cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джэймс Мілнер
Джэймс Філіп Мілнер (James Philip Milner; нар., Лідс, Англія) — англійскі футбаліст, паўабаронца клуба «Брайтан энд Хоўв Альбіён» і нацыянальнай зборнай Англіі. Раней выступаў за «Лідс Юнайтэд», «Суіндан Таўн», «Ньюкасл Юнайтэд», «Астан Вілу», «Манчэстэр Сіці» і «Ліверпул». Галоўным чынам ён атакоўны ігрок, але з’яўляецца ўніверсалам і можа гуляць на абодвух флангах, у цэнтры паўабароны і ў апорнай зоне, калі гэта патрэбна.
Мілнер дэбютаваў у першай камандзе ў 2002 годзе, ва ўзросце 16 гадоў, і атрымаў слыннасць як наймалодшы ігрок, які выйграў матч у Прэм’ер-лізе. Таксама ён правёў рэкордную колькасць матчаў за маладзёжную зборную Англіі. Ён дэбютаваў у галоўнай зборнай у жніўні 2009 года ў матчы супраць Нідэрландаў, а таксама гуляў на чэмпіянаце свету 2010 года.
Раннія гады
Да таго, як трапіць у стан бірмінгемскай каманды, гуляў за клубы «Лідс Юнайтэд», «Суіндан Таўн» і «Ньюкасл Юнайтэд». У дзяцінстве Джэймс гуляў за каманду сваёй школы, а потым за аматарскія клубы Радэна і Хорсфарта. У 1996 годзе маладым хлапцом прымыкае да юнацкай акадэміі «Лідс Юнайтэд», клуба, за які хварэў з малых часоў. У 2002 дэбютуе ў англійскай Прэм’ер-Лізе ва ўзросце 16 гадоў, выйшаўшы на замену падчас гульні з «Вест Хэмам Юнайтэд».
У наступным годзе Джэймс быў адпраўлены ў арэнду ў «Суіндан Таўн», каб набрацца вопыту выступлення за першую каманду. Наступным клубам футбаліста быў «Ньюкасл Юнайтэд», за які Мілнер правёў каля 100 матчаў. Але пасля вылету каманды з Прэм’ер-Лігі неўзабаве апынуўся ў «Астан Віле», за якую ўжо гуляў падчас сезона 2005/2006 гадоў, знаходзячыся ў арэндзе.
«Манчэстэр Сіці»
17 жніўня 2010 года «Астан Віла» пагадзілася на здзелку з «Манчэстэр Сіці» наконт продажу Мілнера ў залежнасці ад вынікаў медыцынскага абследавання. Дагавор, як паведамлялася, каштаваў «Сіці» каля 24 млн фунтаў стэрлінгаў, у тым ліку з абменам іграка Стывенам Айрлендам, які быў ацэнены ў 8 млн фунтаў стэрлінгаў. Мілнер дэбютаваў у складзе «Манчэстэр Сіці» 23 жніўня 2010 года ў пераможным для яго каманды матчы супраць «Ліверпула» (3:0), дзе ён аднойчы асіставаў свайму былому аднаклубніку па «Астан Віле» Гарэту Бары.
«Ліверпул»
У чэрвені 2015 года ў якасці свабоднага агента стаў іграком «Ліверпула». У маі 2023 года клуб абвясціў, што паўабаронца пакіне каманду па заканчэнні сезона ў якасці свабоднага агента.
У чэрвені 2023 года падпісаў аднагадовы кантракт з клубам «Брайтан энд Хоўв Альбіён».
Рокамандольфі
Рокамандольфі (Roccamandolfi) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Ізернія.
Джэймс Мілнер
Міжнародная кар’ера
Пачынаючы з 16 гадоў Джэймс стала вызываецца ў склад зборных Англіі розных узростаў. Мае рэкорд па выступленнях за зборную Англіі U-21, адгуляўшы за гэтую каманду 46 гульняў. Дэбютаваў за нацыянальную каманду ў жніўні 2009 года падчас матча супраць зборнай Нідэрландаў.
Рокамандольфі
Насельніцтва складае 1071 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 20 чал./км². Займае плошчу 53 km² км². Паштовы індэкс — 86092. Тэлефонны код — 0865.
Джэймс Мілнер
Дасягненні
«Манчэстэр Сіці»:
«Ліверпул»
Рокамандольфі
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Узаемныя заручыны абодвух народаў
Узаемныя заручыны абодвух народаў (Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów) — дадатковыя інструкцыі да Канстытуцыі 3 мая 1791 г., ухваленыя Чатырохгадовым соймам 20 кастрычніка 1791 г. Прызначаліся для тлумачэння несфармуляваных у Канстытуцыі ўмоў польска-літоўскай уніі.
Заручыны фіксавалі адзінства і непадзельнасць Кароны Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага ў адзінай дзяржаве, адгэтуль называнай Рэч Паспалітая Польская. Дакумент падкрэсліваў федэратыўны характар дзяржавы і гарантаваў роўнасць абодвух бакоў у кіраванні ёю.
Дакумент атрымаў такі ж самы статус, як і акт Люблінскай уніі. Было вырашана, што «Заручыны» стануць неад’емлемай часткай pacta conventa, і будуць абавязковыя для выканання Станіславам Аўгустам Панятоўскім і кожным наступным манархам Рэчы Паспалітай.
8 cm Feldkanone M. 99
8 cm Feldkanone M. 99 (8 cm палявая гармата M. 99)— стаяла на ўзбраенні Аўстра-Венгрыі падчас Першай сусветнай вайны. М. 99 праектавалася ў спешцы. Таму гармата атрымала нязначныя змены ў параўнанні з яе папярэднікамі. Яна захавала бронзавы ствол, але была ўжыта эксцэнтрычная паршнявая засаўка, што павялічыла хуткасць стральбы. Для гарматы ўжываўся лафет ад 9 cm Feldkanone M. 75/96 з некаторымі нязначнымі зменамі, уключаючы наяўнасць гарматных сошак і спружыннага накатніка для змяншэння сілы аддачы.
IC 3811
IC 3811 — галактыка тыпу * (зорка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Меркура-Чук
Гісторыя
Паміж 1876 і 1918 гадамі Меркура-Чук уваходзіў у склад Аўстра-Венгрыі і быў адміністрацыйным цэнтрам камітату Чык. Паводле Трыянонскаму дагавору разам з усёй Трансільваніяй горад адышоў да Румыніі. З 1927 па 1938 год ён быў адміністрацыйным цэнтрам жудзеца Чук.
У 1940 годзе Меркура-Чук зноў адышла да Венгрыі па выніках Другога Венскага арбітражу і заставалася ў складзе апошняй да 1944 года. У 1944 годзе горад быў заняты Савецкай Арміяй, і ў 1945 годзе зноў увайшоў у склад Румыніі. З 1952 па 1968 год горад уваходзіў у склад Венгерскай аўтаномнай вобласці (з 1968 — Мурэшам-Венгерская аўтаномная вобласць). У 1968 годзе было адноўлена дзяленне Румыніі на жудзецы, венгерская аўтаномія была скасавана, а Меркура-Чык стала адміністрацыйным цэнтрам жудзеца Харгіта.
Пасля Другой сусветнай вайны была праведзена індустрыялізацыя Меркуры-Чук, у прыватнасці, пабудаваны трактарны завод, тэкстыльная фабрыка і піваварны завод.
