cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Трэцяе падарожжа ва Украіну. Трэці арышт (1859)
Яшчэ знаходзячыся ў ссылцы, Шаўчэнка ўсімі намерамі хацеў вярнуцца ў «сардэчную Украіну», да роднага народа. Але спачатку з-за валакіты з цэнзурай па выданні яго вершаў, ён не адважваўся пачынаць хадайніцтва аб дазволе паехаць ва Украіну. Толькі 5 траўня 1859 года ён падаў заяву ў Акадэмію мастацтваў з просьбай даць яму пасведчанне на праезд ва Украіну. У той жа дзень віцэ-прэзідэнт Акадэміі Ф. Талстой накіраваў ліст міністру імператарскага двара У. Адлербергу з просьбай прадаставіць пропуск Шаўчэнка ва Украіну. Але канцылярыя Адлерберга не спяшалася і праз некаторы час даслала прадстаўленне прэзідэнту Акадэміі мастацтваў вялікай княгіні Марыі Мікалаеўне, на што дала згоду — 12 траўня на ім з'явіўся запіс: ''«Згодна. Марыя»''. Аднак калі падача вярнулася з рэзалюцыяй прэзідэнта Акадэміі, канцылярыя імператарскага двара раптам успомніла, што ў 1847 годзе Шаўчэнка прыцягваўся да следства па справе кірыла-мяфодзіеўцаў, і прапанавала даслаць запыт у III аддзяленне аб дазволе ацяпляльнага паэта з'ехаць ва Украіну. 23 траўня 1859 начальнік III аддзялення В. Далгарукаў паведаміў міністэрству імператарскага двара, што пярэчанняў супраць выезду Шаўчэнкі ва Украіну няма. 25 траўня Шаўчэнка атрымаў пасведчанне на свабодны праезд ва Украіну, не дачакаўшыся завяршэння цэнзурных спраў, у той жа дзень ён з'ехаў. Яшчэ 23 траўня III аддзяленне спецыяльна паведамляла жандарскае ўпраўленне ўсіх губерняў Украіны, куды павінен быў наведаць Шаўчэнка, аб яго падарожжы, і нагадвала аб мерах па самым пільным назіранні за ім, як за «палітычным злачынцам», якога ўрад увесь час лічыў «небяспечным».
Шаўчэнка пачаў падарожжа ва Украіну разам са сваім знаёмым, украінскім памешчыкам-лібералам Д. Хрушчовым. У Маскве паэт прабыў усяго адзін дзень, бачыўся там з Міхаілам Шчэпкіным, Восіпам Бадзянскім. У канцы траўня – пачатку чэрвеня Шаўчэнка працягнуў падарожжа праз Тулу, Арол, Курск. Праездам праз Арол Тарас Рыгоравіч 2 і 3 чэрвеня гасцяваў у свайго даўняга сябра Фёдара Лазарэўскага. У пачатку чэрвеня паэт быў ужо ва Украіне — у Сумах і ў Лэбэдыне, дзе яго цёпла прынялі браты Аляксей і Максім Залескі, 7 і 8 чэрвеня ён гасцяваў на хутары Нові і ў Лыхвыні ў маёнтку Д. Хрушчова, там жа пазнаёміўся з мастаком Мантэйфелем. 10 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у Пыратын, дзе наведаў П. Макрыцкага-Таволгу, знаёмага Марка Воўчка. 12 чэрвеня паэт прыехаў у Пераяслаў, спыніўся ў свайго старога прыяцеля, лекара Андрэя Казачкоўскага. А. Казачкоўскі пачаў чытаць на памяць некаторыя вершы, напісаныя паэтам у ссылцы. Шаўчэнка многія з іх не памятаў і запісваў з вуснаў Казачкоўскага, аказалася, што многія вершы, напісаныя да 1846 года, прапалі назаўжды. Разам з А. Казачкоўскім паэт ездзіў у сяло Казынці, адкуль, 13 чэрвеня, ён паплыў па Дняпры на лодцы і ў той жа дзень прыбыў у Прахаріўку да свайго прыяцеля М. Максімовіча, дзе гасцяваў каля дзесяці дзён. У сярэдзіне 20-х чыслаў чэрвеня, пакінуўшы ў Максімовічаў некаторыя рэчы, ён з'ехаў у роднае сяло Кырыліўку. Па дарозе ён на некалькі гадзін спыніўся ў Платона Сымырэнкі, які разам з Кандратам Яхненкам трымаў найбуйнейшы ва Украіне цукровы завод. 27 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у Кырыліўку, дзе гасцяваў у брата Мікіты, які жыў тады яшчэ ў старой бацькоўскай хаце, і ў сястры Ярыны, у той час удавы. Кранальнай была сустрэча паэта з Ярынай — любімай яго сястрой, але аблегчыць лёс родных, блізкіх людзей, ён не мог, як пісаў біёграф В. Маслаў, «толькі пакутаваў глыбока і нічым не мог дапамагчы беднай сям'і, нават у матэрыяльных адносінах, ды што сястры Ірыне пры растанні надаў адну рублёвую паперку». З Кырыліўкі паэт з'ехаў у Корсунь да свайго траюраднага брата купца Варфаламея Шаўчэнкі, у якога прабыў 22 дні. Неадступнай марай паэта было стварыць сям'ю, набыць на беразе Дняпра невялікага ўчастка зямлі і пабудаваць «толькі хату, адну хатачку ў гаі» (існуюць малюнкі Шаўчэнка з планам дома). Гэтаму апісанню вельмі пасавала мясцовасць паміж Каневам і вёскай Пекары, якая вельмі спадабалася паэту. З мэтай набыцця там ўчастка 5 ліпеня Шаўчэнка прыбыў у вёску Межырыч, дзе жыў уладальнік зямлі — памешчык М. Парчэўскі, але дамовіцца з ім аб продажы так і не ўдалося. Памешчык пастаянна вагаўся з гэтай нагоды, пазней высветлілася прычына гэтага прамаруджвання: «трэба спытаць генерал-губернатара, ці можна Шаўчэнкі купляць зямлю».
У Кіеве Шаўчэнка сустрэўся з Іванам Сашэнкам, у якога пазнаёміўся Шаўчэнка са сваім будучым біёграфам Міхаілам Чалым. Паэт сустракаўся з моладдзю, студэнтамі і настаўнікамі. Кіеўскія і харкаўскія студэнты чакалі яго прыезду яшчэ з 1857 года. Студэнт К. Балсуноўскі пазней згадваў, што творы Шаўчэнкі ў 1850-х гадах карысталіся сярод кіеўскай студэнцкай моладзі вялікай папулярнасцю і аказвалі на яе значны ўплыў. А. Салтаноўскі, характарызуючы настроі кіеўскай інтэлігенцыі канца 1840-х – пачатку 1850-х гадоў, прыводзіў аповяд аб распаўсюджванні сярод студэнтаў Кіеўскага універсітэта твораў Шаўчэнка, у прыватнасці, паэм «Сон», «Каўказ» і іншыя. Феафан Лебядзінцаў расказваў пра тое, як Шаўчэнка ў Кіеве спрабаваў згуртаваць сілы для першага ўкраінскага часопіса. Таксама ў Кіеве, у вольныя хвіліны, паэт працаваў над паэмай «Марыя», беспаспяхова адшукваў спіс паэмы «Ерэтык», запісваў народныя песні, паданні, і ўсяляк падтрымліваў і натхняў справу арганізацыі нядзельных школ ва Украіне.
