cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Візантыйская архітэктура
Будаўнічая тэхніка і дэкор
Найстаражытная эліністычная тэхніка муроўкі з насуха прыгнаных каменных квадраў атрымала новае развіццё ў Паўночнай Сірыі. У большасці раёнаў Малой Азіі і Закаўказзя, Палесціны і Паўднёвай Сірыі, часткова і ў Канстанцінопалі да V ст. атрымала развіццё тэхніка 2-слаёвага каменнай муроўкі з вапнава-пясчаным заліўкай па каменным лому паміж слаямі. Выкарыстоўвалі як старанна абчасаны, так і грубаколаты камень: базальт (Паўднёвая Сірыя), туф (Кападокія, Арменія). Пасля VII ст. гэта тэхніка стабільна развівалася толькі ў краінах Закаўказзя, пазней выкарыстоўвалася ў Заходняй Еўропе і Старажытнай Русі XII ст. Перакрыцці, як правіла, былі драўлянымі, хоць невялікія пралёты маглі быць перакрыты плоскімі каменнымі плітамі.
У заходняй частцы імперыі — італійскіх землях і на Балканах — да VII ст. ўстойліва выкарыстоўваўся цагляны мур на, на ўзбярэжжа Эгейскага мора — каменныя блокі на растворы, выраўнаваныя цаглянымі радамі. Абліцоўка сцен часам была цаглянай, але і ў Канстанцінопалі, дзе аснова канструкцыі была бутабетоннай, і ў іншых рэгіёнах часта рады (ад 3 да 5) невялікіх камянёў чаргаваліся з цагляным мурам (ад 4 да 9 радоў). Падобная тэхніка з VI—VII стст. стала распаўсюджвацца ў Сірыі і на Балканах ( ў Фесалоніках), пасля стала дамінуючай у Візантыі і славянскіх краінах. Калі ў позднерымскім будаўніцтве таўшчыня цэглы пераўзыходзіла таўшчыню раствора, то ў IV ст. суадносіны таўшчыні цэглы да шва былі роўнымі 1:1, у VI ст.- 2:3, г. зн. візантыйская тонкая цэгла (плінфа) апынулася ўключана ў пластычны вапнава-бетонны масіў сцяны. Асноўнай формай вертыкальнай апоры заставалася круглая, галоўным чынам мармуровая, калона з прафіляванай базай і разной капітэллю. Выкарыстанне зборных слупоў было звязана з разлікам нагрузкі купала і абмяжоўвалася ўсходнімі абласцямі імперыі і суседнімі краінамі. Апоры звязваліся паміж сабой і са сценамі аркамі, хоць да VI ст. выкарыстоўваліся і каменныя перамычкі, а ў Канстанцінопалі — антычны антаблемент (, завершана да 536). Падзел унутранай прасторы слупамі быў уласцівы архітэктуры ўсходніх абласцей імперыі і суседніх краін. У ранневізантыйскі час паўсюдна выкарыстоўвалі драўляныя кроквавыя перакрыцці, у галоўных храмах імперыі іх афармлялі кесаніраванымі столямі ( у Канстанцінопалі). Завяршэнне цэнтрычных пабудоў драўляным шатром ці каменным купалам (парусным скляпеннем) залежала ад наяўнасці ў рэгіёне дахавага лесу (ліст 373—375 ці 379—394 гг. свяціцеля Грыгорыя Ніскага епіскапу пра будаўніцтва марцірыя ў ). Тымі ж прычынамі можна растлумачыць узвядзенне каменнага купала ў ў  (сучысны, Турцыя, 480-я гг.), прытым што на адноўленым у тым жа дзесяцігоддзі саборы Эчміядзін купал быў драўляным. Узвядзенне драўляных шатроў асабліва шырока практыкавалася ў лясістых абласцях: у Ліване, у Лікіі і на Кіпры, адкуль у пачатку IX ст. былі прывезены ў Іерусалім 50 бярвенняў хвоі і кедру для аднаўлення ратонды Уваскрэсення Хрыстова храма Труны Гасподняй. Актыўнае распаўсюджванне каменных перакрыццяў адбывалася ў пачатку VI ст. Скляпенні (цыліндрычныя, крыжовыя і парусныя), як і купалы, узводзіліся галоўным чынам з цэглы, часцей за ўсё без выкарыстання апалубкі, з выкарыстаннем раствора, які хутка цвярдзее, па-над якім цагляная абалонка фіксавалася яшчэ і дадатковым слоем. Царква Сан-Вітале ў Равене пабудавана ў старажытнай італійскай традыцыі з выкарыстаннем безапалубнага метаду купалабудавання з керамічных пасудзін, набраных кальцавымі радамі, аналагічны метад у камені выкарыстоўваўся і ў Арменіі.
Захаваныя ўзоры першых купалаў не маюць адмыслова вылучанай зоны падкупальнага пераходу, яны хутчэй падобныя на парусныя скляпенні з прарэзанымі вокнамі (Тэкор, Каср-Ібн-Вардан). Мяркуюць, што такім быў купал першага юстыніянаўскага сабора Святой Сафіі (да перабудовы 558). З другой чвэрці VI ст. пераход ад квадрата падкупальных арак да кальцавой асновы купала адбываўся з дапамогай ветразяў, асабліва характэрных для эпохі імператара Юстыніяна. Радзей выкарыстоўваліся тромпы, якія на поўдні Малой Азіі мелі форму нішы з конхай, у Закаўказзі і ў Кападокіі — паўконуса. Дойліды сталічнай школы імкнуліся ствараць прасторавыя сістэмы скляпенняў, якія гасяць распор купала, што было асабліва важна пры яго велізарных памерах. Гэта акалічнасць, верагодна, выключала барабан як асобную форму ў інтэр'еры і прыводзіла да размяшчэння вокнаў у ніжняй зоне паўсферы купала, якая і склала асобную форму — барабан — першапачаткова толькі знадворку. Са з'яўленнем высокага светлавога барабана паміж ветразямі і купалам перакрыцці рукавоў перасталі гасіць распор купала, але працягвалі адыгрываць істотную ролю ва ўстойлівасці будынка. Змяняліся і знешнія формы главы: у V ст. гэта высокі куб з прарэзанымі ў ім вокнамі (Тэкор), падобны да падножжаў драўляных шатроў (Алахан-манастыр). Пачынаючы з юстыніянаўскіх пабудоў кубападобны аб'ём завяршэння паніжаецца, яго вуглы закрываюць ветразі ці тромпы, дамінуючую ролю адыгрывае шматгранны барабан. Прыхільнасць да найстаражытных форм адбілася на царкве Святой Сафіі ў Фесалоніках (сярэдзіна VII ст.), дзе ў кожнай грані куба прарэзана па 3 акны, тады як барабан пакінуты глухім. Візантыйскія цагляныя купалы, як правіла, маюць даволі шырокія рэбры, якія не звужваюцца ўверсе і маюць канструктыўнае значэнне.
Шырока выкарыстоўваліся ў царкоўным будаўніцтве керамічныя вырабы, напрыклад пасудзіны-галаснікі ( ў Абхазіі, VII ст.). У якасці антысейсмічных паясоў і для забеспячэння ўстойлівасці арак візантыйскія майстры выкарыстоўвалі драўляныя і металічныя сувязі, як вонкавыя, паветраныя, так і ўнутраныя, патопленыя ў сцяну. Дахі пакрываліся керамічнай дахоўкай, у некаторых багатых пабудовах — са свінцовых, пазалочаных бронзавых (царква Святых Апосталаў у Канстанцінопалі) і медных пласцін.
