cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стары замак (Гродна)
Дзейнасць С. Баторыя. Загадка смерці манарха
Дні з 25 лістапада па 7—8 снежня 1586 г. (паводле новага календара) былі на Гродзеншчыне выключна марознымі, ветранымі, імглістымі, нават мясцовыя жыхары цяжка пераносілі такое надвор'е. Але нягледзячы на надвор'е, кароль увесь час праводзіў на паляванні. 4 снежня кароль вярнуўся з палявання хворы, з ціскам у грудзях і прыступамі задышкі, аднак ужо 7 снежня, не звярнуўшы ўвагі на перасцярогі медыка, зноў сеў на каня і паехаў у Фару Вітаўта на набажэнства. Наступныя дні яго арганізм змагаўся са смерцю. Паміж прыдворнымі медыкамі Міколам Бучэла з Падуі і Сімонам Сімоніям з Лукі не было аднадумства ні адносна дыягназу, ні метадаў лячэння. Перыядычныя прыступы з сутаргамі і стратай прытомнасці адзін з іх прыпісваў астме, другі — эпілепсіі. Баторый захоўваў надзею на выздараўленне, але 12 снежня 1586 года а шостай гадзіне вечара яго не стала.
Завязалася спрэчка аб прычынах смерці Стэфана Баторыя. Прыдворных лекараў абвінавачвалі не толькі ў нядбайным лячэнні, але нават у атручванні караля. Сімоній і Мікола Бучэла пачалі ўскладаць адзін на другога віну за няправільнае караля, іх палеміка расцягнулася на 3 гады. Апісанне хваробы Баторыя вылілася ў 1000 старонак друкаванага тэксту, якое аднак не высвятляе прычыны смерці манарха. Каб высветліць ісціну 14 снежня цела нябожчыка анатаміравалі. Гэта было першае анатаміраванне на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы. Ускрыццё рабіў гарадзенскі цырульнік Ян Зігуліс.
Цела Баторыя паўтары гады спачывала ў Фары Вітаўта, дзе ён завяшчаў сябе пахаваць. Але потым, насуперак яго запавету, было вырашана перапахаваць караля ў Кракаве. 29 красавіка гродзенцы развіталіся з целам манарха, ва ўрачыстым перапахаванні рэшткаў Баторыя ўдзельнічала вялікая колькасць польскіх і ліцвінскіх паноў-радцаў і ўраднікаў, высокае духавенства. 23 мая 1588 года ў Кракаве адбылося ўрачыстае перапахаванне.
Замак у 17 стагоддзі. Соймы Рэчы Паспалітай. Рэстаўрацыя замка
Наступныя каралі Рэчы Паспалітай з дынастыі Вазаў ужо не надавалі Гродну такога значэння, хаця Уладзіслаў IV неаднаразова бываў у сваёй гродзенскай рэзідэнцыі.
У 17 ст. замак пачынае губляць абарончую ролю, у ім знаходзіліся галоўныя каралеўскія службы. У арсенале замка па стане на 1641 год захоўваліся даспехі на 600 чалавек, некалькі соцень мушкетаў і шпаг.
Цяжкі лёс выпаў гродзенскаму замку ў сярэдзіне XVII ст. Вайна з Масковіяй дайшла да Гродна толькі ў 1655 годзе, усе насельніцтва горада змагло загадзя эвакуіравацца ў глыб Польшчы. 22 чэрвеня горад без перашкод захапілі войскі рускага ваяводы Я. К. Чэркаскага. У спусцелым і струхлелым замку былі праведзены абнаўленчыя работы.
У канцы ваенных дзеянняў, адзіным востравам, у якім бараніўся расійскі гарнізон, заставаўся замак. Толькі ў сакавіку 1661 года мясцовая шляхта на чале з маршалкам Гарадзенскага павета Крыштафам Бухавецкім прымусіла ворага пакінуць замак. Як сведчаць крыніцы, Бухавецкі «застаўшы выбраным палкоўнікам на патрэбы Гродзенскага павета […] да ахаплення вераломнага непрыяцеля, што застаўся ў фартыфікацы гарадзенскай […] тую фартэцу ад непрыяцеля адбіў».
Нягледзячы на тое, што падчас вайны замак быў спустошаны і значна пашкоджаны, у 1673 пры каралі Міхале Карыбуце Вішнявецкім на Варшаўскім сойме было прынята рашэнне аб правядзенні кожнага трэцяга генеральнага сойма Рэчы Паспалітай у Гродне. Пасяджэнні планавалася праводзіць у Старым замку, і таму паўстала пытанне аб тэрміновым аднаўленні каралеўскай рэзідэнцыі для патрэб сойма.
На сойме 1676 года было вырашана прызначыць «''на рэстаўрацыю замка Гродзенскага, для ранейшага саймавання канстытуцыяй 1673 г. суму злотых трыццаць тысяч з падаткаў экстраордынарных на цяперашнім сойме принятых''». Аднаўленчыя работы, між тым, зацягнуліся, што было адзначана на чарговым сойме, які быў скліканы ў Варшаве ў 1677 годзе. Рамонтна-будаўнічыя работы адбываліся на працягу пяці гадоў адбудавання пад кіраўніцтвам вялікага канцлера літоўскага і старосты гарадзенскага К. Паца. Па некаторых звестках, менавіта ў гэты час каля замкавай сцяны з боку Нёмана быў узведзены будынак, які прызначаўся для пасяджэнняў сойма і меў дзве залы — Пасольскую і Сенатарскую. Вядома, што гэтыя залы ўпрыгожвала ляпніна, галоўнай тэматыкай якой было ўхваленне рыцарскага саслоўя ў Пасольскай зале і рэспубліканскіх прынцыпаў дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай — у Сенатарскай. Сенатарская зала праз галерэі і вежу-браму злучалася з каралеўскім палацам.
У палацы, уладаром якога ў той час быў Ян III Сабескі, адбыліся значныя змены ў бок спрашчэння.
Перабудовы, праведзеныя Пацам у замку, закранулі і палац, галоўным чынам яго фасады. Былі знішчаны кутнія эркеры, аконныя праёмы пазбаўлены каменных аблямаванняў, якія замяніў ляпны барочны дэкор. На дваровым фасадзе замест рызаліту з лесвіцай была зроблена шырокая аднапралётная лесвіца барочнага тыпу, адноўлены скляпенні галерэі і падоўжаны будынак дворнага. У інтэр'еры галоўная ўвага надавалася парадным пакоям, асабліва аўдыенц-зале. Усё будаўніцтва вялося з жоўтай цэглы, сярэднія памеры якой роўныя 29X12X6 см. Будынкі замка былі зноў накрыты тонкай пляскатай дахоўкай. Першы гарадзенскі сойм пачаў свае пасяджэнні ў снежні 1678 г., яго маршалкам быў Францішак Сапега, літоўскі канюшы. На гэтым сойме было зацверджана Андросаўскае перамір’е з Расіяй. Чарговы сойм праходзіў у 1688 г. У хуткім часе адбылася нейкая значная катастрофа, якая вымусіла весці ў замку аднаўленчыя работы, а ў 1692 годзе трэці і апошні раз паслы і сенатары сабраліся на сойм у сценах Старога замка. Ужо ў час пасяджэнняў гэтых соймаў паслы часта скардзіліся на цеснату Старога замка і іншыя нязручнасці. Паступова ўзнікла думка аб узвядзенні новага палаца, які быў бы дастаткова велічным як каралеўская рэзідэнцыя і зручным для правядзення соймаў.