Следчая справа завяршылася тым, што Шаўчэнку дазволілі выехаць з Кіева ў Пецярбург, ён вяртаўся ў Пецярбург амаль без грошай, на ім было старое парусінавае паліто і паношаныя боты. Пасля гасцявання 13 жніўня ў свайго даўняга знаёмага, настаўніка 2-й гімназіі І. Юскевіча-Краскоўскага, 14 жніўня Шаўчэнка адправіўся ў сталіцу. У Пераяславе, па дарозе ў Пецярбург, 16—18 жніўня паэт здзейсніў першы прыпынак у А. Казачкоўскага. 20 жніўня ён прыбыў у Прылукы, а на наступны дзень наведаў у Качаніўцы маёнтак В. Тарноўскага-малодшага. 21 жніўня паэт наведаў у вёсцы Гыраўка (каля Канатопа) сям'ю Лазарэўскіх. 25 жніўня Шаўчэнка разам з братамі Лазарэўскімі (Янам і Фёдарам) выехаў з Гыраўкі ў Кралэвэць. Заначаваўшы ў сястры Лазарэўскіх — Г. Агіеўскай, на наступны дзень ён адправіўся далей. Спыніўшыся ў Маскве на некалькі дзён, паэт вярнуўся ў Пецярбург раніцай 7 верасня, з цяжкім, гнятлівым настроем. Радасць сустрэчы Шаўчэнкі з радзімай, сваякамі, сябрамі і знаёмымі была ў яго азмрочана даносамі, пераследамі ўлады, жудаснымі карцінамі галечы і бяспраўя народа, пра што ён пісаў: «ўсюды на слаўнай Украіне Людзей у ярма запрэглі Паны хітрыя». Знаходзячыся ў Пецярбургу паэт даручыў хадайнічаць Варфаламею Шаўчэнку аб дазволе набыць яму зямлю каля Канева. У далейшым той усё больш пераконваўся, што абшарнікі не жадаюць мець сваім «суседам» рэвалюцыйнага паэта — паведаміў яму, што так і не змог хадайнічаць аб дазволе на набыццё зямлі. Яшчэ адной перашкодай сталі і ўрадавыя колы, якія таксама былі катэгарычна супраць селішчы Шаўчэнкі ва Ўкраіне.
Апошнія гады жыцця (1859–1861)
У першыя тыдні пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным і культурным жыцці горада. Становіцца членам «Таварыства дапамогі патрабуючым пісьменнікам і навукоўцам». Наведвае радакцыю часопіса «Сучаснік» («Современник»), яшчэ ў ссылцы ён быў яго ўважлівым чытачом, гэта першае выданне, якое апублікавала творы пераследаванага паэта, не маскіруючы яго аўтарства. Кожны аўторак паэт наведваў літаратурныя вечарыны М. Кастамарава, на якіх збіралася нямала культурных дзеячаў тагачаснага Пецярбурга і абмяркоўваліся злабадзённыя пытанні грамадскага і культурнага жыцця краіны.
У апошнія гады жыцця кола сяброў Шаўчэнкі працягваў пашырацца, у яго ўваходзілі літаратары, студэнты, перадавыя колы афіцэрства, журналісты, сярод іх былі: пісьменнік і крытык А. Пляшчэеў, што шмат зрабіў для папулярызацыі творчасці ўкраінскага паэта ў колах расейскіх чытачоў; паэты Мікалай і Васіль Курачкіны; паэт М. Міхайлаў; пісьменнік М. Памялоўскі; літаратурны дзеяч І. Панаеў; пісьменнік і фалькларыст П. Якушкін; мастак і фалькларыст Леў Жамчужнікаў і яго браты; мастацтвазнавец У. Стасаў. Акрамя гэтага, неўзабаве пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка ўстанавіў кантакты з былымі петрашэўцамі і з польскімі рэвалюцыйнымі гурткамі, у прыватнасці, з іхнім дзеячам С. Серакоўскім.
Да апошніх дзён свайго жыцця паэт знаходзіўся пад таемным наглядам паліцыі, аднак гэта не перашкодзіла яму стварыць шмат новых твораў. Вярнуўшыся з Украіны, Шаўчэнка з новай сілай разгарнуў паэтычную дзейнасць, якая была накіравана на развенчванне царызму і прыгону. У лістападзе 1859 года Шаўчэнка скончыў знакамітую паэму «Марыя», распачатую яшчэ ва Ўкраіне. Многія даследчыкі, у прыватнасці, А. Білецкі, лічаць, што паэма «Марыя» складае вяршыню творчасці паэта пасля ссылкі. У пачатку снежня 1859 года Шаўчэнка напісаў верш «Падражненне Езекііля. Глава 19», у якім пераконвае народ, што «князі, вяльможы, цары» — гэта драпежнікі («каршуны», «ашалелыя», «шалёныя звяры»), яны «жруць» «людзей незласлівых, праведных дзяцей». Адзіны выхад — «падсцерагчы» цара, закаваць яго ў кайданы, саслаць «на катаргу» — пасадзіць «у турму глыбокую». Верш быў адкрытым заклікам да звяржэння царызму.
26 лістапада 1859 года цэнзура дала дазвол на друк новага выдання «Кабзара». Дазволілі выдаць толькі тыя творы, якія ўжо друкаваліся, але і яны былі моцна «працэджаны». Да выдання ў 1860 годзе патрапіла толькі невялікая частка вершаў Шаўчэнкі: шаснаццаць твораў, якія друкаваліся ў 1840–50-х гадах. Шаўчэнка выдаў кнігу на ўласныя сродкі, у чым яму таксама дапамог П. Сымырэнка, які пазычыў для гэтага паэта 1100 рублёў. Друкавалася кніга ў друкарні П. Куліша тыражом 6050 экзэмпляраў. «Кабзар» атрымаў як ухваляльныя, так і негатыўныя водгукі расійскіх крытыкаў, асабліва таму, што ён пісаўся на украінскай мове. Існавалі добразычлівыя водгукі на выданне ў іншых славянскіх краінах, перш за ўсё ў польскім і чэшскім друку. У часопісе «Светач» пісалася, што «ўкраінская літаратура за апошнія дзесяцігоддзі даказала сваю жыццёвасць». У тым жа годзе апублікаваны і «Кабзар» у перакладзе расейскіх паэтаў. Шэсць раней напісаных і забароненых у Расіі вершаў Шаўчэнкі, у прыватнасці «Каўказ», былі выдадзены І. Галавіным за мяжой у Лейпцыгу ў кнізе «Новыя вершы Пушкіна і Шаўчэнкі» 1859 года.
Увесну 1860 гады выйшаў альманах «Хата», у які патрапіла некалькі вершаў Шаўчэнка. Асобнымі выданнямі ў серыі Сельская бібліятэка», выдадзенай П. Кулішам, з'явіліся паэмы «Наймічка», «Тарасава ноч» і «Кацярына», балада «Таполя» і «Давідавыя псалмы». На працягу 1859–60 гадоў часопіс «Народнае чытанне» апублікаваў шэраг твораў паэта ў перакладзе на расейскую мову. У другой кнізе гэтага часопіса за 1860 год была змешчана аўтабіяграфія Шаўчэнка пад назвай «Ліст Т. Г. Шаўчэнкі да рэдактара „Народнага чытання“». Спачатку аўтабіяграфію Шаўчэнка пачаў пісаць сам, але, баючыся, што яго тэкст будзе затрыманы цэнзурай, ён звярнуўся да П. Куліша, які і напісаў аўтабіяграфію, карыстаючыся дадзенымі паэта і прыстасоўваючыся да патрабаванняў цэнзуры. «Ліст» атрымаў вялікі водгук у краіне, ён успрымаўся самымі шырокімі коламі як заклік да барацьбы супраць таго ладу, які «знішчае таленавітых людзей». Часопіс «Сучаснік», у рэцэнзіі на «Кабзар», амаль цалкам апублікаваў гэты ліст. Ліст быў адразу перадрукаваны і ў газеце «Санкт-Пецярбургскія ведамасці» (№ 66), у часопісе «Светач» (кн. 3 і 8), а таксама ў хрэстаматыі для сярэдніх школ.
