cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мікалай Іванавіч Лабачэўскі
Бацькі, дата і месца нараджэння
Мікалай — сярэдні з трох сыноў Праскоўі Аляксандраўны Лабачэўскай, чыім мужам быў чыноўнік у геадэзічным дэпартаменце Іван Максімавіч Лабачэўскі (1760—1800). Існуе таксама версія паходжання М. І. Лабачэўскага, выказаная прафесарам матэматыкі Ніжагародскага ўніверсітэта Дзмітрыем Андрэевічам Гудковым (1918—1992), грунтуючыся на архіўных і літаратурных крыніцах; згодна з ёю Мікалай Іванавіч Лабачэўскі і два яго браты — Аляксандр і Аляксей — былі сынамі Праскоўі Аляксандраўны Лабачэўскай і макар’еўскага каморніка і капітана Сяргея Сцяпанавіча Шабаршына.
Першыя гады жыцця (1792—1807)
У 1802 годзе Праскоўя Аляксандраўна аддала ўсіх трох сыноў у Казанскую гімназію, адзіную ў той час ва ўсёй усходняй частцы Расійскай імперыі, на «казённае разначынскае ўтрыманне». Мікалай Лабачэўскі закончыў гімназію ў канцы 1806 года, паказаўшы добрыя веды, асабліва па матэматыцы і мовах — лацінскай, нямецкай, французскай. Цікавасць да матэматыкі, якую Лабачэўскі праяўляў ужо тады, у значнай ступені была заслугай выкладчыка гімназіі Р. І. Карташэўскага.
Неўзабаве пасля паступлення Мікалая ў гімназію пашыраюцца магчымасці для атрымання далейшай адукацыі. 5 лістапада 1804 года імператар Аляксандр I падпісвае «Зацвярджальную грамату» і «Статут Імператарскага Казанскага ўніверсітэта». 14 лютага 1805 года ўніверсітэт быў адкрыт. Шэраг настаўнікаў гімназіі, паралельна з выкананнем ранейшых абавязкаў, пераходзіць выкладаць ва ўніверсітэт. І. Ф. Якоўкін становіцца прафесарам гісторыі, геаграфіі і статыстыкі Расійскай імперыі і дырэктарам універсітэта, Р. І. Карташэўскі — ад’юнктам вышэйшай матэматыкі, І. І. Эрых — ад’юнктам старажытнасцей, лацінскае і грэчаскай мовы, Л. С. Лявіцкі — ад’юнктам абстрактнай і практычнай філасофіі, І. І. Запольскі — ад’юнктам прыкладной матэматыкі і доследнай (эксперыментальнай) фізікі. Рада ўніверсітэта звярнулася да бацькоў дзяцей, што выхоўваліся ў Казанскай гімназіі, з прапановай аддаць іх пасля заканчэння курса гімназіі ва ўніверсітэт для далейшай адукацыі. П. А. Лабачэўская дала згоду. Старэйшы брат Мікалая, Аляксандр, быў залічаны ва ўніверсітэт адразу ж, 18 лютага 1805 года. Мікалай у ліпені 1806 года здаваў іспыты, але няўдала, тым не менш 22 декабря таго ж года прайшоў паўторны іспыт і 14 февраля 1807 года быў залічаны ва ўніверсітэт. Тады ж, у 1807 годзе, становіцца студэнтам Казанскага ўніверсітэта і малодшы брат Мікалая, Аляксей.
Маладыя гады (1807—1814)
Для першых гадоў існавання Казанскага ўніверсітэта характэрна слабая арганізацыя яго працы. Курс універсітэта мала адрозніваўся ад гімназічнага. Не было аддзяленняў (факультэтаў), на якія ўніверсітэт павінен быў дзяліцца згодна са статутам 1804 года. Толькі два курсы ва ўніверсітэцкай праграме 1806/1807 года адносіліся да фізіка-матэматычных навук. У двух паўгоддзях (семестрах) ад’юнктам І. І. Запольскім чытаўся курс фізікі. У першым паўгоддзі ад’юнкт Р. І. Карташэўскі паўтарыў са студэнтамі агульную арыфметыку, прачытаў курс алгебры і перайшоў да выкладання дыферэнцыяльнага злічэння. Але 5 снежня 1806 года, з-за канфлікту з дырэктарам універсітэта І. Ф. Якоўкіным, ён і шэраг іншых выкладчыкаў былі звольнены. Выкладаць матэматыку даручылі студэнтам. Студэнты вялі заняткі і па іншых дысцыплінах.
Становішча змянілася толькі ў 1808 годзе з прыбыццём ва ўніверсітэт значных нямецкіх вучоных, якіх запрасіў тагачасны папячыцель Казанскай вучэбнай акругі С. Я. Румоўскі. У лютым 1808 года прыехаў прафесар чыстай матэматыкі Марцін Бартэльс, друг і настаўнік вялікага нямецкага матэматыка Карла Фрыдрыха Гауса, выдатны педагог. 2 сакавіка ён пачаў курс лекцый па чыстай матэматыцы. У верасні таго ж года ў Казань прыязджае матэматык Каспар Рэнер, а ў 1810 годзе — прафесар теарэтычнай і доследнай фізікі Бронер і прафесар астраноміі Літраў.
Уплыў новых таленавітых выкладчыкаў адбіўся на цікавасці Мікалая да дысцыплін. Калі ў 1808 годзе ён больш за ўсё ўвагі ўдзяляў медыцыне, то пад уплывам Бартэльса зацікавіўся фізіка-матэматычнымі навукамі. Зрэшты, у жыцці Лабачэўскага было месца і для студэнцкіх свавольстваў. Калі ў 1807 годзе ў данясеннях камерных студэнтаў паводзіны Лабачэўскага прызнаваліся добрымі, то ў 1808 годзе за піратэхнічныя практыкаванні (13 жніўня ён разам з таварышамі запусціў ракету) Лабачэўскі быў пакараны карцэрам. Свавольствы, тым не менш, не перашкодзілі Мікалаю стаць 31 мая 1809 года камерным студэнтам, атрымаўшы станоўчую атэстацыю Якоўкіна, дзе адзначаліся не толькі добрыя паводзіны, але і поспехі ў навуках. І праўда, Лабачэўскі карыстаўся ва ўніверсітэце давер’ем — іменна Мікалаю восенню 1809 года была даручана праверыць інвентар хімічнага кабінета, які застаўся пасля смерці ад’юнкта Эверста. Але скора пачаліся непрыемнасці. У студзені 1810 года ён насуперак забароне ходзіць падчас навагодніх свят у госці і ўдзельнічае ў маскарадзе. За гэта ён быў пазбаўленны звання дзейнага камернага студэнта і выплаты на кнігі і вучэбныя дапаможнікі. На апошнім годзе навучання (1811) у данясенні аб паводзінах Лабачэўскага адзначаюцца: упартасць, «летуценная самаацэнка, упёртасць, непаслухмянасць», а таксама «абуральныя ўчынкі» і нават «прыкметы бязбожнасці». Навісла пагроза, што яго выключаць і аддадуць у салдаты, але заступніцтва Бартэльса і Бронера памагло адвесці небяспеку.
