснікам Старшыні ЦВК ССРБ. З 28 лютага 1919 года быў прызначаны народным камісарам харчавання ССР Літвы і Беларусі.
У жніўні 1919 — красавіку 1920 старшыня асобай харчовай камісіі Заходняга фронту. Пасля заканчэння савецка-польскай вайны ў 1920 годзе быў прызначаны намеснікам наркама харчавання УССР.
У 1921—1922 старшыня сібірскага харчовага камітэта, член Сібірскага рэвалюцыйнага камітэта, затым у 1922—1923 зноў намеснік наркама харчавання УССР.
У 1923 прызначаны наркамам харчавання РСФСР і намеснікам наркама харчавання СССР. Пасля ліквідацыі Наркамата харчавання ў 1924—1927 гг. М. І. Калмановіч быў членам праўлення «Сахаротрест», у 1927—1928 — Промбанк, у 1928—1929 — «Зернотрест».
У снежні 1929 года прызначаны на пасаду намесніка народнага камісара земляробства СССР. У 1927—1930 член ЦКК УКП(б). У 1928 член калегіі і кіраўнік групы Наркамата рабоча-сялянскай інспекцыі СССР. У 1930 годзе прызначаны Старшынёй Дзяржбанка СССР. У 1930—1937 гг. — кандыдат у члены ЦК УКП(б). У 1934 годзе вызвалены ад абавязкаў Старшыні Праўлення Дзяржаўнага банка СССР. Прызначаны наркамам збожжавых і жывёлагадоўчых саўгасаў СССР.
11 красавіка 1937 года Калмановіч зняты з пасады наркама, а 11 чэрвеня арыштаваны. 27 лістапада 1937 года асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага Суда СССР па абвінавачванні ў шкодніцтве, тэрарызме і контррэвалюцыйнай дзейнасці. Расстраляны 27 лістапада 1937 года. Пахаванне на Данскіх могілках, магіла 1. Рэабілітаваны ВКВС СССР у 1956 годзе.
Асабістае жыццё
Быў жанаты.
У 1930-я гады жыў у Маскве па адрасе: вуліца Герцэна, дом № 47, кв. 55.
Літаратура
''Выкарыстаны матэрыялы сайта Банка Расіі. Дазвол на выкарыстанне.''
Шкляная прамысловасць Беларусі
Шкляная прамысловасць Беларусі — адна з галіны прамысловасці Беларусі.
Валавой аб’ём шкляной і фарфора-фаянсавай прамысловасці ў структуры прамысловасці Беларусі складае 17,1 % (2001) і ўключае каля 50 прадпрыемстваў.
Гісторыя
У канцы XIX — пачатку XX ст. шкляная і кафляная вытворчасць пачала ўзнікаць на Беларусі. У 1933 годзе пачынае работу «Гомельскі шклозавод». У 1940 удзельная вага галіны ў валавой прадукцыі ПЮМК на Беларусі выпушчана 3,4 % аконнага шкла. 1950 вытворчасць аконнага шкла ў параўнанні з 1945 вырасла ў 12,5 разоў.
Структура
Асноўная прадукцыя шкляной прамысловасці — шкло паліраванае ліставое, шкло бяспечнае трохслойнае паліраванае «Трыплекс», шкло загартаванае паліраванае, будаўнічае пенашкло, шкло з металічным пакрыццём, шклотара, мэблевае шкло, шклопакеты — вырабляе «Гомельшкло» (Касцюкоўка); узорыстае і арміраванае шкло, шклаблокі і бутэлькі з зялёнага і карычневага шкла — на ВРУП «Гродзенскі шклозавод». Высакомастацкія вырабы з хрусталя і шкла, сартавы посуд вырабляюць на РУП «Шклозавод «Нёман» і ВРУП «Барысаўскі хрусталёвы завод». Шкляную тару і гаспадарча-бытавыя вырабы выпускаюць шкозаводы: «Шкло-Глуша» (Бабруйскі раён), «Шклозавод Гута» (Пастаўскі раён), «Шклозавод Ялізава», «Шклозавод Залессе» (Вілейскі раён); бутэлькі з безкаляровага шкла — «БелЕўратара» (Ліда). Працуюць люстраныя фабрыкі «Мінская люстраная фабрыка», «Гомельская люстраная фабрыка» і ТАА «Люстэрка» (Бабруйск).
Броўмаў
Бро́ўмаў (Broumov, Braunau — Бра́ўнау)  — горад на поўначы Чэхіі. Размешчаны ў акрузе Нахад Кралавеградзецкага края, каля граніцы з Польшчай. Плошча горада складае 22,26 км²; вышыня над узроўнем мора — 395 м.
Гісторыя
Горад быў заснаваны ў 1256 годзе абацтвам бенедыкцінцаў Бржэўнаўскага кляштара ў Празе, якому кароль Пржэмысл Отакар I дараваў гэтыя землі. Пасля пажару 1306 года горад быў адноўлены, у тым ліку кляштар і гарадскія сцены, будаўніцтва якіх скончана да 1380 годзе. Сярэдневяковая царква Дзевы Марыі XII стагоддзя ацалела падчас пажару і з’яўляецца сёння найстарэйшай захаванай драўлянай царквой у Чэхіі.
Рэйхспрэзідэнт Германіі Паўль фон Гіндэнбург памылкова лічыў, што Адольф Гітлер нарадзіўся ў багемскім Браўнау, а не ў верхнеаўстрыйскім Браўнау-ам-Інаў, і за гэта даў мянушку яго «багемскім капралам».
Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)
Гарадзе́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Гарадзец.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Быхаўскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Быхаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Студзёнкаўскага сельсавета. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Балонавасялецкага сельсавета (11 населеных пунктаў: Вільня, Галькоўка, Дача, Залатва, Зялёны Гай, Красная Зорка, Кузнецкі, Падрабінкі, Пралетарскі, Студзёнка і Школьны) і Ямніцкага (8 населеных пунктаў: Брасавінка, Гарадзец, Зарэчча, Лубянка, Мазкі, Рэзкі, Сушчаў і Сяліба) сельсаветаў.
