cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
БелАЗ-540
Гісторыя
Аўтар дызайну — Валянцін Кабылінскі. Ён вызначыў аблічча машыны: з аднамеснай асіметрычна пастаўленай кабінай з адмоўным нахілам ветравога шкла і суцэльным капотам. У канцы 1960 года Кабылінскім былі зробленыя эскізы і чарцяжы агульнага выгляду і каркаса для мадэлі, а ў пачатку 1961 года зроблена пластылінавая мадэль у маштабе 1:10. Па ёй і ўдакладненых чарцяжах канструктары-кузаўшчыкі распрацавалі кабіну, абліцоўванне і ўсё апярэнне самазвала.
14 верасня 1961 года быў выраблены першы доследны ўзор БелАЗ-540. Яго адправілі ў Маскву да адкрыцця XXII з'езда КПСС. Пасля гэтага машына на працягу двух месяцаў экспанавалася на ВДНГ CССP. 9 красавіка 1962 года першы доследны ўзор БелАЗ-540 паступіў у доследную эксплуатацыю ў кар'ер Раздольскага сернахімічнага камбіната (Новы Раздзіл). Цягам 1962–1963 гадоў вырабілі яшчэ некалькі доследных адзінак БелАЗ-540, якія праходзілі завадскія выпрабаванні. Самазвалы з нумарамі 6 і 7 былі адпраўлены на прыёмачныя выпрабаванні на Міхайлаўскі руднік (Курская вобласць). Па выніках завадскіх і дзяржаўных выпрабаванняў канструкцыя самазвала была дапрацавана і тэхнічная дакументацыя на яго ў канцы 1963 года выдадзена на падрыхтоўку вытворчасці.
Першы варыянт дызайну меў падвойныя фары, абʼяднаныя прастакутнымі плафонамі. Калі пазней была пастаўлена задача выкарыстоўваць тую ж кабіну і абліцоўванне на буйнейшай «548-й» мадэлі (грузападымальнасцю 40 т), тады ў якасці ўніфікаванага абліцоўвання зʼявіўся Г-падобны буфер з убудаванай у яго правай фарай. Гэта вырашыла праблему выкарыстання ўніфікаванай кабіны на аўтамабілях рознай грузападымальнасці.
У 1964 годзе паводле дапрацаванай дакументацыі выраблена прамысловая партыя з 20 самазвалаў, а ў 1965 годзе пачалася серыйная вытворчасць. Спачатку БелАЗ-540 абсталёўваўся рухавіком Д12А-375Б, бо на Яраслаўскім маторным заводзе яшчэ не была асвоена серыйная вытворчасць больш дасканалага рухавіка ЯМЗ-240.
17 снежня 1976 года быў выраблены 25-тысячны аўтамабіль.
З 1985 года на замену БелАЗ-540А стаў выпускацца мадэрнізаваны самазвал БелАЗ-7522.
У кіно
Адзін з доследных БелАЗ-540 здымаўся ў фільме «Каралева бензакалонкі» (1962 г.).
Бранка Гавела
Бранка Гавела (, Заграб —, там жа) — харвацкі рэжысёр, член Югаслаўскай АН (1961).
Месут Озіль
Месут Озіль (Mesut Özil; нар., , Германія) — нямецкі футбаліст турэцкага паходжання, паўабаронца. Чэмпіён свету 2014 года ў складзе нацыянальнай зборнай Германіі.
«Шальке 04»
Месут пачаў сваю прафесійную кар’еру ў клубе «Шальке 04», падпісаўшы свой ​​першы кантракт у 2005 годзе. Упершыню ў складзе «Шальке» ён выйшаў у матчах Кубка лігі супраць «Баера» і «Баварыі», у якіх замяніў асноўнага плэймэйкера каманды Лінкальна.
«Вердэр»
31 студзеня 2008 года падпісаў кантракт з клубам «Вердэр».
«Рэал Мадрыд»
17 жніўня 2010 года было абвешчана аб пераходзе Озіля ў іспанскі клуб «Рэал Мадрыд». 29 жніўня 2010 года Озіль дэбютаваў за «Рэал» у выязным матчы супраць «Мальёркі», выйшаўшы на замену на 59-й хвіліне замест Серхіа Каналеса, матч скончыўся з лікам 0:0. Свой першы гол за «Рэал» Месут забіў 3 кастрычніка 2010 года ў матчы супраць «Дэпартыва», які скончыўся з лікам 6:1.
«Арсенал»
2 верасня 2013 года Озіль пагадзіўся далучыцца да англійскага клуба «Арсенал». Сума трансферу і тэрмін дзеяння кантракту з «кананірамі» не былі агучаны, але, як мяркуецца, пераход абыйшоўся лонданцам у 42,5 млн фунтаў стэрлінгаў, а кантракт разлічаны на пяць гадоў. Такім чынам, гэты транфер з’яўляецца самым дарагім трансферам нямецкага футбаліста за гісторыю.
У сезоне 2020/21 не быў уключаны ў заяўку «Арсенала».
«Фенербахчэ»
У студзені 2021 года, разарваўшы кантракт з «Арсеналам», далучыўся да «Фенербахчэ». У пачатку сезона 2021/22 стаў капітанам каманды. У сакавіку 2022 года праз канфлікт з галоўным трэнерам быў адхілены ад каманды, і ў ліпені 2022 года па пагадненні бакоў пакінуў клуб.
«Істанбул Башакшэхір»
Хутка пасля сыходу з «Фенербахчэ» стаў іграком клуба «Істанбул Башакшэхір».
У сакавіку 2023 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры.
Міжнародная кар’ера
5 лютага 2009 года Месут атрымаў свой ​​першы выклік у нацыянальную зборную Германіі. На чэмпіянаце свету 2010 года ў ПАР ён вывеў зборную Германіі ў плэй-оф, забіўшы гол у браму зборнай Ганы. На чэмпіянаце свету ў ПАР быў уключаны ў сімвалічную зборную турніру, а таксама намінаваны на званне лепшага іграка чэмпіянату свету. У кваліфікацыі да чэмпіянату свету 2014 года Месут забіў 8 галоў і разам з каманд адправіўся на фінальны турнір у Бразілію, дзе стаў чэмпіёнам свету.
Завяршыў кар’еру ў зборнай Германіі пасля чэмпіёнату свету 2018 года.
Дасягненні
«Вердэр»:
«Арсенал»:
Германія:
Кацельнікава
Кацельнікава (Котельниково) — горад (з 1955 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кацельнікаўскага раёна Валгаградскай вобласці. Насельніцтва 19,7 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1897 годзе. Размешчаны за 190 км на паўднёвы захад ад Валгаграда, на рацэ Курмаярскі Аксай. Чыгуначная станцыя Прыволжскай чыгункі на лініі Валгаград — Сальск.
Гісторыя
Узнік у 1897 годзе як пасёлак пры аднайменнай чыгуначнай станцыі (станцыя, у сваю чаргу, атрымала назву ад бліжэйшага хутара, першапасяленцам якога быў Кацельнікаў). Некаторы час пасёлак называўся Нікалаеўскі, аднак гэтая назва не прыжылася.
У лістападзе 1942 года, падчас Сталінградскай бітвы, у раёне Кацельнікава была сканцэнтравана буйная групоўка нямецка-фашысцкіх войскаў — вайсковая група «Гот», якая знаходзілася ў складзе групы войскаў «Дон» пад камандаваннем генерал-фельдмаршала Манштэйна. Перад групоўкай ставілася задача дэблакады акружаных у раёне Сталінграда нямецкіх войскаў; 12 снежня група «Гот» перайшла ў наступленне, якое, дзякуючы паспяховай абароне савецкіх войскаў, да 23 снежня прыпынілася; неўзабаве савецкія войскі пачалі контрнаступленне, у выніку якога вайсковая група «Гот» была амаль цалкам разгромленая; 29 снежня савецкія войскі вызвалілі пасёлак і чыгуначную станцыю Кацельнікава.
