cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Старым тут не месца (фільм)
Сюжэт
Пераехаўшы ў атэль у прыгранічным мястэчку Ігл-Пас, Мос выяўляе прыладу сачэння, але Чыгур ужо знайшоў дзе хаваецца Мос. Іхная перастрэлка на вуліцы прыводзціь да таго, што староннія людзі ёсць забітыя, а яны ўабодвух з’яўляецца параненымі. Мос уцякае ў Мексіку, хаваючы грошы ў пустазеллі ўздоўж Рыа-Грандэ. Мос, перайшоўшы мяжу, апынаецца ў шпіталі. Чарговы наёмны аператыўны супрацоўнік Карсан Уэлс (Вудзі Харэльсан) знаходзіць Моса і спрабук пераканаць яго прыняць абарону наўзамен грошаў, якія ён скраў. Чыгург самастойна вылечвае свае раны і падкрадаецца да Уэлса ў атэлі, забіваючы яго. Мос тэлефануе ў пакой, дзе астанавіўся Уэлс, але на тэлефон адказвае Чыгур, які абяцае забіць жонку Карлу Джын, калі Мос не адмовіцца ад грошай.
Аляксандр Анатолевіч Марчанка
Біяграфія
З 2001 года працуе акцёрам Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі.
Старым тут не месца (фільм)
Крытыка
На агрэгатары аглядаў Rotten Tomatoes фільм мае рэйтынг ухвалення 93 %, заснаваны на аглядах 287 крытыкаў, з сярэднім рэйтынгам 8,75/10. Фільм таксама мае рэйтынг 91/100 на Metacritic, заснаваны на 37 аглядах, якія паказваюць агульнае ўхваленне.
Аляксандр Анатолевіч Марчанка
Біяграфія
Быў адным з куратараў беларуска-нямецкіх тэатральных сустрэч «Пантон» (2010), драматургічнай лабараторыі «Идентификация. Между фактом и фикцией» (сумесна з аб’яднаннем Mit-Ost, Германія), 2011 г.
Арганізатар лабараторый для маладых беларускіх драматургаў, 2012—2015 гг.
Куратар ад Беларусі «Смотра молодых деятелей театра стран СНГ, Балтии и Грузии», 2010—2012 гг.
Куратар сумеснага спектакля па п’есе Дз. Багаслаўскага «Ціхі шэпат сыходзячых крокаў» (Беларусь-Расія-Кыргызстан), рэж. Шаміль Дыйканбаев, 2013 г.
Кіраўнік штаба ІІ Маладзёжнага тэатральнага форуму краін СНД, Балтыі і Грузіі, лістапад 2015 г.
Сусветная эканоміка
Сусветная эканоміка (інтэрэканоміка) — шматузроўневая, глабальная сістэма гаспадарання, якая аб'ядноўвае нацыянальныя эканомікі краін свету на аснове міжнароднага падзелу працы пасродкам сістэмы міжнародных эканамічных адносінаў.
У цэлым сусветную эканоміку можна вызначыць як сукупнасць нацыянальных гаспадарак і недзяржаўных структур, аб'яднаных міжнароднымі адносінамі.
Сусветная эканоміка паўстала дзякуючы міжнароднаму падзелу працы, што пацягнула за сабой як падзел вытворчасці (гэта значыць міжнародную спецыялізацыю), так і яе аб'яднанне — кааперацыю.
Акжол (Шэцкі раён)
Акжол — сяло ў Шэцкім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Код КАТА — 356461700.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 100 чалавек (53 мужчыны і 47 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 57 чалавек (26 мужчын і 31 жанчына).
Піт Мандрыян
Пітэр Карнеліс (Піт) Мандрыян (нідэр. Pieter Cornelis (Piet) Mondriaan, з 1911 — Mondrian;,  — ) — мастак, які адначасова з Кандзінскім і Малевічам паклаў пачатак абстрактнага жывапісу.
Біяграфія
Нарадзіўся ў невялікім галандскім мястэчку Амерсфарт, у сям’і дырэктара мясцовай школы. Бацька не мог забяспечыць сям’ю, але падтрымаў талент сына, у 20 гадоў Мандрыян з’ехаў вучыцца ў Амстэрдам.
Пачынаў выкладчыкам малявання ў пачатковай школе, раннія працы — пейзажы Галандыі ў духу імпрэсіянізму. Захапіўся тэасофіяй Алены Блавацкай. Глыбока ўспрыняў шуканні кубізму на выставе кубістаў у Амстэрдаме (1911). У 1912 пераехаў у Парыж, у знак пачатку новага жыцця змяніў прозвішча на «Мандрыян».
Гады Першай сусветнай вайны правёў на радзіме, у 1915 годзе зблізіўся з мастаком Тэа ван Дусбургам, заснаваў з ім разам рух «Стыль» і аднайменны мастацкі часопіс. Часопіс стаў органам неапластыцызму — утопіі новай пластычнай культуры як лімітавай свядомасці ў скрупулёзнай перадачы абагульненай прыгажосці і ісціны самымі аскетычнымі сродкамі, асноўнымі, першаснымі маляўнічымі тонамі, лініямі, формамі Гэты нефігуратыўны кірунак Мандрыян паслядоўна развіваў у Францыі, дзе пражыў з 1919 па 1938, затым у Вялікабрытаніі, а з 1940 — у ЗША.
У амерыканскі перыяд сваёй творчасці паспрабаваў прыстасаваць прынцыпы неапластыцызму для перадачы дынамічных эфектаў («Бугі-вугі на Брадвеі»). Памёр ад запалення лёгкіх 1 лютага 1944 года і быў пахаваны на могілках Cypress Hills у нью-ёркскім Брукліне.
Даніэл Натанс
Біяграфія
Даніэл Натанс нарадзіўся 30 кастрычніка 1928 года ва Уілмінгтане (штат Дэлавэр) у сям’і рускіх яўрэйскіх імігрантаў. З дзевяці дзяцей ён быў самым малодшым. У час Вялікай дэпрэсіі яго бацька страціў свой ​бізнес і доўгі час быў беспрацоўным.
Натанс скончыў публічную школу, а затым Дэлавэрскі ўніверсітэт (1950), дзе вывучаў хімію, філасофію і літаратуру. Працаваў у Вашынгтонскім ўніверсітэце і ўніверсітэце Дж. Хопкінса ў г.Балтымар.
Даніэл Натанс быў прэзідэнтам універсітэта Дж. Хопкінса ў 1995—1996 гадах. У 1999 годзе ў Медыцынскай школе універсітэта Дж. Хопкінса заснавалі Інстытут медыцынскай генетыкі Мак-Кусака-Натанса, а ў 2005 годзе імем Натанса быў названы адзін з 4 каледжаў універсітэта.
Выкарыстаў ферменты рэстрыктазы для даследавання структуры (карціравання) ДНК аднаго з анкагенных вірусаў. Вывучыў працэс яго рэплікацыі і транскрыпцыі, выявіў у яго геноме «анкагенны» ўчастак, атрымаў яго т.зв. эвалюцыйныя мутанты і гібрыды з адэнавірусамі.
Член Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў.
Маршал Ван Олстайн
Маршал Ван Олстайн (Marshall Van Alstyne), нарадзіўся ў у Калумбусе, штат  — прафесар Бостанскага ўніверсітэта (Boston University) і даследчык у Масачусецкім Інстытуце Тэхналогій (Massachusetts Institute of Technology). Спецыялізуецца на эканоміцы інфармацыі.
