cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Расія
Расі́я, сустракаецца таксама Расея (Россия), афіцыйная назва Расі́йская Федэра́цыя (Российская Федерация) — дзяржава, размешчаная ва Усходняй Еўропе і паўночнай частцы Азіі. Расія — найбуйнейшая па плошчы дзяржава свету (17 075 063 км² або 11,46 % (1/9) плошчы ўсёй сушы Зямлі, або 12,65 % (1/8) заселенай чалавекам сушы, што амаль удвая больш, чым плошча Канады, якая займае другое месца).
Назва
Назва Расі́я паходзіць ад этноніма Русь у грэчаскай агаласоўцы і пачала ўводзіцца ва ўжытак вялікімі князямі маскоўскімі з канца XV ст. У беларускай мове сустракаецца таксама варыянт Расе́я. Варыянт Расея, па думку навукоўцаў, магчыма, прыйшоў з дыялектаў рускай мовы, або ад розных беларускіх фанетычных працэсаў — паводле той самай мадэлі, што і беларускія народныя формы імён Аўдакея і Захвея/Сахвея ад Еўдакія і Сафія. Паводле Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, словы Расея, расейскі, расеец не нясуць абразлівай семантыкі.
Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы (X—XIX стагоддзі)
У X стагоддзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «Старажытнарускую дзяржаву» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег узначаліў два паходы на Канстанцінопаль. А ў 988 годзе кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэчаскага абраду. У X—XIV стагоддзях на сярэднім цячэнні Волгі і ў Прыкам’і знаходзілася Волжская Булгарыя. У XII—XIV стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся Наўгародская рэспубліка, Уладзімеіра-Суздальскае і іншыя княствы. У XII стагоддзі гэтыя славянскія княствы, Волжская Булгарыя і іншыя дзяржавы Усходняй Еўропы трапілі пад нашэсце манголаў (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася мангольскае іга. У перыяд з 1300 да 1323 года галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква і Цвер. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала Залатая Арда. Пад мангольскім ігам паўстала Маскоўскае княства. З дапамогаю інтрыг, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў Маскву, маскоўскія князі атрымалі большую самастойнасць ад Арды. З Маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга скончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў (Кулікоўская бітва 1380 года; «стаянне на рацэ Угры» 1480 года).
Сярэдзіна XVI стагоддзя — праўленне Івана Грознага, перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная знешняя палітыка — на працягу 1558—1583 гадоў ішла Лівонская вайна за выход да Балтыйскага мора. У канцы XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку XVII стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвенцыі. У сярэдзіне XVII стагоддзя Украіна ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі.
Рэформы, праведзеныя імператарам Пятром I (канец XVII стагоддзя — першая чвэрць XVIII стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў Паўночнай вайне 1700—1721 гадоў дала Расіі выйсце да Балтыйскага мора.
Да пачатку XIX стагоддзя ў выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да Рэчы Паспалітай, Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы.
У выніку далучэння ў XVI—XIX стагоддзях тэрыторый Поўначы, Паволжа, Урала, Сібіры, Далёкага Усходу, Каўказа, уваходжання ў склад Расіі шэрагу народаў утварылася шматнацыянальная Расійская імперыя. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у вайне 1812 года.
Захоп Расіяй Каўказа суправаджаўся генацыдам чаркесаў.
Сялянская рэформа 1861 года, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы пахутчылі развіццё капіталізму, грамадства, сістэмы вырабніцтва і размеркавання.
У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі.
XX—XXI стагоддзі
Руска-японская вайна 1904—1905 гадоў каталізавала развіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да рэвалюцыі 1905 года. Пасля рэвалюцыі заснаваная Дзяржаўная Дума. Расія брала ўдзел у Першай сусветнай вайне 1914—1918 гадоў на баку краін Антанты.
Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэння манархіі падчас Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года.
25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года адбылася Кастрычніцкая рэвалюцыя. Была абвешчаная ўлада Саветаў (рад) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада Камуністычнай партыі, што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам.
З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арганізацыі (чырвоны тэрор). У студзені 1918 года ўтвораная Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка (РСФСР). У 1921 годзе была прынятая Новая эканамічная палітыка (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 года Расія разам з камуністычнымі Украінай, Беларуссю і Закаўказскай Федэрацыяй утварылі Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР). Далейшае развіццё Расіі ў ХХ стагоддзі непарыўна звязана з СССР.
12 чэрвеня 1990 года З’езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада прэзідэнта РФ. У верасні 1993 года ўказам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 года прынятая Канстытуцыя Расіі.
Геаграфія
Крайні паўночны пункт Расіі — мыс Флігелі на Зямлі Франца-Іосіфа (81°51’ паўн.ш.), крайні ўсходні пункт — востраў Ратманава ў Берынгавым праліве (заходні з двух астравоў Дзіяміда, 169°0’ з.д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расіі: мыс Чалюскін на паўвостраве Таймыр (77°43’ паўн.ш.) і мыс Дзяжнёва на Чукотцы (169°39’ з.д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова з’яўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі Еўразіі. Крайні паўднёвы пункт Расіі (41°11’ з.ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары Базардзюзю, на мяжы Дагестана з Азербайджанам. Крайні заходні пункт ляжыць у Калінінградскай вобласці пад 19°38’ у.д., на Балтыйскай касе Гданьскага заліва Балтыйскага мора; але Калінінградская вобласць з’яўляецца анклавам, і асноўная тэрыторыя Расіі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у.д., на мяжы Расіі з Эстоніяй, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласць тэрыторыі Расіі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км. Агульная працягласць межаў Расіі — 60 933 км (з іх 38 808 км — марскія межы); межы Расіі на поўначы і на ўсходзе — марскія, на поўдні і на захадзе — у асноўным сухапутныя. Мае сухапытныя межы з: Казахстанам (6846 км), Кітаем (3645 км), Манголіяй (3485 км), Украінай (1576 км), Фінляндыяй (1340 км), Беларусью (959 км), Грузіяй (723 км), Эстоніяй (294 км), Азербайджанам (284 км), Літвой (280.5 км), Польшчай (232 км), Латвіяй (217 км), Нарвегіяй (196 км), Паўночнай Карэяй (19 км). Марскіе межы Расія мае с ЗША (49 км) і Японіяй (194 км).
Тэрыторыя Расіі амываецца трымя акіянамі і наступнымі марамі: Паўночны Ледавіты акіян — Чукоцкае, Усходне-Сібірскае, Лапцевых, Карскае, Пячорскае, Баранцава; Атлантычны акіян — Балтыйскае, Чорнае, Азоўскае; Ціхі акіян — Японскае, Ахоцкае, Берынгава.