Захаваныя пабудовы і сярэднявяковыя апісанні сведчаць пра багацце і разнастайнасць разнога і жывапіснага дэкору храмаў і палацаў, асобных архітэктурных элементаў. Нароўні з тынкоўкай, пакрытым роспісам ці мазаікай, абавязковым для ўсіх значных пабудоў ранневізантыйскай архітэктуры стаў мармуровы дэкор інтэр'ераў, які ўзяходзіць да рымскага дойлідства. Фасады цэркваў таксама пакрывалі тынкавым ці мармуровым абліцоўкай (заходні фасад Святой Сафіі ў Канстанцінопалі), у Сярэднявеччы да гэтых метадаў дадалі жывапісныя пано. Наяўнасць разных капітэляў, архітраваў, карнізаў, інкруставаных рознакаляровым мармурам насценных панэляў і насцілаў падлогі сведчыць пра мастацкі густ замоўцаў і найвышэйшым узроўні апрацоўкі каменя ў архітэктуры Візантыйскай імперыі. Буйная вытворчасць дэталяў і прадметаў з белага мармуру было арганізавана на востраве Праконес у Мармуровым моры, адкуль яны імпартаваліся ва ўсе вобласці імперыі. З іншага боку, у Канстанцінопаль і іншыя цэнтры з Міжземнамор'я, Малой Азіі, Егіпта ўвозілі каляровы мармур, онікс, чырвоны і зялёны парфір і іншыя матэрыялы.
У грэчаскай і італійскіх абласцях шырока выкарыстоўвалі дэталі антычных пабудоў (калоны і іншыя элементы з тэатраў і храмаў). Гэта традыцыя ўзыходзіць прынамсі да эпохі імператара Канстанціна I, калі статуі антычных багоў былі сабраны адусюль у новай сталіцы і як прыкмета гарадскога асяроддзя сведчылі пра пераемнасць антычных мастацкіх густаў.
Архітэктура ў IV—V стст.
Пачынаючы з другой паловы IV ст. простая літургія і эстэтыка малельных зал, як, напрыклад, у у, перасталі адказваць патрэбам вялікіх хрысціянскіх абшчын і прадстаўнікоў знаці, якая звярнулася ў новую веру. Заснаванне шэрагу цэркваў і марцірыяў імператарам Канстанцінам Вялікім прадвызначыла шырокае выкарыстанне формаў і канструкцый з арсенала манументальнага будаўніцтва антычнасці, а таксама імперскі маштаб царкоўнай архітэктуры Візантыі першай паловы IV ст.
Худава
Геаграфія
Транспартныя сувязі па аўтадарозе Худаўцы — Худава.
Візантыйская архітэктура
Базілікальныя храмы
Базіліка стала адным з вядучых тыпаў храмаў. Такія будынкі, якія распаўсюдзіліся ў IV—VI стст., паходзілі ад старажытнарымскіх базілік — 3-нефных пабудоў, якія завяршаліся экседрай і мелі рознае прызначэнне (ад зал публічных сходаў і рынкаў да імператарскіх прыёмных зал); помнікамі такога тыпу былі базілікі Ульпія ў Рыме з экседрамі на канцах цэнтральнага нефа (мяжа I—II стст.) ці базіліка Цэзарэум у Кірэне (Лівія) з 1 экседрай пасля перабудовы ў I ст. н.э. Былі базілікамі і першыя храмы, напрыклад Латэранскі сабор у Рыме, іх грандыёзная прастора і найбагацейшае ўбранне сведчылі пра веліч Царквы, шчодрасць і набожнасць хрысціянскіх імператараў. Канструкцыя базілік мела сімвалічнае значэнне, падзел інтэр'ера адлюстроўваў арганізацыю абшчыны: шырокі галоўны неф завяршаўся на ўсходнім баку алтаром, з амбонам перад ім, у ім і бакавых нефах размяшчаліся падчас богаслужэння вернікі, у крайніх — катэхумены (агалошаныя). На залатым фоне апсіды вылучаўся сярэбраны fastigium (перашкода ці ківорый па хордзе апсіды, па-над якім змяшчаліся пасярэбраныя статуі Хрыста, анёлаў і апосталаў ). Правобразамі ахвярніка і дыяканіка пазнейшых храмаў з'яўляліся памяшканні па баках апсіды, якія замыкалі крайнія нефы. Планіроўка рымскіх цэркваў магла быць ускладнена: базіліка з амбулаторыем за алтаром, напрыклад Сан-Ларэнца на Тыбурцінскай дарозе (каля 330), 5-нефная базіліка з трансэптам перад алтарнай апсідай — сабор Св. Пятра ў Ватыкане (319—322 (?)). Такім чынам, выпрацаваўся стандартны варыянт храма, які ўключаў атрыум, адзін ці 2 нартэксы, часцей за ўсё 3-нефны наас з апсідай на ўсходнім (у адрозненне ад храмаў эпохі імператара Канстанціна) канцы сярэдняга нефа. Сам тэрмін «базіліка» ў эпоху імператара Канстанціна і да VI ст. шырока ўжываўся ў дачыненні да цэнтрычных будынкаў, напрыклад ратонды Уваскрэсення (Анастасіс) у храме Труны Гасподняй, царквы Сан-Вітале ў Равене.
Актаганальныя пабудовы
Актаганальныя структуры візантыйскай архітэктуры ўзыходзілі да архітэктуры познерымскіх маўзалеяў і гераёнаў, для якіх была адаптавана форма круглых храмаў з купалам, напрыклад Пантэона ў Рыме (каля 115—125). Такія маўзалеі на працягу IV ст. прыбудоўваліся да базілік, напрыклад ратонда царквы Святых Апосталаў у Канстанцінопалі для саркафага імператара Канстанціна Вялікага (да 361). Але менавіта ў Святой зямлі ўзвялі першыя цэнтрычныя марцірыі над месцамі, звязанымі з шанаваннем Хрыста. У часы імператара Канстанціна тып імператарскага гераёна прызначаўся толькі для Хрыста. Кампазіцыя для марцірыя, падобная да кампазіцыі ратонды Уваскрэсення, была распаўсюджана ў Сярэднявеччы як на Усходзе, так і на Захадзе. Не меншае значэнне для з'яўлення актаганальных і іншых цэнтрычных хрысціянскіх храмаў маглі мець палацавыя залы, падобныя да ў Эфесе (актагон з круглымі нішамі на дыяганалях).
Худава
Гісторыя
Вядома прынамсі з канца XIV стагоддзя як Худаво ў Друцкім княстве, у 1378—1394 гадах друцкі князь Васіль Міхайлавіч даў паўлукно мёду з Худаўскай даніны на памінанне сваёй душы друцкай царкве Прачыстай Багародзіцы, пра што зроблены запіс на падораным ім царкве Евангеллі-Апракасе. Археалагічныя даследаванні, аднак, не выявілі культурнага пласта XIV—XVI стст. на месцы сучаснай вёскі. На думку В. Насевіча, старажытная вёска знаходзілася за 2 км на захад ад цяперашняй, на заходнім беразе возера Худавец, пра што сведчыць могільнік з пахаваннямі ранейшымі за XIII ст. . Старое паселішча і было цэнтрам Худаўскай воласці, што ахоплівала цэнтральную частку цяперашняга Крупскага раёна.
