cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каза свойская
Малочныя прадукты
Ад коз можна атрымліваць каштоўную прадукцыю і перш за ўсё малако — дыетычны прадукт, асабліва важны для дзяцей і хворых на страўнікава-кішачныя захворванні. Сярэдні ўдой малочных парод 450—500 кг, тлустасць малака 3,8—4,5 %. 3 яго можна зрабіць масла, сыр, тварог, сыраквашу, кефір і іншыя прадукты, яно лепш засвойваецца, чым каровіна. У дзяцей, якія рэгулярна п’юць казінае малако, знікаюць страўнікава-кішачныя захворванні, павялічваецца маса, павышаецца гемаглабін у крыві, паляпшаюцца ўсе жыццёва важныя працэсы.
Воўна
Шэрснае покрыва ў коз шэрсных парод складаецца з аднародных валокнаў, якія ўтвараюць коскі даўжынёй 15—18 см, у пуховых і малочных — з восцяў і пуху. Настрыг воўны 3—6 кг, начос пуху з пуховых коз да 0,5 кг. Казіны пух — прамысловая сыравіна, найтанчэйшае валакно жывёльнага паходжання, якому ўласцівы высокія прадзільныя і валкоўныя якасці, лёгкасць, эластычнасць, адносная трываласць і малая цеплаправоднасць. 3 яго вырабляюць хусткі, ажурныя шалі «павуцінка», паланціны і інш. У сумесі з тонкай мерыносавай воўнай і ў чыстым выглядзе казіны пух можна выкарыстаць на выраб трыкатажу і фетру лепшых гатункаў. Для аднароднай паўтонкай воўны (махер) коз ангорскай пароды характэрна трываласць, пругкаць, люстрынавы бляск, эластычнасць.
Скура
Высока трывалыя, эластычныя, маларасцяжныя скуры коз (казліна) — лепшая сыравіна для вырабу каштоўных гатункаў скуры.
Мяса
Мяса і сала (казляціна) па пажыўнасці і смакавых якасцях блізкае да бараніны, ужываюцца ў ежу ў натуральным выглядзе і перапрацоўваюцца ў мясныя прадукты.
Іншае
Казіны гной па сваіх якасцях не горшы за каровін.
Дактрына Трумэна
Дактрына Трумэна (Truman Doctrine) — знешнепалітычная праграма прапанаваная прэзідэнтам ЗША Г. Трумэнам пасля 2-ой сусветнай вайны. Прылюдна была агучана 12 сакавіка 1947 года. Асновай дактрыны з'яўлялась палітыка "стрымлівання" ў адносінах да СССР ва ўсім свеце. Дактрына Трумэна з'явілася асэнсаваннем барацьбы ЗША і іх сімпантаў за неабходную ім палітыка-эканамічную аднароднасць свету.
Гістарычны кантэкст
ЗША не асцерагаліся ваеннай небяспекі з боку СССР. Небяспекай лічылася згубленне патэнцыяльных рынкаў для ўзняўшай тэмпы за вайну амерыканскай прамысловасці: галоўны рынак еўрапейскі, затым — і рынак пераферыйных краін, якія вызваляліся ад каланіяльнай залежнасці.
Семберыя
Семберыя (Семберија) — геаграфічны рэгіён на паўночным усходзе Босніі і Герцагавіны. Галоўным горадам рэгіёна з'яўляецца Біеліна. Семберыя размешчана паміж рэкамі Дрына, Сава і гарамі Маевіца. Асноўная частка рэгіёна прыналежыць Рэспубліцы Сербскай. Першы ўспамін пра Семберыю датуецца 1533 годам, часам Асманскага валадарства.
Крыж лётных заслуг (ЗША)
Крыж лётных заслуг (Distinguished Flying Cross) быў заснаваны 2 ліпеня 1926 года. Першым узнагароджаным стаў Чарлз Ліндберг за палёт над Атлантыкай у 1927 годзе.
З 1 сакавіка 1927 года ўзнагароджанні вырабляліся толькі сярод вайскоўцаў. У цяперашні час ўзнагароджанні крыжам вырабляюцца за гераізм і адвагу ў паветраным баі.
Яраслаўская вобласць
Яраслаўская вобласць — суб'ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны ў цэнтры еўрапейскай часткі краіны. Мяжуе з Цвярской, Маскоўскай, Іванаўскай, Уладзімірскай, Кастрамской і Валагодскай абласцямі.
Нацыянальны склад: рускія (95,2 %), украінцы (1,0 %), татары (0,4 %) і інш.
Вобласць падзяляецца на 17 раёнаў.
Буйнейшыя гарады: Яраслаўль, Рыбінск.
Геаграфія
Яраслаўская вобласць размешчана на поўначы еўрапейскай часткі Расіі, у цэнтры Усходне-Еўрапейскай раўніны. Мяжуе з Уладзімірскай, Валагодскай, Іванаўскай, Кастрамской, Маскоўскай, Цвярской абласцямі. Адлегласць ад абласнога цэнтра да Масквы складае 282 км.
Клімат умерана-кантынентальны. Лета — адносна цёплае, кароткае; зіма — умерана халодная, працяглая.
Тэрыторыя вобласці адносіцца да басейна адной з найбуйнейшых рэк Расіі — Волгі, якая злучае рэгіёны Балтыйскага, Белага, Каспійскага, Чорнага і Азоўскага мораў, яе працягласць на тэрыторыі вобласці складае 340 км. Волга рэгулюецца плацінай і стала практычна ланцугом вадасховішчаў. Возера Нера.
Гісторыя
У другой палове I тысячагоддзя н.э. тэрыторыя края засяляецца фіна-ўгорскім народам мера. У IX—X стагоддзях Верхняе Паволжжа пачынае мірна засяляцца славянамі, гэта былі прадстаўнікі ільменскіх славен і крывічоў, яны паступова змешваліся з меранамі. Першым з гарадоў, які ўзнік на тэрыторыі края, быў размешчаны на возеры Нера Растоў, які згадваецца ў летапісе ўжо ў 862 годзе. Сюды кіеўскія князі пасылалі князя альбо намесніка, які кіраваў усёй Паўночна-ўсходняй Руссю. У 991 годзе была заснавана Растоўская епархія — адна з найстарэйшых на Русі. Не пазней 1010 года растоўскі князь Яраслаў Уладзіміравіч заснаваў на Волзе горад Яраслаўль. У пачатку XIII стагоддзя на ўдзельныя княства распалася і Паўночна-Усходняя Русь; асноўнымі княствамі на тэрыторыі сучаснай Яраслаўскай вобласці былі Пераслаўскае (1175—1302), Растоўскае (1207—1474), Угліцкае (1216—1605) і Яраслаўскае (1218—1471), якія паступова раздрабіліся на яшчэ больш дробныя ўдзелы. У лютым 1238 года Паўночна-Усходняя Русь была спустошана падчас татара-мангольскага нашэсця.
Насельніцтва
Паводле дадзеных перапісу насельніцтва 2010 года колькасць насельніцтва складае 1 272 468 чалавек. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва — 35,9 чал. на км² (2010), доля гарадскога насельніцтва — 81,8 % (2009). Нацыянальны склад: рускія (95,15 %), украінцы (1 %), татары (0,45 %) і іншыя.