Спорт
Гэта адзін з самых халодных гарадоў Румыніі, што робіць яго ідэальным для заняткаў зімовымі відамі спорту. У горадзе знаходзіцца лядовая арэна Лайош Вакар на лёдзе якой гуляе мясцовая хакейная каманда «Чыксерэда», шматразвова станавілася чэмпіёнам Румыніі. У горадзе таксама знаходзіцца адзіны ў краіне каток, на якім магчыма правядзенне спаборніцтваў па канькабежным спорце. Многія спартсмены выступаюць за Румынію на міжнародных спаборніцтвах родам з Меркура-Чук, такія як біятланістка Ева Тофалві і фігурыст Золтан Келемен.
Славутасці
У горадзе ёсць пешаходная вуліца — вуліца Пецёфі.
У некалькіх кіламетрах на ўсход ад цэнтра горада знаходзіцца францысканскі манастыр Шумулеў-Чук, які з’яўляецца цэнтрам паломніцтва.
У цэнтры горада захаваўся замак Міко, пабудаваны ў стылі позняга Адраджэння.
Насельніцтва
Паводле дадзеных перапісу 2016 года, насельніцтва горада складала 42 120 чалавек.
Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе
Еўрапе́йская кінапрэ́мія найле́пшай еўрапе́йскай актры́се (European Film Award for Best European Actress) — адна з галоўных узнагарод Еўрапейскай кінапрэміі, якая была ўпершыню прысуджана на 1-й цырымоніі ў 1988 годзе і ўручаецца еўрапейскай кінаакадэміяй штогод па сённяшні дзень, за выключэннем 1994 і 1995 гадоў, калі ўзнагарода ў гэтай намінацыі не ўручалася.
Колькасць намінацый у катэгорыі «Найлепшая еўрапейская актрыса» на працягу існавання кінапрэміі няраз змянялася, застаючыся ў межах ад 3 да 7. Аднак, у 1996 годзе пераможца абіраўся без папярэдняга вызначэння намінантаў. Апроч таго, часам у склад адной намінацыі ўваходзіла адразу некалькі акцёраў, у тым ліку ў 2002 годзе быў намінаваны цэлы акцёрскі ансамбль з 8 актрыс.
Па стане на канец 2022 года найбольшую колькасць перамог у намінацыі «Найлепшая еўрапейская актрыса», а менавіта 2, маюць актрысы Кармен Маўра (1988, 1990), Жульет Бінош (1992, 1997), Ізабэль Юпэр (2001, 2002) і Шарлота Рэмплінг (2003, 2015). Па колькасці намінацый першынства трымае Пенелопа Крус, якая намінавалася 5 разоў (1999, 2004, 2006, 2009, 2022).
Пераможцы і намінанты
Пераможцы і намінанты прыведзены ў храналагічным парадку. У межах аднаго года намінанты ўпарадкаваны па прозвішчах паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона    і прыводзіцца першым.
1990-я
У 1994—1995 гадах узнагарода ў гэтай намінацыі не ўручалася.
Статыстыка па перамогах і намінацыях
Па стане на канец 2022 года найбольшую колькасць перамог у намінацыі «Найлепшая еўрапейская актрыса», а менавіта 2, маюць актрысы Кармен Маўра (1988, 1990), Жульет Бінош (1992, 1997), Ізабэль Юпэр (2001, 2002) і Шарлота Рэмплінг (2003, 2015). Па колькасці намінацый першынства трымае Пенелопа Крус, якая намінавалася 5 разоў (1999, 2004, 2006, 2009, 2022).
Весткі Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі
«Весткі Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі» — газета, орган Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі. Выдавалася ў студзені 1919 г. у Мінску на беларускай, рускай, яўрэйскай (ідыш) і польскай мовах. Рэдактар А.М. Антанікоўскі. У № 1 ад 19 студзеня 1919 г. надрукваны «Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі», аб абвяшчэнні БССР, «Спісак членаў Часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларускай Савецкай Рэспублікі», пастанова № 1 урада аб скасаванні Абласнога выканкома Заходняй вобласці і фронту і Мінскага губернскага рэўкома, аб пераходзе ўлады да Часовага ўрада і яго камісарыятаў; пастанова № 2 аб захаванні ў сіле ўсіх заканадаўчых актаў РСФСР, праведзеных у жыццё на тэрыторыі Гродзенскай, Віцебскай, Мінскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў да абвяшчэння БССР, і выданні новых законаў і распараджэнняў Часовым урадам; паведамлялася аб стварэнні пры Часовым урадзе міжведамаснай камісіі для ўрэгулявання жыллёвых пытанняў і фінансавай камісіі, скліканні 1-га Усебеларускага з’езда Саветаў. Вядомы таксама № 4/5.
Аксаніўка
Аксаніўка (Окса́нівка) — вёска ў Магілёў-Падольскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Янік Аньель
Янік Аньель (Yannick Agnel; нар., Нім, Францыя) — французскі плывец, уладальнік нацыянальнага рэкорду па плаванні 200 і 400 метраў вольным стылем. Чэмпіён свету і алімпійскі чэмпіён.
Стары Калутон
Стары Калутон — сяло ў Астраханскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 37 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка Астраханка. Код КАТА — 113655100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1043 чалавекі (499 мужчын і 544 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 864 чалавекі (400 мужчын і 464 жанчыны).
Церабынь
Церабынь (Теребынь) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прыгор’еўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Церабынь абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Лінейнае прадказанне
Ліне́йнае прадказа́нне (linear prediction) — вылічальная працэдура, якая дазваляе па некаторага набору папярэдніх адлікаў лічбавага сігналу прадказаць бягучы адлік.
Няхай s(i) — аналізуемы лічбавы сігнал. Пры лінейным прадказанні ацэнка бягучага адліку сігналу \hat{s}(i) фарміруецца як лінейная камбінацыя папярэдніх адлікаў:
.
Велічыня N называецца парадкам лінейнага прадказання.
Эма (міні-серыял, 2009)
«Э́ма» (Emma) — чатырохсерыйны брытанскі міні-серыял 2009 года, экранізацыя аднайменнага рамана англійскай пісьменніцы Джэйн Осцін.
Сюжэт
Эма Вудхаўс — багатая, прыгожая і разумная дзяўчына са шляхетнай сям’і. Сама яна не імкнецца да замужжа, яе цалкам задавальняе забяспечанае і мернае жыццё ў доме бацькі. Да таго ж, заўсёды пад рукой велікадушны, праўдзівы сябар і джэнтльмен, з якім яна адчувае сябе на роўных, ведаючы яго з дзяцінства. Не маючы ні ў чым патрэбы, Эма хоча зладзіць шчасце сваіх менш адораных лёсам і прыродай сябровак, і адначасова крыху развеяць летнюю нуду. Пасля таго, як ёй удаецца сасватаць і ўдала выдала замуж сваю гувернантку міс Тэйлар за заможнага ўдаўца містэра Уэстана, яна абірае сабе новую пратэжэ. Гарыет Сміт — мілая, трохі наіўная дзяўчына сумнеўнага паходжання. Эма задаецца мэтай знайсці ёй годнага мужа, і ў яе нават з’яўляецца падыходзячая кандыдатура — мясцовы вікарый містэр Элтан. Вось толькі ўсё ідзе не зусім так, як задумвала Эма.
Мікалай Ільін
Мікалай Ільін:
Веткаўскі раён
Ве́ткаўскі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскай вобласці Беларусі. Утвораны 8 снежня 1926 года. Адміністрацыйны цэнтр — горад Ветка.