Галубіўка (Чарнігаўскі раён)
Галубі́ўка (Голубі́вка) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Любецкай пасялковай грамады.
Худава
Гісторыя
Пазней Худавым валодалі князі Іван, Януш, Дзмітрый і Багдан Друцкія-Любецкія. У 1546 годзе ўладанне князя Андрэя Іванавіча Друцкага-Азярэцкага, спадчына па дзедзе князю Іване Бабе, пазней сумесныя ўладанні князя Дзмітрыя Раманавіча Друцкага-Любецкага і іншых. У 1547 годзе сяло перайшло ў сумеснае ўладанне ўдавы князя Васіля Юр’евіча Друцкага-Талачынскага Марыі і князя Івана Раманавіча Відуніцкага (Друцкага-Любецкага). У 1559 годзе пасля смерці Марыі пераходзіць спачатку да князя Васіля Талачынскага, потым да князёў Андрэя Іванавіча Бабіча (Друцкага-Азярэцкага) і Міхаіла Андрэевіча Друцкага-Азярэцкага.
Візантыйская архітэктура
Актаганальныя пабудовы
Тыпалагічны шэраг крыжападобных храмаў узыходзіць да незахаванай царквы Святых Апосталаў у Канстанцінопалі (скончанай у 337), план якой рэканструюецца то як крыжападобнае спалучэнне адна- ці шматнефных будынкаў-рукавоў па баках двара з грабніцай імператара ў цэнтры, то як пастаўленая ў цэнтры двара ратандальная царква-маўзалей, якая стала марцірыем пасля перанясення туды мошчаў апосталаў Цімафея, Лукі і Андрэя (у 336 або не пазней 356—357). Незалежна ад рэальнай формы царква Св. Апосталаў у Канстанцінопалі яе размяшчэнне пасярод двара дазваляе шукаць вытокі гэтага тыпу сярод комплексаў імператарскіх маўзалеяў ( ў Рыме і інш.) і цэнтрычных познеантычных і раннехрысціянскіх храмаў ( ў Рыме; Вялікая царква ў Антыёхіі, 327—341). У літаратуры адзначана падабенства формаў першай царквы Святых Апосталаў, яе прысвячэння і функцый да шэрагу крыжападобных пабудоў з квадратам на перакрыжаванні — у Мілане, асвячоная ў 386 годзе, марцірый свяшчэннамучаніка Вавілы ў Каўсье (Антыёхія), асвячоны ў 387 годзе; царква Святых Прарокаў, апосталаў і мучанікаў у Герасе, 464—465; ці актагонам на перакрыжаванні — марцірый у, каля 380; Кал'ат-Сім'ан, 480-490-я гг.
Худава
Гісторыя
У 1562 годзе сумесная ўласнасць князёў, а таксама спадчына Багданы — сястры князя Рыгора Сенскага, жонкі Васіля Міхайлавіча Корсака, і яе дзяцей. 3 1563 года маёнтак Худава ва ўладанні Дзмітрыя Фёдаравіча Сапегі. Станам на 1579 год ва ўласнасці князёў Друцкіх-Сакалінскіх. У 1595 годзе ўласнасць Марціна Курча. 3 1602 года — цэнтр Худаўскай воласці, у складзе маёнтка Чарэя, уласнасці Льва Сапегі. Паселішча пазначана на карце Тамаша Макоўскага (1613).
Візантыйская архітэктура
Канстанцінопаль
<!--В К-поле церквей, построенных до имп. Юстиниана, сохранилось крайне мало. Между 404 и 415 гг. восстанавливали собор Св. Софии, композиция пропилеев к-рого напоминала Сан-Лоренцо в Милане, резьба сохранившихся фрагментов изысканна и содержит античные мотивы, тяготеющие к геометрическим формам. Новый стиль архитектурного оформления, вероятно, проник в столицу с малоазийского побережья, из Пергама, Эфеса, Милета. Из числа построенных в период 415—527 гг. известна лишь одна крупная церковь — базилика Студийского мон-ря (церковь и мон-рь были основаны сенатором Студием в 50-х гг. IV в.) с атрием, окруженным портиками, и короткой колоннадой нартекса. Мраморные поверхности облицовки, мозаика в апсиде, широкий «шаг» колонн, очертания арочных окон и др. создавали эффект дематериализации пространства, свойственный лишь нек-рым одновременно построенным базиликам (напр., св. Леонида в Лехее (Коринф, 50-60-е гг. V в.)) и унаследованный храмами эпохи имп. Юстиниана. По этому памятнику можно судить о литургическом устройстве столичного храма (и строительной технике) V в., где, в частности, выделены устроенный амфитеатром в апсиде синтрон со сводчатым проходом внутри; короткая вима, вероятно продолженная до амвона узким проходом-солеей; крестообразная крипта под апсидой; двери в обоих концах боковых нефов. В К-поле обнаружены остатки базилики того же времени, ц. Богоматери в Халкопратии близ Св. Софии (450—460), церкви вмц. Евфимии в Халкидоне (совр. Кадыкёй, до 450) и Богоматери во Влахернах (518—527) известны только по источникам. При базиликах мартирии, как правило, имели круглую планировку, уникальный мартирий в виде ротонды с апсидой и кольцевым обходом (амбулаторием) существовал при ц. святых Карпа и Папилы (нач. V в.) (Krautheimer. 1986. P. 105). Кроме к-польской и ближайших к ней школ эгейского мира и зап. побережья М. Азии своей индивидуальностью выделяются школы: на западе — материковой Греции, севера Балкан и Италии; на востоке и юге — зап., юж. побережья и центральных районов М. Азии, Палестины, Сирии, Месопотамии, Египта, Крыма, Вост. Причерноморья. В этом ряду следует рассматривать и раннесредневек. зодчество сопредельных с империей стран Закавказья, развивавшееся в IV—VI вв. в русле с малоазийской традицией, но не вводимое в диапазон визант. архитектуры. С архитектурой Сирии и Закавказья была тесно связана христ. архитектура Ср. Азии и Ирана, включавшего и вост. земли Сев. Месопотамии (ввиду особой специфики и отсутствия тесных связей с регионами архитектура этих областей в наст. статье не рассматривается).-->
Худава
Гісторыя
У 1728 годзе — сяло ў Чарэйскім графстве Аршанскага павета, аддадзена ўладальнікам М. Сапегам у заставу А. Схарскаму. У 1761 годзе — цэнтр войтаўства Чарэйскага маёнтка, уласнасць Міхала Сапегі, у закладзе ў князя Ігнацыя Агінскага, дзейнічала ўніяцкая царква. Пасля ўласнасць канцлера Аляксандра Сапегі, знаходзілася ў закладзе ў пана Салагуба.
У 1793 годзе пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у складзе Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX — пачатку 20 стст. у складзе Лісічанскай воласці Сенненскага павета Магілёўскай губерні. У 1889 годзе пабудавана драўляная Ільінская царква. У 1897 годзе дзейнічалі праваслаўная царква, царкоўна-прыходская школа (у 1909 годзе 26 вучняў). У 1899 годзе пачаў працаваць дзёгцевы завод.
3 лютага да лістапада 1918 года акупавана германскімі войскамі, спалена. З 1924 года да 26 жніўня 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Дубоўскага сельсавета. У 1931 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны пуцілавец», які на пачатку аб’ядноўваў 13 гаспадарак.
