Канфесійная_сітуацыя_ў_Вялікім_Княстве_Літоўскім_XVI—XVIII_стагоддзяў
Канфрантацыя паміж Рымскім і Грэчаскім узорамі хрысціянства
Такое дамінаванне каталіцтва ў правслаўных выклікала не толькі алюзіі з няволей Турэцкай, але і наўпростава вылівалася ў жалобныя справаздачы пра рымскі прыгнёт і пра вынікі рэлігійнага ціску, якія замінаюць рэлігійнай дзейнасці. Той жа Капусцінскі піша: «Присмотрити ся, як по многих поветах бедни мещане, же им поотбирано в местех церкви, в домах, в полях и лесах набоженство свое хистианское справляют». Перавод каталіцтва ў стан дзяржаўнай рэлігіі прывяло да санкцыявання з боку каталіцкіх біскупаў пабудовы і рамонту дэсідэнцкіх месцаў набажэнства. Адбор праваслаўных цэркваў і перавод іх ува ўніяцкія прывяло да сітуацыі, падобнай да сітуацыі іншых дэсідэнтаў, уключаючы іўдзеяў, калі набажэнствы пачалі спраўляцца ў прыватных дамах ці ў полі. Варта згадаць, што набажэнствы дэсідэнтаў па-за межамі месцаў пакланення былі строга забаронены. [39] Парушэнні рэлігійнага заканадаўства вяло да адміністрацыйнага пераследу. Так у XVIII ст. за невыкананне рэлігінага закону тыражаліся вялікія штравы, а дэсідэнцкія святары маглі быць пасажаны ў астрог. «Полно нашіх Россов и теперь за веру свою православную под плащем змышленной о здраду потвары в темницах, в вежах, в вязеннях и на выгнанню! Не гледзячы на палітычны характар супацьстаяння паміж каталіцтвам і грэчаскім узорам хрысціянства, як Рым так і праваслаўная канфесія цалкам разумелі, што вынікам гэтай барацьбы ёсць суцэльная залежнасць царкоўнай іерархіі ад мяшчан. Менавіта горад стаў топасам, дзе адбываўся рэлігійны канфлікт і менавіта мяшчанне былі асноўным носьбітам рэлігійных супярэчнасцей. Яскравым сведчаннем гэтага з'яўляецца сітуацыя з уніяцкай царквой, якая шырылася ў сельскай мясцовасці. Не гледзячы на падобнае стаўленне каталіцтва да ўніятаў, уніяцкая царква змагла лёгка адаптавацца да новых умоў і ўнікнуць рэлігійных канфліктаў, чаго не адбылося ў гарадах і з праваслаўем. Тое ёсць светчаннем як таго, што вясковае насельніцтва адрознівалася ад гарадскога не толькі рэлігійнай прыналежнасцю, але і фомай культуры, якая ў гарадскім варыянце прыводзіла да канфрантацыі, а ў вясковым да адаптацыі канкрэтнай канфесіі да канкрэтных рэлігійных умоў. З прывіліяваным саслоўем сітуацыя была іншая. Шляхта адчувала сябе гаспадаром краіны, а таму была надзвычай адчувальна да патрыятычных плыняў. Тое, што краіна выжыла пасля апусташальных войнаў перажывалася шляхтай як найвялікшае цуда. Іезуіцкая адукацыя, а таксама рэлігійныя канфлікты XVII ст. прывялі да таго, што каталіцтва стала адзінаправільнай хрысціянскай верай. Тая частка шляхты, продкі якой былі альбо праваслаўнымі, альбо пратэстантамі адчувалі віну за «сектанцтва» ці «схізму» сваіх дзядоў, а таму падтрымка каталіцкай веры служыла не толькі дзяржаўным інтарэсам шляхты, але і адыгрывала псіхалагічна кампенсацыйную ролю. Выяўленнем змены стаўлення з бок большасці шляхты стаў праект па знішчэнню праваслаўя і ўніяцтва ў Рэчы Паспалітай. Гэты праект увабраў у сябе як агульнадзяржаўны падыход (не выбіраць праваслаўных у сеймы, трыбуналы, на дзяржаўныя пасады), так і агульнапсіхалагічныя метады дыскрыдытацыі дэсідэнтаў (прыніжаць, кпіць, паказываць культурную адсталасць). Прапаноўвалася «прыціскаць святароў, каб яны не мелі ўплыву на прыхажан, падначальваць іх каталіцкай царкве і публічна караць іх за злачынствы, трымаць святароў у беднасці і цямноце, паставіць сем'і святароў у суцэльную залежнасць ад уладальніка маёнтка і распускаць плёткі, што іх сыны, апроч тых, што займуць месцы бацькоў, павінны стаць прыгоннымі, спрыяць цылібату святароў, а вольныя прыходы перадаваць каталіцкім ксянзам, рэгістраваць усе праступкі святароў, а калі тых не буде, то распускаць плёткі і г.д.» Такія праекты былі хутчэй правілам, чым выключэннем. Пра гэта сведчыць розгалас з якім ішлі абмеркаванні яго на сеймах і сейміках XVIII ст. Калі раней, дэсідэнты мелі шырокія правы для абароны, то цяпер, кансалідаваўшыся, шляхта лёгка прымала антыдэсідэнскія законы, супраць праваслаўных, і, уніятаў у тым ліку.