Значную частку замка працягвала займаць драўляная забудова. З інвентару 1650 года вынікае, што найбольш шчыльна тэрыторыя замка забудавана ў цэнтральнай і заходняй частцы двара, тады як астатнюю частку Замкавай гары займаў каралеўскі палац. Спалучэнне шыкоўнай палацавай архітэктуры з простай забудовай прывяло А. Краўцэвіча да высновы, што маленькія драўляныя дамкі належалі замкавым рамеснікам і чэлядзі, пра што сведчаць і шматлікія знаходкі ў культурным пласце сядзіб XVI—XVII стст. У інвентары таксама адзначаецца, што ў асобных жытлах былі печы з зялёнапаліванай кафлі. Сядзібы аддзяляліся адна ад другой агароджай, што добра пацвярджае археалагічны матэрыял. Інвентар удакладняе і прызначэнне некаторых драўляных пабудоў: тут у XVII ст. існавалі кухні, ядальні, архіў, арсенал, мерніца, лазня, стайня, а таксама свірны.
Замак у 18 стагоддзі. Заняпад замка
У 1705 годзе ў Старым замку адбывалася знакамітая сустрэча Пятра І з каралём Аўгустам II і ўзнік саюз двух манархаў супраць Карла XII.
Падчас Паўночнай вайны Гродна стаў арэнай баявых дзеянняў. У верасні 1705 года стаў цэнтрам скаплення войскаў караля Аўгуста II і саюзнага яму расійскага цара Пятра І. Горад апынуўся ў частковай блакадзе войскаў шведскага караля Карла XII. У замку, як і ў цэлым у горадзе, былі тэрмінова адноўлены ўсе ўмацаванні. Але штурм не адбыўся. У сакавіку 1706 рускія войскі раптоўна пакінулі Гродна, патапіўшы пры ўцёках у Нёмане порах, ядра і пушкі. Дарэчы, некалькі з тых пушак было выцягнута з Нёмана падчас гідралагічных прац на рацэ ў 1970 гадах, дзве з іх красуюцца ля ўвахода ў музей. Падчас ваенных дзеянняў замак быў моцна пашкоджаны. Паводле тагачасных сведчанняў, жаўнеры Пятра I знішчылі актавыя кнігі Гродзенскага гродскага суда, якія захоўваліся ў замку, а ў 1708 годзе замак быў настолькі моцна разбураны шведамі, што выкарыстоўваць яго для соймаў было зусім немагчыма. Па назіраннях англійскага пасланніка ў Расіі Чарльза Вітварта, у 1706 Стары замак выглядаў як «стос смецця». Безнадзейны стан замка засведчаны ў інвентары Гродзенскай эканоміі 1712 года. У гэтым жа годзе гарадзенская шляхта на сваім сойміку даволі жвава і клапатліва абмяркоўвала пытанне грунтоўнай выправы разбуранага замка, настойваючы на тым каб «Рэч Паспалітая да рэстаўрацыі онага [..] абмеркаваць мела ласку». Доўгі час намеры аднаўлення замка не маглі дачакацца ажыццяўлення, застаючыся толькі на словах ці, у лепшым выпадку, на паперы. Надзеі на адраджэнне Старога замка былі канчаткова пахаваны ў 30-я гады 18 ст., калі на каралеўскім двары Аўгуста II выспеў і пачаў ажыццяўляцца замысел пабудовы новага каралеўскага палаца. У сувязі з чым Старому замку надавалася роля другараднай пабудовы, якую планавалася перабудаваць пад памяшканні для прыдворных. Згодна з рашэннем Аўгуста III 1746, у мэтах правядзення шляхецкіх судоў Гродзенскага павета на замку меркавалася ўзвесці «два пакоі для канцылярыі, трэці на суды гродскія і земскія, чацвёрты на дэпазіт кніг».
Такія абставіны ўрэшце прыводзілі да таго, што замак усё больш разбураўся. У 1729 годзе яго будынкі з боку Нёмана абваліліся ў раку, а ў 1735 вялікія страты нанёс буйны пажар.
У 40—50-х гадах XVIII ст. комплекс Старога замка канчаткова страціў сваё становішча як каралеўскай рэзідэнцыі і быў перабудаваны саксонскімі архітэктарамі Пёпельманам і. Планіроўка палаца карэнна змянілася. Усе палацавыя флігелі былі перабудаваны з ужываннем фахверкавых сцен. У інтэр'ерах печы рабіліся з гладкай распісной кафлі. Падчас рамонту былі разабраны атык і шчыпец, дах зрабілі чатырохсхільным і накрылі яго хвалістай чарапіцай. Вокны паменшылі, што дазволіла аздобіць фасады пілястрамі з барочнымі картушамі. Вонкавая лесвіца была заменена на ўнутраную. У выніку ўсіх перабудоў замак набыў больш кампактны выгляд. Пасля рамонту ў Старым замку размясцілі розныя службы і частку світы караля.
У 1752 г. падарожнік Вільгельм Шлемюлер засведчыў у сваім соймавым дзённіку аб занядбаным замкавым комплексе наступнае: «''Стары каралеўскі замак на ўзвышшы над Неманом разметчаны і глыбокім валам абнесены […] частка з боку города цэлая і ў добрым стане двухузроўневая. Рэшта фактычна зруйнаваная''».
У часы панавання Станіслава Аўгуста ў Старым замку праходзілі пасяджэнні Скарбовай камісіі ВКЛ. Славуты падарожнік, які наведаў Гародню ў 1778 г., апісаў замкавыя пабудовы наступным чынам: «''Стары замак, які звычайна займалі каралі падчас соймавых нарад, стаіць на пясчаным узгорку, які ўзносіцца строма над ракой і стварае частку яе берага, ён усё яшчэ абнесены руінамі старадаўніх валоў. На супрацьлеглым баку ўзгорка стаіць новы каралеўскі палац, пабудаваны Аўгустам IIІ''».
Замак у 19 стагоддзі. У складзе ваеннага ведамства
Пасля Трэцяга падзелу і скасавання незалежнасці Рэчы Паспалітай, замак быў перададзены расійскаму ваеннаму ведамству, якому належаў на працягу больш чым 120 гадоў.
На працягу ўсяго XIX ст. і першых дзесяцігоддзяў XX ст. замак знаходзіўся ў веданні рускіх, нямецкіх і польскіх ваенных улад. У часы Расійскай Імперыі тут быў афіцэрскі сход, казарма, ваенны шпіталь, склады. У 1863—1864 гг. замак выкарыстоўваўся таксама як часовы астрог для ўдзельнікаў паўстання. Яшчэ каля 1880 г. над брамай замка знаходзіўся герб Стэфана Баторыя, які пасля быў зняты рускай ваеннай адміністрацыяй.
