cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ірына Валер’еўна Ільянкова
Ірына Валер’еўна Ільянкова (нар., Мінск) — беларуская гімнастка, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2000 года па мастацкай гімнастыцы ў групавым мнагаборстве, чэмпіёнка свету 1998 года ў групавым мнагаборстве. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (1998), заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь (2016).
Біяграфія
На Алімпійскіх гульнях 2000 года каманда Беларусі ў склад якой увайшлі Таццяна Ананька, Таццяна Бялан, Ганна Глазкова, Ірына Ільянкова, Марыя Лазук, Вольга Пужэвіч заваявала сярэбраны медаль у групавым практыкаванні.
Пасля заканчэння Алімпійскіх гульняў Ірына завяршыла кар’еру спартсменкі (была самай старэйшай у алімпійскім складзе) і аддала перавагу трэнерскай дзейнасці, а не выступленням у шоу.
Цяпер Ірына Ільянкова з’яўляецца трэнерам маладзёжнай зборнай Беларусі, выкладае ў Рэспубліканскім цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі па мастацкай гімнастыцы і працуе суддзёй міжнароднай катэгорыі. Яе выхаванкамі з’яўляюцца Марыя Юр’еўна Трубач (сярэбраны прызёр Юнацкіх Алімпійскіх гульняў 2014 года), Стэфанія-Соф’я Манахава і Анастасія Рыбакова (усе трое — сярэбраныя прызёры чэмпіянату Еўропы 2014 года).
Палітычныя погляды
Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.
Цэзій-137
Біялагічнае дзеянне
Развіццё радыяцыйных параз у чалавека можна чакаць пры паглынанні дозы прыкладна в 2 Гр і болей. Сімптомы у многім падобны на вострую прамянёвую хваробу пры гама-апраменьванні: прыгнечаны стан і млявасць, дыярэя, зніжэнне масы цела, унутраныя кровазліцця. Характэрныя тыповыя для вострай прамянёвай хваробы змяненні ў карціне крыві. Дозам у 148, 370 і 740 МБк адпавядаюць лёгкая, сярэдняя і цяжкая ступені паразы, аднак прамянёвая рэакцыя адзначаецца ўжо пры адзінках МБк.
Дапамога пры радыяцыйнай паразе цэзіем-137 павінна быць накіраваная на вывядзенне нукліду з арганізму і ўключае ў сябе дэзактывацыю скураных пакрываў, прамыванне страўніка, прызначэнне розных сарбентаў (напрыклад, сернакіслага барыю, альгінату натрыю, полісурміну), а таксама ванітавых, слабільных і мачагонных сродкаў. Эфектыўным сродкам для памяншэння ўсмоктвання цэзію ў кішэчніку з’яўляецца сарбент ферацыянід, які звязвае нуклід у незасвойную форму. Акрамя таго, для паскарэння вывядзення нукліду стымулююць натуральныя выдзяляльныя працэсы, ужываюць розныя комплексаўтваральнікі (ДТПА, ЭДТА і інш.).
Атрыманне
З раствораў, атрыманых пры перапрацоўцы радыеактыўных адкідаў ядзерных рэактараў, 137Cs здабываецца метадамі асаджэння з гексацыянафератамі жалеза, нікелю, цынку альбо фторавальфраматам амонію. Выкарыстоўваюць таксама іонны абмен і экстракцыю.
Ужыванне
Цэзій-137 ужываецца ў гама-дэфектаскапіі, вымяральнай тэхніцы, для радыяцыйнай стэрылізацыі харчовых прадуктаў, медычных прэпаратаў і лекаў, у радыетэрапіі для лячэння злаякасных пухлін. Таксама цэзій-137 выкарыстоўваецца ў вытворчасці радыеізатопных крыніц тока, дзе ён ужываецца ў выглядзе хларыду цэзію (шчыльнасць 3,9 г/см³, энэргавыдзяленне каля 1,27 Вт/см³). Цэзій-137 ужываецца ў датчыках мяжовых узроўняў сыпучых рэчываў (узроўнямерах) у непразрыстых бункерах.
Дамінік Мікалаевіч Пац
Сям'я
Ажаніўся з Ганнай Лозкай, дачкой берасцейскага войскага Андрэя Барысавіча Лозкі, удавой Льва Пацея. Ад Дамініка паходзіць берасцейская галіна роду Пацаў.
Гацольда-дэльі-Іпаліці
Гацольда-дэль-Іпаліці (Gazoldo degli Ippoliti) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мантуя.
Насельніцтва складае 2574 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 204 чал./км². Займае плошчу 12 км². Паштовы індэкс — 46040. Тэлефонны код — 0376.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Велазаводская вуліца (Мінск)
Вуліца Велазаводская — вуліца ў Ленінскім раёне Мінска. Пачынаецца ад скрыжавання Фабрычнай вул. і Клубнага пр. ідзе паралельна Партызанскаму пр. і ўпіраецца ў вул. Нахімава. Вуліца названа ў гонар ААТ «Мотавела», прадпрыемства, якое знаходзіцца недалёк ад Велазаводскай вуліцы. Адзіным шырока вядомым прадпрыемствам вул. Велазаводскай з'яўляўся Жаночы інстытут «Энвіла», які займаў д. 3 з 1994 па 2012 г. На люты 2018 г. д. 3 знаходзіцца ў аварыйным стане. Астатнія будынкі ўяўляюць сабой жылыя двухпавярховыя маласямейныя дамы.
Зубрэвічы (Дзяржынскі раён)
Зубрэ́вічы (, Зубревичи) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Негарэльскага сельсавета.
Да 4 лютага 1939 года пасёлак у складзе Сямёнавіцкага сельсавета Уздзенскага раёна.
Прыазёрскі
Прыазёрскі (, Приозёрский) — пасёлак у Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Відамлянскага сельсавета.
Павел Грабоўскі
Павел Грабоўскі (Paweł Grabowski; пам. 22 красавіка 1780, г. Кракаў) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Грабоўскіх герба «Тапор» (або «Окша»). Нарадзіўся ў сям’і Стэфана, віштынецкага старосты, і Тэадоры са Стрыенскіх.
Чхоўскі староста ў 1747—1780 гг.
Квалер ордэна Святой Ганны ў 1780 г.
Эпіфіз
Эпіфіз, або шышкападобнае цела (corpus pineale, epiphysis cerebri) — невялікі орган, які выконвае эндакрынную функцыю, які лічыцца складовай часткай фотаэндакрыннай сістэмы. Няпарнае ўтварэнне шаравата-чырвонага колеру, размешчанае ў цэнтры мозгу паміж паўшар'ямі ў месцы міжталамічнага зрашчэння. Звонку эпіфіз пакрыты злучальнатканкавай капсулай, ад якой ўнутр залозы адыходзяць трабекулы, якія падзяляюць яе на дзелькі. Выпрацоўвае гармоны мелатанін, сератанін і адрэнагламерулатрапін.
Спасылкі
Епифиза
Аркада-кіпрскі дыялект старажытнагрэчаскай мовы
Ізаглосы кіпрскага і аркадскага субдыялектаў пацвярджаюць, што ахейцы пасяліліся на Кіпры. Як піша Паўсаній:
Стрэчанне
«Стрэчанне» — музычны альбом спявачкі Кацярыны Ваданосавай і «Fantasy Orchestra», выдадзены ў 2019 годзе.
Аркада-кіпрскі дыялект старажытнагрэчаскай мовы
Пасля Эхема царом аркадзян стаў Агапенар, сын Анкея і ўнук Лікурга; ён быў правадыром ахеянаў у паходзе на Трою. Калі Іліён быў узяты і калі эліны плылі дамоў, узнялася бура, якой Агапенар і караблі аркадзян былі занесены на Кіпр; там Агапенар стаў будаўніком горада Пафаса і ўзвёў храм Афрадыце ў Палай Пафасе (у Старым Пафасе).
Пафас быў заснаваны да 1100 да н.э. Пасля з’яўлення дарыйцаў на Пелапанесе частка насельніцтва Аркадыі перасялілася на Кіпр, а астатнія былі замкнёныя ў Аркадскіх горах. Пасля крушэння мікенскай цывілізацыі сувязь перарвалася і кіпрскі субдыялект стаў адрознівацца ад аркадскага. Яго пісьмом аж да III стагоддзя да н.э. быў кіпрскі сілабарый
Толькі ў аркадскім пісьме выкарыстоўвалася літара сан, амаль да VI стагоддзя да н.э. Аркада-кіпрскі дыялект захаваў мноства асаблівасцей мікенскага, рана страчаных у атычным і іанічным дыялектах, напр. гук //, які пазначаўся літарай дыгама.
Сімфанічны блэк-метал
Сімфа'нік-блэк-метал — разнавіднасць экстрым-метал-музыкі.
Пераносы
Перано́сы (, Переносы) — вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Малажынскага сельсавета.
Размяшчэнне
У 11 км на паўднёвы ўсход ад Брагіна, 39 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 130 км ад Гомеля.
Гідраграфія
На поўначы сетка меліярацыйных каналаў.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Камарын — Брагін.
Планоўка складаецца з прасталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Забудавана драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Вядомая з пачатку XIX стагоддзя як вёска ў Брагінскай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні. У 1897 годзе працаваў хлебазапасны магазін.
З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Пераноскага сельсавета Брагінскага раёна Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 года Гомельскай акруг.
У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны партызан», працавалі вятрак (з 1929 года) і гамарня. У 1959 годзе ў складзе калгасу «XVII партз'езд» (цэнтр — вёска Крыўча).
NGC 6228
NGC 6228 (іншыя абазначэнні — UGC 10558, MCG 4-40-1, ZWG 139.3, VV 791, VV 846, IRAS16460+2617, PGC 59007) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Будаўнічы факультэт БрДТУ
Склад факультэта
У складзе факультэта знаходзяцца наступныя кафедры:
Асака заліўная
Асака заліўная (Carex magellanica) — травяністая расліна, від роду сямейства.
Батанічнае апісанне
Расліна з кароткім, паўзучым карэнішчам. Сцеблы скучаныя, звычайна шурпатыя.
Ліставыя пласцінкі (2) 2,5-3 (4) мм шырынёй, ярка-зялёныя.
Верхні каласок тычынкавы, радзей гінекандрычны; астатнія 1-3 — песцікавыя, рэдка гінекандрычныя, эліптычныя, яйкападобныя або даўгаватыя, 6-8 (10) мм у дыяметры, на ножках, часта паніклыя, з ланцэтнымі, пурпурна-чорнымі, часта з загорнутым унутр бакамі, кіпцепадобна-выгнутымі даўжэй мяшочкаў на 1/3 ці ў два разы і ўдвая вужэй іх, ападае лускай. Мяшэчкі сплошчана-трохграневыя, шырока-яйкападобныя, амаль круглявыя, 3-3,5 мм даўжынёй, хутка звужаныя ў вельмі кароткі светла-жоўты носік. Ніжні крыючы ліст лінейны, без похвы або з ледзь выяўленай похвай, роўны суквеццю або перавышае яго.
Від апісаны з Паўднёвай Амерыкі, з берагоў Магеланавага праліву.
Арэал
Еўропа; Заходняя Азія: Паўночна-Усходняя Турцыя; Усходняя Азія: востраў Хансю; Паўночная Амерыка (уключаючы Паўднёвую Грэнландыя); Паўднёвая Амерыка: субантарктычныя раёны на поўдзень ад 40° паўднёвай шыраты (уключаючы Вогненную Зямлю і Фалклендскія астравы).
Расце на мохавых балотах, тарфяніках, мачажынах, па краях зарастаючых азёр, на тарфяных берагах рэк, у асакова-мохавых тундрах; на раўніне і ў лясным, рэдка верхнім паясах гор.
Сістэматыка
У межах віду выдзяляюцца два падвіды :
NGC 6229
NGC 6229 (іншае абазначэнне — GCL 47) — шаравое скопішча ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Цёрн
Цёрн, Сліва калючая, Жасцёр, Шыпшына , Цярніна (Prúnus spinósa) — невялікі калючы куст; від роду сямейства.
Распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, у Заходняй Азіі і Паўночнай Афрыцы. Вельмі зменлівы і стварае гібрыды з іншымі слівамі. Мяркуецца, што сумесь гэтага віду з стала продкам. Цёрн — расліна, якая выкарыстоўваецца ў фітатэрапіі, мае ядомыя плады, адыгрывае важную ролю для навакольнага асяроддзя, выкарыстоўваецца таксама ў біятэхнічных пасадках. Гэта меданос і крыніца цвёрдай драўніны, якая, асабліва раней, мела разнастайныя прымяненні. Утварае густыя, калючыя зараснікі, якія з’яўляюцца сховішчам для многіх відаў жывёл.
Этымалогія
Родавая навуковая назва Prunus выкарыстоўвалася ўжо ў антычнасці (напрыклад, Плініем Старэйшым) для апісання сліў. Відавая навуковая назва spinosa азначае «калючы» і паходзіць ад лацінскага слова spina (=шып, калючка).
Беларускае слова «цёрн» узыходзіць да («калючка»).
Марфалогія
Галінасты куст вышынёй 3,5—4,5 м, радзей нізкарослае дрэўца не вышэй за 8 м, прычым па звестках некаторых аўтараў, высокія экзэмпляры гэта, верагодна, гібрыды з іншымі слівамі.
Парасткі
Мае шырокаяйкападобную крону, цёмна-шэрую кару і шмат калючак. Маладыя парасткі мякка апушаны, прычым апушэнне знікае з узростам. Аднагадовыя парасткі гладкія і карычневыя (з цяністага боку — аліўкава-зялёныя ), больш старыя — цёмна-карычневыя і бліскучыя, са шматлікімі дробнымі светлымі кропкамі. Канцы кароткіх парасткаў ператвораныя ў моцныя і доўгія. Адгалінаванні другога шэрага разгорнутыя пад прамым або нават тупым вуглом. Вегетатыўныя пупышкі дробныя (да 2 мм), востраяйкападобныя, акружаныя шарападобнымі кветкавымі пупышкамі. Лускавінкі пупышак чырвона-карычневыя, звычайна раснічастыя або апушаныя. Пупышкі пасаджаныя па адной або па 2-3 побач (шэрагам), прычым, як правіла, крайнія — кветкавыя. Кара на старых ствалах — чорна-фіялетавая і злёгку парэпаная вузкімі палосамі.
Карані
Разрастаючыся і пашыраючыся пры дапамозе шматлікіх каранёвых атожылкаў, цёрн утварае густыя калючыя і цяжкапраходныя зараснікі.
Лісце
Маладое лісце з абодвух бакоў апушанае, пазней зверху голае, матавае, з ніжняга боку злёгку апушана, у асноўным па жылках. Зверху цёмна-, знізу бледна-зялёнае.
Кветкі
Кветкі адзіночныя, радзей па 2, зусім рэдка па 3-5, часцей за ўсё згрупаваны на канцах парасткаў , растуць на кароткіх голых кветаножках (5-8 мм даўжынёй). Кветкі дробныя, 1,2—1,8 см у дыяметры, раскрываюцца паасобку або парамі ранняй вясной, калі лісця яшчэ няма. ўвагнутае, выслана сакраторнай тканкай нектарніка, чашалісцікаў пяць, трохвугольна-яйкападобных, па краі раснічастых. Вяночак белы або зеленаваты, з пяццю доўгімі тупымі пялёсткамі 6-8 см даўжынёй. 20 тычынак завершаны на канцы жоўтымі або чырвонымі пыльнікамі, песцік адзін, нізкі і голы, завязь верхняя. Цвіценне вельмі багатае, у красавіку-маі.
Формула кветкі:.
Плады
Плады — сакавітыя аднанасенныя аднакасцянкі, падобныя на сліву, растуць на ўзнятых кароткіх хвосціках. Плады круглявыя або круглява-канічныя, дыяметрам ад 1 да 1,5 см (у падвідаў і гібрыдаў больш, да 3 см). Яны маюць чорна-сіні колер з шызым васковым налётам. Мякаць дрэнна аддзяляецца ад костачкі, мае зялёны колер і даўка-кіслы ці нават гаркаваты смак. Плады спеюць позна, у жніўні-верасні. Плоданасіць пачынае праз 2-3 гады.
Костачка пляскатая, яйкападобнай ці эліптычнай формы, маршчыністая, дасягае каля 1 см у даўжыню і 0,5 см у таўшчыню, яна пакрыта бародаўкамі і падоўжнымі рэбрамі.
Арэал
Месцапражыванне віду ўключае ў сябе шырокія вобласці Еўропы (без Ісландыі, паўночнай часткі Скандынаўскага Паўвострава і паўночнай Расіі), Малую Азію, раён Каўказа, Іран і паўночную Афрыку (у гарах Атлас ). Ізаляваныя месцаабітанні ёсць у Ізраілі і ў раёне возера Балхаш. У цэнтральнай Еўропе з’явіўся, верагодна, каля 3000-2000 гадоў да н.э. — прынамсі з таго часу вядомы знаходкі насення ў шматлікіх раскопках эпохі неаліту.
Паўночная мяжа праходзіць ад 68°, на Скандынаўскім паўвостраве праз паўднёва-заходнюю Фінляндыю, праз паўднёвую частку Латвіі. У Беларусі праз Віцебскую вобласць. У Расіі праз Пскоўскую, Смаленскую, Маскоўскую, Уладзімірскую вобласці, паўднёвую частку Татарстана.
На тэрыторыі Беларусі адзіны дзікарослы від роду, трапляецца на палянах, узлесках і ярах, занесены ў Чырвоную кнігу.
У Польшчы гэта звычайны від практычна для ўсёй тэрыторыі. Радзей сустракаецца ў паўночна-заходняй і, яшчэ радзей, у паўночна-ўсходняй частках краіны. Акрамя таго, не расце на большых вышынях у гарах. У Татрах сустракаецца на вышынях да 1100 м н. у. м. (на ), у Яварніках дасягае каля 930 м н. у. м.
Далей на поўдні расце да субальпійскага пояса да 1500—1600 м н. у. м. (напрыклад, на Каўказе . У Крыму і на Каўказе сустракаецца да вышыні 1200—1600 метраў над узроўнем мора . Распаўсюджаны ў Закарпацці, Карпатах, Расточчы — Аполлі, а ў заходнім Палессі і паўночным Лесастэпе, Стэпе і Крыму замяняецца.
Расце звычайна густымі зараснікамі па ўзлесках, на лесасеках, у хмызняках, ярах (лагчынах), далінах рэк пераважна ў лесастэпе і ў кудзерках кустоў у стэпе.
Біялогія
Марозаўстойлівая, святлалюбная расліна.
Развіццё
. Цвіце вельмі багата, але кароткі час, у красавіку і маі (далей на поўдзень у сакавіку), перад з’яўленнем лісця. Кветкі духмяныя і выдзяляюць нектар. Прыцягваюць розных насякомых-апыляльнікаў, удзел якіх у апыленні вельмі важны (сітуацыя з абмежаваным доступам насякомых да кветак аказвае значны ўплыў на колькасць завязей і пладоў). Плады спеюць у верасні і доўга застаюцца на галінах.
Хімічны састаў
Утрыманне вітаміну С каля 12-19 мг%. Энергетычная каштоўнасць 100 г — 54 ккал. З-за высокага ўтрымання кіслаты і дубільных рэчывоў плады могуць мець такі даўкі смак, што ў свежым стане будуць амаль неядомымі. Пасля прамаражвання пладоў, колькасць кіслот і дубільных рэчываў у іх значна памяншаецца, а глюкоза часткова раскладваецца ў фруктозу, што робіць іх саладзейшымі. Ядры таксама ўключаюць значныя колькасці алеяў. Кара і карані ўтрымліваюць дубільныя рэчывы i, а кара на старых парастках — таніны.
Таксічныя ўласцівасці
Насенне ўтрымлівае цыянагенныя гліказіды —,  і. У невялікіх колькасцях гліказіды ёсць таксама ў кветках. У выніку ферментнага гідролізу з іх утвараецца моцна таксічная сінільная кіслата з, які мае характэрны пах марцыпанаў.
Сярод усіх слівавых, якія культывуюць у Цэнтральнай Еўропе, цёрн мае самае высокае ўтрыманне сінільнай кіслаты ў насенні, пачынаючы ад 3 да 6 %. Вядомыя выпадкі з’яўлення сімптомаў атручвання сінільнай кіслатой у свіней, якія з’ядалі насенне цёрну. У выпадку спажывання чалавекам сінільная кіслата можа прывесці да смерці ў дозе 1 мг на 1 кг масы цела.
Смяротная доза (LD50), разлічаная для мышэй, гэта 3,7 мг/кг. Смерць адбываецца ў выніку гіпаксіі з-за паралічу дыхання і энзіматычнага блоку.
Пагроза для здароўя людзей
Акрамя атрутнасці насення, апісанай вышэй, шыпы цёрну могуць наносіць балючыя траўмы паверхні цела. Доўгія (да 6 см) і тонкія іголкі глыбока пранікаюць у скуру і абломваюцца, пакідаюцы верхавінку ўнутры цела. Клінічнымі даследаваннямі пацверджана, што нават калі пацыенты сцвярджалі, што вынялі шып поўнасцю, яго фрагменты заставаліся ў тканках, вызываючы хранічныя запаленчыя станы, у тым ліку бурсіты. У такіх выпадках патрабуецца хірургічнае лячэнне, часам на дастаткова вялікай ранавай плошчы, таму што фрагменты могуць мігрыраваць у тканках. Асаблівыя цяжкасці ствараюць сітуацыі, калі людзі не памятаюць сам факт уколу шыпамі цёрну.
Генетыка
Цёрн — гэта тэтраплоід (2n=4x). Стандартны гаплаідальны лік храмасом x=8, гаплаідальны лік храмасом n=16 (2n=32). Дыферэнцыянаванне значна большае ў паўднёвай частцы арэала цёрну — што выразна паказвае на ўчасткі гэтага віду ў плейстацэне. Высокі  у гэтага віду значна ўскладняе правядзенне з ім філагенетычных даследаванняў.
Месцапражыванні
Цёрн непатрабавальная расліна, расце на самых розных глебах — пясчаных, гліністых і камяністых. Часам вырастае на грудах камянёў па ўскраінах палёў. Ён аддае перавагу вапнавым глебам і з’яўляецца індыкатарным відам. Цёрн вельмі ўстойлівы да засухі і марозу (адносіцца да 4 ). Высокія патрабаванні мае толькі да колькасці святла — аптымальна расце і багата пладаносіць пад прамымі сонечнымі прамянямі, аднак нядрэнна сябе адчувае і ў паўцені. У класіфікацыі раслінных згуртаванняў Цэнтральнай Еўропы з’яўляецца для класа (Cl.) Rhamno-Prunetea. Часам расце ў светлых лясах і зарасніках з удзелам дубоў і чарнаклёну. Расце на лясных узлесках і стварае зараснікі на палях. На закінутых пашах і землях сельскагаспадарчага прызначэння з’яўляецца адным з першых відаў-піянераў. У населеных пунктах, на ўзбочынах і схілах расце як сінантропны від. У адпаведных умовах — экспансійны від, часта ўтварае масівы, аднавідавыя. Зараснікі таксама з’яўляюцца ў месцах росту і на, выступаючы пагрозай іх існаванню. Таксама сустракаюцца ў запаведніках і скальнай расліннасці.
У выпадку выгарання ў час пажараў цярноўнік хутка аднаўляецца за кошт шматлікага галінавання каранёвых атожылкаў.
Міжвідавыя адносіны
За выключэннем выпадкаў, калі цярноўнік пашыраецца на далікатныя ксератэрмныя экасістэмы і акрайкі, сельскагаспадарчыя землі і таму падобнае, яго зараснікі каштоўныя для навакольнага асяроддзя, бо ўтвараюць непраходныя для чалавека і буйных жывёл абшары, якія становяцца домам і кармавой пляцоўкай для шматлікіх птушак і дробных жывёл. Фітацэнолагі лічаць цёрн характэрным відам для зараснікаў сінтаксону.
У цёрне сярод іншых любяць гнездавацца, акрамя гэтага  і. Плады адыгрываюць важную ролю ў рацыёне птушак, тым больш важна, што яны доўга даступныя. Імі жывяцца каля 20 відаў птушак. На калючках цёрну часта наколваюць дробных жывёл або насякомых, ствараючы такім чынам запасы на будучыню. Гэтая расліна таксама важны від для пражывання і харчавання вялікага спіса беспазваночных і грыбоў (віды, якія сваім існаваннем значна шкодзяць цёрну, пералічаны ў раздзеле Хваробы і шкоднікі). На лісці цёрну харчуюцца вусені каля 135 відаў матылькоў, прычым расліна мае выключна важнае значэнне для і , акрамя гэтага аб’ядаецца вусенямі , , , ,. На лісці харчуюцца таксама лічынкі розных відаў перапончатакрылых і жукоў. У час цвіцення кветкі вабяць між іншых, , каля 20 відаў.
Таксанамія
Цёрн — гэта адзін з 12 відаў, якія ўключаны ў Prunus у падродзе Prunus роду  сямейства. Найбольш цесна з ім звязаныя такія віды слівы, як, , , , , і гібрыдныя віды з той жа групы:  і. Верагодна, цёрн узнік у выніку поліплаідызацыі дыплаідальнага таксона, які быў агульным продкам з.
Цёрн — дастаткова зменлівы знешне від. Асобнікі моцна адрозніваюцца вышынёй, памерамі лісця, кветак і пладоў, ступенню апушэння і таўшчынёй і колькасцю шыпоў. Раней зменлівасць апісвалі як розніцу паміж формамі, але хутчэй за ўсё яна вынікае з розных чыннікаў знешняга ўплыву на асобную расліну. Для месцаў, адкрытых моцным вятрам і з актыўным выпасам жывёлы, характэрны рост карлікавых форм расліны, амаль поўнасцю прыціснутых да зямлі. Біяметрычныя і генетычныя аналізы не выяўляюць выразных градыентаў зменнасці цёрну ў межах арэала. Гэта тлумачыцца тым, што актыўнае распаўсюджанне насення млекакормячымі і птушкамі на вялікія адлегласці памяншае генетычную зменлівасць паміж папуляцыямі.
Падвіды
Некаторыя падвіды цёрну :
Гібрыды
У цёрну шмат тэтраплоідных гібрыдаў з іншымі відамі. Іх правільнае найменне — гібрыдны цёрн. Цёрн утварае цяжкія для аналізу гібрыды з падвідам  (=Prunus ×fruticans Weihe) і з  (=Prunus ×media Kov.), якія сустракаюцца ў прыродзе на Каўказе. Сярод тамтэйшых лясоў і зараснікаў некаторыя асобнікі цёрну вырастаюць у многаяруснае дрэва з вялікімі яркімі яйкападобнымі пладамі. Лічыцца, што нават асобнікі з кветкамі рознай ступені ружовасці могуць прадстаўляць сабой гібрыды алычы. У рэшце рэшт, лічыцца таксама, што гексаплоідная ўтварылася ў выніку поліплаідызацыі гібрыда алычы і цёрну. У выкарыстоўваюцца таксама гібрыды з,  і інш.
Таксанамічныя праблемы стварае таксон, які, верагодна, з’яўляецца гібрыдам цёрну і і апісваецца як Prunus ×fruticans Weihe або Prunus spinosa var. macrocarpa Wallr. (некаторыя аўтары ставяць пад сумненне яго паходжанне). Prunus ×fruticans як правіла вышэйшы за тыповыя асобнікі P. spinosa (перавышае 3 метры), з менш калючымі галінамі, буйнейшымі і саладзейшымі пладамі, у якіх мякаць лягчэй аддзяляецца ад костачкі з вострымі канцамі. У межах гэтага таксона апісаны два падвіды: subsp. ligerina  (Lloyd) Domin з голымі шыпамі і subsp. amelanchierflora (Paillot) Domin з апушанымі шыпамі. Паводле Flora Europaea гэты таксон з-за зменлівасці і ўзаемнага падабенства на бацькоўскія віды немагчыма вызначыць і адрозніць на падставе адных марфалагічных крытэрыяў.
Сарты
Вядомы розныя сарты цёрну: Вядомы таксама сорт 'Rosea', які з’явіўся ў выніку гібрыда цёрну і алычы (P. cerasifera 'Nigra').
У Сярэдняй паласе Расіі вырошчваюць цёрн 'Абрикосовый' (гібрыд цёрну з алычой) і формы цёрну духмянага (гібрыды з кітайска-амерыканскай слівай 'Тока') '10-17', '16-9', '83'. Плады ў іх практычна без даўкасці, духмяныя. Зімаўстойлівасць на ўзроўні цёрну.
Развядзенне
Часам высаджваецца ў біятэхнічных пасадках, рэдка як дэкаратыўная расліна або ў садах. Нават там, дзе часам высаджваюць для атрымання пладоў (у некаторых раёнах Расіі), асноўнай крыніцай ураджаю з’яўляюцца, як правіла, дзікія папуляцыі.
Патрабаванні
Цёрн добра расце на любой глебе, акрамя забалочаных і кіслых участкаў. Лепш за ўсё развіваецца на добра пранікальных паверхнях і ў сонечных месцах.
Размнажэнне
Костачкі для сяўбы атрымліваюць з пладоў да іх поўнага паспявання, у канцы жніўня — пачатку верасня. Насенне закладваюць у глебу на глыбіню 2-3 см восенню, або, пры зборы ў лістападзе, ранняй вясной. Усходы з’яўляюцца чарговай вясной. Вельмі зручны і просты спосаб развядзення — гэта пасадка каранёвымі атожылкамі.
Догляд
Кусты цёрну не патрабуюць абрэзкі, калі толькі няма патрэбы сфармаваць крону ў дэкаратыўных мэтах. Вакол дрэва трэба рэгулярна выдаляць шматлікія каранёвыя атожылкі, калі толькі не стаіць мэта атрымаць густы і шчыльны зараснік. У выпадку вырошчвання культурных сартоў трэба праполваць прыствольны ўчастак і кожныя некалькі гадоў угнойваць натуральнымі ўгнаеннямі — гноем або.
Знішчэнне
З-за лёгкасці, з якой цёрн утварае каранёвыя атожылкі і новыя парасткі пасля абразання, гэты від вельмі цяжка выдаліць адтуль, дзе непажадана яго вырастанне. Яго кантроль ажыццяўляецца ў мэтах абароны багатых нелясных фларыстычных згуртаванняў, у асаблівасці, на якіх цёрн з’яўляецца экспансіўным відам (за выключэннем паўночнай часткі яго арэала). Для таго, каб эфектыўна выкараніць гэты від, неабходна знішчаць яго на працягу вегетацыйнага сезона. Менш эфектыўная, але бяспечная для спадарожных відаў флоры і фаўны, зрэзка праводзіцца ў асенне-зімовы перыяд. Пасля выдалення куста даводзіцца некалькі наступных гадоў сачыць за гэтым месцам і своечасова выдаляць новыя парасткі, якія з’яўляюцца з глебы. Пры знішчэнні зараснікаў цёрну варта выкопваць пні, калі гэта не перашкаджае існаванню іншых відаў. Акрамя таго можна выкарыстоўваць пестыцыды.
Хваробы і шкоднікі
Цёрн падвяргаецца ўздзеянню такіх шкоднікаў слівовых, як, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , і  і. Мёртвая драўніна дае харчаванне лічынкам віду.
Пры неабходнасці цёрн апырскваюць.
Сярод захворванняў, якія выклікаюць патагенныя грыбы, можна згадаць (нішчыць кветкі і парасткі), лісце хварэе на  і кокамікоз. вызывае від грыбоў. У выпадку грыбковых захворванняў прымяняюцца хімічныя сродкі, а пры вірусных пашкоджаннях неабходна выразаць хворыя расліны і спальваць іх. Сярод апошніх самыя частыя — стужачная мазаіка слівы і.
Праблемным момантам з’яўляецца значэнне цёрну ў распаўсюджанні вірусных хвароб, якія шкодзяць слівам, што растуць у садах.
Збор, перапрацоўка і захоўванне
Збіраюць плады, кветкі, лісце і карані.
Кветкі збіраюць асцярожна адразу пасля зацвітання і высушваюць  — яны вельмі далікатныя, лёгка крышацца і цямнеюць. Іх сушаць пры тэмпературы каля 35 °C або на сонцы пры добрым праветрыванні. Гатовая сыравіна павінна быць добра высушанай, сметанковага або белага колеру і з тонкім водарам горкага міндаля. З 5 кг свежых кветак атрымліваецца 1 кг сухіх.
Плады збіраюць свежымі, але яшчэ цвёрдымі (у кастрычніку і лістападзе). Пры нарыхтоўцы зручна стрэсваць плады на разасланыя пад дрэвамі палотны. Сыравіну сартуюць, выдаляючы пашкоджаныя плады і прымешкі. Перабраныя чыстыя плады ссыпаюць у драўляныя дзежкі, затуляюць чыстай вільготнай тканінай і захоўваюць у скляпах ці адпраўляюць на пункты перапрацоўкі. Сушаць плады на сонцы або пад палаткамі, у печах або сушылках пры тэмпературы 45-50°. Высушаныя плады вельмі маршчыністыя, амаль чорныя, з даўкім, крыху кіслым смакам і без паху. Іх пакуюць у папяровыя мяшкі вагой па 25 або 50 кг і захоўваюць у сухіх халаднаватых памяшканнях. Для атрымання 1 кг сухіх трэба каля 3,5 кг свежых пладоў.
Для кулінарнага выкарыстання плады збіраюць у спелым стане з кастрычніка (тады яны маюць самую багатую пажыўнасць) да пачатку зімы. Пасля падмярзання яны становяцца мякчэйшымі і хутчэй псуюцца, таму пры зборы пасля замаразкаў патрабуюць неадкладнага спажывання або перапрацоўкі.
Лісце збіраюць у сярэдзіне лета, сушаць звычайным спосабам.
Гаспадарчае значэнне і прымяненне
Харчовая, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна.
У кулінарыі
Плады з глыбокай даўніны ўжываліся ў ежу. Мякаць пладоў, нягледзячы на даўкі смак у свежым выглядзе, цэніцца за пажыўную каштоўнасць, смак і водар.
Сваіх смакавых уласцівасцей цёрн не губляе нават пасля высушвання. Сухія плады і лісце ідуць на прыгатаванне ўзвараў, кісялёў і для заварвання гарбаты.
Віны, і кандытарскія вырабы з цёрну адрозніваюцца высокімі смакавымі і  ўласцівасцямі, тонкім прыемным водарам.
Цёрн выкарыстоўваюць як у харчовай прамысловасці, так і для хатняга кансервавання.
Костачкі не ўжываюцца ў ежу з-за ўтрымання сінільнай кіслаты.
Значэнне ў кухнях свету
Плады цёрну адыгрывалі істотную ролю ў гаспадарцы першабытных пасяленцаў Еўропы, яшчэ да распаўсюджвання тут у культуры пладовых дрэў з іншых частак свету.
Салодкія стравы з цёрну некалі падаваліся ў якасці дадатку да асноўных страў. У Францыі з недаспелых пладоў рабілі ў воцаце, а са спелых — лікёр prunelle. У Германіі плады, здробненыя з вадой, ужываліся для дыстыляцыі высокаградуснай гарэлкі. У Расіі з цёрну рабілі не толькі гарэлку і іншыя алкагольныя напоі, але і воцатныя марынады, джэмы і жэле, а таксама фруктовыя сокі. У Польшчы плады дадавалі галоўным чынам у віны, у тым ліку як фарбавальнік, араматызатар і ўтрымальнік дубільных рэчываў, але і як галоўны кампанент таксама. Акрамя гэтага з цёрну рабілі гарэлку і, сокі і сіропы. У Брытаніі з пладоў рабілі наліўку пад назвай «цярновы джын» (sloe gin), а ў іспанскай Навары рабілі дужа моцны лікёр пачаран (pacharán). Цёрн дабаўлялі ў партвейн для больш рэзкага смаку і паху.
У медыцыне
Адвар з кветак мае мачагонную і патагонную, слабільную, адхарквальную і антытаксічную ўласцівасці, ён таксама памяншае пранікальнасць капіляраў. Кветкі цёрну карысныя і пры розных хваробах печані. Яны рэгулююць кішак і лічацца далікатным слабільным сродкам. Кветкі таксама можна заварваць як гарбату. Вельмі малыя дозы цыянападобных гліказідаў у іх стымулююць дыхальную сістэму, страваванне і паляпшаюць самаадчуванне.
Плады маюць лёгкае запіральнае і супрацьзапаленчае дзеянне. Выкарыстоўваецца ў выглядзе і (½ чайнай лыжкі сушаных пладоў на адну шклянку вады) для лячэння захворванняў страўнікава-кішачнага тракта, а таксама для паласкання рота і горла пры запаленні. Лячыць запаленне можа таксама гарбатай з сушаных пладоў або свежым сокам пладоў.
З лісця раслін гатуюць, якія ўжываюцца пры захворваннях нырак , яго таксама рэкамендуюць як мачагонны і слабільны сродак.
Плады, кветкі і кару цёрну ўжываюць як кроваачышчальны сродак, асабліва пры скурных, масавых фурункулах.
Карані, кара і маладая драўніна маюць супрацьзапаленчыя і патагонныя ўласцівасці. Верхні слой кары цёрну рэкамендуюць прыкладваць пры рожыстых запаленнях скуры. з каранёў і лісця выкарыстоўваюць для паласкання рота пры захворванні зубоў і дзясен.
У народнай медыцыне плады цёрну выкарыстоўваюцца пры, а таксама як кроваачышчальны, дыетычны і супрацьзапаленчы сродак.
У пчалярстве
Цёрн — вясновы меданос, што дае падтрымны ўзятак, пылок-абножку і трохі нектару. Меданоснасць расліны да 25 кг на гектар.
У прамысловасці
Драўніна цёрну вельмі трывалая і цвёрдая, карычнева-чырванаватага колеру. Яна добра паддаецца паліроўцы. Драўніну цёрну выкарыстоўваюць пры вытворчасці дробных сталярных і такарных вырабаў.
З-за высокай цвёрдасці драўніны цёрну ён з’яўляецца дасканалым матэрыялам для вытворчасці, , кіёў, дзяржанняў розных прылад і бізуноў.
У Ірландыі з цёрну робяць традыцыйныя дубінкі. Такія дубінкі ў Брытанскай арміі — гэта частка вайсковага рыштунку сяржантаў ; традыцыя нашэння такой зброі таксама сустракаецца ў ірландскіх палках некаторых другіх краін Садружнасці нацый.
Таксама з цёрну робяць.
У лясной і садовай гаспадарцы
Адмыслова высаджваюць кусты цярноўніку на адхонах, у ярах, па берагах рэк і каналаў, каб умацаваць іх. Акрамя гэтага цярноўнік лагодна ставіцца да прыморскіх умоў і можа выкарыстоўвацца для замацавання насыпаў і адхонаў на ўзбярэжжах. Абараняе глебу ад воднай і ветравой эрозіі. На пашах дрэвы могуць высаджвацца, каб абараніць збожжавыя і травы ад згрызання дзікімі жывёламі.
Выкарыстоўваецца цярноўнік і ў якасці дэкаратыўных жывых агароджаў. У яго зарасніках ствараюцца добрыя ўмовы для жыцця і харчавання дробных птушак і млекакормячых.
Цёрн служыць выдатнай для кустовых форм персіка, абрыкоса і сліў, гэта — зіма- і засухаўстойлівы від. Таксама выкарыстоўваецца ў для стварэння ўстойлівых сартоў сліў праз  з імі і, радзей, для атрымання ўласна пладоў цёрну.
Цёрн лічыцца адным з найбольш каштоўных відаў для фарміравання кустоў і лясных участкаў на абочынах з-за экалагічнай важнасці, але адначасова гэта адзін з самых недаацэненых відаў, ён практычна не сустракаецца ў лясных гадавальніках.
Іншае
Цярновыя костачкі знаходзяць яшчэ ў дагістарычных палевых паселішчах у Альпах. Сведчанне даўняга выкарыстання цёрну чалавекам — знакаміты выпадак адкрыцця ў 1991 годзе ў Эцтальскіх Альпах найстарэйшай у Еўропе 5300-гадовай муміі чалавека, названага, у якога ў страўніку знайшлі рэшткі цёрну.
Пазней цярноўнік высаджвалі, каб абазначыць межы зямельных уладанняў. У Брытаніі і Паўночнай Еўропе цярновыя агароджы садзілі, каб абмежаваць рух буйной рагатай жывёлы.
Цвіценне цярноўніку можа быць звязана са святкаваннем старажытнага кельцкага свята.
У сярэдневяковых скрыпторыях выкарыстоўвалі чарніла, прыгатаванае ў тым ліку і з кары цёрну. Парасткі цёрну вымочвалі і варылі, потым змешвалі з віном і зноў гатавалі. З часам гэты рэцэпт выйшаў з ужытку, бо такое чарніла было не вельмі ўстойлівым да святла. , вядомы каментатар Талмуда і Танаха часоў Высокага Сярэднявечча, таксама пісаў, што жывіца цёрну (які ён называе Prunellier) была інгрэдыентам у вытворчасці.
«Цярновы чарвяк», які быў за, згадваецца ў творы XV стагодддзя «The Treatyse of Fishing with an Angle».
Вязкі цёрну з’яўляюцца асноўным матэрыялам для будавання градзірань, імі запаўняюць драўляную канструкцыю, у якой з ўтвараецца аэразоль.
З цёрну атрымліваюцца выдатныя дровы, якія гараць павольна з добрым жарам і мала дымяць.
Насенне цёрну ўтрымлівае тлусты алей (да 37 %), глюказід амігдалін і можа служыць сыравінай для атрымання тлустага і міндальнага эфірнага алею. З костачак здабываюць актываваны вугаль.
У касметыцы мякаць пладоў выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі звязальных масак для твару.
Кара і драўніна цёрну ўтрымліваюць таніны (да 8 %) і выкарыстоўваюцца для дублення скур. Пры змешванні кары з атрымліваюць чорную фарбу і якаснае чорнае чарніла, а пры змешванні са шчолачамі — жоўтую фарбу. Лісце дае зялёную фарбу, а плады ад цёмна-шэрай да зялёнай. Сок пладоў выкарыстоўваюць для маркіроўкі, бо ён практычна нязмыўны.
У культуры і вераваннях
У сувязі з распаўсюджанасцю, здольнасцю ўтвараць моцныя зараснікі, пышнае цвіценне і характэрныя даўкія плады цёрн лёгка пазнаць, ён адыгрывае важную ролю ў народнай культуры. З-за сваіх характарыстык рэдка меў станоўчы і спрыяльны вобраз, хоць у лічыўся святой раслінай.
У культуры славян кусты цёрну высаджвалі на магілах самазабойцаў, каб яны не пужалі жывых. На цярновых вогнішчах палілі вядзьмарак. Людзі верылі, што цярновым калом можна забіць, у тым ліку вампіраў.
У сувязі са згадваннем цёрну як матэрыялу для пакутніцкага вянка Ісуса Хрыста, у хрысціянскай культуры расліна была звязана з Сатаной.
У часы у Англіі цёрн лічыўся раслінай, якая выкарыстоўваецца для рытуальнага вядзьмарства, таму з яго складвалі вогнішчы, на якіх. З іншага боку, у Познані існуе легенда, згодна з якой Бог дараваў цярноўніку незлічоныя беласнежныя кветкі, каб ён мог даказаць сваю невінаватасць і зняць абвінавачванне, што з яго быў створаны цярновы вянок.
У літаратуры і фальклоры
Польскія сяляне кажуць: «Цёрн цвіце — будзе халодна» (Tarnina kwitnie – będzie zimno), гэта звязана з тым, што час цвіцення цёрну супадае з пахаладаннем, якое часта прыходзіць у маі.
У мастацтве
Цёрн на сваіх палотнах малявалі,  ,  і інш.
Цукровая прамысловасць
Цукровая прамысловасць — галіна харчовай прамысловасці, якая спецыялізуецца на вытворчасці белага цукру-пяску з цукровага бурака ці цукровага трыснёгу. Таксама да цукровай прамысловасці адносяцца прадпрыемствы па вырабу цукру-рафінаду з цукру-пяску.
Атрыманне цукру з цукровага трыснёгу было вядома з даўніх часоў. У прамысловых маштабах вытворчасць цукру пачалася ў 16 стагоддзі ў Індыі.
Цукровая прамысловасць Беларусі
У Беларусі цукровая прамысловасць з'явілася ў 19 стагоддзі. Пасля Другой сусветнай вайны створаная новая цукровая прамысловасць у Беларусі. У сучаснай Беларусі дзейнічаюць 4 цукровыя заводы — ў Гарадзеі, Жабінцы, Скідалі і Слуцку.
Блэк-метал
Блэк-метал — разнавіднасць экстрымальнай музыкі.
Жанр зарадзіўся ў 1980-х як адгалінаванне трэш-металу. Піянерамі блэка прынята лічыць англійскі гурт Venom і шведскі Bathory.
Сваю назву стыль атрымаў дзякуючы альбому Black Metal, выпушчаны гуртам Venom у 1982 годзе. Канчаткова жанр сфармаваўся ў пачатку 1990-х намаганнямі нарвежскіх гуртоў, так званага «чорнага кола», у склад якога ўваходзілі некаторыя ўдзельнікі Mayhem, Burzum, Darkthrone, Immortal.
Забароны і абмежаванні
У жніўні 2001 года ўрад Малайзіі (дзе больш за 60 % жыхароў — мусульмане) абвясціў забарону блэк-металу на тэрыторыі краіны. Па словах ісламскіх уладаў краіны, такая музыка кепска ўплывае на моладзь і кідае яе ў абдымкі акультызму. У рамках барацьбы з блэк-металам ўрад выдаў указ, які прадпісваў дзяржаўным радыёстанцыям і тэлеканалам паменшыць колькасць «металу», які гучыць у эфіры, і ўвёў правіла, у адпаведнасці з якім замежныя гурты, якія плануюць выступіць у Малайзіі з канцэртамі, павінны спачатку прадставіць на адабрэнне спецыяльнай камісіі відэакасеты з запісам сваіх выступаў. Акрамя таго, у многіх школах па ініцыятыве іх кіраўнікоў былі праведзены праверкі вучняў на прадмет татуіровак, атрыбутыкі і іншых тэматычных упрыгожанняў.
Марыяна-Мантавана
Марыяна-Мантавана (Mariana Mantovana) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мантуя.
Насельніцтва складае 594 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 74 чал./км². Займае плошчу 8 км². Паштовы індэкс — 46010. Тэлефонны код — 0376.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Беньямін Мацвеевіч Басаў
Беньямін Мацвеевіч Басаў ( — ) — беларускі і расійскі графік і жывапісец.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1913 годзе ў г. Мсціславе Магілёўскай губерні ў сям’і краўца Мацвея Мошавіча Басава і Марыі Рыгораўны (Шыфрыной). Акрамя Беньяміна, у сям’і быў яшчэ малодшы сын (1918) Ізраіль, у будучым — мастак-графік.
Вучыўся ў Маскоўскім дзяржаўным мастацкім інстытуце імя В. І. Сурыкава (1938-48) у С. Б. Герасімава, А. А. Асьмёркіна, Р. М. Шэгаля, дыпломная праца — «У карціннай галерэі».
Удзельнік выставак з 1930-х гадоў. У 1935-38 гадах жыў у Беларусі. Пасля — у Маскве.
Творчасць
Працаваў пераважна ў кніжнай графіцы. Аформіў і ілюстраваў для Белдзяржвыдата, Дзяржлітвыдата і іншых кнігі: «» (1949, арыгіналы ў ДТГ) і «» (1952) І. С. Тургенева, «») (1958) і «Дзяльба» (1963, арыгіналы ў музеі А. М. Горкага, г. Самара) А. М. Горкага, «Сялянскія дзеці» М. А. Некрасава (1955), «» Ф. М. Дастаеўскага (1958, арыгіналы ў і ), «Апавяданні» А. П. Чэхава (1956, арыгіналы ў ДТГ), «» М. А. Шолахава (1961-62) і іншыя.
Напісаў карціны: «Выезд на працу» (1950, ), «Канцэрт-справаздача» (1954), «9 студзеня» (тэмпера, 1955, Музей палітычнай гісторыі Расіі, «За кнігай» (1956), «Саўгас „Парэчча“» (1959,, «Паўднёвы захад. Восень» (1962), «Транспарт» (серыя, тэмпера, 1964) і іншыя.
Выстаўкі
Прымаў удзел у Першай выстаўцы мастацкага афармлення кнігі ў БССР у 1934 годзе ў Мінску.
Працы Б. Басава экспанаваліся на Міжнароднай выстаўцы кнігі ў Лейпцыгу ў 1959 годзе. Выстаўка яго твораў адбылася ў 1961 годзе ў Маскве.
Спадчына
Творы мастака знаходзяцца ў зборах Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі (г. Масква, Расія), Дзяржаўнага Рускага музея (г. Санкт-Пецярбург, Расія), Дзяржаўнага музея гісторыі выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна (г. Масква, Расія), Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь (г. Мінск, Беларусь) і ў прыватных калекцыях.
Нэнсі Рэйган
Нэнсі Дэвіс Рэйган (Nancy Davis Reagan, народжаная Ганна Фрэнсіс Робінс,  — ) — была жонка прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана.
Біяграфія
У 1980 годзе Рональд Рэйган атрымаў перамогу, зрабіўся прэзідэнтам ЗША, эксперты лічаць, што адзін з асноўных укладаў у перамогу мужа ўнесла Нэнсі, адзначаючы яе ролю ў гэтай капаніі як вельмі значную.
Падчас прэзідэнцтва мужа выконвала звычайныя абавязкі першай лэдзі, найбольш вядомая разгорнутая ёю кампанія па барацьбе з наркотыкамі «Скажы: „Не!“» (анг. Just Say No), за гэту кампанію падвяргалася крытыцы з-за вялікай расходавання дзяржаўных сродкаў. Пасля другога прэзідэнцтва мужа пашырыла кампанію да міжнароднага маштабу, прыцягваючы да працы Першых лэдзі іншых дзяржаў.
Падчас халоднай вайны часта сустракалася з Першай лэдзі СССР Раісай Максімаўнай Гарбачовай, у адрозненне ад мужоў блізкіх і даверных адносін у іх не паўстала. Нэнсі Рэйган палічыла Раісу Максімаўну складанай у зносінах, па сведчанні савецкіх відавочцаў, Нэнсі Рэйган раздражняла веданне Раісай Максімаўнай гісторыі ЗША і архітэктуры Белага дома і з прычыны тая часта перабівала яе падчас экскурсіі па Беламу дому.
Пасля заканчэння прэзідэнцкага тэрміна Рональда Рэйгана, Нэнсі з мужам пераехалі жыць у Каліфорнію. У 1989 годзе Нэнсі Рэйган заснавала дабрачынны фонд уласнага імя.
У 1994 годзе Рональду Рэйгану быў пастаўлены дыягназ — хвароба Альцгеймера, пасля гэтага Нэнсі Рэйган прысвяціла сябе догляду за мужам.
Пасля скону Рональда Рэйгана займаецца грамадскай работай, падтрымлівае даследаванні ў галіне ствалавых клетак для дапамогі хворым хваробай Альцгеймера.
У 2000 годзе ўзнагароджана вышэйшай узнагародай ЗША Залатым медалём Кангрэса.
Чантурыя
Чантурыя (ჭანტურია) — грузінскае прозвішча, якое пайшло ад мянушкі «Чантурыя», узыходзячай да назвы прытоку ракі Чанты-Аргун.
Андрус Герардус Вісэр
Андрус Герардус Вісэр (-) — адзін з самых значных паўднёваафрыканскіх паэтаў, што пісалі на афрыкаанс.
Біяграфія
У 1901 годзе, пасля таго як трапіў у турму (праўда, усяго на некалькі гадзін) па падазрэнні ва ўдзеле ў Англа-бурскай вайне (буры Капскай правінцыі ў гэтым выпадку лічыліся паўстанцамі і расстрэльваліся), Вісэр вырашыў адмовіцца ад выкладання і выправіўся ў Эдынбург вывучаць медыцыну. У 1906 годзе з дыпломам доктара ён вярнуўся ў Паўднёвую Афрыку, у 1907—1909 працаваў доктарам у Карнавоне, у 1909—1916 — у Стэйтлервілі, у 1916—1929 — у Хейдэлбергу.
У 1912 годзе Вісэр пазнаёміўся з Леці Конрадзі (1889—1920), якая працавала настаўніцай у Карнавоне, і 13 жніўня 1913 года яны ажаніліся. 24 лютага 1915 года нарадзілася іх першае дзіця, сын Андрыс Герардус Вісэр (Эндру ІІІ, як называў яго бацька).
У 1918 годзе Вісэр зрабіўся сябрам Хейдэлбергскага аб'яднання афрыканерскай культуры і тэатру (Heidelbergse Afrikaanse Kultuur- en Toneelvereniging) і сябрам гарадской рады. У сакавіку таго ж году нарадзілася другое дзіця Вісэраў, дачка Анна, а 3 лютага 1920 году — сын Вілем. Неўзабаве пасля трэціх родаў жонка Вісэра памерла.
23 студзеня 1921 Вісэр пазнаёміўся з Мары дэ Вілірс, з якой ажаніўся ў 1927 годзе.
У 1924 годзе здароўе Вісэра пагаршаецца, ён перажывае першы інфаркт і пэўны час ляжыць у бальніцы. 10 чэрвеня 1929 Вісэр памірае ад другога інфаркту. Пахаваны побач з першай жонкай Леці ў Хейдэлбергу.
1 сакавіка 1978 году ПАР шырока адзначыла стагадовы юбілей Вісэра, прызнанага нацыянальным паэтам.
Пры жыцці паэта выйшла два зборнікі яго вершаў: «Вершы» (Gedikte, 1925) і «Ружа памяці» (Rose van herinnering, 1927). Пасмяротна, у 1930 годзе, з'явіліся яшчэ два зборнікі — «Пурпуровы касач» (Die purper iris) і «З нашай ранняй маладосці» (Uit ons prille jeug).
Макавец
Макавец — прозвішча.
Ліўе
Лі́ўе (, Ливье) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Негарэльскага сельсавета.
Да 14 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Бараўскога сельсавета.
VY Вялікага Пса
VY Вялікага Пса (VY Canis Majoris, VY CMa) — зорка у сузор'і Вялікага Пса, гіпергігант. З'яўляецца найбуйнейшай і адной з самых яркіх вядомых зорак.
Адлегласць ад Сонца да VY Вялікага Пса складае прыкладна 1170 парсек (3900 светлавых гадоў).
Радыус зоркі быў удакладнены ў 2012 годзе — ён ляжыць у дыяпазоне ад 1300 да 1640 радыусаў Сонца. Дыяметр гэтага звышгіганта складае парадку 2 мільярдаў кіламетраў (≈13.2 а. а.). Калі VY Вялікага Пса змясціць на месца Сонца, то паверхня зоркі будзе знаходзіцца паміж Сатурнам і Юпітэрам. Для таго каб абляцець зорку па коле, святлу запатрабавалася б 8 гадзін. Для таго каб абляцець яе на звышгукавым самалёце з хуткасцю 4500 км/г, спатрэбілася б больш 50 гадоў (пры радыусе ў 1420 сонечных). Асноўнае выпрамяненне зоркі адбываецца ў інфрачырвоным святле.
Маса зоркі ацэньваецца ў 17 мас Сонца, што паказвае на нікчэмна малую шчыльнасць зоркі ў нетрах. Шчыльнасць зоркі прыблізна складае 0,000005—0,00001 кг/м³ (для параўнанні, шчыльнасць паветра пры 0 °C складае 1,2929 кг/м³). Кубічны кіламетр зоркі важыць прыкладна 5—10 тон.
NGC 6230
NGC 6230 (іншыя абазначэнні — UGC 10575, MCG 1-43-5, ZWG 53.14, PGC 59106) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Груў-метал
Груў-метал (ад groove — «рытм»), таксама пост-трэш-метал (post-thrash) альбо неа-трэш-метал — разнавіднасць экстрым-метал-музыкі.
Рысы жанру
Груў-металічныя гурты маюць тэндэнцыю выкарыстоўваць сярэднятэмпавыя трэшавыя рыфы, пры гэтым засяроджваючыся на цяжкасці і рытмічным сінкапіяванні. Звычайна гітарысты граюць нізкачастотныя пауэр-акорды і сола на сярэдніх ладах, ужываючы тэхніку глушэння струн далонню. Тэмбр характэрны моцнымі басамі, звычайна з рэзкім скажэннем. Для атрымання такога гучання выкарыстоўваюцца ў асноўным паўправадніковыя ўзмацняльнікі, хоць нярэдка выкарыстоўваюцца і лямпавыя. Як і ў большасці іншых стыляў металу, у груў-метале басовыя лініі звычайна паўтараюць рыфам рытм-гітары. Для бас-гітары паўсюдна выкарыстоўваецца эфект дысторшн. У вакальных партыях сустракаюцца трэш-металічныя выкрыкі, хрыплы хардкоравы ор і чысты спеў. Для ударных тыпова прымяненне двух бас-бочак, з акцэнтам на хвалепадобным іх выкарыстанні, а не на хуткасны басовы перастук і бласт-біты, якія выкарыстоўваюцца ў экстрэмальных металічных стылях.
Камберленд (рака)
Камберленд (Cumberland) — рака на поўдні Злучаных Штатаў, левы прыток ракі Агая. Даўжыня — 1106 км, плошча басейна 46830 км². Сярэдні расход вады 774 м³/с.
Бярэ пачатак у акрузе Харлан ва ўсходнім Кентукі на плато Камберленд, цячэ праз паўднёва-ўсходні Кентукі, перасякае паўночны Тэнесі, затым выгінаецца, паварочвае на поўнач у заходні Кентукі, дзе ўпадае ў раку Агая.
Жыўленне снегава-дажджавое. Характэрна вясенне-летняе разводдзе.
Створаны буйныя вадасховішчы (у т.л. аднайменнае даўжынёй 160 км). Суднаходная на 738 км ад вусця. На рацэ горад Нэшвіл.
Сібірскае ханства
Сібі́рскае ханства (Себер ханлыгы) — дзяржава сібірскіх татараў у Заходняй Сібіры (1490—1598 гг.).
Цюменскае ханства
У XIII ст. цюркі поўдня Заходняй Сібіры трапілі ў склад улуса Джучы. Ужо пры жыцці Бату-хана ў яе складзе вылучыўся ўлус яго брата, што займаў тэрыторыю сучасных Заходняй Сібіры і захаду Казахстана. Нашчадкі Шыбана карысталіся значнай аўтаноміяй. З другой паловы XIV ст. Шыбанідам прыходзілася абараняць свае валоданні ад іншых чынгізідаў. У выніку проціборства ў сярэдзіне XIV ст. вылучылася Цюменскае ханства, першапачаткова залежнае ад Залатой Арды. Пасля паражэння ад Тамерлана ў 1396 г. сюды збёг хан Тахтамыш.