cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мікалай Мануцы
Біяграфія
У 1792 годзе Мануцы разам сынам Станіславам далучыўся ў Браславе да Таргавіцкай канфедэрацыі і ўдзельнічаў у заснаванні мясцовай канфедэрацыі, а пасля — Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага (стаў членам яе Генеральнасці). У 1793 годзе прызначаны канфедэрацыяй членам Пастаяннай Рады, але не быў зацверджаны на гэтай пасадзе Гарадзенскім соймам 1793. Паўстанне 1794 года Мануцы перачакаў за расійскай граніцай. У 1795 годзе атрымаў ад расійскай імператрыцы Кацярыны II штогадовую выплату ў 1 тыс. дукатаў. Жыў у Санкт-Пецярбургу, быў блізкай асобай да імператара Паўла I, ад якога ў 1796 атрымаў ва ўласнасць Опсаўскае стараства і пацвярджэнне на маёнтак Казяны. Купіў маёнткі Даўблі, Стаўрова і Бяльмонты на Браслаўшчыне, набыў права трымання Браслаўслаўскага стараства. З 1799 года жыў на Браслаўшчыне, займаўся гаспадаркай, пры гэтым значна павялічыў цяжар падаткаў на падданых, якія судзіліся з Мануцы і выйгралі судовы працэс.
Кліменкі (Полацкі раён)
Кліме́нкі (, Клименки) — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Гаранскага сельсавета.
Рудка (Валадымырэцкі раён)
Рудка (Ру́дка) — вёска ў Валадымырэцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Зялёны Луг (вёска, Мінск)
Зялё́ны Луг — колішняя вёска, з 1976 года ў складзе Мінска.
Гісторыя
У 1897 годзе вёска Зялёны Луг Сеніцкай воласці Мінскага павета, 5 двароў, 32 жыхары, у аднайменным урочышчы 2 двары, 26 жыхароў. У 1917 годзе ў фальварку 1 двор, 3 жыхары, у карчме двор, 8 жыхароў, у аднаселлі двор, 7 жыхароў. З 1924 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім, з 1934 года ў Менскім раёнах. У 1959—1976 гадах цэнтр Зялёналугскага сельсавета. У 1971 годзе 198 двароў, 1040 жыхароў, птушкафабрыка. У 1976 годзе вёска ўключаная ў межы Мінска, сельсавет перанесены ў вёску Цна Ёдкава.
NGC 5584
NGC 5584 – галактыка каталога NGC, знаходзіцца ў Сузор’і Дзевы. Бачная зорная велічыня: 11,4. Размер: 3,5'x2,8'. Прамое ўзыходжанне: 14 гадз. 22 мін. 24 сек. Схіленне: -00°24'00".
Каленава (Пачынкаўскі раён)
Каленава (Коленово) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мурыгінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
IC 768
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Сайман
Са́йман (Simon) — прозвішча. Вядомыя носьбіты:
Навасёлкі (Шклоўскі раён)
Гісторыя
Згадваецца ў 1643 як вёска ў Басейскім войтаўстве Шклоўскай воласці ў Аршанскім павеце ВКЛ.
Малое Сяло
Мало́е Сяло́ (, Малое Село) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жалудоцкага сельсавета.
Да 17 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Доўгаўскага сельсавета, да 20 лістапада 1973 года — у склад Жалудоцкага сельсавета , да 26 лютага 2013 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Жалудоцкага пассавета.
Тургызба (Жэмская сельская акруга)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2483 чалавекі (1285 мужчын і 1198 жанчын). Паводле дадзеных перепісу 2009 года, у сяле пражывалі 2846 чалавек (1450 мужчын і 1396 жанчын).
Заходне-Карэльскае ўзвышша
Заходне-Карэльскае ўзвышша — узвышша на захадзе Рэспублікі Карэлія, паміж Сегвозерам і Лексвозерам. Даўжыня каля 130 км, вышыня да 417 м. Складзена гнейса-гранітамі і кварцытамі, перакрыта разарваным плашчом грубаабломкавай марэны. Заходняя частка складаецца з асобных купалападобных узвышшаў, цэнтральная — з доўгіх высокіх і вузкіх град (асабліва ў паўднёвай частцы) і ўсходняя — узгорыстая, абмежаваная на паўночным усходзе і паўднёвым захадзе забалочанымі раўнінамі. Пакрытая тайговымі яловымі і хваёвымі лясамі.
Нідэркрухтэн
Нідэркрухтэн (Niederkrüchten) — камуна ў Германіі, у зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Падпарадкоўваецца адміністрацыйнай акрузе Дзюсельдорф. Уваходзіць у склад раёна Фірзен. Насельніцтва — чалавек (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 67,07 км². Афіцыйны код — 05 1 66 020.
Камуна падзяляецца на 4 сельскія акругі.
Авімбунду
Авімбунду, або паўднёвыя мбунду (саманазва: úmbúndú, Ovimbundos) — народ групы банту ў Анголе. З'яўляюцца найбуйнейшай этнічнай групай гэтай краіны. Агульная колькасць (2017 г.) — 8 187 000 чалавек.
Паходжанне
Авімбунду — нашчадкі паўднёвых груп банту, заваяваных у XVII ст. ваяўнічымі вандроўнікамі яга (магчыма, блізкімі да мбунда). Род Umbunduca, які ўсталяваў манархічную ўладу над навакольнымі плямёнамі, даў сваю назву дзяржаве, што праіснавала да першай трэці XIX ст. У канцы XVIII ст. яно падзялялася на 22 тэрытарыяльныя супольнасці, кожная з якіх мела свайго спадчыннага правадыра і сваю саманазву. Агульная назва авімбунду стала афіцыйна выкарыстоўвацца партугальцамі толькі пасля ўключэння дзяржавы Авімбунду ў склад іх калоній.
Культура
Авімбунду традыцыйна насяляюць узвышшы, якія не славяцца ўрадлівымі глебамі. Ручное земляробства і жывёлагадоўля не давалі дастаткова ежы для пражыцця, таму авімбунду здаўна развівалі дадатковыя галіны гаспадаркі — паляванне, рыбалоўства, рамяство і гандаль. Рамеснікі здабывалі і апрацоўвалі жалеза, выраблялі кераміку, плеценыя пасудзіны, займаліся разьбярствам. У канцы XIX - пачатку XX ст. каля 50 тысяч авімбунду былі ўцягнуты ў караванны гандаль паміж Вялікімі азёрамі і атлантычным узбярэжжам. У XX ст. сельская гаспадарка набыла камерцыйны характар. Вырошчваюць на продаж каву, арахіс і валакняныя культуры. Земляробства лічыцца жаночым заняткам, у той час як мужчыны працуюць па-за межамі хатняй гаспадаркі.
Асноўны від паселішча — вёска. Вёскі будуюць на раўнінах або на схілах пагоркаў. Раўнінныя вёскі з'явіліся раней і ўяўлялі паселішчы земляробаў, акружаныя палеткамі. Вёскі на схілах будаваліся ў дзяржаўны перыяд і выкарыстоўваліся для абароны. Авімбунду жывуць у круглявых або чатырохкутных каркасных хацінах. Сцены крыюцца цыноўкамі і абмазваюцца глінай. Дахі саламяныя. Вылучаюць хаціны для жылля, адрыны, будынкі для свойскай жывёлы.