У XIX ст. адбылася далейшае спрашчэнне замкавага комплексу. Зніклі флігелі з боку ракі Гараднічанкі. На нёманскім участку сцяны быў пабудаваны корпус казармы, ад якой ішоў брук пляца. Аздабленне фасадаў самога палаца было знішчана, дах пакрыты жалезам. Фасады палаца страцілі свой дэкор, і сцены сталі чыстымі. Над цэнтральнай часткай палаца надбудавалі трэці паверх, што дазволіла стварыць двухсвятловыя залы.
Замак у 20 стагоддзі. Адкрыццё музея. Археалагічныя даследаванні
За 20 стагоддзе аблічча Старога замка змянілася нязначна. У 1920-я гады тут знаходзіліся: інфекцыйная бальніца, афіцэрскае казіно, лазня (якая размяшчалася на першым паверсе, і з-за якой вада напаўняла скляпенні), пральня і т.п. Толькі з пераносам музея ў замак пачынаюцца работы па яго адбудове і ўпарадкаванні навакольнай тэрыторыі.
У 20—30-х гадах XX ст. польскімі ўладамі была праведзена рэстаўрацыя, на тэрыторыі замка быў у 1930 годзе адкрыты Гродзенскі дзяржаўны музей — цяпер Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей. Таксама былі праведзены некаторыя работы па кансервацыі і рэстаўрацыі розных элементаў замкавага комплексу XIV—XVI стст.
Стары Замак пацярпеў падчас вераснёўскіх баёў 1939 года не вельмі значна, хаця менавіта ў замку абараняліся апошнія часткі гродзенскіх гімназістаў і паліцыі.
У гады вайны Старому замку больш пашчасціла, і ён нязначна пацярпеў ад ваенных падзей. У другой палове 1940-х гг. працягваліся археалагічныя даследаванні, актыўна ствараліся экспазіцыі музея, якія пасля неаднаразова перабудоўваліся з улікам новых навуковых дадзеных.
Ніжняя царква
Рэшткі царквы знойдзены падчас земляных работ 1932—1933 гг., якімі кіраваў Ю. Ядкоўскі. Ён выявіў заходнюю і паўднёвую сцены храма. Над выяўленымі помнікамі архітэктуры быў зроблен драўляны павільён. У 1949 г. на раскопках Ніжняй царквы працаваў М. Варонін. Лічыцца, што царква была пабудавана каля 1116 ці ў 1128—1141 гадах.
Каменны саборны храм быў узведзены на поўнач ад палаца ў цэнтры дзядзінца. Па рэштках сцен, якія ў асобных месцах дасягаюць вышыні 3,5 м, можна меркаваць, што храм быў невялікіх памераў (18,4x11,7 м), шасцістаўповы, трохнефавы. Усходняя частка цэнтральнага нефа мела вялікую паўкруглую апсіду. Дзве другія апсіды схаваны ў тоўшчы сцен бакавых нефаў. Фасады царквы былі багата аздоблены, намнога багацей чым княжацкі палац. Гэта быў прыгожы будынак для свайго часу. У прыватнасці, захаваўся ўнікальны дывановы набор у цэнтральным нефе. Падлога царквы была выкладзена жоўтымі, зялёнымі і карычневымі пліткамі, якія размяшчаліся ў шахматным парадку. Каляровы «дыван» тонка кантраставаў са светла-ружовай вымасткай астатняй часткі храма. Такія падлогі — рэдкая знаходка археолагаў, падобную падлогу з выявай паўлінаў мае толькі Дабравешчанскі сабор XII ст. у Чарнігаве.
Верхняя царква
Выяўлена ў 1933 годзе падчас раскопак Ю. Ядкоўскім. Аднак у працэсе даследавання не вялася фіксацыі раскопак і не звярталася ўвага на стратыграфію, у выніку чаго помнік быў цалкам пазбаўлены археалагічнага асяроддзя.
Мяркуецца, што царква з'явілася на месцы Ніжняй царквы ў канцы XIV — пачатку XV ст. Гэта быў невялікі, квадратны ў плане (8,8x8,8 м) храм з адной моцна выступаючай апсідай. Квадратны план — характэрная рыса ўсходнеславянскіх помнікаў, падобныя маленькія капэлы Заходняй Еўропы маюць прамавугольныя формы. Скошаныя куты — своеасаблівасць гродзенскага помніка.
Муравалі храм з двух відаў цэглы: тонкай, падобнай да плінфы, і тоўстай брусковай. Сярэдзіну тоўшчы сцен запоўнілі каменнем. Як і ва ўсіх тагачасных пабудовах, сцены царквы не былі атынкаванымі. У храме захаваліся рэшткі крыжовага ў плане слупа, а таксама яшчэ двух слупоў, аддзяляўшых апсіду ад асноўнага аб'ёму. Падлога была выкладзена з цэглы. Пасля перабудовы ў канцы XIV ст. над капліцай надбудавалі высокі гатычны дах, пакрылі чырвонай чарапіцай. Верхняя царква была разабрана падчас будаўнічых работу апошняй чвэрці XVI ст. На сённяшні дзень захаваліся ўсходняя палова сцен, частка паўночнай сцяны з паўночна-заходнім вуглом, унутраны слуп. З 1939 года яны зберагаюцца ў асобным павільёне.
Княжацкі церам (хорам)
Рэшткі гэтай пабудовы былі раскапаны Ю. Ядкоўскім у 1932—1933 гг. на паўднёвай частцы гарадзенскага дзядзінца. Ад яе засталася толькі паўночная частка. Сцяна будынка даўжынёй 9,72 м захавалася на вышыню да 2 м, пасярэдзіне — дзвярны праём шырынёй 1,63 м.
Двухпавярховы палац быў пабудаваны ў паўднёвай частцы дзядзінца, ў самай непрыступнай частцы замка.
Старажытныя майстры злажылі яго з плітняковай плінфы, фасады ўпрыгожылі гарызантальнымі радамі амаль неапрацаваных вялізных камянёў. На першым паверсе было два памяшканні — вялікае ў заходняй частцы будынка і малое. Сцены вялікага памяшкання былі аздоблены нішамі, перакрытымі аркамі. Падлога другога паверха была пакладзена на драўляных бэльках і выкладзена маёлікавымі пліткамі. Дах быў пакрыты свінцовымі лістамі. У канцы XIV ст. палац увайшоў у склад мураванага замка і пачаў выконваць абарончыя функцыі. Падчас перабудоў у XVI ст. яго разабралі, і да нашых дзён дайшлі толькі рэшткі паўночнай часткі, якія захаваліся на вышыню да 2 метраў. Нягледзячы на тое, што Ю. Ядкоўскі і іншыя даследчыкі 30-х гадоў 20 стагоддзя лічылі вышэйназваную пабудову княжацкім палацам, М. Варонін сцвярджаў, што дадзены будынак — рэшткі абарончай вежы. Гэтае меркаванне было аспрэчана ў выніку даследаванняў П. Рапапорта і А. Трусава ў 1981 годзе, якія прывялі доказы адносна грамадскага прызначэння гэтай пабудовы і выказалі думку, што абарончую функцыю гэты будынак мог выконваць у канцы XIV—XV ст., калі ўвайшоў у склад мураванага замка, збудаванага Вітаўтам.
Мураваныя сцены XII ст
Упершыню рэшткі адной з каменных сцен, складзенай з плінфы (кавалак даўжынёй каля 4,5 м і вышынёй каля 1,8 м), знойдзены З. Дурчэўскім у 1937 г. на самым мысе Замкавай гары. У 1949 г. старажытны мур умацаваў бетонным засценкам М. Варонін, які выказаў меркаванне, што гэта рэшткі каменнай абарончай вежы драўлянага гарадзенскага дзядзінца. Вывучэнне помніка было прадоўжана ў 1981 г. Цалкам рэшткі каменных муроў вывучаны А. Трусавым у 1985—1986 і ў 1988 гг.
Сцяна не мае аналагаў ва ўсходнеславянскай архітэктуры. Узведзеная ў XII ст. на грэбені абарончага вала, яна, такім чынам, мела не толькі абарончы характар, але і была ў пэўнай ступені дэкаратыўным элементам.
Уязны мост
Пад'ёмны мост існаваў з самага заснавання замка і злучаў Верхні і Ніжні замкі. У XVII ст. пад'ёмны мост быў заменены на пастаянны — мураваны, аднак не выключана, што падчас перабудовы замка ў 16 ст. мост быў ужо мураваны.
На цяперашні момант арачны мост, які злучае Стары замак з вуліцай Замкавай з'яўляецца адным з самых старых у Беларусі. Мост пабудован ў другой палове 17 ст. замест драўлянага, першы капітальны рамонт зроблен ў першай палове XIX ст., рэканструяваны ў 2004—2005 гг. Адзін з самых ранніх дакументаў, у якім пазначаны мост праз сухі роў Старога замка, — гравюра Цюндта 1568—72 гадоў, на якой намаляваны драўляны мост. Разам з перабудовай Старога замка ў другой палове XVI стагоддзя па загадзе Стэфана Баторыя быў збудаваны новы мост. Была ўмацавана гара Старога замка і перакінуты вялікі драўляны пад'ёмны мост на пяці каменных апорах, які заканчваўся брамай, з левага боку брамы знаходзілася турма. Падчас земляных работ 1937 года адмыслоўцы выявілі апоры, якія захаваліся з часоў С. Баторыя. У інвентары 1680 года гаворыцца, што мост быў абарончым збудаваннем з парэнчамі, на якіх размяшчалася 16 вежак-байніц. У 1670 г. драўлянае збудаванне моста замянілі каменным, а праз 70 гадоў з яго зніклі байніцы, і ён перастаў насіць абарончы характар. Мост апісаны ў дзённіку нямецкага вандроўніка 18 ст.: «''Горад сярэдняй велічыні, уезд з-за крутасці гор вельмі дрэнны. Вуліцы забруджаны. На гары ля Нёмана размешчан стары каралеўскі замак, падпяразаны глыбокім ровам. Уезд праз мост, абапёрты на аркі надзвычайнай вышыні''». У XIX стагоддзі мост двойчы рамантаваўся. Праекты капітальнага рамонту і каштарысы зацвердзіла Рада Міністэрства шляхоў зносін, нагляд за працаю вёў міністэрскі інжынер паручнік Арнольд. Да нашых часоў захаваўся часопіс нагляду за капрамонтам з пералікам усіх выкананых работ. Праект прадугледжваў разломку цагляных збораў, парэнчаў і маставой. У 1852 годзе мост ізноў прыйшлося аднаўляць, бо з-за моцных маразоў пашкодзілася тынкоўка, а з парапетаў выкралі ліставое жалеза.
Апошняя рэканструкцыя прайшла ў 2004—2005 гг. і выклікала шмат крытыкі з боку грамадства. Рамонтныя работы праводзілся па-валюнтарысцку, а за невыкананне тэрмінаў рэканструкцыі тагачасны губернатар У. Саўчанка на месцы працы «звальняў» прараба, які кіраваў работамі. Плітку ўкладвалі глыбокай восенню 2004 года на намоклы пясок, разаграваючы яго газавай гарэлкай. Тады ж былі закладзены адтуліны для сцёку вільгаці на апорах моста.
Даўжыня моста — каля 30 метраў. Мае 3 пралёты, 2 слупы.
Археалагічныя даследаванні замка. Гродзенская школа дойлідства
Першым археолагам Гродна можна назваць Ігната Кульчынскага (1707—1747?), гродзенскага архімандрыта, настаяцеля базыльянскага манастыра, які хоць і не праводзіў археалагічных раскопак, але ў сваіх даследаваннях карыстаўся археалагічнымі метадамі. І. Кульчынскі першы датаваў Барысаглебскую царкву 12 стагоддзем, параўнаўшы цэглу-плінфу, з якой зроблена царква, з аналагічным матэрыялам полацкага Сафійскага сабора.
Археалагічныя раскопкі замка праводзілі Ю. Ядкоўскі (1932-34), З. Дурчэўскі (1937-39), М. М. Варонін (1949), М. А. Ткачоў і Я. Г. Звяруга (1971), А. А. Трусаў (1977,1981,1985—1988). Ю. Ядкоўскі праводзіў асноўныя раскопкі ў 1931—1933 гг., аднак неўзабаве Ю. Ядкоўскага абвінавацілі ў парушэнні методыкі археалагічных даследаванняў, а менавіта — ў адсутнасці належнай фіксацыі раскопак, няўвагі да стратыграфіі, і адхілілі ад кіраўніцтва работамі. Тым не менш, ён паспеў апублікаваць грунтоўны артыкул «Сярэдневяковае Гродна ў святле археалагічных раскопак у Старым каралеўскім замку ў Гродне ў 1932—1933 гг.» (Варшава, 1934). Асноўныя яго меркаванні аб мураваных пабудовах 12 ст. лічацца слушнымі і цяпер. У 1937—1939 гг. і да самага пачатку Другой сусветнай вайны даследаваннямі на Старым замку кіраваў варшаўскі археолаг З. Дурчэўскі, які паспеў распрацаваць стратыграфію культурнага пласта Старога замка. Падчас вайны калекцыя старажытных рэчаў, сабраная пры раскопках, была часткова разрабавана і звезена. Пасля вайны археолагі муж і жонка У. Галубовіч і Г. Цэгак-Галубовіч упарадкавалі калекцыю і напісалі працу «Новыя матэрыялы па гісторыі Гродна ў раннефеадальную гісторыю», якая аднак не была апублікавана.
Новыя буйныя раскопкі на Старым замку правяла экспедыцыя пад кіраўніцтвам вядомага расійскага даследчыка М. М. Вароніна ў 1949 годзе. Вынікам гэтага даследавання стала грунтоўная манаграфія М. М. Вароніна «Древнее Гродно», у якой дэталёва разгледжана пачатковая гісторыя горада на фоне гісторыі ўсяго рэгіёну, матэрыяльная культура старажытных гарадзенцаў. Асобны раздзел прысвечан помнікам мураванага дойлідства 12 ст.
Даследаванні Старога замка працягнуліся праз 22 гады ў 1971 г. У 1971 г. і ў М. А. Ткачоў (Гродна) праводзіў шурфоўку на Старым замку, у 1977 г. А. А. Трусаў (Мінск) праводзіў шурфоўку на Старым замку; у 1981 г. А. А. Трусаў (Мінск) і П. А. Рапапорт (Ленінград) праводзілі шурфоўку на Старым замку, у 1985—1986 гг. А. А. Трусаў (Мінск) і М. А. Ткачоў (Гродна) праводзілі раскопкі на Старым замку; у 1987—1988 гг. А. А. Трусаў працягваў даследаванні на Старым замку. Усяго з 1971 да канца 1988 года раскапана на Старым замку каля 1040 м2.
Вывучэнне помнікаў мураванай архітэктуры, адкрытых на Старым замку, прывяло даследчыкаў да высновы аб існаванні асобнай гродзенскай архітэктурнай школы 12 ст.
Рэстаўрацыя
Па словах Андрэя Вашкевіча, загадчыка аддзела найноўшай гісторыі Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея, Стары замак ніколі не меў завершанага выгляду. Яго неаднаразова аднаўлялі і рэканструявалі, таму яго архітэктура ўтрымлівае ў сабе стылі некалькіх эпох.
Пытанне пра рэканструкцыю замка ўпершыню паўстала толькі ў сярэдзіне 20-х гг. ХХ ст., калі ў 1927 годзе польскія салдаты пакінулі замак. У 1928 г. ваеннае Замкавае «кіраванне» пачало падрыхтоўку да яго рэстаўрацыі, аднак на працягу наступных гадоў Міністэрства грамадскіх работ нязменна адмаўляла ў субсідыяванні работ. У 1933 г. па ініцыятыве беластоцкага ваяводы і пад патранатам прэзідэнта Польшчы І. Масціцкага, а таксама маршала Ю. Пілсудскага створаны Ваяводскі камітэт па ўвекавечанні памяці караля Стэфана Баторыя ў Гродне, мэтай дзейнасці камітэта стаў збор сродкаў на адраджэнне Старога замка і кансервацыю замкавага ўзгорка. Аднаўленне замка павінна было ісці згодна з планам рэканструкцыі прафесара Я. Вайцяхоўскага. Аднак да пачатку Другой сусветнай вайны паспелі правесці толькі некаторыя кансервацыйныя работы, а таксама маштабныя археалагічныя раскопкі.
Пасля вайны ў канцы 1940 — пачатку 1950-х гг. быў зроблены рамонт фасадаў замка. Нягледзячы на тое, што ў замку праводзіліся археалагічныя даследаванні, у сур’ёзныя рэстаўрацыйныя праекты гэта не вылілася. Новая савецкая ўлада не імкнулася папулярызаваць «варожую» феадальную спадчыну, якая да таго ж мела нацыянальнае адценне. Апошні раз у XX стагоддзі замак рамантавалі ў 50-я гады, і доўгі час адзінага замыслу рэстаўрацыі комплексу выпрацаваць не ўдавалася.
У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў былі знойдзены сродкі для распрацоўкі праекта рэстаўрацыі Старога Замка. Былі праведзены даследаванні з удзелам археолагаў і архітэктараў, вынікам якіх стала выдадзеная ў 1993 г. калектыўная манаграфія «Стары Замак у Гродне», а таксама макет абноўленага замка. Архітэктар Уладзімір Бачкоў, навуковы кіраўнік праекта рэстаўрацыі «Гроднаграмадзянпраект» з 1985 г., распрацаваў наступную схему рэканструкцыі: ХII стагоддзе — гатычная эпоха Вітаўта і ХVІ стагоддзе — Рэнесанс Стэфана Баторыя. Аднак ад гатычнай ідэі адмовіліся, і засталася толькі рэнесансная. У канцы 1994 г. эскізны праект рэстаўрацыі быў гатовы, але затым у 1996 годзе фінансаванне прац па падрыхтоўцы будаўнічай дакументацыі было спынена. Нарэшце ў сярэдзіне 2007 г. праект У. Бачкова перадалі для выканання інстытуту «Гроднаграмадзянпраект». А 6 студзеня 2012 г. Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь зацвердзіў Дзяржаўную праграму «Замкі Беларусі» на 2012—2018 гады, згодна з якой на фінансаванне работ па рэстаўрацыі Старога замка выдзяляць 37,2 млрд рублёў.
Праект рэстаўрацыі выклікаў занепакоенасць сярод грамадскасці, клопат выклікаюць недахоп прафесійных майстроў-рэстаўратараў у краіне і адсутнасць зацверджанага праекта, а таксама недастатковае гістарычнае абгрунтаванне мяркуемага праекта.
Рэканструкцыя пачалася ў 2017 годзе. У 2020 годзе завяршаецца першы этап рэстаўрацыі Старога замка. Доступ для наведнікаў у музейныя залы адкрываецца з 6 лістапада 2021 года. Тут прадстаўлена гісторыя будаўніцтва замка, жыццё старога горада, эпоха караля Стэфана Баторыя і іншыя тэмы. Напачатку 2023 года ў замку адкрылі тры новыя інтэр’ерныя залы ХVI стагоддзя, свае дзверы адчыніла капліца, каралеўская лазня і пакоі чыноўніка.
NGC 7283
NGC 7283 (іншыя абазначэнні — PGC 68946, MCG 3-57-12, ZWG 452.17, NPM1G +17.0698) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Шлёнск Уроцлаў (баскетбольны клуб)
«Шлёнск» — польскі прафесійны баскетбольны клуб з горада Уроцлаў. Створаны ў 1948 годзе. У вышэйшай лізе дэбютаваў у 1956 годзе. Упершыню стаў Чэмпіёнам Польшчы ў 1965 годзе.
Дасягненні
Чэмпіянат Польшчы па баскетболе
Кубак Польшчы па баскетболе
Суперкубак Польшчы па баскетболе
Антон Афодзьевіч Васюцінскі
Стварыў мноства медалёў і манет Расійскай імперыі і Савецкага Саюза. Прафесар.
Прафесійная адукацыя і першыя крокі
У ліпені 1881 года Васюцінскі стаў вольным слухачом Імператарскай Акадэміі мастацтваў. З 1882 года яго прынялі вучнем натурнага класу Акадэміі па гістарычным жывапісе.
Пасля трох гадоў напружанай вучобы, з-за недахопу сродкаў і дрэннага стану здароўя, вярнуўся ў Камянец, каб выкладаць урокі малявання ў школьных установах горада. Але ўжо праз год зноў з’явіўся ў Пецярбургу і перавёўся ў медальерны клас у Акадэміі мастацтваў.
Яго поспехі ў вучобе Акадэмія адзначыла некалькімі медалямі. 1888 за стварэнне медалі «Геркулес, які забівае трохгаловую гідру» атрымаў залаты медаль першай годнасці. Разам з гэтым медалём яму прысвоілі званне класнага мастака першай ступені.
Пасля заканчэння Акадэміі (1888) паступіў на Санкт-Пецярбургскі манетны двор. Працуючы там, ён адначасова вучыўся на педагагічных курсах пры Акадэміі, каб мець магчымасць выкладаць маляванне ў сярэдніх навучальных установах.
Замежная стажыроўка
Па рашэнні Савета Акадэміі Васюцінскі атрымаў замежную стыпендыю і паехаў у Аўстрыю вывучаць медальерную справу да аднаго з самых вядомых медальеров таго часу — (1845—1903). Пасля Вены наведаў Мюнхен, а потым паехаў у Парыж, дзе плённа працаваў.
Прафесійная дзейнасць на радзіме
У 1891 годзе на Парыжскай выстаўцы яго медалі адзначаны Ганаровым дыпломам. У 1892 годзе ён атрымаў прэмію за «медалі і ювелірныя вырабы з выкарыстаннем медальернай тэхнікі».
У 1893 Васюцінскі прыехаў у Пецярбург з Парыжа ўжо прызнаным медальерам. Як вопытны майстар, атрымаў пасаду старэйшага медальера Пецярбургскага, манетнага двара. Там, на Пецярбургскім (затым — Петраградскім, пасля — Ленінградскім) манетным двары Васюцінскі і прапрацаваў усё жыццё. Там выгадаваў цэлую плеяду вучняў і пераемнікаў (С. Тульчынскага, М. Сакалова, В. Галянецкага і інш).
З 1893 — старшы медальер Санкт-Пецярбургскага манетнага двара, навуковы супрацоўнік Акадэміі Майстэрстваў з 1910.
У 1918—1920 працаваў дома. У 1920 прызначаны памочнікам кіраўніка, а ў 1922 — кіраўніком медальнай і дапаможнымі часткамі, з 1926 — галоўны медальер, з 1935 — мастак-кансультант.
У 1925 па яго ініцыятыве пры Акадэміі мастацтваў адкрыта медальернае аддзяленне. Памёр на працоўным месцы.
Пахаваны на Смаленскіх праваслаўных могілках (Васюцінская дарога, участак 3). На магіле ўстаноўлена стэла, бюст з чыгуну.
Званні і ўзнагароды
Свае работы Васюцінскі экспанаваў на шматлікіх выстаўках не толькі ў Расіі, але і ў Італіі, Германіі, Францыі. За дасягненні ў галіне медальернага мастацтва 27 кастрычніка 1908 года быў абраны акадэмікам Пецярбургскай акадэміі мастацтваў.
У 1922 годзе за вялікі ўклад у аднаўленне дзейнасці Петраградскага манетнага двара і арганізацыю чаканкі савецкіх манет у сціснутыя тэрміны яму прысвоена ганаровае званне Герой Працы.
Работы
Васюцінскі выразаў медалі амаль да ўсіх выдатных падзей Расійскай імперыі апошняга яе перыяду, а затым — Савецкага Саюза перыяду яго станаўлення. Многія яго медалі прысвечаны юбілеям выдатных дзеячаў мастацтва і навукі (як расійскіх, так і ўкраінскіх).
У 1885 годзе Васюцінскі вырабіў узоры расійскіх залатой і банкаўскай срэбнай манет.
Церабень (Лапацінскі сельсавет)
Це́рабень (, Теребень) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Лапацінскага сельсавета.
Да 17 верасня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Лемяшэвіцкага сельсавета.
Фарыда Джафар кызы Мамедава
Біяграфія
Нарадзілася 8 жніўня 1936 года ў Зубаўцы Азербайджанскай ССР.
Сібірскі нацыяналізм
Сібірскі нацыяналізм - нацыянальны рух сібірскага народу за сваю свабоду. Мае два этапы: абласніцтва і неаабласніцтва.
Фарыда Джафар кызы Мамедава
Біяграфія
Скончыла Азербайджанскі дзяржаўны ўніверсітэт. Аўтар больш за 60 навуковых прац, 7 з якіх апублікаваныя за мяжой. Доктар гістарычных навук. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Азербайджана. Выкладала ў Азербайджанскім дзяржаўным універсітэце, цяпер з’яўляецца супрацоўнікам Інстытута гісторыі Акадэміі навук Азербайджана. Асноўныя працы прысвечаны гісторыі Каўказскай Албаніі.
Сібірскі нацыяналізм
Некаторыя ідэолагі сібірскага нацыяналізму не лічаць сібіракоў асобнай нацыяй, а толькі разнавіднасцю рускіх, але любы сібірскі нацыяналіст выступае за адасабленне Сібіры як асобнай краіны, у складзе Расіі або ў якасці асобнай дзяржавы.
Фарыда Джафар кызы Мамедава
Біяграфія
З 1978 выкладала ў Азербайджанскім дзяржаўным універсітэце, у Азербайджанскім педагагічным інстытуце, у 1997—1998 гадах — ва Універсітэце «Хазар», з 1998 года ў Заходнім універсітэце загадвала кафедрай «Гуманітарныя дысцыпліны».
Сібірскі нацыяналізм
Як піша лідар абласніцкай групы ААС (Абласніцкая альтэрнатыва Сібіры) іркуцкі журналіст Кулехаў у сваім артыкуле "Маніфест абласніцтва", "Сібір не проста набор «рэгіёнаў», як, напрыклад, вобласці Калужская і Разанская, Смаленская і Цвярская. Сібір – гэта асобная краіна, адрозная ад іншых краін і рэгіёнаў гісторыя і культура. Гэта распаўсюджваецца не толькі на «карэнных» насельнікаў краіны – гэтак жа справядліва гэтае сцвярджэнне і для «рускамоўных» сібіракоў. Можна сцвярджаць, што ў Сібіры склалася або складваецца адмысловая сібірская нацыя, са сваёй культурай, роднаснай, вядома, культуры рускай, але яна змяшчае ў сабе істотныя адрозненні ад культуры, скажам, маскалёў або смалянаў. Гэта ўжо само па сабе можа быць падставай для разгляду пытання аб аўтаноміі Сібіры ў цэлым або ўзятай па буйных рэгіёнах (Заходняя – Усходняя – Далёкі Усход)".
Фарыда Джафар кызы Мамедава
Біяграфія
Памерла 8 снежня 2021 года.
Сібірскі нацыяналізм
Больш падрабязна можна вылучыць наступныя этапы ў развіцці сібірскага нацыяналізму:
Этапы 1-4 - гэта абласніцтва, а этапы 5-6 - неаабласніцтва.
Фарыда Джафар кызы Мамедава
Крытыка
Расійскі гісторык і этнограф В. А. Шнірэльман у сваёй кнізе «Войны памяці» лічыць Мамедаву галоўным прапагандыстам так званага «албанскага міфа» — рэвізіянісцкай канцэпцыі, якая праводзіцца ў Азербайджане пры дзяржаўнай падтрымцы: "У Азербайджане кнігу Мамедавай сустрэлі даволі добразычліва. Захопленую рэцэнзію на яе напісаў акадэмік Буніятаў, які знайшоў тым самым падставу яшчэ раз падкрэсліць значнасць сваіх уласных ідэй — аб самастойнай Албанскай царкве, аб албанскай літаратурнай традыцыі і, асабліва, аб стабільнасці дзяржаўных межаў Каўказскай Албаніі. Не менш пахвальным быў і водгук І. Аліева, які назваў Мамедаву «рыцарам ісціны», які нястомна змагаецца з «армянскімі фальсіфікацыямі гісторыі». Праўда справе шкодзілі элементарныя памылкі Мамедавай — няведанне даты нараджэння Мхітара Гоша, блытаніна ў генеалогіі албанскіх Аршакідаў, якія, насуперак ёй мелі парфянскія, а не персідскія карані. З’яўляючыся прафесіяналам, Аліеў не мог пакінуць гэта без увагі."
Сама Мамедава адзначае, што Гейдар Аліеў асабіста патрабаваў навуковую крытыку на кожную кнігу аб гісторыі Албаніі, якая выдавалася ў Арменіі
Доктар філалагічных навук Э. Півазян прыводзіць прыклад фальсіфікацыі Ф. Мамедавай у працы «Палітычная гісторыя і гістарычная геаграфія ў Каўказскай Албаніі», якая на стар. 24-25 прыпісала заўвагу перакладчыка, якая адсутнічае ў арыгінале, аўтару сярэднявечнага судзебніка Мхітару Гошу.
Гісторыкі А. А. Акапян, П. М. Мурадзян, і К. Н. Юзбашян абвінавачваюць Мамедаву ў падтасоўцы цытат. Як яны адзначаюць, Ф. Мамедава ў «Палітычнай гісторыі і гістарычнай геаграфіі Каўказскай Албаніі» у падцвержанне сваёй канцэпцыі армяна-албанскай мяжы цытуе словы С. В. Юшкова: «Нельга думаць, што Албанія пры страбоне займала толькі даліну па леваму цячэнню Куры». Між тым, згодна з ленінградскімі гісторыкамі, С. В. Юшкоў гэтай фразай сцвяржаў уваходжанне ў склад Албаніі не толькі раўнін за Курой, а большай часткі Дагестана. Для доказа належнасці Сюніка да антычнай Албаніі, Ф. Мамедава спасылаецца на старонку 236 працы Гюбшмана аб армянскай тапаніміцы, хаця на гэтай старонцы ўвогуле няма слова «Сюнік». Там жа, Мамедава спасылаецца на стар. 519 таго ж выдання, якое, аднак, утрымлівае толькі 490 старонак.
Навуковая дыскусія вакол кнігі «Каўказская Албанія і албаны»
У канцы 2005 — пачатку 2006 гадоў у азербайджанскім акадэмічным асяроддзі і грамадстве ажыўлена абмяркоўвалася новая кніга Фарыды Мамедавай «Каўказская Албанія і албаны». Мамедава была падвергнута крытыцы. Крытыкі сцвяржалі, ў прыватнасці, што яна «здраднік радзімы» і «армянская шпіёнка». Галоўным крытыкам Мамедавай выступіў дырэктар Інстытута гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук Азербайджана (НАНА), член-карэспандэнт НАНА прафесар Якуб Махмудаў. Галоўным пунктам крытыкі з’яўлялася размешчаная Мамедавай гістарычная карта «Албанія і сумежныя краіны ў ІІ — І стст. да н.э.», на якой была ўказаная дзяржава Вялікая Арменія. Акрамя таго, прафесар Махмудаў сцвяржаў, што тэма кнігі неактуальная: «Албанія нікому непатрэбна, нам неабходна Атрапатэна». Намеснік Махмудава Джабі Бахрамаў сцвяржаў, што «прыведзеныя ў кнізе карты разыходзяцца з дзяржаўнымі інтарэсамі азербайджанскага народа». У Нахічэванскім аддзяленні НАНА прайшлі абмеркаванні па кнізе, дзе адзначалася, што «гэтая кніга напісана на падставе памылковых крыніц», а прыняўшыя ў абмеркаванні вучоныя адзначылі «важнасць барацьбы з тымі, хто імкнецца фальсіфікаваць нашую гісторыю і ставіць перад сабой цалкам іншыя мэты ў гэтай галіне».
Са свайго боку, Мамедава сцвяржала, што сапраўднай падставай для крытыкі было невыкананне ёю патрабаванняў прафесара Махмудава, які, калі заняў сваю пасаду, нібыта «запатрабаваў у мяне 5 гатовых праблем па Каўказскай Албаніі, каб выдаць іх у выглядзе 5 манаграфій ад свайго імя». Знакомячыся ж з выдадзенай манаграфіяй, ён, убачыўшы згаданую карту, заявіў Мамедавай, што яна «прадалася армянам, Еўропе і Амерыцы». Пасля гэтага Махмудаў, паводле слоў Мамедавай, «даў даручэнне ўсім гісторыкам інстытута даказаць, што такога паняцця, як „Вялікая Арменія“ ў крыніцах, у гісторыі, ў гістарыяграфіі не было ўвогуле, і Фарыда Мамедава сама прыдумала яго і раскрытыкавала. (…) Потым ён прымусіў купіць кнігу і даручыў супрацоўнікам інстытута напісаць адмоўныя рэцэнзіі. Вучоны сакратар Гаўхар Мамедава прапанавала „рэцэнзентам“ выхапіць цытаты з кантэксту і навешваць ярлыкі „здраднік радзімы“ і г. д. (…) Увесь інстытут быў ператвораны ў „фабрыку“ па напісанні адмоўных рэцэнзій. Дырэктар тады шырока выкарыстоўваў многія тэлеканалы, на якіх адкрытым тэкстам абвяшчаў мяне „армянскай шпіёнкай“, „прадаўшайся армянам“, а кнігу, маўляў, субсідавалі 3 армянскіх банкі Расіі. Гэта быў заклік да маральнай і фізічнай расправы са мной. Эфект атрымаўся адваротны. Занепакоенае грамадства прасіла мяне не выходзіць з дому і карыстацца толькі паслугамі таксі». Са свайго боку, Мамедава не толькі адмаўляе абвінавачванне ў тым, што яна «прадалася армянам», але наадварот, з гонарам сцвяржае, што «мая манаграфія паказала неабгрунтаванасць існуючай у азербайджанскай навуцы армянскай канцэпцыі, якой упарта прытрымліваюцца і прапагандуюць дырэктар інстытута Я. Махмудаў і член-карэспандэнт НАНА Наіля Веліханлы ».
2022 год у гісторыі тэатра
2022 год быў адзначаны шэрагам тэатральных падзей.
Сямейства (біялогія)
У іерархіі сістэматычных катэгорый сямейства стаіць ніжэй атрада (парадку) і вышэй трыбы і роду.
Прыклады: матылёк-капусніца (Pieris brassicae) адносіцца да сямейства бялянак (Pieridae).
Правілы ўтварэння назваў
Назвы сямействаў утвараюцца па правілах, якія рэгулююцца міжнароднымі кодэксам заалагічнай і батанічнай наменклатуры. У заалогіі назва сямейства ўтвараецца ад назвы тыпавога роду, на аснове якога дадаецца стандартны канчатак -idae, у батаніцы да аснове назвы тыпавога роду дадаецца стандартны канчатак -aceae.
Прыклады: род Canis (сабака) аснова Can- і канчатак -idae даюць назву Canidae (сабачыя). Род Rosa (ружа або шыпшыннік) аснова Ros- і канчатак -aceae даюць назва Rosaceae (ружовыя).
Часам выкарыстоўваюцца таксама вытворныя рангі: надсямейства і падсямейства.
Гісторыя фарміравання паняцця
Сучаснае разуменне сям’і як рангу, размешчанага паміж атрадам (парадкам) і родам, датуецца пачаткам XX стагоддзя.
