cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Немцы ў Беларусі
Немцы ў Вялікім Княстве Літоўскім
Сапраўдным цэнтрам нямецкай культуры ВКЛ становіцца Вільня (Wilna). Ужо з самага заснавання горада, вялікія князі літоўскія запрашаюць у горад нямецкіх жыхароў. Немцы кампактна пражывалі на «Нямецкай вуліцы», тут яны сяліліся яшчэ з часоў Альгерда, гэта былі купцы і рамеснікі з ганзейскіх гарадоў.
Таксама нямецкія карані мае шэраг беларускіх шляхецкіх радоў, напрыклад Ромеры, Тызенгаўзы , Рэйтаны , Плятэры , Рыдыгеры , Чапскія , Офенбергі , Страшынскія , Эйсманты і інш.
Што асабліва, у адрозненне ад Расіі, на тэрыторыі Беларусі немцы ў большасці выпадкаў сяліліся не асобна, не ўтвараючы калоній. Таксама яскравай асаблівасцю беларускіх немцаў, якія перасяліліся сюды ў час ВКЛ і пазней, у перыяд Расійскай імперыі, было хуткае змяшэнне з мясцовым насельніцтвам, немцы раствараліся сярод беларусаў за 2-3 пакаленні, звязана гэта, хутчэй за ўсё, з блізкасцю менталітэтаў беларусаў і немцаў. Больш за тое, беларусы з нямецкімі каранямі былі слыўнымі патрыётамі сваёй краіны, так, узорам патрыятызму лічацца Тадэвуш Рэйтан, ліцвінскі шляхціч нямецкага паходжання , дэпутат ад Наваградскага павета, які ў час Нямога сойму, на якім дэпутаты сойму фактычна прадалі частку тэрыторыі сваёй краіны, лёг крыжам перад выхадам і закрычаў:
У складзе Расійскай імперыі
Нямецкія паселішчы набылі новыя назвы і новыя імпульсы да жыцця ў канцы XVIII ст. Расійская імператрыца Кацярына II намагалася замацаваць расійскую дзяржаўнасць у памежных раёнах і асвойваць прыродныя багацці. Яна не магла даць дазволу на засяленне памежных зямель прыгоннымі сялянамі, таму запрашала ў Расію іншаземцаў. У 1762 годзе быў выдадзены Маніфест да іншаземцаў, аднак не быў рэалізаваны, таму што не агаворваў умовы каланізацыі. У наступным годзе з'яўляецца новы Маніфест, у якім ідзе пералік ільгот і прывілеяў іншаземным каланізатарам. Такія ўмовы перасялення актывізавалі каланізацыю памежжаў Расіі. У асноўным мігравалі нямецкія сяляне з Прусіі, якая была знішчана Сямігадовай вайной. Яны сяліліся ў сельскай мясцовасці і займаліся пераважна земляробствам і жывёлагадоўляй. У працы шырока выкарыстоўваліся капіталістычныя метады гаспадарання. Значная колькасць немцаў пасялілася ў Віцебскай губерні, дзе ўжо існавала значная нямецкая дыяспара, так завітаўшы ў 1780 годзе ў Полацк, Кацярына II назвала насельніцтва Беларусі «Вавилонским столпотворением», адзначыўшы, што тут «сплошь да рядом обитают православные, католики, униаты, евреи, русские, поляки, чухонцы, немцы, курляндцы».
Другая вялікая эміграцыйная хваля (гэта былі менаніты) ішла з Данцыгу ў 1789 годзе, а пазней — праз Рыгу ў Прычарнамор’е, у Хорціцу і на раку Малочная. Прывілеем Паўла I перасяленцы-менаніты навечна вызваляліся ад ваеннай і грамадзянскай службы, ад прысягі перад судом і інш.
Наступная хваля эміграцыі была выклікана Маніфестам імператара Аляксандра I, але ўжо паводле строгіх крытэраў — патрабавалася наяўнасць вызначанага маёмаснага цэнзу. Найвялікшы поспех гэта кампанія мела ў паўднёва-заходняй і паўднёвых правінцыях Германіі. Гэтая хваля была накіравана ў асноўным у раёны Прычарнамор’я і Каўказу (сяліліся таксама на тэрыторыях сучасных Украіны і Беларусі) і складалася большай часткай з жыхароў Швабіі; у меншай ступені — з жыхароў Усходняй і Заходняй Прусіі, Баварыі, Мекленбурга, Саксоніі, Эльзаса і Бадэна, Швейцарыі, а таксама нямецкіх жыхароў Польшчы. Аляксандр I асоба вылучаў пасяленцаў, якія валодаюць неабходнымі ведамі для рацыянальнага вядзення гаспадаркі, якія маглі служыць узорам у сялянскай справе і ў рамястве — добрых землеўладальнікаў, што ведалі толк у вінаградарстве, у гадоўлі тутаўніка і іншых карысных раслін ці мелых досвед у жывёлагадоўлі (асабліва ў гадоўлі авечак палепшаных парод).
Найбольш інтэнсіўнае перасяленне немцаў дасягнула ў 1804 годзе, 1816—1817 гадах, і да 1842 года ішло ў асноўным з Вюртэмбергу.
У 1775 годзе ў Полацку і Магілёве ўзніклі лютэранскія грамады немцаў, пры гэтым былі заснаваны лютэранскія кірхі.
Лютэранская суполка існавала і ў Мінску, дзе ў 1846 годзе была ўзведзена мураваная лютэранская кірха даволі ўнушальных памераў.
У час нацыянальна-вызваленчых паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 этнічныя немцы і італьянцы шырока прымалі ў іх удзел, шматлікія з іх былі пакараны смерцю.
Вялікая колькасць немцаў, а таксама англічанін, датчан, шведаў, бельгійцаў пражывала ў Ковенскай губерні, агульная іх колькасць складала больш за 15 тысяч. На Беласточчыне, як сведчыць Кіркор, пражывалі рэшткі прусакоў, якія засталіся тут яшчэ з часоў знаходжання гэтай зямлі ў складзе Прусіі, у самім жа Беластоку пражывала невялікая колькасць немцаў-фабрыкантаў. Але ў цэлым, згодна з перапісам 1879 года, колькасць немцаў у рэгіёне былога ВКЛ заставалася шматлікай.
Актыўна запрашалі немцаў працаваць кіраўнічымі маёнткаў, ляснічымі. Сярод немцаў, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, было нямала службоўцаў, арандатараў, аптэкараў, прамыслоўцаў. Так, напрыклад, Аршанскі піваварны завод, заснаваны ў 1883 годзе, належаў немцу Вайнбергу, у Бярозаўскім раёне невялікі завод належаў немцу Мартонсу.
У 1855 годзе ў вёсцы Уць Гомельскай вобласці з'явілася першая баптысцкая суполка штундыстаў, заснаваная пад уплывам нямецкіх каланістаў-менанітаў. Таксама з 1863 года пачынаецца хваля эміграцыя баптыстаў (сярод якіх было шмат немцаў) з Польшчы на поўдзень Беларусі.
Новая хваля міграцыі немцаў назіралася ў другой палове XIX стагоддзя і працягвалася да пачатку Першай сусветнай вайны. За гэты перыяд адбыліся тры масавыя хвалі нямецкай міграцыі на Беларусь. Да канца XIX стагоддзя ў Віленскай, Гродзенскай, Каўнаскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губернях жыло каля 50 тыс. немцаў. Паводле перапісу 1897 г., іх налічвалася 49 073 чалавек (0,49% супольнага насельніцтва Беларусі).
