cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Еўропы
12 ст
Англія, пасля жорсткіх грамадзянскіх войнаў у сяр. 12 ст., заставалася пад уладай англа-нармандскай дынастыі, а з 1154 уваходзіла ў г.зв. Анжуйскую імперыю.
На Іберыйскім паўвостраве іспанскія каралеўствы з дапамогай крыжакаў дасягнулі значнага поспеху — узяцця Лісабона (1147), і заснавалі Іберыйскае каралеўства Партугалія.
Візантыя ў пач. 12 ст. здолела перамагчы печанегаў за Дунаем і дасягнуць пэўнага ўнутранага ўмацавання.
Раскол сяр. 12 ст.
У сяр. 12 ст. Заходняя і Цэнтральная Еўропа фактычна раскалоліся на дзве вялікія кааліцыі: франка-нарманскі і візантыйска-святарымскі блокі.
Канфрантацыя была распачатая паходам нарманскага італійскага караля Рожара II на візантыйскія ўладанні ў Грэцыі (лета 1147) з назначанай перспектывай захопу Канстанцінопаля. У адказ Візантыя, жадаючы, у сваю чаргу, аднавіць сваю ўладу ў Паўдн. Італіі, увайшла ў саюз з Венецыяй, а пасля з Св. Рымскай імперыяй супраць нарманаў (гл. саюз двух імператараў) з мэтай захопу і раздзелу нарманскага італійскага каралеўства.
Пад 1149 вакол нарманскага караля ўтварылася кааліцыя розных сіл, якія з розных прычын процістаялі «саюзу двух імператараў» — Францыя і Папа падтрымалі Рожара II дзеля абяцанага ім новага крыжовага паходу, першай мэтай якога было б узяцце Канстанцінопаля; уладзіміра-валынскі князь Ізяслаў Мсціславіч змагаўся супраць візантыйскага ўплыву на рускія землі; Урош II, вялікі жупан сербскай вобласці Рашка, імкнуўся да незалежнасці ад Візантыі; кааліцыю падтрымаў нямецкі герцаг Вельф VI. Венгрыя ў канчатковым выніку падтрымала нарманска-французскі блок, бо процістаяла Венецыі (з-за далмацінскага пытання), мела абвостраныя адносіны з Візантыяй, якія пазней перараслі ва ўзброены канфлікт на Балканах (з-за падтрымкі Вельфу VI супраць св.-рым. імператара, з-за наладжаных у 1147 сувязяў з Францыяй, а таксама з-за ўдзелу ў візантыйскіх палацавых пераваротах); з іншага боку, Венгрыя мела ў той час добрыя адносіны з Валынню і Кіевам, і была блізкая з сербамі.
На працягу 12 ст. Візантыя перамагла спробы паўднёва-еўрапейскіх нармандскіх заваёваў у Грэцыі і стрымала наступ туркаў-сельджукаў у Анатоліі. Аднак у выніку такіх намаганняў дзяржава значна паслабела; вырас уплыў венецыянцаў, аформілася пагроза з боку Францыі і Свяшчэннай Рымскай імперыі (з сяр. 12 ст.) у чым спрыяла тымчасовае ўмацаванне крыжацкіх дзяржаў на Блізкім Усходзе.
У Свяшчэннай Рымскай імперыі імператар дамогся ліквідацыі і частковага тэрытар. падзелу вялікага герцагства Саксонскага і паніжэння яго статусу да герцагства і курфюрства Саксонскага. Аднак у ваеннай барацьбе ў Паўночнай Італіі супраць Папства і італьянскіх гарадоў імператару не ўдалося дасягнуць поспеху. З іншага боку, у склад Імперыі праз дынастычны шлюб удалося ўвесці Сіцылійскае каралеўства.
Папства, пасля сканчэння барацьбы за інвестытуру (1122) уступіла ў перыяд кансалідацыі сваёй свецкай улады. На гэтым шляху яму давялося ўвайсці ў новыя канфлікты за вяршэнства ў свецкіх справах — асабліва з англійскім каралём і з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі (гл. другі канфлікт імператара і папства).
На Блізкім Усходзе пасля першых поспехаў Крыжовых паходаў утварыліся дзяржавы пад началам значнейшых крыжацкіх военачальнікаў (гл. лацінскія каралеўствы). Іх валадары, якія спачатку пакляліся ў васальнай вернасці візант. імператару, пачалі весці самастойную палітыку, і з сяр. 12 ст. сталі рэальнай пагрозай для Візантыйскай імперыі.
Кіеўская Русь распалася ў сяр. 12 ст. на паасобныя княствы, пераважна з-за неэфектыўнай квазі-феадальнай сістэмы кіравання і суседства з паўднёвымі качэўнікамі. Сярод значнейшых дзяржаўных утварэнняў была Наўгародская рэспубліка.
13 ст
У Францыі кароль Філіп-Аўгуст, фармальны сюзерэн англійскага караля Іаана, здолеў праз суд пераняць ад таго ўсю Нармандыю і Анжу (1204) і далучыць іх да каралеўскага дамену. З французскіх зямель за Іаанам засталася толькі Гіень. Пасля г.зв. Сіцылійскай вячэрні (1282) французскія каралі ўцягнуліся ў амаль 300-гадовую барацьбу з арагонцамі (пазней, іспанцамі) за Паўдн. Італію. У кан. 13 ст. кароль Філіп IV увайшоў у канфлікт з Папствам, што скончылася захопам Французскім каралеўствам палітычнага кантролю над папскім стальцом (гл. авіньёнскі палон пап).
На Брытанскіх астравах англійскія каралі дамагліся пэўных заваёваў у Ірландыі, а пад кан. 13 ст. падпарадкавалі Уэльс. Але ўмяшанне англійскага караля ў спрэчкі аб наследаванні ўлады ў Шатландыі не толькі было паспяховым толькі часткова, але распачало традыцыю доўгай англа-шатландскай варожасці і магчымасці франка-шатландскага саюза, што надоўга стала важным фактарам палітычнай барацьбы ў Зах. Еўропе.
У Іспаніі і Партугаліі на працягу 13 ст. хрысціянскія каралеўствы ўзялі рад вялікіх перамог над мусульманскімі дзяржавамі (гл. рэканкіста). Каралі Арагона заваявалі Валенсію і в. Майорка; партугальцы занялі Алграві ; Кастыльскае каралеўства заваявала большую частку вобласці Аль-Андалус (Андалусія). На Пірэнейскім паўвостраве незалежнай мусульманскай дзяржавай засталося толькі каралеўства Гранада.
У Германіі кан.12 — пач. 13 ст. грамадзянскія войны Гогенштаўфенаў і Вельфаў сур'ёзна аслабілі нямецкую цэнтральную ўладу, асабліва яе здольнасць кантраляваць Італію і змагацца з Папствам. Фрыдрых II здолеў дасягнуць пэўных поспехаў у Італіі, а таксама ў Палесціне. Пасля яго смерці (1250) пэўная стабілізацыя цэнтральнай улады пачалася толькі з прыходам на каралеўскі сталец Габсбургаў (1273), якія неўзабаве завалодалі аўстрыйскімі землямі. Але імперскія пазіцыі ў Італіі былі беззваротна страчаныя з сяр. 13 ст.
У Італіі, пасля поспехаў Імперыі ў Сіцылійскім каралеўстве, спробы імператара аднавіць сваю ўладу ў Паўн. Італіі прывялі да сутыкнення і з італьянскімі камунамі, і з Папствам, і ператварыліся фактычна ў італьянскую грамадзянскую вайну. Але пасля смерці імператара (1250) пазіцыі Імперыі ў Італіі былі беззваротна страчаныя. Памацнелая Папства аддало Сіцылійскае каралеўства французскаму прынцу Карлу Анжуйскаму. Але сіцылійцы паўсталі (гл. Сіцылійская вячэрня) і паддаліся арагонскаму каралю; у руках Карла застаўся толькі Неапаль, а ўсе спробы Папаў і Карла вярнуць Сіцылію не ўдаліся.
