cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карэльскае пытанне
Гісторыя
Пасля распаду СССР у 1991 годзе дыскусія ў Фінляндыі вакол карэльскага пытання ўзмацнілася. Аднак ні Фінляндыя, ні Расія не ўздымалі пытанне аб пераглядзе граніцы на дзяржаўным узроўні. 30 снежня 1991 года Фінляндыя прызнала Расію ў якасці дзяржавы-пераемніцы СССР. У студзені 1992 года быў заключаны «Дагавор паміж Расійскай Федэрацыяй і Фінляндскай Рэспублікай аб асновах адносін».
Сучаснае становішча спраў
Тар’я Халанен, абраная ўвесну 2000 года прэзідэнтам Фінляндыі, у чэрвені таго ж года прыехала ў Маскву з афіцыйным візітам і ўпершыню сустрэлася з Уладзімірам Пуціным. У час візіту фінскі журналіст закрануў пытанне датычна лёсу тэрыторыі Карэліі. Пуцін на гэта адказаў: «Тэрытарыяльнае пытанне для нас вырашаны і закрыты канчаткова» — так ён упершыню азначыў сваю пазіцыю.
У верасні 2001 года адбыўся афіцыйны візіт у Фінляндыю Уладзіміра Пуціна. Расійскі прэзідэнт бачыў групу мітынгоўцаў, якія патрабавалі вяртання тэрыторый, і ў канцы візіту сказаў: «Мы гаварылі з прэзідэнтам Халанен пра тое, што такіх людзей нельга не заўважаць». Паводле меркавання Уладзіміра Пуціна, выказанага ім у час гэтага візіту, змяненне граніц — гэта не аптымальны спосаб вырашэння праблем. Найлепшым вырашэннем пытання з’яўляецца развіццё інтэграцыі і міждзяржаўнага супрацоўніцтва.
У Фінляндыі, паводле даных апошніх апытанняў грамадскай думкі, ад 26 да 38 % рэспандэнтаў выступаюць за вяртанне страчаных тэрыторый, ад 52 да 62 % — супраць. Прыхільнікі вяртання Карэліі лічаць, што Маскоўскі (1940) і Парыжскі (1947) дагаворы насілі вымушаны характар і толькі Тартускі мірны дагавор з’яўляецца легітымным, паколькі ніколі не быў адменены. Паводле звестак апытання, праведзенага газетай Helsingin Sanomat, 52 % праціўнікаў уз’яднання таксама мяркуюць, што кошт вяртання гэтых тэрыторый можа быць непрымальным. У час апытання, праведзенага асацыяцыяй карэльскіх перасяленцаў «Карэльскі Саюз», толькі 5 % рэспандэнтаў (2,1 % з іх — этнічныя фіны) выказалася за вяртанне страчаных тэрыторый нават коштам вайны, а 83 % супраць.
Летам 2006 года ў прамым эфіры радыёстанцыі «Рэха Масквы» міністр замежных спраў Фінляндыі Эркі Туаміая сказаў, што тэрытарыяльных спрэчак Фінляндыі з Расіяй не існуе. Ён дадаў, што «юрыдычных падстаў» для патрабаванняў дэпартантаў з Карэліі вярнуць ім страчаную ўласнасць не існуе. «Усе перамешчаныя асобы атрымалі ад фінскага ўрада кампенсацыі за страты», — растлумачыў міністр.
У 2010 годзе суд вынес прысуд жыхару Петразаводска паводле артыкула 280 ч. 1 КК РФ (публічны заклік да ажыццяўлення экстрэмісцкай дзейнасці) і прызначыў яму штраф у памеры 100 тыс. рас. руб. за распаўсюджванне ў г. Сортавала агітацыйных улётак з заклікамі аб перадачы Фінляндыі прыгранічных тэрыторый Карэліі, Мурманскай і Ленінградскай абласцей, якія належалі Фінляндыі да 1940 года.
У студзені 2011 года пасля сцвярджэння прэзідэнтам РФ Дзмітрыем Мядзведзевым пераліку прыгранічных тэрыторый РФ, дзе забаронены продаж зямлі замежнікам, Карэльскае пытанне зноў было закранутае ў Фінляндыі , паколькі ў прыгранічную зону РФ трапілі былыя тэрыторыі Фінляндыі (Выбаргскі раён Ленінградскай вобласці, некалькі раёнаў Рэспублікі Карэлія).
Афіцыйныя ўлады Фінляндыі прызнаюць, што тэрытарыяльнага пытання паміж Расіяй і Фінляндыяй не існуе.
Самі прымусова перамешчаныя жыхары Карэліі і іх нашчадкі разглядаюць вырашэнне праблемы, як вяртанне іх дадому, асобна ад «тэрытарыяльнага пытання паміж Расіяй і Фінляндыяй». У гэтым выпадку ўрад Фінляндыі абавязаны ажыццявіць вяртанне карэлаў за кошт казны, з дапамогай дзяржаўных сіл і сродкаў.
Сяргей Фёдаравіч Каморнікаў
Сяргей Фёдаравіч Каморнікаў (нар., в. Станькаў, Рагачоўскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997).
Біяграфія
Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1980; аспірантура, 1985). Працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны (з 1980, эканамічны факультэт, кафедра фінансаў і крэдыту, прафесар, у 2000—2004 — прарэктар па вучэбнай рабоце).
Уладзімір Васілевіч Ярмошын
Уладзімір Васілевіч Ярмошын (,, Разанская вобласць, Расія) — Прэм’ер-Міністр Рэспублікі Беларусь (14 сакавіка 2000 — 21 верасня 2001).
Біяграфія
Нарадзіўся 26 кастрычніка 1942 года ў п.г.т. Пронск.
Скончыў Навачаркаскі палітэхнічны інстытут (1964), Акадэмію грамадзянскай авіяцыі (1989), інжынер-механік, арганізатар вытворчасці.
У 1965—1990 гг. — ст. інжынер, галоўны механік, намеснік дырэктара Мінскага завода грамадзянскай авіяцыі № 407.
У 1990 г. — старшыня выканкама Кастрычніцкага раённага Савета дэпутатаў г. Мінска.
У 1990—1992 гг. — намеснік старшыні Мінскага гарвыканкама, старшыня камітэта па жыллёвай гаспадарцы і энэргетыцы.
У 1992—1995 гг. — першы намеснік старшыні Мінскага гарвыканкама.
Востраў (значэнні)
Назву Во́страў маюць:
Бабруйская епархія
Бабруйская епархія — епархія Рускай Праваслаўнай Царквы ў Беларусі. Заснаваная 24 снежня 2004, шляхам вылучэння са складу Магілёўскай епархіі. Тэрыторыя ахоплівае 6 раёнаў Магілёўскай вобласці: Бабруйскі, Быхаўскі, Глускі, Кіраўскі, Клічаўскі, Асіповіцкі.
Уладзімір Васілевіч Ярмошын
Біяграфія
10 студзеня 1995 г. указам прэзідэнта № 11 прызначаны старшынёй Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта і занесены на сцвярджэнне Мінскім гарадскім Саветам дэпутатаў.
Бабруйская епархія
Епіскап у цяперашні час Серафім (Беланожка)
Гісторыя
У сакавіку 1923 года мітрапалітам Мінскім Мельхіседэкам (Паеўскім) заснавана Бабруйскае вікарыяцтва Мінскай епархіі. Епіскапам стаў Філарэт (Раменскі).
