cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вэрбляны (Бускі раён)
Вэрбляны (Вербля́ни) — вёска ў Бускім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Балажыніўскага сельсавета.
Эліа Петры
Эліа Петры (іт. Elio Petri; сапраўднае імя Эракліа Петры,, , Італія — ​​, там жа) — італьянскі кінарэжысёр.
Біяграфія
З 1951 году працаваў памочнікам рэжысёра ў Джузэпэ дэ Сантыса. Дэбютаваў як рэжысёр-пастаноўшчык фільмам «Забойца» (1961). Першыя фільмы — на сацыяльныя тэмы. Фільм «Кожнаму сваё» (1967) пра сіцылійскую мафію стаў пачаткам новага этапу ў творчасці Петры, ён пачаў здымаць кіно на палітычныя тэмы: «Следства па справе грамадзяніна па-за ўсялякім падазрэннем» (1969), «Рабочы клас ідзе ў рай» (1972), «Уласнасць больш не крадзеж» (1973), «Тода мода» (1976).
Да 1957 года быў сябрам Камуністычнай партыі Італіі.
Блакітная акула
Блакітная акула (Prionace glauca) — шырока распаўсюджаная ва ўсім свеце. Жыве як у акіяне, так і паблізу ад узбярэжжа, з’яўляецца адной з найбольш распаўсюджаных акул на Зямлі. Від больш характэрны для субтрапічных і ўмерана цёплых вод. Трапляюцца на поўначы Адрыятычнага мора ў паўднёвай частцы Іанічнага мора, а таксама ў Эгейскім моры.
Фоджа (значэнні)
Фоджа — горад у Італіі
Баскет-25 Быдгашч
«Баскет-25» (Basket 25 Bydgoszcz) — польскі прафесійны жаночы баскетбольны клуб з горада Быдгашч.
Гісторыя
Клуб быў створаны ў 1994 годзе. Ранейшая назва «Артэга». У 2009 годзе клуб выйшаў у вышэйшую лігу.
Дасягненні
Чэмпіянат Польшчы:
Кубак Польшчы:
Суперкубак Польшчы:
Кубак Еўропы ФІБА:
Мерыдыян
Геаграфічны мерыдыян
Мерыдыя́н (ад meridies - 'поўдзень'; з 'medidies' ад  'medius + dies' ) — у геаграфіі, лінія перасячэння паверхні зямнога шара плоскасцю, праведзенай праз якую-небудзь кропку зямной паверхні і вось кручэння Зямлі. Кожны мерыдыян перасякаецца з усімі астатнімі ў дзвюх кропках на паўночным і паўднёвым паўшар'і. Даўжыні ўсіх мерыдыянаў на глобусе роўныя. Усе кропкі аднаго мерыдыяна маюць аднолькавую даўгату, але розную шырату. У міжнароднай практыцы за пачатковы мерыдыян прыняты Грынвіцкі, які праходзіць праз англійскі горад Грынвіч, ад яго вядзецца адлік даўгот.
Астранамічны мерыдыян
Мерыдыян — у астраноміі, вялікі круг нябеснай сферы, які праходзіць праз паўшар'і свету, зеніт і надзір.
Фоджа (правінцыя)
Фоджа (Provincia di Foggia) — правінцыя ў Італіі, у рэгіёне Апулія. Плошча правінцыі — 6965 км², насельніцтва —.
Сталіцай правінцыі з’яўляецца горад Фоджа. Мяжуе на захадзе з рэгіёнам Малізэ (правінцыя Кампабаса) і Кампаніяй (правінцыя Беневента), на поўдні з рэгіёнам Кампанія (правінцыя Авеліна) і рэгіёнам Базіліката (правінцыя Патэнца), на паўднёвым усходзе правінцыяй Барлета-Андрыя-Трані.
NGC 1181
NGC 1181 (іншае абазначэнне — PGC 11427) — спіральная галактыка (Sb) у сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Месца пад сонцам (альбом)
«Месца пад сонцам» (выдаваўся пад назвай «Легенды беларускага рок-н-ролу: Бонда») — першы альбом рок-гурта Бонда, запісаны ў 1986 годзе і афіцыйна выдадзены толькі ў 1996 годзе на аўдыёкасетах. Песні «Слуцкая брама» і «Стэфка» пазней увойдуць у рэпертуар рок-гурта Крама.
Альбом запісваўся на працягу года ў самаробнай студыі ў Інстытуце культуры. Пад час запісу ўдарніка Сяргея Кныша забралі ў армію, таму яго замяняў Сяргей Брыкса. У якасці вокладкі была выбрана неафіцыйная эмблема гурта (мыш, што ўгрызаецца ў гітару), створаная ў 1985 годзе Міхаілам Анемпадыставым.
Песні для запісу выбіраліся выпадкова, толькі было абгаворана не запісваць песні на рускай мове і на вершы іншых аўтараў (напрыклад, Кандрата Крапівы, на вершы якога гурт меў некалькі песняў).
Як зазначае Сяржук Сахараў, з гэтага альбома Бонда «запачаткавала беларускія музычныя традыцыі нонканфармізму і... здолела акумуляваць творчыя магчымасці таленавітых музыкаў».
Забалотнэ (Бускі раён)
Забалотнэ (Заболо́тне) — вёска ў Бускім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Балажыніўскага сельсавета.
Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 1978 года
Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 1978 года — частковае сонечнае зацьменне 153 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,6905 і дасягнула свайго максімуму ў 06:28:43 UTC у пункце з каардынатамі 72° пн. ш. 160° у. д..
Зацьменне 2 кастрычніка 1978 года стала 2-ім сонечным зацьменнем у 1978 годзе і 179-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 7 красавіка 1978 года, наступнае — 26 лютага 1979 года.
NGC 1638
NGC 1638 (іншыя абазначэнні — UGC 3133, MCG 0-12-69, ZWG 393.68, PGC 15824) — лінзападобная галактыка (SB0) ў сузор’і Эрыдан.
Дом «Ля Чорнай Маці Божай»
Дом «Ля Чорнай Маці Божай» (Dům U Černé Matky Boží) — будынак у стылі кубізм, размешчаны ў цэнтры Прагі паміж плошчай «Агароднінны рынак» і вуліцай Цэлетна каля Парахавой вежы, збудаваны ў 1911—12 гадах для купца Францішка Хербста архітэктарам Іозефам Гочарам. Аб'ект атрымаў сваю назву ў гонар статуі, якая стаяла на гэтым месцы каля барочнага дома раней.
Гэта першы прыклад ужыцця кубізму ў архітэктуры ў Чэхіі, на аснове якога склаўся характэрны стыль. Першапачатковы варыянт праекта быў занадта наватарскім. Было прад'яўлена патрабаванне, каб будынак спалучаўся з суседняй гістарычнай забудовай. Тады архітэктар перапрацаваў праект, выкарыстаўшы старыя барочныя элементы ў новай форме, асабліва гэта выявілася ў паддашкавых вокнах, таксама ў дэкоры калон, якія па-новаму тлумачаць іанічны ордар.
Архітэктар выкарыстоўваў жалезабетонны каркас па прыкладзе Чыкагскай школы, таму былі створаны шырокія ўнутраныя прасторы. Арыгінальны інтэр'ер — амаль адзіны захаваны кубічны інтэр'ер у свеце.
Многія гады ў будынку размяшчаўся музей кубізму, аднак з 2012 года ён быў быў закрыты з-за недахопу сродкаў. У 2010 годзе будынак унесены ў спіс Нацыянальных помнікаў культуры Чэхіі.
Підстаўкы (Бускі раён)
Підстаўкы (Пі́дставки) — вёска ў Бускім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Балажыніўскага сельсавета.