Эканоміка
Яраслаўская вобласць уваходзіць у лік найбольш развітых у прамысловым дачыненні да рэгіёнаў краіны. Каля 300 яраслаўскіх прадпрыемстваў маюць федэральны значэнне і з'яўляюцца лідарамі ў сваіх галінах. Асноўныя мінеральна-сыравінныя рэсурсы вобласці ёсць кварцавы пясок, жвір, торф, мінеральныя воды, вапнавыя туфы, тонкія істужачныя гліны, мінеральныя фарбы. Вядучымі галінамі прамысловасці вобласці з'яўляюцца машынабудаванне і металаапрацоўка, харчовая, хімічная і нафтахімічная прамысловасць.
NGC 5970
NGC 5970 (іншыя абазначэнні — UGC 9943, MCG 2-40-6, ZWG 78.34, IRAS15361+1220, PGC 55665) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Змяя.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мадонна Солі
«Мадонна Солі», або «Мадонна і дзіця з кнігай» — карціна італьянскага мастака эпохі Адраджэння Рафаэля, датуецца 1500—1504 гадамі.
Назва карціны адбываецца ад імя брытанскага банкіра і калекцыянера Эдварда Солі (1776—1848), з калекцыі якога ў 1821 годзе карціну набыў Берлінскі музей.
Апісанне і інтэрпрэтацыя
На карціне намалявана Дзева Марыя з немаўлём на каленах; у правай руцэ Марыі — невялікая кніга, на якую звернута яе ўвага. Кніга з'яўляецца сімвалам Свяшчэннага Пісання, якое паведамляе пра трагічны лёс Хрыста. Зазіраючы ў кнігу, Немаўля трымае ў левай руцэ шчыгляня, прывязанага да лапкі за нітачку - вельмі распаўсюджаную ў той час дзіцячую цацку. «Мадонна Солі» з'яўляецца ранняй працай Рафаэля і адлюстроўвае ўплыў яго настаўніка Перуджына.
Мікалай Сяргеевіч Волкаў
Мікалай Сяргеевіч Волкаў (, г. Златавуст, Чалябінская вобласць) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры ў Ленінградзе ў 1972 годзе. Працаваў у БелНДІПгорадабудаўніцтва, з 1975 года — старэйшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў у Белдзяржпраекце.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Пражываў у Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): мікрараён № 6 (1973) і інтэрнат завода бялкова-вітамінавых канцэнтратаў (1975) у Наваполацку, гасцініца «Юбілейная» на 262 месцы ў Бабруйску (1977), комплекс Мінскага радыётэхнічнага інстытута па вул. Гікалы і Платонава (1981, дыплом I ступені ВДНГ БССР, 1984), прафілакторый з водагразелячэбніцай на возеры Нарач (1979), дзіцячы санаторый у в. Пескі Кобрынскага раёна (1988).
Узнагароды
1-я прэмія за афармленне часопіса «Архітэктура і будаўніцтва Беларусі» (1978) на рэспубліканскім конкурсе.
Т-34
T-34 — савецкі сярэдні танк перыяду Вялікай Айчыннай вайны, выпускаўся серыйна з 1940 года, і з 1944 года стаў асноўным сярэднім танкам Чырвонай Арміі СССР. Распрацаваны ў Харкаве. Самы масавы сярэдні танк Другой сусветнай вайны.
З 1942 па 1945 гг. асноўная, буйнасярыйная вытворчасць Т-34 была разгорнута на машынабудаўнічых заводах Урала і Сібіры, і працягвалася ў пасляваенныя гады. Вядучым заводам па мадыфікаванню Т-34 з’яўляўся Уральскі танкавы завод № 183. Апошняя мадыфікацыя (Т-34-85) знаходзіцца на ўзбраенні некаторых краін і па гэты дзень.
Дзякуючы сваім баявым якасцям Т-34 быў прызнаны шэрагам спецыялістаў лепшым сярэднім танкам Другой сусветнай вайны і аказаў велічэзны ўплыў на далейшае развіццё сусветнага танкабудавання. Пры яго стварэнні савецкім канструктарам ўдалося знайсці аптымальныя суадносіны паміж асноўнымі баявымі, эксплуатацыйнымі і тэхналагічнымі характарыстыкамі.
Танк Т-34 з’яўляецца самым вядомым савецкім танкам і адным з самых вядомых сімвалаў Другой сусветнай вайны. Да цяперашняга часу захавалася вялікая колькасць гэтых танкаў розных мадыфікацый у выглядзе помнікаў і музейных экспанатаў.
Пайска-Лавена
Пайска-Лавена (Paisco Loveno) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Брэшыя.
Насельніцтва складае 207 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 6 чал./км². Займае плошчу 35 км². Паштовы індэкс — 25050. Тэлефонны код — 0364.
Галіцкае (Паўладарская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1153 чалавекі (571 мужчына і 582 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1192 чалавекі (587 мужчын і 605 жанчын).
Пайска-Лавена
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Antonio da Padova (Loveno-Grumello).
Рабунь
Ра́бунь (, Рабунь) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Крывасельскага сельсавета
Геаграфія
Знаходзіцца за 16 км у напрамку на ўсход ад горада Вілейка і чыгуначнай станцыі Вілейка, за 119 км ад Мінска, каля паўночнага берага Вілейскага вадасховішча і аўтамабільнай дарогі. Каля ўсходняй ускраіны вёскі ў Вілейскае вадасховішча ўпадае рака Орпа.
Гісторыя
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Касцяневічы.
Кавалёва (Буда-Кашалёўскі раён)
Кавалёва (да 1932 года Антонцава) — пасёлак у Марозавіцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.
Размяшчэнне
У 3 км на поўдзень ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель).
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Гомель.
Гісторыя
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў на былых памешчыцкіх землях перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1929 годзе жыхары вёскі ўступілі ў калгас. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак знаходзіўся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Буда-Кашалёўскага пассавета. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска Марозавічы).
Трэбішніца
Трэбішніца (Требишњица, Trebisnjica) — рака ў Босніі і Герцагавіне, Харватыі і Чарнагорыі.
Даўжыня ракі 187 км, з іх 98 км над зямлёй, а 89 км складае падземная частка. Гэта адна з найдаўжэйшых падземных рэк у свеце. Пад зямлёй рака цячэ ў карсце галоўным чынам па Дынарскаму нагор’ю, утвараючы складаную сетку ручаёў.
Каля ракі размешаны горад Трэбіне.
Упадае ў заліў каля Дуброўніка, другі рукаў — у раку Нератву.
Рака валодае гідрарэсурсамі, воды выкарыстоўваюцца для абваднення. У Чарнагорыі на левым беразе Трэбішніцы знаходзіцца буйная пячора Чырвоная Сцяна з рэшткамі чалавечай дзейнасці прыкладна 16 тыс. гадоў да нашай эры.
Жаклін Кенэдзі
Народжаная Жаклін Буўе (Jacqueline Bouvier), у першым шлюбе Кенэдзі (Kennedy), у другім Анасіс (Onassis;  — ) — шырока вядомая як Джэкі (Jackie) — першая ледзі ЗША з 1961 па 1963. Адна з самых папулярных жанчын свайго часу, заканадаўца мод і прыгажосці ў Амерыцы і Еўропе, гераіня свецкай хронікі. Працавала рэдактарам у некалькіх выдавецтвах.
