cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чэрокі
Гісторыя
Многія чэрокі прымалі ўдзел у I Сусветнай вайне і II Сусветнай вайне ў складзе арміі ЗША. Пасля II Сусветнай вайны сталі ўзнікаць грамадскія арганізацыі і аб'яднанні чэрокі, якія садзейнічалі адраджэнню культурнай спадчыны і змаганню за эканамічныя правы. Чэрокі Паўночнай Караліны ўдзельнічалі у грамадзянскім руху за правы цемнаскурых у ЗША.
У 2007 г. была прынята папраўка ў Канстытуцыю нацыі чэрокі, згодна якой яе грамадзянамі могуць быць толькі тыя, хто мае продкаў чэрокі. У выніку 2800 чалавек, пераважна нашчадкаў рабоў, былі пазбаўлены грамадзянскіх правоў і прывілегій нацыі чэрокі.
Традыцыйныя заняткі
Паляванне было мужчынскім заняткам. У лясной горнай мясцовасці было шмат дзікіх жывёл. Палявалі спецыяльнай зброяй, не прызначанай для вайны, звычайна лукам і стрэламі, а таксама дзідамі. Дзідамі таксама білі рыбу.
Да з'яўлення еўрапейцаў рамяство не вылучылася ў асобны занятак. Чэрокі славіліся керамічнымі вырабамі, плеценымі кошыкамі з падвойнымі сценкамі , мастацкім разьбярствам , пацеркамі.
Жытло
Традыцыйная хаціна звычайна будавалася круглявай. Каркас сплятаўся з галін дрэў, а потым тынкаваўся зямлёй. Пасярод жытла мясціўся агмень. Грамадскія і рэлігійныя будынкі паўтаралі форму жылых. Пасля ўсталявання кантактаў з еўрапейцамі, чэрокі часцяком узводзілі дамы ў еўрапейскім стылі. Захаваўся будынак прыватнага плантатара-чэрокі Джозефа Вана, узведзены ў 1804 г. Ён уяўляе сабою тыповую плантатарскую сядзібу, каля якой калісьці мясціліся драўляныя хаціны для неграў-рабоў.
Вопратка
Раннія запісы сведчаць пра тое, што чэрокі рабілі вопратку са скур, драўнянай кары і нітак. Знешні выгляд павінен быў адрозніваць іх ад прадстаўнікоў іншых народаў. Гэта дасягалася з дапамогай прычоскі. Мужчыны галілі галаву, пакідалі толькі жмут валасоў на верхавіне. Іх абразалі ў час жалобы.
Вопратка адрознівалася па стылю і часу. Найбольш стандартны народны строй захаваўся з перыяду дарогі слёз. Жаночае адзенне ўключала спадніцу з кавалкаў тканін з кароткімі рукавамі. Наверсе рабілася выемка для таго, каб насіць з сабою малых немаўлят. Мужчынская летняя кашуля таксама шылася з кавалкаў тканін, была шырока распаўсюджана сярод суседніх плямён.
Жаночая і мужчынская вопратка ўпрыгожвалася бяззю і пацеркамі. Выраб пацерак узнік сярод чэрокі толькі пасля кантактаў з англійскімі каланістамі, якія карысталіся алганкінскімі вампумамі. З цягам часу чэрокі здолелі наладзіць вытворчасць сваіх арыгінальных пацерак. Росквіт гэтай вытворчасці адбыўся ў першай палове XIX ст. Чэрокі не апраналі галаўных убораў. Мужчыны ўпрыгожваліся татуіроўкамі, у час вайны — кветкамі.
Кухня
Аснову традыцыйнай кухні чэрокі складалі стравы з кукурузы і бабовых. З кукурузы звычайна рабілі маленькія блінцы, а бабовыя смажылі, ужывалі ў супах і рагу. Смажаныя салодкія зярняты кукурузы лічыліся ласункам. Яны сталі правобразам сучаснага амерыканскага папкорна. Шырока ўжывалі дзікарослыя расліны — цыбулю, чарніцы, ажыну, жалуды, каштаны і інш. Пераважна елі мяса, здабытае на паляванні, — аленяў, індыкоў, трусоў. Рыбаловы лавілі рыбу і чарапах. Зранку жанчыны збіралі вакол паселішчаў малюскаў, якіх смажылі, або дадавалі ў рагу. Алкагольны напой — брагу з дзікіх раслін, вядомую сярод каланістаў як «чорнае пітво», — пілі выключна ў рытуальных мэтах.
У нашы дні нацыянальнымі стравамі чэрокі лічацца смажаны хлеб, мяса і рыба на грылі, бабовыя ляпёшкі, смажаныя арэхі.
Грамадства
Супольнасць чэрокі падзялялася на 7 буйных экзагамных матрылінейных родаў. Адлік сваяцтва вёўся толькі па маці. Пошук шлюбнага партнёра ў родзе маці і бацькі забараняўся. Роды складаліся з малых нуклеарных сямей. Пры заключэнні шлюбу мужчыны далучаліся да роду жонкі. Большая частка сямейнай маёмасці таксама належала жонцы. Шлюбы часцяком распадаліся. Пры гэтым мужчына пакідаў сям'ю і зноў далучаўся да роду сваёй маці, дзеці заставаліся з жанчынай. Асаблівую ролю ў іх выхаванні адыгрывалі сваякі маці, асабліва дзядзькі. Становішча жанчыны ў грамадстве было высокім у параўнанні з тагачасным еўрапейскім. Яны ўзначальвалі сямейную гаспадарку, забяспечвалі яе прадуктамі земляробства, займаліся рамёствамі, удзельнічалі ў кіраванні вёскамі і нават у ваенных дзеяннях.
Да кантактаў з еўрапейцамі буйныя вёскі чэрокі былі незалежнымі адна ад іншай. Імі кіравалі старэйшыны, як мужчыны, так і жанчыны. Жыхары вёскі складалі асобную абшчыну, якая валодала землямі і паляўнічымі тэрыторыямі. Заўважны ўплыў мелі правадыры — харызматычныя лідары, чыя улада не мела пастаяннага характару і не перадавалася па спадчыне. Да XIX ст. прыватная маёмасць на зямлю не была вядома, аднак у канцы XIX ст. была замацавана заканадаўствам.
У XVIII ст. пад уплывам брытанцаў адбылася першасная цэнтралізацыя грамадства, першапачаткова вакол манархіі правадыра Майтоя з паселішча Тэліка ў Тэнесі. Яна знаходзілася пад пратэктаратам брытанскага манарха. Але пасля смерці Мантоя адзінае дзяржаўнае кіраванне фактычна распалася. У другой палове XVIII ст. адбылося ўзвышэнне асобных правадыроў і метысаў, нашчадкаў сумесных шлюбаў еўрапейцаў і чэрокі. Са з'яўленнем камерцыйных плантацый развіваўся інстытут рабства. Пасля паражэння ад амерыканцаў у час рэвалюцыі чэрокі зноў пачалі інтэграцыю. Яна была замацавана прыняццем агульнай Канстытуцыі 1827 г., якая абвяшчала нацыю чэрокі і рэспубліканскую форму кіравання. Аднак інтэграцыя не была поўнай, паколькі нацыі чэрокі фактычна не падпарадкоўваліся так званыя заходнія чэрокі і частка ўсходніх чэрокі Паўночнай Караліны. Нават у нашы дні яны складаюць дзве асобныя групы, прызнаныя федэральнымі ўладамі ЗША.
Ваенная справа
З канца XVII ст., калі пачалася пісьмовая гісторыя чэрокі, яны актыўна ўдзельнічалі ў ваенных канфліктах з іншымі індзейскімі народамі, выступалі на баку брытанцаў у войнах з Францыяй, пазней ваявалі з амерыканскімі пасяленцамі і арміяй ЗША. Чэрокі ўмела ўмацоўвалі свае паселішчы, мелі запасныя каноэ для хуткага перамяшчэння ў ваенных мэтах. Традыцыйная зброя выраблялася з каменю і цвёрдых парод дрэва. Чэрокі карысталіся дзідамі, дроцікамі з атручаным наканечнікам, сякерамі, тамагаўкамі, баявымі молатамі і г. д. З другой паловы XVIII ст. была шырока распаўсюджана агнястрэльная зброя, але традыцыйную зброю шырока выкарыстоўвалі ў рытуальных мэтах.
Кожны дарослы мужчына лічыўся воінам. На чале ваенных атрадаў стаялі правадыры. Яны маглі аб'ядноўвацца і падначальвацца вярхоўнаму ваеннаму правадыру. Правадыр абіраўся па рэкамендацыі старога правадыра, у час рытуала ўзыходжання сведчыў пра тое, што не забіваў жанчын, немаўлят і тых, хто не мог абараніць сябе. У час вайны над вёскай паднімалі чырвоны сцяг. Вайне папярэднічалі зборы воінаў, што суправаджаліся танцамі з лепшай зброяй. Чэрокі вялі ваенныя кампаніі некалькімі эшалонамі. Першую галаўную групу воінаў узначальваў вярхоўны правадыр, другую — яго лепшы намеснік, трэцюю — галоўны аратар правадыра, чацвёртую — ваенны шаман з памагатымі. Апошняя група несла рытуальны агмень. Групы суправаджалі па 4 разведчыкі. У баі чэрокі імкнуліся ўступаць у рукапашную сутычку. Пасля вяртання з вайны воіны перадавалі трафеі сваім жонкам, а потым праходзілі рытуал ачышчэння.
Гульні
Сярод дарослых былі распаўсюджаны дзве рытуальныя гульні. Першая талудза ўяўляла сабою кіданне шасці кубікаў у кошык, мела рызыкоўны характар і суправаджала рэлігійныя святы. Часцяком мужчыны гулялі супраць жанчын.
Другая гульня — форма лакроса, калі кіем перасоўвалі па полю шары. Лічыцца, што гульня магла быць запазычана ў белых перасяленцаў. У XVIII ст. яна была вельмі папулярнай сярод мужчын рознага ўзросту. Шары выраблялі з мармуру, аднак, здаралася, гулялі мушкетамі са свінцовымі шарамі.
Фальклор
Вусная народная творчасць чэрокі багата на міфы, казкі, легенды, гістарычныя паданні, у якіх дзейнічаюць духі прыроды, гіганты, рагаты цмок Уктэна, вялізарныя драпежныя птушкі тлаівах, добразычлівыя чалавекападобныя духі юнві ўісты і г. д. Адметны след у фальклорнай спадчыне пакінула дарога слёз.
Народная музыка звычайна суправаджалася вакальнымі спевамі. Распаўсюджаныя музычныя інструменты — трубы, флейты, барабаны, ляскоткі, свістулькі, бразготкі з гарбуза. Пад уплывам еўрапейцаў чэрокі ўпадабалі скрыпку і харавыя спевы. У нашы дні сярод чэрокі маюцца прафесійныя оперныя выканаўцы. Старажытныя танцы практычна не захаваліся. У нашы дні фальклорныя танцавальныя групы чэрокі выкарыстоўваюць агульныя традыцыі рытуальных танцаў паўночнаамерыканскіх індзейцаў.
Мова
Родная мова чэрокі адносіцца да іракезскай групы моў. Вылучылася як самастойная каля 4000 — 3500 гадоў назад.
Першыя запісы слоў на ёй з'явіліся ў XVIII ст. Каля 1821 г. правадыр Секвоя прапанаваў арыгінальнае складовае пісьмо, створанае ім на аснове лацініцы. У 1828 г. пачала выдавацца першая газета амерыканскіх індзейцаў «Cherokee Phoenix» на англійскай мове і мове чэрокі.
Сяргей Мікітавіч Мергелян
Сяргей Мікітавіч Мергеля́н (Սերգեյ Մերգելյան; 1928 — 2008) — армянскі савецкі матэматык, член-карэспандэнт АН СССР (з 1953 года, з 1991 года — РАН), сапраўдны член АН Армянскай ССР (з 1956 года, з 1993 года — НАН РА).
Чэрокі
Мова
У 2000 г. у Аклахоме было выяўлена толькі 10 000 чалавек, якія размаўлялі на мове чэрокі. З 2005 г. дзейнічае праграма адраджэння мовы чэрокі. Яна ўключае пашырэнне магчымасцей вывучэння і выкарыстання мовы праз адукацыю, СМІ, сучасныя электронныя прылады.
Сяргей Мікітавіч Мергелян
Лаўрэат Сталінскай прэміі (1952), кавалер ордэны Святога Месропа Маштоца (2008). Наймалодшы доктар навук у гісторыі СССР (ступень прысуджана на абароне кандыдацкай дысертацыі ва ўзросце 20 гадоў), наймалодшы член-карэспандэнт АН СССР (званне прысвоена ва ўзросце 24 гадоў).
Чэрокі
Рэлігія
Традыцыйная рэлігія чэрокі спалучае рысы монатэізму і анімізму. Чэрокі шануюць бога-творцу Унетланв'і, а таксама шматлікіх духаў, якія ўвасабляюць прыроду або фантастычных казачных істот. Міфалогія падзяляла сусвет на тры часткі, людзі і жывёлы памяшчаліся ў прамежкавы. Забойства жывёл не лічылася вялікім грахом, паколькі душы жывёл могуць адраджацца. Чэрокі верылі ў магію і чараўнікоў. Звычайна чарадзеем была жанчына. Вылучаліся магутныя чарадзейкі і меней уплывовыя злыя чарадзейкі. Ім супрацьстаялі шаманы, асноўны занятак якіх, аднак, абмяжоўваўся лекарскай справай. Арганізацыяй рытуалаў займаюцца старэйшыны і правадыры.
Сяргей Мікітавіч Мергелян
Біяграфія
Сяргей Мергелян нарадзіўся 19 мая 1928 года ў Сімферопалі ў армянскай сям'і. Прозвішча «Мергелаў», дадзенае пры нараджэнні, была зменена з патрыятычных меркаванняў на «Мергелян» самім матэматыкам перад падарожжам у Маскву. Скончыў Ерэванскі ўніверсітэт у 1947 годзе. У 1945—1957 працаваў у Ерэванскім універсітэце, у 1954—1958 і 1964—1968 — у МДУ імя М. В. Ламаносава; у 1956—1960 дырэктар навукова-даследчыцкага інстытута матэматычных машын і Вылічальнага цэнтра АН Армянскай ССР. У 1971—1974 С. М. Мергелян — віцэ-прэзідэнт АН Армянскай ССР.
Чэрокі
Рэлігія
З XVIII ст. сярод чэрокі актыўна распаўсюджвалася хрысціянства, пераважна пратэстантызм. Місіянеры адыгралі значную ролю ў «акультурванні», абаранялі чэрокі ў канфліктах з ЗША. У 1823 г. сярод чэрокі ўзнік пратэстанцкі хіліялістычны рух. У нашы дні многія чэрокі працягваюць прытрымлівацца старажытных вераванняў, аднак хрысціянства аказвае моцны ўплыў на вернікаў. Вылучаюцца некалькі хрысціянскіх кангрэгацый баптыстаў, аднаўленцаў, евангелістаў і інш.
Выдатныя прадстаўнікі
Чэрокі вядуць адлік сваяцтва па матчынай лініі, таму далучаюць да сваіх прадстаўнікоў тых, хто мае продкаў сярод жанчын-чэрокі. Сярод іх:
Сяргей Мікітавіч Мергелян
Біяграфія
У пачатку 1950-х Мергелян заснаваў у Ерэване НДІ матэматычных машын (ЕрНДІММ) і вылічальны цэнтр, а ў 1956 годзе — узначаліў яго. У 1960-х—1970-х гадах заснаваў і ўзначаліў аддзел комплекснага аналізу Матэматычнага інстытута ім. В. А. Сцяклова АН СССР, адначасна з'яўляючыся намеснікам акадэміка-сакратара Аддзяленні матэматыкі АН СССР.