5 красавіка 1963 года ўтвораны зноў у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці з цэнтрам у вёсцы Гарадзец у складзе 17 населеных пунктаў (Барсукі, Брасавінка, Вязьма, Гамарня, Гарадзец, Дунаёк, Езва, Кіпячы, Лубянка, Навастройка, Праточнае, Рэзкі, Сяліба, Тартак і Уюн, якія знаходзілся ў складзе Ямніцкага сельсавета, Гута і Замошша, якія знаходзіліся ў складзе Балонавасялецкага сельсавета). 23 снежня 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана Холстаўскага сельсавета.
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 498 чалавек, з іх 96,2 % — беларусы, 1,6 % — рускія, 1,4 % — украінцы.
Склад
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 6 населеных пунктаў: Брасавінка, Гарадзец, Замошша, Лубянка, Рэзкі і Сяліба.
Зямля (планета)
Зямля́ — трэцяя ад Сонца планета. Пятая па памеры сярод усіх планет Сонечнай сістэмы. Яна з'яўляецца таксама найбуйнейшай па дыяметры, масе і шчыльнасці сярод планет зямной групы.
Часам згадваецца як Свет, Блакітная планета, часам Тэра (ад ). Адзінае вядомае чалавеку на дадзены момант цела Сонечнай сістэмы ў прыватнасці і Сусвету наогул, населенае жывымі арганізмамі.
Навуковыя дадзеныя паказваюць, што Зямля ўтварылася з сонечнай туманнасці каля 4,54 мільярда гадоў назад і неўзабаве пасля гэтага набыла свой адзіны натуральны спадарожнік — Месяц. Меркавана жыццё з'явілася на Зямлі прыкладна 3,9 млрд гадоў назад, гэта значыць на працягу першага мільярда пасля яе ўзнікнення. З тых часоў біясфера Зямлі значна змяніла атмасферу і іншыя абіятычныя фактары, абумовіўшы колькасны рост аэробных арганізмаў, а таксама фарміраванне азонавага слоя, які разам з магнітным полем Зямлі аслабляе шкодную для жыцця сонечную радыяцыю, тым самым захоўваючы ўмовы існавання жыцця на Зямлі. Радыяцыя, абумоўленая самой зямной карой, з часоў яе ўтварэння значна знізілася дзякуючы паступоваму распаду радыенуклідаў у ёй. Кара Зямлі падзелена на некалькі сегментаў, або тэктанічных пліт, якія рухаюцца па паверхні з хуткасцямі парадку некалькіх сантыметраў у год. Вывучэннем складу, будовы і заканамернасцей развіцця Зямлі займаецца навука геалогія.
Прыблізна 70,8 % паверхні планеты займае Сусветны акіян, астатнюю частку паверхні займаюць кантыненты і астравы. На мацерыках размешчаны рэкі, азёры, падземныя воды і льды, разам з Сусветным акіянам яны складаюць гідрасферу. Вадкая вада, неабходная для ўсіх вядомых жыццёвых форм, не існуе на паверхні якой-небудзь з вядомых планет і планетоідаў Сонечнай сістэмы, акрамя Зямлі. Полюсы Зямлі пакрытыя ледзяным панцырам, які ўключае ў сябе марскі лёд Арктыкі і Антарктычны ледзяны шчыт.
Унутраныя вобласці Зямлі дастаткова актыўныя і складаюцца з тоўстага, вельмі вязкага пласта, так званай мантыі, якая пакрывае вадкае знешняе ядро, якое з'яўляецца крыніцай магнітнага поля Зямлі, і ўнутранае цвёрдае ядро, якое, як мяркуецца, складаецца з жалеза і нікелю. Фізічныя характарыстыкі Зямлі і яе арбітальнага руху дазволілі жыццю захавацца на працягу апошніх 3,5 млрд гадоў. Паводле розных ацэнак Зямля будзе захоўваць умовы для існавання жывых арганізмаў яшчэ на працягу 0,5 — 2,3 млрд гадоў.
Зямля ўзаемадзейнічае (прыцягваецца гравітацыйнымі сіламі) з іншымі аб'ектамі ў космасе, уключаючы Сонца і Месяц. Зямля круціцца вакол Сонца і робіць вакол яго поўны абарот прыкладна за 365,26 сонечных сутак — сідэрычны год. Вось кручэння Зямлі нахіленая на 23,44° адносна перпендыкуляра да яе арбітальнай плоскасці, гэта выклікае сезонныя змены на паверхні планеты з перыядам у адзін трапічны год — 365,24 сонечных сутак. Суткі зараз складаюць прыкладна 24 гадзіны. Месяц пачаў свой ​​абарот на арбіце вакол Зямлі прыкладна 4,53 мільярда гадоў таму. Гравітацыйнае ўздзеянне Месяца на Зямлю з'яўляецца прычынай узнікнення акіянскіх прыліваў. Таксама Месяц стабілізуе нахіл зямной восі і паступова запавольвае кручэнне Зямлі. Некаторыя тэорыі мяркуюць, што падзенні астэроідаў прыводзілі да істотных змен у навакольным асяроддзі і паверхні Зямлі, выклікаючы, у прыватнасці, масавыя выміранні розных відаў жывых істот.
Планета з'яўляецца домам для мільёнаў відаў жывых істот, уключаючы чалавека. Тэрыторыя Зямлі падзелена на 195 незалежных дзяржаў, якія ўзаемадзейнічаюць паміж сабой шляхам дыпламатычных адносін, падарожжаў, гандлю або ваенных дзеянняў. Чалавечая культура сфарміравала шмат уяўленняў пра светабудову — такіх, як канцэпцыя аб, геацэнтрычная сістэма свету і , па якой Зямля ўяўляе сабой адзіны суперарганізм.