Біяграфія
У 1951 годзе Джон Кенэдзі пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Жаклін Був’е. Яна адразу ўразіла яго сваёй інтэлігентнасцю і дзіўнай прыгажосцю, вылучалася на фоне іншых жанчын. 12 красавіка 1953 года адбыўся шлюб сенатара Кенэдзі і Жаклін Був’е. Маці чатырох дзяцей, з якіх выжылі толькі двое: Караліна (нар. 1957) і Джон-малодшы (1960—1999, загінуў у авіякатастрофе).
22 лістапада 1963 года ў горадзе Даласе (штат Тэхас) муж Жаклін Джон Кенэдзі — трыццаць пяты прэзідэнт дзяржавы ЗША, які ехаў разам з Жаклін у прэзідэнцкім аўтамабілі картэжа, быў смяротна паранены стрэлам з вінтоўкі і сканаў у Даласкай бальніцы.
Затым, з 1968, жонка грэчаскага мільярдэра Арыстоцеля Анасіса (да яго смерці ў 1975).
За фатаграфію аголенай Жаклін Анасіс знакаміты папарацы Рон Галела (Ron Galella) атрымаў 1.200.000 $. У 1970 годзе пад выглядам садоўніка-мексіканца, начапіўшы самбрэра і вусы і схаваўшы камеру ў тачку з дзёрнам, Галела прабраўся на дбайна ахоўны востраў — прыватную ўласнасць Анасіса і зрабіў здымак Жаклін топлес. У тым жа годзе фатаграфіі аголенай Жаклін Кенэдзі Анасіс былі апублікаваныя ў парнаграфічным амерыканскім часопісе «Hustler», што прынесла яму сапраўдны поспех.
Памерла ад раку ва ўзросце 64 гадоў.
Runtu
Runtu (вымаўляецца рунту) — дыстрыбуцыя (distribution) адкрытага праграмнага забеспячэння на аснове аперацыйнай сістэмы Linux. Створаны на базе дыстрыбуцыі Ubuntu і арыентаваны на прастату ўжывання і лакалізацыю на рускую, украінскую і беларускую мовы. Графік выпуску выданняў — не радзей аднаго разу на шэсць месяцаў, а практычна, выданні могуць выходзіць і часцей за адзін раз на квартал.
Камплектацыя і канфігурацыя
Асноўным графічным асяроддзем дыстрыбуцыі Runtu з’яўляецца GNOME самага новага выдання. Камплектацыя праграмнага забеспячэння ўлічвае патрэбы як сервераў, так і рабочых станцый, і дазваляе сфарміраваць зручнае працоўнае асяроддзе з дапамогай толькі аднаго інсталяцыйнага CD.
Ад версіі 1.1, Runtu уключае спецыяльную зборку офіснага пакета OpenOffice.org Professional ад кампаніі Инфра-Ресурс, адаптаваную для Расіі.
Адрозненні камплектацыі і канфігурацыі выпуску Runtu 2.0 ад базавага Ubuntu 7.04:
Калацін
Калацін — былы пасёлак Шырокаўскам сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.
У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (18 сем'яў) пераселены ў 1990 годзе ў чыстыя месцы.
Размяшчэнне
У 20 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 27 км ад Гомеля.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель.
Планоўка складаецца з кароткай вуліцы амаль мерыдыянальнай арыентацыі, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары вёскі ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Камінтэрн» (цэнтр — вёска Шырокае).
Партрэт каралевы Барбары з Радзівілаў
«Партрэт каралевы Барбары з Радзівілаў» — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная невядомым мастаком у 1733—1737 гадах. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве ( MP 4774 MNW). Памер карціны —.
Гісторыя
Належыць да серыі партрэтаў у лаўровым вянку. Захаваўся фотаздымак у Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук. Пасля 1939 г. партрэт каралевы Барбары трапіў у Мінск, адкуль вывезены ў Германію ў 1944 г. Вернуты ў Мінск з Берліна ў 1947 г.
Перададзены ў 1950 г. у Польшчу.
Апісанне
На паясной выяве Барбара Радзівіл паказана амаль у фас, галава павернута крыху ў бок. Усю ўвагу мастак засяродзіў на паказе багатага адзення каралевы. Праз незлічоныя жамчужыны на яе галаўным уборы, залатыя ланцужкі, падвескі, аздобленыя каштоўнымі камянямі, і іншыя ўпрыгожанні аўтар дакладна перадае пластыку твару, але духоўны свет партрэтаванай застаецца нераскрытым.
Кніга Юдзіф
Кніга Юдзіф (Ἰουδίθ) — нароўні з кнігай Тавіта, адна з найбольш павучальных біблейскіх кніг. У праваслаўі і каталіцызме ўваходзіць у склад Старога Запавету, але адсутнічае ў Яўрэйскай Бібліі (Танаху) і не ўваходзіць у Стары Запавет у пратэстантызме. У Рускай праваслаўнай царкве і каталіцызме адносіцца да другакананічных кніг, у іўдаізме у пратэстантызме — да апокрыфаў.
Леанід Васілевіч Хобатаў
Леанід Васілевіч Хобатаў (нар., г. Рэчыца, Гомельская вобласць, БССР) — беларускі жывапісец.
Кніга Юдзіф
Мова напісання
Няясна, ці была кніга напісана на іўрыце, або на грэчаскай мове. Найстарэйшая версія месціцца ў Септуагінце і можа быць перакладам з яўрэйскай або адразу напісанай па-грэчаску.
Леанід Васілевіч Хобатаў
Біяграфія
Скончыў у 1970 годзе Рэспубліканскую школу-інтэрнат па музыцы і выяўленчым мастацтве. У 1975—1981 гадах вучыўся на аддзяленні манументальнага жывапісу Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута ў прафесара Г. Х. Вашчанкі. З 2000 года загадчык аддзела, з 2003 года дырэктар Рэспубліканскай мастацкай галерэі.
Сябра Саюза мастакоў БССР з 1985 года. Займае пасаду намесніка па выставачнай дзейнасці Старшыні Беларускага саюза мастакоў. У 1986—2005 гадах старшыня творчага аб’яднання «Няміга-17».
Кніга Юдзіф
Змест
Іўдзейская гераіня, патрыётка і сімвал барацьбы іўдзеяў супраць іх прыгнятальнікаў у старажытнасці на Блізкім Усходзе, Юдзіф. Пасля таго, як войскі асірыйцаў аблажылі яе родны горад, яна прыбралася і адправілася ў лагер ворага, дзе прыцягнула ўвагу палкаводца Алаферна. Калі ён напіўся і заснуў, яна адсекла яму галаву і прынесла яе ў родны горад, які такім чынам апынуўся выратаваным. Біблейская энцыклапедыя архімандрыта Нікіфара лічыць датай гэтага подзвігу каля 589 года да н.э.
