cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мікалай Пятровіч Казак
Біаграфія
Чэмпіён свету па скачках на батуце 1994 года ў камандных спаборніцтвах, 2003 і 2005 гг. — у сінхронных скачках. Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету па скачках на батуце 1996 і 1998 гг. у камандных спаборніцтвах, 1998 года — у індывідуальных і сінхронных скачках, 2009 года — у камандных спаборніцтвах. Бронзавы прызёр чэмпіянату свету 1994 года ў індывідуальных скачках, 2011 года — у сінхронных скачках, 2015 года — у камандных спаборніцтвах. Чэмпіён Еўропы па скачках на батуце 1993 і 1995 гг. у камандных спаборніцтвах, 2008 года — у сінхронных скачках. Сярэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы па скачках на батуце 1998 года ў сінхронных скачках, 2000 і 2004 гг. — у камандных спаборніцтвах. Бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы па скачках на батуце 2004 года ў індывідуальных скачках, 2006 года — у камандных спаборніцтвах. Чэмпіён Еўропы сярод юніёраў 1994 года ў камандных спаборніцтвах.
Сесілія Шведская (1540—1627)
Сесілія Густаўсдотэр Ваза (Cecilia Gustavsdotter Vasa; 6 лістапада 1540, Стакгольм — 27 студзеня 1627, Брусель) — шведская прынцэса, у шлюбе з Крыстафам II маркграфіня Бадэн-Родэмахерна. Другая дачка караля Швецыі Густава I і яго другой жонкі Маргарыты Леёнхувуд. Яна з’яўляецца самай вядомай з дачок Густава I з-за скандалу звязанага з яе стасункамі з братам жаніха сваёй сястры Катарыны на яе вяселлі, а таксама дзякуючы наступнаму працягламу знаходжанню ў Англіі пры двары каралевы Лізаветы I.
Ранні перыяд жыцця
У дзяцінстве Сесілія адрознівалася слабым здароўем і часта хварэла, але вырасла прыгожай энергічнай жанчынай, здабыўшы моцнае здароўе. Прынцэса Сесілія часта згадваецца як «белая варона» ў сям’і; яна была супярэчлівай асобай, будучы замяшанай ў шматлікіх скандалах на працягу ўсяго свайго жыцця. Перамовам аб шлюбе перашкаджалі недапушчальныя асабістыя сувязі Сесіліі. У 1559 годзе, на вяселлі яе старэйшай сястры Катарыны з графам Усходняй Фрызіі Эдцардам II ў Вадстэне, яе браты бачылі, як да яе ў акно некалькі начэй запар залазіў мужчына. Яны вырашылі высветліць у чым справа і злавілі брата жаніха, графа Іагана II, у спальні сястры без штаноў. Гэта выклікала вялікі скандал; пасля адмовы ажаніцца на Сесіліі, граф быў кінуты ў турму на год, і некаторыя крыніцы паведамляюць, што ён быў спакладаны. Саму Сесілію пабіў уласны бацька, і яна абвінаваціла яго ў тым, што ён Выдраў ёй пасмы валасоў. Яе браты адчаканілі манету, якая адлюстроўвала яе як Сусанну ў купальні: гэта павінна было сведчыць пра нявіннасць Сесіліі, падобна біблейскай Сусанне.
Прынцэса Сесілія была замяшаная ў некалькіх іншых падобных інцыдэнтах, і таму валодала скандальнай рэпутацыяй. Людзі пляткарылі аб тым, які метад кантрацэпцыі яна выкарыстала, сцвярджаючы, што яна плюнула ў рот жабе, каб пазбегнуць цяжарнасці. Яе зводны брат, кароль Эрык XIV, выдаў новы пратакол паводзін пры двары пасля таго, як Сесілія зладзіла начную вечарыну ў сваіх асабістых пакоях.
Шлюб
У 1564 годзе яна выйшла замуж за Крыстафа II, маркграфа Бадэн-Родэмахерна. Адразу пасля вяселля яна адправілася ў Англію з афіцыйным дзяржаўным візітам. Яна прыехала восенню 1565 года, пераадолеўшы каля 400 міль па вадзе і 750 міль па лёдзе і снезе. Візіт Сесіліі быў часткай спробы пераканаць Каралеву Лізавету I выйсці замуж за яе зводнага брата караля Эрыка XIV. Там яна нарадзіла свайго першынца, Эдуарда, якога Лізавета асабіста аднесла да хрысцільнай купелі.
Яна прабыла ў Англіі каля года і вывучыла англійскую мову. Падчас свайго знаходжання пры англійскім двары яна выдаткавала столькі грошай, што паспрабавала збегчы ад сваіх крэдытораў, але ў 1565 годзе яе злавілі ў Дуўры, і вялікая частка яе упрыгожванняў і гардэроба была канфіскаваная крэдыторамі. У той момант яна была цяжарная; калі яна нарэшце прыехала ў Родэмахерн (цяпер Родэмак) і нарадзіла сына-інваліда, то абвінаваціла ў гэтым няшчасце сваіх крэдытораў.
Графіня Арбугі
Сесіліі далі горад Арбуга ў якасці феадальнага валодання; яна кіравала горадам і насіла тытул графіні Арбога. Яна атрымлівала грошы ад падаткаў, а таксама фінансуючы пірацкі флот, які рабаваў замежныя караблі, хаваючы прыбытак ад сваіх братоў. Яна таксама займалася здабычай карысных выкапняў і гандлем. Пасля смерці свайго мужа ў 1575 годзе яна звярнулася ў каталіцызм, каб зберагчы ўладанні сваіх сыноў, якія былі захопленыя каталіцкімі войскамі. У гэты час каралева Англіі Лізавета па нейкай прычыне прапанавала ёй выйсці замуж за Роберта Дадлі, графа Лестэра, Але брат Сесіліі, кароль Швецыі Юхан III, параіў ёй адмовіцца, што яна і зрабіла.
Познейшы перыяд жыцця
Прынцэса Сесілія даверыла адукацыю сваіх сыноў езуітам, у той час як сама, будучы каталічкай, узяла на сябе кіраванне ўладаннямі Бадэн-Родэмахерна ў якасці рэгента. Будучы рэгентам у Святой Германскай імперыі, яна мела права на месца ў імперскім нямецка-рымскім савеце, якім актыўна карысталася. Яна сустракалася з папай некалькі разоў і пераязджала паміж каталіцкімі дварамі Еўропы. Прыналежнасць да каталіцкай царквы зрабіла яе аб’ектам пратэстанцкай прапаганды, якая ў 1594 годзе абвінаваціла яе ў арганізацыі бардэля ў Бруселі. У яе было шмат праблем з-за таго, што яе пераследавалі крэдыторы; адзін з іх ледзь не забіў яе ў 1618 годзе і ёй давялося ратавацца ў доме арцыбіскупа Трырскага ў Люксембурзе.
Яна памерла ў вельмі старэчым узросце і была пахавана пад падлогай у царкве ў Родмаку.
Дзеці
У Сесіліі і Крыстафа II было шэсць сыноў:
Таксама ў Сесіліі была незаконнанароджаная Дачка Чарытас (1579—1629), якую адправілі ў манастыр.
Церактыбулак
Церактыбулак — сяло ў Куршымскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Абайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на ўсход ад раённага цэнтра, сяла Курчум. Код КАТА — 635233400.
Княжычы (Фасціўскі раён)
Кня́жычы (Кня́жичі) — вёска ў Фасціўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Церактыбулак
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 910 чалавек (467 мужчын і 443 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 652 чалавекі (329 мужчын і 323 жанчыны).
