cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вячаслаў Аляксеевіч Шаршуноў
Біяграфія
З 2003 па 2017 — рэктар Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта харчавання. У цяперашні час — прафесар кафедры машын і апаратаў харчовых вытворчасцей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта харчовых і хімічных тэхналогій
Бібліяграфія
Навуковыя працы па пытаннях распрацоўкі і ўкаранення энергазберагальных тэхналогій, камплектаў машын і абсталявання для ўборкі, перапрацоўкі і выкарыстання ўраджаю сельскагаспадарчых культур на насенне і корм жывёлам, а таксама па гісторыі навукі, тэхнікі і адукацыі на Беларусі.
Культура беларускіх зямель у IX — сярэдзіне XIII стагоддзя
Культура беларускіх зямель у 9 — першай палавіне 13 стст. была непарыўна звязана з тагачаснай культурай іншых усходнеславянскіх зямель.
Важкі адбітак ў культурным жыцці Заходняй Русі, як і ўсёй Русі наогул, пакінула прыняцце хрысціянства. Першыя звесткі аб пранікненні хрысціянства на землі Заходняй Русі адносяцца да 10 ст. — ісландская «Сага аб хрышчэнні» ўзгадвае пра манастыр Яна Хрысціцеля ў Полацку, заснаваны Торвальдам Вандроўнікам. У канцы 10 ст. кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства візантыйскага узору, была заснавана Полацкая епархія.
Па меркаванні шэрага даследчыкаў, працэс распаўсюджання новай веры быў досыць мірны, але і працяглы (да 13 — 14 ст.), а адзінкавыя астраўкі паганства захаваліся да 19 — пачатку 20 ст. Толькі аб Тураве ў сувязі з прыняццем хрысціянства згадваецца паданне аб чырвонай ад крыві Прыпяці і каменных крыжах, якія прыплылі па ёй з Кіева. Першыя хрысціянскія святары (у асноўным выхадцы з Балгарыі) выкарыстоўвалі паганскія святы і абрады для скарэйшага распаўсюджання новай веры (Вялікдзень — Пасха, Радаўніца, Купалле — свята Яна Хрысціцеля, Дзяды, Каляды — Нараджэнне Хрыстова). Суіснаванне на пэўнай тэрыторыі элементаў паганства і хрысціянства называецца двухвер'ем. Хрысціянства пераважала сярод гарадскога насельніцтва, і значна марудней гэты працэс праходзіў на вёсцы.
Прыняцце хрысціянства спрыяла ўмацаванню дзяржавы і ўлады, што стала вялікім крокам наперад у эканамічным і культурным развіцці. Іменна з пачаткам хрысціянізацыі пачынае распаўсюджвацца кірылічная сістэма пісьма. Аб распаўсюджванні пісьменнасці сярод розных катэгорый насельніцтва сведчаць знаходкі спецыяльных прыстасаванняў для пісьма — пісал (Навагрудак, Мінск, Друцк), подпіс на пячатцы полацкага князя Ізяслава (канец 10 ст.), на плінфіне Сафійскага сабора ў Полацку (11 ст.), на каменных прасліцах з Пінска, Друцка і Віцебска, «Барысавых» і «Рагвалодавым» камянях (12 ст.), берасцяных граматах і г.д. У некаторых гарадах існавалі спецыяльныя майстэрні па перапісванню кніг — скрыпторыі. Найстаражытнейшым помнікам пісьменнасці Заходняй Русі, дайшоўшым да нашага часу з'яўляецца Тураўскае евангелле (11 ст.) Пісьмовыя помнікі 1-ай палавіны 13 ст. даюць падставу сцвярджаць, што ўжо ў гэты перыяд пачынае фарміравацца заходні варыянт русінскай мовы (дагавор Смаленска з Рыгай і Готландам, 1229).
У першай палавіне 11 ст. відаць пачалося і заходнерускае летапісанне. Некаторыя падзеі, што адбыліся ў Заходняй Русі, упамінаюцца ў Аповесці мінулых гадоў (пачатак 12 ст.). В. Тацішчаў у сваіх працах згадвае Полацкі летапіс, страчаны ў 18 ст. — помнік не толькі літаратуры, але і мастацтва 12 ст. Звесткі аб полацкіх князях змешчаны ў Слове пра паход Ігараў (10 ст.).
Значная роля ў пашырэнні асветы і культуры належыць царкоўным дзеячам Заходняй Русі — Ефрасінні Полацкай (1101(?) — 1173), Кірылу Тураўскаму (~1130 — ~1182), Кліменту Смаляцічу (? — пасля 1164) і Аўрамію Смаленскаму (? — ?). Даволі поўная інфармацыя аб іх дзейнасці ўтрымліваецца ў агіяграфічнай (жыційнай) літаратуры, росквіт якой прыпадае на канец 12 — 13 ст.
З наступленнем феадальнай раздробленасці (12 ст.) памеры храмаў значна змяншаюцца. З'яўляюцца манастыры — цэлыя комплексы культавых збудаванняў. Паступова вырастаюць мясцовыя школы дойлідства. Найбольш знакамітая з якіх — полацкая школа. Для будынкаў, выкананых яе майстрамі, характэрны падоўжаны план, выступаючая толькі адна апсіда (дзве другія хаваюцца ў тоўшчы сцяны), аздабленне верхняй вонкавай часткі храма какошнікамі кілепадобнай формы. Яркім узорам такога храма з'яўляецца царква св. Спаса ў Полацку, пабудаваная, па паданні, за 30 тыдняў дойлідам-манахам Іаанам па заказе Ефрасінні Полацкай. Полацкія майстры захавалі ў сваіх будынках муроўку са «схаваным радам», дзе рады плінфы перамешваюцца з радамі камянёў.
Прыкладна ў гэты ж час на заходніх землях фарміруецца гродзенская школа, для помнікаў якой характэрны цагляная аднародная муроўка, вонкавае ўпрыгожванне сцен паліванымі пліткамі і шліфаванымі камянямі, наяўнасць у канструкцыі сцен гаршкоў-галаснікоў, адсутнасць фрэскавых роспісаў, аздабленне падлогі рознакаляровай керамічнай пліткай. Усе гэтыя рэчы ўвасоблены ў Барысаглебскай (Каложскай) царкве (Гародня, канец 12 ст.).
У 12 ст. у Полацку налічвалася каля дзесяці храмаў, сем — у Смаленску, тры ў Гародні, па аднаму — у Мінску, Віцебску, Навагрудку, Ваўкавыску, Тураве, Пінску. Мураванае дойлідства пашыралася і ў грамадскім будаўніцтве — знойдзены рэшткі будынкаў у Слуцку, Мінску, Мсціславе, княжацкага палаца ў Гародні.
У 2-ой пал. 13 ст. будуюцца абарончыя вежы, з якіх да нашых дзён дайшоў толькі «Камянецкі слуп», пабудаваны на беразе Лясной дойлідам Алексам «со тоземцы». Для вежы характэрны гатычныя элементы (спічастыя праёмы, тынкаваныя нішы, пояс з пакладзеных «на вугал» цаглін). Гэты мастацкі стыль быў распаўсюджаны ў Заходняй Еўропе ў 12 — 16 ст.
З 11 ст. пад візантыйскім і заходнееўрапейскім уплывам пачынае развівацца манументальны жывапіс (фрэскі), іканапіс, кніжная мініяцюра. Як і ў архітэктуры, у жывапісе назіраўся працэс фарміравання мясцовых лакальных школ. Мясцовыя майстры працавалі таксама з бурштынам, шклом, каляровымі металамі, апрацоўвалі камень і драўніну. Своеасаблівым сімвалам выяўленчага мастацтва Заходняй Русі можна назваць створаны ў 1161 полацкім майстрам Лазарам Богшам шасціканцовы крыж на заказ Ефрасінні Полацкай.
