cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Капліца Каралеўскага каледжа
Архітэктура
Накіраванасць увысь падкрэсліваецца тонкімі вытанчанымі калонамі, якія падтрымліваюць веерныя перакрыцці скляпенняў. Веернае перакрыцце — яскравая асаблівасць англійскай готыкі, раней такое рашэнне ўжывалася толькі для параўнальна невялікіх памяшканняў. Упершыню яно было ўжыта ў архітэктуры Глостэрскага сабора, але толькі ў Кембрыджы веерная канструкцыя скляпенняў атрымала яскравая і суцэльнае мастацкае ўвасабленне. Асаблівае захапленне выклікае той факт, што веернае скляпенне капліцы створана не традыцыйным спосабам, калі спачатку выкладваюцца нервюры, а потым запаўняецца прастора між імі; а сабраны з разных каменных блокаў немалой масы, якія падымаліся і ўсталёўваліся на галавакружнай вышыні.
Вітражы капліцы Каралеўскага каледжа ў Кембрыджы лічацца адным з лепшых твораў XVI стагоддзя. Усходняе фасаднае і дваццаць чатыры бакавых акна зашклёны фламандскімі майстрамі ў 1515—1531 гадах. Толькі вялікае акно ў заходняй сцяне атрымала вітражнае шкленне толькі ў 1879 годзе.
Спаса-Праабражэнская царква (Медна)
Архітэктура
Архітэктурная выразнасць храма дасягаецца сродкамі прасторава развітай аб'ёмнай кампазіцыі. Да прамавугольнага ў плане зруба праз невялікі бабінец далучаецца зграбная 1-ярусная званіца аднолькавай вышыні з асноўным аб'ёмам і накрытая 2-схільным гонтавым дашкам з макаўкай па цэнтры. Эфектна выглядае рытмічнае спалучэнне 3-вугольных абшытых «у елку» франтонаў гонтавых дахаў. Вальмавы схіл над алтарнай сцяной завершаны цыбулепадобнай галоўкай. Элемент асіметрыі ў кампазіцыю храма ўносіць левая прыбудова нізкай рызніцы пад 1-схільным дахам. Вертыкальна ашаляваныя сцены прарэзаны невялікімі прамавугольнымі аконнымі праёмамі, па вуглах абшыты дошкамі.
Галілея
Галілея — гістарычная вобласць на поўначы Палесціны, якая прымыкала да Міжземнага мора. Гістарычныя яе межы былі даволі неакрэсленыя. Вядома толькі, што на поўначы яна межавала з Сірыяй і ліванскімі гарамі, на захадзе — з Фінікіяй, на ўсходзе яе мяжой служыла рака Іардан, а на поўдні межавала з Самарыяй. Заселеная хурытамі і хананеямі, яна яшчэ ў часы Іосіфа Флавія (1 ст.) вызначалася багатымі нівамі, вінаграднікамі і садамі, якія абумовілі гушчыню яе засялення. Ужо ў 13—12 ст. да н.э. Галілея была захоплена ізраільцянамі. Яе жыхары, па сведчанню Iосіфа Флавія, славіліся храбрасцю і былі заўзятымі ворагамі рымлян. Грэчаская адукацыя, да якой з недаверам ставіліся іудзеі, у галілеян карысталася прыхільнасцю. Вось чаму ў некаторых гарадах Галілеі, найбольш значныя сярод якіх былі Кана Галілейская, Капернаўм, Назарэт і Тыверыяда, аддавалася перавага грэчаскай мове. Галілея адыгрывала важную ролю ў распаўсюджванні хрысціянства, таму ранніх хрысціян часта называлі «галілеянамі». У 1 ст. тут адбылося паўстанне супраць іудзейскай рабаўладальніцкай арыстакратыі, цесна звязанай з Рымам, і супраць рымскіх стаўленікаў — цароў Ірада Агрыпы II і інш. Для хрысціян Галілея мае асаблівае значэнне, паколькі з’яўлялася галоўным месцам прыбывання і дзейнасці Ісуса Хрыста.
Найма Сальбом
Найма Сальбом (швед. Naima Sahlbom; 15 мая 1871 — 29 сакавіка 1957) — шведскі хімік, мінеролаг і актывіст міру. Яна лічыцца адной з самых прыкметных жанчын-хімікаў канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя.
Ранняе жыццё і адукацыя
Сальбом нарадзілася ў Стакгольме 15 мая 1871 года. Яна была дачкой Шарлоты (у дзявоцтве Холін) Сальбом і інжынера-будаўніка Густафа Вальфрыда Сальбома. У юнацтве яна наведвала Валінскую школу для дзяўчынак, першую ў Швецыі навучальную ўстанову, якая прапануўвала падрыхтоўку для ўніверсітэтаў для дзяўчынак. Навукова настроеная, Сальбом была ўладкавана яе бацькам валанцёрам у Стакгольмскую Вадзяную лабараторыю, дзе яна атрымала свой асноўны лабараторны вопыт. У 1893 годзе Сальбом здала ўступныя экзамены і паступіла ў Стакгольмскае вучылішча (цяпер Стакгольмскі універсітэт), дзе набыла досвед аналізу мінеральных рэчываў. Вылучаная Хельгай Бэкстром, Сальбом была прынята на пасаду члена Геалагічнага таварыства Стакгольма 10 мая 1894 года. У 1894 годзе яна паступіла ва Упсальскі універсітэт на спецыяльнасць «геалогія» і яго скончыла ў 1896 годзе.
Навуковыя даследаванні
У 1897 годзе Сальбом апублікавала сваю першую навуковую працу, вынікі даследавання падрабязна аналізавалі мінералы горных парод, сабраных на востраве Альён. У 1900 годзе Ёхан Гунар Андэрсан з Упсальскага ўніверсітэта і Сальбом апублікавалі сумеснае даследаванне пра ўтрыманне фтору ў шведскіх фасфарытах. У артыкуле адзначаецца падабенства хімічнага складу мінеральнага рэчыва фторапатыту паміж двума марскімі бесхрыбтовымі: скамянелымі плечаногімі Абалідам і Лінгулай. З фінансавых прычын, Сальбом адмовілася ад магчымасці даследаванняў з Арвід Хёгбам з Упсальскага ўніверсітэта і прыняла прапанову Джона Ландынама аб працы ў хімічнай інжынірынгавай кампаніі ў Стакгольме. У далейшым, з 1902 па 1903 год, яна была працаўладкавана ў Геалагічнай службе Фінляндыі ў Хельсінкі, дзе была першай жанчынай, якая была прынята ў Фінскае хімічнае таварыства. Дзякуючы сувязі з Яльмарам Сёгрэнам, былым прафесарам мінералогіі і геалогіі Упсальскага ўніверсітэта, а затым дырэктарам аддзела мінералогіі Шведскага музея натуральнай гісторыі, Сальбом пашырыла свой вопыт аналізу мінеральных рэчываў, працуючы ў аддзеле мінералогіі Шведскага музея прыродазнаўства.