Папства ў канцы 12 — пач. 13 ст. перажывала пік сваёй палітычнай магутнасці. Сваім феад. сюзерэнам Папу прызналі Сіцылія, Арагон і Партугалія; на пэўны час — каралі Польшчы і Англіі; Папства дзейна ўмешвалася ў грамадзянскія войны ў Германіі, арганізавала без удзелу манархаў 4-ы крыжовы паход і нават здолела ўзяць уладу над Усходняй царквой (1204). Пасля часовых няўдач, звязаных з дзейнасцю імператара Фрыдрыха II (гл. Трэці канфлікт імператара і Папства), пад кан. 13 ст. Папства вярнула свае ранейшыя пазіцыі ў Італіі. Спроба перадачы Сіцыліі са складу Імперыі анжуйскаму дому скончылася, аднак, няўдачай (гл. Сіцылійская вячэрня). Пад канец 13 ст. Папства ўвайшло ў новую спрэчку з англійскім, і асабліва з французскім каралямі, што скончылася захопам Французскім каралеўствам палітычнага кантролю над папскім стальцом (гл. авіньёнскі палон пап).
Чацвёрты крыжовы паход, арганізаваны Каталіцкай царквой, спрычыніў распад Візантыі і стварэнне Лацінскай імперыі (1204), а таксама драбнейшых крыжацкіх дзяржаў на візантыйскіх землях (Фесалонікскае каралеўства, Афінскае герцагства, Пелапанескае княства), якія былі пад моцным венецыянскім уплывам. У рукі венецыянцаў перайшоў в. Крыт (Кандыя) і манаполія на гандаль з Канстанцінопалем. На частцы візант. уладанняў захаваліся г.зв. Эпірская і Трапезундская імперыі; у сяр. 13 ст. Трапезундская імперыя здолела перамагчы Лацінскую і аднавіць візантыйскую ўладу ў Канстанцінопалі (1261). Гандлёвыя прывілеі венецыянцаў былі перададзены іх супернікам — генуэзцам. Папства і валадары Заходняй Еўропы не прымірыліся са стратай Канстанцінопаля, і спрабавалі арганізаваць вярнуць яго сабе сілай. Але рыхтаваны паход караля Неапаля і Сіцыліі Карла Анжуйскага не адбыўся з-за сіцылійскага паўстання (1282).
На Блізкім Усходзе поспехі хрысціянскіх валадароў на працягу 13 ст. былі толькі тымчасовымі (авалоданне Фрыдрыха II Іерусалімскім каралеўствам, заваяванні Людовіка IX у Палесціне). Акра, апошняя крэпасць крыжакоў, здалася мамелюкам у 1291.
У Егіпце ў сяр. 13 ст. уладу захапілі мамелюкі, якія не толькі паспяхова працягвалі заваёўваць крыжацкія ўладанні, але і здолелі адбіць мангольскае ўварванне ў Егіпет (1260).
Самастойная дзяржаўнасць на землях Русі была знішчана ў выніку мангольскага ўварвання 1230-х — 1240-х гг. На частцы зямель дзяржаўнасць працягвала існаваць пад мангольскім кантролем, а частка зямель увайшла ў новыя дзяржаўныя ўтварэнні (княства Літоўскае і інш.).
Мангольскія ўварванні 13 ст. сталі не толькі апошнім выпадкам заваёваў, учыненых качовым цэнтральнаазіяцкім народам супраць гарадскіх і сельскагаспадарчых цывілізацый Еўразіі, але і заваёвамі, непараўнальнымі паводле маштабаў. Так, на канец 13 ст. ва Усходняй Еўропе манголы трымалі пад сваёй уладай тэрыторыі ад нізоўяў Волгі і паўн. узбярэжжаў Каспійскага і Чорнага мораў да Кіева, а значную частку зямель Русі па-за гэтымі межамі кантралявалі. Пад мангольскай уладай былі Кітай, Карэя, Сярэдняя Азія, Персія, багдадскі халіфат (Абасідаў); у Еўропе, апроч зямель Русі, манголы спустошылі (1237—1241) Паўдн. Польшчу і значную частку Венгрыі.
15 ст
Пасля заваёваў Івана III, у апошняй чвэрці 15 ст. на ўсходніх межах Еўропы, і дастаткова для Еўропы нечакана, узнікла Маскоўская (Расійская) дзяржава (тады — вялікае княства). Еўрапейскія палітычныя групіроўкі пачалі шукаць формы палітычнага саюза з Расіяй, спрабуючы прыцягнуць Расію як да ўдзелу ў кааліцыі хрысціянскіх дзяржаў пад рукой Папы, так і да ўдзелу ў антытурэцкім саюзе; вялася гаворка і пра царкоўную унію. На замен Маскве прапаноўвалася прызнанне за ёю права на «візантыйскую спадчыну» (якая была тады пад турэцкім уладаннем) і каранацыя Маскоўскага вялікага князя Папам у «хрысціянскага цара». Аднак Масква ўхілілася і ад удзелу ад антытурэцкай кааліцыі, і ад папскай каранацыі, а своеасаблівым адказам маскоўскіх палітычных сіл на прапанаваныя ўмовы уніі стала ідэалагема «Масква — трэці Рым». Такім чынам, Масква азначыла сваю аўтаномію ў кааліцыі хрысціянскіх дзяржаў і сваё права на самастойную палітыку на Усходзе, паказваючы гатоўнасць да дэманстрацыі сілы, з чым давялося лічыцца Захаду.
Гута (Дэражнянскі раён)
Гу́та (Гу́та) — вёска ў Дэражнянскім раёне Хмяльніцкай вобласці Украіны.
Grevillea robusta
Прадстаўнікі віду растуць у Аўстраліі — штаты Новы Паўднёвы Уэльс і Квінсленд.
Батанічнае апісанне
Дрэва вышынёй да 14 м.
Лісце даўжынёй 15-20 см, з 25-35 ланцэтнымі сегментамі, з загнутымі краямі, зверху голымі, знізу пухнатымі.
Кветкі ў бакавых аднабаковых гронках, даўжынёй да 12 см, духмяныя.
Бардзінета
Насельніцтва складае 666 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 23 чал./км². Займае плошчу 30 км². Паштовы індэкс — 17057. Тэлефонны код — 019.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Giovanni Battista.
Гута (Славуцкі раён)
Гу́та (Гу́та) — вёска ў Славуцкім раёне Хмяльніцкай вобласці Украіны.
NGC 5401
NGC 5401 (іншыя абазначэнні — UGC 8916, MCG 6-31-40, ZWG 191.28, PGC 49810) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Ісільё
Ісільё (Issiglio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 402 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 80 чал./км². Займае плошчу 5 км². Паштовы індэкс — 10080. Тэлефонны код — 0125.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Pietro in Vincoli.
Трухлякі
Трухлякі (Pythidae) — сямейства жукоў падатраду разнаедных. Каля 300 відаў. Пашыраны ўсюды. Жывуць пад карой пераважна хвойных парод. На Беларусі 2 віды, часцей трапляецца трухляк плоскі (Pytho depressus).
