cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юрый Міхайлавіч Хаванскі
Біяграфія
Вядомы скандальнымі выказваннямі пра Віктара Цоя, Міхаіла Гаршанёва, Фёдара Емяльяненку, РПЦ і Pussy Riot , а таксама канфліктамі з расійскімі рэп-выканаўцамі, такімі як Noize MC, Kristina Si, Баста, Птаха.
Выступае як суддзя на батл-пляцоўцы Versus Battle. У 2016 годзе ўдзельнічаў у рэп-батле з відэаблогерам Дзмітрыем Ларыным. Відэаролік з батлам сабраў больш за 20 млн праглядаў на YouTube і заняў другое месца ў Расіі па праглядах у 2016 годзе. Пасля батлу пачаў запісваць музычныя кліпы ў вобразе гангстара. Ужо выйшлі такія кліпы, як «Батя в здании», «Шум», «Прости меня, Оксимирон», «Шёпот стволов», якія збіраюць мільёны праглядаў на YouTube.
Агучыў огра-чараўніка ў рускамоўнай лакалізацыі гульні Dota 2. У 2016 годзе быў настаўнікам каманды «Not a player» у рамках кіберспартыўнага спаборніцтва па Dota 2 «КіберБітва», які арганізавала кампанія «Мегафон». Пісаў артыкулы для калонкі vc.ru. У чэрвені 2014 года быў ініцыятарам петыцыі пра «праверку Алены Мізулінай на псіхічнае здароўе» праз яе выказванні. Петыцыя сабрала больш за 116 тыс. подпісаў.
З 9 чэрвеня па 29 снежня 2021 года знаходзіўся пад вартай па абвінавачванні ў апраўданні тэрарызму за выкананне песні пра тэракт на Дуброўцы, была заведзена крымінальная справа. 29 снежня 2021 года суд Санкт-Пецярбурга замяніў яму меру стрымання на забарону пэўных дзеянняў, і вызваліў Хаванскага з-пад варты. 20 ліпеня 2022 года суд спыніў разгляд крымінальнай справы ў сувязі са сканчэннем тэрміну даўнасці.
26 верасня 2022 года з’ехаў з Расіі ў Сербію. Цяпер жыве ў Бялградзе.
Прэсбургскі мір
Прэсбургскі мір 1805 года (Pressburger Frieden; Traité de Presbourg) — мірны дагавор паміж Францыяй і Аўстрыяй, заключаны 26 снежня 1805 года ў Прэсбургу (Браціслава) пасля разгрому Аўстрыі ў Аўстэрліцкай бітве і яе поўнага паражэння ў вайне Трэцяй кааліцыі.
Больш таго, імператар Франц II прызнаў за манархамі Баварыі і Вюртэмберга тытулы каралёў, што вывела іх з-пад улады інстытутаў Свяшчэннай Рымскай імперыі. Аўстрыя таксама выплачвала Францыі кантрыбуцыю ў суме 40 млн. флорынаў.
У якасці кампенсацыі Аўстрыя атрымлівала адносна невялікую тэрыторыю, якая ўключала Зальцбург і былое абацтва Берхтэсгадэн, а для былога курфюрста Зальцбургскага Фердынанда Габсбурга было створана новае герцагства Вюрцбург.
Змены, прадугледжаныя Прэсбургскім мірам 1805 года, азначалі канец аўстрыйскага панавання ў Свяшчэннай Рымскай імперыі і спрыялі яе роспуску ў 1806 годзе.
Іван Цімафеевіч Маісееў
Іван Цімафеевіч Маісе́еў (, в. Вялюнь Брэсцкага раёна —, г. Марыінск) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).
Біяграфія
Скончыў курсы малодшых лейтэнантаў у 1938 годзе, у 1942 годзе — курсы «Выстрал».
У Чырвонай Арміі з 1928 года.
З 1943 года на 2-м Украінскім фронце. Удзельнік вызвалення Украіны, Румыніі, Чэхаславакіі.
Капітан Маісееў вызначыўся ў 1944 годзе пры фарсіраванні р. Ціса на тэрыторыі Венгрыі: 6 лістапада батальён на чале з Майсеевым пад варожым агнём пераправіўся цераз раку, выбіў праціўніка з траншэй, прайшоў з баямі 18 км, захапіў у палон 180 гітлераўцаў.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Румынская Каталіцкая Царква (Румынская Грэка-Каталіцкая Царква, Румынская Царква, аб'яднаная з Рымам) — адна з Усходніх Каталіцкіх Цэркваў, якая прытрымліваюцца візантыйскага абраду. Пяць епархій Царквы знаходзяцца на тэрыторыі Румыніі і адна — на тэрыторыі ЗША. Адна з чатырох Усходніх Каталіцкіх Цэркваў, якая носіць статус Вярхоўнага Архіепіскапства.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni — прэснаводная рыба сямейства асятровых.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Гісторыя
Пасля паражэння туркаў у бітве пад Венай у 1683 годзе значная частка зямель, якія яны раней займалі, адышла да Аўстрыйскай дзяржавы, у тым ліку і Трансільванія. Імператар Аўстрыі Леапольд I падтрымліваў ідэю уніі праваслаўных румын з Рымам. У 1700 годзе значная частка трансільванскіх румын на чале з епіскапам Афанасіям Ангелам увайшлі ў поўныя адносіны са Святым Прастолам. Грэка-каталікі Трансільваніі былі аб'яднаны ў дзве епархіі і падначалены рымскаму епіскапу вянгерскага горада Эстэргам. З 1737 года цэнтрам грэкакаталіцкай царквы Румыніі стаў горад Блаж.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Апісанне
Максімальная даўжыня рыбіны (уключаючы хваставую нітку — выцягнутую верхнюю лопасць хваставога плаўніка) да 75 см і вага да 2 кг.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Гісторыя
У 1744 годзе ў Трансільваніі выбухнула антыўніятскае паўстанне, у выніку ў 1759 годзе імператрыца Марыя-Тэрэзія дазволіла стварэнне ў Трансільваніі праваслаўнай епархіі, пасля чаго больш за палову грэкакаталікоў зноў перайшлі ў праваслаўе. Праваслаўная епархія ўваходзіла ў склад сербскай Карлавацкай мітраполіі і да 1810 года ўзначальвалась этнічнымі сербамі.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Апісанне
Рыла шырокае, плоскае. На канцы яго размешчана ад 1 да 9 вострых шыпоў. Паміж вачыма і на патыліцы маецца па 2 вострых шыпы. Рот вялікі, вусікі гладкія. Вочы вельмі дробныя, часта амаль зацягнутыя скурай. Верхняя лопасць хваставога плаўніка заканчваецца доўгай ніткай.
У спінным плаўніку 29-34 прамянёў; у анальным 16-23; спінных жучак 10-15, бакавых — 28-40, брушных — 5-11; жаберных тычынак 16.
Афарбоўка дарсальной паверхні ад цёмна-бурай да чорна-бурай, жывот шэра-белы.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Гісторыя
Пасля першай сусветнай вайны Трансільванія была далучана да Румыніі, і тэрыторыя грэкакаталіцкай мітраполіі распаўсюдзілась на ўсю гэтую краіну. Да пачатка Другой сусветнай вайны ў царкву ўваходзіла больш за паўтара міліёна чалавек.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Распаўсюджанне
Гістарычна жыў ад вусця Амудар'і да Пянджа. У моры не выходзіў, але адзінкавыя асобнікі сустракаліся ў саланаватых водах дэльты Амудар'і і ў перадвусцевай прасторы. Пасля зарэгулявання сцёку Амудар'і і яе прытокаў арэал віду рэзка скараціўся. У канцы XX стагоддзя засталося толькі дзве малалікія папуляцыі ў Вахшы і сярэднім цячэнні Амудар'і вышэй Туркменабада. Не здзяйсняе далёкіх міграцый.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Гісторыя
Пасля прыхода да ўлады камуністычнага рэжыма царква падверглася жорсткім ганенням. У 1948 годзе яна была юрыдычна ліквідавана, а ўся яе маёмасць перадана Румынскай праваслаўнай царкве. Шэсць епіскапаў былі арыштаваны, пяць з ніх памерлі ў турме, а шосты — Юлій Хоса памер у 1970 годзе ў манастыры пад дамашнім арыштам. Ужо пасля смерці Хосы Папа Павел VI абвясціў, што той быў кардыналам in pectore. Царква існавала толькі ў падполлі. У 1982 годзе для румынскіх эмігрантаў у ЗША быў сфарміраваны апостальскі экзархат, з 1987 года атрымаўшы статус епархіі. Пасля падзення рэжыма Нікалае Чаўшэску грэкакаталікі Румыніі змаглі выйсці з падполля. У 1990 годзе Папа Ян Павел II прызначыў кіраўнікоў пяці адноўленых епархій. Як і ва Украіне, у Румынскай грэкакаталіцкай царквы ўзніклі канфлікты з праваслаўнымі з-за належаўшай да 1948 года ўластнасці. 16 снежня 2005 года Папа Бенедыкт XVI даў царкве статус Вярхоўнага Архіепіскапства.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Біялогія
Прэснаводная рыба. Сустракаецца толькі ў рэчышчы ракі, у месцах з пяшчаным, цвёрдым гліністым, радзей камяністым дном. Не заходзіць у стаячую ваду. Існуе дзве экалагічныя формы — буйная і дробная.
Дарослыя асобіны сілкуюцца пераважна рыбай (гальцы, вусач), але ядуць і насякомых. У 1911 годзе спрабавалі акліматызаваць від у Мургабе, але рыбы не прыжыліся. Харчовыя канкурэнты малявак — гальцы і маляўкі вусача, дарослых рыб — сом.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Сучасны стан
Вярхоўнае архіепіскапства складаецца з архіепархіі-метраполіі Фэгэршана і Алба-Юліі і пяці суфраганых епархій — Арадзі, Лугожа, Клуж-Герлы, Марамурэша і створанай у 2014 годзе епархіі Васіля Вялікага, з цэнтрам у Бухарэсце. У ЗША існуе асобная епархія грэкакаталікоў — Епархія святога Георгія ў Кантоне.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Размнажэнне
Палавая сталасць надыходзіць на 6-7-м годзе пры даўжыні цела больш за 45 см. Нерастуе ў красавіку пры тэмпературы 16 °C. Пладавітасць пры даўжыні 26-50 см (без хваставога плаўніка) ад 3100 да 36000 ікрынак. Лічынкі прыстасаваныя да жыцця ў струменях моцнай доннай плыні каламутнай ракі.
Румынская Грэка-Каталіцкая Царква
Сучасны стан
З 1994 года і па гэты час царкву ўзначальвае кардынал Лучыян Мурэшан, які з 2005 года носіць тытул Вярхоўнага архіепіскапа. Рэзідэнцыя кіраўніка царквы знаходзіцца ў горадзе Блаж. Багаслужэнне ў царкве вядзецца на румынскай мове.
Pseudoscaphirhynchus kaufmanni
Размнажэнне
Ікра дновая, клейкая, чорнага колеру, ікрынкі дыяметрам 1,5—2,7 мм. У чэрвені даўжыня малявак складае каля 3,5 см, шып на канцы лыча і хваставая нітка адсутнічаюць. Хваставая нітка з'яўляецца пры даўжыні 6,5 см.
Узаемадзеянне з чалавекам
Каштоўная прамысловая рыба, цяпер рэдкая. Спажываецца ў месцах лоўлі. Магчыма развядзенне ў штучных умовах. У цяперашні час від уключаны ў чырвоныя кнігі Узбекістана і Таджыкістана. Рыбін гэтага віду прамышляюць плаўнай дзвюхсценнай і трохсценнай сеткай, а таксама невадам і подпускамі, з прынадай мядзведкай або дробнай рыбай. Асноўны промысел вядзецца пры нізкай вадзе: восенню, зімой і вясной, летам амаль спыняецца. Мяса ўжываюць у смажаным, салёным і вэнджаным выглядзе. Міжнародны саюз аховы прыроды прысвоіў ўвазе ахоўны статус «Віды на мяжы знікнення».
Культура Арменіі
Культура Арменіі — сукупнасць матэрыяльна-тэхнічных і духоўных дасягненняў армянскага народа, створанага як на цяперашняй тэрыторыі Арменіі, так і на ўсёй гістарычнай Арменіі.
Гісторыя культуры сфармаванага армянскага народа бярэ пачатак з VI—V стагоддзяў да н.э. і з'яўляецца працягам яшчэ старажытнейшай. Як адзначае аўтарытэтная энцыклапедыя «Брытаніка» Арменія — адзін з найстаражытнейшых цэнтраў сусветнай цывілізацыі. Найважнейшае значэнне для далейшага развіцця гісторыі і культуры армянскага народа мела прыняцце ў першыя гады IV стагоддзя хрысціянства ў якасці дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі. Менавіта з IV стагоддзя пачынаецца новая фаза ў гісторыі армянскай культуры — пачатак сярэднявечнага армянскага мастацтва. Агульны ўздым армянскай культуры ахапляе перыяд да VII стагоддзя ўлучна, да канчатковага цверджання ў Арменіі арабскага ярма. Наступнае значнае развіццё пачынаецца з канца IX стагоддзя, і злучана яно з аднаўленнем у 885 годзе незалежнага Армянскага царства, што стала пачаткам новага залатога стагоддзя ў армянскай гісторыі. Перыяд культурнага ўздыму працягнуўся да XIII стагоддзя ўлучна і характарызуецца некаторымі аўтарамі як. Пасля каля двухвяковага крызісу ў XV—XVI стагоддзях, культурнае жыццё зноў ажыўляецца з XVII стагоддзя. Для захавання і развіцця шматвяковай армянскай цывілізацыі важнае значэнне згуляла далучэнне ў пачатку XIX стагоддзя Усходняй Арменіі да хрысціянскай Расійскай Імперыі. У 1918 годзе ва Усходняй Арменіі была адноўлена армянская дзяржава. У 1920 годзе яна была далучана да савецкай дзяржавы, а пасля яе распаду зноў знайшла суверэнітэт, стварыўшы новыя перспектывы для развіцця 2500-гадовых культурных традыцый армян.
Архітэктура
З VI стагоддзі да н.э. у старажытнай Арменіі развівалася паганская архітэктура. Ксенафонт паведамляе, што жыллё армян мела вежы. Найболей значны помнік армянскай антычнай архітэктуры — храм, пабудаваны царом Вялікай Арменіі у 70-я гады н.э. Ад эпохі элінізму захаваліся рэшткі гарадоў Арташат і — старажытных сталіц Вялікай Арменіі. Плутарх заве Арташат «армянскім Карфагенам». Древнеармянским городам характерна регулярная планировка городских кварталов.
