cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тваё імя
Персанажы
Міцуха Міямідзу (宮水 三葉) — старшакласніца-міко з правінцыйнага мястэчка, закінутага ў гарах. Вельмі ўстойлівы і рашучы чалавек. Яе бацька — мясцовы мэр, які пакінуў храм і сям’ю пасля смерці жонкі, так што жыве яна з малодшай сястрой, навучэнкай у пачатковай школе, і бабуляй. Стаміўшыся ад правінцыі, дзяўчына марыць жыць у Токіа.
Такі Тацібана (立花 瀧) — старшакласнік, які жыве ў цэнтры Токіа. У вольны час сустракаеццца з сябрамі і працуе на паўстаўкі ў італьянскім рэстаранчыку, каб забяспечваць сваё жыццё. Цікавіцца архітэктурай і іншымі прыгожымі мастацтвамі. Знясілены тэмпам вялікага горада, Такі марыць аб бесклапотным жыцці дзе-небудзь у гарах.
Мікі Акудэра (奥寺ミキ) — студэнтка ўніверсітэта, працуе ў тым жа рэстаране, што і Такі.
Ёцуха Міямідзу (宮水四葉) — малодшая сястра Міцухі.
Хітоха Міямідзу (宮水一葉) — галава сям’і і храма, бабуля Міцухі і Ёцухі.
Кацухіка Тэсігавара (勅使河原克彦) — сябар Міцухі, з’яўляецца экспертам у тэхніцы і розных механізмах.
Саяка Наторы (名取早耶香) — сяброўка Міцухі, наведвае клуб радыёаматараў.
Цукаса Фудзі (藤井司) і Сінці Такагі (高木真太) — школьныя свябры Такі.
Тосікі Міямідзу (宮水俊樹) — бацька Міцухі і Ёцухі, мэр горада Ітаморы.
Юкары Юкіна (雪野百香里) — настаўнік японскай літаратуры Міцухі, Кацухіка і Саякі. Таксама — галоўная гераіня фільма «Сад прыгожых слоў».
Музыка
Для фільма RADWIMPS склалі больш за 22 трэкаў, а таксама тэматычныя песні:
Пракат
Фільм меў вялікі камерцыйны поспех, асабліва ў Японіі. Да 17 снежня фільм сабраў у сусветным пракаце 275 899 756 $, узначаліўшы тым самым спіс самых касавых анімэ-фільмаў і абагнаў у ім мультфільм «Панесеныя прывідамі» (2001). Выніковыя зборы фільма склалі $358 млн. Саступіў лідарства па зборах фільму, які выйшаў у 2020 годзе «Знішчальнік дэманаў: Цягнік „Бясконцы“» (劇場版 鬼滅の刃 無限列車編). Ліцэнзію на «Тваё імя» ў Расіі, Беларусі, Казахстане і Украіне набыла кампанія «Истари комикс», прэм’ера адбылася 7 верасня 2017 года.
Амерыканскі фільм
27 верасня 2017 года Дж. Дж. Абрамс і сцэнарыст Эрык Хайсерер абвясцілі, што яны будуць працаваць над амерыканскай адаптацыяй «Твайго імя». Дыстрыбутарам выступіць кампанія Paramount Pictures, вытворчасцю зоймецца Bad Robot Productions. Здымкай фільма павінен быў заняцца Марк Уэб, аднак у верасні 2020 года абавязкі рэжысёра і сцэнарыста ўзяў на сябе Лі Айзек Чун.
Перадача асуджанага
Перадача асуджанага (для адбыцця пакарання ў краіне свайго грамадзянства) — від міжнароднай прававой дапамогі па крымінальных справах, пры якім асуджаны да пазбаўлення волі ў адной дзяржаве аддаецца на падставе хадайніцтва дзяржаве яго грамадзянства для далейшага выканання апошняй прызнанага прыгавору, вынесенага ў першай дзяржаве. Мэта перадачы асужданага для краіны вынясення прыгавору — сацыяльная справядлівасць, для краіны грамадзянства — перавыхаванне і сацыяльная адаптацыя.
Гісторыя прававога рэгулявання
Рашэнне аб увядзенні ў практыку інстытута перадачы асуджаных было прынята на V Кангрэсе ААН у 1975 г. У 1978 г. шэраг сацыялістычных краін падпісалі ў Берліне Канвенцыю аб перадачы асоб, асуджаных да пазбаўлення волі, для адбыцця пакарання ў дзяржаве грамадзянамі якой яны з'яўляюцца. У 1983 г. прынята Еўрапейская канвенцыя аб перадачы асуджаных. У 1985 г., VII Кангрэс ААН па папярэджанні злачыннасці і абыходжанні з правапарушальнікамі прыняў Тыповае пагадненне ААН аб перадачы зняволеных-замежнікаў і Рэкамендацыі па абыходжанні з зняволеннымі-замежнікамі.
Беларусь удзельнічае ў Канвенцыі аб перадачы асуджаных да пазбаўлення волі для далейшага адбыцця пакарання (Масква, 1998 г.) і склала адпаведныя двухбаковыя дагаворы з Літвой, Польшчай і Туркменістанам.
Працэдура
Працэдура перадачы асуджаных рэгулюецца арт. 470, 473, 481, 483, 491-497, 501 КПК Рэспублікі Беларусь.
Пры перадачы асуджанага дзяржава "дэлегуе" іншай суверэнныя права выконваць судовае рашэнне. Зыходзячы з прынцыпу павагі суверэнітэту дзяржаў, падобная перадача не можа з'яўляцца абавязковай. Перадача асуджаных можа быць ажыццяўлена пры паступленні хадайніцтва асуджанага, законнага прадстаўніка, блізкіх сваякоў або абаронцы асуджанага. Дзяржава звяртаецца з просьбай аб перадачы асуджанага праз свой кампетэнтны орган. Абавязковымі ўмовамі ажыццяўлення перадачы з'яўляецца ўступленне прыгавору ў дачыненні да яго ў законную сілу і наяўнасць згоды асуджанага на адбыванне пакарання ў краіне яго грамадзянства. Перадача асуджанага можа быць ажыццяўлена да адбыцця асуджаным пакарання.
Пытанні аб перадачы асуджанага ў Беларусі вырашае Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь. У адпаведнасці з рашэннямі Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь акты амністыі, прынятыя ў Рэспубліцы Беларусь павінны прымяняцца да перададзенага асуджанага.
Карл фон Фрыш
Карл Рытэр фон Фрыш (Karl Ritter von Frisch,, Вена — , Мюнхен) — аўстрыйскі этолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1973 годзе (сумесна з Конрадам Лорэнцам і Нікалаасам Тынбергенам) «за адкрыцці, звязаныя са стварэннем і ўсталяваннем мадэляў індывідуальных і групавых паводзінаў жывёл».
Вучыўся ў граматычнай школе, затым паступіў у Венскі ўніверсітэт на факультэт медыцыны, але пасля першага семестра перайшоў на філасофскі факультэт і пачаў вывучаць заалогію. У 1910 годзе Фрыш атрымаў доктарскую ступень і ў тым жа годзе атрымаў месца асістэнта ў Рыхарда фон Хертвіга ў Інстытуце заалогіі пры Мюнхенскім універсітэце. У 1921 годзе Фрыш становіцца дэканам факультэта заолагаў Ростацкага ўніверсітэта. У 1923 годзе ён пераязджае ў Брэслаў, а ў 1925 вяртаецца ў Мюнхен. У 1946 годзе пасля разбурэння Заалагічнага інстытута Фрыш пераязджае ў Грац, але праз чатыры гады зноў вяртаецца ў Мюнхен пасля аднаўлення працы Інстытута заалогіі.
Алег Эдуардавіч Краўцоў
Алег Эдуардавіч Краўцоў (нар. 7 мая 1961, Кызыл) — беларускі, Старшыня Рэспубліканскага працоўнага арбітражу Рэспублікі Беларусь (з 2012).
