cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь
Дэкларацыю падпісалі Вільгельм Кнорын, Аляксандр Чарвякоў і Івар Смілга (ад КП(б)ЛіБ), Аляксандр Крыніцкі (прафсаюзныя арганізацыі Менскай губерні), Усевалад Ігнатоўскі (Беларуская камуністычная арганізацыя), Арон Вайнштэйн (Бунд). Прадстаўнік Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р) Яўсей Трафімаў адмовіўся падпісаць Дэкларацыю праз тое, што ў ёй не былі зафіксаваны патрабаванні аб уключэнні ў склад Беларусі Віцебскай, Магілёўскай, Смаленскай губерняў, аб абвяшчэнні беларускай мовы дзяржаўнай, аб стварэнні самастойнага беларускага войска і інш.
IC 875
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь
Прыняцце Дэкларацыі было абумоўлена вызваленнем Беларусі ад польскай акупацыі ў часе польска-савецкай вайны і фактычным скасаваннем Літбел ССР. У сувязі з міжнародным становішчам (мірны дагавор РСФСР з Літвой 12 ліпеня 1920 года; наступленне Чырвонай Арміі на Варшаву і інш). Дэкларацыя дакладна не акрэслівала граніц савецкай Беларусі. «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, — гаварылася ў ёй, — вызначае сваю заходнюю мяжу па этнаграфічнай мяжы паміж Беларуссю і буржуазнымі дзяржавамі, якія прымыкаюць да яе». Паводле Дэкларацыі да склікання з’езда Саветаў БССР уся ўлада ў рэспубліцы перадавалася Ваенна-рэвалюцыйнаму камітэту БССР, адмяняліся ўсе законы і пастановы польскай акупацыйнай улады.
Лацінская мова
Лаці́нская мова, або лаці́на, таксама латы́нь, (lingua Latina) — мёртвая мова з індаеўрапейскай моўнай сям’і (італійскай моўнай групы), якая істотна паўплывала на лексікон многіх моў свету. Афіцыйная мова Ватыкана і Каталіцкай Царквы. Ужываецца ў біялогіі і медыцыне. Алфавіт — лацінскі. Паводле граматычнага ладу — флектыўная.
Пісьмовасць
Лацінскі алфавіт з’яўляецца асновай пісьмовасці многіх сучасных моў.
Гісторыя
Лацінская мова разам з фалікскай (лаціна-фалікская падгрупа), разам з окскай і умбрыйскай мовамі складала італійскую галіну індаеўрапейскай сям’і моў. У працэсе гістарычнага развіцця старажытнай Італіі лацінская мова выціснула іншыя італійскія мовы і з часам заняла дамінантнае становішча ў заходнім Міжземнамор’і. У цяперашні час адносіцца да ліку так званых мёртвых мо ў, як старажытнаіндыйскі санскрыт, старажытнагрэчаская мова.
У гістарычным развіцці лацінскай мовы адзначаецца некалькі этапаў, якія характэрны з пункту гледжання яе ўнутранай эвалюцыі і ўзаемадзеяння з іншымі мовамі.
Архаічныя латынь
З’яўленне латыні як мовы адбылося у сярэдзіне ІІ тысячагоддзя да н.э. У пачатку І тыс. да н.э. на лацінскай мове размаўляла насельніцтва невялічкай вобласці Лацый (лац. ‘’Latium’’), што размешчана на захадзе сярэдняй часткі Апенінскага паўвострава, па ніжэйшай плыні Тыбра. Племя, што жыло ў лацыі, звалося лацінамі (лац. ‘’Latini''), яе мова — лацінская. Цэнтрам гэтай вобласці стаў горад Рым (лац. ‘’Roma), з-за якога ўсе плямёны, што аб’ядналіся вакол яго, сталі зваць сябе рымлянамі (лац. ‘’Romani).
Наболей раннія пісьмовыя крыніцы на лацінскай мове маюць дачыненне, меркавана, да канца 6 — пачатка 5 стагоддзя да н.э. Гэта знойдзены ў 1978 годзе надпіс са старажытнака горада Сатрыка (50 кіламетраў на поўдзень ад Рыма), які датуецца канцом 6 стагоддзя да н.э., і урывак сакральнага надпісу на абломку чорнага камня, які знойдзены ў 1899 годзе пры раскопках рымскага форума, які адносіўся да 500 года да н.э. Да старажытных помнікаў архаічнай латыні адносяцца таксама і шматлікія надпісы на могілках і афіцыйныя дакументы 3 — пачатка 2 стагоддзя да н.э., з якіх найболей вядомыя эпітафіі рымскіх палітычных дзеячаў Сцыпіёнаў і тэкст сенацкай пастановы аб свяцілішчах бога Вакха.
Паступовае распаўсюджванне лацінскай мовы за межы Рыма і выцясненне іншых моў старажытнай Італіі пачынаецца з 4—3 стст. да н. э. Лацінізацыя Апенінскага паўвострава (за выключэннем поўдня Італіі і Сіцыліі, дзе захоўвалася грэчаская мова) у асноўным скончылася к 1 ст. да н. э. Далейшыя заваяванні рабаўладальніцкага Рыма прывялі да распаўсюджвання лацінскай мовы ў Паўночнай Афрыцы, Іспаніі, Галіі, Брытаніі, прырэйнскай Германіі, у Рэцыі, Паноніі і Дакіі.
Найбуйнейшым прадстаўніком архаічнага перыяду ў галіне літаратурнай мовы з’яўляецца старажытнарымскі камедыёграф Плаўт (каля. 245—184 да н. э.), ад якога да нашага часу дайшло 20 камедый цалкам і даўна — урыўкамі. Аднак, трэба адзначыць, што слоўнікавы склад камедый Плаўта і фанетычная структура яго мовы ўжо набліжаецца да норм класічный латыні 1 стагоддзя да н.э.
Класічная латынь
Класічная («залатая») латынь — літаратурная мова, якая дасягнула найвышэйшай выразнасці і сінтаксічнай стромкасці ў празаічных творах Цыцэрона (106 — 43 да н.э.) і ў паэтычных творах Вергілія (70 — 19 да н.э.) і Авідзія (43 да н.э. — 18 н.э).
Перыяд фарміравання і росквіту класічнай лацінскай мовы быў звязаны з ператварэннем Рыма ў найбуйнейшую дзяржаву Міжземнамор’я, якая падпарадкавала сабе значную частку Еўропы, Паўночную Афрыку і Малую Азію. Ва ўсходніх правінцыях рымскай дзяржавы (Грэцыя, Малая Азія) была шырока распаўсюджава грэчаская мова і высокаразвітая грэчаская культура, лацінская мова не атрымала шырокага распаўсюду. Інакш справа складвалася ў заходнім Міжземнамор’і. На канец 2 стагоддзя да н.э. лацінская мова пануе на ўсёй тэрыторыі Італіі, а хутка распаўсюджваецца ў Галіі, на Пірэнейскім паўвостраве. Праз рымскіх салдат і гандляроў лацінская мова атрымлівае выхад у масы і аказваецца найболей эфектыўным сродкам раманізацыі захопленых тэрыторый.
Пры гэтым найболей актыўна раманізуюцца бліжэйшыя суседзі рымлян — кельты, якія жылі на тэрыторыі Галіі (сучасная Францыя), Бельгіі, Швейцарыі. Заваяванне Галіі пачалося яшчэ ў другой палове 2 стагоддзя да н.э. і скончылася ў канцы 50-х гг. да н.э. у выніку паспяховых паходаў Юлія Цэзара. Тады ж рымскія войскі упершыню шчыльна сутыкнуліся з германскімі плямёнамі, якія так і не здолелі захапіць, у выніку чаго тыя пазбеглі раманізацыі, а іх мовы далі пачатак усім германскім мовам сучаснай Еўропы. Цэзар таксама здзеснівае два паходы ў Брытанію, аднак гэтыя кароткія экспедыцыі не мелі сур’ёзных наступстваў. Толькі ў 1 стагоддзі нашай эры рымляне здолелі далучыць Брытанію да сваёй імперыі.