Мінеапаліс
Мінеапаліс (Minneapolis) — горад на поўначы ЗША, найбуйнейшы горад штата Мінесота і акругі Хенепін. Насельніцтва 372,8 тыс. чалавек (2006). Знаходзіцца на берагах ракі Місісіпі. Мінеапаліс прымыкае да Сент-Пола, сталіцы штата і другога горада па велічыні. Разам яны ўтвараюць сталічны раён «Гарады-двайняты» (Twin Cities, вымаўляецца «твін-сітыз»).
Клімат
Клімат Мінеапаліса кантынентальны, характэрны для Сярэдняга Захаду. Зіма халодная і суровая, а лета гарачае і вільготнае. Сярэднегадавая тэмпература 7,4 °C. Максімальная тэмпература была зафіксаваная ў ліпені 1936: 42 °C. Мінімальная тэмпература назіралася ў студзені 1888 і была роўная −40,6 °C. Узімку 1983-84 быў зафіксаваны рэкорд па колькасці снегу (250 см).
У Мінеапалісе нярэдка назіраюцца такія прыродныя з’явы, як навальніца або туман.
IC 4287-1
IC 4287-1 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Колбі Кэйлат
Колбі Кэры Кэйлат (Colbie Marie Caillat, нар. ) — амерыканская поп-, аўтар песень з Малібу, штат Каліфорнія. У 2007 годзе дэбютаваў яе альбом «Како», у які ўвайшлі хіты «Bubbly», «Realize», і «Little Things». У 2008 годзе запісала дуэт з Джэйсан Мраз, «Lucky», які выйграў «Грэмі».
Марыямпаль (Чэрвеньскі раён)
Марыя́мпаль (, Мариамполь) — вёска ў Чэрвеньскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лядскага сельсавета.
Сезон 2018 ФК Смалявічы
У 2018 годзе футбольны клуб «Смалявічы» прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах:
Ігракі
1 Футбаліст пакінуў «Смалявічы» (яго нумар можа быць перададзены іншаму іграку)
Прыйшлі ў клуб
1 У арэнду
Пакінулі клуб
1 З арэнды 2 Раней — у «Промні» ў арэндзе 3 З арэнды, у якой быў два тыдні
1 З арэнды
Замак Кока
Замак акружаны падвойнай крапасной сцяной шырынёй 2,5 метра са шматвугольнымі вуглавымі вежамі са мноствам калідораў і брам, а таксама глыбокім сухім ровам. Гэта пышны ўзор фартыфікацыйнага мастацтва ў стылі мудэхар. Замак належаў сямейству Альба, цяпер там размяшчаецца школа ляснічых.
П’евэ-Вергонтэ
П'евэ-Вергонтэ (Pieve Vergonte) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Вербана-Кузіа-Асола.
Насельніцтва складае 2680 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 65 чал./км². Займае плошчу 41 км². Паштовы індэкс — 28886. Тэлефонны код — 0324.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы SS Vincenzo ed Anastasio.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Гумныска (Бускі раён)
Гумныска (Гумни́ська) — вёска ў Бускім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гумныскага сельсавета.
NGC 1185
NGC 1185 (іншыя абазначэнні — MCG -2-8-41, IRAS03005-0919, PGC 11488) — спіральная галактыка (Sb) у сузор’і Эрыдан.
Ёсеф Вацлаў Мысльбек
Ёсеф Вацлаў Мы́сльбек (Josef Václav Myslbek;  г., Аўстра-Венгрыя — , , Аўстра-Венгрыя) — адзін з найбуйнейшых чэшскіх скульптараў XIX стагоддзі, заснавальнік чэшскай скульптурнай школы пачатку XX ст.
Біяграфія
І. В. Мысльбек нарадзіўся ў беднай сям'і і з фінансавых меркаванняў рана кінуў школу. Вучыўся на друкара, затым у 1864—1866 гадах на скульптара ў майстэрнях Т. Сейдана. Працаваў у Празе і ў Вене. У 1866 годзе ён пазнаёміўся з Вацлавам Левым, найбуйнейшым чэшскім скульптарам XIX стагоддзя, і да смерці апошняга ў 1870 годзе заставаўся яго вучнем. У 1868—1872 гадах навучаўся ў пражскай Акадэміі мастацтваў.
У 1885—1896 гадах Мысльбек — прафесар у Вышэйшай мастацкай школе Прагі, у 1896—1919 гадах — прафесар пражскай Мастацкай акадэміі.
У 1873 годзе Мысльбек адкрывае ў Празе сваю мастацкую майстэрню, дзе спецыялізуецца на вырабе бюстаў палітычных і рэлігійных дзеячаў свайго часу.
Творчасць
Зазнаў уплыў А. Радэна. У творчасці эвалюцыяніраваў ад рамантызму да рэалізму і неакласіцызму. Стварыў узнёслыя, манументальныя вобразы гістарычных дзеячаў Чэхіі і герояў народнага эпасу, якія спалучаюць сімвалічную абагульненасць трактоўкі з жыццёвай канкрэтнасцю. Сярод твораў: дэкаратыўныя скульптуры партала Нацыянальнага тэатра (1871—1872), скульптурныя групы на мосце Ф. Палацкага (1881—1897), помнік Св. Вацлаву (1888—1912), партрэтная статуя ў саборы Св. Віта (1891—95), помнік Ф. Л. Рыгеру (1903—1914; усе ў Празе), статуі для будынка парламента ў Вене (пачатак 1880-х гг.), серыя алегарычных статуй «Музыка» (1892—1912), партрэтныя бюсты, надмагіллі і інш.
Сонечнае зацьменне 7 красавіка 1978 года
Сонечнае зацьменне 7 красавіка 1978 года — частковае сонечнае зацьменне 148 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,7883 і дасягнула свайго максімуму ў 15:03:47 UTC у пункце з каардынатамі 72° пд. ш. 23° у. д..
Зацьменне 7 красавіка 1978 года стала 1-ым сонечным зацьменнем у 1978 годзе і 178-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 12 кастрычніка 1977 года, наступнае — 2 кастрычніка 1978 года.
Ёсеф Шурал
Ёсеф Шу́рал (Josef Šural; нар., Густапечэ, Чэхаславакія) — чэшскі футбаліст, нападнік. Ігрок нацыянальнай зборнай Чэхіі (2013—2018).
29 красавіка 2019 года трапіў у ДТЗ на аўтобусе «Аланьяспора» пры вяртанні з гульні з «Кайсерыспорам», пазней ад траўм памёр у бальніцы.
Баймакы (Бускі раён)
Баймакы (Баймаки́) — вёска ў Бускім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Бітва пад Палянамі
Сілы бакоў
Пасля бою пад Няменчынам, расійскія атрады под камандаваннем палкоўніка Кірэева (150 данскіх казакоў) і падполкоўніка Левіца (чатыры роты Нарвенскага і дpве роты Пскоўскага палкоў колькасцю 1 170 чалавек), якія былі рэшткамі расійскага гарнізону Вільні, адступілі на Міхалішкі. У мястэчку яны злучыліся з пяхотным палком М.І. Дзеева і батальёнам Эстляндскага егерскага корпуса на чале з падпалкоўнікам Шылінга, які прыбыў з Пастаў. Палкоўнік Міхал Дpееў прыняў на сябе камандванне аб'яднаным войскам (каля 3 300 чал.) і рушыў у бок Ашмян.