Гісторыя Зямлі
Сучаснай навуковай гіпотэзай фарміравання Зямлі і іншых планет Сонечнай сістэмы з'яўляецца, паводле якой Сонечная сістэма ўтварылася з вялікага воблака міжзорнага пылу і газу. Воблака складалася галоўным чынам з вадароду і гелію, якія ўтварыліся пасля Вялікага выбуху, і больш цяжкіх элементаў, пакінутых выбухамі звышновых. Прыкладна 4,5 млрд гадоў назад воблака стала сціскацца, што, імаверна, адбылося з-за ўздзеяння ўдарнай хвалі ад звышновай, якая ўспыхнула на адлегласці некалькіх светлавых гадоў. Калі воблака пачало скарачацца, яго вуглавы момант, гравітацыя і інерцыя сплюснулі яго ў протапланетны дыск перпендыкулярна да яго восі кручэння. Пасля гэтага абломкі ў протапланетным дыску пад дзеяннем сілы прыцягнення сталі сутыкацца, і, зліваючыся, ўтваралі першыя планетоіды.
Месяц утварыўся пазней, прыкладна 4,527 ± 0,01 млрд гадоў таму, хоць яго паходжанне дагэтуль дакладна не ўстаноўлена. Асноўная гіпотэза кажа, што Месяц утварыўся шляхам акрэцыі з рэчыва, якое засталося пасля датычнага сутыкнення Зямлі з аб'ектам, па памерах блізкім Марсу і масай 10-12 % ад зямной (часам гэты аб'ект называюць «Тэя»). Пры гэтым сутыкненні было вызвалена прыкладна ў 100 млн разоў больш энергіі, чым у выніку таго, якое, як мяркуецца, выклікала выміранне дыназаўраў. Гэтага было дастаткова для выпарэння знешніх слаёў Зямлі і расплаўлення абодвух цел. Частка мантыі была выкінута на арбіту Зямлі, што паказвае, чаму Месяц абдзелены металічным матэрыялам, і тлумачыць яго незвычайны склад. Пад уплывам уласнай сілы цяжару выкінуты матэрыял прыняў сферычную форму, і ўтварыўся Месяц.
Протазямля павялічылася за кошт акрэцыі, і была досыць гарачая, каб расплаўляць металы і мінералы. Жалеза, а таксама геахімічна роднасныя яму, валодаючы больш высокай шчыльнасцю, чым сілікаты і алюмасілікаты, апускаліся да цэнтра Зямлі. Гэта прывяло да падзелу ўнутраных слаёў Зямлі на мантыю і металічнае ядро ўсяго праз 10 мільёнаў гадоў пасля таго, як Зямля пачала фарміравацца, стварыўшы слаістую структуру Зямлі і сфарміраваўшы магнітнае поле Зямлі. Выдзяленне газаў з кары і вулканічная актыўнасць прывялі да ўтварэння першаснай атмасферы. Кандэнсацыя вадзяной пары, узмоцненая лёдам, занесеным каметамі і астэроідамі, прывяла да ўтварэння акіянаў. Зямная атмасфера тады складалася з лёгкіх атмафільных элементаў: вадароду і гелію, але ўтрымлівала значна больш вуглякіслага газу, чым цяпер, а гэта зберагло акіяны ад замярзання, бо свяцільнасць Сонца тады не перавышала 70 % ад цяперашняга ўзроўню. Прыкладна 3,5 мільярда гадоў назад утварылася магнітнае поле Зямлі, якое прадухіліла спусташэнне атмасферы сонечным ветрам.
Паверхня планеты пастаянна змянялася на працягу сотняў мільёнаў гадоў: кантыненты з'яўляліся і разбураліся. Яны перамяшчаліся па паверхні, часам збіраючыся ў суперкантынент. Прыблізна 750 млн гадоў назад самы ранні з вядомых суперкантынентаў —  — стаў расколвацца на часткі. Пазней гэтыя часткі аб'ядналіся ў (600—540 млн гадоў назад), затым у апошні з суперкантынентаў — Пангею, які распаўся 180 мільёнаў гадоў назад.
Геахраналагічная шкала
Геахраналагічная шкала — геалагічная часавая шкала гісторыі Зямлі; ужываецца ў геалогіі і палеанталогіі, своеасаблівы каляндар для прамежкаў часу ў сотні тысяч і мільёны гадоў. Упершыню геахраналагічная шкала фанеразоя была прапанавана англійскім геолагам у 1938 годзе. З-за адсутнасці рэштак фаўны, геахраналагічная шкала дакембрыя пабудавана, у асноўным, паводле дадзеных вызначэнняў абсалютных узростаў парод на розных кантынентах.
Гісторыя Зямлі падзелена на розныя часавыя прамежкі. Іх межы праходзяць па найважнейшых падзеях, якія тады адбываліся.
Мяжа паміж эрамі фанеразоя праведзена па найбуйнейшых эвалюцыйных падзеях — глабальных выміраннях. Палеазойская эра аддзеленая ад мезазойскай найбуйнейшым за гісторыю Зямлі масавым пермскім выміраннем. Мезазойская эра аддзеленая ад кайназойскай мел-палеагенавым выміраннем.
Кайназойская эра дзеліцца на тры перыяды: палеаген, неаген і чацвярцічны перыяд (антрапаген). Гэтыя перыяды, у сваю чаргу, падзяляюцца на геалагічныя эпохі (аддзелы): палеаген — на палеацэн, эацэн і алігацэн; неаген — на міяцэн і пліяцэн. Чацвярцічны перыяд уключае ў сябе плейстацэн і галацэн.
Узнікненне жыцця
Існуе шэраг гіпотэз узнікнення жыцця на Зямлі. Каля 3,5-3,8 млрд гадоў назад з'явіўся «апошні ўніверсальны агульны продак», ад якога пасля пайшлі ўсе іншыя жывыя арганізмы.
Развіццё фотасінтэзу дазволіла жывым арганізмам выкарыстоўваць сонечную энергію напрамую. Гэта прывяло да атмасферы, якое пачалося прыкладна 2500 млн гадоў назад, а ў верхніх слаях — да фарміравання азонавага слоя. Сімбіёз дробных клетак з большымі прывёў да клетак — эўкарыётаў. Прыкладна 2,1 млрд гадоў назад з'явіліся мнагаклетачныя арганізмы, якія працягвалі прыстасоўвацца да навакольных умоў. Дзякуючы паглынанню пагібельнага ўльтрафіялетавага выпраменьвання азонавым слоем жыццё змагло пачаць асваенне паверхні Зямлі.