У 1811 годзе, закончыўшы ўніверсітэт, Лабачэўскі атрымаў ступень магістра па фізіцы і матэматыцы з адзнакай і быў пакінуты пры ўніверсітэце; перад гэтым яго прымусілі пакаяцца за «дрэнныя паводзіны» і даць абяцанне надалей прытрымлівацца ўзорных паводзін. Працягваецца навуковая работа Лабачэўскага. У канцы жніўня 1811 года Літраў разам з Лабачэўскім і Сіманавым назірае камету. А з кастрычніка таго ж года Бартэльс пачаў займацца з Лабачэўскім вывучэннем класічных прац Гауса і Лапласа. Вывучэнне гэтых прац стала стымулам для самастойных даследаванняў. У канцы 1811 года Лабачэўскі прадстаўляе разважанне «Тэорыя эліптычнага руху нябесных цел». У 1813 годзе прадстаўлена яшчэ адна работа — «Аб развязанні алгебраічнага ўраўнення x^m - 1 = 0». Акрамя навуковых заняткаў Мікалай займаецца і выкладчыцкай дзейнасцю — працуе са студэнтамі і чытае па арыфметыцы і геаметрыі асобыя лекцыі для чыноўнікаў, якія не мелі ўніверсітэцкай адукацыі, але жадалі атрымаць пасады 8 класу. 26 сакавіка 1814 года 21-гадовы Лабачэўскі па хадатайніцтву Бронера і Бартэльса быў зацверджан ад'юнктам чыстае матэматыкі.
Пачатак выкладчыцкай дзейнасці (1814—1820)
Пачатак выкладчыцкай дзейнасці Лабачэўскага супаў з карэннымі параўтварэннямі ва ўніверсітэцкім жыцці. Арганізацыя ўніверсітэта стараннямі папячыцеля М. А. Салтыкова была нарэшце прыведзена ў адпаведнасць са статутам 1804 года. 24 лютага 1814 года на пасаду рэктара зацвярджаюць І. О. Брауна, ва ўніверсітэце выдзяляюць чатыры аддзяленні (маральна-палітычнае аддзяленне, аддзяленне фізіка-матэматычных навук, славеснае аддзяленне, урачэбнае аддзяленне), назначаюцца дэканы аддзяленняў. Дэканам аддзялення фізіка-матэматычных навук быў назначаны Бартэльс. Першы курс, які даручылі выкладаць маладому ад’юнкту — курс тэорыі лікаў па працах Гауса і Лежандра. Гэты ж курс ён чытаў і ў наступным 1815/1816 акадэмічным годзе.
7 ліпеня 1816 года Лабачэўскі па ініцыятыве Салтыкова быў зацверджаны экстраардынарным прафесарам. Гэтыя выбары не былі гладкімі. У савеце ўніверсітэта, куды Салтыкоў падаў прадстаўленне на Лабачэўскага, узніклі рознагалоссі адносна адпаведнасці такога абрання ўніверсітэцкаму статуту. Абражаны Салтыкоў хадатайнічае напрамую перад міністрам і дабіваецца жаданага выніку. Пасля абрання экстраардынарным прафесарам Лабачэўскаму давяраюць чытаць больш адказныя курсы. У 1816/1817 акадэмічным годзе ён чытае курс арыфметыкі, алгебры і трыганаметрыі па свайму сшытку, у 1817/1818 годзе — курс плоскай і сферычнай геаметрыі па свайму сшытку, у 1818/1819 годзе — курс дыферэнцыяльнага і інтэгральнага злічэння па працах Монжа і Лагранжа. Прыходзіцца прымаць і больш актыўны ўдзел ва ўніверсітэцкім жыцці. Так Лабачэўскі ўваходзіць у асобы камітэт, абраны 13 кастрычніка 1816 года па справе «аб непаслушэнстве студэнтаў проці начальства і чыненні грубасцей», а 23 мая 1818 Лабачэўскага зацвярджаюць у якасці члена Вучылішчнага камітэта, які наглядаў за вучылішчамі ўсяе вучэбнай акругі.
Аднак, як ва ўсёй галіне адукацыі ў Расіі, так і ў жыцці правінцыяльнага ўніверсітэта прыбліжаліся змены. У 1816 годзе пасаду міністра народнай асветы заняў князь А. М. Галіцын, і ўжэ ў студзені 1817 года Салтыкоў у адном са сваіх пісем піша: «Больш чым імаверна, што за выключэннем Маскоўскага ўсе правінцыяльныя ўніверсітэты будуць зачынены. Пытанне аб закрыцці Харкаўскага і Казанскага ўніверсітэта ўжэ стаіць на чарзе. Клінгер, не жадаючы прысутнічаць пры пахаванні свайго ўніверсітэта, выходзіць у адстаўку. Я думаю зрабіць тое ж…».
Дэкан (1820—1827)
У 1819 годзе ў Казань прыехаў рэвізор Міхаіл Магніцкі, які даў крайне адмоўнае заключэнне аб стане спраў ва ўніверсітэце: гаспадарчы беспарадак, звадкі, адсутнасць набожнасці, у якой Магніцкі бачыў «адзіную аснову народнай асветы». З пахвалою Магніцкі адазваўся толькі пра фізіка-матэматычны факультэт. У справаздачы ён прапанаваў наогул закрыць універсітэт, але імператар Аляксандр I налажыў рэзалюцыю: «Нашто знішчаць, лепш выправіць». У выніку Магніцкага назначылі папячыцелем вучэбнай акругі і даручылі яму ажыццявіць «выпраўленне». Ён звольніў 9 прафесароў, з ганьбай і без пенсіі выгнаў Якоўкіна за тое, што не справіўся з абавязкамі, ачысціў універсітэцкую бібліятэку ад «крамольных» кніг, увёў строгую цэнзуру лекцый і казарменны рэжым, арганізаваў кафедру багаслоўя. Бартэльс і іншыя чужаземцы з’ехалі, а 28-гадовага Лабачэўскага, які ўжо паспеў праявіць выдатныя арганізатарскія здольнасці, назначылі замест Бартэльса дэканам фізіка-матэматычнага факультэта.
Кола яго абавязкаў было шырокае — чытанне лекцый па матэматыцы, астраноміі і фізіцы, камплектацыя і ўпарадкаванне бібліятэкі, музея, фізічнага кабінета, стварэнне абсерваторыі і г.д. У спісе службовых абавязкаў ёсць нават «нагляд за добранадзейнасцю» ўсіх навучэнцаў Казані. Адносіны з Магніцкім спачатку былі добрымі; у 1821 годзе папячыцель прадставіў Лабачэўскага да ўзнагароды ордэнам Св. Уладзіміра IV ступені, які быў зацверджаны і ўручаны ў 1824 годзе. Але паступова іх адносіны абвастраюцца — папячыцель атрымлівае мноства даносаў, дзе Лабачэўскага ізноў абвінавачваюць у саманадзейнасці і адсутнасці належнай набожнасці, а сам Лабачэўскі ў шэрагу выпадкаў праявіў непакорнасць, выступіўшы супраць адміністрацыйнага самадурства Магніцкага. І. І. Лажэчнікаў, які служыў пры Магніцкім дырэктарам казанскіх вучылішч і інспектарам універсітэта (з 1823 па 1826 год), з агідай успамінаў вучэбную абстаноўку :
Ва ўніверсітэце была ломка ўсяму, што ў ім раней існавала. Начальнікі, прафесары, студэнты, усё падпарадкоўвалася строгай клерыкальнай дысцыпліне. Навукі адсунуліся на задні план. Ганенне на філасофію даходзіла да смешнага фанатызму… выкладанне многіх вучэбных прадметаў грунтавалася на багаслоўскіх пачатках, як быццам рыхтавала студэнтаў да духоўнага звання.