На працягу 1903 і 1904 гадоў англійскія навукоўцы публікавалі даследаванні пра радыеактыўнасць у навуковым часопісе. У першым выпуску за 1904 год Роберт Джон Струт вызначыў, што радый быў выяўлены ў газах крыніц Бата. У наступным нумары барон Блайтсвуд і Герберт Стэнлі Ален паведамілі пра доказы радыеактыўных газаў у мінеральных крыніцах Бакстана. На падставе атрыманых вынікаў Шогрэн рэкамендаваў Сальбом прааналізаваць радыеактыўнасць у шведскіх водах і накіраваў яе да Аляксандра Класэна з Ахена. У 1904 годзе Сальбом была вучнем Класэна і разглядала радыеактыўныя метады. У 1905 годзе пачатковыя жалезныя крыніцы, якія яна выпрабавала, далі адхіленыя дадзеныя, у тым ліку сярод суседніх крыніц. У 1906 годзе яна, выступаючы за курорты, працягвала аналізаваць крыніцы ў цэнтральнай і паўднёвай Швецыі. Яе вынікі паказалі адсутнасць карэляцыі паміж хімічным складам водных рэсурсаў і радыеактыўнасцю, а таксама глыбінёй свідравін і радыеактыўнасцю. Выяўлена карэляцыя паміж геалогіяй водных рэсурсаў і радыеактыўнасцю. Пяcчанік карэнных парод у Хельсінбаргу і свідравіны ў граніце адлюстровываюцца як адзін з самых высокіх канцэнтрацыйных радыеактыўных газаў. Сальбом выявіла, што водныя рэсурсы назапашваюць радыеактыўныя газы, якія выцякаюць праз грунтавыя пароды, якія ўтрымліваюць радый. У 1907 годзе Сальбом і Сёгрэн апублікавалі артыкул пра 59 крыніц і калодзежаў у Швецыі. Дакумент утрымліваў доказы радыяактыўнага выкіду ў мінеральных водах.
Восенню 1907 года Сальбом была прынята ў Базельскі універсітэт. Каб працягнуць вучобу, яна адмовілася ад навуковай прапановы Сёгрэна. Пад кіраўніцтвам Фрыдрыха Фіштэра з Базельскага універсітэта, Сальбом завяршыла сваю дысертацыю, даследаванне капілярнага аналіза калоідных раствораў. У 1910 годзе Сальбом выступіла з дысертацыяй ва ўніверсітэце Неўшатэля і атрымала ступень доктара хімічнай фізікі. У 1914 годзе з удзелам Хельгі Бэклунд, Сальбом стварыла лабараторыю ў Стакгольме, дзе яна спецыялізавалася ў воднай мінералогіі. Самазанятая хімічная аналітычка Сальбом заключыла кантракт з мінеролагамі і петрографамі за яе дасведчаную працу. У 1916 годзе яна апублікавала другі даклад па мінералогіі і радыеактыўнасці з аналізам 400 крыніц і свідравін. Дакумент пацвердзіў, што радыеактыўнасць мінеральных вод звязана з геалогіяй. У цэлым кіслотныя і першасныя пароды прывялі да найбольш радыеактыўнага вылучэння; мафічныя і асадкавыя пароды дэманстравалі меншую радыеактыўнасць.
Актывізм
Навучаючыся ў Аахене, Базелі і Неўшатэле, Сальбом падтрымлівала жаночы рух, пішучы ў перыядычныя выданні ў Швецыі.
З 1919 па 1944 гады Сальбом была членам праўлення Internationella Kvinnoförbundet för Fred och Frihet (IKFF), шведскага аддзела Міжнароднай жаночай лігі за мір і свабоду (WILPF). У красавіку 1924 года Сальбом і Гертруда Вокер прынялі ўдзел у канферэнцыі Амерыканскага хімічнага таварыства ў Вашынгтоне. Падчас практыкі хімічнай зброі ў арсенале яны аглядалі ступень сур’ёзнасці навуковай вайны. З-за змены ветру Сальбом, Вокер і некалькі навукоўцаў падвергліся ўздзеянню слезацечнага газу. У лістападзе 1924 года у Вашынгтоне, акруга Калумбія, сабраўся IV Міжнародны кангрэс WILPF. На сустрэчы Эстэр Акесан-Бескаў, Сальбом і Вокер абвясцілі аб стварэнні Камітэта супраць навуковай вайны, старшынёй якога была Сальбом.
У процівагу выкарыстанню навуковай вайны Сальбом апублікавала у 1925 годзе артыкул пад назвай «Giftgasvapnet» (атрутная газавая зброя). Яна сцвярджала, што выкарыстанне навуковых даследаванняў для распрацоўкі хімічнай зброі скарачаецца, паколькі вайна аказвае значны ўплыў на грамадзянскае насельніцтва. IKFF падтрымаў артыкул Сальбом. У 1929 годзе IKFF правёў канферэнцыю ў Франкфурце, дзе абмяркоўваліся альтэрнатыўныя стратэгіі вядзення вайны. У 1930-х Грэта Энгквіст і Сальбом падарожнічалі па Усходняй і Паўднёвай Еўропе, каб выступаць за WILPF. Сальбом была прызначана прэзідэнтам секцыі WILPF Швецыі ў 1935 годзе.
Ва ўзросце 85 гадоў Сальбом памёрла у стакгольмскім прытулку для адпачынку 29 сакавіка 1957 года.
Фуксія
Фу́ксія (Fuchsia) — род раслін сямейства Скрыпнёвыя. Радзімай раслін лічацца Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка, Новая Зеландыя і востраў Гаіці. Род налічвае каля 100 відаў і больш за 2000 дэкаратыўных сартоў.
Спіс відаў
Род Фуксія ўключае больш ста відаў, у тым ліку:
Крысціна Лампе-Анэруд
Марыя Крысціна Лампе-Анэруд (швед. Christina Lampe Önnerud; нар. 4 лютага 1967) — шведскі хімік-неарганік, вынаходнік батарэй і прадпрымальнік. Яна заснавала кампаніі Boston-Power Inc. (2005—2012) і Cadenza Innovation (першапачаткова Cloteam, 2012). Яна распрацоўвае батарэі для выкарыстання ў кампутарах электрамабілях і сеткавым сховішчы. Яна атрымала шэраг узнагарод, у тым ліку Прэмію піянерскіх тэхналогій Сусветнага эканамічнага форуму ў 2010 годзе, і з’яўляецца абраным членам Каралеўскай шведскай акадэміі інжынерных навук. У Лампе-Анэруд шмат інтарэсаў, у тым ліку оперныя спевы, джазавыя танцы, ігры на віяланчэлі і харавая рэжысура.
Ранні перыяд жыцця
Крысціна Лампе-Анэруд нарадзілася ў Швецыі. Яе бацька, Вольфганг Лампе, быў энергетыкам. Лампе-Анэруд рана цікавіўся навукай, у дзяцінстве рабіла феерверкі ў падвальный ванне і гуляла з хімічнымі і электрычнымі наборамі. Яе таксама рыхтавалі як оперную спявачку.
Адукацыя
Па заахвочванні бацькі зрабіць кар’еру ў галіне STEM і ўзрастаючай цікавасці да навук, Лампе-Анэруд вярнулася ў Швецыю і атрымала ступень бакалаўра у галіне хіміі і вылічэння і кандыдата навук па неарганічнай хіміі ва Упсаліскім універсітэце ў Швецыі. У сваёй магістарскай праграме ва Упсале Лампе-Анэруд вывучала адкладанне медзі на паўправадніковых пласцінах, а ў кандыдацкай яна засяродзілася на аналізе катодных матэрыялаў для літый-палімерных батарэй падчас працы з дацкім вытворцам акумулятараў Danionics, які пазней запатэнтаваў некаторыя матэрыялы, якія вывучала Лампе-Анэруд.
Затым Лампе-Анэруд правяла доктарскую сустрэчу ў МТІ у Кембрыджы, штат Масачусэтс, працуючы для Quantum Energy Technologies.
Асабістае жыццё
Лампе-Анэруд выйшла замуж за Пэра Анэруда, з якім яна пазнаёмілася ў сярэдняй школе. У яе двое дзяцей — Ганна-Марыя і Маціяс.
Кар’ера
У 2005 годзе яна заснавала кампанію па вытворчасці літыева-іённых батарэй Boston-Power Inc. і валодала кампаніяй да 2012 года, працуючы генеральным дырэктарам, выканаўчым старшынёй і міжнародным старшынёй. Кампанія засяродзілася на літый-іённых батарэях для невялікіх персанальных вылічальных прылад.