Посткласічная латынь
Ад класічнай латыні прынята адрозніваць мову рымскай мастацкай літаратуры так званага посткласічнага («срэбранага») перыяду, які храналагічна супадаў з I—II стагоддзямі н.э. (так званы Прынцыпат ранняй імперыі). Сапраўды, мова празаічных пісьменнікаў і паэтаў таго часу (Сенека, Тацыт, Ювенал, Марцыял, Апулей) адрозніваецца значнай самабытнасцю ў выбары стылёвых сродкаў. Але, паколькі нормы граматычнага строю лацінскай мовы, якія былі распрацаваны цягам класічнага перыяду, не парушаюцца, то дзяленне на класічную і посткласічную латынь мае хутчэй літаратуразнаўскае, чым лінгвістычнае значэнне.
Позняя латынь
У якасці асобнага перыяда ў гісторыі латыні вылучаюць познюю латынь, якая храналагічна супадае з III—VI стагоддзямі (позняя імперыя, яе заняпад і ўзнікненне варварскіх дзяржаў). У творах пісьменнікаў гэтага перыяду (пераважна гісторыкаў і хрысціянскіх багасловаў, такіх як Арыген, Цертуліян, Аўрэлій Аўгусцін) з’яўляюцца марфалагічныя і сінтаксічныя нормы, якія рыхтуюць пераход ад латыні да раманскіх моў.
Мядзведжы востраў (Нарвегія)
Геаграфія
Мядзведжы востраў месціцца ў 224,5 км на поўдзень ад Шпіцбергена, у 1643 км на паўночны ўсход ад Осла, сталіцы Нарвегіі. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 20,1 км. Найбольшая шырыня — 15,39 км. Паўночная і заходняя часткі ўяўляюць сабою плато, вышынёй да 40 м. На ўсходзе і поўдні знаходзяцца невялікія горныя масівы. Найвышэйшы пункт Мядзведжага вострава дасягае 563 м. На востраве каля 740 азёр. Берагі стромкія, скалістыя. Толькі на поўначы вылучаецца некалькі камяністых пляжаў.
Лацінская мова
Сярэднявечная латынь
Сярэднявяковая, або хрысціянская латынь, — гэта найперш літургічныя (рэлігійныя) тэксты — гімны, спевы, малітвы. У канцы 4 стагоддзя Іеранім Стрыдоснкі пераклаў Біблію на лацінскую мову. Гэта пераклад, вядомы пад назвай «Вульгата» быў прызнаны раўнацэнным арыгіналу на каталіцкім Трыдэнтскім саборы ў 16 стагоддзі. З таго часу латынь, нароўні са старажытнаяўрэйскай і старажытнагрэчаскай мовамі лічыцца адной з сакральных моў Бібліі.
Лацінская мова ў Сярэднія вякі стала міжнароднай мовай навукі, школы, філасофіі, дыпламатыі, часткова літаратуры.
Латынь у Новы час
Эпоха Адраджэння пакінула нам вялікую колькасць навуковых прац на лацінскай мове. Гэта медыцынскія трактаты медыкаў італьянскай школы 16 стагоддзя: «Аб будове чалавечага цела» Андрэаса Візалія (1543), «Анатамічныя назіранні» Габрыеля Фалопія (1561), «Анатамічныя творы» Барталамея Эўстахіа (1552) і інш.
Латынь Сярэдніх вякоў даволі далёка адыйшла ад класічных твораў рымлян, і ў 14 стагоддзі ў Італіі пачаўся рух за вяртанне да ўзорнай старажытнай латыні Цыцэрона, у супрацьлегласць латыні царквы і ўніверсітэтаў, якую гуманісты з пагардай звалі «куханнай латынню». Гуманісты актыўна размаўлялі і пісалі на лацінскай мове: Т. Мор, Эразм Ратэрдамскі, М. Капернік, Ф. Бэкан, І. Ньютан. Дзякуючы лацінскай мове культура Рыма і ўспрынятая ім грэчаская культура сталі набыткам чалавецтва. Еўрапейскія мовы адчулі на сабе ўплыў лацінскай мовы як крыніцы лексічнага ўзбагачэння і папаўнення палітычнай, навуковай і тэхнічнай тэрміналогіі. Лацінскі алфавіт абслугоўвае многія мовы свету.
Лацінская мова ў 16 стагоддзі застаецца найважнейшым сродкам міжнароднай камунікацыі культурнага і навуковага асяроддзя. Аднак, у час Рэфармацыі, секулярызацыя жыцця ўсё болей абмяжоўвае ўжыванне латыні ў царкоўнай галіне: лютэране, кальвіністы, англікане перакладаюць Біблію на родныя мовы сваіх краін, у выніку чаго Біблія робіцца агульназразумелай. Людзі самі вывучаюць біблейскія нормы і пачынаюць крытыкаваць з іх дапамогай дзяржаву, каралеўскую ўладу і саму царкву. У дыпламатыі латынь паступова выцясняецца французскай мовай: Вестфальская мірная дамова 1648 года была першым міжнародным палітычным дакументам, які напісаны не на латыні.
Да 18 стагоддзя латынь была міжнароднай мовай навукі. У лацінскім перакладзе ў 1503 годзе сталі шырока вядомыя запісы Амерыга Веспучы аб адкрыцці Новага Свету. На лацінскай мове быў складзены першы дакумент руска-кітайскіх адносін — Нерчынская дамова. На латыні пісаў свае творы філосаф Спіноза (1632—1677), англійскі навуковец Ісаак Ньютан (1643—1727), рускі вучоны Міхаіл Ламаносаў (1711—1765) і інш. Аднак пасля Вялікай французскай рэвалюцыі ў канцы 18 стагоддзя ўніверсітэцкае выкладанне было перакладзена з латыні на сучасныя мовы, што істотна падарвала статус латыні як асноўнай мовы навукі. У выніку, у 19 стагоддзі латынь амаль выйшла з ужываня. Долей за ўсё яна пратрымалася ў філалогіі (асабліва класічнай) і медыцыне. У 20 стагоддзі латынь засталася толькі мовай каталіцкай царквы, аднак і ў гэтай якасці яна саступіла большасць пазіцый нацыянальным мовам розных краін у 2-й палове 20 стагоддзя. У апошнія гады ў краінах Заходняй Еўропы і Паўднёвай Амерыкі ўзнік рух за адраджэнне выкарыстання лацінскай мовы ў якасці міжнароднай мовы навукі. Адбылося некалькі кангрэсаў міжнароднай арганізацыі, якую стварылі дзеля гэтай мэты, выходзіць спецыяльны часопіс. Таксама латынь сёння з’яўляецца афіцыйнай мовай Ватыкана.
У рэцше рэшт лацінская мова, разам са старажытнагрэчаскай, служыць дзеля ўтварэння тэрміналогіі грамадска-палітычнай і навуковай сферы.
Латынь у Беларусі
Лацінская мова ўпершыню з’явілася ў Беларусі ў 13 стагоддзі. Пачала пашырацца ў канцы 14 стагоддзя, пасля ўзмацнення палітычнай сувязі з Польшчай. Пры гэтым яна часта выцясняла старабеларускую мову з дзяржаўнага справаводства. Асабіста гэтаму спрыялі літоўскія феадалы, сярод якіх існавала легенда аб рымскім паходжанні літоўскай эліты і аб роднасці літоўскай і лацінскай мовы. Яшчэ адной крыніцай распаўсюду лацінскай мовы была паланізацыя і акаталічванне. З іншага боку, дзякуючы вывучэнню латыні беларускія кніжнікі пазнаёміліся з дасягненнямі еўрапейскай навукі і літаратуры. У 16 стагоддзі латынь ведала большасць адукаваных людзей, у тым ліку праваслаўнай веры.
Праваслаўны аўтар Пётр Магіла піша, што без лацінскай мовы нельга ў дзяржаве абыйсціся. Ён пагаджаецца, што, каб людзі не былі «прастакамі», каб «каб і ў палітычных рэчах, і ў артыкулах веры разбіраліся», яны павінны акрамя грэчаскай і славянскай мовы ведаць лацінскую. Латынню карыстаецца праваслаўны дзеяч Мялецій Сматрыцкі і многія іншыя. У цэлым стаўленне да латыні было паважлівае, яе ўспрымалі найперш як мову адукаваных людзей, а не як мову каталіцкай веры. У 1621 годзе Ян Казімір Пашкевіч пісаў: «Полска квітнет лаціною, Літва квітнет русчізною, Без той в Полсце не пребудзеш, Без сей в Літве блазном будзеш». Пад «русчізною» маецца на ўвазе менавіта старабеларуская мова.
У многіх езуіцкіх школах, якія існавалі ў Мінску, Бабруйску, Віцебску, Гродна, Магілёве, Нясвіжы, Навагрудку, Оршы, Полацку, нават выкладанне вялося на латыні. Многія дакументы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага напісаны на лацінскай мове, часам з перакладам на старабеларускую.
У 16—18 ст. на ўсходнеславянскіх землях, у т.л. на Беларусі, лаціская мова выкладалася ў навучальных установах, выкарыстоўвалася ў справаводстве, дыпламатычнай перапісцы, пры напісанні навуковых трактатаў і літаратурных твораў. Яе добра ведалі і на ёй пісалі беларускія асветнікі Мікола Гусоўскі, С. Будны, Сімяон Полацкі, Андрэй Волан, Францішак Князнін і іншыя. На лацінскай мове былі напісаны такія творы, як паэма «Пруская вайна» Яна Вісліцкага, паэма «Радзівіліяда» (1592 г.) Яна Радвана, «Граматыка славенская» Івана Ужэвіча (1645 г.), «Уступныя лекцыі па матэматыцы» Івана Макцыяновіча (1725—1790). Беларускім паэтам-лаціністам быў Міхаіл Карыцкі, аўтар алегарычнай паэмы «Птушыны сейм». Многія запазычанні з лацінскай мовы ўвайшлі ў беларускую мову (т.зв. лацінізмы).
Уплыў на іншыя мовы
Лацінская мова ў яе народнай (размоўнае версіі) — так званая «вульгарная латынь» з’явілася асновай дзеля новых нацыянальных моў раманскай групы, да якой належаць: італьянская мова, якая ўзнікла на Апенінскім паўвостраве ў выніку эвалюцыі лацінскай мовы; французская і аксітанская мовы, якія развіліся ў былой Галіі пад уплывам германскім дыялектаў; іспанская, каталанская, партугальская, галісійская і мірадская мовы — на Пірэнейскім паўвостраве, рэтараманская (на тэрыторыі рымская калоніі Рэцыі — часта сучаснай Швейцарыі і паўднёвы ўсход Італіі); румынская мова (на тэрыторыі былой правінцыі Дакіі — сучаснай Румыніі), малдаўская мова і некаторыя іншыя усходне-раманскія мовы Балканскага паўвострава. Асабліва трэба адзначыць сардзінскую мову як найболей блізкую да класічнай латыні.
Аднак мовы раманскага паходжання вельмі адрозніваюцца адна ад адной. Гэта тлучачыцца тым, што латынь засвойвалася ў розных правінцыях імперыі з рознай хуткасцю, уступала ў складанае ўзаемадзеянне з мясцовымі мовамі і дыялектамі. Аднак раманскія мовы маюць падобныя марфалагічныя лацінскія рысы. Напрыклад, глагольная сістэма французскай мовы прадстаўляе сабою далейшае развіццё форм глагола, якое пачалося яшчэ ў народнай латыні. У перыяд фарміравання французскай літаратурнай мовы на яе меў уплыў лацінскі сінтаксіс, пад уздзеяннем якога ў французскай граматыцы фарміраваліся правілы спалучэння і паслядоўнасці часоў, інфінітыўныя звароты і інш.
У Брытаніі найболей старажытнымі слядамі лацінскай мовы з’яўляюцца назвы гарадоў са складовай часткай -chester, -caster ці -castle от лац. castra — «ваенны лагер» і castellum — «умацаванне», foss- ад лац. fossa — «роў», col(n) ад лац. colonia — «паселішча»: Манчэстэр (англ. Manchester), Ланкастэр (англ. Lancaster), Ньюкасл (англ. Newcastle), Фосбрук (англ. Fossbrook), Лінкальн (англ. Lincoln), Калчэстэр (англ. Colchester). Заваяванне Брытаніі ў 5-6 стагоддзях германскімі плямёнамі англаў, саксаў і ютаў павялічыла колькасць лацінізмаў за кошт слоў, якія германцы раней перанялі ад рымлян.
Уплыў на беларускую мову
Беларускае слова «палац» паходзіць ад назвы аднаго з сямі сакральных узгоркаў, на якіх быў пабудаваны Рым, — Palatin. Цікава, што гэтая назва патрапіла ў многія еўрапейскія мовы (англ. «Palace», рускае «Палаты» і інш).
Слова «бульба» можа быць звязана з лацінскім «bulbus» («цыбуліна»). Цікава, што ў многія еўрапейскія мовы яно патрапіла менавіта ў значэнні «цыбуля» (іспанскае bulbo, італьянскае bulbo, франц. bulbe, нямецкае Bolle). Праўда, у польскае «bulwa» азначае «клубень», а чэшскае bulva — «караняплод».
Мядзведжы востраў (Нарвегія)
Геаграфія
Востраў мае складаную геалагічную гісторыю. Найстаражытнейшыя горныя пароды адносяцца да перыяда 1000—600 млн гадоў, самыя маладыя — 210—245 млн гадоў. Паверхня складаецца пераважна з вапнякоў, даламітаў, пясчаніка, сланцаў. На Мядзведжым востраве часцяком знаходзяць акамянелыя аманіты, старажытныя брахіяподы, каралы. На поўдні ў выніку эрозіі сустракаюцца карставыя пустэчы, невялікія пячоры і гроты.
Лацінская мова
Уплыў на беларускую мову
Само беларускае слова «цыбуля» таксама мае раманскае паходжанне (іспанскае «cebolla» — «цыбуліна», французскае «ciboule» — «цыбуля-татарка»). Адсюль паходзіць і італьянскае «cipollina» («цыбулька») і, адпаведна, імя галоўнага героя кнігі Дж. Радары «Чыпаліна». Цікава, што ў некаторых украінскіх перакладах яго імя гучыць як «Цибуліно».
Характарыстыка
Лацінская мова захоўвае многія архаічныя індаеўрапейскія рысы, што збліжае яе з хецкай мовай, індаіранскімі, кельцкімі мовамі.
Мядзведжы востраў (Нарвегія)
Геаграфія
Карысныя выкапні — торф, даламіт, вугаль.
Лацінская мова
Фанетыка мовы
Лацінская мова характарызуецца выразным вымаўленнем галосных і зычных, галосныя бываюць доўгія і кароткія, індаеўрапейскае s паміж галоснымі пераходзіць у r, проціпастаўленне прыдыхальных і непрыдыхальных зычных, характэрнае для многіх старых індаеўрапейскіх моў, у лацінскай мове адсутнічае.