Рудзі Фернандэс
Радольфа «Рудзі» Фернандэс Фарэс (Rodolfo "Rudy" Fernández Farrés; нар., Пальма-дэ-Мальёрка) — іспанскі прафесійны баскетбаліст, які выступае за каманду «Рэал Мадрыд». Быў абраны пад 24-м нумарам на драфце НБА 2007 года камандай «Фінікс Санз». Удзельнічаў у матчы пачаткоўцаў ў 2009 годзе і ў конкурсе па кідках зверху (заняў 4 месца). Па выніках свайго дэбютнага сезона ў НБА быў уключаны ў другую зборную пачаткоўцаў. Фернандэс — гулец нацыянальнай зборнай Іспаніі, у яе складзе з’яўляецца чэмпіёнам свету 2006 і 2019 гадоў, чэмпіёнам Еўропы 2009 года, срэбным прызёрам чэмпіянату Еўропы 2007 года, Алімпійскіх гульняў 2008 і 2012 года, бронзавы прызёр летніх Алімпійскіх Гульняў 2016.
Квазі-
Ква́зі- — (ад лац. quasi — падобна, нібыта) складовая частка складаных словаў са значэннем «несапраўдны», «нібыта», «падобны», «падроблены пад», «амаль».
У публіцыстыцы словы з К. маюць пераважна адмоўнае гучанне, падкрэсліваючы недасканаласць, несапраўднасць, падробкавасць, імітацыю, нерэалізаваныя амбіцыі (напрыклад, квазінавуковы).
Газ
Газ (gaz, прапанавана галандскім вучоным Я. Б. Гельмантам) — агрэгатны стан рэчыва, у якім яго часціцы ўзаемадзейнічаюць слаба і рухаюцца свабодна па ўсім аб’ёме, у якім знаходзяцца. Газы шырока распаўсюджаныя ў прыродзе, яны ўтвараюць атмасферу Зямлі, у значнай колькасці ўтрымліваюцца ў цвёрдых пародах, раствораны ў вадзе мораў, акіянаў, азёраў, рэкаў. Сонца, іншыя зоркі, міжзорнае рэчыва, складаюцца з газу або плазмы. У прыродных умовах газы звычайна сустракаюцца ў выглядзе сумесі хімічна індывідуальных газаў (напрыклад, паветра).
Для газаў характэрная адсутнасць захавання формы і аб'ёму, значная залежнасць уласцівасцей ад тэмпературы і ціску. Для апісання гэтых залежнасцей у фізіцы распрацаваныя газавыя законы. Кожнае рэчыва можна перавесці ў газападобны стан стварэннем адпаведнага ціску і тэмпературы (глядзі Фазавы пераход).
Таксама: Апісанне сукупнасці аб'ектаў, якія ўзаемадзейнічаюць падобна да малекулаў газу (напрыклад, «электронны газ» для валентных электронаў у металах, фаноны ў вадкім геліі, «бозэ-газ» элементарных часціц з цэлым спінам і да т.п.).
Краўцова
Краўцо́ва — жаночая форма прозвішча Краўцоў, таксама тапонім.
Люсьен Леві-Бруль
Люсьен Леві-Бруль (Lucien Lévy-Bruhl;  — ) — французскі этнолаг, антраполаг.
Вучыўся ў Парыжскім універсітэце. Прафесар філасофіі Сарбоны (1899—1927). Займаўся гісторыяй французскай і нямецкай філасофіі XIX ст., потым вывучаў мысленчыя працэсы першабытных народаў.
Лічыў, што розным сацыяльным тыпам адпавядаюць розныя формы мыслення. Стварыў тэорыю далагічнай (пралагічнай) ментальнасці, у адпаведнасці з якой спосаб мыслення чалавека ў «прымітыўным» грамадстве адрозніваецца ад спосабу мыслення заходняга чалавека «цывілізаванага» грамадства. У далагічным мысленні яшчэ не дзейнічаюць законы фармальнай логікі; яно падначальваецца не закону супярэчнасці (як сучаснае мысленне), а закону партыцыпацыі (містычнай датычнасці), калі канкрэтная рэч успрымаецца адначасова як такая і як нешта іншае. Узнікненне лагічнага мыслення Л. Леві-Бруль звязваў (у адрозненне ад К. Леві-Строса) толькі з высокаразвітым, цывілізаваным грамадствам. Сярод яго найбольш важных работ — «Філасофія Агюста Конта» (1900), «Функцыі мыслення ў першабытных грамадствах» (1910), «Першабытнае мысленне» (1922), «Першабытная душа» (1927) і інш.
NGC 3651-2
NGC 3651-2 (іншыя абазначэнні — UGC 6388, MCG 4-27-28, ZWG 126.42, HCG 51F, PGC 34899) — галактыка ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Яўгенія Дзмітрыеўна Горына
Яўгенія Дзмітрыеўна Го́рына (нар. ) — вучоны ў галіне селекцыі сельскагаспадарчых культур, доктар сельскагаспадарчых навук (1982).
Біяграфія
Нарадзілася ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці (у Беразіно Барысаўскага раёна ). У 1950 годзе скончыла Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут. У 1955 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю. З 1956 года ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце земляробства.
Навуковая дзейнасць
Аўтар навуковых прац па біялагічных асаблівасцях, мутагенезе і эфектыўнасці метадаў селекцыі грэчкі. Вядучы аўтар сартоў «Юбілейная 2», «Чарнаплодная», сааўтар першага ў СССР тэтраплоіднага сорту «Іскра».
Сярод апублікаванага:
Карасор (Паўладарская вобласць)
Карасор — сяло ў Паўладарскай вобласці Казахстана. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі Экібастуза. Уваходзіць у склад Кудайкольского сельскай акругі. Код КАТА — 552247200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 440 чалавек (235 мужчын і 205 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 318 чалавек (156 мужчын і 162 жанчыны).
Бекеш (балада)
«Бекеш» (Bekiesz) — балада Яна Чачота, напісаная ў ліпені 1819 года.
Паводле Уладзіміра Мархеля, балада «Бекеш» уяўляе сабой вершаваную прозу, у якой надзвычай размытыя галоўныя прыкметы рамантычнай балады (строгая кампазіцыя і напружанае развіццё падзей).
Крыніцы
Даследчыкі сцвярджаюць, што гэтая балада была напісана пад уплывам аднайменнага твору Тамаша Зана. Калі Зан міфалагізаваў паданне ў адпаведнасці з тагачаснай літаратурнай мовай і перанёс падзеі ў час язычніцтва, надаўшы вершаванай форме апавядальнасць, то Чачот грунтаваўся выключна на гістарычнай аснове і блізкім да яе народным паданні.
Сюжэт
Балада падзяляецца на дзве часткі. Першая частка ўяўляе сабой паэтычны пераказ народнага сюжэта «Пра трох братоў, двух разумных, а трэцяга дурня», які апавядае пра тое, як пэўны смелы рыцар узабраўся колісь на вяршыню шкляной гары да сваёй каралеўны, але нечакана для ўсіх аказаўся тым, якога ў народзе звалі «дурнем». Ён пачаў спаборнічаць з разумнымі братамі і перамог.