У гэтыя гады Лабачэўскі падрыхтаваў падручнік па геаметрыі, асуджаны рэцэнзентам (акадэмікам Фусам) за выкарыстанне метрычнае сістэмы мер і празмерны адыход ад Еўклідаўскага канона (падручнік так і не апублікавалі пры жыцці аўтара). Другі напісаны ім падручнік, па алгебры, удалося апублікаваць толькі праз 10 год (1834).
Адразу пасля ўступлення на прастол Мікалая I, у 1826 годзе, Магніцкага знялі з пасады папячыцеля за выяўленыя пры рэвізіі злоўжыванні і аддалі пад суд сената. Новым папячыцелем стаў граф М. М. Мусін-Пушкін, які ў маладосці (1810) здаваў іспыты (на чын) у Казанскім універсітэце, пасля чаго многа гадоў служыў камандзірам у казачых войсках, удзельнічаў у Айчыннай вайне 1812 года. Па водгуках сучаснікаў, вызначаўся суровасцю, але разам з тым няўхільнай справядлівасцю і чэснасцю, і быў далёкі ад празмернай рэлігійнасці. 3 мая 1827 года 35-гадовы Лабачэўскі тайным галасаваннем быў абраны рэктарам універсітэта (11 галасамі супраць 3). Неўзабаве Мусін-Пушкін надоўга выехаў у Пецярбург і ў дзейнасць Лабачэўскага не ўмешваўся, цалкам яму давяраючы і зрэдку абменьваючыся сяброўскімі пісьмамі.
Рэктар (1827—1845)
Новы рэктар, з уласцівай яму энергіяй, адразу паглыбіўся ў гаспадарчыя справы — рэарганізацыя штату, будаўніцтва вучэбных карпусоў, механічных майстэрань, лабараторый і абсерваторыі, падтрымка бібліятэкі і мінералагічнай калекцыі, удзельнічае ў стварэнні «Казанскага Весніка» і інш. Многае рабіў сваімі рукамі. За час працы ва ўніверсітэце ён вёў курсы па геаметрыі, трыганаметрыі, алгебры, аналізу, тэорыі імавернасцей, механіцы, фізіцы, астраноміі і нават гідраўліцы, часта замяшчаў адсутных выкладчыкаў. Адначасова з выкладаннем Лабачэўскі чытаў навукова-папулярныя лекцыі для насельніцтва. І адначасова ён нястомна развіваў і шліфаваў галоўную справу жыцця — нееўклідаву геаметрыю. Першы накід новай тэорыі — даклад «Сціслы выклад пачаткаў геаметрыі» («Сжатое изложение начал геометрии») Лабачэўскі зрабіў года, дата гэтага выступлення лічыцца днём нараджэння нееўклідавай геаметрыі.
У 1832 годзе Лабачэўскі ажаніўся з Варварай Аляксееўнай Маісеевай, якая была амаль на 20 год маладзейшая за яго. Дакладны лік дзяцей, народжаных у шлюбе, невядомы. Згодна з паслужным спісам, выжыла сем дзяцей.
У 1832—1834 гг. апублікаваная праца Лабачэўскага па нееўклідавай геаметрыі пападае пад рэзкую невуцкую крытыку ў Пецярбургу (падрабязней гл. ніжэй). Яго службовы аўтарытэт пахіснуўся, на трэці тэрмін (1833) Лабачэўскі быў абраны рэктарам усяго 9 галасамі супраць 7. У 1834 годзе па ініцыятыве Лабачэўскага замест «Казанскага весніка» пачынаецца выданне «Учёных записок Казанского университета», дзе, кідаючы выклік сваім праціўнікам, ён публікуе свае новыя адкрыцці. Пецярбургскія прафесары ацэньвалі працы Лабачэўскага нязменна адмоўна, яму так і не ўдалося абараніць дысертацыю.
Нягледзячы на складанасці, Мусін-Пушкін цвёрда падтрымаў Лабачэўскага, і паступова становішча трохі нармалізавалася. У 1836 годзе ўніверсітэт наведаў цар Мікалай I. Ён застаўся задаволены і ўзнагародзіў Лабачэўскага прэстыжным ордэнам Ганны II ступені, які даваў права на патомнае дваранства. 29 красавіка 1838 года «за заслугі на службе і ў навуцы» М. І. Лабачэўскаму былі нададзены дваранства і герб, у апісанні да якога сказана : ''Шчыт раздзелен. У першай, барвовай частцы, залатая з шасцю прамянямі, састаўленая з двух трохвугольнікаў зорка і залатая пчала. У другой, блакітнай частцы, сярэбраная перакуленая страла, над такою ж перакуленаю падковаю. Шчыт увенчан дваранскім шлемам і каронаю. Нашлемнік: тры сярэбраныя страусавыя пёры. Шаты справа — барвовыя, з золатам, злева — блакітныя, са срэбрам. Рэктар Імператарскага Казанскага Універсітэта Мікалай Лабачэўскі на службу заступіў у 1814 годзе; 1818 снежня 31 ўзведзен у Надворныя Саветнікі і, знаходзячыся ў чыне Стацкага Саветніка, 29 красавіка 1838 года атрымаў дыплом на патомную дваранскую годнасць''.
Герб Лабачэўскага ўнесены ў Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расійскай імперыі (частка 11, стар. 127).
Акрамя цара, Казанскі ўніверсітэт прымаў у гэтыя гады і іншых знакамітых гасцей: нямецкага прыродазнаўца Аляксандра фон Гумбальта (1829), расійскага палярнага даследчыка адмірала Фердынанда Урангеля (таксама 1829). 5 верасня 1833 года, праездам у Аранбургскую губерню (для сбору матэрыялаў аб Пугачоўскім бунце), Казань наведаў Аляксандр Сяргеевіч Пушкін, але меркаванні аб яго сустрэчы з Лабачэўскім пацверджання не знайшлі. Летам 1837 года тут пабываў наследнік цэсаравіч Аляксандр Мікалаевіч, будучы імператар Аляксандр II, які разам з паэтам В. А. Жукоўскім падарожнічаў па Расіі.
Мончына
Мончына (Мончино) — вёска ў Краснінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мерлінскага сельскага паселішча.
Мікалай Іванавіч Лабачэўскі
Рэктар (1827—1845)
У канцы 1830-х гадоў адбылося некалькі падзей, якія ўнеслі горыч у жыццё Лабачэўскага. Памерлі Бартэльс і Карташэўскі, а 27 лютага 1840 года ў яго доме памерла маці Праскоўя Аляксандраўна.