4 чэрвеня 1953 годзе Свяшчэнны Сінод РПЦ прызначыў на Бабруйскае вікарыяцтва рэктара Мінскай ДС і намесніка Жыровіцкага Успенскага манастыра архімандрыта Мітрафана (Гутоўскага), хіратанісаны 5 ліпеня 1953 года. Пасля перакладу епіскапа Мітрафана на Арлоўскую кафедру у епіскапа Бабруйскага 10 жніўня 1956 года хіратанісаны Лявонцій (Бондар), 5 мая 1961 года прызначаны епіскапам Новасібірскім.
Уладзімір Васілевіч Ярмошын
Біяграфія
1 кастрычніка 2001 г. указам прэзідэнта № 559 Генадзь Навіцкі прызначаны выканаўцам абавязкаў прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь.
Бабруйская епархія
Гісторыя
Бабруйская епархія заснавана пастановай Свяшчэннага Сінода ад 24 снежня 2004 года, вылучэннем з Магілёўскай епархіі. Тытул кіруючага архірэя — «Бабруйскі і Асіповіцкі».
Уладзімір Васілевіч Ярмошын
Біяграфія
З ліпеня 2002 года па снежань 2003 года — кіраўнік прадстаўніцтва ААТ «Мабільныя ТэлеСістэмы» ў Беларусі.
Бабруйская епархія
Гісторыя
20 красавіка 2005 года Свяшчэнным сінодам прынята рашэнне пра змену тытула кіруючых архірэяў на «Бабруйскі і Быхаўскі».
Пастановай Свяшчэннага Сінода ад 27 снежня 2005 года Пётр (Карпусюк) быў вызвалены ад кіравання епархіяй. Часавае кіраванне епархіяй было даручана епіскапу Магілёўскаму і Мсціслаўскаму Сафронію (Юшчуку).
27 сакавіка 2007 года епіскапам Бабруйскім і Быхаўскім абраны іераманах Серафім (Беланожка).
Хендрык Крум
Біяграфія
Хендрык Крум нарадзіўся 21 снежня 1934 года ў вёсцы Лейзі павета Саарэмаа ў Эстоніі.
Вучыўся ў сярэдняй школе ў Лейзі, займаўся лёгкай атлетыкай. У 1953 годзе скончыў сярэднюю музычную школу ў Таліне. Да вучобы ў кансерваторыі некаторы час вучыўся скульптуры ў Дзяржаўным інстытуце мастацтваў Эстонскай ССР. У 1963 годзе скончыў Талінскую кансерваторыю па класе А. Ардэра.
З 1956 года артыст хору Эстонскага радыё. З 1957 года артыст хору, з 1961 і да канца жыцця саліст Эстонскага тэатра оперы і балета ў Таліне.
Вёў канцэртную дзейнасць. Выступаў як камерны спявак. У рэпертуары рамансы Г. В. Свірыдава і С. В. Рахманінава. Удзельнічаў у выкананні аратарыяльна-кантатных твораў — рэквіема Дж. Вердзі, оперы-араторыі «Цар Эдып» І. Ф. Стравінскага.
Дэпутат Вярхоўнага Савета Эстонскай ССР 10-га склікання.
Памёр 12 красавіка 1989 года ў Таліне падчас хірургічнай аперацыі з-за тромбу ў сэрца. Пахаваны на Лясных могілках.
Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016
Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016 — 24-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе сярод жанчын.
NGC 2655
NGC 2655 (іншыя абазначэнні — UGC 4637, IRAS08491+7824, MCG 13-7-10, ZWG 350.7, ZWG 349.33, ARP 225, PGC 25069) — галактыка ў сузор’і Жырафа.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Касмічная праграма «Піянер»
Піянер — амерыканская праграма даследвання міжпланетнай прасторы. У розныя гады апараты серыі Піянер даследавалі Месяц, камету Когаўтэка (C/1973 E1), Камету Галея, Юпітэр, Сатурн і Венеру.
Даследаванне далёкага космасу
Для даследавання далёкай касмічнай прасторы былі пабудаваны касмічныя апараты Піянер-10 і Піянер-11 (гэтыя апараты не адрозніваліся тэхнічнымі параметрамі). Гэта былі першыя штучныя касмічныя апараты чалавецтва, якія пакінулі межы Сонечнай сістэмы.
Пактыка (правінцыя)
Пактыка (пушту: پکتیکا) — адна з трыццаці чатырох правінцый Афганістана. Знаходзіцца на паўднёвым усходзе краіны. Адміністрацыйны цэнтр - горад Шаран. Тэрыторыя 19515,9 км² (2008) з насельніцтвам 540.100 чал. (2009) з насельніцтвам 393,8 тыс. чал. (2009).
IC 5257
IC 5257 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральная галактыка) ў сузор’і Індзеец.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Нацыянальная Рада Славакіі
Нацыянальная Рада Славацкай Рэспублікі (Národná rada Slovenskej republiky, часта — Národná rada ці NR SR) — аднапалатны прадстаўнічы і заканадаўчы орган (парламент) Славакіі з 1 кастрычніка 1992 года.
Склад
Парламент уключае 150 дэпутатаў, якія абіраюцца прамым галасаваннем па прапарцыйнай сістэме на чатырохгадовы тэрмін.
Будынак
Галоўны будынак Парламента знаходзіцца непадалёк ад крэпасці Браціслаўскі Град на ўзгорку, на плошчы Аляксандра Дубчака.
Ларыса Ніканаўна Яшэнка
Ларыса Ніканаўна Яшэнка (, с. Качанаўка, Хмяльніцкі раён, Вінніцкая вобласць, УССР) — беларускі археограф, архівіст.
Біяграфія
У 1939 скончыла СШ і паступіла ў Феадасійскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут на факультэт рускай мовы і літаратуры. Пасля яго заканчэння з 1941 па 1944 працавала ў Лянгарскай СШ Хатырчынскага раёна Самаркандскай вобласці. У 1944—1945 настаўнічала ў Ялцінскім раёне ў Крыму (с. Ушчэльнае).
У 1945 годзе выйшла замуж за вайскоўца і пераехала на месца службы мужа ў Гомель. У сакавіку—ліпені 1946 года працавала ў школе пры Доме афіцэраў Асіповіцкага гарнізона. 3 ліпеня 1948 года стала начальнікам аддзела дарэвалюцыйных фондаў Дзяржархіва Мінскай вобласці, з верасня 1953 — старшым навуковым супрацоўнікам архіўнага аддзела УМУС па Маладзечанскай вобласці. Праз два месяцы была прызначана выконваючай абавязкі начальніка Дзяржархіва Маладзечанскай вобласці. У 1954 годзе пераехала ў Мінск, дае працавала інспектарам кадраў АУ МУС БССР, а з красавіка 1955 стала навуковым супрацоўнікам выдавецкага аддзела, потым старшым навуковым супрацоўнікам-археографам, рэдактарам. Адказны складальнік зборнікаў дакументаў «Проведение сплошной коллективизации сельского хозяйства Белорусской ССР. Ноябрь 1929—1932» (1973), «Индустриализация Белорусской ССР. 1926—1941» (1975), «Подготовка сплошной коллективизации сельского хозяйства Белорусской ССР. Ноябрь 1927 г. — ноябрь 1929 г.» (1976) і інш. Прымала ўдзел у падрыхтоўцы зборнікаў дакументаў «Комитеты бедноты Белоруссии» (1958), «Борьба за Советскую власть в Белоруссии» (Т. 1. 1968; Т. 2.1971) і інш. Член рэдкалегіі «Научно-информационного бюллетеня АУ при Совете Министров БССР». 3 сакавіка 1976 на пенсіі.
Узнагароды
Узнагароджана Ганаровай граматай Галоўархіва СССР (1962).
Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру
Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру (СІДПМ) (Stockholms internationella fredsforskningsinstitut, Stockholm International Peace Research Institute — SIPRI) — шведскі аналітычны цэнтр, які займаецца вывучэннем праблем міру і канфліктаў, перш за ўсё, пытанняў кантролю над ўзбраеннямі і раззбраення.
Гісторыя
У 1964 годзе прэм'ер-міністр Швецыі Тагэ Эрландэр высунуў ідэю аб тым, каб заснаваць навукова-даследчы інстытут у гонар 150-годдзя палітыкі нейтралітэту Швецыі. Шведская Каралеўская камісія, якую ўзначальваў Альва Мюрдаль, прапанавала ў сваім дакладзе ў 1966 годзе заснаваць інстытут, які пасля атрымаў назву Міжнародны інстытут даследавання праблем міру. Мэтай інстытута з’яўляецца «выявіць перадумовы стабільнага міру і знайсці мірныя рашэнні міжнародных канфліктаў». Камісія параіла сфакусаваць даследаванні ў галіне абмежавання, скарачэння і кантролю над узбраеннямі. Акрамя гэтага, Камісія парэкамендавала «працаваць над палітычнымі пытаннямі, якія маюць практычнае значэнне». Інстытут быў заснаваны 1 ліпеня 1966 года ў Стакгольме (Швецыя).
СІДПМ (SIPRI) мае рэпутацыю навукова-даследчага інстытута, які валодае шырокай базай дадзеных у такіх галінах як абмежаванне, скарачэнне і кантроль над узбраеннямі, вытворчасць і транспарціроўка ўзбраенняў, ваенныя выдаткі. Усе крыніцы, якімі карыстаецца інстытут, з’яўляюцца адкрытымі.
Структура
Інстытут складаецца з наступных падраздзяленняў:
Дарадчы камітэт выконвае кансультатыўную ролю.
Публікацыі
Публікацыі і інфармацыйны матэрыял маюць вялікую папулярнасць сярод палітыкаў, журналістаў, арганізацый і чытачоў, якія зацікаўлены ў вышэйзгаданых тэмах. SIPRI прымае ўдзел у шматлікіх канферэнцыях і сімпозіумах, на якіх дакладвае вынікі сваіх даследаванняў. Кожны год SIPRI публікуе кнігу «Штогоднік СІДПМ» (SIPRI). Упершыню кніга была апублікаваная 12 лістапада 1969 годзе. Кніга ўяўляе сабой незалежныя крыніцы, якім могуць скарыстацца журналісты, палітыкі і іншыя даследчыкі, якія цікавяцца ўзброенымі канфліктамі і іх рашэннямі, кантролем над узбраеннямі і гэтак далей. Кніга перакладаецца на рускую, украінскую, кітайскую і арабскую мовы.
Фінансаванне
SIPRI фінансуецца з дапамогай грантаў, што выдзяляюцца ў асноўным шведскім урадам. Таксама Інстытут шукае фінансавую падтрымку ў іншых арганізацый і незалежных фондаў.
Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне
Швецыя пачала ўдзельнічаць на конкурсе песні Еўрабачанне з 1958 года. У 1957 Швецыя толькі транслявала конкурс. У 1964, 1970 і 1976 Швецыя не прымала ўдзелу ў конкурсе. Адбор прадстаўніка заўсёды адбываўся з дапамогай адкрытага конкурса (акрамя 1958). Нацыянальны адбор носіць назву «Melodifestivalen».
Толькі двойчы Швецыя займала апошняе месца ў фінале: у 1963 годзе, «атрымаўшы» нуль балаў, і ў 1977 годзе з двума баламі ад Германіі.
Швецыя — адна з нешматлікіх «старых» краін, якія ў новым тысячагоддзі не пагоршылі свае вынікі. 6 з 10 раз яны пападалі ў топ-дзясятку. Толькі ў 2005 годзе шведскі прадстаўнік Марцін Стэнмарк заняў 19-е месца, а ў 2007 і 2008 «The Ark» і Шарлота Перэлі (якая перамагла ў 1999 годзе) занялі 18-е месца, а таксама Малена Эрнман у 2009 годзе заняла толькі 21-е з 25-ці месцаў.
У 2010 годзе краіне ўпершыню не ўдалося выйсці ў фінал. Гэта адзіны пазафінальны вынік краіны.
22 кастрычніка 2005 года на конкурсе «Congratulations», які прайшоў у Даніі, песня «Waterloo», выкананая ў 1974 годзе, была прызнана лепшай песняй Еўрабачання за ўвесь час існавання конкурсу.
Некаторыя выканаўцы прадстаўлялі Швецыю некалькі разоў: Шарлота Перэлі два разы (у 2008 і пад прозвішчам Нільсан у 1999); Карола Хегквіст тры разы (у 1983, 1991 і 2006 проста як Карола), якая перамагла ў 1991, заўсёды ўваходзіла ў топ-5. Мэры Бергман таксама тры разы прадстаўляла краіну (два разы ў 1971 і 1972 у складзе групы «Family Four» і адзін раз разам з Роджэрам Пантарам у 1994). Сам Роджэр яшчэ раз пабываў на конкурсе ў 2000 годзе. Томі Чорберг прадстаўляў Швецыю ў 1988 і 1969. Б’ерн Шыфс ​​ездзіў у 1978 і 1981.
З 1999 года Швецыя стала адной з нямногіх краін, якая кожны год адпраўляла песні на англійскай мове замест роднай.
Адпаведна сваіх перамог, Швецыя 6 разоў атрымала права правядзення конкурсу — 1975, 1985, 1992, 2000, 2013, 2016.
За ўсю гісторыю ўдзелу ў конкурсе Швецыя атрымала ў фіналах 5010 балаў, а ў паўфіналах — 1681.
Гісторыя галасавання
Станам на год гісторыя галасавання Швецыі выглядае наступным чынам:
Фруктайм
Фруктайм — серыя газаваных безалкагольных напояў, якія прадаюцца ў Расіі, Беларусі і на Украіне, які выпускаюцца амерыканскай кампаніяй The Coca-Cola Company. Ажыцяўляецца ў розных смакавых варыянтах: «Бураціна», «Ліманад», «Дзюшэс», «Крэм-Сода».
Выпускаецца ў бутэльках PET ёмістасцю 1 і 2 літра.
Уладзімір Гамановіч
Уладзімір Гамановіч ( — ) — супрацоўнік міліцыі Рыгі, старшы лейтэнант міліцыі. Уладзімір Гамановіч — адна з ахвяр падзей студзеньскіх барыкад 1991 года ў Рызе, расстраляных 20 студзеня 1991 года ў будынку МУС Латвіі (бульвар Райна, 6) Рыжскім АМАПам і невядомымі баевікамі падчас нападу. Пахаваны на могілках у Докшыцкім раёне ў родным сяле ў Беларусі. У Уладзіміра Гамановіча засталося трое дзяцей Святлана (9) Ларыса (4) і Віталь (2).
Узнагарода
У 2010 годзе за заслугі ў барацьбе за незалежнасць Латвіі Уладзімір пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Віестура.
Спаса-Праабражэнская царква (Верхняе)
Спаса-Праабражэнская царква — праваслаўны храм у в. Верхняе (Глыбоцкі раён). Размешчана ў заходняй частцы вёскі. Помнік народнага дойлідства. Пабудавана ў 1886 г. з дрэва. Храм 3-часткавай аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі: прамавугольныя ў плане зрубы бабінца, малітоўнай залы, апсіды. Зрубы накрыты двухсхільнымі дахамі, над апсідай з вальмамі.
Студзяні
Студзяні́ — структураваныя (падобныя на цвёрдыя) сістэмы палімер—растваральнік. Для гэтых сістэм часам ужываюць тэрмін «гелі», які ў калоіднай хіміі пазначае скаагуліраваныя золі.
Студзяні складаюцца з высокамалекулярных злучэнняў і вадкасцей. Характэрныя ўласцівасці студзянёў — адсутнасць цякучасці, здольнасць захоўваць форму, трываласць і пругкасць. Гэтыя ўласцівасці абумоўлены наяўнасцю прасторавай сеткі макрамалекул, злучаных у асобных «вузлах» сіламі міжмалекулярнага ўзаемадзеяння або хімічнымі сувязямі рознай прыроды.
Студзяні ўтвараюцца пры набраканні сеткавых палімераў у вадкасці (студзяні I тыпу) ці з раствораў палімераў пры змяненні тэмпературы і складу (студзяні II тыпу). Тыповыя студзяні — аморфныя гамагенныя сістэмы, якія часам утрымліваюць у вузлах структурнай сеткі драбнюткія крышталічныя вобласці — крышталіты.
У студзянях I тыпу вузлы прасторавай сеткі ўтвораны моцнымі папярочнымі хімічнымі сувязямі. Іх абарачальная дэфармацыя абумоўлена энтрапійным эфектам выпроствання і абнаўлення канфігурацыі скручаных участкаў макрамалекулярных ланцугоў паміж «вузламі». Студзяні II тыпу — гетэрагенныя структуры, якія ўзнікаюць пры распадзе гамагенных раствораў палімераў на канцэнтраваную фазу і фазу з нізкай канцэнтрацыяй палімера. Фазавы распад абумоўлены зменай актыўнасці растваральніка пры ўвядзенні ў раствор асаджальніка або рэзкай змены тэмпературы раствору.
Утварэнне студзянёў шырока выкарыстоўваецца ў тэхналогіі пластмас, вытворчасці гумы, хімічных валокнаў, харчовых прадуктаў і распаўсюджана таксама ў біялагічных працэсах.
Грачушына (гарадзішча)
Грачушына — археалагічны помнік каля вёскі Грачушына Расонскага раёна Віцебскай вобласці. Уключае два гарадзішчы.
Гарадзішча-1
Вядома з 1867 года. Знаходзіцца за 1,5 км на паўднёвым ўсходзе ад вескі на пагорку. Памер пляцоўкі — 35×37 м, вышыня — 15-20 м. Рэшткаў старажытных умацаванняў няма. У 1956 годзе даследаваў Л. В. Аляксееў, у 1981 годзе — Т. С. Скрыпчанка, у 1974 годзе — Г. В. Штыхаў. Культурны пласт 0,4-0,5 м. Знойдзена ляпная кераміка. Адносіцца да днепра-дзвінскай культуры, датуеццца VII ст. да н. э. — IV ст. н. э. Гарадзішча адносіцца да ранняга жалезнага веку.
Фобас (касмічны апарат)
АМС «Фобас» — серыя савецкіх аўтаматычных міжпланетных станцый, прызначаных для даследавання Марса і яго спадарожніка Фобаса.
Праект пад кіраўніцтвам акадэміка Сагдзеява быў пачаты на хвалі паспяховага супрацоўніцтва з заходнімі навуковымі арганізацыямі ў рамках праекту АМС «Вега».
У 1988 года было запушчана 2 апарата-блізня. З іх адзін быў страчаны на этапе пералёту да Марса. Другі здолеў выйсці на арбіту чырвонай планеты і выканаў немалую частку навуковай праграмы, але потым таксама быў страчаны.
На гэтым у савецкай праграме вывучэння Марса прыйшоў канец. Запуск наступнага, ужо расійскага, апарата для даследавання Марса — станцыі «Марс-96» у 1996 годзе — скончыўся няўдачай. Наступны расійскі апарат для даследавання Марса і яго спадарожнікаў плануецца запусціць у 2009 годзе. Асноўнай мэтай апарата «Фобас-грунт» будзе з'яўляцца дастаўка на Зямлю ўзору грунта з Фобаса.
Персей Македонскі
Персей (213—162 да н.э.) — цар македонскі (179—168 да н.э.). Апошні з цароў Старажытнай Македоніі.
Сын Філіпа V і Палікратыі, ён, як і бацька, быў заўзятым праціўнікам Рыма. Эўмен II, цар пергамскі, выступіў у Рыме (172 да н.э.) супраць Персея. Вырашальную перамогу над Персеем узяў пад Піднай (168 да н.э.) рымскі военачальнік Эмілій Павел. Персея прымусілі прайсці сярод палонных у час трыумфу Эмілія Паўла. Памёр у зняволенні, у Альба-Фуцэнцыі.
Верагодных выяў Персея, відаць, не захавалася. Мармуровую галаву, якую раней лічылі яго партрэтам, відаць, трэба лічыць партрэтам Філіпа III.
NGC 2656
NGC 2656 (іншыя абазначэнні — MCG 9-15-25, ZWG 264.15, VV 703, PGC 24707) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Леў Васіль Сапега
Леў Васіль (Леан Базылі) Сапега (20 сакавіка 1652 —, Варшава) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Падскарбі надворны літоўскі (з 1691).
Біяграфія
У 1663-1668 гадах вучыўся ў Віленскай акадэміі. Пасля падарожнічаў па Еўропе, быў у тым ліку ў Парыжы. Каля 1673 вярнуўся на радзіму. Быў паслом на соймы 1678, 1681 і 1683. Стольнік вялікі літоўскі з 1679, надворны падскарбі літоўскі з 1681.
Браў удзел у Венскім паходзе 1683. У 1684 стаў таксама генералам літоўскай артылерыі. Памёр 9 лістапада 1686 у Варшаве пасля выпадковага стрэлу з пісталету.
Сям'я
Не паспеў ажаніцца і не пакінуў нашчадкаў.
Сьмерці няма
«Сьмерці няма» ― трэці студыйны альбом рок-гурта «Partyzone», які быў выпушчаны ў 2005 годзе.
Горы (значэнні)
Назву Го́ры маюць:
Бабічы (Рослаўльскі раён)
Бабічы (Бабичи) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Перанскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бабічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Геаграфія
Праз вёску праходзіць аўтадарога.
Майк Шынода
Майкл Кенджы «Майк» Шынода (Michael Kenji "Mike" Shinoda, Шынода Кэндзі (篠田 賢治);, Лос-Анджэлес, Каліфорнія, ЗША) — вакаліст, гітарыст, клавішнік, рэпер і адзін з заснавальнікаў рок-гурта Linkin Park, а таксама мастак, дызайнер-графік. З’яўляецца заснавальнікам сольнага праекта Fort Minor, у якім прынялі ўдзел іншыя вядомыя выканаўцы, такія як Tariq «Black Thought» Trotter з The Roots, Нью-соўл-выканаўца Джон Леджэнд і шмат іншых.
Біяграфія
Майкл Кенджы Шынода нарадзіўся ў Панарама-Сіці (раён Лос-Анджэлеса), вырас у прыгарадзе Лос-Анджэлеса — Агура-Хілз. Яго бацька — амерыканец японскага паходжання у трэцім пакаленні. У Майка ёсць брат Джэйсан 1979 года нараджэння.
Майк ажаніўся на дзіцячай пісьменніцы Ганне Мары Хілінджэр (Anna Marie Hillinger) 10 мая 2003 года. Цяпер у іх ёсць сын Оціс (Otis Akio Shinoda) і дзве дачкі-Джоджо і Аба. Па словах Майка, песня Where’d You Go" яго сольнага праекта Fort Minor прысвечаная яго жонцы.
Перыяндр
Перыяндр (Περίανδρος; жыў у 7—6 ст. да н.э.) — тыран Карынфа (627—587 да н.э.?). Адзін з «Сямі мудрацоў».
Сын Кіпсела і Кратэіды. Лічыўся жорсткім тыранам, але і мудрацом, бо сваімі жорсткімі законамі дамогся ўмацавання дзяржавы. Вядомае яго выказванне: «Практыкаванне — гэта ўсё». Партрэты і іншыя выявы Перыяндра лічацца цалкам выдуманымі, не аснаванымі на рэальных звестках.
IC 5258
IC 5258 — галактыка тыпу E-S0 (эліптычная спіральная галактыка) ў сузор’і Пегас.
Даўгабор’е (гарадзішча)
Даўгабор’е — археалагічны помнік каля вёскі Даўгабор’е Расонскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца на левым беразе ракі Нешчарда каля былой в. Харанякі.
Апісанне
Пляцоўка амаль круглая, дыяметрам 45 м, усходняя частка спадзістая. Заходні схіл стромкі, вышынёй 20 м. Уваход з паўночнага боку.
У 1968 годзе выявіў Г. В. Штыхаў, у 1971 годзе даследаваў Г. В. Штыхаў, у 1981 годзе — Т. С. Скрыпчанка. Культурны пласт да 1 м. Раскопкі не праводзіліся. Гарадзішча адносіцца да ранняга жалезнага веку.
Індыгенат
Індыгенат — у Рэчы Паспалітай прызнанне за шляхцічам замежнай краіны дваранства краіны (краін) пражывання. Пасля працэдуры індыгенату прадстаўнік гэтага саслоўя набываў усе прывілеі мясцовага шляхціца. За гісторыю Рэчы Паспалітай былі прызнаны прадстаўнікі 413 дваранскіх родаў. З 1578 года працэдура праходзіла ўхваленне караля і сойма, а пасля 1641 года — толькі сойма.
Спіс дзеючых канстытуцый
Спіс канстытуцый утрымлівае пералік краін свету ў залежнасці ад даты прыняцця ў іх дзеючых канстытуцый. Спіс аб'яднаны ў дзве групы: некадыфікаваныя канстытуцыі і кадыфікаваныя канстытуцыі. Канстытуцыі непрызнаных і часткова прызнаных дзяржаў прыведзены ў адмысловым раздзеле.
У канстытуцыйным праве прынята наступная класіфікацыя канстытуцый:
Усе не кадыфікаваныя канстытуцыі, у тым ліку няпісаныя і змяшаныя, магчыма аб'яднаць у нефарматныя канстытуцыі.
Самай старой з дзеючых пісаных канстытуцый з'яўляецца Канстытуцыя ЗША, прынятая 17 верасня 1787 года на Філадэльфійскім канвенце.
Сярод нядзейных першых канстытуцый зніклых дзяржаў варта адзначыць (1755 год), Канстытуцыю Рэчы Паспалітай (1791), Канстытуцыю Сардзінскага каралеўства (1848).
Дзяржынскі раён
Дзяржынскі раён (да 1932 года Койданаўскі) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Мінскай вобласці.
Размяшчаецца ў цэнтры Беларусі. Паўночная і цэнтральная часткі раёна з вышэйшай кропкай краіны — гарой Дзяржынскай (345 м над у. м.), ляжыць на Мінскім узвышшы — вадападзеле рэк Дняпра і Нёмана. Паўднёвая частка раёна размешчаная на Стаўбцоўскай раўніне.
Геаграфія
Плошча 1200 км². Раён мяжуе з Валожынскім, Мінскім, Уздзенскі і Стаўбцоўскім раёнамі.
Асноўныя рэкі — Уса, Алёхаўка.
Гісторыя
Утвораны 17 ліпеня 1924 года як Койданаўскі раён у складзе Мінскай акругі БССР з цэнтрам у мястэчку Койданава. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: Байдацкі, Бараўскі, Дабрынёўскі, Макаўчыцкі, Навасадскі, Нарэйкаўскі 1-шы, Нарэўкаўскі 2-гі, Негарэльскі, Паланевіцкі, Путчынскі, Станькаўскі і Старынкаўскі. 29 кастрычніка 1924 года Байдацкі сельсавет перайменаваны ў Ледніцкі, 21 жніўня 1925 года зноў перайменаваны ў Байдацкі. 18 снежня 1925 года Нарэйкаўскі 1-шы сельсавет перайменаваны ў Ляхавіцкі, Нарэйкаўскі 2-гі — у Нарэйкаўскі. 18 студзеня 1931 года да раёна далучаны Азерскі, Крупіцкі і Рубілкаўскі сельсаветы скасаванага Самахвалавіцкага раёна. 25 ліпеня 1931 года Ляхавіцкі, Нарэйкаўскі, Паланевіцкі, Путчынскі сельсаветы рэарганізаваны ў нацыянальныя польскія сельсаветы. 15 сакавіка 1932 года раён рэарганізаваны ў Койданаўскі нацыянальны польскі раён. 23 сакавіка 1932 года скасаваны Макаўчыцкі сельсавет, Крупіцкі сельсавет уключаны ў гарадскую рысу горада Мінска, утвораны 3 новыя сельсаветы: Навасёлкаўскі, Сталінскі і Фаніпальскі (Фаніпаль-Вязанскі) і ўведзена новае дзяленне раёна на 16 сельсаветаў: Азерскі, Байдацкі, Бараўскі (нацыянальны), Дабрынёўскі, Ляхавіцкі (нацыянальны), Навасадскі (нацыянальны), Навасёлкаўскі, Нарэйкаўскі (нацыянальны), Негарэльскі (нацыянальны), Паланевіцкі (нацыянальны), Путчынскі (нацыянальны), Рубілкаўскі (нацыянальны), Сталінскі (нацыянальны), Станькаўскі, Старынкаўскі, Фаніпальскі (Фаніпаль-Вязанскі) (нацыянальны). 3 мая 1932 года мястэчка Койданава атрымала статус горада. 29 чэрвеня 1932 года раён перайменаваны ў Дзяржынскі. 14 мая 1936 года Бараўскі, Навасадскі, Нарэйкаўскі, Негарэльскі, Рубілкаўскі, Сталінскі, Фаніпальскі (Фаніпаль-Вязанскі) нацыянальныя польскія сельсаветы рэарганізаваны ў беларускія. 31 ліпеня 1937 года раён скасаваны, Навасадскі, Нарэйкаўскі, Путчынскі нацыянальны польскі, Сталінскі сельсаветы перададзены ў склад Заслаўскага раёна, Азерскі сельсавет — у склад Уздзенскага раёна, Байдацкі, Бараўскі, Дабрынёўскі, Ляхавіцкі, Навасёлкаўскі, Негарэльскі, Паланевіцкі, Рубілкаўскі, Станькаўскі, Старынкаўскі, Фаніпальскі (Фаніпаль-Вязанскі) сельсаветы — у склад Мінскага раёна.
4 лютага 1939 года Дзяржынскі раён утвораны зноў у складзе Мінскай вобласці БССР, уключаў горад Дзяржынск, гарадскі пасёлак Негарэлае і 16 сельсаветаў: Байдацкі, Бараўскі 2-гі, Грычынскі, Дабрынёўскі, Ляхавіцкі (Ляхаўскі), Навасадскі, Навасёлкаўскі, Нарэйкаўскі, Негарэльскі, Паланевіцкі (Паланеўскі), Путчынскі, Рубілкаўскі, Сталінскі, Станькаўскі, Старынкаўскі, Фаніпальскі. У 1939 годзе скасаваны Негарэльскі сельсавет. 21 кастрычніка 1940 года ўтвораны Дзяржынскі сельсавет. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Байдацкі, Грычынскі, Навасадскі, Навасёлкаўскі, Нарэйкаўскі і Паланевіцкі сельсаветы, утвораны Вертнікаўскі сельсавет, Сталінскі сельсавет перайменаваны ў Дзямідавіцкі. 8 красавіка 1957 года скасаваны Вертнікаўскі сельсавет. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Узда, Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі (Камяноцкі), Лашанскі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі сельсаветы скасаванага Уздзенскага раёна. 30 ліпеня 1966 года гарадскі пасёлак Узда і Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі сельсаветы вернуты ў склад адноўленага Уздзенскага раёна. 12 жніўня 1970 года да раёна далучаны Волменскі сельсавет Валожынскага раёна. 29 кастрычніка 1982 года Дзяржынск аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання. 29 красавіка 1984 года Фаніпаль атрымаў статус гарадскога пасёлка. 22 жніўня 1997 года горад Дзяржынск і Дзяржынскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 30 снежня 1998 года з часткі Негарэльскага пассавета ўтвораны Негарэльскі сельсавет. 22 чэрвеня 1999 года Фаніпаль аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 30 кастрычніка 2009 года гарадскі пасёлак Негарэлае аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак), скасаваны Негарэльскі пассавет, Ляхавіцкі і Старынкаўскі сельсаветы. 28 мая 2013 года скасаваны Волменскі і Рубілкаўскі сельсаветы.
Дэмаграфія
Насельніцтва раёна складае 61,2 тыс. чалавек.
Нацыянальны склад:
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Дзяржынскі раён адміністрацыйна падзелены на 2 гарады (Дзяржынск і Фаніпаль) і 8 сельсаветаў. У склад Дзяржынскага раёна ўваходзяць 275 населеных пунктаў.
Эканоміка
На тэрыторыі раёна дзейнічае 22 прамысловыя прадпрыемствы, якія выпускаюць тканіны, мэблю, піларамы, краны маставыя і электрычныя, лакафарбавыя матэрыялы, вырабы медыцынскага прызначэння, с/г машыны, абсталяванне для дарожнага будаўніцтва, жалезабетон і інш.
Найбуйнейшыя з іх:
За 9 месяцаў 2009 г. ў асноўных галінах прамысловасці прадпрыемствамі раёна выраблена прамысловай прадукцыі ў супастаўных цэнах на суму 296.500.000.000 рублёў або 82,8 % да адпаведнага перыяду мінулага года пры прагнозе 113,1 %.
Транспарт
Праз раён праходзяць чыгуначная магістраль Масква — Мінск — Брэст і аўтамабільная дарога таго ж кірунку.
Клінтан Джозеф Дэвісан
Клінтан Джозеф Дэвісан (Clinton Joseph Davisson; 22 кастрычніка 1881, Блумінгтан, штат Ілінойс, ЗША - 1 лютага 1958, Шарлотсвіль, штат Віргінія, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1937) (сумесна з Джорджам Томсанам) «за эксперыментальнае адкрыццё дыфракцыі электронаў на крышталях».
Хуан Цюань
Хуан Цюань (, 900—981) — кітайскі мастак. Родам з Чэнду у Сычуані. Вучыўся ў танскага майстра Дзяа Гуан’іня, які быў паслядоўнікам Бянь Луаня. Займаў высокую прыдворную пасаду пры двары апошняга кіраўніка (аднаго з так званых ). Быў выдатным майстрам жанру кветкі і птушкі, чыя творчасць паслужыла асновай для зацвярджэння гэтага жанру.
Валянцін Андрэевіч Зуб
Валянцін Андрэевіч Зуб (, Мінск — ) — беларускі пісьменнік.
Хуан Цюань
У эпоху імперыі Тан ўжо былі створаны асноўныя каноны і традыцыі гэтага жанру. Ён фігуруе ў многіх літаратурных крыніцах, якія ўздымаюць яго вартасці, але канкрэтных апісанняў яго работ мала, а сапраўдных работ да нас амаль не дайшло. Яго лічылі заснавальнікам «маляўнічага стылю», гэта значыць для яго каларыстычнае рашэнне гуляла ролю не меншую, чым кампазіцыя. Хуан Цюань быў заснавальнікам метаду бясконтурнага жывапісу, гэта значыць такой тэхнікі, калі жывапісу не папярэднічае манахромны малюнак. Выкарыстоўваючы тонкія нюансы фарбы, ён умела мадэляваў форму. У кампазіцыю ён ўводзіў фон.
Валянцін Андрэевіч Зуб
Біяграфія
Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і рабочага. Пасля заканчэння Менскага хіміка-тэхналагічнага тэхнікума харчовай прамысловасці ў 1935 годзе працаваў на хлебазаводзе ў г. Вялікі Усцюг Валагодскай вобласці, затым у Менску ў трэсце «Галоўхлеб». У 1939 г. паступіў на сцэнарны факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі ў Маскве, які скончыў у 1943 годзе. У першы ваенны год быў у народным апалчэнні. У 1943—1944 гадах працаваў сцэнарыстам на сцэнарнай студыі ў Маскве, у 1944—1946 гадах старшым рэдактарам на кінастудыі «Беларусьфільм», у 1946—1975 гадах фельетаністам, загадчыкам аддзела рэдакцыі часопіса «Вожык».
Хуан Цюань
Захавалася ўказанне аб карцінах «Жураўлі» і «Фазаны», якіх паводле падання паляўнічыя сокалы прымалі за сапраўдных птушак. У 944 годзе Хуан Цюань стварыў сцянны роспіс палацавай залы, па якой і сам палац быў названы «Палац шасці жураўлёў». Імператар быў да такой ступені захоплены працай мастака, што загадаў выкладчыку Акадэміі Ауян Цзюю стварыць трактат аб дэкаратыўна-манументальным мастацтве на аснове жывапісу Хуан Цюаня.
Аб гэтых роспісах мы можам судзіць толькі па захаваных копіях Чжаа Цзі. Гэта самастойныя кампазіцыі з выявай толькі адной птушкі на гладкім фоне.
Скрутак «Птушкі на беразе, абсаджаным вербамі» вядомы па копіі XI стагоддзя. Гэта дэкаратыўная плоская кампазіцыя з выявай куста, кветак, птушак. Кампазіцыя пазбаўленая прасторавай глыбіні, а элементы яе статычныя.
Валянцін Андрэевіч Зуб
Творчасць
Напісаў некалькі сцэнарыяў навукова-папулярных фільмаў (фільм «Фіноз» атрымаў дыплом на Міжнародным фестывалі дакументальных фільмаў у Чэхаславакіі ў 1964 г.).
Узнагароды
Узнагароджаны медалямі.
Бластацыста
Бластацыста (ад βλάστη (blaste) — «зародак» і κύστις (kystis) — пузыр) — бластадэрмічны пузырок, стадыя развіцця зародка млекакормячых жывёл і чалавека ў выніку драблення аплодненага яйца.
Бластацыста — пузырок, запоўнены вадкасцю. Вонкава нагадвае бластулу млекакормячых, але адрозніваецца ад яе дыферэнцыроўкай груп клетак на трафабласт і эмбрыяпласт (зародкавы вузельчык). З зародкавага вузельчыка ўтвараюцца зародкавыя лісткі (эктадэрма, эндадэрма і мезадэрма), якія фарміруюць цела зародка.
Хмарачос
Хмарачос ці небаскроб (skyscraper), — вельмі высокі будынак. Звычайна будынак лічыцца хмарачосам, калі яго вышыня не менш за 150 метраў альбо 500 футаў. Таксама даволі часта пры наданні будынку статусу хмарачоса ўлічваюць яго форму і вонкавы выгляд.
Гісторыя
Упершыню словам хмарачос пачалі называць будынкі ў Нью-Ёрку ў канцы XIX ст. Раней будынкі, вышэйшыя за 6 паверхаў, будаваліся рэдка — такой лічыцца максімальная дазволеная вышыня пад'ёму па лесвіцы. Да таго ж, водныя помпы не дазвалялі падымаць ваду на вышыню, большую за 15 метраў.
Нягледзячы на гэткія цяжкасці першыя высокія будынкі пачалі з'яўляцца ўжо ў XVII ст.
Першым хмарачосам прынята лічыць будынак дзесяціпавярховы Home Insurance Building, пабудаваны ў Чыкага ў 1884—1885 гадах, над якім у 1891 годзе былі надбудаваныя яшчэ два паверхі. У 1890 годзе ў Нью-Ёрку быў пабудаваны яшчэ адзін «хмарачос» — дваццаціпавярховы New York World Building. Ніводны з гэтых будынкаў, калі б быў пабудаваны сёння, не мог бы прэтэндаваць звацца хмарачосам. Аднак, для тых часоў такія вышыні былі даволі значнымі; да таго ж, у чыкагскім небаскробе ўпершыню была выкарыстаная новая тэхналогія: будынак абапіраўся не на сцены, а на спецыяльны металічны каркас, да якога былі прымацаваныя ўсе астатнія элементы будынку, уключаючы і сцены. Гэтая тэхналогія выкарыстоўваецца і сёння пры пабудове сучасных хмарачосаў.
Цёмная энергія
Цёмная энергія (dark energy) у касмалогіі — від энергіі, уведзены ў матэматычную мадэль Сусвету, дзеля тлумачэння назіранага яе пашырэння з паскарэннем.
Існуе два варыянты тлумачэння сутнасці цёмнай энергіі:
Дагэтуль (2014 год) усе вядомыя надзейныя назiральныя даныя не супярэчаць першай гіпотэзе, так што яна прымаецца ў касмалогіі як стандартная. Канчатковы выбар паміж двума варыянтамі патрабуе высокадакладных вымярэнняў хуткасці расшырэння Сусвету, каб зразумець, як гэта хуткасць змяняецца з часам. Тэмпы расшырэння Сусвету апісваюцца касмалагічным ураўненнем стану. Рашэнне ўраўнення стану для цёмнай энергіі з'яўляецца адной з самых надзённых задач сучаснай назiральнай касмалогіі.
Паводле апублікаваных у сакавіку 2013 года даных назіранняў касмічнай абсерваторыі «Планк», агульная маса-энергія назіранага Сусвету на 95,1 % складаецца з цёмнай энергіі (68,3 %) і цёмнай матэрыі (26,8 %). Цёмная энергія таксама павінна складаць значную частку так званай скрытай масы Сусвету.
Адкрыццё цёмнай энергіі
На падставе праведзеных у канцы 1990-х гадоў назіранняў звышновых зорак тыпу Ia была зроблена выснова, што расшырэнне Сусвету паскараецца з часам. Затым гэтыя назіранні былі падмацаваны іншымі крыніцамі: вымярэннямі рэліктавага выпраменьвання, гравітацыйнага лінзавання, нуклеасінтэзу Вялікага Выбуху. Усе атрыманыя даныя добра ўпісваюцца ў лямбда-CDM мадэль.
Звышновыя зоркі і Сусвет, які паскараецца
Адлегласці да іншых галактык вызначаюцца вымярэннем іх чырвонага зрушэння. Паводле закона Хабла, велічыня чырвонага зрушэння святла аддаленых галактык прама прапарцыйная адлегласці да гэтых галактык. Суадносіны паміж адлегласцю і велічынёй чырвонага зрушэння называецца параметрам Хабла (ці, не зусім дакладна, пастаяннай Хабла).
Аднак само значэнне параметру Хабла патрабуецца спачатку якім-небудзь спосабам усталяваць, а для гэтага трэба вымераць значэнні чырвонага зрушэння для галактык, адлегласці да якіх ужо вылічаны іншымі метадамі. Для гэтага ў астраноміі ўжываюцца «стандартныя свечкі», гэта значыць аб'екты, свяцільнасць якіх вядомая. Лепшым тыпам «стандартнай свечкі» для касмалагічных назіранняў з'яўляюцца звышновыя зоркі тыпу Ia. Яны валодаюць вельмі высокай яркасцю і ўспыхваюць толькі тады, калі маса старой зоркі тыпу «белы карлік» дасягае мяжы Чандрасекара, значэнне якой вядома з высокай дакладнасцю. Такім чынам, усе звышновыя тыпу Ia, якія ўспыхваюць, размешчаныя на аднолькавай адлегласці, павінны мець амаль аднолькавую назіраную яркасць; пры гэтым пажадана рабіць папраўкі на вярчэнне і састаў зыходнай зоркі. Параўноўваючы назіраную яркасць звышновых у розных галактыках, можна вызначыць адлегласці да гэтых галактык.
У канцы 1990-х гадоў было выяўлена, што ў аддаленых галактыках, адлегласць да якіх была вызначана па законе Хабла, звышновыя тыпу Ia маюць яркасць ніжэйшую за тую, якую яны павінне мець. Іншымі словамі, адлегласць да гэтых галактык, вылічаная па метадзе «стандартных свечак» (звышновых Ia), апыняецца большай за адлегласць, вылічаную на падставе раней усталяванага значэння параметру Хабла. Была зроблена выснова, што Сусвет не проста расшыраецца, яна расшыраецца з паскарэннем.
Касмалагічныя мадэлі, якія існавалі раней, прадугледжвалі, што расшырэнне Сусвету запавольваецца. Яны зыходзілі са здагадкі, што асноўную частку масы Сусвету складае матэрыя — як бачная, так і нябачная (цёмная матэрыя). На аснове новых назіранняў, якія сведчаць пра паскарэнне расшырэння, было пастуліравана існаванне невядомага віду энергіі з адмоўным ціскам (гл. ураўненні стану). Яе назвалі «цёмнай энергіяй».
Цёмная энергія і скрытая маса
Гіпотэза пра існаванне цёмнай энергіі (чым бы яна ні з'яўлялася) вырашае і так званую «праблему нябачнай масы». Тэорыя нуклеасінтэзу Вялікага Выбуху тлумачыць фарміраванне ў маладым Сусвеце лёгкіх хімічных элементаў, такіх як гелій, дэйтэрый і літый. Тэорыя буйнамаштабнай структуры Сусвету тлумачыць фарміраванне структуры Сусвету: утварэнне зорак, квазараў, галактык і скопішчаў галактык. Абедзве гэтыя тэорыі прадугледжваюць, што шчыльнасць барыённай матэрыі і цёмнай матэрыі складае каля 30 % ад крытычнай шчыльнасці, патрэбнай для ўтварэння «закрытага» Сусвету, гэта значыць шчыльнасці, неабходнай, каб форма Сусвету была плоскай. Вымярэнні рэліктавага выпраменьвання Сусвету, нядаўна праведзеныя спадарожнікам WMAP, паказваюць, што форма Сусвету сапраўды вельмі блізкая да плоскай. Такім чынам, нейкая раней невядомая форма нябачнай энергіі павінна даваць адсутныя 70 % шчыльнасці Сусвету.
Прырода цёмнай энергіі
Сутнасць цёмнай энергіі з'яўляецца прадметам спрэчак. Вядома, што яна вельмі раўнамерна размеркавана, мае нізкую шчыльнасць, і не ўзаемадзейнічае колькі-небудзь прыкметна са звычайнай матэрыяй пасродкам вядомых фундаментальных тыпаў узаемадзеяння — за выключэннем гравітацыі. Паколькі гіпатэтычная шчыльнасць цёмнай энергіі невялікая (каля 10−29 г/см³), яе ці наўрад удасца выявіць лабараторным эксперыментам. Цёмная энергія можа аказваць такі глыбокі ўплыў на Сусвет (складаючы 70 % усёй энергіі) толькі таму, што яна аднародна напаўняе пустую (у іншых планах) прастору.
Касмалагічная пастаянная
Шматлікія фізічныя тэорыі элементарных часціц прадказваюць існаванне вакуумных флуктуацый, гэта значыць надзяляюць вакуум менавіта такім відам энергіі. Значэнне касмалагічнай канстанты ацэньваецца ў 10−29 г/см³, ці каля 1.03 кэВ/см³ (каля 10−123 у Планкаўскіх адзінках).
Касмалагічная канстанта мае адмоўны ціск, роўны яе энергетычнай шчыльнасці. Прычыны, па якіх касмалагічная канстанта мае адмоўны ціск, выцякаюць з класічнай тэрмадынамікі. Колькасць энергіі, заключанай у «скрынцы з вакуумам» аб'ёмам V, роўная ρV, дзе ρ — энергетычная шчыльнасць касмалагічнай канстанты. Павелічэнне аб'ёму «скрынкі» (dV дадатна) прыводзіць да ўзрастання яе ўнутранай энергіі, а гэта азначае выкананне ёю адмоўнай працы. З-за таго, што работа, выкананая змяненнем аб'ёму dV, роўная pdV, дзе p — ціск, то p адмоўна і, фактычна, p = −ρ (каэфіцыент с², які звязвае масу і энергію, прыраўнаваны да 1).
Паводле агульнай тэорыі адноснасці, гравітацыя залежыць не толькі ад масы (шчыльнасці), але і ад ціску, прычым ціск мае большы каэфіцыент, чым шчыльнасць. Адмоўны ціск павінен спараджаць адштурхванне, антыгравітацыю, і таму выклікае паскарэнне расшырэння Сусвету.
Найважнейшая нявырашаная праблема сучаснай фізікі складаецца ў тым, што большасць квантавых тэорый поля, грунтуючыся на энергіі квантавага вакууму, прадказваюць вялізнае значэнне касмалагічнай канстанты — на шматлікія парадкі праўзыходнае дапушчальнае па касмалагічных уяўленнях. Звычайная формула квантавай тэорыі поля для сумавання вакуумных нулявых ваганняў поля (з абразаннем па хвалеваму ліку вагальных мод, які адпавядае планкаўскай даўжыні), дае вялізную шчыльнасць энергіі вакууму. Гэта значэнне, такім чынам, павінна быць скампенсавана нейкім дзеяннем, амаль роўным (але не дакладна роўным) па модулі, але якое мае процілеглы знак. Некаторыя тэорыі суперсіметрыі (SATHISH) патрабуюць, каб касмалагічная канстанта ў была дакладна роўная нулю, што таксама не спрыяе рашэнню праблемы. Такая сутнасць «праблемы касмалагічнай канстанты», найбольш цяжкай праблемы «тонкай настройкі» ў сучаснай фізіцы: не знойдзена ніводнага спосабу вывесці з фізікі элементарных часціц надзвычай малое значэнне касмалагічнай канстанты, вызначанае ў касмалогіі. Некаторыя фізікі, уключаючы Стывена Вайнберга, лічаць т.зв. «антропны прынцып» найлепшым тлумачэннем назіранага тонкага балансу энергіі квантавага вакууму.
Нягледзячы на гэтыя праблемы, касмалагічная канстанта — гэта ў шмат ў чым самае эканомнае рашэнне праблемы Сусвету, які паскараецца. Адзінае лікавае значэнне тлумачыць мноства назіранняў. Таму цяперашняя агульнапрынятая касмалагічная мадэль (лямбда-CDM мадэль) уключае касмалагічную канстанту як істотны элемент.
Квінтэсенцыя
Альтэрнатыўны падыход быў прапанаваны ў 1987 годзе нямецкім фізікам-тэарэтыкам Крыстафам Ветэрыхам. Ветэрых зыходзіў са здагадкі, што цёмная энергія — гэта свайго роду часціцападобныя ўзбуджэнні нейкага дынамічнага скалярнага поля, названага квінтэсенцыяй. Адрозненне ад касмалагічнай канстанты ў тым, што шчыльнасць квінтэсенцыі можа вар'іравацца ў прасторы і часе. Каб квінтэсенцыя не магла «збірацца» і фарміраваць буйнамаштабныя структуры па прыкладзе звычайнай матэрыі (зоркі і да т.п.), яна павінна быць вельмі лёгкай, гэта значыць мець вялікую комптанаўскую даўжыню хвалі.
Ніякіх сведчанняў існавання квінтэсенцыі пакуль не выяўлена, але выключыць такое існаванне нельга. Гіпотэза квінтэсенцыі прадказвае трохі больш павольнае паскарэнне Сусвету, у параўнанні з гіпотэзай касмалагічнай канстанты. Некаторыя навукоўцы мяркуюць, што найлепшым сведчаннем на карысць квінтэсенцыі былі б парушэнні прынцыпу эквівалентнасці Эйнштэйна і варыяцыі фундаментальных канстант у прасторы ці часе. Існаванне скалярных палёў прадказваецца стандартнай мадэллю і тэорыяй струн, але пры гэтым узнікае праблема, аналагічная варыянту з касмалагічнай канстантай: тэорыя рэнармалізацыі прадказвае, што скалярныя палі павінны набываць значную масу.
Залатая пальмавая галіна
«Залата́я па́льмавая галі́на» (Palme d'Or) — галоўная ўзнагарода Канскага кінафестывалю. З’яўляецца адной з найбольш прэстыжных узнагарод у сферы кіно.