Леанід Васілевіч Хобатаў
Творчасць
Працуе ў галіне манументальна-дэкаратыўнага і станковага жывапісу. Аўтар мастацкага вырашэння станцыі метро «Няміга» (1987), размалёвак «Купалле» для рэстарана «Папараць-кветка» ў г. Маладзечна (1983), Дома шлюбу Цэнтральнага раёна Мінска (1989). Галоўныя формаўтваральныя кампаненты пластычна багатых жывапісных кампазіцый — колер і рытм: «Фамільная чаша», «Вершнік», «Патаемныя сустрэчы», «Доўгі шлях» (усе 1989), «Расставанне» (1990), «Выкраданне Еўропы», «Прыкметы ночы» (абедзве 1991), «Купальшчыцы», «Ва ўвесь голас» (абедзве 1992), «У палоне ў дзеў», «Сустрэча», «Лёс», «Чаканне», «Знак» (усе 1993), «Паданне», «Скрозь вякі», «Прыма», «Пачатак» (усе 1994), «Раўнадзенства» (1997), «Фуга ў чырвоным», «Трыумф белага», «Плынь» (усе 1998), «Праекцыя 7 частак», «Абуджэнне», «Праламленне» (усе 1999), «Марына» (2000), «Агонь» (2002) і інш.
Творы мастака знаходзяцца ў зборах Дзяржаўнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўнай Трэццякоўскай галерэі (Масква, Расія), Міністэрстваў культуры Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі, фондах Беларускага Саюза мастакоў, Нацыянальнага цэнтра сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь, Музея сучаснага мастацтва (Сабадэль, Іспанія), а таксама прыватных калекцыях Беларусі, Расіі, Францыі, Іспаніі, Канады, Ізраіля, Германіі, ЗША.
Узнагароды
Узнагароджаны медалём Францыска Скарыны.
Кніга Юдзіф
Біблія Францыска Скарыны
«Дозволена нам сия книга Иудиф чести к нашему научению, абыхом, яко зеръцало, жену сию преславную пред очима имеюще, в добрых делах и в любви отчизны не толико жены, но и мужи наследовали и всякого тружания и скарбов для посполитого добра и для отчизны своея не шкодовали, понеже от прирожения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя; птици, летающие по возъдуху, ведають гнезда своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчелы и тым подобныя боронять ульев своих, — тако ж и люди, игде зародилися и ускормлены суть по бозе, к тому месту великую ласку имають».
У канцы прамовы асветнік указвае, што першапачаткова кніга была напісана на халдзейскай мове. На 3-26 аркушах выдадзены тэкст 16 раздзелаў кнігі Юдзіф, на апошнім аркушы — кароткае пасляслоўе.
Новапакроўка (Паўладарская вобласць)
Новапакроўка — сяло ў Успенскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Новапакроўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556447300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 582 чалавекі (285 мужчын і 297 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 424 чалавекі (214 мужчын і 210 жанчын).
Асіповіцкая ваенна-аператыўная група
Асіповіцкая ваенна-аператыўная група; Асіповіцкая ВАГ; Ваенна-аператыўная група пры Асіповіцкім падпольным райкоме КП(б)Б — партызанскае злучэнне, якое дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Асіповіцкага, Бабруйскага раёнаў Магілёўскай, Чэрвеньскага, Пухавіцкага раёнаў Мінскай абласцей; таксама назва органа кіраўніцтва гэтым злучэннем. Уваходзіла ў Магілёўскае партызанскае злучэнне.
Гісторыя
Створаная ў ліпені 1943 года ў адпаведнасці з пастановай Магілёўскага падпольнага абкома КП(б)Б і загадам Магілёўскай (абласной) ваенна-аператыўнай групы на базе 210-га, 211-га, 212-га, 213-га партызанскіх атрадаў расфарміраванай 1-й Асіповіцкай партызанскай брыгады. У ліпені 1943 створаныя 214-ы і 215-ы атрады, у жніўні — 216-ы атрад, у лістападзе 1943 уключаны асобны 309-ы атрад.
28 чэрвеня — 3 ліпеня 1944 ваенна-аператыўная група (1854 партызаны) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камандзіру ваенна-аператыўнай групы Мікалаю Піліпавічу Каралёву прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Кіраванне ваенна-аператыўнай групы
Сакратар падпольнага РК КП(б)Б Рыгор Максімавіч Вайцянкоў
Дзівасіл брытанскі
Дзівасіл брытанскі (Ínula británnica), народныя назвы бараўнік, залатушнік — шматгадовая травяністая расліна, від роду сямейства.
Назва
Дзівасіл брытанскі, бараўнік.
Распаўсюджанне
Расце на лугах, па берагах рэк, азёр, ручаёў, іншы раз на палянах, узлесках i высечках у лісцевых i мяшаных лясах.
Батанічнае апісанне
Цвіце ў чэрвені — верасні. Двух-, мнагалетнік вышынёй 15—65 см, з прамым сцяблом, апушаны мяккімі валаскамі, з лёгкім часночным пахам. Лісце падоўжана-ланцэтнае, мяккае, ніжняе чаранковае, верхняе сядзячае, з сэрцападобнай асновай, сцяблоабдымнае. Кветкавыя кошыкі нешматлікія, дыяметрам 3—4 см, у рэдкім шчытку. Лісцікі абгорткі лінейныя, завостраныя.
Севярын Налівайка
Севярын Налівайка (? Гусяцін, Цярнопальская вобласць — ) — кіраўнік казацка-сялянскага паўстання на Украіне і Беларусі ў канцы 16 стагоддзя. Служыў у войску К. К. Астрожскага сотнікам. Вясной 1594 года стварыў казацкія атрады і ў 1595 годзе на Правабярэжжы Украіны ўзняў казацка-сялянскае паўстанне (паўстанне Налівайкі). Калі ўлады паслалі супраць яго 7000 рэестравых казакоў, ён перайшоў на тэрыторыю паўднёвай Беларусі, дзе да яго далучыліся мясцовыя сяляне, мяшчане і дробная шляхта. Паўстанцы захапілі Петрыкаў, Слуцк, Магілёў, Давыд-Гарадок, Тураў, Лахву, Пінск і пайшлі на Валынь. Вясной 1596 года пад націскам урадавых войск паўстанцы адышлі на Левабярэжную Украіну, але каля мястэчка Лубны былі акружаны. 17 ліпеня 1596 года частка казацкай старшыны, каб апраўдацца перад каралеўскімі ўладамі, схапіла Налівайку і і іншых кіраўнікоў паўстання, выдала іх гетману Станіславу Жалкеўскаму. Налівайка пакараны смерцю ў Варшаве.
Макавыя
Макавыя (Papaveraceae) — сямейства раслін парадку казяльцовакветных.
Апісанне
Шматгадовыя ці аднагадовыя травы, радзей паўкусты, кусты ці невялікія дрэўцы. Лісты чаргаваныя, рэдка амаль процілеглыя ці кальчакаватыя, без прылісткаў. Характэрна наяўнасць у тканках членістых млечнікаў з млечным сокам белага ці аранжавага колеру.
Кветкі адзіночныя або ў рознага роду суквеццях, двухполыя, актынаморфныя ці зігаморфныя, звычайна з двайным калякветнікам, 2-членныя, радзей 3-членныя. Чашалісцікаў 2, іншы раз 3 ці 4, большай часткай ападаючых. Пялёсткаў 4, радзей 6 ці 8-12, у двух кругах, свабодных, часам зусім адсутнічаючых. Тычынкі шматлікія, можа быць 6-12, рэдка 4 —. Гінецэй паракарпны, з 3 ці 3-20 карпел; завязь верхняя, рэдка паўніжняя са шматлікімі семязачаткамі, радзей з двума або з адным. Плады — каробачкі, часта стручкападобныя.
Арэал
Сямейства ўключае каля 26 родаў і да 250 відаў, распаўсюджаных галоўным чынам ва ўмераным і субтрапічным паясах Паўночнага паўшар’я, а таксама ў Арктыцы, Паўднёвай і трапічнай Афрыцы, Усходняй Аўстраліі. У Беларусі прадстаўлена 4 родамі і 8 відамі.
Спіс аб’ектаў PGC (1913001—1914000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1913001—1914000)
Уладзімір Іванавіч Пузырэўскі
Уладзімір Іванавіч Пузырэўскі (, в. Вішнёўка,, Мінская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.
Біяграфія
Нарадзіўся 24 лістапада 1955 года ў в. Вішнёўка Мінскага раёна Мінскай вобласці.
Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію, зоаінжынер. Кандыдат сельскагаспадарчых навук.
Працаваў памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — галоўным інспектарам па Брэсцкай вобласці.
У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.
Асабістае жыццё
Жанаты, мае двух сыноў.
Трыумф Галатэі (фрэска Рафаэля)
«Трыумф Галатэі» (Trionfo di Galatea) — фрэска, створаная ў 1512 годзе італьянскім мастаком Рафаэлем для вілы Фарнезіна ў Рыме. Віла была пабудавана для сіенскага банкіра Агасціна Кіджы, аднаго з найбагацейшых людзей таго часу.
У грэчаскай міфалогіі, прыгожая нерэіда Галатэя закахалася ў пастуха Акіда. Цыклоп Паліфем, таксама закаханы ў Галатэю, падпільнаваў Акіда і раздушыў яго скалой; Галатэя ператварыла свайго няшчаснага каханага ў цудоўную празрыстую рэчку. У сваёй фрэсцы Рафаэль адышоў ад дакладнага выкладу сюжэту і напісаў сцэну, вядомую як «выкраданне Галатэі».
Фрэска Рафаэля «Трыумф Галатэі» прасякнута духам грэчаскай міфалогіі і антычнай класікі.
NGC 5971
NGC 5971 (іншыя абазначэнні — UGC 9929, MCG 9-26-2, ZWG 297.19, PGC 55529) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Дракон.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Палаццола-сул’Ольё
Палаццола-сул'Ольё (Palazzolo sull'Oglio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Брэшыя.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Fedele.
Валерый Дзмітрыевіч Маракоў
Валерый Дзмітрыевіч Маракоў (, мяст. Козырава Мінскага пав., цяпер у межах Мінска —, , НКУС; Псеўданімы: В.Армак (разам з А. Мардвілкам); В.Армар (з А. Мардвілкам); В. Бор; Крыптанімы: С. Ш., В. М. (з С. П. Шушкевічам)) — беларускі паэт, перакладчык.
Арыстоцель Анасіс
Арыстоцель Сакрат Анасіс (Aristotelis Socrates Onassis, грэч. Αριστοτέλης Ωνάσης; 15 студзеня 1906 — 15 сакавіка 1975) — грэчаскі суднаўладальнік, мільярдэр.
Валерый Дзмітрыевіч Маракоў
Біяграфія
Член СП БССР (з 1934). У пачатку 1935 быў выключаны з Саюза пісьменнікаў на 6 месяцаў за надрукаваны верш «Песня перамог». Спрабуючы пазбегнуць арышту, паехаў у м. Чэрнеўка Барысаўскага раёна, але вярнуўся дадому.
Арыстоцель Анасіс
Біяграфія
Нарадзіўся ў Турцыі. З 1932 пачаў займацца суднабудаўнічым бізнесам і ў 1950-я гг. пачаў першым будаваць супертанкеры. Суднавы магнат і міжнародны бізнесмен, які стварыў флот супертанкераў і грузавых караблёў вялікіх памераў, чым флаты многіх краін.
Валерый Дзмітрыевіч Маракоў
Біяграфія
21 сакавіка 1935 арыштаваны як «член контрреволюционной нацдемовской организации», у маі 1935 арыштаваны таксама бацька паэта, стараста Козыраўскай царквы Дзмітрый Маракоў. 7 ліпеня 1935 справа В. Маракова была спынена, паэт быў выпушчаны з турмы НКУС.
Паўторна арыштаваны 6 лістапада 1936. Асуджаны выязной Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 28 кастрычніка 1937 да ВМП з канфіскацыяй маёмасці. Расстраляны 29 кастрычніка 1937 разам з 22 іншымі беларускімі літаратарамі.
Арыстоцель Анасіс
Біяграфія
Грэчаскі ўрад заўважылаў Анасіса і прапанаваў яму заключыць гандлёвае пагадненне з Аргенцінай у 1928 годзе і затым зрабіў яго генеральным консулам. Яго дзелавая актыўнасць пашырылася за кошт вытворчасці цыгарэт і іншых спажывецкіх тавараў. Ва ўзросце 25 гадоў Анасіс зарабіў свой першы мільён долараў.
Валерый Дзмітрыевіч Маракоў
Біяграфія
Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 23.4.1957. Асабовая справа М. № 10234-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.
Творчасць
Дэбютаваў вершамі ў чэрвені ў 1925 (газеты «Чырвоная змена», «Малады араты» і інш.). Аўтар зборнікаў паэзіі «Пялёсткі» (1926), «На залатым пакосе» (1927), «Вяршыні жаданняў» (1930), «Права на зброю» (1933), «Лірыка» (1959), «Вяршыні жаданняў» (вершы і паэмы, 1989). Пераклаў на беларускую мову асобныя творы М. Галоднага, А. Новікава-Прыбоя, П. Тычыны.
У 1930-я М. Гарэцкі пісаў пра В. Маракова: «''Маракоў вызначаецца лірычнасцю, эмацыйнай напружанасцю, гучальнасцю сваіх вершаў. У яго шмат пачуцця, ён любіць яскравыя фарбы і гучанне''».
Салдацкі медаль (ЗША)
Салдацкі медаль арміі ЗША (Soldier's Medal) — ваенная ўзнагарода арміі ЗША.
Заснаваны Актам Кангрэсу, зацверджаным 2 ліпеня 1926 г. Узнагароджанні вырабляюцца пачынаючы з таго ж дня
Аўтар дызайну і скульптар — Гаэтана Чачоры (Gaetano Cecere).
Медаль прызначана для ўзнагароджання ваеннаслужачых любога воінскага звання, якія здзейснілі гераічны ўчынак у небаявой абстаноўцы.
Медаль уяўляе сабой васьмікутнік 1 3/8 цалі з выявай арла з паднятымі крыламі, які сядзіць на ліктарскіх фасцыях. Паабапал ад арла размяшчаюцца дзве групы зорак у колькасці шасці і сямі штук. Над левай групай з шасці зорак намаляваная тонкая лаўровая галіна.
На рэверсе медалі намаляваны шчыт, апраўлены двума густымі лаўровымі і дубовымі галінамі, на які накладзеныя літары US. У цэнтры літары «US«. Па версе васьмігранніка надпіс «SOLDIER'S MEDAL» і ніжэй «FOR VALOR» у ніжняй частцы рэверсу месца для гравіроўкі імя ўзнагароджанага.