Мончына
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Мікалай Іванавіч Лабачэўскі
Рэктар (1827—1845)
Лабачэўскі быў рэктарам Казанскага ўніверсітэта з 1827 па 1846 гады. На гэты перыяд прыйшліся эпідэмія халеры (1830) і наймацнейшы пажар (1842), які знішчыў палову Казані. Дзякуючы энергіі і ўмелым дзеянням рэктара ахвяры і страты ў абодвух выпадках былі мінімальныя. Намаганнямі Лабачэўскага Казанскі ўніверсітэт становіцца першакласнай, аўтарытэтнай і добра аснашчанай вучэбнай установай, адной з самых лепшых у Расіі.
Апошнія гады (1845—1856)
У красавіку 1845 года Мусін-Пушкін атрымлівае новую пасаду — становіцца папячыцелем Пецярбургскай вучэбнай акругі. Пасада папячыцеля Казанскай вучэбнай акругі пераходзіць да Лабачэўскага. Ён заняў гэту пасаду 18 красавіка 1845 года. 20 лістапада 1845 года Лабачэўскі быў у шосты раз абраны рэктарам на новае чатырохгоддзе, прычом аднагалосна.
Наступны, 1846 год быў для Лабачэўскага цяжкім. 8 лютага памірае яго двухгадовая дачка Надзея. У гэтым жа годзе, па заканчэнні 30 гадоў службы, міністэрства, згодна са статутам, павінна было прыняць рашэнне: пакінуць Лабачэўскага і Сіманава прафесарамі ці выбраць новых выкладчыкаў. 11 чэрвеня ўніверсітэцкі савет паведаміў міністру, што «не бачыць ніякіх прычын» адхіляць Лабачэўскага і Сіманава ад выкладанння. Сам Лабачэўскі ў стрыманым пісьме падтрымаў Сіманава, а адносна сябе пакінуў рашэнне пытання на меркаванне міністра, у выпадку ж адмоўнага рашэння прасіў назначыць на сваю кафедру («чыстай матэматыкі») А. Ф. Папова.
Нягледзячы на меркаванне савета, 16 жніўня 1846 года Міністэрства «па ўказанню Правячага сената» звольніла Лабачэўскага не толькі з праферскай кафедры, але і з пасады рэктара. Яго назначылі памочнікам папячыцеля Казанскай вучэбнай акругі са значным зніжэннем акладу. Кафедру, згодна з яго просьбай, перадалі А. Ф. Папову, будучаму акадэміку. Рэктарам універсітэта стаў І. М. Сіманаў.
Апошнюю працу вучонага, «Пангеаметрыю», у 1855 годзе запісалі пад дыктоўку вучні, бо сам вучоны аслеп. Памёр Лабачэўскі 12 (24) лютага 1856 года, у той самы дзень, у які 30 гадамі раней упершыню абнародаваў сваю версію нееўклідавай геаметрыі. Пахаваны на Арскіх могілках Казані.
Калі ў другой палове 1860-х гадоў працы Лабачэўскага былі ўсюды ацэнены па заслугах і перакладзены на ўсе асноўныя еўрапейскія мовы, Казанскі ўніверсітэт запрасіў 600 руб. на выданне «Поўнага збору прац па геаметрыі» («Полного собрания сочинений по геометрии») Лабачэўскага. Ажыццявіць гэты праект удалося толькі праз 16 год (1883). Вялікія цяжкасці сустракаліся нават пры падборы матэрыялу, бо многіх прац Лабачэўскага не было ні ў бібліятэках, ні ў кніжных крамах, а некаторыя раннія працы не знойдзены дагэтуль.
Геаметрыя Лабачэўскага
Захаваліся студэнцкія запісы лекцый Лабачэўскага (ад 1817 года), дзе ён спрабаваў даказаць пяты пастулат Еўкліда, але ў рукапісе падручніка «Геаметрыя» (1823) ён ужэ адмовіўся ад гэтых спроб. У «Аглядах выкладання чыстай матэматыкі» («Обозрениях преподавания чистой математики») за 1822/23 і 1824/25 гады Лабачэўскі зазначыў, што цяжкасць праблемы паралельнасці «дагэтуль не пераможана», і што ў якасці зыходных паняццяў у геаметрыі неабходна прымаць тыя, што непасрэдна бяруцца з прыроды.
7 (19) лютага 1826 года Лабачэўскі падаў у друк у «Запісках фізіка-матэматычнага аддзялення» працу: «Сціслы выклад пачаткаў геаметрыі са строгім доказам тэарэмы аб паралельных» («Сжатое изложение начал геометрии со строгим доказательством теоремы о параллельных» на французскай мове). Але праца выдадзена не была. Рукапіс і водгукі не захаваліся, але сам твор быў уключаны Лабачэўскім у яго працу «Аб пачатках геаметрыі» («О началах геометрии») (1829—1830), надрукаваную ў часопісе «Казанскі веснік». Гэта праца стала першай у сусветнай літаратуры сур’ёзнай публікацыяй па нееўклідавай геаметрыі, ці геаметрыі Лабачэўскага.
Лабачэўскі лічыць аксіёму паралельнасці Еўкліда адвольным абмежаваннем. На яго погляд, гэта патрабаванне залішне строгае і абмяжоўвае магчымасці тэорыі, якая апісвае ўласцівасці прасторы. У якасці альтэрнатывы прапануе іншую аксіёму: на плоскасці праз пункт, які не ляжыць на дадзенай прамой, праходзіць больш чым адна прамая, якая не перасякае дадзеную. Распрацаваная Лабачэўскім новая геаметрыя не ўключае ў сябе еўклідаву геаметрыю, аднак еўклідаву геаметрыю можна атрымаць з яе гранічным пераходам (пры імкненні крывізны прасторы да нуля). У самой геаметрыі Лабачэўскага крывізна адмоўная. Ужо ў першай публікацыі Лабачэўскі падрабязна распрацаваў трыганаметрыю нееўклідавай прасторы, дыферэнцыяльную геаметрыю (уключаючы вылічэнне даўжынь, плошчаў і аб’ёмаў) і сумежныя аналітычныя пытанні.
Але сучаснікі не зразумелі навуковых ідэй Лабачэўскага. Яго праца «Аб пачатках геаметрыі» («О началах геометрии»), прадстаўленая ў 1832 годзе саветам універсітэта ў Акадэмію навук, атрымала ў М. В. Астраградскага адмоўную ацэнку. У іранічна-з’едлівым водгуку на кнігу Астраградскі адкрыта прызнаўся, што нічога ў ёй не зразумеў, акрамя двух інтэгралаў, адзін з якіх, на яго думку, быў вылічаны няправільна (на самай справе памыліўся сам Астраградскі). Сярод іншых калег таксама амаль ніхто не падтрымаў Лабачэўскага, нарасталі неразуменне і невуцкія насмешкі.
Нашто ж пісаць, ды яшчэ й друкаваць, такія бязглуздыя фантазіі? <…> Як можна падумаць, каб пан Лабачэўскі, звычайны прафесар матэматыкі, напісаў з якой-небудзь сур’ёзнай мэтай кнігу, якая не многа б прынесла чэсці і апошняму прыходскаму настаўніку? Калі не вучонасць, то прынамсі здаровы розум павінен мець кожны настаўнік, а ў новай геаметрыі нярэдка не хапае і гэтага. <…> Новая Геаметрыя <…> напісана так, што з тых, хто яе прачытаў, ніхто амаль нічога не зразумеў.
Мяркуючы па зместу гэтай заметкі, яе пісаў чалавек з матэматычнай адукацыяй, хутчэй за ўсё, нехта з акружэння Астраградскага (у артыкуле змешчаны тыя ж неабгрунтаваныя крытычныя заўвагі, што і ў водгуку Астраградскага). У якой ступені ў справе паўдзельнічаў сам Астраградскі, гісторыкам высветліць не ўдалося.
Спроба Лабачэўскага надрукаваць у том жа часопісе адказ на пасквіль была праігнаравана рэдакцыяй. Нягледзячы на складанасці, Лабачэўскі, упэўнены ў правільнасці сваіх вывадаў, працягваў працу. У 1835—1838 ён апублікаваў у «Вучоных запісках» артыкулы аб «уяўнай геаметрыі», а затым выйшла самая поўная з яго работ «Новыя пачаткі геаметрыі з поўнай тэорыяй паралельных» («Новые начала геометрии с полной теорией параллельных»).
Не знайшоўшы разумення на радзіме, Лабачэўскі паспрабаваў знайсці аднадумцаў за мяжою. У 1837 годзе артыкул Лабачэўскага «Уяўная геаметрыя» на французскай мове (Géométrie imaginaire) з’явіўся ў аўтарытэтным берлінскім часопісе Крэле, а ў 1840 годзе Лабачэўскі апублікаваў на нямецкай мове невялікую кнігу «Геаметрычныя даследаванні па тэорыі паралельных», дзе быў змешчаны дакладны і сістэматычны выклад яго асноўных ідэй. Два асобнікі атрымаў Карл Фрыдрых Гаус, «кароль матэматыкаў» таго часу. Як высветлілася значна пазней, Гаус і сам употай распрацоўваў нееўклідаву геаметрыю, але так і не адважыўся апублікаваць што-небудзь на гэту тэму, мяркуючы, што навуковая грамадскасць яшчэ не гатова ўспрыняць такія радыкальныя ідэі. Азнаёміўшыся з вынікамі Лабачэўскага, ён з захапленнем выказаўся аб іх, але толькі ў сваіх дзённіках і пісьмах блізкім сябрам. Напрыклад, у пісьме астраному Г. Х. Шумахеру (1846) Гаус так ацаніў працу Лабачэўскага:
Гаус выявіў сваю прыхільнасць да ідэй рускага вучонага ўскосна: ён прапанаваў абраць Лабачэўскага замежным членам-карэспандэнтам Гётынгенскага каралеўскага навуковага таварыства як «аднаго з найвыдатнейшых матэматыкаў рускай дзяржавы». Гаус таксама пачаў вывучаць рускую мову, каб азнаёміцца з дэталямі адкрыццяў казанскага геометра. Абранне Лабачэўскага адбылося ў 1842 годзе і стала адзіным прыжыццёвым прызнаннем навуковых заслуг Лабачэўскага. Але становішча Лабачэўскага яно не ўмацавала, яму заставалася працаваць у родным універсітэце яшчэ чатыры гады. Яго новы артыкул (рашэнне некаторых праблем аналізу) ізноў атрымлівае рэзка адмоўны водгук Астраградскага (1842).
Як высветлілі гісторыкі навукі, венгерскі матэматык Янаш Бояі незалежна ад Лабачэўскага і трохі пазней (1832) апублікаваў сваю версію нееўклідавай геаметрыі. Але і яго працы не прыцягнулі ўвагі сучаснікаў.
Лабачэўскі памёр непрызнаным, не дажыўшы да перамогі сваіх ідэй усяго 10-12 год. Скора становішча ў навуцы карэнным чынам змянілася. Прызнанню прац Лабачэўскага ў вялікай ступені пасадзейнічалі даследаванні Э. Бельтрамі (1868), Ф. Клейна (1871), А. Пуанкарэ (1883) і інш. З’яўленне мадэлі Клейна даказала, што геаметрыя Лабачэўскага несупярэчлівая, як і еўклідава. Усведамленне таго, што існуе паўнацэнная альтэрнатыва еўклідавай геаметрыі, вельмі ўразіла ўвесь навуковы свет і дало штуршок іншым наватарскім ідэям у матэматыцы і фізіцы. У прыватнасці, геаметрыя Лабачэўскага падштурхнула да з’яўлення рыманавай геаметрыі, «Эрлангенскай праграмы» Фелікса Клейна і агульнай тэорыі аксіяматычных сістэм.
Узнагароды і званні
На працягу жыцця М. І. Лабачэўскі атрымаў за нястомную і плённую службовую дзейнасць шэраг узнагарод:
Памяць
У гонар Лабачэўскага названы:
У літаратуры і мастацтве
Велімір Хлебнікаў у паэме «Ладомир» выкарыстаў вобраз «новай геаметрыі» як сімвал рэвалюцыйнай пераробкі свету : Это Разина мятеж, Долетев до неба Невского, Увлекает и чертеж И пространство Лобачевского. У фантастычным рамане Пола Андэрсана «Аперацыя „Хаос“» героі выклікалі прывід Лабачэўскага для дапамогі ў вымярэнні, якое падпарадкоўвалася законам нееўклідавай геаметрыі.
В 1950-х Том Лерэр напісаў песню, у якой жартаўліва расказваецца, што Мікалай Іванавіч быў схільны для плагіяту, а таксама заклікаў да гэтага і іншых вучоных. Але пазней Лерэр прызнаўся, што не збіраўся абвінавачваць рускага матэматыка ў чым-небудзь, а прозвішча Лабачэўскага ўпамянуў толькі таму, што яму спадабалася яго гучанне.
У 1965 годзе татарскі вучоны і пісьменнік Джавад Тарджаманаў апублікаваў дакументальны раман «Юнацтва Лабачэўскага (Нараджэнне генія)» («Юность Лобачевского (Рождение гения)», Казань: Татарское книжное издательство), прысвечаны гадам навучання ва ўніверсітэце і нялёгкім узаемаадносінам з Якоўкіным і Магніцкім. Раман перавыдаваўся ў 1968 годзе, а ў 1987 годзе выйшаў пад назвай «Юность Лобачевского. Старт гения».
У сваім вершы пра лёс Расіі «Конец Прекрасной Эпохи» (1969 год) Іосіф Бродскі ўпамінае свет Лабачэўскага як метафару : Жить в эпоху свершений, имея возвышенный нрав, к сожалению, трудно. Красавице платье задрав, видишь то, что искал, а не новые дивные дивы. И не то чтобы здесь Лобачевского твердо блюдут, но раздвинутый мир должен где-то сужаться, и тут -- тут конец перспективы. На гэты ж верш напісана аднайменная песня ў сольным альбоме саліста групы «Сплін» Аляксандра Васільева.
Яўгеній Еўтушэнка прысвяціў Лабачэўскаму раздзел у паэме «Казанский университет» ; падзеі жыцця вучонага згадваюцца і ў іншых раздзелах гэтай паэмы.
Дзмітрый Іванавіч Кулеба
Дзмітрый Іванавіч Кулеба (Дмитро Іванович Кулеба; нар., Сумы) — украінскі дыпламат. Міністр замежных спраў Украіны з 4 сакавіка 2020 года.