Біяграфія
Ван Олстайн вырас у Паўночнай Караліне (ЗША), ступень бакалаўра атрымаў у Ельскім універсітэце (Yale University), магістра і PhD у галіне інфармацыйных сістэм — у Масачусецкім Інстытуце Тэхналогій.
Навуковая дзейнасць
Зрабіў істотны ўнёсак у вывучэнне рынкаў інфармацыі. Разам з сваімі студэнтамі Тэдам Лоўдэрам і Рыкам Уошам першым давёў, што ўжыванне прынцыпу інфармацыйнай асіметрыі да апрацоўкі спаму тэарэтычна можа быць болей карысным для спажыўца, чым дасканалы фільтар (гл. таксама «эканоміку ўвагі»). Разам з прафесарам Джэфры Паркерам правёў грунтоўныя даследаванні феномену «двухбаковых сетак», праяве аднаго з сеткавых эфектаў, дзе патлумачыў, якім чынам кампаніі могуць аддаваць інфармацыю задарма (прадаваць па нулявым кошце) і пры гэтым заставацца ў выйгрышы. Субсідаванае цэнаўтварэнне і эфект дзвюхбаковых сетак могуць спрычыніцца да алігапалізацыі рынку, або падзелу яго між малой колькасцю гульцоў. Зараз гэты эфект бярэцца да ўвагі фірмамі — пры распрацоўцы карпаратыўных стратэгій, і антыманапольнымі ўправамі — пры прапрацоўцы адпаведнага заканадаўства.
Сумесна з Эрыка Брынёлфсанам у эсэ «Сеціўныя суполкі: глабальнае паселішча ці віртуальныя Балканы?» апісаў працэс уплыву сацыяльных медыяў на падзел людзей у інтэрнэце паводле розных прыкметаў.
Лаўрэат некалькіх узнагародаў за навуковыя працы, у тым ліку ўзнагароды Нацыянальнага Навуковага Фонду ЗША. Публікуецца ў такіх часопісах, як Science, Management Science і Harvard Business Review.
Асмапор
Асмапор (Osmoporus) — род грыбоў сямейства. Назва ўпершыню апублікаваная ў 1955 годзе.
Класіфікацыя
Да роду Osmoporus адносяць 2 віды, распаўсюджаныя па ўсім зямным шары:
Афтальмалогія
Афтальмалогія (ад грэч. Ὀφθαλμός — «вока» і λόγος — «вучэнне») — раздзел медыцыны, які вывучае анатомію і фізіялогію органаў зроку, хваробы вачэй і распрацоўвае метады лячэння і прафілактыкі.
Гісторыя
Афтальмалогія вылучылася з хірургіі ў асобную дысцыпліну ў XIX ст.
Вучэнне аб захворваннях вачэй пачало фарміравацца ў старажытных цывілізацыях. Упершыню хваробы вачэй былі згаданыя ў зборы законаў Хамурапі (Вавілон, XVIII ст. да н. э.). Першыя папірусы Старажытнага Егіпта, якія ўтрымліваюць звесткі пра вочных хваробах, датуюцца XVII—XV стст. да н. э.
Свердзел
Све́рдзел — рэжучы інструмент для свідравання.
Звычайна свердзел — стрыжань цыліндрычнай формы, у якім адрозніваюць рабочую частку (рэзальную і калібровачную) і хваставік (цыліндрычны ці канічны). Рэзальную частку робяць з інструментальнай сталі, цвёрдых сплаваў.
Асноўныя тыпы свердзелаў: у металаапрацоўцы — спіральныя (найбольш пашыраныя), з прамымі канаўкамі, пёравыя, цэнтровачныя, шнэкавыя, для глыбокага свідравання (ружжовыя і гарматныя), для кольцавага свідравання; у дрэваапрацоўцы — цыліндрычныя (простыя цэнтравыя, цэнтравыя з падразальнікамі, лыжкавыя) і вінтавыя (спіральныя, шнэкавыя, штопарныя і інш.).
Іван Яўгенавіч Краўцоў
Іван Яўгенавіч Краўцоў (нар. 10 чэрвеня 1989 года, Мінск, Беларуская ССР) — беларускі палітычны актывіст, архітэктар, менеджар, выканаўчы сакратар Каардынацыйнай рады, сябра аргкамітэта па стварэнні партыі «Разам» і каманды кандыдата ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2020 года Віктара Бабарыкі.
Дзяцінства
Іван нарадзіўся ў Мінску 10 чэрвеня 1989 года. Маці — Людміла Краўцова, беларуская спявачка, бацька — Яўген Іванавіч Краўцоў (1964—2012 ) — саўладальнік і старшыня камерцыйнага банка «Мінсккомплексбанк», прыяднанага да Беларусбанка ў 2005 годзе. Бабуля — Галіна Іванаўна Краўцова, прафесар эканомікі БДЭУ.
Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года
У маі 2020 года Іван Краўцоў далучыўся да перадвыбарчай каманды беларускага банкіра Віктара Бабарыкі ў якасці выканаўчага менеджара па публічных адносінах. 28 ліпеня 2020 года разам з Марыяй Калеснікавай і іншымі членамі каманды Віктара Бабарыкі ён падаваў хадайніцтва ў КДБ Беларусі аб змене Віктару меры ўтрымання.
Пасля выбараў, 18 жніўня 2020 года, палітычныя і грамадскія актывісты абвясцілі пра стварэнне Каардынацыйнай рады. Сябры каардынацыйнай рады ставілі за мэту правядзенне перамоў з беларускімі ўладамі пра яе мірную перадачу. Іван увайшоў у склад Каардынацыйнай рады ў якасці яе выканаўчага сакратара.
1 верасня 2020 года Краўцоў быў выкліканы на допыт у Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь. Ён быў апытаны ў якасці сведкі ў рамках расследавання па крымінальнай справе па артыкуле 361 Крымінальнага кодэкса Беларусі (арганізацыя экстрэмісцкай групы).
Выкраданне Марыі Калеснікавай і крымінальнае абвінавачанне
Як высветлілася пазней, Краўцова адвезлі ў Дэпартамент фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, дзе невядомыя сілавікі пагражалі яму 12-гадовым зняволеннем. Яны патрабавалі ад Краўцова вывезці Калеснікаву з краіны на асабістым аўтамабілі. На думку сілавікоў, аперацыя мусіла дапамагчы «дээскалацыі» палітычнай сітуацыі ў Беларусі, а праўладныя ЗМІ павінны былі абвясціць, што «лідары расчараваліся ў пратэсце».
У той жа дзень у кватэры Краўцова адбыўся ператрус. Нягледзячы на тое, што супрацоўнікі КДБ пагражалі Марыі Калеснікавай турмой або забойствам, яна здолела застацца, наўмысна парваўшы пашпарт на беларуска-ўкраінскай мяжы. Краўцоў і Раднянкоў здолелі перасячы ўкраінскую мяжу, нягледзячы на тое, што Аляксандр Лукашэнка абвясціў аб просьбе экстрадыцыі абодвух.
11 верасня Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь распачаў у дачыненні да Краўцова крымінальную справу па ч. 4 арт. 210 КК РБ за крадзеж шляхам злоўжывання працоўнымі паўнамоцтвамі.
17 верасня Іван Краўцоў падаў заяву ў Следчы камітэт аб распачынанні расследавання па факце яго выкрадання і незаконнай экстрадыцыі.