Культура Заходняй Русі 9 — 13 ст. развівалася ў межах сусветных культурна-гістарычных тэндэнцый. У той жа час на гэтым этапе быў закладзены падмурак фарміравання беларускага этнасу і яго адметнай культуры.
Эканоміка СССР
Эканоміка СССР ўяўляла сабой другую ў свеце па аб’ёме ВУП (паводле афіцыйнага курсу даляра каля 60 капеек) сістэму грамадскіх адносін у сферы вытворчасці, абмену і размеркавання прадукцыі розных галін народнай гаспадаркі. На долю эканомікі СССР прыходзілася каля 19 % сусветнага прамысловай вытворчасці.
Эканоміка СССР была мабілізацыйнага тыпу, з адміністрацыйна-каманднай сістэмай кіравання ,з вельмі высокім узроўнем мілітарызацыі, манапалізацыі , аўтаркіі і разрыву паміж узроўнем эканамічнага развіцця і узроўнем асабістага спажывання яго грамадзян.
Прыватнае прадпрымальніцтва і адсутнасць працы ў працаздольнага грамадзяніна (дармаедства) у СССР з’яўляліся крымінальна каральным дзеяннямі з пачатку 30-х гадоў (ліквідацыя НЭПа) і да канца 1980-х гадоў (перабудова).
У эканоміцы СССР былі гіпертрафавана развітыя галіны I падраздзялення грамадскага вытворчасці (галіны, якія абслугоўваюць вытворчасць сродкаў вытворчасці і ваенна-прамысловы комплекс), доля якога ў сукупным грамадскім прадукце на канец 1980-х гадоў склала 68 %.
У прамысловасці СССР яшчэ больш гіпертрафавана былі развітыя групы «А» (па вытворчасці сродкаў вытворчасці і ваеннай тэхнікі) за кошт груп «Б» (па вытворчасці прадметаў спажывання): у другой палове 80-х гадоў іх суадносіны складалі 75,3 % і 24,7 %, у ЗША адпаведна 53,8 % і 46, 2 %
Пастаўскі павет (1926—1940)
Пастаўскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — Паставы.
Гісторыя
У сувязі з пераносам 1 студзеня 1926 года павятовага цэнтра з Дунілавічаў у Паставы, Дунілавіцкі павет быў перайменаваны ў Пастаўскі павет Віленскай зямлі. Да павета былі далучаны 3 гміны Свянцянскага павета. 20 студзеня Віленская зямля была пераўтворана ў Віленскае ваяводства.
Эканоміка СССР
Галіны
Згодна з прынятай у СССР класіфікацыі галін народнай гаспадаркі, усе галіны народнай гаспадаркі дзяліліся на дзве сферы: сфера матэрыяльнага вытворчасці і невытворчая сфера.
Пастаўскі павет (1926—1940)
Гісторыя
З верасня 1939 года ў складзе БССР (са снежня 1939 года ў Вілейскай вобласці). 15 студзеня 1940 года скасаваны, на тэрыторыі павета ўтвораны раёны.
Адміністрацыйны падзел
Павет быў падзелены на 15 гмін.
Эканоміка СССР
Галіны
Да сферы матэрыяльнай вытворчасці адносіліся наступныя галіны народнай гаспадаркі: Да невытворчай сферы адносіліся наступныя галіны народнай гаспадаркі і віды дзейнасці:
Пасля грамадзянскай вайны
Першым, пасля заканчэння Грамадзянскай вайны, асноўным праектам дзяржавы з’яўляўся (з 1920 г.) план ГОЭЛРО. Неўзабаве, для пераадолення наступстваў палітыкі «ваеннага камунізму», савецкі ўрад прыняў і стаў праводзіць т. зв. новую эканамічную палітыку (НЭП, з 1921 г.), якая дапускала праяву прыватнай ініцыятывы і існаванне рынку. Але праз некалькі гадоў паспяховага правядзення і развіцця гэтай палітыкі, кіраўніцтва СССР пачало паступовае яе згортванне, і да пачатку 1930-х гадоў дзеянне НЭП было фактычна спынена.
У далейшым асноўным метадам планавання эканомікі краіны сталі пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі (г. зв. «пяцігодкі»): Дзяржава, якая захоўвала камандныя вышыні ў эканоміцы, стала ўжываць дырэктыўныя і ускосныя метады дзяржаўнага рэгулявання, зыходзячы з неабходнасці рэалізацыі новых прыярытэтаў. Асноўны акцэнт эканамічнага планавання быў пастаўлены на канцэнтраванне усіх сіл на стварэнне ў сціслыя тэрміны цяжкай індустрыі і яе хуткае развіццё, няхай і на шкоду развіццю іншых галін, у выніку чаго праз некалькі гадоў пасля стварэння планавай эканомікі СССР ператварыўся ў адну з найбуйнейшых індустрыяльна-аграрных дзяржаў свету.
Першыя пяцігодкі, індустрыялізацыя
У ходзе даваенных пяцігодак у СССР быў забяспечаны імклівы рост вытворчых магутнасцей і аб’ёмаў вытворчасці цяжкай прамысловасці, што пасля дазволіла СССР выкарыстоўваць гэты патэнцыял для перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоў. У першай палове 20-га стагоддзя Савецкі Саюз паказаў высокую ступень індустрыяльнага росту, тым часам як Еўропа і Амерыка змагаліся з «Вялікай Дэпрэсіяй».
Па агульнаму аб’ёму валавога ўнутранага прадукту і вытворчасці прамысловай прадукцыі і СССР у сярэдзіне 1930-х гг выйшаў на першае месца ў Еўропе і на другое месца ў свеце, саступіўшы толькі ЗША і значна перасягнучы Германію, Вялікабрытанію, Францыю. Велізарнае значэнне ў далейшым развіцці эканомікі дзяржавы мела і сама Вялікая Айчынная вайна.
Амерыканскі эканаміст Абрам Бергсан у сваёй асноватворнай працы «Рэальны нацыянальны даход Савецкай Расіі з 1928 г.», выдадзенай у 1961 годзе, рэзюмуе, што з 1928 па 1940 г. савецкі ВНП вырас больш чым на 60 %. «Калі мець на ўвазе, што за тыя ж гады ВНП ў ЗША знізіўся ў цэлым на 33 %, то савецкія паказчыкі (па Бергсону) стануць аднымі з самых уражлівых ў XX ст.», — адзначае амерыканскі прафесар Марцін Маліа.
У гады Вялікай Айчыннай вайны
У 1943 г. ваенныя выдаткі склалі 44 % нацыянальнага даходу, фонд спажывання — 49 і фонд назапашвання — 7 працэнтаў, у 1944 г. — адпаведна 35, 50 і 15 адсоткаў. 551 млрд руб. склалі прамыя выдаткі Савецкага ўрада на вядзенне вайны, і 13 % гэтай сумы было ўкладзена ў скарбонку перамогі пакупнікамі пазык. У цэлым жа за гады вайны абавязковыя і добраахвотныя ўзносы насельніцтва дасягнулі 270 млрд руб., або 26 % усіх даходаў дзяржаўнага бюджэту.