У 1960 годзе была прапанавана гіпотэза Зямлі-снежкі, якая сцвярджае, што ў перыяд паміж 750 і 580 млн гадоў назад Зямля была цалкам пакрыта лёдам. Гэтая гіпотэза тлумачыць  — рэзкае павышэнне разнастайнасці мнагаклетачных форм жыцця каля 542 млн гадоў таму.
Каля 1200 млн гадоў назад з'явіліся першыя водарасці, а прыкладна 450 млн гадоў назад — першыя вышэйшыя расліны. Беспазваночныя жывёлы з'явіліся ў эдыякарскім перыядзе, а пазваночныя — падчас кембрыйскага выбуху каля 525 млн гадоў назад.
Пасля кембрыйскага выбуху было пяць. Выміранне ў канцы пермскага перыяду, самае масавае ў гісторыі жыцця на Зямлі, прывяло да гібелі больш за 90 % жывых істот на планеце. Пасля пермскай катастрофы самымі распаўсюджанымі наземнымі пазваночнымі сталі, ад якіх у канцы трыясавага перыяду пайшлі дыназаўры. Яны дамінавалі на планеце на працягу юрскага і мелавога перыядаў. 65 млн гадоў назад адбылося мел-палеагенавае выміранне, выкліканае, імаверна, падзеннем метэарыта; яно прывяло да знікнення дыназаўраў і іншых буйных рэптылій, але абышло многіх дробных жывёл, такіх як млекакормячыя, якія тады ўяўлялі сабой невялікіх насякомаедных жывёл, а таксама птушак, якія з'яўляюцца эвалюцыйнай галіной дыназаўраў. На працягу апошніх 65 мільёнаў гадоў развілася велізарная колькасць разнастайных відаў млекакормячых, і некалькі мільёнаў гадоў назад малпападобныя жывёлы набылі здольнасць. Гэта дазволіла выкарыстоўваць прылады і спрыяла зносінам, якія дапамагалі здабываць ежу і стымулявалі неабходнасць у вялікім мозгу. Развіццё земляробства, а затым цывілізацыі, у кароткія тэрміны дазволіла людзям уздзейнічаць на Зямлю як ніякая іншая форма жыцця, уплываць на прыроду і колькасць іншых відаў.
Апошні цыкл абледзянення ў Паўночным паўшар'і закончыўся каля 10 тысяч гадоў назад.
Будова Зямлі
Зямля адносіцца да планет зямной групы, і, у адрозненне ад газавых гігантаў, такіх як Юпітэр, мае цвёрдую паверхню. Гэта найбуйнейшая з чатырох планет зямной групы ў Сонечнай сістэме, як па памеры, так і па масе. Акрамя таго, Зямля сярод гэтых чатырох планет мае найбольшыя шчыльнасць, паверхневую гравітацыю і магнітнае поле. Гэта адзіная вядомая планета з актыўнай тэктонікай пліт.
Нетры Зямлі дзеляцца на пласты па хімічных і фізічных уласцівасцях, але ў адрозненне ад іншых планет зямной групы, Зямля мае ярка выяўленае і. Вонкавы пласт Зямлі ўяўляе сабой цвёрдую абалонку, якая складаецца галоўным чынам з сілікатаў. Ад мантыі яна аддзелена мяжой з рэзкім павелічэннем хуткасцей падоўжных сейсмічных хваль — паверхняй Махаровічыча. Цвёрдая кара і вязкая верхняя частка мантыі складаюць літасферу. Пад літасферай знаходзіцца астэнасфера, слой адносна нізкай вязкасці, цвёрдасці і трываласці ў верхняй мантыі.
Форма
Форма Зямлі (геоід) блізкая да пляскатага эліпсоіда. Разыходжанне геоіда з эліпсоідам, які апраксімуе яго, дасягае 100 метраў. Сярэдні дыяметр планеты складае прыкладна 12 742 км, а акружнасць — 40 000 км, бо метр у мінулым вызначаўся як адлегласці ад экватара да паўночнага полюса праз Парыж (з-за няправільнага ўліку полюснага сціску Зямлі эталон метра 1795 года аказаўся карацейшым прыблізна на 0,2 мм, адсюль недакладнасць).
Кручэнне Зямлі стварае экватарыяльную выпукласць, таму экватарыяльны дыяметр на 43 км больш, чым палярны. Найвышэйшым пунктам паверхні Зямлі з'яўляецца гара Эверэст (8848 м над узроўнем мора), а найглыбейшым — Марыянскі жолаб (10994 м пад узроўнем мора). З-за выпукласці экватара самымі аддаленымі пунктамі паверхні ад цэнтра Зямлі з'яўляюцца вяршыня вулкана Чымбараса ў Эквадоры і гара Уаскаран у Перу.
Хімічны састаў
Маса Зямлі прыблізна роўная 5,9736 кг. Агульная колькасць атамаў, якія складаюць Зямлю ≈ 1,3-1,4. Яна складаецца ў асноўным з жалеза (32,1 %), кіслароду (30,1 %), крэмнію (15,1 %), магнію (13,9 %), серы (2,9 %), нікеля (1,8 %), кальцыю (1,5 %) і алюмінія (1,4 %); на астатнія элементы прыпадае 1,2 %. З-за сегрэгацыі па масе вобласць ядра, як мяркуецца, складаецца з жалеза (88,8 %), невялікай колькасці нікеля (5,8 %), серы (4,5 %) і каля 1 % іншых элементаў. Характэрна, што вугляроду, які з'яўляецца асновай жыцця, у зямной кары ўсяго 0,1 %.
Геахімік вылічыў, што зямная кара трохі больш, чым на 47 % складаецца з кіслароду. Найбольш распаўсюджаныя мінералы зямной кары практычна цалкам складаюцца з аксідаў; сумарнае ўтрыманне хлору, серы і фтору ў пародах звычайна складае менш за 1 %. Асноўнымі аксідамі з'яўляюцца SiO2, Al2O3, аксід жалеза (FeO), вокіс кальцыю (CaO), вокіс магнію (MgO), аксід калію (K2O) і аксід натрыю (Na2O). SiO2 служыць галоўным чынам кіслотным асяроддзем, утварае сілікаты; прырода ўсіх асноўных вулканічных парод звязана з ім. З разлікаў, заснаваных на аналізе 1672 відаў парод, Кларк зрабіў выснову, што 99,22 % з іх утрымліваюць 11 аксідаў (табліца справа). Усе іншыя кампаненты сустракаюцца ў вельмі нязначных колькасцях. Ніжэй прыводзіцца больш падрабязная інфармацыя аб хімічным складзе Зямлі (для інертных газаў дадзеныя прыведзены ў 10−8см³/г; для астатніх элементаў — у працэнтах).