У 2012 годзе яна разам з мужам Пэрам Анрудам заснавалі кампанію Cloteam пазней перайменаваную ў Cadenza Innovation, якая базуецца ў Оксфардзе, штат Канэктыкут. Яе праца накіравана на распрацоўку эфектыўных, бяспечных, даўгавечных і недарагіх батарэй для розных тэхналогій, у тым ліку для кампутараў, тэлефонаў і аўтамабіляў. Літый-іённы акумулятар, які яна вынайшла, з’яўляецца першым, які лічыцца экалагічна чыстым, і у той жа час здольны бяспечна забяспечваць доўгатэрміновую энергію для розных тыпаў тэхналогій. Яна апісвае канструкцыю батарэі Cadenza 2016 года, якая ўключае керамічную ўстаўку ў алюмініевы кантэйнер, як «энергетычную LEGO-цэглу для інжынераў». Ён прызначаны, каб быць крыніцай харчавання для электрычных транспартных сродкаў, такіх як аўтамабіляў Тэсла,, але могуць таксама быць выкарыстаны ў электрычных сетках. Лампе-Анэруд працягвае выконваць абавязкі галоўнага выканаўчага дырэктара і дырэктара ў Cadenza.
Па стане на 24 мая 2016 года Лампе-Анэруд працаваў выканаўчым дырэктарам аўстралійскай кампаніі Syrah Resources Limited, якая займаецца мінераламі і тэхналогіямі для прамысловага выкарыстання. Больш за 15 гадоў Лампе-Анэруд выступае ва ўрадавых і прамысловых канферэнцыях па пытаннях энергетыкі. У цяперашні час яна мае 15 патэнтаў і 6 заявак на патэнт.
У культуры
Крысціна Лампе-Анэруд 25 чэрвеня 2012 года з’явілася ў эпізодзе шоў «Sommar i P1» Шведскага радыё.
Беда Тыберыя
Беда Тыберыя (Брытанская бібліятэка, MS Cotton Tiberius C. II) — ілюмінаваны рукапіс VIII стагоддзя з творам Беды Вялебнага «Царкоўная гісторыя народа англаў». Гэта адзін з чатырох захаваных рукапісаў Беды VIII стагоддзя.
Апісанне
Манускрыпт з’яўляецца адным з тэкстаў, бліжэйшых да арыгіналу, напісанага ўласнаручна Бедам Вялебным. Рукапіс складаецца са 155 вяленевых фоліа. Гэты рукапіс, магчыма, быў лацінскім узорам, на якім заснаваны стараанглійскі пераклад «Царкоўнай гісторыі» Альфрэда Вялікага. Рукапіс ўпрыгожаны зааморфнымі ініцыяламі ў часткова і часткова кантынентальным стылях.
Рукапісу дала назву «Тыберыйская група рукапісаў», звязаных па стылістычных прыкметах, часам таксама званая «Кентэрберыйскай групай», хоць месца іх стварэння застаецца невядомым — Мерсія толькі адзін з прапанаваных варыянтаў. Акрамя Беды Тыберыя, у гэтую групу ўваходзяць: Веспасіянаўскі Псалтыр, Стакгольм Кодэкса стафілакок, Евангелле Барберыні,, , кодэкс Бігатыянус (Нацыянальная бібліятэка Францыі MS lat. 281, 298) , Каралеўская Біблія (Брытанская бібліятэка MS Royal 1.E.vi) , Каралеўскі малітоўнік, Наннамінстэрская кніга , Малітоўнік Харлі , Санкт-Пецярбургскае Евангелле , манускрыпт V з  (Брытанская бібліятэка MS Cotton Vespasian B.vi, folios 104—109)  ,  (Нацыянальная бібліятэка Францыі MS lat. 10861) ,  (Бадліянская бібліятэка MS Hatton 93), рукапіс з бібліятэкі Салсберыйскага сабора (Salisbury MS 117) і шэраг іншых рукапісаў.
Conogethes pinicolalis
Conogethes pinicolalis — від молей з разнастайнага падсямейства сямейства. Ён быў апісаны Хіросі Іноэ і ў 2006 годзе і сустракаецца ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, з запісамі ў Японіі, Карэі, Кітаі (Гуандун), Тайвані і Тайландзе.
У Японіі было зафіксавана, што вусені харчуюцца на розных хвойных дрэвах, такіх як, , , , , , , , , , і.
Руска-шведская вайна (1788—1790)
Гогландская бітва
Адбылася 6 (17) ліпеня 1788 ля вострава Гогланд у Фінскім заліве. Склад сіл: рускія — 17 лінейных караблёў, шведы — 16 лінейных караблёў і 17 фрэгатаў. Рускія нанеслі суперніку паразу, пасля якой шведскі флот вымушаны быў схавацца ў Свеаборгу. Перамога рускіх сарвала планы шведаў па ўсталяванні панавання на Балтыцы і захопу Санкт-Пецярбурга з мора.
Эландскі бой
Адбыўся 15 (26) ліпеня 1789 ля вострава Эланд. 36 шведскіх караблёў (у тым ліку 22 лінейных) пад камандаваннем герцага Карла Седэрманландскага пацярпелі паразу ад эскадры пад камандаваннем адмірала В. Я. Чычагава (25 караблёў, у тым ліку 20 лінейных) і, страціўшы некалькі караблёў, адступілі.
1-я Рачансальмская бітва
13 (24) жніўня 1789. Шведскі флот агульнай колькасцю ў 49 караблёў пад кіраўніцтвам адмірала К. Эрэнсверда атуліўся на Рачансальмскім рэйдзе сярод астравоў ля сучаснага г. Котка. Шведы перагарадзілі адзіны даступны для буйных суднаў праліў Рачансальм, затапіўшы там тры судны. 13 жніўня 86 рускіх караблёў пад камандаваннем віцэ-адмірала К. Насаў-Зігена пачалі атаку з двух бакоў. Паўднёвы атрад пад камандаваннем генерал-маёра І. П. Бале на працягу некалькіх гадзін адцягваў на сябе асноўныя сілы шведаў, у той час як з поўначы прабіваліся асноўныя сілы рускага флота пад камандаваннем контр-адмірала Ю.П.Літа. Караблі вялі агонь, а спецыяльныя каманды матросаў і афіцэраў прасякалі праход. Праз пяць гадзін Рочансальм быў расчышчаны, і рускія ўварваліся на рэйд. Шведы пацярпелі паразу, страціўшы 39 караблёў (у тым ліку адміральскі, захоплены ў палон). Страты рускіх — 2 караблі. У бітве вылучыўся камандуючы правым авангардам Антоніа Каранелі.
Краснагорская бітва
23-24 мая (3-4) чэрвеня 1790 на паўночны захадн ад Чырвонай Горкі. Як і ў кампанію двухгадовай даўніны, шведы планавалі ўсталяваць панаванне на Балтыцы і захапіць Санкт-Пецярбург. Руская Кранштацкая эскадра (29 караблёў, у тым ліку 17 лінейных. віцэ-адмірал А. І. Круз) атакавала эскадру герцага Зюдэрманландскага (34 караблі, у тым ліку 22 лінейных). Бой доўжыўся два дня без відавочнай перавагі бакоў, але, атрымаўшы вестку аб падыходзе рускай Рэвельскай эскадры, шведы адступілі і атуліліся ў Выбаргскім заліве.
Выбаргская бітва
22 чэрвеня (3 ліпеня) 1790. Пасля няўдачы ля Чырвонай Горкі эскадра герцага Седэрманландскага ў Выбаргскім заліве сустрэлася з вяслярнай флатыліяй пад камандаваннем караля Густава III. Кранштацкая эскадра віцэ-адмірала Круза, сустрэўшыся з Рэвельскай эскадрай адмірала Чычагава, блакавала Выбаргскі заліў. Некалькі дзён супернікі прадпрымалі вылазкі супраць адзін аднаго. 22 чэрвеня падзьмуў спрыяльны для шведаў вецер, ім атрымалася прадзерціся і сыйсці ў Свеаборг. Адмірал Чычагаў, які пераследваў флот суперніка, праявіў марудлівасць і нерашучасць. Шведы страцілі 67 караблёў, у тым ліку 7 лінейных і тры фрэгата. Рускі флот страт у караблях не меў. У выніку гэтай бітвы быў канчаткова сарваны шведскі план па высадцы дэсанта і захопу Санкт-Пецярбурга.
2-я Рачансальмская бітва
28 чэрвеня (9 ліпеня) 1790, адбылося там жа, дзе і 1-я. Шведы ізноў атуліліся на рэйдзе, але ў параўнанні з 1-м значна ўзмацнілі абарону, у прыватнасці, размясцілі на астраваў батарэі і паставілі на якары вяслярны галерный флот. Камандаваў шведскім флотам Густаў III (196 караблёў, 28 буйных), рускім Насаў-Зіген (152 карабля, 31 буйны). У адрозненне ад 1-й бітвы, рускія вырашылі прарывацца на рэйд з аднаго боку праліва. Насаў-Зіген падышоў да Рачансальму ў 2 гадзіны ночы, і, не правядучы выведкі, у 9 гадзін раніцы распачалі бой. Баявыя дзеянні доўжыліся да 23 гадзін вечара, рускі флот не змог прадзерціся на рэйд і нанесці якой-небудзь значнай шкоды шведскаму флоту. Скарыстаўшыся моцным ветрам, невялікія шведскія судны ўмела манеўравалі і змяшалі лад рускіх галер, якія, у сваю чаргу, змяшалі лад рускіх фрэгатаў і шабек. Усяго ў гэтым бою загінула 52 рускіх карабля, шматлікія з якіх былі выкінутыя на камяні або падпаленыя сваімі камандамі. У 1975 годзе фінскія вадалазы паднялі з глыбіні 16 м вялікую колькасць зброі і іншых прадметаў з загінулага ў тым бою вяслярнага фрэгата «Святы Мікалай». Былі паднятыя і рэшткі рускіх маракоў, пазней пахаваныя на праваслаўных могілках горада Котка.
Заканчэнне вайны
Руска-шведская вайна 1788—1790 скончылася падпісаннем Вярэльскага мірнага дагавора 3 жніўня 1790 года на ўмовах захавання даваенных межаў.
Вайна за польскую спадчыну
Вайна за польскую спадчыну — вайна паміж Расіяй, Аўстрыяй і Саксоніяй з аднаго боку, і Францыяй — з іншага (1733—1735). Прычынай паслужылі выбары караля на польскі прастол пасля смерці Аўгуста II (1733). Францыя падтрымлівала кандыдатуру Станіслава Ляшчынскага, цесця Людовіка XV, які раней ужо займаў польскі трон падчас Паўночнай вайны, Расія і Аўстрыя — саксонскага курфюрста Фрыдрыха Аўгуста II, сына нябожчыка караля. Перамогу атрымала антыфранцузская кааліцыя.
Паводле Венскага міру 1738 Фрыдрых Аўгуст быў прызнаны польскім каралём як Аўгуст III, а Ляшчынскі атрымаў герцагства Латарынгію; у абмен Францыя прызнала Прагматычную санкцыю, па якой пераемніцай імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла VI у спадчынных уладаннях прызнавалася яго дачка Марыя Тэрэзія, а імператарам павінен быў стаць яе муж Франц I Стэфан, які адмовіўся ад роднай Латарынгіі на карысць Станіслава.
Леанід Ільіч Гурскі
Леанід Ільіч Гурскі (нар., Мінск) — беларускі вучоны ў галіне фізікі цвёрдага цела, атамнай фізікі, мікраэлектронікі і матэрыялазнаўства. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1994), доктар тэхнічных навук (1973), прафесар (1978).
Біяграфія
У 1956—1961 гадах канструктар спецыяльнага канструктарскага бюро Саўнаргаса БССР, у 1961—1993 гадах аспірант, малодшы навуковы супрацоўнік, вучоны сакратар, старшы навуковы супрацоўнік, намеснік дырэктара, загадчык лабараторыі, загадчык аддзела Фізіка-тэхнічнага інстытута АН Беларусі.
З 1993 года намеснік старшыні — галоўны вучоны сакратар Вышэйшай атэстацыйнай камісіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь (з 1995 г. — Дзяржаўнага вышэйшага атэстацыйнага камітэта Рэспублікі Беларусь). У 1995—2001 гадах начальнік аддзела прыродазнаўчых навук Дзяржаўнага вышэйшага атэстацыйнага камітэта Рэспублікі Беларусь.
З 2001 года прафесар кафедры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі.
Узнагароды
Дзяржаўная прэмія БССР (1984) за стварэнне навуковых асноў, распрацоўку тэхналогіі і арганізацыю высокарэнтабельнай масавай вытворчасці нізкапарогавых вялікіх інтэгральных мікрасхем на камплементарных метал-вокісел-паўправаднік структурах.
Навуковая дзейнасць
Упершыню на аснове прапанаванай мадэлі атама, якая змяшчае вірыял, і дынамічных сіметрый фізічна абгрунтаваў сіметрыйныя ўласцівасці Перыядычнай сістэмы і разлічыў мультыплеты, змест якіх цалкам пацверджаны эксперыментальна ўсталяваным складам электронных абалочак для ўсіх хімічных элементаў. Эксперыментальна выявіў новыя з’явы — высокатэмпературная першасная рэкрышталізацыя ў нанапамерных гетэрагенных матэрыялах; утварэнне пры дэфармацыі металаў ячэістай дыслакацыйнай структуры ў аб’ёме і аморфнага пласта на паверхні; анамальнае павелічэнне шчыльнасці дыслакацый пры дэфармацыі зрухам; утварэнне ў структурах метал-дыэлектрык-паўправаднік радыяцыйных дэфектаў пры высокаполевай інжэкцыі электронаў; анамальнае павелічэнне фіксаванага зарада пры высокіх тэмпературах у дыяксідзе крэмнію; утварэнне ў шматкампанентных сістэмах злучэнняў і азеатропных сумесяў, недысацыіруючых пры змене агрэгатнага стану рэчыва. Стварыў некалькі пакаленняў прыбораў і аўтаматызаваных комплексаў для кантролю фізічных уласцівасцей металаў, паўправаднікоў, дыэлектрыкаў, характарыстык кандэнсатараў, дыёдаў, транзістараў, мікрасхем, вадкакрышталічных індыкатараў, прэцызійных рэзістараў, цэлюлозы, матэрыялаў у глыбокім вакууме, дынамічных характарыстык пры выпрабаванні тарпед, аптычных характарыстык выходных вокнаў звышмагутных ВК-лазераў. На эфектах рэзананснага тунэлявання электронаў у квантуючых арыентаваных палях структур метал-дыэлектрык-паўправаднік з грэйтынгавай кіруючай сістэмай распрацаваў метады фарміравання квантавых ям і квантавых кропак. Удзельнічаў у работах па стварэнні на эфектах дыфракцыі паскораных электронаў у крышталях перабудоўваемага рэнтгенаўскага лазера. Прапанаваў канцэпцыю безытэрацыйнага праектавання мікрасхем, якая рэалізавана на НВА «Інтэграл» пры вытворчасці мікрапрацэсарных комплексаў, мікраЭВМ і больш за 100 відаў іншых мікрасхем для прамысловай і бытавой тэхнікі.
Аўтар больш за 250 навуковых прац, у тым ліку 7 манаграфій, 65 вынаходстваў.
Георгій Андрэевіч Малчанаў
Гео́ргій Андрэ́евіч Малча́наў (, — ) — дзяржаўны дзеяч БССР.
Біяграфія
З 1918 года на франтах Грамадзянскай вайны. З 1919 года ў органах дзяржбяспекі на Каўказе, Сібіры. З 1931 года ў апараце АДПУ пры СНК СССР і НКУС СССР, з лістапада 1936 да сакавіка 1937 года наркам унутраных спраў БССР, адначасова начальнік асобага аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржбяспекі НКУС СССР па БВА. 7 сакавіка 1937 года арыштаваны і асуджаны да вышэйшай меры пакарання. Рэабілітаваны ў 1996 годзе.
Стэла цара Ур-Наму
Стэла цара Ур-Наму — прамавугольная двухбаковая пліта з белага вапняку (1,5 х 3 м), выкананая ў часы кіравання, і яму прысвечаная, шумерскага цара Ур-Наму (2113—2096 да н.э.).
Апісанне
Захаваліся толькі фрагменты, на якіх высечаны ў нізкім рэльефе парадкова размешчаныя кампазіцыі. Муляры з кошыкамі, поўнымі цэглы падымаюцца адзін за адным па лесвіцы, прыстаўленай да сцяны. Сам цар Ур-Наму ў суправаджэнні жраца ідзе на ўрачыстую закладку «дому бажаства» — зікурата: на плячы яго матыка будаўніка — сімвал яго прыніжанага адданага служэння багам.
Выяўленчае апавяданне разгортваецца паслядоўна знізу ўверх, падводзячы да ўсё важнейшых сцэн. На верхніх паясах цар, які здзяйсняе ўзліванні на ахвярнікі, чатыры разы намаляваны перад вярхоўным богам і багіняй. Божаствы ж працягваюць яму сімвалы ўлады — жазло і кольца, магчыма, скручаную вяроўку і меру даўжыні. Сонечны дыск і маладзік, якія як бы дадаткова асвятляюць дзеянне цара, выразаны на самай верхняй, паўкруглай частцы стэлы.
Алісія Літл
Алісія Літл (Alicia Little; 1845 г. — 31 ліпеня 1926 г.) — брытанская пісьменніца, змагарка за правы жанчын, адна з актывістак руху за забарону спавівання ног у Кітаі.
Зарачанская
Зарача́нская (, Заречанская), да 1964 года Бычыншчына — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Мясоцкага сельсавета.
Гісторыя
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. З 1921 года вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Краснае. З 1939 года ў БССР.
30 ліпеня 1964 года вёска Бычыншчына была перайменавана ў вёску Зарачанская.
Мадрыгал (літаратура)
Мадрыга́л (madrigal, madrigale ад matricale — песня на матчынай мове) — у літаратуры — невялікі інтымна-жартоўны верш, што змяшчае ў сабе камплімент, найчасцей прысвечаны жанчыне. Вытокі бярэ з народнай паэзіі, з песень італьянскіх пастухоў, з XIV ст. вядомы ў прафесійнай паэзіі (Ф. Петрарка, Дж. Бакачыа). Да XVI ст. мадрыгала прызначаліся для музычнага выканання, у канцы XVI — пачатку XVII ст. зблізіліся з канцэртнымі і драматычнымі жанрамі, часам складалі аснову камедыі. У XVIII — пачатку XIX ст. пашыраны як жанр салоннай і альбомнай лірыкі.
У беларускай паэзіі адзнакі мадрыгала прыкметныя ў вершах М. Багдановіча, Ф. Багушэвіча, М. Танка.
Месапатамія
Старажытная Месапатамія — адна з вялікіх цывілізацый Старажытнага свету, якая існавала на Блізкім Усходзе, у даліне рэк Тыгр і Еўфрат. Умоўныя храналагічныя рамкі — c сярэдзіны IV тыс да н. э. (эпоха Урук) па 12 кастрычніка 539 г. да н. э. («Падзенне Вавілона»). У розны час тут размяшчаліся царствы Шумера, Акад, Вавілоніі і Асірыі.
Гісторыя
З IV тыс. да н. э. і да XIII ст. н. э. ў Міжрэччі знаходзіліся найбуйнейшыя гарады і гарадскія агламерацыі. У Старажытным Свеце Вавілон быў сінонімам Сусветнага Горада, а ў Сярэднявеччы — Багдад. Месапатамія квітнела пры асірыйскім і вавілонскай валадарстве, затым і пры арабскім панаванні. З часоў з’яўлення шумераў і да падзення Новававілонскага царства на тэрыторыі Месапатамскай нізіны пражывала 10 % насельніцтва ўсёй Зямлі, што дазволіла аднесці Міжрэчча да аднаго з самых старажытных ачагоў цывілізацыі ў 4-м — 3-м тыс. да н.э., сфарміраваў старажытныя гарады-дзяржавы, сярод якіх шумерскія гарады Кіш, Урук (біблейскі Эрэх), Ур, Лагаш, Ума, семіцкі горад Акшак, амарэйскі/шумерскі горад Ларса, а таксама дзяржавы Акад, Асірыя і ў пачатку 2-га тыс. да н. э. — Вавілоніі. У далейшым тэрыторыя Месапатаміі ўваходзіла ў склад Асірыі (IX—VII ст. да н. э.), Новававілонскага царства (VII—VI ст. да н. э.).
Магчыма, самым знамянальным у гісторыі Месапатаміі з’яўляецца тое, што яе пачатак супадае з пачаткам сусветнай гісторыі. Першыя пісьмовыя дакументы належаць шумерам. З гэтага вынікае, што гісторыя ва ўласным сэнсе пачалася ў Шумеру і, магчыма, была створана шумерамі.
Аднак пісьменнасць не стала адзіным вызначальным фактарам пачатку новай эпохі. Найважнейшым дасягненнем было развіццё металургіі да таго ўзроўню, калі грамадства для працягу свайго існавання павінна было ствараць новыя тэхналогіі. Паклады медных руд знаходзіліся далёка, таму патрэба ў атрыманні гэтага сталага жыццёва неабходным металу прывяла да пашырэння геаграфічных гарызонтаў і змене самога тэмпу жыцця.
Гістарычная Месапатамія існавала амаль дваццаць пяць стагоддзяў, ад узнікнення пісьменства да заваёвы Вавілоніі персамі. Але і пасля гэтага чужацкае панаванне не змагло знішчыць культурную незалежнасць краіны. Грэчаскім па паходжанні словам «Месапатамія» называецца міжрэчча Тыгра і Еўфрата. Як раз існаванне дзвюх рэк — Тыгра і Еўфрата — варта меркаваць асноўнай тапаграфічнай рысай Месапатаміі. Позні разліў рэк прымушаў людзей ўзводзіць плаціны, дамбы, з тым каб выратаваць ўсходы. Акрамя таго, ва ўмовах спякоты вада хутка выпаралася, што вяло яго да засалення глебы. Заўважым, што іл Еўфрата далёка саступаў па сваёй урадлівасці нільскааму, засмечваючы да таго ж каналы. Паўднёвая частка міжрэчча, якая стала калыскай Месапатамскай цывілізацыі, уяўляла сабой месца, дзе глебу прамяні пякучага сонца рабілі цвёрдай, нібы камень, ці ж яна хавалася пад пяскамі пустыні. Ад балот, велізарных лужын стаялай вады зыходзіла небяспека эпідэмій. Леў Мечнікаў, якому належыць аўтарства кнігі «Цывілізацыя і вялікія гістарычныя рэкі», якая выйшла ў свет у Парыжы ў 1889 годзе, лічыў неабходным падкрэсліць, «што і тут гісторыя адвярнулася ад урадлівых краін…, а абрала месцам зараджэння цывілізацыі аголеную мясцовасць, насельнікі якой пад страхам пагрозы самых жудасных няшчасцяў прымушаліся да складанага і мудрага каардынавання сваіх індывідуальных намаганняў». У адрозненне ад рэгулярных нільскіх разліваў паводкі Еўфрата і Тыгра не адрозніваліся перыядычнасцю, што дэтэрмінавала больш значны і пастаянны характар чалавечай працы ў стварэнні ірыгацыі.
Наогул, з пункту гледжання Л. Мечнікава, гістарычныя ракі з’яўляліся вялікімі выхавацелямі чалавецтва. «Усе гэтыя рэкі валодаюць адной выдатнай характэрнай рысай, здольнай растлумачыць сакрэт іх выбітнай гістарычнай ролі. Усе яны звяртаюць абрашаныя імі вобласці то ў ўрадлівыя засекі, то ў заразныя балоты…. Спецыфічнае геаграфічнае асяроддзе гэтых рэк магло быць звернута на карысць чалавека толькі калектыўнай працай, сурова дысцыплінаванай цяжкасцю вялікіх народных мас…». Л. Мечнікаў лічыў значнай тую думку, што прычыну ўзнікнення, характару першабытных устаноў, іх наступнай эвалюцыі павінна ўгледжваць не ў самым асяроддзі, а ў суадносінах паміж асяроддзем і здольнасцю засялялі дадзенае ассяроддзе людзей да кааперацыі і салідарнасці.
Масавыя археалагічныя даследаванні слядоў старажытных паселішчаў Ніжняй Месапатаміі сведчаць аб тым, што ў працэсе ўдасканалення мясцовых ірыгацыйных сістэм адбывалася перамяшчэнне жыхароў з больш чым дробных пасёлкаў шматсямейных суполак да цэнтра номаў, дзе размяшчаліся асноўныя храмы. У пачатку другой чвэрці III тысячагоддзя да н. э. гарадскія сцены становяцца атрыбутам шчыльна заселеных прастор вакол галоўных храмаў.
У адпаведнасці з яшчэ адным пунктам гледжання ўздым цывілізацыі абумаўляўся узаемадзеяннем аселага насельніцтва вёсак і качэўнікаў месапатамскага рэгіёну. Нягледзячы на ўзаемную падазронасць, а то і варожасць, уласцівыя адносінам паміж аселымі суполкамі і качэўнікамі, апошнія з прычыны сваёй мабільнасці, пастухоў ладу жыцця займалі важнае месца ў жыцці жыхароў земляробчых паселішчаў, будучы неабходныя для зносін, гандлю, гадоўлі хатняй жывёлы, размяшчаючы каштоўнай інфармацыяй. Пастаянныя міграцыі дазвалялі качэўнікамі быць у курсе палітычных падзей у розных месцах, размяшчаць звесткамі аб наяўнасці тых ці іншых рэсурсаў, выступаць пасрэднікамі ў абмене таварамі і ідэямі паміж аселымі жыхарамі горных раёнаў і Месапатамскай раўніны.
Стварэнне ірыгацыі
Гэтая краіна, аддзеленая ад усёй астатняй Пярэдняй Азіі ледзь мінанымі пустынямі, пачала засяляцца яшчэ прыкладна ў VI тысячагоддзі да н. э. На працягу VI—IV тысячагоддзяў плямёны, якія пасяліліся тут, жылі вельмі бедна: ячмень, які высейвалі на вузкай паласе зямлі паміж балотамі і выпаленай пустыняй і абрашаных нерэгулюемымі і нераўнамернымі разлівамі, прыносіў невялікія і няўстойлівыя ўраджаі. Лепш атрымоўваліся пасевы на землях, якія абрашаліся каналамі, адведзенымі ад невялікай ракі Дыялы, прытоку Тыгра. Толькі ў сярэдзіне IV тысячагоддзі да н. э. асобныя групы суполак справіліся са стварэннем рацыянальных асушальных-арашальных сістэм у басейне Еўфрата.
Басейн ніжняга Еўфрата — шырокая плоская раўніна, абмежаваная з усходу ракой Тыгр, за якой цягнуцца адгор’і Іранскіх гор, а з захаду — абрывы Сірыйска-Аравійскай паўпустыні. Без належных ірыгацыйных і меліярацыйных работ гэтая раўніна месцамі ўяўляе сабой пустыню, месцамі — багністыя плыткія азёры, абрамленыя зараснікамі велізарных трыснёгаў, якія кішаць казуркамі. У цяперашні час пустынная частка раўніны перасечаная валамі выкідаў ад копкі каналаў, і калі канал — дзеючы, то ўздоўж гэтых валоў растуць фінікавыя пальмы. Дзе-нідзе над плоскай паверхняй ўзвышаюцца гліністыя пагоркі — тэлі і зольныя — ішаны. Гэта разваліны гарадоў, дакладней, сотняў суіснаваўшых паслядоўна на адным і тым жа месцы сырцовых цагляных дамоў і храмавых вежаў, трысняговых хацін і глінабітных сцен. Аднак у старажытнасці тут яшчэ не было ні пагоркаў, ні валоў. Багністыя лагуны займалі значна больш прасторы, чым цяпер, які працягнуўся папярок ўсяго цяперашняга Паўднёвага Ірака, і толькі на крайнім поўдні трапляліся нізінныя бязлюдныя выспы. Паступова іл Еўфрата, Тыгра і тых рэк, што бягуць з паўночнага ўсходу; у старажытнасці яны таксама ўпадалі ў Персідскі заліў, як і Тыгр з Еўфратам, але пад вуглом у 90 градусаў да апошніх) стварыў наносны бар’ер, пашырыў на поўдзень тэрыторыю раўніны кіламетраў на 120. Там, дзе раней багністыя ліманы свабодна паведамляліся з Персідскім залівам (гэта месца называлася ў старажытнасці «Горкім морам»), зараз працякае рака Шат-эль-Араб, у якой цяпер зліваюцца Еўфрат і Тыгр, якія мелі раней кожны сваё вусце і свае лагуны.
Еўфрат ў межах Ніжняй Месапатаміі падзяляўся на некалькі рэчышчаў. З іх найважнейшымі былі заходняе, або ўласна Еўфрат, і больш ўсходняе — Ітурунгаль; ад апошняга да лагуны на паўднёвым усходзе адыходзіў канал І-Ніна-гена. Яшчэ на ўсход ад працякала рака Тыгр, але берага яе былі пустэльныя, акрамя таго месца, дзе ў яе ўпадаў прыток Дыяла.
Бальзамін бальзамінавы
Батанічнае апісанне
Аднагадовая травяністая расліна вышынёй ад 25 да 45 см. Сцябло прамое, негалінаванае.
Месапатамія
Стварэнне ірыгацыі
Ад кожнага з галоўных рэчышчаў у IV тысячагоддзі да н. э. было адведзена некалькі меншых каналаў, прычым з дапамогай сістэмы плацін і вадасховішчаў ўдавалася на кожным затрымліваць ваду для рэгулярнага арашэння палёў на працягу ўсяго вегетацыйнага перыяду. Дзякуючы гэтаму адразу ўзраслі ўраджаі і стала магчыма назапашванне прадуктаў. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да другога вялікага падзелу працы, гэта значыць да выдзялення спецыялізаваных рамёстваў, а затым і да магчымасці класавага расслаення, а менавіта да выдзялення класа рабаўладальнікаў, з аднаго боку, і да шырокай эксплуатацыі паднявольных людзей рабскага тыпу і рабоў — з другога.
Бальзамін бальзамінавы
Батанічнае апісанне
Лісце расліны ланцэтнае, вузкае, завостранае, каля асновы вузкаклінападобнае, па краі пілаватае.
Месапатамія
Стварэнне ірыгацыі
Пры гэтым трэба заўважыць, што надзвычай цяжкая праца па будаўніцтве і расчыстцы каналаў (як і іншыя земляныя работы) выконваліся ў асноўным не рабамі, а супольнікамі ў парадку віны; кожны вольны дарослы траціў на гэта ў сярэднім месяц-два ў год, і так было на працягу ўсёй гісторыі старажытнай Месапатаміі. Асноўныя земляробчыя працы таксама вялі свабодныя супольнікі. Толькі знатныя людзі, апрануты уладай і выконвалі пасады, якія лічыліся грамадска важнымі, асабіста ў павіннасцях не ўдзельнічалі, зямлю не аралі.
Бальзамін бальзамінавы
Батанічнае апісанне
Кветкі белага, ружовага, чырвонага колеру або пярэстыя. Шпорац пялёсткападобнага чашалісціка ад 1 да 1,5 см даўжынёй, сагнуты. Кветкі апыляюцца пчоламі і іншымі насякомымі, а таксама некаторымі птушкамі, якія харчуюцца нектарам. Плод — яйкападобная апушанаякаробачка.
Месапатамія
Стварэнне ірыгацыі
Масавае абследаванне археолагамі слядоў старажытных паселішчаў Ніжняй Месапатаміі паказвае, што працэс паляпшэння мясцовых меліярацыйна-ірыгацыйных сістэм суправаджаўся засяленнем жыхароў з разрозненых драбнюткіх пасёлкаў шматсямейнай суполак да цэнтра номаў (адзінкі адміністрацыйнага дзялення), дзе знаходзіліся галоўныя храмы з іх багатымі збожжасховішчамі і майстэрнямі. Храмы з’яўляліся цэнтрамі збору номаў запасных фондаў; адсюль жа па даручэнні кіравання храмаў у далёкія краіны адпраўляліся гандлёвыя агенты — тамкары — абменьвалі хлеб і тканіны Ніжняй Месапатаміі на лес, металы, рабынь і рабоў. У пачатку другой чвэрці III тысячагоддзя да н. э. шчыльна заселеныя прасторы вакол галоўных храмаў абносяць гарадскімі сценамі. Каля 3000—2900 гг. да н. э. храмавыя гаспадаркі становяцца настолькі складанымі і шырокімі, што спатрэбіўся ўлік іх гаспадарчай дзейнасці. У сувязі з гэтым зараджаецца пісьменнасць.
Узнікненне пісьменнасці
Шумеры стварылі першую сістэму пісьменства ў агляднай гісторыі чалавецтва. Яна называецца клінапіс. Гісторыя стварэння клінапісу дакументальна прасочваецца ў Месапатаміі ад значкоў-малюнкаў да знакаў, якія абазначаюць склады прамовы і абстрактныя паняцці. Спачатку ліст у Ніжняй Месапатаміі ўзнікала як сістэма аб’ёмных фішак або малюнкаў. Малявалі на пластычных плітках з гліны канцом трысняговай палачкі. Кожны знак-малюнак абазначаў альбо сам адлюстраваны прадмет, альбо любое паняцце, звязваўся з гэтым прадметам. Напрыклад, купал неба, зачерченный рыскамі, азначаў «ноч» і тым самым таксама «чорны», «цёмны», «хворы», «хвароба», «цемра» і г. д. Знак ногі азначаў «ісці», «хадзіць», «стаяць», «прыносіць» і т. д. Граматычныя формы слоў не лаяліся, ды гэта было і не трэба, так як звычайна ў дакумент заносіліся толькі лічбы і знакі вылічваюцца аб’ектаў. Праўда, складаней было перадаваць імёны атрымальнікаў прадметаў, але і тут на першым часе можна было абыйсціся найменнем іх прафесій: горан абазначаў медніка, гара (як знак чужой краіны) — раба, тэраса (Можа быць, род трыбуны) — важдзя-жраца і т. п. Але хутка пачалі прыходзіць да рэбус: калі на азначала «камень», «гіра», то знак гіры побач са знакам ногі падказваў чытанне гена — «той, хто ідзе», а знак кучы — ба — побач з тым жа знакам падказваў чытанне губа — «які стаіць» і т. п. Часам ребусным спосабам пісалі і цэлыя словы, калі адпаведнае паняцце цяжка было перадаць малюнкам; так, га («вяртаць, дадаваць») пазначалася знакам «трыснёга» гі. Працэс стварэння пісьменства адбываўся прыкладна з 4000 да 3200 гг. да н. э. Абмінула не менш за 400 гадоў, пакуль ліст з сістэмы чыста напоминательных знакаў ператварылася ў спарадкаваную сістэму перадачы інфармацыі ў часе і на адлегласці. Гэта адбылося каля 2400 г. да н. э.
Бальзамін бальзамінавы
Распаўсюджанне
Радзімай расліны з’яўляецца Кітай. Бальзамін бальзамінавы культывуецца ў паўднёвых абласцях Далёкага Усходу, у Сярэдняй і Малой Азіі, у Паўднёвай Еўропе, а таксама ў Індыі і Японіі.
Месапатамія
Узнікненне пісьменнасці
Да гэтага часу з-за немагчымасці хутка праводзіць па гліне крывалінейныя фігуры без задзірын і т. п. Знакі ператварыліся ўжо проста ў камбінацыі прамых рысачак, у якіх цяжка было даведацца першапачатковы малюнак. Пры гэтым кожная рысачка з-за націску на гліну вуглом прамавугольнай палачкі атрымлівала клінаваты характар; з прычыны гэтага такі ліст называецца клінапісам. Кожны знак у клінапісу можа мець некалькі слоўных значэнняў і некалькі чыста гукавых (звычайна кажуць пра складовых значэннях знакаў, але гэта няправільна: гукавыя значэнні могуць пазначаць і полслога, напрыклад, склад боб можна напісаць двума «складовымі» знакамі: бааб; значэнне будзе тое ж, што і пры адным знаку баб, розніца — у выгодзе завучвання і ў эканоміі месца пры напісанні знакаў, але не ў чытанні). Некаторыя знакі маглі быць таксама і «дэтэрмінатывамі», гэта значыць нечытальнымі знакамі, якія толькі паказваюць, да якой катэгорыі паняццяў ставіцца суседні знак (драўляныя або металічныя прадметы, рыбы, птушкі, прафесіі і т. Д.); такім чынам палягчае правільны выбар чытання з некалькіх магчымых.
Бальзамін бальзамінавы
Хімічны склад расліны
Змяшчае крухмал, тлусты алей, сапаніны. У лісці расліны змяшчаецца рэчыва імпаціінід.
Месапатамія
Узнікненне пісьменнасці
Вывучэнне мовы некаторых пазнейшых клінапісных надпісаў (прыкладна з 2500 г. да н. э.) і (прыкладна з 2700 да н. э.) уласных імёнаў паказала навукоўцам, што ўжо ў той час у Ніжняй Месапатаміі жыло насельніцтва, якое гаварыла (а пазней і пісала) на двух зусім розных мовах — шумерскай і ўсходнесеміцкай. Шумерская мова з яе мудрагелістай граматыкай не роднасная ні адной з моў, якія захаваліся да нашых дзён. Усходнесеміцкая мова, якая пазней называлася акадскай або Вавілон-асірыйскай, адносіцца да семіцкай галінцы афразійскай сям’і моў. Як і шэраг іншых семіцкіх моў, яна вымерла да пачатку нашай эры. Да афразійскай сям’і (але не да семіцкай яе галіны) належала таксама старажытнаегіпецкі мова, у яе і дагэтуль ўваходзіць шэраг моў Паўночнай Афрыкі, аж да Танганьікі, Нігерыі і Атлантычнага акіяна.
Раней IV тысячагоддзя да н. э., у даліне Тыгра і Еўфрата яшчэ жыло насельніцтва, якое гаварыла на сіна-каўказскіх мовах. Пасля апустыньвання саван Сахары і Аравійскага паўвострава ў IV тысячагоддзі да н. э. качавыя народы, якія казалі на афраазіяцкіх мовах, засяляюць дэльту Ніла, а пазней — Левант і Міжрэчча. Да сярэдняга цячэння Тыгра асвойваюць адначасова семіты і шумеры. Верхняя плынь неаднаразова засялялі сярэднеазіяцкія качэўнікі. Большасць сучасных жыхароў Месапатаміі генетычна паходзяць з Армянскага нагор’я. Хурыты і хеты пакінулі шматлікія пісьмовыя помнікі на поўначы Месапатаміі. Хурыты, як мяркуецца, з’яўляліся носьбітамі сіна-каўказскіх гаворак, Хецкая — найстаражытнейшая пісьмовая індаарыйскія мова, якая запазычыла шумерскай клінапіс.
Што тычыцца найбольш старажытных Месапатамскіх пісьмовых тэкстаў (прыкладна з 2900 да 2500 г. да н. э.), то яны, несумненна, напісаныя выключна на шумерскай мове. Гэта відаць з характару рэбуснага ўжывання знакаў: відавочна, што калі слова «трыснёг» — гі супадае са словам «вяртаць, дадаваць» — гі, то перад намі менавіта тая мова, у якім існуе такое гукавое супадзенне, гэта значыць шумерская. Усё ж, па-відаць, насельніцтва паўднёвай частцы Месапатаміі прыкладна да 2350 года да н. э. размаўляла ў асноўным па-шумерску, у той час як у цэнтральнай і паўночнай часткі Ніжняй Месапатаміі разам з шумерскіх гучала таксама і ўсходнесеміцкая мова, у Верхняй Месапатаміі пераважала хурыцкая.
Паміж людзьмі, якія гаварылі на гэтых гэтак розных паміж сабой мовах, мяркуючы паводле наяўных дадзеных, этнічнай варожасці не было. Відавочна, у той час людзі яшчэ не думкі такімі вялікімі катэгорыямі, як аднамоўных этнічныя масівы: і сябравалі паміж сабой, і варагавалі больш дробныя адзінкі — плямёны, номы, тэрытарыяльныя абшчыны. Усе жыхары Ніжняй Месапатаміі называлі сябе аднолькава — «чорнагаловых», незалежна ад мовы, на якім кожны казаў. Паколькі гістарычныя падзеі гэтак старажытнага часу нам невядомыя, гісторыкі карыстаюцца для падраздзялення старажытнай гісторыі Ніжняй Месапатаміі археалагічнай перыядызацыі. Археолагі адрозніваюць протапісьменны перыяд (2900—2750 гг. да н. э., з двума падперыядамі) і раннедынастычны перыяд (2750—2310 гг. да н. э., з трыма падперыядамі).
Ад протапісьменнага перыяду, калі не лічыць асобных выпадковых дакументаў, да нас дайшлі тры архіва: два (адзін старэй, іншы маладзейшыя) — з г. Урук (цяпер Варка) на поўдні Ніжняй Месапатаміі і адзін, сучасны больш позняму з урукскіх, — з гарадзішча Джэмдэт-Наср на поўначы (старажытная назва горада невядомая).
Заўважым, што пісьмовая сістэма, ужывальная ў протапісьменны перыяд, была, нягледзячы на сваю грувасткасць, зусім роўнай на поўдні і на поўначы Ніжняй Месапатаміі. Гэта сведчыць на карысць таго, што яна была створана ў адным цэнтры, дастаткова аўтарытэтным, каб тамтэйшае вынаходніцтва было запазычанае рознымі номаў суполкамі Ніжняй Месапатаміі, хоць паміж імі не было ні эканамічнага, ні палітычнага адзінства і іх магістральныя каналы былі аддзеленыя адзін ад аднаго палосамі пустыні. Гэтым цэнтрам, па-відаць, быў горад Ніпур, размешчаны паміж поўднем і поўначчу ніжнееўфрацкай раўніны. Тут знаходзіўся храм бога Энліля, якому пакланяліся ўсе «чорнагаловыя», хоць кожны ном меў і ўласную міфалогію і пантэон. Верагодна, тут быў калі-то рытуальны цэнтр шумерскага племяннога саюза яшчэ ў дадзяржаўны перыяд. Палітычным цэнтрам Ніпур не быў ніколі, але важным культавым цэнтрам ён заставаўся доўга.
Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва
Гісторыя
Архіў быў створаны 9 чэрвеня 1960 года пад назвай Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва БССР (ЦДАЛіМ БССР). Першым дырэктарам архіва стала Клара Сцяпанаўна Жорава, якая была прызначана на пасаду 27 верасня 1960 года.
У сакавіку 1976 года архіў падвергся рэарганізацыі, у выніку чаго стаў вядомы як Цэнтральны дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва БССР (ЦДАМЛіМ БССР).
Пасля здабыцця Беларуссю незалежнасці структура архіўнай галіны зведала змены. 21 мая 1993 года ЦДАМЛіМ быў перайменаваны ў Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛіМ). Станам на 1995 год меў 400 фондаў (75 тысяч спраў): 348 асабістых фондаў, 9 калекцый і 43 фонды ўстаноў. Станам на 1 студзеня 2003 года меў 439 фондаў. З мая 2003 года поўнае найменне архіва — установа «Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва».
Станам на 1 студзеня 2020 года ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва захоўваецца 516 фондаў за перыяд з пачатку XIX стагоддзя па цяперашні час. Архіў з’яўляецца важнай крыніцай па гісторыі культуры Беларусі.
Фонды
Сярод фондаў — асабістыя фонды пісьменнікаў А. Адамовіча, З. Астапенкі, М. Багдановіча, С. Баранавых, І. Барашкі, Я. Брыля, К. Буйло, В. Быкава, Л. Бэндэ, М. Васілька, З. Верас, П. Галавача, Ц. Гартнага, С. Грахоўскага, А. Гурыновіча, У. Дубоўкі, Я. Дылы, A. Жаўрука, Х. Жычкі, Я. Журбы, У. Калесніка, У. Караткевіча, Я. Коласа, Я. Купалы, Е. Лось, М. Лужаніна, М. Лынькова, Я. Маўра, М. Машары, І. Мележа, Б. Мікуліча, А. Пальчэўскага, П. Пестрака, Я. Пушчы, А. Пысіна, А. Русака, Я. Семяжона, Я. Скрыгана, М. Сурначова, М. Сяднёва, М. Танка, А. Ушакова, М. Хведаровіча, К. Чорнага, І. Шамякіна, С. Шушкевіча, С. Яновіча і інш.; акцёраў і рэжысёраў Г. Абуховіч, Л. Александроўскай, Дз. Арлова, І. Балоціна, Т. Бандарчык, С. Бірылы, Я. Віцінга, B. Галіны, Г. Грыгоніса, У. Дзядзюшкі, С. Друкер, І. Ждановіч і Б. Платонава, М. Забэйды-Суміцкага, М. Зюванава, З. Канапелькі, Р. Кашэльнікавай, А. Клімавай, П. Малчанава, Е. Міровіча, Р. Млодак, В. Пола, Л. Рахленкі, Л. Ржэцкай, К. і А. Саннікавых, С. Станюты, A. Труса, У. Уладамірскага; кампазітараў Л. Абеліёвіча, С. Аксакава, М. Аладава, А. Багатырова, Г. Вагнера, І. Гітгарца, Я. Глебава, B. Залатарова, А. Клумава, І. Любана, Р. Пукста, Ю. Семянякі, Я. Цікоцкага, М. Чуркіна; мастакоў і скульптараў А. Астаповіча, І. Ахрэмчыка, М. Блішча, В. Волкава, П. Гаўрыленкі, С. Геруса, І. Глебава, М. Дучыца, К. Завішы, Я. Зайцава, А. Кашкурэвіча, Я. Красоўскага, У. Кудрэвіча, Б. Малкіна, А. Марыкса, Л. Рана, С. Селіханава, М. Тарасікава, А. Тычыны, A. Шаўчэнкі і інш.