Геаграфія
Агульная плошча раёна − 155 862 га. Працягласць тэрыторыі раёна з поўначы на поўдзень — 65 км, а з усходу на захад — 48 км. Межы раёна праходзяць: на поўначы — з Чачэрскім раёнам, на захадзе — з Буда-Кашалёўскім, на паўднёвым захадзе — з Гомельскім, паўднёвым усходзе — з Добрушскім раёнам, на ўсходзе — з Краснагорскім і Навазыбкаўскім раёнамі Бранскай вобласці.
Тэрыторыя раўнінная. Пераважныя вышыні 120—150 м над узроўнем мора, найвышэйшы пункт — 188,9 м (каля в. Старое Закружжа). У раёна ёсць невялікія марэнавыя грады і дзюнна-пагорыстыя формы рэльефу. Глебы дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя, поймавыя, тарфяна-балотныя.
Карысныя выкапні: торф, гліна, крэйда. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня +18,6 °C. Ападкаў 580 мм у год. Вегетацыйны перыяд 193 дні.
Добра развітая рачная сетка, якая адносіцца да басейна Чорнага мора. Галоўная рака Сож з прытокамі Беседзь, Нёманка, Ліпа, Спонка, Мятроўля. Бесядзь прымае воды Пералёўкі, Стаўбункі, Вядзерні. Рэкамі і раўчукамі, азёрамі, каналамі, калектарамі занята 2 409 га. Лясы займаюць 76 419 га (каля 34 %), пераважаюць хваёвыя, бярозавыя, чорнаальховыя. Балоты займаюць 7,8 %. Ворныя землі складаюць 32 844 га. 35 720 га забруджаны радыёнуклідамі ў выніку катастрофы на ЧАЭС.
Гісторыя
6 студзеня 1965 года раён утвораны зноў, уключаў горад Ветку, Акшынкаўскі, Беседскі, Вяліканямкоўскі, Данілавіцкі, Калінінскі, Маланямкоўскі, Наваграмыцкі, Навілаўскі, Неглюбскі, Прысненскі, Радужскі, Рэчкаўскі, Свяцілавіцкі, Стаўбунскі, Хальчанскі, Хізоўскі, Шарсцінскі, Яноўскі сельсаветы Гомельскага раёна, Сівінскі і Старазакружскі сельсаветы Добрушскага раёна. 25 чэрвеня 1970 года Беседскі сельсавет перайменаваны ў Барталамееўскі. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Веткаўскага раёна 1 горад, 20 сельсаветаў, 149 населеных пунктаў. 28 студзеня 1991 года скасаваны Акшынкаўскі, Новаграмыцкі, Старазакружскі і Хізоўскі сельсаветы. 27 жніўня 1991 года скасаваны Барталамееўскі, Рэчкаўскі і Сівінскі сельсаветы. 11 жніўня 1993 года скасаваны Калінінскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года горад Ветка і Веткаўскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 кастрычніка 1997 года скасаваны Навілаўскі сельсавет. 27 снежня 2022 года скасаваны Маланямкоўскі і Яноўскі сельсаветы, 28 сакавіка 2023 года — Шарсцінскі сельсавет.
Насельніцтва
У пачатку 2007 года колькасць насельніцтва складала 19557 чалавек. З іх дзеці да 18 гадоў — 3838 чалавек (19,5 %), дарослыя 15872 чалавека (80,5 %). Працаздольныя — 10040 чалавек (47,5 %).
Дэмаграфічныя паказчыкі
Этнічны склад
У раёне дзейнічае 6 праваслаўных рэлігійных суполак, а таксама рэлігійная суполка Евангельскіх Хрысціян Баптыстаў і рэлігіная суполка Хрысціян веры Евангелькай «Мілата».
Іншае
У раёне зарэгістравана раённая арганізацыя Камуністычнай партыі Беларусі.
Біла (Магілёў-Падольскі раён)
Біла (Бі́ла) — вёска ў Магілёў-Падольскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Волат
Ад слова «волаты» паходзіць народная назва доўгіх курганоў — валатоўкі, пашыраная на поўначы Беларусі, у арэале рассялення кры́вічаў. Паводле зафіксаваных у многіх месцах паданняў, у валатоўках пахаваны асілкі-волаты. У некаторых мясцовасцях Беларусі каня таксама называлі «волат», а жарабя — «валаток», «валацёнак». У шэрагу беларускіх паданняў у выглядзе волата выступае лясун, гаспадар лесу. Ва ўкраінскай мове ёсць слова «велетень» — чалавек велізарнага росту і сілы. У ваколіцах г. Волагда (Расія) пры жніве аўса пакідалі нязжатымі некалькі «волотей» — пучкоў каласоў; існаваў звычай у час дажынак пакідаць «волотку на бородку». Сляды павер'яў пра волатаў захаваліся ў беларускай тапаніміі: вёскі Валатоўкі (Лепельскі, Мёрскі, Расонскі, Шумілінскі р-ны), Валатава (Гомельскі р-н), Валаты (Слуцкі р-н), засценак Волатаў і ўрочышча Волаткава поле каля Барысава, сялянская грамада «Велетовская» ў былым Полацкім павеце і інш. Паводле падання, у в. Валатава (Гомельскі р-н) у старажытнасці жылі волаты (асілкі). Урочышча Волатава поле было недалёка ад г. Вялікі Ноўгарад (Расія).
Адносна волатаў П. Шафарык лічыў, што першапачаткова на паўночным захадзе Беларусі (мелася на ўвазе тэрыторыя Віленскай губерні) жыло племя вяле́таў, якое потым перасялілася на захад і ўвайшло ў склад палабскіх славян. У VIII—XII стст. яно разам з усімі палабскімі славянамі змагалася супраць германскіх заваёўнікаў. На думку П. Шафарыка, «гэты народ насіў два, ці яшчэ лепш, тры імёны, г.зн. вялеты, змененае немцамі ў вільцы і вельцы, люцічы і вьлцы, вьлчкі…». Аргументам на карысць апошняй назвы ён лічыў наяўнасць на Віленшчыне (нібыта першапачатковай радзіме люцічаў) вялікай колькасці тапонімаў, якія паходзяць ад слова «воўк». За ваяўнічасць прадстаўнікоў гэтага племя германцы быццам бы празвалі іх лютымі або люцічамі. Пра вялетаў яшчэ ў ІІ ст. н. э. пісаў Пталамей. А. Весялоўскі ў працы «Рускія і вільціны ў сазе пра Тыдрэка Бернскага (Веронскага)» (1906) звязваў паходжанне вільцінаў германскага эпасу з беларускімі паданнямі пра волатаў. Да гіпотэзы П. Шафарыка станоўча адносіліся В. Ластоўскі і Я. Лёсік. Тэорыю Шафарыка развіваў М. Каспяровіч, які прасачыў распаўсюджванне на тэрыторыі Беларусі паданняў пра волатаў і звязаных з гэтым геаграфічных назваў, а таксама звязаных з волатамі курганоў-валатовак. Нязгоду з «волатаўскай» тэорыяй выказваў А. Ясінскі. У рэчышчы даследавання міфалогіі адным з першых аддаў увагу волатам мовазнавец ХІХ ст. А. Патабня, які прапанаваў этымалагічны ланцужок «волат — волотр — Вритра» (у старажытнаіндыйскай «Рыгведзе» выступае велікан Врытра).
В. Іваноў і У. Тапароў слова «волат» этымалагічна збліжаюць з імем паганскага бога Вялеса. Ю. Пісарэнка мяркуе, што ў паданнях пра волатаў спалучаліся старажытныя ўяўленні пра час і прастору. Язычнікі дзялілі год на тры часткі (вясна — час сяўбы, лета — час росту, зіма — час падрыхтоўкі да новай сяўбы), што супастаўлялася з нараджэннем, жыццём і смерцю чалавека. Такім часавым адпавядалі прасторавыя ўяўленні пра тры сусветныя ярусы, з якіх падземны ярус асацыіраваўся з жыццёвай зімой. Волаты адносіліся да гэтага ніжняга «зімовага» свету і лічыліся не проста асілкамі, але і памёршымі продкамі, якія былі пасрэднікамі паміж жывымі людзьмі і богам Вялесам і мусілі спрыяць будучаму ўраджаю. На думку Ю. Пісарэнкі, у святле гэтага і слова «валатоўкі» трэба тлумачыць як «магілы асілкаў». У Міёрскім і некаторых іншых раёнах В. Ластоўскім адзначаны звычай на Радаўніцу перад наведваннем магіл блізкіх заходзіць на валатоўкі, каб пакінуць на кургане яйка і іншую ежу, а часам і пачаставацца.
Вестник комитета Западного фронта Всероссийского земского союза
«Вестник комитета Западного фронта Всероссийского земского союза» — штодзённая газета. Выдавалася з 1916 да 10(23) студзеня 1918 гг. у Мінску на рускай мове. Распаўсюджвалася сярод служачых мясцовых органаў Усерасійскага земскага саюза. Узнімала праблемы забеспячэння франтавікоў харчаваннем, прадметамі штодзённага ўжытку, медыцынскай дапамогай. Рэдакцыя выступала за беспартыйнасць у працы па абслугоўванні фронту, процістаяла спробам ператварыць газету ў інструмент палітычнай барацьбы (артыкул «Ці патрэбна палітыка Земсаюзу ў бягучы момант», 1917, 28 кастрычніка). У сувязі з рэарганізацыяй камітэта Земсаюза пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. газеты з 17(30) лістапада 1917 г. называлася «Известия комитета объединенных работников Земсоюза и Западногоо фронта», з 19 снежня 1917 г. — «Известия комитета объединенных работников и временного управления Земсоюза Западного фронта». У апошні склад рэдкалегіі ўваходзілі Я. Бейлін, Штэнберг, Толаў. Выданне спынена ў сувязі са скасаваннем камітэта Земсаюзу.
Буша
Буша (Буша́) — вёска ў Магілёў-Падольскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
IC 3812
IC 3812 — галактыка тыпу S? (спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
ФК Ларыса
«Ларыса» (ΑΕΛ) — грэчаскі футбольны клуб з горада Ларыса. Заснаваны ў 1964 годзе. Чэмпіён Грэцыі (1988), двухразовы ўладальнік Кубка Грэцыі (1985, 2007).
Алгебраічная геаметрыя
Алгебраічная геаметрыя — раздзел матэматыкі, які аб'ядноўвае абстрактную алгебру з геаметрыяй. Галоўным прадметам вывучэння класічнай алгебраічнай геаметрыі, а таксама ў шырокім сэнсе і сучаснай алгебраічнай геаметрыі, з'яўляюцца мноства рашэнняў сістэм алгебраічных ураўненняў (якія задаюцца мнагачленамі).
Рыначная эканоміка
Рынкавая эканоміка, Рыначная эканоміка ці эканоміка свабоднага рынку, гэта эканамічная сістэма ў якой вытворчасць і распаўсюджванне прадуктаў і паслуг выконваецца праз механізм свабоднага рынку, якім кіруе свабодная ценавая сістэма.
У рыначнай эканоміцы вытворцы і карыстальнікі самі вырашаюць што яны будуць вырабляць і ужываць і робяць гэта без дапамогі дзяржавы. У тэорыі гэта адзначае што вытворца павінен вырашыць, што вырабляць, колькі вырабляць, колькі грошаў спытаць з пакупніка за гэты тавар, колькі плаціць рабочым і г.д. Рашэнні ў рыначнай эканоміцы робяцца на аснове канкурэнцыі, спросу і прапановы. Гэта супрацьстаўляюць планавай эканоміцы, у якой дзяржава вырашае што будзе вытворана і ў якой колькасці. Рыначная эканоміка таксама адрозніваецца ад змешанай эканоміцы, у якой рыначные аперацыі, праходзячыя праз рынак, падпарадкоўваюцца некатораму дзяржаўнаму кантролю, але ён не настолькі магутны, каб утварыць планавую эканоміку. У звычайным свеце не існуе дзяржавы з чыстай рыначнай эканомікай.
Джамбеціна Чыньяролі
Біяграфія
Нарадзіўся ў Вероне ў 1706 годзе. Пасля вывучэння рыторыкі ў каледжы езуітаў, захапіўся маляваннем. Навучаўся жывапісу ў майстэрні Сантэ Прунаці, затым у майстэрні Антоніа Балестры, дзе вучыўся разам з П’етра Ратары. У 1728 годзе Чыньяролі адкрыў уласную майстэрню жывапісу. Неўзабаве ў яго з’явіліся шматлікія кліенты і, як следства, замовы на напісанне карцін.
Разам з Ратары ён пераехаў у Венецыю, дзе, даследуючы карціны папярэднікаў, вывучаў досвед Тыцыяна, Паола Веранезэ і Джакама Пальмы Старэйшага. Да свайго вяртання ў Верону, ён жыў і працаваў у Мілане, Парме, Турыне, Балонні і Ферары. Важнымі работамі мастака гэтага перыяду з’яўляюцца палотны ў царкве Сан-Ларэнца ў Брэшыі, у базіліцы Нараджэння Святога Іаана Хрысціцеля ў Лантана-дэль-Гарда, у храмах Бергама і шэрагу іншых гарадоў Ламбардыі. У Эміліі ён стварыў шматлікія творы на сакральныя сюжэты, якія былі замовамі ад манаскіх ордэнаў. Сярод палотнаў таго перыяду шмат алтарных карцін, якія цяпер можна ўбачыць у царкве Санта-Спірыта ў П’ячэнцы, у царкве Сан-Джорджа ў Рэджа, у царкве Сан-Даменіка ў Мадэне, у храмах Пармы і Ферары. Сярод кліентаў мастака былі манархі Саксоніі, Рэчы Паспалітай, Расіі і Іспаніі. Для іспанскай каралевы ім быў створаны манументальны алтар, які цяпер захоўваецца ў Прада. На ім Чыньяролі намаляваў Маці Божую з немаўлём і святымі Люцыяй, Лаўрэнціям, Антоніем Падуанскім, Варварай і Анёлам-Ахоўнікам. Па замове біскупа Брэсананэ мастак напісаў алтарны абраз для сабора яго дыяцэзіі. У базіліцы Святога Марціна ў Альдзана-Ламбарда знаходзіцца яго карціна «Смерць святога Юзафа».
Акрамя рэлігійных сюжэтаў, Чыньяролі пачаў пісаць карціны на гістарычныя тэмы, такія, як «Трыумф Пампонія Секунда на Капітоліі» цяпер у зборы музея Кастэльвекіа ў Вероне. Чыньяролі спрыяў будаўніцтву будынка Акадэміі мастацтваў у Вероне, стаўшы яе першым дырэктарам. Цяпер акадэмія носіць яго імя. Ім таксама быў напісаны шэраг кніг, прысвечаных тэхніцы жывапісу. Даследчыкі адносяць яго стыль да прамежкавага паміж познім рафаэлізмам і раннім класіцызмам.