Апісанне
Даўжыня да 20 мм. Цела плоскае, чорнае з металічным зялёным, фіялетавым або чырвоным бляскам; брушка, вусікі і ногі чырвона-карычневыя. Вусікі 11-членікавыя, ніткападобныя, патоўшчаныя на верхавінцы. Галава выцягнута ў галаватрубку. Сілкуюцца гнілым лубам, некаторыя драпежнікі. Лічынкі прадаўгаватыя, плоскія, карычняватыя або жоўтыя, з 2 вырастамі на заднім канцы цела.
Свята-Троіцкая царква (Вялікае Міжлессе)
Свята-Троіцкая царква — праваслаўны храм у в. Вялікае Міжлессе Бярозаўскага раёна Брэсцкай вобласці.
Гісторыя
Пабудавана ў 1903 г. з дрэва.
Архітэктура
Вырашана прамавугольным зрубам пад двухсхільным дахам, завершаным двума гранёнымі паўсферычнымі купаламі на васьмігранных барабанах. Гарызантальна ашаляваныя сцены прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, умацаваны брусамі-сцяжкамі. Да фасада прыбудаваны нізкі прытвор пад двухсхільным дахам.
Дэціфос
Дэціфос (Dettifoss) — вадаспад на рацэ Ёкульсаў-аў-Фьёдлум у паўночна-усходняй Ісландыі, самы моцны ў Еўропе.
Дніпро
Дніпро, або Дняпро (Дніпро́, да 1796 — Екацярынаслаў, з 1796 па 1802 — Новарасійск, з 1802 па 1926  — Екацярынаслаў, з 1926 па 2016 — Днепрапятроўск) — горад ва Украіне, на рацэ Дняпро, адміністрацыйны цэнтр Днепрапятроўскай вобласці. Чыгуначны вузел. Буйны прамысловы цэнтр Украіны. Заснаваны ў 1776 годзе.
Да рэвалюцыі горад называўся Екацярынаслаў у гонар расійскай царыцы. У 1926 годзе ён стаў Днепрапятроўскам у гонар рэвалюцыянера Пятроўскага. 19 мая 2016 Вярхоўная Рада Украіны ў рамках дэкамунізацыі пераназвала горад Днепрапятроўск у горад Дніпро.
Насельніцтва
Па даных на 1 студзеня 2017 года наяўнае насельніцтва горада склала 976 525 чалавек наяўнага насельніцтва, у межах гарсавета — уключаючы пгт Авіятарскэ — 978 943 чалавек, на 1 студзеня 2016 года — у горадзе — 983 836 чалавек, у гарсавеце — 986 258 чалавек. На 1 лістапада 2015 года колькасць насельніцтва горада складала 974 341 пастаянны жыхар і 984 466 чалавек наяўнага насельніцтва, у межах гарсавета — уключаючы пгт Авіятарскэ — 976 755 пастаянных жыхароў і 986 887 чалавек наяўнага насельніцтва адпаведна.
З 1976 па 2011 гады Дніпро быў горадам з насельніцтвам больш за 1 мільёна жыхароў. Дасягнуўшы 1 мільёна ў 1976 годзе, насельніцтва горада працягвала расці аж да распаду СССР, дайшоўшы да гістарычнага максімуму ў 1992 годзе, калі ва ўласна горадзе пражывала 1 189 900 чалавек, пасля чаго пачалося скарачэнне колькасці, за выключэннем 2002 года, калі ў рысу горада быў уключаны раней скасаваны пасёлак гарадскога тыпу Таромскае, пасля чаго насельніцтва горада з 1 065 008 жыхарамі па перапісу 2001 года часова ўзрасла да 2003 года да 1 069 106 чалавек. Нягледзячы на ​​гэта, у 2011 годзе насельніцтва горада апусцілася да 1 004 853 чалавек, а да 2012 года — да 999 577 чалавек.
Нацыянальны склад
Нацыянальны склад жыхароў горада на 1 студзеня 1925 года быў наступным: 42 % складалі рускія, 34 % — яўрэі, 19 % — украінцы, 2 % — палякі, амаль па адным адсотку — беларусы і немцы.
Нацыянальны склад па даных перапісаў (1897 — моўны склад) Родная мова па даных перапісу 2001 у раёнах Днепрапятроўска і населеных пунктах гарсавета.
Эканоміка
Дніпро — адзін з найбуйнейшых прамысловых, эканамічных і транспартных цэнтраў, цэнтр металургіі Украіны. Асабліва развіта чорная металургія (металургічныя заводы ДМЗ (был. Імя Пятроўскага), імя Бабушкіна, Дняпроўскі трубны завод, Камінмет, Інтерпайп), металаапрацоўка і машынабудаванне (Дніпро — цэнтр ракетабудавання Украіны — ПА ЮМЗ).
Цэнтральны рынак Дняпра — Азёрка, які знаходзіцца на вул. Шміта. Да 1880-х гадоў на гэтым месцы было возера. 16 красавіка 1885 года гарадская дума Екацярынаслава дазволіла некалькім мяшчанам пабудаваць драўляныя мясныя лаўкі на азёрнай плошчы. Воды «возера» з часам былі адведзены на тэрыторыю гарадскога саду, пашырыўшы ўжо які быў там вадаём. На ўтварылася плошчы выраслі гандлёвыя рады гарадскога базару, названага азёрныя.
Харчовая галіна вядомая па такіх гандлёвых марках, як «Олейна», «Бон Буассон», шакалад «Міленіум», малочная фабрыка «Рейнфорд», малочны камбінат «Прыдняпроўскі». У 1937 годзе ў горадзе быў запушчаны Днепрапятроўскі камбінат харчовых канцэнтратаў — першы ў СССР вытворца кукурузных шматкоў. Найбуйнейшыя прадпрыемствы іншых галін прамысловасці — Завод цяжкіх прэсаў, ААТ «Днепрошина» (Дняпроўскі шынны завод), вагонарамонтны завод, радыёзавод. У 1993 годзе была заснавана сетку АТБ-Маркет, цяпер адна з найбуйнейшых у краіне.
Кампанія (Італія)
Кампа́нія (іт. і неап. Campania) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі.
Дніпро
Эканоміка
У Дніпро знаходзіцца галоўны офіс найбуйнейшага на Украіне банка — Прыватбанк, які ўваходзіў у якая належыць Ігару Каламойскаму і Генадзю Багалюбаву групу Прыват (нацыяналізаваны ў снежні 2016 года). У групу напрамую або апасродкавана ўваходзіць больш за 100 прадпрыемстваў на Украіне і свеце. Яе галоўны канкурэнт — Інтэрпайп, металургічная кампанія, якая спецыялізуецца на вытворчасці труб і колаў для чыгуначнага транспарту. Яе заснавальнікам з’яўляецца Віктар Пінчук. Дніпро неафіцыйна з’яўляецца бізнес-сталіцай Украіны. Большасць украінскіх мільянераў і мільярдэраў жывуць або маюць дняпроўскія карані. Па даных статыстыкі за 2011 год, кожны 1200-ы дніпровец з’яўляецца мільянерам. Для параўнання: у Данецку кожны 1700-ы, а ў Кіеве 3200-ы.
Кампанія (Італія)
Геаграфія
Кампанія прасціраецца ўздоўж узбярэжжа Тырэнскага мора ад Лацыа на поўначы да Базілікаты на паўднёвым захадзе. На ўсходзе рэгіён мяжуе з Малізэ і Апуліяй. Кампанія падзелена на пяць правінцый: Авеліна, Беневента, Казерта, Неапаль і Салерна. Сталіцай рэгіёна з’яўляецца горад Неапаль. Па тэрыторыі (13595 км²) займае дванаццатае месца сярод дваццаці правінцый Італіі.
Дніпро
Эканоміка
У горадзе працуе 7 кінатэатраў, 60 гасцініц (5 з рэйтынгам 5), 40 афіцыйных аўтасалонаў. У горадзе знаходзіцца Музей Гісторыі развіцця фінансавай сістэмы вобласці.