Унутранае цяпло
Унутраная цеплыня планеты забяспечваецца спалучэннем рэшткавага цяпла, якое засталося ад акрэцыі рэчыва, якая адбывалася на пачатковым этапе фарміравання Зямлі (каля 20 %) і радыеактыўным распадам нестабільных ізатопаў:, , і. У трох з пералічаных ізатопаў перыяд паўраспаду складае больш за мільярд гадоў. У цэнтры планеты, тэмпература, магчыма, падымаецца да 6000 °C (больш, чым на паверхні Сонца), а ціск можа дасягаць 360 гПа (3 600 000 атм). Частка цеплавой энергіі ядра перадаецца да зямной кары з дапамогай. Плюмы прыводзяць да з'яўлення гарачых пунктаў і. Паколькі большая частка цяпла ад Зямлі забяспечваецца радыеактыўным распадам, то ў пачатку гісторыі Зямлі, калі запасы кароткачасовых ізатопаў яшчэ не былі вычарпаны, энергавыдзяленне нашай планеты было значна большым, чым зараз.
Сярэднія страты цеплавой энергіі Зямлі складаюць 87 мВт·м−2 альбо 4,42 × 1013 Вт (глабальныя цепластраты). Частка цеплавой энергіі ядра пераносіцца да плюмаў — гарачых мантыйных патокаў. Гэтыя плюмы могуць выклікаць з'яўленне трапаў, рыфтаў і. Больш за ўсё энергіі губляецца Зямлёй праз тэктанічны рух пліт і ўздым рэчыва мантыі на сярэдзінна-акіянічныя хрыбты. Апошнім асноўным тыпам страт цяпла з'яўляецца цепластраты скрозь літасферу, прычым большая колькасць цепластрат такім спосабам адбываецца ў акіяне, бо зямная кара там значна танчэйшая, чым пад кантынентамі.
Літасфера
Літасфера (ад λίθος — камень і  — шар, сфера) — цвёрдая абалонка Зямлі. Складаецца з зямной кары і верхняй часткі мантыі. У будове літасферы вылучаюць рухомыя вобласці (складкаватыя паясы) і адносна стабільныя платформы. Блокі літасферы — літасферныя пліты — рухаюцца па адносна пластычнай астэнасферы. Вывучэнню і апісанню гэтых рухаў прысвечаны раздзел геалогіі аб тэктоніцы пліт.
Пад літасферай размяшчаецца астэнасфера, знешняя частка мантыі. Астэнасфера паводзіць сябе як перагрэтая і надзвычай вязкая вадкасць, дзе адбываецца паніжэнне хуткасці сейсмічных хваль, што сведчыць аб змене пластычнасці парод.
Для абазначэння знешняй абалонкі літасферы ўжываўся цяпер устарэлы тэрмін сіаль, які паходзіць ад назвы асноўных элементаў горных парод Si (Silicium — крэмній) і Al (Aluminium — алюміній).
Зямная кара
Зямная кара — гэта верхняя частка цвёрдай Зямлі. Ад мантыі аддзелена мяжой з рэзкім павышэннем хуткасцей сейсмічных хваль — мяжой Махаровічыча. Ёсць два тыпы кары — кантынентальная і акіянічная. Таўшчыня кары вагаецца ад 6 км пад акіянам да 30-70 км на кантынентах. У кантынентальнай кары вылучаюць тры пласты: асадкавы чахол, гранітны і базальтавы. Акіянічная кара складзена пераважна пародамі асноўнага складу, плюс асадкавы чахол. Зямная кара падзелена на розныя па велічыні літасферныя пліты, якія рухаюцца адносна адна адной. Кінематыку гэтых рухаў апісвае тэктоніка пліт.
Зямная кара пад кантынентамі звычайна мае таўшчыню 35-45 км, у гарыстых мясцовасцях магутнасць кары можа даходзіць да 70 км. З глыбінёй у складзе зямной кары павялічваецца ўтрыманне аксідаў магнію і жалеза, памяншаецца ўтрыманне аксіду крэмнію, прычым гэтая тэндэнцыя ў большай ступені мае месца пры пераходзе да верхняй мантыі (субстрату).
Верхняя частка кантынентальнай зямной кары ўяўляе сабой перарывісты пласт, які складаецца з асадкавых і вулканічных горных парод. Пласты могуць быць змятыя ў зморшчыны, зрушаныя па разрыву. На шчытах асадкавая абалонка адсутнічае. Ніжэй размешчаны гранітны пласт, які складаецца з гнейсаў і гранітаў (хуткасць падоўжных хваль у гэтым пласце — да 6,4 км/с). Яшчэ ніжэй знаходзіцца базальтавы пласт (6,4-7,6 км/с), складзены метамарфічнымі горнымі пародамі, базальтамі і габра. Паміж гэтымі двума пластамі праходзіць умоўная мяжа, званая паверхняй Конрада. Хуткасць падоўжных сейсмічных хваль пры праходжанні праз гэту паверхню скачкападобна павялічваецца з 6 да 6,5 км/с.
Кара пад акіянамі мае таўшчыню 5-10 км. Яна падзяляецца на некалькі пластоў. Спачатку размешчаны верхні пласт, які складаецца з донных асадкаў, таўшчынёй менш за кіламетр. Ніжэй ляжыць другі пласт, складзены галоўным чынам з серпенціну, базальту і, імаверна, з праслойкі асадкаў. Хуткасць падоўжных сейсмічных хваль у дадзеным пласце даходзіць да 4-6 км/с, а яго таўшчыня 1-2,5 км. Ніжні, «акіянічны» пласт складзены габра. Гэты пласт мае таўшчыню ў сярэднім каля 5 км і хуткасць праходжання сейсмічных хваль 6,4-7 км/с.