З 1870-х гадоў іміграцыя немцаў у Расію галоўным чынам спыняецца (асабліва ў сувязі з адменай у адносінах да каланістаў палогак па адбыванні ваеннай павіннасці і астуджэннем расійска-германскіх адносін). Больш таго, вялікая колькасць расійскіх немцаў пачынае эміграваць з Расіі, прычым не ў Германію, а галоўным чынам у ЗША. Усяго да 1914 года з Расіі ў ЗША перасялілася да 200 тысяч этнічных немцаў. Яны склалі адну з найбуйнейшых плыняў дарэвалюцыйнай расійскай эміграцыі — нароўні з яўрэямі, палякамі, беларусамі, літоўцамі і фінамі.
На рубяжы стагоддзяў назіралася міграцыйная хваля немцаў на Палессе з Валыні. 3 дапамогай латышскага банкіра Анзельмава нямецкія каланісты набывалі зямлю ў Палессі (сучасныя Нараўлянскі, Ельскі, Лельчыцкі раёны Гомельскай вобласці). Памешчыкі Беларусі давалі ў арэнду немцам зямлю і ўтойвалі гэта ад улад, каб не выплочваць падаткі.
Асноўная колькасць этнічных немцаў пачала перасяляцца ў Мазырскае Палессе прыкладна з 1905 года. Так, паводле афіцыйных звестак на студзень 1905 года, у маёнтку Клесіне (сучасны Нараўлянскі раён) пражывала «ў якасці арандатараў каля 200 сямействаў немцаў-каланістаў». У студзені 1911 года ў раёне маёнтку ўжо налічвалася каля 700 сямействаў каланістаў-пакупнікоў зямлі, галоўным чынам, немцаў. Гэтая міграцыя была вымушанай мерай і мела эканамічны (земляробчы) характар. Да гэтага нямецкія каланісты жылі галоўным чынам ва Украіне (Валынь), дзе пераважна арандавалі абшарніцкую зямлю ці мелі невялікую яе колькасць ва ўласнасці. Пасля ўскладнення арэндных адносін немцы перасяліліся ў суседнюю Мазыршчыну, набылі зямлю праз банк у мясцовага памешчыка Ансэльма (Анзэльма) і ў буйнога землеўладальніка Шоманскага. Як правіла, гэтыя немцы-каланісты ўжо былі расійскімі падданымі, прыпісанымі да розных сялянскіх грамадаў Украіны. У сувязі з I сусветнай вайной шматлікія немцы з'ехалі з Беларускага Палесся, распрадаўшы свае землі. Гэта было выклікана таксама загадам расійскага ваеннага камандавання ў 1915 годзе пра высяленне немцаў-каланістаў з прыфрантавой паласы ў 24-гадзінны тэрмін. Загад не распаўсюджваўся на нямецкія сем’і, члены якіх служылі ў царскім войску. Пасля высылання вярнуліся не ўсе. Шмат немцаў пакінула Палессе з сыходам кайзераўскіх войскаў у 1918 годзе.
У час Першай сусветнай вайны колькасць нямецкіх каланістаў Беларусі значна змяншаецца. Гэта звязана з дэпартацыяй немцаў з прыфрантавой зоны ў Сібір. Агулам у 1897—1917 гг. колькасць нямецкага насельніцтва Беларусі паменшылася з 50,8 тыс. да 36,1 тыс. чалавек. Знікла шмат нямецкіх кампактных паселішчаў, у грамадскіх месцах забаранялася ўжыванне нямецкай мовы.
У складзе БССР
У першыя дзесяцігоддзі Савецкай улады адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці расійскіх немцаў віталася. З сярэдзіны 20-х гадоў і да канца 30-х у Савецкай Беларусі меліся 2 нямецкія нацыянальныя сельсаветы на Мазыршчыне: Бярозаўскі ў Нараўлянскім раёне і Анзэльмаўскі (з 1929 г. ім. Розы Люксембург) у Ельскім. У Анзэльмаўскім сельсавеце, паводле звестак на 18 снежня 1926 года, немцаў налічвалася 612 з 911 чалавек усяго насельніцтва, у 1927 годзе — 659 з 1007, у 1929 годзе — 731 з 1068. У Бярозаўскім сельсавеце ў 1926 г. немцаў было 1555 з 1656 чалавек усяго насельніцтва. У 1927 г. у Нараўлянскім раёне жыло 1968 немцаў, з іх 1483 чалавекі ў Бярозаўскім сельсавеце, 475 — у Хаткоўскім. У 1929 г. у Бярозаўскім сельсавеце немцаў было 1431 з 1567 чалавек усяго насельніцтва.
Арэал кампактнага пражывання немцаў распаўсюджваўся і на Лельчыцкі раён. Паводле розных крыніц, у 1925 годзе тут было ад 183 да 215 чалавек нямецкага насельніцтва. У 1931 годзе ў трох вёсках раёна (Дубніцкім, Сярэдніх Печах і Дуброўцы) налічвалася 33 нямецкія гаспадаркі (сям’і). Кампактныя «астраўкі» нямецкага насельніцтва меліся таксама ў Жыткавіцкім і Рэчыцкім раёнах.
Згодна з перапісам 1926 года ў БССР налічвалася 7075 немцаў (0,14 % супольнага насельніцтва БССР), пры гэтым у Беларусі ўзровень асіміляцыі немцаў перавышаў сярэдні.
Канфлікт з савецкай уладай пачаўся ад самага пачатку калектывізацыі. Немцы ўстойліва не жадалі калектывізаваць свае гаспадаркі, што цалкам змяніла жыццё нямецкага насельніцтва. На гэта савецкія ўлады адказалі раскулачваннем, але немцы стаялі на сваім. З 1933 года Палессе і разам з ім нямецкія паселішчы паразіў голад, выкліканы палітыкай савецкіх уладаў. Смяротнасць на Палессі дасягнула неверагодных памераў, толькі дапамога з боку Германіі дапамагла выратавацца палескім немцам. Але па меры абвастрэння адносін паміж СССР і Германіяй пагаршалася і без таго благое стаўленне да савецкіх немцаў. У 1935—1936 гадах немцаў пачалі паступова высяляць у Казахстан. У 1937—1938 гадах НКУС правёў так званую «нямецкую аперацыю». Паводле загаду народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 00439 ад 25 ліпеня 1937 года ўсе нямецкія грамадзяне, якія працавалі на прадпрыемствах абароннай прамысловасці (ці маючыя абаронныя цэхі), павінны былі быць арыштаванымі. З 30 ліпеня пачаліся арышты і звальненні, а з восені 1937 года пачалася масавая аперацыя супраць савецкіх немцаў. Усяго ў рамках «нямецкай аперацыі» было арыштавана 65—68 тыс. чалавек, асуджана 55 005, з іх: да расстрэлу — 41 898, да зняволення, ссылкі і высылак — 13 107. З найбольшай сілай аперацыя закранула прымежныя зоны і асяроддзе сталічных гарадоў, у тым ліку і Беларусь. Паводле дырэктывы наркама абароны СССР Варашылава ўсе немцы (акрамя выхадцаў АССР немцаў Паволжа), у ліку прадстаўнікоў усіх нацыянальнасцей, якія не ўваходзілі ў склад Савецкага Саюза, былі звольнены з войска. У канцы 1930-х гадоў за межамі АССР немцаў Паволжа былі зачынены ўсе нацыянальна-тэрытарыяльныя ўтварэнні — нямецкія нацыянальныя сельсаветы і раёны, а школы з выкладаннем на роднай нямецкай мове пераведзены на рускую мову.