Другая частка балады апавядае, як фанабэрысты ваявода, пад уплывам пачутай народнай казкі, дзеля сватання сваёй дачкі Малгосі загадвае рыцарам узбірацца на конях на вяршыню стромкай гары: хто найхутчэй узбярэцца — за таго і мусіў аддаць ваявода Малгосю. Першым на горную вяршыню ўзабраўся Бекеш, які на гэты час ужо быў заручаны і пакляўся ў вернасці сваёй каханай. За здраду перад святым шлюбам у рыцара-пераможца б’е маланка, і той падае з гары мёртвым. Асэнсаваўшы свой благі ўчынак, ваявода загадвае ўзвесці помнік маладому ваяру — Бекешаву гару. Таксама ваявода вырашае аддаць сваю дачку таму, хто найбольш выславіцца на паслугах Айчыны.
Гістарычнае тло
Каспар Бекеш — камандзір венгерскай пяхоты ў войску польскага караля Стэфана Баторыя, які быў вядомы ў Рэчы Паспалітай як смелы і разумны камандзір. Ён памёр у 1580 годзе ў Гродне. Паколькі Бекеш належыў да секты антытрынітарыяў і не мог быць пахаваным на каталіцкім могільніку, Стэфан Батары загадаў перавезці яго цела ў Вільню і пахаваць на ўзвышшы, якое адсюль атрымала назву — Бекешава гара, пра якую з часам узнікла народнае паданне. Як адзначае Ян Чачот у заўвагах да вершу, «Бекешава гара сярэдняя паміж Замкавай і Крыжовай».
Фальклорны матэрыял
Паданне «Пра трох братоў, двух разумных, а трэцяга дурня» было шырока распаўсюджана ў беларускім і польскім фальклоры і сустракаецца ў некалькіх этнаграфічных зборніках. Яно было добра вядомае Я. Чачоту: пра яе, пачутую ў маленстве, паэт згадвае ў прадмове да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны» 1846 года:
Серафімовіч
Серафімовіч — прозвішча, тапонім.
Багдан Статкевіч
Багдан Статкевіч (? — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, праваслаўны мецэнат. Кашталян мсціслаўскі (1644—1646) і новагародскі (з 1646).
Біяграфія
З роду Статкевічаў, сын Вільгельма. У 1630—1644 падкаморы мсціслаўскі.
Актыўна выступаў у абарону праваслаўя. Разам з жонкай Аленай з Саламярэцкіх заснаваў Баркулабаўскі Узнясенскі манастыр, Буйніцкі Святадухаўскі манастыр, Куцеінскі Багаяўленскі манастыр, Куцеінскі Успенскі манастыр. Фінансаваў дзейнасць Куцеінскай друкарні.
Сям’я
Першая жонка — княжна Алена з Саламярэцкіх (пам. 1640), дачка Багдана Багданавіча, уладальніца значных маёнткаў. Дзеці:
Другая жонка — Ганна з Францкевічаў-Радзімінскіх, дачка суддзі земскага лідскага Ежы, удава Пятра Гарайскага. Іх дачка Крысціна стала жонкай Мікалая Друцкага-Любецкага.
Андрэй Апанасавіч Мельнік
Андрэй Апанасавіч Мельнік (, в. Воля Якубова Драгабыцкага павета (на Львоўшчыне ў складзе Аўстра-Венгрыі) —, Клерво, Люксембург) — палкоўнік арміі УНР, ваенны і палітычны дзеяч, адзін з найбліжэйшых супрацоўнікаў Яўгена Канавальца. Арганізатар фарміраванняў Сечавых Стральцоў у Кіеве, адзін з арганізатараў УВА. З 1938 — кіраўнік штабу АУН (Проводу ОУН).
У 1940 годзе ў АУН адбыўся раскол на АУН Сцяпана Бандэры і АУН Андрэя Мельніка. Частка Мельніка выступала за больш шчыльнае супрацоўніцтва з немцамі. Напрыклад, дывізія СС «Галічына» — праект «мельнікаўцаў», а не «бандэраўцаў». Паміж «бандэраўцамі» і «мельнікаўцамі» ішла канфрантацыя. Мельнік быў вязнем нямецкіх канцлагераў. З 1945 — у эміграцыі.
Арта-
Арта…, орта…, арфа… — (ад orthós — прамы, правільны)
Серхіа Радрыгес Гомес
Серхіа Радрыгес Гомес (Sergio Rodriguez Gómez; нар., Сан-Крыстобаль-дэ-ла-Лагуна, Тэнэрыфэ, Іспанія) — іспанскі прафесійны баскетбаліст, які гуляе на пазіцыі разыгрываючага абаронцы. У складзе нацыянальнай зборнай Іспаніі стаў чэмпіёнам свету 2006 года і чэмпіёнам Еўропы 2015 года.
Мета-
Ме́та- — (ад metá — паміж, пасля, цераз, праз)
Жырнаўск
Жырнаўск (Жирновск) — горад (з 1958 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Жырнаўскага раёна Валгаградскай вобласці. Насельніцтва 17,2 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў XVIII стагоддзі.
Здабыча нафты і газу. Асфальтабетонны завод, хлебазавод, харчакамбінат.
Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый
Статут ААН — шматбаковае міжнароднае пагадненне, якое засноўвае міжнародную арганізацыю ААН; падпісана 26 чэрвеня 1945 у Сан-Францыска на заключным пасяджэнні Канферэнцыі Аб'яднаных Нацый па стварэнні Міжнароднай Арганізацыі пяццюдзесяццю дзяржавамі (Аўстралія, Аргенціна, Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Бельгія, Балівія, Бразілія, Вялікабрытанія, Венесуэла, Гаіці, Гватэмала, Гандурас, Грэцыя, Данія, Дамініканская Рэспубліка, Егіпет, Індыя, Ірак, Іран, Канада, Кітай, Калумбія, Коста-Рыка, Куба, Ліберыя, Ліван, Люксембург, Мексіка, Нідэрланды, Нікарагуа, Новая Зеландыя, Нарвегія, Панама, Парагвай, Перу, Сальвадор, Саудаўская Аравія, Сірыя, СССР, ЗША, Турцыя, Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Уругвай, Філіпінскія Рэспубліка, Францыя, Чэхаславакія, Чылі, Эквадор, Эфіопія, Югаславія і Паўднёва-Афрыканскі Саюз) і ўступіла у сілу 24 кастрычніка 1945, пасля таго, як было ратыфікавана пастаяннымі членамі Савета Бяспекі ААН і большасцю іншых дзяржаў, якія падпісалі Статут.
Іосіф Іракліевіч Гусакоўскі
Іосіф Іракліевіч Гусакоўскі (, вёска Вародзькава, Крычаўскі раён — ) — генерал арміі (1968), двойчы Герой Савецкага Саюза (1944, 1945).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Беларус. Член КПСС з 1931. У Савецкай Арміі з 1928 г. Скончыў кавалерыйскую школу ў 1931, бронетанкавыя курсы ў 1932 г., сярэднюю школу (экстэрнам) у г. Майкоп у 1937 годзе. Служыў на камандных і штабных пасадах. Удзельнік ВАВ з чэрвеня 1941 г. Загадчык штаба танкавага палка, танкавай брыгады, а з верасня 1943 г. і да канца вайны камандаваў 44-й гвардзейскай танкавай брыгадай, адзначыўшыйся у Курскай бітве, пры вызваленні Украіны і Польшчы, узяцці Бермена. За ўмелае кіраўніцтва брыгадай (1-я гвардзейская танкавая армія, 1-й Украінскі фронт) у ходзе Львовска-Сандамірскай аперацыі, асабістую мужнасць, адвагу і гераізм гвардзейскаму палкоўніку Гусакоўскаму прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. За арганізацыю фарсіравання брыгадай (1-я гвардзейская танкавая армія, 1-ы Беларускі фронт) ракі Пеліца і ўдзел у авалоданні ў студзені 1945 г. г. Ловіг (Польшча) палкоўнік Гусакоўскі ўзнагароджан другім медалём «Залатая зорка».