Не чакаючы афіцыйнага вызвалення сялян ад прыгоннага права, Шаўчэнка ўсё рабіў для таго, каб вызваліць сваіх родных, ён дзейнічаў перш за ўсё праз «Таварыства дапамогі патрабуючым літаратарам і навукоўцам», камітэт якога ў 19 сакавіка 1860 года звярнуўся з лістом да памешчыка В. Фліёркоўскага, уладальніку сялян Кырыліўкі, з просьбай адпусціць братоў і сясцёр паэта на волю. Пад ціскам грамадскасці Фліёркоўскі змушаны быў пагадзіцца на выкуп сваякоў паэта, але ён згаджаўся адпусціць іх без зямлі; акрамя таго, ён запатрабаваў, каб сям'я Шаўчэнка ўнесла ў банк 900 рублёў. Хоць Шаўчэнка катэгарычна загадваў братам і сястры не згаджацца на ўмовы, прапанаваныя Фліёркоўскім, гэта значыць на выкуп без зямлі — родныя паэта, уведзеныя ў зман памешчыкам, 10 ліпеня 1860 года падпісалі з ім умову на вызваленне без зямлі. Гэты памылковы крок пазней ім дорага каштаваў. Падпісаўшы ўмову, памешчык не адразу выдаў так званую вольную, а зрабіў гэта толькі пасля абвяшчэння маніфесту 19 лютага 1861 года. Браты і сястра адмаўляліся браць вольную без зямлі. У грамадска-культурным жыцці імперскай сталіцы канца 1850-х гадоў важную ролю адыгрывалі літаратурныя чытанні, якія праходзілі ў канцэртнай зале Пасажа, удзельнікамі якіх былі такія літаратары, як У. Бенядзіктаў, Ф. Дастаеўскі, Я. Палонскі, А. Майкаў, удзельнічаў у іх і Шаўчэнка. Перадавыя дзеячы літаратуры, навукі, мастацтвы віталі Шаўчэнку і лічылі сваім субратам. Не меншы аўтарытэт Шаўчэнка меў і сярод мастакоў, з многімі з іх ён сябраваў і творча супрацоўнічаў. Калегі паэта па Акадэміі ўважліва прыслухоўваліся да ягоных парад. Майстэрню Шаўчэнку часта наведвалі мастак М. Мікешын, скульптар Ф. Каменскі, жывапісец А. Дэньер. Каменскі прыняў удзел у конкурсе 1860 года на вялікі залаты медаль і ляпіў бюст паэта. Дэньер напісаў партрэт Шаўчэнкі, які таксама экспанаваўся на выставе.
2 верасня 1860 года Савет Акадэміі прызнаў Шаўчэнку акадэмікам па гравіраванні па медзі, а 4 верасня таго ж года канферэнц-сакратар Акадэміі Ф. Ф. Львоў урачыста абвясціў яго імя сярод новаабраных акадэмікаў.
У апошнія гады свайго жыцця Шаўчэнка вёў і асветніцкую працу: ён удзельнічаў у правядзенні нядзельных школ для народа і, быўшы цяжка хворым, займаўся зборкай і выданнем «Буквара паўднёварускага» на украінскай мове (у канцы 1860 года). У жніўні 1860 года Шаўчэнка перадаў для нядзельных школ Кіева і Чарнігава 150 асобнікаў «Кабзара». Складзены Шаўчэнкам буквар натыкнуўся на значныя перашкоды, асабліва з боку духоўнай цэнзуры. Паэт асабіста звяртаўся па дазвол на выданне буквара да пецярбургскага мітрапаліта Ісідора, прадстаўленага ў лістападзе 1860 года. У пачатку студзеня 1861 года Шаўчэнка пачаў рассылаць буквар па Украіне, ён разглядаў яго выхад як пачатак у вялікай справе выдання падручнікаў для народных школ на сваёй радзіме. Таго ж студзеня, калі Шаўчэнка цяжка хварэў, пачаў выходзіць першы ўкраінскі часопіс «Основа», у які ён перадаў шэраг сваіх твораў, а таксама слоўнікавыя і фальклорныя матэрыялы. Арганізацыю «Асновы» Шаўчэнка лічыў выключна важнай справай, ён удзельнічаў у падрыхтоўчай працы да выдання часопіса, лічачы гэта «сваёй святой справай».
Смерць і пахаванне (1861)
Знаходзячыся ў жудасных умовах катаргі-салдатчыны, Шаўчэнка набыў невылечную хваробу сэрца і печані як следства рэўматызму, цынгі, малярыі. Таксама абвастралі праблемы з яго здароўем смутак, нястачы, адсутнасць сям'і, туга па радзіме, пастаяннае нервовае напружанне і трывога ў сувязі з пастаяннымі пераследамі і пагрозай новых рэпрэсій. Акрамя таго, клімат Пецярбурга з яго высокай вільготнасцю быў неспрыяльны для чалавека з хворым сэрцам. У цесным памяшканні, дзе жыў Шаўчэнка ў Акадэміі мастацтваў, не хапала паветра, да таго ж яно было атручана кіслотамі, якія выкарыстоўваліся пры гравіроўцы. Паэт не пакідаў надзеі вярнуцца ва Украіну, ён заклікаў Варфаламея Шаўчэнку паскорыць набыццё сядзібы «над Дняпром».
З восені 1860 года самаадчуванне паэта пачало пагаршацца. 23 лістапада, сустрэўшыся ў Міхаіла Лазараўскага з доктарам Эдуардам Бары, Шаўчэнка асабліва скардзіўся на боль у грудзях. Доктар, выслухаўшы грудзі, раіў Шаўчэнка засцерагчыся. З таго часу здароўе яго пагаршалася з дня ў дзень. Студзень і люты Шаўчэнка прасядзеў амаль бязвыхадна ў пакоі, зрэдку толькі наведваючы некаторых знаёмых. Да апошніх дзён Шаўчэнка працягваў працаваць.
У ноч з 24 на 25 лютага ў Шаўчэнкі здарыўся выключна моцны прыступ дыхавіцы, яго мучыў нясцерпны боль у грудзях; ён не мог праляжаць усю ноч, не знайшоўшы сабе месца. Раніцай 25 лютага М. Лазарэўскі прыйшоў да Шаўчэнкі і знайшоў яго ў неймаверных пакутах. Хвароба ўскладнілася агульнай вадзянкай і ацёкам лёгкіх. Паэт памёр а пятай гадзіне раніцы 26 лютага 1861 года ў выніку паралічу сэрца.
Перад смерцю паэт запісаў алоўкам на афорце аўтапартрэта 1860 года свой апошні верш «Ці не пакінуць нам, небага». Украінскі літаратуразнавец Паўло Зайцаў назваў гэты твор «непараўнальным паэтычным дакументам барацьбы несмяротнай душы з тленным целам перад тварам фізічнай смерці».
Парэчча (мястэчка)
Парэ́чча (, Поречье) — былы сельскі населены пункт (мястэчка) у Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Было цэнтрам Парэцкага сельсавета.
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Смерць і пахаванне (1861)
Паэта ў труне малявалі мастакі М. Мікешын, В. Верашчагін, Л. Жамчужнікаў, М. Дзмітрыеў і П. Эйснер. Скульптар П. Клодт зняў з нябожчыка гіпсавую маску. Пахаванне прайшло 28 лютага на Смаленскіх могілках у Пецярбургу. На пахаванне паэта прыбыла мноства народа, студэнцтва. Дашлі практычна ўсе пецярбургскія пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, жывапісцы. Сярод іх: М. Кастамараў, В. Білазерскі, П. Куліш, Г. Чэстахіўскі, А. Афанасьеў-Чужбінскі, браты Лазараўскія, М. Някрасаў, Ф. Дастаеўскі, М. Шэлгуноў, Мікалай і Аляксандр Сярно-Салаўёвічы, М. Салтыкоў-Шчадрын, М. Ляскоў, М. Міхайлаў, А. Пыпін, І. Панаеў, Васіль і Мікалай Курачкіны, браты Жамчужнікавы, М. Памялоўскі, Круневіч і многія іншыя.
Перапахаванне ва Украіне
Пасля таго, як пяцьдзесят восем дзён прах Шаўчэнка знаходзіўся ў Пецярбургу, яго дамавіну, паводле завяшчання, па хадайніцтве Міхаіла Лазарэўскага, пасля атрымання ім дазволу ў красавіку таго ж года, перавезлі ва Украіну і перапахавалі на Чарнечай гары каля Канева.
Парэчча (мястэчка)
Чыгуначная станцыя на лініі Гродна — Вільнюс.
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Перапахаванне ва Украіне
8 траўня 1861 года труну выкапалі, перанеслі праз увесь Пецярбург да Мікалаеўскага вакзала і па чыгунцы перавезлі ў Маскву.
Далей шлях праходзіў праз Серпухаў, Тулу, Арол, Кромы, Дзмітроўск, Сеўск, Глухаў, Кралэвэць, Батурын, Ніжын, Носіўку, Бабровыцю, Бравары ў Кіеў. Выпрагшы коней з воза, студэнты Універсітэта Святога Уладзіміра правезлі труну Ланцужным мастом і далей па набярэжнай да царквы Раства Хрыстова на Падоле.
У Кіеве з Тарасам развітваліся студэнты, паэты, многія кіяўляне. Было нават меркаванне, якое падтрымлівалася і сваякамі паэта, пахаваць яго ў Кіеве. Але Рыгор Чэстахіўскі адстойваў думку аб пахаванні ў Каневе, таму што Шаўчэнка яшчэ пры жыцці марыў аб «ціхім прыстанішчы і спакоі ў Канева».
20 траўня 1861 года на параходзе «Крэмэнчук» астанкі Кабзара перавезены з Кіева ў Каніў. Двое сутак труна знаходзілася ва Успенскім саборы, а 22 траўня, пасля адслужанай у царкве паніхіды, прах аднеслі на Чарнечую гару. Туды ж перанеслі драўляны крыж і ўсталявалі на магіле.
Парэчча (мястэчка)
Населены пункт ліквідаваны 30 сакавіка 2011 года, а яго тэрыторыя ўвайшла ў склад вёскі Парэчча, якая адначасова атрымала статус аграгарадка.
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Асабістае жыццё
У Шаўчэнку была закахана князёўна Варвара Рэпніна, з якой ён пазнаёміўся падчас падарожжа па Украіне ў 1843 годзе і прысвяціў ёй паэму «Трызна». Але паэт не адказаў ёй узаемнасцю. Захапляліся Шаўчэнкам і зводныя сёстры Рэпнінай, Аляксандра і Глафіра Псёл. Тады ж ён сустрэў і закахаўся ў Ганну Закрэўскую, якой пасля прысвяціў верш «Г. З.». Адносіны з Ганнай абарваліся хутка, паколькі Шаўчэнка пакінуў жыллё Закрэўскіх з-за тэрміновых спраў.
Ёсць сведчанне, што падчас наведвання Кырыліўкі Шаўчэнку спадабалася дачка святара Рыгора Кошыцы — Феадосія. Паэт сватаўся да Феадосіі, аднак атрымаў адмову бацькі нявесты. Наступнай жанчынай, якой захапляўся паэт, стала Агата Ускова, жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання. У адным з лістоў Залескаму паэт пісаў, што любіў Ускову «беззаганнай любоўю». Знаходзячыся ў Ніжнім Ноўгарадзе ў 1858 годзе, Шаўчэнка закахаўся ў 16-гадовую актрысу мясцовага тэатра Кацярыну Піунаву, хацеў ажаніцца з ёй, але яна не адказала яму ўзаемнасцю.
Шаўчэнка быў закаханы ў Марыю Васільеўну, жонку Міхаіла Максімовіча. Усё цяжэй пераносячы адзіноту ў Пецярбургу, у 1858 годзе ён звяртаўся да яе ў лісце з просьбай знайсці яму жонку ва Украіне, баючыся, што ён «так і прападзе бурлаком на чужыне». З гэтай мэтай паэт наведаў Украіну ў 1859 годзе, дзе яму спадабаўся парабчанка Харыціна Даўгаполенка, якую ён ўбачыў у гасцях у В. Шаўчэнкі ў Корсуні. Але з-за хуткага выправаджэння ўладамі яго з Украіны, план жаніцьбы на ёй не здзейсніўся. Апошнім каханнем Шаўчэнкі была 19-летняя пецярбургская парабчанка Лікера Полусмак, якой Шаўчэнка прысвяціў вершы «Лікеры», «Л. Пастаўлю хату і пакой…».
Літаратурная творчасць
Шаўчэнка напісаў 237 вершаў і паэм, з іх 235 на украінскай і 2 на расейскай мовах. Многія вершы Шаўчэнкі маюць некалькі варыянтаў. У прыватнасці, вядомы тры рэдакцыі паэмы «Ведзьма» (першапачатковы варыянт назвы — «Асіна» («Осика»), 1847), дзве рэдакцыі паэмы «Маскалёва крыніца», дзве рэдакцыі верша «Лічу ў няволі дні і ночы» і іншыя.
Проза Шаўчэнкі налічвае 11 твораў: 9 аповесцей, напісаных на расейскай мове паміж 1852–57 гадамі; два ўрыўкі з іншых п'ес; урывак вершаванай трагедыі «Мікіта Гайдай» (1841) на расейскай мове і драма «Назар Стадоля» (1843), якая захавалася ў частковым украінскім перакладзе (усе дыялогі перакладзены на украінскую мову, а ўсе апісанні дзеянняў засталіся на расейскай).
Раннія творы
На працягу першага перыяду літаратурнай дзейнасці (1837–43 гады) Шаўчэнка напісаў шмат высокамастацкіх паэтычных твораў, у якіх — нараўне з версіфікацыйнымі і стылістычнымі метадамі народна-песеннай паэтыкі — было і нямала новых, арыгінальных рыс, якімі паэт значна пашырыў і ўзбагаціў выказвальныя магчымасці ўкраінскага верша (складаная і гнуткая рытміка; ужыванне недакладных, асанансных і ўнутраных рыфмаў; выкарыстанне цэзуры і перанясення (анжамбеман); майстэрства алітэрацый; гукавой інструментацыі і паэтычнай інтанацыі; астрафічная будова верша і г.д.). Наватарства Шаўчэнка паказаў і ў эпітэтах, параўнаннях, метафарах, сімвалах і ўвасабленнях.
Кіруючыся ўласнай мастацкай інтуіцыяй і не звяртаючы ўвагі на пануючыя ў той час літаратурныя каноны, Шаўчэнка знайшоў адпаведную паэтычную форму для ўвасаблення новых тэм і ідэй, якія знаходзіў у тагачаснай рэчаіснасці. Такім чынам, паэт спачатку пераймаў лепшыя ўзоры народнай паэтычнай творчасці. У прыватнасці, яго першыя творы напісаны каламыйным вершам, што яскрава сведчыць аб сувязі з украінскай народнапесеннай творчасцю, перш за ўсё з песнямі, якія выконваліся ў жанры каламыйкі.
Да ранняй творчасці Шаўчэнкі адносяцца балады «Прычынная» (1837), «Таполя» (1839) і «Утопленая» (1841), у якіх відавочна прысутнічае ўплыў рамантызму. Сваёй фантастыкай і асноўнымі матывамі яны блізкія да народнай паэзіі. Паэтычным уступленнем у «Кабзар» (1840) быў верш «Думы мае, думы мае», у якім, выказваючы свае погляды на сувязь паэзіі з рэчаіснасцю, Шаўчэнка падкрэсліў непарыўную еднасць паэта са сваім народам. З гэтым вершам тэматычна роднасная паэзія «Пэрэбендзя», у якой адбіліся думкі маладога Шаўчэнкі аб месцы паэта ў грамадстве.
Асаблівае месца сярод яго ранніх твораў займае сацыяльна-бытавая паэма «Кацярына», якая ўяўляе сабой кранальны аповед пра трагічны лёс украінскай дзяўчыны, якую зняславіў расейскі афіцэр. У развіцці падзей гэты ліра-эпічны твор вызначаецца высокай драматычнай напружанасцю.
Вызваленчая барацьба ўкраінскага народа супраць захопнікаў і занявольнікаў стала галоўным матывам такіх ранніх твораў, як «Тарасава ноч» (1838), «Іван Падкова» (1839), «Гайдамакі» (1841), «Гамалія» (1842). У паэмах «Іван Падкова» і «Гамалія» Шаўчэнка апеў гераічныя паходы ўкраінскіх казакоў супраць турак. У паэмах «Тарасава ноч» і «Гайдамакі» апісваны розныя моманты барацьбы ўкраінскага народа супраць улады Рэчы Паспалітай.
Новай з'явай ва ўкраінскай драматургіі стала п’еса «Назар Стадоля» (1843), створаная на мяжы першага і другога перыядаў творчасці Шаўчэнкі. Намаляваныя ў ёй падзеі адбываюцца ў XVII стагоддзі ля Чыгырына. Развіццё дзеяння п'есы прадстаўлена ў рамантычным стылі, аднак у творы пераважаюць рысы рэалістычнага ўзнаўлення рэчаіснасці. Акрамя таго, этнаграфічна-бытавыя карціны выказалі гістарычны каларыт твора. Сцэнічныя якасці драмы забяспечылі ёй вялікі поспех, і яна па-ранейшаму ўваходзіць у рэпертуар украінскіх труп.
Перыяд «Трох лет»
Творы Шаўчэнкі ў перыяд «трох лет» (1843–45 гады) адзначыліся новымі матывамі вызваленчай барацьбы ўкраінскага народа. Правёўшы восем месяцаў ва Украіне, Шаўчэнка канчаткова вызначыўся са сваім пакліканнем як «будзіцеля Украіны». Пераход да новага перыяду літаратурнай дзейнасці адбіўся ў паэзіях «Разрытая магіла», «Чыгрына, Чыгрына…» (1844), і паэмы «Сон» (1844), напісаныя пад непасрэдным уражаннем ад рэчаіснасці таго часу ва Украіне. У камедыі «Сон» («У кожнага свая доля») аўтар з сарказмам адлюстраваў жорсткасць расейскага імперыялізму і заклікаў да яго знішчэння. Паэма «Сон» стала адным з выдатных твораў сусветнай сатыры і мае агульныя тыпалагічныя рысы з паэмамі «Дзяды» Адама Міцкевіча, «Нямеччына. Зімовая казка» Гайнрыха Гайнэ і «Боскай камедыяй» Дантэ. Сатыра таксама прысутнічала ў іншых «палітычных паэмах» Шаўчэнкі 1845 года: «Вялікі склеп», «Каўказ», «І мёртвым, і жывым…» і вершы «Халодны Яр».
У паэме-містэрыі «Вялікі склеп», якая складаецца з трох частак («Тры душы», «Тры вораны», «Тры лірнікі») і эпілога («Стаіць у вёсцы Суботавыя»), Шаўчэнка ўвасобіў свае разважанні аб гістарычным лёсе Украіны ў алегарычных вобразах, якія падвергліся ў літаратуразнаўстве асабліва тэндэнцыйнай інтэрпрэтацыі (цалкам негатыўная ацэнка Шаўчэнкі Пераяслаўскай дамовы рэзка супярэчыць так званым «Тэзам аб 300-годдзі ўз'яднання Украіны з Расіяй»). У паэме «Каўказ», якая спалучае жанравыя прыкметы лірычна-сатырычнай паэмы, палітычнай медытацыі і гераічнай оды, Шаўчэнка з сарказмам выступіў супраць прыгнятальнай палітыкі Расійскай імперыі і заклікаў прыгнечаныя народы да барацьбы з ёй. «Каўказ» аказаў значны ўплыў на развіццё самасвядомасці не толькі сярод украінцаў, але і іншых народаў. Пасланне Шаўчэнкі «І мёртвым, і жывым…», якое было ўдумлівым паэтычным аналізам тагачаснага грамадска-палітычнага і нацыянальна-культурнага жыцця ва Украіне, павінна было служыць паказальнікам на шляху нацыянальнага, сацыяльнага і культурнага адраджэння ўкраінскага народа. У паэзіі «Халодны Яр» Шаўчэнка адпрэчыў негатыўны погляд гісторыка Апалона Скалькоўскага на гайдамацкі рух і, назваўшы Мікалая І «лютым Неронам», востра крытыкаваў тую частку ўкраінскага панства, якая «пакорліва поўзала» перад расійскім імперыялізмам. У вершы «Тры леты» (1845), які даў назву рукапіснаму зборніку паэта, Шаўчэнка адлюстроўваў змены, якія адбыліся за гэты час у яго светапоглядзе. У вершы «Праходзяць дні, праходзяць ночы» паэт горача асуджае грамадскую бяздзейнасць, пасіўнасць і заклікае да вызваленчай барацьбы. Рукапісную кнігу «Тры леты» завяршае верш «Як памру, то пахавайце…», які стаў адным з лепшых узораў «палітычнай» паэзіі.
Сярод твораў перыяду «Трох лет» на гістарычныя тэмы асаблівае месца займае паэма «Ерэтык», напісаная восенню 1845-га з паэтычным прысвячэннем Павелу Шафарыку. Спалучаючы гістарычны сюжэт (асуджэнне і спаленне чэшскага рэфарматара Яна Гуса ў Констанцы 1415 года) з рэчаіснасцю свайго часу, Шаўчэнка стварыў паэму, успрынятую чытачамі як алюзію ў адрас расійскага імперыялізму. У гісторыка-бытавой паэме «Сляпы» («Нявольнік») Шаўчэнка гнеўна асудзіў Кацярыну II за разбурэнне Запарожскай Сечы.
У снежні 1845 года Шаўчэнка стаў першым літаратарам, які пераклаў на украінскую мову дзесяць біблейскіх псалмоў. Цыкл вершаў пад назвай «Давідавыя псалмы» лічацца «жамчужынай» Шаўчэнкавай лірыкі.
Перыяд ссылкі
Цыкл «У каземаце», напісаны вясной 1847-га ва ўмовах зняволення і допытаў у Пецярбургу, адрозніваецца глыбокім ідэйным зместам і высокім мастацкім майстэрствам. Ён адчыняе адзін з самых цяжкіх перыядаў у жыцці і творчасці Шаўчэнкі — час арышту і ссылкі (1847–57 гадоў). Чакаючы ў турме прысуду, паэт пакутуе не за сябе і свой лёс, яго хвалюе лёс «скрадзенай» і знясіленай расейскім панаваннем Украіны. У сваіх творах Шаўчэнка з вялікай выразнасцю паказвае сваю любоў да Украіны, у прыватнасці ў паэзіях «Мне аднолькава», «У няволі цяжка», «Садок вішнёвы каля хаты» і «Ці мы яшчэ сыдземся зноў», што заканчваецца словамі:
У «Вялікай кнізе» (рукапісы, распачатай 21 лютага 1858 года) паэт адкрывае зборнік твораў 1847 года паэзіяй «Думы мае, думы мае…» — тымі ж словамі, што ўступленне ў «Кабзар» (1840). Гэтым Шаўчэнка падкрэсліў непарыўнасць сваёй сувязі з Украінай. Працягваюць зборнік паэмы «Княжна» і «Ведзьма» («Асіна»), балады «Лілея», «Русалка», а завяршаюць — орская паэзія «А. А. Казачкоўскаму» (снежань 1847) і турэмны цыкл «У каземаце» (травень 1847). У «Малой кнізе» (27 «захаляўных» сшыткаў 1847–50 гадоў) цыкл «У каземаце» (яшчэ без назвы) — перапісаны Шаўчэнкам пасля паэмы «Княжна».
Проза
У Новапятроўскім умацаванні Шаўчэнка напісаў такія аповесці на расейскай мове: «Наймічка» (1853), «Варнак» (1853), «Княгіня» (1853), «Музыкант» (1855), «Няшчасны» (1855), «Капітанша» (1855), «Блізняты» (1855), «Мастак» (1856) і «Прагулка з задавальненнем і не без маралі» (1858), якая была пачата ў ссылцы і завершана ў Ніжнім Ноўгарадзе. Свае аповесці Шаўчэнка падпісваў псеўданімам «Кабзар Дармаграй», з-за немагчымасці выступаць пад уласным прозвішчам і дзеля адмежавання прозы ад паэзіі ў яго творчасці. У аповесцях Шаўчэнка выяўляецца рэвалюцыйна-дэмакратычная і свабодалюбная ідэалогія, роўна як і ў яго паэзіі. У трох з іх выкарыстаны сюжэты вядомых паэм — «Наймічка», «Варнак», «Княгіня»; іншыя цалкам арыгінальныя, у іх пісьменнік выкрываў самадзяржаўе, жорсткасць прыгоннікаў, амаральнасць царскіх афіцэраў. У той жа час Шаўчэнка-празаік з вялікай цеплынёй вывеў станоўчыя характары працоўных людзей, прадстаўнікоў свету мастацтваў, прадэманстраваў іхнія высакародныя і гуманныя ідэалы, імкненне да адукацыі.
Аповесці Шаўчэнкі не роўныя сваёй мастацкай якасцю яго паэтычным творам і пры жыцці паэта не друкаваліся. Яны звязаны з традыцыямі сатырычна выкрывальнай прозы М. Гогаля. Шчодрае выкарыстанне ў іхняй мове украінізмаў надае гэтым творам украінскага нацыянальнага каларыту. Значнае месца ў аповесцях Шаўчэнкі займаў абагульнены аўтабіяграфічны элемент: успаміны аб дзяцінстве («Княгіня»), эпізоды з жыцця ў Пецярбургу і навучанне ў Акадэміі мастацтваў («Мастак»), падрабязныя апісанні паездак ва Украіну («Музыкант», «Капітанша», «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»). Падзеі юнацтва, паездкі па Украіне і жыццё ў ссылцы намаляваны ў аповесцях Шаўчэнкі з пункту гледжання спелага чалавека, за плячамі якога багаты і горкі жыццёвы досвед. Такое пераасэнсаванне біяграфічнага матэрыялу — псіхалагічнае пераўвасабленне аўтара ў вобраз свайго героя, увядзенне фактаў з асабістага жыцця ў сюжэтна завершаныя гісторыі персанажаў, створаных фантазіяй пісьменніка, з'яўляецца адной з уласцівых рыс творчай манеры Шаўчэнкі.
Лісты
Да нашых дзён захавалася 237 прыватных лістоў, 15 афіцыйных і 4 калектыўных ліста, падпісаных Шаўчэнкам. Гэта лісты амаль 22-гадовага перыяду: ад 15 лістапада 1839 года (дата найраннейшага вядомага ліста, адрасаванага брату М. Шаўчэнку) да 24 лютага 1861 года (дата літаральна перадсмяротнага ліста І. Макрыцкаму). Па словах самога Шаўчэнкі, вядома, што ён любіў перапісвацца, а ў перыяд ссылкі гэта было адной з найбольшых патрэб, сродкам не толькі самавыяўлення, але і сувязі з навакольным светам. Па словах літаратуразнаўцы Ераміі Айзенштока, незвычайная камунікабельнасць паэта і закладзеная ў ім велізарная цікавасць да людзей і здольнасць хутка схадзіцца з імі, рабілі яго перапіску асабліва цікавай і каштоўнай не толькі для гісторыка літаратуры, але і для звычайнага чытача. Засталіся сведчанні аб надзвычайнай пунктуальнасці Шаўчэнкі ў вядзенні перапіскі. Словы героя аповесці «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»: «У мяне ёсць высакародная звычка адказваць адразу ж на атрыманы ліст» — у поўнай меры датычацца і самога аўтара. Атрымаўшы пасланне, як успамінала жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання, Агата Ускова, Шаўчэнка «літаральна ўвесь мяняўся, вочы ўспыхвалі агнём». Паэт перапісваўся са сваякамі, сябрамі, таварышамі па ссылцы; украінскімі, расейскімі і польскімі пісьменнікамі і вучонымі, мастакамі і акцёрамі.
Дзённік
Пачынаючы з 12 чэрвеня 1857 года, пасля атрымання весткі аб магчымым звальненні са ссылкі Шаўчэнка пачаў у мемуарна-публіцыстычным характары весці ў Новапятроўскім умацаванні дзённік, дзе апісваў падзеі, якія адбываліся вакол яго, уласнае салдацкае жыццё і свае ўспаміны і думкі. Дзённік быў адчынены для сяброў Шаўчэнкі і пісаўся на расейскай мове, каб некаторыя з іх маглі яго зразумець. 13 ліпеня 1858 года ў Пецярбургу дзённік, які складаўся са 102 лістоў, быў завершаны, калі Шаўчэнка падарыў яго Лазарэўскаму з нагоды яго дня нараджэння. У далейшым гэты твор спрыяў разуменню вучонымі біяграфіі, літаратурна-мастацкай спадчыны Шаўчэнкі, яго светапогляду. Ёсць меркаванне, што дзённік дапамог Шаўчэнка перажыць пераход ад стану няволі да свабоднага жыцця. Акрамя гэтага Шаўчэнка пакінуў запіскі гісторыка-археалагічнага характару (Археалагічныя нататкі) і чатыры артыкулы.
Буквар
Украінамоўны «Буквар паўднёварускі» Шаўчэнкі ў 1860 годзе быў разлічаны пераважна на слухачоў нядзельных школ і павінен быў даць элементарныя веды. Ён утрымліваў у сабе алфавіт, перапеў некаторых псалмоў, элементы лічбы, тэксты думак пра пірацінскага паповіча Аляксея і пра Марусю Багуслаўку, народныя прыказкі, прымаўкі. Друкавалася кніга на сродкі самога аўтара, досыць вялікім па тых часах тыражом — 10 000 асобнікаў.
Творчасць
Пісаць пачаў каля 1836-37. Выдаў зборнік «Кабзар» (1840). Шаўчэнкавы творы прасякнуты любоўю да радзімы, напісаны народнай мовай, вызначаюцца блізкасцю да фальклору, разнастайнасцю рытмаў, меладычнасцю. У ранняй яго творчасці (вершы, балады, паэмы «Кацярына», 1838, «Гайдамакі», 1841; драма «Назар Стадоля», 1843, і інш.) спалучэнне рамантызму з рэалістычнымі тэндэнцыямі. У паэме «Наймічка» (1845) стварыў яскравы драматычны вобраз жанчыны-маці. У паэмах «Сон» (1844), «Каўказ», «Ератык» (абедзве 1845), «Неафіты» (1857), цыклах «У каземаце» (1847), «Цары» (1848), паэзіі перыяду ссылкі, аповесцях «Княгіня» (1853), «Музыка» (1855) і інш. рэвалюцыйныя і антыпрыгонніцкія матывы. Аўтар паэм «Сляпая» (1842), «Князёўна» (1847), «Марына» (1848), «Юродзівы» (1857), «Марыя» (1859), балады «Прычынна» (1837), трыпціха «Доля», «Муза», «Слава» (1858), аповесцей «Варнак» (1845), «Няшчасны», «Капітанша», «Блізняты» (усе 1855), «Мастак» (1856), «Прагулка з задавальненнем і не без маралі» (1856-58). Многія вершы Тараса Шаўчэнкі сталі народнымі песнямі.
Тарас Шаўчэнка — заснавальнік рэалістычнага кірунку ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве. Майстар партрэту, гістарычных і жанравых кампазіцый, ілюстрацый, натурных замалёвак, афортаў («Аўтапартрэт», 1840-41; «Кацярына», 1842; серыя афортаў «Жывапісная Украіна», выд. 1844, і інш.). За працы ў галіне гравюры атрымаў званне акадэміка (1860). Яго мастацкая спадчына прасякнута народнасцю, сацыяльнай накіраванасцю, гуманістычным пафасам.
Тарас Шаўчэнка ў сваёй творчасці выразіў думкі і настроі, якія былі важнымі ў жыцці ўкраінцаў у той час. Яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, пра што сведчыць тое, што ў другой палове XIX і ў пачатку XX ст. ці не адзінаю кніжкаю ў большасці вясковых хат Украіны быў «Кабзар»; вершы з яго вучылі напамяць, з яго дапамогаю вучыліся чытаць. У той час Шаўчэнкавы творы з'ядналі ўкраінскі народ, асабліва жыхароў Левабярэжнай Украіны.
Знешнасць і выява ў масавай культуры
Большасць сучаснікаў Шаўчэнкі адзначалі, што ён меў моцны целасклад і быў сярэдняга росту, які складаў 2 аршыны і 5 вяршкоў (каля 165 см). Знаёмы паэта, афіцэр Мікалай Момбелі, апісаў яго ў сярэдзіне 1840-х гадоў наступным чынам: Ён сярэдняга росту, шыракаплечы і наогул каржакаватай, моцнай будовы, у таліі шырокі з-за асаблівай будовы касцей, але зусім не тоўсты. Твар круглы, барада і вусы заўсёды паголеныя, бакенбарды ж аблямоўкай абводзяць увесь твар, валасы выстрыжаны па-казацку, але зачасаны назад. Ён не брунет і не бландын, але бліжэй да брунета, не толькі за валасамі, але і колерам чырвонай скуры; рысы асобы звычайныя.
Расійскі пісьменнік Іван Тургенеў, які ўпершыню сустрэўся з паэтам зімой 1859 года, пісаў: Шыракаплечы, прысадзісты, каржакаваты, Шаўчэнка меў тып казака, з прыметнымі прыкметамі салдацкай выпраўкі і ломкі. Галава вастраверхая, амаль лысая, высокі маршчыністы лоб, шырокі, так званы „качыны“, нос, густыя вусы, віслыя вусны, невялікія шэрыя вочы, погляд якіх, заўсёды змрочны і недаверлівы, часам набіраў выраз ласкавага, амаль пяшчотнага, і суправаджаўся харошай, добрай усмешкай. Голас крыху хрыплы, вымаўленне чыста расійскае, рухі спакойныя, хада шаноўная, постаць вуглаватая і мала элегантная.
Нягледзячы на тое, што Шаўчэнка на працягу жыцця быў «душой кампаніі», любіў смяяцца, дапамагаць іншым і ўмеў развесяліць незнаёмых людзей, яго прывыклі паказваць са строгім выразам твару. Таксама хоць ён памёр даволі маладым (у 47 гадоў), яго часта ўзнаўляюць як дзядулю са маршчынамі. Аб вырошчванні пры савецкай уладзе выявы менавіта такога строгага і змрочнага Шаўчэнкі, расказваў скульптар Леанід Маладажанін, аўтар некалькіх помнікаў Шаўчэнкі за мяжой. У 1930-х ён быў студэнтам Ленінградскай акадэміі мастацтваў у класе скульптуры прафесара Мацвея Манізера. Разам з іншымі студэнтамі дапамагаў Манізеру мадэляваць помнік Шаўчэнкі для Кіева. Калі праект помніка быў гатовы, на працу прыехалі паглядзець Лазар Кагановіч і Мікіта Хрушчоў. Убачыўшы пад постаццю Шаўчэнкі персанажаў з «Гайдамакаў» (падобна харкаўскаму помніку Шаўчэнку), Кагановіч накінуўся на Манізера з крытыкай: маўляў, такі Шаўчэнка будзе натхняць сялян паўстаць супраць савецкай улады. Ён загадаў прыбраць усіх персанажаў, змяніць фігуру Шаўчэнкі з выпучанымі грудзьмі на постаць з нахіленай наперад галавой, загадаў прыбраць Шаўчэнку рукі за спіну і павесіць на іх нейкае цяжкае адзенне. Манізер перапрацаваў помнік па «парадах» Кагановіча і ў такім выглядзе быў адліты з бронзы і ўсталяваны ў 1939 годзе.
Праз 25 гадоў, у 1964-м, адкрыты помнік маладому Шаўчэнку працы самога Маладажаніна. Шаўчэнка прадстаўлены на ім з выпучанымі грудзьмі, накіраваныя наперад.
Ёсць меркаванне, што першы помнік маладому Шаўчэнку ва Украіне быў адкрыты ў Звэныгародцы ў 1981 годзе.
Погляды
Шаўчэнка мае рэпутацыю выбітнага ўкраінскага мысляра. Крыніцай асвятлення і разумення Шаўчэнкі (рэлігійных, палітычных, культурных, этычных, філасофскіх, эстэтычных, педагагічных і іншых) з'яўляюцца паэзіі, аповесці, лісты і дзённік. Надзвычай адораны з дзяцінства, Шаўчэнка на працягу ўсяго жыцця выяўляў нястрымную прагу ведаў, што паўплывала на яго ўсебаковую адукаванасць. Акрамя таго, Акадэмія мастацтва, якую ён скончыў, не толькі ўзбройвала прафесійнымі ведамі мастака, яна давала і грунтоўную класічную адукацыю.
Культурная роля і ацэнка творчасці
Творчасць Шаўчэнкі стала духоўнай асновай утварэння сучаснай украінскай нацыі, крыніцай нацыянальна-палітычнай свядомасці, а сам паэт — сімвалам Украіны. Шаўчэнка — выключная з'ява таксама ў сусветнай літаратуры. З 47 гадоў жыцця паэт прабыў 24 гады ў прыгоннай залежнасці, 10 — у ссылцы, а астатнія — пад назіраннем жандараў. Шлях Шаўчэнкі да творчых вышыняў вызначыў у вобразнай форме І. Франко: Ён быў сынам мужыка і стаў уладаром у царстве духу. Ён быў прыгоннікам і стаў волатам у царстве чалавечай культуры. Ён быў самавукам і паказаў новыя, свежыя і вольныя шляхі прафесарам і кніжным навукоўцам. Шаўчэнка быў і глыбокім лірыкам, і творцам эпічных паэм, і выбітным драматургам і рознабакова адораным мастаком. Ён лічыцца заснавальнікам новай украінскай літаратуры і родапачынальнікам яе рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку. Менавіта яго творчасць дала тыя пачаткі, якія сталі кіроўнымі для перадавых украінскіх пісьменнікаў другой паловы XIX – пачатку XX стагоддзяў. Шаўчэнка першым ва ўкраінскай літаратуры выступіў як сапраўды народны паэт, творы якога больш змястоўна адбілі пачуцці і думкі працоўных мас і іхнія векавыя імкненні да свабоды, у адрозненне ад сваіх літаратурных папярэднікаў, якія ў сваіх творах крытыкавалі толькі асобныя з'явы тагачаснага жыцця, як здзек памешчыкаў над сялянамі, хабарніцтва чыноўнікаў. У сваіх творах ён стварыў новы станоўчы вобраз — змагара і суддзі супраць самадзяржаўна-памешчыцкага ладу і змагара за шчасце народа. Пра тое, што яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, сведчыць тое, што ў другой палове XIX – пачатку XX стагоддзя ледзь не адзінай кнігай у большасці сельскіх дамоў Украіны быў «Кабзар», вершы з якога вучылі на памяць, і за ім вучыліся чытаць. Творчасць Шаўчэнкі ўнесла ва ўкраінскую літаратуру невядомае да гэтага багацце тэм і жанраў і далучыла яе да лепшых дасягненняў сусветнай літаратуры. Па яго шляху пайшлі самыя выдатныя ўкраінскія пісьменнікі наступных часоў: Марко Ваўчок, Панас Мірны, Іван Франко, Павел Грабоўскі, Леся Украінка і іншыя. Акрамя таго, Шаўчэнка адыграў важную гістарычную ролю ў развіцці ўкраінскай літаратурнай мовы, ён усталяваў тую яе структуру, якая стала асновай сучаснай мовы — развіў і зацвердзіў пэўны склад слоўніка і граматычны лад (у тым ліку сінтаксіс), якія сталі нормай і ўзорам для пісьменнікаў, прэсы, тэатра і г.д. Яго паэзія дала нормы ўкраінскай літаратурнай мовы, створаныя на аснове народнага фальклору і жывой гутарковай мовы, заснаванага на палтаўска-кіеўскай гаворцы.
Шаўчэнка перакладзены на многія мовы народаў свету, яго творчасць аказала вялікі ўплыў на развіццё культуры заходняга і паўднёвага славянства. Паэзія Шаўчэнкі атрымала высокую ацэнку ад расейскіх пісьменнікаў І. Тургенева, Н. Някрасава, Л. Талстога, М. Дабралюбава, польскага паэта У. Сыракомлі, балгарскага паэта Л. Каравэлава, сербскага паэта В. Ніколіча, французскіх навукоўцаў Э. Дурана і Л. Лежэ, шведскага вучонага А. Енсена, чэшскага вучонага С. Неедлы і многія іншыя. Творы паэта знайшлі свайго чытача не толькі ў большасці краін Еўропы, але і далёка за яе межамі — у ЗША, Канадзе, Індыі, Кітаі, Японіі і многіх іншых краінах свету. Джон Ф. Кенэдзі ў свой час сказаў: «Я рады, што магу дадаць свой голас да тых, хто ўшаноўвае вялікага ўкраінскага паэта».
Адно з найганаровейшых месцаў ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве заняў Шаўчэнку як мастак, дзе ён стаў адным з першых мастакоў, якія пракладалі новы рэалістычны напрамак. Шаўчэнка стаў заснавальнікам крытычнага рэалізму і адным з пачынальнікаў афорта і першым яго выдатным майстрам ва ўкраінскім мастацтве.
Даследаванне жыцця і творчасці
Навуковае вывучэнне жыцця, творчасці і шматграннай дзейнасці Шаўчэнкі, а таксама яго месцы ў гісторыі Усходняй Еўропы і ў сусветным літаратурным працэсе прадмет асобнай навукі — шаўчэнказнаўства. Вывучэнне спадчыны Шаўчэнкі — праблема невычэрпная і шматбаковая, і таму шаўчэнказнаўства як міждысцыплінарная вобласць навуковых ведаў адрозніваецца рознымі напрамкамі даследаванняў (біяграфічны, бібліяграфічны, літаратуразнаўчы, тэксталагічны, мовазнаўчы, лексікаграфічны, мастацтвазнаўчы, эстэтычны, псіхалагічны, педагагічны, рэлігійна-маральны, філасофскі, грамадска-палітычны і т.п.). Сёння большая частка літаратурных твораў і дакументаў Шаўчэнкі захоўваюцца ў Інстытуце літаратуры, а мастацкія — у Нацыянальным музеі, якое носіць яго імя. Шаўчэнкаўзнаўцамі Інстытута літаратуры і вучонымі Украіны і замежжа складзены і выдадзены Шаўчэнкаўскі слоўнік у 2-х тамах (1977) і Шаўчэнкаўская энцыклапедыя ў 6-ці тамах (2012–2014).
Ушанаванне памяці
Імем Тараса Шаўчэнкі названы шэраг геаграфічных аб'ектаў (населеных пунктаў, вуліц), навучальных устаноў і іншых арганізацый Украіны.
Імя Тараса Шаўчэнкі маюць вышэйшыя навучальныя ўстановы — Кіеўскі і Луганскі нацыянальныя ўніверсітэты, Чарнігаўскі педагагічны ўніверсітэт, Крамянецкі абласны гуманітарна-педагагічны інстытут і галоўны ўніверсітэт Прыднястроўя; тэатры — Нацыянальная опера Украіны, Цярнопальскі, Валынскі і Харкаўскі драматычныя тэатры, Днепрапятроўскі ўкраінскі музычны драматычны тэатр, Крыварожскі тэатр драмы і музычнай камедыі, Чаркаскі і Чарнігаўскі музычна-драматычныя тэатры, а таксама шматлікія кінатэатры, пік Шаўчэнкі, горад Форт-Шаўчэнка, з 1964 па 1991 гады горад Актаў называўся Шаўчэнка.
Помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ўва ўсіх абласных цэнтрах, многіх гарадах і вёсках Украіны, а таксама ў шматлікіх сталіцах і гарадах за мяжой. Увогуле, ва Украіне і свеце існуе больш за 1000 помнікаў паэту. Гэта найбольшая колькасць манументаў, усталяваных адной асобе, калі не ўлічваць правадыроў таталітарнага рэжыму і невядомых салдат. Адным з найлепшых лічыцца помнік у Харкаве, вялікія помнікі Кабзару ўсталяваныя таксама ў Кіеве, Днепрапятроўску, Данецку, Львове і іншых гарадах.
Партрэт Тараса Шаўчэнкі адлюстраваны на банкноце Нацыянальнага банка Украіны наміналам 100 грывень і на залатой памятнай манеце наміналам 200 грывень.
Тарас Шаўчэнка і Беларусь
Упершыню Шаўчэнка ўбачыў Беларусь у 1829 годзе, у час прыезду свайго ўладніка П. Энгельгарта ў Вільню. У 1839 годзе — пасля пераезду ў Пецярбург — Шаўчэнка пазнаёміўся з беларуска-польскімі культурнымі дзеячамі, сярод якіх Ян Баршчэўскі, Рамуальд Падбярэскі ды іншыя.
У 1843 годзе, здабыўшы волю, Шаўчэнка па дарозе да Украіны наведвае Віцебск, Магілёў, Гомель. Гэтым жа шляхам яму давялося вяртацца ў сталіцу ў 1847 годзе, пасля арышту членаў Кірыла-Мефодзіеўскага таварыства. У выгнанні паэт наладзіў адносіны з удзельнікамі краёвага вызваленчага руху — Зыгмунтам Серакоўскім, Эдвардам Жалігоўскім (сустрэліся ў 1858), Я. Станевічам. Асабліва моцным было сяброўства з Браніславам Залескім.
Дадаізм
Дадаізм, або дада — мадэрнісцкая плынь у літаратуры, выяўленчым мастацтве, тэатры і кіно. Зарадзілася падчас Першай сусветнай вайны ў нейтральнай Швейцарыі, у Цюрыху. Існавала з 1916 па 1922 гг.
Паходжанне тэрміна
Заснавальнік плыні паэт Трыстан Тцара выявіў у слоўніку слова «дада»: «''На мове негрыцянскага племя Кру, — пісаў Тцара ў маніфесце 1918 года, — яно азначае хвост свяшчэннай каровы, у некаторых абласцях Італіі так называюць маці, гэта можа быць абазначэннем дзіцячага драўлянага коніка, карміцелькі, падвоеным сцвярджэннем у румынскай мове. Гэта магло быць і прайграваннем няскладнага дзіцячага лопату. Ва ўсякім выпадку - нешта зусім бессэнсоўнае, што з гэтага часу і пачало быць самай удалай назвай для ўсёй плыні''».
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Тарас Шаўчэнка і Беларусь
У 1863 годзе ў Вільні надрукавалі першае поўнае выданне «Кабзара» на польскай мове. Аўтар перакладу — Уладзіслаў Сыракомля.
Да пачатку XX стагоддзя адносяцца першыя пераклады Шаўчэнкі на беларускую мову, якія зрабіў Янка Купала, — вершы «Нашто чорныя мне бровы» ды «За думаю дума роем вылятае», змешчаныя ў кніжцы «Жалейка» (1908). Верш «Пажоўкнуў ліст… Прыгаслі вочы…» быў перакладзены ў 1906, але надрукаваны пазней.