Візантыйская архітэктура
Эгейскі рэгіён
Своеобразная школа визант. архитектуры, связанная с рим. традицией, развивалась в Сев. Африке, где кроме стандартных (укороченных) базилик часто встречаются огромные 7- и 9-нефные постройки: в Типасе, в Алжире (сер. V в.), базилика комплекса Дамус аль-Карита в Тунисе (IV в.) с полукруглым атриумом почти в середине. Хоры над боковыми нефами, парапеты в интерколумниях, отделяющие боковые нефы от центрального, возникли под влиянием к-польской архитектуры (V в.; Тебесса, Алжир). В Египте при имп. Зиноне стал распространяться стиль Эгейского побережья после возведения мон-ря Абу-Мина (490), в к-ром Большая базилика (66,5´ 50 м) принадлежит крестово-трансептному типу и, подобно др. сооружениям этого типа, считается копией ц. св. Апостолов в К-поле. Из Александрии, города, находящегося под влиянием столицы, этот стиль проник на запад, в обл. Киренаику (территория совр. Ливии), где появились похожие церковные постройки в Аполлонии (ныне близ г. Эль-Байда), а также на юг, в Ср. и В. Египет, где распространение получили базилики, имевшие трансепт с 3 экседрами либо алтарь с 3 конхами. Такая форма алтаря появилась сначала в 401—402 гг. в церкви около погребения св. Феликса в Ноле, близ Неаполя, и затем в Средиземноморье; подобного типа алтарь был в ц. Белого, или еп. Шенуте, мон-ря (ок. 440, близ г. Сохаг). Архитектура в районах Палестины и Иордании, начатая храмоздательством имп. Константина Великого, формировалась под влиянием искусства эгейского мира и К-поля, а также монастырских и сельских церквей соседней Сирии. Строительство важнейших храмов в этом регионе по-прежнему проводилось под покровительством имп. власти, напр. из К-поля имп. Евдокией в 401 г. был прислан крестообразный план церкви в Газе и 32 колонны зеленого греч. мрамора (Mango. 1976. P. 27), при ее же участии была построена базилика св. Стефана в Иерусалиме (437—460), повторившая тип церкви Студийского мон-ря с колонным нартексом и атрием, колоннадами, разделяющими нефы, апсидой с внешней граненой формой.
Худава
Гісторыя
У Вялікую Айчынную вайну з 1 ліпеня 1941 года да 28 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі, якія часткова спалілі вёску і загубілі 3 мірных жыхароў. На франтах і ў партызанскай вайне загінулі 23 жыхары вёскі. Пасля вызвалення адбудавана.
Візантыйская архітэктура
Эгейскі рэгіён
Октагональная структура была избрана для ц. Богородицы на горе Гаризим, возведенной имп. Зиноном (открыта при раскопках во 2-й пол. XX в.). Посвящение и общая композиция повторяли ц. Богородицы (Кафизма): вокруг центрального ядра обход, формируемый на углах столпами и колоннами, объединенные апсида и пастофории, вдоль диагональных граней октагона устроены вытянутые помещения с малыми апсидами (апсидиолами).
Эгейским происхождением объясняются формы и декор (напр., напольные мозаики) мн. базилик V в. в Палестине, Иордании и Юж. Сирии. Процесс постепенного перехода к сложению местной архитектурной традиции демонстрируют 9 сохранившихся церквей Герасы: начиная с собора (ок. 400), имевшего атрий и мраморную облицовку стен, до базилики еп. Генезиуса (611), в к-рой вост. концы боковых нефов превратились в рукава трансепта.
Худава
У культуры
Верш «Худово» пра вёску напісаў беларускі журналіст і пісьменнік Валерый Мікалаевіч Грышановіч.
Візантыйская архітэктура
Эгейскі рэгіён
Интенсивностью и высоким качеством отличалось строительство в Сев. Сирии, гл. обр. монастырское. К востоку от Антиохии, в известняковом горном массиве, создавали архитектурные комплексы, включавшие кроме церквей 2-3-этажные жилые дома и хозяйственные постройки. В качестве церковных зданий преобладали 3-нефные базилики с опорами в виде столпов или колонн, полукруглой апсидой, фланкированной пастофориями, предположительно служившими жертвенником и мартирием. В ранних памятниках эта 3-частная структура снаружи была вписана в прямоугольник стен, как ц. в Дар-Кита (418), но со 2-й пол. V в. апсиды выступали полукруглым объемом и часто оформлялись колоннадами, иногда 2-ярусными. При возведении мартирия прп. Симеона Столпника (Калъат-Симъан) при имп. Зиноне в 80-х гг. V в. местная школа обогатилась опытом к-польской архитектуры. Торжественный, триумфальный, грандиозный комплекс масштабностью напоминал позднеантичные имп. ансамбли, крестообразная композиция, рукавами к-рой служат 3-нефные базилики (вост. с алтарем), сформирована вокруг октагонального ядра, вероятно не имевшего перекрытия, в центре его находился столп прп. Симеона. Торжественность и строгая уравновешенность форм характерны для церквей в Кальб-Лузе (сер. V в.), Керратине (505—506), Турманине (VI в.), где использование низких прямоугольных столпов увеличивало пролеты между опорами. С кон. V в. сир. мастера разрабатывали тему двойного тетраконха, напр. церкви в Селевкии Пиерии и Апамее (кон. V в.), Верое (Халебе) (нач. VI в.), Русафе (ок. сер. VI в.). Судя по толщине стен и подкупольных столпов, эти храмы были перекрыты в основном деревянными конструкциями.
В наружном и внутреннем облике сир. построек большую роль играл резной декор, как правило растительный орнамент в виде широкой нарядной полосы (триумфальные арки, капители), оживлявший строгие каменные формы, наличники часто соединены между собой длинной лентой, пластично огибавшей ряды проемов.
Архитектура в обл. Хауран, на юге Сирии, богатой традициями набатейской позднеэллинистической культуры, развивалась в контактах с палестинской и северосир. традициями. Наряду с базиликами, напр. в Канафе (совр. Эль-Канават, перестроена в V в. (?) из античного храмового комплекса), начиная с 1-й пол. VI в. был возведен ряд центрических храмов, в композиции к-рых вписанный в квадрат круг или октагон сочетается с внутренней купольной или шатровой структурой на аркадах. В баптистерии в Герасе, в центре подобного сооружения, поставлен 4-столпный балдахин, в ц. вмч. Георгия в Зораве (совр. Изра, Сирия, 515) купол покоится на 8-столпной структуре, в ц. мучеников Сергия, Вакха и Леонтия в Бостре (512—513) в центре квадрифолий (принадлежит группе сир. тетраконхов с амбулаторием), в «Новом» соборе Бостры (раскопан недавно, VI в. (?)) — огромная кольцевая колоннада. Стилистически здания разные, одни отражают простой утилитарный подход (Изра), др. тяготеют к античной классике (Канафа, Бостра). Крупные элементы декора из черного базальта в высоком рельефе на порталах, капителях коринфского и ионического ордера оживляют гладкие стены и круглые колонны этих построек.
Сложность планировки сир. храмов достигалась умелым варьированием известных архитектурных форм. Искусство этого региона осталось во многом консервативным, не создало новых, прежде всего пространственных форм, свойственных ранневизант. зодчеству. Приверженность к стропильным и плоским каменным перекрытиям (даже в круглых храмах Хаурана) затрудняла переход к купольно-сводчатой конструкции. Череда войн в нач. VII в. окончательно прервала развитие архитектуры. Традиции сирийцев и соседних христ. народов послужили основой для расцвета центров Омейядского халифата в нач. VIII в., напр. мечеть Омейядов в Дамаске (после 706), дворец Каср аль-Хайр аль-Гарби (начата в 727—728).
Давние связи К-поля с побережьем М. Азии, особенно с его зап. частью (города Эфес и Милет), с островами вдоль него, напр. с Кипром, отразились на близости архитектурных традиций. Обычным типом церкви здесь была 3-нефная базилика с 3-частным или цельным нартексом, 3-гранной или полукруглой снаружи апсидой, редко с пастофориями. Возможно, влияние столицы на эти территории распространилось уже с кон. IV — нач. V в., повторением к-польской ц. св. Апостолов считают ц. ап. Иоанна в Эфесе (ок. 450) с крестообразной структурой, рукавами в виде базилик, центральным ядром с 4-столпным балдахином над погребением ап. Иоанна. К числу редких грандиозных комплексов принадлежала ц. Богоматери в Эфесе (основания стен II в., ок. 400), где проходил Вселенский Собор 431 г. (длина базилики 85 м, с нартексом и атрием — 143 м). Множество базилик на побережье М. Азии повторяли ее композицию в уменьшенном масштабе и упрощенных формах, особенная деталь их архитектуры, идущая от К-поля,- 3-частные нартексы сообщались с пространством наоса через двери.
Местная школа архитектуры сформировалась на юж. побережье М. Азии. Особенным в планировке было решение алтарной части: апсиду фланкировали пастофории, скрытые за стеной вост. фасада, иногда апсиде предшествовал трансепт (базилика А в Перге, V—VI вв.). Церквей, имевших галереи над боковыми нефами, было мало, беднее по сравнению с памятниками Эгейского побережья выглядело резное убранство, хотя отдельные образцы фасадной пластики имели высокое художественное качество, напр. рельефы на портале зап. базилики Алахан-манастыра (посл. треть V в.) со сценами Вознесения Господня, видения Иезекииля и др. Техника каменно-бетонной кладки стен с рядами крупных отесанных блоков, придававшая образу храма мощь и монументальность, развивалась в Каппадокии и странах Закавказья. Крупнейшей базиликой в регионе была ц. св. Феклы в Мериамлыке (78´ 39 м), возведенная при поддержке имп. Зинона (474—475, 476—491), коринфские капители, мозаичные и инкрустированные полы подтверждают предание о строительстве ее мастерами, присланными из К-поля (Krautheimer. 1986. P. 110). К кон. V в. в Киликии и Исаврии появились короткие базилики с куполом или деревянным шатром на массивном барабане, напр. вост. церковь Алахан-манастыра (80-е гг. V в.), построенная предположительно имп. Зиноном, в центральном нефе к-рой, непосредственно перед алтарем, выделена ячейка, перекрытая деревянным шатром на кубовидном снаружи и октагональном изнутри (с нишами) барабане (6,80´ 6,50 м), опирающемся на столпы; боковые нефы и галереи над ними открываются в «подкупольное» пространство тройными аркадами. В этом памятнике неразрывно сочетаются смелость композиционной идеи с массивным обликом кладки и архаическими чертами конструкций.
В глубинных районах М. Азии сохранились памятники 3 архитектурных центров. На западе — Иераполь (Памуккале) с мартирием ап. Филиппа, сложной центрической постройкой нач. V в., октагональное ядро к-рой с 8 глубокими прямоугольными рукавами вписано в квадрат, с рядом дополнительных помещений по периметру. Ближе к востоку, в Ликаонии, в местности Бинбир-килисе, большинство храмов — сводчатые 3-нефные базилики, с аркадами на низких колоннах или столпах и галереями над боковыми нефами, выдающими к-польское влияние.-->
Спіс дэпутатаў Светлагорскага раённага Савета дэпутатаў 28-га склікання
Спіс дэпутатаў Светлагорскага раённага Савета дэпутатаў 28-га склікання.
Джэк Чарльтан
Джон (Джэк) Чарльтан (John 'Jack' Charlton; нар. ) — англійскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.
Біяграфія
Першым значным поспехам у футбольнай кар’еры Чарльтана стала кваліфікацыя на ўдзел у еўрапейскім чэмпіянаце па футболе 1988 у Германіі.
Язбы (вёска)
Язбы́ (, Язбы) — вёска ў Крупскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 26 жніўня 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Дубоўскага сельсавета.
Духанкы
Духа́нкі ці Духа́нкы (Духа́нки) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Любецкай пасялковай абшчыны.
Даўгуны
Даўгуны (Довгуни́) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Любецкай пасялковай абшчыны.
Нова-Хайрузаўка
Нова-Хайрузаўка — сяло ў Катон-Карагайскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Новахайрузаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 13 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, сяла Улкен Нарын. Код КАТА — 635455100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1652 чалавекі (796 мужчын і 856 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1084 чалавекі (528 мужчын і 556 жанчын).
Ліна Андэрсан
Ліна Андэрсан (Lina Andersson; нар. ) — шведская лыжніца, алімпійская чэмпіёнка 2006 года, трохразовы прызёр чэмпіянатаў свету.
Вышэйшым дасягненнем Ліны Андэрсан з’яўляецца перамога на Алімпіядзе 2006 года ў Турыне ў камандным спрынце разам з Ганнай Дальберг, індывідуальным спрынце яна заняла 11 месца. Ліна Андэрсан з’яўлялася таксама членам зборнай каманды Швецыі на Алімпійскіх гульнях 2002 года ў Солт-Лэйк-Сіці.
На этапах Кубка свету ў актыве Ліны Андэрсан 2 перамогі ў індывідуальных спрынтарскіх гонках і адна ў складзе эстафеты.
Клоніў
Кло́наў ці Кло́ніў (Кло́нів) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Любецкай пасялковай абшчыны.
Археалагічная разведка
Археалагічная разведка — форма правядзення і метад навукова-даследчай дзейнасці археолагаў і прыраўнаваных да іх даследчыкаў па выяўленню і вывучэнню археалагічных помнікаў, на аснове выяўленага археалагічнага матэрыяла.
Аднак у розных зонах лакалізацыі помнікаў могуць быць выключэнні. Так, у Тураўскім міжрэччы р. Прыпяць — р. Сцвігі ёсць помнікі ад ранніх перыядаў каменнага веку да Позняга сярэднявечча, хоць вышыня тэрас там не перавышае 4 — 5 м над поймамі рэк. Могільнікі могуць знаходзіцца ў розных месцах. Археалагічная разведка дае асабліва плённыя вынікі пры абследаванні тых зямель, што разворваюцца, там спрактыкаваныя даследчыкі лёгка прасочваюць могільнікі і жытлы. Тэрыторыі распаўсюджвання пэўнага тыпу рэчаў дапамагаюць вызначыць прыкладныя межы археалагічных помнікаў. Пры дэталёвых абследаваннях кар'ераў для здабычы крэйды, пяску, гліны, жарствы, распрацовак торфу, на месцах прыкладвання дарог, будаўніцтва жытлаў, прадпрыемстваў і іншых земляных работ могуць быць выяўлены рэшткі паселішчаў, майстэрняў па апрацоўцы крэменю, могільнікі, скарбы, рэшткі чацвярцічнай фауны і інш.
Усе адкрытыя археалагічныя помнікі фатаграфуюцца, наносяцца іх планы маштабам 1:500 см і 1:1000 см, на якіх пазначаюцца месцы пахаванняў, жытлаў, скопішчы знойдзенага матэрыялу і інш. Афармляюцца пашпарты, у якіх указваюцца мясцовыя назвы ўрочышчаў, рэк, азёр, прыводзяцца прывязкі да найбліжэйшых населеных пунктаў, цэнтраў сельсаветаў, пазначаюцца раён, вобласць, аўтар археалагічнай разведкі, месца захоўвання, а пасля рэгістрацыі і калекцыйныя нумары знаходак; у дзённіках падрабязна апісваюцца і замалёўваюцца знойдзеныя прадметы. Па выніках археалагічных разведак аўтар прадстаўляе кіраўніцтву арганізацыі, што выдала дазвол, навуковую справаздачу, якая захоўваецца ў навуковым архіве. Аўтар археалагічных разведак прымае захады па рэгістрацыі выяўленых помнікаў, іх ахове і ўвядзенні ў навуковы зварот.
Язбы (пасёлак)
Язбы́ (, Язбы) — пасёлак у Крупскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 26 жніўня 1959 года пасёлак уваходзіў у склад Дубоўскага сельсавета.
Карабкы (Рыпкынскі раён)
Карабкі́ ці Карабкы (Коробки́) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Любецкай пасялковай абшчыны.
Алыбай (Катон-Карагайскі раён)
Алыбай — сяло ў Катон-Карагайскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Новахайрузаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 635455200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 254 чалавекі (130 мужчын і 124 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 118 чалавек (57 мужчын і 61 жанчына).
Валянцін Аляксандравіч Налівайчанка
Валянцін Аляксандравіч Налівайчанка (Наливайченко Валентин Олександрович;, Запарожжа) — украінскі дыпламат і актывіст дзяржавы, у 2006—2010 гадах кіраўнік Службы бяспекі Украіны.
Біяграфія
З адзнакай скончыў Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі. Пасля аднаўлення незалежнасці Украіны паступіў на дыпламатычную службу. З 1994 па 1997 служыў у якасці другога, а затым першага і сакратара Пасольства Украіны ў Фінляндыі, Даніі і Нарвегіі. У 1997—2001 гадах быў першым сакратаром, саветнікам, начальнікам аддзела і намеснікам начальніка Дэпартамента консульскіх спраў Міністэрства замежных спраў Украіны. З 2001 па 2003 служыў у якасці генеральнага консула Украіны ў Вашынгтоне. Вярнуўшыся дадому, уступіў на пасаду кіраўніка Дэпартамента па консульскіх пытаннях (да 2004 года), пасля чаго займаў пасаду намесніка міністра замежных спраў і член Камісіі па пытаннях грамадзянства пры Прэзідэнце Украіны (да 2006 года). З лютага па май 2006 года ён быў паслом Украіны ў Мінску.
29 мая 2006 быў ​​прызначаны намеснікам кіраўніка Службы бяспекі Украіны, на чале антытэрарыстычнага цэнтра пры СБУ. З 6 снежня 2006 года да 6 сакавіка 2009 выконваў абавязкі кіраўніка СБУ. 6 сакавіка 2009 г. рашэннем прэзідэнта афіцыйна стаў кіраўніком установы. З красавіка 2007 года ён быў таксама сябрам Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны.
Кандыдат у прэзідэнты (2019).
Каральча
Каральча (Корольча́) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Любецкай пасялковай абшчыны.
Ціхі акіян
Ціхі акіян — частка Сусветнага акіяну. Абмежаваны мацерыкамі Еўразія і Аўстралія на захадзе, Паўночная і Паўднёвая Амерыка на ўсходзе, лініяй, якая праходзіць паміж паўастравамі Чукоцкі (мыс Унікін) і Сцюарда на поўначы, Паўднёвым акіянам на поўдні.
Найбольшы з акіянаў на Зямлі. Плошча з морамі каля 180 млн. км² (1/3 паверхні зямнога шара і 1/2 Сусветнага акіяна), аб'ём вады 710 млн км³. Найбольш глыбокі басейн Сусветнага акіяна, сярэдняя глыбіня — 3980 м, максімальная глыбіня — 10911 м (Марыянскі жолаб).
Моры замкнёныя — Берынгава, Ахоцкае мора, Японскае мора і Унутранае Японскае, Усходне-Кітайскае мора, Жоўтае мора і Паўднёва-Кітайскае мора, а таксама міжастраўныя, аб'яднаныя назвай Аўстрала-Азіяцкае міжземнае мора (мора Самар, мора Сібуян і інш.); ускраінныя — Каралавае мора і Тасманава мора, каля берагоў Антарктыды — мора Амундсена, мора Белінсгаўзена і мора Роса; буйныя залівы - Аляска, Каліфарнійскі заліў, Панамскі заліў.
Астравы
Па колькасці астравоў (каля 10 тыс., плошча каля 3,6 млн км²) Ціхі акіян займае 1-е месца сярод акіянаў. Мацерыковыя астравы размешчаны пераважна на заходняй ускраіне акіяна — Сахалін, Японскія астравы, Тайвань, усе буйныя астравы Малайскага архіпелага, а-вы Новай Зеландыі і інш.; на ўсходзе — большасць астравоў каля Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. Вулканічныя астравы трапляюцца на ўсёй акваторыі акіяна — б.ч. Алеуцкіх, Курыльскіх, Рукю, Гавайскіх, Самоа, Маркізскіх, Тубуаі, Галапагас, Хуан-Фернандэс, Чатэм і інш. Біягенныя (каралавыя) астравы размешчаны пераважна ў экватарыяльна-трапічных шыротах — Маршалавы астравы, Гілберта, Тувалу, Такелау, астравы Кука, Лайн, Фенікс, Туамоту і інш.; узнятыя рыфы — Мінаміторы (Маркус), Уэйк, Науру, Хаўленд і інш.; атолы — Тонграва, Джонстан, Капінга-марангі і інш.
Будова дна
Рэльеф дна разнастайны. На ўсходзе — Усходне-Ціхаакіянскае ўзняцце, у цэнтральнай частцы шмат катлавін (Паўночна-Усходняя, Паўночна-Заходняя, Цэнтральная, Усходняя, Паўднёвая і інш), глыбакаводныя жолабы: на поўначы — Алеуцкі, Курыла-Камчацкі, Ідзу-Банінскі; на захадзе — Марыянскі (з максімальнай глыбінёй Сусветнага акіяна), Тагальскі і інш; на поўдні — Цэнтральна-Амерыканскі, Перуанскі і іншыя.
У Ціхім акіяне можна адрозніць літаральныя і сублітаральныя зоны, пераходную зону (да 500—1000 м), батыяль, абісаль і ультраабісаль, або зону глыбакаводных жолабаў (ад 6—7 да 11 тысяч м). Вылучаюцца: падводныя ўскраіны мацерыкоў (10,2 %; пашыраны ва ўскраінных морах Заходняга сектара, вобласці Малайскага архіпелага, каля паўночнага і ўсходняга ўзбярэжжаў Аўстраліі), мацерыковы схіл (3 %), вобласці пераходных зон (13,3 %), ложа акіяна (65,5 %), сярэдзінныя акіянічныя хрыбты (11 % ад плошчы акіяна).
Рэльеф дна Ціхага акіяна характарызуецца найбольшай (параўнальна з іншымі акіянамі) расчлянёнасцю і слабым развіццём шэльфа (1,7 % ад плошчы акіяна). На паўночным захадзе, захадзе і паўночным усходзе шэльф уяўляе сабой абразійна-акумулятыўную раўніну, ускладненую рачнымі далінамі і рэліктавымі формамі ледавіковага рэльефу. На захадзе шырыня шэльфа да 800 км, глыбіня вонкавага краю 150—500 м. Мацерыковы схіл вузкі і стромы (10—30°). Каля берагоў Аўстраліі мноства каралавых пабудоў, на вонкавым краі акаймаваны Вялікім бар'ерным рыфам. На ўсходзе шэльф вузкі (некалькі дзясяткаў кіламетраў), абмежаваны ўступам на глыбіні 1000—1500 м (Каліфарнійскі бардэрленд). Мацерыковы схіл круты, парэзаны шматлікімі каньёнамі, конусы вынасу якіх утвараюць нахіленую раўніну мацерыковага падножжа. Вылучаецца глыба кары кантынентальнага тыпу палеазойскага ўзросту — Кэмпбел (Новазеландскае плато). Мацерыковая ўскраіна Антарктыды вызначаецца пашырэннем ледавіковых і айсбергавых адкладаў. Мацерыковы схіл (глыбіня 500 м) шырокі, парэзаны каньёнамі. Па паўночнай і заходняй перыферыі Ціхага акіяна ў пераходнай зоне ад п-ва Аляска да а-воў Новая Зеландыя цягнецца сістэма катлавін ускраінных мораў (глыб. 3000—7000 м), астраўных дуг і спалучаных з імі акіянічных жалабоў (якім адпавядаюць максімальныя глыбіні) — Алеуцкі (7855 м), Курыла-Камчацкі (9783 м), Ідзу-Огасавара (Ідзу-Банінскі; 9810 м), Марыянскі жолаб (10 920 м), Філіпінскі жолаб (10 265 м) і інш.
Сістэма сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў — адзіная структура, даўжыня больш за 7000 км. Падзяляецца на Паўднёва-Ціхаакіянскае падняцце (хрыбет), шырынёю 750 км і Усходне-Ціхаакіянскае падняцце, шырыня да 2000 км. Характарызуецца скляпеннепадобнай будовай, значнай шырынёй, вялікай колькасцю трансформных разломаў, зямной карой рыфтагеннага тыпу. Сярэдзінна-акіянічныя хрыбты тэктанічна актыўныя. Скорасць рассоўвання хрыбтоў у асноўным перавышае 5 см за год, зрэдку 16—18 см. На адлегласці каля 2 км ад галоўнага хрыбта дно разбіта сістэмай скідаў і грабенаў. На аддаленні 10—12 км тэктанічная актыўнасць амаль адсутнічае.
Ложа акіяна сістэмай падняццяў падзелена на шэраг катлавін: Паўночна-Заходнюю (6965 м), Паўночна-Усходнюю (6850 м), Філіпінскую (7759 м), Заходне-Марыянскую (7534 м), Усходне-Марыянскую (6150 м), Заходне-Каралінскую (5798 м), Усходне-Каралінскую (7208 м), Белінсгаўзена (5120 м), Паўднёвую (6600 м), Чылійскую (5021 м) і інш. Падняцці полігенетычныя: акіянічныя валы, глыбавыя горы, вулканічныя хрыбты, ускраінныя валы і хрыбты, асобныя горы (гаёты) і інш. Для асобных катлавін характэрны шыротныя разломы (даўжынёй 4000—5000 м).
Гісторыя фарміравання
Ціхі акіян — найбольш старажытны з акіянаў, развіваецца з пратэразою, у мезазоі быў суперакіянам, пасля чаго ў выніку дрэйфу літасферных пліт пастаянна скарачаецца. Катлавінам і падняццям ложа адпавядае кара акіянічнага тыпу, дзе «базальтавы» слой сярэдняй магутнасцю да 7000 м; асадкавы слой складзены з ніжняга, больш шчыльнага асадкавага або вулканагеннага слоя (магутнасць ад соцень да тысяч метраў, у некаторых раёнах адсутнічае) і верхняга, больш рыхлага (1000—2000 м).
Донныя адклады
Донныя адклады тэрыгеннага паходжання (абломкавыя і гліністыя) займаюць 10 % плошчы акіяна, пераважна на падводнай ускраіне мацерыкоў; тэрыгенна-айсбергавыя ўтвараюць паласу шырынёй да 1000 м каля берагоў Антарктыды. У пелагіялі акіяна на поўдзень ад экватара да 60° пд.ш. пашыраны карбанатныя фарамініферавыя адклады (каля 38 % плошчы акіяна). Птэраподавыя адклады ў Каралавым моры. У экватарыяльна-трапічным поясе на шэльфе і мацерыковым схіле — каралавыя ўтварэнні (1 % плошчы). Вылучаюцца 3 паясы біягенных (крамяністых) асадкаў (10 % плошчы): паўночны і паўднёвы (субантарктычны) дыятомавых ілоў і экватарыяльны радыялярыевых ілоў. Ракушачныя намнажэнні пашыраны на ўсіх шэльфах, акрамя антарктычнага. У раёнах сучаснага і антрапагенавага вулканізму сярод асадкавых адкладаў значная прымесь вулканагенных. На глыбінях больш за 4500—5000 м у малапрадукцыйных зонах вялікая плошча дна (35 %) укрыты чырвонымі глыбакаводнымі глінамі. Асадкі сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў і іх схілаў абагачаны аксідамі і гідраксідамі жалеза і марганцу, што выносяцца ў прыдонныя воды высокатэмпературнымі руданоснымі растворамі.
Карысныя выкапні: нафта і газ на шэльфе (ЗША, Перу, Расія, Кітай, Эквадор, Інданезія); вялікія палі жалеза-марганцавых канкрэцый (пл. 16 млн км²) у адкрытым акіяне, на схілах вулканічных астравоў і падводных гарах; россыпныя радовішчы касітэрыту (Інданезія), рутылу, торыю, цыркону (Аўстралія, Інданезія), золата і плаціны (узбярэжжа Аляскі, Каліфорніі, Чылі), тытана-магнетытавай руды (Японія, Інданезія, Расія, ЗША); радовішчы фасфарытаў (на шэльфах Каліфорніі і а-воў Новая Зеландыя); каменны вугаль на шэльфе Японіі, Аўстраліі,Новай Зеландыі і Паўднёвай Амерыкі. У межах сярэдзінна-акіянічных рыфтаў буйныя радовішчы сульфідных руд (цынк, медзь, свінец, рэдкія металы). На многіх мелкаводных участках шэльфа эксплуатуюцца радовішчы неметалічных карысных выкапняў.
Клімат
Большая частка Ціхага акіяна размешчана ў субэкватарыяльным, трапічным, субтрапічным і ўмераным кліматычных паясах, меншая ў экватарыяльным і субарктычным. У паўночна-заходняй частцы акіяна мусонная цыркуляцью атмасферы. Ва ўмераных шыротах заходнія вятры, у трапічных і субтрапічных на поўначы і поўдні адпаведна паўночна-ўсходнія і паўднёва-ўсходнія пасаты. На захадзе трапічнай зоны з чэрвеня па лістапад тайфуны (27—50 за год). Цыркуляцыя атмасферы над акіянам вызначаецца 4 асноўнымі абласцямі атмасфернага ціску: Алеуцкім мінімумам, Паўночна-Ціхаакіянскім, Паўднёва-Ціхаакіянскім і Антарктычным максімумамі.
Гідралагічны рэжым
Паверхневыя цячэнні абумоўлены атмасфернай цыркуляцыяй. На поўнач ад 40° пн.ш. субпалярны цыкланічны кругаварот, што складаецца з Аляскінскага, Алеуцкага, Камчацкага, Курыльскага і Паўночна-Ціхаакіянскага цячэнняў. На поўдзень ад гэтай сістэмы — субтрапічны антыцыкланальны кругаварот, утвораны Паўночным Пасатным, Курасіа, Паўночна-Ціхаакіянскім і Каліфарнійскім цячэннямі. У нізкіх шыротах Паўночнае Пасатнае, Міжпасатнае (Экватарыяльнае) проціцячэнне і Паўднёвае Пасатнае ўтвараюць 2 вузкія трапічныя цыкланальныя кругавароты. У Паўднёвым паўшар'і таксама назіраецца субтрапічны антыцыкланальны кругаварот, што складаецца з Паўднёвага Пасатнага, Усходне-Аўстралійскага, Заходніх Вятроў і Перуанскага цячэння. Цячэнне Заходніх Вятроў сумесна з Антарктычным цячэннем усходняга кірунку ўтварае паўднёвы субпалярны цыкланічны кругаварот. У паверхневых водах з захаду на ўсход цячэнне Кромвела звязана з буйнамаштабным глыбінным пераносам вады. У паўднёва-заходняй частцы акіяна існуе цёплае цячэнне Эль-Ніньё, якое перыядычна мяняе свой напрамак і тэмпературу; назва мяняецца на Ла-Нінья. У Ціхім акіяне самыя высокія (да 34 м) ветравыя хвалі. Сярэднегадавая тэмпература вады на паверхні 19,1 °C. Найбольшая салёнасць 35,5 ‰. і 36,5 ‰ адзначана адпаведна ў паўночных і паўднёвых субтрапічных шыротах. Каля экватара памяншаецца да 34,5 ‰ і менш, у паўночных умераных шыротах зніжаецца да 30—31 ‰, у паўднёвых высокіх шыротах — да 33,5 ‰. Шчыльнасць вады на паверхні раўнамерна павялічваецца ад экватара (1021 кг/м³) да высокіх шырот (1027 кг/м³).
Прылівы ў адкрытай частцы акіяна на поўначы і паўднёвым усходзе няправільныя паўсутачныя (да 12 м у заліве Кука; 2,6 м каля берагоў Чылі). У паўднёвай частцы акіяна — правільныя паўсутачныя (7,2 м каля берагоў Аўстраліі), у экватарыяльнай вобласці — сутачныя і няправільныя сутачныя (2,5 м каля Новай Гвінеі, 1 м каля Саламонавых а-воў). Максімальны прыліў 13,2 м (Пенжынская губа Ахоцкага мора). Лёдаўтварэнне адбываецца ў паўночна-заходніх морах (Берынгава, Ахоцкае, Японскае, Жоўтае), на поўначы заліва Аляска і каля берагоў Антарктыды. Зімой і вясной лёд выносіцца Курыльскім цячэннем у паўночна-заходнюю частку акіяна. Ад берагоў Антарктыды льды і айсбергі выносяцца ў лютым да 61—64° пд.ш., у жніўні да 70° пд.ш.. У выніку землетрасенняў або падводных вывяржэнняў вулканаў узнікаюць цунамі (паўночны ўсход акіяна).
Флора і фауна
Флора і фаўна багатая і разнастайная. Фаўна Ціхіга акіяна ўключае каля 100 тыс. відаў, фітапланктон каля 380 відаў. У зоне шэльфа прадстаўлены бурыя, фукусавыя, ламінарыевыя водарасці, малюскі, чэрві, ракападобныя, ігласкурыя і іншыя арганізмы. У мелкаводнай трапічнай зоне шмат каралаў (400 відаў), утвараюць каралавыя рыфы. Фаўна рыб уключае не менш як 2000 відаў у трапічных шыротах і да 800 відаў ва ўмераных.
Даследванні акіяна
Іспанскі канкістадор Васка Нуньес дэ Бальбоа ў 1510 годзе заснаваў на заходнім беразе Дар'енскага заліва паселішча Санта-Марыя-ла-Антыгуа-дэль-Дар'ен (es: Santa María la Antigua del Darién). Неўзабаве да яго дайшлі весткі аб багатай краіне і вялікім моры, размешчаных на поўдні. Бальбоа з атрадам выступіў са свайго горада (1 верасня 1513 г.), і праз чатыры тыдні ён убачыў бязмежную водную роўнядзь Ціхага акіяна. Ён выйшаў на бераг акіяна і ахрысціў яго Паўднёвым морам (ісп.: Mar del Sur).
Восенню 1520 года Магелан абмінуў Паўднёвую Амерыку, пераадолеўшы праліў, пасля чаго ўбачыў новыя водныя прасторы. За час далейшага пераходу ад Вогненнай Зямлі да Філіпінскіх астравоў, больш за тры месяцы экспедыцыя не сутыкнулася ні з адной бурай, відавочна, таму Магелан назваў акіян Ціхім (лац. Mare Pacificum). Першая дэталізаваная карта Ціхага акіяна была апублікаваная Артэліем ў 1589 годзе.
Па колькасці (каля 10 тыс.) і агульнай плошчы астравоў (каля 3,6 млн км ²) Ціхі акіян займае сярод акіянаў першае месца. У паўночнай часткі — Алеўцкія; ў заходняй — Курыльскія, Сахалін, Японскія, Філіпінскія, Вялікія і Малыя Зондскія, Новая Гвінея, Новая Зеландыя, Тасманія; у цэнтральнай і паўднёвай — шматлікія дробныя астравы. Астравы цэнтральнай і заходняй часткі акіяна складаюць геаграфічны рэгіён Акіянія.
Эканоміка-геаграфічнае становішча
Велізарныя памеры Ціхага акіяна маюць азначальны ўплыў на гаспадарчую дзейнасць дзяржаў свету. Але, ў сваю чаргу, транспартныя магчымасці акіяна абмежаваны з наступных прычын:
Прыродна-рэсурсны патэнцыял
Прыродна-рэсурсны патэнцыял Ціхага акіяна асвоены значна менш за ўсе яго біялагічныя рэсурсы. Так, сусветныя радовішчы рутылу і цырконію размешчаны ў Аўстралійскім сектары акіяна, касітэрыту - у Паўднёва-Усходняй Азіі, біялагічныя рэсурсы - у Паўночна-Заходняй эканоміка-геаграфічнай правінцыі. У акіяне маюцца значныя запасы жалеза-марганцавых канкрэцый. Запасы нафты і газу у канцы 2000-х гг. ацэньваліся ў 120 млн т. і размешчаны ў асноўным у каліфарнійскім шэльфе, заліве Кука, Басавым праліве, прыбярэжжы Малакскага архіпелагу, Гуаякільскім заліве, заліве Бахайвань.