cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мікалай II (імператар расійскі)
Першая сусветная вайна
Маніфестам ад 20 кастрычніка (2 лістапада) 1914 года Расія абвясціла вайну Асманскай імперыі: «У беспаспяховым дагэтуль змаганні з Расіяй, імкнучыся ўсімі спосабамі памножыць свае сілы, Германія і Аўстра-Венгрыя звярнуліся да дапамогі атаманскага ўрада і залучылі ў вайну з намі аслепленую імі Турцыю. Турэцкі флот, які кіруецца германцамі, адважыўся вераломна напасці на наша Чарнаморскае ўзбярэжжа. Неадкладна пасля гэтага загадалі мы Расійскаму паслу ў Цараградзе, з усімі чынамі пасольскімі і консульскімі, пакінуць межы Турцыі. <…> Разам з усім народам рускім мы непахісна верым, што цяперашняе неразважнае ўмяшанне Турцыі ў ваенныя дзеянні толькі паскорыць фатальны для яе ход падзей і адкрые Расіі шлях да вырашэння адпісаных ёй продкамі гістарычных заданняў на берагах Чорнага мора». Урадавы орган друку паведамляў, што 21 кастрычніка, «дзень усшэсця на прастол гасудара імператара прыняў у Тыфлісе, у звязку з вайною з Турцыяй, характар народнага свята» ; у той жа дзень намеснікам была прынята дэпутацыя 100 найбольш вядомых армян на чале з біскупам: дэпутацыя «прасіла кінуць да ступняў манарха Вялікай Расіі <…> пачуцці бязмежнай адданасці і гарачай любові вернападданага армянскага народа» ; потым назвалася дэпутацыя мусульманаў-сунітаў і шыітаў.
Напачатку чэрвеня 1915 года становішча на франтах рэзка пагоршылася: быў здадзены Перамышль, горад-крэпасць, з велізарнымі стратамі захоплены ў сакавіку. Пад канец чэрвеня быў пакінуты Львоў. Усе ваенныя набыцці былі згублены, пачаліся страты ўласнай тэрыторыі Расійскай імперыі. У ліпені была здадзена Варшава, уся Польшча і частка Літвы; сапернік працягваў наступаць. У грамадстве загаварылі пра няздольнасць урада даць рады са становішчам.
Як з боку грамадскіх арганізацый, Дзяржаўнай думы, так і з боку іншых груповак, нават многіх вялікіх князёў загаварылі пра стварэнне «міністэрства грамадскага даверу».
У пачатку 1915 года ў арміі на фронце з’явілася вялікая патрэба ў зброі і боепрыпасах. Стала яснай патрэба поўнай перабудовы эканомікі ў адпаведнасці з вымогамі вайны. 17 жніўня Мікалай II зацвердзіў дакументы пра ўтварэнне чатырох Асобых нарад: па абароне, паліве, харчах і перавозках. Гэтыя нарады, што складаліся з прадстаўнікоў урада, прыватных прамыслоўцаў, членаў Дзярждумы і Дзяржсаветаз і ўзначальваліся адпаведнымі міністрамі, павінны былі з’яднаць высілкі ўрада, прыватнай прамысловасці і грамадскасці ў мабілізацыі прамысловасці пад ваенныя патрэбы. Найбольш галоўным з іх была Асобая нарада па абароне.
9 мая 1916 года, імператар у суправаджэнні сям’і, генерала Брусілава і інш., правёў агляд войскаў у Бесарабскай губерні ў горадзе Бендэры і наведаў лазарэт, што размяшчаўся ў гарадской Аўдыторыі.
Разам са стварэннем асобых нарад, у 1915 годзе сталі ўзнікаць Ваенна-прамысловыя камітэты — грамадскія арганізацыі буржуазіі, што насілі паўапазіцыйны характар.
Прыняцце Мікалаем II на сябе Вярхоўнага галоўнакамандавання Рускай арміяй
Пераацэнка вялікім князем Мікалаем Мікалаевічам сваіх здольнасцей пацягнула ў выніку шэраг буйных ваенных памылак, а спробы адвесці ад сябе адпаведныя вінавачанні пацягнулі раздзіманне германафобіі і шпіёнаманіі. Адным з падобных найболей значных эпізодаў стала, якая завяршылася пакараннем смерцю невінаватага. Мікалай Мікалаевіч у ёй гуляў першую скрыпку нароўні з А. І. Гучковым. Камандуючы фронтам, з прычыны нязгоды суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё адно павесіць!». Гэта справа, у якой вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і згуляла сваю ролю ў тым ліку ў майскім нямецкім пагроме 1915 года ў Маскве. Ваенны гісторык канстатуе, што да лета 1915 года «на Расію насунулася ваенная катастрофа», і менавіта гэта пагроза стала галоўнай прычынай Найвышэйшага рашэння пра зняцце Вялікага Князя з паста Галоўкаверха.
Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дамоў :
Ці мог Я з’ехаць адсюль пры такіх цяжкіх акалічнасцях. Гэта было б зразумета так, што Я ўнікаю заставацца з Арміяй у сур’ёзныя моманты. Бедны М[ікалаша], расказваючы Мне ўсё гэта, плакаў у Маім кабінеце і нават спытаў Мяне, ці не думаю Я замяніць яго больш здольным чалавекам. Я не быў узбуджаны, Я адчуваў, што ён кажа менавіта то, што думае. Ён усё прымаўся Мне дзякаваць за тое, што Я застаўся тут, таму што Мая наяўнасць супакойвала яго асабіста.
Генерал М. В. Аляксееў, які прыязджаў у верасні 1914 года ў Стаўку, таксама быў «здзіўлены бязладзіцай, якая панавала там, разгубленасцю і маркотай. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч, і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-заходняга фронту і не ведаюць, што распачаць».
Няшчасці на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі падарваны ўмацаванні Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць Вялікага Князя, які не спраўляўся, і сам устаць на чале Рускай арміі. Паводле ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага, такое рашэнне імператара было адзіным выйсцем :
Гэта было адзіным выйсцем з крытычнага становішча, якое стварылася. Кожная гадзіна прамаруджвання пагражала гібеллю. Вярхоўны галоўнакамандуючы і яго супрацоўнікі не спраўляліся больш са становішчам — іх належыла тэрмінова замяніць. А за адсутнасцю ў Расіі палкаводца замяніць Вярхоўнага мог толькі Гасудар.
5 верасня года Мікалай II прыняў на сябе званне Вярхоўнага галоўнакамандуючага, змяніўшы на гэтым пасту Вялікага князя Мікалая Мікалаевіча, які быў прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам. Начальнікам штаба стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага быў прызначаны М. В. Аляксееў. Неўзабаве стан генерала Аляксеева кардынальна змяніўся: генерал падбадзёрыўся, знікла яго трывога і поўная разгубленасць. Дзяжурны генерал у Стаўцы П. К. Кандзяроўскі нават падумаў, што з фронту прыйшлі добрыя весткі, што прымусілі начальніка штаба падбадзёрыцца, аднак прычына была іншай: новы Вярхоўны галоўнакамандуючы прыняў у Аляксеева даклад пра становішча на фронце і даў яму вызначаныя ўказанні; на фронт была дадзена тэлеграма, што «зараз ні кроку назад». Прарыў Вільня-Маладзечна было загадана ліквідаваць войскамі генерала Эверта. Аляксееў быў заняты прывядзеннем у выкананне загаду Гасудара  :
Тым часам рашэнне Мікалая выклікала неадназначную рэакцыю, улічваючы, што супраць гэтага кроку выступалі ўсе міністры, а безумоўна падтрымала яго толькі Аляксандра Фёдараўна. Министр гаварыў:
Расія перажывала і цяжэйшыя часы, але ніколі не было часу, калі б усё магчымае было б зроблена для ўскладнення ўжо немагчымай сітуацыі… Мы сядзім на бочцы з порахам. Патрэбна адзіная іскра, каб усё ўзляцела ў паветра… Прыняцце імператарам камандавання арміяй — гэта не іскра, а цэлая свечка, кінутая ў гарматны арсенал.
Салдаты рускай арміі сустрэлі рашэнне Мікалая пра заняцце ім паста Вярхоўнага Галоўнакамандуючага без запалу. У той жа час германскае камандаванне было здаволена сыходам князя Мікалая Мікалаевіча з паста вярхоўнага галоўнакамандуючага — яно лічыла яго цвёрдым і ўмелым праціўнікам. Шэраг яго стратэгічных ідэй былі ацэнены Эрыхам Людэндорфам як у найвышэйшай ступені адважныя і бліскучыя.
Вынік гэтага рашэння Мікалая II быў каласальны (Кн. 1, глава 12). У час Свянцянскага прарыву 8 верасня — 2 кастрычніка германскія войскі былі пабіты, і іх наступ быў спынены. Бакі перайшлі да пазіцыйнай вайны: бліскучыя рускія контратакі, якія адбываліся ў раёне Вільня-Маладзечна, і наступныя падзеі дазволілі пасля ўдалай вераснёвай аперацыі, больш не асцерагаючыся варожага наступу, рыхтавацца да новага этапу вайны. Па ўсёй Расіі закіпела праца па фармаванні і навучанні новых армій. Прамысловасць узмоцненымі тэмпамі вырабляла боепрыпасы і ваенны рыштунак. Такая працы стала магчымай дзякуючы ўпэўненасці, што наступленне ворага спынена. Да вясны 1917 года былі створаны новыя арміі, забяспечаныя рыштункам і боепрыпасамі лепш, чым калі б там ні было да гэтага за ўсю вайну.
Восеньскі прызыў 1916 года павялічыў колькасць арміі да 13 мільёнаў чалавек, а страты ў вайне перавалілі за 2 мільёны.
За 1916 год Мікалай II змяніў чатырох старшыняў Савета міністраў (І. Л. Гарамыкіна, Б. В. Шцюрмера, А. Ф. Трэпава і ), чатырох міністраў унутраных спраў (А. М. Хвастова, Б. В. Шцюрмера, А. А. Хвастова і А. Д. Пратапопава), трох міністраў замежных спраў (С. Д. Сазонава, Б. В. Шцюрмера і М. М. Пакроўскага), двух ваенных міністраў і трох міністраў юстыцыі (А. А. Хвастова, А. А. Макарава і М. А. Дабравольскага).
Да 1 студзеня 1917 года адбыліся змены і ў Дзяржаўным савеце. Мікалай выключыў 17 членаў і прызначыў новых.
19 студзеня (1 лютага) 1917 года ў Петраградзе адкрылася сустрэча высокапастаўленых прадстаўнікоў саюзных дзяржаў, якая ўвайшла ў гісторыю як (q.v.): ад саюзнікаў Расіі на ёй былі дэлегаты Вялікабрытаніі, Францыі і Італіі, якія таксама наведалі Маскву і фронт, мелі сустрэчы з палітыкамі розных палітычных арыентацый, з кіраўнікамі фракцый Думы; апошнія згоднена гаварылі кіраўніку брытанскай дэлегацыі пра немінучую рэвалюцыю — або знізу, або зверху (у форме палацавага перавароту).
Намёкі на магчымасць заключэння сепаратнага міру з непрыяцелем
Мікалай II, спадзеючыся на паляпшэнне сітуацыі ў краіне ў выпадку поспеху вясновага наступлення 1917 года (пра што дамовіліся на Петраградскай канферэнцыі), складаць сепаратны мір з праціўнікам не збіраўся — у пераможным завяршэнні вайны ён бачыў найважнейшы сродак умацавання трона. Намёкі на тое, што Расія можа пачаць перамовы пра заключэнне сепаратнага міру, былі дыпламатычнай гульнёй, якая вымусіла Антанту прызнаць патрэбу ўсталявання рускага кантролю над Пралівамі.
4 сакавіка 1915 года Сазонаў уручыў паслам і  памятную запіску, дзе гаварылася: Ход апошніх падзей прыводзіць яго вялікасць імператара Мікалая да думкі, што пытанне пра Канстанцінопаль і пралівы павінна быць даканцова вырашана адпаведна стагадовым імкненням Расіі. Любое рашэнне было б недастатковым і нетрывалым у выпадку, калі б горад Канстанцінопаль, заходні бераг Басфора, Мармуровага мора і Дарданэл, а таксама паўднёвая Фракія да лініі Энас — Мідыя не былі надалей уключаны ў склад Расійскай імперыі. Таксама частка азіяцкага ўзбярэжжа ў межах паміж Басфорам, ракой Скарыяй і пунктам на беразе Ізмідскага заліва, астравы Мармуровага мора, астравы Імбрас і Тэнедас павінны быць уключаны ў склад імперыі. Адмысловыя інтарэсы Францыі і Вялікабрытаніі ў паказаным раёне будуць старанна выконвацца. Увесну 1916 года Старшыня Савета міністраў Б. В. Шцюрмер пісаў:Мне здавалася магчымым цяпер абвясціць Расіі і Еўропе пра дамову з нашымі саюзнікамі, Францыяй і Англіяй, пра саступку Расіі Канстанцінопаля, праліваў і берагавых палос. Уражанне, якое вырабіць у Расіі ажыццяўленне гістарычных запаветаў, будзе велізарнае. Вестка гэта можа быць выкладзена ў выглядзе ўрадавага паведамлення. Яго Вялікасць даведаўся адносна спосабаў магчымага выканання абвяшчэння саступкі нам Канстанцінопаля і праліваў. Я меў выпадак памяняцца думкай з пасламі Вялікабрытаніі і Францыі, якія не сустракаюць да гэтага перашкод.
Нарастанне рэвалюцыйных настрояў
Вайна, падчас якой адбывалася шырокая мабілізацыя працаздольнага мужчынскага насельніцтва, коней і масавая рэквізіцыя скаціны і сельскагаспадарчых прадуктаў, згубна адбівалася на эканоміцы, асабліва на сяле. У асяроддзі палітызаванага петраградскага грамадства ўлада апынулася дыскрэдытавана скандаламі (у прыватнасці, злучанымі з уплывам Р. Я. Распуціна і яго стаўленікаў — «цёмных сіл») і падазрэннямі ў здрадзе; дэкларатыўная прыхільнасць Мікалая ідэі «самадзяржаўнай» улады ўступала ў вострую супярэчнасць з ліберальнымі і левымі памкненнямі значнай часткі думцаў і грамадства.
Пра настроі ў арміі сведчыў пасля рэвалюцыі генерал А. І. Дзянікін: «Што да стаўлення да трона, то, як з’ява агульная, у афіцэрскім корпусе было імкненне вылучыць асобу гасудара ад таго прыдворнага бруду, які яго атачаў, ад палітычных памылак і злачынстваў царскага ўрада, які выяўна і няўхільна вёў да разбурэння краіну і да паразы арміі. Гасудару даравалі, яго імкнуліся апраўдаць. Як убачым ніжэй, да 1917 года і гэта дачыненне ў вядомай частцы афіцэрства павагалася, выклікаўшы ту з’яву, якую князь Валконскі зваў „рэвалюцыяй справа“, але ўжо на глебе чыста палітычнай».
Калектыў сучасных гісторыкаў на чале з А. Б. Зубавым у сваёй кнізе адзначаюць (с.381):
Сілы, апазіцыйныя Мікалаю II, рыхтавалі дзяржаўны пераварот, пачынаючы з 1915 года. Гэта былі і лідары розных палітычных партый, прадстаўленых у Думе, і буйныя ваенныя, і верхавіна буржуазіі, і нават некаторыя члены Імператарскай Сям’і. Меркавалася, што пасля адрачэння Мікалая II на пасад узыдзе яго непаўналетні сын Аляксей, а рэгентам стане малодшы брат цара — Міхаіл. Падчас Лютаўскай рэвалюцыі гэта задума пачала ажыццяўляцца.
Са снежня 1916 года ў прыдворным і палітычным асяроддзі чакаўся «пераварот» у той ці іншай форме, магчымае адрачэнне імператара ў карысць Цэсарэвіча Аляксея пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча.
23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачаўся страйк; праз 3 дня ён стаў усеагульным. Раніцай 27 лютага 1917 года адбылося паўстанне салдатаў Петраградскага гарнізона і далучэнне іх да страйкоўцаў; супраціў мяцяжу і хваляванням аказвала толькі паліцыя. У Маскве адбылося такое ж паўстанне. Імператрыца Аляксандра Фёдараўна, не ўсведамляючы сур’ёзнасці падзей, 25 лютага пісала мужу:
Гэты «хуліганскі» рух, юнакі і дзяўчыны толькі для падбухторвання бегаюць з крыкамі, што ў іх няма хлеба, а працоўныя не даюць іншым працаваць. Было б вельмі холадна, яны, напэўна, засталіся б дома. Але ўсё гэта пройдзе і супакоіцца, калі толькі Дума будзе паводзіць сябе прыстойна.
25 лютага 1917 года ўказам Мікалая II пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі спынены з 26 лютага да красавіка таго ж года, што яшчэ больш напаліла становішча. Старшыня Дзяржаўнай Думы М. В. Радзянка накіраваў шэраг тэлеграм імператару пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма, атрыманая ў Стаўцы 26 лютага 1917 года ў 22:40:
Найпадданейша даношу вашай вялікасці, што народныя хваляванні, распачатыя ў Петраградзе, прымаюць стыхійны характар і пагрозлівыя памеры. Асновы іх — нястача печанага хлеба і слабы падвоз мукі, што запальвае паніку, але галоўным чынам поўны недавер да ўлады, няздольнай вывесці краіну з цяжкага становішча.
У тэлеграме 27 лютага 1917 года паведамляў:
Грамадзянская вайна пачалася і разгараецца. <…> Загадайце ў скасаванне вашага найвышэйшага ўказа зноў склікаць заканадаўчыя палаты <…> Калі рух перакінецца ў армію <…> крушэнне Расіі, а з ёй і дынастыі — немінуча.
Дума, што мела тады высокі аўтарытэт у рэвалюцыйна наладжаным асяроддзі, не падпарадкавалася ўказу ад 25 лютага і працягнула працу ў так званых прыватных нарадах членаў Дзяржаўнай Думы, што склікаліся заснаваным вечарам 27 лютага. Апошні ўзяў на сябе ролю органа вярхоўнай улады адразу па сваім сфармаванні.
Адрачэнне
Стаўка пазнае пра пачатак рэвалюцыі са спазненнем на два дні, па данясеннях генерала С. С. Хабалава, ваеннага міністра Бяляева і міністра ўнутраных спраў Пратапопава. Першая тэлеграма, што паведамляе пра пачатак рэвалюцыі, паступае генералу Аляксееву толькі 25 лютага ў 18:08: «Даношу, што 23 і 24 лютага, з прычыны нястачы хлеба, на многіх заводах паўстаў страйк… 200 тысяч працоўных…Каля трох гадзін дня на Знаменскай плошчы забіты пры рассейванні натоўпу прыстаў Крылоў. Натоўп рассеяны. У падаўленні хваляванняў, апроч Петраградскага гарнізона, бяруць удзел пяць эскадронаў Дзявятага запаснога кавалерыйскага палка з Краснага Сяла сотня Л.-Гв. зборна-казачага палка з Паўлаўска і выклікана ў Петраград пяць эскадронаў Гвардзейскага запаснога кавалерыйскага палка. № 486. Сек. Хабалаў». Генерал Аляксееў дакладае Мікалаю II утрыманне гэтай тэлеграмы.
У той жа час палацавы камендант Войкаў дакладае Мікалаю II тэлеграму міністра ўнутраных спраў Пратапопава: «Стаўка. Палацаваму каменданту. … 23 лютага бліснуў у сталіцы страйк, што суправаджаўся вулічнымі хваляваннямі. Першы дзень страйкавалі каля 90 тысяч працоўных, другой — да 160 тысяч, сёння — каля 200 тысяч. Вулічныя хваляванні выяўляюцца ў дэманстратыўных шэсцях, часткай з чырвонымі сцягамі, разгроме некаторых крам, частковым спыненні страйкоўцамі трамвайнага руху, сутыкненнях з паліцыяй. …паліцыяй здзейснена некалькі стрэлаў у кірунку натоўпу, адкуль адбыліся зваротныя стрэлы. … забіты прыстаў Крылоў. Рух носіць неарганізаваны стыхійны характар. …У Маскве спакойна. МУС Пратапопаў. № 179. 25 лютага 1917 г.»
Прачытаўшы абедзве тэлеграмы, Мікалай II вечарам 25 лютага загадаў генералу С. С. Хабалаву спыніць хваляванні ваеннай сілай («Загадваю заўтра ж спыніць у сталіцы хваляванні, недапушчальныя ў цяжкі час вайны з Германіяй і Аўстрыяй. МІКАЛАЙ»).
26 лютага ў 17:00 прыходзіць тэлеграма Радзянкі: «Становішча сур’ёзнае. У сталіцы анархія. …На вуліцах адбываецца бязладная стральба. Часткі войскаў страляюць адзін у аднаго. Трэба неадкладна даручыць асобе, што карыстаецца даверам, скласці новы ўрад» (с. 255), але Мікалай II адмаўляецца рэагаваць на гэту тэлеграму, заявіўшы міністру імператарскага двара Фрэдэрыксу, што «Зноў гэты таўстун Радзянка мне напісаў розную лухту, на якую я яму не буду нават адказваць».
Наступная тэлеграма Радзянкі прыходзіць у 22:22, і таксама носіць падобны панічны характар.
27 лютага ў 19:22 у Стаўку прыходзіць тэлеграма ваеннага міністра Бяляева, што заяўляў пра практычна пагалоўны пераход Петраградскага гарнізона на бок рэвалюцыі і патрабаваў прысылкі лаяльных цару войскаў; у 19:29 ён паведамляе пра аб’яву Саветам Міністраў аблогавага становішча ў Петраградзе. Генерал Аляксееў дакладае ўтрыманне абедзвюх тэлеграм Мікалаю II. Цар загадвае генералу адправіцца на чале лаяльных ваенных частак у Царскае Сяло для забеспячэння бяспекі імператарскай сям’і, потым, у якасці Камандуючага Петраградскай ваеннай акругай, узяць камандаванне войскамі, якія меркавалася перакінуць з фронту. Загад абвяшчаў :
Начальніку штаба Аляксееву. Прызначыць Генерал-ад’ютанта Іванова Галоўнакамандуючым Петраградскай Ваеннай Акругай. Паслаць ад войскаў Паўночнага фронту ў Петраград для падаўлення мяцяжу: 67-ы і 68-ы пяхотны палкі, 15-ы ўланскі Татарскі і 3-і ўральскі казачы палкі; з Заходняга — 34-ы і 36-ы пяхотны палкі, 2-і гусарскі Паўладарскі і 2-і данскі казачы; з Паўднёва-заходняга фронту — лейб-гвардыі Праабражэнскі, 3-і і 4-ы гвардзейскія стралковыя палкі. Таксама — адну кулямётную каманду Кольта для Георгіеўскага батальёна (атрада генерала Іванова), які ідзе са Стаўкі. Гвардзейскія палкі: Праабражэнскі, 3-і і 4-й Гвардыі стралковыя прызначыць у дырэктыву Генерал-ад’ютанта Іванова. Усяго — да 40 тысяч багнетаў.
З 11 вечара да гадзіны ночы імператрыца адпраўляе з Царскага Сяла дзве тэлеграмы: «Рэвалюцыя ўчора прыняла жахлівыя памеры… Саступкі неабходны. …Шмат войскаў перайшло на бок рэвалюцыі. Алікс». У 0:55 паступае тэлеграма Хабалава: «Прашу дакласці Яго Імператарскай Вялікасці, што выканаць наказ пра аднаўленне парадку ў сталіцы не мог. Большасць частак, адны за іншымі, здрадзілі свайму абавязку, адмаўляючыся ваяваць супраць мяцежнікаў. Іншыя часткі пабраталіся з мяцежнікамі і звярнулі сваю зброю супраць верных Яго Вялікасці войскаў. Астатнія вернымі абавязку ўвесь дзень змагаліся супраць мяцежнікаў, панясучы вялікія страты. Да вечара мяцежнікі авалодалі большай часткай сталіцы. Вернымі прысязе застаюцца невялікія часткі розных палкоў, сцягнутыя ля Зімовага палаца пад начальствам генерала Занкевіча, з якімі буду працягваць змаганне. Ген.-лейт. Хабалаў».
28 лютага ў 11 раніцы генерал Іваноў падняў па трывозе Батальён георгіеўскіх кавалераў з 800 чалавек, і адправіў яго з Магілёва ў Царскае Сяло праз Віцебск і Дно, сам выехаўшы ў 13:00.
Камандзір батальёна князь Пажарскі аб’яўляе сваім афіцэрамі, што ён не будзе «ў Петраградзе страляць у народ, нават калі гэтага запатрабуе генерал-ад’ютант Іваноў».
28 лютага ў 21:00 генерал Аляксееў загадвае начальніку штаба Паўночнага фронту генералу Данілаву адправіць у дапамогу генералу Іванову два кавалерыйскія і два пяхотныя палкі, узмоцненыя кулямётнымі камандамі. Меркавалася адпраўка прыкладна такога ж другога атрада ад Паўднёва-заходняга фронту генерала Брусілава ў складзе палкоў Праабражэнскага, Трэцяга стралковага і Чацвёртага стралковага Імператарскага прозвішча. Таксама Аляксееў прапанаваў па ўласнай ініцыятыве дадаць да «карнай экспедыцыі» адну кавалерыйскую дывізію.
28 лютага ў 5 раніцы цар адбыў (у 4:28 цягнік Літара Б, у 5:00 цягнік Літара А) у Царскае Сяло, але праехаць не змог.
28 лютага ў 8:25 генерал Хабалаў адпраўляе генералу Аляксееву тэлеграму пра сваё роспачнае становішча, і ў 9:00 — 10:00 перамаўляецца з генералам Івановым, заявіўшы, што «У маёй дырэктыве, у будынку Галоўн. адміралцейства, чатыры гвардзейскія роты, пяць эскадронаў і сотняў, дзве батарэі. Іншыя войскі перайшлі на бок рэвалюцыянераў ці застаюцца па пагадненні з імі нейтральнымі. Асобныя салдаты і банды блукаюць па горадзе, страляючы ў мінакоў, абяззбройваючы афіцэраў… Усе вакзалы ва ўладзе рэвалюцыянераў, строга імі ахоўваюцца… Усе артылерыйскія ўстановы ва ўладзе рэвалюцыянераў…». У 13:30 паступае тэлеграма Бяляева пра канчатковую капітуляцыю лаяльных цару частак у Петраградзе. Цар атрымвае яе ў 15:00.
Удзень 28 лютага генерал Аляксееў спрабуе ўзяць кантроль над міністэрствам шляхоў зносін праз таварыша (намесніка) міністра генерала Кіслякова, аднак той пераконвае Аляксеева скасаваць сваё рашэнне. 28 лютага генерал Аляксееў цыркулярнай тэлеграмай спыніў усе баяздольныя часткі на шляху да Петраграда. У яго цыркулярнай тэлеграме лжыва сцвярджалася, што хваляванні ў Петраградзе пайшлі на змяншэнне і патрэба ў падаўленні мяцяжу адпала. Некаторыя з гэтых частак былі ўжо ў гадзіне-дзвюх язды ад сталіцы. Усе яны былі спынены. Генерал-ад’ютант І. Іваноў атрымаў загад Аляксеева ўжо ў Царскім Сяле.
Дэпутат Думы Бублікаў займае міністэрства шляхоў зносін, арыштаваўшы яго міністра, і забараняе рух ваярскіх цягнікоў на 250 вёрстаў вакол Петраграда.
У 21:27 у Ліхаслаўлі было атрымана паведамленне пра дырэктывы Бубликова чыгуначнікам.
28 лютага ў 20:00 пачалося паўстанне Царскасельскага гарнізона. Часткі, якія захавалі лаяльнасць, працягвалі ахоўваць палац.
28 лютага ў 12 ночы царскі цягнік прыбывае ў Балагое.
У 3:45 ночы цягнік падыходзіць да Малой Вішары. Там паведамілі, што шлях наперадзе захоплены паўсталымі салдатамі, і на станцыі Любань стаяць дзве рэвалюцыйныя роты з кулямётамі. Пазней высвятляецца, што насамрэч на станцыі Любань паўсталыя салдаты разрабавалі буфет, але арыштоўваць цара не збіраліся.
У 4:50 ночы з 28 лютага на 1 сакавіка цар загадвае завярнуцца назад на Балагое (куды прыбыў у 9:00 1 сакавіка), і адтуль на Пскоў.
Паводле шэрага сведчанняў, 1 сакавіка ў 16:00 у Петраградзе пераходзіць на бок рэвалюцыі стрыечнік Мікалая II, вялікі князь, які прывёў да Таўрычнага палаца Гвардзейскі флоцкі экіпаж. Потым манархісты абвясцілі гэта паклёпам.
1 сакавіка генерал Іваноў прыбывае ў Царскае Сяло і атрымвае звесткі, што збунтавалася царскасельская гвардзейская рота, якая самавольна пайшла ў Петраград. Таксама да Царскага Сяла набліжаліся паўсталыя часткі: цяжкі дывізіён і адзін гвардзейскі батальён запаснога палка. Генерал Іваноў адбывае з Царскага Сяла ў Вырыцу і вырашае агледзець перададзены яму Таруцінскі полк. На станцыі Семрына чыгуначнікі блакуюць яго далейшае перасоўванне.
1 сакавіка ў 15:00 царскі цягнік прыбывае на станцыю Дно, у 19:05 у Пскоў, дзе знаходзіўся штаб войскаў Паўночнага фронту генерала М. У. Рузскага. Генерал Рузскі па сваіх палітычных перакананнях лічыў, што самадзяржаўная манархія ў дваццатым стагоддзі з’яўляецца анахранізмам, і недалюбліваў Мікалая II асабіста. Пры прыбыцці царскага цягніка генерал адмовіўся ўладкоўваць звычайную цырымонію сустрэчы цара, і з’явіўся адзін і толькі праз некалькі хвілін.
Генерал Аляксееў, на якога без цара ў Стаўцы ляглі абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, 28 лютага атрымвае данясенне ад генерала Хабалава, што ў яго засталося ўсяго 1100 чалавек у верных частках. Пазнаўшы пра пачатак хваляванняў у Маскве, ён 1 сакавіка ў 15:58 тэлеграфуе цару, што «рэвалюцыя, а апошняя немінучая, калі пачнуцца хваляванні ў тыле, азначае сабой ганебнае сканчэнне вайны з усімі цяжкімі для Расіі наступствамі. Армія занадта цесна злучана з жыццём тылу, і з упэўненасцю можна сказаць, што хваляванні ў тыле выклічуць такія ж у арміі. Патрабаваць ад арміі, каб яна спакойна ваявала, калі ў тыле ідзе рэвалюцыя, немагчыма. Цяперашні малады склад арміі і афіцэрскі склад, у асяроддзі якога велічэзны адсотак закліканых з запасу і ўзведзеных у афіцэры з вышэйшых навучальных устаноў, не дае ніякіх падстаў лічыць, што армія не будзе рэагаваць на тое, што будзе адбывацца ў Расіі».
Пасля атрымання гэтай тэлеграмы Мікалай II прыняў генерала Рузскага, які выказаўся за ўвядзенне ў Расіі адказнага перад Думай урада. У 22:20 генерал Аляксееў дасылае Мікалаю II праект меркаванага маніфеста пра ўвядзенне адказнага ўрада.
У 17:00 — 18:00 у Стаўку паступаюць тэлеграмы пра паўстанне ў Кранштаце.
2 сакавіка ў гадзіну ночы Мікалай II тэлеграфуе генералу Іванову «прашу да майго прыезду і даклада мне ніякіх мер не распачынаць», і даручае Рузскаму інфармаваць Аляксеева і Радзянку пра тое, што ён згодзен на фармаванне адказнага ўрада. Потым Мікалай II сыходзіць у спальны вагон, аднак засынае толькі ў 5:15, адправіўшы генералу Аляксееву тэлеграму «Можна абвясціць пададзены маніфест, пазначыўшы яго Псковам. МІКАЛАЙ».
2 сакавіка ў 3:30 ночы Рузскі звязваецца з Радзянкам, і цягам чатырохгадзіннай гутаркі азнаямляецца з абвостраным становішчам, што склалася да таго часу ў Петраградзе.
Атрымаўшы запіс гутаркі Рузскага з Радзянкам, Аляксееў 2 сакавіка ў 9:00 загадаў генералу Лукомскаму звязацца з Псковам і неадкладна абудзіць цара, на што атрымаў адказ, што цар толькі нядаўна заснуў, і што на 10:00 прызначаны даклад Рузскага. У 10:45 Рузскі пачаў свой даклад, паведаміўшы Мікалаю II пра гутарку з Радзянкам. У гэты час Рузскі атрымаў тэкст тэлеграмы, разасланай Аляксеевым камандуючым франтамі па пытанні пра пажаданасць адрачэння, і зачытаў яго цару.
2 сакавіка 14:00 — 14:30 пачалі паступаць адказы ад камандуючых франтамі. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч заявіў, што «як вернападданы лічу па абавязку прысягі і па духу прысягі ўкленчана маліць гасудара зрачыся кароны, каб выратаваць Расію і дынастыю»; таксама за адрачэнне выказаліся генералы (Заходні фронт), Брусілаў (Паўднёва-заходні фронт),  (Румынскі фронт), камандуючы Балтыйскім флотам адмірал, прытым генерал Сахараў назваў Часовы камітэт Дзяржаўнай думы «разбойнай купкай людзей, якая скарысталася зручнай хвілінай», але «галосячы, змушаны сказаць, што адрачэнне найболей бязбольнае выйсце», а генерал Эверт заўважыў, што «на армію ў дзейным яе складзе пры падаўленні хваляванняў вылічваць нельга… Я прымаю ўсе меры да таго, каб звесткі пра дзейнае становішча спраў у сталіцах не пракрадаліся ў армію, каб ахаваць яе ад несумнеўных хваляванняў. Сродкаў спыніць рэвалюцыю ў сталіцах няма ніякіх». Камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал Калчак адказу не паслаў. Паміж 14:00 і 15:00 Рузскі ўвайшоў да цара ў суправаджэнні генералаў Данілава і Савіча, узяўшы з сабой тэксты тэлеграм. Мікалай II папрасіў генералаў выказацца; усе яны выказаліся за адрачэнне.
Каля 15 гадзін 2 сакавіка цар прыняў рашэнне пра адрачэнне на карысць сына пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча.
У гэты час Рузскаму паведамляюць, што ў Пскоў высунуліся прадстаўнікі Дзяржаўнай Думы А. І. Гучкоў і. У 15:10 пра гэта паведамлена Мікалаю II. Прадстаўнікі Думы прыбываюць у царскі цягнік у 21:45. Гучкоў паведаміў Мікалаю II, што існуе небяспека шырання хваляванняў на фронце і што войскі Петраградскага гарнізона перайшлі на бок паўсталых неадкладна, прытым на бок рэвалюцыі, паводле слоў Гучкова, перайшлі рэшткі лаяльных войскаў у Царскім Сяле. Выслухаўшы яго, цар паведамляе, што ўжо прыняў рашэнне зрачыся за сябе і за сына.
2 (15) сакавіка ў 23 гадзіны 40 хвілін (у дакуменце час падпісання быў паказаны царом, як 15 гадзін — час прыняцця рашэння) Мікалай перадаў Гучкову і Шульгіну Маніфест пра адрачэнне, які, у прыватнасці, абвяшчаў: «Наказваем брату нашаму кіраваць справамі дзяржавы ў поўным і непарушным яднанні з прадстаўнікамі народа ў заканадаўчых установах, на тых пачатках, якія будуць імі ўсталяваны, прынясучы ў тым непарушную прысягу».
Пасля гэтага Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: «Раніцай прыйшоў Рузскі і прачытаў сваю доўгую прамову па апараце з Радзянкам. Паводле яго слоў, становішча ў Петраградзе такое, што зараз міністэрства з Думы быццам нямоглае што-небудзь зрабіць, бо з ім змагаецца сац[ыял]-дэм[акратычная] партыя ў асобе працоўнага камітэта. Трэба маё адрачэнне. Рузскі перадаў гэту прамову ў стаўку, а Аляксееў усім галоўнакамандуючым. Да 2½ г. прыйшлі адказы ад усіх. Сутнасць тая, што ў імя выратавання Расіі і ўтрымання арміі на фронце ў спакоі трэба вырашыцца на гэты крок. Я пагадзіўся. Са стаўкі даслалі праект маніфеста. Увечар з Петраграда прыбылі Гучкоў і Шульгін, з якімі я пагаварыў і перадаў ім падпісаны і перароблены маніфест. У гадзіну ночы з’ехаў з Пскова з цяжкім пачуццём перажытага. Навакол здрада, і баязлівасць, і падман».
Умерана правая маскоўская газета 4 сакавіка так перадавала словы імператара Гучкову і Шульгіну: «Я ўсё гэта абдумаў, — сказаў ён, — і вырашыў зрачыся. Але зракаюся не ў карысць свайго сына, бо я павінен з’ехаць з Расіі, раз я пакідаю Вярхоўную ўладу. Пакінуць жа ў Расіі сына, якога я вельмі люблю, пакінуць яго на поўную невядомасць я ні ў якім разе не лічу магчымым. Вось чаму я вырашыў перадаць прастол майму брату, вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу».
Гучкоў і Шульгін едуць у Петраград 3 сакавіка ў тры гадзіны ночы, загадзя паведаміўшы ўраду тэлеграфам тэкст трох прынятых дакументаў. У 6 раніцы часовы камітэт Дзярждумы звязаўся з вялікім князем Міхаілам, паведаміўшы яму пра адрачэнне ўжо былога імператара ў яго карысць.
Падчас сустрэчы раніцай 3 сакавіка з вялікім князем Міхаілам Аляксандравічам Радзянка заяўляе пра тое, што ў выпадку прыняцця ім прастола неадкладна грымне новае паўстанне, і трэба перадаць разгляд пытання пра манархію Устаноўчаму сходу. Яго падтрымвае Керанскі, супраць выступае Мілюкоў, які заявіў, што «ўрад адзін без манарха… з’яўляецца лядачай турой, якая можа ўтапіцца ў акіяне народных хваляванняў; краіне пры такіх умовах можа пагражаць страта любой дзяржаўнасці». Выслухаўшы прадстаўнікоў Думы, вялікі князь запатрабаваў гутаркі з Радзянкам сам-насам, і спытаў, ці можа Дума гарантаваць яго асабістую бяспеку. Выслухаўшы, што не можа, вялікі князь Міхаіл падпісаў маніфест пра адмову ад прастола.
3 сакавіка Мікалай II, пазнаўшы пра адмову вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча ад прастола, запісаў у дзённіку: «Аказваецца, Міша зрокся. Яго маніфест сканчаецца чатыроххвосткай для выбараў праз 6 месяцаў Устаноўчага Сходу. Бог ведае, хто нараіў яго падпісаць такое паскудства! У Петраградзе хваляванні спыніліся — абы так працягвалася далей». Ён складае другі варыянт маніфеста пра адрачэнне, ізноў у карысць сына. Генерал А. І. Дзянікін сцвярджаў у сваіх успамінах, што 3 сакавіка ў Магілёве Мікалай заявіў генералу Аляксееву:
— Я перадумаў. Прашу вас паслаць гэту тэлеграму ў Петраград.
На лістку паперы выразным почыркам васпан пісаў уласнаруч пра сваю згоду на ўступ на пасад сына свайго Аляксея…
Аляксееў панёс тэлеграму і не паслаў. Было занадта позна: краіне і арміі абвясцілі ўжо два маніфесты. Тэлеграму гэту Аляксееў, «каб не бянтэжыць розумы», нікому не паказваў, трымаў у сваім паперніку і перадаў мне пад канец мая, пакідаючы вярхоўнае камандаванне.
4 сакавіка камандзір Гвардзейскага кавалерыйскага корпуса адпраўляе ў Стаўку начальніку штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага тэлеграму «Да нас дашлі звесткі пра буйныя падзеі. Прашу Вас не адмовіць зрынуць да ступняў Яго Вялікасці бязмежную адданасць Гвардзейскай кавалерыі і гатовасць памерці за свайго любімага Манарха. Хан Нахічэванскі». У зваротнай тэлеграме Мікалай паведаміў: «Ніколі не сумняваўся ў пачуццях гвардзейскай кавалерыі. Прашу падпарадкавацца Часоваму ўраду. Мікалай». Паводле іншых звестак, гэта тэлеграма была адпраўлена яшчэ 3 сакавіка, і генерал Аляксееў так і не перадаў яе Мікалаю. Існуе таксама версія, што дадзеная тэлеграма была адпраўлена без ведама хана Нахічэванскага яго начальнікам штаба, генералам баронам. Паводле процілеглай версіі, тэлеграма, наадварот, была адпраўлена ханам Нахічэванскім пасля нарады з камандзірамі частак корпуса.
Іншая шырока вядомая тэлеграма падтрымкі была адпраўлена камандзірам 3-га коннага корпуса Румынскага фронту генералам («Трэці конны корпус не верыць, што Ты, Гасудар, самахоць зрокся ад прастола. Загадай, Цар, прыйдзем і абаронім Цябе»). Невядома, ці дайшла гэта тэлеграма да цара, але яна дайшла да камандуючага Румынскім фронтам, які загадаў Келеру здаць камандаванне корпусам пад пагрозай вінавачання ў дзяржаўнай здрадзе.
5 сакавіка вяртаецца генерал Іваноў.
8 сакавіка выканкам Петрасавета, калі стала вядома пра планы цара ад’ехаць у Англію, пастанавіў арыштаваць цара і яго сям’ю, канфіскаваць маёмасць і пазбавіць грамадзянскіх праў. У Царскае Сяло прыбывае новы камандуючы Петраградскай акругай генерал Карнілаў, які арыштаваў імператрыцу і парастаўляў каравулы, у тым ліку для абароны цара ад збунтаванага царскасельскага гарнізона .
8 сакавіка цар у Магілёве развітваўся з войскам і выдаў развітальны загад войскам, у якім адпісваў «ваяваць да перамогі» і «падпарадкоўвацца Часоваму ўраду». Генерал Аляксееў перадаў гэты загад у Петраград, аднак Часовы ўрад пад ціскам Петрасавета адмовіўся публікаваць яго.
У апошні раз звяртаюся да Вас, горача любыя мною войскі. Пасля адрачэння майго за сябе і за сына майго ад прастола Расійскага, улада перададзена Часоваму ўраду, па пачыне Дзяржаўнай Думы паўсталаму. Ды дапаможа яму Бог весці Расію па шляху славы і дастатку. Ды дапаможа Бог і Вам, гераічныя войскі, адстаяць Расію ад злога ворага. У працягу дзвюх з паловай гадоў Вы неслі штогадзіны цяжкую баявую службу, шмат сыходзілі крывёю, шмат зроблена высілкаў, і ўжо блізкая гадзіна, калі Расія, злучаная са сваімі гераічнымі саюзнікамі адным агульным імкненнем да перамогі, зломіць апошні высілак праціўніка. Гэта небывалая вайна павінна быць даведзена да поўнай перамогі.
Хто думае пра мір, хто жадае яго — той здраднік Бацькаўшчыны, яе здраднік. Ведаю, што кожны сумленны ваяр так думае. Выконвайце ж Ваш абавязак, бараніце гераічную нашу Вялікую Радзіму, падпарадкоўвайцеся Часоваму ўраду, слухайце Вашых начальнікаў, помніце, што кожнае паслабленне парадку службы толькі на руку ворагу.
Цвёрда веру, што не загасла ў Вашых сэрцах бязмежная любоў да нашай Вялікай Радзімы. Ды блаславіць Вас Бог і ды вядзе Вас да перамогі Святы Вялікапакутнік і Пераможац Георгій.
8-га сакавіка 1917 г.
Стаўка. МІКАЛАЙ
Перад ад’ездам Мікалая з Магілёва прадстаўнік Думы ў Стаўцы заяўляе яму, што ён «павінен лічыць сябе як бы арыштаваным».
8 сакавіка Мікалай запісвае ў сваім дзённіку:
Апошні дзень у Магілёве. У 10 г. падпісаў развітальны загад па войсках. У 10½ г. пайшоў у дом дзяжурства, дзе развітаўся з усімі чынамі штаба і кіраванняў. Дома развітваўся з афіцэрамі і казакамі канвою і Зборнага палка — сэрца ў мяне трохі не разарвалася! У 12 гадз. прыехаў да мама́ ў вагон, паснедаў з ёй і яе світай і застаўся сядзець з ёй да 4½ гадзіны. Развітаўся з ёй, Сандро, Сяргеем, Барысам і Алекам. Беднага Нілава не пусцілі са мною. У 4:45 з’ехаў з Магілёва, натоўп людзей выпраўляў. 4 члены Думы падарожнічаюць у маім цягніку! Паехаў на Оршу і Віцебск. Надвор’е марознае і ветранае. Цяжка, хвора і тужліва.
9 сакавіка ў 11:30 цар прыбыў у Царскае Сяло, як «палкоўнік Раманаў».
Высылка і расстрэл
З 9 (22) сакавіка па 1 (14) жніўня 1917 года Мікалай II, яго жонка і дзеці жылі пад арыштам у Царскага Сяла.
Пад канец сакавіка міністр Часовага ўрада спрабаваў адправіць Мікалая і яго сям’ю ў Англію, на апеку Георга V, на што была атрымана папярэдняя згода брытанскага боку; але ў красавіку, з прычыны нестабільнай унутрыпалітычнай сітуацыі ў самой Англіі, кароль аддаў перавагу адмовіцца ад такога плана — згодна некаторым сведчанням , насуперак парадзе прэм’ер-міністра Лойда Джорджа. І ўсё ж, у 2006 годзе сталі вядомыя некаторыя дакументы, якія паведамлялі пра тое, што аж да мая 1918 года падраздзяленне MI 1 брытанскага ваеннага выведвальнага кіравання ажыццяўляла падрыхтоўку да аперацыі па выратаванні Раманавых, якая так і не была прыведзена ў стадыю практычнага ажыццяўлення.
З прычыны ўзмацнення рэвалюцыйнага руху і анархіі ў Петраградзе, Часовы ўрад, асцерагаючыся за жыццё арыштантаў, вырашыў перавесці іх углыб Расіі, у Табольск; ім дазволілі ўзяць з палаца патрэбную мэблю, асабістыя рэчы, а таксама прапанаваць абслуговаму персаналу па жаданні самахоць суправаджаць іх да месца новага размяшчэння і далейшай службы. Напярэдадні ад’езду прыехаў кіраўнік Часовага Урада А. Ф. Керанскі і прывёз з сабой брата былога імператара — Міхаіла Аляксандравіча (Міхаіл Аляксандравіч быў высланы ў Перм, дзе ў ноч на 13 чэрвеня 1918 года быў забіты мясцовымі бальшавіцкімі ўладамі).
1 (14) жніўня 1917 года ў 6 гадзін 10 хвілін склад з членамі імператарскай сям’і і абслугі пад шыльдай «Японская місія Чырвонага Крыжа» адправіўся з Царскага Сяла (з чыгуначнай станцыі Аляксандраўская). 4 (17) жніўня склад прыбыў у Цюмень, далей арыштаваных на параходах «Русь», «Карміцель» і «Цюмень» па рацэ перавезлі ў Табольск. Сям’я Раманавых размясцілася ў адмыслова адрамантаваным да іх прыезду доме губернатара. Сям’і дазволілі хадзіць праз вуліцу і бульвар на набажэнства ў царкву Звеставання. Рэжым аховы тут быў значна лягчэйшы, чым у Царскім Сяле. Сям’я вяла спакойнае, мернае жыццё. У пачатку красавіка 1918 года Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК) санкцыянаваў перавод Раманавых у Маскву дзеля правядзення суда над імі. Пад канец красавіка 1918 года арыштанты былі перавезены ў Екацярынбург, дзе для размяшчэння Раманавых быў рэквізаваны. Тут жа з імі жылі пяць чалавек абслуговага персаналу: лекар Боткін, лакей Труп, пакаёвая дзяўчына, кухар Харытонаў і кухцік Сяднёў.
Мікалай, Аляксандра Фёдараўна, іх дзеці, доктар Боткін і тры чалавекі прыслугі (апроч кухціка Сяднёва) былі забіты з прымяненнем халоднай і агнястрэльнай зброі ў «Доме асаблівага прызначэння» — асабняку Іпацьева ў Екацярынбургу ў ноч з 16 на 17 ліпеня 1918 года.
Рэлігійнасць і пагляд на сваю ўладу. Царкоўная палітыка
Протапрэсвітар, які быў членам Свяшчэннага Сінода ў перадрэвалюцыйныя гады, знаходзячыся ў эміграцыі, сведчыў пра «пакорлівую, простую і непасрэдную» рэлігійнасць цара , пра няўхільнае наведванне ім нядзельных і святочных набажэнстваў , пра «шчодрае выліванне многіх дабрадзействаў для Царквы». Аб яго «шчырэй набожнасці, праяўляную пры кожным набажэнстве», пісаў таксама апазіцыйны палітык пачатку XX стагоддзя В. П. Абнінскі. Генерал А. А. Масолаў адзначаў: «Цар удумліва ставіўся да свайго сану памазанца Божага. Трэба было бачыць, з якой увагай ён разглядаў просьбы пра асуджаных на смяротнае пакаранне. <…> Ён успрыняў ад бацькі, якога шанаваў і імкнуўся пераймаць нават у побытавых дробязях, непарушную веру ў вырочнасць сваёй улады. Яго пакліканне выходзіла ад Бога. Ён адказваў за свае дзеянні толькі прад сумленнем і Усявышнім. <…> Цар адказваў прад сумленнем і кіраваўся інтуіцыяю, інстынктам, тым незразумелым, якое цяпер клічуць <…>. Ён схіляўся толькі прад стыхійным, ірацыянальным, а часам і адваротным розуму, прад бязважкім, прад сваім, усё нарастальным містыцызмам». Былы таварышам міністра ўнутраных спраў Уладзімір Гурка ў сваім эмігранцкім складанні (1927) падкрэсліваў:
Амерыканскі навуковец Р. Уортман дае наступны аналіз паглядаў Мікалая II на сваю ўладу:
«Першая пасля каранавання Мікалая II публічная дэманстрацыя патрыярхальных рытуалаў была распачата ім у 1900 годзе, калі цар рыхтаваўся да Вялікадня, найважнейшага свята праваслаўнага календара. У сакавіку 1900 года імператарская сям’я прыбыла ў Маскву для велікодных урачыстасцей, гэта было першае за 50 гадоў „найвышэйшае“ наведванне горада падчас Вялікадня. Святкаванне было шырока асветлена ў прэсе. Апроч артыкулаў у газетах урад апублікаваў адмысловую справаздачу, якая была разаслана задарма 110 тыс. падпісантам „Сельскага вестуна“, органа Міністэрства ўнутраных спраў. Паралелі з XVII ст. былі наўмысна падкрэслены.
Кульмінацыяй усіх дэталёва прадуманых цырымоній было шэсце ў велікодную ноч у храм Хрыста Збавіцеля; імператар у форме Праабражэнскага палка і імператрыца ў белай рускай сукенцы, суправаджаныя высокімі саноўнікамі, выйшлі з Крамлёўскага палаца і накіраваліся да храма. У найвышэйшым рэскрыпце на імя маскоўскага генерала-губернатара вял. кн. Сяргея Аляксандравіча Мікалай пісаў, што знайшоў яднанне са сваім народам і што „ціхая радасць“ напоўніла яго душу. Сустрэча Вялікадня давала яму духоўны мандат: „У малітоўным яднанні з маім народам я пачэрпаю новыя сілы на служэнне Расіі для яе выгоды і славы“.
Натхнёны гэтымі падзеямі, Мікалай усё больш прасякаўся ўпэўненасцю ў іерархічным характары сваёй палітычнай улады. Міністр унутраных спраў Д. С. Сіпягін падтрымваў гэту „выяву“ — выява маскоўскага цара, які атрымаў божую санкцыю. Ён пераконваў Мікалая ў тым, што Бог, а не народ уплывае на ход падзей і што цар з’яўляецца выбраннікам божым. Гэта заахвоціла Мікалая і далей не зважаць на рады з боку. Сіпягін, спрабуючы імітаваць патрыярхальныя звычаі і абрады Маскоўскага царства, насіў сукенку XVII ст. і падчас візітаў да цара імкнуўся выконваць абрады маскоўскага двара. Ён перабудаваў абедную залу ў неакласічным будынку свайго міністэрства накшталт Гранавітай Палаты ў Крамлі, зрабіўшы на адной са сцен роспіс, што паказваў Міхаіла Фёдаравіча ў 1613 годзе. Ён марыў прыняць цара па маскоўскім абрадзе і з маскоўскай гасціннасцю і, калі Мікалай прыняў яго запрашэнне, распарадзіўся пра тое, каб з Масквы быў дастаўлены „рускі абед“ са многіх страў і цыганскі хор. Самай відовішчнай забаўкай у старым маскоўскім стылі быў касцюмаваны баль у лютым 1903 года. Мікалай разглядаў яго не як звычайны маскарад, але як першы крок да аднаўлення абрадаў і касцюмаў маскоўскага двара. Прыдворныя атрымалі ўказанне з’явіцца на баль у адзеннях XVII ст. „Вельмі хораша выглядала залы, напоўненая старажытнымі рускімі людзьмі“,— запісаў Мікалай у сваім дзённіку. Але прыдворныя разглядалі гэты баль толькі як забаўку».
Пачатак XX стагоддзя ў жыцці Расійскай Царквы, свецкім кіраўніком якой ён быў паводле законаў Расійскай імперыі, адзначылася рухам за рэформы ў царкоўным кіраванні, значная частка біскупата і некаторыя парафіяне выступалі за скліканне ўсерасійскага маёнткавага сабора і магчымае аднаўленне патрыярства ў Расіі ; у 1905 годзе мелі месца спробы аднавіць аўтакефалію Грузінскай Царквы (тады расійскага Свяшчэннага Сінода). Мікалай II, у прынцыпе, згаджаўся з думкай пра Сабор; але меркаваў яго няўчасным і ў студзені 1906 года заснаваў Прадсаборную прысутнасць, а Найвышэйшым наказам ад 28 лютага 1912 года — «пры Найсвяцейшым Сінодзе сталую, надалей да склікання, прадсаборную нараду».
1 сакавіка 1916 года загадаў, «дабы на будучы час даклады Яго імператарскай вялікасці па справах, што тычацца ўнутранага ладу царкоўнага жыцця і сутнасці царкоўнага кіравання, здзяйсняліся пры першым члене Св. Сінода, з мэтай усебаковага кананічнага іх асвятлення», што віталася ў кансерватыўным друку як «вялікі акт царскага даверу».