Партыя «Разам»
У жніўні 2020 года Віктар Бабарыка і Марыя Калеснікава ў відэазвароце заявілі аб стварэнні палітычнай партыі «Разам». Гаворка шла об тым, што неўзабаве каманда падасць дакументы на рэгістрацыю партыі ў адпаведныя органы. Аднак неўзабаве Марыя Калеснікава і іншыя сябры каманды Бабарыкі былі арыштаваныя. Стварэнне палітычнай партыі аднавілася ў канцы сакавіка 2021 года. Разам з іншымі членамі каманды і актывістамі ў аргкамітэт партыі ўвайшоў таксама і Іван Краўцоў.
Карл Дрэз
Барон Карл Дрэз (Karl Drais; 29 красавіка 1785, Карлсруэ — 10 снежня 1851, там жа) — нямецкі вынаходнік, курфюрст. Поўнае імя — барон Карл Фрыдрых Крысціян Людвіг Драйз фон Заўэрброн.
Да яго вынаходак адносяцца ровар, друкарская машынка, мясарубка.
Сандберг
Сандберг — прозвішча.
Дэнарый польскі
Дэнарый польскі — сярэбраная, пазней білонная манета Польшчы ў X — XVII стст. Чаканілі да 992 г., магчыма, у Познані, у 992—1025 гг. у Гнезне, пасля ў Кракаве. Намінал на манетах не пазначаны.
Мешка I (960—992 гг.), метрычная проба ≈ 950, лігатурная проба ≈ 1,50 г. Баляслаў I Храбры (992—1025 гг.), проба ≈ 938, маса ≈ 1,31 г. Мешка II (1025—1034), проба ≈ 938, маса ≈1,38 г. Баляслаў II Смелы (1058—1079), проба ≈ 500, маса ≈ 0,71 г. Уладзіслаў I Герман (1079—1102), проба ≈ 750, маса ≈ 0,69 г. (1102—1038), проба ≈ 750, маса ≈ 0,57 г. Уладзіслаў II Выгнаннік (1138—1146), проба ≈ 875, маса 0,50 г. Баляслаў IV Кучаравы (1146—1173), проба ≈ 938, маса 0,46 г. ''Генрых I Барадаты (1173—1177, 1190, 1198—1201, 1202), проба ≈ 875, маса 0, 26 г. Мешка III Стары (1228—1238), проба ≈ 875, маса ≈ 0,18 г. Уладзіслаў I Лакетак (1320—1333), лотавая проба XIV, маса ≈ 0,34 г. Казімір III Вялікі, чаканка з 1368 г., проба V, маса ≈ 0,24 г. Ядвіга (1384—1385), проба V½, маса ≈ 0,25 г. Уладзіслаў II Ягайла, чаканка 1389—1398 гг., проба V½, маса ≈ 0,27 г.; чаканка 1398—1409 гг., проба V½, маса ≈ 0,24 г.; чаканка 1410—1414 гг., проба II, маса ≈ 0,44 г. (1434—1444), чаканка да 1440 г., проба II, маса 0,38 г. Казімір IV Ягелончык (1447—1492), чаканка з 1456 г., проба II, маса ≈ 0,42 г. Ян I Ольбрахт, чаканка 1492 г., проба II, маса ≈ 0,37 г. Жыгімонт I Стары (1506—1548), проба I½, маса 0,37 г. Жыгімонт III Ваза (1587—1632), чаканка 1619—1624 гг. і недатаваная, проба I½, маса 0,36 г.
Кастэльспіна
Кастэльспіна (Castelspina) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Алесандрыя.
Гімнаспарангій дрыжалкападобны
Гімнаспарангій дрыжалкападобны (Gymnosporangium tremelloides) — від паразітычных грыбоў. Пасяляюцца на лісці раслін падсямейства яблыневыя.
Кастэльспіна
Насельніцтва складае 425 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 78 чал./км². Займае плошчу 5 км². Паштовы індэкс — 15070. Тэлефонны код — 0131.
Гімнаспарангій дрыжалкападобны
Апісанне
Gymnosporangium tremelloides разам з развівае тэлейтаспоры на. Гэта паражэнне носіць хранічны характар​​, і таму ядловец служыць пастаяннай крыніцай інфекцыі для яблыні і грушы. Гэтыя пладовыя расліны адыгрываюць ролю прамежкавага гаспадара, бо яны заражаюцца базідыяспорамі з ядлоўца.
Прыкладна ў ліпені на верхнім боку лісця яблыневых з’яўляюцца круглявыя чырванавата-аранжавыя плямы з дробнымі цёмнымі кропкамі. Гэтыя кропкі — спермагоніі грыба. Пазней на ніжнім боку лісця развіваюцца эцыдзіі ў выглядзе даўгаватых, конусападобных ці сасцападобных вырастаў, якія размяшчаюцца групамі. Пасля паспявання эцыдзіі разрываюцца зоркападобнымі расколінамі і з іх выкідаюцца эцыдзіаспоры.
У некаторыя гады пры моцным развіцці захворвання могуць пашкоджвацца не толькі лісце, але і парасткі з пладамі. На цэлым дрэве бывае цяжка выявіць непашкоджаныя лісці. Такое захворванне прыносіць істотную шкоду: дрэвы не даюць прыросту, плады не могуць развівацца і ападаюць раней часу.
Барацьба ў сельскай гаспадарцы
Каб не дапусціць масавага развіцця хваробы, трэба знішчаць зараснікі ядлоўцу побач з пладовымі садамі, а таксама апрыскваць дрэвы спецыяльнымі хімічнымі прэпаратамі. Паколькі прамежкавым гаспадаром віду з’яўляецца, трэба пазбягаць яго пасадак у арэале развядзення яблыневых садоў і іншых культур, якім шкодзіць Gymnosporangium tremelloides. Тое самае тычыцца і іншых відаў ядлоўца.
Татары (Валожынскі раён)
Тата́ры (, Татары) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Ракаўскага сельсавета.
Гісторыя
У пачатку XX стагоддзя вёска належала вядомаму мастаку Зянону Ленскаму, які пабудаваў тут невялікі палац у стылі Людовіка XV паводле праекта вядомага польскага мастака. Пасля смерці мастака да 1939 года Татары належалі яго брату Канстанціну Ленскаму (1866) і яго нашчадкам.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Залескага сельсавета.
Патэнцыял
Патэнцыя́л (ад potentia сіла):
NGC 5019
NGC 5019 (іншыя абазначэнні — UGC 8288, MCG 1-34-9, ZWG 44.27, IRAS13101+0459, PGC 45885) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Новая царква (Гаага)
Новая царква (Nieuwe Kerk) — храм у цэнтры Гаагі, размешчаны прыкладна за 400 м на паўднёвы ўсход ад Біненхофа на былым канале (цяпер аднайменная вуліца).
Гісторыя
Новая царква была пабудавана ў 1649—1656 гадах па праеце архітэктара, пасля таго, як Вялікай царквы Святога Якава стала малой для горада.
Архітэктура
Царква з'яўляецца класічным прыкладам ранняй пратэстанцкай царкоўнай архітэктуры ў Нідэрландах. У плане яна ўяўляе сабой спалучэнне дзвюх васьмігранных частак, аб'яднаных меншым цэнтральным аб'ёмам, дзе знаходзіцца кафедра. Унікальнасць царквы ў яе цяжкім дубовым даху, якая пакрывае ўсю плошчу царквы, якая абыходзіцца без падтрымкі дадатковымі бэлькамі перакрыццяў і апорных калон. Акрамя гэтага, на ёй пастаўлена вежка. У цэлым канструкцыя выканана ў стылі позняга рэнесансу.
