cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Навум Барысавіч Лойтэр
Біяграфія
У 1922 годзе скончыў Дзяржаўныя вышэйшыя рэжысёрскія майстэрні. Галоўны рэжысёр 1-га Тэатра Пралеткульта ў Маскве (1920-я гады). Галоўны рэжысёр Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра Украіны ў Харкаве (з 1930 г.). Рэжысёр к/c Міжрабпамфільм. Галоўны рэжысёр Адэскага, затым Кіеўскага яўрэйскіх тэатраў (1930-я гады). Мастацкі кіраўнік і рэжысёр Тэатра імя Я. Коласа ў Віцебску (1940—1957 гг.). Брат тэатральнага рэжысёра Эфраіма Борухавіча (Эфраіма Барысавіча) Лойтэра.
Oxytropis tyttantha
Oxytropis tyttantha — від двухдольных раслін роду сямейства. Упершыню апісаны расійскім батанікам Мікалаем Фёдаравічам Ганчаровым.
Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
Эндэмік поўдня Узбекістана, вядомы з Кашкадар'інскай і Сурхандар'інскай абласцей. Сустракаецца на Гісарскім хрыбце і ў басейнах рэк Кашкадар'я, Сангардак і Тупаланг.
Расце на камяністых і дробназемістых участках на схілах, радзей на выхадзе чырвоных глін ў гарах.
Батанічная апісанне
Святлалюбная шматгадовая травяністая расліна вышынёй 10-12 см.
Суквецце — амаль круглявая або яйкападобная гронка, нясе па 10-15 кветак.
Плод — даўгаваты боб.
Цвіце ў жніўні і верасні, плоданасіць у верасні.
Значэнне
Вырошчваецца як дэкаратыўная расліна.
Ахоўны статус
Занесены ў Чырвоную кнігу Узбекістана. Мер па захаванні папуляцыі не прадпрымаецца.
.td
.td — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Чада.
Toppdomän
Лесона
Лесона (Lessona) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П'емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Б'ела.
Насельніцтва складае 2480 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 222 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 13853. Тэлефонны код — 015.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Лаўрэнцій.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Глінкі (Уздзенскі раён)
Глі́нкі (, Глинки) — вёска ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Слабадскога сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Камянкоўскага сельсавета.
.tf
.tf — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Паўднёвых Французскіх Тэрыторый.
Кафейнік
Да вынаходства кававаркі гатовую каву падавалі ў адмысловым фарфоравым ці фаянсавым посудзе, па форме падобнай на чайнік, але звычайна меншага памеру.
Цыклон
Цыклон (ад κυκλῶν) — атмасферны віхур велізарнага (ад сотняў да некалькіх тысяч кіламетраў) дыяметра з паніжаным ціскам паветра ў цэнтры.
Паветра ў цыклоне цыркулюе супраць гадзіннікавай стрэлкі ў паўночным паўшар'і і па гадзіннікавай стрэлцы ў паўднёвым. Акрамя таго, у паветраных пластах на вышыні ад зямной паверхні да некалькіх сотняў метраў, вецер мае складнік, накіраваны да цэнтра цыклона, па барычным градыенце (у бок змяншэння ціску). Велічыня складніку памяншаецца з вышынёй.
Цыклон - не проста супрацьлегласць антыцыклону, у іх адрозніваецца механізм узнікнення. Цыклоны пастаянна і натуральным чынам з'яўляюцца з-за кручэння Зямлі, дзякуючы сіле Карыёліса. Следствам тэарэмы Браўэра аб нерухомай кропцы з'яўляецца наяўнасць у атмасферы як мінімум аднаго цыклону або антыцыклону.
Адрозніваюць два асноўных віды цыклонаў - нетрапічныя і трапічныя.
Шкала вымярэнняў
Шкала ўраганаў Сафіра — Сімпсана
.tj
.tj — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Таджыкістана. Зарэгістраваць дамены можа кожная фізічная або юрыдычная асоба, рэзідэнт або нерэзідэнт Таджыкістана.
Карл IX (кароль Швецыі)
Карл IX (Karl IX;, Стакгольм — , Нючэпінг) — герцаг Сёдэрманландскі, рэгент Швецыі з сярэдзіны 1590-х гадоў, кароль Швецыі з 1604 года з дынастыі Васа.
Біяграфія
Карл быў трэцім сынам Густава I Васы ад другой жонкі Маргарэты (Эрыксдотэр) Леёнхувуд. Па завяшчанні бацькі (1560) атрымаў у валоданне герцагства, у якое ўваходзіў амаль увесь Сёдэрманланд, большая частка Нерке, некалькі прыходаў Вестманланда, частка херада Вадсбу ў Вестэргётландзе і ўвесь Вермланд.
Ва ўзросце ўсяго толькі 15 гадоў камандаваў артылерыяй пры захопе Варберга ў 1565 годзе.
Пасля ўдзелу ў паўстанні супраць Эрыка XIV, у якім ён адыграў не апошнюю ролю, набыў значны ўплыў у каралеўстве.
Неўзабаве пасля звяржэння Эрыка Карл уступіў у канфлікт з Юханам III, які жадаў абмежаваць яго значную ўладу ў герцагстве. Паколькі рыксрад падтрымаў караля, то Карлу прыйшлося саступіць.
Пасля смерці Юхана ў 1592 годзе і да прыбыцця ў Швецыю яго сына Жыгімонта, раней абранага польскім каралём, кіраванне дзяржавай знаходзілася ў руках рыксрада, у якім Карл меў ролю «найпершага». З узыходжаннем на прастол новага караля над Швецыяй навісла пагроза правядзення контррэфармацыі, паколькі Жыгімонт вызнаваў каталіцтва. Карл усяляк перашкаджаў гэтаму, стаўшы адным з галоўных абаронцаў пратэстанцкай веры.
Пасля ад’езду Жыгімонта ў Рэч Паспалітую рыксрад на час яго адсутнасці ганараваў Карла тытулам «найпершай асобы Савета і рэгента дзяржавы». Калі ж кароль выказаў сваё незадавальненне гэтым, Карл у 1595 годзе сабраў у Сёдэрчэпінгу рыксдаг, на якім саслоўі пацвердзілі яго паўнамоцтвы, даручыўшы назіраць за выкананнем Жыгімонтам каралеўскай клятвы, дадзенай ім пры ўзыходжанні на прастол. Аднак супярэчнасці з членамі рыксрада прывялі да іх парыву з герцагам Карлам.
На рыксдагу, які сабраўся ў 1597 годзе ў Арбузе і байкатаваўся вышэйшым дваранствам (на ім прысутнічаў толькі адзін член рыксрада), Карлу як рэгенту былі прадстаўлены неабмежаваныя паўнамоцтвы. Яго канфлікт з каралём перайшоў у адкрытую фазу пасля таго, як ён распачаў ваенныя дзеянні супраць замкаў, якія знаходзіліся ў руках леннікаў караля. Вынікам гэтага стаў масавы ад’езд знаці да караля ў Рэч Паспалітую.
У 1598 годзе Жыгімонт высадзіўся ў Швецыі на чале войска, якое, аднак, у бітве ў Стонгебру, якая адбылася 25 верасня, пацярпела паражэнне ад арміі герцага. Кароль быў вымушаны выдаць Карлу пецярых членаў рыксрада і вярнуўся ў Польшчу. У 1599 годзе рыксдаг зрынуў Жыгімонта.