У III—IV стагоддзях у звязку з фармаваннем у Арменіі феадальных адносін, а таксама прыняцці ў 301 годзе хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, пачынаецца новы этап у гісторыі армянскай архітэктуры. Сярод найболей ранніх узораў армянскай царкоўнай архітэктуры вядомыя як аднанефавыя залавыя (Шырванджух, V у.), так і трохнэфавыя базілікальныя (Касах, IV ст.; Ерэруйк, V ст.) цэрквы. У V—VII стагоддзях армянскімі архітэктарамі былі распрацаваны шматстайныя тыпы цэнтрычных купальных храмаў: квадратныя ў плане (у Вохджабердзе, V ст.); чатырох апсідныя (у Црвізе, Арні, V—VI стст.); прамавугольныя ў плане, з выступаючымі 4 апсідамі і з 4 падкупальнымі пілонамі (сабор у Эчміядзіне) ці без пілонаў (Мастара); прамавугольныя, з упісаным унутр крыжам (Авен, 591—602; ); васьміапсідныя (Зоравар, VII ст.) і інш. . Спалучэнне цэнтрычнай і базілікальнай кампазіцый у V—VI стагоддзях прывяло да стварэння такіх купальных базылік, як Тэкор (канец V ст.) і (сярэдзіна VI ст.). У V стагоддзі ў армянскай сталіцы Двін была пабудавана палата кіраўніка армянскага каталікоса, якая з'яўлялася адным з найранейшых палацавых будынкаў сярэднявечнай Арменіі.
Шэдэўрам армянскай архітэктуры VII стагоддзя лічыцца храм Звартноц, збудаваны паміж 641—661 годамі.
З канца IX стагоддзя, пасля аднаўлення суверэнітэту армянскай дзяржавы манументальнае будаванне перажывае новы ўздым. Армянскае дойлідства гэтага часу цесным чынам працягвае архітэктурныя традыцыі папярэдніх стагоддзяў. Характэрнай з'явай дадзенага этапу развіцця архітэктуры робіцца ўзбагачэнне дэкор. Развіваецца як грамадзянскае, так і культавае будаванне. У прыватнасці, у сталіцы Ані былі збудаваны шырокія абарончыя сцены, палацы, на працягу 989—1001 гадоў царамі і  тут быў пабудаваны, архітэктарам якога выступіў знакаміты. Апроч цэнтральнай Арменіі, будаванне развівалася ва ўсіх частках краіны. Так, у 915—921 гадах Гагік Арцруні ў ўзвёў  (дойлід Мануэл), адрозную багатымі рэльефамі. У Сюніку былі збудаваны (895—905 гг.),  (911 г.), Гндэванк (930 г.) і іншыя цэрквы. Буйныя манастырскія комплексы былі пабудаваны на паўночным усходзе Арменіі — Санаін (957—962 гг.), Ахпат (976—991 гг.) і г.д. У гэты ж час стратэгічныя шляхі былі прычынены крэпасцямі, сярод якіх найболей магутнымі з'яўляліся Амберд, і некаторыя іншыя.
Новы ўздым грамадзянскай архітэктуры адзначаецца ў XII—XIII стагоддзях — будуюцца гасцініцы, трапезныя, кнігасховішчы, караван-сараі. Асабліва характэрная з'ява армянскай архітэктуры часу —. Уздым армянскай архітэктуры канца XII—XIII стагоддзяў злучаны з вызваленнем Арменіі. Былі створаны шэраг новых каменных канструкцый, у тым ліку перакрыцце на якія перакрыжоўваюцца арках. Найболей вядомыя помнікі часу: (1201),  (1205),  (1213—1232), Дадзіванк, (1214), Гегард (1215),  (1215—1235),  (1216),  (1216—1238),  (1281) і некаторыя інш.
Старажытная і сярэднявечная армянская літаратура
Існуе думка, паводле якой яшчэ ў III—I стст. да н.э. у армян існавалі асаблівыя «жрэцкія пісьмёны», якім ствараліся храмавыя кнігі і летапісы. У I ст. да н.э. на грэчаскай мове пісаў драмы цар Вялікай Арменіі Артавазд II. З аўтараў дахрысціянскай Арменіі вядомы таксама, які жыў у I—II стст. н.э., «Храмавыя гісторыі» якога не захаваліся. У пачатку IV стагоддзя, пасля прыняцця хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, ранейшая літаратура была прызнана паганскай і знішчана.
Армянская мова з'яўляецца адной са старажытна-пісьмовых сярод індаеўрапейскіх моў. Армянская арыгінальная літаратура пачала развіццё з 405 года, калі навуковец і святар Месроп Маштоц. Тады ж фармуецца старажытнаармянская літаратурная мова —. V стагоддзе прынята зваць «Залатым стагоддзем» у гісторыі армянскай літаратуры. Першы арыгінальны помнік армянскай літаратуры — «Жыццё Маштоца», напісаны ў 440 гадах. У літаратуры V стагоддзя сваім значэннем дамінуе армянская гістарыяграфія ці жанр гістарычнай прозы. У гэтым стагоддзі жылі гісторыкі, , Фаўстас Бузанд, Маўсес Харэнацы, і інш. У вобласці багаслоўя вядомыя Езнік Кахбацы, і інш. Квітнее таксама гімнаграфія і агіяграфія. У развіцці гімнаграфіі немалаважны ўнёсак унёс паэт V стагоддзя Сцяпанос Сюнецы (першы).
У VI стагоддзі новых вяршынь дасягае армянская філасофская думка дзякуючы творчасці неаплатоніка Давіда Анахта. Ужо з канца VII стагоддзя захаваліся ўзоры свецкай паэзіі. У VII—VIII стагоддзях квітнее схаластыка-дагматычная літаратура, пісалі багасловы, , і інш. У гэты ж перыяд свае працы стварылі вядомыя гісторыкі, , , , паэты , , і многія іншыя.
З пачатку V стагоддзя пачынаецца гісторыя. На працягу V—VIII стагоддзяў армяне пераклалі Арыстоцеля, Платона, Філона Александрыйскага, Галена, Эзопа і дзясяткаў іншых аўтараў антычнай літаратуры. Многія армянскія пераклады ўнікальныя, бо арыгіналы гэтых складанняў згублены, а тэксты часткова або цалкам захаваліся толькі дзякуючы армянскаму перакладу.
Канчатковае вызваленне ад арабскага ярма і аднаўленне Армянскага царства ў 885 годзе стварае перадумовы для армянскага Адраджэння. Армянскія цары падтрымлівалі таксама развіццё пісьмовай культуры. У X—XI стагоддзях у вобласці мастацкай літаратуры перадусім вядомы паэт Грыгора Нарэкацы, у вобласці гістарыяграфіі —, , , і інш. . У гэты перыяд жылі паэт і філосаф, багасловы , і інш.
У XI стагоддзі ўварванне ў краіну візантыйцаў, а пасля і сельджукаў, не стваралі спрыяльныя ўмовы для развіцця літаратуры. У гэты перыяд былі створаны гістарычныя працы такіх аўтараў як і. У XI стагоддзі старажытнаармянская мова пачынае паступова развіцца ў. Ключавое значэнне для далейшага развіцця багатых традыцыі армянскай літаратуры згуляла стварэнне ў 1080 годзе Кілікійскай армянскай дзяржавы. Пазней значны імпульс развіццю ўсіх галін культуры дало вызваленне Усходняй Арменіі Закаранамі ў канцы XII—пачатку XIII стагоддзяў. У гістарычную арэну прыйшлі буйныя паэты, , , Нерсес Шнаралі. Апошні стаў найбуйнейшым паэтам свайго часу, аўтар ліраэпічнай паэмы «Элегія на ўзяцце Эдэсы» і іншых твораў. Мастацкая проза развівалася ў творчасці баечнікаў і. У XIII стагоддзі на сярэднеармянскай літаратурнай мове пісалі Фрык — заснавальнік паэзіі сацыяльнага пратэсту, і — зачынальнік любоўнай лірыкі ў армянскай літаратуры. Вяршыні гістарыяграфіі эпохі —, ,. У паэтычнай творчасці аўтараў XIII—XVI стагоддзяў, , , , , развіваюцца жыццесцвярджальныя настроі армянскай літаратуры эпохі, любоўная і сацыяльная лірыка. У той жа самы перыяд дасягае высокага развіцця жанр паэмы, найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі, , , , і іншыя.
Новая і сучасная армянская літаратура
Класіцызм робіцца асноўным кірункам армянскай літаратуры другой паловы XVIII—пачатку XIX стагоддзяў. Яго прадстаўнікі пісалі пра гістарычнае мінулае Арменіі, а ідэя аднаўлення армянскай дзяржаўнасці была іх галоўным палітычным ідэалам. З 1820 гадоў у армянскай літаратуры пачынаецца змаганне паміж прыхільнікамі выкарыстання старажытнаармянскай і новаармянскай мовы ў якасці мовы літаратуры — так званы грапайкар. і М. Тагіядзян, пісьменнікі г.зв. «пераходнага перыяду», пісалі пра надзённыя пытанні свайго часу. Іх мовай была яшчэ класічны старажытнаармянская. У сваёй творчасці паэт працягвае прапагандаваць ідэі нацыянальнага абуджэння.
Пачатак новай армянскай літаратуры і перамогу новаармянскай літаратурнай мовы адзначыў «Раны Арменіі» Х. Абавяна, напісаны ў 1841—1843 гадах. Раман апісвае змаганне армянскага народа супраць іранскага ярма ў эпоху вызвалення Усходняй Арменіі з дапамогай Расіі. Абовян сцвярджае прагрэсіўны рамантызм і рэалізм у армянскай літаратуры. У сярэдзіне стагоддзя пісаў паэт З. Шахазіз. У той жа перыяд у развіцці армянскай грамадскай думкі і літаратуры вялікую ролю згуляў рэвалюцыйны дэмакрат. У Заходняй Арменіі разгарнулі сваю дзейнасць цэлая пляяда вядомых публіцыстаў. З творам і  злучаны пачатак рамантызму ў заходнеармянскай літаратуры. З 1860-х гадоў ствараюць свае творы заснавальнік армянскай рэалістычнай драматургіі Г. Сундукян і зачынальнік рэалістычнай драматургіі ў літаратуры заходніх армян пісьменнік-сатырык А. Паранян. У 1870—1880 гадах тварыў, што выражаў імкнення армянскага народа вызвалення ад турэцкага ярма. Тады ж пісаў свае сацыяльна-побытавыя раманы П. Прашан, у якіх адлюстравана сацыяльнае расслаенне армянскай вёскі. Развіваецца творчасць раманіста і педагога. Галоўнымі выразнікамі ідэй нацыянальна-вызвольнага змагання 1870—1880 гадоў сталі раманісты Рафі, Цэренц, публіцыст. Значную ролю ў развіцці армянскай прозы згуляў Рафі, аўтар шматлікіх раманаў, сярод якіх «Хант»,, «Давыд-бек», і інш.
Да канца XIX стагоддзя вядучым кірункам армянскай літаратуры робіцца крытычны рэалізм. Дасягае значнага развіцця жанр рамана. Найбуйныя празаікі часу — Нар-Дос, Мурацан,, , , , і інш. Шырванзадэ ў сваёй творчасці адлюстроўваў працэс цверджанні буржуазных адносін у Закаўказзе. Нарос з’яўляўся майстрам. Працягвальнікам традыцыі гістарычнага рамана быў Мурацан. Да канца XIX—пачатку XX стагоддзя ставіцца шматсценная творчасць А. Туманяна, аўтара шматлікіх чатырохрадкоўяў, паэм, легендаў, баек, казак і аповедаў. Адным з найбуйнейшых паэтаў канца XIX—першай паловы XX стагоддзяў стаў А. Ісаакян. У пачатку стагоддзя дзякуючы творчасці В. Тэр’яна армянская паэзія ўступіла ў новую ступень развіцця. Тады ж з’яўляецца новае пакаленне паэтаў, сярод якіх найболей вядомыя, , і. Знаходзячыся пад уплывам заходнееўрапейскага сімвалізму, усе яны засталіся адданы традыцыям армянскай класічнай літаратуры. Жанр сатыры развівалі Е. Ацян і Арандзар.
Новыя змены ў гісторыі літаратуры былі злучаны з далучэннем незалежнай Арменіі да савецкай Расіі ў 1920 годзе. З сярэдзіны 1910-х гадоў пачаў сваю літаратурную дзейнасць выбітны паэт Егішэ Чарэнц. Яго творчасць, якая падоўжылася яшчэ два дзесяцігоддзі, зрабіла велізарны ўплыў на наступныя пакаленні армянскіх паэтаў. Пачыналі сваю літаратурную дзейнасць і. Найбуйнейшыя прадстаўнікі шматстайнай армянскай прозы эпохі 1920—1930-х гадоў былі, і , у новую фазу творчай дзейнасці ўступаў. Да гэтага перыяду ставіцца творчасць дзіцячага пісьменніка.
У перыяд Вялікай айчыннай вайны армянская літаратура рабіла акцэнт на тэму патрыятызму, стваралася ваенная літаратура. Дэмірчан і Зар’ян пісалі гістарычныя раманы. Яшчэ больш развівалася публіцыстыка.
Мова і пісьмовасць
Армянская як самастойная мова існуе з VI стагоддзя да н. э., ставіцца да індаеўрапейскай моўнай сям’і, сярод якіх вылучаецца ў асобную групу і з’яўляецца адным са старажытнапісьмовых. Найбольшую роднасць выяўляе з грэчаскай мовай, разам з шэрагам вымерлых цяпер моў — фрыгійскай, фракійскай, дакійскай і пеанійскай яднаецца ў палеабалканскую моўную сям’ю. Яшчэ да пачатку нашай эры, як вядома з паведамлення аўтара I стагоддзя Страбона, усё насельніцтва Арменіі гаварыла на адной мове — армянскай. З 406 года выкарыстоўваецца арыгінальны армянскі алфавіт, які на працягу больш тысячы шасцісот гадоў існуе амаль без змен. Старажытнаармянская літаратурная мова атрымала сваю апрацоўку галоўным чынам дзякуючы армянскаму духавенству, сярод іх, прыкладам, Езнік Кахбацы (374/380—450), які лічыцца адным з заснавальнікаў старажытны армянскай літаратурнай мовы. Яшчэ ў сярэднія вякі нацыянальная мова з’яўлялася важным і ўсвядомленым элементам армянскай ідэнтычнасці. Ёсць паведамленні VII стагоддзя пра ролю мовы ў захаванні армянскай ідэнтычнасці нават за межамі гістарычнай радзімы. У Высокім сярэднявеччы сярэднеармянская мова была дзяржаўнай мовай Кілікійскага армянскага царства. На сённяшні дзень існуе два асноўныя літаратурныя варыянты плюрыцэнтрычнай армянскай мовы: заходні (галоўным чынам выкарыстоўваецца ў дыяспары) і ўсходні. Армянская мова з’яўляецца афіцыйнай мовай Арменіі і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Пісьмовы перыяд гісторыі армянскай мовы падзяляецца на тры асноўныя этапы :
З канца V стагоддзі бярэ пачатак навуковае вывучэнне армянскай мовы, калі з’яўляюцца першыя самастойныя лінгвістычныя працы ў армян. У V—IX стагоддзях граматычныя працы стваралі, Езнік Кахбацы, , , і інш. Калі з канца VII стагоддзя з’яўляюцца першыя слоўнікі з алфавітным размяшчэннем слоў, то ўжо з канца X стагоддзя армянская лексікаграфія перажывае бурны росквіт. Да пачатку XI стагоддзя ставіцца граматычная праца Грыгора Магістроса, што ўключала кампіляцыю ідэй усіх папярэдніх армянскіх граматык. Важнай падзеяй робіцца першая арфаграфічная рэформа. У другой палове XII стагоддзя піша арфаграфічны слоўнік армянскай мовы. Сярод найбуйнейшых даследчыкаў армянскай мовы эпохі XIII—XIV стагоддзяў —, аўтар некалькіх прац , рэкамендацыі якога, з невялікімі зменамі, выкарыстоўваюцца дагэтуль. У гэты ж перыяд жылі выбітныя армянскія граматыкі Аванес Ерзнкацы, і. У XVII стагоддзі армянскай мове прысвячалі свае граматычныя працы і слоўнікі Франчэска Рывола, Клемент Галанус,, , , Ерамея Мегрэцы і інш. Ужо на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў армянскія мысляры працуюць на подступах да параўнальна-гістарычнага мовазнаўства. Да XVIII стагоддзя ставяцца даследаванні Багдасара Дзіра,, і інш.
Найстаражытнейшы ўзор армянскага лапідарнага ліста — надпіс, высечана на храме ў Цекоры самае познае ў 490 годзе. Найболей раннія фрагментарныя манускрыпты на пергаменце ставяцца да V—VI стагоддзяў. Найранейшы захаваны выразна датаваны рукапіс на армянскай — «», створаны ў 862 годзе. Раней яго ставіцца «Евангелле Вехамор», звычайна датавана VII—VIII стагоддзямі (дакладная дата напісання невядомая) і якая меркавана з’яўляецца найстаражытнейшым захаваным паўнавартасным армянскім рукапісам. ставіцца да 981 года.
Захаваліся звыш 30 000 сярэднявечных армянскіх рукапісаў, што складае надзвычай значную культурную спадчыну ў сусветным параўнанні. Друкарства на армянскай мове паўстала ў 1512 годзе.
Музыка
У III ст. да н.э. ужо была фармавана якасная своеасаблівасць армянскай музыкі. У працах старажытнаармянскіх аўтараў захаваліся асобныя ўзоры яшчэ дахрысціянскай армянскай музычнай творчасці. Яна ў першую чаргу злучана з гусанамі, якія ў эпоху элінізму спачатку служылі ў храме старажытнаармянскага бога. Армянская хрысціянская музыка разам з арамейскай, яўрэйскай, кападакійскай ляжыць у аснове агульнахрысціянскай музычнай культуры, уяўляючы вялікае значэнне для вывучэння, як музычная культура краіны, якая першай прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі.
З пачатку IV стагоддзя бярэ пачатак гісторыя хрысціянскай музыкі Арменіі. З канца таго ж стагоддзя ў найвысокіх школах краіны было ўведзена навучанне музыкі. У V стагоддзі фармавалася армянская гімнаграфія — творчасць. У тым жа стагоддзі былі сістэматызаваны. Пасля з'яўлення арыгінальнай пісьмовасці, ужо з V стагоддзя вядомыя таксама звесткі пра армянскі музычны інструментарый. У VII стагоддзі склаў першую складанку шараканаў — «Чанынцір шаракноц». У раннесярэднявечнай Арменіі была распрацавана тэорыя акустыкі. Вялікі ўнёсак у развіццё армянскай музыкі ўнеслі такія музыканты і тэарэтыкі раннесярэднявечнай Арменіі як Давід Керакан, Давід Анахт, Камітас Ахцэцы і інш. , у працах якіх разглядаліся пытанні эстэтыкі і тэорыі музыкі — навука пра гук і г.д. . На мяжы VIII—IX стагоддзяў фармавалася армянская сістэма музычнай натацыі — хазы, стварэнне якіх злучана з імем Сцяпаноса Сюнецы. Яшчэ да гэтага армяне выкарыстоўвалі літары алфавіта для фіксацыі музыкі.
Наступны значны перыяд у гісторыі развіцця армянскай музыкі ставіцца да X—XIII стагоддзяў. У X стагоддзі з'яўляюцца  — параўнальна аб'ёмныя манодыі духоўнага і свецкага ўтрымання. У эпоху Высокага сярэднявечча дасканаліцца армянскі нотапіс. У сваіх складаннях розныя музычна-эстэтычныя пытанні разглядаюць аўтары X—XIII стагоддзяў («Пра веды гласаў»), Аванес Імастасер і Аванес Ерзнкацы. З гэтага перыяду захаваліся сялянскія песні розных жанраў — любоўныя, працоўныя, песні пра прыроду, побытавыя і г.д. Тады ж завяршыўся фармаванне «манрусума» — навукі пра вочы і хазы, дасканаліўся напаліся.
З сярэдзіны XVI стагоддзя пачынае складацца мастацтва армянскіх ашугаў, сярод яго першых прадстаўнікоў, Багдасар Дпір і Саят-Нава. Яшчэ ў пачатку XVII стагоддзя Хачгруз Кафаецы склаў першую складанку армянскіх народных песень.
У 1813—1815 А. Ліманджанам быў створаны і ўведзены ў практыку новы армянскі нотапіс. З яго дапамогай Н. Ташчан запісаў 3 тамы твораў сярэднявечнай духоўнай музыкі. Другая палова XIX стагоддзя — час узнікнення новай кампазітарскай школы. Тады ствараюцца музычныя ансамблі еўрапейскага тыпу, засноўваюцца прафесійныя музычныя трупы, і г.д. У 1857 годзе з'яўляецца армянская музычная перыёдыка ў асобе часопіса («Усходняя ліра»). У 1861 годзе Грыгор Сінанян арганізуе сімфанічны аркестр — Аркестр Сінаняна. У творах такіх кампазітараў як, Н. Ташчан,, і інш. ужываецца еўрапейская тэхніка. У 1868 годзе Тыгран Чухаджан стварае оперу «» — першую армянскую нацыянальную оперу і першую оперу музычнай гісторыі ўсяго Усходу. Яму ж прыналежаць першыя камерныя, сімфанічныя і фартэпіянныя складанні ў армянскай музыцы. З 1880-х гадоў у армянскай класічнай музыцы пачынаецца новы рух па зборы і апрацоўцы старажытных народных песень прафесійнымі кампазітарамі, найбуйнейшым сярод якіх быў Камітас. Ягі творчасць згуляла вельмі важную ролю ў гісторыі развіцця армянскай музыкі. Немалаважнымі былі таксама харавыя апрацоўкі і, а таксама апрацоўкі народных танцаў.
Найбуйнейшыя армянскія ашугі канца XIX—пачатку XX стагоддзя —, Шырын, , Авасі.
Найболей вядомыя армянскімі кампазітарамі XX стагоддзя былі Арам Хачатуран, Аляксандр Аруцюнян,, , Арно Бабаджанян, , і інш.
Армянскія музычныя інструменты
Арменія багатая народнымі музычнымі прыладамі. Адным з найстаражытнейшых армянскіх народных інструментаў з'яўляецца дудук. У старажытнаармянскіх крыніцах захаваліся згадванні пра музычныя інструменты. Прыкладам, Фаўстас Бузанд у V стагоддзі згадвае пра інструменталістаў, якія ігралі на барабанах, срынгах, карах і трубах, гісторык пачатку X стагоддзя Аванес Драсханакертцы згадвае пра струнны інструмент з плектрам. Звесткі ў вобласці інструментальнай музыкі і армянскай музычнай інструментар вельмі бедныя, тым не менш да нас дайшло апісанне некаторых музычных інструментаў, а таксама іх назвы. Так, да ліку духавой групы належалі : срынг  — тып флейты, ехджэрапох — рог, пох — труба медная, да ўдарнай групы належалі : тмбук — барабан, да струннай групы : бамбірн — інструмент з плектрам, пандыр, кнар — тып, джнар — від кнара, він — від кнара. Музыка армянскага дудука была прызнана шэдэўрам Сусветнай нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА.
Тэатр
Тэатр Арменіі разам з грэчаскім і рымскім — адзін са найстаражытнейшых тэатраў свету еўрапейскага тыпу. Старажытнаармянскі тэатр існаваў з 69 да н. э ў сталіцы Вялікай Арменіі Тыгранакерт, дзе быў пабудаваны будынак амфітэатра , разваліны якога захаваліся да нашага часу. Найболей раннія пісьмовыя звесткі пра армянскі тэатр знаходзім у Плутарха. Паведамляецца, што сын Тыграна II Вялікага Артавазд II (56—34 да н.э.) стварыў у паўночнай сталіцы Арменіі Арташаце тэатр эліністычнага тыпу. Старажытнагрэчаскі аўтар таксама перадае, што сам Артавазд пісаў трагедыі на грэчаскай мове. У старажытнаармянскім тэатры быў развіты таксама жанр пантамімы, вядомай актрысай якога была Назенік, якая жыла ў II стагоддзі н.э. . У II—III стст. армянскія акцёры трагікі — дзайнарку-гусаны і вахбергу-гусаны — выконвалі п'есы, як грэчаскія, так і армянскія. Вядома, што ў IV стагоддзі выставы даваліся пры двары армянскага цара.
Пасля прыняцця хрысціянства ў пачатку IV стагоддзя ў якасці дзяржаўнай рэлігіі і далей злучаным з гэтым супрацівам царквы, працягваліся давацца тэатральныя выставы. Захаваліся дакументальныя звесткі пра армянскі тэатр ранняга і познага сярэднявечча. Так, прыкладам, вядомыя прамовы армянскага аўтара канца V стагоддзя Іаана Мандакуні, скіраваныя супраць тэатра, з якіх мы пазнаём пра існаванне адмысловых тэатральных будынках з асобнымі верхнімі месцамі для жанчын. Пра існаванне тэатральнага мастацтва ў Арменіі паведамляюць таксама аўтары VI—VII стагоддзяў. У позным сярэднявеччы — у X—XV стагоддзях — тэатральныя выставы былі пашыраны ў Васпуракане, Анійскім царстве, Кілікіі. На рэльефах царквы ў Ахтамары пачатку X стагоддзя намаляваны маскі розных жанравых праяў тэатра эпохі. Найранейшыя захаваныя драматургічныя творы — драматычная паэма Аванеса Ерзнкацы (XIII ст.) і «Адамава кніга» Аракела Сюнецы (XIV—XV стст.). Пра стаўленне царквы да тэатра пазнаём з прац аўтараў эпохі, калі (XIV—XV стст.) заклікаў «не хадзіць да гусанаў, яны кажуць пра справы Хайка і выхоўваюць дух непадпарадкавання». З часоў сярэднявечча захавалася трагедыя «Пакутніцтва святой Рыпсімэ» (пралог, эпілог і інтэрмедыі на польскай мове), якая была пастаўлена ў 1668 у армянскай школе Львова.
Першыя армянскія аматарскія спектаклі Новага часу ставяцца да 1810—1820 гадоў. . У 1836 годзе Г. Шэрмазанянам у Тыфлісе быў заснаваны тэатр «Шэрмазанян дарбас» — першы тэатральны будынак на Каўказе. На працягу 1846—1866 гадоў дзеяў прафесійны тэатр «Арамян татран» пад кіраўніцтвам А. Гаспарана, дзе захоўваліся традыцыі старажытнаармянскага тэатра. У 1856 годзе тэатр заснаваў М. Пешыкташлян. Ужо ў 1857 годзе быў выдадзены тэатральны часопіс «Музы Арарата». Важнай падзеяй стае заснаванне ў 1861 годзе прафесійнага тэатра Арэвелян татрон» («Усходні тэатр») у Канстанцінопалі. Праз два гады прафесійны армянскі тэатр быў заснаваны ў Тыфлісе Г. Чмшкянам. У 1865 годзе былі паказаны першыя тэатральныя спектаклі ў Ерэване. На працягу 1860—1870 гадоў армянскія тэатры былі заснаваны на розных гарадах Закаўказзя і Расіі — у Ерэване, Шушы, Александропалі, Гянджы, Баку, і г.д. .
Друкарства і прэса
Армянская мова стала першай мовай друкарства сярод моў СНД, Прыбалтыкі, а таксама многіх моў Азіі. Армянская стала 18-й мовай свету, на якой кнігі былі надрукаваны гутэнбергскім спосабам. Упершыню ён быў выдадзены яшчэ ўжо ў эпоху інкунабулы ў 1475 годзе ў кнізе. Першая друкаваная кніга на армянскай мове «» — выдадзена ў 1512 годзе ў Венецыі, які заснаваў там друкарню. У XVI стагоддзі кнігі на армянскай мове выдавалі, Султаніхах, Аванес Тэрзнцы, Аванес Гапузенц. На працягу першых ста гадоў існавання армянскага друкарства былі выдадзены 32 найменаванні кніг, 19 з якіх армянскімі кнігадрукарамі вылучна на армянскай мове. З узнікнення армянскага друкарства да 1800 года былі выдадзены больш 1154 назваў армянскіх кніг (сярод моў СНД і Прыбалтыкі другі, пасля рускамоўных выданняў, паказнік па колькасці).
Пасля Венецыі армянскія друкарні былі створаны ў 1567 годзе ў Канстанцінопалі, потым адкрыліся армянскія друкарні таксама ў Рыме (1584 ), Львове (1616), Мілане (1621) Парыжы (1633 ), Ліворна (1643), Амстэрдаме (1660), Марселі (1673), Лейпцыгу (1680 ), Падуі (1690), Лондане (1736), Санкт-Пецярбургу (1781), і іншых гарадах. Армянскія кнігадрукары XVII—XVIII стагоддзяў — Аванес Карамацінянц, Хачатур Кесарацы, Аванес Джугаецы, Маціёс Царэцы, Васкан Ерэванцы, Маціёс Ванандецы, Грыгор Халдарянц, Пагос Арапян, і інш.
У XIX стагоддзі армянскія друкарні адкрыліся ў Маскве (1820), Шушы (1828), Нью-Ёрку (1857), Ерэване (1876), Бостане (1899) і г.д. У цэлым, да 1920 года, ва ўсім свеце дзеяла больш 460 друкарняў, што друкавалі кнігі, часопісы і газеты на армянскай мове.
Першае перыядычнае выданне — часопіс «» выдавалася ў 1794—1796 гадах у Індыі. У XVIII стагоддзі ў Венецыі выйшла яшчэ адно армянскае перыядычнае выданне — часопіс «Тарэгруцюн» (хроніка).
Адукацыя
Яшчэ ў IV стагоддзі ў Арменіі былі створаны школы, дзе выкладанне вялося на грэчаскай і сірыйскай мовах. Такія школы былі заснаваны царом Трдатам III, а потым і каталікосам Нерсесом Вялікім. Ужо ў 365 годзе ў рашэнніу Аштышацкага сабора дадзены некаторыя нормы, што тычацца адносін паміж настаўнікам і вучнем.
Вобласць адукацыі ў Арменіі застаецца моцнай і ў наступную эпоху. У перыяд Армянскага царства Багратыдаў цэнтрамі адукацыі былі школы ў Санаіне, Ахпаце, Капуткары, Гладзоры, Шыраку, Камурджадзоры, дзе займаліся філасофіяй, граматыкай і іншымі навукамі. На мяжы XI—XII стагоддзяў была заснавана вышэйшая школа ў Ані. У 1184 годзе ў сваім «Судзебніку» прызначыў дармовую адукацыю для сірот і немаёмных дзяцей. У Высокім сярэднявеччы ў Сюніку дзеялі Гладзорскі (1282—1338) і (1373—1435) ўніверсітэты. Вядома, што пры сканчэнні Гладзора яго вучні пісалі дысертацыі. У XII—XIII стагоддзі дзеялі навучальныя цэнтры ў, Хор Вірапе, Арчы, Агарцыне, пазней — у XIV—XV стагоддзях — у Эрмоне, Егвардзе, Цыпнаванку, у XV—XVII стагоддзях — у Севанаванку, Сісе, Севастыі, Новай Джузе і г.д. Выкладаліся багаслоўе, матэматыка, астраномія, геаметрыя, гісторыя, геаграфія, граматыка, музыка, філасофія, рыторыка і г.д. . У розныя часы ў гэтых навучальных цэнтрах выкладалі такія навукоўцы, як Аванес Імастасер,, Грыгор Магістрос, , , Есаі Нчэцы, , , (аўтар падручніка армянскай мовы), , , ,  і іншыя.
Parnassius apollonius
Parnassius apollonius — дзённы матылек з роду Parnassius, сямейства Паруснікі (Papilionidae).
Апісанне
Размах крылаў 51-72 мм. Даўжыня пярэдняга крыла 37-45 мм. Асноўны фон крылаў самцоў — чыста белы, у самак — з шэрымі лускавінкамі. Уздоўж вонкавага краю крылаў размяшчаецца шэраг чорных плям з выразнымі контурамі. Чорныя плямкі ля краю задняга крыла ў асноўным круглявыя, як і чырвоныя. Чырвоныя плямы на крылах з цёмнай аблямоўкай. Іх колькасць вар'іруе ад 5 да 7 на кожным крыле.
Арэал
Матылёк шырока распаўсюджаны ў горных масівах Сярэдняй Азіі і на паўднёвым усходзе Казахстана. Арэал распасціраецца ад паўднёва-заходняй Сібіры — Кастанайская вобласць, Какчатаўская вобласць у Казахстане, на поўдзень — Заходні Алтай: адгор'і Нарымскага і Курчумскага хрыбтоў Тарбагатай, Саўра, Джунгарыя, Цянь-Шань і Паміра-Алай.
Біялогія
Сустракаецца на добра прагрэтых камяністых схілах у перадгор'ях на вышынях 400—1000 м н.у.м. У Какчатаўскай вобласці сустракаецца ў стэпах на схілах пагоркаў і надпоймавых тэрас. У годзе дае адно пакаленне. Час лёту з мая да першай паловы чэрвеня.
Цыкл развіцця
Вусень чорны, аксаміцісты, з двума яркімі чырвонымі плямамі на кожным з сегментаў. Харчуецца на Pseudosedum lievenii, Sedum, Scabiosa..
Першамайскі (Добрушскі раён)
Першама́йскі (, Першемайский) — пасёлак у Добрушскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Насовіцкага сельсавета.
Стэр’ё Спасэ
Стэр'ё Спасэ ( — ) — албанскі пісьменнік, педагог, перакладчык.
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Гломбач Корчынскай вобласці ў сялянскай сям'і македонскага паходжання. Пасля заканчэння Эльбасанскай сярэдняй школы нейкі час вучыўся ў Фларэнтыйскім універсітэце, але матэрыяльныя цяжкасці не далі будучаму пісьменіку магчымасці атрымаць вышэйшую адукацыю. Пасля вяртання на радзіму быў дырэктарам пачатковай школы, выкладаў мову і літаратуру ў гімназіях Корчы і Тыраны. Пасля вайны з'яўляся загадчыкам аддзелу прозы ў Саюзе пісьменнікаў і работнікаў мастацтва Албаніі.
Творчасць
Пісаць пачаў ў 1932 годзе. Першы раман «Чаму» (1935)  прасякнуты песімізмам. Герой крытыкуе сучаснае яму грамадства і канчае самагубствам. Больш аптымістычным з'яўляецца наступны раман «Афэрдзіта», у якім маладая настаўніца Афэрдзіта Скэндзерай паспяхова пераадольвае адсталыя погляды сялян і адчыняе першую ў акрузе школу. Трэці раман пісьменіка «Грубіяны?» (1946) быў забаронены камуністычнай цэнзурай. Аб гэтым згадваў вядомы албанскі дысідэнт Касем Трэбешына ў лісце тагачаснаму кіраўніку краіны Энверу Ходжы. Больш прыхільна быў сустрэты наступны твор Спасэ «Яны былі не адзінокія» (1953) аб змаганні вясковай беданаты супраць рэжыму караля Зогу. Раман быў адзначанны Рэспубліканскай прэміяй другой ступені.
Пісьменік пісаў таксама нарысы і апавяданні, падручнікі па літаратуры. Выступаў як перакладчык заходніх і балгарскіх аўтараў, збіральнік дзіцячага фальклёру, аўтар гістарычных твораў аб змаганні албанцаў супраць асманскага іга. На беларускую мову перакладзена Л. Салаўём кніга Спасэ «Афэрдзіта зноў ў вёсцы». Раман прысвечаны калектывізацыі і з'яўляецца першым вялікім творам пісьменіка з Албаніі, які стаў даступны беларускаму чытачу.
Свята-Раства-Багародзіцкая царква на пагорку (Еуд)
Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы ў Еудзе (на ўзгорку) (Biserica din Ieud Deal) — драўляная праваслаўная царква ў вёсцы Еуд жудзеца Марамурэш у Румыніі.
Царква ўключана ЮНЕСКА ў склад культурнага аб'екта Сусветнай спадчыны Драўляныя цэрквы гістарычнай вобласці Марамурэш. Таксама з'яўляецца гістарычным помнікам Румыніі і знаходзіцца ў рэестры Міністэрства культуры і рэлігійных спраў гэтай краіны.
Пабудавана ў другім дзесяцігоддзі XVII стагоддзя. Прысвечана Ражаству Багародзіцы. Называецца «Царква на ўзгорку» дзякуючы размяшчэнню на схіле пагорка і каб адрозніваць ад другой царквы гэтага сяла, вядомай як «».
Гісторыя
Царква была пабудавана мясцовай знатнай сям'ёй Балеа ў другім дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, на стагоддзе раней, чым драўляная царква ў даліне. Ціт Бад сцвярджаў, што гэта самая старая царква ў гэтым рэгіёне.
Структура і асабліва жывапіс былі шырока апісаны Віктарам Братулеску у 1941 годзе, разам з апісаннем царквы былі апублікаваныя 18 фотаздымкаў і 8 эскізаў. У 1968 годзе навукоўцы зноў пачалі даследаванне царквы. Але лепш за ўсё вывучыць гэтую царкву ўдалося Анке Поп Брату у 1982 годзе. Апошняе вывучэнне і датаванне царквы праходзіла ў 1997 годзе ў час апошняй рэстаўрацыі. У 2007—2009 гадах жывапіс царквы прайшоў праз працэс аднаўлення і кансервацыі.
Апісанне
Шырыня царквы: 7,15, даўжыня: 11,87. Максімальная ўмяшчальнасць каля 340 чалавек. Царква падзелена на тры часткі: пранаас (жаночая частка), неф (мужчынская частка) і алтар. Алтар мае 4,15 м у шырыню і 3,6 м у вышыню. Унутры царква асвятляецца маленькімі вокнамі, якія першапачаткова былі яшчэ меншыя.
Молі вузкакрылыя
Апісанне
Матылі дробныя, з размахам крылаў 7-20 мм. У спакоі сядзяць, прыціснуўшыся ўсім целам да субстрату. Галава ў шчыльна прылеглых лускавінках, лоб слаба выпуклы. Вусікі ад 2/3 да 3/4 даўжыні пярэдняга крыла, ніткападобныя. Сківічныя шчупікі маленькія, 3-членікавыя, абвярнуты вакол аснавання хабатка. Губныя шчупікі даволі доўгія, дугападобна выгнутыя Хабаток нязначна даўжэй губных шчупікаў. Пярэднія крылы вузкаланцэтападобныя, амаль заўсёды з 2 буйнымі прыўзнятымі пучкамі. Жылкаванне поўнае.
Актыўныя ў прыцемках перад заходам і на ўзыходзе сонца. Перыяд лета звычайна расцягнуты. Яйкі размяшчаюцца на кармавыя расліны адзінкава; агульная пладавітасць дасягае 100 яек. Зімуюць, як правіла, матылькі. Характэрная экалагічная асаблівасць — цесная сувязь з раслінамі сямейства скрыпнёвых: на іх сілкуюцца вусені больш за 90 % вядомых відаў. Прадстаўнікоў сямейства можна сустрэць практычна ва ўсіх біятопах з удзелам гэтых раслін. Пераважае вузкая алігафагія. Спосаб жыцця вусеня вельмі разнастайны і ўключае мінаванне лісця, галаўтварэнне, радзей пражыванне на падземных частках сцеблаў, сплеценых паміж лісцем або ў пладах. Часам у ходзе антагенезу спосаб жыцця вусеняў мяняецца.
Арэал і віды
Невялікае сямейства, якое налічвае ў сусветнай фаўне не больш за 100 відаў. Распаўсюджанне пераважна галарктычнае, шэраг відаў сустракаецца і ў гарах Паўднёвай Амерыкі. Невялікія эндэмічныя роды апісаны з Аўстраліі, Новай Зеландыі і з астравоў Хуан-Фернандэс.
Papilio alexanor
Знешні выгляд
Размах крылаў 60-70 мм. Жоўтыя пярэднія крылы з чорнымі плямамі і жылкамі, і з шырокай чорнай аблямоўкай. Заднія крылы маюць «хвосцікі». Падобныя віды: махаон і падалірый.
Распаўсюджанне
Еўропа, Заходняя Азія. Скально-восыпныя ўчасткі горных (1000—2500 м н.у.м.) рознатраўных стэпаў ад Балкан да Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі. Краіны міжземнамор'я (паўднёвая Францыя, паўднёвая Італія, Сіцылія, Албанія, Грэцыя, Турцыя, Сірыя, Ліван, Ізраіль, Іарданія, Ірак, Іран, заходні Пакістан, Афганістан,, поўдзень Закаўказзя, Казахстан, Кыргызстан, Таджыкістан, Узбекістан
Сістэматыка
Вылучаюць некалькі падвідаў:
Ахова
Чырвоная кніга СССР, Арменіі Азербайджана, Казахстана , Узбекістана. . Падвід Papilio alexanor judeus у Чырвонай кнізе Кыргызстана
Абмежавальныя фактары: празмернае выкарыстанне пашы, празмерная сенажаць, эндапаразітызм.
Эндопаразитизм
Наезнікі (Ichneumonidae: Trogus lapidator) — 60-80 %, мухі-тахіны (Tachinidae) — 5-15 %.
Лад жыцця
Гусеніцы на Парасонавых. Кармавыя расліны: Trinia vulgaris, Seseli montanum, Seseli libanotis, Ptychotis saxifraga, Ptychotis heterophylla, Opopanax chironium, Opopanax hispidus, Pimpinella saxifraga, Falcaria vulgaris, Torilis heterophylla, Ferula communis, Ferula karategina, Ferula ugamica, Carum carvi.
Размнажэнне
Лётаюць у красавіку — ліпені, адна генерацыя. Куколка зімуе.
Вяселле ў Кане
Вяселле ў Кане ці Вяселле ў Кане Галілейскай — евангельскі эпізод, ператварэнне вады ў віно на вяселлі ў Кане Галілейскай або Вяселле ў Кане з'яўляецца першым цудам Ісуса ў Евангеллі ад Яна. Згодна біблейскага апавядання, Ісус і Яго Маці былі запрошаны на вяселле, а калі віно скончылася, Ісус здзяйсняе цуд, ператварыўшы ваду ў віно. Дакладнае месцазнаходжанне Каны стала прадметам дыскусій сярод біблейскіх навукоўцаў і археолагаў; некалькі вёсак у Галілеі з'яўляюцца кандыдатамі на гэтае месца.
Біблейскае апавяданне
Падзея запісана ў Яна 2:1-11. У Евангеллі гаворыцца, што ў той час як Ісус разам з вучнямі наведвалі вяселле ў Кане нечакана скончылася віно. Для гаспадароў такі вынік азначаў адсутнасць гасціннасці і ганьбу ў вачах прысутных. Даведаўшыся пра гэта, Маці Ісуса кажа Ісусу: «У іх няма віна», на што Ісус адказаў: «Што Мне і Табе, жанчына? яшчэ не прыйшла гадзіна Мая». Аднак Яго Маці сказала слугам: «Рабіце, што Ён скажа вам» (Ян. 2:3-5). Ісус загадаў слугам запоўніць ёмістасці вадой, а пасля чэрпаць і несьці да распарадчыка вяселля. Пасля дэгустацыі напою і не ведаючы, адкуль ён узяўся, распарадчык вяселля кліча жаніха і робіць таму заўвагу, што звычайна на вяселлі падаюць лепшае віно, а пасля, калі госці ўжо нап'юцца горшае (Ян 2:6-10). Ян дадае, што: «Так заклаў Ісус пачатак цудаў у Кане Галілейскай і з'явіў славу Сваю; і ўверавалі ў Яго вучні Ягоныя» (Ян 2:11). Хоць ні ў адзіным з сінаптычных Евангелляў падзея не сустракаецца, згодна з хрысціянскай традыцыяй лічыцца, што гэта першы публічны цуд Ісуса. Аднак у Евангеллі ад Яна падзня мае сімвалічнае значэнне: гэта першы з сямі цудоўных прыкмет, па якіх праяўляецца Боская сутнасць Ісуса, і вакол якіх структуравана Евангелле.
Цуд таксама можна разглядаць як правобраз першага публічнага цуда Майсея, у якім была зменена вада у крывю ў раце Ніл. Гэта дае магчымасць даследчыкам устанавіць сімвалічную сувязь паміж Майсеем, як першым выратавальнікам яўрэяў пры іх уцёках з Егіпта, і Ісуса як духоўнага выратавальніка ўсіх людзей.
Знаходжанне Каны Галілейскай
Дакладнае месцазнаходжанне Каны стала прадметам абмеркавання сярод вучоных. Вёскі ў Галілеі, якія з'яўляюцца кандыдатамі на ролю гістарычнай Каны: Кафра Канна, Кенет-эль-Джаліль (таксама званы Хірбет Кана) і Айн Кана і Кана ў Ліване.
Згодна з Каталіцкай энцыклапедыі 1914 году, традыцыя, ўзыходзячая да 8-ага стагоддзя, ідэнтыфікуе Кану з сучасным арабскім горадам Кафра Канна, у 7 км на паўночны ўсход ад Назарэта, Ізраіль. Былі прапанаваны версіі на ролю Каны: разбураны пасёлак Кенет-эль-Джаліль (таксама вядомы як Хірбет Кана), каля 9 км далей на поўнач, і Айн Кана, якая знаходзіцца бліжэй да Назарэта і, на думку некаторых даследчыкаў, можа быць лепшым кандыдатам на этымалагічных падставах. Некаторыя хрысціяне, асабліва ліванскія хрысціяне, лічаць, што Канай Галілейскай з'яўляецца вёска Кана, на поўдні Лівана.
Шматлікія старажытныя і сучасныя археолагі спрабавалі рабіць раскопы, каб высветліць, дзе знаходзіцца Кана, але ніякіх канкрэтных археалагічных дадзеных, якія б пацвердзілі адкрыццё не знайшлося.