Магдэбург
[ ˈmakdəˌbʊʁk ] (ніжн.-нямецк. Meideborg) — горад у Германіі, сталіца федэральнай зямлі Саксоніі-Ангальт. Знаходзіцца на Эльбе, насельніцтва больш за 232 тысячы чалавек (пачатак 2015), займае 32 месца у спісе найбуйнейшых гарадоў Германіі.
Упершыню ў дакументах горад упамянуты пад 805 годам. У 968 годзе, у часы валадарства Атона I Вялікага, горад увайшоў у склад Свяшчэннай Рымскай Імперыі. У 1646 годзе бургамістрам горада стаў вядомы фізік і інжынер Ота фон Герыке, дзякуючы якому ў горадзе быў праведзены знакаміты эксперымент з паўшар'ямі, які даказаў наяўнасць ціску паветра. З тых часоў жыхары Магдэбурга называюць яго «горадам Ота».
Геаграфія
Горад пачынаецца ад заходняга берага Эльбы (для якога характэрна моцнае цячэнне вады), а заканчваецца ў Саборных скалаў (ням. Domfelsen), якія складаюцца пераважна з алеўралітаў эпохі чырвонага лежню. Магдэбург адзін з нямногіх гарадоў на Паўночна-Германскай нізіне, які заснаваны паблізу пясчана-каменных асадкавых парод палеазою. Цэнтральная частка горада знаходзіцца на падоўжаным востраве паміж хуткай і ціхай Эльбай, а таксама на плоскім усходнім беразе ракі. Плошча Магдэбургскага муніцыпальнага раёна складае каля 201 км², прытым што даўжыня муніцыпалітэту каля 90 км.
Малатоўка (прыток Сожа)
Даўжыня ракі 23 км. Плошча вадазбору 107 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,6 м/км. Пачынаецца за 1 км на паўночны захад ад вёскі Мышкіна, вусце ў аграгарадку Падлужжа. Цячэ па Горацка-Мсціслаўскай раўніне. Асноўны прыток — Галкаўскі ручай (злева).
Каля ракі населеныя пункты Мышкіна, Дубейкава, Слёзкі, Дудчыцы, Жыгалава, Міцькаўшчына.
Магдэбург
Геаграфія
Сярод 50 найбуйнейшых нямецкіх гарадоў, паводле даследавання ў 1-м квартале 2007 года Магдэбург і Гановер сталі другімі гарадамі ў Германіі паводле велічыні долі дзяржаўных зялёных зон у гарадской мясцовасці.
Раёны пад аховай
У наваколлі Магдэбурга знаходзяцца 160 ахоўных месц розных тыпаў: балоты, каньён і раўнінныя лясы, гаі і часткі жывых платоў.
Для абароны прыроды і ландшафту, а таксама для захавання і развіцця асяроддзя пражывання, паблізу Магдэбурга створаны запаведнік Крёйзхорст (ням. Kreuzhorst). У сярэдзіне Эльбы знаходзіцца адзін з нямногіх прыродных пойменных лясных комплексаў. У гэтых лясах асноўным дрэвам з'яўляецца дуб. У запаведніку 32 відаў млекакормячых, з якіх 16 знаходзяцца ў Чырвонай Кнізе Саксоніі-Ангальт, а таксама 3 рэптыліі і 12 відаў земнаводных, у тым ліку шэсць знікаючых відаў, 11 відаў рыб, 3000 відаў матылькоў і 168 відаў жукоў. Таксама варта згадаць, што тут ёсць аленевыя жукі і магдэбургскія козы, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.
Блізкі ад Эльбы біясферны запаведнік з'яўляецца домам для многіх знікаючых відаў жывёл, і мае вялікае экалагічнае значэнне. Ён ахоплівае частку поймы на ўсход ад Магдэбургскай дамбы.
У Магдэбургу, акрамя таго, ёсць некалькі ахоўных паркаў, такіх як «парк Гётэ» ці «Сад краўца».
Адміністрацыйны падзел
Горад Магдэбург падзяляецца на 40 раёнаў. Ва ўсіх раёнах ёсць як галоўная адміністрацыя, так і дадатковая.
Назва горада
Старымі формамі імя Магдэбург з’яўляюцца словы Magadoburg або Magathaburg, якімі горад называўся ў X стагоддзі. Асноўная форма назвы вельмі падобная да сучаснай, і вызначае прыметнік «магутны» або «вялікі». Так горад зваўся з-за крэпасці, якая знаходзілася побач з горадам.
Школа № 1 (Докшыцы)
'''Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы»''' — установа сярэдняй адукацыі ў г. Докшыцы Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці.
Гісторыя
Школа з’яўляецца старэйшай у раёне школай. У 1608 годзе біскуп Станіслаў Кішка пабудаваў у Докшыцах касцёл, а пры ім была адкрыта школа.
З 1922 года ў Докшыцах працуе польская агульнаадукацыйная школа ІІІ ступені. У 1939 годзе, пасля аб’яднання Беларусі, была створана сямігодка. Існавала школа і ў гады нямецкай акупацыі з 1941 года па 1943 год.
Першы выпуск пасляваеннай школы адбыўся ў 1948 годзе. Тыпавы будынак васьмігадовай школы быў узведзены ў 1957 годзе. Праз тры гады пабудавана спартыўная зала і цяпліца з пячным ацяпленнем.
Будаўніцтва сучаснага будынка школы пачалося, калі дырэктарам школы быў Уладзімір Францавіч Паруль. Будаўніцтва школы было завершана ў лютым 1973 года. І 19 лютага адбылося ўрачыстае адкрыццё школы. У сувязі з адкрыццём у 1991 годзе сярэдняй школы № 2, частка вучняў і настаўнікаў перайшлі ў новую школу. У 1993 годзе ў школе было 870 вучняў, працавала 68 настаўнікаў і выхавацеляў.
У 2018 годзе школа адзначала 410-гадовы юбілей і 70-годдзе першага савецкага выпуску.
Антоній Марыя Дзакарыя
Антоній Марыя Дзакарыя (, Крэмона, Італія —, Крэмона, Італія) — святар, каталіцкі святы.
Біяграфія
У Падуі скончыў медыцынскі факультэт, вярнуўшыся ў родны горад, катэхізаваў бедную моладзь.
У 1528 годзе прыняў святарскае пасвячэнне. Адрадзіў дзейнасць брацтва «Вечнай мудрасці», якое існавала пры кляштары с. аўгустыянак у Крэмоне, пазней брацтва ператварылася ў тры ордэны, якія называюць «барнабітамі». Між іншым працаваў у Мілане, Рыме.
Для ажыўлення духоўнасці распачаў практыку «15 пятніц»: у гадзіну смерці Езуса жыхары збіраліся ў касцёле на набажэнства. Стомлены апостальскай працай, Антоній памёр ва ўзросце 37 гадоў.
У 1987 годзе папа Леў XIII кананізаваў Антонія Дзакарыю.
Кізіл звычайны
Кізі́л звычайны, кізіл мужчынскі, дзёран звычайны (Cornus mas) — кветкавая расліна сямейства. Гэта адзіны від, пашыраны ў культуры.