У царкве знаходзіцца арган, усталяваны ў 1702 годзе. Нягледзячы на рэстаўрацыі, большасць з яго труб з'яўляюцца арыгінальнымі. Дзякуючы адной з удалых рэстаўрацый 1867 года інструмент можа выкарыстоўвацца для выканання музыкі рамантычнага перыяду. Тут таксама захавалася некалькі магіл і мемарыяльных дошак, якія адносяцца да 18 стагоддзя, а ў царкоўным садзе знаходзіцца магіла Спінозы.
Асліннік чырвонасцябловы
Аслі́ннік чырвонасцябловы (Oenothera rubricaulis) — від кветкавых раслін з роду сямейства.
Батанічнае апісанне
Двухгадовая травяністая расліна вышынёй да 2 м, знешне вельмі падобная на. Сцябло разгалінаванае, апушанае, з чырвонымі плямамі. Лісце простае, ланцэтнае, суцэльнае. Асноўны колер кветак — жоўты. Суквецці прамыя, з чырванаватымі восямі. Калякветнікі ланцэтныя, слабазубчастыя. Чашачка зялёнага колеру, з адагнутымі ўніз лісцікамі. Пялёсткі кветак драбнейшыя, чым у аслінніка двухгадовага. Плод — сухая каробачка.
Распаўсюджанне і экалогія
Асліннік чырвонасцябловы распаўсюджаны на тэрыторыі Еўразіі. Расліны святлолюбівыя. Растуць у сухіх хваёвых лясах, на схілах і камяністых месцах, пустках, горных лугах, уздоўж дарог. На тэрыторыі Беларусі знойдзены ў 1970-я гады і з’яўляецца заносным і інвазійным відам.
Выкарыстоўваецца ў якасці дэкараратыўнай расліны.
Універсальная дзесятковая класіфікацыя
Універса́льная дзесятко́вая класіфіка́цыя, скарочана УДК (Universal Decimal Classification, UDC) — сістэма класіфікацыі інфармацыі, шырока ўжываецца ў свеце для сістэматызацыі твораў навукі, літаратуры і мастацтва, перыядычнага друку, розных відаў дакументаў і арганізацыі картатэк. Цэнтральнай часткай УДК з’яўляюцца асноўныя табліцы, якія ахопліваюць усю сукупнасць ведаў і пабудаваныя паводле іерархічнага прынцыпу дзялення ад агульнага да прыватнага з выкарыстаннем лічбавага дзесятковага кода.
УДК арганізавана як цэласная сістэма, дзе ўсе галіны ведаў звязаны паміж сабой, і прызначана для апісання і індэксавання зместу інфармацыйных рэсурсаў незалежна ад носьбіта, формы, фармату і мовы. УДК уяўляе сабой аналітыка-сінтэтычную і фасетную сістэму класіфікацыі з падрабязным слоўнікам і сінтаксісам, што забяспечвае моцную індэксацыю інфармацыі і значна спрашчае пошук інфармацыі пры вялікіх яе аб’ёмах. З 1 студзеня 1992 года УДК належыць і знаходзіцца пад кіраўніцтвам Кансорцыума УДК, некамерцыйнай міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў са штаб-кватэрай у Гаазе (Нідэрланды).
Асноўныя табліцы УДК
Некаторыя класы асноўных табліц Універсальнай дзесятковай класіфікацыі. Беларускія назвы класаў прыведзены паводле выдання «Універсальная дзесятковая класіфікацыя: звыш 10 000 асноўных і дапаможных класаў» (Мінск, 2016). У табліцы часта ўносяцца змены. Магчымы неадпаведнасці.
0 Навука і веды ў цэлым. Арганізацыя. Інфарматыка. Інфармацыя. Дакументацыя. Бібліятэчная справа. Установы. Публікацыі
00         Пралегомены. Асноўныя пытанні ведаў і культуры. Прапедэўтыка 001        Навука і веды ў цэлым. Арганізацыя інтэлектуальнай працы 002        Дакументацыя. Кнігі. Творы. Аўтарства 003        Сістэмы пісьменства 004        Камп’ютарныя навукі і тэхналогіі. Вылічальная тэхніка. Апрацоўка даных 005        Кіраванне. Менеджмент 006        Стандартызацыя прадукцыі, працэсаў, мер, вагі і часу 007        Дзейнасць і арганізацыя. Агульная тэорыя сувязі і кіравання (кібернетыка). Чалавечая інжынерыя 008        Цывілізацыя. Культура. Прагрэс 01         Бібліяграфія і бібліяграфіі. Каталогі 011/016    Бібліяграфіі 02         Бібліятэчная справа. Бібліятэказнаўства 030        Даведачныя выданні агульнага характару 050        Серыяльныя выданні і выданні з працягам. Перыядычныя выданні 06         Арганізацыі агульнага характару 070        Газеты. Прэса. Журналістыка 08         Выданні змяшанага зместу. Зборнікі 09         Рукапісы. Рэдкія і адметныя кнігі
1 Філасофія. Псіхалогія
101        Прырода і роля філасофіі 11         Метафізіка 122/129    Асобныя праблемы метафізікі 13         Філасофія розуму і духу. Метафізіка духоўнага жыцця 14         Філасофскія сістэмы і пункты гледжання 159.9      Псіхалогія 16         Логіка. Эпістэмалогія. Тэорыя ведаў. Метадалогія логікі 17         Філасофія маралі. Этыка. Практычная філасофія
5 Матэматыка. Прыродазнаўчыя навукі
502/504    Навука аб навакольным асяроддзі. Захаванне прыродных рэсурсаў. Пагрозы навакольнаму асяроддзю і абарона ад іх 502        Прырода. Ахова навакольнага асяроддзя 504        Пагрозы навакольнаму асяроддзю 51         Матэматыка 511        Тэорыя лікаў 512        Алгебра 514        Геаметрыя 515.1      Тапалогія 517        Аналіз 519.1      Камбінаторны аналіз. Тэорыя графаў 52         Астраномія. Астрафізіка. Даследаванне касмічнай прасторы. Геадэзія 520        Інструменты, прыборы і метады астранамічных назіранняў, вымярэнняў і аналізу 521        Тэарэтычная астраномія. Нябесная механіка 523        Сонечная сістэма 524        Зоркі і зорныя сістэмы. Сусвет 528        Геадэзія. Тапаграфічная і геадэзічная работы. Аэракасмічная здымка і фотаграмметрыя. Дыстанцыйнае зандзіраванне. Картаграфія 53         Фізіка 530        Тэарэтычныя асновы фізікі 531        Агульная механіка. Механіка цвёрдых і абсалютна цвёрдых цел 532        Механіка вадкасцей і газаў у цэлым. Механіка вадкасцей (гідрамеханіка) 533        Механіка газаў. Аэрадынаміка. Фізіка плазмы 534        Вібрацыі. Хвалі. Акустыка 535        Оптыка 536        Цеплыня. Тэрмадынаміка. Статыстычная фізіка 537        Электрычнасць. Магнетызм. Электрамагнетызм 538.9      Фізіка кандэнсаванага стану. Фізіка цвёрдага цела 54         Хімія. Крышталяграфія. Мінералогія 542        Практычная і лабараторная хімія. Прэпаратыўная і эксперыментальная хімія 543        Аналітычная хімія 544        Фізічная хімія 546        Неарганічная хімія 547        Арганічная хімія 548        Крышталяграфія 549        Апісальная мінералогія. Спецыяльнае мінералазнаўства 55         Навукі пра Зямлю. Геалагічныя навукі 550        Дапаможныя геалагічныя навукі 551        Агульная