Мантыя Зямлі
Мантыя — гэта сілікатная абалонка Зямлі, размешчаная паміж зямной карой і ядром Зямлі.
Згодна з сучаснымі навуковымі ўяўленнямі, склад зямной мантыі лічыцца падобным да складу каменных метэарытаў, у прыватнасці хандрытаў. У склад мантыі пераважна ўваходзяць хімічныя элементы, якія знаходзіліся ў цвёрдым стане або ў цвёрдых хімічных злучэннях падчас фарміравання Зямлі: крэмній, жалеза, кісларод, магній і інш. Гэтыя элементы ўтвараюць з дыяксідам крэмнію сілікаты. У верхняй мантыі (субстраце), хутчэй за ўсё, больш фарстэрыту MgSiO4, глыбей некалькі павялічваецца ўтрыманне фаяліту Fe2SiO4. У ніжняй мантыі пад уздзеяннем вельмі высокага ціску гэтыя мінералы расклаліся на аксіды (SiO2, MgO, FeO).
Агрэгатны стан мантыі абумоўліваецца ўздзеяннем тэмператур і звышвысокага ціску. З-за ціску рэчыва амаль усёй мантыі знаходзіцца ў цвёрдым крышталічным стане, нягледзячы на высокую тэмпературу. Выключэнне складае толькі астэнасфера, дзе дзеянне ціску аказваецца слабейшым, чым тэмпературы, блізкія да кропкі плаўлення рэчыва. З-за гэтага эфекту, відаць, рэчыва тут знаходзіцца альбо ў аморфным стане, альбо ў паўрасплаўленым.
Ядро Зямлі
Ядро — цэнтральная, найбольш глыбокая частка Зямлі,, якая знаходзіцца пад мантыяй і, як мяркуецца, складаецца з жалеза-нікелевага сплаву з прымешкай іншых сідэрафільных элементаў. Глыбіня залягання — 2900 км. Сярэдні радыус сферы — 3485 км. Падзяляецца на цвёрдае ўнутранае ядро радыусам каля 1300 км і вадкае знешняе ядро радыусам каля 2200 км, паміж якімі часам вылучаюць пераходную зону. Тэмпература ў цэнтры ядра Зямлі дасягае 6000 °С, шчыльнасць каля 12,5 т/м³, ціск да 360 гПа (3 550 000 атмасфер). Маса ядра — 1,9354 кг.
Тэктанічныя платформы
Паводле тэорыі тэктанічных пліт, зямная кара складаецца з адносна цэласных блокаў — літасферных пліт, якія знаходзяцца ў пастаянным руху адна адносна адной. Пліты ўяўляюць сабой жорсткія сегменты, якія рухаюцца адносна адзін аднаго. Існуе тры тыпы іх узаемнага перамяшчэння: канвергенцыя (сыходжанне), дывергенцыя (разыходжанне) і зрухавыя перамяшчэнні па. На разломах паміж тэктанічнымі плітамі могуць адбывацца землетрасенні, вулканічная актыўнасць, гораўтварэнні, утварэнні акіянскіх упадзін.
Спіс найбуйнейшых тэктанічных пліт з памерамі прыведзены ў табліцы справа. Сярод пліт меншых памераў варта адзначыць Індастанскую, Арабскую, Карыбскую пліты, пліту Наска і пліту Скоція. Аўстралійская пліта фактычна злілася з Індастанскай паміж 50 і 55 млн гадоў назад. Хутчэй за ўсё рухаюцца акіянскія пліты; так, пліта Какос рухаецца з хуткасцю 75 мм у год, а Ціхаакіянская пліта — з хуткасцю 52-69 мм у год. Самая нізкая хуткасць у Еўразійскай пліты — 21 мм у год.
Геаграфічная абалонка
Прыпаверхневыя часткі планеты (верхняя частка літасферы, гідрасфера, ніжнія слаі атмасферы) у цэлым называюцца геаграфічнай абалонкай і вывучаюцца геаграфіяй.
Рэльеф Зямлі вельмі разнастайны. Каля 70,8 % паверхні планеты пакрыта вадой (у тым ліку кантынентальнага шэльфа). Падводная паверхню гарыстая, уключае сістэму сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў, а таксама падводныя вулканы, акіянічныя жолабы, падводныя каньёны, акіянічныя плато і. Астатнія 29,2 %, непакрытыя вадой, уключаюць горы, пустыні, раўніны, пласкагор'і і інш.
На працягу геалагічных перыядаў паверхня планеты пастаянна змяняецца з-за тэктанічных працэсаў і эрозіі. Рэльеф зямной паверхні фарміруецца пад уздзеяннем выветрывання, якое выклікаецца атмасфернымі ападкамі, ваганнямі тэмператур, хімічнымі ўздзеяннямі. Змяняюць зямную паверхню і ледавікі, берагавая эрозія, утварэнне каралавых рыфаў, сутыкненні з буйнымі метэарытамі.
Пры перамяшчэнні кантынентальных пліт па планеце акіянічнае дно апускаецца пад іх край. У той жа час рэчыва мантыі, што падымаецца з глыбінь, стварае дывергентную мяжу на сярэдзінна-акіянічных хрыбтах. Сумесна гэтыя два працэсы прыводзяць да пастаяннага абнаўлення матэрыялу акіянічнай пліты. Узрост большай часткі акіянскага дна меншы за 100 млн гадоў. Найстаражытнейшая акіянічная кара размешчана ў заходняй частцы Ціхага акіяна, а яе ўзрост складае прыкладна 200 млн гадоў. Для параўнання, узрост найстарэйшых выкапняў, знойдзеных на сушы, дасягае каля 3 млрд гадоў.
Кантынентальныя пліты складаюцца з матэрыялу з нізкай шчыльнасцю, такога як вулканічныя граніт і андэзіт. Менш распаўсюджаны базальт — шчыльная вулканічная парода, якая з'яўляецца асноўным складнікам акіянічнага дна. Прыкладна 75 % паверхні мацерыкоў пакрыта асадкавымі пародамі, хоць гэтыя пароды складаюць прыкладна 5 % зямной кары. Трэцімі па распаўсюджанасці на Зямлі пародамі з'яўляюцца метамарфічныя горныя пароды, якія ўтварыліся ў выніку змены (метамарфізму) асадкавых або магматычных горных парод пад дзеяннем высокага ціску, высокай тэмпературы ці таго і другога адначасова. Самыя распаўсюджаныя сілікаты на паверхні Зямлі — гэта кварц,, амфібол, слюда, і алівін ;  — кальцыт (у вапняку), араганіт і даламіт.
