cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаўчэнкаўскі раён (Львоў)
Гісторыя
У пачатку 1950-х гг. плошчу былога Зернавога рынку планавалі ператварыць у велізарную цэнтральную плошчу з агромным манументам Сталіну. Аднак гэтыя планы так і не ажыццявіліся, акрамя будаўніцтва гатэля «Львоў» і сяміпавярховага дома па сучасным праспекце Чарнавола 3. У 1950-х гг. да Львова былі далучаныя Старыя Збоішчы і Новыя Збоішчы.
У 1960-х гг. тэрыторыю паміж вул. Грынчанка, Хмяльніцкага і Меднай забудавалі панэльнымі пяціпавярхоўкамі. У наступныя дзесяцігоддзі з’явілася некалькі масіваў 9-павярховых дамоў. Першы такі падоўжаны дом на вул. Хмяльніцкага 267—269 мясцовыя жыхары назвалі «Кітайскай сцяной». Таксама ў 1970-1980-х гг. было канчаткова перакрыта рэчышча Полтвы ў раёне вул. Замарстыніўскай. У 1970-х гг. асабліва бурна развіваўся раён вул. Івана Мазепы (тады Тапольнай, вул. імя горада Печ). Яго забудавалі шматпавярхоўкамі, а ў 1978 г. сюды праклалі тралейбусную лінію N 13. Зрэшты гэта не пазбавіла гэты раён, перш за ўсё Збоішчы, славы крымінальнага, у прыватнасці за наяўнасць тут цыганскага табара «Індыя». Гэтак жа бурна развіваўся раён сучаснага праспекта Чарнавола.
Крыху пазней — у 1970-1980-х гг. пачалася забудова Раснога. Тут, за мяжой горада ў 1970-х гг. знаходзілася знакамітая львоўская барахолка, дзе можна было купіць усё, што было недаступным ва ўмовах савецкага таварнага дэфіцыту. Афіцыйна сяло Раснэ ўвайшло ў склад Львова 9 сакавіка 1988 г. Яно стала адной з асноўных прамысловых зон горада — сюды былі перанесеныя вытворчыя магутнасці буйных львоўскіх прадпрыемстваў «Канвееру», «Аўтапагрузчыка», «Сельмаша», «Электрона» і інш. У адрозненне ад Сыхава, дзе забудова праводзілася з прадуманай канцэпцыяй, Раснэ будавалася хоць і па зацверджаным плане, але асобнымі фрагментамі — сіламі прамысловых прадпрыемстваў. Было пабудавана два асобных жылых масіва (Раснэ-1 і Раснэ-2), 2 школы і 3 дашкольных навучальных установы. Аднак развіццё інфраструктуры Раснэ так і не завяршылі з-за крызісу 1990-х гг.
У пачатку 1990-х гг. тэмпы жыллёвага будаўніцтва ў Львове рэзка скараціліся, Шаўчэнкаўскі раён тады не быў прывабным для бізнесу. Самай прыметнай новабудоўляй гэтага перыяду ў раёне стаў рынак «Галіцкае скрыжаванне». У 1999 г. галоўная вуліца паўночнай часткі Львова была перайменавана ў праспект імя Вячаслава Чарнавола. З пачатку 2010-х гг. сітуацыя ў Шаўчэнкаўскім раёне карэнным чынам змянілася. Вакол пр. Чарнавола былі пабудаваныя бізнес-цэнтры і гандлёва-забаўляльныя комплексы. У 2012 г. пачалася рэканструкцыя Паўночнага аўтавакзала (АС-2), які павінны стаць асноўнымі транспартнымі варотамі на поўначы горада. Таксама вядзецца бурнае будаўніцтва жылых комплексаў у іншых частках раёна, у прыватнасці на вул. Пад Галаском, Малагалоскіўскай, Варшаўскай і інш.
Беатус з Осмы
Беатус з Осмы — ілюмінаваны рукапіс, які змяшчае, у прыватнасці, Беата Ліебанскага, створаны ў 1086 годзе. Ён змяшчае 71 ілюстрацыю, якія змешваюць стыль Беатуса з. У цяперашні час рукапіс захоўваецца ў казначэйстве  ў іспанскай правінцыі Кастылія і Леон (Cod.1).
Гісторыя
У рукапісе пазначана, што ён быў завершаны 3 чэрвеня 1086 года перапісчыкам з імем Петрус (Педра), аб чым паведамляецца ў фоліа 138v, і ілюмінаваны майстрам з імем Марцінус (Марцін), аб чым паведамляецца ў фоліа 163r. Згодна стылю ўпрыгажэнняў, яму мог дапамагаць яшчэ нехта. Стыль Беатуса з Осмы вельмі блізкі да фрагментаў Беатуса, якія захаваліся ў Архівах Канцылярыі Вальядаліда, таму кніга, без сумневу, была створана ў ў .
У той час манастыр узначальваў абат, манах- французскага паходжання. У хуткім часе ён стаў. З прыбыццём на новую пасаду Бернард дэ Сэдзірак прызначыў яшчэ аднаго французскага манаха-клунійца. У 1101 годзе П’ера дэ Буржэ зрабілі епіскапам для аднаўлення епархіі. Гэтая сувязь паміж двума мужчынамі можа растлумачыць перадачу рукапіса з Саагуна ў Осму. Таксама існавала былая сувязь паміж Осмай і Беатам Ліебанскім: ён быў настаўнікам Этэрыя, епіскапа горада, якому ён прысвяціў апошнюю версію «Каментарыя да Апакаліпсіса».
Апісанне
У рукапісе ўтрымліваецца першая версія Беата Ліебанскага. Карта свету з манускрыпта вельмі блізкая да меркаванай арыгінальнай версіі, ён не ўтрымлівае ні старонак евангелістаў, ні генеалагічных табліц, ні мініяцюр да кнігі прарока Данііла. Стыль ілюмінавання вельмі падобны на больш стары Леонскі Беатус (у прыватнасці выкарыстаннем колераў), але толькі часткова: у ім упершыню глыбока адзначыўся новы стыль, які, верагодна, прыйшоў з Францыі і асабліва праявіўся ў драпіроўках персанажаў. Манастыр, дзе ён быў выраблены, несумненна, з’яўляецца вельмі важным пунктам для ўкаранення і развіцця раманскага мастацтва ў Іспаніі.
Базіліка Сан-Ларэнца-Маджорэ
Базіліка Сан-Ларэнца-Маджорэ (Basilica di San Lorenzo Maggiore) — міланскі храм, збудаваны ў памяць пра Святога Лаўрэнція не пазней канца IV стагоддзя, мабыць, яшчэ пры Амвросіі Медыяланскім. Верхняя частка з купалам перабудавана ў XVI стагоддзі, але ад першапачатковага храма засталіся агульнае архітэктурнае рашэнне, старажытны баптыстэрый і раманская званіца XII стагоддзя. У капліцы Св. Аквіліна захавалася некалькі познеантычных мазаік. Вакол базілікі ўстаноўлены помнікі Лазару (1728) і Канстанціну Вялікаму, а таксама некалькі старажытнарымскіх калон, якія ацалелі ад тэрм імператара Максіміяна (III стагоддзе)
Павел Міхайлавіч Гундзіловіч
Павел Міхайлавіч Гундзіловіч (, Ліцвяны, Мінскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя —, Наўгародская вобласць, РСФСР, СССР) — савецкі военачальнік, камандзір 4-й роты 2-га батальёна 1075-га стралковага палка. Кіраваў абаронай у раёне Дубасекава (Валакаламскі раён), дзе 16 лістапада 1941 года яго рота разам з іншымі падраздзяленнямі дывізіі адбівала ўдары нямецкіх танкаў.
Біяграфія
Нарадзіўся 23 мая 1902 года ў в. Ліцвяны Мінскага павета Мінскай губерні ў сям’і рабочага.
У 1924 годзе паступіў у Аб’яднаную беларускую вайсковую школу, якую скончыў у 1927 годзе. Да 1938 года служыў на Далёкім Усходзе камендантам участка ў порце Находка Уладзівастоцкага пагранатрада.
29 мая 1938 года арыштаваны і абвінавачаны па артыкулах 58-1б, 58-9 і 58-11 КК РСФСР (здрада; прычыненне ўрону сістэме транспарту, водазабеспячэння, дзяржаўнай або грамадскай маёмасці), якія прадугледжвалі расстрэл. Аднак у 1940 годзе крымінальная справа спынена, і ён быў вызвалены з-пад варты.
Пераехаў у Казахстан, дзе ўзначаліў вінаградна-садовы саўгас.
З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны, у жніўні 1941 года накіраваны ў 316-ю стралковую дывізію генерала І. В. Панфілава.
16 лістапада 1941 года адбыўся бой з нямецкімі танкамі ля раз’езда Дубасекава, дзе адзін з участкаў абароны займала 4-я рота 2-га батальёна 1075-га стралковага палка 316-й стралковай дывізіі пад камандаваннем капітана Гундзіловіча і палітрука Клачкова.
Паводле ацэнкі камандзіра 1075-га стралковага палка палкоўніка І. В. Капрова, «у баі больш за ўсіх пацярпела 4-я рота Гундзіловіча. Уцалела ўсяго 20 — 25 чалавек на чале з ротным з 140 чалавек. Астатнія роты пацярпелі менш. У 4-й стралковай роце загінула больш за 100 чалавек. Рота змагалася гераічна». Спыніць суперніка ля раз’езда Дубасекава не атрымалася, пазіцыі палка былі змятыя супернікам, а яго рэшткі адышлі на новую абарончую мяжу. У баях 16 лістапада 1075-ы полк, па розных даных, падбіў і знішчыў ад дзевяці да васямнаццаці танкаў суперніка.
У канцы снежня 1941 года, калі дывізія была адведзена на фармаванне, у полк прыехаў карэспандэнт газеты «Красная звезда» А. Ю. Крывіцкі, якому капітан Гундзіловіч па памяці назваў прозвішчы 28-і забітых і зніклых без вестак байцоў, якіх ён змог успомніць. 22 студзеня 1942 года ў газеце «Красная звезда» Крывіцкі змясціў нарыс пад загалоўкам «Пра 28 загінулых герояў», які паклаў пачатак афіцыйнай версіі па 28 герояў-панфілаўцаў.
Камандзір 2-га батальёна 23-га гвардзейскага стралковага палка капітан П. М. Гундзіловіч прымаў удзел у савецкім контрнаступленні пад Масквой. У ходзе наступлення ў снежні 1941 — лютым 1942 гадоў яго батальён вызваліў 18 населеных пунктаў, захапіў 80 аўтамашын. 8 лютага 1942 года ў баі за сяло Барадзіно (за 30 кіламетраў ад горада Старая Руса) адбіў дзве атакі праціўніка сілай да палка, які спрабаваў злучыцца з асноўнымі сіламі сокалаўскай групы. Праціўнік страціў да 800 чалавек забітымі, на чале з камандзірам нямецкага палка. За гэты эпізод быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга.
Загінуў 10 красавіка 1942 года. Акалічнасці гібелі апісаў былы камісар 1075-га стралковага палка палкоўнік у адстаўцы А. Мухамед’яраў так: «За паўгадзіны да яго гібелі я быў у яго зямлянцы. Раніцай 10 красавіка 1942 года камбат Гундзіловіч П. М. сабраў у сваёй зямлянцы ўсіх старшын рот. Гэта быў апошні інструктаж перад убыццём яго ў штаб палка на новую пасаду намесніка камандзіра палка па страявой. У гэты час проста ў зямлянцы разарваўся цяжкі артылерыйскі снарад. 11 чалавек загінулі, у тым ліку і Павел Міхайлавіч».
Першапачаткова пахаваны ў вёсцы Какачава Ленінградскай вобласці, пазней перапахаваны ў брацкай магіле ў пасёлку Першамайскі Холмскага раёна Наўгародскай вобласці.
Пасмяротна прадстаўлены камандаваннем палка да звання Героя Савецкага Саюза, аднак быў узнагароджаны ордэнам Леніна.
Алексіс дэ Таквіль
Алексіс дэ Таквіль (Alexis-Charles-Henri Clérel de Tocqueville; 29 ліпеня 1805, Парыж — 16 красавіка 1859, Каны) — французскі палітычны дзеяч, лідар кансерватыўнай Партыі парадку, міністр замежных спраў Францыі (1849). Больш за ўсё вядомы як аўтар гісторыка-палітычнага трактата «Дэмакратыя ў Амерыцы» (2 тамы, 1835, 1840), які называюць «адначасова лепшай кнігай аб дэмакратыі і лепшай кнігай аб Амерыцы».
Кумбрыйская мова
Кумбрыйская мова (Cumbric) — вымерлая мова, якая ўваходзіць у кельцкую групу індаеўрапейскай моўнай сям'і. Належыць да астраўной падгрупы кельцкіх моў, да брыцкай яе падгрупы. На гэтай мове размаўляла насельніцтва цяперашняй паўночнай Англіі і паўднёвай часткі Шатландыі, — гэтак званай Старажытнай Поўначы (Yr Hen Ogledd).
Гісторыя
Гісторыю кумбрыйскай мовы прынята лічыць ад 616 года, калі пасля бітвы пры Чэстэры англасаксонскае каралеўства Нартумбрыя канчаткова адрэзала жыхароў «Старажытнай Поўначы» ад цяперашніх валійцаў. Да гэтага часу цяперашнія Камбрыя і Уэльс былі адным культурным і моўным цэлым. Наяўныя тапанімічныя звесткі паказваюць, што кумбрыйская мова была вельмі блізкай іншым мовам брыцкай падгрупы, і насамрэч, валійскай. Кумбрыйская мова канчаткова вымерла да 11 — 12-га стагоддзяў.
Вяземскія
Вяземскія — княжацкі род з дынастыі Расціславічаў Смаленскіх, уладальнікі Вяземскага княства. Пазней арыстакратычны род у Вялікім княстве Літоўскім і Маскоўскай дзяржаве.
У XIV стагоддзі было дзве дынастыі вяземскіх князёў. Першая з прадстаўнікоў малодшай галіны смаленскіх князёў — Андрэй Міхайлавіч (у 1300-х гадах), Фёдар Святаславіч (да 1341 года). Другая — нашчадкі Андрэя Уладзіміравіча Доўгай Рукі, сына смаленскага князя Уладзіміра Рурыкавіча (памёр у 1239 годзе). Прадстаўнікі абедзвюх дынастый (Іван Святаславіч і Аляксандр Міхайлавіч) трапілі ў літоўскі палон у 1403 годзе, калі Вязьма была далучана да Вялікага Княства Літоўскага. Да пачатку XV стагоддзя прызнавалі за старэйшых вялікіх князёў смаленскіх, у 1404 годзе вяземскі князь Сямён Мсціславіч ад’ехаў да Вялікага княства Маскоўскага разам з апошнім смаленскім князем Юрыем Святаславічам, якім ў 1406 годзе і быў забіты. У XV стагоддзі Вяземскія сталі васаламі вялікіх князёў літоўскіх.
Сярод актыўных прыхільнікаў Свідрыгайлы Альгердавіча ўпамінаецца Міхаіл Львовіч Вяземскі (загінуў у 1435). Пры Казіміры і яго сыне Аляксандры падараванні атрымлівалі князі Канстанцін, Іван Канстанцінавіч, Іван Аляксандравіч, Барыс Дзмітрыевіч Хмелітка і іншыя. Да канца XV стагоддзя род Вяземскіх моцна разросся, з яго вылучыліся князі Бываліцкія, Жылінскія, Казлоўскія, Крошынскія. Уладанні некаторых Вяземскіх былі даволі вялікія. Да пачатку маскоўска-літоўскай вайны 1487—1494 гадоў старэйшы ў родзе князь Міхаіл Дзмітрыевіч валодаў доляй у Вязьме і Хляпенем з валасцямі, а таксамаваласцямі Дуброва, Арэхаўна, Магілен, Нягодзін, Міценкі, Ждаць, атрымліваў гандлёвыя пошліны. Князю Барысу Дзмітрыевічу належала воласць Труфанаў. Князь Васіль Бываліцкі, апроч Бываліцы на рацэ Вазузе, валодаў валасцямі Негамір і Сачоўкі. Князь казлоўскі Леў Іванавіч Курэйшаў, апроч Казлова, трымаў Камянец, Малоту і Клін. Князі крошынскія страцілі свае ўладанні на самым пачатку маскоўска-літоўскай вайны 1487—1494 гадоў, замест захопленых маскоўцамі валасцей Цешынавічы, Сукромна, Альховец, Надслаў, Ад’ездзец яны атрымалі ўладанні ў Смаленскім павеце, але і іх неўзабаве захапіў маскоўскі бок.
З 1487 года маскоўскія войскі мэтанакіравана спусташалі ўладанні Вяземскіх. Аднак амаль усе яны (апроч Андрэя Юр’евіча) засталіся вернымі вялікаму князю літоўскаму. Зімой 1492—1493 гадоў большасць Вяземскіх захоплена ў Вязьме маскоўскім войскам. Міхаіл Дзмітрыевіч быў сасланы на Паўночную Дзвіну, а астатнія размеркаваны па Пераяслаў-Залескім, Кашырскім, Раманаўскім (Пашахонскім), Белазёрскім, Малаяраслаўскім, Кастрамскім і Серпухаўскім паветах. Вяземскія, якія засталіся ў Вялікім Княстве Літоўскім, атрымалі новыя ўладанні і ўрады. Васіль Сямёнавіч Жылінскі стаў намеснікам медніцкім, атрымаў маёнткі (у т.л. двор Гайдуцішкі) «до очищеня отчизны своее». Сярод гаспадарскіх дваран без маёнткаў лічыўся князь Іван Казлоўскі. Іван Канстанцінавіч Вяземскі ў 1495 годзе атрымаў у Лучыне (Гарадку) сяло Прыселле. Івану Львовічу Вяземскаму дапамог яго цесць смаленскі акольнічы Іван Кошка і выклапатаў яму двор у Віленскім павеце, таксама ў яго былі ўладанні ў Лукомскім княстве.
Прадстаўнікі роду Вяземскіх адыгралі значную ролю ў гісторыі Расіі.
Альтылія
Альцілія (Altilia) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Калабрыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Казенца.
Насельніцтва складае 779 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 73 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 87040. Тэлефонны код — 0984.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santa Maria dell'Assunta.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Бабынці (Пагрэбішчанскі раён)
Бабынці (Бабинці́) — вёска ў Пагрэбішчанскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Малавыскіўскі раён
Малавыскіўскі раён (Маловисківський район) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Кіраваградскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Мала Выска (Мала Виска).
Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на года складае 43729 чалавек, плошча — 1111 км².
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 1 пасялковага і 18 сельскіх саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 1 пасёлак гарадскога тыпу, 2 пасёлкі сельскага тыпу і 54 сяла.
Савельева
Савельева — прозвішча.
Яўген Аляксандравіч Папакуль
Яўген Аляксандравіч Папакуль (нар., Наваполацк) — беларускі філолаг, літаратуразнавец, перакладчык, кандыдат філалагічных навук.
Біяграфічныя звесткі
Скончыў ў 2011 годзе гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Англійская мова. Нямецкая мова». У 2013 годзе там жа абараніў магістарскую дысертацыю па спецыяльнасці «Літаратура народаў краін замежжа». Пасля навучаўся ў аспірантуры Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Літаратура народаў краін замежжа (англійская)». Навучаўся на курсах шведскай мовы ў вышэйшых народных школах у Фрэнста і Малунгу (2011 і 2015 гады, Швецыя). У 2016 годзе скончыў курсы выкладчыкаў шведскай мовы, літаратуры і культуры ў Вышэйшай народнай школе Більстромска (Швецыя).
У цяперашні час працуе на пасадзе дацэнта кафедры сусветнай літаратуры і замежных моў гуманітарнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Навуковая дзейнасць
Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню шатландскіх і англійскіх балад пра звышнатуральнае, шатландска-скандынаўскім літаратурным узаемасувязям, сюжэтна-тэматычным паралелям, жанрава-стылявому адзінству, канцэпцыі «памежнасці» у гэтых літаратурах і інш.
Упершыню ў айчынным літаратуразнаўстве правёў комплексны супастаўляльны аналіз шатландскіх, англійскіх і скандынаўскіх народных балад пра звышнатуральнае і прадставіў іх агульную класіфікацыю на аснове разнастайнасці тэматыкі, сюжэтаў, матываў і канфліктаў. Выявіў шматлікія паралелі ў сюжэтных лініях, тэматыцы, а таксама ў структурных і мастацка-выяўленчых асаблівасцях балад, што дало права аднесці шатландскія і скандынаўскія народныя балады пра звышнатуральнае да адзінай рэгіянальнай літаратурнай традыцыі. Увёў у навуковы ўжытак тэрмін «дыялог-подкуп» як адметную асаблівасць структуры шатландскіх і шведскіх балад. Вялікую ўвагу ў сваіх даследаваннях надае адлюстраванню ў літаратуры XI-XIII стагоддзяў гістарычных кантактаў паміж народамі Брытанскіх астравоў і Скандынавіі. Упершыню пераклаў асобныя прыклады скандынаўскіх балад са шведскай мовы на беларускую.
У цяперашні час актыўна працуе над перакладамі са старажытных моў (старажытнаісландскай і норн), асаблівую ўвагу надае эдычнай літаратуры. У 2021 годзе ў выдавецтве «Галіяфы» выдаў першы том «Паэтычнай Эды» («Песні пра багоў») і поўны пераклад «Эды» Сноры Стурлусана. У 2022 годзе ў выдавецтве «Тэхналогія» выдаў другі том «Паэтычнай Эды» («Песні пра герояў»).
Выбраныя навуковыя артыкулы
123—131.
Пома
Пома (саманазва: Pomomo, літаральна "людзі") — група малых індзейскіх народаў у Каліфорніі (ЗША). Агульная колькасць (2010 г.) - 10 308 чал.
Гісторыя
Продкі пома здаўна насялялі Каліфорнію. Гэта адлюстравана ў іх міфалогіі. Археолагі сцвярджаюць, што рэшткі іх культуры можна знайсці ў пластах 4000 - 5000-гадовай даўніны. Да прыходу еўрапейцаў пома насялялі тэрыторыю ад узбярэжжа Ціхага акіяна да сучаснага Клірлейка. Яны не мелі палітычнага адзінства, падзяляліся на мноства тэрытарыяльных груп і размаўлялі на 7 розных мовах. У канцы XVIII ст. іх агульная колькасць магла дасягаць 8 000 чалавек.
У адносінах паміж пома і каланізатарамі вылучаюць 2 перыяды. Да канца 1820-х гадоў улады расійскай калоніі і іспанскіх місій імкнуліся прыцягваць інзейцаў да супрацоўніцтва пераважна мірным шляхам. Напрыклад, пома выконвалі значную частку земляробчых работ для Форт-Рос, за што атрымоўвалі харч і вопратку. Іспанскія місіянеры навучалі індзейцаў жывёлагадоўлі і сучасным прафесіям. Паміж каланістамі і карэнным насельніцтвам усталёўваліся шлюбы. Здараліся выпадкі забойства пома алеутаў, палявання на свойскую жывёлу, наўмыснага псавання маёмасці, бегства з місій, але яны не мелі сталага характара.
У 1841 г. расійская калонія ў Форт Рос была ліквідавана. Аднак у Каліфорніі з'явіліся амерыканскія каланісты. У 1850 г. Каліфорнія стала штатам ЗША. У 1847 г. амерыканскія прадпрымальнікі набылі частку зямель пома ў мексіканцаў і пачалі развіваць на іх жывёлагадоўлю. Мясцовае насельніцтва было пазбаўлена магчымасці паляваць, наўзамен атрымоўвала малую харчовую дапамогу. У выніку канфлікта пома забілі прадпрымальніка Эндру Келсі. 15 мая 1850 г. амерыканскія салдаты атакавалі вёску пома каля Клірлейк і знішчылі 60 чалавек. Пома былі прымусова выселены ў рэзервацыі.
З пачатку XX ст. мовы і культура пома вывучаліся навукоўцамі. З 1990-х гг. сярод пома назіраецца цікавсць да адраджэння нацыянальнай гісторыі і традыцый.
Культура
Да прыходу еўрапейцаў асноўным заняткам пома было сезоннае вандроўнае збіральніцтва. Найбольш важнымі харчовымі прадуктамі з'яўляліся жалуды, ядомае насенне траў, малюскі, казуркі. Увосень білі гарпунамі ласасёў. Паляванне адыгрывала другасную ролю, хаця мяса лічылася асабліва смачнай ежай. Ужывалі мяса птушак, трусоў, аленяў, мядзведзяў, пацукоў, ластаногіх і іншых жывёл. Кераміку не выраблялі. Было шырока распаўсюджана пляценне, у тым ліку лодак і пасудзін для прыгатавання ежы.
Пасля з'яўлення рускіх і іспанцаў дабраахвотна і прымусова працавалі на палетках. Амерыканцы прыцягвалі пома да жывёлагадоўлі. У XX ст. важнымі заняткамі сталі земляробства, праца на амерыканскіх фермах і прадпрыемствах.
Вопратку ў выглядзе повязяў і фартухаў плялі з травы. Скураное адзенне было толькі ў правадыроў. Упрыгожваліся плеценымі галаўнымі ўборамі, пер'ем птушак, ракавінамі малюскаў.
Пераважалі вялікія пашыраныя сем'і, што складаліся з некалькіх пакаленняў. Шлюб заключаўся па дамове маладых або іх бацькоў, пасля чаго сем'і абменьваліся падарункамі. Да народжання першага дзіцяці, часцяком і пасля народжання, маладая сям'я жыла разам з бацькамі, магла перасяляцца ад бацькоў мужа да бацькоў жонкі. У выхаванні новых пакаленняў выключна вялікая роля належыла бабулям і дзядулям. Практыкаваліся разводы і паўторныя шлюбы.
Пома вядомы рытуальнымі песнямі і танцамі. Захаваліся любоўныя і паляўнічыя спевы, калыханкі. Распаўсюджаныя музычныя інструменты: флейта, свістулька, барабан, музычныя палачкі, бразготкі.
Мовы
Мовы пома складаюць асобную сям'ю моў. Усяго вядома 7 моў, 2 з якіх зніклі, астатнія знаходзяцца на мяжы знікнення.
Рэлігія
Традыцыйныя рэлігійныя вераванні заснаваны на анімістычных уяўленнях. Пома верылі, што сусвет быў створаны Каётам. У міфалагічных паданнях ён выступаў то як стваральнік, то як трыкстэр, што супрацьстаяў Кагуару або яшчаркам. Лічылася, што ў мінулым звяры былі падобнымі на людзей, маглі размаўляць. Пома таксама верылі ў звышнатуральныя сілы, якія ахоплівалі кожную часціну сусвету. Рытуалы арганізоўвалі правадыры. Меліся шаманы, але іх функцыі абмяжоўваліся лекаваннем. Свае веды яны перадавалі па спадчыне. Шаманамі маглі быць мужчыны і жанчыны. Пасля 1870 г. шаманы-мужчыны амаль зніклі.
ФК Брондбю
«Брондбю» (Brøndby) — дацкі футбольны клуб з горада Капенгаген, размяшчаецца на заходняй ускраіне дацкай сталіцы. Клуб з’яўляецца найбуйнейшым футбольным клубам у Даніі, маючы ў сваіх шэрагах амаль 2 тысяч членаў. «Брондбю» быў заснаваны ў 1964 годзе ў выніку зліцця двух мясцовых клубаў. 11-разовы чэмпіён Даніі, сяміразовы ўладальнік Кубка Даніі.
Пасля заснавання ў горадзе яшчэ аднаго клуба ў 1992 годзе, вядомага як «Капенгаген», паміж камандамі маецца жорсткае супрацьстаянне. Дэрбі паміж імі мае назва «Новая фірма», капенгагенаўскае супрацьстаянне прыцягвае на стадыёны шмат заўзятараў на гульні паміж гэтымі супернікамі. З 1985 па 2005 гады клуб атрымліваў перамогі ў чэмпіянаце 10 разоў, такім чынам атрымліваючы чэмпіёнскі тытул раз на два сезоны.
Тода (народ)
Тода (саманазва தோடா ) — малы народ на поўдні Індыі. Жывуць на тэрыторыі штатаў Тамілнад, Карнатака, Махараштра, Андхра-Прадэш. Агульная колькасць (2022 г.) — 2600 чалавек.
Паходжанне
Тода здаўна вабілі даследчыкаў, паколькі моцна адрозніваліся ад іншых дравідамоўных народаў Індыі. Яны жывуць ў гарах, займаюцца жывёлагадоўляй. Тода значна больш светлыя, чым іх суседзі. Асабліва гэта тычыцца жанчын. Мужчыны даволі высокія, многія з доўгімі прамымі насамі, густымі валасамі і бародамі. Жанчын таксама адрозніваюць прычоскі ў выглядзе доўгіх трубчастых пасмаў.
У XIX ст. вылучаліся розныя тэорыі паходжання гэтага народа. Меркавалася, што яны трапілі ў Індыю з Блізкага Ўсходу і былі нашчадкамі старажытных яўрэяў або воінамі Аляксандра Македонскага. Нават у наш час даследчыкі часам імкнуцца супаставіць антрапалагічны склад тода з кіпрыётамі.
Самі тода лічаць сябе найстаражытнейшымі жыхарамі сваёй зямлі і звычайна ставяць сябе вышэй за суседзей. Згодна паданню, яны былі народжаны бажаством Піхці, калі тое толькі стварала свет.
Традыцыйная культура
Тода жывуць у гарах, займаюцца развядзеннем мясцовай пароды буйвалаў, прыстасаванай да паядання жорсткай травы. Спробы брытанцаў прывучыць тода да земляробства скончыліся нічым. Перададзеную ім зямлю жывёлагадоўцы аддалі ў карыстанне прадстаўнікам народаў бадага і кота, якія плацяць тода даніну. Пры гэтым мяса тода не ўжываюць наогул, аддаюць перавагу выменьванню малочных прадуктаў на раслінны харч.
Жывёлагадоўля лічыцца чыста мужчынскім заняткам. Жанчынам забараняюць хадзіць па сцяжынках, што вядуць да месцаў даення і нават гатаваць ежу на малацэ. Ваду для буйвалаў і для асабістага ўжытку бяруць у розных крыніцах.
Традыцыйная вопратка актуальна і ў нашы дні. Мужчыны і жанчыны апранаюць доўгія плашчы, канцы якіх перакідаюць праз плячо. Дарослыя мужчыны носяць цюрбан. Жанчыны-тода вядомы сваім маляўнічым гафтам.
Сацыяльная арганізацыя даволі складаная. Усе тода падзяляюцца на 2 эндагамныя групы тартароль і тэйсаліоль, якія нагадваюць касты або фратрыі. Яны ў сваю чаргу складаюцца з экзагамных родаў, а роды — з сем’яў. Хатняя жывёла і зямля належаць родам, аднак маецца і прыватная маёмасць.
Сем’і вялікія пашыраныя і малыя нуклеарныя. Хлопцам забараняецца жаніцца на дочках сваіх старэйшых братоў або сёстрах бацькоў. У мінулым былі шырока распаўсюджаны дзетазабойства дзяўчынак пасля нараджэння і паліандрычныя братэрскія шлюбы, што доўгі час ўплывала на адсутнасць значнага прыросту насельніцтва. У паліандрычнай сям’і біялагічнае бацькоўства не мела значнай ролі, аднак сацыяльнае гарантавала бацьку высокі статус паміж супляменнікамі. Існуе спецыяльная цырымонія «лука і стралы», якая легалізуе статус бацькоўства за тым мужам, які яго праводзіць.
Мова
Мова тода належыць да дравідыйскай групы моў. Вылучылася з агульнага пласту ў пачатку 1 тысячагоддзя н. э. і надалей развівалася самастойна. Пісьмовасць на аснове тамільскага алфавіта.
Рэлігія
Пахавальны абрад скончваецца трупаспаленнем. Жанчын і мужчын хаваюць асобна. Каля магільняў будуюць маленькія хаціны.
Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў
Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў, або Слуцкая персіярня — мануфактура, якая дзейнічала ў 1740—1846 гадах у Слуцку.
Гісторыя
Гісторыя Слуцкай мануфактуры пачалася з 1730-х гадоў з майстэрань, закладзеных Геранімам Фларыянам Радзівілам. На мануфактуру быў запрошаны з г. Станіслава (цяпер Івана-Франкоўск, Украіна) майстар Ян Маджарскі.
У 1760-я гады да Слуцкай мануфактуры далучана Нясвіжская персіярня, што існавала з 1740-х гадоў у Нясвіжскім прыгарадзе Альба.
У 1793 годзе працавала 60 майстроў, было 24 станкоў. Выраблялі слуцкія паясы, а таксама шаўковыя пакрывалы і махры, залатыя і сярэбраныя галуны, аксельбанты, падвязкі, стужкі, габелены, дываны.
У перыяд росквіту мануфактуры, паводле рапарту Мінскага губернскага праўлення 1797 года ў ведамасці аб мануфактуры за 1796 год, на ёй выраблялася каля 200 паясоў штогод. Па ацэнцы Лідзіі Якунінай на кожным стане за год выраблялася ў сярэднім 45 метраў тканых паясоў.
Палітычныя ўмовы, якія неспрыяльна склаліся для Польшчы, прымусілі Лявона Маджарскага спачатку згарнуць вытворчасць паясоў напалавіну, а затым, у 1792 годзе, зусім ад яе адмовіцца.
У 1807 годзе тэрмін арэнды Лявона Маджарскага скончыўся і фабрыка перайшла ў непасрэднае падначаленне Радзівілаў. Кіраўніком быў назначаны беларус, былы пісар Фама Барсук.
У вайну 1812 года мануфактура была разрабавана, яе будынкі пашкоджаны, а работнікі распушчаны ці збеглі. Аднаўленне адбылося ў 1814 годзе і праца працягвалася без вялікага поспеху да 1846 года, пакуль тагачасны гаспадар горада В. Радзівіл не зачыніў яе назаўсёды. Пры гэтым характар прадукцыі апошняга перыяду (1807—1844) зусім змяняецца. Пасля далучэння Беларусі да Расіі ў пачатку XIX стагоддзя было забаронена насіць кунтушы. У сувязі з гэтым адпала неабходнасць у слуцкіх паясах, і вытворчасць іх спынілася. Слуцкая фабрыка пачала выпускаць узорыстыя і залотныя тканіны, галоўным чынам для патрэбы царквы.
Абсталяванне і матэрыял
Даследчыкам невядома паходжанне ткацкіх станаў. Магчыма, што яны былі зроблены на месцы. Частка інструментарыя дастаўлялася з-за мяжы. Напрыклад, металічныя каткі для пракатвання залотных паясоў літых былі па частках тайна прывезена з Канстанцінопаля Янам Маджарскім. Пазней гэтыя каткі рабіліся мясцовымі майстрамі ў Слуцку.
Матэрыял для ткацтва — шоўк, залотную нітку і іншае — прывозілі з-за мяжы праз Гданьск.
Майстры
Напачатку тут працавалі турэцкія майстры, потым падрыхтаваны беларускія майстры ручнога шаўкаткацтва М. Баранавіч, І. Барсук, Я. Гадоўскі, Капчыла, Дойка, Т. Хаецкі і інш.
Савін
Савін — тапонім і прозвішча.
Моцарткугель
Моцарткугель (Mozartkugel, даслоўна Моцартава кулька) — кандытарскі выраб з шакаладу, фісташкавага гарэху, марцыпану і нугі. Быў створаны ў 1890 годзе зальцбургскім кандытарам Паўлем Фюрстам і названы ў гонар кампазітара Вольфганга Амадэя Моцарта. Першапачаткова называўся Mozart-Bonbon (ад Bonbon — цукерка).
Арыгінальныя Моцарткуглі дагэтуль вырабляюцца рукамі фірмай «Кандытарская Фюрста» ў Зальцбургу. Праз адсутнасць аўтарскіх правоў, цукеркі пад такой назвай вырабляе таксама цэлы шэраг фірмаў у Аўстрыі і Германіі.
Сапраўдныя вожыкі
Сапра́ўдныя во́жыкі (Erinaceinae) — падсямейства сысуноў у складзе сямейства вожыкавых атрада Eulipotyphla. Сучасныя вучоныя вылучылі 6 родаў сапраўдных вожыкаў, якія ўключаюць у сябе 30 прадстаўнікоў. З іх да нашых дзён дажылі 16 відаў з 5 родаў. Сапраўдныя вожыкі сустракаюцца ў Еўропе, Азіі, Афрыцы, яны завезены чалавекам у Новую Зеландыю. Іх няма ў прыродзе Аўстраліі і Паўночнай ды Паўднёвай Амерыкі (вымерлы род Amphechinus калісьці прысутнічаў на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі). Сапраўдныя вожыкі маюць агульнага продка з землярыйкамі (сямейства Soricidae), а гімнуры, якія амаль не змяніліся за апошнія 15 млн гадоў, магчыма, з’яўляюцца прамежкавым звяном між імі. Як і многія іншыя першыя сысуны, сапраўдныя вожыкі адаптаваныя да начнога спосабу жыцця. Калючкі вожыкаў могуць нагадваць падобныя абарончыя органы іншых сысуноў, з якімі вожыкі не маюць блізкага сваяцтва: напрыклад, дзікабразаў (атрад грызуноў) або яхіднаў (атрад аднапраходных).
Ранкізм
Ранкізм (ад англ. rankism) – гэта зневажальныя, дыскрымінацыйныя ці эксплуатацыйныя паводзіны ў дачыненні да людзей, якія маюць меньшую ўладу з-за іхняга ніжэйшага ранга ў якой-небудзь іерархіі.
Сапраўдныя вожыкі
Апісанне
Сапраўдныя вожыкі лёгка пазнаюцца па іх калючках, якія ўяўляюць сабой полыя валасы, арагавелыя праз вялікую колькасць кераціну. Калючкі вожыкаў не атручаныя, але вытрымліваюць значна большую нагрузку, чым калючкі іншых сысуноў, што робіць іх эфектыўным абарончым сродкам. Зрэшты, нармальны жыццёвы цыкл вожыка абавязкова ўключае ліньку: існуе адна поўная замена адносна мяккіх і рэдкіх калючак маладых вожыкаў на больш цвёрдыя і частыя калючкі дарослых, а таксама паступовая замена іх на працягу ўсяго жыцця. Празмернае выпадзенне калючак можа сведчыць аб тым, што жывёла хворая або знаходзіцца ў стане надзвычайнага стрэсу.
Ранкізм
Дыскрымінацыя, заснаваная на сацыяльным становішчы, вельмі звязаная са шматлікімі іншымі з’явамі, такімі як: буллінг (цкаванне), расізм, хэйзінг (зневажальнае стаўленне падчас ініцыяцыі пры далучэнні да пэўнай супольнасці), эйджызм (дыскрымінацыя па ўзросце), сэксізм і гамафобія. Тэрмін "ранкізм" быў прыдуманы амерыканскім фізікам, выкладчыкам і сацыяльным рэфарматарам Робертам Фулерам у 2003 годзе.
Сапраўдныя вожыкі
Апісанне
Усе віды сапраўдных вожыкаў маюць абарончую здольнасць да згортвання ў маленькі шар з адначасовым выстаўленнем усіх калючак. Паколькі эфектыўнасць гэтай стратэгіі залежыць ад колькасці і трываласці калючак, некаторыя эфіопскія вожыкі, якія ў працэсе эвалюцыі паменшыліся ў памерах і сталі мець больш мяккія і лёгкія іголкі, больш схільныя да ўцёкаў ад драпежніка або нават да яго тарана ігламі, таму для гэтых эфіопскіх вожыкаў згортванне ў клубок з’яўляецца апошняй спробай выжыць. Розныя віды сапраўдных вожыкаў з’яўляюцца ахвярамі розных драпежнікаў: у той час, калі лясным вожыкам пагражаюць пераважна птушкі (асабліва совападобныя) і фрэткі, вожыкі меншага памеру, як, напрыклад, вушастыя, становяцца ахвярамі ліс, ваўкоў і мангуставых.
Сапраўдныя вожыкі пераважна вядуць начны спосаб жыцця, але некаторыя віды могуць быць актыўнымі ўдзень. Большую частку дня Erinaceinae спяць у кустах, траве або скалах, але большасць іх жыве ў гнёздах або норах. Зрэшты, жыллёвыя паводзіны сапраўдных вожыкаў змяняюцца ў залежнасці ад віду. Усе дзікія вожыкі маюць уласцівасць да ўпадання ў спячку, але яе наяўнасць ды працягласць залежаць ад тэмпературы навакольнага асяроддзя, відавой прыналежнасці вожыка і колькасці з’едзенай ежы перад спячкай.
Ранкізм
Ранкізм і годнасць
Згодна Фулеру, злоўжыванне сацыяльным становішчам пераносіцца ягонымі ахвярамі як знявага годнасці асобы. Фулер і ягоныя адэпты пачалі новы грамадскі рух з мэтай пераадолець ранкізм таксама, як рух за грамадзянскія правы і рух за правы жанчын змагаюцца супраць расізму і сэксізму.
Сапраўдныя вожыкі
Апісанне
На спіне сапраўдных вожыкаў знаходзяцца дзве вялікія цягліцы, якія кантралююць пазіцыю калючак. Сярэдні вожык мае прыкладна ад 5000 да 6500 калючак, якія з’яўляюцца цвёрдымі звонку, але ўнутры змяшчаюць паветраны пухір. Калі жывёла зварочваецца ў клубок, калючкі на спіне абараняюць галаву, ногі ды жывот, якія імі не пакрытыя. Гэта апошняя, але вельмі эфектыўная, спроба абароны вожыкаў.
Вожыкі маюць даволі складаную сістэму вакальнай камунікацыі, якая ўключае ў сябе камбінацыю рохкання, сапення, піску ды іншых гукаў, якія вызначаюцца відавой прыналежнасцю.
У некаторых выпадках сапраўдныя вожыкі выконваюць рытуал змазвання. Калі жывёла вызначае новы пах, яна пачынае лізаць і кусаць яго крыніцу, затым з рота вожыка выдзяляецца пахучае пена, якую ён наносіць на свае калючкі з дапамогай языка. Мэта гэтых паводзін застаецца невядомай сучаснай навуцы, але некаторыя эксперты мяркуюць, што змазванне камуфліруе вожыкаў новым пахам на тэрыторыі яго распаўсюджвання і дае магчымасць змазаць іголкі меркаванымі ядам або крыніцай інфекцыі, каб мацней пашкодзіць драпежніка ў выпадку нападу. Змазванне часам называюць паліваннем, або энтынгам, з прычыны наяўнасці падобных паводзін у птушак.
Гэтак жа, як і апосумы, мышы і краты, сапраўдныя вожыкі маюць, у некаторай ступені, натуральны імунітэт супраць змяінага яду, бо маюць у сваёй цягліцавай сістэме бялок эрынацын. Зрэшты, эрынацын эфектыўны толькі супраць невялікіх доз яду, таму ўкус гадзюкавых можа быць фатальным. Акрамя гэтага, сапраўдныя вожыкі з’яўляюцца адной з чатырох вядомых груп сысуноў, што маюць мутацыі, якія абараняюць ад яшчэ аднаго змяінага яду — α-нейратаксіну. Дзікі, медаеды, мангуставыя ды сапраўдныя вожыкі маюць змененыя нікацінавыя ацэтылхалінавыя рэцэптары, якія не могуць звязвацца з α-нейратаксінам. Што цікава, ва ўсіх гэтых груп жывёл мутацыі развіліся асобна і незалежна адна ад адной.
Нюх
Нюхальныя зоны ў сапраўдных вожыкаў пакуль што не былі рупліва даследаваны. У сысуноў нюхальныя зоны галаўнога мозга знаходзяцца пад неакортэксам, што ўскладняе іх даследаванне. Зрэшты, магчымасць правядзення канкрэтных інвазійных прыжыццёвых даследаванняў (фактычна — вівісекцыі) залежыць, у тым ліку, і ад этычных фактараў. Па дадзеных неінвазійнай прыжыццёвай электраэнцэфалаграфіі сапраўдныя вожыкі падчас нюхання дэманструюць такую жа электрычную актыўнасць мозга, як і кошкі.
Харчаванне
Нягледзячы на тое, што раней сапраўдных вожыкаў традыцыйна адносілі да састарэлага таксона насякомаедных, насамрэч гэтыя жывёлы з’яўляюцца ўсёеднымі. Яны харчуюцца насякомымі, смаўжамі, бясхвостымі земнаводнымі, змеямі, птушынымі яйкамі, здыхляцінай, грыбамі, каранямі травы, ягадамі, дынямі і кавунамі. Нягледзячы на тое, што большасць вожыкаў дэманструе пераважна драпежны лад харчовых паводзін, існуюць такія выключэнні, як, напрыклад, афганскі вожык, які ранняй вясной пасля абуджэння ад спячкі харчуецца пераважна ягадамі.
Спячка
Падчас спячкі тэмпература цела сапраўднага вожыка можа зніжацца да 2 °C. Калі жывёла абуджаецца ад спячкі, тэмпература яе цела павялічваецца з 2-5 °C назад да нармальных 30-35 °C.
Размнажэнне і тэрміны жыцця
Сапраўдныя вожыкі маюць адносна доўгі тэрмін жыцця для жывёл іх памеру. Буйнапамерныя віды жывуць 4-7 гадоў у дзікай прыродзе (зрэшты, зафіксаваныя некаторыя жывёлы, якія дажывалі да 16 гадоў), а драбнейшыя віды — 2-4 гады (4-7 гадоў ва ўмовах няволі). Для параўнання: мыш жыве прыкладна 2 гады, а вялікі пацук — 3-5 гадоў. Адсутнасць драпежнікаў і кантраляванне харчавання дазваляе працягнуць жыццё сапраўдных вожыкаў у няволі да 8-10 гадоў (у залежнасці ад памеру).
Сапраўдныя вожыкі нараджаюцца сляпымі з абарончай мембранай, якая пакрывае іх калючкі. Гэта мембрана высыхае і сціскаецца на працягу некалькіх гадзін пасля нараджэння. Калючкі прарэзваюцца праз скуру пасля таго, як мембрана счышчаецца або адпадае.
Драпежнікі, што пагражаюць вожыкам
Сапраўдным вожыкам пагражаюць розныя драпежнікі ў залежнасці ад рэгіёна іх пражывання. Найчасцей гэта драпежныя птушкі, сысуны ды змеі.
Напрыклад, у Вялікабрытаніі галоўным паляўнічым на вожыкаў з’яўляецца барсук. Папуляцыя еўрапейскага вожыка ў Вялікабрытаніі значна ніжэйшая ў месцах кампактнага пражывання барсукоў, таму брытанскія таварыствы выратавання вожыкаў не адпускаюць іх пасля аказання дапамогі на тэрыторыі, заселеныя барсукамі.
Косткі сапраўдных вожыкаў часта знаходзяцца ў кале пугача.
Утрыманне ў няволі
Найбольш папулярныя сапраўдныя вожыкі, што ўтрымліваюцца як хатнія жывёлы, звычайна з’яўляюцца гібрыдамі паўднёвых белагрудых або чатырохпальцых вожыкаў і алжырскіх вожыкаў. Гэтыя гібрыды меншыя за еўрапейскіх вожыкаў, таму іх часта называюць афрыканскімі карлікавымі вожыкамі. Калі разглядаць у якасці хатніх жывёл не гібрыдаў, а прыродныя віды, то папулярнасць маюць вушастыя і нашыйнікавыя вожыкі.
Утрыманне вожыкаў як хатніх жывёл у некаторых краінах (асабліва тых, дзе вожыкі не сустракаюцца ў прыродзе ці знаходзяцца пад пагрозай знікнення) рэгулюецца і, часам, нават абмяжоўваецца законам. Напрыклад, забаронена валодаць любымі сапраўднымі вожыкамі ў некаторых штатах ЗША і муніцыпалітэтах Канады, прычым нават у тых адміністрацыйных адзінках, дзе ўтрыманне вожыкаў легальнае, патрабуецца спецыяльная ліцэнзія на іх развядзенне. У Еўропе жа падобныя абмежаванні не з’яўляюцца настолькі распаўсюджанымі і існуюць у Скандынавіі і Вялікабрытаніі, бо на гэтых тэрыторыях вожыкі знаходзяцца ва ўразлівым стане. У Італіі забаронена трымаць у якасці хатніх жывёл дзікіх вожыкаў, але дазваляецца ўтрыманне экзатычных формаў і гібрыдаў.
Інтрадукцыя
На тэрыторыях, куды сапраўдныя вожыкі былі завезеныя, але дзе яны натуральна не сустракаліся, напрыклад, у Новай Зеландыі ці на астравах Шатландыі, яны могуць стаць сапраўднай праблемай. У Новай Зеландыі вожыкі прыносяць значную шкоду мясцовым відам, уключаючы насякомых, смаўжоў, яшчарак і птушак, якія маюць гнёзды на зямлі, асабліва ўзбярэжных. Як і многім іншым завезеным у Новую Зеландыю жывёлам, сапраўдным вожыкам для рэгулявання колькасці бракуе прыродных драпежнікаў.
Хваробы
Рак вельмі распаўсюджаны сярод сапраўдных вожыкаў. Найбольш часта ў іх сустракаецца лускавата-клетачная карцынома. У адрозненні ад людзей, найчасцей лускаватыя клеткі распаўсюджваюцца ў вожыкаў з костак у парэнхіматозныя органы. Спробы хірургічнага лячэння не вельмі ўдалыя, бо для паспяховага выніку варта выдаліць значную частку касцявой масы вожыка.
Па меркаванні вучоных, стэатоз печані выклікаецца ў сапраўдных вожыкаў благім харчаваннем: вожыкі з задавальненнем любяць есці ежу, багатую на тлушч і цукар, што ў спалучэнні са страваваннем вожыкаў, прыстасаваным для пераварвання багатых на бялок і бедных на тлушч насякомых, вядзе да атлусцення, якое, у сваю чаргу, вядзе не толькі да стэатозу, але і да сардэчна-сасудзістых хвароб.
Сапраўдныя вожыкі вельмі рэдка пераносяць характэрнае скурнае грыбковае захворванне, спецыфічнае для чалавека і іншых вожыкаў, якое з клінічнага пункту гледжання ўяўляе дэрмататрыхафітыю.
Вожыкі і людзі
Як і для большасці маленькіх сысуноў, што жывуць каля людзей, аўтамабілі ўяўляюць велізарную пагрозу для сапраўдных вожыкаў. Многія вожыкі гінуць падчас спроб пераходу дарог.
У Еўропе сапраўдныя вожыкі з’яўляюцца сысунамі, якія найчасцей за іншых гінуць у аўтамабільных катастрофах. У адпаведнасці з дадзенымі за перыяд з красавіка 2008 г. па лістапад 2010 г., на 50 430 км дарог у Еўропе прыходзіліся 133 смерці сапраўдных вожыкаў. Вучоныя сабралі 135 шкілетаў вожыкаў на дарогах па ўсёй Ірландыі; было высветлена, што большасць загінулых была самцамі, прычым пік смяротнасці самцоў прыходзіўся на май і чэрвень, а пік смяротнасці самак — на чэрвень, ліпень і жнівень. Мяркуецца, што гэтыя пікі звязаныя з перыядам размнажэння сапраўдных вожыкаў і далейшымі іх міграцыямі.
У 2006 г. McDonald’s змяніў дызайн сваіх кантэйнераў для McFlurry на больш бяспечны для вожыкаў. Раней сапраўдныя вожыкі ўшчамляліся ў кантэйнерах у спробах з’есці рэшткі ежы ў іх. Не маючы магчымасці вызваліцца, яны паміралі ад голаду. Хатнія вожыкі сутыкаюцца з падобнай праблемай, калі захрасаюць галавой у трубах (звычайна ў пустых катушках ад туалетнай паперы) і сноўдаюць па памяшканнях, не маючы магчымасці зняць іх. Уладальнікі вожыкаў называюць такі тып паводзін «т’юбінгам» і часта стымулююць яго, забяспечваючы вожыкаў чыстымі трубамі. Большасць гаспадароў, зрэшты, дастаткова адказная, каб прынамсі разрэзаць трубу ўздоўж яе даўжыні, каб вожык мог вызваліцца з яе пры жаданні. Аднак здараюцца выпадкі, калі вельмі цікаўныя людзі свядома пакідаюць жывёл у трубах на некалькі гадзін.
Кулінарнае і медыцынскае выкарыстанне
Сапраўдныя вожыкі з’яўляюцца крыніцай ежы ў многіх культурах. Імі харчаваліся ў Старажытным Егіпце, а некаторыя рэцэпты перыяду Позняга Сярэдневякоўя ўключалі мяса гэтых жывёл. Вожыкамі гандлявалі на тэрыторыі Еўразіі і Афрыкі, каб забяспечыць патрэбы народнай медыцыны і вядзьмарства. На Блізкім Усходзе, асабліва сярод бедуінаў, прынята лічыць, што мяса вожыкаў валодае медыцынскімі якасцямі: ім можна лячыць рэўматызм, артрыт, туберкулёз і імпатэнцыю. У Марока ўдыханне дыму ад падпаленай скуркі вожыка вызнаюць за лячэбны працэс, што можа дапамагчы ад ліхаманкі, мужчынскай імпатэнцыі і захворванняў мачавой сістэмы. Кроў там прадаецца як лекавы сродак ад дэрмататрыхафітыі, сонечных апёкаў, а мяса з’ядаецца як сродак супраць праклёнаў і наведзенага чараўніцтва. Цыганы дагэтуль ядуць сапраўдных вожыкаў у смажаным, запечаным або вараным выглядзе, а таксама ўжываюць кроў і тлушч з прычыны іх меркаванага медыцынскага эфекту. На працягу 1980-х гадоў чыпсы «са смакам вожыка» былі прадстаўлены ў Вялікабрытаніі, але прадукт не змяшчаў ніякіх слядоў вожыкаў.
У папулярнай культуры
У п’есе Шэкспіра «Макбет» (акт 4, сцэна 1), Другая Вядзьмарка кажа: «Thrice; and once the hedge-pig whined» (слова «вожык» вылучана тлустым шрыфтам), каб пазначыць сваю гатоўнасць пачаць заклінанне.
Англійскі парламентарый Рычард Онслау (1601—1664), параўноўваў караля Карла I Сцюарта з вожыкам.
Лі Нак Ён
Лі Нак Ён ( 20 снежня 1951) — паўднёвакарэйскі палітык, прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (2017—2020).
Ляхавіцкі разлом
Ляхавіцкі разлом — тэктанічная структура ў Баранавіцкім, Ляхавіцкім, Клецкім, Капыльскім і Слуцкім раёнах Беларусі. Выцягнута ў субшыротным напрамку амаль на 145 км і падзяляе Беларускую антэклізу і Палескую седлавіну.
Сапраўдныя вожыкі
У папулярнай культуры
Галоўны герой напісанай у 1905 г. дзіцячай кнігі Беатрыкс Потэр «Казка пра місіс Тігі-Вінкль» — вожык.
Ляхавіцкі разлом
Прасочваецца ў фундаменце і верхнепратэразойскіх адкладах. Вертыкальная амплітуда ссоўвання па паверхні фундамента вагаецца ад першых дзясяткаў метраў да 100—150 м. Развіццё Ляхавіцкага разлома на платформавым этапе праявілася ў познім дэвоне.
Лі Нак Ён
Біяграфія
Скончыў юрыдычны факультэт Нацыянальнага ўніверсітэта ў Сеуле, затым 21 год працаваў журналістам у «The Dong-Ilbo». У 2000 годзе быў абраны ў Нацыянальную Асамблею Паўднёвай Карэі ад Дэмакратычнай партыі. Працаваў пад кіраўніцтвам прэзідэнтаў Кім Дэ Джуна і Но Му Хёна. У наступныя гады ён яшчэ тройчы быў пераабраны ў парламент, дзе быў дэпутатам да 2014 года. У ліпені 2014 года ён быў прызначаны губернатарам правінцыі Паўднёвая Чала.
Сапраўдныя вожыкі
У папулярнай культуры
Эдыт Несбіт напісала апавяданне-фэнтэзі пад назвай «Прынцэса і вожык», у якім прынц знаходзіцца пад зачараваннем, а яго ператварэнне ў вожыка дазваляе збыцца цікаваму прароцтву.
Лі Нак Ён
Біяграфія
10 мая 2017 года, на наступны дзень пасля перамогі на прэзідэнцкіх выбарах, новы прэзідэнт Мун Чжэ Ін прызначыў яго прэм’ер-міністрам Паўднёвай Карэі. Урад пачаў працу 31 мая 2017 года, пасля прыняцця парламентам.
Сапраўдныя вожыкі
У папулярнай культуры
У навеле Тэрэнса Хэнберы Уайта «Меч у камені», напісанай у 1938 г., хлопчык Уарт (або Бародаўка), які ператварыўся ў барсука, сустракае вожыка і пагражае з’есці яго (у 21 раздзеле). Жывёла абараняецца, згортваючыся ў шар, і абуджае ў хлопчыку спагаду праз спяванне папулярных вясковых песень. Затым высвятляецца, што Уарт бачыў гэтага вожыка раней, калі быў зусім малым і наведваў катэдж чараўніка Мерліна (у 3 раздзеле). Калі Уарт даведваецца, што з’яўляецца насамрэч каралём Артурам, вожык прэзентуе яму пяць брудных лісцікаў у якасці падарунка на каранацыю (у 24 раздзеле). У навеле 1977 г. «Кніга Мерліна», якая пабачыла свет пасля смерці Уайта, Мерлін наведвае Артура перад яго апошняй бітвай з Мордрэдам і бярэ караля на сустрэчу з антрапаморфнымі жывёламі з кнігі «Меч у камені», сярод якіх ёсць і вожык.
У навеле Рычарда Адамса «Жыхары пагоркаў», напісанай у 1972 г., вожыкі з’яўляюцца персанажамі адной з гісторый, што трусы распавядаюць адно аднаму: трусы згадваюць, як аднойчы бачылі гібель вожыка ў аўтакатастрофе.
«Вожык у тумане» — савецкі мультыплікацыйны фільм, зняты Юрыем Нарштэйнам у 1975 годзе.
Вожык Сонік, упершыню прадстаўлены публіцы ў 1991 годзе, з’яўляецца сінім антрапаморфным вожыкам і галоўным героем некалькіх відэагульняў, коміксаў і мультфільмаў кампаніі «Sega».
Паралельныя маці
«Паралельныя маці» (Madres paralelas) — атмасферная драма ад іспанскага класіка Пэдра Альмадовара з шыкоўнай Пенелопай Крус у галоўнай ролі. Карціна была фільмам-адкрыццём 78-га Венецыянскага міжнароднага кінафестываля, і там стужку сустрэлі дзевяціхвіліннай авацыяй.
Сюжэт
Галоўныя гераіні стужкі — іспанкі Джэніс і Анна, якія сталі маці ў адзін дзень. Джэніс — прафесійная фатографка ва ўзросце за трыццаць, што чакае дзіця ад жанатага крыміналіста-антраполага Артура.
У палаце шпіталя, дзе Джэніс збіраецца нараджаць дзіця, яна сустракае яшчэ адну будучую маці, Анну. Гэта дзяўчына-падлетак, якая зацяжарала пры даволі складаных абставінах. Абедзве жанчыны нараджаюць дачок у адзін і той жа дзень і дапамагаюць адна адной падчас пераходу ў статус маці. Далей лёсы жанчын пераплятаюцца.
Паралельна з матывам мацярынства — дарэчы, любімым Альмадоварам — рэжысёр уздымае яшчэ і тэму вайны. Джэніс, жыхарка Мадрыда, захопленая адной мэтай — раскрыць у яе роднай вёсцы масавае пахаванне ахвяр грамадзянскай вайны, дзе ляжаць парэшткі яе прадзеда і яго паплечнікаў, чыю памяць ніхто ніколі не ўшаноўваў належным чынам.
Джэніс хоча гэта выправіць, бо некалі яна дала абяцанне сваёй бабулі дастойна пахаваць прадзеда, яе бацьку. Бабуля, што і вырасціла Джэніс, апошні раз бачыла тату ва ўзросце сваіх дзесяці гадоў, калі яго забралі з дому фалангісты — прадстаўнікі галоўнай партыі пры таталітарным рэжыме Франка.