Упершыню катэгорыя сямейства была ўведзена ва ўжытак французскім батанікам П’ерам Маньолем у працы Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur (1689). Пасля гэтага слова сямейства (familia familia або famille famille) выкарыстоўвалася рознымі аўтарамі для абазначэння груп самага рознага характару. Карл Ліней у Philosophia botanica (1751) называў сямействамі буйныя групы (пальмы, папараць), на якія ён дзяліў расліны толькі для выгоды апісання іх будынка, не выкарыстоўваючы іх у сваіх класіфікацыях. У некаторых працах па заалогіі сямействамі называлі падраздзялення родаў. Нарэшце, з сярэдзіны XVIII ст. ва франкамоўнай батанічнай літаратуры сямейства (famille famille) разглядалі як эквівалент лацінскага слова ordo (парадак). Гэтая практыка была спынена толькі ў 1906 г., калі былі прынятыя міжнародныя правілы батанічнай наменклатуры. Згодна з гэтым правілам, сям’я (familia) і парадак (ordo) сталі разглядацца як розныя катэгорыі. Сямействамі сталі называць тое, што раней называлі сямействамі па-французску і парадкамі па-лацінску, а парадкамі — тое, што ў канцы XIX стагоддзя нярэдка называлі кагортамі (cohors pl. cohortes).
У заалагічнай літаратуры сямейства як катэгорыя рангу, прамежкавага паміж атрадам і родам, упершыню была ўведзена П’ерам Андрэ Латрэйлем у яго працы Précis des caractères génériques des канфігурацыі, disposés dans un ordre naturel (1796). Ён выкарыстаў сямейства (некаторыя з гэтых груп атрымалі імя, некаторыя былі проста пранумараваны) у некаторых з атрадаў сваёй класіфікацыі «насякомых» (у той час казуркамі называлі ўсіх членістаногіх). Прапанова Латрейля замацавалася ў заалагічнай літаратуры ўжо ў пачатку XIX стагоддзя.
Сібірская мова
Сібірская мова (Сиби́рской го́вор) — праект моўнага стандарту, які ствараецца на грунце ўсходнеславянскіх дыялектаў Сібіры, у асноўным старажыльскіх гаворак 19-га стагоддзя. Распрацоўка і кадыфікацыя мовы пачалася ў 2005 годзе. Яшчэ ў 1873 годзе ў Расіі ў выданні «Известия Сибирского отделения Российского газетного общества (РГО)» былі надрукаваныя даследаванні П. А. Равінскага пад назвай «Зацемкі і слоўнік сібірскай гаворкі» («Замечания и словарь сибирского наречия»). Пра сібірскую старажыльскую гаворку зазначаецца наступнае: «Сібірская гаворка паходзіць з паўночна-рускай, але два стагоддзі адлучанасці, зусім іншыя натуральныя ўмовы жыцця і іншыя гістарычныя акалічнасці далі ёй арыгінальны кірунак. Гаворка Ўсходняй Сібіры мае асаблівую фанетыку, шмат своеасаблівых граматычных формаў. Слоўнік налічвае больш як 3000 чыста мясцовых словаў, якія невядомыя ў агульнай рускай мове».
Фанетыка
Фанетыка мовы будуецца па нормах паўночнай усходнеславянскай гаворкі: г выбуховае, оканне, еканне, шыпячыя заўсёды цвёрдыя. У адрозненне ад расійскай мовы, з-за нязменнай цвёрдасці шыпячых у сібірскім алфавіце адсутнічае літара Щ (як у беларускай). Адпаведны гук чытаецца як падвойнае ш (як у беларускім слове «узвышша» (бел. яшчэ → сіб. ишшо).
«О», якой папярэднічае памякчэнне, страціла сувязь з «Е», таму ў алфавіце няма літары «Ё», заместа якой пішуцца спалучэнні «йо», «ьо».
Адсутнічае і літара «Э» з-за абавязковага дадання «ёта» перад «е» (бел. Эверэст — сіб. Еверес).
Распаўсюджаныя пратэтычныя зычныя (бел. акно — сіб. вокно), і выкідванне зычных у месцах іх скаплення (бел. бязгучнасць — сіб. беззычнось)
Граматыка і лексіка
Граматыка сібірскай мовы падобная на расійскую і беларускую, але са значнымі асаблівасцямі ў скланенні і спражэнні, у асноўным выкліканымі т.зв. сцяжэннямі, г.зн. выпадзеннем «ёта» ў канчатках (рас. знает — сіб. знат, рас. красная — сіб. красна, і г.д.).
Граматыка ўтрымлівае таксама некаторыя архаічныя формы, напрыклад, клічны склон (які ёсць і ў беларускай мове), а таксама наватворы, напрыклад, постпазітыўны артыкль.
Лексіка сібірскай мовы збольшага ўсходнеславянская, большасць расійскіх лацінізмаў, грэцызмаў і падобных еўрапейскіх пазычанняў замененыя на калькі ці араба-цюрцкія словы.
Сучаснасць
Сучасны збор правілаў і папулярызацыя гэтай мовы ў Інтэрнэце прыпісваецца чалавеку, які вядомы пад мянушкай samir74 у LiveJournal. Асноўным Інтэрнэт-рэсурсам па распрацоўцы, вывучэнні і каардынацыі дзеянняў аматараў гэтай гаворкі з'яўляецца пляцоўка.
Чорнава 1
Чо́рнава 1 (, Чёрново 1) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Лапацінскага сельсавета.
Да 17 верасня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Лемяшэвіцкага сельсавета.
NGC 7285
NGC 7285 (іншыя абазначэнні — PGC 68953, ESO 533-32, MCG -4-53-5, VV 74, Arp 93, AM 2224-250) — спіральная галактыка з перамычкай (SBa) ў сузор’і Вадаліў.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога», а таксама ўключаны ў атлас пекулярных галактык.
Драбаўшчына (Клецкі раён)
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Заастравецкага сельсавета.
Легія Варшава (баскетбольны клуб)
«Легія» — польскі прафесійны баскетбольны клуб з горада Варшава. Створаны ў 1929 годзе.
Дасягненні
Кубак Польшчы
Сіла рэакцыі
Сіла рэакцыі — сіла, што характарызуе ўздзеянне апоры ці падвеса на дадзенае цела.
Па прыродзе сілы рэакцыі — гэта пругкія сілы. Адрозненне ад звычайных сіл у тым, што сілы рэакцыі звычайна не разлічваюцца з фізічных прынцыпаў. Затое для вызначэння сіл рэакцыі выкарыстоўваецца ураўненне сувязі.
NGC 7286
NGC 7286 (іншыя абазначэнні — PGC 68922, UGC 12043, MCG 5-53-2, ZWG 495.2, KAZ 289) — галактыка ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мінскі масіў (Кіеў)
Асноўныя месцы адпачынку — азёры Рэдзькіна і Дубкі.
Чорнава 2
Чо́рнава 2 (, Чёрново 2) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Лапацінскага сельсавета.
2023 год у гісторыі тэатра
2023 год быў адзначаны шэрагам тэатральных падзей.
Грэг Кэйсі
Грэг Кэйсі (Greg Casey; ) — ірландскі непрафесійны гулец у снукер. Удзельнік кваліфікацыі да чэмпіянату свету 2016.