Карл скарыстаўся гэтай перамогай, каб расправіцца са сваімі праціўнікамі. На рыксдагу ў Лінчэпінгу, які адбыўся ў 1600 годзе, быў арганізаваны суд над узятымі ў палон членамі рыксрада. На чале суда стаялі два верныя герцагу члены Савета, што было парушэннем дамоўленасці з каралём. У якасці абвінаваўцы выступаў сам герцаг. Чацвёра абвінавачваных прызналіся ў здрадзе і былі памілаваны. Аднак яшчэ чацвёра 29 сакавіка 1600 гады былі пакараны смерцю (гэта падзея ў шведскай гістарыяграфіі вядома як «Лінчэпінгская крывавая лазня»). Тым не менш, герцаг, верны завяшчанню бацькі, не спяшаўся з прыняццем каралеўскага тытула, тым больш што малодшы сын Юхана III герцаг Эстэргётландскі па праве стаяў бліжэй да трона, чым Карл. Толькі з 1603 года ён пачынае выкарыстоўваць тытул караля. Аднак шырока выкарыстоўвацца ён стаў толькі пасля таго, як сын Юхана ў 1604 годзе адмовіўся ад прэтэнзій на карону.
У далейшым на знешнюю палітыку Карла IX дынастычнае пытанне працягвала аказваць значны ўплыў, што прывяло да актывізацыі Швецыі на ўсходнім кірунку. Яго спроба захапіць Лівонію прывяла да пагаршэння адносін з Даніяй, Галандыяй і Англіяй, гандаль якіх несла з-за ваенных дзеянняў страты. Распачаты ў 1611 годзе ваенны канфлікт паміж Даніяй і Швецыяй (так званая Кальмарская вайна, яна доўжылася да 1613 года), стаў для Карла нечаканасцю; за прыступам гневу, выкліканым гэтай навінай, рушыў услед удар, а ў канцы кастрычніка 1611 года — смерць.
Карл IX быў пахаваны ў кафедральным саборы Стрэнгнеса.
Сям’я
Карл быў двойчы жанаты. Яго першая жонка — Марыя Пфальцская (1562—1589).
Пасля яе смерці ён ажаніўся з Крысцінай Гольштэйн-Готарпскай (1573—1625), ад якой у яго нарадзіліся будучы кароль Густаў II Адольф (1594—1632) і прынц Карл Філіп (1601—1622), вядомы ў рускай гісторыі як прэтэндэнт на царскую карону.
Нежча
Нежча (Не́жча) — вёска ў Гардзееўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Рудневараб’ёўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
Заснавана ў сярэдзіне XVIII стагоддзя.
Да Лютаўскай рэвалюцыі вёска ў складзе Суражскага павета Чарнігаўскай губерні. 20 лістапада 1917 года вёска абвяшчалася часткай Севершчыны Украінскай Народнай Рэспублікі. 25 снежня 1917 года вёска ўключана ў склад Украінскай рэспублікі Саветаў.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў Бранскую губерню.
Пасля аварыі на ЧАЭС вёска аднесена да зоны радыеактыўнага забруджвання і мае статус зоны пражывання з ільготным сацыяльна-эканамічным статусам.
IC 3944
IC 3944 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Васілевіцкая партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі
'''Васілевіцкая партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі''' — партызанская брыгада, створаная 31 кастрычніка 1943 года на базе атрада імя П. К. Панамарэнкі (арганізаваны ў красавіку 1943) разбуйненнага на тры атрады. Дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Васілевіцкага раёна. 17 лістапада 1943 года брыгада (365 партызан, тры атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.
Гісторыя
У маі 1943 года партызаны разам са 101-й Даманавіцкай партызанскай брыгадай каля станцыі Жэрдзь на значным участку пашкодзілі чыгуначнае платно, знішчылі два масты, у чэрвені разбілі нямецкі гарнізон у вёсцы Савічы, у жніўні (разам з 99-й Калінкавіцкай і 101-й Даманавіцкай брыгадамі) разбілі буйны гарнізон у вёсцы Ведрыч, вывелі са строю чыгуначны ўчастак Галявіцы — Калінкавічы. Правялі некалькі адкрытых і засадных баёў, у тым ліку ў чэрвені 1943 года каля вёскі Залатуха супраць карнай экспедыцыі, у жніўні каля вёскі Асташкавічы. Аперацыю «рэйкавая вайна» праводзілі на чыгуначным участку Васілевічы — Нахаў, удзельнічалі ў вызваленні Васілевіч.
Памяць
У 1975 годзе ў вёсцы Гогалева Калінкавіцкага раёна ў гонар брыгады ўстаноўлена мемарыяльная дошка.
Арктычны клімат
Арктычны клімат - клімат палярных раёнаў Паўночнага паўшар'я (Арктыкі). Адметны доўгай марознай зімой (сярэдняя тэмпература студзеня ад -2°С да -25°С) з палярнай ноччу, кароткім халодным летам (сярэднямесячная тэмпература ліпеня ад -1°С да 3-10°С), 100-400 мм ападкаў за год. Надвор’е вызначаецца Арктычным антыцыклонам у цэнтральнай частцы Арктыкі і цыклонамі Арктычнага фронту на перыферыі. Характарызуецца адмоўным радыяцыйным балансам зімой і вялікім прытокам сонечнай радыяцыі летам.
Zygaena ferganae
Zygaena ferganae — від матылькоў, які адносіцца да роду Zygaena сямейства Стракаткі. Эндэмік Узбекістана, меркавана вымер. Занесены ў Чырвоную кнігу Узбекістана.
Арэал
Вузкалакальны эндэмік Узбекістана. Вядомы толькі па невялікай тыпавой серыі, сабранай у 1937-38 гадах з наваколля пасёлка Бешарык у паўднёвай частцы Ферганскай даліны. Больш від ніколі не адзначаўся, нягледзячы на неаднаразовыя спецыяльныя пошукі. Від, верагодна, вымер з-за разбурэння прыроднага месца пражывання з прычыны вырошчвання бавоўны ў Ферганскай даліне. У той жа час, наяўнасць кармавых раслін у тыпавой мясцовасці не выключае магчымасць захавання папуляцыі віду. Быў прымеркаваны да пустэльна-тугайных супольнасцяў былых нізоўяў ракі Ісфара.
Спосаб жыцця
Спосаб жыцця недастаткова вывучаны. Адно пакаленне ў год. Час лёту і яйцакладка ў чэрвені-ліпені.
Свіслацкая настаўніцкая семінарыя
Сві́слацкая настаўніцкая семінарыя — навучальная ўстанова для падрыхтоўкі школьных настаўнікаў, якая дзейнічала ў Свіслачы з 1876 да 1921 года. Заснаваная на месцы чатырохкласнай прагімназіі. У час Першай сустветнай вайны, з 1915 года, семінарыя дзейнічала ў эвакуацыі ў Мядыні ў Калужскай губерні.