Акрамя бюджэтных асігнаванняў, для фінансавання ваенных выдаткаў выкарыстоўваліся пазабюджэтныя сродкі: агульная сума ахвяраванняў ад насельніцтва СССР склала 94,5 млрд рублёў (наяўнымі грашыма, у замежнай валюце, аблігацыямі дзяржаўных пазык, а таксама манетамі і вырабамі з каштоўных металаў)
Пасляваенныя гады
Пасля вайны быў прыняты г. зв. Сталінскі план пераўтварэння прыроды, і найвялікшымі намаганнямі народа Савецкаму Саюзу ўдалося ўжо менш чым праз 10 гадоў пасля заканчэння разбуральнай вайны аднавіць свае пазіцыі ў сусветнай эканоміцы і ў далейшым заняць лідэрскія пазіцыі па многіх паказчыках.
1953—1965 гады
Пасля смерці І. В. Сталіна кіраўнікі краіны і камуністычнай партыі ўзялі курс на развіццё сацыяльна арыентаваных галін эканомікі — будаўніцтва, сельскай гаспадаркі, лёгкай прамысловасці і вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту. Аднак да 1955 годзе курс на пераважнае развіццё вытворчасці прадметаў спажывання быў адкінуты на карысць апераджальнага развіцця цяжкай прамысловасці. На XX з’ездзе КПСС у 1956 годзе была прынятая праграма фармавання адзінага народнагаспадарчага комплексу СССР. Рэалізацыя праграмы павінна была забяспечыць бесперапынны тэхнічны прагрэс, хуткі рост прадукцыйнасці працы, развіцце стратэгічна важных галін прамысловасці і, як следства, павышэнне ўзроўню жыцця савецкага народа, што павінна была вывесці СССР на першае месца ў свеце і прадэманстраваць перавагу сацыялістычнай эканомікі над капіталістычнай. У 1957-65 гады па ініцыятыве Н. С. Хрушчова была прадпрынятая спроба дэцэнтралізацыі сістэмы кіравання прамысловасцю, сутнасць якой складалася ў адмове ад галіновага прынцыпу кіравання прамысловасцю і будаўніцтвам шляхам міністэрстваў у карысць тэрытарыяльнага, з дапамогай саўнаргасаў. Сутыкнуўшыся з няздольнасцю вырашыць канфлікт паміж складваўшыйся дзесяцігоддзямі сістэмай вертыкальных галіновых эканамічных і вытворчых сувязяў і спробай тэрытарыяльнага кіравання вытворчасцю ў рамках эканамічных адміністрацыйных раёнаў, на якія ў ходзе рэформы была падзелена тэрыторыя СССР, рэформа 1957 года зайшла ў тупік, і ў 1965 годзе адноўлена традыцыйная для савецкай эканомікі цэнтралізаваная галіновая сістэма кіравання.
Нягледзячы на няўдалыя эканамічныя эксперыменты, у 1960 годзе СССР стаў найбуйнейшым у свеце вытворцам коксу, цэменту, цеплавозаў, піламатэрыялаў, ваўняных тканін, цукру-пяску і жывёльнага масла, заняў першае месца ў свеце па здабычы вугалю і жалезнай руды і іншых паказчыках; і другое месца ў свеце па аб’ёмах вытворчасці электраэнергіі, здабычы нафты і газу, вытворчасці сталі, чыгуну, хімічнай прадукцыі, мінеральных угнаенняў, прадукцыі машынабудавання, баваўняных тканін і па іншых пазіцыях. да 1965 годзе нацыянальны даход СССР павялічыўся на 53 % у параўнанні з 1958 годам, вытворчыя фонды выраслі на 91 %, вытворчасць прамысловай прадукцыі — на 84 %. Рэальныя даходы насельніцтва выраслі на адну траціну. Былі ўведзеныя зарплаты і пенсіі калгаснікам. За кошт будаўніцтва будынкаў з буйных панеляў завадской вытворчасці, жылы фонд павялічыўся на 40 %. У перыяд з 1950 па 1964 гады плошча жылля павялічылася ў 2,3 разы. У далейшым СССР абагнаў сваіх сусветных канкурэнтаў ў вытворчасці сталі, чыгуну, здабычы нафты, вытворчасці мінеральных угнаенняў, жалезабетонных вырабаў, абутку і г. д. Да сярэдзіны 1960-х гадоў эканоміка і прамысловасць СССР цвёрда замацавалася на другім месцы ў свеце пасля ЗША.. Больш таго, прырост у найбольшай ступені прысутнічаў у Югаславіі, дзе былі прыкметныя моцныя тэндэнцыі да пераходу ад сельскагаспадарчай да прамысловай вытворчасці. . Расійскі гісторык В. А. Красільшчыкаў так ацаніў сацыяльна-эканамічныя дасягненні таго перыяду :
1965—1970-я гады
Хуткія тэмпы эканамічнага росту, характэрныя для 1930-х — 1950-х гадоў, змяніліся перыядам паступовага запаволення прыросту прадукцыйнасці па меры таго, як разрыў скарачаўся ўзроўню жыцця з развітымі капкраінамі. Гэта было звязана з вычарпаннем патэнцыялу для росту і зніжэннем лімітавай аддачы па народнай гаспадарцы ў выніку назапашвання асноўных фондаў. Паскарэнню развіцця перашкаджалі гіпертрафаваны ВПК (ваенныя выдаткі ў 80-я гады вагаліся ў раёне 12 % ВУП) і малаэфектыўны АПК (вырабляючы прыкладна аднолькавы аб’ём прадукцыі, з/х мела ў 4-5 разоў меншую прадукцыйнасць, чым у ЗША, і перашкаджала такім чынам ператок рабочай сілы ў прамысловасць і сферу паслуг), якія, нягледзячы на вялікія выдаткі, працягвалі падтрымлівацца рознымі праграмамі і пастановамі аж да канца 80-х гадоў. На патэнцыяле для росту выяўляла адмоўнае ўздзеянне і невысокая ступень адкрытасці айчыннай эканомікі, хоць знешнегандлёвы абарот ўзрастаў высокімі тэмпамі.
Па дадзеных афіцыйнай статыстыкі, экспарт нафты і нафтапрадуктаў з СССР вырас з 75,7 млн т. у 1965 г. да 193,5 млн т. у 1985 г. Галоўнай прычынай гэтага стала асваенне радовішчаў Заходняй Сібіры. Пры гэтым экспарт за свабодна канверсійную валюту складаў, паводле ацэнак, адпаведна 36,6 і 80,7 млн т. Паводле ацэнак, выручка ад экспарту нафты і нафтапрадуктаў, якая складалася ў 1965 г. каля 0,67 млрд дал., павялічылася да 1985 г. у 19,2 разы і склала 12,84 млрд дал. Акрамя таго, у значных аб’ёмах з 1970-х гадоў экспартаваўся прыродны газ. Здабыча газу ў гэты перыяд павялічылася са 127,7 да 643 млрд мкуб. Большая частка валютнай выручкі марнавалася на імпарт прадуктаў харчавання і закупку тавараў народнага спажывання. Яна часткова вырашала ў гэты перыяд праблемы савецкай эканомікі (крызіс у сельскай гаспадарцы, недахоп тавараў народнага спажывання).
Ірад Філіп I
Ірад Філіп I, Ірад III — сын іудзейскага цара Ірада Вялікага ад другой жонкі Марыяны, дачкі першасвяшчэнніка Сімона; быў першым мужам Ірадыяды, якая нарадзіла яму дачку Саламію. У евангеллях згадваецца ў сувязі з турэмным зняволеннем Іаана Хрысціцеля. Па завяшчанню бацькі Філіп быў пазбаўлены спадчыны і права панавання, неўзабаве пасля яго смерці разам з жонкай выехаў у Рым, дзе жыў на ўтрыманні імператара. Такое незайздроснае становішча мужа глыбока ўразіла фанаберыстую і ўладалгобівую Ірадыяду, і яна дасягнула жаданага звання царыцы без Філіпа, калі разарвала свой шлюб з ім і стала жонкай яго зводнага брата Ірада Анціпы.
