cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эфір (фізіка)
Святланосны эфір Дэкарта (XVII стагоддзе)
Вучэнне Дэкарта пра святло было істотна развіта Гюйгенсам ў яго «Трактаце пра святло» (Traité de la lumière, 1690). Гюйгенс разглядаў святло як хвалі ў эфіры і распрацаваў матэматычныя асновы хвалевай оптыкі.
У канцы XVII стагоддзя былі адкрыты некалькі незвычайных аптычных з'яў, якія варта было ўзгадніць з мадэллю святланосны эфіру: дыфракцыя (1665, Грымальдзі), інтэрферэнцыя (1665, Гук), падвойнае промніпраламленне (1670, Эразм Бартолін, вывучана Гюйгенсам), ацэнка хуткасці святла (1675, Рэмер). Намеціліся два варыянты фізічнай мадэлі святла:
Цікава адзначыць, што канцэпцыя святланоснага эфіру Дэкарта-Гюйгенса стала неўзабаве агульнапрынятай у навуцы і не пацярпела ад спрэчак картэзіянцаў і атомастаў, якія развярнуліся ў XVII-XVIII стагоддзях, а таксама прыхільнікаў эмісійнай і хвалевай тэорыі. Нават Ісаак Ньютан, схіляюся хутчэй да эмісійнай тэорыі, дапускаў, што ў названых эфектах прымае ўдзел і эфір. У працах Ньютана эфір згадваецца вельмі рэдка (у асноўным у ранніх работах), хоць у асабістых лістах ён часам дазваляў сабе «думаць над гіпотэзамі» аб магчымай ролі эфіру ў аптычных, электрычных і гравітацыйных з'явах.
Дзякуючы аўтарытэту Ньютана, эмісійная тэорыя святла ў XVIII стагоддзі стала агульнапрынятай. Эфір разглядаўся не як носьбіт, але як пераносчык светлавых часціц, а праламленне і дыфракцыю святла тлумачылі зменай шчыльнасці эфіру - паблізу цел (дыфракцыя) або пры пераходзе святла з аднаго асяроддзя ў іншую (праламленне). У цэлым эфір, як частка сістэмы свету, адышоў у XVIII стагоддзі на задні план, аднак тэорыя эфірных віхураў захавалася, і былі беспаспяховыя спробы ўжыць яе для тлумачэння магнетызму і гравітацыі.
Хвалевая тэорыя святла
У пачатку XIX стагоддзя хвалевая тэорыя святла, разглядалая святло як хвалі ў эфіры, атрымала рашучую перамогу над эмісійнай тэорыяй. Першы ўдар па эмісійнай тэорыі нанёс англійскі вучоны-універсал Томас Юнг, у 1800 годзе распрацаваў хвалевую тэорыю інтэрферэнцыі (і ўвёў сам гэты тэрмін) на аснове сфармуляванага ім прынцыпу суперпазіцыі хваль. Па выніках сваіх досведаў ён даволі дакладна ацаніў даўжыню хвалі святла ў розных каляровых дыяпазонах.
Спачатку тэорыя Юнга была сустрэта варожа. Як раз у гэты час было глыбока вывучаныя з'ява падвойнага праламлення прамянёў і палярызацыі святла, успрынятыя як вырашальныя доказы на карысць эмісійнай тэорыі. Але тут у падтрымку хвалевай мадэлі (нічога не ведаючы пра Юнга) выступіў Агюстэн Жан Фрэнель. Побач дасціпных вопытаў ён прадэманстраваў чыста хвалевыя эфекты, зусім невытлумачальныя з пазіцый карпускулярнай тэорыі, а яго мемуар, які змяшчае ўсебаковае даследаванне з хвалевых пазіцый і матэматычную мадэль усіх вядомых тады ўласцівасцей святла (акрамя палярызацыі), перамог на конкурсе Парыжскай Акадэміі навук (1818). Кур'ёзны выпадак апісвае Араго: на пасяджэнні камісіі акадэмікаў Пуасон выступіў супраць тэорыі Фрэнеля, так як з яе вынікала, што пры пэўных умовах у цэнтры цені ад непразрыстага гуртка мог з'явіцца ярка асветлены ўчастак. На наступным пасяджэнні Фрэнеля прадэманстраваў сябрам камісіі гэты эфект.
Юнг і Фрэнель першапачаткова разглядалі святло як пругкія (падоўжныя) ваганні разрэджанага, але надзвычай пругкага эфіру, падобныя гуку ў паветры. Любая крыніца святла запускае пругкія ваганні эфіру, якія адбываюцца з гіганцкай, нідзе больш не адзначанай у прыродзе частатой, дзякуючы чаму дасягаецца распаўсюджванне іх з каласальнай хуткасцю. Любое рэчавае цела прыцягвае эфір, які пранікае ўнутр цела і згушчаецца там. Ад шчыльнасці эфіру ў празрыстым целе залежаў каэфіцыент праламлення святла.
Заставалася зразумець механізм палярызацыі. Яшчэ ў 1816 годзе Фрэнель абмяркоўваў магчымасць таго, што светлавыя ваганні эфіру не падоўжныя, а папярочныя. Гэта лёгка патлумачыла б з'яву палярызацыі. Юнг у гэты час таксама прыйшоў да такой ідэі. Аднак папярочныя ваганні раней сустракаліся толькі ў нясцісканых цвёрдых целах, у той час як эфір лічылі блізкім па ўласцівасцях да газу або вадкасці. У 1822-1826 гадах Фрэнель прадставіў мемуары з апісаннем новых вопытащ і поўную тэорыю палярызацыі, якая захоўвае значэнне і ў нашы дні.
Мадэль Кашы-Стокса
Цікавасць і давер да канцэпцыі эфіру ў XIX стагоддзі рэзка ўзраслі. Наступныя (пасля 1820-х) амаль сто гадоў пазначаныя трыумфальным поспехам хвалевай оптыкі ва ўсіх абласцях. Класічная хвалевая оптыка была завершана, паставіўшы ў той жа час найцяжэйшы пытанне: што ж уяўляе сабой эфір?
Калі высветлілася, што светлавыя ваганні строга папярочныя, паўстала пытанне аб тым, якімі ўласцівасцямі павінен валодаць эфір, каб дапускаць папярочныя ваганні і выключыць падоўжныя. Наўе ў 1821 годзе атрымаў агульныя ўраўненні распаўсюджвання абурэнняў у пругкім асяроддзі. Тэорыя Наўе была развіта А. Л. Кашы (1828), які паказаў, што, наогул кажучы, падоўжныя хвалі таксама павінны існаваць.
Фрэнель высунуў гіпотэзу, згодна з якой эфір немагчыма сціснуць, але ён дапускае папярочныя зрухі. Такое меркаванне цяжка ўзгадніць з поўнай пранікальнасцю эфіру па адносінах да рэчывы. Д. Г. Стокс патлумачыў цяжкасць тым, што эфір падобны да смалы: пры хуткіх дэфармацыях (выпраменьванне святла) ён паводзіць сябе як цвёрдае цела, а пры павольных (скажам, пры руху планет) пластычны. У 1839 Кашы ўдасканаліў сваю мадэль, стварыўшы тэорыю сцісканага (лабільнага) эфіру, пазней дапрацаваную У. Томсанам.
Каб усе гэтыя мадэлі не разглядаліся як чыста спекуляцыйныя, з іх трэба было фармальна вывесці асноўныя эфекты хвалевай оптыкі. Аднак падобныя спробы мелі мала поспеху. Фрэнель выказаў здагадку, што эфір складаецца з часціц, велічыня якіх параўнальная з даўжынёй светлавой хвалі. Пры гэтай дадатковай здагадцы Кашы ўдалося абгрунтаваць з'ява дысперсіі святла. Аднак спробы звязаць, напрыклад, фрэнелеўскую тэорыю праламлення святла з якой-небудзь мадэллю эфіру апынуліся няўдалымі.
Эфір і электрамагнетызм
Фарадэй ставіўся да эфіру скептычна і сумняваўся ў яго існаванні. З адкрыццём Максвелам ўраўненняў класічнай электрадынамікі тэорыя эфіру атрымала новы змест.
У ранніх працах Максвел выкарыстоўваў гідрадынамічныя і механічныя мадэлі эфіру, аднак падкрэсліваў, што яны служаць толькі для тлумачэння з дапамогай нагляднай аналогіі. Неабходна мець на ўвазе, што вектарнага аналізу тады яшчэ не існавала, і гідрадынамічная аналогія спатрэбілася Максвелу, у першую чаргу, для тлумачэння фізічнага сэнсу дыферэнцыяльных аператараў (дывергенцыі, ротара і інш.) Пазней (з 1864) Максвел выключыў са сваіх прац разважанні па аналогіі. Канкрэтных мадэлей эфіру Максвел не распрацоўваў і не абапіраўся на якія-небудзь уласцівасці эфіру, акрамя здольнасці падтрымліваць ток зрушэння, гэта значыць перамяшчэнне электрамагнітных ваганняў у прасторы.
Калі эксперыменты Г. Герца пацвердзілі тэорыю Максвела, эфір стаў разглядацца як агульны пераносчык святла, электрычнасці і магнетызму. Хвалевая оптыка ператварылася ў неад'емную частку тэорыі Максвела, і ўзнікла надзея пабудаваць фізічную мадэль эфіру на гэтым падмурку. Даследаваннямі ў гэтай вобласці займаліся найбуйнейшыя навукоўцы свету. Некаторыя з іх (напрыклад, сам Максвел, Умаў і Гельмгольц), хоць пісалі пра ўласцівасці эфіру, фактычна вывучалі ўласцівасці электрамагнітнага поля. Іншыя ж (напрыклад, Д. Г. Стокс, У. Томсан) спрабавалі раскрыць прыроду і ўласцівасці ўласна эфіру - ацаніць ціск у ім, шчыльнасць яго масы і энергіі, звязаць з атамнай тэорыяй. Працягваліся таксама спробы звязаць эфір з прыцягненнем, аднак нічога істотнага ў гэтым кірунку не дабіўся нават Максвел.
Хімізм у спробах разумення эфіру (Д. І. Мендзялееў)
У творчасці Д. І. Мендзялеева гэтае пытанне мае непасрэднае дачыненне да асэнсавання ім фізічных прычын перыядычнасці. Паколькі ўласцівасці элементаў знаходзяцца ў перыядычнай залежнасці ад атамных ваг (масы), вучоны меркаваў выкарыстоўваць гэтыя заканамернасці для вырашэння сапраўднай праблемы, - вызначаючы прычыны сіл прыцягнення і дзякуючы вывучэнню ўласцівасцей асяроддзя, якая перадае іх.
Як ужо адзначана, меркавалася, што «эфір», які запаўняе міжпланетную прастору, з'яўляецца асяроддзем, якая перадае святло, цяпло і гравітацыю. У кантэксце такіх уяўленняў даследаванне моцна разрэджаных газаў уяўлялася магчымым шляхам да дэтэрмінацыі названай субстанцыі, калі ўласцівасці «звычайнай» рэчывы ўжо не здольныя б былі хаваць уласцівасці «эфіру».
У адной са сваіх гіпотэз Д. І. Мендзялееў, кіраваўся тым, што спецыфічным станам моцна разрэджаных газаў паветра мог апынуцца «эфір» ці нейкі невядомы інертны газ з вельмі малой вагой, то ёсць найлегчы хімічны элемент. Вучоны піша на адбітку з «Асноў хіміі», на эскізе перыядычнай сістэмы 1871: «Лягчэй усіх эфір, у мільёны разоў»; ў рабочым сшытку 1874 ён больш ясна выказвае свае меркаванні: «Пры нулявым ціску ў паветра ёсць некаторая шчыльнасць, гэта і ёсць эфір!». Але ў яго публікацыях таго часу гэтыя думкі не знайшлі адлюстравання. Адкрыццё ў канцы XIX стагоддзя інертных газаў актуалізавала пытанне аб хімічнай сутнасці сусветнага эфіру. Па прапанове Уільяма Рамзая Мендзялееў уключае ў перыядычную табліцу нулявую групу, пакідаючы месца для больш лёгкіх, чым вадарод, элементаў. На думку Мендзялеева, група інертных газаў магла быць дапоўненая каронамі і самым лёгкім, пакуль невядомым элементам, названым ім Ньютанам, які і складае сусветнай эфір. Свае погляды ў красавіку 1902 года ён разгорнута выкладае ў эсэ «Спроба хімічнага разумення сусветнага эфіру» (апублікавана на англійскай мове ў 1904 годзе, на рускай - ў 1905 годзе). У заключнай частцы гэтай працы Д. І. Мендзялееў піша :
Уяўляючы эфір газам, які мае ўказаныя прыкметы і адносіцца да нулявой групы, я імкнуся першым чынам выняць з перыядычнага закона тое, што ён можа даць, рэальна растлумачыць рэчыўнасць і ўсеагульнае распаўсюджанне эфірнага рэчыва паўсюль у прыродзе і яго здольнасць пранікаць усе рэчывы не толькі газа- ці парападобныя, але і цвёрдыя і вадкія, з прычыны таго, што атамы найбольш лёгкіх элементаў, з якіх складаюцца нашы звычайныя рэчывы, усё ж у мільёны разоў цяжэйшыя за эфірныя і, як трэба лічыць, не зменяць моцна сваіх адносін ад прысутнасці такіх лёгкіх атамаў, як атамы х ці эфірныя. Зразумела само сабой, што пытанняў з'яўляецца затым і ў мяне самога цэлае мноства, што на вялікую частку з іх мне здаецца немагчымым адказваць, і што ў выкладзе сваёй спробы я не думаў ні ўзнімаць іх, ні спрабаваць адказваць на тыя з іх, якія мне здаюцца вырашальнымі. Пісаў не для гэтага сваю «спробу», а толькі для таго, каб выказацца ў такім пытанні, пра якое шмат хто, ведаю, думаюць, і пра якое трэба ж пачаць гаварыць.
Яшчэ ў ранніх сваіх працах Д. І. Мендзялееў прыйшоў да метадалагічных прынцыпах і палажэнняў, якія атрымалі развіццё ў яго наступных даследаваннях. Ён імкнецца падыходзіць да вырашэння таго ці іншага пытання, вынікаючы гэтым агульным прынцыпам, ствараючы філасофскую канцэпцыю, у межах якой будзе праводзіцца аналіз канкрэтных дадзеных. Гэта характэрна і для даследаванняў, якія тычацца дадзенай тэмы, якія выказаліся вынікамі, да яе прамога дачынення не маюць. Рухомы ідэяй выяўлення эфіру, Д. І. Мендзялееў эксперыментальна пачаў вывучаць разрэджаныя газы, і займаючыся гэтай тэмай, сфармуляваў або пацвердзіў становішча кінетычнай тэорыі і тэрмадынамікі, тэарэтычна абгрунтаваў умовы паводзін сціснутых газаў : атрымаў ураўненне ідэальнага газу, якое змяшчае выведзеную ім універсальную газавую пастаянную, і атрымаў вырыяльныя раскладанні, якія знаходзяцца ў поўнай адпаведнасці з першым набліжэннем у вядомых зараз ураўненнях для рэальных газаў. Вельмі каштоўным, але некалькі заўчасным, была прапанова Д. І. Мендзялеева аб увядзенні тэрмадынамічнай шкалы тэмператур.
Цяжкасці ў тэорыі эфіру (канец XIX - пачатак XX стагоддзя)
У 1728 годзе англійскі астраном Брэдлі адкрыў аберацыю святла: усе зоркі апісваюць на небасхіле малыя колы з перыядам у адзін год. З пункту гледжання эфірнай тэорыі святла гэта азначала, што эфір нерухомы, і яго ўяўнае зрушэнне (пры руху Зямлі вакол Сонца) па прынцыпе суперпазіцыі адхіляе малюнка зорак. Фрэнель, аднак, дапускаў, што ўсярэдзіне рэчывы, якое рухаецца, эфір часткова захапляецца. Гэты пункт гледжання, здавалася, знайшла пацверджанне ў вопытах Фізо.
Максвел ў 1868 годзе прапанаваў схему вырашальнага вопыту, які пасля вынаходкі інтэрферометра змог ажыццявіць у 1881 годзе амерыканскі фізік Майкельсан. Пазней Майкельсан і Эдвард Морлі паўтарылі вопыт некалькі разоў з нарастаючай дакладнасцю, але вынік быў нязменна адмоўным - «эфірнага ветру» не існавала.
У 1892 Х. Лорэнц і незалежна ад яго Дж. Фіцджэральд выказалі здагадку, што эфір нерухомы, а даўжыня любога цела скарачаецца ў кірунку яго руху, з-за чаго «эфірны вецер» становіцца складаней выявіць. Заставаўся, аднак, незразумелым пытанне - чаму даўжыня скарачаецца ў дакладнасці ў такой ступені, каб зрабіць выяўленне эфіру (дакладней, руху адносна эфіру) немагчымым. У гэты ж час былі адкрыты пераўтварэнні Лорэнца, якія спачатку палічылі спецыфічнымі для электрадынамікі. Гэтыя пераўтварэнні тлумачылі лорэнцавае скарачэнне даўжыні, але былі несумяшчальныя з класічнай механікай, заснаванай на пераўтварэннях Галілея. Анры Пуанкарэ паказаў, што пераўтварэнні Лорэнца эквівалентныя прынцыпе адноснасці для электрамагнітнага поля; ён лічыў, што эфір існуе, але прынцыпова не можа быць знойдзены.
Фізічная сутнасць пераўтварэнняў Лорэнца раскрылася пасля работ Эйнштэйна. У артыкуле 1905 г Эйнштэйн разгледзеў два пастулаты: ўсеагульны прынцып адноснасці і сталасць хуткасці святла. З гэтых пастулатаў адразу выцякалі пераўтварэнні Лорэнца (ужо не толькі для электрадынамікі), скарачэнне даўжыні і адноснасць адначасовасці падзей. Эйнштэйн указаў у гэтым жа артыкуле на непатрэбнасць эфіру, бо ніякіх разумных фізічных атрыбутаў прыпісаць яму не ўдалося, а ўсё тое, што лічылася дынамічнымі ўласцівасцямі эфіру, увабрала ў сябе кінематыка спецыяльнай тэорыі адноснасці (СТА). З гэтага моманту электрамагнітнае поле стала разглядацца не як энергетычны працэс у эфіры, а як самастойны фізічны аб'ект.
Новыя ўяўленні перамаглі не адразу, шэраг фізікаў яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў пасля 1905 г. рабіў спробы аднавіць давер да эфірнай мадэлі. Дэйтан Мілер ў 1924 годзе абвясціў, што выявіў «эфірны вецер». Вынік Мілера не пацвердзіўся, а нашмат больш дакладныя вымярэння (рознымі метадамі) ізноў паказалі, што «эфірны вецер» адсутнічае. Іншыя фізікі спрабавалі выкарыстоўваць для доказу існавання эфіру эфект Саньяка, аднак гэтая з'ява цалкам тлумачыцца ў рамках тэорыі адноснасці. Даследуюцца таксама магчымыя межы прымянімасці тэорыі адноснасці.
Прычыны адмовы ад канцэпцыі эфіру
Галоўнай прычынай, па якой фізічная паняцце эфіру атрымала адмову, стаў той факт, што гэта паняцце пасля распрацоўкі СТА апынулася залішнім. З іншых прычын можна назваць супярэчлівыя атрыбуты, якія прыпісваюцца эфіру: неадчувальнасць для рэчывы, папярочная пругкасць, неймаверная па параўнанні з газамі або вадкасцямі хуткасць распаўсюджвання ваганняў і іншыя. Дадатковым аргументам стала доказ дыскрэтнай (квантавай) прыроды электрамагнітнага поля, несумяшчальны з гіпотэзай бесперапыннага эфіру.
У сваім артыкуле «Прынцып адноснасці і яго следства ў сучаснай фізіцы» (1910) А. Эйнштэйн дэталёва патлумачыў, чаму канцэпцыя святланоснага эфіру несумяшчальная з прынцыпам адноснасці. Разгледзім, напрыклад, магніт, які рухаецца папярок замкнёнага правадніка. Назіраная карціна залежыць толькі ад адноснага руху магніта і правадыра і ўключае з'яўленне ў апошнім электрычнага току. Аднак з пункту гледжання тэорыі эфіру ў розных сістэмах адліку карціна істотна розная. У сістэме адліку, звязанай з правадніком, пры перамяшчэнні магніта мяняецца напружанасць магнітнага поля ў эфіры, з прычыны чаго ствараецца электрычнае поле з замкнёнымі сілавымі лініямі, якое ў сваю чаргу стварае ток у правадніку. У сістэме адліку, звязанай з магнітам, электрычнае поле не ўзнікае, а ток ствараецца прамым дзеяннем змены магнітнага поля на электроны правадніка, які рухаецца. Такім чынам, рэальнасць працэсаў у эфіры залежыць ад пункту назірання, што ў фізіцы недапушчальна.
Пазней, пасля стварэння агульнай тэорыі адноснасці (АТА), Эйнштэйн прапанаваў аднавіць прымяненне тэрміна, змяніўшы яго сэнс, а менавіта - разумець пад эфірам фізічную прастору АТА. У адрозненне ад святланоснага эфіру, фізічная прастора не субстанцыянальная (напрыклад, нельга прыпісаць кропкам прасторы ўласны рух і самаідэнтычнасць), таму для прасторы, у адрозненне ад эфіру Лорэнца-Пуанкаре, не ўзнікае цяжкасцей з прынцыпам адноснасці. Аднак большасць фізікаў упадабала не вяртацца да выкарыстання ўжо скасаванага тэрміна.
Спробы вяртання ў фізіку паняцця эфіру
Частка вучоных і пасля 1905 працягвала падтрымліваць канцэпцыю святланосны эфіру, яны вылучалі розныя альтэрнатыўныя тэорыі і спрабавалі даказаць іх эксперыментальна. Аднак нязменна аказваўся, што тэорыя адноснасці і тэорыі, на ёй заснаваныя, знаходзяцца ў згодзе з вынікамі ўсіх назіранняў і эксперыментаў, у той час як канкурэнтаздольнай эфірнай тэорыі, здольнай апісаць усю сукупнасць вопытных фактаў, не з'явілася.
У сучасных навуковых артыкулах тэрмін «эфір» выкарыстоўваецца амаль выключна ў працах па гісторыі навукі. Тым не менш час ад часу з'яўляюцца прапановы ўваскрэсіць гэта паняцце як карыснае для фізікі.
Выкарыстанне тэрміна «эфір» у культуры
Радыё з'явілася задоўга да таго, як тэрмін эфір выйшаў з навуковага ўжытку, і ў прафесійнай тэрміналогіі медыя-індустрыі ўкаранілася нямала звязаных з эфірам словазлучэнняў: праграма выйшла ў эфір, прамы эфір і т. п. Англійская версія тэрміна (Ether) прысутнічае ў многіх тэрмінах электронікі (напрыклад, «Ethernet»).
Спаса-Узнясенская царква (Кіявічы)
Спаса-Узнясенская царква — царква ў Кіявічах Капыльскага раёна, пабудаваная ў 1882 годзе.
Гісторыя
На ўсходняй ускраіне вёскі. Пабудавана ў другой палове 19 ст. на сродкі мясцовых жыхароў з цэглы на месцы храма 1752 года. Да 1990-х гг. знаходзілася ў паўзруйнаваным стане, адноўлена, дзейнічае. .
Інтэр'ер
Зала храма асветлена трайнымі аконнымі праёмамі барабана, абапёртага праз парусы на магутныя сцены, астатнія памяшканні перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі.
Царква занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.
Планкаўская шчыльнасць
У фізіцы, планкаўская шчыльнасць - гэта адзінка вымярэння шчыльнасці, якая пазначаецца ρP, вызначаная ў тэрмінах фундаментальных канстант ў натуральных адзінках, гэтак жа вядомых як планкаўскія адзінкі. Планкаўская шчыльнасць вызначаецца як:
дзе:
Гэта вельмі вялікая шчыльнасць, прыблізна эквівалентная 1023 сонечным масам, сціснутым ў прасторы аднаго атамнага ядра. Шчыльнасць Сусвету была роўная адной адзінцы планкаўскай шчыльнасці па заканчэнні планкаўскай эпохі пасля Вялікага выбуху.
Кукры
Кукры́ (, Кукры) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Пліскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Лужкі Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Інстытут матэматыкі і кібернетыкі
Інстытут матэматыкі і кібернетыкі (ІМК) — рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне ў Беларусі. Пазіцыянуе сябе як нацыянальная беларуская прафесійная асацыяцыя кібернетыкаў і матэматыкаў.
Дзейнасць
Дэклараваныя кірункі дзейнасці:
Паводле дырэктара арганізацыі Паўла Букі ў 2020 годзе Інстытут матэматыкі і кібернэтыкі — навуковая установа, якая займаецца кібернетыкай, прыкладаннем матэматыкі для разнастайных практычных задач і стварэннем на базе матэматыкі або новых праграм, або новых «жалезных» прылад. Беларуская мова дае ў гэтым пэўную перавагу, бо склад думкі чалавека адбываецца на нейкай мове, а для беларусаў, якія можа і раслі ў рускамоўным асяроддзі, руская мова застаецца чужой.
Гісторыя
Інстытут матэматыкі і кібернетыкі існуе з 1997 года ў форме рэспубліканскага грамадскага аб’яднання. Узнік ў выніку дзейнасці Лабараторыі іерархічных многаўзроўневых сістэм і на яе базе — з далучэннем іншых даследчыкаў і вытворцаў. Першы дырэктар — Святлана Іванаўна Новікава.
У 2014—2017 гадах Інстытут ініцыяваў і падтрымліваў міжнародную навучальную праграму «Інфарматыка» па падрыхтоўцы праграмістаў на беларускай мове ў замежных універсітэтах. Партнёрства ажыццяўляецца з ў Роўне (Украіна), там беларускамоўныя праграмісты вучацца асобнай плынню. На праграму зроблена тры наборы, першы выпуск праграмы меў атрымаць дыпломы ў канцы 2018/2019 навучальнага году.
У 2015 годзе выступы прадстаўнікоў ГА «Інстытут матэматыкі і кібернетыкі» ўвайшлі ў праграму імпрэзы «Дакладная навука па-беларуску ў тэхніцы, эканоміцы і грамадстве» курсаў «Мова нанова» ў Мінску.
<!-- = Спіс выкарыстанай літаратуры = -->
Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім
Праваслаўе было найбольш старажытным хрысціянскім напрамкам у Вялікім Княстве Літоўскім і распаўсюдзілася на значнай частцы зямель будучага ВКЛ яшчэ ў часы Кіеўскай Русі. Да пашырэння уніі праваслаўе заставалася найбольш распаўсюджаным хрысціянскім кірункам у княстве.
Кіраванне праваслаўнаю царквою ў Вялікім Княстве Літоўскім у розны час ажыццяўлялася ў рамках некалькіх мітраполій: Літоўскай (якая таксама называлася «мітраполія Літоўская і Малое Русі», «Кіеўская, Літоўская і ўсяе Русі»), Галіцкай, Кіеўскай («Кіеўская і ўсяе Русі»), а з 1458 года — «Кіеўскай, Галіцкай і ўсяе Русі».
Гісторыя
У XI—XII стст. праваслаўная царква панавала ва ўсіх усходнеславянскіх землях. Пасля ўключэння тэрыторыі Старажытнай Русі ў розныя дзяржаўныя ўтварэнні пачаўся працэс падзелу Кіеўскай мітраполіі і прыстасавання асобных царкоўных арганізацый да патрэб пануючых колаў ВКЛ, Польшчы, Маскоўскай Русі і некаторых іншых дзяржаў.
Захаваліся фрагментарныя звесткі пра існаванне асобнай «Літоўскай мітраполіі» ў часы праўлення Гедзіміна з асноўным царкоўным цэнтрам у Наваградку. «Літоўскія мітрапаліты» прысутнічалі на канстанцінопальскіх патрыяршых саборах 1317, 1327, 1329 гг. Па сутнасці, гэта сведчыла пра першыя відавочныя спробы стварэння асобнай царкоўнай арганізацыі на тых землях Кіеўскай мітраполіі, якія ў той час ужо ўваходзілі ў склад ВКЛ. У другой палове XIV—XV ст., у час «збірання» ўсходнеславянскіх зямель, на ролю галоўнага цэнтра гэтага аб'яднальнага працэсу сталі прэтэндаваць Вільня і Масква, і кожны з бакоў імкнуўся выкарыстаць праваслаўную царкву ў мэтах пашырэння свайго палітычнага ўплыву на ўсе землі Старажытнай Русі.
Асабліва ўпартае саперніцтва паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай вялося за «месца» (пасаду) кіеўскага мітрапаліта, які з пачатку XIV ст. знаходзіўся ў Маскве. Значную актыўнасць у гэтай барацьбе праяўлялі вялікія князі Альгерд і Вітаўт. Пры Альгердзе ў 1355 г. у Наваградак канстанцінопальскім патрыярхам быў прызначаны мітрапаліт, па сутнасці, незалежны ад мітрапаліта ў Маскве, якому падначальваліся 7 епархій на тэрыторыі ВКЛ і Галіцыі. Пасля смерці Рамана асобныя мітрапаліты на землі ВКЛ не прызначаліся. Толькі ў 1415 г. пры Вітаўце ў Наваградку адбыўся царкоўны сабор, які прызнаў новым мітрапалітам Грыгорыя Цамблака і абвясціў незалежнасць праваслаўнай царквы ВКЛ ад кіеўскага мітрапаліта ў Маскве.
Канчатковае адасабленне праваслаўнай царкоўнай арганізацыі ВКЛ ад маскоўскай адбылося ў 1458 г. 3 гэтага часу на ўсходнеславянскіх землях сталі дзейнічаць дзве асноўныя арганізацыі праваслаўнай царквы, з якіх адна захоўвала традыцыйную назву — «мітраполія Кіеўская і ўсяе Русі» (іншы раз яна называлася «Мітраполія Кіеўская, Галіцкая і ўсяе Русі»), а другая з 1461 г. стала называцца мітраполія «Масквы і ўсяе Русі». Першымі мітрапалітамі ў ВКЛ, куды часам уваходзілі і землі Галіцыі, былі грэкі ці балгары. Пазней мітрапалітамі ў ВКЛ пераважна станавіліся ўраджэнцы Беларусі. Так, з 12 мітрапалітаў, якія ўзначальвалі праваслаўную царкву ў ВКЛ да сярэдзіны XVI ст., 9 мелі родавыя маёнткі ў Беларусі або раней былі полацкімі ці пінска-тураўскімі епіскапамі. Мясцовымі ўраджэнцамі з сярэдзіны XV ст. былі, як правіла, і епіскапы, не гаворачы ўжо пра звычайных прыходскіх свяшчэннікаў.
Праваслаўная царква ў ВКЛ была даволі разгалінаванай. У крыніцах XIII—XVI стст. няма звестак аб колькасці цэркваў у Беларусі ці ў ВКЛ. Значную ролю ў іх размяшчэнні адыгрывалі гістарычныя традыцыі, асаблівасці рассялення праваслаўнага насельніцтва і яго колькасць. Невялікія цэрквы знаходзіліся ў вёсках і мястэчках. У сярэдзіне XVI ст. (па няпоўных даных) у Пінску было 14 цэркваў, у Наваградку — 10, у Берасці і Полацку — па 9, у Віцебску — 7, Гародні і Слоніме — па 6, у Магілёве, Клецку, Слуцку — па 5, Менск, Кобрын, Пружаны, Мазыр мелі крыху меншую колькасць храмаў. У сталіцы ВКЛ — Вільні ў першай палове XVI ст. налічвалася 17 цэркваў.
У канцы XIII — сярэдзіне XVI ст. на тэрыторыі Беларусі было заснавана каля 40 новых манастыроў. Некалькі манастыроў, што знаходзіліся пад асаблівай апекай мітрапалітаў і феадалаў, пастаўлялі галоўных саноўнікаў царкоўнай іерархіі: Троіцкі ў Вільні і Слуцку, Благавешчанскі ў Супраслі, Лешчанскі каля Пінска і інш. Кіеўскія мітрапаліты ВКЛ звычайна жылі ў Наваградку, Вільні, Менску, радзей у Кіеве, дзе доўгі час было даволі небяспечна.
У XV—XVI стст. праваслаўная царква вяла барацьбу супраць пашырэння ўплыву каталіцкай царквы ў ВКЛ. Пачынаючы з Ягайлы, праваслаўная знаць, роўна як і духавенства, паступова стала губляць свае пазіцыі ў ВКЛ, чаму асабліва садзейнічаў Гарадзельскі прывілей 1413 г. Але, улічваючы, што большасць насельніцтва ВКЛ складалі праваслаўныя, вялікія князі ў дачыненні да праваслаўнай царквы прытрымліваліся пераважна талерантнай (цярпімай) палітыкі. У XV—XVI стст. быў выдадзены шэраг прывілеяў, якія ўраўноўвалі праваслаўных феадалаў з католікамі (прывілеі Жыгімонта Кейстутавіча 1434 г., Жыгімонта-Аўгуста 1563 г.). Становішча праваслаўнай царквы значна пагоршылася пасля Берасцейскай уніі 1596 г., у выніку якой узнікла уніяцкая царква. Большасць праваслаўных епіскапаў на чале з мітрапалітам перайшла ва уніяцтва.
Значэнне ў грамадстве
Праваслаўная царква адыгрывала значную ролю ў грамадскім жыцці ВКЛ. Напрыклад, полацкія архіепіскапы ўваходзілі ў савет полацкага князя, прысутнічалі на з'ездах мясцовай знаці, падпісвалі дагаворы з іншымі княствамі і гарадскімі абшчынамі. Важнай сферай грамадскай дзейнасці царквы было судаводства (разглядаліся пераважна традыцыйныя справы, звязаныя з парушэннем царкоўных асноў у сямейна-бытавым жыцці — шлюбы не па «закону», іх скасаванне, распуста, святатацтва, ерасі). Вялікую ролю адыгрывала царква і ў духоўным жыцці: захаванні і пераемнасці культурнай спадчыны, пашырэнні кніжнай справы і пісьменнасці сярод насельніцтва, развіцці адукацыі, мастацтва, музыкі, спеваў, некаторых рамёстваў. Духоўныя дзеячы актыўна займаліся летапісаннем, палемічнай і літургічнай пісьменнасцю, перакладам біблейскіх кніг і інш.
Спіс іерархаў
Тытулы мітрапалітаў Русі мяняліся на «мітрапаліт Літвы», «мітрапаліт Літвы і Малое Русі», «мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі», «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі».
З 1596 па 1620 год праваслаўныя Рэчы Паспалітай, якія не прынялі Берасцейскай уніі, заставаліся без мітрапаліта.
Цяцёрынскае
Цяцёрынскае — вадасховішча ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці на рацэ Друць (басейн Дняпра), прыкладна за 6 км на поўдзень ад горада Круглае.
Вадасховішча створана ў 1986 годзе. Плошча паверхні 4,6 км², даўжыня 9,5 км, найбольшая шырыня 0,8 км, даўжыня берагавой лініі 24,6 км. Найбольшая глыбіня вадасховішча 8,8 м, ваганні ўзроўню вады 0,9—1,1 м. Аб'ём вады 8,32 млн. м³. Плошча вадазбору 818 км².
Схілы катлавіны ў верхняй частцы спадзістыя. Берагі нізкія і зліваюцца са схіламі катлавіны. Дно вадасховішча выслана ілам і торфам. Моцна зарастае. Вадасховішча Цяцёрынскае слабапраточнае. Працякае рака Друць, упадаюць рака Бліноўка, ручаі і каналы.
У вадасховішчы водзяцца шчупак, карп, язь, акунь, плотка, карась, лінь і іншыя рыбы. Сустракаюцца лешч і мянтуз.
Каля вадасховішча населеныя пункты Цяцёрына, Зацяцёрка, Улужжа, Шупені, Прыгані 1, пралягаюць аўтамабільныя дарогі і.
Гай (Круглянскі раён)
Гай (, Гай) — вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Круглянскага сельсавета.
Да красавіка 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Ляснянскага сельсавета.
Планкаўская сіла
Планкаўская сіла - фізічная велічыня, якая колькасна роўная планкаўскаму імпульсу, дзеленаму на планкаўскі час. У натуральнай сістэме адзінак планкаўская сіла з'яўляецца адзінкай вымярэння сілы. Абазначаецца F_P і роўная
Планкаўская энергія
Планкаўская энергія - фізічная канстанта, лікава роўная планкаўскай масе, памножанай на квадрат хуткасці святла. У натуральнай сістэме адзінак планкаўская энергія з'яўляецца адзінкай вымярэння энергіі. Абазначаецца E_P.
Для параўнання, яна пераўзыходзіць дульную энергію наймагутнейшай артылерыйскай прылады ў свеце - 800-мм чыгуначнай гарматы Дора:
Рака (горад)
Рака  — горад на поўначы Сірыі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай мухафазы. Размешчаны на паўночным беразе ракі Еўфрат, за 160 км на ўсход ад Алепа (Халеба). З сярэдзіны 1970-х гадоў эканоміка горада грунтуецца на выпрацоўцы электраэнергіі на плаціне Табка на Еўфраце, сельскай гаспадарцы і здабычы нафты на бліжэйшых радовішчах. Гістарычны музей, палац Абасідаў, Вялікая мячэць, пабудаваная ў VIII стагоддзі.
Мадонна з дзіцем і Святымі Дамінікам і Тамашам Аквінскім
Мадонна з дзіцем і Святымі Дамінікам і Тамашам Аквінскім (Vergine col Bambino tra i santi Domenico e Tommaso d'Aquino) — фрэска Фра Беата Анджэліка, створаная для ў, якая ў цяперашні час захоўваецца ў Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу. Яна створана да 1435 і мае памеры 196x184 см.
Гісторыя
Фрэска ўпрыгожвала спальню кляштара і была аддзелена і продана падчас напалеонаўскіх падзей, калі большая частка скарбаў была разрабавана. Пазней фрэску прадалі з аўкцыёна. Існуе падобная фрэска пэндзля Фра Анджэліка, змешчаная на партале ў, датаваная 1438 годам, на якой можна бачыць выяву Мадонны з дзіцем і святымі Дамінікам і Пятром Веронскім.
Апісанне
Праца ўяўляе сабой з двума найбольш важнымі святымі дамініканцаў Дамінікам і Тамашам Аквінскім.
Вобразы святых дзіўна гарманічныя і ўзгодненыя. У цэнтры сіметрычнай кампазіцыі сядзіць Мадонна з Немаўлём, злева ад яе — святы Дамінік з лілеяй у руцэ, сімвалам чысціні, справа — святы Тамаш Аквінскі з адкрытай кнігай Святога Пісання. У адрозненне ад святых, чыім вобразам нададзены індывідуальныя рысы і характары, вобраз Марыі моцна ідэалізаваны. Менавіта яе чароўнае аблічча надае карціне дух глыбокага лірызму.
Фра Анджэліка не імкнецца тут паказаць дынамічнае дзеянне або прасторавую глыбіню, якія так прыцягвалі яго сучаснікаў. Але ён дасягае тут такой скульптурнай манументальнасці якая ўласцівая хіба што такім вытанчаным інтэлектуалам як П’ера дэла Франчэска.
Гэтая фрэска была ў значнай ступені перапісана.
Гэтая карціна, разам з '', якая зараз у Луўры, з'яўляецца важнай, паколькі яна паказвае ранняе развіццё стылю Фра Анджэліка, які пазней праявіцца ў фрэсках манастыра ў Фларэнцыі.
Лозіна
Ло́зіна (, Лозино) — хутар у Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Пліскага сельсавета.
Гісторыя
Да 15 кастрычніка 1960 года хутар уваходзіў у склад Драбаўшчынскага сельсавета.
Трафім Дзянісавіч Лысенка
Трафім Дзянісавіч Лысенка (, Карліўка, Палтаўская вобласць — ) — савецкі вучоны-аграном. Стваральнік псеўданавуковай канцэпцыі спадчыннасці, зменлівасці і відаўтварэння. Адмаўляў класічную генетыку, сцвярджаў магчымасць наследавання набытых прыкмет. Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені (1941, 1943, 1949). Акадэмік АН УССР (1934), УАСГНІЛ (1935), АН СССР (1939). Герой Сацыялістычнай Працы (1945).
Скончыў Кіеўскі сельскагаспадарчы інстытут (1925). У 1934—1938 гадах дырэктар Усесаюзнага селекцыйна-генетычнага інстытута, у 1940—1965 гадах — Інстытута генетыкі АН СССР. Прэзідэнт УАСГНІЛ у 1938—1956 гадах і 1961—1962 гадах. У 1930—1964 гады дзейнасць Лысенкі падтрымлівалі Іосіф Сталін і Мікіта Хрушчоў. Практычныя рэкамендацыі і вучэнне былі неабгрунтаванымі і ўкараняліся адміністрацыйна, што нанесла вялікую эканамічную шкоду. Былі разгромлены навуковыя генетычныя школы, рэпрэсіраваны многія вучоныя, што прывяло да дэградацыі сельскагаспадарчай і біялагічнай адукацыі, прыпынення развіцця біялогіі і сельскай гаспадаркі.
Планкаўскі ціск
Планкаўскі ціск — адзінка ціску ў планкаўскай сістэме адзінак, якая пазначаецца pP, велічыня, якая мае размернасць ціску і, як і іншыя планкаўскія адзінкі, састаўленая са здабытку фундаментальных пастаянных ў адпаведных ступенях. дзе
Узровень гукавога ціску — вымеранае па адноснай шкале значэнне гукавога ціску, аднесенае да апорнага ціску 20 мкПа, які адпавядае парогу чутнасці сінусоіднай гукавой хвалі частатой 1 кГц:
Абу-Кемаль
Абу-Кемаль  — горад на ўсходзе Сірыі, на мяжы з Іракам, размешчаны на тэрыторыі мухафазе Дэйр-эз-Зор. За 9 км на паўночны захад ад горада размешчаны руіны старажытнага горада Мары. Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы мухафазы, на паўднёвай ускрайку плато Джэзіра, на правым беразе Еўфрата. Абсалютная вышыня — 174 метра над узроўнем мора. Знаходзіцца прыблізна за 115 км на паўднёвы ўсход ад Дэйр-эз-Зора, адміністрацыйнага цэнтра правінцыі і за 430 км на ўсход ад Дамаска.
Эхін
Эхін (ἐχῖνος — «марскі вожык») — частка капітэлі, якая размешчана пад абакай і з'яўляецца пераходам ад ствала калоны да абакі. У дарычным ордары эхін пазбаўлены дэкору і мае выпуклую форму; у іанічным ордары ён мае фігурны профіль.
Энергія Хартры
Энергія Хартры (звычайна абазначаецца Eh) — атамная адзінка энергіі, названая ў гонар англійскага матэматыка і фізіка Дугласа Хартры.
Энергія Хартры роўная абсалютнаму значэнню электрычнай патэнцыяльнай энергіі атама вадароду ў асноўным стане.
дзе:
Хасэп Марыя Вентура
Хасэп Марыя Вентура Касас (Алькала-ла-Рэаль,  — Фігерас, ), больш вядомы як Пэп Вентура — іспанскі музыкант і кампазітар, які аб'яднаў сардана і рэфармаваў коблу, дадаўшы інструменты, каб надаць ёй свой цяперашні выгляд.
Біяграфія
Вентура, які лічыў форму сардана занадта абмежаванай, якая заўсёды мела 98 памераў і ледзьве дзве хвіліны ў даўжыню, становіцца важнай фігурай у перыяд інавацый у сардане з неабмежаваным колькасцю мер (доўгія сарданы) у адрозненне ад традыцыйнай кароткай сарданы.
Ён змяніў склад коблы, якую ён таксама лічыў занадта абмежаванай, ператвараючы архаічную cobla De Tres quartans (дуда, шалмей, флавіол і тамбуры) у ансамбль, які складаецца з пяці ці сямі музыкантаў, але якія паступова ўключалі духавыя інструменты. Ён арганізаваў драўляныя і медныя духавыя інструменты ў два рады на чале з басэтляй. Іншыя коблы прынялі гэтую мадэль, хаця і з невялікімі зменамі.
Вентура памёр у 1875 годзе ў горадзе Фігерас. Мелодыі Вентуры, аранжыраваныя такімі майстрамі, як Пуё, Нікаляу, і Люіс Альберт, зрабілі Вентуру бессмяротным. Ён пакінуў 312 доўгія сарданы, многія з якіх без назвы, шмат кароткіх сардан і харавыя творы. Яго опус з 550 частак захоўваецца ў архівах Каталонскага Арфея.
Грыбіна (Круглянскі раён)
Гры́біна (, Грибино) — вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Круглянскага сельсавета.
Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Скуратоўскага сельсавета, да красавіка 1963 года — у склад Ляснянскага сельсавета.
Знаходзіцца за 6 км у напрамку на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Круглае, за 68 км ад Магілёва.
Хасэп Олер
Хасзп Олер (Josep Oller i Roca) (-) — іспанскі прадпрымальнік, які жыў у Парыжы на працягу большай часткі свайго жыцця. Ён заснаваў кабарэ Мулен Руж і быў вынаходнікам таталізатара.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Тэрасе. Хасэп Олер эмігрыраваў у Францыю з сям’ёй, будучы дзіцям. Пазней ён вярнуўся ў Іспанію, каб вучыцца ва ўніверсітэце ў Більбаа. Там ён палюбіў пеўневы бой і пачаў сваю кар’еру ў якасці букмекера.
У Парыжы у 1867 годзе Хасэп Олер вынайшаў новы метад ставак, які ён назваў Pari Mutuel. Ён паспяхова прадставіў сваю сістэму на французскіх гоначных трасах. Тым не менш, у 1874 годзе Хасэп Олер быў прысуджаны да пятнаццаці сутак турэмнага зняволення і штрафу ў памеры для працы незаконныя азартныя гульні. Пазней, у 1891 годзе, французскія ўлады легалізавалі сваю сістэму і забаранілі фіксаваныя шанцы ставак.
У 1870 годзе ён пераехаў у Лондан на працягу некаторага часу, каб пазбегнуць франка-прускай вайны. Там ён увайшоў у кантакт з светам сцэны.
З 1876 Хасэп Олер засяродзіў сваю ўвагу на індустрыі забавак. Упершыню ён адкрыў розныя аўдыторыі і месцы. Але гэта было ў 1889 годзе, калі ён быў адкрыты знакаміты Мулен Руж. Праз чатыры гады, ён адкрыў першы парыжскі мюзік-хол: Парыжскую Алімпію.
Быў пахаваны на могілках Пер-Лашэз.
Равучае
Раву́чае — возера ў Добрушскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ачоса (прыток Іпуці), за 22 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Добруш, каля пасёлка Падравучае.
Плошча паверхні возера 0,87 км². Даўжыня 1,32 км, найбольшая шырыня 0,91 км, даўжыня берагавой лініі 3,12 км. Найбольшая глыбіня возера 4 м. Плошча вадазбору 25 км².
Вышыня схілаў катлавіны возера да 2 м. Схілы спадзістыя. Дно возера выслана сапрапелем. У Равучае ўпадаюць меліярацыйныя каналы, сцёк па канале ў раку Ачоса.
Лаша
Ла́ша (, Лаша) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Індурскага сельсавета.
Вычулкі
Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з 1510 года як сяло на р. Мухавец у Берасцейскім старостве Трокскага ваяводства ВКЛ. Уласнасць Л. Храбтовіча, з 1745 года — падчашніка брэсцкага Чыжа.
Лаша
Гісторыя
Да 1977 года вёска ўваходзіла ў склад Квасоўскага сельсавета.
Вычулкі
Гісторыя
Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Уваходзіла ў маёнтак Трышын, уладанне паноў Гутоўскіх.
Галае (Круглянскі раён)
Га́лае (, Галое) — вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Круглянскага сельсавета.
Вычулкі
Гісторыя
У 1890 годзе сяло — цэнтр сельскай грамады, якая аб'ядноўвала сялян вёсак Косічы, Вычулкі і Задворцы, мела 4514 дзес. зямлі.
У 1905 годзе ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.
З 1939 года ў складзе БССР. З 1 красавіка 1968 года да 8 мая 1970 года — цэнтр Вычулкаўскага сельсавета Брэсцкага раёна.
З 1 чэрвеня 2007 года Вычулкі ўвайшлі ў склад горада Брэст.
Інфраструктура
Пачатковая школа, клуб, магазін, бібліятэка, участак Брэсцкага рачнога порта, дырэкцыя будоўлі аўтадарог, прыватнае ўнітарнае прадпрыемства «Брэсцкі зааветснаб», дарожна-будаўнічае ўпраўленне № 138, абесельгасэнерга. Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Цяплічны камбінат «Бярэсце».
Рабіннік (род раслін)
Рабі́ннік (Sorbaria) — род раслін сямейства ружавых. Налічвае 10 відаў, пашыраных у Азіі.
Батанічнае апісанне
Лістападныя кусты вышынёй да 6 метраў. Кветкі дробныя ў буйных канцавых мяцёлках, белыя або ружовыя. Плод — шматлістоўка з 5 зрослых лісткоў.
Значэнне і выкарыстанне
Дэкаратыўныя і меданосныя расліны.
Маркава (Глыбоцкі раён)
Ма́ркава (, Марково) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Пліскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Пліса Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 15 кастрычніка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Драбаўшчынскага сельсавета.
Лугавая (Гродзенскі раён)
Лугава́я (, Луговая) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Індурскага сельсавета.
Да 30 жніўня 1957 года вёска ўваходзіла ў склад Далінскага сельсавета.
Да 1989 года вёска мела назву Паценкі.
Дубоўка (Круглянскі раён)
Дубо́ўка (, Дубовка) — вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Круглянскага сельсавета.
Да красавіка 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Комсеніцкага сельсавета.
Беларускі цэментны завод
Гісторыя
У 1987 годзе ў адпаведнасці з рашэннем урада БССР N216 было пачата будаўніцтва Беларускага цэментнага завода, унікальнага па сваіх характарыстыках (упершыню ў сусветнай практыцы ўкаранёны «сухі» спосаб вытворчасці цэменту з высокавільготнага мелу). У 1993 годзе ў сувязі з недахопам грашовых сродкаў будаўніцтва завода было прыпынена. І толькі па заканчэнні доўгага часу, 11 верасня 1996 г. была ўведзена ў эксплуатацыю першая тэхналагічная лінія Беларускага цэментнага завода. З таго часу былі ўведзены ў строй новая печка "Обжиг" і лінія ўпакоўкі цэменту.
У 2003 годзе ўведзена ў эксплуатацыю газатурбінная ўстаноўка ГТЭ-15 магутнасцю 16 МВт, якая выпрацоўвала да 60 % электраэнергіі, неабходнай для патрэб прадпрыемства; у 2010 да яе далучылася другая ўстаноўка. У 2011 завод зрабіў першыя крокі па выкарыстанні пылавугальнага паліва ў цэментнай прамысловасці.
Дзяніс Рыгоравіч Булахаў
Дзяніс Рыгоравіч Булахаў (, в. Альгоўка,,  — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1958).
Беларускі цэментны завод
Сучаснасць
У цяперашні час у склад прадпрыемства ўваходзяць 6 цэхаў, 2 тэхналагічныя лініі вытворчасці цэменту. Выпускаюцца наступныя віды прадукцыі:
Дзяніс Рыгоравіч Булахаў
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1931 года на будаўніцтве. З 1946 года брыгадзір муляраў, у 1949—1965 гг. брыгадзір комлекснай брыгады будаўнікоў будтрэста № 4 Галоўмінскбуда.
Званне Героя прысвоена за дасягненне высокіх вытворчых паказчыкаў. Ганаровы грамадзянін Мінска (1967).
Мацюкова
Мацюко́ва (, Матюково) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Пліскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Пліса Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 15 кастрычніка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Драбаўшчынскага сельсавета.
Раўнакрылыя стракозы
Апісанне
Стракозы сярэдніх памераў (даўжыня брушка да 40, крылаў да 33 мм). Вочы несудатыкальныя. Пярэднія і заднія крылы аднолькавыя па форме і памерах (адсюль назва), празрыстыя, дымчатыя або цёмна-сінія, маюць крылавы чатырохвугольнік, у спакоі складзены над брушкам. Ніжнія анальныя прыдаткі ў самцоў парныя.
Пашырэнне
Павольна лётаюць каля самай зямлі сярод травы і хмызыяку. На Беларусі вядома каля 25 відаў з сямействаў лютак, прыгажунь, стрэлак.
Асаблівасці біялогіі
Дарослыя і лічынкі — драпежнікі. Знішчаюць камароў і іншых насякомых. Лічынкі раўнакрылых стракоз — корм для рыб.
Яйцы адкладваюць у тканкі водных раслін. Развіццё з няпоўным ператварэннем. Лічынкі падобныя да дарослых; на канцы брушка у іх ёсць жабры ў выглядзе трох лістападобных прыдаткаў; ніжня губа ператворана ў спецыяльны хапальны оргаы — маску.
Займішча (Круглянскі раён)
За́ймішча (, Займище) — былая вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіла ў склад Круглянскага сельсавета.
Скасавана рашэннем ад 29 снежня 2020 года.
Мацясы (Пліскі сельсавет)
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Пліса Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Беларуская дзіцячая літаратура
Белару́ская дзіця́чая літарату́ра — літаратура на беларускай мове, прызначаная для дзяцей і падлеткаў, іх выхавання і адукацыі праз мову мастацкіх вобразаў.
Бярэ свой пачатак з даўніх часоў ад дзіцячага фальклору (казкі, калыханкі, прыгаворы, загадкі, песні, дзіцячыя гульні і г. д.). Станаўленне дзіцячае літаратуры як жанру адносіцца да XVI стагоддзя, часу ўзнікнення беларускага кнігадрукавання. Спачатку развівалася пераважна як літаратура рэлігійнай скіраванасці; больш выразна накіравалася на дзіцячую аўдыторыю ў XIX стагоддзі. Найбольшы росквіт адносіцца да XX стагоддзя, калі зарадзіўся і стаў развівацца рух беларускага нацыянальнага адраджэння. У гэты час дзіцячая літаратура ўзбагацілася новымі яркімі імёнамі, жанрамі і творамі, якія даходзілі да юнага чытача праз дзіцячыя газеты, часопісы, кнігі, сцэнічныя пастаноўкі. Багата развіваецца і ў XXI стагоддзі, папаўняючыся не толькі новымі імёнамі і яркімі творамі, але і новымі формамі падачы матэрыялу з дапамогай сучасных сродкаў і інавацый.
Станаўленне беларускай дзіцячай літаратуры праз беларускі дзіцячы фальклор
Вытокі беларускай дзіцячай літаратуры ляжаць у вуснай народнай творчасці. Вусна-паэтычная творчасць на Беларусі з даўніх часоў спрыяла выхаванню мастацкага густу народа, гэтую ж функцыю выконваў і дзіцячы фальклор.
Тэрмін «дзіцячы фальклор» з’явіўся ў пачатку ХХ стагоддзя. Пад яго паняццем разумелася тая частка вусна-паэтычнай творчасці, якая была даступнай, цікавай і карыснай у павучальным плане самім дзецям і адпавядала пэўным асаблівасцям іх узроставага ўспрымання. Але карані дзіцячага фальклору ляжаць значна глыбей, і яго жанры часцяком звязаны з замоўнай паэзіяй. У дзіцячым фальклоры можна вылучыць тры асноўныя групы, якія склаліся гістарычна і замацаваліся ў фалькларыстыцы:
Такім чынам тэрмін «дзіцячы фальклор» робіцца вельмі шырокім, бо аб’ядноўвае ў сабе ўсе віды вуснай народнай паэзіі, створанай дарослымі для дзяцей, а таксама і творчасць саміх дзяцей. Сюды ж уваходзяць і тыя творы, якія хоць спачатку і ствараліся для дарослых, але з цягам часу так ці інакш перайшлі ў разрад творчасці для дзяцей.