cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лондан
Лондан у XVI—XVIII стагоддзях
Лондан развіўся да аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў Еўропы. У горадзе квітнелі малыя прадпрыемствы, а буйныя англійскія ўладальнікі вялі свой гандаль па ўсім свеце — ад Расіі да Амерыкі. У прыватнасці, каралева Елізавета I прымала паслоў з Масковіі ў садах прыгарадаў Лондана Рычмандзе. Ствараліся гіганцкія кампаніі, такія як Ост-Індская ў 1600 годзе. Пасля таго, як у 1572 годзе іспанцы захапілі і разрабавалі буйны галандскі горад Антверпен, Лондан стаў найбуйнейшым цэнтрам гандлю на Паўночным моры. Імкліва павялічвалася насельніцтва сталіцы — з 50 000 чалавек у 1530 годзе да 225 000 у 1605 годзе. Таксама ў XVI стагоддзі з’явіліся першыя карты Лондана. З’явіліся першыя публічныя тэатры, самым папулярным з якіх стаў «Глобус», у якім ішлі п’есы Уільяма Шэкспіра.
У XVI стагоддзі ў Вест-Эндзе пачалі сяліцца арыстакраты і прыдворныя. Неўзабаве раён стаў адным з самых прэстыжных месцаў горада. Дагэтуль дом у Вест-Эндзе з’яўляецца пропускам у вышэйшы свет Лондана. Падчас Англійскай грамадзянскай вайны Лондан заняў бок Парламента. Былі створаны войскі апалчэння і збудаваны абарончыя ўмацаванні, каб абараніць горад ад раялістаў, якія чым далей, тым бліжэй прасоўваліся да сталіцы — бітва пры Брэнтфардзе адбылася ўсяго ў некалькіх мілях ад Лондана. Аднак добра арганізаваная абарона не дазволіла каралеўскім войскам узяць горад, што і сыграла вырашальную ролю ў вайне — захоўваемыя ў Лондане багацці дапамаглі Парламенту атрымаць перамогу.
У Лондане, як і ва ўсіх еўрапейскіх гарадах таго часу, адсутнічалі каналізацыя і сістэма аховы здароўя, да таго ж, горад быў вельмі перанаселены, і таму там рэгулярна ўспыхвалі эпідэміі са шматлікімі сотнямі, а парой і тысячамі ахвяр. Але самая страшная здарылася ў сярэдзіне XVII стагоддзя, у 1665—1666 гадах. У Англіі яе завуць Вялікай Чумой (The Great Plague). У Лондане ахвярамі эпідэміі сталі прыкладна 60 000 чалавек (пятая частка горада). Сэмюэл Піпс, хранікёр горада, запісаў 4 верасня 1665 года наступнае: ''«За тыдзень памерла больш за 7 400 чалавек, з іх 6 000 — ад чумы. Дзень ноч амаль без перапынку з вуліцы даносіцца пахавальны звон царкоўных званоў''».
Адразу пасля заканчэння эпідэміі здарылася яшчэ адна катастрофа — Вялікі лонданскі пажар 1666 года. Калі Вялікая Чума пакасіла насельніцтва Лондана, то пажар нанёс сур’ёзную матэрыяльную шкоду, знішчыўшы 13 200 дамоў (каля 60 % горада) і 87 цэркваў (у тым ліку стары сабор Святога Паўла). Як ні дзіўна, але ў агні загінула ўсяго восем чалавек, затое многія засталіся без жытла і пазбавіліся ўсіх сродкаў да існавання.
У XVIII стагоддзі, у эпоху Асветніцтва атрымалі шырокае распаўсюджванне прэса і літаратура. З тых часоў цэнтрам выдавецкага жыцця Лондана стала вуліца Фліт-стрыт. У тым жа стагоддзі быў адзначаны рост злачыннасці ў сталіцы, з-за чаго пакаранні сталі больш жорсткім: нават за малаважнае злачынства цяпер пагражала смяротная кара. У канцы XVII стагоддзі Лондан стаў адным з тэхналагічных цэнтраў Еўропы, пра што сведчыць наведванне горада вялікім пасольствам, членам якога быў пад імем Пятра Міхайлава і цар Пётр I, які ў прыватнасці наведаў там некалькі заводаў і грынвіцкую абсерваторыю.
Лондан у XIX стагоддзі
XIX стагоддзе — эпоха імклівай індустрыялізацыі і ўрбанізацыі ў краінах Еўропы і Паўночнай Амерыкі. У гэтым стагоддзі ў Лондане была пабудавана велізарная колькасць новых фабрык і заводаў, а насельніцтва павялічылася ў 6 разоў. У XIX стагоддзі Лондан быў самым вялікім горадам свету, да 1900 годзе яго насельніцтва складала каля 6 млн чалавек. У сталіцы з’явіліся цэлыя прамысловыя раёны, і самы вядомы з іх — Іст-Энд, які стаў супрацьлегласцю фешэнэбельнага Вест-Энда.
У XIX стагоддзі ў абліччы Лондана адбыліся кардынальныя змены. У 1836 годзе была адкрыта першая чыгунка, якая злучыла Лонданскі мост і Грынвіч, і менш чым за 20 гадоў адкрылася 6 вакзалаў. У 1863 годзе ў Лондане з’явілася першае ў свеце метро. Акрамя таго, у XIX стагоддзі былі пабудаваны Біг-Бен, Альберт-Хол, комплекс Трафальгарскай плошчы, Таўэрскі мост. Упершыню за ўсю гісторыю існавання Лондана з’явілася каналізацыя (гл. Вялікі смурод).
У XIX стагоддзі была рэфармавана сістэма гарадскога самакіравання, бо старая сістэма, якая існавала яшчэ са Сярэднявечча, відавочна не адказвала патрабаванням разрослага мегаполіса. У 1855 годзе быў створаны Сталічны камітэт па працах (Metropolitan Board of Works), які кантраляваў гарадское будаўніцтва і стварэнне інфраструктуры. У 1888 годзе гэты орган ліквідавалі, а адміністрацыйныя функцыі былі ўпершыню ўскладзены на выбарны орган — Лонданскі акруговы савет (London County Council).
У 1851 годзе Лондан прыняў сусветную выстаўку.
У сярэдзіне стагоддзя Лондан упершыню сутыкнуўся з масавай іміграцыяй. Асабліва вялікі прыток прыезджых ішоў з Ірландыі. Таксама ў горадзе ўтварылася вялікая яўрэйская абшчына.
Лондан у XX — пачатку XXI стагоддзяў
Першая сусветная вайна на час прыпыніла развіццё Лондана. Горад упершыню падвергся авіяналётам. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі Лондан працягваў павялічвацца, але больш па плошчы, а не па насельніцтве.
Вялікабрытанія стала прыстанкам для эмігрантаў з Расійскай імперыі і ў XX стагоддзі. У 1903 годзе ў Лондане прайшоў другі з’езд забароненай партыі РСДРП, на якім яна падзялілася на бальшавікоў і меншавікоў. Таму, пасля рэвалюцыі 1917 года ў Лондан прыехалі такія эмігранты, як Павел Мікалаевіч Мілюкоў.
У 1930-я гады шматлікія жыхары горада пацярпелі з-за Вялікай дэпрэсіі: моцна ўзрос узровень беспрацоўя, упаў узровень жыцця. Няздольнасць улад зрабіць штосьці прывяла да з’яўлення мноства радыкальных партый як левага, так і правага кірунку. Большасць з іх грунтавалася ў працоўным Іст-Эндзе. У Парламенце Вялікабрытаніі атрымалі некалькі месцаў камуністы, шырокай падтрымкай карыстаўся і Брытанскі саюз фашыстаў. Кульмінацыяй барацьбы паміж левымі і правымі стала так званая «Бітва на Кэбл-стрыт» — вулічныя баі паміж палітычнымі экстрэмістамі абодвух флангаў і паліцыяй.
У тыя ж 30-я ў Лондан з нацысцкай Германіі беглі многія яўрэі. Падчас Другой сусветнай вайны сталіца Вялікабрытаніі падвяргалася неаднаразовым авіябамбёжкам, самыя цяжкія з якіх прыйшліся на верасень 1940 года і май 1941 года. Многія жыхары былі эвакуіраваны са сталіцы. Бамбасховішчамі служылі станцыі метрапалітэна. Усяго падчас вайны ў Лондане яе ахвярамі сталі 30 000 мірных жыхароў, 50 000 атрымалі раненні, дзясяткі тысяч дамоў былі разбураны.
У 1952 годзе Вялікі смог, вельмі шкодная сумесь смугі і дыму прамысловага паходжання, на пяць дзён спусціўся на Лондан. Неўзабаве канцэнтрацыя ў паветры прадуктаў гарэння стала такой высокай, што за наступныя тыдні ў горадзе ад смогу загінула каля 4 000 чалавек, а яшчэ 8 000 сталі ахвярамі катастрофы ў наступныя некалькі месяцаў. Тое, што адбылося прымусіла ўлады сур’ёзна заняцца гэтай праблемай, у выніку чаго былі выдадзены агульнадзяржаўны закон «Аб чыстым паветры» (1956), а таксама аналагічны гарадскі закон (1954)
У 1960-я, дзякуючы папулярным музычным калектывам накшталт Beatles і Rolling Stones, горад стаў адным з сусветных цэнтраў моладзевай субкультуры (атрымаўшы мянушку «Свінгуючы Лондан»). У 1966 годзе зборная Англіі выйграла ў фінале на стадыёне «Уэмблі» Чэмпіянат свету па футболу.
Мішэнню для тэрарыстаў Лондан стаў у 1970-я, калі горад упершыню падвергся нападам Ірландскай Рэспубліканскай Арміі. Гэтыя напады рэгулярна паўтараліся да канца XX стагоддзя, пасля чаго на змену ірландцам прыйшла групоўка Аль-Каеда, якая арганізавала серыю выбухаў у лонданскім публічным транспарце 7 ліпеня 2005 года.
З сярэдзіны стагоддзя, нягледзячы на прыток імігрантаў з краін Садружнасці (асабліва з Індыі, Пакістана і Бангладэш), насельніцтва горада пачало скарачацца, паменшыўшыся з амаль 9 да 7 млн чалавек у 1980-я, пасля чаго яно стала павольна расці.
Новае тысячагоддзе Лондан сустрэў адкрыццём некалькіх новых будынкаў, такіх як Купал міленіума (Millennium Dome) і Лонданскае вока (London Eye), кола агляду, якое стала новым сімвалам горада.
Напачатку XXI стагоддзя Лондан дамогся права на правядзенне Алімпійскіх гульняў 2012 года. Сталіца Вялікабрытаніі стане першым горадам, які тройчы прыняў Алімпіяду.
У 2004 годзе быў прыняты план па развіцці горада. Паводле яго, да 2016 годзе насельніцтва Лондана павінна дасягнуць 8,1 млн чалавек, павінна павялічыцца колькасць небаскробаў. Улады таксама маюць намер удасканаліць сістэму грамадскага транспарту.
У ліпені 2005 года Лондан стаў аб’ектам тэрарыстычных нападаў з боку ісламскіх фундаменталістаў.
У жніўні 2011 года на ўскраінах горада адбыліся буйныя беспарадкі, якія суправаджаюцца падпаламі аўтамабіляў і пагромамі.
Тапаграфія
Лондан займае плошчу ў 1706,8 км².
З паўднёвага захаду да ўсходу горад перасякае Тэмза, суднаходная рака, якая ўпадае ў Паўночнае мора. Даліна Тэмзы — урадлівая і досыць плоская, што дазволіла Лондану пашырацца раўнамерна. Першапачаткова рака была шырэйшай, а берагі яе былі багністымі і гразкімі, але з-за дзейнасці чалавека ўсё гэта знікла. Тэмза — прыліўна-адліўная рака, і таму ў Лондане існуе небяспека паводкі. У апошнія гады гэта небяспека павялічылася з-за ўзняцця ўзроўню вады ў рацэ.
Паняцце «каардынаты горада» ўмоўныя. Традыцыйна лічыцца, што намінальны цэнтр Лондана размешчаны на скрыжаванні Eleanor Cross і Чарынг-Крос. Гэта месца размешчана непадалёк ад Трафальгарскай плошчы. Такім чынам, каардынаты горада прыблізна складаюць51.50722°N, -0.1275°W. .
Клімат
Клімат у Лондане — умерана-марскі. Ён адрозніваецца мяккасцю і ўмеранасцю на працягу ўсяго года. Улетку тут цёпла, але рэдка горача. Дзённая тэмпература ўлетку рэдка паднімаецца вышэй 33 °C, хоць у апошнія гады адзначаецца гарачэйшае летняе надвор’е. Рэкордная спякота назіралася ў 2003 годзе, калі тэмпература дасягнула 38,1 °C. Узімку халаднавата, але не марозна (прыкладна як у кастрычніку ў Мінску), уначы тэмпература, як правіла, не апускаецца ніжэй −7 °C. Снегапады рэдкія. Снежны полаг захоўваецца толькі каля 5 дзён у годзе і вышыня снежнага полага малаважная (каля 25 мм). Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 584 мм, што менш, чым у Рыме ці Сіднеі. Гарадскі масіў стварае ўласны мікраклімат. Мяккасць кліматычных умоў звязана з наяўнасцю цёплага Севера-Атлантычнага цячэння, якое абмывае заходняе ўзбярэжжа Еўропы. Вятры, якія дзьмуць з Атлантычнага акіяна, улетку прыносяць прахалоду, а ўзімку — цяпло.
Табліца месячных кліматычных нормаў
Цікава, што з-за цяпла, выпрацоўваемага горадам, тэмпература ў Лондане можа быць прыкладна на 5 °C вышэй, чым за горадам.
Экалогія
Лондан пакутаваў ад задымлення паветра з часоў Сярэднявечча. Пасля катастрафічных наступстваў Вялікага смогу 1952 гады былі прыняты заканадаўчыя меры, якія прывялі да паляпшэння якасці атмасфернага паветра. Тым не менш, па стане на 2011 год Лондан заставаўся адным з самых забруджаных гарадоў Еўропы. Асноўнай крыніцай забруджвання атмасферы з’яўляецца аўтамабільны транспарт, каля 1/3 якога прыпадае на знос шын і тармазоў. Як і шматлікія іншыя еўрапейскія гарады, Лондан не адказвае нарматывам ЕС па канцэнтрацыі найбольш шкодных забруджвальных рэчываў, да якіх адносяцца аксід азоту (NO2) і ўзважаныя часціцы (PM10). Выкіды аксіду вугляроду (CO2) у 2008 годзе былі на 17 % ніжэй, чым у сярэднім па краіне. За перыяд з 2000 па 2011 гады шкодныя выкіды ў цэлым скараціліся на 11 %. Каля 40 % канцэнтрацыі PM10 (як і істотная доля канцэнтрацыі NO2) у цэнтры горада пераносіцца ветрам з прыгараднай зоны. Найбольшыя канцэнтрацыі NO2 адзначаюцца ва Унутраным Лондане і ў раёне аэрапорта Хітрау. Дрэнная якасць гарадскога паветра можа з’яўляцца прычынай больш чатырох тысяч смерцяў у год.
Тэмза з’яўляецца адной з самых чыстых рэк у свеце, якія праходзяць праз сталіцы. Шкоду эстуарыю ракі наносіць скід ліўневай каналізацыі ў перыяд праліўных дажджоў.
Палітыка
Усе органы дзяржаўнай улады Вялікабрытаніі размяшчаюцца ў Лондане, у раёне Вэстмінстэра. Парламент краіны засядае ў знакамітым будынку Парламента, Кабінет міністраў і міністэрствы знаходзяцца непадалёк у раёне вуліцы Уайтхол — у прыватнасці, рэзідэнцыя прэм’ер-міністра размяшчаецца на Даўнінг-стрыт, 10.
Вярхоўны Суд краіны знаходзіцца насупраць Парламента ў будынку Мідлсекс-Гілдхал. Яго будаўніцтва абышлася прыкладна ў 56 мільёнаў фунтаў, а яго ўтрыманне па некаторых даных абыдзецца краіне ў 14 мільёнаў фунтаў штогод. Такую лічбу агучыла адміністратар суда Джэні Роу.
З 5 мая 2008 г. — кансерватар Борыс Джонсан. Папярэдні мэр — лейбарыст Кен Лівінгстан — займаў крэсла главы горада два тэрміны: у 2000 годзе ён быў выбраны на пасаду як незалежны кандыдат, у 2004 перамог на выбарах, высоўваючыся ад партыі лейбарыстаў.
Лондан прадстаўлены ў палаце абшчын брытанскага Парламента 74 дэпутатамі, з якіх 44 лейбарыста, 21 кансерватар, 8 ліберал-дэмакратаў і 1 член партыі RESPECT.
Адміністрацыйны падзел і гарадское самакіраванне
Гарадское самакіраванне Лондана мае досыць складаную структуру. Яно мае два ярусы — першы гэта гарадское кіраванне, другі — мясцовае. Гарадскім кіраваннем займаецца Адміністрацыя Вялікага Лондана (Great London Authority, скарочана GLA), мясцовым — лакальныя адміністрацыі муніцыпальных акруг. Гарадская адміністрацыя адказвае за стратэгічнае планаванне, эканамічнае развіццё горада, паліцыю, пажарную службу і транспарт, лакальныя — за мясцовае планаванне, школы, сацыяльныя службы і г. д.
Адміністрацыя Вялікага Лондана, у сваю чаргу, складаецца з дзвюх частак. Першая — гэта мэр горада, які прадстаўляе выканаўчую ўладу, другая — Лонданская гарадская асамблея, якая абмяжоўвае паўнамоцтвы мэра і зацвярджае гарадскі гадавы бюджэт. Адміністрацыя Вялікага Лондана з’явілася нядаўна, у 2000 годзе, замест скасаванага ў 1986 годзе Савета Вялікага Лондана (такім чынам, 14 гадоў горад існаваў без цэнтральнай улады). Адміністрацыйна Лондан раздзельны на 33 раёны, у лік якіх уваходзіць 32 муніцыпальныя акругі, якія пазначаюцца спецыяльным словам бора (borough) і Сіці. У кожнай з акруг ёсць уласная адміністрацыя і акруговы савет, выбары ў які праходзяць кожныя чатыры гады. У Сіці раённай адміністрацыі няма, але ў раёне існуе традыцыйны орган улады — Лонданскі муніцыпалітэт (Corporation of London), практычна без змен захаваны яшчэ з Сярэднявечча. Акрамя таго, у Сіці існуе ўласная паліцыя, незалежная ад гарадской.
Эканоміка
Лондан — найважнейшы эканамічны і фінансавы цэнтр Вялікабрытаніі і Еўропы, адзін з сусветных фінансавых цэнтраў. Валавы рэгіянальны прадукт горада ў 2004 годзе склаў 365 млрд $ (17 % ВУП Вялікабрытаніі). Эканамічнае значэнне ж усёй Лонданскай агламерацыі яшчэ вышэй — рэгіянальны прадукт у 2004 годзе склаў 642 млрд $.
Найважнейшая галіна эканомікі горада — фінансы, уключаючы банкаўскі сэрвіс, страхаванне, кіраванне актывамі; у Лондане размешчаны штаб-кватэры найбуйнейшых банкаў і фінансавых кампаній, уключаючы такія як HSBC, Reuters, Barclays. Адзін з найбуйнейшых сусветных цэнтраў валютнага і фондавага гандлю — Лонданская фондавая біржа. На працягу стагоддзяў цэнтрам гарадскога фінансавага жыцця з’яўляецца дзелавы раён Сіці, аднак з 1990-х гадоў за званне фінансавага і дзелавога цэнтра Лондана змагаецца Кэнэры-Уорф ва ўсходняй частцы горада.
Другой па значнасці галіной у эканоміцы Лондана з’яўляецца інфармацыйная. У сталіцы размяшчаецца штаб кватэра Бі-Бі-Сі, адной з найбуйнейшых медыякарпарацый у свеце. У Лондане выдаюцца найпапулярныя газеты, у ліку якіх The Times, якая выдаецца амаль 700-тысячным тыражом штодня, The Sun, The Daily Mirror і іншыя. У Лондане размяшчаюцца штаб-кватэры мноства англійскіх і транснацыянальных кампаній, сярод якіх BP, Royal Dutch Shell, Unilever, Corus Group, SABMiller, Cadbury Schweppes і інш. Цэнтральныя офісы больш 100 з 500 найбуйнейшых еўрапейскіх кампаній размешчаны ў брытанскай сталіцы. Лондан застаецца адным з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Брытаніі. Прамысловасць горада і прыгарадаў прадстаўлена машынабудаваннем (аўтамабілебудаванне, электронная прамысловасць, станкабудаванне, суднабудаванне і суднарамонт і інш.), шырока развіта лёгкая, харчовая, нафтаперапрацоўчая і нафтахімічная галіны, паліграфія і інш.
Адной з найважнейшых крыніц прыбытку для Лондана з’яўляецца турызм. У 2005 годзе гэта галіна забяспечвала сталай працай 350 000 чалавек. За год прыезджыя пакідаюць у Лондане 10 млрд £. Лічылася, што па папулярнасці ў турыстаў горад саступае толькі Парыжу, аднак апошнія даныя паказалі, што ў 2010 годзе ў Лондан было прададзена 45 млн пуцёвак, тады як у Парыж — усяго 33,9 млн.
Нягледзячы на тое, што калісьці Лондан быў адным з найбуйнейшых партоў Еўропы, цяпер ён нават у Вялікабрытаніі знаходзіцца толькі на трэцім месцы. Штогадовы грузаабарот — 50 млн тон грузаў.
Сэрца эканамічнага Лондана — Сіці. Таксама мноства офісаў розных кампаній знаходзіцца ў раёне плошчы Пікадзілі.
Колькасць насельніцтва
Хутчэй усяго насельніцтва Лондана павялічвалася ў XIX — пачатку XX стагоддзяў, у перыяд урбанізацыі. Прыкладна з 1825 па 1925 год Лондан быў самым населеным горадам у свеце, пасля чаго яго апярэдзіў Нью-Ёрк. Найвышэйшага ўзроўню ў сваёй гісторыі насельніцтва Лондана дасягнула ў 1939 годзе (каля 8,6 млн чал.). Цяпер гэта другі па насельніцтве горад Еўропы (пасля Масквы) і дваццаць першы горад свету.
Першы перапіс жыхароў адбыўся ў 1801 годзе. Больш раннія лічбы вылічаны гісторыкамі і археолагамі.
Этнічны склад
Пры ацэнцы 2007 года сітуацыя ў цэлым засталася ранейшай: 69,0 % жыхароў аднеслі сябе да белай расы. 57,7 % — да брытанцаў, 2,4 % — да ірландцаў, і 8,9 % былі класіфікаваны як «астатнія белыя». Выхадцаў з Паўднёвай Азіі і Блізкага Усходу налічвалася 13,3 %. 10,6 % — прадстаўнікі негроіднай расы ўключаючы 5,5 % — выхадцаў з Афрыкі. Па даных 2008, 40 % жыхароў горада належалі да т.з. «этнічных меншасцей».
Рэлігійны склад
З вераванняў найбольшай папулярнасцю карыстаецца хрысціянства — 58,2 %. Следам за ім ідуць іслам — 7,8 %; індуізм — 4,1 %; іўдаізм — 2,1 % і сікхізм — 1,5 %. Даволі шмат у Лондане атэістаў — 15,8 %.
Месцы кампактнага пражывання лонданскіх мусульман — Таўэр-Хэмлетс і Ньюхэм. Буйная індуісцкая абшчына размешчана ў паўночна-заходніх акругах Харау і Брэнт, сікхі пражываюць галоўным чынам ва ўсходніх і заходніх раёнах, а іўдзеі — у Стэмфард-Хіле і Голдэрс-Грын, якія размяшчаюцца ў паўночнай частцы Лондана.
Беларуская абшчына ў Лондане
У Лондане нарадзіліся:
У Лондане пахаваны шэраг выбітных беларускіх дзеячоў (гл. Могілкі Святога Панкрата).
Транспарт
Большасць госцяў Лондана трапляюць у горад праз чыгуначныя вакзалы. Шматлікія з іх былі пабудаваны ў XIX стагоддзі і паслужылі правобразам вакзалаў па ўсёй Еўропе. Сярод найбольш загружаных вакзалаў Лондана — Ватэрлоа (цягнікі з паўднёва-заходніх графстваў), Вікторыя (цягнікі з прыгарадных графстваў), Падынгтан (цягнікі з заходніх графстваў і Уэльса), Сент-Панкрас (цягнікі з Еўропы) і Кінгз Крос (цягнікі з Шатландыі).
Сістэма грамадскага транспарту Лондана — адна з самых загружаных у свеце, і таму яе прыходзіцца ўвесь час павялічваць і тым самым ускладняць. Наступны віток павелічэння транспартнай сеткі горада звязаны з падрыхтоўкай да летняй Алімпіядзе 2012 года. Тры асноўныя віды грамадскага транспарту ў Лондане — гэта аўтобусы, метро і таксі. Улетку 2010 года пачала развівацца муніцыпальная сістэма веласіпеднага транспарту.
Аўтобусы служаць для лакальных перамяшчэнняў. Існуе 700 маршрутаў, па якіх аўтобусы перавозяць у будныя дні да 6 мільёнаў пасажыраў. Знакамітыя аўтобусы мадэлі Routemaster, якія сталі адным з сімвалаў не толькі Лондана, але і ўсёй Вялікабрытаніі, былі зняты з лінейнай эксплуатацыі ў 2005 годзе і цяпер ходзяць толькі па экскурсійных маршрутах. Ім на змену ў лютым 2012 года, у пераддзвер’і летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года, прыйшоў «Новы лонданскі аўтобус» (у арыгінале — New bus 4 London).
Раней у Лондане мелася разгалінаваная трамвайная сістэма, але яна была зачынена ў 1952 годзе. З 2000 года ў Кройдане, прыгарадзе Лондана, дзейнічае сучасная трамвайная сістэма Tramlink. Маюцца планы будаўніцтва новых трамвайных ліній бліжэй да цэнтра горада: напрыклад West London Tram, які падтрымалі большасць жыхароў раёна. Аднак затым план быў адкладзены і вырашана была надаць большую ўвагу развіццю аўтобуснага парку .Таксама планавалася адкрыць Cross River Tram, аднак і гэты праект быў згорнуты з прычыны недахопу сродкаў.
Апроч трамваяў у Лондане дзейнічала і тралейбуснае паведамленне, якое было спынена ў 1962 годзе. Аднак існуюць планы па аднаўленні тралейбуснага паведамлення.
Таксама ў Лондане маецца грамадскі водны транспарт. Сістэма гарадскіх водных маршрутаў вядомая як London River Services. Некаторыя маршруты накіраваны на турыстаў, іншыя часцей выкарыстоўваюцца самімі лонданцамі як звычайны грамадскі транспарт, напрыклад для паездак на працу. Хоць London River Services ліцэнзуюцца Transport for London, эксплуатацыя ажыццяўляецца прыватнымі фірмамі, і на водных маршрутах Лондана праязныя на аўтобус і метро не дзейнічаюць (хоць могуць даваць зніжкі).
Знакамітыя лонданскія чорныя таксі выглядаюць абсалютна гэтак жа, як семдзесят гадоў назад, калі не лічыць рэкламы, якая пакрывае зараз шматлікія з гэтых аўтамабіляў. Зараз у Лондане ў якасці таксі таксама выкарыстоўваюцца і аўтамабілі навейшых мадэляў, якія выглядаюць больш сучасна. Варта заўважыць, што, у адрозненне ад большасці буйных гарадоў, у Лондане ўсе таксі кантралююцца гарадской адміністрацыяй, дакладней муніцыпальнай службай Transport for London. Бліжэй да ўскраін горада рух на вуліцах пераважна аўтамабільнае. У Лондане дзейнічае некалькі высакаскорасных трас, унутраная кальцавая аўтадарога. За ўезд прыватных аўтамабіляў у цэнтр горада спаганяецца плата (з 2003 года — 8 ф.стэр.) У Лондане знаходзіцца пяць аэрапортаў: адзін з самых загружаных у свеце Хітрау, яшчэ адзін буйны аэравакзал Гэтвік, невялікія Станстэд і Лутан, а таксама Лондан-Сіці, прызначаны галоўным чынам для чартарных рэйсаў бізнесменаў. Напачатку 2012 года было высунута прапанова аб будаўніцтве ў горадзе яшчэ аднаго аэрапорта.
Ахова здароўя
У Лондане дзейнічае нацыянальная сістэма аховы здароўя (NHS), якой 5 ліпеня 2008 года споўнілася 60 гадоў. . Гэта сістэма падае бясплатную медыцынскую дапамогу ўсім жыхарам Лондана. На сённяшні дзень гэта сістэма падвяргаецца крытыцы за нізкі ўзровень прафесіяналізму, недастатковы догляд, дрэнныя ўмовы і доўгае чаканне аперацыі. Карыстальнікі гэтай сістэмы тлумачаць гэтыя недахопы рознымі прычынамі, у прыватнасці, тым, што сістэма была «на хуткае выздараўленне або на хуткую смерць» пацыента і не прыстасавана да вялікай колькасці хранічных захворванняў, якая маецца цяпер.
Адукацыя
У Лондане навучаецца каля 400 000 студэнтаў, прычым 120 000 з іх — у Лонданскім універсітэце. Гэты ўніверсітэт з’яўляецца найбуйнейшым у Вялікабрытаніі і складаецца з 20 каледжаў і некалькі інстытутаў. Іншыя буйныя вышэйшыя навучальныя ўстановы: Лонданскі ўніверсітэт Метраполітэн, Універсітэт Усходняга Лондана, Вэстмінстэрскі ўніверсітэт, Універсітэт Саўт-Банк, Універсітэт Сіці, Універсітэт Грынвіч, Універсітэт Мідлсекс, Нью-Лондан-Каледж, Каралеўская акадэмія драматычнага мастацтва.
Музеі і бібліятэкі
Цэнтрам лонданскіх музеяў з’яўляецца раён Паўднёвага Кенсінгтона, у якім знаходзяцца Музей прыродазнаўства, Музей навукі, Музей Вікторыі і Альберта (найбуйнейшы ў свеце збор дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва і дызайну). Іншыя вядомыя музеі — Брытанскі музей, калекцыя якога складае каля 7,5 мільёнаў экспанатаў; Лонданская нацыянальная галерэя, адзін з найбольш паважаных спецыялістамі мастацкіх музеяў свету, галерэя Тэйт (самы буйны ў свеце збор англійскага мастацтва); знакаміты Музей васковых фігур мадам Цюсо; Музей Шэрлака Холмса.
Можна назваць музеем і дзеючую каралеўскую рэзідэнцыю — Букінгемскі палац, частка памяшканняў якога адкрыта для наведвальнікаў звычайна адзін месяц у годзе (жнівень-верасень). Таксама экскурсійныя туры праводзяцца па Будынкам Парламента, Таўэру, лонданскім саборам. У Лондане знаходзіцца нацыянальная Брытанская бібліятэка.
Тэатры
Шырока вядомыя ў свеце лонданскія тэатры класічнай музыкі: знакаміты Каралеўскі тэатр оперы ў Ковент Гардэне, Каралеўскі Альберт-Хол, Тэатр Елізаветы II.
Храмы
Дамінантная рэлігія ў Лондане — хрысціянства, яго вызнае больш паловы насельніцтва горада. Таму большасць храмаў сталіцы — хрысціянскія, галоўным чынам, англіканскія. Сярэднявечных цэркваў амаль не захавалася — большасць была знішчана Вялікім пажарам 1666 года. Сімваламі Лондана даўно сталі сабор Святога Паўла, пабудаваны напачатку XVIII стагоддзя і Вэстмінстэрскае абацтва. У гэтых храмах вядуцца службы па англіканскім абрадам. Не варта блытаць Вэстмінстэрскае абацтва з Вэстмінстэрскім саборам, які знаходзіцца недалёка і з’яўляецца найбуйнейшым у Англіі каталіцкім храмам. Варта таксама згадаць Саўтваркскі сабор — галоўную англіканскую царкву лонданскага раёна Саўтварк, размешчаную адразу за Лонданскім мостам. Статус сабора яна атрымала ў 1905 годзе. Царква Святы Этэльдрэды, пабудаваная ў другой палове XIII стагоддзя ў гонар Святой Этэльдрэды, з’яўляецца найстарэйшай па часе пабудовы дзеючай каталіцкай царквой Англіі.
У Рыджэнтс-парку знаходзіцца Цэнтральная Лонданская мячэць. Храм Неасдэн у Брэнце з’яўляецца адным з найбуйнейшых культавых індуісцкіх збудаванняў у Еўропе.
Дзейнічаюць дзве рускія праваслаўныя цэрквы. Цэнтральным з’яўляецца сабор Унебаўзяцця Божай Маці і ўсіх Святых, які знаходзіцца побач са станцыяй метро «Найтсбрыдж». Раней тут размяшчаўся англіканскі прыхадскі храм усіх святых. Ён быў пабудаваны ў XIX стагоддзі ў псеўдараманскім стылі. У комплекс уваходзяць яшчэ пяць будынкаў акрамя сабора.
Таксама ёсць уніяцкая царква Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Узначальвае ўніяцкую дыяспару Лондана апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў замежжа айцец Аляксандр (Надсан).
Забавы
Самым вядомым месцам для шопінгу ў Лондане з’яўляецца Оксфард-стрыт, але гэта не адзіная гандлёвая вуліца горада: у лонданцаў і турыстаў карыстаюцца таксама папулярнасцю Бонд-стрыт у Мэйфейры і Найтсбрыдж, у якім размяшчаецца знакаміты гандлёвы цэнтр «Harrod’s». Магазіны моднай адзежы можна знайсці ў тым жа Мэйфейры, на Карнабі-стрыт у Соха і на вуліцы Кінгс-роўд у Чэлсі.
У Лондане можна знайсці мноства рэстаранаў на любы густ. Самыя дарагія знаходзяцца ў Вэстмінстэры, больш дэмакратычныя — у Соха. Па ўсім горадзе раскіданы рэстараны, якія спецыялізуюцца на нацыянальнай кухні розных народаў, найбольш вядомыя з іх — кітайскія ў лонданскім Чайна-таўне і бангладэшскія на вуліцы Брыклейн.
Адным з самых вядомых месцаў Лондана з’яўляецца Соха — маленькі раён, у якім знаходзяцца бары, рэстараны, пабы і магазіны. Акрамя ўсяго іншага, Соха вядома дзякуючы пажыўным установам, у тым ліку бардэлям і начным клубам. У Соха таксама знаходзіцца некалькі клубаў і пабаў для гомасексуалаў.
Мода ў Лондане
Лондан стаў адным з цэнтраў сусветнай моды ў XIX стагоддзі. Сталіца Вялікабрытаніі, у адрозненне ад Парыжа або Мілана набыла вядомасць дзякуючы мужчынскай модзе. Вуліцай модных майстэрняў стала Сэвіл-Роу. Да пачатку пазамінулага стагоддзя адносіцца з’яўленне стылю дэндзі, які распаўсюдзіўся па ўсёй Еўропе.
Другі віток папулярнасці англійскай моды прыйшоўся на пачатак 1960-х гадоў, калі ў заходнееўрапейскім грамадстве адбылася культурная рэвалюцыя. На першае месца выйшлі дысгармонія, асіметрыя, якія выказвалі пратэст супраць кансерватыўнага буржуазнага ўкладу жыцця. Атрымлівае развіццё стыль casual, ён хутка становіцца папулярным у коле розных моладзевых рухаў: моды, скінхэды, футбольныя хуліганы. Наватарам стылю выступіў Бен Шэрман, акрамя таго, вялікай папулярнасцю карыстаўся тэнісіст у адстаўцы Фрэд Перы, брытанскі аналаг француза Рэнэ Лакоста, які таксама калісьці з ракеткай наперавес заваёўваў разнастайныя тэнісныя ўзнагароды, а на пенсіі прысвяціў сябе модзе. Вядучымі дызайнерамі моладзевай моды сталі Мэры Куант і Барбара Хуланіцкі. 1970-я сталі эпохай панкаў. Лідарам сярод англійскіх дызайнераў стала Віўен Вэствуд. Сучасныя вядучыя дызайнеры брытанскай моды — Пол Сміт, Аляксандр Мак-Куін, Джуліян Макдональд, Стэла Макартні.
У Лондане штогод праходзіць Тыдзень высокай моды з пачатку 1990-х колькасць паказаў падчас тыдня павялічылася з 15 да 47.
Субкультура Лондана
Насельніцтва Лондана настолькі вялікае, што ў ім непазбежна павінны былі з’явіцца ўнутраныя традыцыі, плыні і дыялекты, што разам складае з’ява субкультуры. Роля Лондана ў жыцці Вялікабрытаніі такая, што ён заўсёды станавіўся цэнтрам нефармальных моладзевых рухаў краіны.
Свінгуючы Лондан
Свінгуючы Лондан (Swinging London) — гэта лонданская моладзевая субкультура ў 1960-я гады. Тэрмін нарадзіўся ў 1966 годзе дзякуючы артыкулу ў часопісе «Time». Гэты перыяд характарызуецца адмовай моладзі ад традыцыйных каштоўнасцей, геданізмам і аптымізмам. Перыяд «свінгуючага Лондана» адбіўся на музыцы, літаратуры, выяўленчым мастацтве, не гаворачы ўжо пра стыль жыцця. Сапраўднымі культурнымі іконамі гэтага часу сталі рок-музыканты The Beatles, літаратурны персанаж Яна Флемінга Джэймс Бонд, аўтамабіль Міні. Перыяд свінгуючага Лондана скончыўся прыкладна ў 1967 годзе, калі на змену яму з’явілася субкультура хіпі, якая прыйшла з заходняга ўзбярэжжа ЗША.
Cool Britannia
Значнай з’явай у культурным жыцці Вялікабрытаніі ў 1990-я стаў перыяд Cool Britannia («Клёвая Брытанія»). Яго пачатак (магчыма, невыпадкова) супаў з прыходам да ўлады ў краіне лейбарыстаў на чале з Тоні Блэрам. Перыяд характарызуецца ўздымам патрыятызму, а таксама агульнай цікавасці да брытанскай культуры, што адбілася, у прыватнасці, у музыцы, модзе, кіно, а таксама ў архітэктуры горада. Сусветную вядомасць набылі шматлікія новыя героі Лондана: мадэль Мос, групы Blur, Oasis, Suede, якія выконвалі музыку ў стылі брыт-поп, які здабыў шырокую папулярнасць, новыя поп-зоркі Робі Уільямс, Spice Girls, East 17, кінарэжысёр Гай Рычы.
Лонданскія дыялекты
Найбольш вядомае лонданскае прастамоўе, распаўсюджанае сярод ніжэйшых сацыяльных пластоў насельніцтва горада — кокні. Для кокні характэрна спрошчанае вымаўленне слоў, няправільнае выкарыстанне ці пропуск некаторых гукаў. Дыялект кокні ў Англіі часта служыць тэмай для анекдотаў і жартаў.
Іншы вядомы від мясцовага вымаўлення — Estuary English, распаўсюджаны не толькі ў Лондане, але і ў басейне Тэмзы ў цэлым. Акрамя таго, з наплывам імігрантаў з Цэнтральнай Амерыкі атрымаў распаўсюджванне ямайскі крэольскі дыялект.
Архітэктура Лондана
Архітэктура Лондана прадстаўлена амаль усімі стылямі ад нармандскага да постмадэрнізму. Шматлікія сярэднявечныя пабудовы, аднак, не захаваліся, галоўным чынам, з-за Вялікага пажару 1666 года, які знішчыў больш за 13 000 будынкаў, і авіябамбаванняў падчас Другой сусветнай вайны.
Нармандскую архітэктуру ў Англію прынёс Вільгельм Заваёўнік. Са збудаванняў нармандскага стылю ў Лондане вядомы Таўэр, які пачаў будавацца пры Вільгельме і шматкроць дабудоўваўся іншымі каралямі. Акрамя таго, у тым жа стылі выкананы пабудаваны ў 1097 годзе Вэстмінстэрская зала прыёмаў. На той момант гэта была самая вялікая зала ў Еўропе.
XIII стагоддзе стала стагоддзем ранняй англійскай готыкі. Адным з найярчэйшых узораў гэтага стылю служыць Вэстмінстэрскае абацтва. Іншыя ўзоры гэтага перыяду ў Лондане не захаваліся. Следам за ранняй наступіла эпоха дэкараванай англійскай готыкі, але яе прыкладаў у сучасным Лондане няма, як і прыкладаў вертыкальнай готыкі — трэцяга гатычнага перыяду англійскай архітэктуры.
У XIV стагоддзі для захоўвання казны Эдуарда III была пабудавана вежа Каштоўнасцей, як частка тагачаснага Вэстмінстэрскага палаца.
лагічна завяршыў Сярэднявечча. Архітэктура эпохі Цюдораў падобная на гатычную, але са значнымі зменамі накшталт глыбокіх і высокіх вокнаў. Капліца Генрыха VII у Вэстмінстэры і палац Хэмптан-корт у Рычмандзе — помнікі архітэктуры цюдорскага перыяду. Пры каралі Якаве I пачалося ўладкаванне Грынвіцкага парку. Напачатку XVII стагоддзя ў Лондане працаваў родапачынальнік англійскай архітэктурнай традыцыі Ініга Джонс. Ён прышчапіў брытанскаму дойлідству ідэі паладыянства (класіцызму), у аснове якіх — строгая геаметрычнасць, лаканічнасць, функцыянальнасць, элегантнасць, адсутнасць дробных дэталяў і іншых архітэктурных празмернасцей. З твораў Джонса ў Лондане захаваліся толькі два — Банкетная зала ва Уайтхоле і капэла Сент-Джэмскага палаца.
У другой палове XVII стагоддзя на змену Джонсу прыйшоў Крыстафер Рэн. Менавіта ён склаў план аднаўлення Лондана пасля Вялікага пажару. Акрамя таго, Рэн спраектаваў шпіталі ў Грынвічы і Чэлсі, знакаміты сабор Святога Паўла і яшчэ некалькі дзясяткаў будынкаў.
Геаргіянская архітэктура, эра якой наступіла ў сярэдзіне XVIII стагоддзі, у цэлым адпавядала агульнаеўрапейскаму класіцызму. У ёй галоўным былі выразныя формы і прапорцыі. Гэты перыяд не прадстаўлены ў Лондане нейкімі вядомымі будынкамі, але ў геаргіянскім стылі пабудаваны шматлікія жылыя і адміністрацыйныя будынкі горада. Варта адзначыць цэрквы, спраектаваныя Нікаласам Хоўксмурам, палац Сомерсет-хаус (сэр Уільям Чэмберс) з і забаўляльны цэнтр «Пантэон» на Оксфард-стрыт архітэктара Джэймса Уаета. У першыя гады XVIII стагоддзя бацькам і сынам Рэнамі для Сары Чэрчыль — найбліжэйшай сяброўкі і канфіданткі каралевы Ганны быў пабудаваны Мальбара-хаус— асабняк на Пэл-Мэл. У 1759 годзе былі заснаваны каралеўскія батанічныя сады К'ю— комплекс батанічных садоў і аранжарэй плошчай 121 гектар. На тэрыторыі гэтага комплексу ў 1761-62 гадах была збудавана вялікая пагада — першы ўзор кітайскай архітэктуры ў Еўропе. Насупраць гэтых садоў была пабудавана сядзіба Саян-хаус— старадаўні асабняк герцагаў Нартумберлендаў, выкананы ў стылі чыстага класіцызму, выдатны майстэрскім чаргаваннем геаметрычных форм і тонкім каларыстычным майстэрствам. Праца над інтэр’ерамі Саян-хауса працягвалася да 1769 года, калі ў герцага скончыліся сродкі.
XIX стагоддзе адрозніваецца ад папярэдніх разнастайнасцю стыляў. У неагатычным ключы пабудаваны знакаміты будынак Парламента з вежамі Біг-Бен і Вікторыі на ім. Гэты будынак быў пабудаваны пасля пажару 16 кастрычніка 1834 года на месцы старога Вэстмінстэрскага палаца па праекце Ч. Бэры і А. У. П’юджына. Варта таксама адзначыць Каралеўскі судны двор, пабудаваны 1873—1882 гг. па праекце былога адваката Джорджа Эдмунда Стрыта. У ліку знамянальных манументаў гэтага стылю вылучаецца Мемарыял прынца Альберта (англ. Albert Memorial) — манумент у Кенсінгтонскім парку. Манумент быў спраектаваны Георгам Гілбертам Скотам і адкрыты ў 1875 годзе. У 1839 годзе, як частка плану па стварэнні сямі вялікіх, сучасных могілак былі створаны Хайгейцкія могілкі. Першапачатковы дызайн быў распрацаваны архітэктарам і перакладчыкам Стывенам Гіры. Астатнія 6 могілак былі пабудаваны прыкладна ў той жа час і таксама атрымалі значную вядомасць:
Традыцыі і цырымоніі
Вялікабрытанія вядомая як краіна традыцый. Шматлікія з іх захаваліся з даўніх часоў, і лонданцы нязменна паважаюць іх.
Спорт
Лондан двойчы прымаў летнія Алімпійскія гульні (1908, 1948), і ў 2012 годзе зробіць гэта ў трэці раз. Сталіца Вялікабрытаніі стане першым горадам свету, які прыняў тры Алімпіяды.
У самым папулярным у Вялікабрытаніі і свеце відзе спорту — футболе — лонданскія клубы дамагліся вялікіх поспехаў. Нягледзячы на тое, што традыцыйна наймацнейшымі камандамі Англіі заўсёды былі «Ліверпул» і «Манчэстэр Юнайтэд», сталіца найбольш шырока — адразу шасцю клубамі — прадстаўлена ў англійскай Прэм’ер-лізе. Вось гэтыя каманды: «Арсенал», «Вест Хэм Юнайтэд», «Куінз Парк Рэйнджэрс», «Тотэнхэм Хотспур», «Фулхэм» і «Чэлсі». На гэты момант лонданскія клубы «Арсенал» і «Чэлсі» уваходзяць у лік наймацнейшых клубаў Еўропы і свету. «Чэлсі» за апошнія гады тройчы выйграваў Прэм’ер-лігу, а таксама выйграў Лігу чэмпіёнаў УЕФА ў 2012 годзе, а «Арсенал» 13 раз станавіўся чэмпіёнам Англіі і ўдзельнічаў у фінале розыгрышу Лігі чэмпіёнаў УЕФА ў 2006 годзе. Чатырма клубамі Лондан прадстаўлены ў чэмпіянаце Англіі па рэгбі. Найбуйнейшы стадыён горада — «Уэмблі» — быў ізноў адкрыты ў маі 2007 года пасля доўгай рэканструкцыі. Першы матч на абноўленым стадыёне адбыўся 19 мая паміж камандамі «Чэлсі» і «Манчэстэр Юнайтэд». На «Уэмблі» праходзяць фіналы розыгрышаў Кубка Англіі па футболу і Кубка выкліку (буйнога нацыянальнага турніру па рэгбі). Таксама «Уэмблі» з’яўляецца хатнім стадыёнам англійскай футбольнай зборнай. Першы гол за нацыянальную зборную Англіі на новым стадыёне забіў Джон Тэры, быўшы тады капітанам. Матчы ў крыкет праходзяць на стадыёнах «Оўвал» і «Лордс» у раёне Сент-Джонс-Вуд.
У Лондане, а дакладней, у яго прыгарадзе Уімблдане, штогод праходзіць аднайменны тэнісны турнір. Таксама ў Лондане праводзіцца знакаміты Лонданскі марафон.
Спасылкі
(3D мадэль — выява KMZ для Google Earth)
Гвінея
Гвіне́я (Guinée), Гвіне́йская Рэспу́бліка (République de Guinée) — дзяржава ў Заходняй Афрыцы. Мяжуе на поўначы з Сенегалам, на поўначы і паўночным усходзе з Малі, на ўсходзе з Рэспублікай Кот-д'Івуар, на поўдні з Ліберыяй, на паўднёвым захадзе з Сьера-Леоне і Гвінеяй-Бісау. З захаду абмываецца Атлантычным акіянам.
Плошча 246 тыс. км². Насельніцтва 10,1 млн чал. (2009). Сталіца — Конакры.
Асновай слабаразвітай эканомікі з'яўляецца сельская гаспадарка. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: кава, проса, сорга, бананы. У Гвінеі знаходзяцца 30 % сусветных запасаў баксітаў, і краіна з'яўляецца другім у свеце экспарцёрам гэтай сыравіны.
Геаграфія Гвінеі
Больш за палову тэрыторыі краіны займаюць невысокія горы і плато. Атлантычнае ўзбярэжжа моцна парэзана эстуарыямі рэк і занята алювіяльна-марской нізінай шырынёй 30-50 км. Далей уступамі падымаецца плато Фута-Джалон, раздзеленае на асобныя масівы вышынёй да 1538 м (гара Тамге). За ім, на ўсходзе краіны, размешчана ўзвышаная пластовая раўніна, на поўдзень ад якой падымаецца Паўночна-Гвінейскае ўзвышша, якое пераходзіць у цокальныя плато (≈ 800 м) і глыбавыя нагор'і (гара Німба - вышэйшая кропка краіны вышынёй 1752 м).
Навашыно (Мінскі раён)
Навашыно́ (, Новашино) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пятрышкаўскага сельсавета.
Чэмпіянат свету па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі 2010
Чэмпіянат свету па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі 2010 (Six-red World Championship 2010, таксама вядомы як SangSom 6-red World Championship 2010) — снукерны турнір з альтэрнатыўным фарматам, які праходзіў з 19 па 24 ліпеня 2010 года ў Montien Riverside Hotel, у Бангкоке, Тайланд. Турнір стаў трэцім розыгрышам сусветнага першынства ў гэтым відзе снукера, якое было заснавана ў 2008 годзе пад назвай Six-red Snooker International.
Джарма
Джарма — шматпластавое паселішча эпохі неаліту (каля 6,5-5 тыс.г. да н.э.) у Паўночным Іраку. Выяўлены глінабітныя жытлы, часам на каменных падмурках. Асноўныя заняткі насельніцтва — земляробства (пшаніца, ячмень) і жывёлагадоўля (козы). Знойдзены каменныя прылады працы, гліняныя статуэткі жывёлін і жанчын, керамічны посуд толькі ў верхніх культурных пластах. Джарма — адзін з найбольш старажытных у свеце поммнікаў вытворнай гаспадаркі.
Джгір Балона
Джгір Балона, Ёрш Балона (Gymnocephalus baloni) — рыба сямейства акунёвых атраду акунпадобных. Выяўлены ў 1970 годзе ў сярэднім і ніжнім цячэнні ракі Дунай і некаторых яго прытоках. На Беларусі ёсць у рацэ Прыпяць ніжэй горада Пінск.
Даўжыня да 13 см, маса да 41 г. Цела кароткае, высокае. Афарбоўка жаўтавата-карычневая. На нізе галавы, шчэлепнх накрыўках і брушку дробныя карычневыя плямкі. На баках цела 4-6 цёмных папярочных палос. На спінным, хваставых і анальным плаўніках цёмныя плямы. Галава кароткая, тупая, крута пераходзіць у цела. У большых асобін ёсць характэрны горб.
Валерый Канстанцінавіч Канапелька
Валерый Канстанцінавіч Канапелька (нар., пасёлак Дымаўшчына, Віцебскі раён) — беларускі вучоны ў галіне радыёэлектронікі. Доктар тэхнічных навук (1990), прафесар (1992).
Біяграфія
Скончыў Мінскі радыётэхнічны інстытут (1971). З 1974 года ў Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі, з 1996 года ў Вышэйшым каледжы сувязі.
Навуковыя працы па тэорыі інфармацыі, тэорыі кадзіравання, лічбавай апрацоўцы інфармацыі, распрацоўцы звышвялікіх інтэгральных схем і сістэм на іх аснове, у тым ліку сістэм памяці.
Мадонна з дзіцем (Майстар жаночых паўфігур)
Мадонна з дзіцем — карціна Майстра жаночых паўфігур, напісаная ў 1530-40-х у Нідэрландах, якая захоўваецца ў Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу (інвентарны нумар ГЭ-4090).
Апісанне
Ідэалізаванае аблічча Марыі і строгая ураўнаважаная кампазіцыя сведчаць пра ўплыў італьянскага Рэнесансу. Аднак трактоўка пейзажу ў духу нідэрландскіх панарамных ландшафтаў пачатку XVI стагоддзя, Адчувальная матэрыяльнасць ў перадачы фактуры драўлянага стала, срэбнай талеркі, садавіны, а таксама недакладнасці ў перадачы прапорцый дзіцячага цела і ў пабудове прадметаў у прасторы (малюнак паверхні стала і кніжных лістоў) звязаны з традыцыямі нацыянальнай мастацкай школы.
Багдан Багданавіч Саламярэцкі
Князь Багдан Багдановіч Саламярэцкі (1589 — 1630) — беларускі магнат герба «Равіч», староста крычаўскі (з 1620), адзін з найбольш паслядоўных абаронцаў праваслаўнай веры ў Рэчы Паспалітай.
Біяграфія
Прадстаўнік княжацкага роду Саламярэцкіх (Рурыкавічы). Сын князя Багдана Іванавіча Саламярэцкага (? — 1602) і Евы Корсак. Багдан Багданавіч Саламярэцкі нарадзіўся 30 мая 1589 года ў Крычаве. Яго хросным быў нейкі жабрак, пры хрышчэнні атрымаў другое імя Ісакі Далмацкі. Выхоўваўся ў духу вернасці праваслаўю. З 5 гадоў Багдан пачаў вучыцца ў Лаўрэнція Зізанія, а ў канцы 1590-х гадоў бацька запрасіў іншага вядомага настаўніка і прапаведніка Мялеція Сматрыцкага, пад кіраўніцтвам якога малады Багдан Саламярэцкі праходзіў навучанне. Пасля яны разам выехалі на вучобу ў Еўропу. Багдан вучыўся ва ўніверсітэтах Брэслаў, Нюрнберга, Лейпцыга і Вітэнберга.
Пасля свайго вяртання з-за мяжы ў 1604 працягваў справу бацькі адносна падтрымкі праваслаўя ў Літве і Беларусі. Разам з князем Багданам Агінскім Багдан Саламярэцкі падтрымліваў дзейнасць Віленскага і Менскага праваслаўных брацтваў.
У 1620 у князь Багдан Саламярэцкі быў прызначаны старостам крычаўскім. У 1626 у вырашыў у сваім маёнтку Баркалабава заснаваць Свята-Духаў манастыр для процідзеяння уніі. Аднак гэты план не паспеў ўвасобіць з прычыны раптоўнай смерці ў 1630 годзе. Яго справу завяршыла сястра Алена з мужам Багданам Статкевічам.
Ігар Віктаравіч Чараднічэнка
Ігар Чараднічэнка (нар., ) — украінскі футбаліст, абаронца аматарскага клуба «Вікторыя» з Мыкалаіўкі.
Клубная кар’ера
Пачынаў кар’еру ў харкаўскім «Металісце», але пазней перастаў трапляць у асноўны склад. У 2005 перайшоў у клуб «Александрыя», з якім прайшоў шлях ад Другой лігі да выхаду ў Прэм’ер-лігу ў 2011 годзе.
У лютым 2013 года падпісаў кантракт з «Тарпеда-БелАЗ». У жодзінскім клубе трывала выступаў у аснове на пазіцыі цэнтральнага абаронцы, часам гуляў як флангавы абаронца. У жніўні 2013 года быў выцеснены з асноўнага складу Віталем Казанцавым і пасля з’яўляўся на полі эпізадычна. У студзені 2014 года пакінуў жодзінскі клуб.
Пасля «Тарпеда-БелАЗ» спрабаваў вярнуцца ў «Александрыю», але не падышоў і ў сакавіку 2014 года стаў іграком кіраваградскай «Зоркі». Пакінуў «Зорку» ў кастрычніку 2014 года.
У лютым 2015 года праходзіў прагляд у беларускім «Слуцку», але не падышоў клубу. У выніку ў сакавіку 2015 стаў іграком крыварожскага «Гарняка». Пазней выступаў за харкаўскі «Геліяс». Улетку 2017 года далучыўся да клуба «Металіст 1925». Дапамог «Металісту 1925» выйсці ў Першую лігу, але сам па заканчэнні сезона 2017/18 перайшоў у жытомірскае «Палессе».
У сакавіку 2019 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры, аднак працягнуў выступаць і пазней на аматарскім узроўні за клуб «Вікторыя» з Мыкалаіўкі.
Канановіч
Канановіч — беларускае прозвішча.
Ганс Зіглінг
Ганс Зі́глінг (Hans Siegling;, Графенвёр, Цюрынгія — пасля 1975) — нямецкі афіцэр, сябра СС, удзельнік Другой сусветнай вайны. Змагаўся з партызанамі ў Беларусі, пазней узначальваў розныя баявыя адзінкі, складзеныя пераважна з беларусаў. Самы паспяховы камандовец дапаможнай паліцыі ў нямецкай арміі.
Біяграфічныя звесткі
Нарадзіўся 24 лютага 1912 года ў сям’і школьнага кіраўніка Вільгельма Зіглінга (памёр у 1934 годзе), і яго жонкі Эмы (памерла у 1965 годзе).
1 сакавіка 1930 года ўступіў у НСДАП. Да 30 верасня 1930 года быў таксама ў СА. У ліпені 1932 года ўступіў у шупа, дзе даслужыўся да капітана шупа. З-за службы ў паліцыі Зіглінг выйшаў з НСДАП, аднак вярнуўся ў яе 1 траўня 1933 года (№ 3 279 337). У паліцыі Ганс Зіглінг служыў да 1939 года з перапынкам на армейскую службу ў 1935—1937 гадах, якую скончыў у званні лейтэнанта рэзерву.
1939—1941
Паводле Раманька, у 1939—1941 гадах Зіглінг кіраваў паліцыяй парадку ў адной з акругаў Генерал-губернатарства, а з лета 1941 года ўжо ў складзе ахоўнай паліцыі на тэрыторыі СССР.
Паводле ж Панамарэнкі, да моманту ўварвання ў СССР Зіглінг камандаваў 1-й ротай 3-га паліцыйнага батальёна і ваяваў з партызанамі ў Карынтыі.
Паводле Залескага, Ганс Зіглінг падчас вайны служыў у 7-м пяхотным палку. У верасні-лістападзе 1941 года ён удзельнічаў у антыпартызанскіх аперацыях у Грэцыі. На Ўсходні фронт Зіглінг трапіў у снежні 1941 года пасля перакіду туды яго батальёна.
Змаганне з партызанамі
У верасні 1942 года 1-я рота Зіглінга была выкарыстаная як кадровая аснова для стварэння ў Баранавічах 57-га ўкраінскага батальёна дапаможнай паліцыі, а сам Зіглінг узначаліў гэты батальён. Да сярэдзіны 1944 года батальён пад яго камандаваннем ваяваў з партызанамі на тэрыторыі Беларусі і эпізадычна ўдзельнічаў у баях супраць РСЧА. Да лета 1944 года за спінай жаўнераў Зіглінга былі дзясяткі паспяховых антыпартызанскіх аперацыяў. Сам Зіглінг выявіў сябе як таленавіты афіцэр і нярэдка непасрэдна ўдзельнічаў у планаванні і каардынаванні антыпартызанскіх аперацыяў. За ўдзел у аперацыі «Котбус» Зіглінг атрымаў Нямецкі крыж у золаце. Удзельнічаў таксама ў аперацыях «Бліц», «Херман», «Ота».
Камандовец беларусаў
Падчас камандавання дывізіяй Зіглінг цалкам адмаўляў нацыянальнае пытанне, бо, на ягоную думку, яно раздзяляла дывізію, робячы яе слабой.
Дывізія была няўстойлівая, з-за чаго 29 снежня 1944 года Ганс Зіглінг вызваліўся ад камандавання ёй, а ўжо 11 студзеня 1945 года быў выдадзены загад, паводле якога дывізія была расфармаваная 1 студзеня таго ж года.
10 лютага 1945 года Зіглінг узначаліў грэнадзёрскую брыгаду СС (1-ю беларускую), якая пазней была перайменаваная ў 30-ю грэнадзёрскую дывізію СС (1-ю беларускую). Ганс Зіглінг заставаўся на чале дывізіі да красавіка 1945 года.
Пасля вайны
Пасля вайны Ганс Зіглінг жыў у Нёрдлінген-Кляйнердлінгене (Баварыя), стаў прадпрымальнікам.
Узнагароды
Таксама Ганс Зіглінг атрымаў 5 знакаў выдатнасці для ўсходніх народаў.
Лэдзі Даф Туіздэн
Мэры Даф Стырлінг, Лэдзі Туіздэн ( — ) — брытанская свецкая ільвіца, якая была прататыпам для Брэт Эшлі з рамана Эрнэста Хемінгуэя «І ўзыходзіць сонца» (The Sun Also Rises).
Паўночнаамерыканскі газетны альянс
Паўночнаамерыканскі газетны альянс (North American Newspaper Alliance (NANA)) — вялікі газетны сіндыкат, росквіт якога адбываўся паміж 1922 і 1980 гадамі.