Педасфера — самы верхні пласт літасферы — уключае глебу. Яна знаходзіцца на мяжы паміж літасферай, атмасферай, гідрасферай. На сёння агульная плошча акультураных зямель складае 13,31 % паверхні сушы, з якіх толькі 4,71 % пастаянна занятыя сельскагаспадарчымі культурамі. Прыкладна 40 % зямной сушы сёння выкарыстоўваецца для ворных угоддзяў і пашы, гэта прыкладна 1,3 ворных зямель і 3,4 км² пашы.
Гідрасфера
Гідрасфера (ад Yδωρ — вада і  — шар) — сукупнасць усіх водных запасаў Зямлі.
Наяўнасць вадкай вады на паверхні Зямлі з'яўляецца ўнікальнай уласцівасцю, якая адрознівае нашу планету ад іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы. Большая частка вады засяроджаная ў акіянах і морах, значна менш — у рачных сетках, азёрах, балотах і падземных водах. Таксама вялікія запасы вады маюцца ў атмасферы, у выглядзе аблокаў і вадзянога пару.
Частка вады знаходзіцца ў цвёрдым стане ў выглядзе ледавікоў, снежнага покрыва і ў вечнай мерзлаце, складаючы крыясферу.
Агульная маса вады ў Сусветным акіяне прыкладна складае 1,35 тон, або каля ад агульнай масы Зямлі. Акіяны пакрываюць плошчу каля 3,618 км² з сярэдняй глыбінёй 3682 м, што дазваляе вылічыць агульны аб'ём вады ў іх: 1,332 км³. Калі ўсю гэту ваду раўнамерна размеркаваць па паверхні, то атрымаўся б слой таўшчынёй больш за 2,7 км. З усёй вады, якая ёсць на Зямлі, толькі 2,5 % прыпадае на прэсную, астатняя — салёная. Большая частка прэснай вады, каля 68,7 %, у цяперашні час знаходзіцца ў ледавіках. Вадкая вада з'явілася на Зямлі, імаверна, каля чатырох мільярдаў гадоў таму.
Сярэдняя салёнасць зямных акіянаў — каля 35 грам солі на кілаграм марской вады (35 ‰). Значная частка гэтай солі была вызвалена пры вулканічных вывяржэннях або вымыта з астуджаных вывергнутых горных парод, што ўтварылі дно акіяна.
Атмасфера Зямлі
Атмасфера (ад ἀτμός — пар і  — шар) — газавая абалонка вакол Зямлі; складаецца з азоту і кіслароду, са следавымі колькасцямі вадзянога пару, дыяксіду вугляроду і іншых газаў. З моманту свайго ўтварэння яна значна змянілася пад уплывам біясферы. З’яўленне аксігеннага фотасінтэзу 2,4-2,5 млрд гадоў назад спрыяла развіццю аэробных арганізмаў, а таксама насычэнню атмасферы кіслародам і ўтварэнню азонавага слоя, які ахоўвае ўсё жывое ад шкодных ультрафіялетавых прамянёў. Атмасфера вызначае надвор'е на паверхні Зямлі, абараняе планету ад касмічных прамянёў, і часткова — ад метэарытных бамбардзіровак. Яна таксама рэгулюе асноўныя клімататворчыя працэсы: кругаварот вады ў прыродзе, цыркуляцыю паветраных мас, пераносы цяпла. Малекулы атмасферных газаў могуць захопліваць цеплавую энергію, замінаючы ёй сысці ў адкрыты космас, тым самым павялічваючы тэмпературу планеты. Гэта з’ява вядома як парніковы эфект. Асноўнымі парніковымі газамі лічацца вадзяная пара, вуглякіслы газ, метан і азон. Без гэтага эфекту цеплаізаляцыі сярэдняя паверхневая тэмпература Зямлі складала б ад −18 да −23 °C (пры тым, што ў рэчаіснасці яна роўная 14,8 °C), і жыццё хутчэй за ўсё не існавала б.
Праз атмасферу да зямной паверхні паступае электрамагнітнае выпраменьванне Сонца — галоўная крыніца энергіі хімічных, фізічных і біялагічных працэсаў у геаграфічнай абалонцы Зямлі.
Атмасфера Зямлі падзяляецца на слаі, якія адрозніваюцца паміж сабой тэмпературай, шчыльнасцю, хімічным саставам і г. д. Агульная маса газаў, якія складаюць зямную атмасферу — прыкладна 5,15 кг. На ўзроўні мора атмасфера аказвае на паверхню Зямлі ціск, роўны 1 атм (101,325 кПа). Сярэдняя шчыльнасць паветра каля паверхні — 1,22 г/л, прычым яна хутка памяншаецца з ростам вышыні: так, на вышыні 10 км над узроўнем мора яна складае 0,41 г/л, а на вышыні 100 км — 10−7 г/л.
У ніжняй частцы атмасферы змяшчаецца каля 80 % агульнай яе масы і 99 % усяе вадзяной пары (1,3-1,5 т), гэты слой называецца трапасферай. Яго таўшчыня неаднолькавая і залежыць ад тыпу клімату і сезонных фактараў: так, у палярных рэгіёнах яна складае каля 8-10 км, ва ўмераным поясе да 10-12 км, а ў трапічных або экватарыяльных даходзіць да 16-18 км [136]. У гэтым слоі атмасферы тэмпература апускаецца ў сярэднім на 6 °C на кожны кіламетр пры руху ў вышыню. Вышэй размяшчаецца пераходны слой — трапапаўза, які аддзяляе трапасферу ад стратасферы. Тэмпература тут знаходзіцца ў межах 190—220 K.