У 1948 г. скончыў Ваенную акадэмію Генштаба, камандаваў танкавай дзівізіяй, аб'яднаннем, вайскамі Прыбалтыйскай ВА, быў загадчыкам галоўнага упраўлення кадраў МА СССР Генеральнай Арміі (1968). Пасля вайны камандаваў дывізіяй, бронетанкавымі і механізіраванымі вайскамі ваеннай акругі, у 1959 — 63 гг. камандуючы вайскамі Прыбалтыйскай ваеннай акругі.
Узнагароды
Узнагароджаны 3 ардэнамі Леніна, 4 ардэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Айчыннай вайны 1-й ступені, 2 ардэнамі Чырвонай Зоркі, 2 мангольскімі ардэнамі, медалямі, замежнымі ардэнамі.
Ушанаванне памяці
У 1955 годзе ў г. Магілёве ўстаноўлены бронзавы бюст.
Статкевічы
Статкевічы, Сцянкевічы, Сцянковічы, Стацкевічы, Стацковічы — шляхецкі род гербу «Касцеша».
Пачынальнік роду — Сцешка Пятровіч, гаспадарскі дваранін, войт магілёўскі і слуцкі (XV ст.). Меў сына Ждана, які валодаў Любавічамі, Чаркасавам і Расоснаю, унукаў Таму, Яўмена і Андрэя, ротмістра і двараніна вялікага князя Казіміра.
Крушвіца
Крушвіца (Kruszwica, Kruschwitz — Крушвіц) — горад у Польшчы, размешчаны за 210 км на захад ад Варшавы і за 50 км на поўдзень ад Торуні. Уваходзіць у склад Інаўрацлаўскага павета Куяўска-Паморскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Крушвіца. Займае плошчу 6,64 км². Насельніцтва 8,9 тыс. чалавек.
Крошына
Назву Кро́шына маюць:
Тай (сяло)
Тай — сяло ў Паўладарскай вобласці Казахстана. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі Экібастуза. Адміністрацыйны цэнтр Алянцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 552249100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 712 чалавек (372 мужчыны і 340 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 390 чалавек (200 мужчын і 190 жанчын).
Пара-
Па́ра… — (ад pará — каля, паўз, побач, звонку)
Мацаванае віно
Мацава́нае віно́ — віно, у якое падчас прыгатавання дадаюцца спіртазмяшчальныя прадукты перагонкі (найчасцей чыстага этылавага спірту). Тэрмін Мацаванае віно не варта змешваць з тэрмінам моцнае віно. Параўнальна моцным можа быць віно, у якім увесь спірт з'яўляецца прадуктам закісання з дапамогай дражджэй прыроднага цукру вінаграду. Пры спрыяльных умовах моцныя спіртатрывалыя расы дражджэй могуць даць віно з утрыманнем спірту 14—16 % аб. Зазвычай, такія віны бываюць сухімі ці з невялікай рэштай цукру. Каб захаваць у віне жаданую колькасць цукру, закісанне спыняюць у загадзя вызначаны момант, дадаючы ў яго разлічаную колькасць спірту. У сталовае віно ўводзіць спірт не дазваляецца. Да ліку мацаваных вінаў належаць моцныя віны (партвейн, мадэра, херас, малага, марсала) і дэсертныя (мушкат, такай). У апошніх мацунак звычайна не большы за 13,5—14 % аб. Верхняя мяжа мацунку мацаваных вінаў — 20 % аб.
Ласняк
Ласняк (Liparis) — род кветкавых раслін сямейства ятрышнікавых.
Арэал
Выдзяляецца каля 250 відаў. Пашыраны ва ўмераным і трапічным паясах Еўразіі, Афрыкі, Паўночнай Амерыкі і Аўстраліі; На Беларусі сустракаецца на тарфяных балотах, забалочаных лугах.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёю 8—20 см з кароткім карэнішчам. Сцябло баразнаватае, каля асновы ўздутае. Лісце (2 лісты) супраціўнае, эліпса-ланцэтнае, прадаўгаватае. Кветкі жаўтавата-зялёныя, па 2—10 у гронцы. Плод — каробачка.
Віды
Паводле базы даных The Plant List, род уключае 428 відаў. Некаторыя з іх:
Стараялчанскі сельсавет
Стараялча́нскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Камарынскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Старая Ёлча.
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Камарынскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Ялчанскага (Новаялчанскага) сельсавета.
NGC 3652
NGC 3652 (іншыя абазначэнні — UGC 6392, MCG 6-25-55, ZWG 185.49, ARAK 291, IRAS11199+3802, PGC 34917) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Нізянкі
Нізя́нкі (, Низянки) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ізабелінскага сельсавета.
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Падароскага сельсавета.
Чэмпіянат Польшчы па футболе 1922
Барацьба вырашальнай фазы чэмпіянату працягвалася 85 дзён - з 29 ліпеня 1922 года па 22 кастрычніка 1922 года. У 26 гульнях (25 вырашаных і 1 нічыя).Тытул чэмпіёна Польшчы заваявала (польск.) Pogoń Lwów. .
У пачатку студзеня 1922 года ў Польшчы існавала ўжо восем Рэгіянальных футбольных саюзаў. Да пяці існаваўшых раней акруг (Кракаў, Львоў, Лодзь, Познань і Варшава) далучыліся яшчэ тры: Верхнесілезская (тады называлася Сілезія), Люблінская і Віленская. Гэта прывяло да павелічэння колькасці рэгіянальных чэмпіянатаў класа А, такім чынам і колькасці каманд, якія непасрэдна змагаюцца за тытул чэмпіёна Польшчы (з пяці да васьмі). Як і ў папярэднія два сезоны, прадугледжвалася барацьба за чэмпіёнскі тытул у цыкле «вясна-восень» і ў два этапы: першынство вобласці ў класе «А» і фінальны турнір. У абедзвюх гулялі па лігавай сістэме - "кругавая сістэма, матч і рэванш". Адрозненне ад папярэдніх гадоў заключалася ў тым, што ад цэнтральных чэмпіянатаў класа B адмовіліся (з-за вялікіх выдаткаў), а фінальны турнір быў арганізаваны ў дзвюх роўных групах (Поўнач і Поўдзень). Непазбежна яшчэ адной навінкай стала неабходнасць правядзення дадатковых фінальных матчаў паміж пераможцамі кожнай групы (у формуле на выбыванне «дома і ў гасцях»). Выйгрыш тытула чэмпіёна Польшчы не даваў права выступіць у фінальнай фазе наступнага выпуску, бо падчас 3-й Генеральнай асамблеі Польскага футбольнага саюза адхілялася заяўка на допуск у фінальную частку чэмпіянату Польшчы абаронцу тытула, калі ён заняў 2-е месца ў чэмпіянаце свайго раёна. Замест гэтага было вырашана стварыць цэнтральную картатэку футбалістаў-членаў асацыяцыі і клубаў, аснову якой складала заяўка.
Фінал
Фінальны матч за тытул чэмпіёна Польшчы 1922 года паміж пераможцамі ў фінальнай фазе: '''Пераможцам 1922 г. стала Pogoń Lwów.'''
Біксант Лізаразю
Біксант (Венсан) Лізаразю (Bixente (Vincent) Lizarazu; нар., , Францыя) — французскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.