Згодна з перапісам, які быў праведзены ў снежні 1937 года, ў БССР налічвалася 9667 немцаў (што складала 0,12 % супольнага насельніцтва БССР).
Паводле звестак перапісу 1939 года, на тэрыторыі БССР налічвалася 8448 немцаў. У 1939—1941 гг. з нагоды «антысавецкай прапаганды» арыштоўваліся апошнія немцы, заставаліся фактычна толькі дзеці, жанчыны і старыя. У Заходняй Беларусі, дзе на момант далучэння да БССР жыло больш за 10,4 тыс. немцаў, праходзілі масавыя дэпартацыі і высяленне немцаў на Поўнач і Казахстан. Дэпартацыі пазбеглі толькі немцы-камуністы, а таксама поўнасцю абеларушчаныя немцы, пераважна з сельскай мясцовасці.
У першыя дні вайны нямецкае насельніцтва Мазыршчыны было гвалтоўна дэпартавана ўглыб СССР: улады баяліся супрацоўніцтва мясцовых немцаў з нямецкім акупацыйным рэжымам. Дэпартацыі пазбеглі толькі некаторыя, як правіла, тыя немцы, хто з нейкіх прычын адсутнічаў. У канчатковым рахунку мазырскія немцы апынуліся ў Казахстане. Галоўным чынам гэта былі жанчыны, дзеці, старыя. Мужчыны былі закліканы ў дзейнае войска і ў так званае «працоўнае войска», дзе ў канцлагерных умовах працавалі на будоўлях, у шахтах і г. д. Выселенае насельніцтва атрымала адміністрацыйны статус немцаў-спецпасяленцаў, нароўні з «кулакамі», уласаўцамі і дэпартаванымі народамі Паўночнага Каўказу.
У складзе Польшчы
Сітуацыя немцаў у міжваеннай Польшчы цалкам нагадвала беларускую ці ўкраінскую. Справа ў тым, што, як і ў дачыненні беларусаў, так і ў дачыненні немцаў польскія ўлады выкарыстоўвалі палітыку паланізацыі. Немцы кампактна пражывалі на поўначы і захадзе Польшчы. На тэрыторыі Заходняй Беларусі немцаў таксама было нямала. Дакладную колькасць немцаў у Заходняй Беларусі ўсталяваць немагчыма з некалькіх прычын:
Разам з беларусамі немцы, украінцы і яўрэі складалі Блок нацыянальных меншасцей (Blok Mniejszości Narodowych, BMN), які быў утвораны 17 жніўня 1922 года ў час выбараў у польскі Сойм міжваеннай Польскай Рэспублікі. Мэтай БНМ было праведзенне супольнай выбарчай акцыі і наступнай дзейнасці ў сойме. Галоўнай мэтай Блоку было нацыянальнае раўнапраўе. Але пасля выбараў 1930 года дзеля нямецкіх прадстаўнікоў у польскім Сойме скарацілася. На пачатку 1930-х гг. польскі ўрад пачаў праводзіць палітыку асіміляцыі нацыянальных і рэлігійных меншасцей.
У Польшчы хутка расло напружанне на тэрыторыі з нямецкім насельніцтвам, што ў будучым стане адной з прычын нападу Германіі на Польшчу. Нацыянальны рух немцаў, а таксама ўкраінцаў, беларусаў і яўрэяў жорстка падаўляўся, як прававымі сродкамі (палітычныя судовыя працэсы), так і сілавымі метадамі — збіццё, інтэрнаванне без судовых рашэнняў у створаны ў 1934 годзе лагер у Бярозе Картузскай.
У 1938 годзе ў Брэсце была ўзведзена кальвінісцкая кірха, у выніку чаго Брэст апынулася адным з цэнтраў пратэстанцкай царквы ў міжваеннай Польшчы, праўда ненадоўга.
1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, 14 верасня нямецкія войскі ўступілі ў Заходнюю Беларусь. У гэтай сітуацыі, карыстаючыся панікай, улады ў свае рукі ў некаторых заходнебеларускіх гарадах спрабавалі ўзяць мясцовыя немцы, была сфарміравана нават «народная паліцыя», але ў выніку нападу СССР на Польшчу Заходняя Беларусь апынулася пад савецкай адміністрацыяй. Віленскі край з Вільняй быў перададзены Літве, а рэшта земляў 2 лістапада 1939 года была ўключана ў склад БССР. На момант далучэння да БССР у Заходняй Беларусі налічвалася 10,4 тыс. немцаў, агульная колькасць этнічных немцаў невядома, але цалкам верагодна, што яна была значна больш за афіцыйныя звесткі. У 1945 годзе савецкімі ўладамі была знішчана кірха ў Брэсце.
Беларускія немцы ў час Другой сусветнай вайны
22 чэрвеня 1941 года а 4-й гадзіне раніцы Германія напа­ла на Савецкі Саюз. У Заходняй Беларусі не паспелі заклікаць у войска мясцовых мужчын, не паспелі таксама знішчыць усе «небяспечныя элементы». Пры адступленні расстрэльвалі палітычных вязняў у 32 турмах Беларусі. На тэрыторыі БССР (да 1939) на той момант амаль не заставалася этнічных немцаў, усе яны былі ці знічшаныя, ці дэпартаваныя, ці дабітыя пры адступленні, пашанцавала толькі адзінкам. У Заходняй Беларусі сітуацыя была крыху лепей, там пражывала яшчэ нямецкае насельніцтва, якое з нейкіх прычын ці пазбегла рэпрэсій, ці змагло ўтаіць нямецкае паходжанне (ці проста пра паходжанне нават не ведалі), ці проста да іх не паспелі дайсці. Усяго, аднак, фольксдойчэ ў Беларусі было значна менш, чым у краінах Прыбалтыкі і ва Украіне.
Пасля пачатку акупацыі краін Усходняй Еўропы войскамі Германіі ў верасні 1939 года нямецкі бок, а менавіта арганізацыя «фольксдойчэ мітэльштэлле», арганізавала цэнтральнае рэгістрацыйнае бюро, названае «Спіс нямецкіх грамадзян» («Deutsche Volksliste», скаг. DVL), дзе яны рэгістравалі немцаў з грамадзянствам акупаваных краін як фольксдойчэ. Мясцовае ненямецкае насельніцтва было вельмі зацікаўлена ў трапленні ў гэты спіс, бо тым, хто лічыўся ў дадзеным спісе, былі пакладзены вызначаныя выгоды, уключаючы лепшае харчаванне і адмысловы прававы статус.
Deutsche Volksliste падзяляў фольксдойчэ на 4 катэгорыі:
Кожнаму немцу, пацвердзіўшаму сваю нацыянальнасць, уладамі рэйха выдаваўся адпаведны дакумент — фолькліст (Volksliste), які гуляў ролю пашпарта і пасведчання «чысціні расы», што было неабходна на выпадак узнікнення падозранняў у пільных грамадзян рэйха ці мясцовых органаў гэстапа. На тэрыторыі акупаваных краін, у тым ліку ў Польшчы і Заходняй Беларусі, статус фольксдойчэ (незалежна ад катэгорыі) даваў шмат самых розных палогак і прывілеяў пры адным істотным абавязку: фольксдойчэ абавязкова падлягалі прызыву ў вермахт ці войскі СС. Да таго ж у вачах як польскіх улад у эміграцыі, так і савецкіх, яны былі ворагамі і здраднікамі.
Сярод немцаў Беларусі доля тых, хто запісаўся ў фолькліст, была вельма малая. Справа ў тым, што мясцовыя немцы ўжо даўно былі часткай беларусаў, не ведалі нямецкай мовы (ці ведалі, але ўжо вельмі слаба), і, нягледзячы на тое, што яны маглі даказаць свае нямецкія карані з дапамогай прозвішча, архіваў ці дакументаў, яны былі вельмі далёкія ад ідэй нацызму. Шмат беларусаў з нямецкімі каранямі, хаваючы паходжанне, ваявалі ў Арміі Краёвай, у Чырвонай Арміі, у шэрагах партызан.
Тыя ж беларускія фольксдойчэ, якія пагадзіліся падпісаць фолькліст, былі абавязаны праходзіць службу ў вермахце або войсках СС. Меркавана, што беларускія фольксдойчэ, як і ўкраінскія, маглі ўдзельнічаць у стварэнні кавалерыйскага палка СС, які паводле інфармацыі некаторых даследчыкаў, быў утвораны ў 1943 годзе ў раёне Днепрапятроўску і складаўся цалкам з фольксдойчэ. Хутчэй за ўсё, паводле меркавання гісторыкаў, полк уліўся ў шэрагі 8-й кавалерыйскай дывізіі СС «Флорыян Гаер». Дывізія служыла на Усходнім фронце, а таму найбольш падыходзіла для вышэйзгаданага палка.
Цікавай і вельмі спрэчнай асобай гісторыі нямецка-савецкай вайны з'яўляецца беларускі немец Уладзімір Гіль — палкоўнік Чырвонай арміі, заснавальнік і кіраўнік Баявога саюза расійскіх нацыяналістаў і камандзір 1-й расійскай нацыянальнай брыгады СС, пазней перайшоў на бок савецкіх партызан.
У канцы вайны тых немцаў, якія ваявалі на баку Германіі і здаліся заходнім саюзнікам у палон, чакаў розны лёс: жыхары Заходняй Беларусі (да 1939), у адрозненне ад жыхароў БССР (да 1939), не выдаваліся саюзнікамі СССР і атрымалі магчымасць застацца жыць у Германіі ці эміграваць у Амерыку. Некаторыя немцы адступалі ў 1944 годзе разам з нямецкімі войскамі ў Германію. Яшчэ некаторая частка немцаў Заходняй Беларусі, скарыстаўшыся магчымасцю, з'ехалі ў Польшу ў 1944—1946 гадах. З таго часу на тэрыторыі Беларусі засталіся толькі нешматлікія этнічныя немцы, дэпартаваныя жа беларускія немцы, атрымаўшы ў 1980-х дазвол на вяртанне, ад’яжджалі ўжо ў Германію.
Сучаснасць
Але ў гэты ж час пачаўся масавы ад’езд беларускіх немцаў у Германію. А таму за апошнія годы спынілі працу цэнтры нямецкай культуры ў Гродне, Лідзе і Віцебску. У Мінску было зачынена найстарэйшае рэспубліканскае таварыства нямецкай культуры «Адраджэнне», знакам якога была птушка Фенікс, якая паўстае з попелу. З усіх арганізацый, якія аб’ядноўваюць беларускіх немцаў, прайшлі перарэгістрацыю ў Мінюсце толькі тры — у Гомелі, Бабруйску і Мінску, дзе працуе «Нямецкі дом». «Нямецкі дом» узначальвае Андрэй Шлегэль, асноўныя задачы суполкі — развіццё культурных сувязяў паміж народамі; умацаванне навуковых кантактаў з Грамадскай акадэміяй навук расійскіх немцаў; спрыянне рэалізацыі сябрамі аб’яднання сваіх грамадзянскіх, сацыяльных і культурных правоў; аказанне матэрыяльнай дапамогі перасяленцам і іншым сябрам аб’яднання «Нямецкі дом». Дзейнічае таксама аб’яднанне нямецкай культуры «Масты», якім кіруе Вольга Штокман, асноўныя задачы аб’яднання — адраджэнне нацыянальнай культуры сярод немцаў, якія жывуць у Беларусі, а таксама пошук шляхоў паразумення і пагаднення паміж народамі.
Да нашага часу ў Беларусі захаваліся толькі 4 лютэранскія кірхі, але толькі ў Гродна ў 1995 годзе, дзякуючы Аляксандру Мілінкевічу (які тады кіраваў пытаннямі культуры і рэлігіі ў Гродзенскім гарвыканкаме), кірху Святога Яна аддалі вернікам.
Паводле перапісу 2009 года, у Беларусі пражывалі 2474 немцы, абсалютная большасць з якіх не з'яўляецца нашчадкамі тых немцаў, якія пасяліліся тут да XX ст., але ў Беларусі да гэтых пор пражываюць нашчадкі немцаў-каланістаў, якія перасяліліся сюды ў XIV—XIX ст., некаторыя з якіх захавалі нямецкія прозвішчы (часам у скажоным выглядзе), цяпер у Мінску, Магілёве, Гродне, Полацку, Брэсце пражываюць нашчадкі нямецкіх грамадаў гэтых гарадоў, на Гомельшчыне пражываюць нашчадкі палескіх немцаў, на Маладзечаншчыне і Лідчыне пражываюць нашчадкі віленскіх немцаў, нашчадкі немцаў пражываюць таксама і на Віцебшчыне.
Гаспадарчыя заняткі
У гаспадарчым плане немцы значна абыходзілі мясцовых жыхароў; так, пасяліўшыся на Палессі, немцы зарыентавалі свае гаспадаркі на жывёлагадоўлю малочнага кірунку і прытрымваліся дадзенага тыпу гаспадарання ў 20-я гг. Ужо перад Першай сусветнай вайной малочныя гаспадаркі немцаў дасягнулі значнага развіцця і з'яўляліся высокарэнтабельнымі. Відавочна, дадзеная культура гаспадарання склалася яшчэ ва ўкраінскі перыяд жыцця беларускіх немцаў-каланістаў.
Рыначная скіраванасць гаспадарак выяўлялася ў выкарыстанні завадовай малочнай скаціны. Каровы ў нямецкіх калоніях давалі да 18 л малака (паводле звестак на 1930 г.). Немцы трымалі так званыя «каланісцкія» («нямецка-каланісцкія») пароды кароў — чорную і чырвоную «нямецкую». Папулярныя былі і метысы замежных парод — галандскія сыменталы і інш. Нямецкая парода кароў складала значную частку мясцовай племянной скаціны і ахвотна набывалася калгасамі. Для кармлення кароў каланісты ўсё больш сеялі канюшыну, віку, вырошчвалася гародніна. З іншых сельскагаспадарчых культур былі распаўсюджаны жыта, авёс, грэчка, гарох. Для патрэб сям’і трымаліся авечкі і свінні. Разводзілі хатнюю птушку.
Асновай нямецкай гаспадаркі з'яўлялася карова: яна была галоўнай, асноўнай карміліцай, а грошы, заробленыя ад продажу малочных прадуктаў, давалі магчымасць набыць усё неабходнае. У 1930 годзе лічылася, што наяўнасць 2—3 кароў забяспечвае стабільнае пражыванне сям’і.