Дэльта-кадзіраванне
Дэльта-кадзіраванне (Delta encoding) — спосаб адлюстроўвання даных у выглядзе розніцы(дэльты) паміж паслядоўнымі данымі замест саміх даных.
Алег Эдуардавіч Краўцоў
Пасля заканчэння ў 1990 годзе юрыдычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта працаваў следчым пракуратуры, суддзёй суда Маскоўскага раёна горада Брэст, з чэрвеня 1995 года па сакавік 2003 года — першым намеснікам, начальнікам упраўлення юстыцыі Брэсцкага аблвыканкама. З сакавіка 2003 года працаваў намеснікам міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь. З 29 жніўня 2006 года — дырэктар Нацыянальнага цэнтра прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь.
Дэльта-кадзіраванне
Найбольш просты прыклад палягае ў захоўванні значэнняў байтаў як розніцы (дэльта) паміж паслядоўнымі значэннямі, у адрозненні ад саміх значэнняў. Таму замест 2, 4, 6, 9, 7, мы будзем захоўваць 2, 2, 2, 3, −2. Гэта не вельмі карысна ў выпадку, калі выкарыстоўваецца само па сабе, але можа дапамагчы ў выпадку наступнай кампрэсіі гэтых даных, у якіх часта сустракаюцца паўторныя значэнні. Напрыклад, гукавы фармат IFF 8SVX ужывае гэта кадзіраванне да чыстых гукавых даных перад тым, як ужыць да іх кампрэсію. Толькі 8-бітныя гукавыя сэмплы добра сціскаюцца ў выпадку дэльта-кадзіравання, а ў выпадку 16-бітных і болей сэмплаў гэты метад працуе горш. Таму, алгарытмы кампрэсіі часта абіраюць дэльта-кадзіраванне толькі тады, калі сцісканне з ім лепш, чым без яго. Аднак, у сцісканні відэа дэльта-кадры могуць значна памяншаць памер кадра, і ўжываюцца практычна ў кожным відэакодэку.
Алег Эдуардавіч Краўцоў
10 красавіка 2012 года ў адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 162 прызначаны старшынёй Рэспубліканскага працоўнага арбітражу.
Дэльта-кадзіраванне
Варыяцыя дэльта-кадзіравання, якая кадуе розніцу паміж прэфіксамі ці суфіксамі радкоў, завецца інкрэментным кадзіраваннем. Яно ў прыватнасці эфектыўна для адсартаваных спісаў з малымі адрозненнямі паміж радкамі, такімі, напрыклад, як спіс слоў са слоўніка.
Алег Эдуардавіч Краўцоў
28 чэрвеня 2013 года Алег Краўцоў вызвалены з пасады старшыні Рэспубліканскага працоўнага арбітражу ў сувязі з ліквідацыяй названага дзяржаўнага органа.
Дэльта-кадзіраванне
У дэльта-кадаванай перадачы па сетцы, дзе толькі адзінкавая копія файла даступна на кожным канцы камутацыйнага канала, выкарыстоўваюцца спецыяльныя коды карэкцыі памылак для выяўлення таго, якія часткі файла змяніліся з часу апошняй версіі.
Дэльта-кадзіраванне ўжываецца як папярэдні этап для шматлікіх алгарытмаў сціскання, напрыклад RLE, і ў інвертаваных індэксах праграм пошуку. Асаблівасці даных, якія будуць закадаваны, значна ўплываюць на эфектыўнасць сціскання. Дэльта-кадзіраванне павялічвае каэфіцыент сціскання ў тым выпадку, калі даныя маюць маленькую ці пастаянную варыяцыю (як градыент на выяве); для даных, якія маюць выпадковы характар з раўнамерным размеркаваннем, каэфіцыент сціскання зменіцца не моцна.
Дэльта-кадзіраванне робіць немагчымым адвольны доступ да даных, таму што для звароту да элемента масіву патрэбна прасумаваць усе папярэднія значэнні. Калі гэта ўсё ж неабходна, ужываецца блочны варыянт дэльта-кадзіравання, у якім кадуюцца блокі некаторай пэўнай даўжыні. Тады неабходна толькі прасумаваць значэнні з пачатку блока, якому належыць шукаемы элемент, а не ўсяго файла. Памер блока абіраецца ў залежнасці ад праграмы, звычайна па выніках хронаметражу.
Diff-кадзіраванне
Не варта блытаць дэльта-кадзіраванне з diff-кадзіраваннем. Калі дэльта-кадзіраванне знаходзіць розніцу паміж элементамі адной паслядоўнасці, то diff-кадзіраванне параўноўвае дзве розныя крыніцы даных, указваючы розніцу паміж імі. Diff-кадзіраванне рэалізавана ў стандартнай Unix-утыліце diff, а таксама для скарачэння аб'ёму інтэрнэт-трафіку ў пратаколе HTTP згодна RFC 3229.
SIGABRT
У POSIX-сістэмах, SIGABRT — сігнал, які дасылаецца працэсам самому сабе пры выконванні функцыі, для аварыйнага супыну, у выпадку немагчымасці далейшага працягу праграмы.
Дэльта-кадзіраванне
Узоры рэалізацыі
Наступны код на Сі ажыццяўляе простую форму in-place дэльта-кадзіравання і дэкадзіравання:
SIGABRT
SIGABRT — цэлалікавая канстанта, вызначаная ў загалоўкавым файле. Сімвальныя імёны сігналаў ужываюцца замест нумароў, бо ў розных рэалізацыях нумары сігналаў могуць адрознівацца.
У GNU/Linux, таксама ёсць сігнал SIGIOT які з'яўляецца сінонімам SIGABRT.
Этымалогія
SIG — агульны прэфікс сігналаў, АBRT — скарочанае напісанне abort — заўчаснае спыненне, перапыненне (англійскі камп'ютарны жаргон). IOT абрэвіятура I/O transfer Trap — пастка увода-вывада (таксама IOT з'яўляецца мнемонікай інструкцыі PDP-8 абрэвіятура I/O Transfer)
Ужыванне
Сігнал SIGABRT працэс дасылае сам сабе, калі вызывае функцыю  (функцыя libc, з прататыпам у stdlib.h). Сігнал SIGABRT можа быць перахоплены ці праігнараваны, але  прымусова завершыць праграму (папярэдне скінуўшы і зачыніўшы стандартныя струмені і зрабіўшы дамп памяці праграмы) нават калі гэта не зробіць апрацоўшчык сігналу. Такім чынам функцыя  гарантуе завяршэнне праграмы, чаму яна часта ўжываецца бібліятэкамі ў аварыйных сітуацыях — калі выкананне не павінна быць працягнута, але асноўная праграма павінна мець магчымасць выканаць дзеянні, патрэбныя перад аварыйным завяршэннем.
Таксама SIGABRT выклікаецца сцвярджэннямі (assertions; сродак адладкі Сі — макравызначэнне  выклікае   калі сцвярджэнне перададзенае ў якасці аргумента ілжыва).
Торберн Улаф Бергман
Торберн Улаф Бергман (Torbern Olof Bergman;, Катарынберг — , Мэдэві) — шведскі хімік і мінералог.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і каралеўскага судовага прыстава Бартольда Бергмана і яго жонкі Сары Хаг. Вучыўся ва Упсальскім універсітэце, у якім ў 1758 годзе атрымаў доктарскую ступень. Затым ён выкладаў у гэтым універсітэце фізіку і матэматыку, а з 1767 года стаў прафесарам хіміі і мінералогіі, на пасадзе якога працаваў да канца жыцця. У 1764 годзе Бергман быў абраны членам Каралеўскай шведскай акадэміі навук.
У 1771 годзе ажаніўся з Маргарэт Катарынай Траст. У 1976 годзе ў гонар Торберна Бергмана названы кратар на Месяцы.
Заолішча
Заолішча (Заолище) — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Любавіцкага сельскага паселішча. Насельніцтва — 8 жыхароў (2007). Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 20 км на паўднёвы захад ад Рудні, за 11 км на поўнач ад аўтадарогі, на беразе ракі Альшанка. За 16 км на паўднёвы ўсход ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Красное на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў кастрычніку 1943 года.
Барыённая асіметрыя Сусвету
Барыённая асіметрыя Сусвету — перавага ў бачнай часткі Сусвету рэчыва над антырэчывам, што назіраецца. Гэты назіральны факт не можа быць растлумачаны ў здагадцы зыходнай барыённай сіметрыі падчас Вялікага выбуху ні ў рамках Стандартнай мадэлі, ні ў рамках агульнай тэорыі адноснасці — двух тэорый, якія з'яўляюцца асновай сучаснай касмалогіі. Нараўне з прасторавай плоскасныя назіранага Сусвету і праблемай гарызонту ён прадстаўляе сабой адзін з аспектаў праблемы пачатковых значэнняў у касмалогіі.
Існуе некалькі гіпотэз, якія спрабуюць растлумачыць з'яву барыённай асіметрыі, аднак ні адна з іх не прызнаная навуковай супольнасцю пэўна даказанай.
Найбольш распаўсюджаныя тэорыі, якія пашыраюць Стандартную мадэль такім чынам, што ў некаторых рэакцыях магчыма больш моцнае парушэнне CP-інварыянтнасці па параўнанні з яе парушэннем у Стандартнай мадэлі. У гэтых тэорыях мяркуецца, што першапачаткова колькасць барыённай і антыбарыённай матэрыі было аднолькава, аднак пасля ў сілу якіх-небудзь прычын з-за несіметрычнай рэакцый адносна таго, якія часціцы — рэчыва або антырэчыва — у іх удзельнічаюць, адбылося паступовае нарастанне колькасці барыённага рэчыва і памяншэнне колькасці антыбарыённага. Падобныя тэорыі ўзнікаюць натуральным чынам у мадэлях вялікага аб'яднання.
Іншыя магчымыя сцэнарыі ўзнікнення асіметрыі прыцягваюць альбо макраскапічнай падзел абласцей лакалізацыі рэчыва і антырэчыва (што прадстаўляецца малаімаверным), альбо паглынанне антырэчыва чорнымі дзіркамі, здольнымі аддзяліць яго ад рэчывы пры ўмове парушэнні CP-інварыянтнасці. Апошні сцэнарый патрабуе існавання гіпатэтычных цяжкіх часціц, якія распадаюцца з моцным парушэннем CP-інварыянтнасці.
Троіца (значэнні)
Троіца:
Барыённая асіметрыя Сусвету
У 2010 годзе была вылучана гіпотэза, што барыённая асіметрыя звязана з наяўнасцю цёмнай матэрыі. Згодна з здагадкай носьбітам адмоўнага барыённага зарада з'яўляюцца часціцы цёмнай матэрыі, не даступныя для непасрэднага назірання ў зямных эксперыментах, але якія праяўляюцца праз гравітацыйнае ўзаемадзеянне на маштабах галактык.
NGC 2962
NGC 2962 (іншыя абазначэнні — UGC 5167, MCG 1-25-11, ZWG 35.28, PGC 27635) — лінзападобная галактыка (SB0) ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сцвярджэнне (праграмаванне)
Сцвярджэнне (Assertion) у праграмаванні — прэдыкат, змешчаны ў праграме і ўказваючы на тое, што распрацоўшчык мае на ўвазе гэты прэдыкат у гэтым месцы праграмы заўсёды праўдзівым.
Напрыклад, наступны псеўдакод утрымлівае два сцверджання:
и, і яны безумоўна праўдзівыя ў паказаных пунктах у момант выконвання.
Вазапісец Стататус
Вазапісец Стататус — вазапісец геаметрычнага стылю, чые працы створаны ў апошняй траціне XVIII стагоддзя да н. э.
Енісей
Енісе́й (эвенк. Иоанеси «вялікая рака») — рака ў Сібіры, у Краснаярскім краі (вярхоўі ў Рэспубліцы Тыва), Расія. Адна з самых вялікіх рэк на зямным шары (7-е месца). Утвараецца пры зліцці Вялікага Енісея (Бій-Хем) і Малога Енісея (Ка-Хем) каля горада Кызыл.
Вазапісец Стататус
Вазапісец Стататус ставіцца да асяроддзя.
Енісей
Даўжыня 3487 км (ад вытокаў Малога Енісея 4102 км). Вадазбор 2580 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 19,8 тыс. м³/сек. Упадае ў Енісейскі заліў Карскага мора.
Цячэнне Енісея падзяляецца на 3 часткі: верхняе (ад зліцця Бій-Хема і Ка-Хема да ўпадзення ракі Абакан), сярэдняе (паміж рэкамі Абакан і Ангара), ніжняе (ад ракі Ангара да вусця). У вярхоўі Енісей цячэ па ўзгорыстым стэпе Тувінскай катлавіны пад назвай Верхні Енісей (Улуг-Хем). Рэчышча падзелена на асобныя рукавы і пратокі, спакойныя плёсы чаргуюцца з перакатамі. Ад упадзення ракі Хемчык на працягу 280 км Енісей праразае хрыбты Заходняга Саяна. Даліна тут вузкая, каньёнападобная, шырынёй да 100 метраў. У рэчышчы шмат камяністых перакатаў і парогаў. Пры выхадзе Енісея ў Мінусінскую катлавіну даліна пашыраецца, шмат астравоў. Паміж гарадамі Мінусінск і Краснаярск у адгор’ях Усходняга Саяна даліна звужаецца, ніжэй Краснаярска даліна пашыраецца пасля ўпадзення ракі Ангара, левы бераг нізінны, правы ўзвышаны. Пры перасячэнні адгор’яў Енісейскага кража Енісей утварае Казачынскі і Асінаўскі парогі. Ніжэй горада Дудзінка цячэ па Паўночна-Сібірскай нізіне. У нізоўях разбіваецца на рукавы: шырыня рэчышча да 15—20 км, глыбіня больш 15 м.
Жыўленне снегавое, дажджавое і грунтавое. Для большай часткі Енісея характэрна веснавое разводдзе і ўстойлівая асенне-зімовая межань, частыя летнія дажджавыя паводкі, у вярхоўях — вяснова-летняе разводдзе. Ледастаў у ніжнім цячэнні з канца кастрычніка да канца мая-пачатку чэрвеня; у сярэднім цячэнні — з пачатку лістапада да канца красавіка; у горнай частцы з канца лістапада-снежня да канца красавіка. Енісей — самая мнагаводная рака Расіі. Сярэднегадавы расход вады каля горада Ігарка 18 100 м³/с, у вусці — 19 800 м³/с.
Асноўныя прытокі: Оя, Туба, Мана, Кан, Ангара, Падкаменная Тунгуска, Ніжняя Тунгуска, Курэйка (справа), Абакан, Сым, Турухан (злева). Сярод прытокаў: Вялікі Піт, Бахта.
На Енісеі знаходзяцца Саяна-Шушанская ГЭС, Майнская ГЭС і Краснаярская ГЭС з вадасховішчамі. Суднаходства на вадасховішчах і ад горада Краснаярск да вусця. Для праводкі суднаў з ніжняга б’ефа ў Краснаярскае вадасховішча і назад пабудаваны суднапад’ёмнік. Да горада Ігарка (973 км ад вусця) паднімаюцца марскія судны. Рыбныя промыслы (асетр, сцерлядзь, омуль, селядзец, нельма, бялуга). У басейне Енісея размешчаны Саяна-Шушанскі запаведнік і Слупы. Галоўныя гарады і парты: Кызыл, Саянагорск, Мінусінск, Абакан, Дзіўнагорск, Краснаярск, Енісейск, Ігарка, Дудзінка.
Гомельскі замак
Гомельскі замак — драўляна-земляное абарончае і адміністрацыйнае збудаванне ў горадзе Гомель у Вялікім Княстве Літоўскім. Існаваў у XIV—XVIII ст. Размяшчаўся на высокім правым беразе р. Сож пры ўпадзенні ў яе ручая Гомій (Гамяюк).
Па форме замак нагадваў выцягнуты авал даўжынёю прыкладна 200 м і шырынёю 90 м. Яго плошча складала каля 1,3 га. Ад гарадской забудовы Гомеля, што абкружала яго з захаду і поўдня, замак быў аддзелены абарончым ровам шырынёй 30—35 м. Пляцоўка мела сегментападобную форму з перыметрам умацаванняў каля 460 м. Стромкія і высокія схілы ў бок Сажа і Гомія ўдала спалучаліся са штучнымі ўмацаваннямі. Замак меў магутны абарончы вал, драўляныя шмат'ярусныя вежы, сцены-гародні з баявой галерэяй, уязную браму з перакінутым цераз роў пад'ёмным мостам — «узводам». Сцены ўмацаванняў на значную вышыню былі абмазаны глінай, якая засцерагала іх ад гніення і выконвала проціпажарную ролю. 3 замка патаемны падземны ход вёў да Сажа, адкуль у час аблогі бралі ваду.
3 канца 1-й трэці XIV ст. Гомель быў парубежным умацаваным горадам на паўднёва-ўсходняй ускраіне ВКЛ, уваходзіў у абарончы пояс замкаў Пасожжа. У чэрвені 1535 Гомель асадзіла моцнае войска вялікага князя ВКЛ Жыгімонта I Старога на чале з гетманам ВКЛ Юрыем Радзівілам, гетманам каронным Янам Тарноўскім і кіеўскім ваяводам Андрэем Нямірам. Акрамя артылерыі, у войску былі спецыялісты па падкопах. Кароль распарадзіўся «замок... моцный и обороною способенный Гомей взять... или хоть огнем его спалить», а таксама разаслаць лісты дзяржаўцам і намеснікам падняпроўскіх і пасожскіх гарадоў з патрабаваннем выдзеліць ад кожнай воласці пэўную колькасць людзей «добрых с топоры, которые бы мели тот замок Гомей зарубити». Гетман Ю. Радзівіл, пачаўшы асаду, галоўную стаўку зрабіў на артабстрэл замка: «А так в середу весь день... на замок стрелба била, а потом с середы на четверг всю ночь и в четверг мало не весь день с наших дел стрелбу чинили». Паводле Патрыяршага летапісу, намеснік рускі князь Дзмітрый Шчэпін-Абаленскі, які знаходзіўся ў Гомелі, аказаўся «не храбр и страшлив, видев люди многие и убоявся, из града побежал, и дети боярские с ним же и пищалники». У замку засталіся толькі «тутошние люди немногие Гомьяне», якія, убачыўшы «воеводское нехрабрство и страхование... здаша град».
У хуткім часе замак быў адрамантаваны і папоўнены боепрыпасамі. Велікакняжацкі падскарбій Іван Гарнастай накіраваў сюды «вси потребы — салетру и порох и кули и свинец». Рашэннем караля ў 1537 мяшчане Гомеля і ўся воласць былі вызвалены ад «робления замку Гомейского на 1 год... под тым абычаем иж они не мели до году одного замку рубити и ничого в нем оправовати, хиба естли бы которые кгонты в замку опали, або дошчка ся где оторвала, то мели за ся прибити и направити». Аднак мясцовы дзяржаўца князь В. Талачынскі адабраў каралеўскі прывілей у мяшчан і валашчан, пачаў «их примушати» выконваць розныя работы ў замку, а непаслухмяных саджаў у вежу, адбіраючы ў заклад жонак і дзяцей. Прысланага для разбору спецыяльнага каралеўскага двараніна і дзяржаўцу «зсоромотил и бити его хотел», што выклікала гнеў Жыгімонта I. Прычыну незадаволенасці і трывогі Жыгімонт I так сфармуляваў у сваёй грамаце, дасланай дзяржаўцу: «знать и помнить необходимо, ...иж тот замок за великим накладом к рукам нашим пришол, ...иж тот замок на украйне, а к людям украинным треба ся ласкаве захватити и не годиться им ни в чем обтяженья чинити».
Значэнне Гомельскага замка для абароны ВКЛ асабліва вырасла ў сувязі з бязлітаснай барацьбой супраць пастаянных разбуральных набегаў крымскіх татар. Зыходзячы з таго, што «...иж кождому оборона и осторожность есть потреба», сюды з бліжэйшых гарадоў накіроўваліся хлебныя запасы і спецыяльныя групы коннай «сторожи», а з Віленскага арсенала ў 1552, 1562 і 1563 дастаўляліся ўзбраенне і амуніцыя. Так, Чачэрская воласць абавязвалася мець на ўтрыманні ў Гомелі за свой кошт круглы год атрад «сторожи». 3 Рагачова перавезлі значную колькасць жыта і аўса «ку наспижованью замку». У 1557 гарнізон Гомельскага замка быў павялічаны да 200 чал. «драбов». На рамонт умацаванняў прыцягвалася насельніцтва Чачэрска, Прапойска, іншых гарадоў і валасцей Падняпроўя і Пасожжа. У час Лівонскай вайны (1558—83) Гомелем ненадоўга авалодалі войскі Івана IV Грознага, аднак у ліпені 1576 атрад на чале з Ю. Радзівілам зноў вярнуў яго. 5.5.1581 горад зведаў яшчэ адзін напад царскіх войск, якія «...до замку неведоме ночью пришедши, на место ударили и место огнем выпалили», але замак не ўзялі. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1614—15 у замку пастаянна знаходзіўся невялікі гарнізон у 40 казакоў і 40 салдат. Іх падтрымлівала гарадское апалчэнне.
У 1633 горад і замак вытрымалі штурмы казацкіх сотняў Багдана Булгакава і Івана Ярмоліна. У кастрычніку 1648 украінскія казакі на чале з палкоўнікам Главацкім і беларускія сяляне занялі Гомель, абрабавалі шляхту і заможных людзей. Аднак неўзабаве Б. Хмяльніцкі адклікаў атрад Главацкага на Украіну. Пасля Корсуньскай бітвы (1648) з дапамогай мяшчан Гомель у 1649 быў заняты казакамі палкоўніка М. Нябабы. Аднак Збораўскі мір (1649) даў магчымасць літоўскаму гетману Янушу Радзівілу сканцэнтраваць дастатковую колькасць войск для задушэння паўстання на Гомельшчыне і ўзяцця Гомеля, Чачэрска і іншых гарадоў. У 1651 Б. Хмяльніцкі пачаў новае наступленне на паўднёвыя гарады Беларусі, накіраваўшы да Гомеля войска палкоўнікаў П. Забелы і Окшы.
Агульны ўздым барацьбы насельніцтва Беларусі ў сярэдзіне XVII ст., а таксама пагроза з боку войска Рускай дзяржавы прымусілі каралеўскую ўладу ў 1653 размясціць у парубежных замках Пасожжа дадатковыя гарнізоны. У сакавіку 1654 у Гомельскім замку было 700 чал. пяхоты, прысланай гетманам Радзівілам. Паводле некаторых звестак, да лета 1654 гомельскі гарнізон налічваў 2 тыс. чал., у асноўным нямецкай і венгерскай пяхоты, была і рота татараў.
У чэрвені 1654, у самым пачатку вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67, на Гомель з Ноўгарад-Северскага рушыла 20-тысячнае войска наказнога гетмана І. Залатарэнкі. Паводле Летапісу Самавідца, гетман «... армат узял из собою немало, так же запас пушечный», што дазваляла яму пачаць аблогу гэтага найбуйнейшага на Ніжнім Пасожжы замка. Залатарэнка паведамляў цару Аляксею Міхайлавічу, што «Гомель... есть всем местам граничным литовским головою. Место велми оборонное, людей служилых немало, снарядов и пороху много...». Войска Залатарэнкі без асаблівых цяжкасцей пераадолела гарадскія ўмацаванні і падышло да замка. Вакол яго і на суседніх узгорках былі расстаўлены гарматы, і казакі пачалі асаду, «промышляя всеми промыслы ратными». Да 11 ліпеня праведзены 4 штурмы, якія былі адбіты. Абаронцы Гомельскага замка адказвалі дзёрзкімі вылазкамі. Аблога зацягвалася, і Залатарэнка вырашыў прымусіць замак здацца «голодом и безводьем». За ходам асады сачыла ўся ўсходняя Беларусь, абодва ваюючыя бакі. Атаман разумеў, што абаронцы сваёй упартасцю «всей Литве и войскам ее сердца и смелости додают», і таму звярнуўся да асаджаных ад імя цара і Б. Хмяльніцкага з прапановай здацца, але тыя «гордо и сурово» адмовіліся. Тады казакі ўсцягнулі некалькі невялікіх гармат на Спаскую царкву, якая стаяла за Гамеюком недалёка ад замка. Стральба распаленымі ядрамі выклікала пажар. Вылазка абаронцаў, каб знішчыць гэту агнявую пазіцыю, была няўдалай. Неўзабаве казакі знайшлі і ўзарвалі патаемны ход да вады, што і вырашыла лёс замка. Як паведамлялася цару 13.8 1654, пасля больш чым 1,5-месячнай аблогі «гомляне, полковники, ротмистры и со всеми своими людьми покорилися».
Вайна прынесла вялікія спусташэнні Гомелю. Але замак, паводле звестак за 1666, усё яшчэ захоўваў сваю магутнасць. У 1737 уладальнік Гомельскага староства князь Міхал Чартарыйскі пабудаваў тут новы моцны дубовы замак з вежамі і сценамі, у якіх былі шматлікія байніцы, паглыбіў равы і адрамантаваў пад'ёмны мост.
У выніку далучэння ўсходняй Беларусі да Расійскай імперыі ў 1772 Гомель быў падараваны «для увеселенья» графу П. Румянцаву. Ён застаў даволі моцны замак, абнесены палісадам, які існаваў яшчэ ў 1780. Потым вежы і сцены драўлянага замка былі разабраны, валы скапаны. У 1785 паводле Б. Растрэлі тут пачалося будаўніцтва каменнага палаца.
Палац Румянцавых — Паскевічаў існуе і цяпер.
Візуальныя рэканструкцыі гомельскага замка на аснове даследаванняў А. А. Макушнікава прапанавалі Юрый Лупіненка (графіка) і Антон Базыленка (макет).
Леў IX
Леў IX (Leo PP. IX; свецкае імя граф Бруна фон Эгісхайм-Дагсбург Bruno von Egisheim-Dagsburg;, Эгісхайм, Эльзас  — , ) — Папа Рымскі з 12 лютага 1049 па 19 красавіка 1054. Прылічаны Рымска-каталіцкай царквой да ліку святых. Дзень памяці — 19 красавіка.
Стрыечны брат імператара Конрада II і далёкі сваяк Генрыха III (1039-1056), а таксама адзін з апошніх прадстаўнікоў дынастыі Этыханідаў.
Леў IX быў біскупам у Тулі (з 1026), дзякуючы ўплыву імператара Генрыха III абраны ў Вормсе, паклаў пачатак спрэчкам наконтінвестытуры і бясшлюбнасці духавенства, 1053 узяты ў палон нарманамі.
Леў IX быў зацятым прыхільнікам рэформы царквы. Не выступаючы супраць прызначэння каралём біскупаў і абатаў, асноўныя высілкі сканцэнтраваў на ўздыме маральнага ўзроўню духавенства. Праявіў сябе рашучым барцом з сіманіяй, абумоўленай на той момант практыкай свецкай інвестытуры. Ужо ў красавіку 1049 г. склікаў сабор у Рыме, які пазбавіў шэраг біскупаў сану. У кастрычніку 1049 г. склікаў сабор у Рэймсе. У Рэймскім саборы ён загадаў выставіць на алтары труну з мошчамі Св. Рэмігія, які ахрысціў Хлодвіга. Кожны з прысутных на саборы біскупаў і абатаў павінен быў паклясціся перад гэтымі мошчамі, што ён невінаваты ў граху сіманіі.
Леў IX упершыню ўвёў у калегію кардыналаў неітальянцаў, якія з'яўляліся прыхільнікамі царкоўнай рэформы. Леў IX быў першым з Пап, хто пасля 250-гадовага перапынку адважыўся здзейсніць паездкі на поўнач ад Альпаў. Імкненне Льва IX падпарадкаваць сабе поўдзень Італіі, які знаходзіўся пад царкоўнай юрысдыкцыяй канстанцінопальскага патрыярха, паслужыла штуршком да вострага канфлікту з візантыйскай царквой, што выліўся ў Вялікі раскол.
У 1054 Рымскі Папа Леў IX паслаў у Канстанцінопаль легатаў на чале з кардыналом Гумбертам для дазволу канфлікту, пачатак якому было пакладзена зачыненнем у 1053 лацінскіх цэркваў у Канстанцінопалі па распараджэнні патрыярха Міхаіла Кіруларыя, пры якім яго «канцлер» Нікіфар выкідваў з даразахавальніц Святыя Дарункі, прыгатаваныя па заходнім звычаі з прэснага хлеба, і таптаў іх нагамі.
Аднак знайсці шлях да прымірэння не ўдалося, і праз тры месяцы пасля смерці Льва IX 16 ліпеня 1054 у саборы Святой Сафіі папскія легаты абвясцілі пра звяржэнне Кіруларыя і яго адлучэнне ад Царквы. У адказ на гэта 20 ліпеня патрыярх аддаў анафеме легатаў. Адбыўся падзел цэркваў на Каталіцкую і Праваслаўную.
Вяснянка
Вяснянка — шматзначны тэрмін
Эдуар Анры Аўрыль
Эдуар Анры Аўрыль (Édouard-Henri Avril, падпісваўся звычайна Поль Аўрыль, Paul Avril;, Алжыр - , Ле-Рэнсі) — французскі мастак, вядомы сваімі ілюстрацыямі эратычнай літаратуры.
У 1874-1878 гг. вучыўся ў парыжскай Школе прыгожых мастацтваў. Першай працай Аўрыля ў галіне эратычнай ілюстрацыі быў раман Тэафіля Гацье «Фартуна». Далей рушылі ўслед ілюстрацыі да «Саламба» Флабера, «Фані Хіл. Мемуары жанчыны для уцех» Джона Клеланда, вершаў П’етра Арэціна (Позы Арэціна) і многіх іншых кніг, у тым ліку ананімных, якія распаўсюджваліся па падпісцы. Найбольшую вядомасць атрымалі ілюстрацыі Аўрыля да кнігі «De Figuris Veneris: даведнік па класічнай эротыцы» нямецкага вучонага Фрыдрыха Карла Форберга.
Егіпет
Егі́пет (مصر), Ара́бская Рэспу́бліка Егі́пет (جمهورية مصر العربية) — краіна на паўночным усходзе Афрыкі і паўднёвым захадзе Азіі. Мяжуе з Ізраілем, тэрыторыяй Палесціны (сектарам Газы), Суданам і Лівіяй. На поўначы абмываецца водамі Міжземнага мора, на ўсходзе — Чырвонага мора. Па тэрыторыі Егіпта праходзіць Суэцкі канал — найкарацейшы марскі шлях з Міжземнага мора ў Індыйскі акіян.