Роказікура
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Улманіс
Улманіс (Ulmanis) — латышскае прозвішча.
Вэлыка Кісныця
Вэлыка Кісныця (Вели́ка Кі́сниця) — вёска ў Магілёў-Падольскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Зарэчанка (Акмолінская вобласць)
Зарэчанка — сяло ў Астраханскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 35 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка Астраханка. Код КАТА — 113655300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 277 чалавек (142 мужчины и 135 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 135 чалавек (79 мужчын і 56 жанчын).
Вестник Минского губернского земства
«Вестник Минского губернского земства» — часопіс. Выдаваўся ў 1914 — 1915 гг. у Мінску на рускай мове. У 1914 г. выйшла 12 нумароў, у 1915 г. — 8. Адказны рэдактар Б.М. Самойленка. Асвятляў дзейнасць губернскіх і павятовых земстваў, пытанні сельскай гаспадаркі, меліярацыі, лясной справы, эканамічнага жыцця губерні. Змяшчаў хроніку, распараджэнні ўрада і Сената па земскіх справах. Змясціў кароткі агляд дзейнасці Мінскага земства за 3 гады (1914, № 3 — 4), матэрыялы пра 1-ы з’езд земскіх урачоў і прадстаўнікоў земстваў Мінскай губерні (1914, № 10), нарыс «Кароткая характарыстыка Палесся» (1914, № 12).
Вітрыўка (Магілёў-Падольскі раён)
Вітрыўка (Ві́трівка) — вёска ў Магілёў-Падольскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Талкачова (Рослаўльскі раён)
Талкачова (Толкачево) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прыгор’еўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Талкачова абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Фуэртэ-дэ-Самайпата
Археалагічны помнік Фуэртэ-дэ-Самайпата — аб’ект са спіса Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, размешчаны ў гарах цэнтральнай Балівіі на вышыні 1949 м над узроўнем мора, за 120 км ад Санта-Круса.
На паверхні камяністага пагорка высечаны рэльефныя выявы ягуараў, змей, геаметрычных фігур і чыслаў. На схіле пагорка высечаны круг, частка месцаў пазначаны лункамі, аднак дакладнае іх прызначэнне застаецца нявысветленым. Вучоныя лічаць пагорак цэнтрам, дзе здзяйсняліся рэлігіёзныя цырымоніі.
На поўдні пагорка — рэшткі жылога і адміністрацыйнага кварталаў. У XIV—XVI стст. гэтае месца мела назву эль-Фуэртэ.
Унікальны археалагічны помнік, які не мае аналагаў у Амерыцы, распавядае пра даіспанскія традыцыі і вераванні мясцовага насельніцтва. Археолагі падкрэсліваюць вялікае рэлігіёзнае прызначэнне гэтых руін і адмаўляюць ваеннае.
Георгій Раманавіч Чарняўскі
Георгій Раманавіч Чарняўскі (8 снежня 1911, Чавусы — 13 чэрвеня 1974) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Мінскай вобласці.
Біяграфія
З 1930 года знаходзіўся на прафсаюзнай, камасамольскай і партыйнай рабоце. Член КПСС з 1932 года. З 1940 года 1-ы сакратар Нараўлянскага РК КП(б)Б. Са жніўня 1941 года па заданню ЦК КП(б)Б застаўся ў нямецкім тыле: камісар Нараўлянскага партызанскага атрада, з лістапада знаходзіўся ў распараджэнні ЦК КП(б)Б. У партызанах са жніўня 1942 года: камісар атрада, у кастрычніку 1942 — скавіку 1943 гадоў камісар партызанскай брыгады імя А. К. Флегантава, у красавіку — верасні 1943 года сакратар Мінскага падпольнага РК КП(б)Б, потым знаходзіўся ў распараджэнні ЦК КП(б)б. У 1944—1969 гадах знаходзіўся на партыйнай, савецкай і гаспадарчай рабоце.
Насельніцтва Вялікабрытаніі
З насельніцтвам 66 млн чалавек у 2017 Вялікабрытанія займае 22 месца ў спісе самых населеных краін свету. Мае адзін з самых высокіх у ЕС паказчыкаў натуральнага прыросту насельніцтва. Пераважная большасць вернікаў — англікане. Адносіцца да найбольш густанаселеных краін свету. У агламерацыі Лондана пражывае 10,3 млн чалавек. Іншыя буйныя гарадскія раёны ўключаюць Манчэстэр, Бірмінгем, Лідс, Глазга і Ліверпуль.
Дэмаграфія
Перапіс насельніцтва ў Вялікабрытаніі адбываецца адначасова ва ўсіх яе частках кожныя дзесяць гадоў. Паводле перапісу 2001 года агульнае насельніцтва Вялікабрытаніі склала 58 789 194 чалавека. Да сярэдзіны 2011 года яно ацэньвалася ў 62 698 362. Паводле перапісу насельніцтва 2011 насельніцтва краіны склала 63 181 775 чалавек. Гэта другая-трэцяя (суапастаўляльная з Францыяй) дзяржава ў Еўропе (без Расіі) пятая ў Садружнасці нацый і 22-я ў свеце па колькасці насельніцтва. У 2019 годзе у Злучаным Каралеўстве пражывае каля 67 млн чалавек.
З 2001 па 2008 года насельніцтва расло з сярэднегадавым паказчыкам у 0,5%, што больш за 0,3% у перыяд з 1991 года па 2001 і 0,2% у папярэдняе дзесяцігоддзе.
У 2008 годзе натуральны прырост насельніцтва стаў больш уплываць на рост насельніцтва, чым міграцыя ўпершыню з 1998 года. У 2010-х дадатны натуральны прырост насельніцтва (3‰) абумоўлены высокай нараджальнасцю сярод імігрантаў, удзельная вага якіх пастаянна расце. У 2008 годзе сумарны каэфіцыент нараджальнасці ў Вялікабрытаніі склаў 1,96 дзіцяці на адну жанчыну. Хоць рост паказчыка нараджальнасці і ўносіць сваю лепту ў рост насельніцтва, ён застаецца параўнальна ніжэй піка «бэбі-буму» 1964 года ў 2,95 дзіцяці на адну жанчыну і ніжэй за ўзровень ўзнаўлення ў 2,1, але вышэй за рэкордна нізкі паказчык 2001 года ў 1,63 дзіцяці на адну жанчыну. У рэгіянальным разрэзе ў 2008 годзе Шатландыя мае самы нізкі паказчык (1,8 дзіцяці на адну жанчыну), у той час як Паўночная Ірландыя мела гэты паказчык на ўзроўні 2,11. Міграцыйны прырост у 2017 склаў 2,5 ‰.
Зрэшты, з 2012 года сумарны каэфіцыент нараджальнасці пачаў скарачацца і у 2017 складаў ужо 1,74. Апублікаваныя ў 2008 годзе дадзеныя аб насельніцтве ў сярэдзіне 2007 года сведчаць аб тым, што ўпершыню ў гісторыі Вялікабрытаніі было больш людзей пенсійнага ўзросту, чым дзяцей да 16 гадоў. Паводле некаторых ацэнак, колькасць людзей узростам 100 гадоў і больш вырасце да 626 000 да 2080 года.
Этна-расавы склад
Белыя жыхары краіны складаюць 87 % насельніцтва (2011, перапіс). У 2001 годзе карэннае насельніцтва размяркоўвалася наступным чынам: Значную частку белага насельніцтва складаюць мігранты з еўрапейскіх краін, сярод якіх найбольш шматлікая польская дыяспара. За перыяд 2001 — 2011 удзельная вага белых астраўлян скарацілася на 5 %.
"Нябелыя" імігранты і іх дзеці пражываюць галоўным чынам у канурбацыях Вялікага Лондана, Уэст-Мідлендса і Мерсісайда. Яны складаюць каля 12 % насельніцтва краіны, у тым ліку : выхадцы з Азіі (7 %), у тым ліку з Індыі, Пакістана і Бангладэш — 4,88 %, Кітая — 0,7 %; краін Афрыкі — 2 %, цемнаскурыя выхадцы з астравоў Карыбскага мора — 1 %. За перыяд 2001 — 2011 колькасць азіяцкіх мігрантаў вырасла на 69 %, удзельная вага — на 3 %.
Мовы
Афіцыйнай мовай Вялікабрытаніі з'яўляецца англійская  — заходнегерманская мова, якая паходзіць ад старажытнаанглійскай, з вялікай колькасцю запазычанняў са старажытнаскандынаўскай, нармандскай, французскай і лацінскай моў. У век Брытанскай імперыі англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце. Адсунуўшы французскую, яна стала міжнароднай мовай бізнесу і самай распаўсюджанай другой вывучаемай мовай. Шатландская мова, якая паходзіць з ранняй паўночнай сярэднеанглійскай, прыкметная на еўрапейскім узроўні, як і яе дыялект ў паўночных графствах Ірландыі — ольстэрска-шатландская мова.
Кельцкія мовы
Чатыры кельцкія мовы выкарыстоўваюцца ў Вялікабрытаніі: валійская, ірландская, гаэльская (гаэлік) і корнская. Падчас перапісу 2001 каля 21 % насельніцтва Уэльса сказалі, што яны могуць размаўляць на валійскай, што больш за 18% у перапісу 1991 года. Яшчэ каля 200 000 чалавек, якія валодаюць валійскай, жывуць у Англіі. . Перапіс 2001 года ў Паўночнай Ірландыі паказаў, што 167 487 (10,4 %) людзей «мелі некаторае веданне ірландскай», практычна ўсе — з каталіцкага ці нацыяналістычнага насельніцтва. Больш за 92 000 чалавек у Шатландыі (крыху менш за 2 % краю) мелі некаторыя веды гэльскай, уключаючы 72 % жыхароў Знешніх Гебрыдаў. Колькасць школьнікаў, якім выкладаюць валійскую, гаэлік або ірландскую, расце. Валійскі і шатландскі гаэлік таксама можна пачуць далёка ад Брытанскіх астравоў: напрыклад на гаэльскай размаўляюць ў Новай Шатландыі, Канадзе (асабліва на востраве Кейп-Брэтан), а ў Патагоніі (Аргенціна) — на валійскай.
У Злучаным Каралеўстве ў цэлым школьнікі абавязаны вучыць другую мову да пэўнага моманту: да 14 гадоў у Англіі, і да 16 у Шатландыі. Французская і нямецкая мовы — дзве найбольш вывучаемыя другія мовы ў гэтых двух рэгіёнах. У Уэльсе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць на валійскай, альбо яны вучаць валійскую як другую мову.
Рэлігія
На тэрыторыі Англіі існуе царква з дзяржаўным статусам — Царква Англіі, свецкі кіраўнік якой — брытанскі манарх. Царква Англіі — адна з памесных цэркваў, што ўваходзяць у англіканскую супольнасць, на чале якой знаходзіцца духоўны лідар Архібіскуп Кентэрберыйскі. Абсалютная большасць вернікаў — хрысціяне, сярод іх пераважаюць пратэстанты англіканскага кірунку. З мігрантамі расце доля нехрысціянскіх канфесій, асабліва індуізму і ісламу (5 % у 2016).
Размяшчэнне і рассяленне
У Вялікабрытаніі высокая сярэдняя шчыльнасць насельніцтва (каля 265 чал./кв.км) Насельніцтва Англіі ў сярэдзіне 2016 года ацэньвалася ў 55,28 мільёны, што робіць яе краінай з адной з самых высокіх шчыльнасцей насельніцтва ў свеце, якая мае 415 жыхара на квадратны кіламетр з асаблівай канцэнтрацыяй ў Лондане і на паўднёвым усходзе. Ацэнкі сярэдзіны 2016 года мяркуюць насельніцтва Шатландыі ў 5,4 мільёны, Уэльса — 3,13 мільёны, а Паўночнай Ірландыі — 1,82 мільён са значна больш нізкім паказчыкам населенасці гэтых тэрыторый. Узровень урбанізацыі складае 80 %. Асноўная частка гараджан канцэнтруецца ў найбуйнейшых агламерацыях — Вялікі Лондан і Вялікі Манчэстар. Да найбуйнейшых гарадоў адносяцца Лондан, Бірмінгем, Глазга, Ліверпуль, Лідс.
Лавец Аіла
Лавец Аіла (нар., Абуджа, Нігерыя) — нігерыйская футбалістка, нападаючы. Выступала за зборную Нігерыі.
Біяграфія
Бацькі займаюцца бізнесам, з’яўляецца другім дзіцём ў сям’і, ёсць брат і сястра.
Служэбнік Варлаама Хутынскага
Хуты́нскі служэ́бнік, ці служэ́бнік Варлаа́ма Хуты́нскага — усходнеславянскі рукапісны помнік 12—13 ст.
Паводле некаторых версій, служэбнік паходзіць з Полацкіх зямель. Належаў Варлааму, заснавальніку Наўгародскага Хутынскага манастыра (адсюль назва).
Напісаны ўставам на пергаменце на 30 аркушах на стараславянскай мове, уключае літургіі і малітвы. Аздоблены 2 мініяцюрамі з выявамі Васіля Вялікага і Іаана Златавуста, 3 застаўкамі і ініцыяламі з рысамі візантыйскага стылю ў спалучэнні з раннімі матывамі тэраталагічнага стылю: манументальныя, сухаватыя спакойныя постаці святых змешчаны ў арнаментаваных рамках, выкананых сіняй і чырвонай фарбамі; застаўкі ў выглядзе прамавугольных рамак, у якіх выявы пакручастых лістоў, кругі з візантыйскімі кветкамі «крынамі». Ініцыялы выкананы кінавар'ю і золатам. У 16 ст. контуры малюнкаў падноўлены залатой падводкай.
Смаленская вуліца (Мінск)
Смаленская вуліца — вуліца ў цэнтральнай частцы Мінска. Названа ў гонар горада Смаленск.
Побач з вуліцай знаходзіцца буйны транспартны вузел: дыспетчарская станцыя «Усходняя», станцыя метро Пралетарская, чыгуначная станцыя «Мінск-Усходні».
На вуліцы размешчаны ГЦ «Ленінград», аўтацэнтр «Citroen» і іншыя камерцыйныя ўстановы.
Размяшчэнне
Пачынаецца ад вуліцы Леніна, перасякае вуліцы Чырвонаармейскую, Пуліхава, Іванаўскую, Захарава, перарываецца чыгуначнымі пуцямі і перад перасячэннем канала Сляпянскай воднай сістэмы, пераходзіць у завулак Казлова. Працягласць — 1,25 км.
Беларуская літаратура
Беларуская літаратура — літаратура на беларускай мове і іншых мовах, створаная на землях Беларусі.
Да XVI ст.
Зараджэнне літаратуры на беларускіх землях выклікана надзённымі патрэбамі культурна-гістарычнага развіцця і непасрэдна звязана са з’яўленнем у Х ст. ва ўсходніх славян пісьменства, чаму спрыяла і прыняцце хрысціянства. Яна абапіралася на багатыя традыцыі фальклору, грэка-візантыйскай літаратуры і спачатку развівалася ў цеснай сувязі з літаратурай Кіеўскай Русі.
На Беларусі ў эпоху сярэднявечча бытавалі ўсе асноўныя віды, жанры і творы старажытнай літаратуры, якая вызначалася сур’ёзнасцю зместу, значнасцю тэм, праблем і герояў, высокай ідэйнасцю, сінкрэтызмам, з перавагай твораў царкоўна-рэлігійнага характару. Найбуйнейшымі цэнтрамі пісьменства былі Полацк і Смаленск, дзе перапісваліся розныя творы богаслужэбнага прызначэння, узніклі шматлікія помнікі дзелавой літаратуры, свецкай і клерыкальнай (граматы, пасланні, словы і інш.), вяліся мясцовыя летапісы, складзены арыгінальныя жыціі Ефрасінні Полацкай і Аўрамія Смаленскага. У Тураве вырас і тварыў славуты майстар аратарскай прозы Кірыла Тураўскі (ХІІ ст.). Развіццю пісьменства і літаратуры ў XII—XV ст. садзейнічалі палітычнае аб’яднанне беларускіх зямель у ВКЛ і завяршэнне фарміравання беларускай народнасці са сваёй адметнай культурай.
У гэты перыяд актыўна развівалася дзелавое пісьменства, з’явіліся пераклады твораў зарубежнай літаратуры на беларускую мову. 3 Беларуссю звязаны найбольш плённы перыяд жыцця і творчай дзейнасці балгарскага пісьменніка Цамблака Грыгорыя. У 1-й пал. XV ст. зарадзілася агульнадзяржаўнае летапісанне, у якім творча выкарыстаны старажытна-рускія літаратурныя традыцыі. Першыя беларуска-літоўскія летапісныя помнікі («Летапісец вялікіх князёў літоўскіх» і Беларуска-літоўскі летапіс, 1446) адлюстравалі выдатную ролю літоўска-беларускай дзяржавы ў тагачаснай Еўропе і сталі здабыткам беларускай гістарычнай прозы. Важныя культурна-гістарычныя зрухі ў жыцці беларускага грамадства, рост духоўных запатрабаванняў, зараджэнне рэнесансавага гуманізму, пашырэнне сувязей з перадавымі краінамі Еўропы, узнікненне кнігадрукавання і іншыя фактары спрыялі развіццю беларускай літаратуры ў XVI ст.
З пачатку XVI ст. беларускія кнігі сталі друкавацца. У эпоху Адраджэння высокай дасканаласці дасягнула беларуская літаратурная мова, створаны выдатныя помнікі прававой думкі беларускага і літоўскага народаў (Статуты ВКЛ 1529, 1566, 1588), з’явіліся новыя віды і жанры (кніжная паэзія, рэфармацыйная публіцыстыка, гісторыка-мемуарная проза, драматургія), склалася плеяда таленавітых літаратараў, узмацніліся працэсы секулярызацыі і гуманізацыі літаратуры. Этапнае значэнне ў гісторыі беларускай літаратуры мела шматгранная творчая дзейнасць асветніка-гуманіста, першадрукара, пісьменніка і перакладчыка Ф. Скарыны. Першая друкаваная кніга на беларускай мове — «Псалтыр» — надрукаваная ім у Празе ў 1517. Гэта была першая кніга, надрукаваная на мове ўсходнеславянскай групы. Францыск Скарына стаў заснавальнікам новага, гуманістычнага тыпу перакладу ва Усходняй Еўропе, пачынальнікам беларускага вершаскладання, аўтарам змястоўных і дасканалых прадмоў, у якіх вытокі беларускай філалагічнай навукі і літаратурнай крытыкі. Першую рэнесансавую паэму аб роднай зямлі «Песня пра зубра» склаў на лацінскай мове М. Гусоўскі. У беларускім летапісанні XVI ст. ўзмацніліся ідэі дзяржаўнага патрыятызму, пагадовы дакументальна-дзелавы выклад падзей стаў спалучацца з жывым, займальна-белетрыстычным іх апісаннем, а нацыянальная гісторыя стала падавацца як самабытная і самацэнная з’ява. Найбольш поўна і літаратурна дасканала яна выкладзена ў «Хроніцы Быхаўца», апошнім агульнадзяржаўным летапісным зводзе, прысвечаным гістарчнай мінуўшчыне Літвы і Беларусі ад легендарных часоў да пач. XVI ст. Праблемы лёсу Радзімы, удасканалення чалавека і грамадства былі галоўнымі ў літаратуры эпохі Скарыны.
У перыяд позняга Адраджэння (2-я пал. XVI ст.) беларуская літаратура развівалася пад уплывам ідэй пратэстантызму і рэлігійнага вальнадумства. Рэфармацыйная публіцыстыка значна ўзбагаціла яе тэматыку і праблематыку. Публіцыст і перакладчык, адзін з заснавальнікаў філалагічнай крытыкі Бібліі ў Еўропе С. Будны выдаў у Нясвіжы «Катэхізіс» (1562) — першую друкаваную кнігу на тэрыторыі сучаснай Беларусі; палеміст А. Волан стварыў больш за 20 публіцыстычных твораў на лацінскай і польскай мовах; абаронца роднага слова В. Цяпінскі першы пераклаў Евангелле на беларускую мову. Найбольш значным прадстаўніком свецкай аратарскай прозы быў Л. Сапега. Сярод тагачасных паэтаў вылучаўся А. Рымша, які пісаў свае творы (эпіграмы, гістарычныя паэмы) на беларускай і польскай мовах. Важнае значэнне мелі пераклады на беларускую мову выдатных твораў сусветнай літаратуры: кніг Бібліі, гістарычных аповесцей і рыцарскіх раманаў (пра Аляксандра Македонскага, Траянскую вайну, Атылу, Трыстана), зборнікаў навел і інш.
Канец XVI — сярэдзіна XVIII ст.
Складаным і разнастайным было культурнае і літаратурнае жыццё на Беларусі ў эпоху барока (канец XVI — сярэдзіна XVIII ст.). У літаратуры, якая стала шматмоўнай, адбываўся праацэс пераходу ад старой эстэтычнай сістэмы да новай, абнаўляліся і трансфармаваліся жанры, узбагачаліся выяўленчыя сродкі і стылі, змяняліся прынцыпы адлюстравання жыцця і чалавека, з’явіўся новы герой — прадстаўнік простага народа (селянін, рамеснік). Новыя грамадска-палітычныя ўмовы (Люблінская унія 1569 і Брэсцкая унія 1596, контррэфармацыя) выклікалі ўздым палемічнай літаратуры, разнастайнай у ідэйна-тэматычным і жанрава-стылёвым плане. Самымі вядомымі яе прадстаўнікамі былі І. Пацей, Я. Карповіч, М. Сматрыцкі, А. Філіповіч. Росквіт кнігадрукавання спрыяў пашырэнню жанру прадмоў. 3 узнікненнем школьнага тэатра зарадзілася драматургія (драмы, інтэрмедыі). Актыўна развівалася кніжная паэзія. Сярод малых вершаваных формаў найбольш пашыраным быў жанр эпікграмы. Яркі ўзор беларускай грамадзянскай лірыкі пакінуў Я. К. Пашкевіч (верш «Польска квітнет лацінаю»). Працягвала развівацца паэма, найбольш значная — «Лямант на смерць Лявона Карповіча» — створана ў 1620 невядомым аўтарам на беларускай мове. Прыкметны ўклад у развіццё беларускай кніжнай паэзіі зрабіў паэт XVII ст. Сімяон Полацкі.
У XVI і XVII ст. пад уплывам польскай культуры з’явілася сілабічная паэзія барока і драматычная школа. Важныя змены перажывала гістарычная проза. Агульнадзяржаўнае летапісанне занепадае, але пачынаюць складацца мясцовыя летапісы. Самы значны з іх Баркулабаўскі летапіс адметны сваім дэмакратычным характарам. У сувязі з ростам асобаснага пачатку ў літаратуры ўзнікаюць сямейныя хронікі, дыярыушы (дзённікі), падарожныя запісы і іншыя творы мемуарнага жанру (Ф. Еўлашоўскага, М. К. Радзівіла, С. і Б. Маскевічаў).
Гэта тэндэнцыя ўзмацнілася ў перыяд позняга барока (2-я пал. XVII — 1-я пал. XVIII ст.). Узніклі гумарыстычная паэзія і песенна-інтымная лірыка, новыя творы парадыйна-сатырычнай прозы і драматургіі. Летапісы перасталі быць ананімнымі і часам набывалі рысы гісторыка-мемуарнай прозы, падзеі і героі падаваліся ў іх больш жыва і рэалістычна, набліжана да гістарычнай рэчаіснасці (Магілёўская хроніка Т. Сурты і Ю. Трубніцкага). Зварот да рэальнага жыцця народа, да фальклорных вытокаў і жывой гутарковай мовы садзейнічаў працэсу пераходу ад старой эстэтычнай сістэмы да новай, які ўскладніўся і зацягнуўся ў сувязі з неспрыяльнымі культурна-гістарычнымі ўмовамі. I хоць друкарні выдавалі пераважна царкоўна-рэлігійную літаратур, працягвалі бытаваць творы папярэдніх эпох, а часам ствараліся і новыя ў старых літаратурных традыцыях (напр., Віцебскі летапіс), гэты працэс стаў ужо незваротны.
Канец XVIII—XIX ст.
Нарастанне адраджэнскіх тэндэнцый уласна беларускай літаратуры пачалося з сярэдзіны XVIII ст., калі ў культурным жыцці шырока замацавалася польская пісьмовая традыцыя. Адрыў беларускае пісьменства ад старабеларускай кніжнай мовы і зварот да народна-гутарковых пластоў здзяйсняліся найперш (як дапускала эстэтыка класіцызму) у «нізкіх» драматургічных жанрах — у польска-беларускіх інтэрмедыях, у двухмоўнай «Камедыі» К. Марашэўскага і ў «Доктары па прымусу» М. Цяцерскага. Білінгвістычная традыцыя, якая склалася ў пераходны перыяд і аб’ектыўна не давала выпасці беларускаму слову з пісьмовай традыцыі, перайшла і ў ХІХ ст. (вершаваная мініяцюра І. Легатовіча «Скажы, вяльможны пане…», 1838; фарс-вадэвіль В. Дуніна-Марцінкевіча «Сялянка», 1846). Аўтарская двухмоўнасць Я. Баршчэўскага, Я. Чачота, А. Рыпінскага, В. Дуніна-Марцінкевіча, У. Сыракомлі, А. Вярыгі-Дарэўскага, А. Плуга, В. Каратынскага і інш. утварала двухадзінства беларускай і польскай моўных плыняў у творчым працэсе, які вёў да адраджэння ўласна беларускай літаратуры.
Новая беларуская літаратура развівалася ў двух сустрэчных кірунках: з аднаго боку, у сялянскім асяроддзі, якое зберагала фальклор і мову продкаў, з’яўляліся паэты (П. Багрым) і літаратурныя творы, пераважна ананімныя («Віншаванне бондара Савасцея», «Імяніннае віншаванне», «Вясна гола перапала» і інш.), а з другога — польскамоўныя аўтары, ураджэнцы Беларусі (у т.л. А. Міцкевіч), якія, выкарыстоўваючы фальклор і звяртаючыся да гістарычных праблем народнага жыцця, імкнуліся, каб іх творы траплялі пад «саламяныя стрэхі». Гэта зрабіла натуральным беларуска-польскае моўна-літаратурнае суіснаванне пад вокладкамі аднаго выдання ў кнігах В. Дуніна-Марцінкевіча «Гапон», «Вечарніцы і Алантаны» (1855), «Цікава? — Прачытай» (1856), «Дудар беларускі» (1857), у якіх беларускаму слову адводзілася вядучая роля ў мастацкім і маральна-этычным планах.
Аднаўленне беларускамоўнай літаратуры апасродкавана вызначалася гістарычна-палітітчнымі падзеямі: далучэнем беларускіх зямель да Расійскай імперыі ў вынку падзелаў Рэчы Паспалітай і нацыянальна-вызвольным рухам, вяршынямі якога былі паўстанні 1794, 1830-31 і 1863-64. Ахвярны подзвіг К. Каліноўскага і распаўсюджанне яго «Мужыцкай праўды» напярэдадні і ў час паўстання 1863-64 паўплывалі на тое, каб адраджэнскія тэндэнцыі перараслі ў адраджэнскі патэнцыял беларускай літаратуры, каб творы на беларускай мове адрасаваліся ўжо не толькі мужыку, як у Дуніна-Марцінкевіча, а ўсяму народу (хоць і праз вобраз мужыка), як у Ф. Багушэвіча. Выданне Багушэвічавай «Дудкі беларускай» (1891) засведчыла нацыянальна-гістарычнае самаўсведамленне беларускай літаратуры і незваротнасць працэсу яе адраджэння.
На шляху вяртання ў нацыянальна-моўнае ўлонне беларускай літаратуры ў 2-й пал. XVIII і XIX ст. прайшла праз польскамоўнае (А. Нарушэвіч, Ю. Нямцэвіч, Ф. Багамолец), рускамоўнае (І. Сакольскі) і лацінамоўнае (М. Карыцкі) выяўленне класіцызму, зведала сентыменталізм (Ф. Князьнін), асвоіла рамантызм (А. Міцкевіч, А. Ходзька, Я. Чачот, Т. Лада-Заблоцкі і інш.), заклала асновы рэалізму (У. Сыракомля, А. Плуг). Паралельна ўзнікалі беларускамоўныя творы, якія ў 1-й пал. ХІХ ст. вызначаліся стылявым сінкрэтызмам, хоць адраджэнскія тэндэнцыі спрыялі рамантычнаму светаўспрыманню і замацаванню паэзіі ў пануючым становішчы, распрацоўваліся такія жанры, як травесційная паэма («Энеіда навыварат»), парадыйная паэма («Тарас на Парнасе»), гутарка, быліца («Купала», «Халімон на каранацыі» В. Дуніна-Марцінкевіча), балада («Нячысцік» Рыпінскага), вершаваная драматургічная сцэнка («Едзеш, міленькі Адам» Я. Чачота) і лірычны верш (Я. Баршчэўскі, П. Багрым, У. Сыракомля, В. Каратынскі), а з прозы — апавяданне, заснаванае на бытавым анекдоце («Кручаная баба» А. Плуга).