геалогія. Метэаралогія. Кліматалогія. Гістарычная геалогія. Стратыграфія. Палеагеаграфія 552        Петралогія. Петраграфія 553        Эканамічная геалогія. Радовішчы карысных выкапняў 556        Гідрасфера. Вада ў цэлым. Гідралогія 57         Біялагічныя навукі ў цэлым 572        Фізічная антрапалогія 573        Агульная і тэарэтычная біялогія 574        Агульная экалогія. Біяразнастайнасць 575        Агульная генетыка. Агульная цытагенетыка 576        Біялогія клеткі і субклеткавых часцінак. Цыталогія 577        Матэрыяльныя асновы жыцця. Біяхімія. Малекулярная біялогія. Біяфізіка 578        Вірусалогія 579        Мікрабіялогія 58         Батаніка 581        Агульная батаніка 582        Сістэматычная батаніка 59         Заалогія 591        Агульная заалогія 592/599    Сістэматычная заалогія 592        Беспазваночныя 593.1      Прасцейшыя (Protozoa) 594        Смаўжы, або малюскі (Mollusca). Імшанкі (Bryozoa). Плечаногія, брахіяподы (Brachiopoda) 595        Членістыя (Articulata) 596/599    Хордавыя (Chordata) 597/599    Пазваночныя (Vertebrata) 598/599    Амніёты ці вышэйшыя пазваночныя (Amniota) 598        Заўрапсіды (Sauropsida). Сінапсіды (Synapsida) 599        Млекакормячыя, сысуны (Mammalia)
9 Геаграфія. Біяграфіі. Гісторыя
902/908    Археалогія. Перадгісторыя. Культурныя рэшткі. Краязнаўства 903        Перадгісторыя. Дагістарычныя рэшткі, артэфакты, старажытнасці 904        Культурныя рэшткі гістарычных часоў 908        Краязнаўства 91         Геаграфія. Геаграфічныя даследаванні Зямлі і асобных краін. Падарожжы. Рэгіянальная геаграфія 910        Агульныя пытанні. Геаграфія як навука. Геаграфічныя даследаванні. Падарожжы 911        Агульная геаграфія. Сістэматычная геаграфія. Тэарэтычная геаграфія 912        Нятэкставыя геаграфічныя дапаможнікі 913        Рэгіянальная геаграфія 92         Біяграфічныя даследаванні. Генеалогія. Геральдыка. Сцягі 93/94      Гісторыя 930        Гістарычная навука. Гістарыяграфія 94         Агульная гісторыя 94(100)    Сусветная гісторыя (як храналагічная сукупнасць з’яў, падзей, працэсаў, фактаў) 94(3)      Гісторыя старажытнага свету і сярэднявечча 94(4)      Гісторыя Еўропы 94(47)     Гісторыя еўрапейскай часткі СССР 94(476)    Гісторыя Беларусі 94(48)     Гісторыя скандынаўскіх дзяржаў 94(5)      Гісторыя Азіі 94(6)      Гісторыя Афрыкі 94(7)      Гісторыя Паўночнай і Цэнтральнай Амерыкі 94(8)      Гісторыя Паўднёвай Амерыкі 94(9)      Гісторыя Акіяніі, палярных абласцей, Аўстралазіі і г.д.
Ніжнія Кайракты
Ніжнія Кайракты — сяло ў Шэцкім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Ніжнекайракцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356463100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1041 чалавек (515 мужчын і 526 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 787 чалавек (416 мужчын і 371 жанчына).
Зубр у Беларусі
Зубр для Беларусі — абарыгенны від сысуноў, самы буйны прадстаўнік беларускай фаўны, значны аб’ект навуковых даследванняў і важны культурны сімвал. На жнівень 2020 года беларуская папуляцыя зуброў саступае толькі польскай (2269 асобін) і складае 2101 зубра, што пры сусветнай колькасці ў 8461 з’яўляецца амаль чвэрцю — 24,83 %.
Па міжнародных правілах усе зубры павінны мець імя, першая літара якога супадае з першай літарай краіны нараджэння, таму ўсе зубры, якія нарадзіліся ў Беларусі называюцца на літару Б.
Становішча да Першай Сусветнай вайны
Каля 10-12 тысяч гадоў таму назад у Еўропе ўзніклі тры самастойныя разнавіднасці зуброў, у тым ліку белавежская раўнінная. У Сярэдневякоўі размовы аб зубрах распаўсюдзіліся ад Масквы да Мадрыда, і, акрамя таго, трэба адзначыць, што ў тыя часы на гэтых волатаў пастаянна ішла паляванне. Зубр быў важным аб’ектам промыслу, на іх стала палявалі літоўскія князі.
У 1409—1410 гадах, у Белавежскай пушчы адбыўся масавы забой зуброў, засоленае мяса нарыхтоўвалі для войскаў, якія ўдзельнічалі ў Вялікай вайне, магчыма, бочкі з мясам па Бугу сплаўлялася да Чэрвіньска, дзе саюзныя войскі злучыліся перад паходам да поля Грунвальдскай бітвы.
У пару вайны з Напалеонам і польскага паўстання 1830—1831 гадоў пагалоўе зуброў у Белавежскай пушчы прыкметна скарачалася. А падчас паўстання Кастуся Каліноўскага за адзін толькі 1863 год у пушчы не далічыліся 377 зуброў.
Лёсавызначальным для белавежскага зубра стаў зроблены ў 1865 годзе абмен з чатырох зуброў на высакародных аленяў і ланяў. Зубры паступілі ў маёнтак графа (цяпер — горад Пшчына), які размяшчаўся ва Усходняй Сілезіі і доўгі час разводзіліся там у поўнай ізаляцыі. Хоць доўгае блізкароднаснае скрыжаванне і адбілася на знешнім абліччы і стане жывёл, у 1920—1930 гадах зубры з плескай папуляцыі адыгралі адну з ключавых роляў у аднаўленні віду.
У Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя жыло да 1700 галоў — з аднаго боку жывёл ахоўвалі, з другога — рэгулярна ладзілі царскія паляванні.
На пачатак XX стагоддзя беларускія зубры захаваліся толькі ў лясах Белавежскай пушчы і гэта было адзінае месца ў свеце, дзе жылі прадстаўнікі раўніннай разнавіднасці.
Актыўнае паляванне паменшыла Белавежскую папуляцыю да 737 асобін у 1914 годзе. Вайна і звязанае з ёй прывялі да катастрафічнага скарачэння пагалоўя. У 1917 годзе ў Пушчы засталося толькі 168 зуброў, а ў 1918 толькі 76. Частка жывёл была вывезена ў Германію. 9 лютага 1921 года (па іншых звестках у 1919 годзе ) былым лесніком пушчы Варфаламеем Шпаковічам быў забіты дзеля мяса апошні вольны белавежскі зубр. Нямецкі заолаг так адгукнулася на гэту падзею :
Такім чынам, на канец Першай Сусветнай вайны зубры ў Беларусі былі знішчаныя.
Рэінтрадукцыя і ўзнаўленне папуляцыі
Па перапісу (iнвентарызацыi) 1926 года ва ўсім свеце ў няволі (заасады, заапаркі і звярынцы) утрымліваліся толькі 52 асобіны зуброў, і ў асноўным сталага ўзросту. Выратавальныя працы пачаліся ў Белавежскай пушчы на польскай тэрыторыі з 1929 года.
Восенню 1939 года, калі Белавежская пушча ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у зубрагадавальніку налічвалася 16 зуброў.