Стратасфера — слой атмасферы, які знаходзіцца на вышыні ад 10-12 да 55 км (у залежнасці ад умоў надвор’я і часу года). На яго прыходзіцца не больш за 20 % усёй масы атмасферы. Для гэтага слоя характэрна паніжэнне тэмпературы да вышыні ~25 км, з наступным павышэннем на мяжы з мезасферай амаль да 0 °С. Гэтая мяжа называецца стратапаўзай і знаходзіцца на вышыні 47-52 км. У стратасферы адзначаецца найбольшая канцэнтрацыя азону ў атмасферы, які засцерагае ўсе жывыя арганізмы на Зямлі ад шкоднага ультрафіялетавага выпраменьвання Сонца. Інтэнсіўнае паглынанне сонечнага выпраменьвання азонавым слоем выклікае хуткі рост тэмпературы ў гэтай частцы атмасферы.
Мезасфера размешчана на вышыні ад 50 да 80 км над паверхняй Зямлі, паміж стратасферай і тэрмасферай. Яна аддзелена ад гэтых слаёў (80-90 км). Гэта самае халоднае месца на Зямлі, тэмпература тут апускаецца да −100 °C. Пры такой тэмпературы вада, якая змяшчаецца ў паветры, хутка замярзае, часам утвараючы. Іх можна назіраць адразу пасля заходу Сонца, але найлепшая бачнасць ствараецца, калі яно знаходзіцца ад 4 да 16° ніжэй гарызонту. У мезасферы згарае большая частка метэарытаў, якія пранікаюць у зямную атмасферу. З паверхні Зямлі яны назіраюцца як падаючыя зоркі. На вышыні 100 км над узроўнем мора знаходзіцца ўмоўная мяжа паміж зямной атмасферай і космасам —.
У тэрмасферы тэмпература хутка падымаецца да 1000 К, гэта звязана з паглынаннем у ёй караткахвалевага сонечнага выпраменьвання. Гэта самы працяглы слой атмасферы (80-1000 км). На вышыні каля 800 км рост тэмпературы спыняецца, бо паветра тут вельмі разрэджанае і слаба паглынае сонечную радыяцыю.
Іанасфера ўключае ў сябе два апошнія слоі. Тут адбываецца іанізацыя малекул пад дзеяннем сонечнага ветру і ўзнікаюць палярныя ззянні.
Экзасфера — знешняя і вельмі разрэджаная частка зямной атмасферы. У гэтым слоі часціцы могуць пераадольваць другую касмічную хуткасць Зямлі і знікаць у касмічную прастору. Гэта выклікае павольны, але ўстойлівы працэс, так званую дысіпацыю (рассейванне) атмасферы. У космас вырываюцца ў асноўным часціцы лёгкіх газаў: вадароду і гелію. Малекулы вадароду, якія маюць самую нізкую малекулярную масу, могуць лягчэй дасягаць другой касмічнай хуткасці і сыходзіць у касмічную прастору больш хуткімі тэмпамі, чым іншыя газы. Лічыцца, што страта аднаўляльнікаў, напрыклад вадароду, была неабходнай умовай для магчымасці ўстойлівага назапашвання кіслароду ў атмасферы. Такім чынам, уласцівасць вадароду пакідаць атмасферу Зямлі, магчыма, паўплывала на развіццё жыцця на планеце. У цяперашні час вялікая частка вадароду, якая трапляе ў атмасферу, пераўтвараецца ў ваду, не пакідаючы Зямлю, а страта вадароду адбываецца ў асноўным ад разбурэння метану ў верхніх слаях атмасферы.
Хімічны састаў атмасферы
Каля паверхні Зямлі асушанае паветра змяшчае каля 78,08 % азоту (па аб’ёме), 20,95 % кіслароду, 0,93 % аргону і каля 0,03 % вуглякіслага газу. Аб’ёмная канцэнтрацыя кампанентаў залежыць ад вільготнасці паветра — утрымання ў ім вадзяной пары, якое вагаецца ад 0,1 да 1,5 % у залежнасці ад клімату, часу года, мясцовасці. Напрыклад, пры 20 °C і адноснай вільготнасці 60 % (сярэдняя вільготнасць пакаёвага паветра летам) канцэнтрацыя кіслароду ў паветры складае 20,64 %. На долю астатніх кампанентаў прыходзіцца не больш за 0,1 %: гэта вадарод, метан,, аксіды серы і аксіды азоту і іншыя інертныя газы, акрамя аргону. Таксама ў паветры заўсёды прысутнічаюць цвёрдыя часціцы (пыл — гэта часціцы арганічных матэрыялаў, попел, сажа, пылок раслін і інш., пры нізкіх тэмпературах — крышталі лёду) і кроплі вады (воблакі, туман) — аэразолі. Канцэнтрацыя цвёрдых часціц пылу памяншаецца з вышынёй. У залежнасці ад пары года, клімату і мясцовасці канцэнтрацыя часціц аэразоляў у складзе атмасферы змяняецца. Вышэй за 200 км асноўны кампанент атмасферы — азот. На вышыні звыш 600 км пераважае гелій, а ад 2000 км — вадарод («вадародная карона»).
Надвор’е і клімат
Зямная атмасфера не мае вызначаных меж, яна паступова становіцца ўсё больш разрэджанаю і плаўна пераходзіць у касмічную прастору. Тры чвэрці масы атмасферы змяшчаецца ў першых 11 кіламетрах ад паверхні планеты (трапасфера). Сонечная энергія награвае гэты слой ля паверхні, выклікаючы пашырэнне паветра і памяншаючы яго шчыльнасць. Затым нагрэтае паветра падымаецца, а яго месца займае больш халоднае і шчыльнае паветра. Так узнікае цыркуляцыя атмасферы — сістэма замкнёных плыней паветраных мас шляхам пераразмеркавання цеплавой энергіі.
Асновай цыркуляцыі атмасферы з’яўляюцца пасаты ў экватарыяльным поясе (ніжэй за 30° шыраты) і (у шыротах паміж 30° і 60°). Марскія цячэнні таксама з’яўляюцца важнымі фактарамі ў фарміраванні клімату, таксама як і тэрмахалінная цыркуляцыя, якая размяркоўвае цеплавую энергію з экватарыяльных рэгіёнаў у палярныя.