Княжычы (Фасціўскі раён)
Гісторыя
Да 2020 года ў складзе Васылькіўскага раёна, былы адміністрацыйны цэнтр Княжыцкага сельсавета.
Маціяс Груневальд
Маціяс Груневальд (Matthias Grünewald, Mathis Gothart-Nithart;, 1470 ці 1475 — Гале, ) — апошні вялікі мастак паўночнага адраджэння. Захавалася не больш за дзясятак яго твораў, з якіх галоўны — «Ізенгеймскі алтар». Працаваў пры двары майнцскіх архібіскупаў (1508—1525). У сваёй творчасці з бязмежнай эмацыйнай сілай выказаў трагічны напал і ўзвышаны містычны спірытуалізм эпохі. Пераадкрыты ў пачатку XX стагоддзя нямецкімі экспрэсіяністамі, якія палічылі яго сваім прамым папярэднікам.
Вольфганг Паўль
Вольфганг Паўль (Wolfgang Paul;, , Германская імперыя — , , ФРГ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1989) (палова прэміі сумесна з Хансам Дэмельтам) «за распрацоўку метаду ўтрымання адзіночных іонаў». Другую палову прэміі атрымаў Норман Рамзей «за вынаходства метаду паасобных вагальных палёў і яго выкарыстанне ў вадародным мазеры і іншых атамных гадзінніках».
Біяграфія
Пасля абароны дысертацыі ў 1939 годзе ў Берліне, Паўль абараняе другую дысертацыю ў Гётынгене і працуе там прафесарам з 1944 па 1952 год. У 1952 годзе ён пераходзіць у Бонскі ўніверсітэт, дзе працуе да 1981 года прафесарам і дырэктарам фізічнага інстытута. З 1964 па 1967 Паўль быў дырэктарам фізічнага аддзялення ў ЦЕРН, і ў 1970-1973 гадах - старшынёй савета дырэктараў паскаральніка DESY ў Гамбургу. У 1979 годзе Паўль быў абраны прэзідэнтам фонду імя Аляксандра фон Гумбальта і знаходзіўся на гэтай пасадзе на працягу 10 гадоў. У першым шлюбе з Лізэлотай Паўль (у дзявоцтве Хірш) у яго было чацвёра дзяцей - Юта, Рэгіна, Штэфан і Лорэнц. З 1979 года Паўль пабраўся шлюбам з дацэнтам па сярэднявечнай літаратуры Дорыс Вальх-Паўль. Сын Паўля, Штэфан Паўль, загадчык кафедры эксперыментальнай фізікі ў тэхнічным універсітэце Мюнхена, другі сын, Лорэнц Паўль, з'яўляецца прафесарам фізікі ва ўніверсітэце Вуперталя.
Дасягненні
Вольфганг Паўль лічыцца піянерам у галіне фізікі элементарных часціц. Яго працы ахопліваюць вобласці атамнай і малекулярнай фізікі, мас-спектраскапіі, падзелу ізатопаў, рассейвання электронаў у рэчыве, радыебіялогіі, дазіметрыі і медыцынскай тэрапіі электроннымі пучкамі. У 1953 годзе Паўль распрацаваў квадрупольны мас-фільтр (масфільтр Паўля) для прымянення ў мас-спектраскапічных вымярэннях.
Мышскі езуіцкі калегіум
Мышскі езуіцкі калегіум — езуіцкі калегіум у мястэчку Новая Мыш (цяпер Баранавіцкі раён), які існаваў у 1667—1693 гадах. Заснавальнік калегіума кашталян новагародскі М. У. Юдыцкі перадаў яму 105 тысяч злотых на маёнтках Баранавічы, Дамашэвічы, Старая Мыш, Сухарэльшчына, Чашэўля, Чэрніхава. Існавалі езуіцкія місіі ў Баранавічах і Чэрніхаве. Калегіум дзейнічаў з перапынкамі, выкліканымі судовымі спрэчкамі з рознымі прэтэндэнтамі на маёнткі, што былі запісаны калегіуму. У рэшце калегіум быў зачынены, а запісаная яму грашовая сума перададзена Варшаўскаму езуіцкаму калегіуму.
Галіна Міхайлаўна Лебедзева
Галіна Міхайлаўна Лебедзева (нар., Віцебск) — беларуская спартсменка (скачкі на батуце). Майстар спорту СССР (1991), майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (1993). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (1998).
Біаграфія
Чэмпіёнка свету 2003 года ў сінхронных скачках на батуце. Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету на батуце 1994 года ў сінхронных скачках, 1996 года — у камандных спаборніцтвах і сінхронных скачках, 1998 года — у камандных спаборніцтвах. Бронзавы прызёр чэмпіянату свету 1996 года ў індывідуальных скачках, 1999 года — у камандных спаборніцтвах, 2001 года — у сінхронных скачках.
Чэмпіёнка Еўропы 1997 года ў індывідуальных скачках, 1998 года — у камандных спаборніцтвах, 2000, 2002 і 2004 гг. — у сінхронных скачках. Сярэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы па скачках на батуце 1995 і 1997 гг. у камандных спаборніцтвах, 1998 года — у індывідуальных і сінхронных скачках. Бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы па скачках на батуце 1993 года ў камандных спаборніцтвах, 1995 і 2002 гг. — у індывідуальных скачках. Сярэбраны прызёр Кубка свету 1995 года ў сінхронных скачках, 1997 года — у індывідуальных і сінхронных скачках. Сярэбраны прызёр Сусветных гульняў 1997 года ў сінхронных скачках.
Хасэ дэ Сан-Марцін
Хасэ́ Франсі́ска дэ Сан-Марці́н-і-Маторас (José Francisco de San Martín y Matorras; * 25 лютага 1778, Япею; † 17 жніўня 1850, Булонь, Францыя) — аргенцінскі рэвалюцыянер, генерал, нацыянальны герой Аргенціны.
У 1812 годзе Сан-Марцін вяртаецца ў Аргенціну, дзе пачынае падрыхтоўваць і абучваць рэвалюцыйную армію для барацьбы з іспанскімі ўладамі. У 1817 годзе Сан-Марцін пераходзіць з войскам паўстанцаў праз Анды, разбівае іспанскую армію ў бітве пры Чакабука і захапляе чылійскую сталіцу Сант’яга. У 1818 годзе, пасля вырашаючай перамогі над іспанскімі раялістамі ў бітве пры Майпу, Сан-Марцін прыводзіць да ўлады нацыянальны ўрад, адмовіўшыся ад пасады прэзідэнта на карысць чылійскага генерала Бернарда О’Хігінса.
Жорніўка (Фасціўскі раён)
Жо́рніўка (Жо́рнівка) — вёска ў Фасціўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Боярскай гарадской грамады.
Гісторыя
Да 2020 года ў складзе Княжыцкага сельсавета Васылькіўскага раёна.
Таскайын
Таскайын — аул у Куршымскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Абайскай сельскай акругі. Код КАТА — 635233500.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 346 чалавек (188 мужчын і 158 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 143 чалавекі (80 мужчын і 63 жанчыны).
Хатанга (рака)
Ха́танга — рака ў Азіі, у Краснаярскім краі (Расія).
Даўжыня ракі 227 км. Вадазбор 364 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,32 тыс. м³/сек.
Хатанга цячэ праз Паўночна-Сібірскаю нізіну па шырокай даліне, дзе знаходзіцца каля 112 тысяч азёр. Вусце ракі — Хатангскі заліў (мора Лапцевых). У эстуарый Хатангі ўпадае рака Папігай. Сярод прытокаў: Блудная, Малая Балахня, Лукунская, Арцельная, Старая, Ніжняя, Новая, Чара, Хета, Аганылі і інш.
Клімат у басейне Хатангі вельмі суровы. Рака замярзае ўжо ў канцы верасня (або ў пачатку кастрычніка), а крыгаход пачынаецца толькі ў сярэдзіне мая.
На эвенкійскай мове «Хатанга» азначае «багата вады». Найбуйнейшае паселішча, праз якое цячэ рака, гэта сяло Хатанга.
Рэдонда-Біч (Каліфорнія)
Рэдонда-Біч (Redondo Beach) — прыбярэжны горад у акрузе Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія (ЗША). Насельніцтва - 66748 чалавек (перапіс 2010 года).
Па дадзеных Бюро перапісу насельніцтва ЗША горад мае агульную плошчу ў 16,08 км ². 0,03 км ² займае вада. Горад мае незвычайную форму з-за ўключаных у яго склад пляжаў. Асноўныя славутасці - гарадскі прычал і пясчаныя пляжы. У паўночнай частцы горада знаходзіцца заходні тэрмінал зялёнай веткі метро Лос-Анджэлеса. Паліцэйскі ўчастак, пажарная станцыя, дзве бібліятэкі, 15 паркаў, порт, мастацкі цэнтр.
Эдуар Эрыё
Эдуар-Мары Эрыё (Édouard Marie Herriot; 5 ліпеня 1872, Труа — 26 сакавіка 1957, Сен-Жэні-Лаваль, дэпартамент Рона) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, лідар партыі радыкалаў і радыкал-сацыялістаў, пісьменнік, гісторык, публіцыст, акадэмік.
Выратавальная вуліца (Гомель)
Выратавальная вуліца — вуліца ў Цэнтральным раёне горада Гомеля. Злучае ўчасткі ад аўтамагістралі «Усходні абыход» да навучальна-трэніровачнай базы па выратаванні на водах Гомельскага філіяла Універсітэта грамадзянскай аброны МНС. Назву атрымала згодна з рашэннем Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў 30 лістапада 2017 г. Уяўляе сабой спуск з насыпу «Усходняга абыходу» на паўвостраў між пратокай Валатава і затокай р. Сож (у народзе — Абкамаўскае возера).
Іван Логінавіч Галянішчаў-Кутузаў
Іван Логінавіч Галянішчаў-Кутузаў ( — ) — марскі пісьменнік, ваенна-марскі дзеяч. Скончыў Марскую акадэмію. У 1764 прызначаны настаўнікам па марской частцы цэсарэвіча Паўла, генерал-інтэндантам флота і дырэктарам Марскога корпуса. У 1797 прызначаны прэзідэнтам Адміралцейств-калегіі. Ён склаў «Збор спісаў флагманаў, обер-сарваераў і карабельных майстроў» (Спб., 1764) і перавёў «Мастацтва ваенных флатоў» Даста (Спб., 1764 і 1789); «Задзіг», Вальтэра (Спб., 1765) і «Павучальныя лісты для адукацыі сэрца», «Душа» (М., 1788).
Хільдэгард Кнеф
Хільдэгард Фрыда Альберціна Кнеф (Hildegard Frieda Albertine Knef,,  — , ) — нямецкая і.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і Ганса Тэадора і Фрыды Аўгусціны Кнеф. Яе бацька быў узнагароджаным ветэранам Першай сусветнай вайны і памёр, калі ёй было ўсяго шэсць месяцаў, пасля чаго Фрыда з дачкой пераехалі ў Берлін, дзе яна пайшла працаваць на фабрыку. Хільдэгард пачала вучыцца акцёрскаму майстэрству ў 14 гадоў у 1940 годзе. Яна пакінула школу ў 15 гадоў, каб стаць вучнем аніматара пры кінастудыі «UFA». Пасля паспяховага скрын-тэсту Хільдэгард паступіла ў Дзяржаўную Кінашколу ў Бабельсбергу, дзе вывучала акцёрскае майстэрства, балет і дыкцыю. Недзе ў гэты перыяд ёй напісаў ліст з прапановай аб сустрэчы Ёзэф Гебельс, але сябры Хільдэгард параілі ёй трымацца ад яго далей.
Здымацца Хільдэгард пачала яшчэ да падзення Трэцяга Рэйха, але большасць фільмаў з яе ўдзелам той эпохі былі выпушчаны ўжо пасля капітуляцыі Германіі. Падчас штурму Берліна яна пераапранулася салдатам, каб застацца са сваім палюбоўнікам Эвальдам фон Дэмандоўскі, і далучылася да яго падчас абароны Шмаргендорфа. Была арыштаваная савецкімі войскамі і пасаджана ў турму, але яе сукамернікі дапамаглі ёй уцячы. Дэмандоўскі быў расстраляны ў 1946 годзе, але перад гэтым паспеў звязацца з акцёрам Віктарам дэ Ковы, які прыгрэў Хільдэгард у сваім новым на той момант тэатры, дзе яна спачатку выступала ў якасці канферансье, але потым пачала граць у тамтэйшых спектаклях.
Кнеф стала папулярнай ужо пасля першых сваіх фільмаў — «Пад мастамі» (1945) і «Забойцы сярод нас» (1946). У фільме «Грэшніца» (1951) Вілі Форста актрыса ўпершыню ў нямецкім пасляваенным кіно знялася аголенай, што падагрэла скандальную цікавасць да фільма.
У наступныя гады Кнеф шмат здымалася, у тым ліку і за мяжой, перш за ўсё ў ЗША, дзе яна выступала пад імем Хільдэгард Неф, яе называлі другой Марлен Дзітрых, з якой яна вельмі цесна сябравала.
З 1955 года грала на Брадвеі, 675 разоў выходзіла ў галоўнай ролі ў мюзікле Коўла Портэра «Шаўковыя панчохі».
У 1960-я гады Кнеф часта выступала ў якасці спявачкі, у Германіі яе канцэрты карысталіся вялікім поспехам, частку песень яна пісала сама. У 1970 і 1975 гадах Кнеф напісала аўтабіяграфічныя кнігі — «Дораная кляча» і «Прысуд».
Тройчы была замужам. Ад другога шлюбу ў яе была дачка Крысціна Антонія.
Віктар Іванавіч Варанец
Віктар Іванавіч Варанец (нар., ) — беларускі лексікограф, педагог.
Біяграфія
Скончыў філалагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы (1985). Працаваў настаўнікам беларускай мовы, завучам у Раціцкай сярэдняй школе Гродзенскага раёна. З 1990 па 1992 год выкладаў беларускую мову ў Гродзенскай гімназіі № 1. З 1992 года працуе ў Гродзенскім медыцынскім універсітэце на кафедры рускай і беларускай моў. З 2005 па 2020 год з’яўляўся намеснікам дэкана медыка-псіхалагічнага факультэта. Кіраўнік універсітэцкага літаратурнага аб’яднання «Катарсіс», складальнік і сааўтар літаратурных зборнікаў «Вечныя канікулы», «Гіпакратавы ваганты», «Вечар пятніцы», «Менестрэлі Асклепія». З’яўляецца аўтарам гімна Гродзенскага медыцынскага ўніверсітэта.
Займаецца пытаннямі беларускай медыцынскай тэрміналогіі. У 1982—1983 гадах разам з Юрыем Камягіным выдаваў машынапісны часопіс «Містыка». Аўтар 20 вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, шэрагу артыкулаў па пытаннях беларускай тэрміналогіі. Выдаў «Русско-белорусский медицинский словарь» (2005) і першы «Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў» (2012). Аўтар зборніка паэзіі і прозы «Рамізнік». Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.
Прызнаны Чалавекам года Гродзеншчыны за 2012 год.
Рэдлендс (Каліфорнія)
Рэдлендс (Redlands) — горад у акрузе Сан-Бернардына ў штаце Каліфорнія (ЗША). Насельніцтва - 68747 жыхароў (перапіс 2010 года). Горад размешчаны прыблізна за 16 км на ўсход ад цэнтра горада Сан-Бернардына. Плошча 92,5 км².
Натал
Ната́л:
Макс Планк
Макс Карл Эрнст Лю́двіг Планк (Max Karl Ernst Ludwig Planck, 23 красавіка 1858, Кіль — 4 кастрычніка 1947, Гётынген) — выдатны нямецкі фізік, заснавальнік квантавай тэорыі, які перадвызначыў асноўны кірунак развіцця фізікі з пачатку XX стагоддзя.
Навуковыя працы Планка прысвечаныя тэрмадынаміцы, тэорыі цеплавога выпраменьвання, квантавай тэорыі, спецыяльнай тэорыі адноснасці, оптыцы. Ён сфармуляваў другі пачатак тэрмадынамікі ў выглядзе прынцыпу ўзрастання энтрапіі і выкарыстоўваў яго для вырашэння розных задач фізічнай хіміі. Прымяніўшы да праблемы раўнаважнага цеплавога выпраменьвання метады электрадынамікі і тэрмадынамікі, Планк атрымаў закон размеркавання энергіі ў спектры абсалютна чорнага цела (формула Планка) і абгрунтаваў гэты закон, увёўшы ўяўленне аб кванце энергіі і кванце дзеяння. Гэта дасягненне паклала пачатак развіццю квантавай фізікі, распрацоўкай розных аспектаў якой ён шмат займаўся ў наступныя гады («другая тэорыя» Планка, праблема структуры, статыстычная механіка квантавых сістэм і так далей). Планк упершыню вывеў ураўненні дынамікі рэлятывісцкай часціцы і заклаў асновы рэлятывісцкай тэрмадынамікі. Шэраг работ Планка прысвечаны гістарычным, метадалагічным і філасофскім аспектам навукі.
Паходжанне і адукацыя (1858—1878)
Макс Планк, які нарадзіўся 23 красавіка 1858 года ў Кілі, належаў да старога дваранскага роду; сярод яго продкаў — вядомыя юрысты, навукоўцы, ваенныя і царкоўныя дзеячы. Яго дзед Хейнрых Людвіг Планк (Heinrich Ludwig Planck, 1785—1831) і прадзед Готліб Якаб Планк (Gottlieb Jakob Planck, 1751—1833) былі прафесарамі тэалогіі ў Гётынгенскім універсітэце, а дзядзька Готліб Карл Георг Планк (Gottlieb Karl Georg Planck, 1824—1910) — вядомым юрыстам, адным са стваральнікаў. Бацька будучага фізіка, Іаган Юліус Вільгельм фон Планк (Johann Julius Wilhelm von Planck, 1817—1900), быў таксама юрыстам, прафесарам права Кільскага ўніверсітэта. Ён быў жанаты двойчы і меў дваіх дзяцей ад першага шлюбу (Хуга і Эма) і пяцярых ад другога (Германа, Хільдэгард, Адальберт, Макс і Ота). Маці Макса, Эма Патцыг (Emma Patzig, 1821—1914), паходзіла з пастарскай сям’і з памеранскага гарадка Грайфсвальд. Як пісаў вядомы фізік Макс Борн, «аб паходжанні Планка, аб усіх гэтых людзях — выдатных, годных, непадкупных, высакародных і шляхетных, якія аддалі сябе служэнню царкве і дзяржаве, — неабходна памятаць кожнаму, хто захоча зразумець характар ​​Макса Планка і вытокі яго поспеху».
Першыя дзевяць гадоў жыцця Макса прайшлі ў Кілі, сталіцы Галштыніі, якая ў той час была ў цэнтры супярэчнасцей паміж Даніяй і Прусіяй. У 1864 годзе юны Планк нават стаў сведкам. У 1867 годзе Вільгельм Планк прыняў запрашэнне заняць пасаду прафесара юрыспрудэнцыі Мюнхенскага ўніверсітэта і разам з сям’ёй пераехаў у баварскую сталіцу. Тут Макс быў аддадзены ў Максіміліянаўскую гімназію (Maximiliansgymnasium München); ён займаўся ахвотна і скора стаў адным з найлепшых вучняў у класе. Хоць шмат увагі надавалася традыцыйным для гімназій прадметам (у прыватнасці, вывучэнню старажытных моў), выкладанне прыродазнаўчанавуковых дысцыплін у гэтай школе таксама знаходзілася на высокім узроўні. Глыбокі ўплыў на юнага Планка аказаў настаўнік матэматыкі Герман Мюлер (Hermann Müller), ад якога будучы навуковец упершыню пачуў пра закон захавання энергіі; у Макса рана выявіўся матэматычны талент. І хоць настаўнікі не бачылі ў яго нейкіх асаблівых здольнасцей, яны спецыяльна адзначалі яго асабістыя якасці — моцны характар, стараннасць і выканаўчасць. Навучанне ў гімназіі спрыяла ўмацаванню ў ім цікавасці да навукі, да высвятлення законаў прыроды, пра што ён так пісаў на зыходзе жыцця:
''З юнацтва мяне натхніла на занятак навукай усведамленне таго зусім не відавочнага факту, што законы нашага мыслення супадаюць з заканамернасцямі, якія маюць месца ў працэсе атрымання ўражанняў ад знешняга свету, і што, такім чынам, чалавек можа судзіць аб гэтых заканамернасцях пры дапамозе чыстага мыслення. Істотна важным пры гэтым з’яўляецца тое, што знешні свет уяўляе сабой нешта незалежнае ад нас, абсалютнае, чаму супрацьстаім мы, а пошукі законаў, якія адносяцца да гэтага абсалютнага, уяўляюцца мне самай выдатнай задачай у жыцці навукоўца.''
Іншым захапленнем Планка з дзіцячых гадоў была музыка: ён спяваў у хоры хлопчыкаў, іграў на некалькіх інструментах (асабліва шмат часу ён праводзіў за ), вывучаў і спрабаваў складаць музыку, аднак хутка прыйшоў да высновы, што ў яго няма таленту кампазітара. К моманту заканчэння школы ён апынуўся перад выбарам: стаць піяністам, філолагам або заняцца вывучэннем фізікі і матэматыкі. Планк абраў апошняе і ў верасні 1874 года стаў студэнтам Мюнхенскага ўніверсітэта. Зрэшты, у студэнцкія гады ён па-ранейшаму шмат часу надаваў музыцы: іграў на аргане ў студэнцкай царкве, служыў хормайстрам у студэнцкім спеўным саюзе, дырыжыраваў аматарскім аркестрам.
Неўзабаве пасля паступлення ва ўніверсітэт Планк па парадзе бацькі звярнуўся да прафесара Філіпа Іагана Густава фон Жолі (Philipp Johann Gustav Von Jolly) і расказаў, што хацеў бы займацца тэарэтычнай фізікай. Той пачаў адгаворваць студэнта ад гэтага намеру, сцвярджаючы, што гэтая навука блізкая да завяршэння і што ў ёй засталося даследаваць толькі некаторыя нязначныя праблемы. Зрэшты, гэтая размова не паўплывала на жаданне Планка стаць тэарэтыкам. Тлумачачы гэта рашэнне, ён казаў, што ў яго не было жадання здзяйсняць адкрыцці, а толькі зразумець і па магчымасці паглыбіць ужо ўсталяваныя асновы навукі. На працягу шасці семестраў Планк слухаў лекцыі па эксперыментальнай фізіцы, якія чыталі Вільгельм фон Бетц (Wilhelm von Beetz) і той жа Жолі. Пад кіраўніцтвам апошняга Планк правёў сваё адзінае эксперыментальнае даследаванне, прысвечанае пранікальнасці нагрэтай плаціны для газаў, у прыватнасці вадароду. Паколькі ў Мюнхене не было кафедры тэарэтычнай фізікі, ён пачаў наведваць заняткі матэматыкаў і Густава Баўэра (Gustav Bauer), у якіх, як ён прызнаваў пазней, шмат чаму навучыўся.
У лабараторыі Жолі Планк пазнаёміўся з Германам Гельмгольцам, знакамітым фізікам, прафесарам Берлінскага ўніверсітэта. Юнак вырашыў працягнуць адукацыю ў Берліне, дзе правёў два семестры 1877/1878 навучальнага года. Тут яго настаўнікамі сталі Гельмгольц і Густаў Кірхгоф; ён таксама наведваў лекцыі матэматыка Карла Веерштраса. Зрэшты, Планк быў расчараваны лекцыямі па фізіцы, таму ўзяўся за стараннае вывучэнне арыгінальных работ Гельмгольца і Кірхгофа, якія лічыў узорам для пераймання ў плане майстэрства і яснасці выкладання. Неўзабаве будучы навуковец пазнаёміўся з працамі Рудольфа Клаузіуса па тэорыі цеплыні і быў так уражаны, што вырашыў заняцца тэрмадынамікай.
Пачатак навуковай кар’еры (1878—1888)
Летам 1878 года Планк вярнуўся ў Мюнхен і неўзабаве здаў экзамен на права працаваць настаўнікам фізікі і матэматыкі. Адначасова ён пачаў самастойныя навуковыя даследаванні, кіруючыся толькі кнігамі і навуковымі артыкуламі. Гэта дазволіла яго вучню Максу фон Лаўэ пазней назваць Планка «самавукам». Адштурхоўваючыся ад работ Клаўзіуса, Планк разглядзеў пытанне аб незваротнасці працэсаў цеплаправоднасці і даў першую фармулёўку другога пачатку тэрмадынамікі ў тэрмінах узрастання энтрапіі. Вынікі былі выкладзены ў доктарскай дысертацыі «Аб другім законе механічнай тэорыі цеплыні» («Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie»), абарона якой адбылася 12 лютага 1879 года ў Мюнхенскім універсітэце. Нарэшце, 28 чэрвеня, пасля здачы вуснага экзамену, Планку была прысуджана ступень доктара філасофіі з найвышэйшай адзнакай (summa cum laude). Зрэшты, у той час яго дысертацыя не прыцягнула да сябе ніякай увагі, нягледзячы на ​​тое, што ён паслаў яе некалькім вядомым фізікам.
У 1880 годзе Планк прадставіў працу «Станы раўнавагі ізатропных цел пры розных тэмпературах» («Gleichgewichtszustände isotroper Körper in verschiedenen Temperaturen») на суісканне права працаваць выкладчыкам ва ўніверсітэце (хабілітацыя) і атрымаў месца прыват-дацэнта, якое займаў на працягу пяці наступных гадоў. Паколькі выкладчыцкія абавязкі не адбіралі ў яго шмат часу, ён мог цалкам сканцэнтравацца на навуковай рабоце. У свабодны час ён займаўся музыкай, вывучаў яе тэорыю і атрымаў вядомасць як бліскучы піяніст. Іншым захапленнем Планка ў гэтыя гады стаў альпінізм, якім ён пачаў займацца ў размешчаных непадалёк Баварскіх Альпах; вучоны заставаўся прыхільнікам гэтага віду спорту на працягу ўсяго наступнага жыцця.
Увесь гэты час Планк спадзяваўся атрымаць месца прафесара ў якім-небудзь універсітэце. Аднак першае запрашэнне паступіла з Вышэйшай лесатэхнічнай школы ў Ашафенбургу (Forstliche Hochschule Aschaffenburg), дзе вызвалілася пасада выкладчыка фізікі. Параіўшыся з Гельмгольцам, Планк вырашыў адмовіцца і чакаць варыянта, які бы больш адпавядаў яго навуковым памкненням. Такі выпадак прадставіўся вясной 1885 года, калі малады навуковец атрымаў прапанову заняць месца экстраардынарнага прафесара тэарэтычнай фізікі ў Кільскім універсітэце. Ён з радасцю пагадзіўся, хоць, як прызнаваўся пасля, гэтым прызначэннем ён быў абавязаны не столькі прызнанню сваіх навуковых прац, колькі пратэкцыі бацькі, чый блізкі сябар працаваў прафесарам фізікі і мінералогіі ў Кіле. Тут, у горадзе свайго дзяцінства, Планк хутка асвоіўся і неўзабаве завяршыў кнігу «Прынцып захавання энергіі» («Das Princip der Erhaltung der Energie»), над якой працаваў з 1884 года. Гэтую манаграфію ён адправіў на конкурс работ, абвешчаны філасофскім факультэтам Гётынгенскага ўніверсітэта. Кніга была сустрэта з цікавасцю, аднак была ўдастоена толькі другой прэміі, у той час як першая наогул не была ўручана нікому з удзельнікаў конкурсу. Прычынай гэтага стала тое, што ў навуковай спрэчцы паміж гётынгенцам Вільгельмам Веберам і берлінцам Гельмгольцам Планк апынуўся на баку апошняга.
Пачынаючы з восені 1886 года, Планк напісаў серыю артыкулаў пад агульнай назвай «Аб прынцыпе ўзрастання энтрапіі» («Über das Princip der Vermehrung der Entropie»), у якіх прымяніў тэрмадынамічныя меркаванні да вырашэння канкрэтных задач фізікі і хіміі. Гэтыя працы прынеслі яму пэўную вядомасць у навуковых колах, асабліва сярод спецыялістаў па фізічнай хіміі. У прыватнасці, ён пазнаёміўся з Вільгельмам Оствальдам і Свантэ Арэніусам; апошні прыязджаў да Планка ў Кіль, каб абмеркаваць навуковыя праблемы. 31 сакавіка 1887 года Макс Планк, які цяпер быў цалкам забяспечаны фінансава, ажаніўся са сваёй сяброўкай дзяцінства Марыяй Мерк (Marie Merck), дачкой мюнхенскага банкіра. У іх было чацвёра дзяцей: сыны Карл (Karl, 1888—1916) і Эрвін (Erwin, 1893—1945) і дзве дачкі-блізняты Эма (Emma, ​​1889—1919) і Грэта (Grete, 1889—1917).
Першыя гады ў Берліне
У кастрычніку 1887 года, пасля смерці Кірхгофа, вызвалілася кафедра тэарэтычнай фізікі Берлінскага ўніверсітэта. Першыя два прэтэндэнты на права заняць гэтую пасаду — Людвіг Больцман і Генрых Герц — адказалі адмовай, выбраўшы Мюнхен і Бон адпаведна. Тады Гельмгольц прапанаваў кандыдатуру Планка, які атрымаў ад калег высокія ацэнкі як навуковец, педагог і чалавек. Да выканання сваіх абавязкаў у Берліне малады фізік прыступіў у студзені 1889 года; першыя тры гады ён заставаўся экстраардынарным прафесарам, пакуль ў 1892 годзе ва ўніверсітэце не была заснавана ардынарныя прафесура па тэарэтычнай фізіцы. Адначасова ён узначаліў зноў адкрыты пры ўніверсітэце Інстытут тэарэтычнай фізікі. Праца ў Берліне дазваляла цесна мець зносіны з Гельмгольцам, і іншымі вядомымі фізікамі, аднак, як тэарэтык, Планк знаходзіўся па сутнасці ў ізаляваным становішчы, і спачатку яму каштавала вялікай працы наладзіць кантакт з калегамі-эксперыментатарамі. У 1894 годзе па прадстаўленні Гельмгольца і Кунта яго абралі дзеючым членам Прускай акадэміі навук.
Планк прымаў актыўны ўдзел ва ўніверсітэцкім жыцці, у працы розных камісій і выкарыстаў свой узрастаючы аўтарытэт для абароны сваіх калег і навукі ў цэлым. Так, ён настаяў на прызначэнні Эміля Варбурга пераемнікам Аўгуста Кунта, які памёр у 1894 годзе, хоць прускае міністэрства адукацыі спрабавала праігнараваць рэкамендацыю факультэта на карысць гэтай кандыдатуры (магчыма, па прычыне яўрэйскага паходжання Варбурга). У 1895 годзе Планк быў членам камісіі, якая расследавала па патрабаванні міністэрства дзейнасць фізіка, які стаяў на сацыялістычных пазіцыях і фінансава падтрымліваў Сацыял-дэмакратычную партыю Германіі. Камісія не выявіла ўплыву палітычных поглядаў Аронса на яго педагагічную і навуковую дзейнасць і адмовілася караць яго. У 1897 годзе, адказваючы на ​​спецыяльны запыт, Планк выказаўся супраць прынцыповай забароны на ўніверсітэцкую адукацыю для жанчын; сам ён дазволіў некалькім жанчынам наведваць свае лекцыі. Пазней ён запрасіў з Вены Лізу Майтнер, былую студэнтку Больцмана, і ў 1912 годзе нават прызначыў яе сваім асістэнтам; Майтнер стала адным з найбліжэйшых сяброў Планка. У першыя берлінскія гады Планк па-ранейшаму надаваў шмат увагі музыцы і пэўны час нават чытаў курс па тэорыі музыкі. Калі Інстытуту была перададзена вялікая, ён атрымаў магчымасць вывучыць на гэтым інструменце ўспрыманне натуральнага ладу музыкі і прыйшоў да высновы, што тэмпераваны строй пры ўсіх абставінах гучыць больш выразна. Гэты вынік («наша вуха аддае перавагу тэмпераванай гаме») Планк апублікаваў у 1893 годзе ў адмысловым артыкуле. Цікавасць да мастацтва і літаратуры зблізіла навукоўца з гісторыкам Тэадорам Момзенам, раманістам і іншымі прадстаўнікамі гуманітарных колаў.
З 1895 года абавязкі Планка ўключалі рэдагаванне часопіса «», у якім вучоны адказваў за артыкулы па тэарэтычных пытаннях. Працуючы на ​​гэтай пасадзе, ён імкнуўся больш выразна аддзяляць фізіку ад матэматыкі і філасофіі, што спрыяла фарміраванню новай па тых часах дысцыпліны — тэарэтычнай фізікі. 23 сакавіка 1911 года Планк быў абраны абавязковым сакратаром Прускай акадэміі навук, гэта значыць адным з чатырох кіраўнікоў гэтай установы (па двое ад прыродазнаўчага і гуманітарнага аддзяленняў). У наступныя некалькі гадоў ён выкарыстаў сваё становішча для запрашэння ў Берлін і абрання членам акадэміі Альберта Эйнштэйна, працы якога высока цаніў. Акрамя таго, Планк займаў пасаду рэктара Берлінскага ўніверсітэта на 1913/1914 навучальны год, а таксама тройчы (у 1905—1908 і 1915—1916 гадах) абіраўся прэзідэнтам. Ён быў залучаны ў стварэнне Таварыства кайзера Вільгельма, заснаванага ў 1911 годзе ўказам імператара Вільгельма II; у прыватнасці, з 1913 года ён удзельнічаў у перамовах з нагоды заснавання ў рамках Таварыства Інстытута фізікі, узначаліць які павінен быў Эйнштэйн.
У кастрычніку 1909 года памерла жонка Планка Марыя. Праз паўтара года, у сакавіку 1911 года, навуковец ажаніўся ў другі раз — з пляменніцай сваёй першай жонкі Маргарытай фон Хёслін (Margarete von Hoeßlin, 1882—1949), дачкой вядомага мастака Георга фон Хёсліна (Georg von Hoeßlin). У іх было адно агульнае дзіця Герман (Hermann, 1911—1954). Планк быў сямейным чалавекам і, паводле сведчання жонкі, «цалкам раскрываў усе свае чалавечыя якасці толькі ў сям’і». Па-сапраўднаму свабодна ён адчуваў сябе толькі сярод людзей свайго кола; берлінскі прыгарад, дзе навуковец з сям’ёй жыў у вялікім доме з шырокім садам, быў населены ўніверсітэцкімі прафесарамі. Блізкімі суседзямі Планка былі вядомыя гісторыкі і. У даваенныя гады кожныя два тыдні Планк ладзіў дома музычныя вечары, у якіх удзельнічалі знакаміты скрыпач Ёзеф Ёахім, Альберт Эйнштэйн і іншыя сябры. Паводле сведчання пляменніка навукоўца, музыка была адзінай вобласцю, у якой Планк не стрымліваў свой дух; вучоны аддаваў перавагу сачыненням Шуберта, Брамса і Шумана.
Квантавая гіпотэза Планка
Да берлінскага перыяду адносіцца найвышэйшае навуковае дасягненне Планка. У сярэдзіне 1890-х гадоў ён заняўся праблемай цеплавога выпраменьвання і ў канцы 1900 года дасягнуў вырашальнага поспеху: атрымаў правільную формулу для размеркавання энергіі ў спектры абсалютна чорнага цела і даў яе тэарэтычнае абгрунтаванне, увёўшы знакаміты «квант дзеяння» h. Квантавая гіпотэза нямецкага навукоўца, глыбокі сэнс якой выявіўся толькі значна пазней, адзначыла нараджэнне квантавай фізікі. У наступныя гады Планк прыклаў шмат намаганняў, спрабуючы ўзгадніць свае вынікі з класічнай фізікай; ён вельмі насцярожана ставіўся да далейшых крокаў, якія ўсё далей адводзілі ад старых уяўленняў, напрыклад да тэорыі светлавых квантаў Эйнштэйна. Аднак усе яго намаганні аказаліся марнымі, пра што ён пісаў у сваёй «Навуковай аўтабіяграфіі» («Wissenscbaftliche Selbslbiographie»):
Тым часам, дзякуючы працам Альберта Эйнштэйна, і іншых навукоўцаў, тэорыя квантаў набывала ўсё большае прызнанне ў навуковай супольнасці. Сведчаннем гэтага стала скліканне восенню 1911 года першага, прысвечанага тэме «Выпраменьванне і кванты». Гэтая прадстаўнічая канферэнцыя змясціла квантавую тэорыю выпраменьвання ў цэнтр увагі навуковага свету, хоць праблемы і супярэчнасці, якія стаялі перад ёй, заставаліся нявырашанымі. Пасля з’яўлення ў 1913 годзе работ Нільса Бора, які звязаў гіпотэзу квантаў з праблемай будовы атама, пачаўся этап бурнага развіцця квантавай фізікі. Прызнаннем заслуг Планка стала прысуджэнне яму Нобелеўскай прэміі па фізіцы за 1918 год з фармулёўкай «у знак прызнання заслуг, якія ён аказаў фізіцы сваім адкрыццём квантаў энергіі». 2 ліпеня 1920 года вучоны прачытаў у Стакгольме Нобелеўскую лекцыю «Узнікненне і паступовае развіццё тэорыі квантаў» («The Genesis and Present State of Development of the Quantum Theory»).
Першая сусветная вайна і яе наступствы
Як і многія яго калегі, Планк, выхаваны ў духу прускага патрыятызму, з натхненнем успрыняў пачатак Першай сусветнай вайны. У сваіх публічных выступленнях ён вітаў вайну, накіраваную, як ён думаў, на абарону справядлівых патрабаванняў і жыццёва важных каштоўнасцей нямецкай нацыі, і заклікаў моладзь уступаць добраахвотнікамі ў войска. Ён бачыў у вайне спосаб пераадолення ўсіх рознагалоссяў і аб’яднання нацыі ў адзінае цэлае: «Нямецкі народ зноў здабыў сябе». Планк падпісаў апублікаваны ў кастрычніку 1914 года «» («Manifest der 93»), апраўдваючы ўступленне Германіі ў вайну; пасля ён шкадаваў аб гэтым. Змякчэнне пазіцыі навукоўца адбылося шмат у чым дзякуючы зносінам з Хендрыкам Лорэнцам, які з прычыны прыналежнасці да нейтральнай дзяржавы меў магчымасць данесці да Планка пункт гледжання процілеглага боку. У прыватнасці, галандскі фізік прывёў доказы таго, што злачынствы нямецкіх войскаў у Бельгіі не былі толькі плёнам паклёпу і варожай прапаганды. Ужо з вясны 1915 года Планк выказваўся супраць узмацнення нянавісці паміж народамі і за аднаўленне ранейшых міжнародных сувязей, а ў пачатку 1916 года перадаў праз Лорэнца адкрыты ліст калегам з краін Антанты, у якім аб’яўляў «Маніфест 93-х» вынікам усплёску патрыятызму ў першыя тыдні вайны, адмовіўся абараняць усе дзеянні нямецкіх вайскоўцаў у ходзе вайны і пісаў, што «існуюць галіны інтэлектуальнага і маральнага жыцця, якія ляжаць за межамі барацьбы нацый» і ў якіх магчыма плённае супрацоўніцтва грамадзян розных краін. Шмат намаганняў Планк аддаў на тое, каб прадухіліць «чысткі» ў Прускай акадэміі навук, не дапусціць выключэння з яе замежных членаў і пазбегнуць поўнага разрыву адносін з навуковымі таварыствамі варожых краін.
Наіўнасць уяўленняў Планка пра палітыку ў гады вайны адзначалі Лаўэ і Эйнштэйн. Паражэнне ў вайне і наступнае падзенне манархіі балюча закранулі патрыятычныя пачуцці Планка. Нават праз чатыры гады ў адным з сваіх выступленняў ён выказваў шкадаванне, што імператарская сям’я пазбавілася трона. Разам з тым, ён разумеў, што адрачэнне імператара з’яўляецца адной з умоў правядзення неабходных рэформ і захавання самой нямецкай дзяржавы. Вайна прынесла вучонаму і асабістую трагедыю: у маі 1916 года пад Вердэнам загінуў яго старэйшы сын Карл. Гэта падзея падштурхнула Планка пераацаніць сваё стаўленне да сына, які не мог знайсці сябе ў жыцці і не змог апраўдаць надзей, якія ўскладаліся на яго бацькам; вучоны з горыччу пісаў з гэтай нагоды: «Без вайны я б ніколі не даведаўся пра яго каштоўнасць, а зараз, калі я ведаю яе, я павінен страціць яго». У 1917 годзе дачка Планка Грэта, якая выйшла замуж за Гайдэльбергскага прафесара Фердынанда Фелінга (Ferdinand Fehling), памерла праз тыдзень пасля родаў. Яе сястра-блізнятка Эма, якая ўзяла на сябе клопат пра дзіця, у студзені 1919 года таксама стала жонкай Фелінга, аднак у канцы года яе напаткаў лёс сястры: яна таксама памерла пры родах. Асірацелыя ўнучкі, якія атрымалі імёны ў гонар сваіх мацярэй, часткова выхоўваліся ў доме дзеда. Малодшы сын Планка Эрвін, які таксама служыў на фронце, сустрэў заканчэнне вайны ў французскім палоне.
Веймарская рэспубліка
Планк сыграў бачную ролю ў пасляваеннай рэарганізацыі нямецкай навукі, якая адбывалася ва ўмовах заняпаду эканомікі і скарачэння фінансавання навуковых даследаванняў. Ён стаў адным з ініцыятараў заснавання Надзвычайнай асацыяцыі нямецкай навукі (Notgemeinschaft der deutschen Wissenschaft), створанай для прыцягнення фінансаў з розных крыніц, і пасля актыўна ўдзельнічаў у размеркаванні сродкаў, якое ажыццяўлялася рознымі камісіямі гэтай арганізацыі. Планк, з 1916 года сенатар Таварыства кайзера Вільгельма, прымаў удзел у агульным кіраўніцтве Таварыствам, інстытуты якога ў новых умовах былі вымушаныя арыентавацца на прыкладныя распрацоўкі, важныя для аднаўлення нямецкай прамысловасці. Вучоны займаў крытычную пазіцыю ў адносінах да гэтай новай палітыкі, заклікаючы не забываць пра важнасць фундаментальных даследаванняў. У ліпені 1930 года ён быў абраны прэзідэнтам Таварыства; шмат часу пажылы навуковец аддаваў зносінам з палітыкамі, прадпрымальнікамі, банкірамі, журналістамі, выступаў у сродках масавай інфармацыі. Што да яго палітычных поглядаў, то ў новых умовах парламенцкай рэспублікі Планк стаў падтрымліваць умерана правую Нямецкую народную партыю, якая прадстаўляла інтарэсы прамыслоўцаў. І хоць ён не мог ухваліць многія новаўвядзенні і, напрыклад, лічыў «усеагульнае права галасаваць (для дваццацігадовых!) фундаментальнай памылкай», ён не бачыў сэнсу выступаць супраць новай дзяржавы і не бачыў магчымасці вярнуць усё назад.
Акрамя эканамічнай разрухі, становішча навукі ў пасляваеннай Германіі ўскладнялася міжнароднай ізаляцыяй, якая шмат у чым была звязана з нацыяналістычнай пазіцыяй нямецкіх навукоўцаў у гады вайны і якая толькі паступова пачынала пераадольвацца. Сітуацыя пагаршалася суровымі абмежаваннямі, накладзенымі на Германію паводле вынікаў мірнага дагавора, што не спрыяла праяўленню ініцыятывы з боку навукоўцаў; Планк і большасць яго калег лічылі афіцыйнае прызнанне ўласнай няправасці немагчымым у такіх умовах, бо гэта маглі палічыць праявай баязлівасці і эгаізму. Толькі к сярэдзіне 1920-х гадоў напружанне стала змяншацца, і ў 1926 годзе, пасля прыняцця Германіі ў Лігу Нацый, нямецкія і аўстрыйскія навукоўцы атрымалі запрашэнне далучыцца да Міжнароднага даследчага савета (папярэдніка ). Планк, разумеючы важнасць міжнароднага навуковага супрацоўніцтва, спрыяў аднаўленню разарваных вайной сувязей і наладжванню новых кантактаў у час сваіх паездак. У гэтай дзейнасці ён стараўся прытрымлівацца прынцыпу неўмяшання палітыкі ў справы навукі і аддаваў перавагу нефармальным або чыста навуковым кантактам і сустрэчам, наладжаным дзяржаўнымі ці іншымі палітычнымі арганізацыямі. У прыватнасці, нягледзячы на халаднаватае стаўленне ўрада і сваёй партыі, ён наведаў у якасці прадстаўніка Прускай акадэміі навук урачыстасці з нагоды 200-годдзя Расійскай акадэміі навук, якія праходзілі ў верасні 1925 года ў Ленінградзе і Маскве.
Планк перадаў кіраўніцтва Інстытутам тэарэтычнай фізікі Максу фон Лаўэ яшчэ ў 1921 годзе, а восенню 1926 года, па дасягненні гранічнага ўзросту, пакінуў пасаду прафесара Берлінскага ўніверсітэта. Яго пераемнікам стаў Эрвін Шродзінгер, за працамі якога Планк сачыў з вялікай цікавасцю. Аднак і пасля выхаду ў адстаўку навуковец, які атрымаў тытул, па-ранейшаму актыўна ўдзельнічаў у навуковым жыцці ўніверсітэта, працы прыёмных і атэстацыйных камісій, яшчэ некалькі гадоў чытаў курсы лекцый; ён таксама заставаўся сакратаром Прускай акадэміі навук. У 1930-я гады Планк атрымаў магчымасць больш часу аддаваць лекцыям па агульнанавуковых і філасофскіх праблемамах; яго выступленні адбываліся не толькі ў розных універсітэтах Германіі, але і ў Галандыі, Англіі, Швейцарыі, Швецыі, Фінляндыі. Вучоны строга прытрымліваўся ў жыцці пэўнага распарадку, згодна з якім праца чаргавалася з адпачынкам. Ён заўсёды выкарыстоўваў свае водпускі, каб як след адпачыць, падарожнічаў, займаўся альпінізмам, праводзіў час у сваім маёнтку паблізу ; яму ўдалося захаваць добрае здароўе да сталага ўзросту.
Перыяд нацызму
У 1933 годзе пад кіраўніцтвам Адольфа Гітлера; пачаліся ганенні супраць непажаданых навукоўцаў, многія з іх (асабліва яўрэйскага паходжання) былі вымушаныя эміграваць. Многія нямецкія навукоўцы спачатку думалі, што палітыка новага рэжыму носіць часовы характар ​​і што негатыўныя тэндэнцыі з часам павінны знікнуць, таму тактыка Планка і іншых кіраўнікоў навукі заключалася ў тым, каб абараняць навуку і пры гэтым пазбягаць хоць якой крытыкі рэжыму. Паводле слоў гісторыка Джона Хейльбрана, «яны адкрыта ішлі на саступкі ў малых рэчах і не пратэставалі публічна супраць вялікіх несправядлівасцей…». Першачарговай задачай для Планка і яго калег, што засталіся ў Германіі, стала захаванне навукі ў новых умовах, абарона яе ад канчатковага разбурэння. Для гэтага пажылы вучоны выкарыстаў свой аўтарытэт і становішча прэзідэнта Таварыства кайзера Вільгельма; імкнучыся не прыцягваць увагі ўлад, ён спрыяў захаванню працаздольнасці інстытутаў Таварыства, дапамагаў звольненым супрацоўнікам знайсці новую працу або выехаць за мяжу. Прытрымліваючыся гэтай тактыкі асабістых кантактаў, у час сустрэчы з Адольфам Гітлерам у маі 1933 года Планк паспрабаваў заступіцца за свайго яўрэйскага калегу Фрыца Габера, знакамітага хіміка, аднак фюрар нават не захацеў гаварыць на гэтую тэму. Пацярпеўшы гэта паражэнне, Планк, аднак, ніколі адкрыта не выступаў супраць нацысцкага рэжыму і стараўся па меры сіл падтрымліваць з ім мірныя адносіны. Так, ён быў не згодзен з пазіцыяй Эйнштэйна, які публічна заявіў пра сваё непрыманне нацызму, і фактычна ўхіліўся ад удзелу ў працэдуры пазбаўлення Эйнштэйна членства ў Прускай акадэміі навук. Тым не менш, жадаючы змякчыць сітуацыю, Планк выступіў з заявай, у якой нагадаў пра значэнне работ Эйнштэйна для развіцця фізікі, аднак пры гэтым выказаў шкадаванне, што «Эйнштэйн сваімі ўласнымі палітычнымі паводзінамі зрабіў сваю прысутнасць у акадэміі немагчымай». Планк таксама выступіў у якасці арганізатара ўшанавання памяці Габера, які памёр у эміграцыі; гэта сход адбыўся, нягледзячы на ​​афіцыйную забарону наведваць яго, якая распаўсюджвалася на ўсіх дзяржаўных служачых. Вучоны дазваляў сабе крытыкаваць рэжым толькі ўскосным чынам, закранаючы ў сваіх выступленнях на філасофскія і гістарычныя тэмы тыя ці іншыя праблемы сучаснасці. Эйнштэйн так і не дараваў Планку за яго адмову публічна выступіць супраць несправядлівасцей (у 1933 годзе спынілася іх перапіска), і нават Лаўэ крытыкаваў свайго настаўніка за тое, што той не праявіў большай «упартасці».
У пачатку 1936 года актывізаваліся нападкі на Планка з боку прадстаўнікоў так званай «арыйскай фізікі»; вучоны аб’яўляўся правадніком шкодных ідэй, пасрэдным даследчыкам, стаўленікам «эйнштэйнаўскай зграі». Гэтая актывізацыя была шмат у чым абумоўлена прызначанымі на 1 красавіка перавыбарамі прэзідэнта Таварыства кайзера Вільгельма, якое, паводле слоў Філіпа Ленарда, з самага пачатку было «яўрэйскай пачварай». Аднак Планку ўдалося захаваць за сабой гэты пост, адначасова пачаліся пошукі падыходзячага пераемніка. Ім стаў Карл Бош, які змяніў Планка ў 1937 годзе. 22 снежня 1938 года пажылы вучоны сышоў і з пасады сакратара акадэміі, аднак працягваў барацьбу, імкнучыся захаваць за гэтай навуковай установай рэшткі самастойнасці. У маі 1938 года ў Берліне быў, нарэшце, адкрыты Інстытут фізікі Таварыства кайзера Вільгельма (Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik), стварэнню якога на працягу многіх гадоў Планк прысвячаў шмат намаганняў. Нягледзячы на ​​супраціўленне прадстаўнікоў «арыйскай фізікі», па ініцыятыве зноў прызначанага дырэктара Петэра Дебая інстытуту было прысвоена імя Макса Планка.
Апошнія гады (1944—1947)
У ліпені 1946 года Планк наведаў Англію, дзе ў якасці адзінага прадстаўніка Германіі прыняў удзел у святкаванні 300-годдзя з дня нараджэння Ісаака Ньютана. Некаторы час састарэлы фізік заставаўся ганаровым прэзідэнтам Таварыства кайзера Вільгельма, якое неўзабаве са згоды вучонага было перайменавана ў Таварыства Макса Планка (першым яго прэзідэнтам стаў Ота Ган). У Боне, падчас адной са сваіх лекцыйных паездак, 88-гадовы Планк сур’ёзна захварэў на двухбаковае запаленнем лёгкіх, аднак здолеў ачуняць. У сакавіку 1947 года адбылося яго апошняе выступленне перад студэнтамі. Навуковая супольнасць Германіі рыхтавалася да ўрачыстасцей з нагоды яго 90-годдзя, але за лічаныя месяцы да гэтай круглай даты навуковец памёр ад інсульту. Гэта адбылося 4 кастрычніка 1947 года ў Гётынгене, дзе Планк і быў пахаваны.