Кампанія (Італія)
Геаграфія
У склад рэгіёна ўваходзяць таксама астравы Неапалітанскага заліва: Іск'я, Прачыда і Капры.
Дніпро
Эканоміка
Днепрапятроўскі цэнтр АН Украіны. 9 ВНУ, 5 тэатраў, 3 музеі.
Кампанія (Італія)
Геаграфія
На тэрыторыі Кампаніі знаходзіцца дзеючы вулкан Везувій.
Дніпро
Адукацыя і навука
Навучанне ў Дняпры ажыццяўляецца ў 163 навучальных установах. У 2010 годзе ў іх пайшло 80 000 школьнікаў, у тым ліку амаль 9 000 — у 1-а класнікаў. Адкрыта 173 дзіцячы сад, 39 пазашкольных ўстановы, 6 дзіцячых дамоў. У дашкольных установах навучаецца 30 тыс. дзяцей.
Кампанія (Італія)
Геаграфія
Насельніцтва рэгіёна складае 5812,962 чалавек, шчыльнасць насельніцтва — 428 чалавек / кв км.
Дніпро
Адукацыя і навука
У 2008 годзе ў Дняпры праходзіла Усеўкраінская алімпіяда па матэматыцы. У 2009 годзе горад прымаў паўфінал Усеўкраінскай студэнцкай алімпіяды па праграмаванні (ўсходні рэгіён). У 2006, 2011 і 2012 гадах у горадзе праходзіла Усеўкраінская алімпіяда па інфарматыцы.
Арт-аб’екты
«Днепрапятроўскі узыход» — інсталяцыя сусветна вядомага мастака Алафура Эліасана на тэрыторыі электрасталеплавільнай комплексу Інтэрпайп Сталь. Штучнае сонца 60-метровай вышыні відаць з любой кропкі гарызонту. Асветленае знутры ў гадзіны світання і змяркання, яно выглядае як пастаянна ўзыходзячае або вечаровае свяціла.
Транспарт
Унутрыгарадскі транспарт прадстаўлены тралейбуснымі, аўтобуснымі і трамвайнымі лініямі, а таксама развітой сеткай маршрутных таксі, метрапалітэн.
На гарадскіх маршрутах у сярэднім у суткі працуе (2013 г.):
Працягласць маршрутаў складае (колцавае адлегласць):
Бітва пад Ноймюлем (1298)
Бітва пад Ноймюлем (29 чэрвеня 1298) — бітва пад крэпасцю Нямецкага ордэна Ноймюль у Лівоніі, у якой ордэнскае войска (комтур Бертальд Брухавен) цалкам разграміла саюзнае рыжска-літоўскае войска, якое дагэтуль трымала крэпасць у аблозе.
Сілы бакоў вядомыя мала. Нямецкія дакументы кажуць пра 4 тыс. забітых саюзнікаў, што можа быць перабольшаннем; магчыма, што ў цэлым саюзным войску было 4 тыс. чалавек, і значная доля іх загінула.
Па атрыманні навін пра гэту бітву, гарады Любек, Вісбі, Вісмар, Ростак, Грайфсвальд і Штральзунд выслалі ў Рыгу эмісараў, якія дамагаліся мірнага дагавора Рыгі з Ордэнам.
Людас Іонавіч Румбуціс
Лю́дас Іо́навіч Румбу́ціс (Liudas Rumbutis; нар., Цяльшэй) — савецкі футбаліст, абаронца і паўабаронца. Майстар спорту СССР (1980).
Скончыў БДУФК у 1983 годзе. Гуляў за вільнюскі «Жальгірыс» і мінскае «Дынама». У вышэйшай лізе правёў 137 гульняў, забіўшы 6 мячоў. Чэмпіён СССР 1982 года. Бронзавы прызёр чэмпіянату СССР 1983 года.
Па заканчэнні кар’еры футбаліста працаваў у беларускіх клубах на розных пасадах.
Кар’ера
Нарадзіўся 24 лістапада 1955 года ў горадзе Цяльшэй. Займацца футболам пачаў у мясцовай ДЮСШ (першы трэнер — Міндаўгас Сабецкас), якую скончыў у 1971 годзе. Першым прафесійным клубам для Румбуціса стаў «Жальгірыс» (1974—1975), затым ён перайшоў у мінскае «Дынама» (1976—1986), у якім і скончыў сваю кар’еру іграка.
У часы СССР дасягнуў звання майстра спорту. Стаў чэмпіёнам СССР у 1982 годзе, атрымаў бронзу ў 1983 годзе. У вышэйшай лізе чэмпіянатаў СССР правёў 137 гульняў, забіў 3 галы.
У 1983 годзе Румбуціс скончыў БДУФК.
З 1999 да ліпеня 2000 года Румбуціс працаваў другім трэнерам нацыянальнай зборнай Літвы. У розныя часы выконваў функцыі спартыўнага дырэктара ў мінскіх клубах «Дынама» і «Партызан».
У лютым 2017 года зацверджаны на пасадзе галоўнага трэнера маладзёжнай зборнай Беларусі. Пад яго кіраўніцтвам зборная 1996 года нараджэння і маладзей не здолела трапіць на чэмпіянат Еўропы 2019, заняўшы чацвёртае месца ў адборачнай групе. У лістападзе 2018 года пакінуў пасаду трэнера зборнай.
Зарэчча (Пяршайскі сельсавет)
Зарэ́чча (, Заречье) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пяршайскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Яршэвіцкага сельсавета.
Мангольская імперыя
Мангольская імперыя (стараманг. Yeke Mongγol ulus — Вялікая дзяржава манголаў, манг. Их Монгол улс, Монголын эзэнт гүрэн), дзяржава, заснаваная Чынгісханам у 1206, уключала ў сябе самую вялікую ў сусветнай гісторыі сумежную тэрыторыю ад Дуная да Японскага мора і ад Ноўгарада да Камбоджы (каля 33 млн км²)
У перыяд росквіту ахоплівала абшырныя тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, Паўднёвай Сібіры, Усходняй Еўропы, Блізкага Усходу, Кітая і Тыбета. У другой палове 13 стагоддзя пачаўся распад імперыі на ўлусы, на чале якіх стаялі чынгізіды. Буйнейшымі асклепкамі Вялікай Манголіі сталі Імперыя Юань, Залатая Арда, Дзяржава Ільханаў і Чагатайскі ўлус. Сталіцай дзяржавы першапачаткова быў Каракарум, у 1264 сталіца перанесена ў Ханбалык.
Зараджэнне
Яшчэ ў XIII стагоддзі падарожнікамі з Сярэдняй Азіі і Індыі была прывезена вестка пра тое, што на ўсходзе ўтварылася новая дзяржава — Мангольская імперыя.
У тыя часы тэрыторыя ад Кітая да Байкала была населена мангольскімі плямёнамі. Татары, якія жылі там жа, спачатку былі заклятымі ворагамі манголаў, але ім давялося змірыцца з тым, што манголы іх пакарылі. Такім чынам, абодва гэтых племя Заходняя Еўропа і Русь сталі называць проста татарамі.
З другой паловы XII стагоддзя ў манголаў сталі адміраць родаплемянныя адносіны, а са з'яўленнем прыватнай уласнасці сфармаваліся асобныя сем'і. У той час Русь была больш развітой дзяржавай, чым манголы, якія вандравалі.