Фізіка-геаграфічны агляд
Расія размешчана на поўначы мацярыка Еўразія. Яна абмываецца водамі Ціхага і Паўночнага Ледавітага акіянаў, а таксама Балтыйскім, Чорным, Азоўскім морамі Атлантычнага акіяна і Каспійскім морам, пры гэтым валодаючы самой працяглай берагавой лініяй (37 653 км). Уральскія горы, рака Эмба і Кума-Маныцкая ўпадзіна падзяляюць Расію на еўрапейскую і азіяцкую часткі, апошняя ўключае ў сябе Паўночны Каўказ, Сібір і Далёкі Усход.
Геалогія
Больш 70 % тэрыторыі Расіі занята раўнінамі. Заходняя частка краіны знаходзіцца ў межах шырокай Усходне-Еўрапейскай раўніны, якая характарызуецца чаргаваннем нізін (Прыкаспійская і інш.) і ўзвышшаў (Валдайскае, Сярэднярускае і г. д.). Мерыдыянальна выцягнутая горная сістэма Урал раздзяляе Усходне-Еўрапейскую раўніну і Заходне-Сібірскую нізіну. Да ўсходу ад апошняй знаходзіцца Сярэднесібірскае пласкагор’е з ізаляванымі горнымі масівамі, якое затым плаўна пераходзіць у Цэнтральнаякуцкую раўніну.
Паўднёвая і ўсходняя часткі краіны пераважна гарыстыя. На крайнім поўдні Еўрапейскай часткі цягнуцца паўночныя хрыбты Вялікага Каўказа (тут знаходзіцца самая высокая вяршыня Расіі — Эльбрус, 5 633 м), на поўдні Сібіры — Алтай, Заходні і Усходні Саяны, Станавое нагор’е і іншыя горныя сістэмы. Паўночны ўсход Сібіры і Далёкі Усход — рэгіёны перавагі сяреднявышынных горных хрыбтоў, такіх як Сіхатэ-Алінь, Верхаянскі хрыбет, хрыбет Чэрскага. Паўвостраў Камчатка і Курыльскія астравы на крайнім усходзе — тэрыторыя вулканаў. Тут іх налічаецца больш за 200, прычым каля 50 дзеючых.
Гідралогія
Варта заўважыць, што рэкі ў Расіі традыцыйна мелі велізарную ролю — не толькі як транспартныя шляхі, але і як трасы засялення і гаспадарчага асваення новых тэрыторый. На рэках пабудаваныя практычна ўсе буйныя гарады.
Клімат
Размяшчэнне Расіі ў паўночнай частцы Еўразіі (тэрыторыя краіны ў асноўным ляжыць паўночней 50° пн.ш.) абумовіла яе знаходжанне ў арктычным, субарктычным, умераным і часткова ў субтрапічным кліматычных паясах. Пераважная частка тэрыторыі размешчаная ва ўмераным поясе. Разнастайнасць клімату залежыць таксама ад асаблівасцей рэльефу і блізкасці або аддаленасці акіяна.
Сярэднія тэмпературы студзеня, па розных рэгіёнах, вагаюцца ад 6 да −50 °C, ліпеня ад 1 да 25 °C; ападкаў ад 150 да 2000 мм у год. Вечная мерзлата (раёны Сібіры і Далёкага Усходу) займае 65 % тэрыторыі Расіі.
Больш 70 % расійскай тэрыторыі — гэта зона рызыкоўнага земляробства. Сельскагаспадарчы сезон на большай частцы тэрыторыі Расіі доўжыцца 2—3 месяцы (для параўнання, у Еўропе або ЗША — 8—9 месяцаў). У той жа час у Расіі знаходзіцца 10 % усіх ворных зямель свету.
Адміністрацыйны падзел
Расія з’яўляецца федэратыўнай дзяржавай. Яна складаецца з 83 суб’ектаў федэрацыі (21 рэспубліка, 46 абласцей, 9 краёў, 1 аўтаномная вобласць, 4 аўтаномныя акругі, 2 горада федэральнага значэння) (: Адміністрацыйны падзел Расіі). Асаблівасцю аўтаномных акруг (акрамя Чукоцкай з’яўляецца іх двухскладнасць, г.зн., з’яўляючыся паўнапраўным суб’ектам федэрацыi, яны ўваходзяць у склад іншага суб’екта. Асаблівасцю рэспублік з’яўляецца наяўнасць у іх Канстытуцыі (у іншых суб’ектаў — Статут) і магчымасць увядзення дадатковых дзяржаўных моў. З кожным суб’ектам федэральны ўрад заключае дагаворы аб размежаванні прадметаў палнамоцтваў паміж Расійскай Федэрацыяй і суб’ектам Расійскай Федэрацыі.
Форма праўлення і органы дзяржаўнай улады
Паводле формы праўлення Расія з’яўляецца прэзідэнцкай рэспублікай. Дзеючая Канстытуцыя была прынята 12 снежня 1993 года на рэферэндуме (: Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі). Дзяржаўная ўлада ў Расійскай Федэрацыі здзяйсняецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады самастойныя. Глава дзяржавы — Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі. Прэзідэнт абіраецца на 4 года на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адзна і тае ж асоба не можа займаць пасаду Прэзідэнта больш за два тэрміна запар.
Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган дзяржаўнай улады (парламент) Расійскай Федэрацыі — двухпалатны Федэральны Сход Расійскай Федэрацыі. Палатамі Федэральнага Сходу з’яўляюцца Савет Федэрацыі — верхняя палата і Дзяржаўная Дума — ніжняя палата. У склад Савета Федэрацыя ўваходзяць па аднаму прадстаўніку ад заканадаўчай і выканаўчай улады кожнага суб’екта федэрацыі, якія дэлегуюцца адпаведна заканадаўчым органам суб’екта федэрацыі і яго главой на сталай аснове, а ў склад Дзяржаўнай Думы — 450 дэпутатаў, абіраецца на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні па партыйным спіскам (прахадны бар’ер 7 %). Срок паўнамоцтваў Дязржаўнай Думы — 4 гады.
Выканаўчую ўладу здзяйсняе Урад Расійскай Федэрацыі. Старшыня Ураду прызначаецца Прэзідэнтам са згоды Дзяржаўнай Думы. У склад Ураду ўваходзяць, апроч Старшыні, яго намеснікі і федэральныя міністры. Урад узначальвае сістэму федэральных органаў выканаўчай улады: міністэрстваў, федэральных служб і федэральных агенстваў.
Судовая ўлада ў Расіі ажыццяўляецца судамі. У сістэму федэральных судоў уваходзяць суды агульнай юрысдыкцыі (уключаючы ваенныя суды), арбітражныя суды і Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі. Суды агульнай юрысдыкцыі здзяйсняюсь правасуддзе па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах, якія ўзнікаюць з адміністрацыйных правапарушэнняў. Да іх адносяцца Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі, вярхоўныя суды рэспублік у складзе РФ, краявыя, абласныя суды, суды аўтаномных абласцей, аўтаномных акруг, Маскоўскі і Санкт-Пецярбургскі гарадскія суды, раённыя (гарадскія) суды. Арбитражныя суды займаюцца разглядам спрэчак, звязаных з прафесійным удзелам у грамадзянскім абарачэнні, у прыватнасці, звязаных з прадпрымальніцкай дзейнасцю, і некаторых іншых катэгорый спрэчак. Яны ўключаюць Вышэйшы арбітражны суд Расійскай Федэрацыі, федэральныя арбітражныя суды акруг (арбітражныя касацыйныя суды), арбітражныя апеляцыйныя суды, арбітражныя суды суб’ектаў федэрацыі.
Рэгіянальная і муніцыпальная ўлада
Сістэма органаў дзяржаўнай улады субъектаў федэрацыі ўсталёўваецца суб’ектамі Расійскай Федэрацыі самастойна ў адпаведнасці з асновамі канстытуцыйнага ладу Расійскай Федэрацыі і агульнымі прынцыпамі арганізацыі прадстаўнічых і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады, усталяванымі федэральным законам. Глава суб’екта федэрацыі зацвярджаецца заканадаўчым ораганам па прадстаўленні прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган суб’екта федэрацыі фарміруецца шляхам прамога тайнага ўсеагульнага галасавання па партыйным спісам. Выканаўчы орган — урад суб’екта федэрацыі фарміруецца главой суб’екта пры ўдзеле заканадаўчага органа. Судовая ўлада суб’екта федэрацыя складаецца з Канстытуцыйнага (Статутнага) суда суб’екта федэрацыі і міравых судоў. Гэтыя суды не ўвахожзяць у федэральную судовую сістэму.
Мясцовае самакіраванне ў Расіі — гэта форма ажыццяўлення народам сваёй улады, якая забяспечвае самастойнае і пад сваю адказнасць рашэнне насельніцтвам непасрэдна і (ці) праз органы мясцовага самакіравання пытанняў мясцовага значэння зыходзячы з інтарэсаў насельніцтва з улікам гістарычных і іншых мясцовых традыцый. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца грамадзянамі шляхам рэферэндуму, выбараў, іншых форм прамога волевыяўлення, праз выбарныя і іншыя органы мясцовага самакіравання. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца на ўсёй тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрытарыяльную аснову мясцовага самакіравання складаюць муніцыпальныя ўтварэнні. Усяго ў Расіі каля 25 тысяч муніцыпальныў утварэнняў. У Расійскай Федэрацыі існуюць 6 відаў муніцыпальных утварэнняў: Органы мясцовага самакіравання не ўваходзяць у сістэму органаў дзяржаўнай улады. У структуру органаў мясцовага самакіравання, якая ўсталёўваецца статутам муніцыпальнага ўтварэння, уваходзяць наступныя органы і службовыя асобы мясцовага самакіравання: прадстаўнічы орган муніцыпальнага ўтварэння, галава муніцыпальнага ўтварэння, мясцовая адміністрацыя, кантрольны орган муніцыпальнага ўтварэння, іншыя органы мясцовага самакіравання.
Палітычныя партыі і прафсаюзы
Па стану на люты 2008 г. ў Расіі было зарэгістравана 15 палітычных партый (у 2006 г. іх было 35). Да ліку буйнейшых адносяцца: праўладныя — Адзіная Расія; лаяльныя — Справядлівая Расія, Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі (ЛДПР); апазіцыйныя — Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі (КПРФ), Народны Саюз, Яблык, Правая справа. У Дзярждуму, выбраную ў 2007 годзе, прайшлі Адзіная Расія, КПРФ, Справядлівая Расія і ЛДПР.
Да ліку буйнейшых прафсаюзных аб’яднання агульнарасійскага ўзроўня адносяць Федэрацыю незалежных прафсаюзаў Расіі (найбуйнейшае прафсаюзнае аб’яднанне, уваходзяць каля 29 млн чалавек, ці 95 % ад усіх членаў прафсаюзаў у Расіі), Канфедэрацыю працы Расіі, Усерасійскую канфедэрацыю працы. Усе яны ўваходзяць у Міжнародную канфедэрацыю прафсаюзаў.
Дачыненні з Беларуссю
Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 28 чэрвеня 1992 года.
Колькасць і размяшчэнне
На 1 студзеня 2008 года насельніцтва Расіі складала 142,0 млн чалавек. У Расіі працягваецца дэмаграфічны крызіс. Рост насельніцтва ў краіне спыніўся з 1991. Смяротнасць у 1,1 раза перавышае нараджальнасць, насельніцтва скарачаецца на некалькі сотняў тысяч чалавек штогод. Негатыўнай асаблівасцю Расіі з’яўляецца той факт, што ў выніку дэмаграфічнага пераходу нараджальнасць звалілася да ўзроўня развітых краін, у то час як смяротнасць засталася на ўзроўні краін, якія развіваюцца.
Кожную хвіліну ў Расіі нараджаецца 3 чалавека, а памірае — 5. Агульнасусветная тэндэнцыя процілеглая: адносіны колькасці нараджэнняў да смерцяў роўна 2,6. Асабліва вялікая смяротнасць у расійскіх мужчын, сярэдняя працягласць жыцця якіх 67,51 гадоў (2017 г.). Працягласць жыцця жанчын значна вышэй — 77,64 года. Узровень нараджальнасці ў Расіі не забяспечвае простага ўзнаўлення насельніцтва.
Гаспадарка
Расія — некалі прамыслова развітая краіна, перажывае крызіс пасля распаду СССР, савецкай эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Усходняга блоку.
Сукупны ўнутраны прадукт на душу насельніцтва складае 8900 долараў у год (2003). Інфляцыя 3 % (за студзень-люты 2005 г.)
Большую частку ВУП дае дабыча палезных выкапняў: нафты і прыроднага газу (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сібіры), каменны вугаль, жалезная руда (Курская магнітная анамалія, радовішчы Урала, Заходняй Сібіры і інш.), апатыты, калійныя солі, фасфарыты, дыяменты і інш. У 2010 г. вываз сыравіны склаў 65 % агульнага аб’ёму экспарту.
Асноўныя галіны прамысловасці: Машынабудаўніцтва (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструментаў, і інш.), чорная (галоўным чынам Урал і інш.) і каляровая (Урал, Сібір, Далёкі Усход і інш.) металургія. Развітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасці (цантральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасць.
Земляробства дае каля 40 % агульнай прадукцыі сельскай гаспадаркі, жывёлаводства — звыш 60 %. Больш як 4/5 пашні прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжжа, Паўночны Каўказ, Урал і Заходні Сібір. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: збожжа, цукровы бурак, сланечнік, бульба, лён.
На тэрыторыі Расіі функцыянуюць аб’яднаныя энергетычныя сістэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжжа, Паўночнага Каўказа, Сібіру, Далёкага Усходу. Расія мае буйную сетку трубаправодаў. Важныя элементы водных сістэм: Беламора-балтыйскі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыйскі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: Санкт-Пецярбург, Калінінград, Мурманск, Архангельск, Новарасійск, Уладзівасток, Находка. У Расіі ёсць звыш за 100 курортаў: на ўзбярэжжы Чорнага мора, група курортаў Каўказскіх Мінеральных Водаў і інш.
Узброеныя сілы
Узброеныя сілы Расіі складаюцца з трох відаў Узброеных сіл (сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы і ваенна-марскі флот), трох родаў войск (касмічныя войскі, ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння і паветрана-дэсантныя войскі), Тыла ўзброеных сіл, чыгуначных войск і іншых войск, якія не ўваходзяць у віды ўзброеных сіл, а таксама шэраг службаў. Агульная колькасць УС Расіі складае 1207 тыс. чалавек ваеннаслужбоўцаў і 876 тысяч грамадзянскіх спецыялістаў.
Сухапутныя войскі арганізацыйна складаюцца з мотастралковых войскаў, танкавых войскаў, ракетных войскаў і артылерыі, войскаў СПА, спецыяльных войскаў (выведвальных, сувязі, радыёэлектроннай барацьбы (РЭБ), інжынерных, радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны (РХБА), тэхнічнага забеспячэння, аховы тылу, часцей і арганізацый тылу). Сухапутныя войскі дзеляцца па тэрытарыяльным прынцыпе на шэсць ваенных акруг: Маскоўская, Ленінградская, Паўночна-Каўказская, Прыволжска-Уральская, Сібірская і Далёкаўсходняя.
Ваенна-паветраныя сілы арганізацыйна складаюцца з авіяцыі (бамбавальнай, штурмавой, знішчальнай, авіяцыі СПА, выведвальнай, транспартнай і спецыяльнай), зенітна-ракетных войскаў, радыётэхнічных войскаў, спецыяльных войскаў, часцей і ўстаноў тылу.
Ваенна-марскі флот арганізацыйна складаецца з родаў сіл: падводных, надводных, марской авіяцыі, марской пяхоты і берагавых войскаў, часцей спецыяльных войскаў і тылу. ВМФ па тэрытарыяльнай прыкмеце дзеліцца на чатыры флоту (Паўночны, Балтыйскі, Чарнаморскі і Ціхаакіянскі) і адну флатылію (Каспійскую).
За межамі Расійскай Федэрацыі ёсць ваенныя базы ў Азербайджане (РЛС «Габала»), Арменіі (102-я ваенная база ў Гюмры), Беларусі (РЛС «Волга», Баранавічы і 42-й вузел сувязі ВМФ, Вілейкі), Казахстане (5-ы Дзяржаўны выпрабавальны касмадром, асобны полк транспартнай авіяцыі, асобны радыётэхнічны вузел Касмічных войскаў, дзяржаўны выпрабавальны палігон стратэгічнай СПА і СРА Сары-Шара), Кіргізіі (ваенна-паветраная база), Таджыкістане (Оптыка-электронны вузел сістэмы кантролю касмічнай прасторы «Нурэк», 201-я матастрэлковая дывізія), Узбекістане (авіябаза), Украіне (Чарнамарскі флот, шэраг аэрадромаў, вузлоў сувязі, 219-ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы, 1096-ы зенітны ракетны полк), Сірыі (база ВМФ), а таксама групоўкі расійскіх войскаў у Абхазіі і Паўднёвай Асеціі і групоўка міратворчых сіл і Прыднястроўі.
Качар
Качар — прозвішча.
Барыс Сямёнавіч Цельпухоўскі
Барыс Сямёнавіч Цельпухоўскі (нар. 8 жніўня 1903, в. Чашнікі, Горацкі павет, Магілёўская губерня — пасля 1982) — генерал-маёр, доктар гістарычных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі РСФСР.
Да вайны
Нарадзіўся 8 жніўня 1903 года ў в. Чашнікі Горацкага павета Магілёўскай губерні ў шматдзетнай сялянскай сям’і. У 1914 годзе бацьку мабілізавалі ў царскую армію і Барыс разам з маці дапамагаў гадаваць трох братоў і чатырох сясцёр. Ён разам з імі займаўся сельскай гаспадаркай. У 1924 годзе ўступіў у камсамол.
15 кастрычніка 1925 года быў прызваны ў Чырвоную Армію і да кастрычніка 1926 года служыў курсантам палкавой школы 192-га стралковага палка. У лістападзе 1926 года прызначаны адказным арганізатарам камсамольскай арганізацыі 192-га стралковага палка 64-й стралковай дывізіі Беларускай ваеннай акругі. А праз год ён выконваў пасаду палітрука акруговай школы сувязі БВА. Паралельна з гэтым паступіў на вучобу ў Смаленскі дзяржаўны педагагічны інстытут. У 1930 годзе скончыў курсы ўдасканалення камандна-палітычнага складу імя Ф. Энгельса ў г. Ленінградзе і прызначаны камандзірам роты 191-га палка 64-й стралковай дывізіі. Працягнуў вучобу і ў Смаленскім педінстытуце, які скончыў у 1932 годзе.
Улетку 1932 года скончыў курсы ўдасканалення механізаваных і матарызаваных войскаў пры ваеннай акадэміі імя І. Сталіна, і пасля заканчэння іх быў прызначаны камандзірам вучэбнай танкавай роты пры ваеннай акадэміі імя У. І. Леніна.
У 1934 годзе прызначаны старшым выкладчыкам гісторыі, а з мая 1937 года па май 1941 года працаваў начальнікам кафедры гісторыі Маскоўскага ваенна-палітычнага вучылішча.
Скончыў аспірантуру Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава і ў маі 1940 года абараніў кандыдацкую дысертацыю на атрыманне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук.
У гады Вялікай Айчыннай вайны
У час Вялікай Айчыннай вайны Б. С. Цельпухоўскі служыў старшым лектарам Галоўнага палітычнага ўпраўлення Чырвонай Арміі. Значную частку часу знаходзіўся на фронце. Паводле задання Галоўнага палітычнага ўпраўлення быў у камандзіроўках за мяжой: красавік—май 1943 года — у Іране, красавік—жнівень 1945 і кастрычнік 1946 гадоў — у Германіі, у снежні 1946 года — у Балгарыі і Румыніі, у сакавіку—красавіку 1948 года — у Карэі.
Сураж (Віцебскі раён)
Су́раж   — пасёлак гарадскога тыпу ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, на Заходняй Дзвіне пры ўпадзенні ў яе Касплі. За 43 км ад Віцебска, на аўтадарозе Віцебск — ДППП «Стайкі» (мяжа з Расійскай Федэрацыяй). Насельніцтва 795 чал. (2017).
Барыс Сямёнавіч Цельпухоўскі
У пасляваенны час
У 1952 годзе прызначаны начальнікам аддзела акадэмій і ваенна-палітычных навучальных устаноў Міністэрства абароны СССР. У 1955 годзе — начальнік вучэбнага аддзела Ваенна-палітычнай акадэміі імя У. І. Леніна. З 1957 па 1968 гады працаваў старшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце марксізму-ленінізму пры ЦК КПСС. З 1974 года — кансультант Ваеннай акадэміі генеральнага штаба Узброеных сіл СССР.
Сураж (Віцебскі раён)
Гісторыя
Вядомы як паселішча ў XI—XIII стст. Узнік як умацаваны пункт (Суражскі замак) на ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага ў пачатку Інфлянцкай вайны 1558—1583 гадоў. Замак быў узведзены не пазней 1560 г. У 1560 г. пад сценамі замка ўжо існавала «места». У лістападзе 1560 г. Жыгімонт II Аўгуст вызваліў суражскіх мяшчан ад аплаты ўсіх мытных збораў у Вялікім Княстве Літоўскім тэрмінам на 5 гадоў. У верасні 1569 г. па распараджэнні віцебскага ваяводы Станіслава Паца суражскім мяшчанам былі перададзены ўсе землі на адлегласці адной мілі вакол замка. Замак і «места» паўсталі на грунтах маёнтка Дрэчы Лукі, які быў уласнасцю Івана Сапегі. Пры гэтым значная частка сялян, падданых Сапегаў, перасялілася ў новазаснаванае места і стала гаспадарскімі мяшчанамі. Яго сыны Леў, Рыгор і Андрэй неаднаразова прад’яўлялі правы на страчаныя землі, аднак з-за выключнага стратэгічнага значэння Суража для ВКЛ атрымалі ў якасці кампенсацыі іншыя маёнткі.
Барыс Сямёнавіч Цельпухоўскі
Уклад ў гістарычную навуку
Яшчэ ў час Вялікай Айчыннай вайны Б. С. Цельпухоўскі заняўся вывучэннем гісторыі Вялікай Айчыннай вайны і ў чэрвені 1949 года абараніў дысертацыю на суісканне навуковай ступені доктара гістарычных навук. У 1951 годзе яму прысвоена званне прафесара.
Сураж (Віцебскі раён)
Гісторыя
Падчас Інфлянцкай вайны становішча Віцебска і Суража ахарактарызаваў віцебскі ваявода Станіслаў Пац у сваім лісце да князя Рамана Сангушкі ад 25 чэрвеня 1568 г.:.
Барыс Сямёнавіч Цельпухоўскі
Уклад ў гістарычную навуку
Аўтар больш за 50 артыкулаў і манаграфій па гісторыі СССР і гісторыі Вялікай Айчыннай вайны Савецкага Саюза ў 1941—1945 гг.
Сураж (Віцебскі раён)
Гісторыя
У згаданым лісце да князя Р. Сангушкі С. Пац адзначыў, што без пастаяннай дапамогі з Віцебска Сураж мог бы толькі «с трудностью тамошнимъ людомъ неприятелеви тому злому […] оборону вчинити». Віцебскі ваявода скардзіўся на тое, што цяжка было затрымаць тут на службе стральцоў, казакаў, драбаў і ў роспачы пісаў:
У 1589 годзе ў адказ на чарговыя скаргі Сапегаў у Сураж былі накіраваны рэвізоры Б. Старасельскі, А. Варапай і А. Сівіцкі, якія прыйшлі да высновы, што замак неабходна пакінуць дзяржаве. 5 чэрвеня 1570 г. Жыгімонт II Аўгуст сваім прывілеем пашырыў на Сураж сістэму гарадскога права, якая ў 2-й палове XVI ст. склалася ў Віцебску. Жыхары Суража засталіся пад юрысдыкцыяй віцебскага ваяводы (яго намесніка), які мог судзіць іх толькі ў Суражы ў прысутнасці войта і старшых мяшчан. Мяшчане атрымалі права на выбар войта, бязмытны гандаль на тэрыторыі ВКЛ (не датычыла ўвозу солі з Рыгі і вывазу воску ў Рыгу і Вільню), правядзенне 2 кірмашоў на год, вольнае распараджэнне сваёй рухомай маёмасцю, свабоду выбару месца жыхарства на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і іншае. Ім былі перададзены землі на адлегласці 1 мілі вакол замка. Галоўнай павіннасцю мяшчан было нясенне коннай вайсковай службы. Прывілей пацверджаны 14 снежня 1576 г. Стэфанам Баторыем і 16 сакавіка 1597 г. Жыгімонтам III Вазам. 20 снежня 1576 г. Стэфан Баторый надаў Суражу герб — «замокъ и три вежы». У 1616 і 1633 гадах пасад Суража спалены расійскімі войскамі. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гг. Сураж 2 снежня 1654 г. заняты расійскім атрадам ваяводы Сямёна Стрэшнева. У 1667 г. паводле Андросаўскага перамір’я вернуты Вялікаму Княству Літоўскаму. У 1771 годзе ў Суражы было 7 вуліц, больш за 120 дамоў, каля 600 жыхароў. Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) у складзе Расійскай імперыі.
З 1776 горад, цэнтр павета, з 1866 года — пазаштатны горад Віцебскага павета. У 1890—1925 гг. дзейнічала папярова-кардонная фабрыка.
У жніўні 1917 года Сураж «на працягу некалькіх дзён» быў «без хлеба. На глебе голаду паўсталі беспарадкі, якія былі ліквідаваныя». З 1924 года — цэнтр раёна, з 1938 года — гарадскі пасёлак. У Вялікую Айчынную вайну акупанты знішчылі ў Суражы і раёне 9181 чал. Да паўночны ўсходу ад Суража знаходзіліся «Віцебскія вароты».
У 1960—1962 гадах і з 1965 года ў Віцебскім (у 1962—1965 гг. у Лёзненскім) раёне.
Эканоміка
Адзінае прадпрыемства пасёлка — Суражскі лясгас. У 1890—1925 гг. працавала Суражская папярова-кардонная фабрыка (50 рабочых), на якой выраблялі кардон, абгортачную паперу і драўняную масу. У 1861—1896 гг. працаваў Суражскі шклозавод, на ім працавала ад 32 да 60 рабочых.
Суражскі лясгас
Арганізаваны ў 1936 годзе, размешчаны на тэрыторыі Віцебскага і часткова Гарадоцкага раёнаў. Аб’ядноўвае Астраўское, Брыгітпольскае, Запольскае, Курынскае, Навасёлкаўскае, Суражскае і Тарасенкаўскае лясніцтвы Віцебскага раёна, Канашынскае і Шчалбоўскае Гарадоцкага раёна. Агульная плошча лясгаса каля 81 тыс. гектараў, у тым ліку пад лесам 74 тыс. гектараў.
Асноўныя лясы: хваёвыя, бярозавыя, яловыя, чорна-альховыя, асінавыя.
Лясгас вырабляе піламатэрыялы (дошка абразная і неабразная), паддоны, зрубы дамоў, рыхтуе дзелавую драўніну, дровы. Піламатэрыялы і дзелавая драўніна пастаўляюцца на экспарт.
3 1961 па 1986 год дырэктарам гэтага лясгаса працаваў заслужаны лесавод БССР Пётр Нічыпаравіч Грамыка.
Оскар Мантэліус
Оскар Мантэліус (Gustaf Oscar Augustin Montelius;,  — ) — шведскі археолаг і гісторык. Распрацаваў тыпалагічны метад, на падставе якога стварыў храналагічную класіфікацыю неаліту, бронзавага і ранняга жалезных вякоў Еўропы. Метад Мантэліуса, які дапамагае вызначыць адноснае і абсалютнае датаванне, выкарыстоўваецца і ў сучаснай археалогіі.
Вятлішча
Вятлішча — балота паблізу в. Кольна.
Беларуска-туркменскія адносіны
Дыпламатычныя адносіны паміж Туркменістанам і Беларуссю ўсталяваны 21 студзеня 1993 г.
У цяперашні час паслом Беларусі ў Туркменістане з'яўляецца Алег Міхайлавіч Табанюхаў. У цяперашні час паслом Туркменістана ў Беларусі з'яўляецца Мырат Язбердыеў.
Неўдах
Не́ўдах — беларускае прозвішча.
Беларуска-туркменскія адносіны
На працягу першых пятнаццаці гадоў незалежнасці дзвюх краінаў, іх адносіны заставаліся абмежаванымі. Падпісана толькі каля 40 міждзяржаўных, міжурадавых і міжведамасных пагадненняў, якія рэгулююць двухбаковае ўзаемадзеянне ў розных галінах.
Падтрымліваюцца сувязі ў палітычнай сферы, у тым ліку на вышэйшым і высокім узроўнях. Прэзідэнт Беларусі А. Р. Лукашэнка чатыры разы наведаў Туркменістан (май 2002 г. — праведзены першы афіцыйны візіт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Туркменістан, чэрвень 2009 г. — адбыўся другі афіцыйны візіт, красавік 2011 г. — трэці афіцыйны візіт, сакавік 2017 г. — чацвёрты афіцыйны візіт ). У студзені 2010 г. адбыўся афіцыйны візіт Прэзідэнта Туркменістана Г. М. Бердымухамедава ў Рэспубліку Беларусь.
Эканамічнае супрацоўніцтва
Беларусь, у асобе ААТ «Белгорхімпрам», вясной 2017 г. скончыла будаўніцтва ў Туркменістане Гарлыкскага завода калійных угнаенняў (1,4 мільёна тон хларыду калію за год) коштам $1 млрд. Але да лістапада 2018 г. туркменскі бок не змог запусціць вытворчасць.
Культурнае супрацоўніцтва
Праводзяцца сумесныя выставы і іншыя мерапрыемствы.
Акрамя таго, некалькі тысяч туркменскіх студэнтаў навучаюцца ва ўніверсітэтах Беларусі.
Грэбень (курганны могільнік)
Грэбень — курганны могільнік дрыгавічаў каля в. Грэбень Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці.
Апісанне
На паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі, ва ўрочышчы Курганы, побач з балотам. Захавалася 3 курганы вышынёй 2,5 м, дыяметрам 10 м (раней было 44 насыпы).
Даследаванні
Адкрыў і даследаваў у канцы 19 ст. К.П. Тышкевіч, раскапаны 3 курганы. У першым 2 пахаванні: адно ў насыпе, другое ў яме глыбінёй каля 2 м, дзе таксама былі рэшткі жалезных рэчыў. Паміж пахаваннямі (на глыбіне 70 см) знойдзены бронзавая шпілька ў драўляным футарале і бронзавы пярсцёнак. У другім кургане на глыбіні 1,4 м пахаванне па абраду трупапалажэння: мужчынскі шкілет без рэчаў. У 3-ім насыпе на глыбіне 10 см знойдзены чэрап дзіцяці, глыбей (65 см) - вуголле і рэшткіспаленных касцей, на глыбіні 1 м - шкілет мужчыны.
Матэрыялы раскопак захоўваюцца ў Гістарыка-этнаграфічным музеі ў Літвы.
Леанід Іванавіч Мельнік
Леанід Іванавіч Мельнік (, Краснаярск) — беларускі архітэктар, мастак.
Біяграфія
Скончыў Львоўскі політэхнічны інстытут у 1959 годзе. З 1960 года — галоўны архітэктар праектаў, кіраўнік майстэрні ў Белдзіпрагандлі, з 1979 года — архітэктар Мінскага мастацка-вытворчага камбіната.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года. Пражывае ў Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы: універсамы «Фрунзенскі» (1973), «Серабранка» (1974), рэканструкцыя рэстарана «Мінск» (1971) у Мінску, сталовая ў крэпасці-герою Брэсце (1973), праекты раздзелаў БССР на міжнародных кірмашах у Лейпцыгу, Плоўдзіве, Заграбе, Багдадзе, Ліёне, на выстаўках у Дзюсельдорфе, Нью-Дэлі, Лондане, а таксама на выстаўках «Эфектыўнасць і якасць», «У сям’і адзінай» у Маскве (1967—1982).
Як мастак-графік працуе ў тэхніцы акварэлі.
Камягіна (вёска, Холм-Жыркоўскі раён)
Камягіна (Комягино) — вёска ў Холм-Жыркоўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Багданаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
Да 1917 года тэрыторыя ў складзе Бельскага павета Смаленскай губерні Расійскай імперыі. У 1918 годзе Смаленшчына абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі, а ў студзені 1919 года — Беларускай ССР, аднак у хуткім часе ўвайшла ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2019 гадах у складзе Томскага сельскага паселішча.
Алеса Міхайлаўна Качар
Алеса Міхайлаўна Качар (нар. 9 мая 1987, Мінск) — беларуская актрыса.
Біяграфія
Скончыла школу ў 2004 годзе. Паступіла ва УДІК на акцёрскі факультэт (майстэрня ), які скончыла ў 2008 годзе з чырвоным дыпломам. Адразу пасля выпуску пачала актыўна здымацца ў кіно, не толькі ў расійскім, але і ў карцінах беларускай, украінскай, азербайджанскай, іранскай і іншай вытворчасці.
Найбольшую папулярнасць Алеса Качар атрымала, сыграўшы галоўную ролю ў поўнаметражным фільме Аляксандра Баршака «», які выйшаў у кінатэатрах у 2013 годзе. Партнёрамі па здымачнай пляцоўцы былі вядомыя акторы, як Армен Джыгарханян,, , Іван Дорн і іншыя.
Актрыса экзатычнай прыгажосці, рэгулярна трапляе ў топы самых прыгожых маладых актрыс і самых прыгожых ураджэнак Беларусі.
Юбілейнае (Паўладарская вобласць)
Юбілейнае — сяло ў Качырскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Церанкольскай сельскай акругі. Код КАТА — 554830700.
Смолавіцкі канал
Смо́лавіцкі — меліярацыйны канал у Жыткавіцкім і Петрыкаўскім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, левы прыток Найда-Бялёўскага канала.
Юбілейнае (Паўладарская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 233 чалавекі (112 мужчын і 121 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 142 чалавекі (76 мужчын і 66 жанчын).
Смолавіцкі канал
Даўжыня 13 км. Пачынаецца каля паўднёва-заходняй ускраіны пасёлка Старушкі, вусце за 0,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Найда. У ніжнім цячэнні канала знаходзіцца возера Найда. Пабудаваны ў 1960 годзе.
NGC 633
NGC 633 (іншыя абазначэнні — ESO 297-11, MCG -6-4-56, AM 0134-373, IRAS01341-3734, PGC 5960) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) у сузор’і Скульптар.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Уладзімір Іванавіч Брэдзіс
Біяграфія
Скончыў Віцебскае мастацка-графічнае вучылішча ў 1955 годзе, у 1961 годзе — Беларускі політэхнічны інстытут. Працаваў архітэктарам у Віцебскім аблпраекце, кіраўніком групы архітэктараў, галоўным архітэктарам майстэрні ў праектных арганізацыях Херсона, з 1968 года — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у Віцебскграмадзянпраекце і філіяле Белжылпраекта.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года.
Пражывае ў Віцебску.
Творчасць
Асноўныя працы: ПДП Оршы, Браслава, Паставаў (1969, у аўтарскім калектыве), праекты забудовы мікрараёна Задзвінне і 238-кватэрны жылы дом у Полацку (1969—1980), мікрараён Задняпроўе і 130-кватэрны жылы дом у Оршы (1975). Аўтар вынаходства «Гукаізалюючая перагародка».
Камягіна (пасёлак, Холм-Жыркоўскі раён)
Камягіна (Комягино) — пасёлак у Холм-Жыркоўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Багданаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны пасёлак быў акупаваны гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалены ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2019 гадах у складзе Томскага сельскага паселішча.
Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі
Камуністы́чная па́ртыя (бальшавіко́ў) Літвы́ і Белару́сі (КП(б)ЛіБ). Утворана ў выніку аб'яднання Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі і Камуністычнай партыі Літвы і Заходняй Беларусі з прычыны аб'яднання Літвы і Беларусі ў адзінае дзяржаўнае ўтварэнне — Літоўска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (Літбел).
Гісторыя
На аб'яднаўчым з'ездзе 4 — 6 сакавіка 1919 года ў Вільні выбраны ЦК КП(б) Літвы і Беларусі, які 8 студзеня 1919 г. стварыў Прэзідыум ЦК партыі ў складзе В. С. Міцкявічуса-Капсукаса (старшыня), В. Г. Кнорына, З. І. Ангарэціса, А. Ф. Мяснікова, Я. Г. Далецкага, С. В. Іванова.
24 красавіка 1919 года Прэзідыум ЦК КП(б)ЛіБ падзелены на Палітбюро і Аргбюро ЦК КП(б)ЛіБ. З прычыны наступлення польскіх войск Палітбюро ЦК КП(б)БліБ у красавіку 1919 года абвясціла рэспубліку на ваенным становішчы і пачало мабілізацыю ў армію камуністаў, камсамольцаў і спачуваючых. Аднак наладзіць актыўнае супраціўленне польскім войскам не ўдалося. 21 красавіка 1919 года польскія войскі захапілі сталіцу Літбела Вільню, 8 жніўня — Мінск, да верасня 1919 года — усю тэрыторыю рэспублікі.
Пасля акупацыі Мінска ЦК КП(б)ЛіБ пераехаў у Бабруйск, потым у Смаленск, адкуль кіраваў падпольным і партызанскім рухам. 3 верасня 1919 года створана Бюро па нелегальнай рабоце (старшыня Міцкявічус-Капсукас). На акупіраванай тэрыторыі выдаваліся газеты «Звязда», «Савецкая Беларусь», «Komunistas» («Камуніст», літоўская), «Młot» («Молат», польская).
Пасля вызвалення Беларусі ад польскіх інтэрвентаў (ліпень — жнівень 1920 года) ЦК КП(б)ЛіБ вярнуўся ў Мінск, дзе ўжо дзейнічала Мінская губернская партыйная арганізацыя. 30 ліпеня 1920 года створаны Мінскі губернскі камітэт КП(б)ЛіБ.
Пасля прыняцця Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь Аргбюро ЦК РКП(б) 9 жніўня прыняло пастанову аб перайменаванні Мінскага губернскага камітэта КП(б)ЛіБ, захаваўшы агульную назву партыі — КП(б)ЛіБ, у Цэнтральнае Бюро КП(б)Б.
8 лістапада 1920 года ЦК КП(б)Б вырашыла наступную партыйную канферэнцыю назваць Трэцім з'ездам КП(б)Б.
Дайнава (курганны могільнік)
Дайнава — курганны могільнік каля вёскі Дайнава Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці.
Даследаванні
Вядомы з 1924 года. У 1985 годзе могільнік абследавала Т. С. Бубенька.
Раскопкі не праводзіліся.
Фраўнгоферавы лініі
Фраўнгоферавы лініі — лініі паглынання ў спектры Сонца. Абумоўлены паглынаннем святла сонечнай або зямной (тэлурычныя лініі) атмасферай. Налічваецца больш за 20 тысяч ліній у розных абласцях аптычнага спектра Сонца, многія з іх астаясамлены са спектральнымі лініямі вядомых хімічных элементаў. Выявіў англійскі фізік У.Воластан у 1802 годзе, апісаў Іозеф Фраўнгофер у 1814 годзе; адсюль назва. Фізічнае тлумачэнне даў Г. Р. Кірхгоф.
NGC 5694
NGC 5694 (іншыя абазначэнні — GCL 29, ESO 512-SC10) — шаравое скопішча ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Руччо
Руччо́ (, Ручьё) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Даўгінаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Даўгінава Вілейскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 17 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад Мільчанскага сельсавета.
Вальсольда
Вальсольда (Valsolda) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кома.
Насельніцтва складае 1724 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 56 чал./км². Займае плошчу 31 км². Паштовы індэкс — 22010. Тэлефонны код — 0344.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
NGC 7507
NGC 7507 (іншыя абазначэнні — PGC 70676, ESO 469-19, MCG -5-54-22, AM 2309-284) — эліптычная галактыка (E) у сузор’і Скульптар.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Пай-тавітэра
Пай-тавітэра (саманазва paĩ-tavyterã), каагуа (ka'aguás) — індзейскі народ у Паўднёвай Амерыцы. Жывуць у Парагваі, пераважна ў дэпартаменце Амамбай. Агульная колькасць (2021) — 15 000.
Пай-тавітэра — нашчадкі груп гуарані, што насялялі ў дакалумбавы перыяд тэрыторыі на ўсход ад ракі Парана. У XVII ст. большасць з іх далучылася да езуіцкіх місій. Аднак частка імкнулася захоўваць традыцыйны лад жыцця. Пад ціскам іспанскіх езуітаў з аднаго боку і бразільскіх бандэйрантаў з другога боку гэтыя групы адступілі ў лясны рэгіён Амамбай. У 1870 г. ён быў падзелены паміж дзяржавамі Парагвай і Бразілія. Тыя гуарані, што засталіся на тэрыторыі Парагвая, склалі супольнасць пай-тавітэра. Тыя, чые землі былі далучаны да Бразіліі, сёння вядомы як каюва.
Пай-тавітэра аб'яднаны ў 39 абшчын, што маюць калектыўнае права на занятыя імі землі. Асноўны занятак — сельская гаспадарка, у тым ліку камерцыйнае вырошчванне хмызняку ерба, цытрусавых і рысу. Паляванне, што ў мінулым з'яўлялася асноўнай эканамічнай дзейнасцю, мае толькі дадатковы характар. Жанчыны вырабляюць для хатніх патрэб кераміку, мужчыны плятуць з пальмавых валокнаў гамакі і цыноўкі. У паселішчах пай-тавітэра захаваліся вялікія абшчынныя хаціны, у якіх у старажытнасці жылі насельнікі адной вёскі. У нашы дні такія хаціны выкарыстоўваюцца для падрыхтоўкі супольных свят і рытуалаў.
Нароўні з хрысціянствам пай-тавітэра спавядаюць традыцыйную рэлігію, у аснове якой палягае вера ў дасягненні «краіны без зла». Рэлігійны лідар адначасова выконвае ролю правадыра. Ён арганізуе абрады, займаецца лекаваннем супляменнікаў.
Французскі пратэктарат у Тунісе
Францу́зскі пратэктара́т у Туні́се (Protectorat français de Tunisie, الحماية الفرنسية في تونس) — былая калонія Францыі ў Паўночнай Афрыцы ў 1881—1956 гадах. Пратэктарат Французскай трэцяй рэспублікі быў усталяваны над былой правінцыяй Асманскай імперыі ў часы Французскай каланіяльнай імперыі і працягваўся да аб’явы Тунісам незалежнасці ў 1956.
Туніс ў часы Атаманскага праўлення быў невялікай правінцыяй у складзе імперыі, аднак меў значную ступень аўтаноміі ў часы бея Мухамада III ас-Саліка.
Яшчар (комікс)
Яшчар (Lizard — літар. яшчарка, сапраўднае імя — доктар Кёрціс «Курт» Ко́нарс, Dr. Curtis "Curt" Connors) — выдуманы суперзлыдзень у сусвеце Marvel Comics, адзін з ворагаў Чалавека-павука. У 2009 годзе персанаж заняў 62-е месца ў спісе найвялікшых коміксных ліхадзеяў усіх часоў па версіі IGN.
Асновы сацыяльна-псіхалагічнай тэорыі
«Асно́вы сацыя́льна-псіхалагі́чнай тэо́рыі» — галоўная і найбольш вядомая праца Барыса Парыгіна, манаграфія выдадзеная ў 1971 годзе маскоўскім выдавецтвам «» накладам асобнікаў.
Асноўныя ідэі
У дадзенай працы была сфармуляваная і прадстаўлена канцэпцыя вузлавых праблем сацыяльнай псіхалогіі, перш за ўсё асобы і чалавечых зносін. У кнізе разглядаюцца метадалагічныя асновы сацыяльна-псіхалагічнай тэорыі, яе вытокі, структура, функцыі, філасофскія аспекты. У прыватнасці, месца псіхалагічнага фактару ў структуры сацыяльных адносін і грамадскай свядомасці. Распрацавана арыгінальная канцэпцыя асобы. Вялікая ўвага нададзена праблемам сацыяльна-псіхалагічных зносін, у сувязі з чым аналізуюцца: структура зносін, суадносіны паняццяў «зносіны і еднасць», «зносіны і сацыяльныя адносіны», важнейшыя механізмы зносін (заражэнне, перакананне, перайманне, мода і т. д.).
Значэнне
Кніга, якая базавалася на больш раннім апублікаваным даследаванні Парыгіна — Сацыяльная псіхалогія як навука (1965), мела вялікі рэзананс у навуковым асяроддзі СССР і за мяжой, што знайшло адлюстраванне ў апублікаваных артыкулах і рэцэнзіях. Манаграфія неаднаразова перавыдавалася. Найбольш вядомыя перавыданні выйшлі: Германія (Кёльн, 1975, 1982; Берлін, 1975, 1976); Японія (Токіа, 1977).
Вісмуцін
Вісмуцін, вісмутавы бляск — мінерал класа сульфідаў, сульфід вісмуту, Bi2S3. Прымесі свінцу, медзі, сурмы, селену, жалеза і інш. Упершыню знойдзены ў Балівіі ў 1832 годзе.
Крышталізуецца ў рамбічнай сінгніі. Крышталі ігольчастыя, пласцінкі, зярністыя і прамяністыя агрэгаты. Непразрысты. Колер ад алавяна-белага да свінцова-шэрага. Бляск металічны. Цвёрдасць 3,5 па шкале Моаса. Шчыльнасць 6,8 г/см³.
Рэдкі мінерал, трапляецца ў высокатэмпературных гідратэрмальных жылах і ў гранітных пегматытах. Галоўны мінерал вісмутавых руд. Радовішчы ў Балівіі, Перу, Казахстане, Расіі, Сярэдняй Азіі. Таксама вядомы ў Аўстраліі, Вялікабрытаніі, Італіі (наваколлі Турына), Мексіцы, Германіі, Нарвегіі, Румыніі, ЗША (штат Невада) і на Мадагаскары.
Каралеўства Астравоў
Каралеўства Астравоў (Rìoghachd nan Eilean, Kingdom of Mann and the Isles) — гэльска-нарвежская дзяржава на Гебрыдскіх астравах і заходнім узбярэжжы Шатландыі ў эпоху Сярэднявечча. Нягледзячы на намінальны сюзерэнітэт над каралеўствам спачатку Нарвегіі, а пасля 1266 года Шатландыі, дзяржава фактычна захоўвала незалежнасць да канца XV ст., абапіраючыся на магутны ваенны флот. Каралеўства астравоў адыграла значную ролю ў развіцці культуры горных кланаў Шатландыі і шатландскай дзяржаўнасці ў цэлым. Кіраўнік дзяржавы, пачынаючы з 1366 года, насіў тытул лорда Астравоў (Triath nan Eilean, Lord of the Isles).