Мядзведжы востраў (Нарвегія)
Геаграфія
Клімат прахалодны арктычны, але даволі мяккі для гэтых шырот. Сярэдняя тэмпература студзеня трымаецца каля −8,1 °C, у ліпені падвышаецца да +4,4 °C.
Лацінская мова
Граматыка мовы
Латынь мае складаную сістэму скланення назоўнікаў, якія маюць пяць тыпаў скланення. У лацінскай мове выдзяляюць 6 склонаў (прыкладна як і ў славянскіх мовах), але ў множным ліку адзначаецца аманімія форм датыва і аблатыва. Прыметнік бывае трох родаў і дапасоўваецца да назоўніка ў родзе. Дзеяслоў валодае вельмі багатай сістэмай часоў з адрозніваннем імперфекта і перфекта ў прошлым часе. У лацінскага дзеяслова тры лады (абвесны, умоўны і загадны), два станы (незалежны і залежны), выдзяляецца чатыры спражэнні, ёсць мноства няправільных дзеясловаў.
Мядзведжы востраў (Нарвегія)
Прырода
Для прыроды Мядзведжага вострава характэрны арктычныя тундры з травяністай расліннасцю. На вяршынях гор густыя мохавыя зараснікі. У азёрах сустракаюцца прэснаводныя гальцы. Да XIX ст. на востраве мелася вялікая калонія маржоў, знішчаная здабытчыкамі. Белыя медзведзі, якія далі назву Мядзведжаму, трапляюць зрэдку ў зімовыя месяцы. Фаўна сушы прадстаўлена пераважна птушкамі, што прылятаюць сюды гнездаваць у летнія месяцы.
Лацінская мова
Граматыка мовы
Пераважны парадак слоў SOV, пры якім дзеяслоў займае апошняе месца ў сказе, архаічны.
Шабанава (Пачынкаўскі раён)
Шабанава (Шабаново) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Мурыгінскага сельскага паселішча.
Лацінская мова
Граматыка мовы
Багацце флектыўных форм у спалучэнні з традыцыйнымі спосабамі словаўтварэння робіць лацінскую мову вельмі гнуткай і здольнай выражаць складаныя паняцці і сітуацыі.
Вымаўленне
У выніку таго, што латынь доўга функцыянавала на тэрыторыі Еўропы, адначасова з нацыянальнымі мовамі, яна адчувала ўплыў гэтых моў. Гэта адбівалася на чытанні лацінскіх тэкстаў, які падпарадкоўваліся нормам вымаўлення адпаведных нацыянальных моў. Гэтая тэндэнцыя захоўваецца і ў наш час.
Пры вымаўленне лацінскіх слоў носібіты сучасных моў часта не надаюць увагі таму, каб вымаўляць лацінскія словы так, як гэта рабілі старажытныя рымляне, у выніку чаго ўзнікла мноства сістэм лацінскага вымаўлення. У большасці выпадкаў лацінкае вымаўленне адаптыруецца да фанетыкі роднай мовы. У іншых выпадках педагогі артыентыруюцца на вымаўленне ў сучасных раманскіх мовах, абапіраючыся на спрэчны тэзіс, быццам за 2 тысячы гадоў фанетыка гукаў мала змянілася.
Жадэнь
Жадэнь (Жа́день) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мыляцкай вясковай абшчыны.
Лацінская мова
Лексіка мовы
У лацінскай мове ёсць некаторая колькасць грэчаскіх запазычанняў, але асноўная частка яе лексікі ўласналацінская. Існуе шмат спосабаў словаўтварэння з дапамогай суфіксаў і прыставак.
Лацінская мова ў біялогіі
Лацінская мова ў біялогіі можа лічыцца самастойнай навуковай моваў, якая пайшла ад латыні эпохі Адраджэння, але ўзбагачаная мноствам слоў, запазычаных пераважна са старажытнагрэчаскай і іншых моў. Акрамя таго, многія словы латыні ўжываюцца ў біялагічных тэкстах у новым, спецыяльным сэнсе. Граматыка ў лацінскай біялагічнай мове значна спрошчана. Лацінскі алфавіт дапоўнены: у адрозненні ад класічнай латыні, у ім ёсць літары «j», «u», «w».
Шабанава (Пачынкаўскі раён)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шабанава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Лацінская мова
Лацінская мова ў біялогіі
Сучасныя кодэксы біялагічнай наменклатуры патрабуюць, каб навуковыя назвы жывых арганізмаў былі па форме «лацінскімі», то бое былі напісаны літарамі лацінскага алфавіта і падпарадкоўваліся правілам лацінскай граматыкі, незалежна ад таго, з якой мовы яны запазычаныя.
Базон
Базо́н (ад прозвішча фізіка Шацьендраната Бозэ ) — часціца з цэлым значэннем  спіна.
Хвалевая функцыя сістэмы базона сіметрычна адносна перастаноўкі часціц.
Базоны падпарадкоўваюцца статыстыцы Бозэ — Эйнштэйна: у адным квантавым стане можа знаходзіцца неабмежаваная колькасць аднолькавых часціц. Да базона адносяцца: гіпатэтычны гравітон (спін 2), фатон (спін 1), W і Z базоны, мезоны і мезонныя рэзанансы, а таксама антычасціца  ўсіх пералічаных часціц.
Камутацыйныя суадносін
Для аператараў нараджэння і знішчэння базона выконваюцца камутацыйныя суадносіны:
Мядзведжы востраў (Нарвегія)
Прырода
Амаль уся тэрыторыя Мядзведжага вострава, акрамя невялікай плошчы вакол метэаралагічнай станцыі на поўначы, у нашы дні з’яўляецца запаведнікам.
Гісторыя
Адкрыты 10 чэрвеня 1596 г. галандскай экспедыцыяй Вілема Барэнца. У далейшым сезонна наведваўся нарвежцамі, галандцамі, англічанамі і паморамі, якія займаліся здабычай маржоў, кітоў і рыбы. На Мядзвежым захаваліся пабудовы нарвежскіх кітабояў і пахаванні памораў. У 1898 г. нямецкая кампанія арганізавала першую беспаспяховую спробу здабычы вугля. У 1916—1925 гг. вугаль здабываўся нарвежскай кампаніяй. У гэты перыяд насельніцтва Мядзвежага вострава дасягала 182 чал. З 1919 г. працуе нарвежская радыёстанцыя, з 1923 г. — метэаралагічная станцыя.
Маторвагонны рухомы састаў
Маторвагонны рухомы састаў (МВРС) — агульная назва чыгуначнага састава, які мае маторныя вагоны. Да МВРС адносяцца чыгуначныя электрацягнікі, дызель-цягнікі, аўтаматрысы, электрацягнікі і службовыя дызель-цягнікі метрапалітэна.
Прынцыповае адрозненне маторвагоннага састава ад састава з лакаматыўнай цягай ў тым, што ўсе або некаторыя вагоны абсталяваныя рухавікамі і служаць для цягі, так і для перавозкі.
Звычайна выкарыстоўваецца як прыгарадны цягнік.
Анаэробныя арганізмы
Анаэро́бныя аргані́змы, або анаэро́бы — арганізмы, здольныя існаваць і развівацца пры адсутнасці свабоднага кіслароду ў асяроддзі. Пашыраны ўсюды, дзе адбываецца распад арганічных рэчываў без доступу паветра (у глебе, вадзе, донных адкладах, кампоставых кучах, у ранах, у кішэчніку чалавека і жывёл і інш.)
Тэрмін «анаэробы» ўвёў Луі Пастэр, які адкрыў у 1861 годзе бактэрыі маслянакіслага браджэння.
Неабходную для жыццядзейнасці энергію анаэробныя арганізмы ў адрозненне ад аэробаў атрымліваюць за кошт акіслення арганічных, радзей мінеральных злучэнняў у бескіслародным асяроддзі.
Анаэробы ўяўляюць сабой вялікую групу арганізмаў, як мікра-, так і макраўзроўню:
Некаторыя анаэробныя арганізмы выкарыстоўваюцца ў прамысловасці, сельскай гаспадарцы, побыце, напрыклад, бактэрыі спіртавога, малочнакіслага браджэння, дражджавыя грыбкі.
Засценкі (Шклоўскі раён)
Засце́нкі (, Застенки) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Старашклоўскага сельсавета.
Кашпэрыўка (Казятынскі раён)
Кашпэрыўка (Ка́шперівка) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Івакі (прыпыначны пункт)
Іва́кі (, Иваки)  — прыпыначны пункт Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Добрушскім раёне Гомельскай вобласці. Размешчаны ў вёсцы Івакі; на лініі Куток — Гомель, паміж прыпыначнымі пунктамі Прудоўка і Барок.
Volkswagen Golf
Volkswagen Golf — кампактны сямейны аўтамабіль ад нямецкага аўтавытворцы Volkswagen, выпускаецца з 1974 года ў розных тыпах кузава: хэтчбек, кабрыялет, універсал. Ад пачатку вытворчасці прадстаўлена 8 пакаленняў Volkswagen Golf.
Golf I
Volkswagen Golf першага пакалення дэбютаваў вясной 1974 года. Рухавікі — аб'ёмам 1,1-1,8 л (50-112 к.с.). Вытворчасць хэтчбэкаў завяршылі ў 1983 годзе, кабрыялетаў — у 1993 годзе. Выпушчана 6 млн 720 тысяч асобнікаў.
GTI
У 1982 годзе на замену рухавіку 1,6 прыйшоў агрэгат 1,8 л (112 к.с.).
Citi Golf
У 1989 годзе аўтамабіль быў абноўлены. Рэстайлінгавыя машыны адрозніваліся новай рашоткай радыятара, таўсцейшымі бамперамі і выштампоўкай на задняй стойцы. З 1990 года прадавалася каля 15 000 адзінак у год, у 1995 годзе амаль 27 000 машын.
У 2003 годзе City Golf атрымаў новую прыборную панэль і руль ад Škoda Fabia.
21 жніўня 2009 года з канвеера сышоў апошні City Golf, агулам было выраблена.
GTI
Версію GTI адрознівалі шаснаццаціцалевыя колы BBS, а ў салоне спартыўныя крэслы Recaro. Рухавікі — бензінавыя рухавікі 1,8T (150-180 к.с.) і V5 2,3 (150-170 к.с.), а таксама турбадызель 1,9TDI (110-150 к.с.). У спісе опцый з'явілася аўтаматычная каробка перадач.
Cabriolet (1998–2002)
Нягледзячы на фармальную прыналежнасць да чацвёртага пакалення, Golf IV Cabrio быў мадэрнізаваным кабрыялетам Golf трэцяга пакалення.
Бяспека
Аўтамабіль прайшоў краш-тэст паводле методыкі Euro NCAP у 1998 годзе.
Golf VI
Volkswagen Golf VI пабудаваны на платформе PQ35 і з'яўляецца эвалюцыйным развіццём мадэлі папярэдняга пакалення. Шмат якія вузлы былі перапрацаваныя, палепшаная шумаізаляцыя, памяняўся набор рухавікоў і каробак перадач. Сямейства ўключала трох- і пяцідзверны хэтчбекі, а таксама ўніверсал Variant. У 2011 годзе з'явіўся кабрыялет. Паралельна вырабляўся высокі хэтчбек Golf Plus распрацаваны на базе пятага пакалення (у 2008-м яго таксама мадэрнізавалі, зрабіўшы падобным да Гольфа VI) і купэ-кабрыялет Eos.
Golf VI абсталёўвалі бензінавымі рухавікамі 1,2—2 л і дызельнымі 1,6 TDI (90 і 105 к.с.) і 2,0 TDI (110, 140 і 170 к.с.) серыі ЕА189.
"Зараджаныя" версіі былі прадстаўлены пярэднепрывадным Golf GTI і паўнапрывадным Golf R. На GTI ставіўся 2,0 TSI з сямейства ЕА888 (магутнасць 211 к.с.). Golf GTI Edition 35 (235 к.с.) і Golf R (270 к.с.) абсталёўвалі 2,0-літровым маторам серыі АЕ113.
Механічныя каробкі перадач: 5- і 6-ступеньчатыя. На Golf VI не ўсталёўвалі класічныя "аўтаматы", на змену ім прыйшлі рабатызаваныя каробкі DSG: менш магутныя версіі абсталёўвалі 7-ступеньчатай DQ200, больш магутныя — 6-ступеньчатай DQ250.
Cabriolet
Кабрыялет на базе Гольфа шостага пакалення быў першым без стацыянарнай дугі бяспекі: у выпадку перакульвання ахоўныя сілавыя элементы за долі секунды «выстрэльвалі» з-за спінак сядзенняў. Першы кабрыялет сышоў з канвеера завода ў Оснабруку 17 сакавіка 2011 года. У 2012 годзе з'явілася «зараджаная» версія Golf GTI Cabriolet, а праз год дэбютаваў Golf R Cabriolet. Тыраж мадэлі, якая выпускалася да 2016 года, склаў 770 039 адзінак.
Golf VII
Golf сёмага пакалення быў прадстаўлены ў верасні 2012 года. Пабудаваны на платформе MQB. Сямейства ўключала мадыфікацыі з кузавамі 3- і 5-дзверны хэтчбек і ўніверсал. Месца Golf Plus заняла мадэль Sportsvan.
У канцы 2016 года аўтамабіль быў мадэрнізаваны, продажы абноўленай версіі пачаліся ў 2017 годзе. Змены ў знешнасці і інтэр'еры былі мінімальнымі, для еўрапейскага рынка з'явіўся новы рухавік 1,5 TSI Evo, павялічылі магутнасць версій GTI і R.
Для еўрапейскага рынка вытворчасць ажыццяўлялася ў 2012—2020 гадах у Вольфсбургу і Цвікау (Германія). Амерыканскія версіі выпускаліся на заводзе ў Пуэбла (Мексіка) да студзеня 2021 года.
e-Golf
У Вольфсбургу электрычны хэтчбек выпускаўся да лета 2020, 23 снежня 2020 года апошні e-Golf быў выраблены на дрэздэнскай фабрыцы. Усяго было выраблена 145 561 адзінкі, з іх 50 401 — на заводзе ў Дрэздэне.
Бяспека
Па выніках краш-тэстаў паводле методыкі Euro NCAP аўтамабіль атрымаў за бяспеку пяць зорак. Аўтамабіль паказаў вельмі высокі вынік пры бакавым краш-тэсце, аднак пры больш жорсткім бакавым удары, які імітуе сутыкненне са слупом, аўтамабіль забяспечвае слабую абарону грудзей кіроўцы і пасажыра. Адсутнасць у стандартным абсталяванні абмежавальніка хуткасці, гэтак жа як і нагадвання аб непрышпіленых рамянях бяспекі, не дазволіла мадэлі набраць вышэйшы бал за электронных памочнікаў і асістэнтаў.
Па выніках краш-тэста Амерыканскага страхавога інстытута дарожнай бяспекі (IIHS) і атрымалі вышэйшую ўзнагароду — Top Safety Pick +. Месца кіроўцы добра захавалася, а пашкоджанні манекенаў паказваюць на нізкую імавернасць атрымання сур'ёзных траўмаў. Галава манекена-кіроўцы саслізнула з рулявой падушкі бяспекі, але спрацавала бакавая падушка, дзякуючы чаму не адбылося ўдару аб каркас і знешнія кузаўныя элементы.
Golf VIII
24 кастрычніка 2019 года дэбютаваў Гольф восьмага пакалення. У аснове ляжыць дапрацаваная модульная платформа MQB. Габарыты змяніліся нязначна: Golf стаў на 26 мм даўжэй (4284 мм) і на 36 мм ніжэй (1456 мм), а шырыня не змянілася (1789 мм). Колавая база вырасла на 16 мм, да 2636 мм. Каэфіцыент Cd паніжаны з 0,29 да 0,275.
Маторы: бензінавыя 1.0 TSI evo (90 і 110 сіл) і 1.5 TSI evo (130 і 150 сіл), а таксама дызелі 2.0 TDI evo (115 і 150 сіл). Трансмісія — шасціступеньчатая «механіка» альбо сяміступеньчаты «робат» з падвойным счапленнем. eTSI — гібрыды з 48-вольтавай электрасістэмай, якая ўключае старцёр-генератар з раменным прывадам і кампактную літый-іённую батарэю. Такая опцыя прапанавана для версій магутнасцю 110, 130 або 150 к.с., але толькі ў спалучэнні з «робатам» DSG. У 2020 годзе на еўрапейскі рынак выйдзе Golf TGI са 130-моцным 1,5-літровым маторам, які працуе на прыродным газе.
На амерыканскі рынак мадэль выйшла толькі ў зараджаных варыянтах Golf GTI і Golf R.
Бібі Рэкса
Блета Рэкса (Bleta Rexha; албанскі варыянт прозвішча — Рэджа [ɾɛd͡ʒa]; нар., Бруклін, Нью-Ёрк), больш вядомая пад сваім сцэнічным імем Бібі Рэкса (Bebe Rexha) — амерыканская спявачка і аўтар песень албанскага паходжання, музычны прадзюсар. Атрымала вядомасць пасля выпуску сінглаў «Take Me Home» (сумесна з Cash Cash, 2013 года), «Hey Mama» (сумесна з Дэвідам Гета, 2015) і «In the Name of Love» (сумесна з Марцінам Гарыксам, 2016). Раней выступала вакалісткай у калектыве Black Cards, створаным Пітам Венцам. Рэкса таксама з’яўляецца сааўтарам хіта Эмінема і Рыяны «The Monster». Яшчэ пісала песні для Селены Гомес і Ніка Джонаса. 15 красавіка 2019 года спявачка заявіла, што хварэе на біпалярны разлад.
Бернхард фон Гудэн
Бернхард Алоіз фон Гудэн (Johann Bernhard Aloys von Gudden;, Клевэ — ) — нямецкі псіхіятр, заснавальнік мюнхенскай псіхіятрычнай школы.
Прафесар псіхіятрыі ў Цюрыхскім, затым у Мюнхенскім універсітэце, сярод яго вучняў і асістэнтаў былі Эміль Крэпелін і Оскар Паніца. Спалучаў клінічныя даследаванні з вывучэннем анатоміі галаўнога мозгу. Выдаваў часопіс «Archiv für Psychiatrie» з 1868.
Вядомы як кіраўнік камісіі, якая дыягнаставала вар'яцтва баварскага караля Людвіга II, і быў знойдзены мёртвым разам з ім на беразе Штарнбергскага возера.
Лугавэ (Дубровыцкі раён)
Лугавэ (Лугове́) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мыляцкай вясковай абшчыны.
Клімент XII
Клімент XII (Clemens PP. XII, свецкае імя: Ларэнца Карсіні, Lorenzo Corsini) 7 красавіка 1652, Фларэнцыя — 6 лютага 1740) — Папа Рымскі з 12 ліпеня 1730 да 6 лютага 1740.
Ваейкаўцы
Вае́йкаўцы (, Воейковцы) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Васілішкаўскага сельсавета.
Клімент XII
Біяграфія
Ларэнца Карсіні нарадзіўся 7 красавіка 1652, паходзіў з фларэнційскай дваранскай сям’і. Атрымаў юрыдычную адукацыю ў Пізе і ва ўзросце 33 гадоў прыняў святарскі сан. Клімент XI ў 1706 ўручыў яму кардынальскую шапку. 78-гадовы Клімент XII быў амаль сляпы і вельмі хворы. За яго кіраваў непот, кардынал Неры Карсіні.
Ваейкаўцы
Да 25 лютага 1961 года вёска ўваходзіла ў склад Шайбакпольскага сельсавета, да 28 жніўня 2013 года — у склад Галавічпольскага сельсавета (у 1961—1973 гадах — Касцянеўскі сельсавет).
Падводны авіяносец
У японскім флоце падчас Другой сусветнай вайны былі падводныя лодкі вялікіх памераў, здольныя транспартаваць да некалькіх легкіх гідрасамалетаў (падобныя падводныя лодкі таксама будаваліся ў Францыі). Самалеты захоўваліся ў складзеным выглядзе ў адмысловым ангары ўнутры субмарыны. Узлет ажыццяўляўся ў надводным становішчы лодкі, пасля вываду самалета з ангара і зборкі. На палубе ў насавой частцы субмарыны меліся спецыяльныя палазы катапульты скарочанага старту, з якіх самалет паднімаўся ў неба. Пасля завяршэння палету самалет прывадняўся і прыбіраўся назад у гараж лодкі.
У верасні 1942 года самалет Yokosuka E14Y, узляцеўшы з лодкі I-25, здзейсніў налёт на тэрыторыю штата Арэгон (ЗША), скінуўшы дзве 76-кілаграмовыя запальныя бомбы, якія, як меркавалася, павінны былі выклікаць шырокія пажары ў лясных масівах, чаго, аднак, не адбылося, і эфект быў нязначным. Але нападзенне мела вялікі псіхалагічны эфект, так як не быў вядомы спосаб атакі. Гэта быў адзіны выпадак бамбардзіроўкі кантынентальнай частцы ЗША за ўсю вайну.
Японія
Два апошніх тыпу былі прызначаныя для ўдараў па Панамскім шлюзам, але пра іх баявым ужыванні як авіяносцаў няма звестак.
Вялікабрытанія
Пасля страты цяжкаўзброенай лодкі HMS M1 і абмежаванняў на ўзбраенне субмарын, уведзеных Вашынгтонскім марскім пагадненнем у 1922 годзе, застаўшыяся ПЛ тыпу «М» былі пераабсталяваны для іншых мэтаў. У 1928 лодка HMS M2 была абсталявана воданепранікальным ангарам і паравой катапультай і была прыстасаваная для ўзлету і пасадкі невялікіх гідрасамалетаў. Субмарына і яе самалет маглі выкарыстоўвацца ў разведвальных мэтах у авангардзе флоту. У 1932 M2 патанула недалёка ад Портленда і Брытанскі ВМФ адмовіўся ад падводных авіяносцаў.
Францыя
ПЛ Сюркуф 1930 года пабудовы — загінула ў 1942 годзе. Была абсталявана легкім гідрапланам у ангары для разведвальнай службы і карэкціроўкі агню галоўнага калібра падлодкі - 203-міліметровых гармат.
СССР
У 1937 годзе ў ЦКБ-18 пад кіраўніцтвам Б. М. Малініна вялася распрацоўка падводных лодак XIV біс серыі (праект 41а), якія планавалася абсталёўваць гідрасамалётом «Гідра-1» (СПЛ, Самалет для Падводнай Лодкі), распрацаваным у АКБ а. Н. В. Чацверыкова ў 1935 годзе. Ангар на лодцы праектаваўся 2,5 метраў у дыяметры і 7,5 метраў у даўжыню. Самалет меў палётную масу 800 кг і хуткасць да 183 км/ч. Падрыхтоўка самалета да палёту павінна была займаць каля 5 хвілін, складванне пасля палету — каля 4 хвілін. Праект рэалізаваны не быў.
Цяперашні час
У сучасным падводным караблебудаванні падводная авіяцыя не выкарыстоўваецца. У СССР быў распрацаваны праект разведвальнага верталета Ка-56 «Аса», прыстасаванага да транспартоўцы ў тарпедным апараце. У серыю праект не пайшоў з-за адсутнасці ў СССР прыдатных ротарных рухавікоў.
У ЗША распрацоўваюцца БПЛА для падлодак, у прыватнасці вывадзімых з баявой службы стратэгічных ракетаносцаў тыпу «Агаё», якія маюць 24 ракетныя шахты дыяметрам 2,4 м кожная.
Кітайская мова
Кітайская мова (中文, джунвэнь, або 汉语, ханьюй) — мова ці моўная галіна сіна-тыбецкай моўнай сям’і, якая складаецца з некалькіх разнавіднасцей, у рознай ступені ўзаемазразумелых. Афіцыйная мова КНР, Тайваня і Сінгапура. Кітайская — самая распаўсюджаная сучасная мова. На ёй гавораць звыш 1 млрд чалавек. Прыблізна для 900 млн з іх родны паўночнакітайскі дыялект, які лёг у аснову літаратурнага стандарта путунхуа.
Кітайская мова служыць адной з 6 афіцыйных і рабочых моў ААН. Гістарычна гэта мова народнасці хань, якая пераважае ў нацыянальным складзе КНР (больш за 90 % насельніцтва краіны). Акрамя таго, дзясяткі мільёнаў кітайцаў, якія захоўваюць сваю мову, жывуць практычна ва ўсіх краінах Паўднёваўсходняй Азіі (на Сінгапуры больш за 75 % насельніцтва); значная кітайская дыяспара рассеяна па ўсім свеце.
Ёсць беларускі слоўнік (2021).
Пісьменства
Сістэма іерагліфічнага пісьма складаная і цяжкая для засваення. Колькасць асобных знакаў у кітайскай пісьменнасці ўжо даўно складае дзясяткі тысяч. Адзін з першых слоўнікаў кітайскіх іерогліфаў «Шуовэнь Дзедзы», складзены ў 93 г. н.э., змяшчаў 9353 іерогліфы. У слоўніку Кансі, складзеным у пачатку 18 ст. пры імператары Кансі, ужо знаходзіцца больш за 49 тыс. знакаў. Зараз у сістэме кітайскай пісьменнасці налічваецца больш 60 тыс. іерогліфаў.
Веданне 8-10 тысяч іерогліфаў кажа ўжо аб высокай іерагліфічнай падрыхтоўцы. Сучасныя кітайскія школьнікі маюць вывучыць 4-5 тыс. іерогліфаў. Веданне 6-7 тысяч частых іерогліфаў даволі для чытання газет, часопісаў, папулярнай грамадска-палітычнай і мастацкай літаратуры.
Зараз кітайскія іерогліфы існуюць у 2 варыянтах: спрошчаным, прынятым у мацерыковым Кітаі, і традыцыйным на Тайвані, у Ганконгу, і ў некаторых іншых краінах.
Традыцыйна ў Кітаі іерогліфы пісалі зверху ўніз, а слупкі ішлі справа налева. Цяпер у КНР пераважна пішуць гарызантальна, злева направа, па ўзоры еўрапейскіх моў; вертыкальнае пісьмо працягвае выкарыстоўвацца на Тайвані разам з гарызантальным. У мацерыковым Кітаі вертыкальнае пісьмо можна сустрэць як семантычную адсылку да традыцыйнай кітайскай культуры, напрыклад у выданнях па гісторыі мастацтваў, арт-перыёдыцы і г.д.
Існуе некалькі сістэм транскрыпцыі кітайскай мовы ў алфавітную пісьменнасць. Найвядомейшая — сістэма піньінь, якая мае афіцыйны статус у КНР і ААН. Акрамя іх існуюць сістэмы Джуінь фухао, сістэма Уэйда-Джайлза, гоюй ломацзы, ельскія сістэмы для запісу іерогліфаў лацінскімі літарамі. Для запісу кірыліцай ёсць сістэма Паладзія і беларуска-кітайская транскрыпцыя.
Ператварэнне слоў іншых моў у іерогліфы рэгулюецца не строга, таму ў аднаго замежнага слова можа быць некалькі варыянтаў іерагліфічнага запісу.
Фанетыка
У кітайскай мове кожны іерогліф вымаўляецца з асаблівым музычным націскам. Яго змяненне вядзе да змены сэнсу, што перадаецца гэтым іерогліфам. У путунхуа кожны склад можа мець 5 варыянтаў вымаўлення :
Галосныя і зычныя кітайскай мовы ўтвараюць абмежаваную колькасць складоў. У путунхуа 414 складоў, з улікам тонавых варыянтаў 1332.
Сучасныя табліцы асноўных складоў, якія трэба ведаць у КНР для здачы дзяржаўнага тэста на ўзровень ведання путунхуа маюць 400 складоў без уліку тонавых адрозненняў. Табліцы складаюцца на аснове нарматыўнага фанетычнага слоўніка Сіньхуа Дзыд'ень.
Дыялектныя групы
У кітайскай мове вылучаецца 7 дыялектных груп (ці самастойных моў кітайскай групы): паўночная (北, самая шматлікая — звыш 800 млн носьбітаў), у (吴), сян (湘), гань (赣), хака (客家), юэ (粤), мінь (闽). Яны адрозніваюцца фанетыкай, лексікай, часткова граматыкай, хоць асновы іх граматыкі і слоўнікавага складу адзіныя. Сродкам зносін носьбітаў розных ідыёмаў служыць нарматыўная кітайская мова, якая ў Кітаі называецца путунхуа (普通话), у Сінгапуры хуаюй (华语), на Тайвані — гаюй (國語, спрошч. 国语), паміж імі існуюць вельмі нязначныя адрозненні ў фанетыцы, на пісьме ў путунхуа і хуаюй выкарыстоўваюцца спрошчаныя іерогліфы, а ў гаюй — традыцыйнае (поўнае) напісанне іерогліфаў. Пры крайняй неабходнасці можна паразумецца, напісаўшы іерогліфы на паперы або намаляваўшы іх рукой у паветры. Літаратурная мова абапіраецца на паўночныя дыялекты. Фанетычная норма — пекінскае вымаўленне (аднак у эпоху дынастыі Тан, калі была створана большасць класічных кітайскіх тэкстаў, норма была блізкая хутчэй да цяперашняй дыялектнай групы хака).
На думку некаторых заходніх мовазнаўцаў, кітайская — гэта не адзіная мова, а сямейства моў, а тое, што па традыцыі называецца дыялектамі кітайскай, на самай справе — розныя мовы.
Гісторыя
Найстарэйшым корпусам пісьмовых дакументаў, якія фіксуюць існаванне кітайскай мовы, з’яўляюцца надпісы Дзягувэнь на касцях ахвярных жывёл і панцырах чарапах (XIV—XI стагоддзі да н. э.). Яны сведчаць аб існаванні сфарміраванай моўнай сістэмы ўжо ў перыяд Шан-Інь. Аднак іх адкрыццё адносіцца да пачатку XX ст. Вывучэнне ж працягваецца па сёння і яшчэ далёкае ад завяршэння.
Асноўным элементам, які змацаваў кітайскую моўную традыцыю, стала афіцыйная пісьмовая мова вэньянь. Дамінаванне адзінай пісьмовай сістэмы стала ўнікальнай з’явай, якая дапускала існаванне разнастайных дыялектаў, якія некаторы час развіваліся ў рамках незалежных дзяржаў. (Гл. )
Па палітычных прычынах, дамінаваць у кітайскай мове сталі паўночныя дыялекты, якія былі больш аднастайнымі ў параўнанні з паўднёвымі. На іх аснове сфарміравалася «мова чыноўнікаў», гуаньхуа, якая стала афіцыйнай мовай імперыі. Разам з ёю развівалася таксама т. зв. — размоўная мова простага народу.
Кардынальным паваротам у гісторыі кітайскай культуры стала пісьмовае выкарыстанне гутарковай мовы; лічыцца, што першынство ў гэтым належыць (, 1610?—1661). Рух за дэмакратызацыю граматнасці ў пачатку XX ст. азнаменаваў сабой рэвалюцыйны пераход на байхуа, як асноўную мову пісьмовых зносін, і пачатак уніфікацыі кітайскіх дыялектаў.
У Беларусі
Кітайскую мову вучаць у некаторых школах. У 2021 годзе выйшаў слоўнік, падрыхтаваны Інстытутам мовазнаўства імя Якуба Коласа. У ім пераклад беларускіх лексем на кітайскую мову і кітайскіх на беларускую, табліца беларускай транскрыпцыі кітайскіх складоў. Даступны ў Інтэрнэце (iml.belcentre.by).
Ям-Запольскі мір
Ям-Запольскі мір — мірны дагавор паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай, заключаны на 10 год 6 студзеня 1582 ў в. Ківеравай гары (ў 15 вярстах ад Запольскага яма, адсюль назва) пасламі Івана Грознага і Стэфана Баторыя пры пасярэдніцтве папскага легата Антоніа Пасевіна. Ям-Запольскім мірам скончана Лівонская вайна, якую пачаў Іван Грозны з Вялікім княствам Літоўским за валоданне Лівоніяй. Паводле ўмоў міру, у абмен на адмову ад захопленых Іванам Грозным Лівоніі і Полацка, Маскоўская дзяржава атрымала назад Вялікія Лукі і іншыя землі захопленыя Стэфанам Баторыям у ходзе вайны.
Пярун
Пяру́н, рэгіянальнае імя на Слонімшчыне і Мядзельшчыне Ду́ндар, Ду́ндаль  — у славянскай міфалогіі бог нябеснага агню, адно з галоўных божастваў славянскага пантэона. Меў агульныя рысы з багамі-грамабоямі іншых народаў — балцкім Пяркунасам, грэчаскім Зеўсам, скандынаўскім Торам, рымскім Юпітэрам і інш. У старажытных славян увасабляў навальнічную хмару, якая дае дождж і спрыяе ўрадлівасці. У «Аповесці мінулых гадоў» сярод багоў Пярун названы першым. Перуну будавалі свяцілішчы-капішчы (рэшткі некаторых знойдзены на тэрыторыі Беларусі). Паводле старажытнабеларускіх павер'яў Пярун трымаў у руках велізарныя жорны, удараў каменем аб камень і выклікаў гром і маланку, асколкі жорнаў ляцелі на зямлю і паражалі як стрэлы. Ідалы Пяруна былі пастаўлены (побач з Дажбогам) у Кіеве і Ноўгарадзе. Пасля ўвядзення хрысціянства функцыямі і рысамі Перуна надзялілі Іллю-прарока, а таксама казачных герояў — змагароў са змеямі.
Гісторыя культу
Рэлігійнае значэнне вобраз Перуна страціў у канцы 19 — пач. 20 ст. і знайшоў адлюстраванне ў беларускім фальклоры, — старажытныя сякеры называліся стрэламі Перуна, гром — перуном, з вобразам божаства звязаны беларускія прымаўкі і праклёны. Перуну быў прасвечаны чацвер, які ў палабскіх славян зваўся «Перуновым днём».
Пярун у пазнейшым беларускім фальклоры
Вобраз бога-громабоя не быў выцеснены хрысціянствам, а трансфармаваўся і фактычна працягваў існаванне — у беларускіх народных абрадах, казках і песнях. Хаця ў большасці выпадкаў заменнік Перуна — хрысціянскі святы Ілля-прарок (Галляш), але існуюць тэксты, дзе Пярун успамінаецца непасрэдна.
Паданні
Пярун успамінаецца ў касмаганічным паданні «Адкуль пайшлі беларусы». Калі свет толькі зачынаўся, не было зямлі, было толькі бясконцае мора з мёртвай вадой, а пасярод яго стаяў «нібы камень, нібы што». Аднойчы Пярун пачаў кідаць маланкі ў гэты камень, і ад яго адляцелі тры іскры — жоўтая, чырвоная і белая. Іскры патрапілі ў мора мёртвай вады, і тое ўскаламуцілася, зямля аддзялілася ад вады, узнікла першая суша, на якой пасяліліся звяры, птушкі і людзі.
Верагодна, пераходзячы з вуснаў у вусны, паданне страціла важную дэталь, якая тлумачыць, чаму Пярун атакаваў камень: пад валуном (ці ўнутры валуна) мог хавацца яго вораг — бог, які ўвасабляў ніжэйшы, зямны, водны сусвет (Пярун, як вядома, увасабляў неба). У фальклоры захавалася шмат элементаў, якія ўтрымліваюць, здаецца, гэтую страчаную дэталь: вобраз чорта ці змяі, што схавалася ад маланак пад каменем («На том балотцы ляжыць камень, / На том камені ды сядзіць змейка», «Ляжыць камень бялюсенькі, / Пад тым каменем — люта гадзіна» ). На Лукомшчыне была запісана легенда пра цмока (гл. Лукомскі цмок), які якраз жыў унутры валуна і шыў людзям адзенне (гл. Камень-кравец). Ён прымусіў жыць з сабою дзяўчыну, якая вельмі яго баялася. Даведаўшыся, што цмок асцерагаецца грому, яна наўмысна не пабудзіла яго, калі пачалася навальніца і цмока забіла маланка.
Не выключана, што ўсе гэтыя паданні — перакручаныя версіі аднаго і таго ж старажытнага міфа — асноўнага міфа пра двубой бога маланак і магутнага ворага, у выніку чаго нарадзіўся сусвет. Імя «Сцяпан», якое дае паданне з Талачынскага раёна каменю, які сам шыў адзенне, дазваляе думаць, што ў паданні пра цмока зашыфраваны вобраз Вялеса, бо персанаж з імем Сцяпан нярэдка замяняў гэтага бога ў пазнейшым фальклоры. Каля в. Валэйкішкі Астравецкага раёна раней быў валун, унутры якога, паводле мясцовага падання, жыў цмок Вяль (параўнайце з Вялес). Адсюль, верагодна, паданне пра паходжанне беларусаў — гэта рэха асноўнага, касмаганічнага міфа пра двубой Пяруна з Вялесам. Вялес схаваўся пад валуном ці ўнутры яго. А ад маланак, якія Пярун скіраваў у гэты камень, нарадзіліся яскаркі, ад яскарак — усё жывое. Магчыма, сам валун — гэта Залатая гара, што згадваецца ў валачобных песнях.
Паводле народнага падання, Мінск (Менск) пайшоў ад імя чарадзея Мянеска, якія пабудаваў млын на рацэ Свіслач. Ён малоў муку з камянёў, а таксама ўзначальваў дружыну. Першая рыса істотна нагадвае выкарыстанне жорнаў Перуном для ўтварэння маланак, культ камянёў наогул звязаны з богам-грымотнікам, а другая — функцыю Перуна як бога княжацкай улады, дружыны.