Эканоміка СССР
1980-я гады
Да канца існавання СССР савецкая эканоміка і прамысловасць па валавых паказчыках займала другое месца ў свеце, саступаючы толькі ЗША (прыкладна 50 % ад эканомікі ЗША). Доля СССР у сусветным прамысловай прадукцыі складала 20 %. Толькі на мяжы 1980-х і 1990-х гг. ВУП СССР без уліку парытэту коштаў апынуўся некалькі менш чым у Японіі.
Адметнай асаблівасцю эканомікі позняга СССР з’яўляецца дэфіцыт тавараў шырокага спажывання (т. зв. вытворчасць групу «Б», складае 1/4 ад ВУП, у той час як вытворчасць прамысловай прадукцыі («вытворчасць сродкаў вытворчасці», група «А») складала 3/4 ад ВУП) і сферы паслуг, які тлумачыўся недасканаласцю працэсаў у частцы цэнаўтварэння і мяккай манетарнай палітыкай, якая абвастрылася пры тэндэнцыі падзення сусветных коштаў на нафту. Зыходзячы з сітуацыі, якая склалася, у сярэдзіне 1980-х гадоў кіраўніцтвам Савецкага Саюза была прадпрынятая спроба паскарэння (эканамічнага развіцця краіны), а затым перабудовы (савецкіх, дырэктыўных, метадаў гаспадарання), з укараненнем элементаў свабоднага рынку — т. зв. змяшаная эканоміка.
У канцы жыцця Брэжнева за карупцыю і эканамічныя злачынствы быў арыштаваны шэраг асоб з атачэння яго дачкі Галіны Брэжневай і зяця Юрыя Чурбанава (апошні, намеснік міністра ўнутраных спраў, быў арыштаваны і асуджаны ўжо пасля смерці Брэжнева). У кватэры і на дачы Брэжневай быў праведзены ператрус, у выніку якога толькі ў кватэры было канфіскавана каштоўных рэчаў на суму ў мільён рублёў. Па думку Д. А. Валкагонава, палітычнае жыццё ў той перыяд характарызавалася ростам бюракратычнага апарата, узмацненнем яго самавольства, а ў партыйных і савецкіх колах (перш за ўсё ў найбліжэйшым атачэнні Брэжнева) квітнелі злоўжыванне службовым становішчам, казнакрадства, карупцыя.
Тэмпы росту ВНП знізіліся ў гады XII пяцігодкі (1986—1990) да 2,4 % у год (супраць 4,8 % у гады X-й і 3, 7 % у гады XI-й пяцігодкі), а ў 1990 г. сталі адмоўнымі. На рубяжы 80-90-х гг. сітуацыя ў савецкай эканоміцы стала крытычнай. З прылаўкаў зніклі нават тавары і прадукты харчавання першай неабходнасці; восенню 1989 г., упершыню пасля вайны, у Маскве былі ўведзены талоны на цукар, а да пачатку 1991 г. над краінай навісла рэальная пагроза поўнамаштабнага голаду. З-за мяжы ў СССР пачала паступаць харчовая гуманітарная дапамога. Да гэтага часу савецкім Урадам ужо быў страчаны кантроль над эканомікай дзяржавы, у выніку цэлага шэрагу прычын, што абярнулася для краіны паскарэннем распаду Савецкага Саюза. ''гл. таксама'': Праграма «500 дзён», 1980-я ў эканоміцы СССР
Эканамічнае раянаванне
Склад эканамічных раёнаў СССР мяняўся ў адпаведнасці з задачамі ўдасканалення кіравання і планавання народнай гаспадаркі ў мэтах паскарэння тэмпаў і павышэння эфектыўнасці грамадскай вытворчасці. Планы 1-й пяцігодкі (1929—1932) былі складзены па 24 раёнах, 2-й пяцігодкі (1933—1937) па 32 раёнах і зоне Поўначы, 3-й (1938—1942) па 9 раёнах і 10 саюзным рэспублікам, адначасова вобласці і краю былі згрупаваныя ў 13 асноўных эканамічных раёнаў па якіх і выраблялася планаванне развіцця народнай гаспадаркі ў тэрытарыяльным разрэзе. У 1963 зацверджана таксанамічная сетка, удакладненая ў 1966, якая ўключае 19 буйных эканамічных раёнаў і Малдаўскую ССР: Акрамя эканамічных раёнаў СССР на тэрыторыі Савецкага Саюза вылучалася 5 прамысловых раёнаў: У 1980-х гадах развіваліся так званыя ТВК (тэрытарыяльна-вытворчыя комплексы), найбуйнейшыя з якіх:
Сельская гаспадарка
Сельская гаспадарка з’яўлялася адной з найважнейшых галін эканомікі СССР і займала другое месца (пасля прамысловасці) у вытворчасці валавога грамадскага прадукту і нацыянальнага даходу СССР. Колькасць занятых у сельскай гаспадарцы ў 1985 г. складала каля 28 млн чалавек (каля 20 % занятых у народнай гаспадарцы СССР). У пачатку 1980-х СССР займаў 1-е месца ў свеце па вытворчасці пшаніцы, жыта, ячменю, цукровых буракоў, бульбы, сланечніку, бавоўны, малака, 2-е па пагалоўя авечак, 3-е — па агульным аб’ёме вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі, пагалоўе буйной рагатай жывёлы, зборы збожжа. СССР таксама з’яўляўся буйным экспарцёрам многіх відаў сельскагаспадарчых прадуктаў (збожжа, бавоўны, гадуе. і жывёльнага масла, шкур пушных жывёл і інш.). Гэта не перашкаджала Савецкім Саюзе з 1964 года рэгулярна закупляць збожжа па ўсеўзрастаюых маштабах. У 1980-я гады на СССР прыходзілася да 15 % сусветнага збожжавага імпарту (па дадзеных МБРР), і ён займаў ўстойлівае першае месца ў свеце як імпарцёр харчовага збожжа.
Сельская гаспадарка Савецкага Саюза было пабудавана на сістэме буйных гаспадарчых адзінак: У валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі СССР у 1986 годзе на долю раслінаводства даводзілася 45 %, жывёлагадоўлі — 55 %.
Рыбную гаспадарку: СССР быў другі ў свеце рыбнай дзяржавай (гл Рыбная прамысловасць СССР), агульны гадавы ўлоў рыбы дасягаў 14 млн тон, аб’ём экспарту морапрадуктаў дасягаў 4,5 млрд долараў.
Прамысловасць
У прамысловасці пераважала цяжкая індустрыя. У 1986 годзе ў агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі на групу «А» (вытворчасць сродкаў вытворчасці) прыходзілася 75,3 %, на групу «Б» (вытворчасць прадметаў спажывання) — 24,7 %. Паскоранымі тэмпамі развіваліся галіны, якія забяспечваюць навукова-тэхнічны прагрэс. За 1940—1986 года прадукцыя электраэнергетыкі павялічылася ў 41 разоў, машынабудавання і металаапрацоўкі — у 105 раз, хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці — у 79 раз.
Электраэнергетыка
Выпрацоўка электраэнергіі ў 1988 годзе дасягнула 1705 млрд кВт·ч. Было створана 11 аб’яднаных энергетычных сістэм СССР: Сумеснымі намаганнямі краін-членаў СЭУ створана аб’яднаная энергетычная сістэма «Мір».
Паліўная прамысловасць
У 1945 г. пасля Вялікай айчыннай вайны аб’ём вытворчасці ў паліўных галінах складаў 77,8 % ад узроўню 1940 г.