Карова ў нямецкай сям’і была аб'ектам усеагульнага клопату. Калі ў навакольнага ненямецкага насельніцтва, у прыватнасці, беларускага, традыцыйна лічылася, што гаспадарчая прэрагатыва мужчын — гэта ўтрыманне каня і праца з яго выкарыстаннем, а жанчын — занятак каровай, то ў нямецкіх гаспадарках такога падзелу не назіралася.
Высокім узроўнем развіцця адрознівалася кааперацыя ў асяроддзі нямецкіх сялян-каланістаў — як у спажывецкай, так і ў вытворчай форме. Паспяхова функцыянавалі малочныя таварыствы (талакі) — аб’яднанні па зборы і перапрацоўцы малака.
Таварыствы выраблялі масла, варылі сыр, у тым ліку і галандскі. Дадзеная сфера вытворчай дзейнасці нямецкага насельніцтва была ўнікальна ў эканамічным сэнсе.
Прамысловыя і рамесныя заняткі
Сярод нямецкага мужчынскага насельніцтва былі развіты саматужныя рамёствы — сталярства, слясарства, цяслярства і г. д. Жанчыны-немкі займаліся ткацтвам.
Вельмі папулярна сярод немцаў было рыбалоўства, займаліся таксама бортніцтвам.
Традыцыйнае жылья
На Віленшчыне жыллёвыя пабудовы немцаў амаль не адрозніваліся ад мясцовых жыхароў за выключэннем таго, што яны маглі быць значна больш традыцыйна беларускіх хат. Нямецкія пабудовы звычайна знаходзіліся каля лесу, таму што часцяком, калі немцы пераяжджалі на тэрыторыю Беларусі, яны набывалі з зямлёй і частку лесу. Таксама вельмі важным быў поўны парадак: трава абавязкова павінна быць пакошана, плот і дах адрамантаванымі і г. д.
Традыцыйная культура харчавання
У ежы для падрыхтоўкі шматлікіх страў выкарыстоўвалі шмалец. Традыцыйным было ўжыванне масла, сыру. Распаўсюджанай стравай былі клёцкі. Як і ў беларусаў, шмат страў гатавалася з бульбы. Таксама вельмі распаўсюджанымі былі мучныя вырабы і пшанічны хлеб. Сасіскі і каўбасы лічыліся агульнанямецкімі прадуктамі. Вельмі папулярнымі было нямецкае малако і малочныя прадукты (у прыватнасці сыр), якія лічыліся вельмі якаснымі. Акрамя таго курыны суп з локшынай, клёцкі, шніцаль, бульбяное пюрэ, каўбасы. З дэсертаў папулярны штрудзель ці грэнкі з кавай (ці яго імітацыяй). Па святах часта рыхтавалі гусака з тушанай капустай.
Адзін з класічных напояў — піва. У будныя дні ўжыванне алкаголю было непрымальным, у той час, як у выходныя і святы піва было адным з самых папулярных напояў. Менавіта пад уплывам немцаў і яўрэяў у Беларусі ўжывалася і іншая назва піва — біра (ад нямецкага Bier — піва).
Традыцыйны касцюм
Паўсядзённай адзежай немцы практычна не адрозніваліся ад навакольнага насельніцтва. Выключэнне складала толькі святочная ці абрадавая адзежа, якая вельмі адрознівалася, таму што асобныя нямецкія сем’і перасяляліся з розных рэгіёнаў Германіі, дзе традыцыі па-свойму адрозніваліся.
У месцах, дзе немцы жылі калоніямі існавала пэўная сталая традыцыйная адзёжа. Так традыцыйнай жаночай адзежай немцаў на ўсходзе была белая кашуля, сіняя спадніца, фартух, шнураваны станік-гарсаж і каптур. Мужчынская адзежа складалася з белай кашулі з адкладным каўняром, камізэлькай, вузкіх штаноў па калена, курткі (сіні паўкафтан) і чаравікоў са спражкай (ці боты). На галаве — чорны шыракаполы капялюш ці шапка.
Грамадскія традыцыі
Вельмі характэрнай рысай немцаў з'яўлялася высокая і ўстойлівая рэлігійнасць. Менавіта рэлігія галоўным чынам уплывала на грамадскія традыцыі немцаў. У жыцці нямецкай жанчыны рэлігія з'яўлялася яе складовай часткай, як і сям’я, хатняя гаспадарка, а шмат у чым — асноўным сэнсам яе існавання.
Жыццё рэлігійных грамадаў уяўляла сабою добра адладжаны механізм. «Кожную нядзелю ўсе ад мала да вяліка ходзяць у царкву», «у простай хаце выбудавана кірха, якая кожнае свята перапоўнена народам», — сведчаць афіцыйныя справаздачы ўлад. Пры грамадах працавалі харавыя гурткі, аркестры духавых і смычковых музычных прылад. Так званыя «сектанты», у прыватнасці, баптысты, не адгароджваліся ад астатняга нямецкага насельніцтва. Іх штодзённыя зборы з палаца і аркестрам прыцягвалі да сябе людзей. Вялікая ўвага надавалася рэлігійнаму навучанню і выхаванню дзяцей у нядзельных школах пры грамадах. Напрыклад, у Беразоўскім сельсавеце ў 1929 г. працавалі 4 такія школы.
Традыцыйная сям’я беларускіх немцаў
Для палескіх немцаў была характэрна вялікая сям’я, у той жа час, як для астатніх беларускіх этнічных немцаў — звычайна малая сям’я. Галоўным у сям’і звычайна з'яўляўся старэйшы мужчына (дзед, бацька). Менавіта яму йшоў увесь прыбытак сям’і, і ўжо менавіта ён распараджаўся сямейным бюджэтам. Дзецям сям’я абавязкова павінна была даць адукацыю, пры гэтым ужо з самага дзяцінства дзецям прывіваліся дысцыпліна, мэтазгоднасць, руплівасць, акуратнасць, імкненне да парадку.
Традыцыйныя звычаі і абрады беларускіх немцаў
Вяселле папярэднічалася абрадам сватаўства і запрашэння гасцей. Ён быў гэтакі экзатычны для мясцовага ненямецкага насельніцтва, што згадваецца нават у афіцыйнай справаздачы Каралінскага райкама КПБ за 1926 uод: «Перад вяселлем віноўнік імпрэзы — жаніх — садзіцца верхам на маленькага размалёванага коніка і заязджае прама ў пакой, запрашаючы гаспадара ў госці». Аналагічна сват на ўпрыгожаным стужкамі і кветкамі маленькім кані заяжджаў і разгортваўся ў хаце маладой, у якой гаспадаром былі адкрыты ўсе вокны.
Для вяселля жаніх рыхтаваў спіртное, нявеста — закускі. Вяселле пачыналася звычайна ў суботу ў 10 гадзін раніцы і доўжылася да 10 гадзін вечара. У нядзелю мерапрыемства працягвалася. На вяселлі прысутнічалі толькі запрошаныя людзі, выпівалі тую колькасць спіртнога, якое ім налівалі. Усякая «самадзейнасць» у гэтым пытанні выключалася.
Радасці ў жыцці былі непадзельныя ад нягод. Памерлы да пахавання 3 дні ляжаў у адмыслова абсталяванай яме на памосце. Увесь гэты час, як і на пахаваннях, выконваліся жалобныя песні, чыталіся малітвы. Галашэнняў не было. Хавалі нябожчыка ў чорным адзенні, бяз покрыва. У жалобным рытуале ўдзельнічалі толькі запрошаныя.