Авімбунду вядуць адлік сваяцтва па мужчынскай і жаночай лініях. Знутры адной абшчыны дамінуюць жаночыя роды oluina. Яны маюць эканамічны ўплыў на чальцоў, аказваюць дапамогу. Мужчынскі род звычайна займае навакольныя тэрыторыі, кантралюе зямлю і рэсурсы. Для авімбунду характэрны пашыраныя сем'і onjo, што ўключаюць мужа, жонку, дзяцей, дадатковых сваякоў, якія не маюць сваёй гаспадаркі. Найбольш пераважныя шлюбы са стрыечнымі братамі і сёстрамі. Жаніх выплочвае бацькам нявесты выкуп. Пасля вяселля яна пераходзіць у сям'ю жаніха. У мінулым дазвалялася палігінія, прычым кожная жонка мела сваю хаціну і сховішча для збожжа. Дом і хатняе начынне ўспадкоўваюцца па жаночай лініі, зямля — па мужчынскай. Хлопчыкі з 8 гадоў выхоўваюцца ў мужчынскай хаціне без сцен onjango.
У XVII - XIX ст. грамадства авімбунду падзялялася на саслоўі высакародных olosoma, асабіста вольных mukwendye, залежных hafuka і рабоў pika. Рабы звычайна былі прадстаўнікамі іншых плямён, захопленых у палон. Авімбунду актыўна займаліся гандлем рабамі з партугальцамі. Меліся і мясцовыя вёскі рабоў. На чале вёсак стаялі старэйшыны. Знутры вёскі маглі мецца абшчыны з розных саслоўяў, што таксама кіраваліся сваім старэйшынам. На чале вялікага мужчынскага рода стаяў правадыр. Рада правадыроў выбірала манарха з ліку прадстаўнікоў валадарскага рода па мужчынскай лініі. Падзел на саслоўі і групы рознага паходжання ў нашы дні не адыгрывае істотнай ролі, але перажыткі старой сацыяльнай структуры аказваюць уплыў на сучасную.
Авімбунду захавалі багаты спеўны і танцавальны фальклор. Распаўсюджаны такія музычныя інструменты, як барабан, металічныя бразготкі і флейты. Авімбунду славяцца як выдатныя разьбяры драўляных лялек.
Мова
Мова умбунду адносіцца да групы моў банту. З'яўляецца тонавай, налічвае тры тоны. Пісьмовасць на аснове лацінкі.
Рэлігія
Традыцыйная рэлігія авімбунду заснавана на веры ў шматлікіх духаў, з якіх асабліва вылучаюцца душы жывых людзей ocililenba, душы памерлых ocilulu і духі продкаў ahamba. Амбунду верылі ў магію, уздзеянне добрых чараўнікоў і лекараў ocimbandas, а таксама злых чарадзеяў olonganga. У канцы XIX ст. абвінавачванні ў адмоўным магічным уздзеянні і суды над olonganga былі частай справай. У дзяржаве Авімбунду існаваў культ продкаў кіруючай дынастыі. Рытуалы спраўляў сам манарх. У вёсках рытуалы ў гонар продкаў арганізоўвалі правадыры і старэйшыны.
Катастрофа BAe-125 пад Мінскам (2009)
Катастрофа BAe-125 пад Мінскам — авіякатастрофа, якая адбылася 26 кастрычніка 2009 года за 2 км ад нацыянальнага аэрапорта Мінск.
Абставіны
Самалёт чартарным рэйсам выляцеў з расійскага аэрапорта «Унукава» (у 20:06 паводле маскоўскага часу) у Нацыянальны аэрапорт Мінск. У 21:14 па мінскім часе дыспетчар аэрапорта выходзіў на сувязь з самалётам, які ішоў правей ад зададзенага курсу. Самалёт накіравалі на другі круг. За два кіламетры ад узлётна-пасадачнай паласы BAe-125 ішоў дакладна па курсе ў створ пасадачнай паласы. Пасля пачаў адыходзіць улева і ў 21:35 знік з радараў. Хутка самалёт, што пацярпеў крушэнне, знайшлі побач з аэрапортам, каля вёскі Пяцілетка Драчкаўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.
Пры падзенні самалёта адбыўся «залом лесу» на 250 метраў, пасля самалёт ударыўся аб зямлю і загарэўся. Пажар хутка быў лакалізаваны.
Бізнесмены ляцелі чартарным рэйсам у Мінск у элітнае казіно «Шангры Ла», якое пераехала з Расіі ў Беларусь і нядаўна адкрылася побач са Штаб-кватэрай СНД.
Самалёт
Самалёт BAe-125-800, што разбіўся, быў 1987 года вытворчасці, серыйны нумар — 258076. Самалёт з ліпеня 2008 года належаў расійскай авіякампаніі «Эс-Эйр».
Самалёт распрацаваны брытанскай кампаніяй «Hawker Siddeley», выпускаецца з 1962 года. Усяго да 1990 года было выраблена 763 машын.
Ахвяры
Загінулі ўсе прысутныя на борце — 3 члены экіпажу і 2 пасажыры. Яшчэ адзін пасажыр, які мусіў ляцець, не з’явіўся на рэйс.
Экіпаж: Аляксандр Самойлаў — камандзір карабля, Сяргей Снімшчыкаў — штурман карабля, Алеся Латуціна — бортправадніца.
Пасажыры: Марат Рамашкін — генеральны дырэктар авіякампаніі «Эс-Эйр» (якой належаў самалёт), ''П. Малышаў'' — расійскі бізнесмен.
Жэнна
Жэнна — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 28 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы, на поўдзень ад вёскі Усая, у басейне ракі Тураўлянка. Уваходзіць ва Ушацкую групу азёр.
Сварыні
Сварыні (Свари́ні) — вёска ў Валадымырэцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Жэнна
Плошча паверхні 0,57 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,8 км. Найбольшая глыбіня 25 м, сярэдняя — 6,8 м. Даўжыня берагавой лініі 3,7 км. Аб’ём вады ў возеры 3,94 млн м³. Плошча вадазбору 10,9 км².
Схілы катлавіны вышынёй 15—25 м (на поўначы і ўсходзе 5—8 м), пад лесам і хмызняком. Мелкаводдзе вузкае, дно да глыбіні 6—8 м пясчанае, ніжэй ілістае. На паўднёвым усходзе ўпадае ручай (пратока) з возера Лешна, на паўднёвым захадзе выцякае ручай у возера Крывое. Уздоўж берагоў паласа надводнай расліннасці шырынёй да 20 м.
Галіна Кліменцьеўна Макарава
Галіна Кліменцьеўна Макарава, народжаная Агата Чаховіч (, Старобін — ) — актрыса тэатра і кіно, Народная артыстка Беларусі (1967), Народная артыстка СССР (1980).
Біяграфія
Нарадзілася ў сям'і афіцэра расійскай імператарскай арміі Кліменція Чаховіча. У 1-ю сусветную вайну бацька служыў у імператарскай стаўцы, у сям'і захоўваўся сярэбраны паднос і чайны сервіз, падораныя імператарам. Не прыняўшы савецкую ўладу, Чаховіч ваяваў у арміі Дзянікіна, дайшоў да Крыма, але не эміграваў, а вярнуўся ў Старобін, дзе заставалася жонка з дзецьмі. Яго бацька, святар на прыходзе ў Старобіне, выгнаў сына з дому, калі той кінуў першую сям'ю дзеля маладой (маладзей на 24 года) дзяўчыны-прыслугі.
Кліменція Чаховіча арыштавалі, год ён праседзеў у турме, але застаўся жывы. Але сям'я назаўжды атрымала таўро лішэнцаў. Прыйшлося знішчыць усе дакументы, якія злучаюць іх з імем бацькі. У новым пашпарце дзяўчыны год нараджэння быў паказаны няправільна. Пазней яна самастойна вылічыла, што нарадзілася ў 1916 годзе.
У 16 гадоў Агата пераязджае ў Мінск. Працуе хатняй прыслужніцай, санітаркай. Трохі пазней паступае ў студыю Першага Беларускага драматычнага тэатра. Падчас навучання ў студыі актрыса бярэ псеўданім Галіна і мяняе прозвішча рэпрэсаванага бацькі Чаховіч, на прозвішча маці — Апанашчык. У гэты ж час захапляецца экстрэмальнымі відамі спорту, конным спортам, кіданнем дзіды, вышываннем. У 1937 годзе становіцца чэмпіёнкай рэспублікі па мотакросе.
Скончыла студыю Першага Беларускага драматычнага тэатра ў 1938, у гэтым жа годзе была прынята ў яго трупу.
У 1939 годзе актрыса выходзіць замуж за Івана Макарава і бярэ яго прозвішча. Пераязджае з ім у Маскву, пасля ў эвакуацыю ў Карэлію. У 1944 годзе разводзіцца з мужам і вяртаецца ў Мінск.
Першы поспех у тэатры да актрысы прыходзіць у 1954 г., вядомасць ёй прынесла роля Марыі Кірылаўны ў спектаклі «Выбачайце, калі ласка!» па п'есе Андрэя Макаёнка. Пасля гэтага ў п'есах Макаёнка Галіна Кліменцьеўна пачала іграць вельмі часта, некаторыя ролі драматург пісаў спецыяльна для яе.
Здымацца ў фільмах актрыса пачала з 1958 г. Яе першай зорнай роляй у кінематографе стала роля Аляксандры Мацвееўны Громавай ў фільме Сяргея Мікаэляна «Удовы» ў 1976 годзе.
Творчасць
Яркая нацыянальная актрыса. Яе мастацтва было адметнае сакавітасцю сцэнічных фарбаў, праўдзівасцю, багатай моўнай характарыстыкай.
Стварыла каларытныя, яркія індывідуальныя народныя характары. Талент Галіны Макаравай як глыбока самабытнай актрысы найбольш выявіўся ў нацыянальным рэпертуары, найперш у п’есах А. Макаёнка (многія ролі напісаны спецыяльна для Г. Макаравай): Марыя Кірылаўна («Выбачайце, калі ласка!»), Лушка («Лявоніха на арбіце»), Паліна («Трыбунал», выступала ў гэтай ролі ў спектаклі Маскоўскага тэатра на Малой Броннай), Старая («Святая прастата»), Аксана Смятанкіна («Таблетку пад язык»); а таксама Агата («Паўлінка» Я. Купалы), Матруна («На кругым павароце» К. Губарэвіча), Дзятлічыха («Людзі на балоце» паводле І. Мележа), Ганна, Маці («Вечар», «Парог» А. Дударава). 3 іншых роляў: Кабаніха («Навальніца» А. Астроўскага), Квашня («На дне» М. Горкага), Лізавета («У мяцеліцу» Л. Лявонава), Гаспадыня зімоўя («Таня» А. Арбузава), Старая ўдава з Фларэнцыі («Канец — справе вянец» У. Шэкспіра).
Здымалася ў кіна- і тэлефільмах: баба Шура («Удовы»), Ганна Іванаўна («Развітанне славянкі»), Драздова («Фруза»), мачаха Ганны («Завеі, снежань») і інш.
Сабор Святога Марка
Сабо́р Свято́га Ма́рка (Basilica di San Marco — «базіліка Сан-Марка») — кафедральны сабор Венецыі (да 1807 года прыдворная капэла пры палацы дожаў), які ўяўляе сабой рэдкі прыклад візантыйскай архітэктуры ў Заходняй Еўропе. Размяшчаецца на плошчы Святога Марка, побач з Палацам дожаў.
Сабор, упрыгожаны шматлікімі мазаікамі, выкананымі ў візантыйскім стылі, з’яўляецца месцам знаходжання мошчаў апостала Марка і мноства каштоўных прадметаў мастацтва, вывезеных з Канстанцінопаля ў ходзе крыжовых паходаў. У 1987 годзе сабор разам з іншымі венецыянскімі помнікамі ўвайшоў у спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Першая базіліка
Базіліка была пабудавана для размяшчэння мошчаў апостала Марка, якія 31 студзеня 829 года былі прывезены з Александрыі ў Венецыю венецыянскімі купцамі Буона і Рустыка, якія ў 828 годзе, прыбыўшы ў Александрыю, даведаліся, што мусульмане пачалі разбурэнне хрысціянскіх храмаў для ўзвядзення мячэцей. Паданне звязвае пропаведзь хрысціянства ў гарадах Венецыянскай лагуны з апосталам Маркам, таму купцы вырашылі выратаваць мошчы святога ад апаганьвання і прывезці іх у свой горад. Каб перанесці рэліквію на карабель, гандляры пайшлі на хітрасць: цела евангеліста было пакладзена ў вялікі кошык і схавана пад свінымі тушамі, да якіх не маглі дакрануцца сарацыны нават пры мытным аглядзе. Для большай надзейнасці кошык схавалі ў складках паруса аднаго з суднаў (падзеям, звязаным з перанясеннем мошчаў, прысвечаны мазаікі прэсбітэрыя і адзін з люнетаў цэнтральнага фасада). Пасля перанясення мошчаў у горад, апостал Марк замяніў святога Феадора ў ролі нябеснага заступніка Венецыі, а сімвалам горада стаў знак гэтага евангеліста — крылаты леў.
Будаўніцтва было пачата дожам Джусцініяна Партэчыпацыа ў 829 годзе, а завершана ў 832 годзе яго братам дожам Джавані Партэчыпацыа. Будынак першай базілікі не захаваўся, таму пра яе аблічча можна судзіць толькі па археалагічных раскопках, выкананых падчас рэстаўрацыі крыпты сабора, калі быў выяўлены старажытны мур сцен. Лічыцца, што царква была пабудавана ў форме лацінскай базілікі тыпу равенскіх (Сан-Вітале) і займала месца цяперашняй крыпты. Купал, устаноўлены над яе цэнтральнай часткай, знаходзіўся над месцам пахавання мошчаў апостала Марка.
Базіліка была пашкоджана пажарам, які ўзнік у 976 годзе падчас дварцовага перавароту, калі дож П'етра Кандыяна быў зрынуты дожам П'етра Арсеола. Пажар, які пачаўся ў Палацы дожаў, перакінуўся на паўночна-заходнюю частку сабора і нанёс яму сур'ёзныя пашкоджанні. К канцу X стагоддзя базіліка была адноўлена, але даследчыкі лічаць, што гэта была рэстаўрацыя будынка, а не новае будаўніцтва.
Сучасная базіліка
Будаўніцтва сучаснай базілікі пачаў у 1063 годзе дож Даменіка Кантарыні. У 1071 годзе ў яшчэ недабудаваным саборы быў узведзены на пасаду дожа Даменіка Сельва, пры якім у 1071—1084 гадах быў распачаты першы цыкл стварэння мазаічнага ўбрання базілікі. Асвячэнне храма адбылося ў 1094 годзе пры дожы Вітале Фальеры, які быў пахаваны ў галерэі на месцы сучаснага нартэкса сабора.
Крыжовакупальная пяцігаловая царква была збудавана па ўзоры канстанцінопальскага храма Апосталаў. На працягу наступных стагоддзяў царква бесперапынна пашыралася і ўпрыгожвалася: у 1159 годзе пачаліся работы па абліцоўванню сабора мармурам, у XII стагоддзі былі выкананы мазаікі цэнтральных купалаў і скляпенняў, у 1343—1354 гады былі прыбудаваны баптыстэрый і капэла Святога Ісідара, у XV стагоддзі — капэла Масколі і сакрысція (1486—1493 гады), у 1504—1521 гадах капэла Дзен. Вонкавае ўбранне сабора было завершана к канцу XV стагоддзя, пра што сведчыць яго выява на карціне Джэнціле Беліні «Працэсія рэліквіі Святога Крыжа на плошчы Сан Марка» (1493 год). Тытул галоўнага будаўніка сабора ў розны час насілі такія архітэктары, як Якопа Сансавіна і Бальдасарэ Лангена.
Мноства старажытных рэліквій патрапілі ў сабор пасля рабавання крыжакамі Канстанцінопаля ў 1204 годзе. Да іх адносяцца квадрыга на заходнім фасадзе, «залаты алтар» візантыйскай работы, выява «Мадонна Нікапея».
Базіліка грала значную ролю ў гісторыі Венецыянскай рэспублікі. Па традыцыі глава рэспублікі станавіўся перад гараджанамі, і яго публічна абвяшчалі дожам з прэгалы — правай кафедры, адмыслова ўладкаванай для гэтай мэты. Нягледзячы на тое, што базіліка да 1807 года была толькі палацавай капэлай, у ёй праходзілі значныя афіцыйныя цырымоніі (блаславенне войска перад вайной, у тым ліку перад чацвёртым крыжовым паходам, дэманстрацыя захопленых у ворагаў сцягоў). У базіліцы адбылася пакаянная сустрэча Фрыдрыха Барбаросы з Папам Аляксандрам III. Сабор цалкам знаходзіўся ў юрысдыкцыі дожаў і меў уласны клір, незалежны ад мясцовага епіскапа. У 1807 годзе па загаду Напалеона ў сабор Сан Марка з цэрквы Сан-П'етра дзі Кастэла была перанесена кафедра патрыярха Венецыі (тытул належыць біскупу Венецыі з 1451 года), і храм стаў кафедральным саборам Венецыі.
У наш час сабор з’яўляецца дзеючым храмам. Будзённыя набажэнствы праводзяцца ў капэле Святога Ісідара. Акрамя мошчаў апостала Марка сярод рэліквій базілікі вылучаюцца галовы апосталаў Якава Малодшага і Ціта, мошчы мучаніка Ісідора і абраз Багародзіцы «Нікапея», што робіць храм цэнтрам хрысціянскага паломніцтва.
Характарыстыка архітэктурнага стылю
Працяглае будаўніцтва базілікі аказала ўплыў на яе архітэктурны стыль. Пабудаваны як класічная грэчаская базіліка з суровым раманскім фасадам, сабор за гады перабудоў набыў свой сучасны вобраз, у якім змяшаліся розныя стылі. Гэта тлумачыцца таксама тым, што ў яго ўбранні былі выкарыстаны прывезеныя ў розны час у Венецыю ўсходні мармур, калоны розных ордараў, грэчаскія і раманскія барэльефы, візантыйскія і італьянскія скульптуры, гатычныя капітэлі. Усё гэта было злучана майстрамі ў гарманічнай архітэктоніцы сабора.
Некаторыя даследчыкі не выдзяляюць пэўнага архітэктурнага стылю сабора і пішуць пра яго асаблівасці:
Я не ведаю, ці існуе яшчэ ў свеце сабор, на які можна было б паставіць чатырох бронзавых коней без рызыкі не толькі сапсаваць мастацкае ўражанне, але і апошліць будынак. Сабор Св. Марка не такі. Фантастычнае змешванне ўсіх настрояў і густаў, усіх стыляў і эпох… Гэты будынак свайго роду unicum, непаўторная індывідуальнасць у свеце цэркваў. Яго стыль лічыцца візантыйскім, але, мне здаецца, гэта справядліва толькі да вядомай ступені: з масы ўплываў, якія стварылі сабор, візантыйскі быў пераважным. Яму належыць агульны абрыс будынка, купалы, мазаікі. Але гатычныя вежкі галоўнага фасада, гатычныя стрэлы, сплеценыя са статуй, антычны лес рознакаляровых калон, усходняя стракатасць і пазалота, нарэшце, шырокая тэраса вакол купалаў — які стыль утворыць усё гэта разам узятае, калі не стыль венецыянскага Св. Марка, у якога няма ні продкаў, ні перайманняў.
Агульныя асаблівасці
Сабор пабудаваны ў форме грэчаскага крыжа і з’яўляецца тыповай візантыйскай крыжовакупальнай базілікай, пабудаванай па прыкладу канстанцінопальскай царквы Святых Апосталаў, але не з’яўляецца яе дакладным паўторам. У канцы XII стагоддзі да базілікі быў прыбудаваны прасторны нартэкс, а ў наступныя стагоддзі шэраг іншых памяшканняў (некалькі капэл, баптыстэрый, сакрысція). За выключэннем алтарнай часткі, якая заканчваецца апсідай, рукавы крыжа падзелены аркадамі на тры нефы, хоры (другі паверх бакавых нефаў) адсутнічаюць. Памеры базілікі складаюць 76,5 (даўжыня разам з алтарнай часткай) на 62,5 метраў. Вышыня базілікі (па цэнтральным купале) складае 43 метры.
Алтарная частка (прэсбітэрый) па ўсходнім узоры аддзелена ад цэнтральнага нефа гатычным іканастасам, створаным у 1394 годзе майстрамі П'етра Паола і Якабела Дэле Масенье. Алтарная перагародка створана з каляровага мармуру і ўвянчана вялікім крыжам, па баках ад якога ўстаноўлены чатырнаццаць статуй (дванаццаць апосталаў, Дзева Марыя і апостал Марк). У алтарнай частцы ўстаноўлены ківорый (V стагоддзе), пад якім знаходзіцца галоўны алтар храма з мошчамі Святога Марка, перанесенымі ў сабор з крыпты ў 1835 годзе. Ён высечаны з суцэльнага кавалка зялёнага ўсходняга мармуру і падтрымліваецца чатырма калонамі з вапнавага алебастру (XIII стагоддзе). На кожнай калоне ў дзевяць радоў размешчаны рэльефы з гісторыяй Дзевы Марыі і Ісуса, у якіх знайшлі сваё адлюстраванне, апроч кананічных, апакрыфічныя гісторыі.
Наборная мармуровая падлога базілікі створана ў XII стагоддзі і гарманіруе з вонкавым і ўнутраным мармуровым убраннем сабора. Яна выканана з пліт рознакаляровага мармуру з устаўкамі мазаічных выяў (былі створаны ў перыяд да XV стагоддзя), выкананых з маленькіх кавалачкаў мармуру рознай формы і памеру. Сярод мазаік падлогі прысутнічаюць як геаметрычны арнамент (кругі, квадраты, васьмівугольнікі), так і выявы жывёл, раслінны арнамент. Частка арнаментаў была створана ў 1425 годзе фларэнційскім мастаком Паала Учэла.
Званіца сабора стаіць асобна ад яго, яе вышыня складае каля 100 метраў. Яна была пабудавана ў 1514 годзе і акрамя царкоўных функцый служыла таксама маяком для караблёў, якія ўваходзілі ў лагуну. Званіца цалкам разбурылася ў 1902 годзе, але была адноўлена ў першапачатковым выглядзе ў 1912 годзе.
Фасады
Першапачаткова вонкавае аблічча сабора адпавядала суровым канонам раманскага стылю. Больш раскошная мармуровая абліцоўка фасада сабора была выканана ў XIII стагоддзі. Ідэя пышнейшага ўбрання фасада ўзнікла пасля чацвёртага крыжовага паходу, калі ў Венецыю былі вывезены калоны і капітэлі з канстанцінопальскіх палацаў і храмаў.
Абліцаваны мармуровымі плітамі, упрыгожаны калонамі, увянчанымі капітэлямі карынфскага ордара. Мае пяць уваходаў, аформленых у выглядзе парталаў з калонамі ў два ярусы. Архівольты цэнтральнага партала ўпрыгожаны кампазіцыямі з алегарычнымі выявамі мастацтваў і рамёстваў. Аркі парталаў і размешчаных над імі люнетаў упрыгожаны мазаікай. Люнеты ўпрыгожаны гатычным вянком, выкананым у XIV—XV стагоддзях тасканскімі майстрамі. Паміж аркамі вянка, упрыгожанымі раслінным арнаментам, устаноўлены вежкі з фігурамі святых. У крайніх вежах фасада намалявана сцэна Дабравешчання (арханёл Гаўрыіл у крайняй левай вежцы, Дзева Марыя — у крайняй правай). Паміж імі ў чатырох вежках устаноўлены фігуры евангелістаў з іх сімваламі.
Нягледзячы на тое, што большасць існуючых мазаік фасада была створана ў XVII—XVIII стагоддзях, агульная архітэктурная задума мазаічнага ўбрання фасада была выканана ў XV стагоддзі, што пацвярджае карціна Джэнціле Беліні «Працэсія рэліквіі Святога Крыжа на плошчы Сан Марка» (1493 год). Усе «новыя» мазаікі паўтараюць старадаўнюю іканаграфію ў адпаведнасці з распараджэннямі Вярхоўных Пракуратараў Сан Марка, якія ў выпадку пераробкі згубленай ці разбуранай мазаікі даручалі ўзнавіць яе сюжэт у адпаведнасці са старажытным узорам і зрабіць тлумачальны надпіс.
Бронзавыя дзверы сабора (за выключэннем цэнтральнай) былі створаны ў XII—XIV стагоддзях. Іх аўтар, венецыянскі ювелір Бертуча, у 1300 годзе пакінуў на адной з іх надпіс, што працуючы над імі, ён кіраваўся ўзорам дзвярэй цэнтральнага партала. Дзверы цэнтральнага партала датуюцца VI стагоддзем і былі, як многія іншыя элементы фасада, прывезены ў Венецыю з Канстанцінопаля. Створкі выкананы з папярочных бронзавых пласцін, якія ўпрыгожаны 34 радамі арачак, размешчаных у форме паўлінавага хваста.
Паміж аркамі ўваходных парталаў, пад размешчанай вышэй лоджыяй, устаноўлены візантыйскія пліты з парнымі барэльефамі, сіметрычна размешчаныя адносна галоўнага партала. Цыкл пачынаецца з выяў двух святых воінаў — Дзімітрыя Салунскага і Георгія Пераможца. Затым ідуць выявы Багародзіцы і архангела Гаўрыіла ў сцэне Дабравешчання. Завяршаюць цыкл дзве выявы подзвігаў Геракла: утаймаванне Эрыманфскага вепра (пліта візантыйскага паходжання эпохі Феадосія) і забойства Лярнейскай гідры (пліта венецыянскай работы, XIII стагоддзе).
Выходзіць на п’яцэту і Палац дожаў. Фасад абліцаваны мармурам, упрыгожаны мазаікай і статуямі святых. Найбольш вядомы абраз Святога Хрыстафора, які таксама паўтараецца ў выглядзе скульптуры на паўночным фасадзе і мазаікі ў нартэксе. Размяшчэнне абраза Хрыстафора на паўднёвым фасадзе, звернутым да мора і бачным з вады, тлумачыцца старажытным павер'ем, што таго, хто паглядзіць на абраз гэтага святога, у гэты дзень не кране ніякае зло. Пад абразом Хрыстафора знаходзіцца адзіны ўваход у сабор з боку мора. Ён упрыгожаны паўкруглым тымпанам з рэльефамі прарокаў (XIII стагоддзе).
Упрыгожаны мармуровай інкрустацыяй рознага паходжання. Фасад мае адзін уваход, які вядзе ў нартэкс сабора. Ён выкананы ў форме партала і ўпрыгожаны скульптурнай выявай Ражства Хрыстова, створанай венецыянскімі майстрамі ў XIII стагоддзі ў адпаведнасці з візантыйскімі канонамі. З-за выкарыстання ў дэкоры партала расліннага арнаменту ўваход атрымаў назву Порта дэі Ф'ёры («брама кветак»).
Квадрыга Святога Марка
Квадрыга Святога Марка — квадрыга з пазалочанай бронзы, устаноўленая на лоджыі сабора. З’яўляецца адзіным захаваным узорам шматфігурнай конскай антычнай скульптуры. Стварэнне квадрыгі прыпісваюць скульптару Лісіпу і датуюць IV стагоддзем да н.э.
Квадрыга ўпрыгожвала канстанцінопальскі іпадром і была вывезена ў Венецыю ў 1204 годзе падчас Чацвёртага крыжовага паходу дожам Энрыка Дандала пасля рабавання крыжакамі Канстанцінопаля. Квадрыга была ўстаноўлена на лоджыі базілікі Сан-Марка ў перыяд кіравання дожа Рэньера Зена (1252—1268 гады). Падчас рэстаўрацыі сабора, якая праводзілася ў 1970-я гады, было прынята рашэнне замяніць квадрыгу на лоджыі сабора копіяй. У 1982 годзе арыгінал квадрыгі быў пастаўлены ў музеі базілікі, размешчаным у верхніх памяшканнях нартэкса сабора.
Купалы
Сабор, пабудаваны ў форме грэчаскага крыжа, мае пяць купалаў: чатыры над галінамі крыжа і цэнтральны над сяродкрыжжам. Купалы былі створаны ў XIII стагоддзі падчас кіравання дожа Себасціяна Дзіяні. На іх архітэктуру аказалі ўплыў усходнія цэрквы і мячэці, знаёмыя венецыянскім купцам і ўдзельнікам крыжовых паходаў.
Купалы выкладзены з цэглы і ўстаноўлены на невысокіх барабанах з вокнамі па перыметры, знадворку іх пакрывае драўляны каркас, абліцаваны свінцовымі пласцінамі. Кожны з купалаў сабора ўвянчаны макаўкай з крыжом. Крыжы маюць па дзве перпендыкулярныя гарызантальныя перакладзіны, накіраваныя на чатыры бакі свету, і завяршаюцца пазалочаным шарам. Дыяметр цэнтральнага купала складае 13 метраў і ўзвышаецца над падлогай базілікі на 28,15 метраў.
Унутранае ўбранне
Скляпенні, купалы і верхні ўзровень сцен сабора пакрыты мазаічнымі палотнамі агульнай плошчай каля 4000 кв. м. Стварэнне мазаічнага ўбрання сабора было пачата ў 1071 годзе (мазаікі апсіды) і працягвалася на працягу больш чым двухсот гадоў (мазаікі нартэкса былі закончаны ў 1280 годзе). Мазаічны цыкл сабора Святога Марка з’яўляецца адным з найбольш значных узораў гэтага віду мастацтва.
Раннія мазаікі ствараліся безыменнымі майстрамі, якія кіраваліся толькі традыцыямі іканапіснага канона. У XI стагоддзі для стварэння мазаік прыцягваліся візантыйскія майстры, пазней працу сталі выконваць венецыянскія мазаічысты. У наступныя стагоддзі пры абнаўленні і рэканструкцыі мазаік кардоны, па якіх выкладваліся кампазіцыі, стваралі Якопа Беліні, Паола Учэла, Мантэнья, Тыцыян і Тынтарэта. У якасці матэрыялу для мазаік выкарыстоўвалася шкло, вырабленае на востраве Мурана. Шкляная маса розных колераў выкладвалася на фоне залатой фальгі, ствараючы тым самым ззянне, нягледзячы на слабае асвятленне сабора.
Мазаікі адлюстроўваюць сюжэты гісторый Старога і Новага Запаветаў, сцэны з жыцця Багародзіцы, апостала Марка, Яна Хрысціцеля і Святога Ісідара. Англійскі тэарэтык мастацтва Джон Раскін пісаў: «''Ні адзін горад не меў такой праслаўленай Бібліі. Храм-кніга, які ззяе здалёк як Віфліемская зорка''».
Мазаікі нартэкса
Нартэкс быў прыбудаваны да сабора ў канцы XII—XIII стагоддзі і ўпрыгожаны мазаікай работы венецыянскіх майстроў-мазаічыстаў. Мазаічны цыкл прысвечаны старазапаветным сюжэтам і мае на мэце паказаць праз іх значэнне прышэсця Ісуса Хрыста ў справе выратавання чалавецтва. Узорам для шэрага старазапаветных кампазіцый паслужылі мініяцюры ранневізантыйскага рукапісу Кнігі Быцця, які знаходзіўся ў Венецыі, і пасля стаў вядомы як Катонаўскі Генезіс (VI ст.). Мазаікай пакрыты малыя купалы, скляпенні і люнеты нартэкса, сюжэт распадаецца на наступныя групы: Купал раздзелены на тры кругавыя паласы, размешчаныя вакол цэнтральнай кампазіцыі з залатых лускавінак. Утрымлівае 26 сцэн, прысвечаных першым раздзелам кнігі Быцця, і суправаджаецца тэкстам на латыні: «''У пачатку стварыў Бог неба і зямлю. Дух Божы лунаў над вадою.''».
Кожнаму з шасці дзён стварэння прысвечана асобная сцэна, на якой, паводле ўсходняй іканаграфіі, фігура Стваральніка намалявана ў вобразе юнака-Хрыста з німбам-крыжам і высокім крыжам у руцэ. На ўсіх сцэнах Стваральніка суправаджае фігура анёла, які сімвалізуе кожны дзень тварэння. Цікавая сцэна блаславення сёмага дня, на якой Бог, седзячы на прастоле ў асяроддзі нябеснай світы, багаслаўляе анёла, які сімвалізуе суботу. Наступныя сцэны купала прысвечаны гісторыі стварэння Адама і Евы, іх грэхападзенню і выгнанню з рая. На сцэне выгнання з рая, на заднім плане сярод райскіх шат намаляваны крыж, як сімвал хуткага выратавання. На люнетах і арках дзвярэй, якія вядуць у сабор, мазаічны цыкл апавядае пра нараджэнне дзяцей прабацькоў, пра забойства Каінам Авеля і гібель чалавецтва падчас вялікага патопу і выратаванне праведнага Ноя. Далей стаіць сцэна будаўніцтва Вавілонскай вежы, якая адлюстроўвае яе на фоне сярэдневяковага горада, акружанага зубчастай сцяной, у якім муляры выконваюць указанні змешчанага ў цэнтр кампазіцыі начальніка. Побач змешчана выявы біблейскага змешвання моў, дзе Бог, стоячы перад няскончанай вежай, падзяляе па баках свету людзей. Далей ідуць сцэны з жыцця Аўраама, дзе прысутнічае сюжэт яго гутаркі з Богам, намаляваным у выглядзе рукі, якая з’яўляецца з палоскі неба. Гісторыі Іосіфа Прыгожага прысвечаны тры малыя купалы паўночнай часткі нартэкса. У іх падрабязна намалявана гэта біблейская гісторыя (29 сцэн), якая суправаджаецца адпаведнымі цытатамі са Старога Запавету (напісаны на латыні ў форме скарачэнняў). На шэрагу сцэн егіпецкія пабудовы (дамы, збожжасховішчы) намаляваны ў форме пірамід. У парусах купалаў прысутнічаюць выявы старазапаветных прарокаў, якія трымаюць у руках світкі з іх прароцтвамі аб прышэсці Ісуса Хрыста. Утрымлівае восем асноўных сцэн з жыцця прарока Майсея, пачынаючы ад яго выратавання ў водах Ніла і заканчваючы зыходам яўрэяў з Егіпта. Сцэны не аддзяляюцца адна ад адной залатым фонам, як на астатніх мазаіках, а ідуць адна за адною ў абрамленні стылізаваных пейзажаў і архітэктуры. Вакол партала ў чатырох нішах змешчаны мазаічныя выявы чатырох евангелістаў. Іх стварэнне адносіцца да канца XI стагоддзя, гэта значыць да пабудовы нартэкса, калі партал служыў уваходам у сабор з боку плошчы. Мазаікі змяшчаюць грэчаскія рыфмаваныя надпісы, звернутыя да кожнага евангеліста (напрыклад, «Душы каварнай адбі ўдар, святы Матфею», «Дзе ў вечнасці застаўся ты — нас, чысты Яне, туды вядзі»). У вялікай паўкруглай нішы, размешчанай над парталам, знаходзіцца велічная мазаічная выява апостала Марка, створаная ў 1545 годзе братамі Дзуката, па кардоне, які прыпісваецца Тыцыяну. Побач змешчана малітва, звернутая да святога: «О Марк, адпусці грахі тых, хто, склаўшы рукі, заклікае цябе, тваім заступніцтвам і літасцю Божай, хай будуць яны выратаваны».
Мазаікі інтэр'ера
Мазаікі сабора лагічна працягваюць сюжэты нартэкса, на якіх адлюстраваны сцэны чакання Месіі. Унутры сабора мазаікі адлюстроўваюць сюжэты з зямнога жыцця Ісуса Хрыста, Багародзіцы і апостала Марка. У люнеце над цэнтральным уваходам змешчаны Дэісус, выкананы ў візантыйскай традыцыі, але фігура Яна Хрысціцеля заменена Святым Маркам, заступнікам горада. У руках Хрыста Евангелле адкрытае на словах: «Я — дзверы: хто ўвойдзе Мною, той уратуецца.». На сценах цэнтральнага нефа, прылеглых да цэнтральнага ўвахода, намаляваны сцэны з Адкравення Яна Багаслова.
Цыкл мазаік цэнтральнага нефа пачынаецца з прэсбітэрыя, дзе ў купале змешчана выява Багародзіцы ў акружэнні прарокаў, якія паказваюць ёй світкі з тэкстамі сваіх прароцтваў аб прышэсці Месіі. Побач з Марыяй стаіць прарок Ісая, які паказвае на намаляванага ў цэнтры купала безбародага юнака, і кажа свае знакамітыя прароцкія словы: «Дык вось Сам Гасподзь дасць вам знак: вось, Дзева ва ўлонні зачне і народзіць Сына, і дадуць імя Яму: Эмануіл.». Побач змешчана фігура цара Давіда ў пышных візантыйскіх адзеннях, які прадракае царскае паходжанне Выратавальніка: «ад плоду ўлоння твайго пасаджу на троне тваім».
Тэма прароцтваў аб прышэсці Хрыста працягваецца на сценах цэнтральнага нефа, упрыгожаных дзесяццю мазаічнымі карцінамі, створанымі ў XIII стагоддзі. На левай сцяне ў поўны рост намаляваны Хрыстос Эмануіл у акружэнні прарокаў Асіі, Іаіля, Міхея і Ераміі, а на правай Багародзіца з прарокамі Ісаям, Давідам, Саламонам і Езекіілем.
Скляпенне над іканастасам упрыгожана мазаікай, якая адлюстроўвае пачатак здзяйснення прароцтваў. На ім намаляваны чатыры кампазіцыі: Дабравешчанне, Пакланенне вешчуноў, Грамніцы і Хрышчэнне Гасподне. Гэтыя мазаікі былі створаны ў XIV стагоддзі па эскізах Тынтарэта на месцы разбуранага раннейшага мазаічнага цыклу. На сценах і скляпеннях трансепта намаляваны шматлікія сцэны новазапаветнай гісторыі. Акрамя асобных кампазіцый (спакушэнне Хрыста, Уваход у Іерусалім і іншыя) ёсць і мазаічныя цыклы. Да іх адносяцца: «цуды Хрыстовы» (намаляваны дабрадзействы Ісуса для хворых, пакутных і грэшных) і «Пакуты Хрыстовы». У пакутным цыкле асабліва вылучаецца мазаіка «Маленне аб чашы», створаная ў XIII стагоддзі, якая адлюстроўвае ў асобных клеймах усе тры маленні Ісуса ў Гефсіманскім садзе перад арыштам.
На арках цэнтральнага купала размешчаны вялікія мазаічныя палотны, якія адлюстроўваюць апошнія падзеі зямнога жыцця Ісуса Хрыста: распяцце, сашэсце ў пекла і Уваскрэсенне. Галоўны купал сабора, размешчаны на скрыжаванні трансепта і цэнтральнага нефа ўпрыгожаны мазаікай Узнясенне Хрыстова. У цэнтры купала на фоне зорнага круга намалявана фігура Хрыста, які сядзіць на вясёлцы, якую ўзносяць угару чатыры анёлы. Ніжэй па перыметры размешчаны фігуры дванаццаці апосталаў і Дзева Марыя ў акружэнні двух анёлаў. Паміж вокнамі барабана цэнтральнага купала змешчаны шаснаццаць жаночых фігур, якія ўвасабляюць дабрадзейнасці і блажэнствы. З іх вылучаецца фігура ў царскіх адзеннях, якая адлюстроўвае міласэрнасць, яе абрамляе надпіс: «маці ўсіх дабрадзейнасцей».
Баптыстэрый
Баптыстэрый, які знаходзіцца ў паўднёвай частцы сабора, быў пабудаваны ў першай палове XIV стагоддзі па распараджэнню дожа Андрэа Дандала. Падчас рэстаўрацыі ў сярэдзіне XX стагоддзя было адкрыта, што першапачаткова памяшканне баптыстэрыя было часткай нартэкса. Сцены баптыстэрыя абліцаваны мармурам, а скляпенні і люнеты ўпрыгожаны мазаікай у стылі венецыянска-візантыйскай готыкі. У гатычных грабніцах, размешчаных у баптыстэрыі, знаходзяцца пахаванні дожаў Джавані Саранца і Андрэа Дандала.
Мазаічны цыкл баптыстэрыя прысвечаны сюжэтам з жыцця Яна Хрысціцеля: ад дабравешчання Захарыі да яго мучаніцкай смерці па загаду Ірада. У створцы баптыстэрыя сцэны з жыцця Яна злучаюцца з эпізодамі жыцця Ісуса Хрыста, цэнтральнай выявай з’яўляецца сцэна Хрышчэння Гасподня.
У цэнтры баптыстэрыя ўстаноўлена каменная купель, закрытая бронзавым вечкам з рэльефамі, створаным у сярэдзіне XIV стагоддзя па праекту Якопа Сансавіна яго вучнямі. У купале, размешчаным над ёю, мазаічная выява дванаццаці апосталаў падчас хрышчэння імі розных народаў. У цэнтры кампазіцыі знаходзіцца фігура Ісуса Хрыста, які гаворыць: «ідзіце па ўсім свеце і абвяшчайце Дабравесце ўсяму стварэнню. Хто будзе верыць і хрысціцца, выратаваны будзе…». У купале над алтаром баптыстэрыя знаходзіцца выява райскіх шат, у якіх дзевяць анёлаў атачаюць Хрыста, якога падтрымліваюць серафімы. У люнеце над алтаром змешчана мазаіка Распяцце Хрыстова, дзе дож Андрэа Дандала намаляваны каля падножжа крыжа як данатар.
Капэла Святога Ісідора
Капэла размешчана ў паўночным трансепце сабора. Яе будаўніцтва было ажыццёўлена ў сярэдзіне XIV стагоддзі разам з баптыстэрыем, па ўказанню дому Андрэа Дандала. Капэла прысвечана раннехрысціянскаму мучаніку Ісідару Хіяскаму, мошчы якога ў 1125 годзе пры дожы Дамініка Мікеле, які шанаваў святога не менш чым апостала Марка, былі прывезены венецыянцамі з вострава Хіяс. Мошчы святога змешчаны ў нішы над алтаром капэлы, а мазаікі скляпення адлюстроўваюць сцэны з яго жыцця, уключаючы перанясенне мошчаў у Венецыю. У наш час у капэле Святога Ісідара праводзяцца будзённыя літургіі.
Сакрысція
Сакрысція (рызніца) была прыбудавана да алтарнай часткі базілікі ў 1486—1493 гадах па праекту архітэктара Джорджа Спавента. Уваход у яе ажыццяўляецца праз капэлу апостала Пятра. Памяшканне мае прамавугольную форму, высокія скляпенні, асвятляецца трыма вялікімі вокнамі, якія выходзяць на канал Палаца дожаў.
Сцены сакрысціі абліцаваны разьбянымі панэлямі з драўніны арэха, выкананымі каля 1550 года па рысунках Якопа Сансавіна. Верхняя частка сцен і скляпенні ў перыяд паміж 1524 і 1530 гадамі былі ўпрыгожаны мазаікай, эскізы якой прыпісваюцца Тыцыяну. Мазаіка скляпення адлюстроўвае вялікі крыж з расліннага арнаменту, у медальёнах якога змешчаны выявы Ісуса Хрыста і чатырох евангелістаў, люнеты ўпрыгожаны выявамі старазапаветных прарокаў, якія прадказалі прышэсце Хрыста.
«Залаты алтар»
Пала д'Ора (Pala d'Oro — «залаты алтар») — алтарны абраз, устаноўлены каля галоўнага алтара базілікі. Памеры алтара складаюць 3,34 на 2,51 метра. Мініяцюры алтара (каля 250) выкананы ў тэхніцы перагародчатай эмалі візантыйскімі майстрамі ў X—XII стагоддзях. Падчас кіравання дожа Ардэлафа Фальера ў 1204 годзе падчас Чацвёртага крыжовага паходу з манастыра Пантакратара ў Канстанцінопалі ў Венецыю былі прывезены эмалевыя пласцінкі, якія складаюць цяпер верхнюю частку алтара. Ніжняя частка алтара была заказана ў перыяд кіравання дожа П'етра Дзіяні (1205—1229 гады) у візантыйскіх майстроў.
Сучасны выгляд Пала д'Ора набыў у 1343 годзе, калі дож Андрэа Дандала заказаў ювеліру Джамбатысце Банесенья гатычную раму з пазалочанага срэбра, упрыгожаную дзвюма тысячамі каштоўных і паўкаштоўных камянёў. У гэту раму былі ўстаноўлены эмалевыя мініяцюры, а сам алтар змешчаны ў мармуровую дараносіцу.
Да сярэдзіны XX стагоддзя к Пала д'Ора, які лічыўся святочным алтаром базілікі, не было свабоднага доступу. Яго адкрывалі ва ўрачыстыя моманты набажэнства, у іншы час ён закрываўся будзённым алтарным абразом. У наш час Пала д'Ора размешчаны ў алтарнай частцы базілікі і павернуты ў адваротны бок — у кірунку да апсіды.
Скарбніца і музей Сан Марка
Скарбніца сабора размешчана ў памяшканнях, якія злучаюць храм з палацам дожаў. Уваход знаходзіцца ў паўднёвым трансепце, дзверы ўпрыгожаны мазаікай XIII стагоддзя, якая была створана ў памяць аб пажары 1231 года і адлюстроўвае двух анёлаў сярод языкоў полымя, якія трымаюць уцалелы рэлікварый з часціцай Жыватворнага Крыжа. Збор скарбніцы складаецца са шматлікіх куфраў для захоўвання рэліквій, паціраў і іншага царкоўнага начыння, прывезеных з Усходу ці падораных Рымскімі Папамі. Самымі каштоўнымі аб'ектамі ў скарбніцы з’яўляюцца прадметы, прывезеныя венецыянцамі ў якасці здабычы пасля рабавання Канстанцінопаля ў 1204 годзе.
У наш час у скарбніцы захоўваецца 283 прадметы. Гэта малая частка ад ранейшай калекцыі, якая сур'ёзна пацярпела пасля падзення ў 1797 годзе Венецыянскай рэспублікі і рабавання сабора, а таксама пасля вымушанага продажу ў 1815—1819 гг. жэмчугу і каштоўных камянёў з мэтай атрымання сродкаў для рэстаўрацыі сабора.
Музей Сан Марка быў заснаваны ў канцы XIX стагоддзя па ініцыятыве П'етра Сакарда для збору прадметаў, звязаных з гісторыяй сабора. За перыяд свайго існавання ён неаднаразова мяняў сваё месцазнаходжанне ў сувязі з ростам калекцыі. У 2003 годзе музей Сан Марка заняў верхнія памяшканні нартэкса сабора і шэраг залаў паўночнага трансепта, праз якія можна прайсці ў Банкетную залу палаца дожаў.
У музеі прадстаўлена экспазіцыя, звязаная з гісторыяй мазаічнага ўбрання сабора. У ёй прадстаўлены фрагменты ранніх мазаік сабора (XI—XII стагоддзі). Да найбольш каштоўных экспанатаў гэтага аддзела адносяцца мазаікі: жонкі-міраносіцы (фрагмент мазаікі палажэнне ў труну) і забіванне немаўлят. У Банкетнай зале палаца дожаў размешчана экспазіцыя музея са зборам каштоўных тканін, абразоў і старадаўніх харалаў. Сярод іх вылучаецца серыя шарсцяных габеленаў фландрскай мануфактуры, якія адлюстроўваюць цыкл Пакут Хрыстовых. Сярод маляўнічых шэдэўраў вылучаецца, напісаны ў тэхніцы візантыйскага іканапісу, будзённы алтар работы Паола Венецыяна, створаны ў сярэдзіне XIV стагоддзя па заказу дожа Андрэа Дандала.
Пракуратары Святога Марка
Пасада пракуратара сабора Святога Марка была адной з самых ганаровых і значных у Венецыянскай рэспубліцы. Досыць сказаць, што звычайна з ліку 12 пракуратараў выбіраўся дож. Гэта пасада дэ-юрэ была выключна ганаровай, звязанай з грамадскай дабрачыннасцю, і пажыццёвай. Пракуратары былі абавязаны глядзець за саборам Святога Марка і за расходаваннем яго казны. Пасля таго, як пасада дожа перастала быць пажыццёвай, сыдучы ў адстаўку былы глава дзяржавы мог працягваць сваю службу ў якасці пракуратара (яны маюць найвышэйшы аўтарытэт у выбарным савеце дзяржавы).
Для пракуратараў побач з капліцай на мяжы XV—XVI стагоддзяў быў пабудаваны будынак, які носіць назву Старых Пракурацый. Гэта доўгі трохпавярховы аркавы будынак. У другой палове XVI стагоддзя на процілеглым, паўднёвым, баку плошчы пабудавалі будынак Новых Пракурацый, таксама трохпавярховы і падобны на першы.
Пасля падзення Венецыянскай рэспублікі інстытут пракуратараў працягнуў сваё існаванне, займаючыся пытаннямі ўтрымання сабора Святога Марка. У 1931 годзе Пракурацыі былі перайменаваны ў Кіраванне па будаўніцтву сабора Святога Марка. У функцыі кіравання ўваходзіць нагляд за станам сабора, захаванасцю яго мазаік, правядзенне рэстаўрацыйных работ.
Музыка
Сабор вядомы сваёй акустыкай, чым прыцягваў многіх найбуйнейшых музыкантаў і кампазітараў розных эпох. У сценах сабора выступалі Адрыян Віларт, Клаўдзіа Мерула, Андрэа (пачынаў сваю кар'еру пеўчым у саборы, а ў 1566 годзе стаў яго арганістам) і Джавані Габрыэлі, Джавані Легрэнцы, Ларэнца Перозі. Вядомы кампазітар Клаўдзіа Мантэвердзі, пераехаўшы ў Венецыю, з 1613 года да канца жыцця заставаўся на службе капельмайстрам у саборы Святога Марка. Джавані Вівальдзі, бацька Антоніа Вівальдзі быў скрыпачом сабора Сан Марка. З 1490 года другім арганістам сабора быў кампазітар Франчэска Ана. У сярэдзіне XVI стагоддзя афіцыйным арганістам сабора быў Джыралама Парабоска.
Асаблівасцю выканання музыкі ў саборы было тое, што дзякуючы акустыцы для гэтага выкарыстоўвалася мноства месцаў. Акрамя традыцыйнага месца двух царкоўных хораў на клірасе, дзе размешчаны два аргана, музыканты і пеўчыя размяшчаліся на кафедрах перад іканастасам, дзвюх трыбунах Сансавіна у трансепце і іншых месцах. Акрамя таго, у сценах сабора з XVI стагоддзя культываваўся антыфонны спеў (дзвюма ці некалькімі хорамі папераменна) у выглядзе т. зв. падзеленых хораў (cori spezzati), у XVII стагоддзі гэты стыль распаўсюдзіўся з Венецыі па ўсёй Італіі, а таксама ў Германіі і Аўстрыі.
Бібліятэка
Некаторы час, пакуль у XVI стагоддзі не пачалося будаўніцтва асобнага будынка, у сценах сабора размяшчалася Бібліятэка Святога Марка. Над упрыгожваннем залаў бібліятэкі працавалі Паола Веранезэ, Франчэска Сальвіяці, Андрэа Мелдола і іншыя знакамітыя майстры таго часу. Частка бібліятэчнага збору была атрымана ў дар ад Франчэска Петраркі.
Жывапіс
Выява базілікі сустракаецца як на гістарычных карцінах, прысвечаных Венецыянскай рэспубліцы, так і ў рамантычных відах Венецыі:
Эскадраныя мінаносцы Францыі тыпу Claymore
Эскадраныя мінаносцы тыпу Claymore — серыя з 13 эсмінцаў, пабудаваных для французскага флоту ў першым дзесяцігоддзі 20-га стагоддзя. Усе караблі перажылі Першую сусветную вайну і былі спісаны пасля вайны.
Сабішчыці
Сабішчыці (Собі́щиці) — вёска ў Валадымырэцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Садрыдзін Айні
Біяграфія
Вучыўся ў бухарскіх медрэсэ. Пісаў на таджыкскай і узбекскай мовах. Прапагандаваў асветніцкія ідэі. Аўтар зборніка вершаў «Іскры рэвалюцыі» (1923). Талент выявіўся ў аповесці «Адзіна» (1924), раманах «Дахунда» (1930), «Рабы» (1935). Аўтар кніг «Успаміны» (т.1-4, 1949-54), прац па гісторыі і літаратуры народаў Сярэдняй Азіі, пра творчасць Рудакі, Ібн Сіна, Фірдаўсі, Саадзі, Наваі.