Нафтагазавы сектар
Найбуйнейшыя нафтагазаносныя правінцыі і раёны СССР:
Здабыча вугалю
У 1988 годзе здабыта 772 млн тон вугалю. Найбуйнейшыя вугальныя басейны СССР (запасы — на 1985 год, здабыча на 1975 год): Данбас(Данецкі), Кузбас (Кузнецкі), Карагандзінскі (КазССР, Канск-Ачынск (Краснаярскі край.)
Удзельная вага каменнага вугалю — больш за 3/4: з 701 млн тон здабытага ў СССР вугалю 538 млн тон — каменнага (у тым ліку 181 млн тон — коксам, 33,6 %), 164 млн тон — бурага. У тым жа годзе ў СССР ўзбагачана 338 млн тон вугалю (48,2 %).
Нафтаперапрацоўчая прамысловасць
Большасць нафтаперапрацоўчых заводаў СССР з’явіліся ў два пасляваенныя дзесяцігоддзі: з 1945 па 1965 г. было ўведзена ў эксплуатацыю 16 заводаў, або больш за палову дзеючых на сённяшні дзень у Расіі. Пры выбары пляцовак для размяшчэння НПЗ кіраваліся двума фактарамі: блізкасцю да раёнаў спажывання нафтапрадуктаў і скарачэннем агульных выдаткаў на транспарціроўку нафты ў сувязі з чым шэраг НПЗ быў пабудаваны ў раёнах здабычы нафты.
НПЗ у Разанскай, Яраслаўскай і Ніжагародскай абласцях былі арыентаваны на Цэнтральны эканамічны раён (СССР); у Ленінградскай вобласці — на Ленінградскі прамвузел; у Краснадарскім краі — на густазаселены Паўночна-Каўказскі раён, у Омскай вобласці і Ангарскай — на патрэбы Сібіры. Астатнія НПЗ былі пабудаваныя ў раёнах здабычы нафты, да канца 60-х гадоў галоўным нафтаздабываючых раёнам СССР было Урала-Паволжа, з мэтай перапрацоўкі нафты, якая здабываецца ў Башкірыі, Самарскай (Куйбышаўскай) і Пермскай абласцях быў пабудавана некалькі НПЗ забяспечваюць спажыванне ў дадзеных рэгіёнах, у Сібіры і іншых раёнах Расіі, а таксама ў саюзных рэспубліках былога СССР.
Металургія
Доля СССР у сусветным вытворчасці чыгуну — 23 %, сталі — 22 %.
Асноўныя раёны каляровай металургіі размешчаныя ў межах РСФСР, Казахстана, рэспублік Сярэдняй Азіі і Закаўказзя.
Разведаныя запасы жалезнай руды на пачатак 1974 года складалі звыш 60 млрд тон. Усяго ў краіне звыш 300 жалезарудных радовішчаў (1-е месца ў свеце).
Машынабудаванне
Машынабудаванне — вядучая галіна прамысловасці СССР. Галоўныя раёны машынабудавання: У машынабудаванні СССР налічвалася значная колькасць буйных прадпрыемстваў з дзесяткамі тысяч працоўных: Маскоўскі, Горкаўскі і Волжскі аўтазавод, Валгаградскі, Харкаўскі і Чэлябінскі трактарныя заводы, гіганты цяжкага, энергетычнага і электратэхнічнага машынабудавання (Уралмаш, Новакраматорскій машынабудаўнічы завод, Ленінградскі металічны завод, «Электрасіла», Луганскі цеплавозабудаўнічы завод), завод сельскагаспадарчага машынабудавання Растсельмаш і многія іншыя.
У рамках галіны Машынабудаванне ў СССР вылучаліся тры групы — Цяжкае машынабудаванне, Сярэдняе машынабудаванне і Дакладнае машынабудаванне, якія ў сваю чаргу дзяліліся на падгаліны.
Цяжкае машынабудаванне
Ўключала падгаліны:
Сярэдняе машынабудаванне
Ўключала падгаліны:
Хімічная прамысловасць
У СССР атрымала шырокае развіццё, асабліва на тэрыторыі Расіі і Украіны. Вырабляліся: мінеральныя ўгнаенні, хімічныя сродкі абароны раслін (164 тыс. тон у 1970 годзе), серная кіслата (12,1 млн тон), кальцынаваная (3,67 млн тон) і каўстычная (1,94 млн тон) сода, сінтэтычныя смалы і пластычныя масы, хімічныя валокны і ніткі, аўтапакрышкі (34,6 млн штук) і інш.
Лясная прамысловасць
Важнейшыя раёны лясной, дрэваапрацоўваючай і цэлюлозна-папяровай прамысловасці — пераважна на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі:
Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў
Вытворчасць (1970 год) зборных жалезабетонных канструкцый і дэталяў — 85 млн м3, будаўнічага цэглы — 43 млрд штук, шыферу асбестацэментнага — 5,8 млрд умоўных плітак, мяккіх дахавых матэрыялаў і ізаляцыі — 1334 млрд м2, аконнага шкла — 231 млрд м2.
Лёгкая прамысловасць
Важнейшыя раёны:
Харчовая прамысловасць
Важнейшыя раёны:
Транспарт
Развіты ўсе віды транспарту. Эксплуатацыйная даўжыня аўтамабільных дарог (агульнага карыстання) — 968,4 тыс. км, у тым ліку з цвёрдым пакрыццём — 827,0 тыс. км.
У 1986 годзе грузаабарот ўсіх відаў транспарту агульнага карыстання складаў 8193 млрд тона-кіламетраў, у тым ліку доля: Эксплуатацыйная даўжыня магістральных нафта — і нафтапрадуктаправодаў — 81,5 тыс. км, газаправодаў — 185,0 тыс. км.
Сістэмы магістральных нафтаправодаў звязваюць асноўныя раёны здабычы з цэнтрамі перапрацоўкі нафты, у тым ліку за мяжой (нафтаправод «Дружба»). Адзіная сетка магістральных газаправодаў сістэмы ўключае: Эксплуатацыйная даўжыня чыгунак (1986 год) — 145, 6 тыс. км (у тым ліку электрыфікаваных — 50,6 тыс. км)
Эксплуатацыйная даўжыня ўнутраных суднаходных шляхоў — 123,2 тыс. км,
Да вайны (у 1936 годзе) пабудавана: два судна тыпу «Дагестан», 10 грузпасажырских параходаў тыпу «Анадыр», 2 ледакольны транспарту тыпу «Муд’юг», 6 — тыпу «Аляксей Рыкаў» і 4 цеплахода для крыма-каўказскай лініі тыпу «Аджарыя».
Пасля вайны: 2 дызель-электрахода тыпу Валгаград — Валгаград і Баба-Задэ (будаваліся на Валгаградскім суднабудаўнічым і суднарамонтным заводзе), 3 цеплаходы тыпу «Сулака», 9 цеплаходаў тыпу «Кіргізстан», 2 цеплахода тыпу «Забайкаллі».
Навукова-даследчыя суда: Міхаіл Ламаносаў, Акадэмік Іофэ, Акадэмік Курчатаў і інш. (гл. Катэгорыя:Навукова-даследчыя суда СССР).
Суда на падводных крылах: «Ракета», «Камета», «Метэор», «Узыход».
''Гл. таксама:'' Суднабудаванне СССР (Суднабудаванне) У 1950 г. грамадзянская авіяцыя перавезла ў 3,5 разы больш пасажыраў, чым у 1940 г.
Будаўніцтва
З 50-х гадоў вялося масавае жыллёвае будаўніцтва. У народзе гэтыя кватэры называліся «хрушчоўкамі». Гэта жыллё было не зусім камфартабельным, але лепш камунальных кватэр і баракаў.
Жыллёвы фонд у гарадах і пасёлках гарадскога тыпу са 180 млн м2 агульнай (карыснай) плошчы ў 1913 вырас да 1529 млн м2 у канцы 1970. Па маштабах і тэмпах жыллёвага будаўніцтва СССР стаіць на адным з першых месцаў у свеце. У СССР на 1000 чал. насельніцтва ў 1969 пабудавана 9,3 кватэры, у ЗША — 7,3, у Вялікабрытаніі — 6,9, у Францыі — 8,7 кватэры. У СССР штогод будуецца больш за 2 млн кватэр, і ўсё ж праблема жылля застаецца яшчэ вострай.
Фінансы
Дзяржаўны бюджэт СССР на 1972 год быў зацверджаны з сумай даходаў 173 814 млн рублёў, расходаў 173 615 млн рублёў.
Асноўную долю валютных паступленняў СССР, пачынаючы з 1960-х гадоў складаў экспарт сырой нафты. Даходы ад экспарту нафты рэзка ўзраслі пасля араба-ізраільскай вайны 1973 года і які рушыў за ёй арабскага нафтавага эмбарга, у выніку чаго цана на нафту вырасла ў чатыры разы. Пасля іранскай рэвалюцыі 1979 года цана на нафту яшчэ падвоіліся. На думку аналітыкаў, менавіта дзякуючы значнага росту даходаў ад нафты савецкая эканоміка змагла пратрымацца яшчэ дзесяцігоддзе, дазволіўшы краіне задавальняць патрэбы велізарнага ваенна-прамысловага комплексу і іншыя надзённыя патрэбы, у першую чаргу — імпарт прадуктаў харчавання, які з прычыны агульнага заняпаду сельскай гаспадаркі быў неабходны для прадухілення вострай недахопу харчавання і нават голаду, а таксама сацыяльнай нестабільнасці.
Гандаль
Адным з вынікаў Антыалкагольнай кампаніі 1985 года з’явілася выбыццё (за наступныя 4 гады) з тавараабароту 63 млрд рублёў (афіцыйны курс даляра ЗША тады складаў 63 капейкі, фактычны курс даляра да рубля быў значна вышэй).
Значныя аб’екты: ЦУМ, ГУМ, Дзіцячы свет, Елісееўскі магазін.
Знешні гандаль
Абарот знешняга гандлю СССР:
Экспарт
У 1973 годзе дзякуючы чарговаму араба-ізраільскага канфлікту адбыўся моцны скачок коштаў на нафту. Гэта дазволіла ўраду адсунуць рашэнне назапашаных праблем на нявызначаны тэрмін, за кошт паскоранага развіцця сыравіннага сектара паліўна-энергетычнага комплексу. Забяспечыла запаволенне згубнага ўздзеяння палітыкі недастатковага вытворчасці тавараў спажывецкага попыту на самай СССР за кошт закупкі гатовай прадукцыі ў краін СЭВ. Забяспечыла адносную эканамічную стабільнасць і падтрыманне дастойнага жыццевага ўзроўню грамадзян. Дазволіла захаваць тэмпы развіцця ВПК.
Абарот знешняга гандлю СССР вырас за перыяд з 1970 па 1975 ў 2,3 разы. Але калі ў 1970 годзе доля машын і абсталявання ў экспарце складала 21,5 %, то да 1987 года яна скарацілася да 15, 5 %. Экспарт ж паліва, які складаў у 1970 г 15,6 % узрос да 1987 да 46,5 %.
У 1988 годзе ў структуры экспарту займалі: Каля 64 % знешнегандлёвага абароту даводзілася на сацыялістычныя краіны, у тым ліку 60 % на краіны-члены СЭУ; звыш 22 % — на развітыя капіталістычныя краіны (Германія, Фінляндыя, Францыя, Італія, Японія і інш.); звыш 14 % — на краіны, якія развіваюцца.
Больш поўны артыкул (англ.)
ВУП
ВУП СССР па афіцыйным курсе (з разліку 0,59 рублёў за 1 даляр ЗША) роўны 1695 млрд даляраў. Па паказчыку ВУП па афіцыйным курсе СССР у 1990 годзе займаў 2 месца, саступаючы толькі ЗША. У сучасных публікацыях ВУП па афіцыйным курсе лічаць з выкарыстаннем «атлас-метаду». Для 1990 года курс роўны 1,05 савецкіх рублёў за даляр ЗША.
Паводле дадзеных Сусветнага Банка сумарны ВУП перавышала 2,3 трлна даляраў. http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?page=4&order=wbapi_data_value_2012%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last&sort=desc
А па дадзеных ЦРУ складае каля 2700 млрд даляраў, у ЗША 5000 млрд даляраў. Па дадзеных ААН эканоміка СССР роўная 14,2 % ад сусветнага ВУП па ППС, на канец 80-хх, ВУП ЗША ад сусветнага ВУП па ППС.
ВУП СССР афіцыйна ўдзельнічаў у двух сопоставлениях ВУП па ППС валют. Афіцыйнага параўнання ВУП СССР і ЗША па ППС валют не было.
У якасці афіцыйнай ацэнкі выкарыстоўваецца ўскосная ацэнка ВУП ЗША і СССР, з дапамогай параўнання вынікаў афіцыйных супастаўленняў СССР і Аўстрыі, ЗША і Аўстрыі за 1990 год. Вынік: парытэт валют 0,525 савецкіх рубля за 1 даляр ЗША. Такім чынам ВУП на душу насельніцтва ў СССР складаў 2 659 500 000 000/290 100 000 = 9170 даляраў ЗША (ВУП у доларах ЗША/насельніцтва СССР) або ў пераліку на рублі 1000 000 000/290 100 000 = 3 448 рублёў у год або 287 рублёў у месяц. Пры гэтым заробкі міністраў СССР складалі 600 рублёў у месяц, а сярэдняя лата складала 200 рублёў.
ВУП на душу насельніцтва ў СССР 31,7 % ад узроўню ЗША. ВУП СССР у 1990 годзе роўны 36,5 % ад узроўню ЗША.
Існуюць шматлікія ацэнкі адносіны ВУП СССР і ЗША.
Узровень жыцця ў СССР згодна з ААН
З-за перакосу эканомікі ў бок цяжкай прамысловасці і ваенна-прамысловага комплексу для СССР быў характэрны істотны разрыў паміж агульным узроўнем эканамічнага развіцця і узроўнем жыцця насельніцтва. З 1990 года ААН штогод публікуе індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу (Human Development Index) для краін членаў, які інтэгральна апісвае ўзровень іх матэрыяльнага і сацыяльнага развіцця, а таксама іх месца адносна іншых краін. Індэкс разлічваецца не для года публікацыі, а па дадзеных аб стане 2 гады таму (гэта значыць індэкс 1990 года паказвае сітуацыю 1988-га). У 1988 годзе СССР знаходзіўся на 26-м месцы паводле справаздачы ААН.
Карсана
Карсана (Corsano) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Лечэ.
Насельніцтва складае 5770 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 636 чал./км². Займае плошчу 9 км². Паштовы індэкс — 73033. Тэлефонны код — 0833.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Biagio Vescovo e Martire.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Арцём Андрэевіч Шыцько
Арцём Шыцько (нар., Мінск) — беларускі футбаліст, паўабаронца.
Клубная кар’ера
Пачынаў кар’еру ў мінскай «Зорцы-БДУ», у 2014 годзе выступаў за каманду ў Першай лізе, але не меў трывалага месца ў складзе і неўзабаве далучыўся да другалігавай «Беліты-Вітэкс» (пазней «Узда»). У 2016 годзе, калі «Узда» пакінула Другую лігу, зноў стаў іграком «Зоркі-БДУ», дзе выступаў да ліпеня.