У 1982—1986 гадах быў рэктарам Кіраваканскага педінстытута.
У 1990 г. выехаў выкладаць у Корнэлскі ўніверсітэт, дзе працаваў да 1993 года. Вярнуўся ў Маскву, але ў 1996 г. выехаў у ЗША, дзе да канца жыцці жыў у сям'і сына.
Да 80-годдзя матэматыка генеральны консул Арменіі ў ЗША ўручыў навукоўцу Ордэн Святога Месропа Маштоца і зачытаў ліст прэзідэнта Арменіі Сержа Саргсяна.
Памёр 20 жніўня 2008 года. Па жаданні памерлага яго пыл быў перавезены ў Маскву і пахаваны на Новадзявочых могілках каля маці і жонкі.
Навуковая праца
Асноўныя працы Мергеляна — тэарэма функцый комплекснага зменнага, тэорыя апраксімацыі, патэнцыялу і гарманічных функцый. У 1951 годзе ён вырашыў заданне пра набліжэнне бесперапынных функцый паліномамі, а неўзабаве — апраксімацыйную праблему Бернштэйна.
Шаркуль
Шарку́ль — саланаватае возера на Паміры, у Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці Таджыкістана.
Возера размешчана каля падножжа Сарыкольскага хрыбта на вышыні 3782 м. Плошча паверхні возера 14 км². Глыбіня да 6 м. Пратокай злучаецца з размешчаным у напрамку на ўсход возерам Рангкуль.
Леприконсы
«Леприконсы» — беларускі музычны гурт.
Гісторыя стварэння
Перадумовы да стварэння гурта з'явіліся яшчэ ў 1996 годзе. Да з'яўлення гурта «Леприконсы» галоўны завадатар Ілля Міцько ўдзельнічаў у панк-рок-групе «Kindergarten» у якасці вакаліста. Група праіснавала нядоўга, а Міцько сабраў іншую, назваўшы яе «Леприкон», гралі хардкор.
У 1997 годзе «Леприконсы» запісалі сваю першую дэма-касету і пачалі выкарыстоўваць акардэон (акардыяністам зрабілі былога басіста Уладзіміра Федарука). Назваўшы сваё першае дзецішча «Детки», музыкі прадалі касету колькасцю 10 штук (усяго было 20).
Пасля гэтага ў групе пачалася цякучка: прыходзілі і сыходзілі гітарысты, басісты, дзяўчыны змяняліся хлопцамі. Нарэшце, новы склад пачаў пісаць ужо сур'ёзны паўнавартасны альбом «Человек идёт и улыбается», пазней ён выйшаў як «Нам с тобою было super».
Да выхаду альбома на радыё ўжо на ўсю моц круцілася песня «Хали-Гали», а самі «Леприконсы» паспелі заключыць кантракт са студыяй «Союз».
З гэтага моманту пачаліся канцэрты, гастролі, эфіры і фестывалі, сярод якіх галоўным было выступленне гурта на «Нашествии-2000» — «Леприконсы» адкрывалі другі дзень. Летам наступнага, 2001-га, група выпусціла другі альбом.
Фурманаў (горад)
Фурманаў (Фу́рманов) — горад (з 1918) у Іванаўскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Фурманаўскага муніцыпальнага раёна, утварае Фурманаўскае гарадское паселішча. Размешчаны на рацэ Шача (прыток Волгі), за 33 км ад Іванава.
У 1918 годзе атрымаў статус горада (у 1925 годзе паўторна зацверджаны горадам); у перыяд з 1918 па 1941 год горад называўся Серада.
Сярод помнікаў архітэктуры — дом, у якім нарадзіўся Дз. А. Фурманаў, сядзібы фабрыкантаў Гарбунова і Лосева, карцінная галерэя, царква іконы Божай Маці (1887).
Ананія Шыракацы
Біяграфія
Нарадзіўся ў вобласці Шырак. Часам заве сябе Шыракаванцы, ад назвы мястэчка Шыракаван. Імя бацькі было Аванес. Атрымаўшы ў Арменіі пачатковую адукацыю, адпраўляецца для далейшай навукі ў Візантыю. Праз горад Феадосіёпаль (Карын) ён прыбывае ў правінцыю IV Арменія, дзе бярэ навучанне ў матэматыка Крыстасатура. Лічачы, што той «не ведаў усёй навукі», праз некаторы час перасоўваецца ў Трапезунд, дзе яго настаўнікам стаў вядомы навуковец Ціхік, як піша сам Шыракацы, чалавек «абазнаны ў армянскай пісьмовасці». Тут ён навучаецца каля 8 гадоў. Пасля навукі вяртаецца ў Арменію, дзе пачынаецца яго навуковая і выкладчвцкая дзейнасць. На радзіме ён адкрывае школы, выкладанне ў якіх вялося на глебе квадрывіума.
Працы
Перу армянскага навукоўца прыналежыць больш 20 прац па арыфметыцы, тэорыі летазлічэння, касмаграфіі і геаграфіі :
Падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні» з'яўляецца адной з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да нас, улучае матэрыял па мастацтве злічэння ў выглядзе табліц. Ён стаў значным унёскам у развіццё матэматычнай адукацыі.
З гістарычных крыніц вядома, што па патрабаванні каталікоса Анастаса (662—668) Шыракацы спарадкаваў армянскі каляндар. У Арменіі скарысталі рухомы сонечны каляндар, у якім усе гады складаліся з 365 дзён без высакосных. З-за гэтага адмысловыя даты паступова перасоўваліся па порах года. Шыракацы распрацаваў так званы нерухомы каляндар па ўзоры рымскага, аднак, пасля смерці каталікоса, гэта праца так і засталася незапатрабаванай.
«Ашхарацуйц»
Шыракацы склаў «Геаграфічны атлас свету», больш вядомы як «Ашхарацуйц», у якім утрымваюцца падрабязныя звесткі пра гістарычную геаграфію Арменіі — тут убору з геаграфічнымі і картаграфічнымі звесткамі, што тычацца краін Азіі, Еўропы і Лівіі (Афрыка), падрабязна апісваецца гістарычна які склаўся адміністрацыйна-палітычны стан тэрыторыі старажытнай і раннесярэднявечнай Арменіі ў межах Вялікай Арменіі і якая знаходзілася да захаду ад яе Малой Арменіі. Раней праца прыпісвалася Маўсесу Харэнацы.
Хроніка
Ананімная «Хроніка» VII стагоддзя таксама часам прыпісваецца Ананія Шыракацы. У ім аўтар дакранаецца гісторыі Персіі, Вавілона, Рыма, Візантыі і іншых краін, карыстаецца працамі Харэнацы, Себеоса і іншых. «Хроніка» пачынаецца з часоў Адама і сканчаецца 685 годам апісаннем нашэсця хазар на Арменію, Грузію і Албанію.
«Касмаграфія і каляндар»
Шыракацы з'яўляецца таксама аўтарам працы з 48 раздзелаў «Касмаграфія і каляндар», у якім разглядаюцца пытанні астраноміі, метэаралогіі і фізічнай геаграфіі. Шыракацы параўноўваў структуру свету з яйкам (Зямля — жаўток, атмасфера — бялок, небасхіл — шкарлупіна) і спрабаваў вызначыць адлегласць да Сонца і Месяца. Разам з тым, ён дакладна лічыў Млечны шлях скопішчам зорак, а Месяц — цёмным целам, што толькі адлюстроўвае сонечнае святло. Пісаў пра шарападобнасці Зямлі.
Тэйкава
Тэйкава (Те́йково) — горад (з 1918) у Іванаўскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тэйкаўскага раёна, у склад якога не ўваходзіць, утварае гарадскую акругу Тэйкава. Чыгуначная станцыя на лініі Аляксандраў — Іванава.
Насельніцтва — 33 061 чал. (2016). Горад размешчаны на рацэ Вязьма (басейн Акі), за 30 км ад Іванава.
Навалакі
Навалакі (На́волоки) — горад (з 1938) раённага падпарадкавання ў Кінешамскім раёне Іванаўскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Навалацкага гарадскога паселішча. Насельніцтва — 9697 чал. (2016). размешчаны на правым беразе ракі Волгі (Горкаўскае вадасховішча), за 105 км ад горада Іванава, за 10 км ад раённага цэнтра Кінешма. З 1925 года — пасёлак гарадскога тыпу, у маі 1938 года ператвораны ў горад. У 1935—1958 гадах быў цэнтрам Навалацкага раёна.
Су-Фолс
Су-Фолс (Sioux Falls) — найбуйнейшы горад штата Паўднёвая Дакота, ЗША, сталіца акругі Мінехаха. Су-Фолс знаходзіцца на крайнім усходзе штата, за 15 міляў на захад ад Мінесоты і за 8 міляў на паўночны захад ад Аявы. Насельніцтва — 123 975 чалавек (2000).
Камсамольск (Іванаўская вобласць)
Камсамольск (Комсомо́льск) — горад (з 1950) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камсамольскага раёна Іванаўскай вобласці. Уваходзіць у Камсамольскае гарадское паселішча.
Веніямін Егішэвіч Маркаран
Веніямін Егішэвіч Маркаран (Բենիամին Մարգարյան, 1913—1985) — савецкі армянскі астраном.
Біяграфія
Асноўныя працы ў вобласці зорнай і пазагалактычнай астраноміі. Распрацаваў тэорыю флуктуацыі у бачным размеркаванні зорак з улікам касмічнага паглынання. Супольна з В. А. Амбарцумянам усталяваў існаванне ў Галактыцы маладых, няўстойлівых зорных сістэм — асацыяцый, наяўнасць якіх сведчыць пра працяг працэсу зоркаўтварэння у нашу эпоху, прытым зоркі нараджаюцца групамі. Выканаў класіфікацыю рассеяных зорных скопішчаў, вывучыў асаблівасці іх размеркавання і азначыў па іх месцаванне спіральных рукавоў Галактыкі. Выявіў існаванне сярод яркіх галактык адменнай катэгорыі аб'ектаў, што валодаюць анамальнымі колеравымі і спектравымі характарыстыкамі. Для тлумачэння выяўленай з'явы першым высунуў ідэю пра наяўнасць у ядзер галактык ультрафіялетавага выпраменьвання нецеплавой прыроды. Распрацаваў адмысловую методыку і правёў першы спектральны агляд неба з бюраканскім метровым тэлескопам Шміта у камбінацыі з наборам аб'ектыўных прызмаў. На здымках агляду выявіў слабыя галактыкі (13—17-ы зорнай велічыні), якія валодаюць інтэнсіўным УХ-кантынуумам, абумоўленым лішкам УХ-выпрамяненні. Далейшыя даследаванні ў розных абсерваторыях паказалі, што гэтыя аб'екты, што атрымалі назву Ланцужок Маркарана, складаюць шырокі клас актыўных утварэнняў у Метагалактыцы. Значная іх частка валодае радыё-, інфрачырвоным і рэнтгенаўскім выпрамяненнем, а больш за 10 % уласцівыя асаблівасці галактык Сейферта. Сярод іх ёсць таксама квазары і аб'екты тыпу BL Яшчаркі. Прэзідэнт Камісіі № 28 «Галактыкі» Міжнароднага астранамічнага саюза (1976—1979).
Пахаваны ў Арменіі, у вобласці Арагацотн, на могілках сяла Бюракан.
Памяць
У 2013 годзе Банк Арменіі выпусціў памятную срэбную манету, прысвечаную 100-годдзю з дня нараджэння Беніяміна Маркарана, наміналам 1 000 драмаў. На аверсе манеты выгравіраваны выявы зорак і галактык, на рэверсе — партрэт астранома і адкрытыя ім галактыкі, а таксама імя астранома на армянскай і англійскай мовах.
21 лістапада 2013 года пошта Арменіі выпусціла паштовую марку наміналам 170 драмаў і канверт першага дня, таксама прысвечаныя 100-годдзю з дня нараджэння навукоўца. На паштовай мініяцюры тыражом 30 000 асобнікаў намаляваны партрэт Маркарана, купал Бюраканскай абсерваторыі і галактыка з каталога Маркарана Mrk 509.
Allium moly
Allium moly вядомы таксама пад назвамі Golden Garlic (залаты часнок) і Lily Leek — шматгадовая расліна сямейства Цыбулевыя.
Батанічнае апісанне
Сцеблы вышынёй 15-30 см з паўшарападобнымі або плоскімі суквеццямі-парасонамі дыяметрам да 7 см, якія складаюцца з буйных (дыяметрам 1 см) жоўтых зоркавых кветак. Цыбуліна шарападобная, дыяметрам да 2,5 см. Лісце ланцэтнае, шырокае, плоскае, шызага колеру. Цвіце ў чэрвені.
Выкарыстанне
Цыбуліна гэтай расліны ядомая, мае моцны часнаковы пах. Расліна таксама выкарыстоўваецца ў медыцынскіх і дэкаратыўных мэтах. У дзікім выглядзе расце ў асноўным у Іспаніі і паўднёвай Францыі.
Увадзь
Увадзь (У́водь) — рака ў Іванаўскай і Уладзімірскай абласцях; левы прыток Клязьмы.
Даўжыня ракі — 185 км, плошча вадазборнага басейна — 3770 км², сярэдні расход за 30 кіламетраў ад вусця — 19 м/с. Буйныя прытокі — Урож, Талка (левыя); Востра, Ухтохма, Вязьма, Тальша, Нарамша (правыя).
На рацэ гарады Іванава і Кохма.
Маўсес Гаргісян
Маўсес Гаргісян (Մովսես Գորգիսյան, 3 снежня 1961, Ерэван — 19 студзеня 1990, Ерасхаван) — нацыянальны герой Арменіі.
Біяграфія і дзейнасць
Маўсес Гаргісян нарадзіўся 3 снежня 1961 года ў горадзе Ерэван. Пахаваны ў Цыцэрнакабердзе.
Джэймс (прыток Місуры)
Джэймс (Джэймс-Рывер (James River) — рака ў Паўночнай і Паўднёвай Дакоце (ЗША), левы прыток Місуры. Даўжыня 1 143 км, плошча басейна 53 491 км².
Рака бярэ пачатак у акрузе Уэлс Паўночнай Дакоты, прыблізна за 16 км на паўночны захад ад Фесендэна. Упадае ў Місуры на ўсход ад Янктана.
Дон Блут
Дональд Вёрджыл Блут (Donald Virgil Bluth; 13, Эль-Паса) — амерыканскі аніматар і рэжысёр мультыплікатар, уладальнік студыі. Рэжысёр мультыплікацыйных фільмаў «Сакрэт пацукоў» (1982), «Анастасія» (1997). Да мноства яго фільмаў іншыя рэжысёры пазней здымалі сіквелы.
Біяграфія
У 1979 годзе разам з Гары Голдмэнам і Джонам Памероем пакінуў кампанію The Walt Disney Company і заснаваў уласную студыю ў Ірландыі. Сярод вядомых рэжысёраў, якія лічылі сябе вучнямі Дона Блута, — Том Мур. У 1980-х гг. здымае шэраг мультфільмаў, якія прыносяць яму вядомасць. Але ў 1990-х гг. чарговыя мультфільмы яго студыі збіраюць маленькую касу і атрымліваюць негатыўныя водгукі крытыкаў. Усё гэта, у камплекте з канкурэнцыяў з боку Дыснея, які ў той час перажываў перыяд творчага адраджэння, прывяло да закрыцця мультыплікацыйнай студыі Дона Блута і Гары Голдмэна.
Сент-Франсіс (прыток Місісіпі)
Сент-Франсіс (Saint Francis River) — рака ў Паўночнай Амерыцы.
Даўжыня ракі 760 км, плошча басейна 19554 км².
Рака бярэ свой пачатак у штаце Місуры. Працякае на паўднёвым усходзе штата Місуры і па паўночна-ўсходняй частцы штата Арканзас Злучаных Штатаў Амерыкі. Цячэ ў паўднёвым кірунку. З'яўляецца прытокам ракі Місісіпі.
На рацэ пабудавана некалькі вадасховішчаў.
Айтаска
Айтаска (Lake Itasca) — невялікае ледавіковае возера ў ЗША. Размешчана ў акрузе Кліруотэр на паўночным захадзе штата Мінесота, на тэрыторыі парку Айтаска. Мае плошчу 4,4 км² і глыбіню 12 метраў, знаходзіцца на вышыні 450 м над узроўнем мора.
Возера створана каля 10 тыс. гадоў назад ледавіком. Прыкладна 50 % жыўлення возера — крыніцы, таксама ў возера ўпадае Нікалет-крык. Возера Айтаска лічыцца вытокам Місісіпі, найбуйнейшай ракі паўночнаамерыканскага кантынента.
Уайт-Рывер (прыток Місуры)
Уайт-Рывер (White River) — рака ў штатах Небраска і Паўднёвая Дакота, ЗША. Прыток ракі Місуры. 933 км у даўжыню; плошча басейна — каля 26 000 км².
Назва ракі («Белая рака») паходзіць ад колеру вады. Характэрны бялёса-шэры колер ёй надаюць пясок, гліна і вулканічны попел. Працякае праз слаба заселеныя мясцовасці сярод пагоркаў, плато і пустак. Бярэ пачатак на паўночным захадзе штата Небраска, на поўнач ад вёскі Харысан, на вышыні 1482 м над узроўнем мора. Цячэ пераважна ва ўсходнім і паўночна-ўсходнім напрамках. Упадае ў раку Місуры прыкладна за 24 км на паўднёвы захад ад горада Чамберлейн.
Агуа
Размешчаны недалёка ад горада Антыгуа-Гватемала насупраць вулканаў Фуэга і Акатэнанга. Знаходзіцца на захад ад возера Аматытлан. Форма вулкана сіметрычная. Схілы Агуа лясістыя. Складзены андэзітамі і базальтамі. Вулкан пакрыты кратарамі. На паўночным усходзе вулкана размешчаны 280-метровы кратар, 6 кратараў на паўночна-заходнім схіле вулкана і 2 — на паўднёвым схіле. Афіцыйна зафіксаваных вывяржэнняў няма, але дзякуючы аналізу тэфры вулкана вядома, што апошняе вывяржэнне адбывалася ў сучасны перыяд. Іншая назва вулкана Вадзяны вулкан. Назва паходзіць ад разбуральнага селю з вады і вулканічных парод, які адбыўся 11 верасня 1541 года. Тады вадзяны паток знішчыў першую сталіцу Гватэмалы Сьюдад-В'еха, загінула каля 600 чалавек.
Віхрэн
Віхрэн (Вихрен) — гара ў Балгарыі, самая высокая вяршыня горнага масіва Пірын. Вышыня 2914 метраў, з’яўляецца другой па вышыні ў Балгарыі і трэцяй на Балканах.
Знаходзіцца на поўначы Пірын. Самы кароткі шлях узыходжання на гару — з турбазы Віхрэн (2000 метраў). Вакол гары ёсць азёры.
Incarvillea olgae
Incarvillea olgae — від кветкавых раслін сямейства.
Батанічнае апісанне
Можа дасягаць у вышыню болей за 150 см. Парасткі густа галінаваныя і аголеныя зверху. Лісце супраціўнае, карункавае. Кветкі далікатныя, да 2 см у дыяметры, сабраныя ў друзлыя суквецці-мяцёлкі даўжынёй да 25 см.
Цвіценне працягваецца паўтара месяца або даўжэй.
Allium materculae
Allium materculae — шматгадовая травяністая расліна, від роду сямейства.
Распаўсюджанне і экалогія
Расце на сухіх месцах.
Батанічнае апісанне
Лісце ў ліку двух—чатырох, шырынёй 1-2 см, шызае, лінейна-рэмнепадобнае, па краі шурпатае.
Чахол у два разы карацей парасоніка, коратка завостраны. Парасонік пукападобны, шматкветкавы. Кветаножкі ў два—восем разоў даўжэй калякветніка, няроўныя. Лісточкі амаль зорчатага калякветніка бэзавыя, з чырвонай жылкай, лінейныя, вастраватыя, жорсткія, пасля цвіцення тырчаць уверх, даўжынёй 5-9 мм. Ніткі тычынак трохі карацей лісточкаў калякветніка, ля аснавання паміж сабой і з калякветнікам зрослыя, трохкутна-шылападобныя.
Каробачка амаль у два разы карацей калякветніка.
Таксанамія
Від уваходзіць у род сямейства  парадку.
Мусала
Мусала (Мусала́) — вяршыня ў Балгарыі, у гарах Рыла, самая высокая на Балканскім паўвостраве (2925 м). Горналедавіковы рэльеф. Складзеная гранітамі. Метэастанцыя. Турызм, альпінізм.
Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 2016
95-ы Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 2016 прайшоў у Фёрдэ (Нарвегія) з 8 па 16 красавіка 2016 года. Былі разгуляныя ўзнагароды ў 8 вагавых катэгорыях у мужчын і ў 7 катэгорыях — у жанчын.
Мусала
Сярэднія гадавыя тэмпературы: −2.9 °C, сярэдняя тэмпература лютага — −12.0 °C, сярэдняя жніўня — 5,4 °C, абсалютная мінімальная тэмпература −31.2 °C, абсалютная максімальная тэмпература 18,7 °C. У сярэднім 254 дзён у годзе Мусала пакрыта снегам. Пераважаюць паўночна-заходнія вятры.
Горна-лугавыя глебы. Пакрыта ў асноўным альпійскай расліннасцю. У паўднёвай частцы масіва вяршыні знаходзяцца горныя пашы.
Шаген Мегран
Шаге́н Мегра́н (Շահեն Մեղրյան) — першы сакратар райкама партыі і старшыня Шаўмянаўскага райвыканкама, камандуючы сіламі самаабароны Шаўмянаўскага раёна , герой Арцаха.
Біяграфія
«Наша стратэгія і тактыка — выжыць, — старшыня райвыканкама Шаўмянаўскага раёна і камандзір партызанскага атрада Шаген Мегран. — Ніякай эвакуацыі. Варта жыхарам пайсці з сёл, як нас, абаронцаў, імгненна абвесцяць баевікамі».
Падчас акупацыі Шаўмянаўскага раёна армянскія ваяры пад камандаваннем Шагена Меграна змаглі забяспечыць бяспечнае адступленне мірнага насельніцтва праз Мураўдагскі хрыбет у Мартакерцкі раён. Для вядзення партызанскай вайны ў Шаўмянскім раёне засталіся 20 армянскіх ваяроў пад камандаваннем Шагена Меграна. Надалей гэты атрад разросся да батальёна, а потым і да палка спецпрыза. 11 сакавіка 1993 года загадам міністра абароны Арменіі Вазгена Манукяна на базе Шаўмянскага партызанскага атрада быў створаны атрад асаблівага прызначэння пад камандаваннем Шагена Меграна. Шаген Мегран загінуў у збітым расійскай ракетай верталёце 17 красавіка 1993 года.
Ямбал
Ямбал (Ямбол) — горад у Балгарыі. Адміністрацыйны цэнтр Ямбальскай вобласці, уваходзіць у абшчыну Ямбал.
Насельніцтва складае 79 771 чалавек (2008). Ямбал адзін з найбуйнейшых гарадоў Паўднёва-Усходняга рэгіёну Балгарыі.
Румен Радзеў
Румен Радзеў (Румен Георгиев Радев, нар. ) — 5-ы Прэзідэнт Балгарыі (з 22 студзеня 2017); камандуючы ВПС Балгарыі (2014—2016), генерал-маёр.
Біяграфія
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1963 года ў Дзімітраўградзе. Бацькі Станка і Георгій Радзевы жывуць у вёсцы Славянава Хаскаўскай вобласці.
У 1982 годзе скончыў матэматычную школу ў Хаскава з залатым медалём. У 1987 годзе скончыў балгарскі Універсітэт паветраных сіл імя Георгія Бенкоўскага як лепшы выпускнік. У 1992 годзе скончыў эскадронную афіцэрскую школу «Максвел» у Злучаных Штатах Амерыкі. З 1994 па 1996 год вучыўся ў абаронным і штабным каледжы імя Ракаўскага, дзе таксама быў лепшым выпускніком. Доктар ваенных навук у галіне ўдасканалення тактычнай падрыхтоўкі лётных экіпажаў і імітацыі паветранага бою.
У 2003 годзе скончыў ваенна-паветраны каледж у Максвел АФБ у ЗША як магістр стратэгічных даследаванняў з адзнакай.
Корча
Корча (Korçë) — горад у Паўднёва-Усходняй Албаніі з насельніцтвам каля 76 тысяч чалавек (2011). Горад — адміністрацыйны цэнтр аднайменнай акругі Корча і вобласці Корча, знаходзіцца на вышыні 850 м.
Сенат Рэспублікі Сербскай
Сенат Рэспублікі Сербскай — кансультатыўны орган вышэйшых канстытуцыйных органаў Рэспублікі Сербскай. Закон аб Сенаце Рэспублікі Сербскай быў прыняты 4 красавіка 1997 г.
Склад
У адпаведнасці з арт. 89 Канстытуцыі Рэспублікі Сербскай Сенат складаецца з 55 членаў, назначаных Прэзідэнтам Рэспублікі. Гэта вядомыя дзеячы грамадскага, навуковага і культурнага жыцця. Сенатары прызначаюцца на 7 гадоў з магчымасцю прызначэння на наступны тэрмін. Пасяджэнні Сената праходзяць пад старшынствам Прэзідэнта. Сенат пачынае працаваць, калі Прэзідэнт прызначае па меншай меры палову ад агульнай колькасці сенатараў.
Паўнамоцтвы
Сенат Рэспублікі Сербскай разглядае важнейшыя пытанні палітычнага, нацыянальнага, эканамічнага і культурнага развіцця Рэспублікі Сербскай:
Рычард Раш
Рычард Раш (Richard Rush; 29 жніўня 1780, Філадэльфія, Пенсільванія — 30 ліпеня 1859, Філадэльфія, Пенсільванія) — амерыканскі дыпламат і палітычны дзеяч.
У 1828 годзе быў кандыдатам у віцэ-прэзідэнты ад Нацыянальнай рэспубліканскай партыі. У 1847 годзе Раш быў прызначаны прэзідэнтам Джэймсам паслом у Францыю, заставаўся на пасадзе да 1849 года.
Пірын
Пірын (Пири́н) — горны масіў, размешчаны на паўднёвым захадзе Балгарыі, пралягае паміж рэкамі Струма і Места. Даўжыня масіва каля 75 км, найвышэйшая вяршыня — гара Віхрэн (2914 м.). Пірын — адзін з найвышэйшых горных хрыбтоў у Балгарыі, ён уключае ў сябе 45 вяршынь вышынёй 2600 м і вышэй. Горы займаюць плошчу, роўную прыблізна 1210 км². Горы Пірына складаюць пераважна граніт і мармур. Клімат у Пірыне высакагорны з міжземнаморскім уплывам і перавагай заходніх і паўднёва-заходніх вятроў. 3 кліматычныя поясы — нізкагор'е (да 1000 м н.у.м), сярэднегор'е (ад 1000 да 1600 м) і высакагор'е (вышэй 1600 м). Ападкаў выпадае 600—1000 мм у год, самая вялікая колькасць ападкаў выпадае ў лістападзе-снежні. Узімку моцныя снегапады.
Дом Яніцкага
Гісторыя
Стары адрас — вуліца Захар’еўская, 16; у 1896—1912 гадах — 20. Уладальнік участка у 1881 годзе — Лабкоўскі (Лапкоўскі). У 1890—1903 гадах — Яніцкі Аскар Канстанцінавіч. 3-павярховы мураваны дом з 8 комінамі і бляшаным дахам пабудаваны ў 1903 годзе. У 1910 годзе на участку быў 3-павярховы мураваны дом, 1-павярховы драўляны флігель (пабудаваны ў 1898 г., пл 81 кв. арш.), 4 адрыны. Дом меў высокую ступень добраўпарадкавання (будынак меў водаправод і каналізацыю, туалетныя і ванныя пакоі, пячное ацяпленне) і быў адным з самых прывілеяваных ў горадзе.
У 1907—1913 гадах сярод іншых у доме жыла дваранка, сябра савета Мінскага дабрачыннага таварыства Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая (наймала з прыслугай на 2-м паверсе 6 пакояў з кухняй і перадпакоем агульнай плошчай 456 кв. арш. за 900 р. у год).
У 1908 годзе будынак выкупіў дваранін Прашынскі К. К. У 1912—1918 гадах — уладальнікі Кагановіч Іосіф (Іосель) Бянцавіч і Кагановіч Цыўя (Цывія) Хаймаўна.
У 1917 годзе ў доме месціўся інтэрнат упаўнаважанага і Упраўленне ўсерасійскага земскага саюза пры 2-й арміі, канцылярыя фінансава-статыстычнага ўліку Усерасійскага земскага саюза камандавання Заходняга фронту, канцылярыя гарбарнага аддзела Усерасійскага земскага саюза камандавання Заходняга фронту. У 1920 годзе штаб 3-га батальёна 150-га стралковага палка і інтэрнат № 2. Да восені 1920 года ў будынку месціліся эвакуацыйныя ўстановы.
У 1921 годзе маёмасць нацыяналізаваная. У 1921 годзе ў будынку месціцца амбулаторыя, у 1921—1923 гадах — Менскі павятовы выканаўчы камітэт, у 1923 — Менскі павятовы аддзел Наркамата працы БССР, у 1926 годзе — Дом немаўляці, у 1929 годзе — Дом немаўляці № 1, у 1935 годзе — аднагадовыя курсы памочнікаў школьных санітарных дактароў, у 1935—1940 гадах — Навукова-даследчы інстытут аховы здароўя маці і дзіцяці, у 1936—1938 гадах — Цэнтральная малочная кухня.
Дом пашкоджаны ў часе Другой сусветнай вайны, адноўлены ў 1947 годзе. Выкарыстоўваўся як жылы з убудаванай на першым паверсе крамай «Хлеб», размешчанай на месцы былых апартаментаў віцэ-губернатара. Пры гэтым была зменена планіроўка шэрагу памяшканняў: лесвіца перанесена да вонкавай сцяны будынка, якая выходзіць на вул. Савецкую, светлавы ліхтар ліквідаваны, пры рамонце галоўнага фасада збіты ляпныя архітэктурныя дэталі.
У 1998 годзе будынак перададзены Белдзяржуніверсітэту, які размясціў тут навучальна-гасцінічны комплекс Інстытута перападрыхтоўкі і падвышэння кваліфікацыі суддзяў, працаўнікоў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі.
Рэканструкцыя
Эскізны праект рэканструкцыі створаны ў «Творчай майстэрні архітэктара Крамарэнкі В. В.» і БРПІ аўтарскім калектывам у складзе У. А. Будаева, В. У. Крамарэнкі і А. Д. Фактаровіча. Затым да праектных работ быў прыцягнуты інстытут «Белпрампраект» (аўтарскі калектыў — архітэктары У. С. Шаўчэнка і А. Д. Фактаровіч (навуковы кіраўнік аб’екта) і інш.), які распрацаваў будаўнічы праект рэканструкцыі і рэстаўрацыі.
Праектам была прадугледжана гасцініца на 75-80 месцаў у залежнасці ад напаўняльнасці. Ва унутранай планіроўцы былі захаваныя апорныя сцены з частковай прабіўкай новых праёмаў. Лесвічная клетка перанесена на гістарычнае месца — у цэнтральную частку будынка, адноўлены светлавы ліхтар над ёй, іншая лесвіца — закрытага тыпу.
На першым паверсе пры вестыбюльнай групе былі прадугледжаны буфет-бар з дапаможнымі памяшканнямі на 35-40 пасадачных месцаў, а таксама адміністрацыйныя памяшканні комплексу і два жылыя (аднапакаёвы і двухпакаёвы) з поўным інжынерным забеспячэннем. На другім, трэцім і часткова на мансардным паверсе запраектаваны жылыя нумары (аднапакаёвыя і двухпакаёвыя), пакоі адпачынку, сустрэч, дапаможныя памяшканні для абслуговага персанала і тэхнічныя памяшканні. На тры паверхі запраектаваны ліфт на 400 кг.
Архітэктурнае рашэнне прыбудовы заснавана на кантрасце сучасных архітэктурных формаў — вялікіх аконных праёмаў, вертыкальных плоскасцяў шклення лесвічнай клеткі, круглага ў плане эркера з завяршэннем у выглядзе купала, з адначасовай увязкай асноўных гарызантальных чляненняў прыбудовы — карнізаў і рустаў.
Архітэктура
Трохпавярховы, складанай у плане формы, што абумоўлена формай зямельнага ўчастка ў шчыльна забудаваным квартале. Галоўны фасад арыентаваны на лінію забудовы, мае 3 рызаліты. Цэнтральны рызаліт з галоўным уваходам завершаны невысокім паўкруглым франтонам з лучковым акном, над уваходам на 2-м паверсе шырокае паўцыркульнае акно, аздобленае рустам. Бакавыя рызаліты завершаныя невысокімі мансардамі з трыма вузкімі лучковымі вокнамі. 1-ы паверх будынка руставаны, астатнія — плоскія, дэкараваныя неглыбокімі падаконнымі нішамі. На галоўным фасадзе і на яго зрэзанай вуглавой частцы размешчаныя балконы з металічнай агароджай. У архітэктуры будынка праявіліся элементы эклектыкі.
Вольфганг Шусель
Вольфганг Шусель (Wolfgang Schüssel; нар., Вена) — аўстрыйскі палітык хрысціянска-дэмакратычнай скіраванасці, Федэральны канцлер Аўстрыі з 7 чэрвеня 2000 па 11 студзеня 2007.
Біяграфія
У 1968—1975 гадах — сакратар парламенцкай групы Аўстрыйскай Народнай партыі (АНП). 24 красавіка 1989 года стаў міністрам эканамічных спраў у кааліцыі ўрада Аўстрыйскай Народнай партыі і Сацыял-дэмакратычнай партыі Аўстрыі, які ўзначальваў лідар апошняй Франц Враніцкага. 22 красавіка 1995 года Шусель быў абраны лідарам АНП, і 4 траўня стаў віцэ-канцлерам і міністрам замежных спраў, захаваўшы гэтыя пасты i ў наступным ўрадзе Віктара Кліма. Пасля парламенцкіх выбараў 1999 года Шусель сфармаваў урад разам з нацыяналістычнай Аўстрыйскай партыяй свабоды, якую ўзначальваў Ёрг Хайдэр, што пацягнула шырокі рэзананс у Еўропе. 2000 стаў першым федэральным канцлерам ад АНП за 30 гадоў. Па выніках разгромных для АПС парламенцкіх выбараў 2003 АНП ўмацавала свае пазіцыі ва ўрадзе. Пасля расколу АПС у красавіку 2005 года Шусель сфармаваў ўрад з гайдераўсай BZÖ. У 2006 годзе ў краіне адбыліся чарговыя парламенцкія выбары, а 31 снежня таго ж года памерла міністр унутраных спраў Лізе Пракоп, у выніку чаго 3 студзеня 2007 Шусель прынёс прысягу як яе пераемнік. 11 студзеня было сфарміравана ўрад вялікай кааліцыі СПА і АНП, які ўзначаліў сацыяліст Альфрэд Гузенбауэр. Шусель таго ж года сышоў у адстаўку з пасады лідара АНП, а яго пераемнікам і новым віцэ-канцлерам стаў Вільгельм Мольтерер. Шусэль застаўся дэпутатам Нацыянальнага савета, дзе з 2006 года кіруе парламенцкай групай АНП.
Русэ
Русэ (Русе, Rusçuk — Рушчук) — пяты па велічыні горад Балгарыі. Насельніцтва 166 056 жыхароў. Адзін з асноўных прамысловых і транспартных цэнтраў краіны, галоўны яе порт на Дунаі; паміж Русэ і Джурджу (Румынія) пракладзены чыгуначны і аўтадарожны мост.
Пажаніца
Пажані́ца (Parzenica) — вышыты сэрцападобны арнамент, характэрны для дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва гураляў. Узор часта сустракаецца на мужчынскіх штанах традыцыйнага гуральскага касцюма.
Русэ
Гісторыя
У I ст. н.э. пры імператары Веспасіяне тут былі пабудаваны рымскае ўмацаванае паселішча і прыстань (у далейшым — крэпасць і порт Сексагінта Прыста). Крэпасць знаходзілася на галоўнай дарозе з Сінгідунума да дэльты Дуная і Чорнага мора. У 250 годзе готы разбурылі яе, але ў канцы III стагоддзя рымляне яе аднавілі. У IV стагоддзі яна была разбурана зноў (гэтым разам гетамі — варварскімі фракійскімі плямёнамі, якія надыходзілі з поўначы). У IX—X стст. на руінах балгары ўзвялі крэпасць і назвалі яе Русэ. У XIII—XIV стст. горад таксама называўся Гюргава (Ёргава) ў гонар Святога Георгія Пераможца.
Пажаніца
Апісанне
Першапачаткова пажаніца ўяўляла сабой простую строчку петляў, якая выкарыстоўваецца для засцярогі абрэзанай тканіны штаноў ад зношвання. Сучасныя краўцы пачалі выкарыстоўваць у пажаніцы чырвоныя ці цёмна-сінія строчкі, адначасова павялічыўшы колькасць петляў. Пазней строчка была заменена аплікацыяй з гафтам. Выкарыстанне шарсцяной пражы для пажаніцы дазволіла зрабіць узор больш яркім, і з часам яе сталі выкарыстоўваць толькі для ўпрыгожвання адзення.
Русэ
1388—1878
Пасля асманскага заваявання ў 1388 годзе, у XV стагоддзі паселішча, якое ў гэты час атрымала назву Рушчук, становіцца ваенна-адміністрацыйным і гандлёвым цэнтрам Асманскай імперыі. У далейшым тут была пабудавана адна са стратэгічных турэцкіх крэпасцей і Рушчук (разам з Сілістрай, Варнай і Шумлай) утварыў так званы «чатырохвугольнік» крэпасцей, якія раз’ядноўвалі землі заходняй і ўсходняй Балгарыі і фланкіравалі аперацыйныя кірункі ад Дуная да Балканаў.
Пажаніца
Гісторыя
Гэты характэрны дэкаратыўны матыў, верагодна, узнік у Венгрыі, і да пачатку XX стагоддзя ён стаў адным з самых вядомых арнаментаў у Падгаллі.
Русэ
1388—1878
У час руска-турэцкай вайны 1806—1812 гг. рускія войскі пасля няўдалага штурму 22 ліпеня 1810 года і аблогі ў верасні 1810 гады прымусілі турэцкі гарнізон крэпасці Рушчук да капітуляцыі.
22 чэрвеня 1811 года за 4 км на поўдзень ад горада адбылася бітва паміж рускай арміяй пад камандаваннем генерала М. І. Кутузава і турэцкімі войскамі везіра Ахмет-пашы, рускія войскі артылерыйскім агнём і контратакамі адбілі атакі туркаў і вымусілі іх да адыходу.
Юнак з Магдаленсберга
Юнак з Магдаленсберга — рымская бронзавая статуя, датаваная I ст. да н. э. Была знойдзена ў 1502 годзе на гары ў Карынтыі каля. Адсутнічае прыкладна з 1810 года і на бягучы момант лічыцца страчанай. Цяпер пра статую вядома ў першую чаргу дзякуючы копіі XVI стагоддзя, якая захоўваецца ў Мастацка-гістарычным музеі ў Вене (інвентар № VI 1) — да 1986 года копія, па памылцы, лічылася арыгіналам. Да XX стагоддзя статуя была вядомая пад назвай Юнак з Хелененберга ад старой назвы горада Магдаленсберга. Статуя юнака — адзіная антычная бронзавая статуя ў натуральную велічыню з рэгіёну і таму лічыцца вельмі важнай для гісторыі Аўстрыі.
Апісанне
У выглядзе бронзавай статуі паказаны аголены юнак, які стаіць нерухома, прыкладна ў натуральную велічыню (1,85 метра ў вышыню). Правая нага з'яўляецца апорнай, а левая — свабодная, ледзь даткаецца да зямлі пальцамі. Правую руку юнак трымае на вышыні пляча, яго галава крыху павернутая направа, як бы вынікаючы з жэсту правай рукі. На правым сцягне маецца надпіс: Гэта прысвячэнне двух вольнаадпушчанікаў, якія, верагодна, займаліся ў горадзе Магдаленсберге гандлем. Разам з юнаком быў знойдзены пазалочаны круглы шчыт, цяпер згублены, на якім быў надпіс: Такім чынам, шчыт быў ахвяраваны вольным жыхаром кельтам, вольнаадпушчанікам паўночна-італьянскага роду Барбіа і мясцовым кельцкім рабом з той жа сям'і.
Значэнне
Паколькі адназначная ідэнтыфікацыя дадзенай статуі як выявы аднаго з багоў не можа быць праведзена на падставе самога твора, ні на падставе надпіса — існуе мноства версій на тэму таго, хто быў паказаны. Яны вар'іруюцца ад спартсмена і факеланосца (Lychnophoros) да аднаго з багоў. Пазнейшыя версіі зводзяцца да таго, што статуя зъящляецца выявай кельцкага Марса са святыні на вяршыні гары, або — святара Норыі, або — з'яўлялася часткай групы статуй, прысвечаных Норыі.
Класіфікацыя і паходжанне
Статуя з'яўляецца прыкладам рымскай ідэалістычнай скульптуры, створанай у першай палове першага стагоддзя да нашай эры. Яе мадэллю служылі грэчаскія скульптуры V і IV стагоддзяў да нашай эры. Верагодна, гэта копія твора школы «Polykleitos» [4].
Статуя была знойдзена мясцовым фермерам ў 1502 годзе ля ракі, на поўдзень ад вяршыні гары. Неўзабаве яна перайшла ў валоданне Матэуса Ланга фон Веленбурга — епіскапа Гурка. У 1519 годзе, атрымаўшы пасаду архіепіскапа Зальцбурга, ён забраў «юнака» з сабой. Да 1980-х гадоў меркавалася, што статуя апынулася ў Вене ў 1806 годзе. Аднак даследаванні тэхнікі ліцця і аналіз металу, зробленыя ў 1986 годзе, прывялі даследчыкаў да высновы, што статуя ў Вене з'яўляецца копіяй, адлітай ў XVI стагоддзі. Лёс арыгінала дакладна невядомы. Ёсць сведчанні яго перамяшчэння ў Іспанію ў пачатку XIX стагоддзя.
Алекс Манукян
Алекс (Алек) Манукян (Alex Manoogian, Ալեք Մանուկյան; 28 чэрвеня 1901 Смірна, Асманская імперыя — 10 ліпеня 1996, Дэтройт, ЗША) — амерыканскі бізнесмэн, тэхнолаг і філантроп, прэзідэнт Армянскага ўсеагульнага дабрачыннага саюза (AGBU). Вядомы сваёй актыўнай дабрачыннай дзейнасцю ў карысць армянскага народа. Яго імя носяць рэзідэнцыя мэра Дэтройта, вуліцы ў Манрэалі, Ерэване.
Біяграфія
У 1930-я гады Алекс Манукян уступіў у Армянскі ўсеагульны дабрачынны саюз (AGBU), а ў 1953 годзе быў абраны яго прэзідэнтам. У 1970 годзе, пасля таго як за 17 гадоў кіраўніцтва ён змог павялічыць капіталаўкладанні AGBU з 8 да 50 мільёнаў долараў, Манукяна абралі пажыццёвым прэзідэнтам гэтай дабрачыннай арганізацыі. За перыяд яго прэзідэнцтва (1953—1989 гады) актывы Саюза выраслі з 8 млн долараў да 105 млн долараў, прытым ён асабіста ўнёс на розныя праграмы з уласных сродкаў больш 40 млн долараў. Манукян адмысловую ўвагу надаваў стварэнню армянскай адукацыі ў ЗША. У 1963 годзе ў Мічыгане была адкрыта прыватная школа Алекса і Мары Манукян. У 1968 годзе ён стварыў культурны фонд А. Манукяна для падтрымкі праграм у армянскай дыяспары і ў Армянскай ССР. Пераемніцай Алекса Манукяна на пасту прэзідэнта Саюза ў 1989—2002 гадах была яго дачка Луіза.
Алекс Манукян сканаў 10 ліпеня 1996 года ў Дэтройце. 17 ліпеня 2007 года ў знак прызнання яго заслуг перад Армянскай Апостальскай Царквой і армянскім народам яго пыл разам з пылам яго жонкі Мары Манукян быў перапахаваны ў Першапасадным Святым Эчміядзіне. Муж і жонка Манукян пахаваны насупраць музея-скарбніцы Святога Эчміядзіна, пабудаванага на іх сродкі. Паводле рашэння Армянскай Апостальскай Царквы штогод у перыяд Масленіцы Праабражэнскага паста праводзіцца асобнае памінанне Алекса і Мары Манукян.
Адамсан
Адамсан — прозвішча.
Віла Гермес
Віла Гермес (Hermesvilla) — палац у былым венскім паляўнічым раёне Габсбургаў. Імператар Франц Іосіф I перадаў яго ў дар сваёй жонцы імператрыцы Лізавеце (па мянушцы Сісі), пасля чаго ён стаў называцца яе «замкам мары» (Schloss der Träume). Назва вілы паходзіць ад статуі Гермеса, зробленай з белага мармуру, якая знаходзіцца ў садзе. У XXI стагоддзі віла вядома творамі мастацтва, якія знаходзяцца ў ёй і прыгажосцю навакольнай прыроды. Замак выкарыстоўваецца Венскім музеем для спецыяльных выстаў па гісторыі культуры.
Статуя Гермеса
Летам 1881 года імператар Аўстра-Венгрыі Франц-Іосіф вырашыў пабудаваць Вілу Гермес, якая першапачаткова мела назву «Віла Вальдру» (Villa Waldruh). Існавала версія, што імператар спадзяваўся заахвоціць сваю жонку Лізавету, якая шмат падарожнічала, застацца ў Вене. Віла была спраектаваная архітэктарам Карлам Фрайерам фон Хасэнауэрам — яе будаўніцтва працягвалася з 1882 па 1886 год.
У 1885 годзе было прынята рашэнне перайменаваць будынак у «Вілу Гермес». Сама імператрыца замовіла скульптуру Гермеса (Hermés der Wächter) берлінскіму мастаку Эрнсту Хертэру і даручыла размясціць яе ў садзе палаца. Існуюць шматлікія дакументы, якія апісваюць пастаўкі каменя і мармуру для лесвіц у галоўным будынку. У навакольных палацавых будынках і пабудовах выкарыстоўваліся розныя гатункі каменя: Манерсдорфер, Алмазэр Стоўн, Ліндабрунэр Стоўн, Сен-Маргарэтэнер Стоўн, а таксама Кайзерштайн.