Зімбабвійская кухня
Зімбабвійская кухня — нацыянальная кухня народаў Зімбабве.
Зімбабвійская кухня прадстаўлена ў асноўным сумессю традыцыйнай брытанскай і афрыканскай ежы. Асноўная страва — садза (sadza) — каша з белага маіса, які выкарыстоўваецца ў прыгатаванні большасці мясцовых страў. Другі важны кампанент — ніама (nyama) — мяса, звычайна курыца або свініна, а таксама кракадзіл, куду або імпала. Выкарыстанне садавіны і агародніны абмежаваны. Піва — алкагольны напой, які больш за ўсё ўжываецца ў краіне. Традыцыйнае маісавае піва — «вхавха» (whawha) — рыхтуецца ў вялікай колькасці да святаў або пэўных падзей.
Яўген Канавалец
Яўге́н Міх́айлавіч (па іншых дадзеных Аляксеевіч) Канава́лец (Євген Коновалець;, Зашкаў, цяпер Львоўская вобласць, Украіна — , , Нідэрланды) — палкоўнік Арміі УНР, камандант УВА, кіраўнік Штабу ўкраінскіх нацыяналістаў (з 1927). Стваральнік Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў (1929) і яе першы кіраўнік.
Круглікі
Назву Кру́глікі маюць:
Мінчук
«Мінчу́к» — кніжнае таварыства. Заснавана 14 снежня 1906 года ў Мінску на кааператыўнай аснове для выдання і распаўсюджвання беларускіх кніг і газет. Заснавальнікі — Антон Шабуня, Уладзімір Самойла, Сяргей Скандракоў і іншыя. Разам з выдавецтвам «Нашай Нівы» кніжнае таварыства «Мінчук» выдала ў 1907 годзе кірыліцай і лацінкай апавяданне Элізы Ажэшкі «Гедалі». Рыхтавала да друку «Жалейку» Янкі Купалы. Спыніла дзейнасць з-за адсутнасці сродкаў. Існавала да 30 снежня 1909 года (паводле Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі дзейнічала ў снежні 1906—1907 гадоў).
Біела-Поле
Горад размешчаны на паўночным усходзе краіны, на вышыні 550 м над узроўнем мора, у даліне, якую перасякае горная рака Лім.
Гняўкова
Гняўкова (Gniewkowo, Knipig — Кніпіг, у 1879—1920 і 1939—1945  — Аргенау) — горад у Польшчы, размешчаны за 230 км на паўночны захад ад Варшавы і за 20 км на поўдзень ад Торуні. Уваходзіць у склад Інаўрацлаўскага павета Куяўска-Паморскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Гняўкова. Займае плошчу 9,18 км². Насельніцтва 7,2 тыс. чалавек.
Маон
Маон (Maó, Mahón) — горад і муніцыпалітэт у Іспаніі, уваходзіць у правінцыю Балеарскія астравы. Размешчаны на востраве Менорка. Займае плошчу 116,98 км². Насельніцтва — 29 050 чалавек (на 2010 год). За 36 км ад адміністрацыйнага цэнтра правінцыі. Горад і порт вядомы са старажытных часоў. Назву (Portus Magonis) атрымаў ад імя карфагенскага палкаводца Магона, роднага брата Ганібала.
Дубоўка (горад)
Горад размешчаны на правым беразе ракі Волгі, за 52 км ад Валгаграда (ад чыгуначнага вакзала) і за 37 км ад Трактаразавадскога раёна Валгаграда.
Жартас (Паўладарская вобласць)
Жартас — былое сяло ў Паўладарскай вобласці Казахстана. Знаходзілась ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі Экібастуза. Скасавана 31 сакавіка 2012 года. Уваходзіла ў склад Алянцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 552249200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 107 чалавек (55 мужчын і 52 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 15 чалавек (10 мужчын і 5 жанчын).
Вялікі Зімбабвэ
-20.26667°N, 30.9°W Вялікі Зімбабвэ - каменныя руіны старажытнага паўднёваафрыканскага горада, размешчанага ў дзяржаве Зімбабвэ.
Вялікі Зімбабвэ, як лічыцца, быў галоўнай святыняй і культавым цэнтрам продкаў шона (народ групы банту). Горад быў заснаваны каля. 1130 г. н. э. і існаваў на працягу двух-трох стагоддзяў. У старажытнасці гэта быў цэнтр дзяржавы Монаматапа, таксама вядомай як дзяржава Вялікага Зімбабвэ, Муене Мутапа або Мунхумутапа. Гэтая імперыя кіравала тэрыторыяй, у цяперашні час размешчанай у межах сучаснай дзяржавы Зімбабвэ (якое бярэ сваю назву ад гэтага горада) і Мазамбіка. Яны гандлявалі з астатнім светам праз парты, такія як Софа на поўдні дэльты ракі Замбезі. Горад быў падзелены на два раёны. Асноўная частка жыхароў (іх было не менш дзесяці тысяч чалавек) туліліся ў саламяных хацінах, знатныя людзі сяліліся ў спецыяльна агароджанага раёнах горада. Большая частка архітэктурных збудаванняў - каменныя вежы, маналітаў і алтароў - была прызначана для малітваў. Слова «Зімбабвэ» акрамя асноўнага значэння - «каменныя дамы», мае і дадатковае - «дамы пакланення». У асноўным тут маліліся багам, «адказным» за дождж, а значыць, за багаты ўраджай. Галоўным богам мясцовага племені быў творца - Мвары. Племя мбірэ пакланялася таксама мбандора - духам кіруючых дынастый. У Вялікім Зімбабвэ шоны жылі да пачатку XIX ст.
Серхіа Льюль
Іспанія
Гуляў за юніёрскія каманды «La Salle Maò» і «CB i Unió Manresana». У сезоне 2005/2006 гуляў за клуб ACB лігі «Манрэса». У тым жа сезон гуляў за «Finques Olesa». У наступным сезон вярнуўся ў «Манрэсу». У 2007 годзе перайшоў у «Рэал». У 2010 годзе падоўжыў кантракт з «Рэалам» да 2014 года.
НБА
На драфце НБА 2009 года быў абраны па 34-м нумарам камандай «Дэнвер Нагетс». Правы на Льюля за 2,35 мільёна долараў выкупіў «Х’юстан Рокетс». Льюль не згуляў у НБА ніводнага матча. Усе астатнія гульцы, выбраныя раней Льюля на драфце 2009 года, выступалі ў НБА.
Ніжненямецкая мова
Ні́жненяме́цкая мова (саманазва: Plattdüütsch, Nedderdüütsch) — мова інгвеонскай падгрупы заходнегерманскай групы германскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям'і, распаўсюджаная пераважна на поўначы Германіі і ўсходзе Нідэрландаў. Паходзіць ад ранняе формы старажытнасаксонскае мовы. Колькасць носьбітаў — прыкладна 5 млн чал.
Гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ніжненямецкае мовы ўключала ў сябе сучасныя поўнач Польшчы, Калінінградскую вобласць Расіі і частку паўднёвае Літвы, аднак носьбіты мовы з гэтых рэгіёнаў былі выселены па заканчэнні Другой сусветнай вайны. Ніжненямецкая мова была таксама мовай нямецкіх супольнасцей краін Балтыі.
Ніжненямецкая мова была лінгва-франка Ганзейскага саюза і аказала значны ўплыў на мовы скандынаўскае групы германскае галіны (нарвежская, шведская, дацкая, фарэрская, ісландская мовы).
Еўропа
Ніжненямецкая мова ў Еўропе распаўсюджана галоўным чынам у паўночна-ўсходніх рэгіёнах Нідэрландаў і поўначы Нямеччыны.
Акрамя гэтага, пэўная частка носьбітаў назіраецца сярод невялікае колькасці недэпартаваных немцаў паўночнага ўсходу Польшчы і ваколіц мястэчка Бранева (поўнач Польшчы, ля мяжы з Расіяй), носьбіты ніжненямецкае мовы таксама пражываюць на поўдні Ютландыі, што ў Даніі.
За межамі Еўропы
Існуюць імігранцкія ніжненямецкія супольнасці, якія на цяперашні момант пражываюць у краінах заходняга паўшар'я: у Канадзе, ЗША, Мексіцы, Белізе, Венесуэле, Балівіі, Аргенціне, Бразіліі, Парагваі і Уругваі. У некаторых з гэтых краін ніжненямецкая мова з'яўляецца часткай рэлігіі ды культуры менанітаў — аднае з пратэстанцкіх дэнамінацый, члены якой у значнай колькасці пражываюць таксама і ў краінах Амерыкі. Гэтыя перасяленцы паходзяць у асноўным ад нідэрландскіх пасяленцаў, якія спярша пасяліліся ў рэгіёне Віслы ў XVI—XVII стагоддзях, у канцы XVIII—ХІХ стагоддзяў перасяліліся на тэрыторыі тагачаснай Расійскай імперыі, а ў ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя заснавалі паселішчы ў Амерыцы.
Выжыванне мовы ў гэтых рэгіёнах знаходзіцца пад пагрозай. Тым не менш, мову выкарыстоўваюць у сваёй дзейнасці менаніты Канады, менаніты захаду штата Нью-Ёрк (ЗША) практыкуюць памятныя сустрэчы, а нашчадкі нямецкіх перасяленцаў у Бразіліі нават захоўваюць своеасаблівы гонар адносна сваёй рэлігійнай спадчыны ды культуры.
Назва
Носьбіты ніжненямецкае мовы ў Нямеччыне звычайна называюць сваю мову словамі Plattdüütsch або Nedderdüütsch. Нідэрландскія носьбіты мовы звычайна абазначаюць сваю мову plat альбо словам, адпаведным сваёй вёсцы, мястэчку ці рэгіёну.
Афіцыйна ў Германіі мова пазначаецца тэрмінам Niederdeutsch (літаральна «ніжненямецкая»), у Нідэрландах — Nedersaksisch (літаральна «ніжнесаксонская»). Лінгвістычныя школы Нямеччыны выкарыстоўваюць тэрміны Plattdeutsch і Niederdeutsch, у той час як лінгвісты Нідэрландаў ужываюць тэрміны Platduits і Nedersaksisch. У дацкай мове для пазначэння мовы выкарыстоўваюцца прыметнікі Plattysk, Nedertysk ці, радзей, Lavtysk.
Ніжненямецкую мову менанітаў звычайна называюць Plautdietsch (англійская, нямецкая, нідэрландская літаратура, уласна саманазва).
Беларускі тэрмін ніжненямецкая з'яўляецца складаным прыметнікам і змяшчае корань ніжне-, які ўказвае на лінгвістычнае і геаграфічнае супрацьпастаўленне ніжненямецкае мовы верхненямецкім гаворкам, распаўсюджаным значна паўднёвей — у паўднёвай Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі.
Існуе гутарковы тэрмін Platt, якім пазначаюцца абедзве групы ніжненямецкіх дыялектаў і наогул любыя не-нямецкія ідыёмы. Гэтае слова ў асноўным выкарыстоўваецца ў паўночнай і заходняй Нямеччыне, аднак лічыцца некарэктным з лінгвістычнага погляду.
Моўны код для мовы паводле ISO 639-2 утвораны ад тэрміна nedersaksisch і мае выгляд <tt>nds</tt> (нададзены ў траўні 2000 года).
Пад тэрмінам ніжненямецкая мова ў заходняй лінгвістычнай літаратуры могуць мець на ўвазе любыя заходнегерманскія дыялекты, у якіх не адбылося верхненямецкае перасоўванне зычных, і якія пры гэтым нельга класіфікаваць як ніжнефранконскія або англа-фрызскія. Гэтае мноства дыялектаў і апісваецца ў дадзеным артыкуле. Тым не менш, тэрмін ніжненямецкая мова можа мець шырэйшы сэнс — пад гэтым тэрмінам могуць разумець значную частку заходнегерманскіх моў і дыялектаў, у якіх няма верхненямецкага перасоўвання зычных, і якія пры гэтым не могуць быць класіфікаваныя як англа-фрызскія, праз што тэрмін уключае яшчэ і ніжнефранконскія дыялекты Германіі (але без ніжнефранконскіх дыялектаў Нідэрландаў, такіх як галандская (нідэрландская) мова).
Лінгвістычны
Пытанне пра статус ніжненямецкае мовы, як самастойнай мовы ці дыялекту нямецкае альбо нідэрландскае мовы, заставалася ў лінгвістыцы прадметам дыскусій.
У лінгвістыцы выказваліся, сярод іншага, аргументы на карысць статусу ніжненямецкіх гаворак як дыялектаў нямецкае мовы. Гэтыя тэзісы засноўваліся не на лінгвістычных, а на грамадска-палітычных аргументах, праз што мова лічылася псеўдадыялектызаванай абштанд-мовай (Abstandsprache).
У адрозненне ад гэтых тэзісаў, старажытнасаксонская і сярэдненіжненямецкая (мова-продак ніжненямецкай) мовы звычайна лічацца асобнымі мовамі. З XVIII ст. заняпад ніжненямецкай мовы ўзмацніўся, і яна пачала размывацца пад уплывам верхненямецкае і нідэрландскае мовы ад таго, што носьбіты ўсё больш страчвалі здольнасць размаўляць на ранейшай, уласна ніжненямецкай форме мовы.
Афіцыйны
Па просьбе ўрада нямецкай федэральнай зямлі Шлезвіг-Гольштэйн урад Германіі надаў ніжненямецкай мове статус рэгіянальнай. Афіцыйныя ўстановы ў Шлезвіг-Гольштэйне абавязаныя прымаць заявы на ніжненямецкай мове нароўні са стандартнай нямецкай ; пры гэтым, вярхоўны федэральны суд Германіі абавязаў у асобным выпадку забеспячэнне абслугоўвання на ніжненямецкай нават у Мюнхене — горадзе, які не знаходзіцца ўнутры ніжненямецкага моўнага арэала.
З 1999 года ніжненямецкая мова прызнана як рэгіянальная мова ўрадамі Германіі і Нідэрландаў паводле Еўрапейскай хартыі рэгіянальных моў. Тым не менш, артыкул 1а Хартыі не прадугледжвае падобны статус для дыялектаў афіцыйных моў (у выпадку, калі лічыць ніжненямецкую дыялектам нямецкай). Прыхільнікі развіцця ніжненямецкае мовы лічаць, што падобнае рашэнне стане штуршком для прызнання ніжненямецкай мовы, як асобнай мовы, і дапаможа пашырыць галіны ўжывання мовы.
Павел Францішак Сапега
Павел Францішак Сапега (да 23 красавіка 1657 —, Кодзень) — вялікалітоўскі рэлігійны дзеяч. Сакратар вялікі літоўскі (1704—1713 ), біскуп жамойцкі (1715).
Ніжненямецкая мова
Класіфікацыя і роднасныя мовы
З лінгвістычнага погляду ніжненямецкая мова належыць да заходнегерманскага дыялектнага кантынуума.
На захадзе ніжненямецкая мова паступова пераходзіць у ніжнефранконскія дыялекты, у якіх ёсць два канчаткі множнага ліку ў адрозненне ад аднаго канчатка множнага ліку ў ніжненямецкай. На поўдні арэал ніжненямецкае мовы мяжуе з сярэдненямецкай дыялектнай групай верхненямецкіх дыялектаў (моў/ідыёмаў), у якіх, у адрозненне ад ніжненямецкай, адбыўся працэс перасоўвання зычных. Гэты падзел грунтуецца на т.зв. лініі Бенрата, якая з'яўляецца ізаглосай maken — machen і аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад верхненямецкіх. На ўсходзе ніжненямецкая мова мела мяжу з кашубскай мовай, а па заканчэнні Другой сусветнай вайны і засяленні захаду сучаснае Польшчы палякамі — цяпер і з польскай. На поўначы і паўночным захадзе арэал ніжненямецкае мовы мяжуе з фрызскімі і дацкай мовамі, пры гэтым, гістарычна ніжненямецкая мова аказала моцны ўплыў на фрызскія мовы, значна скараціўшы арэал іх распаўсюджвання (у прыватнасці, ніжненямецкая мова геаграфічна поўнасцю акружае затэрландскую фрызскую мову). Дыялекты ніжненямецкае мовы гэтых рэгіёнаў маюць значны фрызскі субстрат.
Некаторыя даследчыкі класіфікуюць ніжненямецкую мову як мову ў складзе інгвеонскае падгрупы разам з англійскай, фрызскімі мовамі і мовай скотс, аднак большая частка лінгвістаў не ўключае ніжненямецкую мову ў склад гэтых моў (якія часта называюцца англа-фрызскімі) з прычыны наяўнасці ў ніжненямецкай толькі невялікае часткі адметных інгвеонскіх рыс: напрыклад, у ніжненямецкай мове толькі ў частцы дыялектаў рэалізавалася правіла насавых спірантаў (згодна з якім, у шэрагу слоў англа-фрызскіх моў выпаў гук /n/) і поўнасцю адсутнічае палаталізацыя гука /k/ на ўзор англа-фрызскіх (параўн. ніжненямецкае Kees/Kaise, нямецкае Käse, нідэрландскае kaas з фрызскім tsiis і англійскім cheese).
Дыялекталогія
Ніжненямецкая мова характарызуецца выразнай дыялектнай раздробненасцю. Група дыялектаў ніжненямецкае мовы Нідэрландаў звычайна вылучаецца асобна і мае назву ніжнесаксонскія дыялекты Нідэрландаў.
Дыялекты Нідэрландаў
Ніжнесаксонскія дыялекты Нідэрландаў, якія таксама могуць вызначацца як галандскія, уключаюць:
Старажытнасаксонскі перыяд
Гісторыя развіцця ніжненямецкае мовы пачынаецца з перыяду існавання старажытнасаксонскае мовы, таксама вядомай як старажытнаніжненямецкая. Задакументаваны перыяд існавання мовы цягнецца з ІХ да ХІІ стагоддзя, калі пачынаецца перыяд існавання сярэдненіжненямецкае мовы. Носьбіты гэтае мовы былі вядомыя як саксы, якія жылі на паўночна-заходнім узбярэжжы Нямеччыны і ў Даніі. Гэтая мова была цесна звязана са старажытнафрызскай і стараанглійскай мовамі, яе часткова закрануў працэс узнікнення правіла насавых зычных інгвеонскіх моў. На гэтай мове захавалася параўнальна невялікая частка пісьмовых тэкстаў.
Сярэдненіжненямецкі перыяд
Сярэдненіжненямецкая мова з'яўляецца непасрэдным продкам сучаснай ніжненямецкай мовы. Перыяд яе існавання адзначаецца прыкладна ХІІ—XVI стагоддзямі. Гэтая мова ўтварала дыялектны кантынуум з іншымі заходнегерманскімі мовамі — сярэднегаландскай на захадзе і сярэдневерхненямецкай на поўдні, якая пазней развілася ў ранненоваверхненямецкую мову. Сярэдненіжненямецкая мова была лінгва-франка Ганзейскага саюза і была распаўсюджана па ўсім узбярэжжы Паўночнага і Балтыйскага мораў. Развілася літаратурная мова на аснове гаворкі Любека, якая, аднак, так і не была кадыфікавана.
Сучасны перыяд
Па заканчэнні існавання Ганзейскага саюза пачаўся заняпад ніжненямецкае мовы, які паскорыла распаўсюджванне адукацыі ў Нямеччыне ў ХІХ—ХХ стагоддзях.
У пачатку ХХ ст. нідэрландскія даследчыкі спрабавалі аргументаваць, што выкарыстанне дыялектаў перашкаджае вывучэнню літаратурнае дзяржаўнае мовы, з-за чаго зносіны на ніжненямецкай не рэкамэндаваліся. Тым не менш, многія бацькі працягвалі размаўляць са сваімі дзецмі па-ніжненямецку, бо яны звычайна не валодалі нідэрландскай, а рэгіёны іх пражывання (усход Нідэрландаў) эканамічна былі слаба звязаныя з цэнтральнай часткай краіны, на дыялектах якой заснаваная літаратурная нідэрландская мова. Да сярэдзіны XVIII ст. сярэдненіжненямецкая таксама з'яўлялася афіцыйнай мовай спачатку Кальмарскай уніі, а па яе распадзе — Швецыі і Даніі-Нарвегіі.
З пашырэннем адукацыі і міжрэгіянальных зносін сярод насельніцтва ніжненямецкія (ніжнесаксонскія) дыялекты Нідэрландаў скарацілі сферу свайго ўжывання, што асабліва выразна праявілася ў гарадах ніжнесаксонскіх абласцей Нідэрландаў. Тым не менш, для жыхароў гэтых рэгіёнаў, якія нарадзіліся да 1980-х гадоў, адзін з ніжнесаксонскіх дыялектаў часта быў родным. З сярэдзіны 1970-х гадоў і далей пачалі атрымліваць папулярнасць музычныя гурты і выканаўцы, якія складалі свае песні на ніжнесаксонскіх дыялектах.
У сучасных Германіі ды Нідэрландах прыкладаюцца намаганні па абароне ніжненямецкае мовы ў якасці рэгіянальнай. Па некаторых падліках, ніжненямецкія дыялекты ў стане разумець прыкладна 10 млн чал., 3 млн чал. на поўначы Нямеччыны лічаць мову роднай. Большасць гэтых носьбітаў жывуць у сельскай мясцовасці і звычайна з'яўляюцца людзьмі пажылога ўзросту. У Нідэрландах распаўсюджанне ніжненямецкае мовы шырэйшае: так, напрыклад, паводле даследаванняў 2005 года, у гістарычным рэгіёне Твентэ, што на ўсходзе Нідэрландаў, 62% насельніцтва выкарыстоўвае ніжнесаксонскія дыялекты штодня, амаль 75% — на рэгулярнай аснове.
Фанетычныя змены
Як і англа-фрызскія і скандынаўскія мовы, ніжненямецкая мова не зазнала перамяшчэння зычных на ўзор верхненямецкіх дыялектаў, акрамя старажытнага пераходу /ð/ у /d/, з гэтае прычыны вялікая частка ніжненямецкае мовы мае фанетычныя падабенствы з англійскай мовай. Тым не менш, існуюць адрозненні, такія як аглушэнне шумных зычных у канцы слоў, што адлюстравана ніжэй на прыкладзе слоў «добры» і «вецер». Падобная асаблівасць уласцівая таксама галандскай ды нямецкай мовам, у якіх дадаткова адлюстроўваецца пазіцыйная нейтралізацыя супрацьпастаўлення звонкіх і глухіх шумных у складзе (то бок, адбываецца пераход t = d у канцы склада). Гэтая з'ява не адсочваецца ў англійскай, акрамя графства Ёркшыр, дзе гэты пераход вядомы як Ёркшырская асіміляцыя.
У табліцы ніжэй прыведзена адлюстраванне перасоўвання зычных у ніжненямецкай на прыкладзе параўнання некаторых слоў з іх аналагамі ў некаторых іншых германскіх мовах, дзе падобныя зрухі адбыліся, і з тых германскіх моў, у якіх не адбылося падобных працэсаў.
Граматыка
З агульнага пункта гледжання ніжненямецкая мова мае шмат падабенстваў з граматыкамі нідэрландскай, заходнефрызскай, англійскай моў і мовы скотс, аднак дыялекты паўночнай Германіі падзяляюць некаторыя рысы і з нямецкай мовай, асабліва ў галіне сінтаксісу і лексікі.
У назоўніку ніжненямецкае мовы адзначаюцца толькі два марфалагічна маркіраваныя склоны. Пры гэтым, давальны і вінавальны склоны разам утвараюць ускосны склон, родны склон страчаны наогул. Ніжэй прыведзеныя прыклады маркіравання склонаў на ўзоры слоў Boom («дрэва»), Bloom («кветка»), Land («зямля [рэгіён]»):
У большасці сучасных дыялектаў ніжненямецкае мовы назоўны і ўскосны склоны адрозніваюцца пераважна ў назоўніках мужчынскага роду адзіночнага ліку. У некаторых дыялектах (напрыклад, менаніцкім) таксама адрозніваецца і родны склон: мужчынскі пэўны паказчык de мяняецца на dän. У адрозненне ад ніжненямецкай, нямецкая мова адрознівае чатыры склоны: назоўны, родны, давальны і вінавальны. Пэўны артыкль назоўніка мужчынскага роду адзіночнага ліку можа мець формы адпаведна der, des, dem і den, што, такім чынам, паказвае больш разнастайную сістэму склонаў у нямецкай у адрозненне ад ніжненямецкай.
Ніжненямецкі дзеяслоў можа адрознівацца паводле асобы, ліку і часу. Паводле асобы можа адрознівацца толькі дзеяслоў у адзіночным ліку. З часоў, па якіх можа змяняцца дзеяслоў у ніжненямецкай, вылучаюцца цяперашні, прэтэрыт, перфект і плюсквамперфект, а ў менаніцкай ніжненямецкай — яшчэ цяперашні перфект (напр., фраза Ekj sie jekomen азначае прыход апавядальніка і яго заставанне на месцы прыходу. З-за адсутнасці ў беларускай мове падобнага часу, яго можна перакласці толькі прыблізна — «я прыйшоў»).
Прыклад змянення дзеясловаў у ніжненямецкай мове на ўзоры дзеяслова slapen («спаць»).
У адрозненне ад галандскай, нямецкай і паўднёвых дыялектаў ніжненямецкае мовы, у паўночных ніжненямецкіх дыялектах дзеепрыметнік утвараецца без прыстаўкі ge- як у скандынаўскіх, заходнефрызскай і англійскай мовах. У некаторых выпадках ge- можа не выкарыстоўвацца ў дыялектах на поўдзень ад Гронінгена.
Акрамя гэтага, дзеяслоў мае 26 афіксаў.
Павел Францішак Сапега
Біяграфія
Як палкоўнік у 1683 удзельнічаў у выправе войска Вялікага Княства Літоўскага ў Славакію і Венгрыю на дапамогу Вене. У 1684 адмовіўся ад ваеннай кар'еры і ўступіў у духоўны стан. У 1686 высвечаны на святара. З 1686 быў пробашчам у Кодні. Працяглы час знаходзіўся пры двары караля і вялікага князя, атрымаў у 1690 тытул каноніка варшаўскага, ад якога адмовіўся ў 1699.
Наваградскі замак (балада)
«Наваградскі замак» — балада Яна Чачота, напісаная ў 1818—1819 гадах.
Апісанне
У аснову сваёй балады Ян Чачот паклаў як рэальныя гістарычныя падзеі, звязаныя з вайной са шведамі за часам Яна II Казіміра, так і народныя паданні і вусныя расказы старых людзей пра злачынствы шведаў на Беларусі.
Сюжэт
Балада апавядае пра здраду літоўскага князя, які, закахаўшыся ў шведскую дзяўчыну, дазволіў выманіць сабе са сховаў і аддаць Наваградскі замак на захоп і разбурэнне шведскаму войску.
Вызначэнне жанру
Даследчыкі творчасці Яна Чачота Станіслаў Станкевіч і Уладзімір Мархель пагаджаюцца на тым, што дадзены вершаваны твор нельга аднесці да жанру балады праз адсутнасць элементу цудоўнасці і фантастычнай таямніцы. У сваім творы паэт імкнуўся адшукаць гістарычную праўду, што сведчыла пра рацыяналістычны падыход да легендарнага матэрыялу.
Тэмы
На думку Кастуся Цвіркі, у баладзе адбіліся тагачасныя спрэчкі прыхільнікаў класіцызму на чале з Янам Снадэцкім і рамантыкаў, якія яшчэ толькі выходзілі на сцэну. Ян Чачот хацеў прымірыць рацыяналістычнасць класіцыстаў і пачуццёвасць рамантыкаў. Пра гэта яскрава сведчаць першыя радкі паэтычнага твора:
У гэтым выявілася агульная асаблівасць балад Яна Чачота, якая заключалася ў спалучэнні двух пачаткаў — асветніцка-рацыяналістычнага і рамантычнага
Павел Францішак Сапега
Біяграфія
У прысягнуў 1702 Аўгусту Моцнаму, ад якога атрымаў у 1704 урад сакратара вялікага літоўскага. Пад націкам радзіны ўлетку 1707 часова перайшоў на бок Станіслава Ляшчынскага. Высвечаны на біскупа жамойцкага 21 студзеня 1715.
Пахавалі біскупа ў касцёле Святой Ганны ў Кодні.
Блакадная кніга
«Блакадная кніга» («Блокадная книга»)(1977—1981) — дакументальная хроніка блакады Ленінграда; напісана ў суаўтарстве Даніілам Граніным з Алесем Адамовічам.
Выданне гэтай кнігі ў Ленінградзе было забаронена. Упершыню частка яе была надрукаваная з купюрамі ў 1977 годзе ў часопісе «Новы свет» («Но́вый мир»), у Ленінградзе кніга выйшла толькі ў 1984 годзе пасля змены партыйнага кіраўніцтва горада і пераезду Рыгора Раманава ў Маскву. На беларускую мову пераклаў Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі.
Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь
Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дзень Рэспублікі) — галоўнае дзяржаўнае свята. Адзначаецца 3 ліпеня — у дзень вызвалення ў 1944 годзе горада Мінска ад нацысцкіх захопнікаў. Рашэнне аб святкаванні Дня Незалежнасці Рэспублікі Беларусь 3 ліпеня было прынята на рэферэндуме 1996-га. Да таго часу ён адзначаўся 27 ліпеня — у гэты дзень у 1990-м Вярхоўны Савет БССР прыняў дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі.
Ніжненямецкая мова
Граматыка
Як і ў галандскай мове, ніжненямецкая мова мае працяглую форму дзеясловаў у цяперашнім часе. Яна ўтвараецца з дапамогаю дзеяслова ween («быць»), прыназоўнікаў an і dat: