cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Культура Сярэдневякоўя
Дзейнасць Баэцыя (каля 480—525 гг.)
Паказальна, што ў сваіх трактатах аб адукацыі Баэцый абапіраўся толькі на традыцыі, ён не звязваў адукацыю напрамую з хрысціянскай верай. Мэтай навучання па сістэме «сямі вольных мастацтваў» выступае падрыхтоўка да разумення ісцін філасофіі, а не веры. Баэцый зусім не быў язычнікам, якім яго нярэдка ўяўляюць. Ён напісаў шэраг багаслоўскіх твораў. Аднак даволі паказальным з’яўляецца той факт, што, знаходзячыся ў зняволенні па абвінавачванню ў антыгоцкіх сувязях з Візантыяй, Баэцый звярнуўся за суцяшэннем не да хрысціянскай веры, а да філасофіі. У чаканні смерці ён стварыў свой выдатны твор «». У ім няма ўпамінанняў аб Ісусе Хрысце, аб хрысціянстве. Толькі ў самым канцы свайго твора Баэцый гаворыць аб тым, што надзея на Бога і малітвы выратуюць яго.
«Суцяшэнне філасофіяй» выкладзена ў форме дыялога вязня Баэцыя з Філасофіяй, якая з’явілася да яго ў абліччы жанчыны з кнігамі ў правай руцэ і скіпетрам у левай. Твор напісаны вершамі, якія чаргуюцца з прозай. Першыя дзве з пяці кніг «Суцяшэння» — гэта своеасаблівая споведзь Баэцыя, роздумы пра сваё жыццё. Паступова ўдзельнікі дыялога пераходзяць да разважанняў аб зменлівасці лёсаў вядомых людзей старажытнасці. Напрыклад, Баэцый успамінае пра рымскага консула, пад камандаваннем якога рымская армія ў гады атрымала важную перамогу каля Карфагена. На хвалі поспеху пераможца запатрабаваў у пераможаных знішчыць увесь іх ваенны флот. Але ў гэтай, здавалася б, безвыходнай сітуацыі карфагеняне здолелі сабрацца з сіламі і разграміць армію Рэгула, у выніку чаго той, хто надзеў кайданы на мноства палонных, сам апынуўся ў кайданах. Далей дыялог губляе асабістую аснову і будуецца на шырокіх філасофскіх абагульненнях.
Баэцый, пазбаўлены ў зняволенні сваёй багатай бібліятэкі, дэманструе глыбокія веды ў, гісторыі, літаратуры. Ён звяртаецца да Платона, Арыстоцеля, Цыцэрона, Сенекі, Гарацыя, Вергілія, Авідзія і іншых выдатных прадстаўнікоў антычнай культуры. Але ў яго няма зваротаў да Бібліі і прац айцоў царквы. Толькі філасофія, на думку Баэцыя, здольная адкрыць яму шлях да пакутлівых пошукаў ісціны, разумення сутнасці. Крыніцай светабудовы і вышэйшым дабром, паводле Баэцыя, з’яўляецца Бог. У створаным ім свеце ўсё надзелена дабром і пабудавана па Божаму наканаванню, якое ёсць праяўленне і закон вышэйшага розуму, а ў свеце рэальных рэчаў наканаванне рэалізуецца праз лёс (фартуну). Чалавек, які не спасціг філасофскіх абагульненняў, успрымае лёс як ланцуг. Чалавечы розум часам не ў стане ўсвядоміць, што тое, што здаецца яму несправядлівасцю ў зямным жыцці, на самай справе з’яўляецца вышэйшай справядлівасцю. Божае наканаванне вядзе людзей да дабрачыннасці рознымі шляхамі. Гэта можа быць лёгкі шчаслівы шлях, а можа і цярністая сцежка праз цяжкія выпрабаванні. Нават калі ўлада даруецца нягодным, агідным людзям, то і гэты негатыўны вопыт выхоўвае у іншых людзях. Чалавек, дасведчаны ў філасофіі, здольны зразумець сутнасць лёсу, правільна ацаніць яго зменлівасці, узняцца вышэй за іх і захоўваць спакой, атрымліваючы асалоду ад вышэйшых ведаў. Час бясконцы, жыццё чалавека ў часе — толькі імгненне, у вечнасці ж усё гарманічна, усё звязана ў адзінстве. Жыццё чалавека — толькі адзін з мноства элементаў светабудовы, свет — гэта злучэнне канечнага і бясконцага.
Дзейнасць Касіядора (каля 490—585 гг.)
Касіядор (каля 490—585 гг.), як і Баэцый, займаў вышэйшыя пасады ў адміністрацыі остгоцкіх каралёў, але пазбегнуў трагічнага лёсу свайго папярэдніка, пражыўшы амаль 100 гадоў. У немалой ступені гэтаму спрыяла яго «прагоцкая» лаяльнасць. Калі для Баэцыя остготы ўсё ж заставаліся варварамі, і ён звязваў надзеі на будучыню з рэстаўрацыяй згінуўшага свету, то Касіядор зыходіў з немагчымасці падобнага звароту і пераканання ў неабходнасці ўключэння гоцкіх варвараў у рымскі свет. Адсюль яго імкненне паказаць варварскіх правіцеляў у якасці захавальнікаў рымскай традыцыі, яўны панегірызм у адносінах да остгоцкіх каралёў. Найбольш яскравы прыклад — «Гісторыя готаў», згубленая яшчэ ў раннім Сярэднявеччы, але якая, як мяркуюць многія вучоныя, захавалася ў якасці асновы «Гетыкі» гоцкага гісторыка Іярдана. Гэта была першая гісторыя варварскага народа, напісаная рымлянінам, калі не лічыць невялікай працы Тацыта аб германцах. Але калі для Тацыта германцы былі варварамі з усёй іх непадобнасцю і адсталасцю, то Касіядор імкнуўся зрабіць гісторыю варвараў часткай рымскай гісторыі. Усхваляючы каралеўскі род остготаў, ён пераконваў у мудрасці, справядлівасці гэтых варварскіх каралёў. З гэтай мэтай у другім сваім гістарычным творы, «Хроніцы», Касіядор пайшоў нават на фальсіфікацыі ці «далікатныя» замоўчванні. Так, расказваючы аб, ён не паведамляў аб тым, што остготы біліся на баку Атылы і зусім не ўваходзілі ў гоцкія атрады войска Аэцыя.
Найбольш каштоўным творам Касіядора з’яўляюцца яго «Варыі» — зборнік разнастайных загадаў, пасланняў остгоцкіх каралёў, сабраных Касіядорам за той час, калі ён займаў розныя дзяржаўныя пасады (квестара, консула, магістра афіцый, прэфекта прэторыя). Ёсць там і распараджэнні самога Касіядора. З «Варый» можна атрымаць разнастайныя звесткі пра асаблівасці жыцця остгоцкай Італіі. Але, разам з тым, гэта і адзін з узораў «рымска-гоцкай» прапаганды. Касіядор старанна «вычысціў» з крыніц усё, што магло сведчыць аб рымскай апазіцыі остгоцкім каралям. Зразумела, самі каралі не пісалі ўказы і пісьмы, іх рыхтавалі каралеўскія чыноўнікі, у тым ліку сам Касіядор. Ён і не хаваў, што афіцыйныя дакументы, сабраныя ў «Варыях», павінны былі служыць узорамі розных стыляў афіцыйнага красамоўства для будучых чыноўнікаў. Са старонак зборніка остгоцкія правіцелі паўстаюць у ідэалізаваным выглядзе як захавальнікі гармоніі ў адносінах паміж рымлянамі і готамі.
У канцы 30-х гг. VI ст. Касіядор пакінуў дзяржаўную службу і прысвяціў сябе літаратурнай і рэлігійнай дзейнасці. У гэты перыяд ён напісаў вялікія каментарыі да псалмоў і «Настаўленні ў навуках божых і свецкіх», якія пазней выкарыстоўваліся як вучэбныя дапаможнікі. Каментарыі да псалмоў былі бліскучым узорам экзегетыкі (вытлумачэння сэнсу і зместу Бібліі). У «Настаўленнях» Касіядор дакладна падзяліў «сем вольных мастацтваў» на трывіум і квадрывіум, выклаў змест іх дысцыплін. У адрозненне ад Баэцыя ён разглядаў адукацыю як сродак пазнання Божай існасці. Касіядор сцвярджаў, што рыторыка бярэ свой пачатак з Бібліі, а «сем вольных мастацтваў» з’яўляюцца сродкам пазнання існасці. Гэтыя дысцыпліны, заснаваныя на антычнай традыцыі, па яго перакананню, зусім не супярэчаць хрысціянскай веры. Наадварот, вера патрабуе не столькі пачуццяў, колькі розуму: «Пачуццё ж пакрывае ісціну таямніцай, і вышукваць яе жыватворны сэнс трэба шляхам старанных заняткаў». Касіядор здымае такім чынам супярэчнасці паміж верай і розумам, навукай. Ён следам за Баэцыем таксама выступіў у ролі «бацькі схаластыкі». У схаластыцы, якая будзе пануючай у заходнееўрапейскай сярэдневяковай філасофіі, галоўнай справай стане абгрунтаванне хрысціянскага веравучэння з дапамогай логікі, рацыянальных разважанняў. Нават быццё Бога стане прадметам доказаў з пазіцыі розуму. Гэты рацыяналізм у пытанях веры ўжо ў раннім Сярэднявеччы будзе характэрнай рысай заходнееўрапейскага багаслоўя, якая адрознівае яго ад багаслоўя візантыйскага, праваслаўнага, дзе непараўнальна большае месца займаў містыцызм з яго шляхам разумення Бога праз пачуцці, сузіранне. У Візантыі гэта выльецца ў супрацьлеглы схаластыцы ісіхазм з яго імкненнем да яднання чалавека з Богам шляхам аскетызму, ачышчэння душы («сэрца») слязьмі, малітоўнай медытацыі («разумная малітва»), азарэння духоўным Божым святлом.
Праблему суадносін хрысціянскага светапогляду і антычнай культурнай спадчыны не трэба ўяўляць у чорна-белых танах — або поўнае адмаўленне антычнай культуры, або прызнанне яе карыснай для пазнання ісцін хрысціянскай веры. Нават раннехрысціянскія аўтары, якія найбольш рэзка асуджалі язычніцкі характар антычнай культуры, як, напрыклад, Тэртуліян, у сваіх багаслоўскіх працах, тым не менш, выкарыстоўвалі інструментарый і вывады некаторых філасофскіх школ антычнасці. У прынцыпе, гэтая праблема была вырашана яшчэ антычнымі айцамі царквы, асабліва такім аўтарытэтам для Сярэднявечча, як Аўгусцін: хрысціяне павінны карыстацца дасягненнямі антычных мысліцеляў, адкідваючы тое, што было відавочна язычніцкім. Выключна варожа да антычнай культуры ставіліся першыя хрысціянскія манахі, аднак варожасць гэтых глыбока веруючых, але абсалютна непісьменных людзей тлумачылася непрыняццем культуры наогул («філасофія — вораг душы»). Калі ж рады манаства папоўніліся адукаванымі людзьмі, у тым ліку і з інтэлектуальнай эліты, манаства само ператварылася ў аднаго з галоўных носьбітаў культуры. І важную ролю ў гэтым адыграў Касіядор. У канцы свайго жыцця ён прыняў манаства і ў сваім радавым маёнтку заснаваў манастыр Віварый, які меў вялікую па тых часах бібліятэку. У яго скрыпторыі манахі перапісвалі кнігі (Касіядор нават склаў настаўленне для манахаў-перапісчыкаў кніг). Ён лічыў, што духавенства і манахі павінны добра ведаць антычную навуку для ўсведамлення ісцін веры, Пісання. Няправільна ўяўляць сярэдневяковы тып культуры як хрысціянскі ў супрацьлегласць антычнаму як язычніцкаму. Хрысціянства само было прадуктам антычнасці. З канца IV ст. яно стала адзінай афіцыйнай рэлігіяй Рымскай імперыі, язычніцтва было пастаўлена па-за законам. Апошні перыяд антычнасці, які папярэднічаў Сярэднявеччу, быў ужо хрысціянскім. І галоўнае, што захавалася ад антычнасці ў Сярэднявеччы, — гэта само хрысціянства. І тыя выдатныя інтэлектуалы, якія клапаціліся аб перадачы антычнай культурнай спадчыны ў сучаснае ім сярэдневякоўе, былі хрысціянамі, а зусім не рымскімі язычнікамі. Праблема ж барацьбы з язычніцтвам выйшла на новы ўзровень: яна стала праблемай хрысціянізацыі язычнікаў-варвараў, што пры ўсёй разнастайнасці гэтага працэсу азначала і далучэнне іх да дасягненняў антычнай культуры праз пасрэдніцтва хрысціянства. У хрысціянскай жа Заходняй Еўропе пытанне суадносін антычнай культуры і хрысціянскай веры мела іншы аспект: наколькі неабходная антычная спадчына для культуры новага грамадства, для яго веры. Варварызацыя грамадства зрабіла недаступнай для пераважнай большасці нават латынь — богаслужэбную мову царквы. Для выканання сваіх функцый духавенства непазбежна павінна было вывучаць мову старажытных рымлян, звяртацца да антычных аўтараў, у першую чаргу, хрысціянскіх. Гэта было патрэбна для вядзення богаслужэнняў, выканання абрадаў, разумення і тлумачэння асноўных догматаў. Разам з тым, веды, не звязаныя напрамую з багаслоўем і культам, але неабходныя для паўсядзённага жыцця людзей, забываліся.
Дзейнасць Ісідора Севільскага (каля 570 — 636 гг.)
Надзвычай важную ролю ў перадачы антычных ведаў з розных сфер прыродазнаўчых і гуманітарных навук адыграла дзейнасць буйнейшага энцыклапедыста ранняга Сярэднявечча Заходняй Еўропы архіепіскапа Севільі ў вестгоцкай Іспаніі Ісідора Севільскага (каля 570—636 гг.). Духоўнік вестгоцкага караля Рэкарэда ён быў цвёрдым прыхільнікам палітыкі супрацоўніцтва царквы з каралеўскай уладай як дадзенай Богам. Буйнейшым творам Ісідора сталі «». У 20 раздзелах (кнігах) ён выклаў звесткі па дысцыплінах «сямі вольных мастацтваў», медыцыне, гісторыі, праву, тэалогіі, аграноміі, заалогіі, архітэктуры і іншых навуках. Гэта была кампіляцыя ведаў, запазычаных у антычных аўтараў. Назва твора адлюстроўвала прынцып яго структуры, заснаваны на тлумачэнні слоў, многія з якіх былі ўжо незразумелымі большасці яго сучаснікаў. Кніга карысталася надзвычайнай папулярнасцю ў сярэднія вякі (толькі да нас дайшло больш за тысячу яе рукапісных варыянтаў, а ў Ірландыю, напрыклад, яна трапіла ўжо адразу пасля смерці аўтара). Апрача таго, Ісідор Севільскі быў аўтарам шматлікіх прац па прыродазнаўству, граматыцы, багаслоўю, гісторыі. Ён напісаў дзве хронікі, дзе сцісла выкладалася гісторыя ад стварэння свету. Найбольш каштоўным з яго гістарычных твораў з’яўляецца «Гісторыя готаў, вандалаў і свеваў». У сваіх гістарычных працах Ісідар апісваў гісторыю Іспаніі ў кантэксце біблейскай і рымскай гісторыі.
Дзейнасць Папы Грыгорыя I і Бенедыкта Нурсійскага
Разам з тым адукацыя паступова станавілася царкоўнай, прызначанай толькі для духавенства і манахаў. Менавіта з асяроддзя манаства выйшлі найбольш яркія яе прадстаўнікі — Папа Грыгорый I (першы Папа з манахаў) і Бенедыкт Нурсійскі, якія варожа адносіліся да свецкіх ведаў. У «» Бенедыкта і «» Грыгорыя Вялікага ад манахаў і духавенства патрабаваліся заняткі тэалогіяй, вывучэнне Бібліі і твораў айцоў царквы, але не авалоданне «мірскімі» ведамі. Грыгорый I падобна Касіядору таксама заснаваў у сваім радавым доме манастыр, але яго манахі займаліся чытаннем і перапісваннем прац багасловаў, а не антычных філосафаў і вучоных. Манастыры, асабліва ў сельскай мясцовасці, сталі ачагамі культуры, аднак культуры, перш за ўсё, царкоўнай. Шматлікія творы таго ж Грыгорыя I былі прызначаны толькі для духавенства і манаства. Разам з тым, напісаныя ім жыцці святых у спрошчаным, прымітызаваным стылі са шматлікімі апавяданнямі аб цудах знаходзілі водгук сярод простых вернікаў. Грыгорый I зрабіў уклад і ў развіццё царкоўнай музыкі, ён — стваральнік т. зв. «грыгарыянскага харала». Неабходна адзначыць, што для вялікай колькасці простых людзей Сярэдневякоўя музыка ў храме была адзінай магчымасцю дакрануцца да сапраўднага музычнага мастацтва.
Каралінгскае Адраджэнне
Каралінгскім Адраджэннем прынята вызначаць уздым культуры ў дзяржаве франкаў пры Карле Вялікім і яго бліжэйшых пераемніках. Аднак яго нельга апісваць у катэгорыях Адраджэння часоў позняга Сярэднявечча. Уздым тагачаснай культуры быў у значнай ступені выкліканы царкоўнай рэформай, якая здзяйснялася Карлам Вялікім. Рэформа ўключала ўніфікацыю розных сфер царкоўнага жыцця па ўзору рымскай царквы: веравучэння (перш за ўсё, устанаўленне адзінага кананічнага тэксту Бібліі), набажэнстваў (у першую чаргу, імшы), абрадаў і г. д. Устанаўліваліся і адзіныя правілы манаскага жыцця па «Статуту» Бенедыкта Нурсійскага. Важнай часткай рэформы было павышэнне ўзроўню адукаванасці духавенства і манаства. Але палітыка Карла ў галіне культуры выходзіла за царкоўныя рамкі — новы апарат кіравання дзяржавай, што разрастаўся, патрабаваў служачых, якія былі б не толькі адданымі каралю, але і валодалі неабходнымі ведамі. Аднак Каралінгскае Адраджэнне закранула нешматлікую частку грамадства: каралеўскае атачэнне, прыдворных, служачых караля, духавенства, манахаў. Зварот да антычнасці стаў, у першую чаргу, зваротам да прац антычных айцоў царквы, антычнахрысціянскіх літургічных твораў, жыццяў раннехрысціянскіх мучанікаў і г. д. Разам з тым, з нябыту вярталіся творы Цыцэрона, Ціта Лівія, Авідзія, Гарацыя і іншых нехрысціянскіх антычных аўтараў. З 8 тыс. дайшоўшых да нас кніг, перапісаных на тэрыторыі Франкскай дзяржавы ў VIII—IX ст., толькі некалькі дзясяткаў экзэмпляраў складаюць працы тых антычных аўтараў, якіх хрысціяне лічылі язычнікамі. І тым не менш, у нейкай меры гэта было Адраджэннем антычнай культурнай спадчыны, хоць і ў вельмі абмежаваных рамках.
Ядро Каралінгскага адраджэння складала «прыдворная школа» пры Карле Вялікім. Да таго як Ахен стаў пастаяннай рэзідэнцыяй караля, гэты своеасаблівы навуковы гурток дзейнічаў і ў іншых гарадах, якія Карл выбіраў месцам свайго знаходжання пасля вяртання з ваенных паходаў. Пры каралеўскім двары, апрача служачых і духавенства, заўсёды было нямала маладых людзей з франкскай знаці. Яны ўдзельнічалі ў мерапрыемствах, якія наладжваліся пры двары і нагадвалі старажытнагрэчаскія «сімпосіі» — ужыванне віна і піва суправаджалася інтэлектуальнымі гульнямі, дыспутамі, чытаннем і абмеркаваннем літаратурных твораў. Тон у гэтых вучоных бяседах задавалі не франкі, а запрошаныя Карлам найбольш адукаваныя людзі з розных куткоў Еўропы. Кіраваў «прыдворнай школай» дыякан Алкуін, выхадзец з Ёрка ў Нартумбрыі. У 781 г. ён быў запрошаны Карлам і заставаўся пры каралеўскім двары на працягу 15 гадоў да свайго абрання абатам турскага манастыра Святога Марціна. Алкуін быў выдатным вучоным, пісьменнікам, педагогам. Ён напісаў шэраг літургічных твораў, падручнікаў па дысцыплінах «сямі вольных мастацтваў», а яго калекцыя змястоўных пісьмаў з’яўляецца важнай крыніцай для вывучэння розных сфер жыцця сучаснага яму франкскага грамадства. Твор Алкуіна «Аб арфаграфіі» адыграў вялікую ролю ва ўвядзенні аднастайнага лацінскага правапісу і вымаўлення ў сярэдневяковай Еўропе. Ён выкладаў франкскай знаці латынь, многа ўвагі надаваў арганізацыі перапіскі старажытных кніг.
Алкуін шмат зрабіў для адукацыі самога Карла, хоць галоўным настаўнікам лацінскай мовы ў караля быў Пётр Пізанскі. Па сведчанні абата Эйнгарда, яшчэ аднаго прадстаўніка «прыдворнай школы», які напісаў «Жыццё Карла Вялікага» (з яўным выкарыстаннем схем біяграфій рымскіх імператараў Святонія), сам Карл валодаў латынню ў такой жа ступені, як і роднай мовай, па-грэчаску ж гаварыў з цяжкасцю, хоць разумеў гэту мову добра. Сярод іншых удзельнікаў прыдворных «сімпосіяў» трэба адзначыць Паўла Дыякана,. Лангабард Павел Дыякан быў аўтарам «Рымскай гісторыі», «Гісторыі лангабардаў», паэтычных твораў. Вестгот па паходжанню Тэадульф быў вядомым тэолагам, цудоўным паэтам, знаўцам антычнай паэзіі (нягледзячы на свой духоўны сан — нават Авідзія). Сярод вучняў гэтай бліскучай плеяды інтэлектуалаў выдзяляўся Рабан Маўр — абат манастыра ў Фульдзе, энцыклапедыст (трактат «Аб сусвеце»), аўтар вучэбных дапаможнікаў па дысцыплінах «сямі вольных мастацтваў», мноства багаслоўскіх твораў.
Важнай мерай Каралінгскага адраджэння стала абвяшчэнне Карлам Вялікім на царкоўным саборы ў 789 г. «», накіраваных на рэфармаванне царквы. Адно з распараджэнняў прадпісвала ствараць пры кожным манастыры і ў кожным епіскапстве школы для хлопчыкаў, дзе тыя павінны былі навучацца «псалмам, знакам пісьма, спевам, календару, граматыцы». Гэта выклікала рост колькасці кафедральных і манастырскіх школ. Хоць аснову навучання складала сістэма «сямі вольных мастацтваў», галоўнай мэтай было навучыць вучняў чытаць і пісаць, разумець сэнс малітваў. Цыклу матэматычных дысцыплін, такому важнаму, на думку Баэцыя, у падрыхтоўцы да заняткаў філасофіяй, амаль не надавалася ўвагі. Адным з дасягненняў Каралінгскага адраджэння было ўвядзенне новага тыпу пісьма — Каралінгскага мінускула з яго простымі і зразумелымі абрысамі лацінскіх літар, які выцесніў іншыя мудрагелістыя і цяжказразумелыя стылі пісьма. У гэты перыяд назіраўся і пэўны ўздым у архітэктуры. Каралінгскае Адраджэнне было з’явай кароткачасовай, распад імперыі франкаў паклаў яму канец. Але нягледзячы на вузкасць, незавершанасць, яно пакінула свой след у культурнай традыцыі Заходняй Еўропы, дазволіла захаваць нямала дасягненняў антычнай думкі, перш за ўсё хрысціянскай.
Эпас ранняга Сярэднявечча. Паэзія скальдаў
Важнай састаўной часткай сярэдневяковай культуры з’яўляўся эпас — вусныя народныя апавяданні аб падзеях мінуўшчыны, аснову якіх складалі гістарычныя паданні і міфы. У еўрапейскім эпасе ранняга Сярэднявечча пераважалі эпічныя творы народаў, якія з пункту гледжання рымлян былі варварскімі. Менавіта праз эпас гэтыя народы ўнеслі свой важкі ўклад у культурную традыцыю Сярэднявечча. Паданні адлюстроўвалі светаўспрыманне, ідэалы, духоўныя і маральныя каштоўнасці народаў у працэсе іх пераходу ад варварства да цывілізацыі. У эпічных творах распавядалася аб войнах паміж плямёнамі і дзяржавамі, дзеяннях герояў, іх незвычайнай сіле, барацьбе з пачварамі, якія звычайна ўвасаблялі варожыя чалавеку сілы прыроды і г. д. Гістарычная канва ў гэтых творах ідэалізавалася, рэальны гістарычны вопыт перапрацоўваўся з выкарыстаннем фантастыкі і мастацкай выдумкі. Сярэдневяковы эпас як жанр фальклору склаўся ў Заходняй Еўропе ўжо ў III—VIII ст., але большасць яго твораў была запісана ў канцы ранняга і ў высокім Сярэднявеччы. Эпас кельтаў Брытаніі (пераважна Уэльса) уключае апавяданні аб каралі Артуры і яго барацьбе з англасаксонскім нашэсцем. Пазней гэты эпічны цыкл паслужыў важнай крыніцай для рыцарскіх раманаў. У найбольш старажытным эпасе ірландцаў распавядалася аб барацьбе паміж плямёнамі, кульмінацыяй якой стала вайна з-за выкрадання боскага рудога бугая. Пакрыўджанае племя ўладаў падверглася магічнай хваробе слабасці, за выключэннем героя Кухуліна. І ён адзін вёў барацьбу з ворагамі, пакуль хвароба не адступіла ад яго народа. У адрозненне ад многіх эпічных герояў іншых народаў вобраз ірландскага Кухуліна вельмі фантастычны — гэта маленькі чорны чалавек з сямю пальцамі на кожнай руцэ, з сямю зрэнкамі, але ў баі ён ператвараецца ў сапраўднага асілка.
Выдатным творам англасаксонскага эпасу быў «Беавульф» — паэма пра маладога воіна са скандынаўскага племені гаутаў Беавульфа. Герой прыходзіць на дапамогу каралю данаў, якому смяротна пагражала пачвара Грэндаль, што жыла ў балоце. Кожную ноч гэтая пачвара залазіла ў палац караля, выкрадала там сонных воінаў і з’ядала іх у сваім логавішчы. Беавульф уступіў у барацьбу з Грэндалем і яго помслівай маткай і забіў іх у вадзяной бездані пад балотам. Пасля вяртання дадому Беавульф змагаўся з агнядышным драконам, які ахоўваў незлічоныя скарбы. У паядынку герой забіў дракона, але сам загінуў ад яго яду. У «Беавульфу» змешчана мноства падрабязных апісанняў бытавых рэалій.
Скандынаўскі эпас знайшоў сваё ўвасабленне ў песнях «Эды», створаных у IX—XIII ст. на аснове старажытных пластоў фальклору. Галоўнымі героямі міфалагічных песень «Эды» выступаюць бог Одзін (галава скандынаўскага пантэона, бог чараўніцтва, мудрасці, ваеннага ўмення, гаспадар Вальхалы — замагільнага свету, куды трапляюць загінуўшыя ў баі храбрыя воіны), Тор (бог-грамавержац), Локі (хітры і каварны бог). Найбольш папулярнымі былі міфы аб барацьбе Тора з веліканамі, якія пагражалі свету людзей, і з сусветным змеем, які жыў у бездані вод. Загінуўшыя воіны, якія трапілі ў Вальхалу, складаюць дружыну Одзіна, яму падпарадкаваны ваяўнічыя дзевы валькірыі, якія размяркоўваюць па загаду Одзіна перамогі і смерці ў бітвах.
Працэс фарміравання сярэдневяковай культуры Заходняй Еўропы, такім чынам, зусім нельга зводзіць толькі да праблемы засваення культурнай спадчыны антычнасці, варварскія народы ўнеслі ўласны істотны ўклад у фарміраванне новай культуры.
Сістэма адукацыі
Па меры развіцця заходнееўрапейскай цывілізацыі ў грамадстве ўзнікла неабходнасць у адукаваных і прафесійна падрыхтаваных спецыялістах, у першую чаргу — у юрыстах і медыках. Для запаўнення адукаванымі кадрамі каралеўскай, магнацкай і гарадской адміністрацый у шэрагу гарадоў, у асноўным паўночна-італьянскіх, пад апекай царквы ўзніклі новыя школы. Выкладанне вёў спецыяліст (магістр), які атрымліваў ад епіскапа спецыяльны дазвол. Так, цэнтрам юрыдычнай адукацыі стала школа ў Балонні, дзе пачалося вывучэнне і каменціраванне рымскага права. Бліжэйшай мэтай пры гэтым была рэканструкцыя «Дыгест» Юсцініяна шляхам параўнання тэкстаў з тых манускрыптаў, што захаваліся. Пазней юрыдычная школа трансфарміравалася ва ўніверсітэт. Неабходнасць у медыцынскіх ведах прывяла да ўзнікнення першай медыцынскай школы — Салернскай. Карпарацыя лекараў, якія не толькі лячылі, але і вучылі, існавала ў Салерна ўжо ў IX ст. Дзейнасць школы можа быць падзелена на два перыяды:
Другі перыяд звязаны з перакладчыцкай дзейнасцю Канстанціна Афрыканскага (каля 1020—1087 гг.), які добра ведаў арабскую і шэраг іншых усходніх моў. Вучэбны працэс у школе складаўся з трохгадовага падрыхтоўчага курса, пяці гадоў навучання і года практычнай працы. Падрыхтоўка была дастаткова якаснай, пра што сведчыць вельмі высокі аўтарытэт Салернскай школы сярод іншых аналагічных вучэбных устаноў Заходняй Еўропы (Манпелье, Балоння, Падуя). Прынамсі, паводле дэкрэта Фрыдрыха II ад 1221 г. ніхто не мог займацца ўрачэбнай практыкай без пацвярджэння сваіх ведаў медыкамі Салернскай школы.
Сярэдневяковыя ўніверсітэты
Сярэдневяковы ўніверсітэт, як правіла, складаўся з чатырох факультэтаў: артыстычнага (пазней філасофскага) і трох вышэйшых — права, медыцыны, тэалогіі. Першы факультэт выконваў ролю падрыхтоўчага. Тут выкладаліся «сем вольных мастацваў»: спачатку трывіум, пасля чаго здаваўся экзамен на бакалаўра мастацтваў, потым квадрывіум. Навучанне заканчвалася атрыманнем ступені магістра мастацтваў. На вышэйшых факультэтах прысуджаліся ступені бакалаўра і магістра адпаведнай галіны ведаў. Студэнты і выкладчыкі жылі ў інтэрнатах (калегіях), тут жа праводзіліся заняткі. Універсітэты пры гэтым выступалі ў якасці сярэдневяковых карпарацый — Universitas magistrorum et scolerium (Супольнасць настаўнікаў і вучняў).
Праграма ўніверсітэцкага навучання была, у параўнанні з сучаснай, не вельмі аб’ёмнай. На факультэте мастацтваў у Парыжскім універсітэце вывучалі ўсяго Арыстоцеля, у Балонскім рабілі акцэнт на рыторыцы Цыцэрона, матэматыцы і астраноміі Эўкліда і Пталамея. На факультэтах кананічнага права вывучалі «Дэкрэт Грацыяна». Такую назву атрымаў складзены каля 1140 г. манахам Грацыянам зборнік «Узгадненне супярэчлівых канонаў». У Балонскім універсітэце да яго дабавілі «Дэкрэталіі» — зборнік пастаноў Папы Грыгорыя IX, падрыхтаваны Раймондам Пенафортам у 1234 г.; «Кнігу шостую» — зборнік пастаноў Інакенція IV, Грыгорыя X, Мікалая III, складзены Баніфацыем VIII; «Кліменціны» — зборнік пастаноў Клімента V, падрыхтаваны Іаанам XXII у 1317 г., і «Экстраваганцыі» — зборнік пастаноў самога Іаана XXII.
Грамадзянскае права вывучалі па зборніку «Пандэкты», які быў складзены па загаду візантыйскага імператара Юсцініяна з твораў відных рымскіх юрыстаў. У Балонскім універсітэце акрамя таго вывучаўся зборнік ламбардскага права — «Кніга феодаў». Асновай медыцынскай адукацыі служыў трактат Канстанціна Афрыканскага «Мастацтва медыцыны», складзены з выкарыстаннем трактатаў Гіпакрата і Галена. Пазней пачалі вывучэнне перакладзеных з арабскай мовы «Канона» Авіцэны, «Альманзора» («Медыцынская кніга, прысвечаная Мансуру») Разеса (ар-Разі) і «Зборнік выпраўленняў» Авероэса (Ібн Рушда). Арыгінальная назва апошняга трактата была «Кітаб аль-каліят» («Кніга па медыцыне»). На тэалагічным факультэце акрамя Бібліі вывучалі «Сентэнцыі» Пятра Ламбардскага і «Гісторыю» Пятра Каместара.
Агульнае ўяўленне пра тэрміны навучання ва ўніверсітэце дае прыклад Парыжскага ўніверсітэта. На артыстычным факультэце студэнт вучыўся 6 гадоў, што выпадала на ўзрост ад 14 да 20 гадоў. Медыцына і кананічнае права вывучалася на адпаведных факультэтах яшчэ 5-6 гадоў. Больш доўгім быў шлях да звання доктара тэалогіі. Трэба было вучыцца не менш 8 гадоў, мець не менш 35 гадоў. Фактычны тэрмін навучання перавышаў 10 гадоў. З іх 6 адводзілася пасіўнаму ўспрыняццю інфармацыі, 4 — каменціраванню Бібліі, 2 — вывучэнню «Сентэнцый» Пятра Ламбардскага.
Для атрымання звання доктара ў Балонскім універсітэце трэба было прайсці два этапы: «экзамен прыватны» і «экзамен публічны». Перад правядзеннем першага з іх кандыдат даваў рэктару прысягу ў тым, што абавязуецца выконваць усе ўмовы, прадугледжаныя статутам, і не будзе падкупляць экзаменатараў. За тыдзень да падзеі адзін з прафесараў прадстаўляў яго архідыякану ўніверсітэта і заяўляў, што гэты студэнт здольны вытрымаць экзамен. У дзень экзамена, пасля імшы, кандыдат прыходзіў на калегію дактароў і атрымліваў два фрагменты для каменціравання. Пасля гэтага кандыдат ішоў дадому і пісаў неабходныя тэксты. Увечары таго ж дня студэнт выступаў перад дактарамі, якія пасля праслухоўвання каментарыя задавалі пытанні. Нарэшце адбывалася галасаванне, вынікі якога аб’яўляў архідыякан. Завяршаўся экзамен атрыманнем ліцэнзіі, але званне доктара і права на выкладанне прадастаўлялася яму пазней, падчас другога экзамена. Паводле яго ўмоў кандыдат прапаноўваў тэзісы па нейкай тэме і публічна абараняў іх перад студэнтамі. Пры гэтым лічылася, што ён упершыню выступае на дыспуце як прафесар. Пасля абароны тэзісаў архідыякан універсітэта пацвярджаў яго права на выкладанне і ўручаў новаму доктару кафедру, кнігу, залаты пярсцёнак і капялюш пэўнай формы.
Заходнееўрапейская філасофія
Асноўнай філасофскай праблемай, што знаходзілася ў цэнтры ўвагі аўтараў высокага Сярэднявечча, было пытанне пра суадносіны адзінкавага і агульнага. Абмеркаванне яго прывяло да спрэчкі аб універсаліях (агульных паняццях, ідэях) паміж наміналістамі (ад лац. nomen — імя) і рэалістамі (ад лац. realis — з рэчыва). Паводле меркавання філософаў-наміналістаў універсаліі не маюць самастойнага існавання. Яны ствараюцца розумам чалавека пры дапамозе паслядоўнага адсячэння індывідуальных і вызначэння агульных асаблівасцей канкрэтных прадметаў. Пры гэтым «крайнія» наміналісты лічылі ўніверсаліі толькі словамі, а «памяркоўныя» (вядомыя таксама як канцэптуалісты) прызнавалі папярэдняе існаванне агульных паняццяў (канцэптаў). Філосафы-рэалісты лічылі, што ўніверсаліі маюць сапраўднае існаванне і ўяўляюць сабой вечныя нязменныя ідэі боскага розуму.
Схаластыка
Асноўнай праблемай, з якой ушчыльную сутыкнулася рымска-каталіцкая царква ў другой палове XIII ст., была спадчына Арыстоцеля. Справа ў тым, што да сярэдзіны XII ст. Заходняя Еўропа фактычна не ведала філасофскую грэчаскую спадчыну (выключэнне складалі два маленькія творы Арыстоцеля, перакладзеныя на лацінскую мову Севярынам Баэцыем у VI ст.). За гэты час сфарміравалася кола ідэй, якое развівалася на ўласнай глебе, праз адаптацыю рымскай спадчыны.
Аднак разам з пачаткам крыжовых паходаў заходнееўрапейская цывілізацыя ўступіла ў больш цесныя кантакты з цывілізацыяй ісламскай. Крыжаносцы прывозілі з Усходу кнігі на арабскай мове. У пачатку XII ст. таледскі архіепіскап Раймунд (займаў кафедру ў 1086—1124 гг.) стварыў групу перакладчыкаў з арабскай мовы на лацінскую. Пасля смерці Раймунда з гэтай групай была звязана дзейнасць вядомага інтэлектуала таго часу Дамінга Гундзісалва. Адным з першых твораў, перакладзеных на лацінскую мову, быў Каран. Але потым перакладчыкі пачалі працаваць з грэчаскай спадчынай — творамі Арыстоцеля, Платона, Плаціна, Прокла, Секста Эмпірыка, Дыягена Лаэрцыя. Акрамя таго творы Арыстоцеля з арабскай мовы перакладаліся шатландцам Мікаэлем Скотам (каля 1175 г. — каля 1236 г.), які з 1227 г. жыў на Сіцыліі, дзе была яшчэ адна кантактная зона заходнееўрапейскай і ісламскай цывілізацый. Арыстоцеля перакладалі і непасрэдна з грэчаскай мовы — Іаан з Венецыі (каля 1150 г.), Роберт Гросетэст (каля 1240 г.), Вільям з Мербеке (у прамежку 1255—1278 гг.). У выніку заходнееўрапейская інтэлектуальная эліта (студэнты і прафесары) атрымалі доступ да ўсіх твораў Арыстоцеля і шмат якіх іншых грэчаскіх філосафаў, перакладзеных на лацінскую мову.
Антычная спадчына не ўпісвалася ў рамкі пануючага ў філасофіі аўгусцінізму. Паводле гэтага вучэння чалавек лічыўся бессмяротнай душой, паселенай у смяротным целе, а матэрыяльны свет выступаў у якасці адлюстравання быцця ідэй. Пазнанне магчыма толькі пры дапамозе боскага азарэння.
Пытанне пра вызначэнне пазіцыі царквы адносна твораў Арыстоцеля стала вельмі актуальным. Першая рэакцыя кліру была адназначна адмоўнай — забараніць. Менавіта такую пастанову прыняў у 1209 г. Парыжскі мясцовы сабор. У 1210 і 1215 гг. чытаць і выкладаць Арыстоцеля забараніў Папа Рымскі Інакенцій III. У 1231 г. аналагічную па зместу булу выдаў Грыгорый IX. У той жа час стала відавочна, што забараніць вывучэнне твораў Арыстоцеля проста немагчыма, што яго ўсё роўна будуць чытаць і вывучаць ва ўніверсітэтах. Тады царква ўзяла курс на адаптацыю арыстацелізму і падгонку яго пад свае жорсткія патрабаванні.
У 1231 г. Грыгорый IX стварыў спецыяльную камісію на чале з Вільгельмам Аксерскім, якая працавала да 1237 г., але безвынікова. Тады справу перадалі ордэну даменіканцаў. У 1259 г. Папа Рымскі Урбан IV запрасіў у Рым малавядомага магістра тэалогіі Парыжскага ўніверсітэта, 34-гадовага манаха даменіканца Фаму (Томаса), які нарадзіўся каля горада Аквіна і таму атрымаў мянушку Аквінат (Аквінскі).
Фама Аквінскі жыў у Рыме да 1268 г., дзе пачаў пісаць сваю славутую «Тэалагічную суму». У 1269 г. папская курыя накіравала яго ў Парыж, дзе ён напісаў другую частку твора (1269—1272 гг.). У 1272 г. багаслоў вярнуўся ў Італію і пачаў працаваць у Неапалітанскім універсітэце (адначасова ён працягваў пісаць «Суму»). У 1274 г. Фама Аквінскі атрымаў асабістае запрашэнне ад Папы рымскага Грыгорыя X на II Ліёнскі сабор, але па дарозе захварэў і памёр. Твор застаўся незавершаным. У 1323 г. багаслова кананізавалі. Літаратурная форма твораў Фамы Аквінскага была абумоўлена яго педагагічнай дзейнасцю. «Тэалагічная сума» складалася з трох частак (другая мела два падраздзелы) і 512 пытанняў, на якія прапанавалася пэўная колькасць адказаў «за» і «супраць» (ад 2 да 10). Пры гэтым складанасць адказаў вар’іравалася ў шырокім дыяпазоне: ад вельмі складаных да прымітыўных. Кожны адказ у сваю чаргу мог мець шмат унутраных адгалінаванняў. Напрыклад, 69 пытанне «Сумы» «Пра ўваскрашэнне і першае месца, куды паступаюць душы пасля смерці», мае наступную структуру: тры пытанні, першае з трох распадаецца на сем, першае з сямі распадаецца на сем, якія ўжо дэталёва разглядаюцца.
Хрысціянізаваны Фамой варыянт арыстацелізму атрымаў назву схаластыка. Чалавек пры гэтым успрымаўся як аб’яднанне душы і цела ў разумную смяротную жывёлу, якая займала вызначанае месца ў сусветнай іерархіі. Пазнанне адбывалася ў выніку разважанняў казуальнага тыпу — ад наступства да прычыны, ад дзеяння да матывацыі.
Зараджэнне эксперыментальнай навукі
У перыяд высокага Сярэднявечча пачаўся паступовы пераход прыродазнаўства ад спекуляцыйна-апрыёрных сузіральных схем больш ранняга перыяду да эксперымента. Пачатак яго быў звязаны з імем канцлера Оксфардскага ўніверсітэта, епіскапа Лінкольна (з 1235 г.) Роберта Гросетэста (1175—1253 гг.), які займаўся пытаннямі оптыкі, геаметрыі, астраноміі. Ён адным з першых выказаў ідэю пра тое, што пачаткам працэсу вывучэння прыродных з’яў выступае дослед, потым адбываецца яго аналіз і ўсталёўваецца нейкі агульны тэзіс або гіпотэза, якая правяраецца на практыцы.
Лінія, абазначаная Робертам Гросетэстам, была развіта Роджэрам Бэканам (каля 1220—1292 гг.). Ён нарадзіўся ў багатай сям’i, атрымаў вельмі добрую для свайго часу адукацыю, стаў магістрам мастацваў Оксфардскага ўніверсітэта, пасля чаго пераехаў у Парыж, дзе пачаў чытаць лекцыі па трактатах Арыстоцеля на артыстычным факультэце. Каля 1247 г. Бэкан вярнуўся ў Оксфард, дзе, магчыма пад уплывам Гросетэста, пачаў займацца эксперыментальнымі даследаваннямі, сам рабіў інструменты і абсталяванне, рыхтаваў асістэнтаў. У гэты час асноўнай сферай яго навуковых інтарэсаў былі астраномія, матэматыка, оптыка, алхімія і мовы. Бэкан правёў шэраг алхімічных эксперыментаў, пры дапамозе камеры абскура назіраў зацьменне Сонца.
У 1257 г. Роджэр Бэкан далучыўся да францысканскага ордэна. Спачатку гэты крок адмоўна адбіўся на яго навуковай дзейнасці. Пасля загада генерала ордэна Банавентуры Бэкана перавялі ў Парыж і зняволілі ў кляштары. Аднак яму ўдалося пераканаць Папу Рымскага Клімента IV у тым, што больш дакладныя веды пра прыроду, атрыманыя ў выніку эксперыментаў, прынясуць вялікую карысць хрысціянскай веры, царкве і ўніверсітэтам. У 1266 г. Папа прапанаваў Бэкану выкласці свае думкі ў пісьмовым выглядзе. Вучоны, як можна меркаваць, чакаў менавіта такога развіцця падзей, прынамсі ўжо ў 1267—1268 гг. ён адправіў у Рым свае энцыклапедычныя трактаты «Вялікі твор», «Малы твор», «Трэці твор». Менавіта ў «Вялікім творы» Бэкан першым з еўрапейцаў выкарыстаў тэрмін «эксперыментальная навука». Адразу па заканчэнні працы ён пачаў пісаць яшчэ адну энцыклапедыю, што захавалася фрагментарна — «Агульныя прынцыпы прыроднай філасофіі» і «Агульныя прынцыпы матэматыкі». У 1272 г. з’явіўся яго трактат «Філасофскае скарачэнне». Аднак ужо ў 1277—1279 гг. яго зноў пасадзілі ў турму, магчыма ў сувязі з цікавасцю да алхіміі і астралогіі. Апошні свой твор «Тэалагічнае скарачэнне» Бэкан напісаў перад самай смерцю.
Сярод іншых прыродазнаўцаў высокага Сярэднявечча варта згадаць ураджэнца польскай Сілезіі Вітэла (1230—1275 гг.), які атрымаў адукацыю ў Парыжы, а потым вывучаў оптыку. Даменіканскі манах Тэадорых Фрэйбергскі (1250—1310 гг.) напісаў шэраг прыродазнаўчых твораў, у тым ліку трактат «Пра вясёлку». Французскі навуковец П’ер з Марынура (першая палова XIII ст.) разглядаў у сваіх творах пытанні оптыкі, матэматыкі, астраноміі, медыцыны, алхіміі, першым пачаў вывучэнне магнетызму.
Сакралізацыя гісторыі Атонам Фрэйзінгенскім
Аўтарам адзінай цэласнай гістарычнай канцэпцыі, якая сфарміравалася ў высокім Сярэдневякоўі, быў Атон Фрэйзінгенскі (каля 1111—1158 гг.), сын Агнесы, дачкі імператара Генрыха IV. Апошняя абставіна азначала, што імператар Конрад III прыходзіўся яму зводным братам, а Фрыдрых I Барбароса — пляменнікам. Адукацыю будучы гісторык атрымаў у Парыжы ў Гуга Сен-Вікторскага. Прыблізна ў 1132—1133 гг. Атон уступіў у цыстэрцыянскі кляштар у Марымондзе (усходняя Шампань) і ў скорым часе стаў яго абатам, а ў 1138 г. быў рукапаложаны ў сан епіскапа Фрэйзінга (Баварыя).
Асноўны гістарычны твор Атона Фрэйзінгенскага — «Хроніка, або Гісторыя пра два грамадствы», напісаны ў 1143—1146 гг., ахапіў усю гісторыю чалавецтва ад стварэння свету да пачатку 1146 г. Паводле аўтарскага плана, выказанага ў прадмове, увесь твор павінен складацца з 8 кніг, прычым першая кніга пачыналася ад Адама, а апошняя апісвала прыход Антыхрыста і Страшны суд.
Прапанаваны Атонам агульны погляд на гісторыю чалавецтва заснаваны на традыцыйнай антычна-хрысціянскай схеме чатырох эпох: асіра-вавілонскай, міда-персідскай, грэка-македонскай, рымскай. Але пры гэтым робіцца акцэнт на працэсе ператварэння імперыі ў хрысціянскую і яе перанос у новай якасці ад аднаго народа да іншага. У выніку ствараецца паралельная лінія фіксацыі асноўных перыядаў, што выходзіць за традыцыйныя рамкі — дахрысціянская імперыя (Вавілон, Мідыя, Рым), хрысціянская імперыя (Візантыя, дзяржава Адаакра, лангабарды, франкі, усходнія франкі). Шматлікія пераносы імперыі прывялі да нечаканага выніку — яе старэнню і псаванню. «Перанесеная з Рыма да грэкаў, — піша Атон, — ад грэкаў да франкаў, ад франкаў да лангабардаў, ад лангабардаў зноў да нямецкіх франкаў, гэтая імперыя не толькі стала старой і слабай, але з-за сваёй пераменлівасці, быццам лёгкія каменьчыкі, што перакідваюцца вадой туды і сюды, сабрала на сабе мноства бруду і атрымала розныя пашкоджанні. Такім чынам, зямныя няшчасці выяўляюцца нават у самой галаве свету і яе падзенне прадказвае гібель усяму свету».
У наступным схема пераносу накладваецца і на культуру чалавецтва і робіцца выснова пра яе блізкі закат: «Навука была перанесена адтуль (г. зн. з Егіпта) да грэкаў, потым да рымлян, нарэшце да галаў і немцаў. І трэба зазначыць, што ўся зямная ўлада і навука зарадзіліся на Усходзе і ідуць да канца на Захадзе, і ў гэтым выяўляецца непастаянства ўсяго зямнога».
Блізкі закат навукі, культуры і гісторыі, паводле меркавання аўтара, суправаджаецца шматлікімі бедамі: «Мы, што размешчаны быццам у канцы часоў, не столькі чытаем пра няшчасці смертных у іх (г. зн. гісторыкаў) кнігах, колькі знаходзім іх у нас саміх з досведу сучаснасці». Атон чакаў завяршэння гісторыі чалавецтва ўжо ў бліжэйшай будучыні і гэтым можна вытлумачыць эсхаталагізм апошняй кнігі яго твора.
Рыцарская культура. Геральдыка і турніры
Высокае сярэдневякоўе стала часам фарміравання асноў рыцарскай культуры, якая дасягнула свайго росквіту ў Заходняй Еўропе ў XIV—XV стагоддзях. Асноўнымі праяўленнямі яе былі геральдыка, турніры, куртуазная літаратура, рыцарскія раманы.
Геральдыка — гэта дакладная навука, прысвечаная стварэнню і апісанню гербаў. Узнікненне яе можна аднесці да перыяду крыжовых паходаў. Аб гэтым сведчыць і відавочная практычная неабходнасць стварэння для рыцараў спецыяльнай сістэмы апазнавальных знакаў па прынцыпу «свой — чужы», і ўсходнія карані шэрагу геральдычных знакаў. Так, «шлемны намет» нагадваў спецыяльныя кавалкі тканіны, што прыкрывалі шлем ад перагрэву, і рассякаліся на асобныя палоскі ад удараў арабскіх шабляў, «шлемная павязка», што ўяўляе сабой умоўную выяву вяроўкі з вярблюджай воўны, для замацавання гэтага кавалка тканіны, «безант» (кружок залатога колеру) — памяць пра візантыйскія манеты. У XII—XIII стагоддзях адбываецца фарміраванне набораў геральдычных сімвалаў, замацаванне іх за родамі і ўсталяванне правілаў трансфармацыі (старэйшыя і малодшыя лініі, удаўство, шлюб і г. д.). Фактычна гэта азначала стварэнне асобнай мовы для запісу інфармацыі, што дае магчымасць ідэнтыфікаваць чалавека. Практыкай ідэнтыфікацыі асобы было апісанне герба, яго праверка, запіс правоў рыцара, якое рабілі геральдмейстэры перад турнірам.
Раманы артураўскага цыкла
Зарадзіліся рыцарскія раманы на поўначы Францыі. Іх тыповым героем быў рыцар, які шукаў прыгоды дзеля маральнага ўдасканалення, уласнай славы, Прыгожай Дамы. У выніку подзвіг у імя радзімы, які займаў значнае месца ў гераічным эпасе, адыходзіць на другі план. Пачатковы перыяд развіцця жанру адносіцца да сярэдзіны XII ст. і прадстаўлены пераказамі вядомых антычных сюжэтаў у тэрмінах і вобразах феадальнага грамадства: «Раман пра Аляксандра», «Раман пра Брута», «Раман пра Фівы», «Раман пра Энея». З другой паловы стагоддзя актыўна развіваюцца творы, сюжэтна звязаныя з кельцкім фальклорам. Найбольш вядомы цыкл, што зарадзіўся ў гэты перыяд, складаюць раманы пра караля Артура і рыцараў «Круглага стала».
Сюжэтны стрыжань цыкла выглядае наступным чынам. Рэзідэнцыяй караля Артура і каралевы Гінеўры служыць замак Камелот. Тут стаіць круглы стол (каб на банкеце не было падзелу гасцей на больш і менш ганаровых) з тронам і 12 крэсламі для самых слаўных рыцараў: пляменніка караля Гавена, сенешала Кея, Трыстана (героя асобнага цыкла пра яго і Ізольду), Ланселота і інш. Над сталом — дэвіз «Сіла — гэта яшчэ не справядлівасць, справядлівасць — гэта і ёсць сіла». Раз у год, на свята Пяцідзесятніцы, рыцары збіраліся за сталом і расказвалі пра свае прыгоды. У выніку трагічнага кахання Гінеўры і Ланселота разгарнулася міжусобная барацьба, што прывяла каралеўства да краху. Самога Артура феі адвезлі на востраў Аскалонскага возера, яго меч Эскалібур знік у водах возера, а рыцары «Круглага стала» накіраваліся на пошукі легендарнай чашы Грааль, у якую была сабрана кроў, што выцякала з цела ўкрыжаванага Хрыста. Чаша магла лячыць хваробы і рабіць дабро (раманы пра Грааль складаюць асобны цыкл). Літаратурны вобраз караля Артура з’явіўся ўпершыню ў «Гісторыі брытаў» (1137 г.) Гальфрыда Манмуцкага. У 1155 г. гэты твор быў перакладзены на французскую мову нармандцам Васам (Вайсам), што зрабіла імя Артура вельмі папулярным у краінах Заходняй Еўропы. Пры гэтым Вас дадаў некалькі кельцкіх легенд, у тым ліку пра Ланселота і Гінеўру. Аднак сапраўдным творцам цыкла раманаў пра Артура стаў Крэцьен дэ Труа (каля 1130 г. — каля 1191 г.), які развіў асноўныя сюжэтныя лініі Гальфрыда — Васа ў пяці раманах: «Эрык і Эніда», «Кліжэс», «Ланселот, або Рыцар калёсаў», «Івейн, або Рыцар ільва», «Персеваль, або Аповесць пра Грааль» (незавершаны). Апошні сюжэт развіў нямецкі паэт Вольфрам фон Эшэнбах (памёр каля 1220 г.), які не ўмеў пісаць, а можа і чытаць, у раманах «Парцыфаль» і «Тытурэль».
Дастаткова поўна распрацаваны вобраз Артура ў англійскай сярэдневяковай літаратуры, у раманах XIII ст. «Артур», «Артур і Мерлін», «Ланселот Азёрны». Лагічным завяршэннем англійскага і французскага артураўскага цыкла можна лічыць раман Томаса Мелары (1417—1470 гг.) «Смерць Артура».
Куртуазная літаратура
Непасрэдна звязана з рыцарствам развіццё куртуазнай літаратуры, галоўным пафасам якой была прапаганда ідэалаў рыцарскай годнасці. Пры гэтым неабходна ўлічваць, што куртуазная літаратура выконвала вельмі важную функцыю ў сярэдневяковым менталітэце: стварала магчымасць індывідуалізацыі ў грамадстве, якое індывідуалізм адмаўляла ў прынцыпе. Паэты, якія працавалі ў жанры куртуазнай літаратуры (трубадуры, труверы, аўтары рыцарскіх раманаў у вершах і прозе) прысвячалі свае творы любві да Прыгожай Дамы. Асноўная характэрная рыса куртуазнай любві — яе прынцыповая немагчымасць рэалізацыі на практыцы і эмацыянальныя перажыванні паэта. Менавіта гэта абставіна дае магчымасць чалавеку заставацца сам-насам з уласнымі пачуццямі, г. зн. магчымасць стаць індывідам. У рэчышчы куртуазнай любві, як можна меркаваць, развіваўся і культ Дзевы Марыі, які асабліва моцна пашырыўся ў каталіцкай Заходняй Еуропе ў перыяд высокага Сярэдневякоўя.
Сярэдневяковая лірыка
Сфарміравалася рыцарская лірыка на поўдні Францыі, у Правансе, на мяжы XI—XII ст. Менавіта тут былі найбольш спрыяльныя ўмовы для яе развіцця — культурнае асяроддзе і стабільная эканоміка. Правансальскія паэты называлі сябе трубадурамі. Гэта былі сапраўдныя прафесіяналы, якія пастаянна працавалі над метрыкай, строфікай, мелодыкай, рыфмамі. Найбольш дасведчаныя, спрактыкаваныя і таленавітыя аўтары лічылі, што выкарыстанне ўжо вядомых тыпаў ці мелодыкі абражае іх творчую годнасць і таму шукалі свае ўласныя шляхі для рэалізацыі задумак.
Усяго вядома 2540 вершаў трубадураў, якія належаць 460 аўтарам (з іх 30 жанчын). Гэта былі прадстаўнікі розных сацыяльных слаёў грамадства: манархі, магнаты, простыя рыцары, гандляры, рамеснікі, клірыкі.
У паэзіі трубадураў прысутнічаюць розныя ступені складанасці ўспрыняцця. На пачатковым этапе развіцця жанру пашыраўся так званы «цёмны стыль». Яго першымі прадстаўнікамі былі трубадуры з ліку арыстакратаў, якія імкнуліся выкарыстоўваць ускладнёныя паэтычныя формы, каб быць зразумелымі вельмі вузкаму колу слухачоў. Пазней узмацніліся пазіцыі «яснага стылю», прыхільнікі якога арыентаваліся ўжо на больш шырокую аўдыторыю. Заняпад правансальскай паэзіі адбыўся ў XIII ст. у выніку разбуральных для поўдня Францыі альбігойскіх войнаў.
Грэцкі
Грэцкі — прозвішча.
Культура Сярэдневякоўя
Сярэдневяковая лірыка
Свае паэты былі і ў паўночнай Францыі — труверы. У асноўным яны развівалі тыя ж жанры, што і правансальскія трубадуры, толькі на больш нізкім літаратурным узроўні.
NGC 3695
NGC 3695 (іншыя абазначэнні — NGC 3698, UGC 6490, MCG 6-25-78, ZWG 185.71, PGC 35389) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Культура Сярэдневякоўя
Сярэдневяковая лірыка
Развіццё куртуазнай лірыкі на германскіх землях звязана з дзейнасцю мінезінгераў (XII—XIII ст.), аўтараў песень пра каханне (мінезангаў). У XIV ст. іх замяніла бюргерская паэзія мейстэрзанг (XIV ст.). Да жанру рыцарскай лірыкі можна аднесці і так званыя «ле» — маленькія вершаваныя навэлы любоўнага зместу, вядомыя ў Брэтані (адсюль паходзіць яшчэ адна іх назва — «брэтонскія ле»).
NGC 3695
Гэты аб’ект занесены ў новы агульны каталог некалькі разоў, з абазначэннямі NGC 3695, NGC 3698.