Але па раздзелу тэрыторыі пушчы на польскую і беларускую ў 1944 годзе ўсе зубры засталіся ў Польшчы. У 1946 годзе па рашэнні Таварыства захавання зубра было вырашана стварыць яшчэ адзін зубрагадавальнік на беларускім баку пушчы.
18 ліпеня 1946 года зубр па мянушцы у Міжнароднай кнізе «Пугінал» ў ліку першых жывёл (2 самкі і 3 самца) быў завезены ў беларускую частку Белавежскай пушчы для аднаўлення гэтага віду. З гэтага дня пачалася карпатлівая праца па гадоўлі зуброў. Яе ўзначаліла па аднаўленні вольнай папуляцыі зубра супрацоўніца навуковага аддзела Л. М. Корачкіна, якая прысвяціла зубрам ўсё сваё свядомае жыццё (1952—1982).
Зубры пачалі вяртацца ў дзікую прыроду, пачынаючы з 1951 года, прычым выпуск адбыўся спачатку ў беларускай, а ў хуткім часе і ў польскай частках Белавежскай пушчы. Эксперымент аказаўся ўдалым і паказаў, што ў летнія месяцы зубры могуць свабодна абыходзіцца без падкормкі, а ўзімку яна вельмі неабходная. У наступныя гады колькасць вольных зуброў у абедзвюх частках пушчы пастаянна ўзрастала. Але калі на польскім баку вольны статак складаўся выключна з белавежскіх зуброў, то на беларускай — з белавежска-каўказскіх. З’явілася небяспека пераходу зуброў праз беларуска-польскую мяжу і змешвання статкаў.
На першай савецка-польскай канферэнцыі па праблеме зубра ў 1961 годзе прынялі рашэнне пакінуць у Белавежскай пушчы толькі зуброў белавежскага паходжання — карэнных насельнікаў пушчанскіх лясоў. У сувязі з гэтым, з беларускай частцы пушчы з 1963 па 1968 год вывезлі больш за 110 белавежска-каўказскіх зуброў, якія сталі асновай для іх вольнай гадоўлі ў сямі новых пунктах на тэрыторыі Расіі, Украіны, Беларусі.
Такім чынам, у сучаснай папуляцыі зубра Белавежскай пушчы нашчадкаў ад Пугінала, які меў прымешак каўказскай крыві, не засталося.
У 1981 годзе зубр быў занесены ў Чырвоную кнігу БССР, а з 1993 года — у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь
У 1994—2000 гадах у Беларусі была распрацавана «Праграма па захаванні, рассяленні і выкарыстанні зубра ў Беларусі», адным з вынікам якой стала ініцыяцыя стварэння на тэрыторыі Беларусі некалькіх лакалітэтаў зубровых папуляцый, што дазволіла метадам рассялення разгрупаваць па розных рэгіёнах пагалоўе зуброў. Такім чынам, зубры з’явіліся за межамі асноўнага рэзервата і пачалі абжываць новыя раёны, у тым ліку Бярэзінскі запаведнік, Нацыянальны парк «Прыпяцкі». Усяго на тэрыторыі Беларусі было сфарміравана 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 983 асобіны, што параўнальна з колькасцю зуброў у Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя.
У 2011 годзе Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя была распрацавана канцэпцыя захавання зуброў у Беларусі. На першым этапе (2011—2015 гады) канцэпцыя прадугледжвала стварэнне схем рассялення зуброў, комплексу ветэрынарна-санітарных мерапрыемстваў па паляпшэнні ўмоў утрымання, а таксама фарміраванне не меней чым пяці новых мікрапапуляцый.
Плануецца стварыць на базе рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Налібоцкі» навукова-селекцыйны цэнтр па пытаннях захавання і паляпшэння стану папуляцыі беларускіх зуброў, таксама стварыць адзіную базу даных аб стане белавежскіх зуброў, якая будзе ўключаць інфармацыю аб мікрапапуляцыях, іх колькасці і распаўсюджванні.
У рамках другога этапа (2016—2030 гады) канцэпцыі плануецца распрацаваць крытэрыі ацэнкі племянной каштоўнасці, правілы вядзення селекцыйна-племянной работы з зубрамі. Немалаважная роля адведзена стварэнню генетычных пашпартоў жывёл.
Сучасная папуляцыя
Найбуйнейшыя папуляцыі зуброў у Беларусі сканцэнтраваны на 5 тэрыторыях: у нацыянальным парку «Белавежская пушча» (604 асобіны), Асіповіцкім доследным лясгасе (470), СВК «Азёры» Гродзенскага раёна (378), паляўнічай гаспадарцы «Чырвоны Бор» у Верхнядзвінскім раёне (190) і Палескім радыяцыйна-экалагічным запаведніку (174).
У ходзе рэалізацыі Праграмы па рассяленню, захаванні і выкарыстанні зубра ў Беларусі (1994—1998 гады) у дадатак да ўжо існуючым Белавежскай, Прыпяцкай і Бярэзінска-барысаўскай мікрапапуляцыі былі створаны 4 новыя мікрапапуляцыі зубра. У 1994 годзе ў Валожынскі лясгас завезена 15 зуброў — заснавальнікаў новай мікрапапуляцыі, у 1995-96 гады 18 асобін было завезена ў Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік, ў 1997 годзе 15 асобін — ў Асіповіцкі лясгас і ў 1998 годзе 18 асобін — у калгас «Азёры». Такім чынам, да 1998 году ў рэспубліцы мелася 7 мікрапапуляцыі зуброў агульнай колькасцю 379 асобін; да 2009 года — 9 мікрапапуляцыі агульнай колькасцю 943 асобіны.
Азёрская мікрапапуляцыя
У 1998 годзе ў калгас «Азёры» Гродзенскага раёна былі завезеныя 18 зуброў. Яны паклалі пачатак новай мікрапапуляцыі. За дваццацігадовы перыяд колькасць жывёл павялічылась больш, чым у 17 разоў і па стане на сакавік 2019 года налічвала 315 асобін.
Асіповіцкая мікрапапуляцыя
Пачалася ў 1997 годзе з завозу 15 зуброў у Асіповіцкі доследны лясгас.
Белавежская мікрапапуляцыя
Пасля спынення ўмяшання чалавека — штучнага фарміравання статкаў, у перыяд з 1971 па 1990 год колькасць зуброў узрасла з 66 да 315 асобін.
Барысаўска-Бярэзінская мікрапапуляцыя
Бярэзінская папуляцыя унікальная тым, што пачатак ёй паклалі ўсяго тры зубры-заснавальнікі — адзін самец і дзве самкі. Дзве іншыя самкі загінулі ад рук браканьераў ўжо на другі год пасля выпуску. Спроба завезці ў 1975 годзе ў запаведнік яшчэ адну партыю зуброў скончылася няўдачай. З-за няўзгодненасці і дрэннай арганізацыі работ па выпуску жывёл, іх аб’яднання з вольным статкам не адбылося.
Блізкароднаснае скрыжаванне з’яўлялася нормай у бярэзінскай папуляцыі ад самага пачатку яе існавання. Вядомыя радаводы яе заснавальнікаў, узровень імбрыдынгу якіх з самага пачатку быў высокі. Да шостага пакалення (2004—2007) ізаляванага існавання, яго сярэдні паказчык у гэтай папуляцыі дасягнуў адзнакі, для якой характэрна праява прыкмет. Характэрна, што з 2009 года пры наяўнасці ў статку каля 25 жывёл рэпрадуктыўнага ўзросту нараджэнне зубранятаў ў ім цалкам спынілася. Па стане на 2007 год бярэзінская папуляцыя знаходзілася ў крызісе. Узрост большасці жывёл у ёй перавышаў 12-15 гадоў. Відавочна, што без завозу ў яе новых асобін гэтая групоўка ў бліжэйшыя гады спыніць сваё існаванне.