Віленскі камендант палкоўнік Якуб Ясінскі, жадаючы ліквідаваць пагрозу Вільне з боку расійскага войска, 5 мая вырушыў з Вільні двума шчыльнымі калонамі cупраць палкоўніка М. Дзеева. Войска канфедэратаў складалася з 1-га, 3-га, 4-га і 7-га пяхотных палкоў, 1-й і 3-й конных брыгад, 1-га палка стражы татарскай Кіркора пад камандаваннем падпалкоўніка Бараноўскага. Да войска далучылася 5 тысяч мясцовых шляхціцаў  і касінераў.
Ход бітвы
26 красавіка (7 мая) 1794 году ў 11 гадзін раніцы адбылася бітва пад Палянамі (7 км на поўнач ад Ашмян). Паўстанцы падзяліліся на шэсць калон і рушылі ў атаку. Пры набліжэнні на гарматны стрэл, паўстанцы перашыхтаваліся ў два шэрагі і пачалі артыллерыйскі абстрэл. Палкоўнік М.І. Дзееў здолеў адбіць атакі і рушыў  у штыкавую контратаку (5 рот Тамбоўскага палка, Эстляндскі батальён, 3 роты Нарвенскага палка і 2 роты Пскоўскага палка). Расійскія войскі наступалі больш дзесяці вёрст, аднак не здолелі зламіць баявы строй канфедэратаў. Са змярканнем палкоўнік Якуб Ясінскі вырушыў у бок Вільні. Палкоўнік М. Дзееў быў не ў  стане арганізаваць пераслед паўстанцаў.
Вынікі
У паўстанцаў палкоўнік М.Дзееў  захапіў 3 вялікія і 3 малыя гарматы. Падчас бойкі паўстанцы страцілі каля 500 жаўнераў; 34 канфедэрата былі захоплены ў  палон, у тым ліку адзін афіцэр. Расійскія страты склалі 173 жаўнеры і адзін праваслаўны святар.
2 (15) мая 1794 года М. Дзееў адправіў рапарт Л.Бенігсену аб бітве пад Палянамі. Па сведчанню М. Дзеева: "...вайскўцы былі так раззлаваны, што не давалі пардону" (г.зн. не бралі ў палон).
Памяць
У часы міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Палянах быў усталяваны гранітны помнік, які пазней быў знішчаны па загаду мясцовага старшыні калгасу.
Trichiuridae
Trichiuridae — сямейства рыб атрада акунепадобныя.
Апісанне
Цела падоўжанае, моцна сціснутае з бакоў, матава-серабрыстай афарбоўкі, нагадвае шаблю. Задні канец цела моцна патаншаецца і пераходзіць у нітку. Мае вялікі рот з буйнымі зубамі. 10 родаў. Распаўсюджаныя ў цёплых і ўмераных морах. Сілкуюцца рыбамі. Ля еўрапейскіх і амерыканскіх берагоў водзіцца Trichiurus lepturus; ля азіяцкіх берагоў сустракаецца шабля-рыба (Trichiurus japonicus), якая з’яўляецца аб’ектам здабычы.
Офанта
Офанта (Ofanto, Aufidus, Canna) — рака ў Паўднёвай Італіі. Даўжыня 145 км, плошча вадазбору 2760 км². Працякае па тэрыторыі рэгіёнаў Кампанія, Базіліката і Апулія. Вытокі ў Паўднёвых Апенінах, у камуне Тарэла-дэі-Ламбардзі. Упадае ў Манфрэдонскі заліў Адрыятычнага мора непадалёк ад горада Барлета.
У старажытнасці яго называлі Аўфід (Aufidus). У 216 годзе да н.э. каля ракі адбылася Канская бітва.
IC 4287-2
IC 4287-2 — галактыка тыпу C (кампактная галактыка) у сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
NGC 1639
NGC 1639 — патройная зорка ў сузор’і Эрыдан.
Віцебск
Ві́цебск (, Витебск) — горад абласнога падпарадкавання ў Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Віцебскага раёна і Віцебскай вобласці, на рацэ Заходняя Дзвіна пры ўпадзенні ў яе рэк Віцьба і Лучоса. За 300 км ад Мінска. Вузел чыгунак на Маскву, Санкт-Пецярбург, Оршу, Полацк і аўтамабільных дарог, самая буйная (у тым ліку рэспубліканская магістраль М3 ). Порт на рацэ Заходняя Дзвіна. Аэрапорт (пункт пропуску праз дзяржаўную мяжу). Непадалёк ад мяжы з Расіяй. Насельніцтва чалавек (2017).
Назва
Назва горада (паселішча) пайшла ад назвы ракі Віцьбы, ля ўтоку якой у Дзвіну паселішча было заснаванае. Найраней засведчаная форма «Відба» дае падставы аднавіць стадыі эвалюцыі гідроніма ў часе: Відба < *Vid-ъp- < *Vid-up-. Тапонім «Віцебск» утварыўся ад ракі Віцьба па самай старажытнай мадэлі — уласная назва ракі + -ск. У летапісах таксама называецца Видбеск, Дбеск, Видебск, Витепеск, Витьбеск, у нямецкіх летапісах — Вітэнбеке (Vitenbeke).
NGC 1639
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Віцебск
Назва
У айканіміі беларускіх зямель суфікс -ск (-цк) з’яўляецца глыбока традыцыйнай рэліктавай з’явай, якая падкрэслівае самабытнасць беларускага народа і старажытнасць тэрыторыі яго рассялення. У форме -šk- (-sk-) такі суфікс уласцівы таксама балтам, якія ў далетапісныя часы жылі на Падзвінні, а на тэрыторыі сучаснай Беларусі ён адзначаецца з IX—X стагоддзяў, у тым ліку ў назвах двух старажытных гарадоў Полацк і Смаленск, засведчаных летапісамі пад 862 і 863 гадамі. Звыш паловы гарадоў з назвамі на -ск, згаданых у летапісах XI стагоддзя, прыпадае менавіта на зону фармавання беларусаў, дзе гэты суфікс выяўляе прадуктыўнасць і ў наступныя стагоддзі. Кожны трэці беларускі горад з ліку тых, што занесены ў «Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV стагоддзя, заканчваецца на -ск (-цк).
У гаворках Віцебшчыны мае наступныя варыянты: Віцемск, Вітэбск, Вытэбск, Віцімськ.
Археалагічныя звесткі
Першае пасяленне чалавека на тэрыторыі сучаснага Віцебска можна аднесці да эпохі каменнага веку. Яно размяшчалася ўздоўж левага берага Віцьбы, недалёка ад вусця, на тэрыторыі колішняга Верхняга замка. Падчас археалагічных раскопак тут знойдзены каменная сякера тыпу «пальштаб» з закраінамі і каменная сякера са свідраванай адтулінай, а таксама ножападобныя крамянёвыя пласціны — рэшткі крэмнеапрацоўчай вытворчасці. Гэтыя матэрыялы адносяцца да неаліту, або ранняга перыяду бронзавага веку.
У Дзяржаўным археалагічным музеі ў Варшаве захоўваецца бронзавая ручка скіфскага мяча, якая была знойдзена ў Віцебску на гарадзішчы. Гэта яшчэ адзін доказ, што на тэрыторыі гістарычнага цэнтра Віцебска існавала паселішча ранняга жалезнага веку (не пазней III стагоддзя н. э.).
У VI—VIII стагоддзях на Замкавай гары і на Дзвінскім узвышшы, якое размешчана на левым беразе Заходняй Дзвіны, паміж вусцем Віцьбы і Пілатавым ручаём існуюць паселішчы носьбітаў культуры тыпу верхняга пласта Банцараўшчыны. Ад гэтай пары знойдзены фрагменты посуду, гліняныя грузікі, праселкі.