У семінарыі выкладаліся Закон Божы, асновы педагогікі, руская і царкоўнаславянская мовы, арыфметыка, асновы геаметрыі, фізіка, чарчэнне, каморніцтва, геаграфія, гісторыя, музыка, чыстапісанне, рамёствы і інш. Тэрмін навучання складаў 3 гады, з 1907 года — 4 гады. Семінарыя мела падрыхтоўчы клас, узорнае пачатковае вучылішча. У 1912/1913 навучальным годзе было 140 навучэнцаў.
У 1877—1882 гадах у семінарыі настаўнічаў этнограф Мікалай Нікіфароўскі.
Палярны клімат
Палярны клімат - клімат прыпалярных тэрыторый у Паўночным і Паўднёвым паўшар'ях.
Вылучаюць:
Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі
Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі (Михаи́л Никола́евич Тухаче́вский;  — ) — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза (1935). Прасунуўся па службовай лесвіцы ў часы Грамадзянскай вайны. Разам з В. К. Путнам, І. Э. Якірам, І. П. Убарэвічам рэпрэсіраваны ў 1937 годзе па «справе ваенных», рэабілітаваны ў 1957 годзе.
Біяграфія
Нарадзіўся 16 лютага 1893 года на Смаленшчыне. Скончыў 1-ы Маскоўскі кадэцкі корпус (1912), потым Аляксандраўскае ваеннае вучылішча (1914) Падчас Першай сусветнай вайны служыў на Заходнім фронце, камандаваў ротай. У лютым 1915 года трапіў у палон. Збег з палону ў верасні 1917 года і ў кастрычніку вярнуўся ў Расію, дзе неўзабаве далучыўся да кампартыі бальшавікоў і Чырвонай Арміі.
Падчас Грамадзянскай вайны камандаваў рознымі арміямі Усходняга і Каўказскага франтоў. Падчас вайны Савецкай Расіі з Польшчай (1919—1921 гг.) ажыццявіў наступленне на тэрыторыю Польшчы ў ліпені 1920 года, але ў жніўні яго войскі былі разбіты, у выніку чаго Заходняя Украіна і Заходняя Беларусь ізноў былі заняты польскай арміяй.
Пасля гэтага Тухачэўскі падаўляў выступленні супраць савецкай улады ў Беларусі і на Тамбоўшчыне. Пры гэтым актыўна выкарыстоўвалася тактыка захопу заложнікаў з мяцежных раёнаў.
З 1921 па 1936 гг. Тухачэўскі знаходзіўся на розных камандных пасадах Чырвонай Арміі, а ў красавіку 1936 года яго прызначылі 1-м намеснікам народнага камісара абароны. За гэты час ён неаднаразова падаваў прапановы па мадэрнізацыі Чырвонай Арміі і актыўна супрацоўнічаў з замежнымі ваеннымі спецыялістамі, а таксама пісаў навуковыя працы.
22 мая 1937 года Тухачэўскага арыштавалі і судзілі па абвінавачванню ва ўдзеле ў ваеннай змове. Ён прызнаў сябе вінаватым і быў расстраляны пасля аб’яўлення прысуду 11 чэрвеня таго ж года. У 1956—1957 гадах Тухачэўскі быў поўнасцю рэабілітаваны.
Падаўленне антысавецкіх паўстанняў
У лістападзе 1920 года Тухачэўскі камандуе войскамі Заходняга фронту ў аперацыі па разгрому на тэрыторыі Беларусі атрадаў народна-добраахвотніцкай арміі генерала Булак-Балаховіча.
5 сакавіка 1921 года Тухачэўскі прызначаны камандуючым 7-й арміяй, накіраванай на падаўленне паўстання гарнізона Кранштата. Да 18 сакавіка паўстанне задушана.
У 1921 году РСФСР была ахоплена антысавецкімі паўстаннямі, найбуйнейшым з якіх у Еўрапейскай Расіі было сялянскае паўстанне ў Тамбоўскай губерні. Расцэньваючы Тамбоўскі мяцеж як сур’ёзную небяспеку, Палітбюро ЦК у пачатку мая 1921 года прызначае Тухачэўскага камандуючым войскамі Тамбоўскай акругі з задачай цалкам знішчыць яго ў самыя кароткія тэрміны. Згодна з распрацаваным Тухачэўскім планам, паўстанне было ў асноўным падаўлена да канца ліпеня 1921 года. У баях супраць атрадаў, якія складаліся пераважна з сялян, Тухачэўскі ўжываў хімічную зброю (атрутныя газы), артылерыю і авіяцыю. Таксама шырока выкарыстоўваліся такія меры, як захоп і расстрэл закладнікаў з ліку сваякоў паўстанцаў.
Ацэнка ў гісторыі
Большасць савецкіх і пост-савецкіх гісторыкаў ацэньваюць Тухачэўскага як таленавітага стратэга і ваеннага тэарэтыка, які быў здольны лепей падрыхтаваць Чырвоную Армію да вайны з Германіяй. Некаторыя іншыя даследчыкі, напрыклад, пісьменнік Віктар Сувораў, лічаць, што яго прапановы па мадэрнізацыі арміі былі ўтапічнымі, а навуковыя працы напісаны ў стылі палітагітацыі і гэта ставіць пад пытанне рэпутацыю Тухачэўскага як стратэга.
У розных гарадах СССР у гонар Тухачэўскага названы шэраг вуліц, у тым ліку некалькі ў Беларусі (Бабруйск, Гомель, Ліда, Мінск і інш.).
Пячорская нізіна
Пячо́рская нізіна (Печорская низменность) — нізіна на паўночным усходзе Еўрапейскай часткі Расіі, у басейне ракі Пячора, паміж Уралам і Ціманскім кражам.
Плошча складае каля 300 тыс. км². Плоскія раўнінныя ўчасткі, складзены флювіягляцыяльнымі пяскамі і азёрнымі глінамі, моцна забалочаныя, чаргуюцца з узгорыста-градавымі ўчасткамі, складзенымі марэнай і пясчана-жвіровымі адкладамі. Шмат азёр. Уздоўж берага паласой да 30 км развіты марскія тэрасы. На поўначы — тундры: Вяліказямельская, Малазямельская, Ціманская; на поўдні — іглічныя лясы, на водападзеле — балоты.
.tn
.tn — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Туніса.
Райгарадок (Акмолінская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 168 чалавек (87 мужчын і 81 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 144 чалавекі (71 мужчына і 73 жанчыны).
Напалм
Напа́лм (napalm — скарачэнне ад naphthenic acid — нафтэнавая кіслата і palmitic acid — пальмітынавая кіслата) — загушчаны бензін, ужываецца як запальная і агнямётная сумесь.
Напалм лёгка ўзгараецца, гарыць павольна (тэмпература полымя 900—1100 °C), добра прыліпае да аб'ектаў, у тым ліку вертыкальных паверхняў.
Гісторыя
Падчас Другой сусветнай вайны ў агнямётах ужываўся бензін, які мае невялікую глейкасць і таму згарае хутка. Патрабавалася рэчыва з павольным гарэннем, але высокай яго тэмпературай. Даваенныя распрацоўкі такога рэчыва патрабавалі дэфіцытнага каўчуку. Але ў 1942 годзе даследчыкамі з Гарвардскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам доктара Луіса Фізэра была знойдзена сумесь, якая не патрабавала каўчуку — напалм.
Упершыню напалм быў ужыты 17 ліпеня 1944 года пры налёце знішчальнікаў-бамбардзіроўшчыкаў Lockheed P-38 Lightning ВПС ЗША на склад нямецкага паліва ў Кутансе, Францыя.
Забарона на выкарыстанне
У 1980 годзе ААН была прынятая «Канвенцыя аб забароне ці абмежаванні выкарыстання пэўных відаў звычайнай зброі» і разам з ёй Пратакол III «Пратакол аб забароне ці абмежаванні выкарыстання запальнай зброі».
Станам на 2005 год Канвенцыю падпісалі 99 краін.
Старажоўшчына
Назву Старожоўшына маюць:
.uy
.uy — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Уругвая. Станам на сакавік 2011 года ў дамене Уругвая функцыянуе больш 32 500 імёнаў. Нацыянальны дамен Уругвая з’яўляецца адкрытым даменам, зарэгістраваць імя трэцяга ўзроўню ў ім можа любая зацікаўленая ў гэтым фізічная асоба і арганізацыя. Рэгіструючая арганізацыя — SeCIU (Central Service of University Computer science). Даменныя спрэчкі вырашаюцца шляхам звароту ў Цэнтр пагаджальных працэдур і арбітражу пры Нацыянальнай Палаце Гандлю і Паслуг Уругвая.
Фрэнк Мёрфі
Уільям Фрэнсіс (Фрэнк) Мёрфі (William Francis Murphy; 13 красавіка 1890 — 19 ліпеня 1949) — амерыканскі палітык і юрыст з штата Мічыган.
Служыў у якасці першага памочніка федэральнай пракурора ЗША акругі Усходні Мічыган (1920—1923), суддзі рэгістрацыйнага суда ў Дэтройце (1923—1930), мэра Дэтройта (1930—1933), апошняга генерал-губернатара Філіпін (1933—1935), Вярхоўнага камісара ЗША на Філіпінах (1935—1936), трыццаць пятага губернатара штата Мічыган (1937—1939), генеральнага пракурора ЗША (1939—1940) і члена Вярхоўнага суда ЗША (1940—1949).
Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік
«Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік», таксама вядомы як слоўнік Ластоўскага, — слоўнік Вацлава Ластоўскага, арыентаваны на беларусаў-інтэлігентаў, якія забылі родную мову , для практычных патрэб. Аўтар назваў слоўнік «крыўскім», бо прызнаваў этнонім «крывіч» за ўласнабеларускі, а астатнія назвы накінутымі.
Прадмова да слоўніка змяшчаецца на 12 старонках. Сам слоўнік налічвае 832 старонкі і блізу 20 тысяч слоўных адзінак і 17 тысяч слоўнікавых артыкулаў. Расейская частка аформленая паводле дарэвалюцыйнай арфаграфіі. Наклад слоўніка й крыніцы фінансавання невядомыя.
Хоць слоўнік у свой час ня змог значна паўплываць на моўную культуру, у 1990 годзе было выдадзенае факсімальнае выданне ў 10 тысяч асобнікаў. Сёння некаторыя наватворы Ластоўскага са слоўніка можна сустрэць у сучаснай беларускай літаратуры.
Прадмова
У сваёй прадмове Вацлаў Ластоўскі тлумачыць, чаму ён вырашыў скласці гэты слоўнік. Аўтар крытыкуе хрысціянства за выкарыстанне царкоўнаславянскай мовы (Ластоўскі яе называе, «баўгарскай»). Паводле Ластоўскага, гэтакае аддаленне ад народных мас інспіравала далейшы выбар царквой чужой беларусам польскай або расейскай мовы, што прыводзіла да дэнацыяналізацыі, рэнегацтва і здрадніцтва. Таксама Ластоўскі выкрывае суседзяў (палякаў і расейцаў), якія, як ён даводзіць, пагардаючы беларускай мовай, актыўна запазычалі з яе лексіку. На карысць сваёй думкі Ластоўскі прыводзіць слоўнік Івана Насовіча, які, як ён піша, быў цалкам унесены ў «Słownik języka polskiego» Ліндага і «Русский академический словарь».
Слоўнік
Увесь слоўнік пранізвае тэндэнцыя паслядоўнага імкнення да максімальнай чысціні беларускіх слоў і тэрмінаў, узятых, паводле Ластоўскага, з народных гаворак. Але Ластоўскі часта не пазначаў мясціны, з якіх браў словы. З-за гэтага навукоўцы сцвярджаюць, што вялікая іх частка рэгіяналізмы, а значная колькасць выдуманая самім аўтарам. Напрыклад, паводле Сяргея Запрудскага, наватворамі з’яўляюцца жаўнерня (казарма), наўзбярэжніцтва (кабатаж), паўнак (камплект) і г. д.
Крытыка
Віцэ-прэзідэнт Беларускай Акадэміі Навук Сцяпан Некрашэвіч выступіў з жорсткай крытыкай слоўніка: "Аўтар слоўніка робіць з беларускай мовай такія мудраванні, такія опэрацыі, што ў рэзультаце атрымліваецца нешта новае, мала падобнае на беларускую мову… Аўтар не ачышчае беларускую мову, а наадварот яе знявечвае, засурвае, утвараючы нешта падобнае да валапюка або эсператна з беларускай асновай."
Янка Станкевіч таксама крытыкаваў слоўнік за мяшанне прыродных беларускіх слоў з уласнымі наватворамі, але таксама адзначаў руплівасць Ластоўскага пра родную мову.
Даследчыца лексікаграфічнай працы Ластоўскага Алена Ніякоўская так ацэньвае слоўнік: "Слоўнік – гэта суцэльны твор, цікавы, дынамічны, арганізаваны вакол адзінай ідэі – нацыянальнай."
Юрась Пацюпа заклікае ўспрымаць гэты слоўнік як літаратурны твор і крыніцу пазнання беларускай мовы ды творчасці самога аўтара. Да таго ж, паводле яго, некаторыя словы са слоўніка, якія лічыліся наватворамі Ластоўскага, пазней пацвярджаліся тэкстамі аўтараў, якія паходзілі з тых жа мясцінаў, што і Ластоўскі.
Рыгор Барадулін, адказваючы на пытанне пра слоўнік, які для яго з’яўляецца ўзрорам і да якога ён звяртаецца, казаў: "Такім слоўнікам быў і застаецца слоўнік Ластоўскага — ён самы чысты, самы беларускі. Праўда, там шмат словатвораў, але гэты слоўнік мне найбольш падабаецца."
Змест
Структурна слоўнік падзелены на наступныя часткі:
Гісторыя Інданезіі
У дагістарычны час на тэрыторыі Інданезіі знаходзіліся адны з найранейшых арэалаў старажытнікаў. Яе засяленне чалавекам разумным пачалося каля 45 000 гадоў назад, у наступным мелі месца некалькі буйных з кантынентальнай часткі Азіі.
У першай палове XVI стагоддзя пачалося пранікненне еўрапейскіх каланізатараў. Перамогу ў барацьбе за засваенне гэтай часткі Паўднёва-Усходняй Азіі здабылі Нідэрланды, якія да пачатку XX стагоддзя аб'ядналі пад сваёй уладай практычна ўсю тэрыторыю сучаснай Інданезіі ў складзе валодання Галандская Ост-Індыя.
Землі багемскай кароны
З XVI стагоддзі Землі Багемскай Кароны перайшлі да Габсбургаў, і сталі часткай іх спадчынных земляў.
Гісторыя Інданезіі
Незалежнасць краіны была абвешчана 17 жніўня 1945 года пасля яе трохгадовай акупацыі. Станаўленне суверэннай дзяржавы суправаджалася працяглай узброенай барацьбой з галандцамі, якія спрабавалі аднавіць свой кантроль над былой калоніяй. Найважнейшымі этапнымі пунктамі сучаснай гісторыі былі палітычны крызіс 1965 года, які завяршыўся ўсталяваннем у краіне ваеннага рэжыму, і маштабныя ліберальна-дэмакратычныя ператварэнні канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў.
Дагістарычны перыяд
На тэрыторыі Інданезіі знаходзяцца адны з найболей ранніх арэалаў рассялення старажытнікаў. У прыватнасці тут, у цэнтральнай частцы вострава Ява, было зроблена адно з самых значных палеа-антрапалагічных адкрыццяў — выяўленне выкапнёвых рэшткаў пітэкантрапа, таксама вядомага як яванскі малпачалавек, які прадстаўляе адзін з падвідаў. Знаходкі, зробленыя ў пачатку 1890-х гадоў нідэрландскім даследчыкам Эжэнам Дзюбуа, адносяцца да перыяду, іх прыблізнае датаванне — ад 700 тысяч да 1 мільёна гадоў назад. Пазней на Яве і іншых астравах былі выяўлены рэшткі прадстаўнікоў іншых падвідаў чалавека прамаходнага.
Землі багемскай кароны
У 1742 годзе імператрыца Марыя-Тэрэзія па выніках Першай Сілезкай вайны была вымушана перадаць Сілезію Прусіі.
Гісторыя Інданезіі
Дагістарычны перыяд
Асаблівае месца сярод прадстаўнікоў старажытных гамінід, якія жылі на інданезійскай тэрыторыі, займае, рэшткі якога, выяўленыя ў 2003 годзе міжнароднай навуковай экспедыцыяй на востраве Флорэс, датуюцца перыядам ад 95 да 60 тыс. гадоў назад. Пытанне пра класіфікацыю гэтага віду застаецца адкрытым. Некаторымі навукоўцамі ён разглядаецца як ранні падвід чалавека разумнага , аднак пасля шэрага пазнейшых знаходак на тым жа Флорэсе пераважным стаў пункт погляду, які кваліфікуе яго як здрабнелы падвід чалавека прамаходнага.
NGC 2025
NGC 2025 (іншае абазначэнне — ESO 56-SC149) — рассеянае скопішча ў сузор’і Сталовая Гара.
Гісторыя Інданезіі
Дагістарычны перыяд
Засяленне тэрыторыі Інданезіі чалавекам разумным пачалося каля 45 000 гадоў назад. У рамках гэтага працэсу вылучаецца некалькі буйных міграцыйных хваль, падчас якіх на астравы Малайскага архіпелага з кантынентальнай часткі Паўднёва-Усходняй Азіі адбывалася перамяшчэнне прадстаўнікоў розных этнічных груп. Найболей раннія перасяленцы прыналежалі да негроіднай расы. Яны пазней склалі аснову этнагенезу такіх народаў Інданезіі, як і папуасы. У другім тысячагоддзі да н.э. пачалося пранікненне мангалоідных народнасцей, што прынеслі з сабой высокую неалітычную культуру. Першую буйную хвалю мангалоідаў сфармавалі так званыя, якія сталі продкамі такіх народаў, як , ніасцы, сасакі, тараджы. У выніку другой, маштабнейшай хвалі, што адносіцца да сярэдзіны першага тысячагоддзя да н.э., адбылося рассяленне так званых дэйтэрамалайцаў. Яны прынеслі з сабой высокаразвітую культуры бронзы і шырока распаўсюдзілі на значнай частцы тэрыторыі архіпелага земляробства, а таксама сталі продкамі большай часткі сучасных інданезійцаў, у тым ліку такіх шматлікіх народаў, як яванцы, сунды, мадурцы.
Землі багемскай кароны
У 1918 годзе, пасля распаду Аўстра-Венгрыі Польшча забрала Тэшынскую вобласць; астатнія былыя землі Багемскай кароны, якія заставаліся да таго моманту ў Аўстра-Венгрыі, увайшлі ў састаў новаўтворанай Чэхаславакіі.
Гісторыя Інданезіі
Дагістарычны перыяд
Пераход да бронзы на асноўнай тэрыторыі краіны завяршыўся да пачатку нашай эры, прыкладна ў гэты ж час ва ўзбярэжных раёнах пачаўся пераход да культуры жалеза.
Утварэнне дзяржаў (I—VI стагоддзі)
Час пачатку працэсу палітагенезу быў вельмі розным для розных рэгіёнаў Інданезіі (у шэрагу месцаў, у прыватнасці, у глыбінных раёнах Новай Гвінеі, ён зусім не пачынаўся). Найболей раннія яго сведчанні, выяўленыя ў заходняй частцы архіпелага, ставяцца да мяжы новай эры: з I па III стагоддзі н.э. на Суматры, Яве, Калімантане існавала некалькі — або нават некалькі дзясяткаў — дзяржаўных утварэнняў. Іх матэрыяльная спадчына захавалася ў мінімальным аб'ёме і з вялікімі намаганнямі паддаецца навуковай інтэрпрэтацыі, адпаведныя звесткі ў індыйскіх, кітайскіх, рымскіх і іншых экстэрытарыяльных крыніцах урыўкавыя і бедныя. Найболей старажытныя з іх, напэўна, знаходзіліся на паўднёвым і ўсходнім узбярэжжах Суматры, трохі пазнейшыя — у заходняй частцы Явы, аднак нявызначанымі застаюцца не толькі іх саманазвы, а й нават геаграфічнае становішча.
Існаванне першых дзяржаўных утварэнняў, назвы і мецсазнаходжанне якіх навуцы дакладна вядомыя, адносіцца да трохі пазнейшага перыяду — сярэдзіне IV стагоддзя: гэта, які размяшчаўся на ўсходнім Калімантане ў нізоўях ракі , і , утвораная на заходнім ускрайку Явы. Калі гісторыя Кутая вывучана вельмі слаба і нават прыкладныя тэрміны яго існавання застаюцца невядомымі, тое развіццё Тарумы прасочваецца досыць грунтоўна аж да яе гібелі ў канцы VII стагоддзя. Тарума, мусібыць, адрознівалася складанейшай адміністрацыйнай сістэмай і развітымі грамадскімі адносінамі, больш размаітай матэрыяльнай культурай і была ў большай ступені залучана ў замежнагандлёвыя і культурныя памены. Пры гэтым агульным і для Тарумы, і для Кутая з'яўляецца істотны індыйскі культурны ўплыў, што выказваўся, у прыватнасці, у шыранні індуізму і фармаванні саслоўнай іерархіі, падобнай з сістэмай варнаў у Старажытнай Індыі. Уплыў кітайскай цывілізацыі, што таксама прасочваецца ў іх развіцці, быў нашмат менш значным.