Дзятлаўская мікрапапуляцыя
Дзятлаўская мікрапапуляцыя створана ў ДЛГУ «Дзятлаўскі лясгас» у 2018 годзе.
Налібоцкая мікрапапуляцыя
Аднаўленне папуляцыі зуброў пачалося ў 1994 годзе, калі ў Валожынскі лясгас было прывезена 15 асобін. На 2015 год зубры засвоілі ўсю тэрыторыю заказніка, за выключэннем участка, які знаходзіцца ў міжрэччы Заходняй Бярэзіны і Іслачы. Агульная колькасць зуброў ацэньваецца ў 90 асобін.
Прыпяцкая мікрапапуляцыя
У 1987—1988 гадах у Прыпяцкі запаведнік было завезена 8 зуброў — заснавальнікаў мікрапапуляцыі. На 1995 год колькасць асобін склала 28 асобін.
У межах Прыпяцкай папуляцыі часта вылучаюць асобна Азяранскую, Найдзянскую і Ляскавіцкую мікрапапуляцыі.
Чырванаборская мікрапапуляцыя
Стварэнне папуляцыі пры паляўнічай гаспадарцы «Чырвоны Бор» Верхнядзвінскага раёна з’яўляецца прыватнай ініцыятывай і пачалося ў 2013-15 гадах у Верхнядзвінскім і Валожынскім раёнах. Жывёлы для яе закупляліся з Белавежскай пушчы, з азёрскай і валожынскай вольных папуляцый, што дазволіла знізіць генетычныя рызыкі, звязаныя з блізкароднасным скрыжаваннем зуброў. Усяго ў Чырвоны Бор было завезена 68 звяроў. Да 2019 года папуляцыя павялічылася ў два з паловай разы да 155 асобін. У будучыні плануецца павелічэнне яшчэ ўдвая.
Утрыманне ў няволі
У Беларусі зубры ўтрымліваюцца ў Акцябрскім, Мінскім, Віцебскім і Гродзенскім заапарках і ў Магілёўскім заасадзе. У ва ўсіх гэтых установах акрамя Віцебскага заапарка зубры даюць патомства. У Магілёўскім заасадзе зубры ўтрымліваюцца на вольным выпасе.
У культуры
Зубр з’яўляецца нацыянальным сімвалам Беларусі. Імя зубра выкарыстоўваюць для называння самых розных рэчаў: ад веласіпеда «Зубраня» («Зубрёнок») да напою «Зуброўка».
Найбольш вядомы ў Беларусі, раней — беларускі дзіцячы аздараўленчы лагер, а цяпер Нацыянальны дзіцячы адукацыйна-аздараўленчы цэнтр «Зубраня» (Мядзельскі раён, Мінская вобласць).
У літаратуры
Верагодна, першым вядомым творам беларускай літаратуры, дзе зубр лічыцца важным, у тым ліку тытульным героем, з’яўляецца паэма «Песня пра зубра» Міколы Гусоўскага.
У «Палескіх рабінзонах» Янкі Маўра ёсць сцэна забойства апошняга зубра.
У скульптуры
Самая вялікая скульптура зубра ў свеце знаходзіцца на аўтамабільнай трасе Брэст-Масква на мяжы Мінскай і Брэсцкай абласцей ля вёскі Петкавічы. Вага скульптуры 76 тон, вышыня — 20 метраў.
У мінскім мікрараёне Малінаўка непадалёк ад Студэнцкай вёскі і станцыі метро Пятроўшчына знаходзіцца вялікая светлавая канструкцыя з алюмінію ў выглядзе зубра. Днём пры яркім сонечным святле зубр блішчыць, а з надыходам цемры — падсвятляецца жоўтымі святлодыёднымі лямпачкамі.
Зубр у геральдыцы
Зубры на гербе сімвалізуюць уладу, сілу прыроды, якую цяжка прыручыць, мужнасць, велікадушнасць і працавітасць.
У паштовай справе
Акрамя паштовых марак існуюць мастацкія маркіраваныя канверты, а таксама спецыяльныя паштовыя штэмпелі з выявай беларускага зубра.
У нумізматыцы
У Беларусі былі выпушчаныя манеты з выявамі зубра.
Тэа ван Дусбург
Тэа ван Дусбург (Theo van Doesburg, сапраўднае імя ;, Утрэхт — , ) — нідэрландскі мастак, архітэктар і скульптар, тэарэтык мастацтва, адзін з заснавальнікаў групы «Стыль» і мастацкага напрамку «неапластыцызм».
Жыццё і творчасць
Разам з Пітам Мандрыянам арганізаваў рух абстрактнага мастацтва «Дэ Стэйл» (De Stijl), праграму і асноўныя ідэі якой выказаў у мастацкім часопісе той жа назвы. Асновай поглядаў ван Дусбурга была спроба звесці ва ўсіх формах аб’ектыўную гармонію твора мастацтва да пэўных геаметрычных элементаў. Гэтую тэорыю ван Дусбург шырока прапагандаваў падчас падарожжа па Германіі, Аўстрыі і Чэхаславакіі ў 1917 годзе. Гэтыя новыя прынцыпы хутка аказалі значны ўплыў на развіццё архітэктуры, літаратуры, графікі і музыкі.
Па прафесіі ван Дусбург быў архітэктарам, жывапісу ж вучыўся самастойна. Прамавугольнай пабудове карцін Мандрыяна ван Дусбург супрацьпаставіў дыяганальнае, назваўшы яго «контракампазіцыяй». Для абароны сваёй мастацкай пазіцыі, якая не супадала з манерай Мандрыяна, мастак выкладаў свае ідэі ў выдадзеным ім у 1930 годзе часопісе «Арт канкрэт», які выйшаў усяго адзін раз.
Падчас кароткачасовага захаплення дадаізмам ван Дусбург выдаў у 1922 годзе дада-часопіс «Мекано». У 1926—1928 гадах ван Дусбург працаваў сумесна з Хансам Арпам і Сафіяй Тобер-Арп над перабудовай і афармленнем начнога рэстарана «Абет» у Страсбургу. Тэа ван Дусбург са сваім рухам «Стыль» аказаў значны ўплыў на канкрэтнае мастацтва, якое з’явілася пазней.
Рыта Сяргееўна Батура
Рыта Сяргееўна Батура (нар. ) — беларуская хакеістка (хакей на траве). Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа.
Коста-Рыка
Коста-Рыка, Рэспубліка Коста-Рыка (Costa Rica, República de Costa Rica) — краіна ў Цэнтральнай Амерыцы, мяжуе з Нікарагуа на поўначы і з Панамай на паўднёвым усходзе, на захадзе і поўдні абмываецца Ціхім акіянам, а на ўсходзе — Карыбскім морам. Дзяржаўная мова — іспанская. Сталіца — горад Сан-Хасэ. Краіна падзяляецца на 7 правінцый. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (15 верасня).
Рыта Сяргееўна Батура
Біяграфія
На ранніх этапах праходзіла падрыхтоўку ў СДЮШАР г. Смалявічы, трэнер — С. Р. Каграманян. У наш час асабісты трэнер — М. Я. Санкавец. Выступае за КХТ «Мінск» і.
Коста-Рыка
Нягледзячы на супольныя рысы прыроды, гісторыі і насельніцтва, Коста-Рыка вельмі моцна вылучаецца з усіх дзяржаў Цэнтральнай Амерыкі: тут амаль не засталося індзейскай спадчыны і пераважае белае насельніцва; вялікія выдаткі на адкукацыю і ахаву здароўя; нізкі ўзровень злачыннасці; эканоміка разнастайная, экалагічная і не залежыць ад экспарту сыравіны ці афшорнай дзейнасці. Коста-Рыка не спазнала ні спусташальных грамадзянскіх войнаў, ані жорстких дыктатарскіх рэжымаў, ані бясконцых дзяржаўных пераваротаў. Коста-Рыка з’яўляецца адзінай ва ўсёй Амерыцы нейтральнай дзяржавай, яшчэ ў 1948 годзе цалкам адмовіўшыся ад выкарыстання войска. Коста-Рыка вядомая як «краіна-запаведнік» — 27 % плошчы адведзена пад прыродаахоўныя тэрыторыі.
Тым не менш, за акіянам Коста-Рыка застаецца вядомай у першую чаргу як экспарцёр бананаў. Футбольная зборная Коста-Рыкі сваімі поспехамі ў 2010-х таксама дае нагоду ўзгадаць гэтую краіну.
Этымалогія
У перакладзе з іспанскай — «багаты бераг»
Геаграфічнае становішча
Мяжуе з Нікарагуа на поўначы і з Панамай на паўднёвым усходзе, на захадзе і поўдні абмываецца Ціхім акіянам, а на ўсходзе — Карыбскім морам. Карыбскае ўзбярэжжа роўнае, Ціхаакіянскае — зрэзанае, з шматлікімі паўастравамі, буйным залівам Каранада і трыма дробнымі залівамі. У Ціхім акіяне дзяржаве належыць бязлюдны востраў Какос (24 км²).
Прырода
Большую частку краіны займаюць вулканічныя хрыбты з дзеючымі вулканамі Ірасу (3432 м), Поас (2704 м), Міравальес (2020 м) і міжгорнае вулканічнае цэнтральнае плато (Цэнтральная Месета) вышынёй 900—1200 метраў з урадлівымі глебамі. Знакаміты сваёй ідэальнай канічнай формай вулкан Арэнал (1670 м). На паўднёвым захадзе плато абмежавана хрыбтом Кардыльера-дэ-Таламанка з найвышэйшым пунктам краіны гара Чырыпа (3820 м). На поўначы і ўзбярэжжах — нізіна. Нярэдка здараюцца разбуральныя вывяржэнні вулканаў і землетрасенні. З карысных выкапняў ёсць невялікія радовішчы жалезнай, меднай, марганцавай руд, серы, баксітаў, нафты, срэбра і золата.
Клімат субэкватарыяльны, ападкі прыносяць пасаты, што дзьмуць з Карыбскага мора. На нізінах сярэднямесячныя тэмпературы 23-25 °C, на плато 19-20 °C. Ападкаў на ўсходзе, на наветраных схілах, да 3000 мм за год; на захадзе 1000—1500 мм. Сухі сезон доўжыцца з лістапада па красавік.
Рэкі горныя, багатыя гідраэнергіяй. Найбуйнейшы водны аб’ект — штучнае возера Арэналь
На ўсходніх узбярэжжах — вечназялёныя вільготнатрапічныя лясы з каштоўнымі пародамі дрэў, на заходнім — лістападныя лясы, месцамі саванны. У гарах вышынная пояснасць, дубовыя лясы з падлескам з вечназялёных лаўровых раслін. Коста-Рыка вядомая як «краіна-запаведнік» — 27 % краіны адведзена пад прыродаахоўныя тэрыторыі. Нацыянальныя паркі Каркавада, Брауліа-Карыльё, Чырыпа. Нацыянальны парк Ла-Амістад каля Панамскай мяжы быў заснаваны ў 1950-х мужам і жонкай Весберг са Швецыі.
У склад краіны ўваходзіць бязлюдны вулканічны востраў Какос, у 2002 годзе ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Гісторыя
Са старажытнасці гэтую тэрыторыю насялялі (уэтары) — індзейскі народ, што цалкам знік у выніку Канкісты. У 1502 годзе ўсходні бераг быў адкрыты Хрыстафорам Калумбам, ад яго ж краіна атрымала назву; з 1513 года пачалося заваяванне краіны іспанцамі. Цэнтрам калоніі стаў горад Картаго (1563 год заснавання). У 1560 годзе ўключана ў склад генерал-капітанства Гватэмала. Вільготны трапічны клімат і бедная на золата, насуперак назве, зямля не зрабілі «багаты бераг» прывабным для каланізатараў. У Коста-Рыцы не сфармавалася плантацыйнай гаспадаркі, таму і ў чарнаскурых рабах не было патрэбы.
Да незалежнасці кастарыканцы не імкнуліся зусім і даведаліся пра яе праз два месяцы пасля дэкрэта 15 верасня 1821 года, калі з Гватэмалы да Коста-Рыкі даскакаў ганец з актам аб незалежнасці калоній. У 1822 годзе Коста-Рыка далучылася да мексіканскай імперыі Ітурбідэ, а ў 1823 годзе ўвайшла ў федэрацыю Злучаных Правінцый Цэнтральнай Амерыкі; сталіцай Коста-Рыкі стаў горад Сан-Хасэ. У 1825 годзе была прынята першая канстытуцыя. У 1838 годзе федэрацыя распалася і Коста-Рыка вылучылася ў самастойную дзяржаву. У 1850-я гады пачалася вытворчасць кавы і бананаў на экспарт. У 1868—1870 гадах пабудавана чыгунка, якая злучыла два акіяны. У пачатку 20 стагоддзя Амерыканская кампанія «Юнайтэд Фрут» пачала экспансію ў Коста-Рыку, ператварыўшы краіну ў «бананавую рэспубліку». У другой палове 20 стагоддзя Коста-Рыка — адзін з верных «авіяносцаў» ЗША ў рэгіёне. Тым больш засмучальным для ЗША стала аднаўленне адносін Коста-Рыкі з Кубай.
Дзяржаўны лад
Коста-Рыка — прэзідэнцкая рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1949 года. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца на 4 гады. У 2014—2018 гг. прэзідэнтам з’яўляецца Луіс Гільерма Саліс, прафесар гісторыі і паліталогіі, дэкан факультэта філасофіі і сацыяльных навук Універсітэта Коста-Рыкі.
Вышэйшы заканадаўчы орган — Заканадаўчая асамблея Коста-Рыкі (57 дэпутатаў, выбіраюцца насельніцтвам на 4 гады). І прэзідэнт, і дэпутаты могуць быць абранымі толькі на адзін тэрмін. Прэзідэнт як кіраўнік урада (кабінета міністраў) назначае членаў кабінета, і яны адказныя перад ім. Губернатараў правінцый назначае прэзідэнт. У кантонах насельніцтва выбірае муніцыпальныя саветы. якія карыстаюцца абмежаванай аўтаноміяй у пытаннях мясцовага кіравання. Вышэйшы судовы орган — Вярхоўны суд, якому належыць і права канстытуцыйнага нагляду. Дзейнічаюць 4 апеляцыйныя суды і касацыйны суд, суды правінцый і мясцовыя суды.
Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь усталяваны ў чэрвені 1992 года.
Адміністрацыйны падзел
Коста-Рыка падзяляецца на 7 правінцый: