cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Омаха
Гісторыя
У пачатку 1850-х гадоў тэрыторыю Омахі сталі абжываць перасяленцы з Кейнсвіля (сучасны Каўнсіл-Блафс), штат Аява. У 1854 годзе Логан Фантэнель, правадыр племя амаха, прадаў большую частку зямель, якія належалі племю (каля 16 тыс. км² ці чатыры мільёны акраў), ураду ЗША па кошце 22 цэнты за акр. Гэта дазволіла на набытай зямлі стварыць тэрыторыю Небраска. 4 ліпеня 1854 года быў заснаваны горад Омаха (статус горада быў прысвоены ў 1857 годзе), якая ў 1855—1867 гадах з'яўлялася сталіцай тэрыторыі Небраска. У 1869 годзе было завершана будаўніцтва Першай транскантынентальнай чыгункі, якая звязала Омаху з горадам Сакрамента ў Каліфорніі. З'яўленне чыгункі абумовіла далейшы хуткі прырост насельніцтва і развіццё горада. Омаха атрымала мянушку «Вароты на Захад», звязаную з яго значэннем як транспартнага цэнтра ЗША ў сярэдзіне XIX стагоддзя.
Калі да сярэдзіны XX стагоддзя асновай эканомікі Омахі былі чыгунка, бровары, жывёлагадоўчыя гаспадаркі і мясахоладабойныя заводы, то сучасная эканоміка горада адрозніваецца і грунтуецца на эканоміцы ведаў. У горадзе размешчаны штаб-кватэры пяці кампаній, якія ўваходзяць у спіс Fortune 500:, , , і Berkshire Hathaway, старшынёй савета дырэктараў якой з'яўляецца найбагацейшы чалавек свету, Уорэн Бафет, які носіць мянушку «Аракул з Омахі». У 2001 годзе часопіс Newsweek уключыў Омаху ў свой спіс дзесяці самых буйных тэхналагічных цэнтраў краіны. У горадзе размешчаны штаб-кватэры трох з трыццаці найбуйнейшых архітэктурных і інжынерных кампаній свету: Leo A. Daly Co., і. Важным сектарам эканомікі Омахі з'яўляецца турызм: штогод у горадзе праводзіцца фінальны турнір чэмпіянату па бейсболе сярод каледжаў, а мясцовы заапарк Генры Дурлі з'яўляецца адным з самых наведвальных месцаў Небраскі.
Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Кастуся Каліноўскага
Дзяржа́ўная прэ́мія Белару́сі імя Кастуся́ Каліно́ўскага — беларуская прэмія, заснаваная ў 1989 годзе ў гонар Кастуся Каліноўскага. Уручалася за творы ў галіне мастацкай публіцыстыкі (літаратура, мастацтва) штодвагады.
Ганаровы знак
У 1993 годзе Пастановай Савета Міністраў і Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь быў уведзены ганаровы знак лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі. Ганаровы знак лаўрэата прэміі Кастуся Каліноўскага вырабляецца з каляровага металу і мае форму чатырохвугольніка са зрэзанымі вугламі, бакамі ўвагнутага ўнутар. Чатырохвугольнік з дыяганалямі 30 мм кожная накладаецца на круглы элемент дыяметрам 25 мм, на паверхні якога створаная прамяністая рыфленая структура. У цэнтральнай частцы чатырохвугольніка ў крузе дыяметрам 18 мм, абведзеным венцам, размешчаная рэльефная выява Кастуся Каліноўскага. На адваротным баку знаку ў крузе надпіс: «Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь», у ніжняй частцы — нумар знака.
Знак з дапамогай вушка і прамежкавага звяна злучаецца з калодкай, ніжняя частка якой закругленая. Калодка мае шырыню 12 і вышыню 20 мм. Яе вонкавы бок акаймаваны венцам і пакрыты эмаллю белага колеру. З верхняга правага вугла калодкі ў ніжні левы праходзіць палоска чырвонага колеру шырынёй 4 мм, таксама абведзеная венцам і пакрытая чырвонай эмаллю. З адваротнага боку калодка мае шпільку для мацавання на вопратцы.
Кастэлар
Кастэлар (Castellar) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 270 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 90 чал./км². Займае плошчу 3 км². Паштовы індэкс — 12030. Тэлефонны код — 0175.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Natività di Maria, madre di Gesù.
NGC 4635
NGC 4635 (іншыя абазначэнні — UGC 7876, IRAS12402+2012, MCG 3-32-87, KUG 1240+202, ZWG 100.3, KARA 547, ZWG 99.113, PGC 42704) — галактыка ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Бітва за Кербелу (2003)
Авангард амерыканскай 3-й пяхотнай дывізіі дасягнуў Кербелы 31 сакавіка. Пасля сутыкнення з сіламі Рэспубліканскай гвардыі Ірака на паўднёвым усходзе ад горада, амерыканцы абышлі яго і рушылі да Багдаду. 2 красавіка верталёт арміі ЗША UH-60 Blackhawk быў збіты з стралковай зброі каля Кербелы, загінулі 7 салдат, яшчэ 4 атрымалі раненні.
Штаб 101-й дывізіі планаваў правесці высадку з верталётаў, каб захапіць тры плацдарма на ўскраіне горада, а затым выкарыстоўваць танкі M1 Abrams і баявыя машыны M2 Bradley, каб звязаць гэтыя плацдармы паміж сабой.
У 11:00 5 красавіка атака амерыканскіх дэсантнікаў пачалася з авіяўдараў па некалькіх цэлях па ўсім горадзе. Адначасова 23 верталёты «Блэк Хок» і 5 верталётаў «Чынук» пераправілі тры батальёны пяхоты 502-га пяхотнага палка ў адведзеныя зоны высадкі.
3-і батальён 502-й пяхотнага палка сустрэў упарты, але неарганізаваны супраціў. На поўдзень амерыканцы прасоўваліся хутчэй і выявілі некалькі схованак са зброяй у школах. Яны таксама выявілі трэніравальны лагер. Да вечара дэсантнікі зачысцілі 13 з 30 прызначаных сектараў. На паўднёвым усходзе Кербелы амерыканцы выявілі яшчэ некалькі схованак са зброяй. Падчас аперацыі актыўна выкарыстоўвалася падтрымка баявых верталётаў, а таксама артылерыя. Больш за 100 дымавых снарадаў, выпушчаных па горадзе, дазволілі 2-му батальёну 70-га тп 1-й ГД увайсці ў горад ва ўмовах слабога супраціву, страціўшы толькі аднаго салдата, які загінуў пры падрыве баявой машыны M2 Bradley з гранатамёта.
На наступны дзень падраздзяленні арміі ЗША працягвалі ачыстку Кербелы. Супраціў быў канчаткова задушаны ў 17:00 6 красавіка, а ў 17:30 вялікая статуя Садама Хусейна была знесена байцамі 1-й танкавай дывізіі.
Мажулоніс
Мажуло́ніс (Mažulonys), традыцыйная беларуская назва — Мазолі  — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Ігналінскай сянюніі. Размешчана за 4 км ад Казокіне. Насельніцтва 4 чал. (2001 г.). Захавалася.
Загір’я (Троіцкі раён)
Загір’я (Загі́р'я) — вёска ў Троіцкім раёне Луганскай вобласці Украіны.
Елянова
Еляно́ва (, Еленово) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Міжлескага сельсавета. Размешчана за 14 км ад Бярозы, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.
Гісторыя
У 1886 годзе в. Яленава (Галенава) у Мацвеевіцкай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні, дзейнічалі школа і піцейны дом. Паводле перапісу 1897 года ў в. Яленава (Галенава) працавалі народнае вучылішча і хлебазапасны магазін.
У 1905 годзе ў Чарнякоўскай воласці. З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 на кароткі час ўстаноўлена савецкая ўлада.
З 1921 года ў складзе Польшчы, у 1924 годзе в. Хеленова ў Мацвеевіцкай гміне Пружанскага павета Палескага ваяводства.
У 1926 годзе ў Міжлескай гміне, у 1932 годзе ў Сігневіцкай. З 1939 года ў БССР, з 1940 года вёска ў Машковіцкім сельсавеце.
У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Акупанты загубілі 21 жыхара вёскі, на фронце загінулі 14 воінаў-землякоў.
У кастрычніку 1949 годзе арганізаваны калгас «Шлях да камунізму», у лютым 1950 года ён увайшоў у калгас «Чырвоны сцяг» (з цэнтрам у в. Міжлессе), з 16 ліпеня 1954 года — у Міжлескім сельсавеце. У 1970 годзе дзейнічала ферма калгаса «Чырвоны сцяг».
Планіроўка
Планіровачна складаецца з дугападобнай, двухбакова забудаванай вуліцы, арыентаванай з захаду на ўсход, да якой прымыкаюць 3 завулкі.
Агняцветка грэбнявусая
Апісанне
Цела даўжынёй 7—9 мм, плоскае. Галава чорная, сцябліністая, каля асновы з глыбокай перацяжкай. Пярэдняспінка круглая, вузейшая за надкрылы, чырвоная. Надкрылы з падоўжнымі рабрынкамі, на канцы расшыраныя, ярка-чырвоныя. Лічынкі рухомыя, з доўгім (да 30 мм) тонкім целам.
Распаўсюджанне
Пашыраны ў Еўропе. Жывуць ў лісцевых лясах, на ствалах дрэў. Драпежнікі, кормяцца насякомымі, якія жывуць пад карой.
Герб Маўрытаніі
Герб Маўрытаніі (арабская мова: شعار الجمهورية الإسلامية الموريتانية) заснаваны на нацыянальным сцяга Маўрытаніі, прынятым 1 красавіка 1959 г. Колеры зялёны і залаты лічацца панафрыканскімі колерамі. Зялёны колер сімвалізуе іслам, і залаты — сімвал пяскоў пустыні Сахары. Паўмесяц і зорка — сімвалы ісламу, галоўнай рэлігіі ў дзяржаве. Па краях: «Ісламская рэспубліка Маўрытаніі» на арабскай і французскай мовах.
Махры
Махры (مكرمية, mucharramat «карункі»), — басонны выраб, род вязанай або плеценай тасьмы, у якой з аднаго боку суцэльным радам у вызначаным парадку звісаюць ніткі, і іншыя падвескі.
Гісторыя
Уваходзілі ў асартымент прадукцыі шэрагу беларускіх ткацкіх мануфактур (Нясвіж, Гродна, Ружаны).
На Слуцкай мануфактуры махры выраблялі для свабоднага продажу для аздобы завяршэнняў паясоў, пры гэтым махры на паясах, выпушчаных з мануфактуры цалкам, не прадстаўляюць сабой арганічнага цэлага з поясам, гэта значыць не з’яўляюцца працягам асновы, як гэта бывае на маскоўскіх паясах. Махры слуцкіх паясоў заўсёды прышываюцца да канцоў. На ўсходніх паясах таксама сустракаюцца прышыўныя махры. Аднак на ўсходніх паясах яны прадстаўляюць не тыповую з’яву, а хутчэй выпадковую. Завяршэнне слуцкага пояса махрамі было ўзята не ад усходняй традыцыі. Яно, відаць, было выклікана мясцовымі густамі: народны беларускі мужчынскі тканы пояс звычайна завяршаецца кутасамі або махрамі. Магчыма, што беларуская традыцыя завяршэння пояса была перанесена на афармленне слуцкага пояса.
Выкарыстанне
Выкарыстоўваецца як абшыўка краёў адзення, абрусаў і іншага з кручаных ці іншай формы шаўковых, ваўняных, срэбных або залатых нітак, а таксама як ўпрыгажэнне да фіранак, мэблі, абажураў.
Махрой аздабляюцца розныя тэкстыльныя вырабы з мэтай надання вырабам прывабнага выгляду. Махры для аздаблення і шалікаў атрымліваюць вышморгваннем нітак на краях вырабу. Для гэтага хусткі папярэдне падрубаюць. Махры таксама ўжываюцца для ўпрыгожвання штор, часта пры гэтым выкарыстоўваюцца махры з бісерам.
Марцыпан
Марцыпан (ст.-польск. marcypan, ад marzapane) — цестападобная маса, прыгатаваная з працёртага міндалю або арэхаў з цукрам, а таксама кандытарскі выраб з гэтай масы. Атрыманая маса добра фармуецца, з яе можна вырабляць цукеркі (з глазураваннем або без яго).
Калі замест міндаля выкарыстоўваюцца абрыкосавыя костачкі (радзей персікавых), кандытарскі прадукт называецца не марцыпанам, а персіпанам.
Уімблданскі турнір 2016
Уімблданскі турнір 2016 — 130-ы юбілейны розыгрыш штогадовага прафесійнага тэніснага турніру серыі Вялікага шлема, які праводзіцца ва Уімблдане (Лондан, Вялікабрытанія) на кортах мясцовага «Усеанглійскага клуба лаўн-тэніса і кракета». Традыцыйна выяўляюцца пераможцы спаборніцтва ў дзевяці разрадах: у пяці — у сталых і чатырох — у старэйшых юніёраў.
У 2016 годзе матчы асноўных сетак праходзілі з 27 чэрвеня па 10 ліпеня. Спаборніцтва традыцыйна завяршае асноўны сезон турніраў серыі на дадзеным пакрыцці.
Леташнія пераможцы сярод сталых:
Міхаіл Герасімавіч Калінкін
Міхаіл Герасімовіч Калінкін (красавік 1916 года, вёска Падольнае, Падольненская воласць, Вярэйскі павет, Маскоўская губерня, Расійская імперыя (цяпер сельскае паселішча Веселёўскае, Нара-Фамінскі раён, Маскоўская вобласць, Расія) — 22 лістапада 1943 года, вёска Студзянец, Кармянскі раён, Гомельская вобласць, Беларуская ССР, СССР (цяпер Літвінавіцкі сельсавета, Беларусь)) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір 175-й асобнай штрафной роты 3-й арміі Беларускага фронту, капітан. Закрыў сваім целам амбразуру кулямёта.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1916 годзе ў вёсцы Падольнае ў сялянскай сям’і. Скончыў 7 класаў школы, затым працаваў трактарыстам МТС, шафёрам раённага аддзела аховы здароўя ў горадзе Вярэя.
На пачатак 1943 года з’яўляўся камандзірам 175-й асобнай армейскай штрафной роты 3-й арміі. Вызначыўся ў баях, якія доўжыліся з 13 лютага па 15 сакавіка 1943 года. На той момант рота была нададзена 283-й стралковай дывізіі, якая, займаючы пазіцыі на захад ад шашы Мцэнск — Арол, спрабавала развіць наступ на Болхаў. Штрафная рота, якой камандаваў капітан Калінкін, у ходзе наступлення на вёску Гарадзішча першай ўварвалася ў траншэі і цалкам авалодала вёскай, а затым і ўтрымала яе да падыходу частак дывізіі. Капітан Калінкін быў паранены, але не пакінуў поле бою. Пасля гэтага бою ўвесь асуджаны састаў штрафной роты быў датэрмінова вызвалены са зняццем судзімасці. Капітан Калінкін быў прадстаўлены да ордэна Айчыннай вайны 2-й ступені, але быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі (18 красавіка 1943 года).
У ліпені 1943 года дывізія працягвала весці баі ў тым жа раёне, спрабуючы прарваць абарону праціўніка ў ходзе Болхаўска-Арлоўскай аперацыі. М. Г. Калінкін, камандуючы той жа ротай, вызначыўся зноў і зноў быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі (24 жніўня 1943 года).
22 лістапада 1943 года 3-я армія на заключным этапе Гомельска-Рэчыцкай аперацыі перайшла ў наступ на поўнач ад Жлобіна ў напрамку на Бабруйск. 175-я асобная штрафная рота была нададзена 121-й гвардзейскай стралковай дывізіі і была кінута на прарыў ўмацаванага вузла ў вёсцы Студзянец. Капітан Калінкін, камандуючы ротай, першым уварваўся ў траншэю праціўніка, знішчыў з аўтамата 12 салдат і афіцэраў праціўніка, затым у рукапашнай сутычцы яшчэ 3 салдат. Падчас пераследу ворагаў, якія адыходзілі, рота была затрыманая кулямётным агнём. Камандзір роты, ужо будучы параненым, падбег да дзоту, і кінуў у яго дзве гранаты. У гэты час быў паранены другі раз, падпоўз да дзоту і закрыў яго сваім целам, кінуўшы ўнутр яшчэ адну гранату.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм капітану Калінкіну Міхаілу Герасімавічу пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Помнік герою і мемарыяльная дошка ўстаноўлены ў вёсцы Студзянец Гомельскай вобласці. У вёсцы Літвінавічы і пасёлку Карма яго імем названы вуліцы.
Кызылагаш (Паўладарская вобласць)
Кызылагаш — сяло ў Іртышскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Селецінскай сельскай акругі. Код КАТА — 554667300.
Дамініка
Даміні́ка (Dominica), Садру́жнасць Даміні́кі (Commonwealth of Dominica) — дзяржава на аднайменным востраве з групы Малых Антыльскіх астравоў у Карыбскім моры. Плошча тэрыторыі — 750 км². Колькасць насельніцтва — каля 70 тыс., у асноўным негры і мулаты (каля 90 %). Захаваліся рэшткі (каля 3 тыс. чал.) плямёнаў карыбаў. Сталіца — Разо (каля 22 тыс.).
Кызылагаш (Паўладарская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 333 чалавекі (160 мужчын і 173 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 252 чалавекі (131 мужчына і 121 жанчына).
Дамініка
Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне — 10 акруг. Дзяржаўная мова — англійская, распаўсюджаны таксама мясцовы крэольскі дыялект на аснове французскай (г. зв. патуа). Большасць вернікаў — каталікі. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці — 3 лістапада (1978). Грашовая адзінка — усходнекарыбскі долар.
Уваходзіць у склад Арганізацыі Усходніх Карыбскіх дзяржаў.
Гісторыя
Дамініка адкрытая Х. Калумбам у 1493. Неўзабаве да вострава сталі часта заходзіць іспанскія судны, аднак зацяты супраціў карыбскіх індзейцаў не дазволіў іспанцам каланізаваць яго. У 1632 у французаў атрымалася заснаваць першае еўрапейскае паселішча. Барацьба паміж еўрапейскімі дзяржавамі за востраў у 17-18 ст. не прывяла, аднак, да ўсталявання кантролю над Дамінікай з боку якой-небудзь з іх. Па Венскай дамове 1815 Дамініка адышла да Вялікабрытаніі.
1 сакавіка 1967 г. краіна атрымала статус асацыяванай з Вялікабрытаніяй дзяржавы з унутраным самакіраваннем. 3 лістапада 1978 г. абвешчана незалежнасць.
Унутраная палітыка
Дамініка — парламенцкая рэспубліка, уваходзіць у склад Брытанскай садружнасці. Дзейсная канстытуцыя прынятая 3 лістапада 1978 г. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт (з кастрычніка 2003 г. — Н. Ліверпуль), абіраны на 5 гадоў Палатай сходу — аднапалатным парламентам, які складаецца з 21 абіранага дэпутата і 9 прызначаных прэзідэнтам сенатараў.
Кіраўнік ураду — прэм'ер-міністр, са студзеня 2004 — Р. Скерыт.
Асноўныя палітычныя партыі—Лейбарысцкая партыя (заснаваная ў 1955 г., мае 10 месцаў у парламенце, прытрымліваецца ўмерана левай арыентацыі, лідар — Р. Скеррыт, уладная ў 1978—1979 гг., а з 2000 г. — ва ўлады ў кааліцыі з Партыяй свабоды), Партыя свабоды Дамінікі (створаная ў 1968 г., 2 месцы ў парламенце, правацэнтрысцкай скіраванасці, уладная ў 1980—1995 гг.), Аб'яднаная партыя працаўнікоў (заснаваная ў 1988 г., 9 месцаў у парламенце, прытрымліваецца цэнтрысцкіх пазіцый, падтрымлівае сувязі з прафсаюзным рухам, з 1990 г. — галоўная апазіцыйная партыя, у 1995—2000 гг. была ўладнай).
Эканоміка
Аснова эканомікі — сельская гаспадарка, дае 20 % ВУП, у ёй працуе да 40 % працаздольнага насельніцтва. Асноўныя культуры — бананы (90 % сельскагаспадарчай вытворчасці), цытрусавыя, манга, корняплоды, какосавыя арэхі.
Галоўнай крыніцай бюджэтных паступленняў (каля 44 млн дол. у год) з'яўляецца турызм, у галіне занята 20 % працаздольнага насельніцтва. Яго развіццё стрымліваецца адсутнасцю вялікіх гаваняў для швартоўкі суднаў і міжнароднага аэрапорта.
Прамысловасць (8 % ВУП) прадстаўлена мылаварнямі, прадпрыемствамі па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны. Вырабляюцца сокі, эфірныя алеі, ром, цыгары. Вядзецца здабыча пемзы і вапняку.
Рост ВУП у 2005 г. — 2 % (каля 300 млн дол.). Узровень інфляцыі — каля 3 % у год.
У экспарце 75 % складаюць бананы; астатнія прадукты — мыла, лаўровы алей, гародніна, грэйпфруты, апельсіны. Асноўныя імпарцёры — Вялікабрытанія, краіны Карыбскай супольнасці, Італія і ЗША. Галоўныя артыкулы імпарту — машыны і абсталяванне, прадукты харчавання, спажывецкія тавары, хімікаты. Асноўныя экспарцёры ў Дамініку — ЗША, краіны Карыбскай супольнасці, Вялікабрытанія, Канада.
Загір’я (Цярнопольскі раён)
Загір’я (Загі́р'я) — вёска ў Цярнопольскім раёне Цярнопальскай вобласці Украіны.
Хаўер (цыклон)
Хаўер (Javier), таксама Хавер — снежны цыклон, які з 15 па 16 сакавіка 2013 года абрынуўся галоўным чынам на тэрыторыю Беларусі. Ад стыхіі таксама пацярпелі Венгрыя, поўнач Украіны і захад Расіі.
Для Беларусі «Хаўер» стаў адным з наймацнейшых падобных прыродных катаклізмаў у яе гісторыі. Падчас цыклону пачаўся вялікі снегапад, фіксаваўся моцны вецер. Непагодніца прывяла да праблем на дарогах як у населеных пунктах (у тым ліку ў Мінску), так і за іх межамі. Па ўсёй Беларусі ўтварыліся шматлікія дарожныя заторы. Прыкметна павялічылася колькасць ДТЗ, у адным з якіх загінулі двое чалавек. Найбольш цяжкая сітуацыя была на трасах М1, М4 і M5. У краіне адбыўся транспартны калапс.
Намаганнямі ўладаў, экстранных службаў і мясцовых жыхароў удалося паспяхова ліквідаваць наступствы бедства.
Цыклон «Хаўер» адклаўся ў памяці насельніцтва і часта параўноўваецца з іншымі снежнымі штармамі ў Беларусі.
Напярэдадні
У 2013 годзе пачатак сакавіка на тэрыторыі Беларусі быў анамальна халодным: у сувязі з панаваннем палярных паветраных мас сярэдняя тэмпература была на 2—6 градусаў ніжэй за кліматычную норму. У гэты час ва Усходнюю Еўропу рушыў паўднёвы цыклон, прыносячы з сабой трапічнае паветра з Міжземнага мора. У выніку сутыкнення паўднёвага цыклона з халодным палярным паветрам утварыўся снежны шторм, які нямецкія сіноптыкі ахрысцілі «Хаўерам».
У гэты час у Заходняй Еўропе, пачынаючы з 9 сакавіка, прайшліся цыклоны Yorick і Xavier. Стыхія стварыла праблемы ў ноч з 10 на 11 сакавіка. Пацярпелі Францыя, Германія, Бельгія, Венгрыя, Вялікабрытанія, а таксама ў некаторай ступені Нідэрланды і Швецыя. Транспартны калапс на дарогах паралізаваў увесь рух.
Ужо 12 сакавіка спрагназаваў пагаршэнне надвор’я ў Беларусі. 14 сакавіка на тэрыторыі Мінскай, Віцебскай і Брэсцкай абласцей быў абвешчаны чырвоны ўзровень пагоднай небяспекі і штармавое папярэджанне. Аднак інфармацыя аб шкале ўзроўняў небяспекі да «Хаўера» давалася Белгідраметам толькі ў МНС, і шырокія слаі насельніцтва не маглі ацаніць ступень рэальнай небяспекі ўмоў надвор’я.
Па збегу абставінаў напярэдадні катаклізму кіраўніцтва дзяржавы (прэзідэнт, прэм’ер-міністр, спікеры абедзвюх палат Нацыянальнага сходу) адбылі на пасяджэнне Саюзнай дзяржавы ў Санкт-Пецярбург. Першы віцэ-прэм’ер Уладзімір Сямашка апынуўся на перамовах у Маскве. З вышэйшых асоб у Беларусі застаўся толькі другі намеснік прэм’ера — Анатоль Калінін.
Раніца і дзень 15 сакавіка
Цыклон прыйшоў з поўдня, ахапіўшы першымі Брэсцкую і Гомельскую вобласці. Пасля паўночы ў краіне фіксавалася пагаршэнне надвор’я. Так, напрыклад, паводле інфармацыі метэастанцыі Слуцка, у гэтым горадзе а 0:20 пачалася завея. У 9:00 сіноптыкі абвясцілі штармавое папярэджанне. Прагназавалі раніцай і днём вельмі моцныя снегапады, а на дарогах снежныя заносы, просячы жыхароў ўстрымацца ад паездак. Насельніцтва не звярнула ўвагу на паведамленні.
Раніцай 15 сакавіка хуткасць ветру дасягнула 15—20 метраў за секунду, вецер разгойдваў машыны, якія знаходзіліся на хаду. Калі мяцеліца ахапіла Брэст, у Мінску перанеслі святкаванне «Масленіцы». З 11:00 ў сталіцы быў уведзены план «Бездараж», які дазваляе кіроўцам грамадскага транспарту не прытрымлівацца раскладу і выязджаць у адпаведнасці з абставінамі. Ужо ў гэты час бачнасць на дарогах краіны вельмі пагоршылася, у сувязі з актыўным выпадзеннем снегу пагоршыўся таксама стан дарожнага пакрыцця. У сталіцы аўтатранспарт рухаўся з хуткасцю не больш за 30 кіламетраў у гадзіну.
Тым часам на Чэрвеньшчыне каля 12:30 ля Смілавічаў трапіў у занос і перагарадзіў дарогу аўтапоезд. Калі экіпаж ратавальнікаў прыехаў на месца для афармлення здарэння, тут пачаў ужо ўтварацца дарожны затор. Дзесьці праз гадзіну ўсхадзілася моцная завея. Затор (пераважна з аўтапаяздоў) расцягнуўся ад маста ў Смілавічах амаль да вёскі Карпілаўка. Машыны (не менш за 500) стаялі ў тры рады, часткова на сустрэчнай паласе руху. Легкавікі, што сустракаліся ў заторы, за дзве гадзіны пазамятала даверху.
Мясцовыя ўлады і службы зразумелі, што сітуацыя пачынае выходзіць з-пад кантролю, таму ў школах скарацілі заняткі ў другую змену, а ў Пінску наогол адмянілі. Яшчэ большае ўзмацненне ветру і моцны снегапад пачаліся прыкладна ў 14:00. У 15:00 на аўтадарозе Мінск—Слуцк, пачынаючы з раёна вёскі Гарадзішча, назіраўся 11-кіламетровы затор.
У сярэднім парывы ветру складалі 20—24 метра ў секунду, максімальная хуткасць — да 28 м/с. У Мінску таўшчыня снежнага покрыва павялічылася ўсяго на 11 сантыметраў, тады як максімальна зафіксаваны прырост за суткі склаў 26 сантыметраў (у 1956 і 1992 гадах). Пры гэтым, агульная таўшчыня снежнага покрыва склала 57 сантыметраў, а ў выніку моцнай завеі, што актыўна пераносіла снежныя масы, у многіх месцах гурбы былі яшчэ вышэй, што прывяло да транспартнага калапсу. У Слаўгарадскім раёне выпала 26 міліметраў ападкаў у пераліку на дождж.
З вечара 15 па раніцу 16 сакавіка
У сталіцы пачаліся масавыя затрымкі грамадскага транспарту. Бачнасць на дарогах складала 200—300 метраў. На прыпынках стоўпіліся сотні людзей. Значная частка прыгарадных і міжгародніх маршрутаў была знята. Для жыхароў Мінску практычна адзіным спосабам дабрацца дадому стаў метрапалітэн, на ўваходах у які ўжо а 18:20 стаялі чэргі. Работа першай лініі была падоўжана да 2:00. З 18:00 на працягу больш чым гадзіны з мэтай пазбягання цісканіны цягнікі не спыняліся на станцыі «Кастрычніцкая», доступ туды людзей быў перакрыты. Неўзабаве ў сувязі з заторамі, якія ўтварыліся на выездах са сталіцы, уезд у горад быў перакрыты. Па даных начальніка чыгуначнай станцыі «Мінск-Пасажырскі» Уладзіміра Грыгаровіча, затрымка электрычак і цягнікоў не перавышала дзесяці хвілін, хоць, па словах відавочцаў, іх цягнікі затрымліваліся на паўтары гадзіны і больш. У Заводскім раёне горада рух быў паралізаваны цалкам.
Падчас стыхіі ў сталіцы павялічыліся тарыфы таксі. Паводле Naviny.by, ад станцыі метро «Каменная горка» да вуліцы Скрыпнікава прапаноўвалі давезці за 50 тысяч рублёў, хоць праехаць трэба ўсяго тры кіламетры. Па даных TUT.by, ад той жа «Каменнай Горкі» да чыгуначнага вакзала таксісты вазілі за 350 тысяч, замест звычайных 70. У штармавую ноч фігуравалі лічбы ў 400 і нават 500 тысяч за паездку па сталіцы. Аднак сярод насельніцтва знаходзіліся кіроўцы, гатовыя набраць на прыпынку поўнае аўто спадарожнікаў і адвезці іх дадому бясплатна або «за сімвалічную плату».
На трасах апынуліся нават знакамітасці. Так, на шашы Бабруйск—Мінск затрымаўся расійскі акцёр, а на шляху са сталіцы ў Гродна каля Валожына — старшыня партыі БНФ Вадзім Саранчукоў.
За вечар пятніцы (15-га чысла), ноч і раніцу суботы (16-га чысла) супрацоўнікі «Альфа Радыё» атрымалі больш за чатыры тысячы смс-паведамленняў, у якіх мноства людзей тэлефанавалі і пісалі журналістам у Skype просьбы аб дапамозе. «Прагноз надвор’я ад гідраметэацэнтра быў, але ніхто не ведаў, што ж будзе. Калі навінавы эфір скончыўся, мы вырашылі, што застанемся яшчэ на пару гадзін, паглядзім, як будуць развівацца падзеі. Калі стала зразумела, што навін на інфармацыйных сайтах няшмат, мы прасілі людзей паведамляць нам, што адбываецца на дарогах. Спачатку слухачы проста распавядалі нам, дзе пробка. А потым стала відавочна, што мы не проста дзелімся навінамі, а той інфармацыяй, якая людзям у гэты момант вельмі патрэбна. У 10 і 11 гадзін вечара да нас паступала столькі званкоў і смс, што мы перасталі ставіць музыку. Часам мы сыходзілі на песню, але людзі тут жа пісалі: «вярніцеся ў эфір!». Мы атрымлівалі тысячы паведамленняў, а тэлефон не пераставаў тэлефанаваць ні на хвіліну.»
Тым часам Белэнерга зафіксавала максімальную колькасць адключэнняў электрычнасці: да вечара без святла засталіся 1728 трансфарматарных падстанцый, 558 населеных пунктаў і 71 ферма. І хоць снежныя заносы і заторы на дарогах перашкаджалі спецтэхніцы праехаць да месцаў пашкоджанняў, ужо да раніцы ў палове адключаных населеных пунктаў зноў загарэлася святло. Да вечара 16-га чысла электразабеспячэнне было парушана толькі ў некалькіх адзінкавых пунктах, але і там яго аднавілі хутка — да ночы 17-га.
На працягу вечара і ночы дзясяткі аўтамабіляў і аўтобусаў усё ж пачыналі выбірацца з затораў.
16 сакавіка цыклон пакінуў тэрыторыю Беларусі, накіраваўшыся ў бок Расіі, аднак нейкі час на дарогах яшчэ адзначаліся моцныя заторы працягласцю каля 30 кіламетраў. У гэты дзень зафіксаваныя перабоі з прадуктамі харчавання ў крамах. Наступствы стыхіі адчуваліся амаль тыдзень.
Барацьба са стыхіяй і наступствамі
За адсутнасці іншых афіцыйных асоб дзяржавы ўся работа па арганізацыі крызіснага цэнтра па барацьбе з катаклізмам легла на плечы віцэ-прэм’ера Калініна. У пікавыя гадзіны дарогі расчышчалі каля 1200 адзінак спецтэхнікі. У сталіцы на ліквідацыю наступстваў снегападу выйшлі каля 20 тысяч чалавек і каля тысячы машын спецтэхнікі. Падключыліся таксама падраздзяленні Узброеных Сіл Беларусі. З 19:00 15-га чысла на расчыстку дарог і выратаванне транспарту выходзіць ваенная тэхніка.
На 22:00 паведамлялася, што камунальныя і аварыйныя службы працуюць ва ўзмоцненым рэжыме. У сталіцы былі арганізаваны пункты абагравання, харчавання і начлегу. Падобныя пункты стварылі таксама на трасе Мінск—Магілёў у Смілавічах і Чэрвені. Да затораў, якія ўтварыліся на Гродзенскім і Маскоўскім напрамках, сіламі райвыканкамаў і ДАІ была арганізавана дастаўка гарачага харчавання і чая. Удалося вызваліць са снежнага палону аўтобус з 40 дзецьмі, якія вярталіся з экскурсіі ў Мірскі замак, заблакаваны на Слуцкай трасе ва Уздзенскім раёне.
У Валожыне ў гасцініцы быў арганізаваны начлег для 52 чалавек, а ў інтэрнаце мясцовага каледжа — для 25. Таксама арганізавана буксіроўка транспартных сродкаў. Месцы часовага размяшчэння людзей (з трасы M1) арганізаваны ў Чэрвеньскім будаўнічым ліцэі (размешчаны 22 чалавекі), Смілавіцкім сельгасліцэі (51 чалавек) і Смілавіцкім аграрным каледжы (2 чалавекі); 1 чалавек з тэмпературай быў дастаўлены у Смілавіцкую бальніцу. На ўчастку дарогі, дзе ўтварыўся затор, была арганізавана кругласутачная работа кафэ (в. Карпілаўка, в. Натальеўск, г.п. Смілавічы), у якіх вадзіцелі і пасажыры пацярпелых аўтамабіляў мелі магчымасць пагрэцца і атрымаць гарачае харчаванне. На тэрыторыі Слуцкага раёна пачалі працаваць 20 пунктаў абагравання, размешчаных ва ўсіх бліжэйшых да дарог сельскіх клубах.
Пры «Хаўеры» падраздзяленнямі МНС 211 разоў аказвалася дапамога ў выманні са снежных заносаў 363 транспартных сродкаў (легкавыя і грузавыя аўтамабілі, рэйсавыя аўтобусы, аўтамабілі хуткай медыцынскай дапамогі), у якіх знаходзіліся 1172 чалавекі, з іх 260 дзяцей.
Нягледзячы на мабілізацыю ўсіх камунальных службаў і актыўны ўдзел МНС, міліцыі і хуткай дапамогі ў барацьбе са стыхіяй, гэтых сіл аказалася недастаткова для таго, каб узяць сітуацыю пад кантроль. Таму многія людзі расчышчалі двары і вызвалялі аўтамабілі з-пад снегу самі. Падчас стыхіі паміж жыхарамі краіны назіралася актыўная ўзаемадапамога: многія самастойна разносілі вадзіцелям чай, дапамагалі сваім суграмадзянам дабрацца дадому, расчышчалі чужыя аўтамабілі і дарогі ад снегу. «Гарачая лінія» партала TUT.by ноччу арганізавала на сайце сэрвіс анлайн-дапамогі, на якім людзі маглі папрасіць аб падмозе і прапанаваць яе тым, хто мае патрэбу. Менш чым за суткі на лініі сабралася каля 700 каментароў. Да валанцёраў падключылася і пратэстанская царква «Новае жыццё», прыхаджане якой разводзілі мінчан па дамах.
17-га чысла, накіроўваючыся з Расіі ў Інданезію і Сінгапур, Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка даў адпаведнае распараджэнне ўсім органам дзяржаўнай улады аператыўна на працягу светлавога дня правесці работы па расчыстцы дарог, пад’ездаў да ўсіх грамадскіх устаноў, а таксама дваровых тэрыторый жылых дамоў. Віцэ-прэм’ер Калінін агучыў таксама зварот кіраўніка дзяржавы да грамадзян з просьбай прыняць актыўны ўдзел у расчыстцы дваровых і прылеглых тэрыторый. Барацьба са стыхіяй і яе наступствамі вялася пад кіраўніцтвам створаных штабоў ва ўрадзе і на месцах. Яны курыравалі дзейнасць усіх дзяржаўных службаў (аблвыканкамаў, Мінгарвыканкама, МНС, ЖКГ, Мінтранс, МУС, ДАІ, Мінабароны і іншых).
Пасля цыклона ўсе вуліцы і закуткі некалькі дзён заставаліся заснежанымі, адзначалася небывалая вышыня гурбаў. Для барацьбы са снегам у Мінску 19 сакавіка быў праведзены масавы суботнік, у якім прымала ўдзел больш за 80 тысяч мінчан. 11 тысяч склалі прадстаўнікі палітычных партый і грамадскіх аб’яднанняў, 1,5 тысячы — прадстаўнікі камітэтаў тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання. Падчас уборкі тэрыторыі было задзейнічана каля паўтары тысячы адзінак тэхнікі, у тым ліку прыцягнутых арганізацый. Паводле звестак прэс-службы Мінгарвыканкама, каб апрацаваць праезную частку і тратуары спатрэбілася 80 тон солі, больш за 1,5 тысяч кубаметраў пясчана-салянай сумесі, вывезена 35000 кубаметраў снегу.
Вынікі, ацэнкі і ўплыў
17 сакавіка віцэ-прэм’ер Анатоль Калінін, падводзячы вынікі барацьбы з прыродным бедствам, адзначыў, што не на належным узроўні было арганізавана абслугоўванне пасажыраў затрымаўшыхся рэйсаў у Нацыянальным аэрапорце «Мінск». Не аператыўна ажыццяўлялася дастаўка паліва аўтамабілістам, якія апынуліся ў палоне снежнай стыхіі. Не ўсюды забяспечваўся падвоз гарачага харчавання. І самае галоўнае, што, атрымаўшы інфармацыю аб штармавым папярэджанні, аўтамабілісты праігнаравалі гэта і адправіліся ў дарогу, парушалі хуткасны рэжым.
Несвядомасць насельніцтва адзначылі і ў МНС. «Тое, што людзі да нас не прыслухаліся, шмат у чым ускладніла ліквідацыю наступстваў небяспечнай прыроднай з’явы. Бо наша служба неаднаразова, за суткі да завеі, папярэджвала пра тое, што трасы будуць замецены снегам. Але па факце ў перыяд снегападу сталі адбывацца дарожна-транспартныя здарэнні, з-за якіх быў перакрыты рух, утварыліся заторы, якія, у сваю чаргу, перашкаджалі ўборцы снегу. Многія паездкі можна было адкласці.» У сваю чаргу журналіст Паўлюк Быкоўскі раскрытыкаваў дзеянні ўладаў і службаў падчас катаклізму, а таксама ўзровень іх падрыхтоўкі, але высока ацаніў узаемадапамогу і ініцыятыўнасць радавых грамадзян. На яго думку, дадзеныя падзеі паказалі, што ўлада не гатова браць на сябе адказнасць у крызіснай сітуацыі, а падобныя праблемы насельніцтва вымушана будзе вырашаць самастойна .«Нельга сказаць, што дзяржава самаўхілілася ад развязання гэтых пытанняў, бо МНС, хуткая дапамога і міліцыя рэальна дапамагалі людзям. Але праблема начлегу і абагравання, відаць, вырашылася ў асноўным без удзелу дзяржавы — калі не лічыць развозу гарбаты тым, хто праводзіў ноч з пятніцы на суботу ў заблакаваных на дарогах машынах за горадам. [...] Стыхія высветліла, што ў беларускага МНС мала прыдатнай тэхнікі — па некаторых звестках, у яго ўсяго два ўсюдыходы МНС на шынах нізкага ціску, якія апынуліся сапраўды эфектыўныя пры барацьбе са стыхіяй. Адзін усюдыход знайшоўся ў "Чырвонага Крыжа".»
19—20 сакавіка, неўзабаве пасля «Хаўера», да тэрыторыі Беларусі наблізіўся сфармаваны над Германіяй і Польшчай цыклон «Бірк». Аднак, у адрозненне ад папярэдніка, сфармаванага ў выніку сутыкнення трапічных паветраных мас з арктычнымі, «Бірк» складаўся з аднародных ўмераных паветраных мас, у сувязі з чым быў не гэтак актыўны. Яго атмасферныя франты аказалі істотны ўплыў толькі на надвор’е ў Брэсцкай і Гродзенскай, а таксама на захадзе Гомельскай і паўднёвым захадзе Мінскай абласцей. Цыклон быў значна слабейшы за «Хаўера», да таго ж, камунальныя службы былі добра падрыхтаваны, і сур’ёзных здарэнняў удалося пазбегнуць.
У той год снег ляжаў да 11 красавіка.
Сіноптыкі і МНС склалі планы дзеяння на выпадак паўтарэння падобных цыклонаў, а ў снежні 2013 года беларускія ратавальнікі правялі камандна-штабное вучэнне, набліжанае да рэальных умоў стыхійнага бедства. Пасля «Хаўера» каляровая шкала ўзроўняў небяспекі (да гэтага ўжо выкарыстоўвалася Белгідраметам, аднак прызначаналася толькі для МНС) была ўключана ў прагнозы надвор’я. Быў удасканалены план дзеянняў МНС і дарожных службаў у выпадку ўзнікнення аналагічных надзвычайных сітуацый.
Цыклон надоўга запомніўся беларусам. У прагнозах надвор’я нярэдка згадвалі гэты снежны шторм, параўноўваючы з іншымі падобнымі штармамі, якія насоўваліся на Беларусь, і ацэньваючы верагоднасць паўтарэння падзей сакавіка 2013 года. У МНС нават вылучалі жартоўную прапанову вымяраць моцныя цыклоны ва ўмоўных «Хаўерах». Белгідрамет назваў яго «ідэальным цыклонам», маючы на ўвазе яго добрую спрагназаванасць, з чым, аднак, згодны не ўсе.
Сары-Шаган (пасёлак)
Сарышаган — пасёлак у Актагайскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Сарышаганской пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 266 км на поўдзень ад раённага цэнтра, цэнтра горада Актагай. Код КАТА — 353667100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 4472 чалавекі (2174 мужчыны і 2298 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 4429 чалавек (2241 мужчына і 2188 жанчын).
Геаграфія Маўрытаніі
Маўрытанія мяжуе з Алжырам, Малі, Заходняй Сахарай і Сенегалам. З захаду абмываецца Атлантычным акіянам (каля 700 км берагавой паласы). Больш за 60 % тэрыторыі краіны займаюць камяністыя і пясчаныя пустыні заходняй Сахары, тэрыторыя ў асноўным раўнінная — вышыня да 915 м (гара Кедыет Іджыл), хоць сустракаюцца і маляўнічыя астанцавыя скальныя масівы. Найніжэйшай кропкі краіны — да 5 м ніжэй за ўзровень мора. Агульная плошча — 1031 тыс. кв. км.
Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы складае 5.074 км, працягласць межаў з Алжырам — 463 км, Малі — 2237 км, Сенегале — 813 км, Заходняй цукру — 1561 км.
У пустыні Сахара на тэрыторыі Маўрытаніі размешчаны унікальны прыродны аб'ект — Структура Рышат.
Мажвілішке (Даўгелішкіская сянюнія)
Мажві́лішке (Mažviliškė) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Наўясісдаўгелішкіскай сянюніі. Размешчана за 6 км ад Наўясіс Даўгелішкіса. Насельніцтва 8 чал. (2001 г.).
Кастэлета-Стура
Кастэллета-Стура (Castelletto Stura) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 1247 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 78 чал./км². Займае плошчу 16 км². Паштовы індэкс — 12040. Тэлефонны код — 0171.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Magno.
Літоўцы ў Беларусі
Літоўская меншасць у Беларусі кампактна пражывае на граніцы з Літвой у Воранаўскім і Астравецкім раёнах Гродзенскай і Браслаўскім раёне Віцебскай абласцей. Таксама існуюць літоўскія паселішчы ва ўсходніх раёнах рэспублікі. Акрамя гэтага, пэўная колькасць літоўцаў пражывае па ўсёй рэспубліцы, асабліва ў буйных гарадах.
Агульная колькасць літоўцаў на тэрыторыі Беларусі паводле перапісу 2009 года 5087 чалавек, такім чынам з’яўляючыся дзявятай па велічыні нацыянальнай меншасцю у краіне. 1 597 з іх (31,4 %) у якасці роднай мовы назвала літоўскую мову, 1 999 (39,3 %) — рускую мову. Сярод вернікаў большую частку складаюць каталікі.
Гісторыя
Да пачатку фарміравання беларускага і літоўскага народаў значную частку тэрыторыі сучаснай Беларусі займалі балцкія этнічныя супольнасці (яцвягі, літоўцы-аўкштайты, латгалы, жамойты, прусы), якія пасля этнічна ўвайшлі ў іх склад. У XIV—XVI стст. літоўцы займалі тэрыторыю сучаснай паўночна-заходняй Беларусі — да захаду і поўначы ад лініі Гродна — Шчучын — Ліда — Валожын — Крэва — Паставы — Браслаў. Перасяленні літоўцаў адбываліся галоўным чынам у заходнія і цэнтральныя рэгіёны Беларусі. Дамінуючае становішча беларускага этнаса ў Вялікім Княстве Літоўскім выклікала паступовую асіміляцыю літоўцаў беларуска-літоўскага памежжа і памяншэнне іх этнічнай тэрыторыі ў паўночна-заходнім кірунку. Найбольш хутка беларусіфікавалася літоўскае насельніцтва ў наваколлях Вільні, дзе знаходзілася шматлікае ўсходне-славянскае акружэнне. Літоўцы засвойвалі мясцовыя беларускія гаворкі, што давала магчымасць прылучыцца да дзяржаўнай мовы Вялікага Княства Літоўскага.
У канцы XIX — пачатку XX ст. літоўскае насельніцтва захавалася ў наваколлях цяперашніх вёсак Дзевянішкі (цяпер Літва), Лаздуны Іўеўскага, Парэчча Гродзенскага, Гервяты Астравецкага, Опсы Браслаўскага, Пелясы і Жырмуны Воранаўскага раёнаў і іншых населеных пунктаў беларуска-літоўскага памежжа. Пастаянныя працяглыя кантакты паміж беларусамі і літоўцамі, аднолькавыя прыродныя і сацыяльна-эканамічныя ўмовы прывялі да ўзаемнай інтэграцыі шматлікіх элементаў традыцыйных беларускай і літоўскай культур. Мова была асноўнай рысай, якая адрознівала мясцовых літоўцаў (галоўным чынам каталікоў) ад беларусаў. У канцы XIX ст. адбывалася перасяленне часткі літоўцаў у Беларусь, галоўным чынам у цэнтральныя і ўсходнія рэгіёны. Карэннае насельніцтва было сканцэнтравана ў Гродзенскім (2912 чал.), Лідскім (17828 чал.), Ашмянскім (8765 чал.), Слонімскім (305 чал.) паветах.
У перыяд Першай сусветнай вайны колькасць літоўскага насельніцтва Беларусі павялічылася за кошт бежанцаў, значна ўзрасла колькасць літоўцаў у гарадах. Паводле перапісу 1926 года ў Беларусі было 6864 літоўцы. У 1920—1930-я гг. выпускаліся літоўскія друкаваныя выданні, рыхтаваліся спецыялізаваныя кадры для школ, вялося радыёвяшчанне на літоўскай мове. У 1927 годзе ў Інбелкульце працавала кафедра гісторыі Літвы. Створаны літоўскі сектар у АН Беларусі (1929), Інстытут літоўскай і латышскай культур (1933), літоўская секцыя Інстытута нацыянальных меншасцей (1935). Літоўскае бюро існавала пры ЦК КП(б)Б. У 1933—1934 гадах у Беларусі працавалі 12 літоўскіх школ, існавалі літоўскія нацыянальныя калгасы, Малькаўскі літоўскі нацыянальны сельсавет. У 1937 годзе ў Беларусі налічвалася 5422 літоўцы.
У другой палове 1930-х гадоў у СССР па вядомых прычынах змяніўся вектар палітыкі, накіраванай на развіццё культур розных этнічных груп. Былі ліквідаваны нацыянальныя калгасы і сельсаветы, згорнутая навукова-даследчая праца, закрыты нацыянальныя школы. Частка літоўцаў БССР, у першую чаргу інтэлігенцыя, сталі ахвярамі масавых рэпрэсій. Перапіс насельніцтва 1937 г. сведчыць пра скарачэнне колькасці літоўскага насельніцтва ў БССР. Паводле матэрыялаў гэтага перапісу, у 1937 годзе ў БССР пражывалі 5422 літоўцы, што на 20 % было менш паказчыку 1926 г.
Сярод беларускіх літоўцаў Заходняй Беларусі ў 1920—1930-х гг. актыўную культурна-асветніцкую працу праводзілі таварыствы «» і, якія засноўвалі пачатковыя школы, вячэрнія курсы, ізбы-чытальні, бібліятэкі і інш. Да канца 1930-х гг. іх дзейнасць была спынена польскімі ўладамі.
На працягу 2-й паловы XX ст. адбылося памяншэнне літоўцаў у Беларусі. Актыўнае перасяленне літоўцаў у Літоўскую ССР адбывалася ў паваенныя гады. З развіццём індустрыялізацыі і ўрбанізацыі ўзмацніліся міграцыі літоўцаў у гарады. Паводле даных перапісу насельніцтва 1970 года, узровень урбанізацыі літоўцаў Віцебскай, Гомельскай, Магілёўскай і Мінскай абласцей склаў 69 % (у 1926 г. — толькі 31 %) а ў 1989 годзе вырас да 74 %.
У пасляваенныя гады ў БССР былі закрыты ўсе літоўскія школы, ліквідаваны літоўскі друк. Была паралізавана дзейнасць каталіцкага касцёла, які традыцыйна меў вялікую значнасць для літоўцаў. Неаднаразова беларускія літоўцы звярталіся з петыцыямі і прашэннямі аб адкрыцці літоўскіх школ да савецкага вышэйшага кіраўніцтва. Нягледзячы на цяжкасці, з якімі прыйшлося сутыкнуцца літоўцам БССР у барацьбе за права атрымання адукацыі сваімі дзецьмі на роднай мове, у 1956—1957 гадах у Воранаўскім і Астравецкім раёнах усё ж было адкрыта 8 літоўскіх школ. Аднак праз некаторы час іх засталося толькі 3 (у вёсках Гіры і Рымдзюны Астравецкага раёна і Пеляса Воранаўскага раёна). Цесныя міжэтнічныя кантакты паміж літоўцамі і беларусамі вялі да паступовай асіміляцыі беларускіх літоўцаў (у першую чаргу моўнай). У 1950-1980-я гады мэтанакіраванай нацыянальнай палітыкі ў дачыненні да літоўцаў у БССР практычна не праводзілася. Асноўнай сферай функцыянавання і захавання літоўскай мовы, які быў выціснуты з адукацыі і касцёла засталася сям’я.
Сучаснасць
Літоўцы галоўным чынам кампактна пражываюць каля вёсак Опса Браслаўскага, Гервяты Астравецкага, Пеляса Воранаўскага раёнаў, дысперсна — ва ўсіх памежных з Літвой раёнах і некаторых раёнах цэнтральнай і ўсходняй Беларусі (в. Малькаўка Мсціслаўскага раёна), значная частка ў гарадах (Мінск, Гродна, Ліда).
Пасля аднаўлення незалежнасці Літоўскай Рэспублікі ў пачатку 1990-х гадоў літоўскім урадам была выпрацавана новая канцэпцыя ў дачыненні да сваіх суайчыннікаў, якія пражываюць у Рэспубліцы Беларусь. Маюцца 2 агульнаадукацыйныя школы з літоўскай мовай навучання (вёскі Рымдзюны Астравецкага, Пелясы Воранаўскага раёнаў). На іх базе дзейнічаюць культурна-адукацыйныя цэнтры, адкрытыя пры актыўнай дапамозе Літоўскай Рэспублікі. Працуюць нядзельныя школы па вывучэнні літоўскай мовы (Мінск, Гродна, Ліда, Браслаўскі, Воранаўскі, Астравецкі раёны). Пры 20-й Мінскай гарадской бібліятэцы адкрыта літоўская чытальня.
З 1994 года галоўную ролю ў аб’яднанні і развіцці нацыянальна-культурнага жыцця літоўцаў Беларусі належыць Рэспубліканскаму грамадскаму аб’яднанню «Беларуская абшчына літоўцаў» (з абласнымі, раённымі і гарадскімі філіяламі). У 1995 годзе створаны Пеляская і Гервяцкая абшчыны літоўцаў, у 1995 — Гродзенская, у 1998 годзе — Браслаўская, у 2004 годзе — Астравецкая. Дзейнічаюць аб’яднанне літоўцаў Гродзенскай вобласці «Tėvynė» («Айчына»). Існуюць таксама нефармальныя аб’яднанні літоўцаў в. Пелясы Воранаўскага раёна «Gimtinė» («Радзіма»), Жырмунскі клуб літоўцаў (Воранаўскі раён), літоўцаў Ліды «Rūta» («Рута»), Рэчыцы, Баранавічаў.
Асвятленнем жыцця беларускіх літоўцаў займаецца штомесячная газета «» («Мары літоўцаў»), якая выдаецца з 1993 г. у Вільнюсе. З 1999 г РОА «Беларуская абшчына літоўцаў» выдае інфармацыйны бюлетэнь «Mūsų žodis» («Наша слова»). У рэспубліцы існуе невялікае кнігавыдаўніцтва на літоўскай мове — у 2009 годзе выйшлі 6 кніг і брашур агульным тыражом 5,3 тыс. асобнікаў.
Дружына беларускіх літоўцаў атрымала некалькі медалёў у спартыўных гульняў літоўцаў свету.
З 1 верасня 2022 года ў Беларусі пачалі дзейнічаць змены, унесеныя ў Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, згодна з якімі ў Беларусі не застаецца школьнай адукацыі на мовах нацыянальных меншасцей. Таму шкаляры ў двух агульнаадукацыйных школах з літоўскай мовай навучання ў вёсках Рымдзюны (Астравецкі раён) і Пеляса (Воранаўскі раён) будуць вывучаць прадметы на беларускай або рускай мовах, а літоўская застаецца толькі як асобны дадатковы прадмет. 12 жніўня 2022 года Міністэрства замежных спраў Літвы заявіла пасольству Беларусі ў Літве афіцыйную ноту з нагоды закрыцця літоўскіх школ у Беларусі. 15 верасня 2022 года Беларусь у аднабаковым парадку скасавала дамову з Літвой аб міждзяржаўным супрацоўніцтве ў галіне адукацыі. 27 верасня Сейм Літвы заявіў з нагоды гэтага пратэст.
Дынаміка насельніцтва
Дынаміка колькасці літоўцаў у Беларусі паводле даных перапісаў :
Мова
Калі ў 1959 г. літоўскую мову ў якасці роднай назвалі каля 77 % усіх літоўцаў Беларусі, у 1999 г. — 52 %, то ў 2009 годзе толькі 31 %. Гэты паказчык у гарадскога літоўскага насельніцтва склаў 24 %, а ў сельскага — 45 %. Беларускую мову ў якасці роднай у 2009 г. назвалі 26 % літоўцаў Беларусі. Яшчэ больш літоўцаў роднай мовай назвалі рускую мову — 39 %. Колькасць літоўцаў, якія назвалі ў 2009 г. роднай мовай літоўскую, у параўнанні з 1999 г. паменшылася на 21 %, у той час як беларускую і рускую мовы прызналі роднымі на 5 % і 13 % літоўцаў больш адпаведна. Такая дынаміка гэтых лінгвістычных паказчыкаў сведчыць пра далейшую моўную асіміляцыю беларускіх літоўцаў, якая шмат у чым звязана з іх актыўнай урбанізацыяй у гэты перыяд.
Мовай хатніх зносін літоўскую ў 2009 г. назвалі толькі 5 % усіх літоўцаў Беларусі, што на 10 % менш у параўнанні з 1999 г. Пры гэтым літоўцы-гараджане карыстаюцца ёю ў побыце значна радзей (толькі 2 %) за літоўцаў-вяскоўцаў (каля 13 %). Сельскае літоўскае насельніцтва дома часцей за ўсё карыстаецца беларускай мовай (42 %), у той час як гарадское літоўскае насельніцтва — рускай (79 %). Такі высокі ўзровень ужывання ў побыце літоўцамі рускай і беларускай моў (65 % і 24 % адпаведна) гаворыць пра іх значную інтэграцыю ў моўнае асяроддзе Беларусі.
Выразнае несупадзенне паказчыкаў гутарковай і роднай моў у гарадскога і сельскага літоўскага насельніцтва Беларусі сведчыць пра больш трывалае захаванне этнамоўных асаблівасцей у першую чаргу літоўцамі-сялянамі, у той час як літоўцы-гараджане схільныя да моўнай асіміляцыі значна больш.
На тэрыторыю Беларусі заходзіць крайне паўднёвая частка арэала паўднёвааўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, ахопліваючы населеныя пункты Радунь, Пеляса, Воранава і ў Зецельскім рэгіёне вёску Засецце, размешчаную недалёка ад горада Дзятлава Слонімскага раёна Гродзенскай вобласці. Сустракаюцца некалькі асобных астраўных вільнюскіх гаворак, распаўсюджаных у населеных пунктах Гродзенскай і Віцебскай абласцей: у Гервятах, Опсе, Лаздунах, Рынкянах.