Першыя пісьмовыя помнікі Кутая і Тарумы аднояцца да V — VI стагоддзяў. Найважнейшымі крыніцамі інфармацыі па іх гісторыі, як і ў выпадку з пазнейшымі інданезійскімі дзяржавамі, з'яўляюцца прасасці (prasasti) — каменныя стэлы і табліцы з надпісамі на санскрыце, які служыў у абедзвюх дзяржавах мовай набажэнстваў і летапісаў.
Узбуйненне дзяржаўных утварэнняў (VII—XVI стагоддзі)
Першай старажытна-інданезійскай дзяржавай, тэрыторыя якой пашырылася на некалькі астравоў, стала Шрывіджая, першыя верагодныя звесткі пра якую даводзяцца на канец VII стагоддзя, прытым, што ўзнікненне меркавана ставіцца да ранейшага перыяду — IV—V стагоддзяў. Заснаваная на паўднёвай Суматры ў даліне ракі, Шрывіджая на этапе сваёй максімальнай магутнасці (канец VIII стагоддзя) кантралявала ўсю тэрыторыю Суматры, большую частку Явы і Малакскага паўвострава. Яна валодала вельмі разгалінаванымі замежнагандлёвымі сувязямі і распачынала маштабныя вайсковыя экспедыцыі ў сумежныя раёны. Праіснавала Шрывіджая да канца XIV стагоддзя. Шматлікія згадванні пра яе захаваліся ў кітайскіх, індыйскіх, блізкаўсходніх гістарычных крыніцах. Панавальнай рэлігіяй быў тантрычны будызм — менавіта ўладамі Шрывіджаі быў пабудаваны найбуйнейшы будысцкі храм Інданезіі Барабудур, аднак у розныя перыяды прасочваецца і істотны ўплыў індуізму. У іншай буйнай сярэднявечнай інданезійскай дзяржаве — Матараме, які размяшчаўся ў VIII—XI стагоддзях на цэнтральнай і ўсходняй Яве і вёў бязлітаснае змаганне са Шрывіджаяй за ўплыў у рэгіёне, будызм і індуізм таксама суіснавалі і некалькі разоў чаргаваліся ў якасці дзяржаўных рэлігій, пры гэтым апошні пакінуў значна істотнейшую матэрыяльную спадчыну — у прыватнасці, найбуйнейшы індуісцкі храмавы комплекс Прамбанан. Пры тым, што і ў Шрывіджаі, і ў Матараме санскрыт захоўваўся ў якасці мовы набажэнстваў і духоўнай літаратуры, менавіта да перыяду гэтых дзяржаў ставіцца з’яўленне пісьмовых помнікаў на першабытніцкай мове —. Найболей старажытным з выяўленых да цяперашняга часу з’яўляецца тэкст, высечаны на каменнай пліце, выяўленай пад горадам, які датуецца 804 годам.
Да ліку найболей значных дзяржаў, што таксама існавалі на інданезійскай тэрыторыі адначасна са Шрывіджаяй, адносяцца (заходняя Ява, VII—XVI стагоддзі, паўсталая пасля расколу Тарумы), Кедыры (цэнтральная і ўсходняя Ява, XI—XIII стагоддзі, паўсталая пасля расколу Матарама), Сінгасары (цэнтральная і ўсходняя Ява, XIII стагоддзе, паўсталая пасля вайсковай паразы Кедыры).
Асновай эканомікі ўсіх памянёных дзяржаўных утварэнняў — як і тых, якія існавалі на гэтых тэрыторыях пазней, з’яўлялася земляробства, галоўнай сельскагаспадарчай культурай — рыс, які апрацоўваўся галоўным чынам на заліўных палях. Значнае развіццё атрымала сістэма ірыгацыі. Касцяк насельніцтва складалі свабодныя земляробы, з’яднаныя ў. Пры гэтым вызначыць механізмы грамадска-эканамічных адносін, што ў тым ліку тых, што адносіліся да зямельнай уласнасці, для перыяду V—VII стагоддзяў не ўяўляецца магчымым у сілу малалікасці і беднасці адпаведных крыніц.
У VIII — IX стагоддзях прынамсі ў заходняй і цэнтральнай частках Явы, што сталі да гэтага моманту найболей развітымі ў сацыяльна-эканамічным плане раёнамі, прасочваецца поліцэнтрычная, пераважна двухузроўневая ўласнасць на зямлю: сельскагаспадарчыя ўгоддзі прыналежалі як мясцовым князям, якія насілі тытул ра́ка, так і стаяламу над імі манарху з тэндэнцыяй паступовага пашырэння ўладных і маёмасных паўнамоцтваў апошняга. Да канца IX стагоддзя, мусібыць, завяршыўся пераход да монацэнтрычнай сістэмы зямельнай уласнасці — уся зямля перайшла ў дырэктыву манарха, тады як рака сфарміравалі пласт спадчыннай арыстакратыі вотчыннага тыпу. На ўсходняй Яве, дзе дзяржаўныя інстытуты ў канцы IX стагоддзя толькі пачалі фармавацца пасля далучэння гэтай тэрыторыі да ўладанняў Матарама, саслоўе рака, мяркуючы па ўсім, не склалася зусім, і сістэма зямельнай уласнасці там спрадвечна была монацэнтрычнай: матарамскі махараджа адразу выбудаваў непасрэдныя адносіны з верхавінамі мясцовых абшчын, атрымваючы ад іх зямельную рэнту прама. Характэрна, што менавіта гэта частка Явы пазней, у X — XI стагоддзях, стала цэнтрам гаспадарчай актыўнасці Матарама і ў цэлым перадавым у эканамічным дачыненні раёнам.
Ужо цягам першых дзесяцігоддзяў свайго існавання Маджапахіт кантраляваў усю тэрыторыю былога Сінгасары, а пазней разгарнуў актыўную экспансію практычна ва ўсе часткі Малайскага архіпелага. Пік магутнасці гэтай таласакратыі давёўся на другую палову XIV стагоддзя — перыяд валадарання кіраўніка і паспяховых заваёўных паходаў яго вярхоўнага міністра і палкаводца. Да канца кіравання Хаяма Вурука ў 1389 годзе ўласная тэрыторыя і васальныя ўладанні Маджапахіта складаліся з большай часткі тэрыторыі цяперашняй Інданезіі. Так, асноўная крыніца інфармацыі пра гэты этап развіцця Маджапахіта, гістарычная паэма, сведчыць пра 98 розных дзяржаўных і племянных утварэнняў ад Суматры да Новай Гвінеі, якія прызнавалі суверэнітэт Хаяма Вурука. Разам з тым, ступень кантролю цэнтральных улад над перыферыяй была, мусібыць, не заўсёды высокай, а залежнасць многіх з васальных уладанняў насіла досыць сімвалічны характар.
Уласцівы Маджапахіту невысокі ровень дзяржаўнай цэнтралізацыі, які палягчаў тэрытарыяльную экспансію, у канчатковым рахунку аказаўся для яго пагібельным. Развіццё і аўтанамізацыя шэрага яванскіх і суматранскіх абласцей прывялі ў XV стагоддзі да паэтапнага распаду імперыі: васальныя ўладанні абвяшчалі незалежнасць або фактычна пераходзілі да поўнага самакіравання — часам гэты працэс праходзіў мірна, часам суправаджаўся вайсковымі дзеяннямі. У 1527 годзе сталіца Маджапахіта была захоплена саюзнымі войскамі некалькіх яванскіх наватворных дзяржаў, і імперыя перастала існаваць.