Каляндарныя святы і абрады беларускіх немцаў
Галоўныя святы беларускіх немцаў былі агульныя для ўсіх немцаў — Каляды і Новы год. Святкавалі і паважалі ўсе агульнахрысціянскія святы. Апроч агульнахрысціянскіх свят беларускія немцы, як і іншыя немцы, адзначалі ў кастрычніку Свята ўраджая. На Вялікдзень, лічылася, дзецям прыносіць ласункі велікодны заяц.
У нядзелю быў абавязковы выходны. У гэты дзень абавязкова праводзіліся набажэнствы, пасля чаго адпачывалі і весяліліся. Папулярнай сярод немцаў была песня «Ах, мой мілы Аўгусцін», якую занеслі сюды паўднёванямецкія перасяленцы.
Мова
Мова нямецкіх перасяленцаў залежала ад рэгіёна, з якога яны прыбывалі. Так, большасць нямецкіх перасяленцаў XVIII ст. размаўляла на паўднёванямецкіх мовах, у асаблівасці быў распаўсюджаны швабскі дыялект, але некаторая частка перасяленцаў была з Прусіі, дзе размаўлялі на паўночнанямецкай мове. У большасці выпадкаў беларускія немцы пераходзілі на беларускую ці польскую мову за некалькі (2-4) пакаленняў, частымі былі выпадкі, калі атрымлівалася нямецка-польска-беларуская мешаніна. Нярэдкімі таксама былі выпадкі ўжывання некаторых словаў у беларускай мове, так, напрыклад, нямецкі дзеяслоў мог ужывацца ў беларускай дзеяслоўнай форме і г. д.
З той прычыны, што ў Германіі існуе шырокая дыялектная разнастайнасць, у якім большасць дыялектаў часцяком значна адрозніваюцца ў вымаўленні, граматыцы і словаўжыванні ад агульнапрынятай літаратурнай мовы (Hochdeutsch) і адзін ад аднаго аж да праблем паразумення паміж носьбітамі дыялектаў, этнічныя немцы, які вярталіся ў Германію, часцяком сутыкаліся з моўнымі праблемамі, што прыходзілася фактычна нанова вывучаць нямецкую літаратурную мову.
Рэлігія
Этнічныя немцы, якія перасяліліся на тэрыторыю Беларусі ў час ВКЛ, а таксама немцы, якія сяліліся ў Заходняй Беларусі, былі ў асноўнай большасці каталікамі, існавалі таксама лютэране і праваслаўныя, былі таксама вернікі кірункаў баптызму, менаніцтва і пяцідзясятніцтва, але іх было значна менш.
Абсалютная большасць немцаў Палесся былі лютэранамі, таксама было шмат баптыстаў.
З пачатку 20-х гг. у калоніі Найманаўка мелася суполка евангельскіх хрысціян «Heim der Bruder» («Святая хата»). Самі яны звалі сябе «Святыя браты», а мясцовыя немцы-лютэране звалі яе «Hopsbruder» («Скакуны»).
Веруючыя немцы падтрымлівалі цесныя сувязі з аднаверцамі з Германіі, ЗША, Канады, розных рэгіёнаў СССР, былі ў курсе рэлігійнага жыцця іх субратоў. Асабліва ў гэтым плане вылучаліся баптысты, якія мелі сталыя кантакты з іншымі рэгіёнамі (Украінай, Паўночным Каўказам, Сібірру) праз перапіску, асабістыя кантакты, абмен дэлегацыямі. Перыядычна мясцовую лютэранскую грамаду наведвалі нямецкія пастары) . Яны праводзілі службы, шлюбавалі, выдавалі даведкі пра канфірмацыю, выконвалі іншыя рэлігійна-царкоўныя функцыі . Неабходную рэлігійную літаратуру (Бібліі, песні, псалмы) вернікі атрымлівалі з адпаведных замежных цэнтраў (з Масквы і Адэсы).
Анатоль Сямёнавіч Фядзенка
Анатоль Сямёнавіч Фядзенка (, г. Грозны — ) — вучоны-матэматык, педагог, аўтар прац па дыферэнцыяльнай геаметрыі, тэорыі груп Лі і аднародных прастораў.
Немцы ў Беларусі
Дынаміка колькасці немцаў у Беларусі
<references group="*" />
Анатоль Сямёнавіч Фядзенка
Біяграфія
Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём паступіў на механіка-матэматычны факультэт МДУ імя М. В. Ламаносава. У кастрычніку 1955 года абараніў кандыдацкую дысертацыю і прыступіў да працы на кафедры геаметрыі фізіка-матэматычнага факультэта БДУ. З 1976 па 1979  год — дэкан механіка-матэматычнага факультэта.
Узнагароды
Заслужаны работнік народнай адукацыі БССР, выдатнік народнай асветы Беларусі.
Распаўсюджванне COVID-19 у Кітаі
Успышка хваробы COVID-19, выкліканай новым каранавірусам (2019-nCoV), пачалася ў сярэдзіне снежня 2019 года ў горадзе Ухань у цэнтральным Кітаі са з’яўлення і фіксацыі сярод мясцовых жыхароў, звязаных з рынкам жывёл і морапрадуктаў у г. Ухань, пнеўманіі невядомага паходжання. Пасля кітайскія навукоўцы вылучылі новы каранавірус — 2019-nCoV, які не меней за 70% падобны генетычнай паслядоўнасцю на вірус SARS-CoVа, які выклікае цяжкі востры рэспіраторны сіндром (вядомы таксама як атыповая пнеўманія). Пасля яны склалі карту і выявілі генетычную паслядоўнасць геному новага віруса.
29 сакавіка кітайскія ўлады заявілі аб заканчэнні эпідэміі ў краіне.
Эпідэміялогія
Станам на 26 студзеня 2020 года, паводле афіцыйнай інфармацыі Кітая, зарэгістравана больш за 2033 выпадкаў заражэння вірусам. Сімптомы хваробы ва ўсіх хворых з’явіліся паміж 8 снежня 2019 года і 2 студзеня 2020 года. 7 заражаных былі класіфікаваны як цяжка хворыя. 11 студзеня 2020 г. адзін з пацыентаў, 61-гадовы мужчына, памёр, а 15 студзеня 2020 года другі хворы, 69-гадовы мужчына, памёр ад наступстваў віруснай інфекцыі. Агулам, на той момант, загінула 80 чалавек.
Першыя паведамленні пра ўспышкі хваробы з’явіліся 31 снежня 2019 года, а першыя клінічныя праявы ў тых, хто захварэў з’явіліся раней — 8 снежня 2019 года. Рынак ва Уханi быў закрыты 1 студзеня 2020 года, а людзей з клінічнымі праявамі ізалявалі. Пасля быў праведзены маніторынг больш за 700 чалавек, у тым ліку больш за 400 медыцынскіх работнікаў, якія кантактавалі з падазронымі выпадкамі захворванняў. Што тычыцца прымянення дыягнастычнага ПЛР-тэсту, то пацвердзілася наяўнасць каранавiруса 2019-nCoV у 41 чалавека ў раёне Ухань. Пазней паведамлялася пра сужэнцаў, адзін з якix на рынку не быў, але ўсё адно захварэў, тады як яшчэ трое іншых членаў гэтай жа сям’і працавалі на гэтым рынку. 9 студзеня 2020 года ў горадзе ад новай хваробы памёр 61-гадовы чалавек. 16 студзеня ўлады Кітая абвясцілі, што напярэдадні памёр яшчэ адзін 69-гадовы мужчына ва Уханi, у якога таксама пацвердзілася захворванне.
16 студзеня ўлады Кітая абвясцілі, што напярэдадні памёр яшчэ адзін 69-гадовы мужчына ва Ухані, у якога таксама пацвердзілася захворванне.
З таго факту, што за межамі Кітая былі зарэгістраваныя некалькі выпадкаў захворвання, эпідэміёлагі прыйшлі да высновы, што колькасць людзей, інфікаваных у горадзе, павінна быць значна (на 1-2 парадкі) большая за афіцыйна зарэгістраваны 41 выпадак. Паводле ацэнак экспертаў-вірусолагаў, колькасць людзей, інфікаваных ва Ухані, складае ад 1700 чалавек на 17 студзеня 2020 года.
Той факт, што некалькі супрацоўнікаў бальніцы, якія займаліся лячэннем хворых, таксама захварэлі, ясна паказаў, што вірус можа перадавацца ад чалавека да чалавека.
20 студзеня 2020 года кітайскія ўлады раптам паведамілі пра рэзкае павелічэнні ліку новых выпадкаў захворвання выкліканага каранавірусам 2019-nCoV адразу на 140 новых пацыентаў, некаторыя з якіх выяўлены за межамі Уханя ў Шэньчжэні і ў Пекіне.
Былі выказаны сур’ёзныя апасенні, што надыходзячы кітайскі Новы год можа значна спрыяць распаўсюджванню віруса. Сотні мільёнаў кітайцаў традыцыйна наведваюць гэтае свята ў Кітаі і за яго межамі, каб адпачыць, адсвяткаваць і сустрэцца са сваякамі.
Каранцін
Транспартныя зносіны ў правінцыі Хубэй прыпынілі дзесяць гарадоў : першым аб увядзенні абмежаванняў на выезд і ўезд у горад заявіў горад Ухань, пазней да яго дадаліся яшчэ дзевяць гарадоў — Хуаншы, Эньшы, Чыбі, Сяньтао, Хуанган, Чжыцзян, Эчжоу, Цяньцзян і Сяньнін.
Ва Ухані створаны каардынацыйны цэнтр па стрымліванні эпідэміі. Эпідэміёлагі з групамі, якія складаліся з медыцынскіх спецыялістаў, заявілі, што ўспышка ва Ухані, па меншай меры, у 10 разоў больш па памерах, чым успышка атыповай пнеўманіі, паклікаўшы людзей трымацца далей ад Уханя, як толькі магчыма.
Пасля ўвядзення каранціну ўзніклі праблемы з лагістыкай, якія выклікалі перабоі ў пастаўках харчовых прадуктаў, лекаў і тавараў першай неабходнасці. Фіксаваўся значны (у 6—10 разоў) рост цэн на прадукты харчавання і медыкаменты, недахоп прадуктаў, які выклікаў цісканіну і чэргі ў гандлёвых кропках. Былі праблемы з перамяшчэннем па горадзе на грамадскім транспарце, праблемы з дастаўкай і цяжкасці для медыцынскага персаналу, якія са складанасцямі дабіраліся да бальніц і лабараторый.
Некаторыя пасты на Weibo абвяшчалі, што лякарні ва Ухані перагружаная тысячамі людзей з ліхаманкай і пераканаўча прасілі вельмі крытычна ставіцца да дакладнасці і афіцыйных даных кітайскага ўрада (такія пасты былі выдаленыя па невядомых прычынах). Мясцовы ўрад горада Ухань запатрабаваў ад дзяржаўнага прадпрыемства China Construction Third Engineering Bureau Group Co., Ltd (中 建 三 局 集團) з максімальнай хуткасцю перабудаваць памяшканне ва Ухані ў Цэнтр вірусатэрапіі, параўнальны з тым, што выкарыстоўваўся падчас масавай успышкі атыповай пнеўманіі SARS у 2003 годзе.
У іншых гарадскіх акругах, акрамя Уханья, таксама было абвешчана пра закрыццё ўезду і выезду ў Хуанган (насельніцтва 6 млн чал.), Эчжоу (насельніцтва за 1 млн чал.) і аб увядзенні каранцінных мерапрыемстваў на ўсёй тэрыторыі названых населеных пунктаў.
23 студзеня а 23:00 (UTC + 8) урад Кітая абвясціў аб закрыцці Чыбі (насельніцтва за 0,5 млн чал.), якое ўступіла ў сілу ў 00:00 24 студзеня.
Замежная дапамога
29 студзеня з аэрадрома ў Мачулішчах (Беларусь) у Кітай адправіўся транспартнік Іл-76МД, якога загрузілі гуманітарнай дапамогай для хворых. На борце мелася 20 тон грузаў, у тым ліку лекі, медыцынская адзенне і сродкі дэзінфекцыі. Адправіць дапамогу ў Кітай распарадзіўся асабіста прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка. Міністэрства аховы здароўя рэспублікі аператыўна падала неабходныя тавары, у пагрузцы дапамагалі курсанты МНС, усебаковую падтрымку аказваў МЗС Беларусі.
2 лютага расійская кампанія «Лакаматыў», якая займаецца вытворчасцю бахілаў і медыцынскіх масак, сумесна з Міністэрствам прамысловага гандлю Рэспублікі Удмурція, накіравала ў Кітай 3,2 мільёны медыцынскіх масак, на чарзе знаходзіцца адпраўка яшчэ 7 мільёнаў масак і 15 мільёнаў бахілаў.
Латэкс
Латэкс (latex, Latex m, Kautschukmilch f) — агульная назва эмульсій дысперсных палімерных часціц у водным растворы. У прыродзе сустракаецца ў выглядзе малака, якое вылучаюць розныя расліны, у прыватнасці, і іншыя.
Агульная характарыстыка
Латэкс — мікрагетэрагенныя прыродныя (млечны сок каўчуканосных раслін) або штучныя сістэмы, якія прадстаўляюць сабой водныя дысперсіі калоідных часціц (глобул), стабілізаваных павярхоўна-актыўнымі рэчывамі эмульгатарамі.
Форма і памеры часціц латэксаў цесна звязаны з заканамернасцямі працэсу эмульсійнай полімерызацыі зыходных манамераў. Часціцы сінтэтычных латэксаў часцяком маюць сферычную або блізкую да яе форму. Латэксныя глобулы стабілізаваныя іанагенным павярхоўна-актыўным рэчывам часцей аніённага тыпу. Спантанна, з цягам часу або з прычыны спецыяльнай апрацоўкі (кіслотна-шчолачнай, гідрадынамічнай, тэмпературнай і пад іншым уздзеяннем) у латэкснай дысперсіі ўтвараюцца другасныя агрэгаты, якія нагадваюць гронкі. Першасныя глобулы ў такіх «гронках» зліпліся, але іх не адбылася. У большасці выпадкаў латэксы не з’яўляюцца монадысперснымі і характарызуюцца той ці іншай ступенню полідысперснасці, якая, у сваю чаргу, залежыць ад умоў праходжання полімерызацыйнага працэсу. Як правіла, дыяметр першасных латэксных глобул складае 10-200 нм. У розных галінах прамысловасці шырока прымяняюцца ізапрэнавыя, бутадыенавыя,, бутадыен-метылстырольныя, хларапрэнавыя, ізабутылен-ізапрэнавыя, карбаксілатныя, акрылавыя, і іншыя латэксы.
Атрыманне вырабаў з латэкса
На форму наносяць раствор солі, напрыклад,. Затым апускаюць форму ў латэкс. Раствор солі змяшчае станоўча зараджаныя часціцы металу — катыёны. Пры унясенні формы ў латэкс з яе паверхні ўглыб латекса пачынаюць дыфундзіраваць катыёны. Сустракаючы на сваім шляху адмоўна зараджаныя часціцы латэкса, станоўча зараджаныя катыёны разражаюць іх, і каўчукавыя часціцы асядаюцьў выглядзе тонкага каўчукавага пласта на форме.
Латекс yа аснове натуральнага каўчуку
Таварны латекс на аснове натуральнага каўчуку (ЛН) — канцэнтраваны і стабілізаваны млечны сок. Змест сухога рэчыва ў зыходным соку складае 37-41 %, у таварным ЛН яго ўтрыманне павялічваецца да 58-75 %. Спосабы канцэнтравання — адстойванне і цэнтрыфугаванне; апошні метад найбольш эфектыўны і прадуктыўны.
Асноўную масу ЛН ужываюць для атрымання натуральных каўчукаў, каля 8-10 % — для атрымання латэксных вырабаў: пальчатак, метэаралагічных, радыёзондавых і шарапілотных абалонак, медыцынскіх вырабаў, гумовых нітак, губчатай гумы, лёгкага гумавага і спартыўнага абутку, латэксных клеяў рознага прызначэння: для скуры, гумы, металаў, для вытворчасці абутку, для налепвання карэньчыкаў вокладак кніг, заклейвання каробак, пакетаў, налепвання этыкетак, пры вырабе ліставай фанеры і іншых драўляных вырабаў, для прыклейвання паркета, лінолеўма, палімерных плітак да розных аснаванняў падлогі; у вытворчасці тэкстыльных матэрыялаў і дываноў (для злучэння баваўняных, ваўняных і ільняных нітак без утварэння вузлоў і тоўстых зморшчын), для вытворчасці абразіўных матэрыялаў у спалучэнні з меламіна-фармальдэгіднымі алігамерамі; для склейвання пенаполістыролу,, - матэрыялаў, для прыклейвання керамікі, шкла, металаў да паперы, тканіны, скуры, полістыролу і да іншых мяккіх і цвёрдых матэрыялаў.
Латэксы на аснове сінтэтычных каўчукаў
Латэксы на аснове сінтэтычных каўчукаў (ЛС) — калоідныя водныя дысперсіі сінтэтычных каўчукаў і іншых палімераў (полістырол, супалімеры стырола з 20-35 % (па масе) бутадыена), атрыманыя ў большасці выпадкаў эмульсійнай полімерызацыі аднаго або некалькіх дыенавых, вінільнага, вінілідэнавых і іншых. Некаторыя ЛС вырабляюць дыспергіраваннем у вадзе ў прысутнасці павярхоўна-актыўных рэчываў «гатовых» палімераў (бутылкаўчука, поліізапрэна СКІ-3, сілаксанавых і іншых СК — штучныя латэксы). Да ЛС адносяць таксама водныя дысперсіі тэрмапластаў, якія атрымліваюцца эмульсійнай або суспензийнай полімерызацыі. Важнымі характарыстыкамі для спажыўца з’яўляецца сярэдні памер глобул, рН асяроддзя і ўтрыманне сухога астатку: чым большы памер глобул, тым большага ўтрымання сухога астатку можна дамагчыся пры канцэнтравання ЛС, пры малых памерах глобул — вышэй стабільнасць ЛС.
Выкарыстанне
Латэкс выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці як рэагент-флакулянт пры.
Вырабы, зробленыя з дапамогай латэкса
Латэкс выкарыстоўваецца ў вытворчасці наступных вырабаў:, , сціркі, паветраныя шарыкі, хірургічныя пальчаткі, бактэрыцыдны , некаторыя віды абутку і прадметы адзення, , прэзерватывы, (пустышкі), некаторыя прадметы спартыўнага інвентара, некаторыя папружкі для гадзіннікаў, масажоры для зубоў, бялізнавая гумка, фарбы, розныя маскі, , падушкі, лінолеум і іншыя.
Ледэрын
Ледэрын на тканевай аснове
Ледэрын, для вытворчасці якога выкарыстоўваецца баваўняная тканіна. Сама тканіна можа быць адбеленай, суровай або фарбаванай. Звычайна для гэтай мэты ўжываецца міткаль, або падобная яму, але больш дарагая тканіна. На сподні бок тканіны наносіцца пласт крухмальнага грунту, а правы бок пакрываецца эластычнай плёнкай, якая імітуе скуру.
Кальві
Кальві (Calvi) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Беневента.
Латэкс
Алергія на латэкс
Пратэіны (бялкі), якія змяшчаюцца ў латэксе натуральнага каўчуку (таксама ў ківі), у нячастых выпадках (спадчынная схільнасць + сенсібілізацыя) могуць выклікаць алергію, якая звычайна выяўляецца ў выглядзе высыпанняў на скуры ў месцы судотыку з вырабамі, вырабленымі з натуральнага латекса (і далей), а таксама суправаджаецца цяжкасцю дыхання з падзеннем сасудзістага ціску (анафілактычны шок), раздражненнем насавых каналаў, у рэдкіх выпадках нават можа прывесці да смяротнага зыходу.
Ледэрын
Ледэрын на тканевай аснове
Ледэрын на тканевай аснове трывалы на выціранне і разрыў, стойкі пры выгібах, добра ўспрымае цісненне пераплётнай фольгай і трафарэтны друк, але дрэнна — друк пераплётнымі фарбамі. Для павелічэння трываласці павярхоўнага пласта на ізаляцыі, павышэння якасці ціснення фальгой і друку фарбамі, а таксама для з’яўлення магчымасці друку пераплётнымі фарбамі выкарыстоўваецца дадатковае аздабленне пакрыцця поліамідным лакам.
Кальві
Насельніцтва складае 2400 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 108 чал./км². Займае плошчу 22 км². Паштовы індэкс — 82010. Тэлефонны код — 0824.
Латэкс
Алергія на латэкс
Эфектыўным спосабам збавення ад такой алергіі з’яўляецца пазбяганне кантакту з правакацыйным. Калі ў чалавека выяўлена алергія, то ён павінен старацца пазбягаць кантакту з любымі вырабамі, якія змяшчаюць натуральны каўчук. Замест гэтага выкарыстоўваюцца медыцынскія і бытавыя (пальчаткі, прэзерватывы), якія складаюцца з сінтэтычных эластычных субстанцый: поліўрэтану, нітрылу, ізапрэну,,  і г. д.
Кальві
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Fortunato.
Ледэрын
Ледэрын на тканевай аснове
Ледэрын на тканевай аснове досыць жорсткі і грубы. Гэты недахоп ледэрына асабліва прыкметны, калі ў такой вокладцы выпускаюцца выданні невялікага фармату або невялікага аб’ёму. Іншы недахоп ледэрына — дарагоўля.
Кальві
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Спіс кіраўнікоў Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі
Прэзідэнты Беларускай акадэміі навук (1928—1936)
1. Усевалад Ігнатоўскі (снежань 1928 — студзень 1931)
2. Павел Горын (Каляда) (люты 1931 — люты 1936)
Прэзідэнты Акадэміі навук Беларускай ССР (1936—1991)
3. Іван Сурта (люты 1936 — снежань 1937)
4. Канстанцін Гораў (люты 1938 — красавік 1947)
5. Антон Жэбрак (май 1947 — кастрычнік 1947)