Для вывучэння гісторыі насельніцтва важнае значэнне маюць раскопкі курганных могільнікаў. У наваколлі Віцебска каля вёскі Лятохі ў лесе ўздоўж дарогі захаваўся могільнік, які налічвае 14 курганоў вышынёй 1,5—2,5 м, дыяметрам 12—14 м. Адзін курган валападобны, мае даўжыню 70 м, шырыню 8—9 м. Каля асновы насыпу захаваліся глыбокія вузкія раўкі. Адсюль бралі грунт для насыпання кургана. У 1924 годзе 2 курганы каля вёскі Лятохі даследаваў А. К. Супінскі. Выяўлены рэшткі напалавіну спаленага нябожчыка. У 1965 і 1972 гадах былі даследаваны яшчэ 3 курганы. Адзін з іх быў пусты, у другіх пад насыпам знойдзена трупаспаленне. У трэцім, падоўжаным кургане, пад насыпам было выяўлена вогнішча і ляпны гаршчок банцараўскай культуры. Гэты курган датуецца VI—VIII стст.
Пісьмовы перыяд
Паводле падання з Віцебскага летапісу, заснаваны вялікай княгіняй Вольгай у 974 годзе, але Вольга памерла 11 ліпеня 969 года. Калі заснаванне Віцебска звязана з дзейнасцю Вольгі, то паводле «Аповесці мінулых часоў» у 947 годзе Вольга наведвала міжрэчча Заходняй Дзвіны і Дняпра і заснавала тут пагосты для збору даніны, у т. л. на рэках Мста і Луга, магчыма тады быў заснаваны пагост і на Віцьбе — Віцебск. Гэта не выключана, бо заснаванне пагостаў Вольгай было яе агульнадзяржаўнай праграмай пасля забойства яе мужа Ігара падчас збору празмернай даніны з драўлян, а віцебскае месца знаходзілася на важнейшых гандлёвых шляхах, што было ўдалым месцам для збору як даніны з тутэйшых плямёнаў, так і мытаў. Магчыма, складальнік Віцебскага летапісу пераблытаў лічбы, перапісваючы з больш ранняй крыніцы і атрымаў 974 замест 947, магчыма блытаніну ўнеслі яшчэ да яго ранейшыя перапісчыкі, але і магчыма, што гэта проста неверагоднае паданне. Сустракаюцца варыянты падання, дзе заснаванне Віцебска адносяць да 914 года.
Упершыню згадваецца ў 1021 годзе, калі разам з Усвятам быў перададзены вялікім князем кіеўскім Яраславам Уладзіміравічам полацкаму князю Брачыславу Ізяславічу пры заключэнні міру. Горад атрымаў назву ад ракі Віцьбы, на беразе якой узнік. З 1101 года — цэнтр Віцебскага княства, першы князь Святаслаў Усяславіч, пазней горадам і княствам валодалі яго нашчадкі Васількавічы. У XII—XIII стагоддзях цэнтр на гандлёвым шляху па Заходняй Дзвіне. З 1321 года ў складзе ВКЛ, адзін з сыноў вялікага князя Гедзіміна Альгерд ажаніўся (1318) з адзінай дачкой апошняга віцебскага князя Марыяй, а пасля смерці цесця (1321) сам стаў віцебскім князем. Да 1351 года у Віцебску пабудаваныя каменныя Верхні і Ніжні замкі, княжацкі палац. У XV—XVI стагоддзях — буйны гандлёвы і рамесны цэнтр; у 1441 годзе названы ў ліку 15 найбуйнейшых гарадоў ВКЛ. У пачатку XVI стагоддзя — цэнтр Віцебскага ваяводства. У выніку войнаў XVI—XVIII стагоддзяў неаднаразова спалены і зруйнаваны. У 1597 горад атрымаў магдэбургскае права і герб. Пасля Віцебскага паўстання (1623) пазбаўлены магдэбургскага права (адноўлена ў 1644) і іншых прывілеяў. У XIV—XVIII стагоддзях у Віцебску пры праваслаўных, каталіцкіх і пратэстанцкіх храмах і манастырах дзейнічалі школы. У 2-й палове XVIII стагоддзя стаў 2-ім па велічыні (пасля Магілёва) горадам на тэрыторыі сучаснай Беларусі. З 1772 года у складзе Расійскай імперыі, 1772—1777 цэнтр Віцебскай правінцыі, з 1796 года цэнтр Беларускай, з 1802 — Віцебскай губерні. У 1781 годзе зацверджаны новы герб Віцебска з «Пагоняй». У XIX стагоддзі паскорылася развіццё рамяства. У 1825 годзе у ім 16,9 тыс. жыхароў. Тут працавалі 10 прадпрыемстваў, 135 крам, 8 корчмаў, 150 шынкоў, 6 навучальных устаноў. 24 царквы ўпрыгожвалі горад купаламі. У 1826 годзе створана Беларускае вольнае эканамічнае таварыства, у 1834 годзе — Віцебскае таварыства ўрачоў. Адчынена настаўніцкая семінарыя. У 1838 годзе пачала выдавацца газета «Витебские губернские ведомости». У 1845 годзе адкрыўся гарадскі тэатр, у 1845—1847 гадах тут з’явіўся балет Піёна, а з канца XIX стагоддзя пры тэатры дзейнічаў прафесійны сімфанічны аркестр. Віцэ-губернатарам Віцебска ў 1853—1854 гадах быў рускі пісьменнік Іван Лажэчнікаў.
У 1866 годзе праз Віцебск пракладзена Рыга-Арлоўская чыгунка, пазней чыгуначныя лініі злучылі горад з Масквой, Брэстам, Пецярбургам і Кіевам. У 1898 годзе ў Віцебску пушчаны першы ў Беларусі трамвай. У 1913 годзе ў Віцебску 109 тыс. жыхароў. Гэта — адзін з самых значных прамысловых цэнтраў. У ім дзейнічала 45 фабрык і заводаў. Усяго ў прамысловасці ў той час было занята каля 8 тыс. чалавек, у т.л. 40 % у тэкстыльнай і каля 20 % у металаапрацоўчай галінах. Працавалі першы на Беларусі настаўніцкі інстытут, які быў адкрыты ў 1910 годзе, рэальнае вучылішча. У 1911 годзе адкрылася Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута.
У Першую сусветную вайну Віцебск стаў прыфрантавым горадам. Сюды перамясціліся штаб Дзвінскай ваеннай акругі, іншыя ваенныя ўстановы, шпіталі. Гарнізон горада ў 1916 годзе налічваў 40 тыс. ваеннаслужачых. Прадпрыемствы былі пераведзены на выпуск ваеннай прадукцыі, створаны новыя майстэрні, іншыя прадпрыемствы для абслугоўвання патрэб фронту.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Віцебская губерня абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўключалася ў склад Беларускай ССР, аднак з 16 студзеня ўвайшла ў склад РСФСР. Ад 3 сакавіка 1924 года, у выніку ўзбуйнення БССР, Віцебск стаў цэнтрам раёна (у 1924—1930 гадах — акругі, а з 15 студзеня 1938 года — цэнтр вобласці).
У 1926 годзе ў Віцебску адкрыўся II Беларускі дзяржаўны тэатр. У 1920-я гады сфармавалася творчая мастацкая школа, якая ў сусветнай мастацтвазнаўчай літаратуры атрымала назву «Віцебскай школы абстракцыянізму». У гэты ж час у Віцебску пачало дзейнічаць краязнаўчае таварыства, якое выдавала зборнік «Віцебшчына». Сябры мастацкай секцыі таварыства збіралі ўзоры народнага мастацтва, рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і інш.
27 верасня 1938 года Віцебск атрымаў афіцыйны статус горада абласнога падпарадкавання. У гэты час тут працавалі 209 прадпрыемстваў, 3 ВНУ, 42 агульнаадукацыйныя школы, 40 бібліятэк, 11 лякарняў, 3 кінатэатры. Горад стаў буйным прамысловым і культурным цэнтрам Беларусі.
25 красавіка 1958 года ў рысу горада ўключаны населеныя пункты Журжава і Паўночны.
У 50—60-ыя гады ўладамі ў горадзе метадычна былі знішчаны шэраг старажытных храмаў Віцебска (Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Касцёл Святога Антонія Падуанскага, Дабравешчанская царква, Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў, Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква).
З 27 ліпеня 1990 года Віцебск у складзе незалежнай Рэспублікі Беларусь. У 1999 годзе створана свабодная эканамічная зона «Віцебск». У горадзе пабудаваны Лядовы палац спорту, з’явіўся характэрны комплекс пірамід гандлёва-забаўляльнага цэнтра Марка-сіці, рэканструяваны Цэнтральны стадыён і Летні амфітэатр знакавага для горада міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску», рэканструяваны чыгуначны вакзал і іншыя аб’екты, аднаўляюцца гістарычныя помнікі, збудаваны шэраг новых храмаў і іншых грамадскіх аб’ектаў, будуюцца новыя жылыя раёны.
Геалогія і гідралогія
Тэрыторыя горада размешчана на ўзгорыстай мясцовасці на заходніх адгор’ях Віцебскага ўзвышша, прарэзанага ярамі, глыбіня якіх 10—12, месцамі да 40 м. Заходняя Дзвіна працякае ў межах горада ў выглядзе падковы з паўночнага захаду на паўднёвы захад па даліне, якая глыбока ўразаецца і дзеліцца на левабярэжную ўзгорыстую, з глыбокімі ярамі частку і правабярэжную — з больш роўным рэльефам. Максімальныя ваганні вышынь у межах горада каля 80 м, найбольш характэрныя да 20 м. Абсалютная вышыня ад 125 м над узроўнем мора (урэз Заходняй Дзвіны ў месцы сутокі з Лучосай), да 204 м (на ўсходняй ускраіне горада). У рэльефе горада і наваколля выдзяляюцца глыбока ўрэзаныя даліны Заходняй Дзвіны, Віцьбы, Лучосы. У заходняй частцы горада на адносна плоскім рэльефе правабярэжжа вылучаецца Юр’ева горка з абсалютнай вышынёй больш за 175 м.
У наваколлях Віцебска знаходзіцца самае буйное ў Беларусі месцазнаходжанне даламіту Руба (распрацоўваецца вытворчым аб’яднаннем «Даламіт»). Маюцца значныя запасы глін і суглінкаў (больш за 42 млн м³); найбольш буйных пяскоў, пяскоў і пясчана-гравійнага матэрыялу (9 млн м³); найбольш буйныя: Журжаўскае 2-е радовішча глін, Кальцовае радовішча глін (распрацоўваецца вытворчым аб’яднаннем «Кераміка»), Асецкае радовішча глін, Пушчанскае радовішча глін; Максюткаўскае радовішча пясчана-гравійнага матэрыялу, Астроўскае радовішча пяскоў.
У межах горада і яго наваколлі працякае Заходняя Дзвіна і яе прытокі Лужаснянка і Шэвінка (правыя), Віцьба і Лучоса (левыя, упадаюць у межах горада). Гушчыня рачной сеткі складае 0,45 км./км². Па воднаму рэжыму рэкі адносяцца да раўнінных з перавагай снегавога жыўлення, маюць невялікія схілы (каля 1,2 %) і хуткасці цячэння.
Заходняя Дзвіна, якая працякае па глыбока ўрэзанай даліне, перасякае горад шырокай дугой. У цэнтральнай частцы горада рака цячэ з поўначы на поўдзень. Шырыня Заходняй Дзвіны ў межах горада горада 110—150 м, шырыня даліны — 200—300 м, схілы крутыя, якія прарэзаны крутымі ярамі.
Клімат
Віцебск — найбольш паўночны абласны цэнтр Беларусі, ён знаходзіцца ў межах 55—56 пн. ш. Клімат умерана-кантынентальны, адметны ўмерана цёплым летам (сярэдняя тэмпература ліпеня +17°, +20 °C) і ўмерана халоднай зімой (сярэдняя тэмпература студзеня −8°, −10 °C).
Расліннасць і жывёльны свет
У Віцебску, яго парках, скверах, у поймах Заходняй Дзвіны, Віцьбы, Лучосы сустракаецца 27 відаў млекакормячых, каля 100 відаў птушак і 10 відаў земнаводных, 4 віды паўзуноў, насякомых, ракападобных.
Найбольш разнастайны састаў птушак: верабей, шызы голуб, грак, Каўка, чорны свіргуль, шпак, вялікая сініца, гарадская ластаўка. У парках і скверах жывуць берасцянка, рабіннік, зелянушка, мухалоўка-пярэстаўка, садовая валасянка, салавей, пеначка-веснічка, вялікі дзяцел і інш. У зімні час у горадзе з’яўляюцца амялушка, чыж, чачотка, снягір. На ўчастках Заходняй Дзвіны, якія не замярзаюць, іншы раз зімуюць крыжанка, лебедзь-шыпун, коўра вялікая. На пустках сустракаюцца паўзуны — яшчарка жвавая, вуж звычайны, у поймах рэк, ручаёў, старых кар’ерах земнаводныя — жабы, рапухі, жарлянка чырванабрухая і інш.
З жывёл, якія ахоўваюцца і занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, у зялёнай зоне горада сустракаюцца беркут, дзербнік, пугач, звычайны зімародак, грычун вялікі; матылькі — мёртвая галава, блакітная ордэнская стужка, чорны апалон, махаон, жаўтушка тарфянікавая, пераліўніца вялікая, адмірал; асобныя віды чмялёў; у Заходняй Дзвіне — сом і рыбец; у Лучосе, Віцьбе і інш. прытоках Заходняй Дзвіны — рак шыракапальцы.
Азеляненне
Першыя паркі ў гарадах Віцебшчыны з’явіліся ў пачатку XVII стагоддзя. У канцы XIX стагоддзя ў Віцебску існавалі губернатарскі і батанічныя сады, паркі «Цівалі», «Елагі», парк духоўна-епархіяльнага вучылішча. У 1924 годзе закладзены Парк чыгуначнікаў. Пасля вайны актыўна закладваліся паркі і скверы, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця грамадства: у гонар Рэвалюцыі, Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, мемарыяльныя, у памяць пра загінулых землякоў, юбілеяў камсамола і інш.
У горадзе маецца (2010) 7 паркаў (103,8 га), 35 сквераў (40,7 га), 2 бульвары (2,9 га), 15 азелянёных тэрыторый грамадскіх цэнтраў (11,8 га), добраўпарадкаваныя азелянёныя тэрыторыі ўздоўж р. Заходняя Дзвіна, а таксама гарадскія лясы, лесапаркі і іншыя азелянёныя тэрыторыі (332,0 га).
Найбуйнейшы парк імя Савецкай Арміі (122 га) закладзены ў 1946 як парк Мазурына ў паўночнай частцы горада на беразе Заходняй Дзвіны. Акрамя яго маюцца паркі імя 30-годдзя УЛКСМ, імя 40-годдзя УЛКСМ, Партызанскай славы імя Міная Шмырова (былы парк імя Леніна), чыгуначнікаў, імя Фрунзэ, Тысячагоддзя Віцебска, у 2010 годзе сквер імя Калініна перайменаваны ў парк Пераможцаў.
Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта, закладзены ў 1919 годзе на тэрасах старога парка каля р. Віцьба, мае другую па велічыні калекцыю жывых раслін у Беларусі, у якой налічваецца больш за 2,5 тыс. найменняў.
Віцебскі заалагічны парк заснаваны ў 1992 годзе. Старая частка заапарка (1,3 га) размешчана ў самым цэнтры горада. З 2010 года вядзецца будаўніцтва новага заапарка (87 га) ў лесапарку на ўсходняй ускраіне горада ў мікрараёне Білева. У заапарку ўтрымліваецца 71 від жывёл, 6 з якіх занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Агульная колькасць жывёл — 231 асобіна.
Узровень азелянення горада складае 15,8 %, што значна ніжэй за норму (40 %), забяспечанасць насаджэннямі агульнага карыстання — 13,6 м²/чал. пры норме для буйных гарадоў 10—11 м2/чал. . Агульная тэндэнцыя ў другой палове 2000-х мела негатыўны характар. Напрыклад, быў знішчаны сквер на плошчы Перамогі, дрэвы з якога перасадзілі ў батанічны сад і парк Мазурына.
Найбольшы дэфіцыт добраўпарадкаваных ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый адзначаецца каля жылой шматпавярховай забудовы мікрараёнаў Поўдзень I—VII, Усход, а таксама сядзібнай забудовы Маркаўшчына, Тарны, каля кварталаў паміж вуліцамі Горкага і К. Маркса, на паўночным захадзе правабярэжнай часткі горада (Васькавічы, Давыдаўка, Мішкава). Дэфіцыт адзначаецца таксама каля жылых кварталаў паміж вуліцамі Маркса і Ленінградскай. Прычына нізкай забяспечанасці — адсутнасць дастатковай колькасці добраўпарадкаваных ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый раённага і гарадскога значэння ў радыусе даступнасці для насельніцтва шчыльна заселеных жылых раёнаў, наяўныя тэрыторыі прыроднага комплексу не добраўпарадкаваны, а лясы, якія прылягаюць да сядзібнай забудовы, не ўваходзяць у межы горада.
Дэфіцыт у мікрараёнах высакашчыльнай шматкватэрнай забудовы Усход і Поўдзень абумоўлены недастатковасцю для насельніцтва, якое пражывае ў гэтых мікрараёнах (больш 114 тыс. чалавек), толькі аднаго парку 1000-годдзя Віцебска і некалькіх невялікіх сквераў.
Насельніцтва
Да пачатку XVII стагоддзя няма даных аб колькасці дамоў і жыхароў горада.
У 1796 годзе, нядаўна быўшы далучаным да Расійскай імперыі, горад становіцца губернскім горадам. У 1812 годзе горад быў заняты Напалеонам. Па некаторых даных, яго насельніцтва падчас вайны панізілася на 79 % (па перапісу 1813 года, у горадзе засталося 2 415 мужчын). Пасля трохмесячнага панавання французскіх войскаў, па водгуках сучаснікаў, «у горадзе не было чутно ані звона, ані пеўня: першы быў забаронены, а другі — з’едзены» . У 1831 годзе горад перажыў эпідэмію халеры. З развіццём прамысловасці і чыгункі насельніцтва расло і ў канцы 19 стагоддзя ў Віцебску жыло 66 тыс.чалавек. На 17 студзеня 1939 года — 167,3 тыс. жыхароў. У часы Вялікай Айчыннай вайны загінула 62 тыс. Са 180 тыс. чалавек, якія пражывалі ў Віцебску на пачатак 1941 года засталося 118 тыс. На 1 мая 1942 г. насельніцтва складала 39 107 чал, з якіх 15 763 (мужчын), 23 344 (жанчын). Даваеннага ўзроўню насельніцтва горада дасягнула толькі ў 1964 годзе. Найбольшы прырост насельніцтва адзначаўся ў 1965—1975 гадах, пазней прырост знізіўся і ўсталяваўся на мяжы 6—8,5 тыс. чалавек у год.
Эканоміка
У прамысловым комплексе развіты машынабудаванне і металаапрацоўка. У гэтых галінах працуюць акцыянернае прадпрыемства «Візас», «Вістан» і інш.
Электронная прамысловасць прадстаўлена ААТ «Віцязь», якое выпускае тэлевізары, ААТ «ВЗРД „Маналіт“», якое выпускае радыёдэталі, ААТ «Віцебскі прыборабудаўнічы завод», РУВП «Завод „Эвістар“» і інш.
На лёгкую прамысловасць працуюць Віцебскае панчошна-трыкатажнае прадпрыемства імя «КІМ», РУП «Віттэкс», РУП «Фабрыка мастацкіх вырабаў „Купава“», ААТ «Сцяг індустрыялізацыі», «Чырвоны Кастрычнік», «Віцебскія дываны», СТАА «Белвест» па вытворчасці абутку, сумеснае таварыства з абмежаванай адказнасцю «Марка» і інш.
Працуюць таксама прадпрыемствы хімічнай (Віцебскае абласное ўнітарнае прадпрыемства «Вітпласт»), харчовай (ААТ «Малако», «Віцебскі мясакамбінат», «Маслаэкстракцыйны завод», унітарнае вытворчае прадпрыемства «Віцебскі кандытарскі камбінат „Віцьба“» і інш.), дрэваапрацоўчай і будматэрыялаў («Віцебскдрэў», «Віцебскмэбля», «Завод зборнага жалезабетону № 3» і інш.) галін прамысловасці.
Працэнтныя суадносіны галін прамысловасці горада наступныя: лёгкая прамысловасць 42,2 %, харчовая прамысловасць 23,6 %, машынабудаўнічая і металаапрацоўчая прамысловасць 21,0 %, вытворчасць будматэрыялаў 6,8 %, дрэваапрацоўчая прамысловасць 4,8 %, іншыя галіны прамысловасці 1,6 %.
У Віцебску зарэгістравана каля 2 тыс. прадпрыемстваў малога і сярэдняга бізнесу і каля 6 тыс. індывідуальных прадпрымальнікаў. 427 прадпрыемстваў недзяржаўнага сектара эканомікі горада займаюцца вытворчай дзейнасцю, выкананнем работ і аказаннем паслуг: 60 % камерцыйных прадпрыемстваў працуюць у сферы гандлю і грамадскага харчавання, 16 % — прамысловай вытворчасці, 11,4 % — будаўніцтва. Паслугі па розных відах дзейнасці аказваюць 25 % прадпрымальнікаў. 3 малых і сярэдніх прадпрыемстваў горада найбольш паспяхова працуюць: «Марка» і «Ірвіт» (вытворчасць абутку), АТ «Рагнеда» (вытворчасць трыкатажу), АТ «Дзвіна» (пашыў вопраткі), ЗАТ «Факел» (вытворчасць вогнетушыцеляў), БелСофт, БелФорт (продаж і абслугоўванне камп’ютарнай і аргтэхнікі) і іншыя прадпрыемствы. У малым і сярэднім бізнесе занята каля 35 тыс. чалавек ці звыш 9 % агульнай колькасці жыхароў горада.
У Віцебску каля 650 магазінаў розных форм уласнасці, у тым ліку 30 — фірмен­най сеткі і 116 — ведамасных, 407 прадпрыемстваў грамадскага харчавання, 11 рынкаў і 5 гандлёвых цэнтраў («Кантынент», «Пасаж», «Еўропа», «Эвіком», «Прывакзальны»). Буйнейшыя гандлёвыя прадпрыемствы — ААТ «Веста», КУТП «Віцебскія прадукты», ААТ «Віцебскі ўнівермаг», ААТ «Ніка», ЗАТ «Амега».
Віцебск звязаны з другімі гарадамі і рэгіёнамі з дапамогай чыгуначнага, паветранага і аўтамабільнага транспарту.
Паслугі паштовай сувязі ў Віцебску аказваюць 29 паштовых аддзяленняў і 6 паштовых кіёскаў, якія ўваходзяць у структуру Рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства паштовай сувязі «Віцебскаблпошта». Усе паштовыя аддзяленні забяспечаны камп’ютарнай тэхнікай, прапаноўваюць шырокі спектр прадуктаў і паслуг насельніцтву не толькі ў аддзяленнях сувязі, але і на даму. Увесь час укараняюць новыя паслугі (абслугоўванне банкаўскіх пластыкавых картак, аплата паслуг мабільнай сувязі, электронныя паслугі сувязі).
Гарадская тэлефонная сетка налічвае 8 буйных АТС і 14 падстанцый ёмістасцю 125 тыс. нумароў. Абаненты маюць выхад на аўтаматычную міжгароднюю сетку, могуць падключыцца да сеткі Інтэрнэт, карыстацца паслугамі даведачна-інфармацыйнай службы па телефоне. У горадзе працуе 15 пунктаў калектыўнага карыстання УП «Віцебскаблтэлекам», дзе кліентам прадастаўляецца ўвесь спектр паслуг, у тым ліку Інтэрнэта. Паслугі сотавай сувязі ў Віцебску прапануюць усе беларускія аператары — А1, МТС, Life:).
У межах горада размешчана свабодная эканамічная зона «Віцебск». Яе вытворчая тэрыторыя забяспечана ўсімі інжынернымі камунікацыямі, уключаючы пад’язныя аўтамабільныя і чыгуначныя шляхі. Будынкі, збудаванні і зямельныя ўчасткі здаюцца рэзідэнтам на ўмовах доўгатэрміновай арэнды. Сумесна з адміністрацыяй СЭЗ «Віцебск» праводзіцца работа па прыцягненні новых рэзідэнтаў.
У 1892—1941 гадах працавала Віцебская купецкая фабрыка аптычных вырабаў.
Транспарт
За 5 км на ўсход праходзіць магістраль. У самім горадзе знаходзіцца скрыжаванне наступных аўтамабільных дарог: магістраль (Мінск — Віцебск), дарогі:  (Віцебск — Полацк — пункт пропуску Бігосава (мяжа Латвіі)),  (Віцебск — Лёзна — Завольша),  (Віцебск — Сянно — Талачын),  (Віцебск — Орша),  (Віцебск — Сураж — Стайкі),  (Віцебск — Гарадок). У наш час вядзецца будова заходняга ўчастка аб’язной кальцавой аўтамабільнай дарогі.
Віцебск з’яўляецца чыгуначным вузлом на Смаленск, Санкт-Пецярбург, Гомель, Полацк. Чыгуначны вакзал абслугоўвае пасажыраў як далёкага, так і прыгараднага напрамкаў. У 2010 годзе завяршылася рэканструкцыя будынка чыгуначнага вакзала і Прывакзальнай плошчы.
У Віцебску знаходзіцца аўтавакзал. Аўтобусныя маршруты злучаюць горад з Берлінам, Масквой, Рыгай, Санкт-Пецярбургам, а таксама абласнымі гарадамі Беларусі.
Грамадскі транспарт (на 2017 год):
За 10 км на ўсход ад горада знаходзіцца аэрапорт Віцебск.
Мастацкае жыццё
У 1898 годзе пачала працаваць Віцебская школа-майстэрня Іегуды Пэна.
У 1892—1898 гадах у маёнтку Здраўнёва пад Віцебскам жыў і працаваў Ілья Рэпін.
У 1919 годзе адбываліся выстаўкі твораў мастакоў-авангардыстаў, дзе акрамя работ віцебскіх жывапісцаў і графікаў экспанаваліся карціны з музеяў Масквы і Петраграда.
У 1919—1923 гадах працавала створаная па ініцыятыве Марка Шагала народная мастацкая школа «новага рэвалюцыйнага ўзору», у якой выкладалі Мсціслаў Дабужынскі, Юдэль Пэн, Казімір Малевіч, Роберт Фальк, Абрам Бразер, Саламон Юдовін і інш. У 1919—1921 гадах пры школе існаваў музей сучаснага мастацтва, створаны па ініцыятыве Марка Шагала. Фонд складаўся з 120 твораў авангардысцкага характару. У 1925 годзе частка работ перададзена ў Віцебскі абласны краязнаўчы музей. У хуткім часе школа ператварылася ў вышэйшыя мастацка-практычныя майстэрні, пазней — у мастацка-практычны інстытут (існаваў да 1922), з 1923 года — Віцебскае народнае мастацкае вучылішча, пры якім у 1927 годзе створана аб’яднанне моладзі Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыі (кіраўнік Павел Гаўрыленка). Аб’яднанне ў 1928—1930 гадах наладжвала ў горадзе мастацкія выстаўкі.
У 1920—1923 гадах дзейнічала арганізацыя «Сцвярджальнікі новага мастацтва», якая мела на мэце замяніць выяўленчае мастацтва абстрактнымі формамі вытворча-мастацкага канструявання. У 1920 выйшлі кнігі Малевіча «Бог не скінуты», «Мастацтва, царква, фабрыка», «Супрэматызм» (у апошняй аўтар выклаў тэорыю новага авангардысцкага кірунку). Выдаваліся часопісы «Мастацтва» (1921—1922) і «Журнал ВИТРОСТА» (Віцебскага аддзялення РОСТА, 1921), плакаты Віцебскія «Окна РОСТА» (1919—1922) і інш. На іх старонках публікаваліся матэрыялы пра мастацкае жыццё горада.
У 1920-я пачало дзейнічаць Віцебскае акруговае таварыства краязнаўства (кіраўнік Мікола Каспяровіч), куды ўваходзілі Аляксандр Шлюбскі, Іван Фурман, Зіновій Гарбавец, Іван Гаўрыс, Яфім Мінін, Міхаіл Эндэ.
Члены мастацкай секцыі таварыства пры мастацкім вучылішчы збіралі ўзоры народнага мастацтва, рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і г. д. Таварыствам выдадзены брашуры «Крашаніна» (1925) і «Віцебск у гравюрах Саламона Юдовіна» (1926) Івана Фурмана, «Беларуская архітэктура» Міколы Каспяровіча (1925) Артыкулы Міколы Каспяровіча, Міколы Шчакаціхіна, Івана Гаўрыса, Яфім Мініна, Я. Васілевіча па праблемах мастацтва змяшчаліся ў зборніку «Віцебшчына» (т. 1—2, 1925—1928).
У цэлым 1920-я вызначаліся вострай барацьбой паміж прыхільнікамі авангардызму і рэалістычнага мастацтва.
12 ліпеня 1939 года у Віцебску адкрыта мастацкая галерэя Ю. Пэна (экспанавалася каля 100 яго работ). Усяго ў фондах галерэі было каля 800 твораў (асноўная частка перададзена ў Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, асобныя творы — у Віцебскі абласны краязнаўчы музей).
У 1941 годзе адбыліся першая выстаўка выяўленчага мастацтва Віцебска і перасоўная выстаўка графікі. Другая абласная выстаўка твораў мастакоў Віцебска і вобласці наладжана ў 1949 годзе.
Віцебск часта называюць горадам мастакоў. Гэта даніна мастацкім традыцыям, закладзеным стваральнікам першай прыватнай школы жывапісу і малюнка Юдалем Пэнам, першымі вольнымі дзяржаўнымі майстэрнямі — роданачальнікамі Віцебскай мастацкай школы.