Біяграфія
Нарадзіўся 19 красавіка 1981 года ў Сумах. У 2003 годзе скончыў Інстытут міжнародных адносін Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі па спецыяльнасці «міжнароднае права». Кандыдат юрыдычных навук. Валодае англійскай, французскай і рускай мовамі.
З 2003 года — аташэ службы галоўнага юрысконсульта МЗС Украіны. У 2004—2005 гадах — аспірант кафедры міжнароднага права Інстытута міжнародных адносін Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі. У 2005 годзе — трэці сакратар упраўлення прававога забеспячэння МЗС Украіны. У 2005—2009 гадах быў трэцім і другім сакратаром Пастаяннага прадстаўніцтва Украіны пры міжнародных арганізацыях у Вене (АБСЕ). У 2010—2012 гадах — першы сакратар, саветнік, начальнік упраўлення Сакратарыята Міністра замежных спраў Украіны. У 2013 годзе — дарадца віцэ-прэм’ера Украіны Канстанцін Грышчанкі па гуманітарных пытаннях. З 2013 года — кіраўнік Фонду культурнай дыпламатыі. У лістападзе 2013 — лютым 2014 года прымаў актыўны ўдзел у Рэвалюцыі годнасці.
Пасля пачатку расійскай агрэсіі супраць Украіны ў чэрвені 2014 года вярнуўся на працу ў МЗС Украіны па запрашэнні міністра Паўла Клімкіна. Ён займаў пасаду Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла па пытаннях стратэгічных камунікацый. 9 красавіка 2016 года прызначаны пастаянным прадстаўніком Украіны пры Радзе Еўропы. З 29 жніўня 2019 года — намеснік прэм’ер-міністра Украіны па пытаннях еўрапейскай і еўраатлантычнай інтэграцыі. З 4 сакавіка 2020 года — міністр замежных спраў Украіны ва ўрадзе Дзяніса Шмыгаля. Самы малады кіраўнік МЗС Украіны ў гісторыі. 24 жніўня 2021 года яму прысвоены дыпламатычны ранг Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла.
Маскавіца (возера)
Маскаві́ца — возера ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Бярэзіна, за 32 км на паўночны ўсход ад горада Докшыцы, за 6 км на паўночны ўсход ад вёскі Беразіно, сярод забалочанага ляснога масіву на тэрыторыі Бярэзінскага біясфернага запаведніка.
Плошча паверхні 0,16 км². Даўжыня 0,5 км. Найбольшая шырыня 0,45 км. Даўжыня берагавой лініі 1,5 км.
Катлавіна возера круглаватай формы, рэшткавага тыпу, да краёў запоўнена сапрапелем. Схілы катлавіны невыразныя. Берагі забалочаныя. У паўднёвай частцы з возера выцякае рака Маскавіца.
Мушына (Мсціслаўскі раён)
Му́шына (, Мушино) — аграгарадок у Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Цэнтр Мушынскага сельсавета і калгаса «70 год БССР». У вёсцы размешчана вадасховішча, з якога выцякае рака Радуга.
Гісторыя
Вёска заснавана ў пачатку 1930-х гадоў як цэнтральная сядзіба саўгаса «Перамога», які ўваходзіў у Аршанскі свінагадоўчы трэст, меў у 1935 годзе 7 трактароў і іншую тэхніку. У 1940 годзе ў саўгасе былі 3 вытворчыя аддзяленні, 2 жывёлагадоўчыя фермы, дзейнічалі дзіцячыя яслі, клуб, бальніца, аптэка.
У Вялікую Айчынную вайну з 14 ліпеня 1941 года да 28 верасня 1943 года вёска была акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У 1943 годзе гітлераўцы спалілі вёску. Пасля вайны адбудавана.
Лявонцій Якаўлевіч Гаранін
Лявонцій Якаўлевіч Гара́нін (нар., с. Цеплякоўка, Саратаўская вобласць, Расія) — беларускі літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (1981).
Біяграфія
Скончыў у 1957 годзе філасофскі факультэт Ленінградскага ўніверсітэта.
У 1971 годзе па рэкамендацыі Н. Перкіна ўладкаваўся ў Інстытут літаратуры АН Беларусі. Аднак даволі хутка савецкія органы паведамілі дырэктару інстытута, што новы навуковы супрацоўнік быў калісьці членам партыі, але за актыўны пратэст супраць расправы над удзельнікамі венгерскай рэвалюцыі 1956 года быў выключаны з партыі і адсядзеў 5 гадоў. Пра гэта Гаранін, вядома, у аўтабіяграфіі змаўчаў. Дырэктар інстытута Васіль Барысенка разам з сакратаром партарганізацыі вырашылі рабіць выгляд, быццам нічога не здарылася.
У друку выступае з 1974 года.
Навуковая дзейнасць
Даследуе тэндэнцыі і заканамернасці літаратурнага развіцця, пытанні ўзаемаўплыву розных літаратур, філасофскія аспекты беларускай літаратуры 19 — пачатку 20 ст.
Пагрэбы (Прылуцкі раён)
Пагрэбы (Погреби́) — вёска ў Прылуцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
У ХІХ стагоддзі сяло Пагрэбы было ў складзе Гнылыцкай воласці Прылуцкага павета Палтаўскай губерні.
18 мая
18 мая (18 траўня) — сто трыццаць восьмы (сто трыццаць дзявяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.
Подышчэ
Подышчэ (По́дище) — вёска ў Прылуцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Швейцэр
Швейцэр — прозвішча.
Лапацічы (Мастоўскі раён)
Лапа́цічы (, Лопатичи) — вёска ў Мастоўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Мастоўскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Мікелеўшчынскага сельсавета.
Бамут
Бамут (Буммат, Бамут) — сяло ў Сернаводскім раёне Чачэнскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр Бамуцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
У ваколіцах вёскі Бамут размяшчаюцца Бамуцкія курганы, якія датуюцца ад II тысячагоддзя да н. э. і да XIV-XVI стст. нашай эры, прызнаныя помнікамі культурнай спадчыны федэральнага значэння.
Упершыню паселішча Бамут было адзначана на карце 1847 года.
У 1852 годзе каля Бамута было ўзведзена ўмацаванне на дзве роты пяхоты, якое павінна было прыкрываць адзін з галоўных уваходаў у землі Галашэўскага таварыства з боку Чачні.
У 1944 годзе пасля дэпартацыі чачэнцаў і інгушаў і скасавання Чачэна-Інгушскай АССР, паселішча Бамут было перайменавана ў Букоўку.
У 1958 годзе ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР паселішча Букаўка перайменавана ў Бамут.
У ходзе Першай чачэнскай вайны разгарнуліся зацяжныя і жорсткія баі за сяло Бамут.
З восені 1999 года тэрыторыя сяла была цалкам закрытая для наведвання грамадзянскімі асобамі, населены пункт сілавікі разблакіравалі толькі ў красавіку 2002 года.
NGC 7671
NGC 7671 (іншыя абазначэнні — PGC 71478, UGC 12602, MCG 2-59-44, ZWG 431.69) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Рота Морывакі
(森脇 良太; нар. ) — японскі футбаліст. У 2011—2013 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Нікуліна (Краснінскі раён)
Нікуліна (Никулино) — вёска ў Краснінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мерлінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Мікалай Мікалаевіч Касцечка
Мікалай Мікалаевіч Касцечка (, в. Дамашыцы, Пінскі раён —, г. Масква) — расійскі военачальнік, Герой Расійскай Федэрацыі (2000), генерал-палкоўнік (2002). Кандыдат ваенных навук, прафесар, член-карэспандэнт Акадэміі ваенных навук Расіі.
Біяграфія
У 1964 годзе скончыў Малатковіцкую сярэднюю школу і быў прызваны на ваенную службу. У 1967 годзе скончыў Чарапавецкую ваенную вучэльню сувязі.
Службу праходзіў у частках асаблівага прызначэння Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл. У 1973 годзе скончыў Ваенна-дыпламатычную акадэмію, у 1996 годзе — Вышэйшыя акадэмічныя курсы Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі. Удзельнічаў у Афганскай вайне, быў кіраўніком шэрагу спецаперацый частак спецыяльнага прызначэння на тэрыторыі Паўночнага Каўказа. У 1990-х гадах быў начальнікам 14-га ўпраўлення ГРУ і намеснікам начальніка Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі
Шумячы
Насельніцтва — 3921 чал. (2017).
Гісторыя
Упершыню згадваецца ў літоўскай грамаце 1587 года ў сувязі з раздачай зямель князем Казімірам. Да XVIII стагоддзя Шумячы — памешчыцкае сяло, затым мястэчка, адзін з валасных цэнтраў Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні.
У 1922—1929 гадах Шумяцкая воласць уваходзіла ў склад Рослаўльскага павета Смаленскай губерні. З 1929 года Шумячы сталі райцэнтрам, увайшлі ў склад Рослаўльскай акругі Заходняй вобласці. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1965 года.
Кардымава
Кардымава (Карды́мово) — пасёлак гарадскога тыпу ў Смаленскай вобласці, адміністрацыйны цэнтр Кардымаўскага раёна.
Пакрыўка
Пакрыўка (Покрівка) — вёска ў Прылуцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Лакса (камуна)
Камуна Лакса (Laxå kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Эрэбру ў цэнтральнай Швецыі.
Лакса 145-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Лакса.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 5 571 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 4 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Палава (Прылуцкі раён)
Палава (Полова́) — вёска ў Прылуцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Зона адпачынку экіпажа
Зона адпачынку экіпажа — адсек або спецыяльна адведзенае месца ўнутры самолёта, прызначанае для адпачынку членаў экіпажа пры выкананні дальніх рэйсаў. Паколькі максімальна дапусцімая працягласць работы экіпажа абмежаваная авіяцыйным рэгламентам, а часам таксама працоўным заканадаўствам, рэйсы, якія па працягласці перавышаюць гэты час, выконваюцца са зменным экіпажам. Члены экіпажа могуць скарыстацца зонамі адпачынку ў нерабочы час. .
Размяшчэнне
Адсекі для адпачынку экіпажа звычайна прысутнічаюць на далёкамагістральных лайнерах і могуць размяшчацца над пасажырскім салонам (у гэтым выпадку ў іх трэба падымацца па сходах ) або побач з ім. Секцыі для пілотаў, размешчаныя ў пярэдняй частцы самалёта, аддзеленыя ад размешчаных ззаду секцый для бортправаднікоў.
На некаторых самалётах існуе магчымасць усталявання такога адсека ў выглядзе модуля (crew rest module). Модуль альбо мае форму стандартнага грузавога кантэйнера і памяшчаецца ў грузавы адсек самалёта, размешчаны пад пасажырскім салонам (уваход у яго ажыццяўляецца праз спецыяльны люк, схаваны ад пасажыраў), альбо прызначаны для ўстаноўкі ўнутры пасажырскага салона. Такая схема дазваляе ўсталёўваць адсекі па неабходнасці і здымаць іх, калі борт не выкарыстоўваецца для далёкіх рэйсаў.
Адсекі адпачынку таксама могуць прысутнічаць на транспартных і ваенна-транспартных самалётах.
Апісанне
Адсекі могуць абсталёўвацца спальнымі месцамі, часам — дадатковымі сядзеннямі. Спальныя месцы могуць быць койкамі або секцыямі капсульнага тыпу, могуць аддзяляцца перагародкамі ці фіранкамі. Ложкі маюць пасы на выпадак траплення ў турбулентнасць, аднак знаходзіцца на іх падчас рулення, узлёту і пасадкі забаронена. Адсекі таксама абсталёўвацца адмысловымі аддзяленнямі (якія закрываюцца) для дарожных сумак і іншых прадметаў. Месцы могуць быць абсталяванымі экранамі бартавой сістэмы забаў (IFE). Адсекі для пілотаў могуць мець асобны туалет.
У пакоях адпачынку забаронена знаходзіцца падчас рулення, ўзлёту і пасадкі. Выключэнні могуць рабіцца для адсекаў, абсталяваных крэсламі з пасамі. Для забеспячэння адпачынку адсекі могуць мець палепшаную гукаізаляцыю ў параўнанні з пасажырскім салонам.
Доступ пасажыраў у адсекі адпачынку абмежаваны рэгламентам. Для прадухілення несанкцыянаванага доступу ўваходы ў адсекі могуць быць абароненымі звычайнымі або кодавымі замкамі.
Наяўнасць і ўзровень аснашчанасці зон адпачынку вар’іруецца не толькі на розных тыпах самалётаў, але і на самалётах адной мадэлі ў розных авіякампаній. Самалёты абсталёўвацца адсекамі па жаданні заказчыка. У некаторых краінах наяўнасць такіх адсекаў патрабуецца заканадаўствам, напрыклад, у ЗША у патрабаваннях FAA ёсць палажэнні, паводле якіх адсекі адпачынку павінны прысутнічаць на доўгіх рэйсах, дзе выкарыстоўваецца некалькі змен экіпажа. Паколькі ўстаноўка гэтых секцый павялічвае кошт самалёта, кампаніі могуць на іх эканоміць, да прыкладу, не абсталёўваючы самалёты адсекамі для бортправаднікоў. Так, на далёкамагістральных самалётах Аэрафлота адасоблены адсек адпачынку ёсць толькі ў лётнага экіпажа, бортправаднікі ж могуць адпачываць толькі на задніх шэрагах салонаў, калі там няма пасажыраў.
Самалёты, абсталяваныя адсекамі адпачынку
• Airbus A330-300, Airbus A330-900neo
• Airbus A340
• Airbus A380
• Airbus A350
• Ан-124
• Ан-22
• Boeing 767
• Boeing 777-300ER
• Boeing 787-8
• Ту-114
Новая Ржаўка
Новая Ржаўка (Новая Ржавка) — вёска ў Краснінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мерлінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
NGC 7672
NGC 7672 (іншыя абазначэнні — PGC 71485, MCG 2-59-45, ZWG 431.70, KAZ 568, IRAS23249+1206) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)
Свята-Мікалаеўская брацкая царква — праваслаўны храм горада Брэста. Помнік архітэктуры.
Гісторыя
Царква пабудавана ў 1904-06 гадах з цэглы на месцы мураванага кафедральнага Мікалаеўскага сабора, у якім у 1596 годзе была прынята Берасцейская унія. Праект, верагодна, створаны гродзенскім губернскім архітэктарам І.К.Плотнікавым; у 1895-96 гадах разглядаўся губернатарствам. Будаўніцтва вялося на ахвяраванні маракоў і афіцэраў — удзельнікаў руска-японскай вайны, якія лічылі Свяціцеля Мікалая сваім заступнікам, і на сродкі брацтва ў гонар Свяціцеля Мікалая і Афанасія, прападобнага ігумена Брэсцкага. Пасля Вялікай Айчыннай вайны да 1991 года ў будынку размяшчалася сховішча Дзяржаўнага архіва Брэсцкай вобласці. Царква адноўлена ў 1996 годзе на ахвяраванні прыхаджан і гарадскіх прадпрыемстваў.
Архітэктура
Крыжова-купальны храм вырашаны ў руска-візантыйскім стылі з элементамі маскоўскага царкоўнага дойлідства 17 стагоддзя. У падоўжана-восевай аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі дамінуе 8-гранная званіца з адкрытым верхнім ярусам-звонам, завершаным высокім шатром з макаўкай. Званіца аб'яднана з цэнтральным 2-ярусным аб'ёмам працяглай трапезнай, падзеленай радамі арачных аконных праёмаў на 2 ярусы. Кубападобны аб'ём сяродкрыжжа завершаны маляўнічым 5-купаллем. З усходняга боку да цэнтральнага аб'ёму далучаецца 5-гранная апсіда з бакавымі рызніцамі. Галоўны ўваход падкрэслены манументальнай паперцю ў выглядзе 3-пралётных вісячых аркатур і з высокім 2-гранным шчытом на магутных слупах. Аналагічна, але ў меншым маштабе, вырашаны вуглавыя ўваходы цэнтральнага аб'ёму. Рознавялікія арачныя аконныя праёмы аформлены плоскаснымі ліштвамі, філёнгамі. У дэкоры выкарыстаны формы старажытнарускага дойлідства: какошнікі, кілепадобныя аркі, філёнгавыя лапаткі, квадратныя разеткі, бочкападобныя фігурныя калонкі, зубчастыя фрызы.
Інтэр'ер
У інтэр'еры скляпенні пакрыты роспісам. Апсіда вылучана 3-ярусным драўляным іканастасам. У храме захоўваюцца абраз Міколы Цудатворцы (у алтары). мошчы велікамучаніка Афанасія Філіповіча. Сярод культавых рэліктаў — частка дрэва Крыжа Жыватворнага Гасподня, на якім быў распяты Ісус, мошчаў Свяціцеля і Цудатворцы Чарнігаўскага Феадосія і інш. Асабліва шануецца Святое Укрыжаванне з часткай каменю з Галгофы.
Белы Мох
Бе́лы Мох (, Белый Мох) — вёска ў Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Падсолтаўскага сельсавета.
Міхаіл Абрамавіч Швейцэр
Міхаіл (пры нараджэнні Майсей) Абрамавіч Швейцэр (, Перм —, ) — савецкі, расійскі кінарэжысёр, сцэнарыст. Народны артыст СССР (1990). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977), Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1989) і Прэміі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (1999).
Біяграфія
У 1943 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт УДІКа (майстэрня С. М. Эйзенштэйна).
Першыя творы ў якасці пастаноўшчыка стварыў сумесна з аднакурснікамі з УДІКа — «Шлях славы» (1949, з Б. А. Бунеевым і А. М. Рыбаковым) і «Корцік» (1954, паводле А. М. Рыбакова, з В. Я . Венгеравым). Цікавасць кінарэжысёра да чалавечых лёсаў не толькі ў пераломныя моманты гісторыі, але і ў сітуацыі няпростага маральнага выбару ў абсалютна штодзённым жыцці выявіўся ў яго самастойных фільмах пра савецкую вёску — «Чужая радня» (1956, паводле аповесці «Не да двара» У. Ф. Цендракова) і «Тугі вузел» (1957, паводле У. Ф. Цендракова). Апошняя з стужак падвергнулася рэзкай партыйнай крытыцы і наступнай пераробцы з мэтай спрашчэння і згладжвання канфліктаў і характараў. Пазней яна была выпушчана ў пракат пад аптымістычным назвай «Саша ўступае ў жыццё». Толькі ў 1988 годзе рэжысёр змог часткова аднавіць першапачатковы варыянт «Тугога вузла».
Наступны фільм кінарэжысёр паставіў на гісторыка-рэвалюцыйную тэму. Гэта быў «Мічман Панін» (1960) з В. В. Ціханавым у галоўнай ролі. Карціна мела поспех, што забяспечыла яму месца ў абойме савецкіх кінарэжысёраў першага шэрагу. Выдатнай майстэрства дазваляла рэжысёру нават у пафасных, ідэалагічна правільных творах («Час, наперад!» паводле В. П. Катаева, сумесна з С. А. Мількінай, 1966; «Уцёкі містара Мак-Кінлі», паводле Л. М. Лявонава, 1975) знаходзіць, акрамя атракцыёнаў і завостранасці стылявых рашэнняў, па-свойму стэрэаскапічнае бачанне эпохі.
У поўнай меры яго талент раскрыўся ў серыі экранізацый літаратурнай класікі. У сваіх версіях твораў Л. М. Талстога («Уваскрасенне», 1960—1962; «Крейцерова саната», з С. А. Мількінай, 1987), І. А. Ільфа і Я. П. Пятрова («Залатое цяля», 1968), А. П. Чэхава («Карусель», 1970 г.; «Смешныя людзі», 1978), А. С. Пушкіна («Маленькія трагедыі», 1979) і М. В. Гогаля («Мёртвыя душы», 1984) рэжысёр беражліва, уважліва ставячыся ледзь не да кожнага слова класікаў, захоўвае і асабістую інтанацыю, змяняе свой рэгістр часам у межах адной сцэны: ад камічнай, фарсавыя, эксцэнтрычнай ноты да сумнай, драматычнай, нават трагічнай.
У апошняе дзесяцігоддзе свайго жыцця, цяжкае для ўсёй расійскай кінематаграфіі, рэжысёр адчуваў цяжкасці з рэалізацыяй сваіх праектаў, выпусціў толькі два фільмы — сацыяльны фарс «Як жывяце, карасі?» (1992, сумесна з С. А. Мількінай) і своеасаблівы бенефіс «Паслухай, Феліні!» (1993, сумесна з С. А. Мількінай) з Л. М. Гурчанка ў адзінай ролі.
Газавыя планеты
Газавыя планеты — планеты, якія маюць значную долю газу ў сваім складзе (у асноўным вадароду і гелію). У Сонечнай сістэме гэта Юпітэр, Сатурн, Уран і Нептун. Самай вялікай вядомай газавай планетай з'яўляецца TrES-4b. Згодна з гіпотэзай аб паходжанні Сонечнай сістэмы, планеты-гіганты ўтварыліся пазней, чым планеты зямной групы, калі тэмпература калясонечнай імглістасці звалілася настолькі, што сталі крышталізавацца розныя газы. Да гэтага часу большая частка тугаплаўкіх рэчываў (вокіслы, сілікаты, металы) ужо выпалі з газавай фазы, і з іх утварыліся ўнутраныя планеты (ад Меркурыя да Марса).
Перыяд вярчэння газавых планет вакол сваёй восі досыць невялікі — 9—17 гадзін.