Найбольш багатым у манголаў лічыўся той, у каго было больш жывёлы і коней. Для гэтага ім патрэбныя былі вялікія плошчы зямлі. У манголаў былі свае правадыры, якія называліся ханамі. У ханаў у падначаленні былі наёны, якія былі правадырамі плямёнаў. Менавіта яны захапілі для свайго жывёлы лепшыя зямлі для пашы. Ханы мелі баявыя дружыны, якія складаліся з араты, якія былі проста беднымі супляменнікамі. Вялікія ханы маглі дазволіць сабе мець адборная гвардыю, у якой служылі нукеры.
У манголаў ў тыя часы пачалі зараджацца феадальныя адносіны, можна назваць дзяржаўнасцю. Мост Мангольская імперыя не будавала, а багацце вымяралася колькасцю пашы і жывёлы. Лічылася, што манголы — гэта адсталая цывілізацыя. Яны былі вельмі ваяўнічым народам. Для таго каб захапіць новыя пашы, яны без роздумаў знішчалі тых, каму гэтыя пашы належалі раней.
Манголы саджалі сваіх дзяцей у сядло з дзяцінства, і таму кожны з іх быў выдатным наезнікам і віртуозна валодаў арканам, лукам са стрэламі. Іх коні былі валасатымі, нізкарослымі, валодалі дзіўнай цягавітасцю.
Бліжэй да XIII стагоддзя мангольскія ханы сталі весці барацьбу за першынство. Пераможцы падпарадкоўвалі сабе пераможаных, і тыя станавіліся падданымі моцнага хана і ваявалі на яго баку. А непакорлівыя станавіліся рабамі. Мангольская імперыя праходзіла сваё станаўленне бясконцымі войнамі плямёнаў, а пазней - іх саюзамі. Правадыры нішчылі сябе міжусобнымі войнамі, паступаць па-іншаму ў тыя часы не ўмелі.
У пачатку шасцідзесятых гадоў XII стагоддзя мангольскі правадыр Есугей аб'яднаў вялікая колькасць плямёнаў пад сваім пачаткам. Старэйшым яго сынам быў Тэмучэн, які ў 1206 годзе прыняў імя Чынгісхан. Праз некаторы час Есугея атруцілі, а яго войска разбеглася.
Менавіта Темученом былі праведзены рэформы, у якіх была ўведзена дзесятковая сістэма арганізацыі арміі. Ім была створана асабістая гвардыя з вялізнымі прывілеямі для наняў і нукеров, якіх вызвалілі ад падаткаў. У той жа час ён пакараў і іншыя плямёны. У апошні заваяваных ім племем былі вялікія татары. У 1206 годзе Тэмучэна абвясцілі Чынгісханам — вялікім ханам. Менавіта з гэтага часу Мангольская імперыя пачала сваё існаванне.
У перыяд росквіту плошчу Мангольскай імперыі дасягнула 22% ад тэрыторыі Зямлі.
Панаванне Чынгісхана
У 1196 годзе племянны хан пасля знішчэння сваіх супернікаў стаў Чынгісханам і да 1206 года быў абвешчаны кіраўніком усіх мангольскіх, цюркскіх і татарскіх стэпавых народаў. Зыходзячы з існуючай сітуацыі Чынгісхан выдаў шэраг палажэнняў, якія з часам былі аб'яднаныя ў адзін закон ясу.
У 1205—1209 гады Чынгісханам была падпарадкавана дзяржава Сі Ся, якая была плацдармам перад прасоўваннем на Кітай. У 1211—1215 гады была спустошана дзяржава Цзінь. Манголы ўмацавалі сваю ваенную моц, старанна плануючы праз кожныя два гады паходы, а пасля дзякуючы выкарыстанню ваеннай тэхнікі кітайскіх інжынераў, як ваенныя сігнальныя сістэмы, мастацтва аблогі. У 1219—1225 гады манголы здзейснілі напад на Харэзмскую дзяржаву. Чынгісхан скарыў землі ад Паўночнага Кітая да Чорнага мора.
Пасля смерці Чынгісхана дзяржава была падзелена паміж яго чатырма сынамі Джучы, Чагатаем, Талуем і Угедэем. Кожны з іх атрымаў свой улус. Цэнтр імперыі, яшчэ пры жыцці Чынгісхану, з 1220 года знаходзіўся на ўсходнім беразе ракі Архон, дзе ў яе прытоку Каракарум размяшчалася стаўка Вялікага хана. У 1235 годзе тут ужо пры Угедэі пачалося будаўніцтва горада. На працягу чвэрці стагоддзя Каракарум да 1260 года быў галоўным горадам-сталіцай дзяржавы. Да часу пераносу Хубілаем сталіцы ў Пекін у дэльце Волгі на левым беразе Ахтубы была заснавана першая сталіца Залатой Арды — Сарай.
Вайна з Цзінь
Галоўнай знешнепалітычнай задачай мангольскай дзяржавы была вайна з імперыяй Цзінь. Гэтая вайна разглядалася манголамі як святая. З пункту зору мангольскага грамадства вайна была неабходная як акт кроўнай помсты за гібель многіх іх супляменнікаў, а асабліва за ганебную смерць Амбагай-хана. Неабходна ўлічваць таксама жаданне Чынгісхана помсціць саюзнікам татараў, якія былі вінаватыя ў смерці яго бацькі Есугея. Акрамя таго вялікага хана Мангольскай дзяржавы абцяжарвала становішча данніка і васала (хоць і намінальнага) чжурчжэней.
Падрыхтоўка
Канфлікту з Цзінь папярэднічала ваенная і дыпламатычная падрыхтоўка. Былі праведзены паходы з мэтай ліквідацыі ўмяшання ў канфлікт патэнцыйных саюзнікаў цзінцаў.
У 1207 годзе на паўночную мяжу былі накіраваныя два тумены пад камандаваннем Джучы, старэйшага сына Чынгісхана, і Субэдея. Айраты, якія вандравалі на мяжы лесу і стэпы, добраахвотна падпарадкаваліся манголам і нават далі ім правадыроў. Услед за гэтым выказалі сваю пакорлівасць шмат лясных плямёнаў, у тым ліку бурат-манголы і баргуты. Енісейскія кіргізы, якія жылі ў раёне Мінусінскай катлавіны, таксама не асмеліліся супрацьстаяць манголам. Многія сібірскія плямёны, якія плацілі даніну кіргізам, такім чынам таксама скарыліся вялікаму хану. Без барацьбы скарыўшы многія народы і засцярогшы паўночныя межы дзяржавы, Джучы вярнуўся ў стаўку бацькі.
Адразу пасля заваявання лясных народаў Субэдея адправілі на заходнія межы дзяржавы, дзе збіраліся з сіламі рэшткі мерках на чале з сынамі Тахтоа-Бэкі і найманаў пад кіраўніцтвам Кучлука. У пачатку 1208 годзе адбылася бітва ў даліне Іртыша ў месцы ўпадзення ў яго Бухтармы, у якой манголы разграмілі сваіх свпернікаў. Меркіцкія царэвічы беглі на захад да Кіпчак, а Кучлук — на поўдзень, у Сямірэчча, дзе знайшоў прытулак у гурхана кара-кіданаў Джулху.
На поўдні Мангольская дзяржава мела межы з царствам тангутаў Заходняе Ся (Сі Ся). Першы паход у Тангутскае царства было ажыццёўлена ў 1205 годзе пад камандаваннем Елюй Ахаія. У 1207 годзе велізарная мангольскае войска здзейсніла новы паход на тангутаў. Было захоплена шмат жывёлы, у тым ліку вярблюдаў, якіх вельмі шанавалі манголы; аднак, галоўная мэта паходу — прывядзенне паўднёвых суседзяў да пакоры — не была дасягнутая. Манголам не ўдалося заняць ні крэпасці. У сувязі з гэтым праз два гады было арганізавана новы паход, да якога Чынгісхан падрыхтаваўся нашмат лепш. Асаднай гарматы, відавочна, упершыню ужытыя манголамі, дазволілі ім захапіць горад Урахай і блакіраваць крэпасць імем. Двойчы разбіўшы тангутаў у палявых бітвах, манголы аблажылі сталіцу Чжунсін. Неўзабаве ім давялося зняць аблогу і адступіць, паколькі вады ракі затапілі наваколлі горада. Аднак, кіраўнік Сі Ся запытаў міра і ў знак добрай волі выдаў за Чынгісхана сваю дачку. Вынікі паходу: моцна аслаблены патэнцыйны праціўнік, захоплена вялікая здабыча; мангольскія войскі атрымалі вопыт ўзяцця крэпасцей і дзеянняў супраць арміі кітайскага ўзору.
У 1209 годзе Уйгурскі ідыкут (кіраўнік) Баурчук заявіў аб пакоры мангольскага хана. Уйгуры, якая была размешчана на тэрыторыі Заходняга краю (Сіньцзян), да гэтага на правах аўтаноміі падпарадкоўвалася хану кара-кіданаў, якія пры гэтым не ўмешваліся ва ўнутраныя справы ўйгурскіх князёў, выбралі шлях самаізаляцыі.
У сталіцы уйгураў забіты кара-кіданскі намеснік Шукем, а да манголаў накіравана пасольства з выразам пажаданні перайсці ў васальную залежнасць да мангольскага хана. Чынгісхан быў задаволены такім ходам падзей; ён абвясціў ідыкута сваім пятым сынам і выдаў за яго сваю дачку.
У 1210 годзе Арслан, хан карлукаў, якія пражывалі ў Сямірэччы, добраахвотна прызнаў над сабой праўленне Чынгісхана. Трыццацітысячнае коннае войска карлукаў уключылася ў склад мангольскай арміі. Неўзабаве прыклад Арслан пераняў Бузар, кіраўнік Алмалыка.
Мангольскае праўленне паспяхова вырашыла ўсе задачы, звязаныя з падрыхтоўкай да вайны з імперыяй Цзінь. Былі ліквідаваны магчымыя праціўнікі і набытыя саюзнікі, атрыманыя матэрыяльныя сродкі для аснашчэння арміі, якая ў той час мела бясцэнны вопыт барацьбы з вялікай аселай дзяржавай.
У той жа час міжнародная сітуацыя складвалася вельмі няўдала для цзіньцаў, якім даводзілася весці вайну на тры фронта: на поўдні — з імперыяй Сун, на захадзе — з тангутамі, а ўнутры краіны — з народным рухам «чырвонажупаннікаў».
У гэты перыяд памёр імператар Цзінь, новым уладальнікам быў абвешчаны Ваньянь Юнцзя. Чынгісхан, усё яшчэ фармальна заставаўся васалам цзінцаў, аднак, адмовіўся кланяцца пры атрыманні паведамлення аб ўсшэсці на трон новага імператара. Новы цзінські імператар спачатку хацеў абвясціць манголам вайну, аднак не адважыўся гэта зрабіць. Тое ж самае было жаданне зрабіць і Чынгісхан, але прыйшоў да высновы пра неабходнасць спачатку лепш падрыхтаваць войскі.
Паход
У 1211 годзе мангольскае войска прыняло некалькі гарадоў і атрымала кантроль над тэрыторыямі на поўнач ад Вялікай Кітайскай сцяны, а таксама блакіравала Заходнюю сталіцу імперыі — Сіцзін. Корпус Джэбе, пасля пагрому Усходняй сталіцы Цзінь, далучыўся да галоўнай арміі. Мангольскае войска пераадолела Вялікую сцяну і паблізу горнага хрыбта Ехулин разбіла вялікую чжурчжэнску армію. Затым праз Чабчыяльскі перавал перайшоў авангард мангольскага войска пад камандаваннем Джэбе і захапіў важную крэпасць Цзююнгуань. Зараз шлях у сталіцу імперыі — Чжунду (на тэрыторыі сучаснага Пекіна) быў адкрыты. Манголы абрабавалі ўскраіны горада. Аднак, разумеючы, што ўзяць добра ўмацаваную сталіцу ён пакуль не зможа, Чынгісхан загадаў арміі часова адысці ў стэп. На зваротным шляху для кідання Елюй Ахаю і Елюй Тухуа захапілі імператарскія табуны, чым нанеслі цяжкія страты конніцы цзіньцаў.
У 1212 годзе манголы зноў пачалі наступ на Цзінь. Цзіньска армія пад камандаваннем Цзюцзіня пацярпела паразу ў горада Хуанерцзуй (Цюань-эль-Цзуй). Увосень Чынгісхан аблажыў Сіцзін і разграміў яшчэ адну цзіньскую армію, якая ішла на дапамогу сталіцы. Манголы спрабавалі ўзяць горад штурмам, поце, выпадковае раненне стралой вымусіла хана зняць аблогу і адысці.
Да восені 1213 года манголамі практычна цалкам захопленыя правінцыі Хэбэй і Шаньдун, а таксама Ляадунскі паўвостраў на ўсходзе. Паразы зусім дэмаралізавала імперскі ўрад: два чжурчжэнскіх палкаводца разам з войскамі перайшлі на бок саперніка, а военачальнік Хушаху забіў імператара і захапіў уладу, але неўзабаве загінуў і сам.
Вясной 1214 года, пасля шматмесячнай аблогі Чжунду, мангольскія палкаводцы прапанавалі Чынгісхану пачаць штурм, аднак хан вырашыў заключыць з чжурчжэнямі мір. Відавочна, яго рашэнне было абгрунтавана стомленасцю арміі і эпідэміяй чумы. Таксама, да яго прыйшлі звесткі, што на захадзе актывізаваўся Кучлук, які захапіў уладу ў Кара-кіданьскім ханстве. Па ўмовах мірнай дамовы Чынгісхан атрымаў у жонкі цзінскую царэўну, чжурчжэні выплацілі вялікую даніну людзьмі, коньмі, золатам і шоўкам. Мангольская армія, загружаная здабычай, адышла на поўнач. Улетку таго ж года імператар бег з Чжунду ў Паўднёвую сталіцу Кайфэн.
Неўзабаве супраць дзіньцаў паўсталі войскі «дзю», якія складаліся з народаў пагранічных стэпаў (ангуты, прызначаныя для кідання і іншыя). Сярэдняя сталіца апынулася блакіраваная войскамі «дзю» і войскамі некаторых кітайскіх феадалаў, якія далучыліся да іх. Чынгісхан паслаў для кантролю над сітуацыяй корпус пад камандаваннем Самухы. Спадчынніку цзіньскай пасаду атрымалася бегчы з Чжунду на поўдзень, а абарону горада ўзначаліў Ваньянь Фусінь. Да лета наступнага года голад у сталіцы дасягнуў такіх памераў, што жыхары вымушаныя былі займацца канібалізмам.
26 чэрвеня 1215 года Ваньянь Фусінь пакончыў з жыццём. Войскі саюзнікаў бесперашкодна ўвайшлі ў Чжунду.
Заваяванне Цэнтральнай Азіі
Пасля заваявання асноўнай часткі імперыі Цзінь манголы пачалі вайну супраць Кара-кіданскага ханства, перамогшы якое, яны ўсталявалі мяжу з харэзмшахам Мухамадам ібн Текешам. Харэзмшах Ургенча правіў велізарнй мусульманскай Харэзмскай дзяржавай, якая працягнулася ад Паўночнай Індыі да Каспійскага і Аральскага мораў, а таксама ад сучаснага Ірана да Кашгарыі. Яшчэ ваюючы з імперыяй Цзінь, Чынгісхан пасылаў да харэзмшаха паслоў з прапановай саюза, аднак апошні вырашыў не цырымоніцца з мангольскім прадстаўнікамі і загадаў пакараць смерцю.
Харэзмшах і яго палкаводцы, недаацэньваючы аблогавае мастацтва манголаў, спадзяваліся на трываласць гарадоў Маверанахра. Шах прыняў рашэнне засяродзіць асноўныя сілы на Амудар'і, падмацаваўшы іх рушэннем з суседніх правінцый. Мухамед і яго вайскаводы, засеўшы ў крэпасцях, разлічвалі напасці на манголаў пасля таго, як яны рассеюцца па краіне ў пошуках здабычы.
У 1219 годзе, прайшоўшы Сямірэчча, мангольская армія напала на квітнеючыя гарады Сярэдняй Азіі. Пад ударамі войскаў Чынгісхана ўпалі горада Отрар і Сыгнак на Сырдар'і, Хаджэндзі і Каканд ў Ферганскай даліне, Дженд і Ургенч на Амудар'і і Самарканд і Бухара. Паводле дадзеных кітайскага паломніка Чан Чуня, ад 400 000-га насельніцтва горада Самарканд засталося ў жывых ўсяго толькі 50 000.
Далей Самарканда Чынгісхан не пайшоў, а адправіў Талуя з 70000-ым войскам на заваёву Харасана, а ў пачатку 1221 года пяцідзесяцітысячныя армія Джучы, Чагатая і Угедэя падышла да сталіцы Харэзма — горада Ургенч. Пасля сямімесячнай аблогі манголы ўзялі яго, разграмілі, а жыхароў адвялі ў палон.
Прайграўшы без бою вайну і не маючы падтрымкі, Мухамед бег на адзін з астравоў Каспійскага мора, дзе ў паселішчы Астара памёр у лютым 1221 года, перадаўшы ўладу свайму сыну Джэлал-ад-Дзіну.
Між тым Талуй разам з войскам увайшоў у правінцыю Харасан і ўзяў штурмам Нісу, пасля чаго паўстаў перад сценамі Мерва. Выкарыстаўшы здраду жыхароў горада, манголы захапілі Мерв, абрабавалі яго і спалілі горад у красавіку 1221 года. Затым Талуй адправіўся ў Нішапур. Чатыры дні яго жыхары адчайна змагаліся на сценах і вуліцах горада, але сілы былі няроўныя. Горад быў узяты і, па выключэннем чатырыхсот рамеснікаў, якіх пакінулі ў жывых і адправілі ў Манголію, астатнія мужчыны, жанчын і дзяцей былі забітыя. Герат адкрыў свае вароты манголам, але гэта не выратавала яго ад спусташэння і разбурэння.
Заваяванні і рэформы пры Угедэі (1229-1241)
У 1229 годзе, пасля двухгадовай жалобы па Чынгісхану, быў скліканы курултай для выбару новага хана Мангольскай дзяржавы. Нягледзячы на жаданне заснавальніка дзяржавы бачыць сваім пераемнікам Угедэя, шмат наёнаў гатовыя былі прызначыць ханам яго малодшага брата Талуя. Талуй карыстаўся вялікай папулярнасцю ў войску і валодаў несумнеўнымі талентамі кіраўніка і военачальніка. Аднак, у выніку ханам быў абраны менавіта Угэдей. На такі выбар манголаў значны ўплыў меў аўтарытэт Елюй Чуцая, які пераканаў Талуя ў дачаснасць яго кіравання.
У пачатку свайго кіравання хан Угэдей завяршае заваяванне Паўночнага Кітая (дзяржава Цзінь) у 1234 годзе і Персіі. Вясной 1235 годзе ў мясцовасці Талан-дабу быў скліканы вялікі курултай для падвядзення вынікаў цяжкіх войнаў з імперыяй Цзінь і Харэзм. Было прынята рашэнне весці далейшае наступленне ў чатырох напрамках. Лепшыя войскі былі накіраваны на захад — супраць полаўцаў, булгар і русаў і на ўсход — супраць Кёрэ. Акрамя таго, было запланавана наступ на паўднёвакітайскую імперыю Сун, а наёну Чормаган, які дзейнічаў на Блізкім Усходзе, накіраваны значныя падмацаванні.
Узімку 1237-1238 гадоў войскі Бату-хана і Субедэя ўварваліся ў рускіх зямель, спалілі Разань і Уладзімір. У 1240 годзе яны захапілі Кіеў і пайшлі далей у Еўропу. У пачатку 1241 года манголы разбурылі Люблін, Кракаў і Вроцлаў. Пад Лігніцай яны разбілі аб'яднанае войска польскае, прускіх крыжакоў, рыцараў Шлезька і Маравіі. Венгерскае войска манголы вынішчылі ў бітве пры Саё, ў 1242 годзе ўступілі ў Харватыю і захапілі Заграб. У Еўропе пачалася паніка. Але выратаваннем стала тое, што пасля смерці Угедэя паўстала пытанне аб яго палітычнай пераемніка і Батый, забраўшы свае войскі з Еўропы, адправіўся на Волгу, дзе павінен быў адбыцца курултай.
Праўленне пазнейшых ханаў
Курултай 1245 года абраў вялікім ханам сына Угэдэй Гуюка (1245-1248). Батухана, унук Чынгісхана і арганізатар мангольскага паходу ў Еўропу, адмовіўся прызнаць уладу Гуюка. У ходзе міжусобіцы, распачатай пасля нечаканай смерці Гуюка, нашчадкі Джучы і Талуя змагаліся супраць нашчадкаў Угэдэй і Чагатая. У 1252 годзе курултай, на якім пераважалі прыхільнікі Батухана, абвясціў вялікім ханам Мункэ, сына Талуя. У нашчадкаў Угедэя і Чагатая была адабрана значная частка іх уладанняў, далучаных пасля да валадарстваў Батыя і Мункэ.
Батый пачынае ў 1251 годзе панаванне Залатой Арды (дзяржава Кіпчак).
Мункэ, які быў Вялікім ханам у 1251-1259 гадах, пасылае два войскі, кожнае колькасцю паўмільёна воінаў пад камандаваннем братоў: у 1258 годзе магутнае наступленне Хубілая, Вялікага хана ў 1260-1294 гадах, на Паўднёвы Кітай і Хулагу, што ў 1251-1265 гадах заваёўвае Персію і кіруе зноў створанай дзяржавай Іль-ханаў. У 1258 годзе — гэта разбурэнне мільённага горада Багдада, узяцце Алепа і Дамаска. Мангольскі наступ разбіваецца аб вышэйшую за адвагу мамелюкоў (рабы-найміты з Чарнамор'я), якія ажыццяўляюць ваеннае панаванне над Егіптам (да 1517 года) і наносяць у 1260 годзе манголам паразу пад Айн-Джалута (Крыніца Галіяфа). Імперыя Іль-ханаў не даходзіць за Еўфрат. Яна ісламізіруецца каля 1300 года і зліваецца з культурна пераважным насельніцтвам. 1336 год — распад Іль-ханства на асобныя дынастыі Джалаірыдаў (Багдад), Музафарыдаў (Шыраза, Ісфагн), Сербедараў, Гурыдаў (Герат, Балх).
У той час Мангольская звышімперыя ўяўляла сабой велізарную тэрыторыю, населеную дзесяткамі і сотнямі плямёнаў і народнасцей, якія знаходзіліся на розных прыступках грамадскага і культурнага развіцця, карысталіся рознымі рэлігійнымі вераваннямі, размаўлялі на сваіх мовах — мангольская не мела нават ўласнай пісьменнасці, заваёўнікам даводзілася выкарыстоўваць уйгурскую азбуку. Гэта было тыповае ваенна-адміністрацыйнае аб'яднанне, чые часткі былі звязаныя паміж сабой толькі сілай зброі, а не нейкім эканамічнымі, палітычнымі ці культурнымі інтарэсамі, уласцівымі для любой дзяржавы.
Цэнтральную частку імперыі складаў дамен вялікіх ханаў — Манголія і Паўночны Кітай, яго сталіца Каракарум лічылася галоўным горадам ўсёй Мангольскай імперыі. На ўсход і захад ад Алтайскіх гор размяшчаўся улус нашчадкаў Угедэя з цэнтрам у г. Чугучак. Улус нашчадкаў Чагатая аб'ядноўваў вобласці усходу Сярэдняй Азіі па рацэ Амудар'я; цэнтрам гэтага надзелу быў г. Алмалык на рацэ Ілі, паблізу суч. Кульджа. Іран, Ірак і Закаўказзя ўваходзілі ў улуса Хулагу, з цэнтрам у горадзе Тэбрыз. Апошняя, пятая частка імперыі належала нашчадкам Джучы і ўключала усе ўсходнееўрапейскія валодання манголаў з цэнтрам у г. Сараі на Волзе, каля сучаснай Астрахані.
Сцяг Малдовы
Сцяг Малдовы быў прыняты ў 1994 годзе. Уяўляе сабой трыкалор з роўнавялікімі палосамі, размешчанымі вертыкальна, у наступным парадку пачынальна ад тронка: блакітная, жоўтая, чырвоная. У цэнтры, на жоўтай паласе, размешчаны Дзяржаўны Герб Рэспублікі Малдовы. Герб Малдовы ўяўляе сабой перасечаны шчыт, у верхняй частцы якога — чырвонае поле, у ніжняй — сіняе. У цэнтры шчыта намаляваная галава зубра, паміж рогамі якога размешчаная васьміпрамянёвая зорка, справа ад галавы — пяціпялёсткавая ружа, злева — паўмесяц, звернуты і злёгку нахілены налева. Усе элементы на шчыце залацістыя (жоўтыя). Шчыт размешчаны на грудзі арла, які трымае ў дзюбе залаты крыж (арол-крыжак), у кіпцюрах: справа — зялёную аліўкавую галіну, злева — залаты скіпетар.
Суадносіны паміж шырынёй герба і даўжынёй сцяга ўраўноўваецца 1:5, суадносіны паміж шырынёй і даўжынёй сцяга — 1:2.
Падобныя сцягі
Сцяг Малдовы, нараўне з сцягам Парагвая і сцягам Саудаўскай Аравіі, з'яўляецца адным з нешматлікіх дзяржаўных сцягоў, якія выглядаюць па-рознаму спераду і ззаду. На сцягу Малдовы герб намаляваны толькі з франтальнага боку.
Гістарычныя сцягі Малдовы
У Малдаўскім княстве галоўным сцягам краіны, быў гаспадарскі сцяг «Steagul cel mare». Колер сцяга быў пераважна чырвоны, з гербам Малдовы на ім — галавой тура (зубра). Галава тура з зоркай (якая мела ад 5 да 8 канцоў) паміж рогамі, з ружай (сонцам) і паўмесяцам па баках, адлюстроўвалася на пячатках, сцягах і манетах малдаўскіх гаспадароў з XIV стагоддзя. Часам, гаспадары мелі ўласныя сцягі, на якіх аб'ядноўваліся элементы радавога герба з гербам краіны. Вядомыя гэтак жа воінскія харугвы і баярскія сцягі.
Сцяг Малдовы ў часы кіравання Стэфана III Вялікага (1457-1504 гг.), быў чырвонага колеру з галавой тура, паміж рогамі якога была зорка, справа — сонца, злева — паўмесяц.
У венгерскай хроніцы гэтага перыяду ўтрымліваецца гравюра, якая адлюстроўвае эпізод бітвы ў Баі (1467), на ёй намаляваны сцяг Стэфана III з вертыкальнымі палосамі (элемент радавога герба), які меў ля тронка, па ўсёй шырыні, герб Малдовы — галаву тура.
У 1500 годзе Стэфанам III Вялікім былі падораны кляштару Зограф, што на Святой гары Афон, два сцяга. На светла-чырвоным фоне першага сцяга вышытая постаць Святога Георгія, які сядзіць на троне з мячом у руках і папіраючы нагамі пераможанага змея. Два анёла адзін з мячом другі са шчытом у руках карануюць яго дзевяціпрамянёвым вянком з жамчужынамі. Вакол галовы святога вышыты надпіс на грэчаскай мове Святы Георгій з Кападокіі. Па баках сцяга таксама вышыты надпіс, на славянскай мове. Другі сцяг, падоранае Стэфанам Вялікім кляштару Зограф, нагадвае царкоўныя харугвы і яго фон таксама чырвонага колеру, на якім вышытая постаць Святога Георгія на белым каню, дзідай які дзівіць цмока. Па баках сцяга вышыты надпіс на славянскай мове.
Вядомыя сцягі МДР 1917—1918 гадоў: трыкалор з сіняй, жоўтай і чырвонай гарызантальных палос з гербам у цэнтры жоўтай паласы, над гербам размяшчаўся надпіс: «REPUBLICA DEMOKRATICA MOLDOVENEASCA SI INDEPENDENTA». Другі сцяг аналагічных колераў з надпісам: «SFATUL TĂRII» і гербам.
19 кастрычніка 1925 года ЦВК АМССР на сваім паседжанні зацвердзіў вышэйапісаныя праекты дзяржаўнага герба і сцяга АМССР на падставе пастановы Малога Прэзідыума ЦВК АМССР ад 21.09.1925.
31 студзеня 1937 года была прынята новая Канстытуцыя Украінскай ССР, на падставе якой ВУЦВК 21 красавіка 1937 года ўдакладніў малюнак Дзяржаўнага герба УССР і ў маі 1937 — змяніў малюнак Дзяржаўнага сцяга УССР. Гэтыя новыя ўкраінскія герб і сцяг склалі аснову новых герба і сцяга Малдаўскай АССР, апісанне якіх было дадзена ў артыкулах 111 (герб) і 112 (сцяг) новай Канстытуцыі МАССР, прынятай 6 студзеня 1938 года. З дапамогай аналізу раўналежных тэкстаў гэтай Канстытуцыі на малдаўскай мове ў лацінскай графіцы і на ўкраінскай мове можна ўсталяваць украінскія і малдаўскія надпісы на сцягу: украінскія — «УРСР» і «Молдавська АРСР», малдаўскія — «RSSU» і «RASS Moldovenească».
27 лютага 1938 года (усяго праз 52 дня пасля сцвярджэння Канстытуцыі) Бюро Малдаўскага абкама КП(б) Украіны прыняло пастанову, аб перакладзе малдаўскай пісменнасці на азбуку, у адпаведнасці з якім, па-за сумневам, у 1938 годзе былі прыняты заканадаўчыя акты Малдаўскай АССР, якія зацвердзілі надпісы на гербе і сцягу на малдаўскай мове, як «РССУ» і «РАСС Молдовеняскэ».
Паводле артыкула 123 10-ы разздзелы Канстытуцыі МССР, прынятай 10 лютага 1941 года: «Дзяржаўны сцяг Малдаўскай ССР складаецца з чырвонага палотнішча, з малюнак у левым куце ў тронка зверху, залатых сярпа і молата і залатых літар „РССМ“. Суадносіны шырыні да даўжыні 1:2».