У XIII стагоддзі на тэрыторыі Інданезіі пачалося актыўнае, які прыходзіў галоўным чынам з Малакскага паўвострава і з усходняга ўзбярэжжа Індыі. Першай мусульманскай дзяржавай у XIV стагоддзі стала княства, якое знаходзілася на паўночным ускрайку Суматры. Трохі пазней іслам пашырыўся ў значнай частцы Маджапахіта, яго ў якасці дзяржаўнай рэлігіі прынялі дзяржаўныя ўтварэнні, што сфармаваліся ў XV—XVI стагоддзях на тэрыторыі Маджапахіта: другі Матарам,, і інш. (вядома, што менавіта прыхільнасць новай веры была ў немалой ступені яднальным пачаткам у іх барацьбе з маджапахіцкімі кіраўнікамі). Кіраўнікі гэтых дзяржаў насілі, зазвычай, тытул султана; самі дзяржавы, адпаведна, зваліся. Да канца XVI стагоддзя стаў панавальнай рэлігіяй на большай частцы тэрыторыі Інданезіі, хоць у многіх рэгіёнах захоўваліся агмені будызму і індуізму, а таксама традыцыйных мясцовых вераванняў, носьбіты якіх, зазвычай, цалкам бесканфліктна суіснавалі з мусульманамі.
Пранікненне еўрапейцаў (1512—1602)
Пранікненне еўрапейскіх каланізатараў на тэрыторыю Інданезіі, распачатае ў першай палове XVI стагоддзя, было выклікана высокім попытам на спецыі і вострыя заправы, якія ў багацці раслі ва ўсходняй частцы Малайскага архіпелага — на Сулавесі, Малукскіх і Малых Зондскіх астравах — менавіта гэты рэгіён уяўляў асноўную цікавасць для еўрапейцаў. Першымі да яго засваення прыступілі партугальцы: у 1512 годзе сюды была скіравана экспедыцыя пад камандаваннем, частка якой на чале з асталявалася на востраве  і наладзіла пастаўкі мясцовых вострых запраў у Партугалію. На Малуках партугальцам давялося ўступіць у саперніцтва з іспанцамі, якія замацаваліся ў 1526 годзе на востраве, аднак іх супрацьстаянне было нядоўгім: у 1529 годзе паміж Мадрыдам і Лісабонам быў складзены пра размежаванне сфер уплыву ў Ціхім акіяне, па якім усе тэрыторыі Малайскага архіпелага адводзіліся Партугаліі.
Асноўныя каланізатарскія высілкі партугальцаў былі засяроджаны на багатых вострымі заправамі астравах — Тыдорэ, Цернаце, Амбоне і Тыморы. Разам з тым, імкнучыся забяспечыць перавалачныя пункты для марскога паведамлення з новаздабытымі калоніямі, яны прыступілі да засваення ўзбярэжных пляцовак і ў заходняй частцы архіпелага, у прыватнасці, на Яве. У гэтых мэтах было складзена пагадненне з, паводле якога апошняе падавала партугальцам у карыстанне некалькі портаў на Яванскім моры. З'яўленне партугальцаў у гэтым раёне натыкнулася на супраціўленне шэрага мусульманскіх кіраўнікоў Явы і Суматры, што вылілася ў серыю ўзброеных канфліктаў. У прыватнасці, у 1527 годзе бантамскаму палкаводцу Фатахілаху ўдалося выгнаць партугальскі флот з гавані, змешчанай на тэрыторыі цяперашняй сталіцы Інданезіі Джакарты.
У апошняй чвэрці XVI стагоддзя да засваення архіпелага прыступілі іншыя еўрапейскія дзяржавы — Вялікабрытанія і Нідэрланды. Першым з брытанцаў тут аказаўся Фрэнсіс Дрэйк, які пабыў на Малуках у 1579 годзе падчас свайго і даставіў адтуль у Лондан партыю вострых запраў. Да канца XVI стагоддзя сюды скіроўвалася некалькі брытанскіх вайскова-марскіх экспедыцый, што не толькі вывозілі вострыя заправы, але і займаліся ў водах архіпелага капёрствам. Галандцы аказаліся на тэрыторыі Інданезіі крыху пазней (экспедыцыя, 1596—1597 гады), аднак прыступілі да яе засваення значна інтэнсіўней, па колькасці і складзе экспедыцый ужо ў першыя гады перасягнучы брытанцаў. На мяжы XVI—XVII стагоддзяў Партугалія, што аказалася да таго часу ва уніі з Іспаніяй, Нідэрланды і Вялікабрытанія ўступілі ў адкрытае супрацьстаянне за кантроль над астравамі, складаючы эканамічныя пагадненні і вайсковыя саюзы з рознымі мясцовымі ўладцамі. У розных раёнах архіпелага адбываліся баявыя сутыкненні еўрапейскіх экспедыцый і гарнізонаў — галоўным чынам невялікія па маштабе. Для кансалідацыі высілкаў па засваенні калоній прадпрымальнікамі залучаных краін ствараліся адмысловыя гандлёва-эканамічныя аб'яднанні, якія заручаліся дзяржаўнай падтрымкай: у 1600 годзе была заснавана Брытанская Ост-Індская кампанія, у 1602 годзе — Нідэрландская Ост-Індская кампанія.
Нідэрландская Ост-Індская кампанія (1602—1798)
Нідэрландская Ост-Індская кампанія (НОІК), значна перасягаючы па фінансава-эканамічным патэнцыяле сваіх брытанскіх і партугальскіх канкурэнтаў, ужо ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя прыступіла да стварэння сеткі апорных пунктаў як ва ўсходняй, так і ў заходняй частцы архіпелага. Пры гэтым ёю не толькі ствараліся адпаведныя і вайскова-абарончыя збудаванні: на астравах знаходзіліся калоніі галандскіх пасяленцаў. У 1610 годзе НОІК была створана адміністрацыйная структура, закліканая на месцы ажыццяўляць кіраванне калоніямі, што атрымалі абагульняльную назву «Нідэрландская Ост-Індыя». Першым яе кіраўніком — — стаў. Апроч адпаведнага чынавенскага апарата, у дырэктыву генерал-губернатара адводзіліся вялікія ўзброеныя сілы. Першапачаткова адміністрацыйны цэнтр Нідэрландскай Ост-Індыі размяшчаўся на Малуках, аднак у 1619 годзе ён перасунуўся ў Батавію (Batavia) — крэпасць, закладзеную галандцамі на месцы сунданскага селішча Джаякерта (Jayakerta), якое, у сваю чаргу, было раней створана на месцы Сунда-Келапы.
Да пачатку 1720-х гадоў НОІК удалося выцесніць з архіпелага партугальцаў — адзіным валоданнем, якое атрымалася ўтрымаць Лісабону, была ўсходняя частка вострава Тымор. У 1727 годзе, пасля серыі ваенных сутыкненняў з галандцамі, апошніх уладанняў тут пазбавіліся брытанцы (засваенне імі паўночнай часткі Калімантана і Сінгапура пачалося значна познае, у XIX стагоддзі).
Асноўнымі метадамі эксплуатацыі асады ў гэты перыяд сталі ўвядзенне дадатковых форм падаткаабкладання і прымусовая вытворчасць сельскагаспадарчай прадукцыі. З тае прычыны, што яшчэ да канца XVII стагоддзя попыт на спецыі і вострыя заправы ў Еўропе значна панізіўся, галандцам давялося істотна дыверсіфікаваць адпаведную аграрную наменклатуру. На Яве, Суматры, Сулавесі і Малуках была створана вялікая колькасць кавы, цукровага трыснягу, тытуню,,.
Праявы супраціўлення з боку мясцовых кіраўнікоў і народныя хваляванні душыліся сілавым шляхам. Тэхнічная і арганізацыйная перавага галандцаў забяспечвала ім, зазвычай, хуткую перамогу над праціўнікам пры адносна нязначных стратах. Найболей маштабнымі канфліктамі, што запатрабавалі ад НОІК задзейнічання значных ваенных сіл і сур'ёзных фінансавых выдаткаў, сталі паўстанні пад кіраўніцтвам Трунаджоя і Сурапаці, што адбыліся на Яве, адпаведна, у 1674—1679 і 1684—1706 гадах.
Сістэматычна практыкавалася тактыка ўмяшання ў войны ці ўнутраныя закалоты мясцовых дзяржаў дзеля іх паслаблення і наступнага падначалення. Найболей маштабныя аперацыі падобнага роду былі праведзены ў сярэдзіне XVIII стагоддзя ў дачыненні найбуйнейшай з гэтых дзяржаў — яванскага султаната Матарам. Умяшаўшыся ў зваду прадстаўнікоў мясцовай кіруючай дынастыі, Кампанія ў 1755 годзе дамаглася рассячэння султанату. Паводле ўмоў значная частка Матарама далучалася да ўладанняў НОІК, а на астатняй яго тэрыторыі ўтвараліся два новыя, залежныя ад НОІК султанат:  і. Пры гэтым, імкнучыся забяспечыць лаяльнасць мясцовай феадальнай шляхты, галандцы досыць рэдка паддавалі рэпрэсіям нават тых яе прадстаўнікоў, якія выступалі супраць іх са зброяй у руках, аддаючы перавагу, па магчымасці, прымушаць праціўніка да капітуляцыі на ганаровых умовах. Так,, які не прызнаў умовы Гіянцкага пагаднення пасля сваёй вайсковай паразы, атрымаў у спадчыннае кіраванне княства , тэрыторыя якога была адрынута ад Суракарты.
Нягледзячы на поспехі каланізатарскай дзейнасці НОІК, апошняя чвэрць XVIII стагоддзя стала перыядам рэзкага пагаршэння яе фінансава-эканамічнага становішча. Пад уплывам наступстваў няўдалай для Нідэрландаў і змен міжнароднай эканамічнай кан'юнктуры Кампанія аказалася ў глыбокім крызісе, які стаў для яе пагібельным: у 1796 годзе кіраванне НОІК, якая збанкрутавала, было перададзена нідэрландскаму ўрадаваму камітэту па ост-індскім справам. У 1798 годзе Батаўская рэспубліка прыняла на сябе ўсе пагадненні, абавязкі і абавязанні Кампаніі, а ў 1800 годзе яна была канчаткова.
Перыяд напалеонаўскіх войн і брытанскай акупацыі (1798—1824)
Залежнасць ад НОІК змянілася аналагічнымі адносінамі калоніі непасрэдна з Нідэрландамі, прытым падобная трансфармацыя не мела на ўвазе істотных змен сістэмы каланіяльнага кіравання — адміністрацыяй Ост-Індыі па-ранейшаму кіраваў генерал-губернатар, які прадстаўляў ужо не НОІК, а непасрэдна нідэрландскі ўрад. У той жа час, з улікам падначалення ў гэты перыяд Нідэрландаў, чарговы генерал-губернатар, , які прыбыў на Яву ў 1808 годзе, атрымаў гэта прызначэнне ад Людовіка I Банапарта і, адпаведна, праводзіў курс на забеспячэнне менавіта французскіх інтарэсаў, што складаліся, перадусім, у абароне тэрыторыі Нідэрландскай Ост-Індыі ад брытанцаў. Апошнія, знаходзячыся ў стане вайны як з французамі, так і з іх сатэлітамі — галандцамі, ужо распачалі да гэтага часу шэраг уварванняў у перыферыйныя раёны калоніі, захапіўшы, у прыватнасці, астравы і Цернаце. Засяродзіўшы высілкі на абароне Явы як галоўнага вострава нідэрландскіх уладанняў, Дандэлс не толькі праводзіў маштабныя мабілізацыйныя працы і прыступіў да паскоранага развіцця ваеннай інфраструктуры, але і павёў курс на цэнтралізацыю сістэмы грамадзянскай адміністрацыі і рэзкае абмежаванне ўлады тубыльных кіраўнікоў. Усё гэта адбывалася ў цяжкіх сацыяльна-эканамічных умовах: якая ажыццяўлялася брытанскім флотам калоніі звяла да мінімуму яе замежнагандлёвыя сувязі.
У жніўні 1811 года брытанскія войскі высадзіліся на Яве. Наступнік Дандэлса на пасту генерал-губернатара, які захаваў вернасць Людовіку Банапарту, цягам некалькіх тыдняў аказваў супраціўленне пры апоры на галандскія, французскія і тубыльныя падраздзяленні, аднак пасля серыі параз быў запалонены англічанамі і капітуляваў. На Яве была заснавана брытанская адміністрацыя на чале з віцэ-губернатарам ост-індскіх уладанняў Вялікабрытаніі. Яе фактычны кантроль практычна не шырыўся за межы вострава, аднак кіраўнікі многіх дзяржаўных уварэнняў Суматры, Балі, Мадуры, паўднёвага Калімантана прызналі суверэнітэт брытанцаў, склаўшы з іх адміністрацыяй адпаведныя дагаворы.
Пад кіраўніцтвам Раффлза ў кароткія тэрміны быў праведзены шэраг істотных адміністрацыйных і эканамічных ператварэнняў, прытым новыя метады кіравання і гаспадарання, зазвычай, значна перасягалі па эфектыўнасці нідэрландскія. Апроч таго, у перыяд брытанскай акупацыі адміністрацыйны цэнтр калоніі быў перанесены з Батавіі ў (раней, з 1746 года, там знаходзілася толькі летняя рэзідэнцыя галандскага генерал-губернатара).
У жніўні 1816 года Ост-Індыя была вернута Вялікабрытаніяй вызваленым ад Напалеона Нідэрландам па ўмовах, падпісанай у Лондане 13 жніўня 1814 года. На працягу некалькіх гадоў адміністрацыя Брытанскай Ост-Індскай кампаніі спрабавала ўтрымаць за сабой асобныя раёны Суматры і Калімантана, аднак новае міждзяржаўнае пагадненне, падпісанае 17 сакавіка 1824 года ў Лондане, зафіксавала адмову англічан ад якіх-небудзь тэрытарыяльных прэтэнзій да галандцаў.