Пасля стварэння ў 1952 годзе Віцебскай абласной арганізацыі Саюза мастакоў Беларусі мастацкае жыццё горада актывізавалася. Выстаўкі мастакоў адбыліся ў 1953, 1955, 1957 гадах; з 1960 года штогод наладжваюцца справаздачныя абласныя выстаўкі, а таксама маладзёжныя, групавыя, тэматычныя, персанальныя і інш.
У пачатку 1950-х пачала складвацца Віцебская школа акварэлі.
Сёння віцебская арганізацыя Беларускага саюза мастакоў налічвае больш за 100 чалавек, якія працуюць у розных жанрах і відах мастацтва. У асноўным — гэта выпускнікі мастацка-графічнага факультэта ВДУ імя П. Машэрава, тэхналагічнага ўніверсітэта і Беларускай акадэміі мастацтваў.
У ліку старэйшых мастакоў горада — Рыгор Клікушын, Аляксандр Салаўёў, Іван Сталяроў і інш. На самы высокі ўзровень паднялі віцебскую школу акварэлі такія мастакі, як Фелікс Гумен, Уладзімір Іваноў, Міхась Ляўковіч, Вікенцій Ральцэвіч, Генадзь Шутаў. Сярод жывапісцаў выдзяляюцца Аляксандр Дасужаў, Мікалай Дундзін, Анатоль Ізаітка, Алег Скавародка і інш.
Горад Віцебск упрыгожваюць работы скульптараў Аляксандра Гвоздзікава, Івана Казака, Валерыя Магучага, Азата Тарасяна.
У пачатку 1990-х у горадзе працавала галерэя Алеся Пушкіна. У Віцебску праведзены 1-ы Міжнародны пленэр памяці М. Шагала (1994), 1-ы і 2-і Міжнародныя пленэры «Малевіч. УНОВИС. Сучаснасць» (1994, 1996). Традыцыйным стаў дзіцячы Рэпінскі пленэр.
Віцебск — адзіны горад у рэспубліцы, які праводзіць выстаўкі-конкурсы студэнцкіх работ. На Арт-сесію прыязджаюць навучэнцы мастацкіх ВНУ Беларусі, Расіі і Латвіі.
Перыядычна адбываюцца выстаўкі твораў самадзейных мастакоў і майстроў народнага мастацтва. Створаны творчыя аб’яднанні «Квадрат» (1987), «УБІКУС» (1992), «Віцебская акварэль» (1995).
Музеі
Першы музей у Віцебску быў адкрыты ў 1868 годзе пры губернскім статыстычным камітэце. У 1893 годзе па ініцыятыве гісторыкаў Еўдакіма Раманава і Аляксея Сапунова ў архірэйскім доме заснаваны царкоўна-археалагічны музей. Неўзабаве пасля стварэння Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (1909) яе члены пачалі камплектаваць уласны музей, у аснову якога была пакладзена калекцыя статыстычнага камітэта.
Першы прыватны музей Віцебска належаў вядомаму адвакату і калекцыянеру Вацлаву Федаровічу (1848—1911). Ён узнік хутка пасля пераезду апошняга ў Віцебск (1880-я) і налічваў некалькі тысяч прадметаў — адзенне і абутак народаў, якія жылі на Віцебшчыне, зброя і творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, знаходкі з археалагічных раскопак, манеты і медалі, вырабы з фарфору, шкла і г. д.
У 1915 годзе у Віцебск прыехаў чарцёжнік інжынернага кіраўніцтва Віленскай ваеннай акругі, калекцыянер Антон Брадоўскі (1859—1928). Асабліва каштоўнай часткай яго збору з’яўлялася нумізматычная калекцыя (у 1918 падаравана губернскаму аддзелу асветы). У 1918 годзе у Віцебску створаны губернскі музей (сучасны абласны краязнаўчы музей).
У 1920-я пачало дзейнічаць Віцебскае акруговае таварыства краязнаўства.
У першыя гады Савецкай улады акрамя губернскага гістарычнага музея ў Віцебску створаны музеі: сучаснага мастацтва (пры Мастацка-практычным інстытуце), сельскагаспадарчы (пры Доме селяніна), ветэрынарна-заалагічны, эканоміка-прамысловы (пры эканамічным тэхнікуме), рэвалюцыі (пры СШ № 29), санітарнай адукацыі і гігіены (пры сельскагаспадарчым тэхнікуме), педагагічны і іншыя. З другой палавіны 1920-х гадоў і, асабліва, у 1930-я гады ўсе названыя музеі закрыліся. Толькі пры ветэрынарным інстытуце існаваў энтамалагічны кабінет, створаны выдатным віцебскім вучоным Плюшчэўскім-Плюшчыкам (1849—1926) і перададзены ў дар гораду. У 1939 годзе адкрылася карцінная галерэя Ю. Пэна, якая ў 1941 годзе была эвакуіравана ў Саратаў.
Літаратурнае жыццё
У XVII стагоддзі віцебскі ваявода Я. Храпавіцкі склаў «Дыярыуш», «дыялогам» з якога пачаў сваю дзейнасць віцебскі школьны тэатр.
У 1768 годзе С. Аверка склаў Віцебскі летапіс, дзе шмат арыгінальных звестак па гісторыі горада.
У Віцебску нарадзіліся беларускія і польскія паэты Францішак Князьнін, Аляксандр Рыпінскі, рускі гісторык і філолаг-славіст А. Л. Пагодзін, вучыўся паэт-рамантык Тадэвуш Лада-Заблоцкі, (паэма «Ваколіцы Віцебска» і інш.), жыў А. Дэльвіг. Віцэ-губернатарам Віцебска ў 1853—1854 гадах быў рускі пісьменнік І. Лажэчнікаў.
У сярэдзіне XIX стагоддзя літаратары Віцебска групаваліся вакол Арцёма Вярыгі-Дарэўскага.
У канцы XIX—пачатку XX стагоддзя у Віцебску і на Віцебшчыне жылі і працавалі беларускія этнографы і фалькларысты Е. Раманаў, Мікалай Нікіфароўскі, В. Астаповіч, краязнаўцы А. Сапуноў, У. Стукаліч, пісьменнік Аляксандр Пшчолка.
Горад наведалі Аляксандр Пушкін (1820 і 1824), Мікалай Гогаль (1828), Тарас Шаўчэнка (1843 і 1847), Іван Бунін (1889), збіраў матэрыялы для нарысаў Г. Успенскі (1890).
У 1924—1928 гадах у Віцебску дзейнічала акруговае аддзяленне літаратурнага аб’яднання «Маладняк». Частымі гасцямі Віцебска былі Янка Купала, Якуб Колас, Кузьма Чорны, іх п’есы ставіліся на сцэне Віцебскага тэатра.
У 1958 годзе выйшаў літаратурна-мастацкі альманах «Дзвіна». У 1992 годзе у выдавецтве «Мастацкая літаратура» зноў выйшаў альманах «Дзвіна» (Віцебшчына літаратурная).
Дзейнічаюць абласныя аддзяленні Беларускага саюза журналістаў (з 1970), Саюза беларускіх пісьменнікаў (з 1980), Саюза пісьменнікаў Беларусі (з 2005).
З 1988 года працуе Віцебскі літаратурны музей.
Пры Віцебскім дзяржаўным універсітэце створаны літаратурны музей, экспануюцца рукапісы, фотаздымкі, кнігі з аўтографамі пісьменнікаў-землякоў.
У 21 стагоддзі ў горадзе працавалі і працуюць пісьменнікі Пётр Ламан, Уладзімір Папковіч, Алег Салтук, Давід Сімановіч, Вольга Русілка, Сяргей Рублеўскі, Франц Сіўко і інш.