Гісторыя Егіпта — адной з найстаражытнейшых цывілізацый свету, без перабольшання, калыскі чалавецтва — прасочваецца да 6-4 тыс. да н.э. У Старажытным Егіпце былі пабудаваны такія архітэктурныя славутасці як піраміды Гізы і Вялікі Сфінкс. Старажытныя руіны, як, напрыклад, Мемфіс, Фівы, Карнак і луксорская Даліна цароў з'яўляюцца важнымі цэнтрамі археалагічных даследаванняў. Егіпет стаў адным з цэнтрам зараджэння пісьменства, арашальнага земляробства, будаўніцтва гарадоў, арганізаванай рэлігіі. Сучасны Егіпет — спадкаемца той высокай цывілізацыі, што затым перажыла і ўвабрала не адну хвалю гісторыі (грэцкую, рымскую, арабскую і інш). З ХVI ст. Егіпет знаходзіўся пад уладай Асманскай імперыі. У канцы XIX ст. трапіў у сферу брытанскага ўплыву. У 1922 атрымаў фармальную незалежнасць як манархія. У 1952 адбылася рэвалюцыя, у выніку якой кароль Фарук і брытанскія салдаты ўцяклі, а Егіпет стаў рэспублікай.
Егіпет з'яўляецца трэцяй па колькасці насельніцтва краінай Афрыкі і першай у арабскім свеце і на Блізкім Усходзе. У пераважнай большасці сваёй каля 100 мільёнаў жыхароў краіны жывуць каля берагоў ракі Ніл, у суцэльна асвоенай вобласці плошчай каля 40 тысяч км², адзінай, дзе маюцца ворныя землі. Вялікія плошчы пустыні Сахары з'яўляюцца маланаселенымі. Меней за палову егіпцян жывуць у гарадах, найбольш густанаселенымі цэнтрамі з'яўляюцца гарады Каір і Александрыя, а таксама іншыя гарады ў даліне і дэльце Ніла. У пачатку нашай эры Егіпет стаў адным з важнейшых цэнтраў хрысціянства, аднак сёння гэта пераважна мусульманская краіна.
У пачатку 2011 года падчас Арабскае вясны ў Егіпце адбылася рэвалюцыя, якая прывяла да звяржэння прэзідэнта Хосні Мубарака са сваёй пасады, якую ён займаў амаль 30 гадоў. Сённяшні Егіпет — дэмакратычная прэзідэнцкая ўнітарная рэспубліка. Зрэшты, многія назіральнікі характарызуюць палітычны рэжым прэзідэнта Абдула ас-Сісі як аўтарытарны.
Егіпет — другая па аб'ёме эканомікі краіна Афрыкі — мае значны патэнцыял для таго каб у ХХІ стагоддзі стаць адной з вядучых эканомік свету. Эканоміка Егіпта, дзе такія сектары, як турызм, сельская гаспадарка, прамысловасць і сфера паслуг, знаходзяцца на амаль адным узроўні, з'яўляецца адной з найбольш разнастайных на Блізкім Усходзе. У індустрыі турызму занята каля 12 % працоўнай сілы Егіпта. Значную долю валютных паступленняў у краіну дае збор за праход караблёў па Суэцкім канале.
Егіпет — член Лігі арабскіх дзяржаў (штаб-кватэра якой знаходзіцца ў Каіры), Афрыканскага Саюза, Арганізацыі Ісламская канферэнцыя (АІК) і Руху недалучэння.
Этымалогія
Слова "Егіпет" утворана ад старажытнагрэцкай назвы краіны Айгіптас ("Αἴγυπτος"), вытворнай ад тапоніма "Хікупта" — егіпецкай назвы горада Мемфіса. Хікупта азначае "дом ка (душы) Пта (бога апякуна Мемфіса)". Афіцыйная арабская назва Егіпта гучыць як "Міср", хоць самі егіпцяне вымаўляюць яе як "Маср".
Геаграфічнае становішча
Егіпет размяшчаецца на 1 млн км² і такім чынам з'яўляецца 30-й паводле плошчы краінай свету. Тэрыторыя краіны прыкладна адпавядае памеру ўсёй Цэнтральнай Амерыкі, у два разы большая за тэрыторыю Іспаніі , і ў чатыры разы большая за тэрыторыю Вялікабрытаніі , а таксама роўная складзеным разам амерыканскім штатам Тэхас і Каліфорнія. Егіпет размешчаны паміж 22 ° і 32 ° з.ш. і 24 ° і 36 ° у.д.
Егіпет мяжуе з Лівіяй на захадзе, Суданам на поўдні і мае мяжу з сектарам Газа і Ізраілем на ўсходзе. Абмываецца Міжземным морам на поўначы і Чырвоным морам на ўсходзе.
Егіпет — адна з нямногіх краін, размешчаных адразу ў двух частках свету і адзіная, што разлеглася на двух кантынентах: Сінайскі паўвостраў плошчай 130 тыс. км² геаграфічна належыць да Азіі (Еўразіі). З гэтай стратэгічна ўнікальнай транскантынентальнасці вынікае важная роля Егіпта ў геапалітыцы: дзяржава валодае суднаходным водным шляхам Суэцкага канала, які злучае Міжземнае мора з Індыйскім акіянам праз Чырвонае мора.
Прырода
Афрыканская частка Егіпта пераважна раўнінная, платападобная. Вышыні змяншаюцца з поўдня на поўнач, дзе-нідзе апускаючыся ніжэй за ўзровень мора, ажно да -133 м. ва ўпадзіне Катара. Паралельна узбярэжжу Чырвонага мора цягнуцца невысокія (да 1900 м) аднак скалістыя, бляклыя Нубійскія горы. Найвышэйшыя ж пункты краіны знаходзяцца ў азіяцкай частцы: у паўднёвым куце Сінайскага паўвострава ўздымаюцца горы вышынёй да 2 650 м (гара Кацярыны). У Егіпце маюцца значныя па рэгіянальных мерках паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды.
Клімат на большай частцы Егіпта трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27 °C да 32 °C летам і да 43 °C на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 13 °C да 21 °C. На поўдзень ад Каіра, колькасць ападкаў мізэрная — у сярэднім ад 2 да 5 мм у год, прычым дажджы выпадаюць з інтэрвалам у некалькі гадоў (і толькі ў зімовыя месяцы). У вясновыя месяцы і на пачатку лета з паўднёвых пустынь дзьме сухі гарачы вецер хамсін. На вельмі тонкай паласе паўночнага ўзбярэжжа колькасць ападкаў можа дасягаць 410 мм, прычым уся гэта сума прыпадае на перыяд паміж кастрычнікам і сакавіком. Гэта вобласць субтрапічнага міжземнаморскага клімату. Устойлівы вецер з паўночнага захаду дапамагае знізіць тэмпературу ля ўзбярэжжа Міжземнага мора. У гарах Сіная і некаторых паўночных прыбярэжных гарадах зрэдку выпадае снег.
Адзіная водная артэрыя, што не перасыхае — гэта Ніл, найдаўжэйшая рака Афрыкі. Ніл перасякае Егіпет з поўдня на поўнач і пры ўпадзенні ў Міжземнае мора стварае вялізную дэльту плошчай 24 тыс.кв.км. На ўсім сваім егіпецкім працягу Ніл не прымае ніводнага прытока і выключна губляе ваду на ўсе магчымыя гаспадарчыя патрэбы. Вышэй горада Асуан у пачатку 1960-х была пабудавана плаціна, якая стала падпорам вадасховішча Насер.
Паколькі большая частка жыхароў стомільённага Егіпта канцэнтруецца ў дэльце і ніжнім цячэнні Ніла, эксперты адносяць краіну да ліку найбольш уразлівых да глабальнага пацяплення. Нават нязначнае падняцце узроўню Сусветнага акіяна можа спарадзіць процьму экалагічных бежанцаў з Егіпта.
Старажытны Егіпет
Тэрыторыя Егіпта заселеная з глыбокай старажытнасці. Тут узнікла рачная цывілізацыя ў даліне ракі Ніл, і менавіта тут археолагамі зафіксаваны першыя ў гісторыі чалавецтва дзяржавы (каля 4 тысячагоддзя да н.э.). У дадынастычны перыяд існавала каля 40 дзяржаў-номаў і вялася барацьба за яднанне Верхняга і Ніжняга Егіпта. У 3000 годзе фараон Верхняга Егіпта Нармен, стаў узначаліў аб'яднаны Егіпет са сталіцай у Мемфісе. У эпоху Старажытнага царства — гэта гісторыя класічнага Егіпта — будаваліся знакамітыя піраміды (Хеопса, Хефрэна, Мікерына). У эпоху Сярэдняга царства Егіпет быў заваяваны гіксосамі. Новае царства (1600—1100 г. да н.э.) са сталіцай у Фівах  — гэта першая імперыя. У той час Егіпет аказваў вялікі культурны ўплыў на краіны Міжземнамор'я, у прыватнасці на старажытных грэкаў, праз якіх у еўрапейскую культуру трапілі многія егіпецкія навуковыя здабыткі. Пасля надыходу жалезнага веку Егіпет хутка губляе свой уплыў і трапляе ў залежнасць ад Асірыі VII ст. да н.э., затым (525 г. да н.э.) — ад Персіі. У 332 г. да н.э. Егіпет быў захоплены Аляксандрам Македонскім, краіна ўступае ў эліністычны перыяд (дынастыя Пталамеяў). У канцы І ст.да н.э. Егіпет становіцца правінцыяй Рымскай імперыі. У рымскі перыяд адбыўся заняпад старажытнаегіпецкай культуры; на змену познеегіпецкай мове прыйшла копцкая. На пачатку новай эры ў Егіпце актыўна распаўсюджваецца хрысціянства.
Сярэднявечны Егіпет
Пасля распаду Рымскай імперыі (395) Егіпет стаў правінцыяй яе ўсходняй часткі — Візантыі. У 639 г. у Егіпет увайшло арабскае войска Амра ібн аль-Аса. У 642 г. была захоплена сталіца Егіпта — Александрыя, краіна стала правінцыяй Арабскага халіфата. У чкладзе халіфата насельніцтва паступова перайшло на арабскую мову, копцкую рэлігію выцесніў іслам. У 969 г. Егіпет быў заваяваны войскамі Фатымідаў, якія пабудавалі тут горад «Аль-Кахіра» (перамаганосны) — Каір, які з 973 г. стаў іх сталіцай. З сярэдзіны ХІ ст. пачаўся распад халіфата Фатымідаў, што выкарысталі еўрапейскія крыжаносцы. У 1168 г. яны ўварваліся ў Егіпет і аблажылі Каір. У барацьбе з крыжаносцамі вызначыўся палкаводзец Салах-ад-дзін (Саладзін). Праўленне заснаванай ім дынастыі Айюбідаў адзначана адраджэннем Егіпта, уздымам сельскай гаспадаркі і культуры. Пры іх усталявалася ваенна-ленная сістэма, створана гвардыя мамлюкаў, якая ў 1250 г. захапіла вярхоўную ўладу. Мамлюцкія правіцелі стварылі магутную дзяржаву, якая акрамя Егіпта ўключала Сірыю, Кілікію, Чырванаморскае узбярэжжа Судана і інш.
Новы час
У 1517 г. мамлюкаў перамаглі туркі-асманы і Егіпет стаў правінцыяй Асманскай імперыі. Гэта абярнулася заняпадам культуры і гаспадарчага жыцця Егіпта. У 18 ст. ўплыў мамлюкаў зноў павялічыўся. Яны стварылі напаўнезалежны эмірат (бейлікат). Турэцкі султан перастаў быць рэальным кіраўніком Егіпта, хоць і заставаўся яго рэлігійна-палітычным сюзерэнам. У 1798 г. французскія войскі на чале з генералам Напалеонам Банапартам высадзіліся ў Александрыі. У бітве каля пірамід яны разбілі мамлюцкую армію і занялі Каір. У 1801 г. французы капітулявалі перад англа-турэцкімі войскамі. У 1805 г. намеснікам султана ў Егіпце з тытулам пашы стаў Мухамед Алі. Ён умацаваў сваю ўладу, расправіўся з непакорнымі мамлюкамі і шляхам рэформ пачаў мадэрнізацыю краіны. Узмацненне Егіпта не задаволіла ані Турцыю, ані еўрапейскія дзяржавы. Супольнымі намаганнямі ў 1841 яны змусілі Махамеда Алі капітуляваць, і з таго часу Егіпет трапляе ў залежнасць ад Англіі і Францыі. У 1869 г. адкрыты Суэцкі канал, але яго выгоды выкарыстоўвалі найперш еўрапейцы, якія валодалі кантрольным пакетам акцый. У 1882 Вялікабрытанія фактычна ўсталявала над Егіптам пратэктарат, хаця фармальна край заставаўся у складзе Асманскай імперыі. Канец ХІХ - пач. ХХ ст.стаў часам фарміравання нацыянальнай буржуазіі і інтэлігенцыі, узнікнення і развіцця нацыянальна-вызвольнага руху.
Найноўшы час
Антыкаланіяльныя егіпецкія паўстанні 1919, 1921 гадоў прымусілі Вялікабрытанію пайсці на пэўныя ўступкі. Дэкларацыяй 28 лютага 1922 г. былі абвешчаны адмена пратэктарату і незалежнасць Егіпта; яго султан атрымаў тытул караля. Аднак брытанскія войскі заставаліся ў краіне, захавалася і эканамічнае панаванне англічан. У 2-ю сусветную вайну тэрыторыя Егіпта стала арэнай ваенных дзеянняў. У кастрычніку 1942 г. брытанскія войскі спынілі нямецкую армію генерал-фельдмаршала Э.Ромеля на шляху да Суэцкага канала і ў бітве пад Эль-Аламейнам нанеслі ёй паражэнне. У 1948 г. Егіпет і іншыя арабскія краіны ўступілі ў вайну з Ізраілем і пацярпелі паражэнне.
23 ліпеня 1952 г. тайная патрыятычная арганізацыя «Свабодныя афіцэры» на чале з Г. А. Насэрам ажыццявіла дзяржаўны пераварот. У выніку кароль Фарук адрокся ад прастола і быў высланы з краіны; усе палітычныя партыі былі забаронены, быў прыняты аграрны закон, які абмяжоўваў буйное землеўладанне. Насэр узяў курс на супрацоўніцтва з СССР і іншымі сацыялістычнымі краінамі. У 1956 г. Егіпет аб'явіў аб нацыяналізацыі міжнароднай кампаніі Суэцкага канала, у адказ англа-французскія войскі акупавалі зону Суэцкага канала. Толькі ўмяшанне СССР і ЗША прымусіла агрэсараў вывесці войскі з Егіпта. Гэтыя падзеі павысілі прэстыж краіны і яе прэзідэнта, зрабілі яго лідарам усяго арабскага свету.У лютым 1958 г. Егіпет і Сірыя утварылі Аб'яднаную Арабскую Рэспубліку (ААР), праз тры гады Сірыя пакінула саюз. У 1967 пасля паражэння ў Шасцідзённай вайне Егіпет страціў Суэцкі паўвостраў, што быў акупаваны Ізраілем. Пасля смерці Насера ў 1970 прэзідэнтам стаў Анвар Садат, які пераарыентаваў Егіпет на ЗША. Адносна паспяховая для арабскага саюза Вайна Суднага дня 1973 года паспрыяла вяртанню Сінайскага паўвострава ў 1978 годзе. У кастрычніку 1981 г. Садат быў забіты групай экстрэмістаў, незадаволеных прымірэннем з Ізраілем. Новым прэзідэнтам стаў Хосні Мубарак, рэжым якога расцягнуўся на 30 гадоў. У лютым 2011 у выніку хваляванняў Арабскай вясны Мубарак быў вымушаны пакінуць найвышэйшы пост.
Дзяржаўны лад
Егіпет — рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які адначасова з'яўляецца і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Кіраўнік урада — прэм'ер-міністр. Вышэйшы заканадаўчы орган — аднапалатны Нацыянальны сход. Егіпецкі парламент складаецца з 454 месцаў. У цяперашні час 311 дэпутатаў выбраны ад кіруючай Нацыянал-дэмакратычнай партыі, 10 дэпутатаў прызначаюцца прэзідэнтам, 112 беспартыйных дэпутатаў, 9 дэпутатаў ад трох іншых партый, 12 месцаў не занята.
Унутраная палітыка
У аснове ўнутранай палітыкі ўрада Егіпту ляжыць курс на стварэнне шматпартыйнай дэмакратычнай сістэмы і падтрыманне стабільнасці ў краіне. У сакавіку 2003 года парламент Егіпту падоўжыў на тры гады надзвычайнае становішча (уведзена ў 1981 годзе пасля забойства прэзідэнта Анвара Садата), разам з тым у краіне, асабліва апазіцыяй, актыўна абмяркоўваецца магчымасць яго адмены.
Шматпартыйная сістэма ў Егіпце зацвердзілася ў 1977 годзе. У цяперашні час у краіне легальна дзейнічаюць 17 палітычных партый, першым чынам кіруючая Нацыянальна-дэмакратычная партыя (НДП) (узнікла ў 1978 годзе). Старшыня НДП — прэзідэнт М. Х. Мубарак. 7 верасня 2005 года ў Егіпце прайшлі прэзідэнцкія выбары, у выніку якіх М. Х. Мубарак быў абраны Главой дзяржавы на чарговы, ужо пяты, тэрмін (тэрмін прэзідэнцкага мандата — 6 гадоў). На парламенцкіх выбарах, якія праходзілі ў тры тура (9 і 20 лістапада, 1 снежня 2005 года), пераканаўчую перамогу атрымала кіруючая Нацыянальна-дэмакратычная партыя, набраўшы каля 70 % галасоў выбаршчыкаў.
Знешняя палітыка
Егіпет з'яўляецца адным з асноўных рэгіянальных удзельнікаў дыпламатычных высілкаў, накіраваных на пераадоленне крызіснага этапу блізкаўсходняга ўрэгулявання і аднаўленне мірнага працэсу ў рэгіёне. У гэтым кантэксце Егіпет шчыльна ўзаемадзейнічае з ЗША, Расіяй і Еўрасаюзам, падкрэслівае неабходнасць актывізацыі адпаведных высілкаў усіх зацікаўленых бакоў, асабліва шчыльна і дынамічна працуе з Палесцінай. Каір выступаў супраць ужывання сілавых метадаў рашэння іракскай праблемы, быў ініцыятарам правядзення шэрагу міжарабскіх нарад па гэтым пытанні.
З 1993 Егіпет мае статус «адмысловага госця» у рамках АБСЕ. У чэрвені 2001 падпісаў у Люксембургу дагавор аб эканамічным партнёрстве з ЕС (уступіла ў сілу 1 чэрвеня 2004), удзельнічае ў дыялогу НАТА з краінамі Паўднёвага Міжземнамор'я.
Адміністрацыйны падзел
Егіпет падзяляецца на 29 губернатарстваў (мухафаз), якія, у сваю чаргу, раздзяляюцца на раёны (марказы), а тыя — далей, на гарады і вёскі.
Насельніцтва
Калі Напалеон высадзіўся на егіпецкую зямлю, тут пражывала каля 3 млн. чалавек. А сёння ў Егіпце жыве каля 100 млн чалавек. Праўда, з іх каля 3 — 3,5 млн чал. стала працуюць за мяжой. Імклівы рост насельніцтва краіны пачаўся ў 1970-я, дзякуючы поспехам медыцыны і ўкараненню ў сельскай гаспадарцы дасягненняў зялёнай рэвалюцыі. У 2010-х тэмпы росту насельніцтва застаюцца вельмі высокімі — да 2,5 % у год. У 2018 нараджальнасць склала 28,8 на 1000 чалавек, смяротнасць — 4,5. Гэта абумоўлівае надзвычайна маладую ўзроставую структуру: каля 33,5 % насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў.
Этнічны склад аднастайны, 98 % насельніцтва — арабы. З іх 92 % складаюць егіпцяне — тытульная нацыя; астатняе прыходзіцца на эмігрантаў з арабскіх краін, пераважна з Судана. Некаторыя мігранты прыбылі нядаўна, сямейная гісторыя іншых на егіпецкай зямлі налічвае ўжо шмат пакаленняў. Да арабаў таксама адносяцца і традыцыйна качавыя бедуіны, што жывуць ва ўсодніх пустынях і на Сінайскім паўвостраве. Зрэшты, сёння і яны вядуць аседлы лад жыцця. Нягледзячы на нешматлікасць нацыянальный меншасцяў (2 %), іх склад даволі стракаты: туркі, грэкі і абазіны, нубійцы і інш. Дзяржаўная і галоўная гутарковая мова — арабская. Копцкая мова, на якой размаўляла даарабскае насельніцтва, перастала ўжывацца да ХІХ ст, але застаецца мовай набажэнстваў у Копцкай праваслаўнай царкве Александрыі. З-за засушлівага клімату Егіпта, населеныя пункты сканцэнтраваны ўздоўж вузкай даліны Ніла і ў яго дэльце, а гэта азначае, што каля 99 % насельніцтва выкарыстоўвае толькі каля 5,5 % ад агульнай плошчы зямель. Шчыльнасць у населеных раёнах — 1,5 — 2 тыс. чал. на 1 кв. км, што робіць прынільскую частку Егіпта падобнай да Бангладэш. Даволі густа заселена і зона Суэцкага канала. Узровень урбанізацыі (42,7 %) нехарактэрна нізкі для Паўночнай Афрыкі, што звязана з надзвычайнай канцэнтрацыяй сельскага насельніцтва ў даліне Ніла. Дзве найвялікшыя агламерацыі — Каір (20,1 млн чал) і Александрыя (5,1 млн). Сяляне Егіпта, так званыя фелахі, складаюць асобную дэмаграфічную групу.
Эканоміка
Егіпет — адна з найбольш эканамічна развітых краін Афрыкі і Блізкага Усходу з параўнальна магутнай і дыверсіфікаванай эканомікай. Мае другі па памерах ВУП на кантыненце пасля Нігерыі і сярод краін Афрыкі вылучаецца адносна высокім ВУП на душу насельніцтва. Прырост ВУП у 2017 годзе склаў 4,2 % супраць 4,3 % у 2016 годзе. Узровень беспрацоўя, па афіцыйных дадзеных, складае 12,2 % (12,7 % у 2016 годзе). Егіпет валодае развітай банкаўскай сістэмай. Эканамічная актыўнасць канцэнтруецца ў даліне Ніла і зоне Суэцкага канала. За часам прэзідэнцтва Насэра пераважала дзяржаўная форма ўласнасці, аднак пры Садату і Мубараку Егіпет павярнуўся да рынкавых адносін і сёння ўдзельная вага прыватнага сектару ў ВУП складае каля 75 %. У аграрным сектары амаль усе землі знаходзяцца ў прыватным валоданні.
У Егіпце вельмі істотнае маёмаснае расслаенне грамадства. На эканоміцы негатыўна адбіліся падзеі арабскай вясны — у выніку хваляванняў і палітычнай нестабільнасці знізіўся прыток замежных інвестыцый і паменшылася колькасць турыстаў, што вылілася ў скарачэнні валютных рэзерваў і дэвальвацыі фунта.
Прамысловасць
Галоўнымі галінамі прамысловасці з'яўляюцца нафтагазаздабыўная і апрацоўчая: харчовая, тэкстыльная, нафтаперапрацоўчая, металургічная і некаторыя галіны машынабудавання.