cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беларусы
Мова і пісьменства
Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, «у» нескладовае, прыстаўныя «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (1808—1884) з Мінскай губерні. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства. Тым не менш, па працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала польская мова, а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і руская.
Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай самасвядомасці сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства Мінскай губерні, якое здолела перажыць разгром Студзеньскага паўстання і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у літоўска-беларускіх губернях Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага беларусазнаўства ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік Аляксандр Ельскі (1834—1916), член Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа, якая была агучана дваранінам-каталіком Францішкам Багушэвічам (1840—1900) у прадмове да «Дудкі беларускай» (1891): там беларускі народ, дзе «наша мова жыве»; што «мова нашая ёсць такая ж людская і панская»; што наша «зямелька» — «Беларусь» (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ («як тое зярно ў гарэху»). Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры.
Пасля ўвядзення ўладамі Расійскай Імперыі ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і ў 1905 г. свабоды друку паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і кірыліцай (у Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў БССР — выключна кірыліца з 1919 г. ). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы Яўхіма Карскага «Беларусы» (т. 1—3, 1903—1922), газета «Наша ніва» (1906), артыкулы Мітрафана Доўнар-Запольскага, «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) Вацлава Ластоўскага, газета «Беларус» (1913) і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню новая беларуская літаратурная мова пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах Польскага таварыства «Асвета» у Мінску. У аснову сучаснай беларускай літаратурнай мовы канчаткова была пакладзена мінская гаворка сярэднебеларускай групы дыялектаў (у шырокім наваколлі горада Мінска — да Маладзечна і Бабруйска), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — Янка Лучына, Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч і інш.
У часы БССР (1919—1991) беларуская мова атрымала дзяржаўны статус і развівалася беларуская літаратура розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі білінгвізм з дамінаваннем рускай мовы (асабліва з ростам урбанізацыі). У Рэспубліцы Беларусь 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад 1999 г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома.
Традыцыйная культура
Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе.
Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая эстэтычная дасканаласць бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з колерамі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў белым (сімвал свету, космасу і боскага пачатку) і светла-шэрым), да якіх у святочную нагоду дадаваліся чырвоны колер (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і чорны (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі беларускіх сялянскіх строяў адзення.
Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам.
Традыцыйныя заняткі і рамёствы
Асноўным традыцыйным заняткам сялянскага насельніцтва было ворнае земляробства (жыта, ячмень, авёс, пшаніца, гарох, з канца XVIII ст. — бульба; з тэхнічных культур — лён, каноплі), жывёлагадоўля (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва (капуста, морква, агуркі, цыбуля, часнок і інш.).
Ворнай прыладай з даўніх часоў была саха, якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін конь; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі сярпамі, касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны плуг і жалезная барана.
Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі збіральніцтва (грыбы, ягады, лекавыя травы), бортніцтва (пчалярства), паляўніцтва, рыбалоўства ў рэках і азёрах, гонка смалы і дзёгцю (на Палессі і Падняпроўі). Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб бочак і колаў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні).
Тыпы пасяленняў і жытла
Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі вёска, сяло і горад. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — мястэчка, шляхецкі двор (сядзіба), ваколіца, засценак, фальварак, замак-рэзідэнцыя манарха ці магната; у XVII ст. — палац (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — хутар; у 1938 г. — пасёлак гарадскога тыпу; у пачатку XXI ст. — аграгарадок.
Двукроп’е
Двукроп'е — знак прыпынку ў выглядзе двух размешчаных адна над іншай кропак, які ўжываецца для ўказання на тое, што частка тэксту пасля яго звязана прычынамі, тлумачальнымі і іншымі сэнсавымі адносінамі з часткай тэксту перад ім.
У царкоўнаславянскім пісьменстве двукроп'е ў цэлым эквівалентна беларускаму знаку «Кропка з коскай», але таксама выкарыстоўваецца і ў функцыях шматкроп'я і нават кропкі на канцы скарачэнняў. Двукроп'е як знак скарачэння наогул было ўласціва старым еўрапейскім пісьменствам (у рускай мове так было да сярэдзіны XIX стагоддзя); сярод моў новага часу гэтая функцыя двукроп'я захоўваецца ў шведскай і фінскай, прычым нават у сярэдзіне слова: H:ki (Helsinki).
Беларусы
Тыпы пасяленняў і жытла
Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, свірана (клеці), навеса для дроў і прылад працы (паветкі), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (еўня, асець, пуня, гумно) і інш. Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) вяночны двор — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) пагонны двор — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах Беларусі) . Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара.
Двукроп’е
У сучаснай армянскай пунктуацыі двукроп'е выкарыстоўваецца ў канцы сказа ў якасці кропкі. Такое выкарыстанне двукроп'я вядома таксама ў рымскай, грэцкай, старажытнарускай пісьменнасці.
Беларусы
Тыпы пасяленняў і жытла
Беларускі дом увасабляў мадэль свету, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло сялян (хата) у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым саломай ці гонтай. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) пакой + сенцы + камора (клець). Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні.
Двукроп’е
У матэматыцы двукроп'е з'яўляецца адным з магчымых пазначэнняў аперацыі дзялення. У мовах праграмавання двукроп'е можа мець самае разнастайнае прымяненне. Можа выкарыстоўвацца як самастойна, так і ў састаўных пазначэннях.
Беларусы
Тыпы пасяленняў і жытла
Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — печ размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай сцяны з акном. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся «чырвоны кут» (покуць) — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў стол і знаходзілася ікона (абраз), ахопленая звычайна вышываным ручніком-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся лаўкі, на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі палаці, на якіх спалі. Невялікія лаўкі (услоны) стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся ложкі. На сцяне і на кухні былі паліцы для посуду. Крыніцай святла быў лучнік (светач). Інтэр’ер пакояў і мэбля сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі ручнікамі, абрусамі і покрывамі, дыванамі і коўдрамі. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д. Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна).
У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца цагляныя аднапавярховыя дамы (з вадаправодам і газам), пакрытыя шыферам ці бляхай, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя катэджы. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.
Грамадскія традыцыі і святы
У часы Вялікага Княства Літоўскага сфарміраваліся розныя праслойкі феадальнага грамадства — феадалы (шляхта), мяшчане і розныя катэгорыі сялян. Формай шлюбу была манагамія, бо вызначалася хрысціянствам.
Сялянскія сем’і да валочнай памеры (1557) былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці). Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына). Было распаўсюджана прымацтва (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў). У феадальны перыяд сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад сялянскай грамады (сельскай абшчыны), унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны (талака, сябрына, бонда); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); прастольнае свята (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш. З 1861 г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў. Паэма Якуба Коласа «Новая зямля» алегарычна лічыцца «энцыклапедыяй» жыцця беларускага сялянства канца XIX — пачатку XX ст.
Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, магдэбургскім правам), цэхавымі статутамі і рэлігійнымі традыцыямі. Адносіны паміж шляхціцамі рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці. У Рэчы Паспалітай беларуская шляхта сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках ВКЛ і Польскага Каралеўства — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, каталіцкая канфесія і польская мова. У Рэчы Паспалітай існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць ВКЛ і Польскага Каралеўства (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце, і г.д.). Статуты ВКЛ прадугледжвалі вена — маёнтак (уласнасць) жонкі, які пасля шлюбу афармляўся на імя мужа, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-шляхцянцы займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі жанчыны падобнага саслоўя ў іншых еўрапейскіх краінах. Калі яшчэ ў XVI ст. эліта была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з XVII ст. культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя выразныя элітарныя рысы і пераймала агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі.
Традыцыйныя сялянскія святы, абрады і звычаі былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі дахрысціянскіх вераванняў. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны ручнік клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на вяселлі, ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны крыж, і г.д. Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — Маці-Зямля  — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй Беларусі — у выразах «Маці-зямліца» і «Маці-зямля беларуская». «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы Янкі Лучыны, радкі якога Яўхім Карскі паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся драўляныя хрысціянскія крыжы (часта па 6-8 метраў вышынёй), якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся аброчнымі тканінамі (звычайна — узорыстымі ручнікамі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях.
Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — Каляды, Грамніцы; вясной — Масленіца і Вялікдзень; летам — Троіца (Сёмік, Сёмуха), Іванаў дзень (Купалле); святы ўраджаю (Зажынкі, Дажынкі, Багач). На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню (Дзяды, Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня (Радаўніца, Наўскі Вялікдзень) і на Сёмуху (траецкія Дзяды).
Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак бабінай кашай, катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было вяселле, якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп касы, падзел каравая, завязванне рук маладых ручніком. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай куццёю, запальванне свечак і інш.
На галоўнае зімовае свята (Каляды) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «Жаніцьба Цярэшкі» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае вяселле з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — хаджэнне з «казой», якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў. Беларускі навагодні абрад «Цары Каляды» быў уключаны ў 2009 г. у Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА.
З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («Гуканне вясны») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў. На Вялікдзень выконваўся валачобны абрад, абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі карагоды. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала Купалле: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе. На Дажынкі плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам.
Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец
Фальклорная спадчына беларусаў, якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні славян аб паходжанні свету.
Найболей архаічны пласт беларускага фальклору, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння свету і сусвету, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — палякаў, рускіх і ўкраінцаў. Валачобныя песні выконваліся на Вялікдзень падчас абходу двароў вёскі валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў полі і багацця ў хаце. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»).
У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага грамадства да капіталізма. У гады Другой сусветнай вайны склаўся спецыфічны пласт беларускага фальклору і прафесійнай творчасці — партызанскія песні.
Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя балады («Была я ў матулі адна»), легенды («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах Святога Пісання (Бібліі), паходжанні свету і апошнім часе быцця), паданні (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка Машэку, напрыклад, стала асновай для напісання паэмы Янкі Купалы «Магіла льва», балады Уладзіміра Караткевіча «Машэка» і оперы Рыгора Пукста «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі («Аб каралевічу-чараўніку», «Музыка-чарадзей»); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», «Цудоўная дудка»).
У 1922 г. паэт Змітрок Бядуля апублікаваў у Мінску свой высокамастацкі эпас «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні Свету, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі касмагенічныя байкі сялян беларускага Палесся, якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання дабра і зла, арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці.
Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя (жалейка, дудка, беларуская дуда, драўляныя і гліняныя флейты, рог, труба), струнныя (цымбалы, скрыпка, колавая ліра, народны кантрабас «басэтля») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган). Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт Уладзіслаў Сыракомля ў сваім вершы «Лірнік вясковы» атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным лірнікам — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт Янка Лучына прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы». У 1857 г. паэт Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі». Пазней Аляксандр Ельскі назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам». Паэт Арцём Вярыга-Дарэўскі выбраў сабе творчы псеўданім «Беларуская Дуда». Паэт Францішак Багушэвіч назваў свой першы зборнік як «Дудка беларуская» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт Янка Купала назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш «Лірнік вясковы» і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына. Пра стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў Янка Купала напісаў свой верш «Ігнату Буйніцкаму» (1911): «Пад дуду і пад цымбалы / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!».
Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі гармонік, баян, бубен, барабаны.
Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «батлейка».
Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца карагодныя («Жыта», «Кола», «Ручаёк», «Гусачок», «А мы проса сеялі» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «Лявоніха», «Мяцеліца», «Крыжачок», «Каваль», «Мікіта», «Каза» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — кадрыль, «лянцай» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя полькі («Трасуха», «Какетка», «Трамблям»), вальс і іншыя, якія прыйшлі з краін Заходняй Еўропы.
Традыцыйны касцюм
Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар.
Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі белы і шэра-белы колер, з дамешкам чырвонага і чорнага).
Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з белых ці шэра-белых кашулі і нагавіц (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую бандэлю (бандану) і камізэльку. На свята ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым поясам. Арнаментаваныя ўзоры і вышыўку наносілі на каўнер, манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна лапці, скураныя пастолы, боты, зімой — валёнкі. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі (брыль), вясной і восенню — валеная шапка (магерка), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, аблавуха). Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку.
Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) кашуля, спадніца і фартух; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, панёва, фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт). Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі Беларусі, два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з какеткай. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц (андарак, саян, палатнянік, летнік), а таксама панёвы і фартухаў. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (скідачка, шлячок) ці вянкі, бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад каптур, апраналі ручніковы галаўны ўбор (намітка) альбо хустку — існавала мноства спосабаў іх завязваць. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі лапці, а святочным — пастолы і хромавыя боты.
Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было ткацтва, а не вышыўка, таму (па тэхналагічных прычынах) у арнаментыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй Еўропе) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў Заходнім Палессі. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў ромба і касога крыжа (якія былі сімваламі сонца, урадлівасці). Каларыстыка арнаменту стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў беларускім традыцыйным касцюме (гэтак жа і на ручніках і абрусах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі.
Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае сукно (з якога шылі світу, сярмягу, бурку, латушку) і аўчына (з недубленай шылі кажухі, а з дубленай — казачыну). Насілі таксама каптан і кабат.
У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць.
Традыцыі харчавання
Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі стравы з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі хлеб, пірагі, бліны, кашы, клёцкі, секанку, розныя віды полівак (зацірка, кулеш, крупеня; квашаныя поліўкі — саладуха, кулага). Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды кісялю (жур), поліўка, юшка, салаты і інш.
Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была гародніна: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. Супы выгатаўляліся з капусты (капуснік), буракоў (боршч), шчаўя, бацвіння і інш. З мяса пераважна ўжывалася свініна, бараніна, мяса хатняй птушкі, радзей ялавічына, якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: каўбаса, паляндвіца, крывянка, халадзец, студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (верашчака, мачанка). З малака, якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі смятану, сметанковае масла і тварог.
На святы спажывалі абрадавыя стравы: на радзіны падавалі бабіну кашу; на вяселле елі хлеб-каравай; на Вялікдзень — велікодную паску, рабілі каўбасы і фарбавалі яйкі; на Масленіцу рабілі бліны; на Купалле — кулагу; на хаўтуры і памінкі нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі (коліва, куцця, гарэлка, кісель і інш.).
У сярэдзіне XVIII ст. у Беларусь пранікае бульба, якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, бабка (ці драніцы), бліны, аладкі, клёцкі, калдуны, гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (тоўчанка), аладкі (дранікі, бульбянікі), бабка і інш.
Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, кандытарскай прадукцыі. З’явіліся стравы, напоі, ягады і садавіна, запазычаныя ў іншых народаў, — шашлык, плоў, гуляш, пельмені, піца і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — гарбата, какава, кава, бананы, апельсіны, мандарыны, ківі, ананасы, кавуны і інш. Выйшлі з ужытку каноплі, ільняное семя, некаторыя стравы з мукі — саладуха, кулага, талакно, мучныя кісялі.
Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі
Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя мовы і рэлігіі), што тлумачыцца працэсамі ўрбанізацыі, інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д.
Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы Расійскай Імперыі пасля таго, як у 1861 г. было скасавана прыгоннае права (хоць і да таго пэўная частка сялян была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця капіталістычных адносін і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і Еўропы ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У 1902 г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая палітычная партыя беларусаў (Беларуская рэвалюцыйная грамада), а пасля яшчэ і іншыя партыі.
Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара
Паводле перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь (2009), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў Расіі, Украіне, Латвіі, Польшчы (пераважна ў Падляскім ваяводстве), Літве, Эстоніі, Малдове, Казахстане, ЗША, Канадзе, Аўстраліі, Германіі, Чэхіі, Бельгіі і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў.
Спасылкі
// ej.by
Шаміль Саідавіч Рахматулін
Шаміль Саідавіч Рахматулін (1920—1943) — капітан Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).
Біяграфія
Шаміль Рахматулін нарадзіўся 7 верасня 1920 года ў Томску. Скончыў сярэднюю школу. У 1939 годзе быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1941 годзе скончыў Маскоўскае артылерыйскае вучылішча. З таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны.
З верасня 1943 года гвардыі капітан Шаміль Рахматулін камандаваў 146-м гвардзейскім артылерыйска-мінамётным палком 14-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі 7-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро. 30 верасня 1943 года полк Рахматуліна пераправіўся праз Дняпро у раёне пасёлка Лоеў Гомельскай вобласці Беларускай ССР і захапіў плацдарм на яго заходнім беразе, пасля чаго адбіў вялікую колькасць нямецкіх контратак. 1 кастрычніка 1943 года Рахматулин загінуў у баі. Пахаваны ў брацкай магіле ў чарнігаўскім парку на Вале.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 лютага 1944 года за «ўзорнае выкананне баявога задання камандавання ў барацьбе з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» гвардыі капітан Шаміль Рахматулін пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі Леніна, Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны 1-й ступені і Чырвонай Зоркі.
У гонар Рахматуліна названы вуліца ў Казані, вуліца і завулак у Чарнігаве.
II з’езд салдат 3-й арміі Заходняга фронту
Другі з’езд салдат 3-й арміі Заходняга фронту. Адбыўся 2 — 6 (15 — 19) лістапада 1917 г. у Полацку. Прысутнічалі 450 дэлегатаў, з іх 335 з рашаючым і 115 з дарадчым голасам. Партыйны склад з’езда: 165 бальшавікоў, 110 эсэраў, 40 меншавікоў-інтэрнацыяналістаў, 20 эсэраў-максімалістаў. Фракцыі бальшавікоў і эсэраў-макісмалістаў блакіраваліся, што давала ім перавагу ў галасах. Сярод дэлегатаў было 390 салдат і 12 афіцэраў. З’езд абмеркаваў пытанні: даклады з месцаў, бягучы момант і канструкцыя ўлады; даклад армейскага камітэта; выбары новага армейскага камітэта. Значная частка дэлегатаў стаяла на пазіцыях меншавікоў і эсэраў. З’езд прыняў рашэнне аб неабходнасці стварэння кааліцыйнага ўрада, хоць прызнаў першыя дэкрэты Савецкага ўрада — аб міры, аб зямлі і інш. У рэзалюцыі з’езда гаварылася, што «адзіна правільным шляхам для ўхілення грамадзянскай вайны з’яўляецца стварэнне аднароднай сацыялістычнай улады». Кампраміснае рашэне з’езда аб уладзе не задаволіла салдацкія масы. У 80 % салдацкіх наказаў, накіраваных х’езду, было патрабаванне прызнаць СНК на чале з У. І. Леніным. Пра гэта гаварылі і большасць салдацкіх дэлегатаў. З’езд выбраў армейскі камітэт на ачле з бальшавіком пажпаручнікам С. А. Анучыным, у які ўвайшлі прадстаўнікі ўсіх фракцый. Прыняў рашэнне аб пераходзе паўнаты ўлады ў рукі армейскага камітэта, выбраў пастаянны ВРК арміі (часовы армейскі ВРК быў створаны 28 кастрычніка і ўзяў пад свій кантроль дзейнасць камандзіраў, штабоў, тэлефонаў і тэлеграф станцый, санкцыяніраваў арышты афіцэраў, прадухіляў спробы ўзброенных выступленняў). Выказаў недавер Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму М. М. Духоніну. Пасля з’езда ў армейскім камітэце і ВРК вялася вострая палітычная барацьба за ўладу паміж бальшавікамі, з аднаго боку, і меншавікамі і эсэрамі, з другога. 14 (27) лістапада 1917 г. па прапанове бальшавікоў большасцю галасоў была прынята рэзалюцыя аб тым, што да склікання 3-га армейскага з’езда ўлада ў 3-й арміі поўнасцю пераходзіць да ВРК, які будзе паглыбляць і пашыраць заваёвы Кастрычніцкай рэвалюцыі, кіравацца ў сваёй дзейнасці загадамі і распараджэннямі ВРК Заходняга фронту і СНК. У адказ на гэта меншавікі і эсры заявілі аб сваім выхадзе з армейскага камітэта. У спецыяльным паведамленні бальшавіцкі ВРК (старшыня А. Ф. Баярскі) аб’явіў, што 3-я армія падтрымлівае Савецкі ўрад і «ўсякага, хто будзе мяшаць гэтаму ўраду, яна лічыць сваім ворагам». Усе вайсковыя камітэты і Саветы ў часцях і ўстановах арміі былі перайменаваны ў ваенна-рэвалюцыйныя. За адмову заключыць перамір’е на фронце быў арыштаваны камандуючы 3-й арміяй генерал Д. П. Парскі, замест яго ВРК прызначыў Анучына. Меншавікі і эсэры рашуча выступалі супраць дзеянняў бальшавікоў. Што абумовіла неабходнасць склікання новага 3-га з’езда салдат 3-й арміі Заходняга фронту для выяўлення волі арміі па пытанні аб уладзе.
Дэніс Хопер
За сваю кінакар’еру, распачатую ў 1955 годзе, Хопер зняўся ў 150 фільмах, у тым ліку ў такіх рэжысёраў як Фрэнсіс Форд Копала («Апакаліпсіс сёння») і Дэвід Лінч («Сіні аксаміт»). Першая знятая ім кінакарціна, «Бяспечны ездак», была ўдастоена ўзнагароды Канскага кінафестывалю і намінавана на «Оскар».
Салтонскі раён
Салтонскі раён (Солто́нский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі. Плошча — 3020 км². Утвораны ў 1924 годзе. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Салтон, размешчанае за 260 км ад Барнаула.
Геаграфія
Раён размешчаны на ўсходзе края. Рэльеф уваліста-ўзгорыстае плато Салаірскага кражу. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −17,2 °C, ліпеня +18,6 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў — 580 мм.
Глебы — чарназёмы ападзоленныя і вышчалачаныя, шэрыя лясныя. Разведаны запасы каменнага вугалю. Па тэрыторыі раёна працякаюць рэкі Бія, Няня, Салтонка, Соза. Растуць сібірскі кедр, звычайная хвоя, бяроза, елка; багатае разнатраўе, у тым ліку сустракаюцца папараць-арляк, чарэмшына, святаяннік, мацярдушка, баркун, рамонак. Фаўна — вавёрка, бабёр, рысь, лось, выдра, норка, андатра, мядзведзь, воўк.
Гродзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я. Ф. Карскага
'''Гродзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я. Ф. Карскага''' — самая старая і буйная бібліятэка ў Гродзенскай вобласці. Захоўвае друкаваныя выданні, аўдыёвізуальныя матэрыялы, электронныя дакументы. Знаходзіцца па адрасе: Гродна, вуліца Замкавая, 20.
Фонды бібліятэкі
Аб’ём фонду бібліятэкі на 2012 — 648892 экзэмпляраў дакументаў:
Структура фонду па галінам ведаў: літаратурай гуманітарнага профілю (27,9 %), прыродазнаўчымі выданнямі (7,2 %), тэхнічнай літаратурай (8,7 %), выданнямі па літаратуразнаўстве і філалогіі (9 %), літаратурай па мастацтве (8,1 %), медыцыне, сельскай гаспадарцы, спорце (5,9 %), фондам мастацкай і дзіцячай літаратуры (33,2 %).
Фонд краязнаўчых выданняў налічвае каля 14 тыс. экз. дакументаў. Выданні на беларускай мове налічваюць 11,7 %, рускай мове — 85,2 %, на замежных мовах — 3,1 %.
Штогод бібліятэкай карыстаецца 45 тыс. чытачоў.
Гісторыя
Афіцыйнай датай заснавання публічнай бібліятэкі ў Гродна лічыцца верасень 1830, аднак фактычна бібліятэка пачала дзейнічаць толькі ў 1832. Першым бібліятэкарам быў ксёндз гродзенскага дамініканскага кляштара Кандзід Зялёнка (1797—1860). Асноўны фонд бібліятэкі складалі кнігі, якія ахвяравалі прадстаўнікі мясцовай эліты, галоўнымі чытачамі — гродзенскія чыноўнікі. Доўгі час бібліятэка не мела ўласнага памяшкання. Спачатку яна мясцілася ў губернатарскім доме, пасля — у гродзенскім прыказе грамадскага прызрэння. У 1840-х — 1850-х гг. бібліятэка займала тры даволі прасторныя пакоі ў доме асэсара казённай палаты I. Мірановіча. У 1863 у Гродне адчынілася яўрэйская публічная бібліятэка пры яўрэйскім казённым вучылішчы. У 1864 яна была пераведзена ў шляхецкі сход, дзе на той мо¬мент знаходзілася і публічная губернская бібліятэка, а ў 1865 абедзве ўстановы былі аб’яднаны ў адну Гродзенскую публічную бібліятэку. У 1894 бібліятэка знаходзілася ў доме Маругі па вуліцы Маставой, а ў 1903 ў доме Франка па вуліцы Саборнай (цяпер № 12). У 1909 выкладчыкам гімназіі I. Астравумавым быў складзены і надрукаваны «Каталог Гродненской публичной библиотеки». У гэты час бібліятэка знаходзілэся па Віленскім завулку (цяпер № 1).
У канцы 1918 група мясцовых вучняў пачала збіраць раскіданыя пa горадзе кнігазборы, якія па загаду Магістрата звазілі ў былы дом Сафійскага брацтва (вуліца Замкавая № 3]. Кіраўніком бібліятэкі стала Э. Эпштэйн. Сярод фондаў бібліятэкі апынуліся кнігі са збораў Дваранскага клуба, Расійскай публічнай бібліятэкі, бібліятэкі Настаўніцкага саюза і часткова — вайсковай бібліятэкі Вяцкага палка. У 1919 Магістрат дакупіў сюды яшчэ каля ста тамоў ужываных кніг на польскай мове. Падчас усталявання ў Гродна савецкай улады летам 1920 зборы гарадской бібліятэкі былі аб’яднаны з кнігазборам яўрэйскага таварыства «Кунст» і бібліятзкай князя Чацвярцінскага, сама размясцілася ў палацы Чацвярцінскіх (вуліца Віленская, № 20). 3 1921 па 1932 бібліятэка мясцілася ў доме Фрумкіна па вуліцы Ажэшкі (цяпер дом № 9). У маі 1930 быў адчынены філіял гарадской бібліятэкі ў занёманскай частцы Гродна ў доме Халая па вуліцы Ласасянскай.
Пасля прызначэння новым дырэктарам бібліятэкі ў 1933 Т. Янкоўскага камплектаванне бібліятэкі адбывалася планава, згодна каталогам, рэкамендаваным Міністэрствам па справах рэлігій і грамадскай асветы. У 1932 праз праблемы з памяшканнем гарадскі магістрат перенёс бібліятэку на плошчу Баторыя (цяпер № 2).
1 мая 1940 адбылося адкрыццё бібліятэкі пры савецкай уладзе, пры гэтым частка кнігазбору, якая не прайшла цэнзуру, была знішчана.
Падчас нямецкай акупацыі бібліятэка была зачынена, аднак большую частку кніжак удалося выратавамь дзякуючы М. Чарвякоўскаму, які вывез іх на захоўванне ў будывак былой школы па вуліцы Паўночнай (цяпер № 1). Бібліятэка пачала працаваць у канцы 1944. У студзені 1957 бібліятэка атрымала ганаровае імя Я. Карскага. Да 1989 бібліятэка знаходзілася ў «доме Мураўёва» па Савецкай плошчы № 2, у 1990 гродзенскі аблвыканкам выдзяліў бібліятэцы частку Новага замка.
Мемарыяльны пакой Э. Ажэшкі
18 чэрвеня 2001 года ў доме Ажэшкі (вуліца Ажэшкі, 17) адчынены мемарыяльны пакой, прысвечаны жыццю і творчасці пісьменніцы Э. Ажэшка. У музею захавоўваюцца: мармуровы камін, драўляны тамбур, упрыгожаны разьбой, і балконная агароджа, прыжыццёвыя творы Э. Ажэшкі, перапіска з украінскім пісьменнікам Іванам Франко, калекцыя старадаўняй мастацкай і гістарычнай літаратуры XIX—XX стст., якая ўключае выданні Б. Пруса, Г. Сянкевіча, Ю. Славацкага, Ч. Дзікенса, А. Дзюма, Дж. Эліота.
Пакой працуе: панядзелак-пятніца — 10.00-19.00, нядзеля — 10.00-18.00
Уільям Лакін Цёрнер
Жыццё і праца
Уільям Лакін Цёрнер нарадзіўся ў Джорджа Цёрнера і яго жонкі Элізы Цёрнер (народжанай Лакін, 1837—1900) у 1867 годзе ў Бараў-апан-Трэнт. Ён атрымаў хатнюю адукацыю, перш чым ён паступіў у Трэнт-каледж. Ён быў старэйшым з чатырох дзяцей, і яго талент да мастацтва ўспадкаваны ад здольнасцяў яго бацькі. Бацька быў часткова фермерам, але ён таксама пісаў пейзажы, і ён навучаў шэраг паспяховых студэнтаў, у тым ліку [Дэвід Пэйн|Дэвіда Пэйна]] і Луі Босуарт Хёрт. Яго сувязь з больш вядомым мастаком Уільямам Цёрнерам невядомая, але яго бацька быў вядомы як «Дэрбішырскі Джон Канстэбль». Цёрнер пазнаёміўся са сваёй першай жонкай Рэйчал Селін (Лінай) Бервіл у той час, калі яны абодва вывучалі мастацтва ў каледжы мастацтваў заходняга Лондана, і яны пажаніліся ў Чэлсі ў 1892 годзе.
Бацька Цёрнера працаваў у камітэце мастацтваў Галерэі Дэрбі, і яго карціны, і карціны яго сына ўключаны ў калекцыю музея. У Дэрбі знаходзіцца па меншай меры сем яго карцін. Цёрнер жыў у розных месцах, у тым ліку і ў Фулхэм Лоўтан (Эсэкс), але найбольш вядомы сваімі карцінамі Азёрнага краю, дзе ён пражываў, па меншай меры, дванаццаць гадоў. Калі яго бацька памёр (у 1910 годзе), Цёрнер атрымаў усяго 100 фунтаў, бо яго бацька ўступіў у паўторны шлюб сям'ю гадамі раней, стаўшы мужам Кейт Стывенс Сміт, якая атрымала вялікую частку маёмасці. Такія паводзіны паўтарылася: калі чатыры месяцы пасля яго ўласная жонка памерла, Цёрнер зрабіў новае завяшчанне на карысць жанчыны, якая хутка стала яго другой жонкай. Лічыцца, што Цёрнер ведаў пра смяротную стадыі захворвання на момант уступлення ў шлюб: ён памёр ад раку некалькі месяцаў пазней, у Шэрбарне, Дорсет, у 1936 годзе.
Спадчына
Уільям Цёрнер Лакін выстаўляў свае працы на некалькіх прыкметных выставах. Цёрнер выстаўляў сотні карцін, у тым ліку чатырнаццать — у Каралеўскай Акадэміі мастацтваў, чатыры — у Каралеўскай акадэміі Хіберніан і шэсць — у Бірмінгеме. Паміж 1905 і 1936 гадамі ён выстаўляў больш за 350 карцін на Мастацкай выстаўцы Самер-Лейк, а таксама 81 карціну на штогадовай выстаўцы ў Нотынгемскам замку. У выніку яго карціны даступныя ў музеях ў Нотынгеме, Нанітоне, Дэрбі і музеі Раскіна. Сярод прыкметных яго продажаў — карціна Rydal Water для Беатрыс Потэр, якая да гэтага часу вісіць у яе хаце, з'яўляючыся ўласнасцю Нацыянальнага фонду, і карціна, выкарыстаная ў якасці вокладкі кнігі.
Генадзь Барысавіч Шведзік
Генадзь Барысавіч Шведзік (, — ) — беларускі паэт.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і служачых. Працаваў на новабудоўлях Бірабіджана. У 1929 годзе прыехаў у Мінск і паступіў на рабфак. Скончыў літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута (1937). Адначасова працаваў у газеце «Юнгер арбайтэр» («Малады рабочы»), потым загадчыкам аддзела ў газеце «Піянер Беларусі». У 1938—1940 гадах выкладаў рускую мову і літаратуру ў сярэдняй школе ў Мінску, пасля — навуковы супрацоўнік Інстытута мовы і літаратуры АН БССР.
Падчас Вялікай Айчыннай вайны служыў у Чырвонай Арміі, быў кулямётчыкам. Загінуў 11 кастрычніка 1942 года пад Бранскам.
Творчасць
Упершыню выступіў у друку з вершамі ў 1929 годзе. Пісаў на мове ідыш. Выдаў зборнікі паэзіі «Старт» (1934), паэму для дзяцей «Наш Джым» (1935) і зборнік «Вершы» (1939). У 1962 годзе ў перакладзе на беларускую мову апублікаваны зборнік «Лірыка», у 1989 годзе — кніга вершаў і лістоў «Матчына сляза».
Жан Каломб
Жан Каломб (фр. Jean Colombe; 1430/1435, Бурж - 1493, там жа) - французскі мастак-мініяцюрыст, які працягнуў услед за братамі Лімбургамі працу над Цудоўным часасловам герцага Берыйскага.
Сын Філіпа Каломба і яго жонкі Гіемет; нарадзіўся паміж 1430 і 1435 гадамі. Магчыма, быў братам скульптара Мішэля Каломба. У 1463 годзе вучыўся ў майстэрні каліграфа Клемана Цібо. З 1467 г. працаваў самастойна. У Буржы пабудаваў для сваёй сям'і дом. Быў жанаты з нейкай Калет. Вядома, што ў Жана Каломба былі сын Філібер і ўнук Франсуа, таксама майстры кніжнай мініяцюры. Памёр у Буржы ў 1493 годзе.