Назва
Макс Фасмер у «Этымалагічным слоўніку рускай мовы» паказвае, што слова кізіл (ці кізіль) запазычанае з турэцкай, уйгурскай або чагатайскай моў, дзе kyzyl азначае чырвоны, ці паходзіць ад kyzylǯyk — кізіл, а таксама ад kyzylǯyk аɣаǯу — дзёран, кізіль.
Батанічнае апісанне
Лістападнае дрэва вышынёй 5-6 метраў або шматствольны куст вышынёй 3-4 м. Галіны гарызантальна распасцёртыя. Маладыя парасткі зялёныя, а старыя пакрыты шэрай карой. Лісце супраціўнае, простае, даўжынёй 3,5-8 см, авальнае, бліскучае, ярка-зялёнае, з 3-5 парамі жылак.
Каранёвая сістэма махрыстая, у асноўным на глыбіні 40 см.
Кветкі дробныя, залаціста-жоўтыя, абодваполыя, сабраныя ў парасонавыя суквецці; у парасоніку 15-25 кветак. Кветка правільная, абодваполая, чашачка ледзь прыкметная аб чатырох зубчыкамі, вяночак жоўты з чатырма пялёсткамі, тычачкі чатыры, завязь ніжняя двухгнёздавая, слупок просты, ля аснавання яго развіты мясісты дыск. Цвіце да распускання лісця ў сакавіку-красавіку пры тэмпературы 8-12 °C, цвіценне расцягнута на 10-14 дзён.
Паспяванне з канца жніўня да кастрычніка.
Геаграфічнае распаўсюджанне і экалогія
Натуральныя зараслі кізілу шырока распаўсюджаныя на Каўказе, але культурныя формы яго, акрамя гэтага геаграфічнага раёна, вядомыя таксама ў Малдавіі, Украіне, Крыму і збольшага на Ніжняй Волзе і ў Сярэдняй Азіі. У садах аматараў сустракаецца ў сярэдняй паласе Расіі і нават пад Санкт-Пецярбургам.
Ва Украіне распаўсюджаны ў паўднёва-заходняй частцы правабярэжжа, у Карпатах, Закарпацці, у Крыму. Раёны нарыхтовак — Вінніцкая, Тэрнопальская, Хмяльніцкая вобласці, паўднёвыя раёны Кіраваградскай, Адэскай, Чаркаскай абласцей. Часам ўтварае суцэльныя зараснікі.
Трапляецца ў падлеску лісцяных і змешаных лясоў. Цеплалюбівая, ценетрывалая расліна.
Хімічны склад
Плады кізілу маюць у сабе цукры, арганічныя кіслоты (пераважае яблычная), дубільныя і фарбавальныя рэчывы, вітамін C. У свежым лісці ёсць вітаміны E і C, ад 7 да 15% танідаў. У спелых пладах мякаці 68—88 %.
Выкарыстанне
Плады спажываюць свежыя, гатуюць з іх кампоты, пасцілу, варэнне, марынады, начынкі, фруктовае цеста, кісель і інш.; яны з'яўляюцца сыравінай для прыгатавання натуральных і падсалоджаных сокаў з высокай колькасцю экстрактыўных рэчываў і вітамінаў, а таксама соку-паўфабрыкату з якога гатуюць сіропы, экстракты і іншыя харчовыя прадукты. 3 кізілу робяць джэм, а таксама дзіцячыя і дыетычныя стравы. Жыхары Крыма з фруктовага цеста выпякаюць салодкія праснакі. На Каўказе з кізілу гатуюць розныя прыправы да мясных страў. Свежыя плады захоўваюцца даўжэй, калі іх засыпаць цукровым пяском. 3 сушанага кізілу гатуюць настоі і адвары. Падсмажаныя і змолатыя костачкі — добры заменнік кавы.
Дзякуючы наяўнасці фітанцыдаў плады, лісце і кара галінак валодаюць бактэрыцыднымі ўласцівасцямі. У народнай медыцыне плады кізілу і прадукты іх перапрацоўкі, якія валодаюць вяжучымі ўласцівасцямі, выкарыстоўваюць для лячэння страўнікава-кішачнага тракту, узбуджэння апетыту, як мачагонны і агульнаўмацавальны сродак.
Агратэхніка і біялагічныя асаблівасці
Да глеб непатрабавальны, аднак аддае перавагу лёгкім, урадлівым з добрай аэрацыяй і пры рн 5,5-6.
Расліна параўнальна засухаўстойлівая; вытрымлівае маразы да −32-35 °C, пры вымярзанні здольна аднаўляць крону з прыкаранёвага парасніку. У Падмаскоўі расліны кізілу адносна лёгка пераносяць зімы. Парасткі, як правіла, паспяваюць цалкам выспець, і толькі ў асобныя гады магчымы невялікія абмярзанні, пасля якіх кізіл хутка аднаўляецца. Расліна можа пацярпець ад зваротных замаразкаў з-за вельмі ранняга пачатку цвіцення.
Кізіл — доўгажыхар, жыве ад 120 да 250 гадоў.
Размнажэнне
Расліны кізілу высаджваюць у рад праз 2,5—3 м, на месцы, якое добра праграецца. Паверхню глебы мульчыруюць. Кізіл звычайны мае добра развітую махрыстую каранёвую сістэму, пры перасадцы пакутуе ад падсушвання, што прыводзіць да дрэннага прыжыўлення саджанцаў. Таму саджанцы кізілу, як і іншых пладовых парод, неабходна абрэзаць, каб збалансаваць надземную і каранёвую сістэмы расліны. З іншага боку, махрыстая каранёвая сістэма кізілу развіваецца ў верхнім пласце глебе, у выніку чаго кізіл у першыя гады пасля пасадкі пакутуе ад недахопу вільгаці, асабліва на лёгкіх (пяшчаных) глебах. У гэтых умовах расліну неабходна часцей паліваць.
Перасадку дарослых (у 7-15-гадовым узросце) пладаносных раслін кізіл пераносіць паспяхова. Рабіць гэта варта восенню, але перш за неабходна правесці «амалоджвальнае» абразанне. Калі кізіл сфарміраваны ў выглядзе куста, неабходна дадаткова выдаліць 1-2 ствала і захаваць на новым месцы папярэднюю арыентацыю расліны ў прасторы і добра паліць. Плоданашэнне такіх дрэў аднаўляецца праз год.
Догляд
Догляд за раслінамі заключаецца ў тым, каб прыствольную паласу шырынёй 1—1,5 м трымаць у рыхлым і чыстым ад пустазелля стане. Глыбіня рыхленняў у прыкуставой зоне не павінна перавышаць 5—8 см, таму што недапушчальна пашкоджванне валасніковістых каранёў, якія залягаюць паверхнева. Звычайна раз у 2—3 гады глебу ўгнойваюць. Каля прыкуставой паласы маладога кізілу можна вырошчваць бабовыя травы або гародніну.
Сеянцы вырошчваюць у нізкаштамбавай (30—50 см) форме. У прышчэпленых раслін вышыня штамбаў павялічваецца да 50—70 см. Кізіл лепш вырошчваць у куставой форме, пакідаючы на кожнай расліне 5—7 найбольш моцных галін. Асноўны тып абрэзкі — прарэджванне. Выразаюць галіны і парасткі прыкаранёвыя, тыя, што загушчаюць крону, а таксама хворыя, якія труцца, паламаныя і няправільна размешчаныя.
Расліны, атрыманыя ад насеннага размнажэння, уступаюць у плоданашэнне на 5-6 год, у той час як выгадаваныя ад вегетатыўнага размнажэння — на 2-3 год. Каб паскорыць плоданашэння сеянцоў кізілу, неабходна зрабіць больш жорсткімі ўмовы раслінам: знізіць узровень забеспячэння пажыўнымі рэчывамі і вільгаццю, асабліва ў другой палове лета, паколькі менавіта гэтыя фактары спрыяюць вегетатыўнаму росту і зацягваюць пачатак плоданашэння.
Кізіл амаль не пашкоджваецца шкоднікамі і хваробамі, таму яго амаль не апрацоўваюць пестыцыдамі.
Ураджай
Спелыя, цёмнаафарбаваныя плады збіраюць з галін або зямлі пасля іх ападання. Лепш захоўваюцца плады, сабраныя з пладаножкамі. Працяглае іх захоўванне ў свежым выглядзе магчыма пры тэмпературы каля 1—2 °C. Ураджайнасць высокая: ва ўзросце 12 гадоў — 25-30 кг, ва ўзросце 25 гадоў — да 100 кг.
Пладовыя сарты
Маецца шэраг пладовых сартоў. напрыклад, 'Red Star' ('Vidubetskii'), 'Helen', 'Jolico', 'Ukraine'. Ёсць сарты з каляровымі пладамі, белымі — 'Alba', ці нават з сіне-фіялетавымі — 'Violacea'. Ёсць сарты са звычайнымі эліпсоідападобнымі ягадамі, але сустракаюцца сарты з шарападобнымі або грушападобнымі пладамі.
Гаспадарчае значэнне і прымяненне
Кізіл быў вядомы чалавеку яшчэ ў глыбокай старажытнасці. Костачкі яго выяўленыя ў Швейцарыі ў пабудовах, якія налічваюць пяцітысячагадовую гісторыю. Вядома, што старажытныя грэкі і рымляне салілі кізіл, як масліны.
Харчовая, вітамінавая, меданосная, лекавая, драўнінная, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная расліна.
Харчовае прымяненне
Сакавітыя касцянкі кізілу маюць прыемны водар, кісла-салодкі, даўкі, звязальны смак. Кізіл выкарыстоўваюць у свежым і перапрацаваным выглядзе ў кулінарыі, кандытарскай і кансервавай прамысловасці. З яго вараць варэнне, робяць павідла, джэм, жэле, ужываюць для падрыхтоўкі сокаў, сіропаў, кампотаў, безалкагольных напояў, лікёраў, вінаў.
На Каўказе вельмі папулярныя сушаныя туршу і лаваш. У туршу звычайна змяшчаецца 10-15 % кіслот, 30-40 % інвертнага цукру. Лаваш — гэта тонка раскачаная сухая пасціла, прыгатаваная з працёртай масы мякаці дзікарослых ці культурных формаў пладоў кізілу. Звычайна лаваш утрымлівае 15-22 % вады, 12-16 % кіслот, 35-40 % агульнага цукру.
У ежу выкарыстоўваецца не толькі мякаць пладоў, але і костачкі, якія служаць сыравінай для падрыхтоўкі сурагату кавы. Лісце кізілу заварваюць у якасці гарбаты. Часам свежыя і высушаныя плады дадаюць да мясных і рыбных страў і супоў як заправу.
Ужыванне ў медыцыне
Кізіл валодае лячэбнымі ўласцівасцямі: адвар з лісця дапамагае пры кішачных захворваннях, адвар з сухіх пладоў ужываюць як супрацьліхаманкавы сродак пры прастудах і для апетыту. Кізіл таксама вядомы як супрацьдыябетычны сродак.
Біялагічна актыўныя кампаненты, якія ўваходзяць у склад ягад, нармалізуюць артэрыяльны ціск, папярэджваюць склероз, акрамя таго, ягады ўжываюць як агульнаўмацавальны, танізавальны, супрацьзапаленчы сродак, пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту.
Па ўтрыманні вітаміна С плады кізілу пераўзыходзяць лімон, рабіну і агрэст. Лічыцца, што плады кізілу павышаюць апетыт. Яны маюць супрацьцынготнае, гарачкапаніжальнае і звязальнае дзеянне. Кізіл ужываюць як прафілактычны сродак пры небяспецы атручванняў ртуццю, свінцом і інш., Так як пекціны, якія змяшчаюцца ў пладах кізілу, звязваючы шкодныя рэчывы, дапамагаюць іх выводзінам з арганізма. Настой з ягад ўжываюць пры страўнікава-кішачных засмучэннях. Ён валодае звязальнымі і фітанцыднымі ўласцівасцямі.
Кізілавыя костачкі лічацца ў народнай медыцыне сродкам ад гемарою.
Ужыванне ў дэкаратыўным садоўніцтве
Расліны кізілу вельмі дэкаратыўныя дзякуючы свайму ранняму і багатаму цвіценню, густому інтэнсіўна-зялёнаму лісцю, яркім, прыгожым пладам. Яны добра пераносяць стрыжку, устойлівыя да пылу і газаў. Кізіл добра вытрымлівае стрыжку, мае такія дэкаратыўныя формы, як пірамідальную, залацістую і серабрыста-плямістую. Кізіл звычайны - каштоўная глебазахісная парода ў прыяравых лесамеліярацыйных насаджэннях, якая, хутка размножваючыся каранёвымі атожылкамі, замацоўвае глебу.
Кусты кізілу выкарыстоўваюць на сонечных і паўцяністых участках для стварэння жывой загарадзі, падпушкі дрэў, груп хмызнякоў.
Драўніна
Драўніна кізілу адрозніваецца асабліва каштоўнымі ўласцівасцямі, шчыльная і цвёрдая, вельмі прыгожая, са светла-чырвонай абалонай і бурым ядром. Выдатна паліруецца, высока цэніцца як матэрыял для сталярных і такарных вырабаў (можа замяніць самшыт).
У літаратуры маюцца звесткі аб тым, што раней для вырабу механізму гадзіннікаў колцы рабілі з драўніны кізілу. У адных з археалагічных раскопак у пластах бронзавага веку была знойдзена дзяржальня мяча з кізілавай драўніны. З яе ж у недалёкім мінулым рабілі гузікі, а ў Дагестане былі майстры, якія славіліся вырабам кізілавых кіёў. Драўніна ўжываецца таксама для вырабу музычных інструментаў.
Іншае прымяненне
Дубільныя рэчывы ў кары і лісці кізілу цэняцца ў вытворчасці скур. Скура, апрацаваная гэтымі рэчывамі, адзначаецца арыгінальным шэра-зялёным адценнем.
Падчас цвіцення кізіл — выдатны ранневеснавы меданос і пылканос. У спрыяльнае надвор'е пчолы актыўна збіраюць з яго нектар, пылок і клей.
З костачак ў Турцыі рабілі.
Кізіл ў міфах і легендах
Згодна са старажытнарымскай легендай, з'явіўся кізіл з дзіды Ромула, заснавальніка Рыма. Ён акрэсліў спачатку межы будучага горада, а потым з сілай уторкнуў дзіду ў зямлю, і яна заквітнела кізілавым дрэўцам.