Сезон 2017 пачынаў у Першай лізе ў стаўбцоўскім «Нёмане-Агра», але летам вярнуўся ва «Узду». У 2020 годзе, калі «Узда» зноў пакінула Другую лігу, стаў гуляць за мар’інагорскую «Вікторыю». У ліпені 2021 года чарговы раз далучыўся да «Узды», дзе гуляў да канца сезона.
Таварыства з абмежаванай адказнасцю
Тавары́ства з абмежава́най адка́знасцю (агульнапрынятае скарачэнне — ТАА) — заснаванае адным ці некалькімі юрыдычнымі і / або фізічнымі асобамі гаспадарчае таварыства, статутны капітал якога падзелены на долі; ўдзельнікі таварыства не адказваюць па яго абавязацельствах і нясуць рызыку страт, звязаных з дзейнасцю таварыства, у межах вартасці ўнесеных імі ўкладаў.
Удзельнікі ТАА не маюць права ўласнасці на маёмасць таварыства, аднак, маючы долю ў статутным фондзе гэтага таварыства, яны могуць атрымліваць дывідэнды ад прыбытку прапарцыянальна сваёй долі. Удзельнік таварыства з абмежаванай адказнасцю мае права прадаць ці іншым чынам здзейсніць адчужэнне сваёй долі (часці долі) у статутным фондзе таварыства аднаму ці некалькім удзельнікам гэтага таварыства ці самаму таварыству. Адчужэнне ўдзельнікам грамадства з абмежаванай адказнасцю сваёй долі (часткі долі) у статутным фондзе таварыства трэцім асобам дапускаецца, калі іншае не прадугледжана статутам гэтага таварыства.
Заканадаўчая база ў Беларусі
1. У Рэспубліцы Беларусь рэгістрацыя ТАА і дзейнасць ТАА рэгламентавана Грамадзянскім кодэксам Рэспублікі Беларусь і Законам Рэспублікі Беларусь «Аб гаспадарчых таварыствах».
2. Асаблівасцю беларускага заканадаўства з’яўляецца тое, што адзін спецыяльны закон рэгулюе дзейнасць адразу некалькіх арганізацыйна — прававых формаў: ААТ, ЗАТ, ТАА і ТДА. У ТАА не можа быць больш 50 заснавальнікаў.
4. У Рэспубліцы Беларусь трэба папярэдне да рэгістрацыі ТАА ўзгадняць яго найменне. Гэтае найменне павінна быць узгоднена ва ўсталяваным заканадаўствам парадку.
Марыс Бон
Марыс Бон (Maurice Bon;, Францыя — , Горацкі раён, Магілёўская вобласць) — ваенны лётчык французскага злучэння «Нармандыя-Нёман».
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і Ренэ Бона і Мары-Жанны Пелетэр у камуне Эльян дэпартамента Фіністэр, акруга Кемпер, кантон Канкарно ў Францыі. Быў найлепшым вучнем у школе і актыўным скаўтам. У 1937 годзе каля Кемпера з’явіўся аэраклуб, і Мaрыс запісаўся туды першым. У снежні 1938 года атрымаў пасведчанне лётчыка-аматара і меў правы на кіраванне лёгкімі пасажырскімі самалётамі.
У лютым 1939 года добраахвотна паступіў на службу ў ваенную авіяцыю. 1 верасня 1939 года прыбыў на авіяцыйную базу ў Шатару, дзе 1 лістапада 1939 года яму было прысвоена званне сяржанта. Пасля паражэння Францыі ў чэрвені 1940 года быў дэмабілізаваны. Але 8 мая 1941 года быў зноў прызваны на службу ў войска. Служыў у авіяцыйных часцях на акупаванай тэрыторыі Францыі — у Сенегале і на Мадагаскары. Прыйшлося ваяваць з англічанамі і нават збіць некалькі іх самалётаў.
У баях у складзе «Нармандыя — Нёман»
Пасля акупацыі вострава Мадагаскар англічанамі 18 студзеня 1943 года Марыс вырашыў, што памыляўся і трэба змагацца з фашыстамі. Ён падаў заяву аб уступленні ва ўзброеныя сілы Нацыянальнага камітэта «Свабодная Францыя». Запісаўшыся добраахвотнікам, 15 мая 1943 года прыбыў у размяшчэнне эскадрыллі «Нармандыя — Нёман» у СССР. У чэрвені 1943 года ўдзельнічаў у бітве за Арол, а 19 ліпеня збіў свой першы «Юнкерс». Да кастрычніка 1943 года, усяго за тры месяцы баёў, на яго рахунку было ўжо 73 баявыя вылеты, два збітыя асабіста, чатыры збітыя ў групе і два непацверджаныя збітыя самалёты праціўніка.
13 кастрычніка 1943 года ў час паветранага бою з нямецкімі знішчальнікамі яго самалёт быў падбіты і ўпаў у раёне в. Леніна Горацкага раёна. Пры ўдары самалёта аб зямлю матор сышоў на глыбіню аж трох метраў. Цела француза было пахавана каля вёскі Сцяфанава Горацкага раёна Магілёўскай вобласці. Лётчыку было ўсяго 23 гады.
Чатуранга
Назва «чатуранга» перакладаецца як «чатырохсастаўная» і верагодна тлумачыцца тым, што першапачаткова ў чатурангу гулялі ўчатырох. Чатурангай ў старажытнай Індзіі называлі войска, якое складалася з калясніц (ратха) і сланоў (хасці), вершнікаў (ашва) і пехацінцаў (падаці). Гульня сімвалізавала бітву з удзелам чатырох родаў войск, якімі кіраваў правадыр (раджа).
Дакладна правілы гульні невядомы, звесткі аб іх няпоўныя і супярэчлівыя. Асноўная крыніца звестак — трактат харэзмскага вучонага XI стагоддзя Аль-Біруні, у якім утрымліваецца толькі няпоўнае апісанне чатурангі. Прыведзеныя ніжэй правілы гульні — рэканструкцыя, якая можа быць недакладнай. Акрамя таго, правілы чатурангі напэўна меліся мясцовыя варыянты якія, цалкам дакладна, змяняліся з цягам часу.
З-за малай рухомасці фігураў партыя чатурангі была вельмі доўгай — 100-200 хадоў.
Дошка і фігуры
У чатурангу гулялі на дошцы памерам 8×8 клетак, фігуры ставіліся на палі (усё гэта захавалася ў сучасных шахматах.
У гульне для чатырох гульцоў выкарыстоўваліся камплекты фігур чатырох колераў: чорныя, зялёныя, жоўтыя і чырвоныя. Гулялі пара супраць пары. Кожны камплект утрымліваў восем фігур: раджу (караля), слана, каня, калясніцу (аналаг ладдзі) і чатыры пешкі. Гульцы займалі месцы па бакам ігравога поля. Фігуры высторйваліся ў левым ніжнім баку дошкі (адносна гульца). На першай лініі (ад гульца): слон у вуглу, за нім конь, калясніца і раджа. На другой лініі — шэраг пешак.
У гульні для двух гульцоў выкарыстоўвалі два камплекты фігур. Кожны камплект утрымліваў восем пешак, два слана, два каня, дзьве калясніцы, раджу і саветніка (візіра) — аналаг ферзя. Парадак пастраення фігур перад партыяй такі ж як і ў сучаснх шахматах.
Хады і ўзяцце
Хады ў партыі рабіліся па чарзе. У адрозненні ад шахматаў, у гульні прысутнічаў элемент выпадковасці — магчымыя хады вызначаліся кідком ігравых касцей. Як і ў шахматах кожны ход заключаўся ў перамяшчэнні адной фігуры ў адпаведнасці з правіламі, такім чынам, каб поле, на якое ставілася фігура, было альбо вольным, альбо занятым фігурай праціўніка. У апошнім выпадку фігура праціўніка ліылася ўзятай, здымалася з дошкі і больш у партыі не ўдзельнічала. Акрамя звычайнага ўзяцця фігур, мелася дадатковае правіла: калі тры слана знаходзіліся ў цэнтральным квадраце 2×2 поля, то гулец, які прыйшоў сваім сланом у апошняе незанятае поле гэтага квадрата, браў усіх непрыяцельскіх сланоў.
Правілы хода фігур
Пасля правілы змяніліся, і слон стаў хадзіць праз адно поле па дыяганалі. Пры гэтым, як і конь, слон падчас хода «перашагваў» праз поле, пагэтаму магчымасць хода не залежала ад наяўнасці на шляху слана сваіх ці непрыяцельскіх фігур.
Адзін з варыянтаў
«Слон у ніх ходзіць на адно поле наперад, і на чатыры суседніх поля на дыяганалі, як ферзь. Яны кажуць, што пяць клетак адпавядаюць пяці канечнасцям слана (чатыром нагам і хобату). Яны гуляюць у шахматы ўчатырох, кожны са свайго боку дошкі, і па чарзе кідаюць дзьве косці. Ферзя яны называюць каралём. Кожны кідок косці адпавядае руху адной з фігур. Пры кідке 1 ці 5 рухаецца пешка ці кароль. Іх хады такія ж, як і ў звычайным шатранджы. Караля магчыма пабіць, і ён не абавязаны сыходзіць з пад шаха. Пры кідке 3 рухаецца конь. Яго ход такі ж як і ў нас. Пры кідке 4 ці 6 рухаецца слон. Ён ходзіць па прамой, як наша ладдзя. Калі ў яго няма ніводнага магчымага хода, то перашкода выдаляецца кідком адной з касцей, і слон здяйсняе ход. Перамяшчэнне слана мае даўжыню ад 1 да 14 клетак, таму што косці могуць упасці як 4 і 4, ці 6 і 6, ці 4 і 6. Пры любым з такіх кідкоў слон можа перамясціцца ў супрацьлеглы вугал дошкі, калі на яго шляху няма іншых фігур. У кожнай фігуры ёсць свой кошт, у адпаведнасці з якім па заканчэнні гульні робяць стаўкі. Калі гулец пабіў чужога караля, ён атрымлівае 5 ачкоў, за слана - 4, за каня - 3, за ладдзю - 2, за пешку - 1 ачко. Два караля стояць 10 ачкоў, тры караля 15; але калі шахматыст забраў усіх чужых каралей і захваў свайго, то ён атрымлівае 54 ачка» (сумарны кошт трох поўных камплектаў фігур)
Гісторыя
Першыя дакладныя звесткі аб гэтай гульні адносяцца да VII стагоддзю. У санскрытскай літаратуры першае згадванне аб чатуранге сустракаецца ў рамане «Харшачарыта», у якім апісваецца праўленне караля  (590—647): «Пры гэтым цары толькі пчолы зварыліся, калі збіралі нектар ... і толькі аштапады вучылі пазіцыям чатурангі». Чатурангу згадваюць таксама кашмірскія паэты IX стагоддзя — і Рудрата.
У каментарыі дв «Чандас-сутрэ» — трактату аб вершаскладанні — матэматык X стагоддзя Халаюдха просіць чытача  «намаляваць табліцу з 64 клетак, як у гульні чатуранге». Нарэшце, фраза з санскрыцкага твора Х стагоддзя «Нітівак'ямурта», кажа, што «ў чатуранге не бывае караля без ферзя» («саветніка»). Важнасць апошняй цытаты састаіць у тым, што яе аўтару, відавочна, не была знаёма разнавіднасць чатурангі, прызначаная для чатырох гульцоў (у якой ферзей няма). Гэта можа значыць, што чатуранга для чатырох была вынайдзена значна пазней гульні для дваіх.
У «», найбольш ранняй пісьмовай крыніццы (VII стагоддзе) па гісторыі шахматнай гульні на (пехлеві), выкладаецца паданне аб завозе чатурангі з Індыі у Іран (VI стагоддзе). Згодна з меркаваннем гісторыка шахмат Г. Мэррэя (1936), тэкст дазваляе назваць прыкладную дату вынаходніцтва гульні - каля 570 года.
Аль-, мацнейшы арабскі шахматыст першай паловы IX стагоддзя, пісаў, што да арабаў шахматы прыйшлі ад персаў, а тыя пазычылі іх у індзійцаў. «Агульнапрызнана, - сцвяржаў аль-Адлі, - што ў Індыі зроблены тры вынаходніцтвы, падобных якім не было ні ў адной іншай краіне: кніга, дзевяць лічб, якімі можна лічыць без канца, і шахматы». Аль-Адлі таксама прыводзіць адрозненні індыйскіх шахмат ад шатранджа: слон у чатуранге размяшчаецца на вуглавым полі і можа хадзіць праз клетку па вертыкалі і гарызанталі; пат лічыцца выігрышам для запатаванага боку; а агаленне караля прыносіць перамогу нават у тым выпадку, калі праціўнік можа ў адказ знішчыць апошнюю чужую фігуру (у арабскім шатранджы такая сітуацыя лічылася нічыёй).
Згодна са сведчаннямі аль-Адлі і Аль-Біруні, у Індыі існаваў і іншы варыянт гульні, у якім сланы размяшчаліся на флангах, а баявыя калясніцы — каля караля.
Мяркуючы па ўсяму, чатуранга была вынайдзена менавіта ў Індыі, дзе была гульнёй, у асноўным, інтэлектуалаў з вышэйшых каст. Ніякіх сведчанняў аб правядзенні афіцыйных спаборніцтваў у тыя часы не захавалася. Не засталося таксама запісаў згуляных партый. Чатуранга існавала ў Індыі да пачатку XX стагоддзя і, згодна са сведчаннем бенгальскага аўтара Рагхунанды (XV—XVI стст.), стала з цягам часу называцца «чатурраджа» — «гульня чатырох каралёў».
У VI ці, магчыма, у VII стагоддзі чатуранга папала ў Кітай, а таксама ў Персію (Іран). У Кітае варыянт гульні для двух гульцоў быў істотна трансфармаваны, пераўтварыўшыся ў кітайскія. У краінах арабскага усхода чатуранга напрацягу некалькіх стагоддзяў перайначвалася, зрэшты, захоўвая, асноўныя рысы. У выніку, з'явілася гульня-нашчадак — шатрандж, які потым пераўтварыўся ў шахматы.
Канстанцін Дзмітрыевіч Валюшкін
Канстанцін Дзмітрыевіч Валю́шкін (—) — вучоны ў галіне ветэрынарыі, доктар ветэрынарных навук (1988), прафесар (1990). Член-карэспандэнт Акадэміі аграрнай адукацыі.
Біяграфія
Нарадзіўся у вёсцы Тыльцы (, Віцебская вобласць, Беларусь). У 1955 годзе скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут. У 1955—1961 гг. галоўны ўрач племзавода «Крынкі» ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. У 1964—1969 гг. працаваў загадчыкам аддзела на Смаленскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі. З 1969 года у Віцебскім ветэрынарным інстытуце. У 1989—1994 гг. дэкан ветэрынарнага факультэта, у 1991—2001 гг. прафесар кафедры акушэрства, гінекалогіі і размнажэння Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны.