cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маладзечанскі раён
Геаграфія
Па тэрыторыі раёна працякае некалькі рэк:
Гісторыя
Раён утвораны 15 студзеня 1940 года на падставе Указа Прэзідыума ВС БССР «Аб утварэнні раёнаў у Баранавіцкай, Беластоцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях Беларускай ССР». Цэнтр — горад Маладзечна.
12 кастрычніка 1940 года раён падзелены на 15 сельсаветаў: Беніцкі, Вялікасельскі, Гарадзілаўскі, Заскевіцкі, Лебедзеўскі, Літвенскі, Маркаўскі, Мароськаўскі, Мясоцкі, Насілаўскі, Палачанскі, Раеўшчынскі, Соўлаўскі, Хажоўскі, Хоўхлаўскі.
У перыяд з 1940 па 1960 гады ўваходзіў у склад Вілейскай вобласці (у 1944 годзе вобласць была пераназвана ў Маладзечанскую).
3 жніўня 1954 года ў склад раёна з Ільянскага раёна перададзены вёскі Кутляны і Самалі.
20 студзеня 1960 года Маладзечанская вобласць была скасавана, Маладзечанскі раён увайшоў у склад Мінскай вобласці, таксама да раёна далучаны 6 сельсаветаў і гарадскі пасёлак Радашковічы скасаванага Радашковіцкага раёна.
Народная газета Вестэрботэна
Västerbottens Folkblad (Народная газета Вестэрботэна) — шведская газета, заснаваная ў 1917 годзе. Публікуецца ва Умеа. Газета асвятляе рэгіянальныя навіны Вестэрботэна. Тыраж газеты — 12300 экземпляраў.
Маладзечанскі раён
Гісторыя
25 снежня 1962 года да Маладзечанскага раёна далучаны 14 сельсаветаў і горад Валожын скасаванага Валожынскага раёна (паўторна ўтвораны 6 студзеня 1965 года).
26 жніўня 1991 года з часткі Красненскага сельсавета ўтвораны Чысцінскі сельсавет.
31 мая 2005 года Маладзечанскі раён і горад Маладзечна аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечне.
29 снежня 2009 года Радашковіцкі пассавет як тэрытарыяльная адзінка скасаваны. 28 мая 2013 года скасаваны Граніцкі і Хоўхлаўскі сельсаветы.
17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі Вадзім Сяргеевіч Прыгара дададзены ў санкцыйны спіс Еўрасаюза, Вялікабрытаніі і ЗША за ўдзел у арганізацыі масавых палітычных рэпрэсій і «падрыву дэмакратыі» ў Беларусі.
Дэмаграфія
Паводле перапісу 2009 года насельніцтва раёна складала 138 375 чал.
Усяго налічваецца 276 населеных пунктаў. Раён падзелены на горад Маладзечна, гарадскі пасёлак Радашковічы і 14 сельсаветаў.
Нацыянальны склад: беларусы — 92,3 %, рускія — 5,2 %, палякі — 0,6 %.
Транспарт
Праз раён праходзяць аўтамабільныя дарогі рэспубліканскага значэння Мінск — Вільнюс, Маладзечна — Вілейка — Мядзел, Маладзечна — Валожын.
Культура
У раёне знаходзяцца Мінскі абласны краязнаўчы музей, Мінскі абласны драматычны тэатр, Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка». У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «Маладзечанская сакавіца» і Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі (з 1993).
Дно
Дно — для адмоўных формаў рэльефу (паніжаных участкаў зямной паверхні) — самая нізкая і адносна роўная частка такіх формаў рэльефу. Для вадаёмаў дно з'яўляецца самай нізкай часткай чашы, што размяшчаецца паміж падэшвамі берагавых схілаў. Для рэчышча ракі — самая нізкая частка рэчышча, якая застаецца пад вадой пры нізкім узроўні вады.
На дне вадацёкаў і вадаёмаў часта накопліваецца глей, прычынай чаго з'яўляецца гніенне вялікай колькасці водарасцей, разбурэнне берагоў, а таксама трапленне суспензаваных часціц, якія прыносяцца дажджавымі і снегавымі водамі.
Таіна
Таі́на (саманазва Taino, літаральна «добрыя людзі» ) — аравакскае насельніцтва, карэнныя жыхары Антыльскіх астравоў.
Вызначэнне
Назва таіна была запазычана ў канцы XV ст. іспанцамі ў карэнных насельнікаў Вялікіх Антыльскіх астравоў, аднак большасць сучасных даследчыкаў сцвярджае, што таіна падзяляліся на шэраг плямён і народаў, таму яна не з’яўлялася супольным самапазначэннем. Некаторыя лічаць, што назва таіна азначала пэўны сацыяльны пласт (касікаў), або такім чынам таіна адрознівалі сябе ад іншых індзейцаў («дрэнных людзей»).
У нашы дні назвай таіна прынята называць аравакскае насельніцтва Вялікіх Антыльскіх астравоў і поўначы Малых Антыльскіх астравоў, аднак іх адрозніваюць ад сібанеяў, гуанахатабеяў і карыбаў, якія таксама жылі ў гэтым рэгіёне. З таіна атаясамляюць сябе асобы індзейскага паходжання, што насяляюць Пуэрта-Рыка, Гаіці і Кубу. Эмігранты-таіна сустракаюцца таксама ў ЗША, асабліва ў Фларыдзе. Дакладная колькасць таіна ў нашы дні невядома. Толькі ў Пуэрта-Рыка пражывае 19 тысяч індзейцаў. Не ўсе з іх лічаць сябе таіна, але можна меркаваць, што агульная колькасць таіна можа дасягаць некалькі тысяч чалавек.
Паходжанне
Таіна лічылі сябе выхадцамі з Вялікіх Антыльскіх астравоў. Згодна паданню, яны з’явіліся з пячоры на востраве Гаіці. Даследчыкі сярэдзіны XX ст. лічылі іх прамымі нашчадкамі аравакаў Паўднёвай Амерыкі. На самой справе, працэс фарміравання культуры таіна быў даволі працяглым і складаным.
У 2 тысячагоддзі да н. э. на Малыя Антыльскія астравы з дэльты ракі Арынока і вострава Трынідад з’явілася новая хваля перасяленцаў-артаіроідаў (названы па найменню ракі на Трынідадзе, каля якой была знойдзена іх археалагічная культура). Відавочна, яны дабраліся да Трынідада, калі той яшчэ быў злучаны з паўднёваамерыканскім кантынентам, і адтуль пачалі паступова засяляць ланцуг Малых Антылаў. Прыкладна за 1000 гадоў артаіроіды дасягнулі Пуэрта-Рыка, дзе сутыкнуліся з казіміроідамі. Праліў Мона стаў натуральнай мяжой паміж двума старажытнымі народамі. Артаіроіды з’яўляліся прыбярэжнымі жыхарамі, апрацоўвалі камень, карысталіся касцянымі навершамі для дзід, духавымі кідальнымі трубкамі.
Протатаіна здолелі вынішчыць або асіміляваць артаіроідаў. Але казіміроіды, насельнікі Гаіці, аказалі ім супраціўленне. У IV — VI стст. н. э. саладоіды занялі большую частку гэтага вострава. Але на захадзе Гаіці захаваліся карэнныя жыхары, якія здолелі пратрымацца да прыходу іспанцаў. Заваяванне Гаіці было звязана з моцным часовым рэгрэсам у развіцці гаспадаркі і згубай сувязяў з Паўднёвай Амерыкай. Але перыяд застою скончыўся паміж VI і VII стст. Мяркуецца, што змяшэнне мігрантаў розных хваль на Гаіці прывяло да фарміравання культуры таіна. Адтуль яны перасяліліся на поўнач Малых Антылаў, Ямайку, усход і цэнтральную частку Кубы, пазней рушылі на Багамскія астравы.
Традыцыйная культура
Дакладная колькасць таіна да прыбыцця Х. Калумба не вядома. Мяркуюць, што толькі на востраве Гаіці насельніцтва складала 500 тысяч — 1 мільён чал. Іспанцы апісвалі таіна як добра складзеных і прыгожых людзей. Яны ўпрыгожвалі цела з дапамогай пігментнай фарбы і татуіроўкі, насілі каралі, кольцы і праколкі з ракавін, пер’я птушак, каменю і дрэва. Меліся рэдкія ювелірныя ўпрыгожванні з гуаніна — сплава медзі, срэбра і золата.
Паселішчы таіна якаеке мелі розныя памеры — ад адной сям’і да 3000 чалавек. У цэнтры буйных вёсак будавалася прамавугольная каркасная хаціна касіка. Астатнія вяскоўцы жылі ў круглявых хацінах, якія накрывалі веткамі дрэў і саломай. Ежу гатавалі каля хаціны. Набор хатніх прылад быў просты — баваўняныя гамакі, керамічны посуд, у касікаў таксама — драўляныя духа. Жыхары пэўнага якаеке былі аб’яднаны агульнымі рэлігійнымі рытуаламі, разам праводзілі танцы і гульні ў мяч.
У канцы XV ст. на Гаіці існавала 5 буйных тэрытарыяльных аб’яднанняў на чале вялікіх касікаў, на Пуэрта-Рыка — 1. Вялікія касікі адасабляліся ад астатніх суайчыннікаў вопраткай і ўпрыгожваннямі, а таксама ежай, якую спажывалі. Яны абменьваліся паміж сабою візітамі і падарункамі.
Рэлігія таіна складалася з політэістычных уяўленняў аб існаванні багоў і духаў земі, а таксама шаманскіх рытуалаў. Іх праводзілі жрацы бахіке, якія падобна касікам мелі высокі сацыяльны статус.
Каланізацыя і лёс таіна
З пачатку 2 тысячагоддзя н. э. з Паўднёвай Амерыкі пачалася яшчэ адна хваля перасяленняў, на гэты раз карыбаў. За некалькі стагоддзяў яны здолелі цалкам віціскнуць аравакаў або авалодаць узбярэжжам большасці Малых Антыльскіх астравоў, а таксама распачалі сталыя напады на таіна Пуэрта-Рыка і Гаіці. Некаторыя даследчыкі лічаць карыбаў сур’ёзнай сілай і сцвярджаюць, што яны былі блізкія да заваявання Вялікіх Антыльскіх астравоў.
З’яўленне іспанцаў было ўспрынята таіна Гаіці як магчымасць набыць новага саюзніка ў барацьбе з карыбамі, таму ў 1493 г. Х. Калумб і яго спадарожнікі былі прыняты даволі лагодна. Іспанцы сапраўды прынялі ўдзел у спыненні экспансіі карыбаў, але сваю місію на зноў адкрытых тэрыторыях разглядалі інкаш. Індзейцы не ўспрымаліся імі як раўнацэнныя партнёры. З самага пачатку Х. Калумб абвяшчаў новыя землі валоданнямі іспанскай манархіі. Сам ён павінен быў стаць іх адміністратарам. Іспанцы разглядалі індзейцаў як дзікуноў і паганцаў, а таму вялі сябе з імі надзвычай напышліва. У 1493 г. Х. Калумб пакінуў на Гаіці добраахвотнікаў. Але ў адсутнасці вялікага мараплаўца яны распачалі з таіна спрэчку з-за жанчын і зямлі і, ў выніку, былі вынішчаны індзейцамі. Пасля вяртання ў Новы Свет у 1494 г. Х. Калумб правёў карную акцыю, якая павінна была застрашыць таіна, але толькі стала пачаткам зацяжнога канфлікту. У 1495 г. гаіцянскія таіна пацярпелі першае істотнае паражэнне.
Згодна з дагаворам з манархамі, у канцы XV — пачатку XVI ст. (з перапынкам у 7 гадоў) Гаіці і суседнія астравы знаходзіліся пад кіраўніцтвам сям’і Калумбаў. Х. Калумб сам стаў ініцыятарам гандлю таіна як рабамі, а пасля забароны ператвараць таіна ў рабоў — выкарыстання іх нявольнай працы на залатых капальнях і на плантацыях. Нават тыя, хто заставаўся фармальна свабоднымі, павінны былі здаваць у скарбніцу пэўную колькасць золата і бавоўны. У 1500 г. Х. Калумб быў арыштаваны і адпраўлены ў кайданах у Іспанію. Сярод абвінавачанняў значылася і дрэнныя адносіны да тубыльцаў. У 1503 г. каралева Ізабела I канчаткова забараніла гандаль таіна як рабамі. Каралеўскія ўлады нават прадпрымалі меры па паляпшэнню станавішча абарыгінаў Вялікіх Антыльскіх і Багамскіх астравоў. Аднак многія з іх распараджэнняў не выконваліся.
Заваяванне вострава Гаіці суправаджалася паўстаннямі на чале касікаў. Але з-за ваеннай перавагі іспанцаў таіна прайгравалі. У 1508 г. па ініцыятыве Дыега Калумба быў заваяваны Пуэрта-Рыка, а ў 1511 г. — Куба. Разгром індзейцаў кожны раз суправаджаўся крывавымі рэпрэсіямі і вынішчэннямі. У канцы жыцця Х. Калумб выступаў супраць забойства індзейцаў, але тлумачыў гэта праблемамі, якія ўзнікалі з-за недахопу танных працоўных рук. У XVI ст. многія таіна станавіліся ахвярамі пірацкіх набегаў французаў і англічан, што асабліва адлюстравалася на сумным лёсе тубыльцаў астравоў Ганаў і Мона, якія іспанцамі не вынішчаліся. Не меней жудасныя наступствы выклікалі эпідэмічныя захворванні, завезеныя на астравы еўрапейцамі. У індзейцаў не было супраць іх імунітэту і вопыту барацьбы, а таму большасць хворых памірала. У XVI ст. у Вест-Індыі існавалі цэлыя вобласці і астравы, якія страцілі сваё насельніцтва.
Аднак было б перабольшваннем лічыць, што ўсе таіна змерлі ў часы каланізацыі. Многія выжылыя асіміляваліся сярод еўрапейскага насельніцтва або пазней — сярод афрыканцаў, якіх увозўілі ў Вест-Індыю ў якасці рабоў. Індзейскія пасяленцы ўзгадваліся на Кубе і ў Пуэрта-Рыка ў пазнейшыя часы. У наш час дзейнічаюць аб’яднанні таіна ў Гаіці і Пуэрта-Рыка, а таксама Аб’ядная Канфедэрацыя таіна.
Віктар Мікалаевіч Ажгірэй
Віктар Мікалаевіч Ажгірэй (нар., г.п.Гарадзішча, Брэсцкая вобласць) — беларускі мастак.
Біяграфія
Скончыў у 1976 годзе Мінскае мастацкае вучылішча, у 1983 годзе — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. Вучыўся ў Г. Вашчанкі, У. Стальмашонка, А. Хадыкі. Удзельнік мастацкіх выставак з 1984 года.
Член Беларускага саюза мастакоў з 1993 года. Жыве ў пасёлку Ратамка Мінскай вобласці.
Творчасць
Працуе ў манументальна-дэкаратыўным і станковым жывапісе. Асноўныя творы: інтарсія «Францыск Скарына» ў бібліятэцы імя Ф. Скарыны, г. Барысаў; вітражы «Мінск старажытны, сучасны, святочны» на мінскім заводзе «Ударнік», «Памяць» у Чэрвеньскім краязнаўчым музеі, «Вілейка старажытная, Вілейка сучасная» ў Вілейскім краязнаўчым музеі, а таксама вітражы ў Палацах культуры гарадоў Мазыра і Нясвіжа, энкаўстыка «Асеннія промні» ў Мінскай клінічнай бальніцы; карціны «Свята ў Ратамцы», «Успамін аб Загорску», «Сады Заслаўя», «Восеньскі дзень». Творы знаходзяцца ў музеі фізкультуры і спорту пры Савеце Міністраў Беларусі.
NGC 3932
NGC 3932 — зорка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа — каталіцкі храм у г. Вілейка. Пабудаваны ў 1906–1913 гг. з цэглы пры значнай фундацыі мясцовага памешчыка Аляксандра Янавіча Любанскага (1863—1932) і паводле праекта архітэктара. Архітэктура храма спалучае кампазіцыйныя прынцыпы і дэкаратыўныя формы раманскага і гатычнага стыляў.
Гісторыя
Да сярэдзіны XIX ст. у Вілейцы існавала толькі драўляная капліца, якая згарэла ў пажары 1810 г.
Першы мураваны касцёл у Вілейцы быў заснаваны ў 1862 г. кс. Севярынам Мікутовічам, калі Вілейка ўжо мела статус горада і цэнтра павета Віленскай губерні. Пасля здушэння нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863 г. яшчэ незавершаны будынак касцёла быў перададзены праваслаўнай царкве, у 1874 г. перабудаваны ў псеўдарускім стылі і асвечаны як Георгіеўская царква.
Нягледзячы на тое, што Вілейка заставалася цэнтрам дэканата, вернікі вымушаны былі доўгі час мясціліся ў невялікай капліцы. Толькі пасля царскага маніфесту аб свабодзе сумлення ў 1906 г. пачалося ўзвядзенне новага касцёла ў гонар Узвышэння Святога Крыжа па праекту інжынера Аўгуста Клейна, аўтара праекта касцёла ў Ільі. Фундатарам грошай і ўласнай зямлі для ўзвядзення касцёла, а таксама закладальнікам пры яго будаўніцтве стаў мясцовы памешчык Аляксандр Янавіч Любанскі (1863—1932). Будаўніцтва храма было скончана ў 1913 г.
У 1922-28 гг. касцёл, які пацярпеў ад артабстрэлаў падчас Першай сусветнай вайны, быў адрэстаўраваны.
Пасля Другой сусветнай вайны касцёл быў зачынены і ператвораны ў склад. Пазней храму быў нададзены статус помніка архітэктуры. Пасля рэстаўрацыі ў ім размясцілася выставачная зала імя Нікадзіма Сілівановіча.
У 2005 г. над шатром званіцы на вышыні звыш 50 м усталяваны крыж.
Архітэктура
Касцёл з жоўтай цэглы на падмурку з каменных блокаў уяўляе сабой трохнефную базіліку з развітым трансептам і высокай вежай з паўднёвага боку бабінца. Спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі. Мае асіметрычную аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю. Інтэр'ер упрыгожаны арабескавым арнаментальным роспісам.
Падлесная
Назву Падле́сная маюць:
Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)
Свята-Георгіеўская царква — колішнія праваслаўная царква ў псеўдарускім стылі ў г. Вілейка.
Буздзяцкі раён
Буздзя́цкі раён (Буздякский район; Бүздәк районы) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы Башкартастана ў Расіі. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца сяло Буздзяк.
Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)
Гісторыя
Да сярэдзіны XIX ст. у Вілейцы існавала толькі адна каталіцкая драўляная капліца, якая згарэла ў пажары 1810 года.
Буздзяцкі раён
Геаграфія
Буздзяцкі раён мяжуе з Благаварскім, Даўлеканаўскім, Белябееўскім, Туймазінскім, Шаранскім і Чакмагушаўскім раёнамі. Плошча раёна складае 1632,80 км².
Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)
Гісторыя
Першы мураваны касцёл у Вілейцы быў заснаваны ў 1862 годзе кс. Севярынам Мікутовічам, калі Вілейка ўжо мела статус горада і цэнтра павета Віленскай губерні. Храм уяўляў сабой адназалавы касцёл у стылі класіцызму з 5-граннай апсідай і дзвюма сакрысціямі. Галоўны фасад фланкіравалі дзве 2-ярусныя чацверыковыя вежы. Пасля здушэння нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863 г. яшчэ незавершаны будынак касцёла быў перададзены праваслаўнай царкве і ў 1874 г. перабудаваны ў псеўдарускім стылі і асвечаны як Георгіеўская царква. Пры пераробцы ў царкву былі змененыя аконныя праёмы, дэкор сцен, форма франтона, вежы завяршаліся шатровым дахам з цыбулепадобнымі макаўкамі, над цэнтрам храма з'явіўся 8-гранны барабан на чацверыковай аснове пад такім самым шатром з галоўкай.
Буздзяцкі раён
Гісторыя
Буздзяцкі раён быў утвораны 20 жніўня 1930 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК.
Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)
Гісторыя
Храм значна пацярпеў падчас Вялікай Айчыннай вайны, і руіны былі разабраны. Сёння на гэтым месцы знаходзіцца прыбудова да універмага (цяпер у ёй - «Беларусбанк»).
Буздзяцкі раён
Насельніцтва
Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 27337 чалавек. Паводле перапісу 2010 года большасць складаюць татары (60,2 %), далей ідуць башкіры (30,4 %) і рускія (7,4 %).
Васіль Сямёнавіч Стафанік
Васіль Сямёнавіч Стафа́нік (Василь Семенович Стефаник;, Русаў, Снятынскі раён, Івана-Франкоўская вобласць — , там жа) — украінскі пісьменнік.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1892—1900 гадах вучыўся на медыцынскім факультэце Кракаўскага ўніверсітэта. Браў удзел у дзейнасці польскіх сацыял-дэмакратычных гурткоў.
Асаблівасці творчасці
Друкавацца пачаў у 1897 годзе. Пісаў галоўным чынам навелы пра жыццё і норавах галіцыйскай вёскі. У цэлым шэрагу навел («Палій», «Суд», «Кленові лісткі», «Навіна», «Камінний хрест», «Май», «Злодій», «Лесева прозвішча», «Стратився», «Виводили з вёскі» і інш) Стафанік паказаў побыт прыгнечанага галіцкага працоўнага сялянства ва ўмовах капіталістычнай рэчаіснасці, адбіўшы праявы «ідыятызму вясковага жыцця», бесперспектыўнае існаванне ў празмернай працы. Персанажы ў Стафаніка нясуць на сабе адбітак фаталістычнай асуджанасці. Падкрэсліваючы біялагічны пачатак у чалавеку, Стафанік надаваў часам шмат увагі паталагічным з’явам («Басараба») або праявам глыбокага адзічання («Злодій»). Апавяданні, напісаныя падчас імперыялістычнай вайны, маюць пацыфісцкае адценне. Для мастацкага метаду пісьменніка ўласціва спалучэнне экспрэсіянізму з натуралістычнымі тэндэнцыямі.
Паводле навел Васіля Стафаніка ў 1968 годзе зняты мастацкі фільм «Каменны крыж». Асобныя яго творы пераклалі на беларускую мову Максім Багдановіч, Рамуальд Зямкевіч, Янка Саламевіч, Кузьма Чорны.
Маўзалей Ха Шы Міна
Маўзалей ўваходзіць у архітэктурны ансамбль маўзалея Прэзідэнта Ха Шы Міна, на тэрыторыі якога знаходзяцца таксама дом на палях Ха Шы Міна і музей Ха Шы Міна. Таксама на тэрыторыі ансамбля знаходзіцца тысячагадовая пагада на адным слупе (пагада Мот-Кот).
Хо Шы Мін памёр 2 верасня 1969 года і завяшчаў крэміраваць сябе, развеяўшы прах над В’етнамам, аднак яго пераемнік Ле Зуан прыняў іншае рашэнне. Першапачаткова забальзамаванае цела Ха Шы Міна знаходзілася ў сакрэтным месцы, каб захаваць яго ад амерыканскіх бамбаванняў ў ходзе В’етнамскай вайны, а пасля выхаду ЗША з вайны ў 1973 годзе пачалося будаўніцтва маўзалею. Галоўным архітэктарам маўзалея быў ​​савецкі архітэктар Гаральд Ісаковіч, вядомы як адзін з аўтараў праекта ленінскага мемарыяла, а пазней праекціроўшчык музея Ха Шы Міна ў Ханоі. 28 жніўня 1975 года маўзалей быў урачыста адкрыты.
Маўзалей квадратнай формы мае 21,6 м у вышыню і 41,2 м у шырыню. Перад ім размешчана ступеністая трыбуна. Вакол маўзалея разбіты сад, дзе расце каля 250 відаў флоры з розных раёнаў В’етнама. Цела Ха Шы Міна знаходзіцца ў цэнтральнай зале ў шкляным дамавіне. Доступ у маўзалей звычайна адбываецца штодня з 9 раніцы да поўдня. Унутры строга забаронена фатаграфаваць.
Жужалі
Жужалі (Carabidae) — сямейства насякомых з атраду цвёрдакрылых. Уключае больш за 2300 відаў.
Звычайна дробныя або сярэдніх памераў жукі, некаторыя віды больш буйныя (да 50 мм). Ротавы апарат грызучы. Ногі хадзільныя ці бегальныя.
Ордэн Пагоні
Ордэн Пагоні — найвышэйшая ўзнагарода Рады БНР.
Гісторыя
Ордэн Пагоні зацверджаны 1 верасня 1949 года дэкрэтам Старшыні Рады БНР Міколы Абрамчыка. Названы ў імя беларускага нацыянальнага сімвала і дзяржаўнага герба Беларускай Народнай Рэспублікі — «Пагоні».
Статут ўзнагароды зацверджаны Міколам Абрамчыкам і пачаў дзейнічаць з 5 жніўня 1951 года.
Пакуль не вядома ці была выраблена ўзнагарода або засталася толькі праектам. У беларускай газеце «Бацькаўшчына», выдаванай у Мюнхене, у нумары за 24 лютага 1952 года пададзены толькі малюнак ордэна, а таксама статут. У гэтай публікацыі былі таксама і іншыя ўзнагароды БНР. Была створаная «Капітула ордэну Пагоні» на чале з Старшынём Рады БНР, які і надаваў ордэн асобным дэкрэтам.
24 лістапада 2022 года Рада абвясціла пра абнаўленне Статута Ордэна Пагоні і заснаванне Медаля Ордэна Пагоні.
Апісанне
Мусіў вырабляцца з золата або срэбра, прывешваецца на стужцы нацыянальных колераў. Крыж Ордэна Пагоні — васьміканцовы, пакрыты эмаллю, берагі залатыя або срэбныя. Па цэнтры крыжа залатая або сярэбраная Пагоня. Адваротны бок гладкі, з выбітым парадкавым нумарам ордэна. Зорка Ордэна Пагоні сярэбраная, складаецца з 8 пукоў прамянёў. Па цэнтры зоркі размешчаны крыж ордэна. Паводле Ц. Мазырца, на шырокіх папярочках крыжа былі літары БНР, а на цэнтральным верхнім канцы — пазначана ступень.
Падліп’е
Назву Падлі́п'е маюць:
Яўген Аляксеевіч Акеанаў
Яўген Аляксеевіч Акеанаў (нар., г. Уладзікаўказ, Паўночная Асеція — ?) — беларускі мастак.
Вуліца Савецкіх Пагранічнікаў (Гродна)
Вуліца Савецкіх Пагранічнікаў — адна з галоўных магістралей занёманскай частцы горада Гродна. Пачынаецца ад безназоўнай плошчы, утворанай вуліцамі Новакастрычніцкай, Курбатава, Савецкіх Пагранічнікаў і Счаснага, да мяжы горада каля моста цераз раку Ласасянку.
Пачала забудоўвацца ў 19 стагоддзі. Забудавана пераважна 4-5 пяціпавярховымі жылымі дамамі, а таксама сядзібнай забудовай. Пасля скрыжавання з вуліцай Паповіча забудоўваецца дзевяціпявярховымі жылымі дамамі, на першых паверхах размяшчаюцца грамадскія ўстановы.
Яўген Аляксеевіч Акеанаў
Біяграфія
Скончыў у 1958 годзе Дзяржаўны педагагічны інстытут ва Уладзікаўказе. Удзельнік мастацкіх выставак з 1954 года.
Вуліца Савецкіх Пагранічнікаў (Гродна)
На вуліцы размешчаны цэнтральная гарадская бібліятэка, кінатэатр імя А. С. Пушкіна, абутковая фабрыка «Нёман», політэхнічны тэхнікум, 16-ціпавярховая гасцініца «Гродна» у комплексе з кінатэатрам «Кастрычнік». На скрыжаванні з вуліцай Паповіча ў 2004 годзе ўсталяваны помнік савецкім памежнікам.
Яўген Аляксеевіч Акеанаў
Біяграфія
Член Беларускага саюза мастакоў з 1975 года. Жыве ў г. Мінску.
Вуліца Савецкіх Пагранічнікаў (Гродна)
На вуліцы ходзіць грамадскі транспарт: аўтобус, тралейбус.
Яўген Аляксеевіч Акеанаў
Творчасць
Працуе ў станковай графіцы, акварэлі. Асноўныя творы: серыя «Па Асеціі», «Працоўныя будні», «Пакарыцелі гор», «Франтавыя дарогі», цыкл «Беларускі пейзаж».
Работы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску, Беларускім музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, Музеі выяўленчага мастацтва ў г. Уладзікаўказе.
Жукаў
Жукаў — рускае прозвішча, а таксама тапонім. Жаночая форма — Жукава.
Амерыканскія ўдары па аб’ектах «Катаіб Хезбала»
29 снежня 2019 года Злучаныя Штаты нанеслі авіяўдары па пазіцыях шыіцкага апалчэння «Катаіб Хезбала» ў Іраку і Сірыі, у выніку чаго былі забіты, па меншай меры, 25 членаў апалчэння (6 з якіх сірыйцы ) і 55 паранены. Міністэрства абароны ЗША заявіла, што аперацыя была зроблена ў адказ на неаднаразовыя напады на іракскія ваенныя базы, дзе размяшчаліся сілы кааліцыі, якія ўдзельнічалі ў аперацыі «Inherent Resolve», у прыватнасці, напад на авіябазу К-1 у Кіркуку 27 снежня 2019 года, у выніку якога загінуў амерыканскі грамадзянскі падрадчык.
Шыіцкае апалчэнне «Катаіб Хезбала», якое мела сувязі з Іранам, адмаўляла якую-небудзь адказнасць за напад на ваенныя базы ЗША. Урад Ірака, а таксама Узброеныя сілы Ірака і Ірана асудзілі авіяўдары ЗША. 31 снежня 2019 года апалчэнцы «Катаіб Хезбала» і іх прыхільнікі здзейснілі напад на пасольства ЗША ў Багдадзе. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да авіяўдара ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года, у выніку якога быў забіты іранскі генерал Касем Сулеймані і камандзір іракскай міліцыі Абу Махдзі аль-Мухандзіс.
Скокі (горад)
Скокі (Skoki) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Вангравецкага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Скокі.
Будынкі вайсковага шпіталя (Мінск)
Буды́нкі вайско́вага шпіталя́ — збудаванні першай паловы XIX стагоддзя ў Мінску, помнікі архітэктуры класіцызму. Месцяцца па вуліцы Фрунзэ, 19 (гістарычная назва вуліцы — Шпітальная).
Гісторыя
Збудаваныя ў 1840 годзе, архітэктар — Казімір Хршчановіч. Першапачаткова ў комплекс уваходзілі лячэбны корпус, 2 флігелі і гаспадарчыя пабудовы. Асаблівае значэнне будынак меў у часе Крымскай (1853—1856), Руска-турэцкай (1877—1878) і Першай сусветнай войнаў. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі тут размешчаныя казармы кавалерыйскага палка Чырвонай арміі. У часе Другой сусветнай вайны тут месціўся нямецкі лазарэт. Пасля вайны ў будынках размясціўся штаб тылу Беларускай вайсковай акругі і ваенны суд.
У 2003 годзе будынак Міністэрства абароны перадалі Нацыянальнаму гістарычнаму музею, які паспеў на некалькі гадоў размясціць тут чатыры калекцыі з музейных фондаў, аднак у 2008 годзе пасля значнай рэстаўрацыі будынкі былі перададзеныя Следчаму камітэту.
Архітэктура
Лячэбны корпус ёсць трохпавярховым П-падобным у плане будынкам. Сіметрычны паводле кампазіцыі галоўны фасад быў падзелены карнізным поясам на 2 ярусы і завершаны шчытом. Рытм фасадаў стваралі прамавугольныя паўцыркульныя аконныя праёмы з простымі ліштвамі. Першапачатковая планіроўка калідорная.
У 1940-я гады будынкі комплексу рэканструяваныя (архітэктар Валянцін Гусеў). Галоўны фасад лячэбнага корпуса і бакавыя фасады флігеляў аформленыя калоннымі порцікамі. Змененая планіроўка. З паўночнага ўсходу дабудаваны новы аб’ём. Бакавыя флігелі аб’яднаныя з цэнтральным корпусам двухпавярховымі ўстаўкамі.
Падліпкі
Назву Падлі́пкі маюць:
Белябееўскі раён
Геаграфія
Белябееўскі раён мяжуе з Буздзяцкім, Даўлеканаўскім, Альшэеўскім, Біжбуляцкім, Ермякееўскім і Туймазінскім раёнамі. Плошча раёна складае 1911,20 км².
Гісторыя
Белябееўскі раён быў утвораны 20 жніўня 1930 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК.
Насельніцтва
Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 97459 чалавек. Паводле перапісу 2010 года большасць складаюць рускія (45,6 %), далей ідуць татары (22,9 %), чувашы (13,5 %), башкіры (12 %), украінцы (1,7 %) і мардва (1,6 %).
Кацельня-Баярская
Кацельня-Баярская — тапонім.
Таматная паста
Таматная або Таматавая паста (тамат-паста) — прадукт, які гатуецца з памідораў. Падчас гатавання памідоры праціраюць для атрымання гамагеннай масы, а затым канцэнтруюць атрыманы выраб, у прыватнасці шляхам уварвання. Таматавая паста адрозніваецца ад тамат-пюрэ большай канцэнтрацыяй — утрыманне сухіх рэчываў у ёй павінна складаць ад 20 да 40 %.
Нама
Нама (саманазва Namagua) — кайсанскі народ на поўдні Афрыкі. Жывуць пераважна ў Намібіі і ПАР. Агульная колькасць (2014 г.) - 324 000 чал. .
Гісторыя
Нама па паходжанню блізкія да гатэнтотаў, фактычна з'яўляюцца адной з груп гэтай супольнасці. У XVII ст. насялялі тэрыторыі ў раёне Кейптаўна. У выніку шчыльных узаемасувязяў з галандскімі каланістамі ўжо ў XVII - XVIII стст. перанялі многія рысы еўрапейскай культуры. Аднак імкненне каланістаў забраць землі мясцовых жыхароў, а таксама эпідэмія воспы вымусіла нама мігрыраваць у пустынныя раёны вакол Аранжавай ракі. Гэтыя тэрыторыі атрымалі назву Намакваленда. Яны прасціраліся на поўнач да сучаснага Віндхука. Перасяленне суправаджалася ўзброенымі канфліктамі з герэра. Дзякуючы наяўнасці агнястрэльнай зброі нама звычайна атрымоўвалі перамогі.
У 1884 г. Намібія была пераўтворана ў пратэктарат Германіі. Нямецкія каланісты стваралі на качавых тэрыторыях нама і герэра свае фермы, вынішчалі свойскую жывёлу афрыканцаў. У 1904 г. успыхнула паўстанне герэра. Нама першапачаткова падтрымалі нямецкую адміністрацыю, але пасля задушэння паўстання герэра германскія ўлады звярнуліся да правадыроў нама з загадам раззброіцца і пакінуць землі, якія належылі каланістам. Ваенны канфлікт паміж немцамі і нама цягнуўся да 1906 г. і скончыўся паражэннем афрыканцаў. У баях і ад рук карнікаў загінула каля 10 тысяч чал.
Выжылыя 9 тысяч нама былі перамешчаны ў спецыяльныя концлагеры. Асабліва жорсткія ўмовы склаліся ў лагерах на ўзбярэжжы Атлантыкі, дзе большасць зняволеных гінула ад хвароб і голаду. Целы мёртвых выкарыстоўваліся немцамі для папаўнення антрапалагічных калекцый і даследаванняў. У 1908 г. з-за ціску з боку іншых еўрапейскіх дзяржаў Германія была вымушана зачыніць концлагеры і перасяліць выжылых на землі каланістаў, дзе яны апынуліся фактычна ў стане рабоў. У 2004 г. урад ФРГ прынёс нама і герэра свае прабачэнні ў генацыдзе.
У наш час большасць нама насяляюць поўдзень Намібіі і памежныя землі ПАР, займаюцца жывёлагадоўляй. Згодна дакладу ААН 2005 г., нама і сан з'яўляюцца найбольш беднымі народамі Паўднёвай Афрыкі. Адной з галоўных праблем нама з'яўляецца высокая колькасць выпадкаў хранічных і смяротных захворванняў.
Асаблівасці культуры
Асноўным заняткам нама здаўна была качавая жывёлагадоўля. Тымалі кароў. У наш час таксама трымаюць авечак і коз. Паляванне і збіральніцтва мелі дадатковы характар. З канца XIX ст. нама наймаліся на часовую працу на фермы нямецкіх каланістаў і бураў.
Нама знакаміты будаўніцтвам сваіх каркасных хацін, якія робяцца з дрэва, накрываюцца хмызняком, карой, у наш час — сучаснымі матэрыяламі. Хаціны проста разбіраюцца і пераносяцца на новае месца качэўя. Да прыходу еўрапейцаў качавалі ўслед за статкамі пешшу, пазней асвоілі язду на канях. Кожная сямейна-свойская група мела свае тэрыторыі для качэўя, якія абараняла самастойна або з дапамогай племені.
NGC 3948
NGC 3948 — зорка ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Універсітэт Джубы
Гісторыя
Універсітэт Джубы быў заснаваны ў 1977 годзе, з мэтай даць магчымасць атрымаць вышэйшую адукацыю жыхарам паўднёвых раёнаў Судана. Падчас Другой суданскай грамадзянскай вайны студэнты ўніверсітэта працягвалі навучанне ў Хартуме, бо на поўдні краіны ішлі баявыя дзеянні. У 2006 годзе ўрад Судана пагадзіўся змяніць назва ўніверсітэта на Нацыянальны ўніверсітэт Джубы.
Іван Іванавіч Масленнікаў
Іва́н Іва́навіч Ма́сленнікаў ( — ) — савецкі ваенны дзеяч, генерал арміі (1944), Герой Савецкага Саюза (1945), кандыдат у члены ЦК КПСС.
Джэксан Полак
Джэ́ксан По́лак (Jackson Pollock;  — ) — амерыканскі мастак, прадстаўнік абстрактнага экспрэсіянізму, які аказаў значны ўплыў на развіццё мастацтва ў другой палове ХХ стагоддзя.
Хаміцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён, 1924—1925)
Хаміцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Калінкавіцкага раёна Мазырскай акругі. Цэнтр — вёска Хамічы.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Калінкавіцкага раёна Мазырскай акругі БССР. 21 жніўня 1925 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Ліпаўскага сельсавета.
Сіпора
Сіпора (Sipora) або Сіпура (Sipura) — востраў у Індыйскім акіяне на захад ад Суматры. Уваходзіць у склад архіпелага Ментавай. Плошча — 845 км². Насельніцтва (2000 г.) — 12 840 чал.
Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральная частка ўзгорыстая. Найвышэйшы пункт — 845 м. 10—15 % паверхні займаюць лясы. Клімат трапічны, вельмі вільготны.
Карэнныя насельнікі — ментавайцы. Аднак большасць сучаснага насельніцтва складаюць выхадцы з Явы і Суматры, якія займаюцца сельскай гаспадаркай. Развіваецца турызм. Востраў папулярны сярод прыхільнікаў сёрфінга.
На Сіпоры месціцца адміністрацыйны цэнтр астравоў Ментавай — горад Цья-Педжат.
Неандэрталец
Паходжанне назвы
Назва паходзіць ад знаходкі чэрапа, выяўленага ў 1856 годзе ў цясніне Неандэрталь каля Дзюсельдорфа і Эркрата (Заходняя Германія). Цясніна атрымала назву ў гонар Ёахіма Неандэра, нямецкага тэолага і кампазітара. Праз два гады (у 1858) Г. Шаафгаўзен увёў у навуковы ўжытак тэрмін «неандэрталец».
Гісторыя выяўлення і вывучэння
Першы чэрап неандэртальца быў знойдзены ў Энгіс у Бельгіі яшчэ ў 1829 годзе (гл. en:Engis 2 . Другая знаходка 1848 года звязана з англійскай ваеннай базай на Гібралтары. Але прызнанне гэтыя першыя знаходкі атрымалі пазней, пасля адкрыцця тыповага экзэмпляра ў 1856 годзе.
Знаходка чэрапа, што дала назву новаму віду выкапневых людзей, была трэцяй па храналогіі выяўлення. Яна была зроблена ў 1856 годзе ў Рэйнскай правінцыі, паблізу ад Дзюсельдорфа, у Неандэрскай даліне ракі Дзюсель, прытоку Рэйна, у невялікім Фельдгоферскім гроце, насупраць больш значнай Неандэрскай пячоры. Уваход у гэты грот быў закрыты выступам скалы і пластамі гліны дэлювіяльнага паходжання, якая паўсюль засцілала вапнякі. Паколькі паблізу знаходзіліся каменяломні, то рабочыя дайшлі да скалы, якая закрывала грот, узламалі яе і адкрылі пячору, запоўненую наносным глеем. Пасля выдалення гэтага наносу адкрыўся грот. Паблізу ад уваходу, у гліне, рабочыя знайлі некалькі чалавечых костак і няпоўны чэрап, якія доктар Іаган Фульрат набыў ва ўласнаць. Іншых костак ці нейкіх вырабаў у пячорым глеі знойдзена не было, тым не менш, знаходжанне іх у старажытным наносе, у якім (у іншых пячорах той жа даліны, напрыклад, у так званым Чортавым пакоі Teufelskammer, крокаў за 30 далей) былі знойдзены рэшткі несумненна «дапатопных» жывёл, а таксама від костак, ступень іх захаванасці, асблівасці чэрапа і г. д. вымусілі прызнаць у іх рэшткі чалавека глыбокай старажытнасці, якія маюць вялікае значэнне для меркаванняў аб тыпе найстаражытнейшага еўрапейскага насельніцтва.
Рудольф Вірхаў пазнаў у гэтым чэрапе, а таксама ў костках канечнасцяў сляды паталагічных змен, выкліканых рахітам, і выказаў меркаванне, што гэта не расавы, а індывідуальны тып. Акрамя гэтага, ён указаў на асобныя чарапы навейшага часу, якія паказваюць падобнае развіццё надброўных дуг і амаль такі ж пакаты ўзад лоб. Пасля апублікавання эвалюцыйнай тэорыі Чарльза Дарвіна ў 1859 годзе антраполагі сталі разглядаць неандэртальцаў як «прамежкавае звяно ператварэння малпы ў чалавека». Сучасныя ўяўленні аб неандэртальскіх людзях адрозніваюцца ад уяўленняў XIX стагоддзя. У 1863 годзе на сходзе Брытанскай асацыяцыі развіцця навукі англа-ірландскі біёлаг Уільям Кінг зрабіў даклад, у якім прызнаў чалавека з пячоры Фельдгофер асобным відам і прапанаваў даць яму назву Homo neanderthalensis. І хаця Кінг у тым жа годзе змяніў сваё меркаванне, але яго відавая назва мае прыярытэт перад тэрмінам Homo stupidus (Чалавек дурны) прапанаваным Эрнстам Гекелем у 1866 годзе. Уяўленне аб неандэртальцы як аб асобным відзе людзей было падмацавана новымі знаходкамі: у 1866 годзе бельгійскі археолаг Э. Дзюпон знайшоў фрагмент ніжняй сківіцы неандэртальца разам з рэшткамі жывёл ледавіковай эпохі, у 1880 годзе фрагмент ніжняй сківіцы неандэртальскага дзіцяці разам з прыладамі працы быў знойдзены ў пячоры Шыпка (Чэхія).
У 1886 годзе ў пячоры Спа д’Арнэ (Бельгія) М. дэ Пюры і М. Лаэ знаходзяць два добра захаваныя шкілеты неандэртальцаў (мужчынскі і жаночы) разам з прыладамі працы. Гэтая знаходка паставіла кропку ў спрэчцы аб тым, ці з’яўляюцца неандэртальцы асобным відам людзей: адказ быў відавочна станоўчы. У той жа час, аўтары знаходкі, сыходзячы відавочна з апрыёрнага ўяўлення аб неандэртальцах як аб пераходным звяне — паўмалпах, недакладна інтэрпрэтавалі шкілеты, зрабіўшы здагадку, што неандэрталец перамяшчаўся на сагнутых нагах. Такім чынам быў створаны навуковы міф, які аказаўся давлі ўстойлівым. Першыя дарвіністы ўвогуле ўхапіліся за рэшткі неандэртальца як за шуканае «адсутнае звяно» паміж малпай і чалавекам; па словах Б. Поршнева, яны ''«Прыкладваючы схему Гекеля, праводзілі ўяўную прамую лінію паміж чалавекам і антрапаморфнай малпай праз неандэртальца; хацелі бачыць у ім бісектрысу, якая падзяляе вугал паміж чалавекам і малпай. Неандэрталец не вельмі добра ўкладваўся на гэтую сярэдзіну і яго часам некалькі стылізавалі, падштурхоўвалі да малпы, балазе не хапала і костак твару, і іншых костак шкілета»''.
У 1899 годзе ў пячоры ў Крапіне (Харватыя) Драгуцін Гаранавіч-Крамбергер пачынае раскопкі, якія прывялі да выяўлення вялікай колькасці (усяго па розных падліках, каля 800 костак і фрагментаў, ад 25 да 60 шкілетаў) рэшткаў неандэртальцаў. У 1908 годзе святары браты А. і Ж. Буісоні знаходзяць «класічны» поўны шкілет неандэртальца ў пячоры Ла Шапель о’Сен. Да таго часу (у 1904—1905 гг.) ужо выйшлі творы Швальбэ, які палічыў неандэртальца прамым продкам чалавека, правёўшы лінію пітэкантрап-неандэрталец-сучасны чалавек (яна панавала потым у навуцы на працягу дзесяцігоддзяў), але разглядзеў і альтэрнатыўную гіпотэзу, што неандэрталец з’яўляецца паралельнай галіной развіцця чалавека.
Вучоныя атрымалі антрапалагічныя і генетычныя пацвярджэнні змяшэння паміж неандэртальцамі і сучаснымі людзьмі. У 2009 годзе прафесар Свантэ Пяэба з Інстытута эвалюцыйнай антрапалоіі Таварыства Макса Планка ў Лейпцыгу паведаміў на штогадовым сходзе Амерыканскай асцыяцыі садзейнічання развіццю навукі аб паспяховым прачытанні ядзернага генома неандэртальца. Тыповыя для неандэртальцаў алелі генаў былі знойдзены ў геномах рада прадстаўнікоў папуляцый сучасных людзей. «Тыя з нас, хто жыве па-за межамі Афрыкі, нясуць пэўную колькасць ДНК неандэртальца» — заявіў прафесар Пааба. «Генетычны матэрыял, атрыманы ў спадчыну ад неандэртальцаў, складае ад 1 да 4 %. Гэта няшмат, але даволі, каб сцвярджаць аб дакладным атрыманні ў спадчыну істотнай колькасці прызнакаў у кожнага з нас, акрамя афрыканцаў» — паведаміў доктар Давід Райх з Гарварда, які таксама ўдзельнічаў у праекце. Падчас даследавання геном неандэртальца параўноўвалі з геномамі пяці нашых сучаснікаў з Кітая, Францыі, Афрыкі, і Папуа — Новай Гвінеі. Скрыжоўванне было зафіксавана і, верагодна, адбылося неўзабаве пасля міграцыі продкаў сучаснага чалавека з Афрыкі, гэта значыць на тэрыторыі Блізкага Усходу, бо ў трох чалавек з розных раёнаў свету, за выключэннем Афрыкі, прапорцыя генаў неандэртальца прыкладна аднолькавая.
1-3 % генома сучасных не-афрыканцаў — гэта гены неандэртальцаў, пры гэтым еўрапейцы нясуць трохі менш неандэртальскіх генаў, чым азіяты. У ДНК афрыканцаў (ёруба, пігмеі-мбуці) знойдзена 0,3-0,7 % неандэртальскіх генаў. Даследаванне ДНК усходніх (алтайскіх) неандэртальцаў і сучасных жыхароў Афрыкі паказала, што генетычны матэрыял алтайскіх неандэртальцаў утрымлівае ў сабе невялікую колькасць афрыканскіх мутацый — прыкладна 5 % генаў, якіх няма ў еўрапейскіх неандэртальцаў. Гэта кажа аб тым, што алтайскія неандэртальцы скрыжоўваліся з анатамічна сучаснымі людзьмі звыш за 100 тыс. гадоў таму.
У 2002 годзе ў румынскай пячоры Пештэра-ку-Оасэ была знойдзена костка чалавека сучаснага віда, які жыў каля 40 тыс. гадоў таму і належаў да першай хвалі краманьёнцаў у Еўропе. Паводле апублікаваных у 2015 годзе вынікаў ДНК-даследаванняў, ад 6 % да 9 % яго генома было атрымана ў спадчыну ад неандэртальцаў і 4-6 пакаленняў падзяляла яго ад неандэртальскага продка.
У 2016 годзе была скончана навуковая праца па параўнальным аналізе геномаў 35 меланезійцаў разам з геномамі 1937 чалавек з базы даных праекта «100 геномаў». З яго вынікаў была зроблена выснова, што неандэртальцы змешваліся з Homo sapiens тры разы: спачатку з продкамі ўсіх не-афрыканцаў, потым — з продкамі еўрапейцаў і азіятаў пасля аддзялення меланезійцаў і ў апошні раз — з продкамі ўсходніх азіятаў.
Асаблівасці анатоміі і фізіялогіі
Неандэртальцы былі сярэдняга росту (каля 165 см), масіўнага целаскладу і з вялікай галавой, якая мела па-звярынаму выцягнутую форму. Аб’ёмам чарапной каробкі (1400—1740 см²) яны нават пераўзыходзілі сучасных людзей. Яны мелі магутныя надброўныя дугі, шырокі вытарклы нос і вельмі маленькі падбародак. Шыя кароткая і нібыта пад цяжарам галавы нахілена наперад, рукі кароткія і лапападобныя. Існуюць меркаванні, што неандэртальцы маглі быць рыжымі і светласкурымі.
Аналіз касцявой будовы паказвае, што дзеці неандэртальцаў выгядалі як маленькія дарослыя і іх палавая спеласць надыходзіла ўжо к 8-10 гадам. Сярэдняя працягласць жыцця неандэртальцаў была невялікай і складала ў сярэднім 22,9 года. Паводле даных французскага антраполага А. Валуа і савецкага антраполага В. П. Аляксеева, з 39 неандэртальцаў, чарапы якіх дайшлі да нас і былі вывучаны, 38,5 % памерлі ва ўзросце да 11 гадоў, 10,3 % — ва ўзросце 12—20 гадоў, 15,4 % — ва ўзросце 21—30 гадоў, 25,6 % — ва ўзросце 31—40 гадоў, 7,7 % — ва ўзросце 41— 50 гадоў і толькі адзін чалавек — 2,5 % памер ва ўзросце 51—60 гадоў.
Ідэнтычнасць гена FOX2 (звязанага з мовай) у сучаснага чалавека і неандэртальца дазваляе зрабіць вывад аб тым, што яны маглі валодаць мовай. Паводле меркавання акадэміка В. У. Іванава, неандэртальцы «маглі мець мову з зычных з малой колькасцю галосных, што сустракаецца і ў чалавечых мовах». Мускульная маса неандэртальца была на 30—40 % больш, чым у краманьёнца, шкілет цяжэйшы. Таксама неандэртальцы лепш прыстасаваліся да субарктычнага клімату, бо вялікая насавая поласць лепш сагравала паветра, зніжаючы рызыку прастуды.
Карэн Штэйдэль-Намберс з Вісконсінскага ўніверсітэта ў Мадысане вызначыла, што з прычыны плотнага целаскладу і скарочанай галёначнай косці, якая скарачала шаг, неандартальцы выдаткоўвалі перамяшчэнне ў неандэртальцаў былі на 32 % вышэй, чым у сучаснага чалавека. З дапамогай мадэлі Эндру Фрэйля з Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Дыега і Стывена Чэрчыля з Універсітэта Дзьюка змаглі ўдакладніць, што штодзённая патрэба ў ежы ў параўнанні з краманьёнцам, які жыў у тых жа кліматычных умовах, была больш на 100—350 кілакалорый. Нягледзячы на тое, што неандэртальцы пастаянна елі мяса, аб чым сведчаць даныя спецыяльных даследаванняў касцявой тканіны, вывучэнне іх фекалій паказала, што ў дыету таксама ўваходзілі ягады, арэхі і клубні.
Характэрныя рысы і класіфікацыя
Неандэрталоіднасць чэрапа:
Калі ж мы параўнаем чэрап класічнага неандэртальца і чэрап сучаснага чалавека, які мае падобныя рысы (магутныя косткі, тоўстыя надброўныя дугі, глыбока размешчаныя вачніцы, нізкі пакаты лоб, магутныя сківіцы амаль без падбародка, пакатая і выцягнутая ўзад даліхацэфальная форма мазгавой часткі, то можам заўважыць шэраг найбольш выключных асаблівасцяў:
Сярод еўрапейскіх неандэртальцаў часта выдзяляюць два варыянты — уласна класічны, паўночны, а таксама варыянт «грацыльных міжземнаморскіх мікрадонтных неандэртальцаў тыпу „Арцю“». Другі быў распаўсюджаны на міжземнаморскім узбярэжжы Заходняй Еўропы і меў адносна невялікіх памераў зубы.
Генетыка
У 2006 годзе даследчыкі атрымалі выкапневую ДНК неандэртальца са сцегнавай косткі шкілета 38 000-гадовай даўнасці з пячоры Віндзія ў Харватыі, а таксама з іншых костак, знойдзеных у Іспаніі (Эль-Сідрон), Расіі (Мязмайская пячора) і Германіі (Пячора Фельдхофер). Да пачатку даследаванняў у іспанскай Атапуэрцы найстаражытнейшым неандэртальцам, з якога здолелі здабыць генетычную інфармацыю, быў чалавек з італьянскай Альтамуры, які жыў 130,1 — 172 тыс. гадоў таму. Аналіз мітахандрыяльнай ДНК паказаў, што дывергенцыя заходняга (германскага) і ўсходняга (каўказскага) неандэртальцаў адбылася 151 000—352 000 гадоў таму. Неандэртальцы вымерлі, не перадаўшы свой тып мтДНК сучасным людзям. У 2010 годзе ў часопісе Science з’явіўся артыкул з вынікамі расшыфроўкі геному неандэртальца, які жыў у Дзянісавай пячоры 50 тыс. гадоў таму.
Геном неандэртальца памерам блізкі да генома сучаснага чалавека. Вучоныя здолелі аднавіць 63 % неандэртальскага генома (2 міліярды пар нуклеатыдаў, калі выключыць фрагменты, якія паўтараюцца), а астатнія 37 % яго даўжыні (1,2 міліярды пар нуклеатыдаў) яшчэ не выяўлены. Папярэднія вынікі паказваюць, што ДНК сучаснага чалавека і нэандэртальца ідэнтычны на 99,5 %.
Секвеніраванне Y-храмасомы неандэртальца з пячоры Эль-Сідрон паказала, што ў Y-храмасоме сучаснага чалаека няма неандэртальскіх фрагментаў ДНК, у адрозненне ад астатняй часткі генома. Мусіць, гэта звязана з трыма мутацыямі ў генах неандэртальскай Y-храмасомы, якія адказваюць за імунную сістэму, і якія маглі выклікаць адарванне плода мужчынскага полу ў жанчыны іншага віду.
Генетыкі, прааналізаваўшы агульныя мутацыі для народаў Афрыкі з аднаго боку і для неандэртальцаў і дзянісаўцаў з другога, прыйшлі да высновы, што папуляцыя продкаў неандэртальцаў і дзянісаўцаў, якія вышлі з Афрыкі была вельмі невялікай. Усяго толькі праз 300 пакаленняў пасля выхаду з Афрыкі прыкладна 744 тысячы гадоў таму лініі неандэртальцаў і дзянісаўцаў падзяліліся і пасля гэтага яны вельмі рэдка кантактавалі паміж сабой — колькасць мутацый, характэрных для неандэртальцаў і дзянісаўцаў, была вельмі нізкай і не перавышала 20 % ад іх агульнай колькасці.
Вучоныя з Інстытута эвалюцыйнай антрапалогіі імя Макса Планка ў Лейпцыгу (Германія) выявілі ў неандэртальца ген, які шкодзіць засваенню лактозы ў сталым узросце. Таксама ў выніку даследаванняў высветлілася, што неандэртальцам былі знаёмы шмат якія спадчынныя захворванні сучасных людзей — аўтызм, наркалепсія, хвароба Альцгеймера, сіндром Даўна, шызафрэнія.
Даследаванне мтДНК 13 неандэртальцаў (жыхароў Паўночнай Еўропы, якія жылі больш за 50 тыс. гадоў таму, жыхароў Заходняй Азіі і Сярэднягя Усходу) паказала вельмі разнастайную генетычную зменлівасць, што характэрна для шматлікага віду. Ад змешвання з раннімі Homo sapiens у перыяд ад 413 да 268 тыс. гадоў таму з’явілася мітахандрыяльная лінія HST. У пазнейшых еўрапейскіх неандэртальцаў, якія жылі менш 48 тыс. гадоў таму, генетычная варыятыўнасць вельмі скарацілася. Напэўна, заходнееўрапейская лінія HST была ў значнай ступені (калі не цалкам) заменена неандэртальцамі алтайскай (Altai) лініі.
Сваяцтва з сучасным чалавекам
Антраполаг Алеш Грдлічка выказаў гіпотэзу аб тым, што неандэртальцы былі продкамі сучасных людзей. Гэтая рэканструкцыя пэўны час карысталася прызнаннем, але сучасныя вучоныя больш не лічаць неандэртальцаў продкамі сучасных людзей, галоўным чынам згодна з вынікамі генетычных даследаванняў.
У 1997 годзе вучоныя Мюнхенскага ўніверсітэта ўпершыню здолелі аднавіць паслядоўнасць мітахандрыяльнай ДНК неандэртальца. Параўнанне гэтай паслядоўнасці з паслядоўнасцю мДНК сучасных людзей паказала, што чалавечыя мДНК фармуюць асобную галіну, а не групуюцца з неандэртальскай паслядоўнасцю, як гэта мусіла б быць у выпадку паходжання людзей ад неандэртальцаў. Далейшае вывучэнне іншых паслядоўнасцяў мДНК неандэртальцаў, сучасных і старажытных людзей пацвердзіла гэты вывад.
Іншай крыніцай звестак аб незалежным паходжанні сучасных людзей і неандэртальцаў служыць рэканструкцыя геаграфічнага паходжання і рассялення сучасных людзей. Згодна з данымі генетыкі, прамыя продкі людзей паходзяць з Афрыкі, якая ляжала па-за межамі арэала неандэртальцаў.