cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын
Дысідэнцтва
У маі 1967 г. Салжаніцын разаслаў «Ліст з’езду» да Саюзу пісьменнікаў СССР, у якім запатрабаваў ліквідаваць цэнзуру і рэабілітаваць многіх рэпрэсаваных пісьменнікаў (з беларускай дэлегацыі яго падтрымалі толькі Васіль Быкаў і Алесь Адамовіч, з якімі ён сышоўся ў сярэдзіне 1960-х). Пасля «Ліста» ўлады сталі ўспрымаць Салжаніцына сур’ёзна. У 1968 г., калі ў ЗША і Заходняй Еўропе былі надрукаваныя раманы «У крузе першым» і «Ракавы корпус», што прынеслі пісьменніку агромністую папулярнасць, савецкая прэса пачала прапагандысцкую кампанію супраць аўтара. У 1969 г. Салжаніцын быў вылучаны на Нобелеўскую прэмію па літаратуры. Прэмія была прысуджана не яму, але неўзабаве пасля гэтага ён быў выключаны з Саюза пісьменнікаў СССР. Пасля выключэння Салжаніцын стаў адкрыта абвяшчаць пра свае праваслаўна-патрыятычныя перакананні і рэзка крытыкаваць уладу. У 1970 Салжаніцын ізноў вылучаны на Нобелеўскую прэмію па літаратуры, і гэтым разам быў ёю ўзнагароджаны. Пісьменнік не мог атрымаць гэтую прэмію ў Стакгольме, баючыся, што не зможа вярнуцца ў СССР. Таму прэмія знайшла яго толькі ў 1974 годзе, ужо пасля высылкі Салжаніцына за мяжу. У пачатку 1970-х гадоў у савецкіх СМІ была арганізавана магутная прапагандысцкая кампанія супраць Салжаніцына, улады прапанавалі яму выехаць з краіны, але ён адмаўляўся.
11 чэрвеня 1971 у Парыжы выйшаў раман Салжаніцына «Жнівень Чатырнаццатага», які быў неадназначна ўспрыняты чытачамі за яскрава выразныя праваслаўна-патрыятычныя погляды аўтара.
З яшчэ большым непаразуменнем быў сустрэты «Вялікапосны ліст» Патрыярху Пімену (1972) пра праблемы Царквы, у падтрымку выступлення архіепіскапа Калужскага Ермагена (Голубева).
У жніўні-верасні 1973 адносіны між уладай і дысідэнтамі абвастрыліся, што закранула і Салжаніцына.
23 жніўня 1973 Салжаніцын даў вялікае інтэрв’ю замежным карэспандэнтам. У гэты ж дзень КДБ затрымаў адну з памочніц пісьменніка Лізавету Варанянскую. У ходзе допыту яна выдала месцазнаходжанне аднаго асобніка рукапісу «Архіпелага ГУЛАГ» і, вярнуўшыся дахаты, павесілася. 5 верасня Салжаніцын даведаўся пра здарэнне і распарадзіўся пачаць друкаванне «Архіпелага» на Захадзе (у эмігранцкім выдавецтве YMCA-Press). Тады ж ён даслаў кіраўніцтвуу СССР «Ліст правадырам Савецкага Саюза», у якім заклікаў адмовіцца ад камуністычнай ідэалогіі і зрабіць крокі па пераўтварэнні СССР у рускую нацыянальную дзяржаву. З канца жніўня ў заходняй прэсе друкавалася вялізная колькасць артыкулаў у абарону дысідэнтаў і, у прыватнасці, Салжаніцына.
У СССР была разгорнута магутная прапагандысцкая кампанія супраць дысідэнтаў. 24 верасня КДБ праз былую жонку Салжаніцына прапанаваў пісьменніку афіцыйную публікацыю аповесці «Ракавы корпус» у СССР у абмен на адмову ад друку «Архіпелага ГУЛАГ» за мяжой. (У пазнейшых успамінах Наталля Рашатоўская адмаўляла ролю КДБ, сцвярджаючы, што спрабавала дабіцца пагаднення між уладамі і Салжаніцыным на ўласную ініцыятыву.) Аднак Салжаніцын, які не пярэчыў супраць надрукавання «Ракавага корпуса» ў СССР, не паказаў і жадання звязваць сябе сакрэтнай дамоўленасцю з уладамі. (Розныя апісанні звязаных з гэтым паведамленняў змешчаны ў кнізе Салжаніцына «Бадалася цялё з дубам» і ва ўспамінах Н. Рашатоўскай «АПН — я — Салжаніцын», надрукаваных пасля смерці Рашатоўскай.) У канцы снежня 1973 г. было абвешчана пра выхад у свет першага тома «Архіпелага ГУЛАГ». У савецкіх сродках масавай інфармацыі пачалася чарговая масіраваная кампанія ачарнення Салжаніцына як здрадніка радзімы з кляймом «літаратурнага ўласаўца». Націск рабіўся не на рэальны змест «Архіпелага ГУЛАГ» (мастацкае даследаванне савецкай лагерна-турэмнай сістемы 1918—1956), які не абмяркоўваўся, а на салідарызацыю Салжаніцына са «здраднікамі радзімы ў час вайны, паліцаямі і ўласаўцамі».
У СССР, у гады застою, «Жнівень Чатырнаццатага» і «Архіпелаг ГУЛАГ» (як і першыя раманы) распаўсюджваліся ў самвыдаце.
7 студзеня 1974 г. выхад «Архіпелага ГУЛАГ» і меры «спынення антысавецкай дзейнасці» Салжаніцына былі абмеркаваныя на пасяджэнні Палітбюро. Пытанне было вынесена на ЦК КПСС, за высылку выказаліся Ю. В. Андропаў і іншыя; за арышт і ссылку — Касыгін, Брэжнеў, Падгорны, Шалепін і іншыя; каб пакінуць і ставіцца са спагадай, каб Салжаніцын змяніў сваю пазіцыю з антысавецкай на супрацьлеглую — М. А. Шчолакаў і інш. Перамагла пазіцыя Андропава. 12 лютага Салжаніцын быў арыштаваны і абвінавачаны ў здрадзе Радзіме. 13 лютага ён быў пазбаўлены савецкага грамадзянства і высланы з СССР (дастаўлены ў ФРГ самалётам). 29 сакавіка з СССР выехала і сям’я Салжаніцына.
Выгнанне
Неўзабаве пасля высылкі Салжаніцын здзесніў кароткае падарожжа па Паўночнай Еўропе, у выніку прыняўшы рашэнне часова пасяліцца ў Цюрыху, Швейцарыя.
Летам 1974 г. на ганарары ад «Архіпелага ГУЛАГ» пісьменнік стварыў «Рускі грамадcкі Фонд дапамогі пераследаваным і іхнім сем’ям» для дапамогі палітычным вязням у СССР (пасылкі і грашовыя пераводы ў месцы пазбаўлення волі, легальная і нелегальная матэрыяльная дапамога сем’ям зняволеных).
У 1974—1975 гг. у Цюрыху Салжаніцын збіраў матэрыялы пра жыццё Леніна ў эміграцыі (для эпапеі «Чырвонае Кола»), скончыў і выдаў мемуары «Бадалася цялё з дубам».
У красавіку 1975 г. пісьменнік здзейсніў з сям’ёй падарожжа па Заходняй Еўропе, пасля накіраваўся ў Канаду і ЗША. У чэрвені-ліпені 1975 г. Салжаніцын наведаў Вашынгтон і Нью-Ёрк, выступіў з прамовамі на з’ездзе прафсаюзаў і ў Кангрэсе ЗША. У сваіх выступленнях Салжаніцын рэзка крытыкаваў камуністычны рэжым і ідэалогію, заклікаў ЗША адмовіцца ад супрацоўніцтва з СССР і палітыкі «разрадкі»; у той жа час пісьменнік яшчэ працягваў успрымаць Захад як саюзніка ў вызваленні Расіі ад «камуністычнага таталітарызму».
У лютым 1976 г. Салжаніцын здзейсніў паездку па Вялікабрытаніі і Францыі, к таму часу ў яго выступленнях сталі заўважныя антызаходнія матывы. У сакавіку 1976 г. пісьменнік наведаў Іспанію. У нашумелым выступленні па іспанскім тэлебачанні ён ухвальна выказаўся пра нядаўні рэжым Франка і перасцярог Іспанію ад «вельмі хуткага прасоўвання да дэмакратыі». У заходняй прэсе ўзмацнілася крытыка Салжаніцына, вядучыя еўрапейскія і амерыканскія палітыкі заяўлялі пра нязгоду з яго поглядамі.
У красавіку 1976 г. Салжаніцын з сям’ёй пераехаў у ЗША і пасяліўся ў гарадку Кавендыш (штат Вермонт). Пасля прыезду пісьменнік вярнуўся да працы над «Чырвоным Колам», дзеля чаго правёў два месяцы ў расійскім эмігранцкім архіве ў Інстытуце Гувера.
Ізноў у Расіі
З пачаткам перабудовы стаўленне ў СССР да творчасці і дзейнасці Аляксандра Салжаніцына змянілася, былі надрукаваны шматлікія яго творы. У жніўні 1990 загадам прэзідэнта СССР Міхаіла Гарбачова было адноўлена яго савецкае грамадзянства. За кнігу «Архіпелаг ГУЛАГ» у тым жа годзе Салжаніцыну была прысуджана Дзяржаўная прэмія.
Салжаніцын разам з сям’ёй вярнуўся на радзіму 27 мая 1994 года, прыляцеўшы з ЗША ва Уладзівасток і праехаўшы цягніком праз усю краіну да сталіцы.
У сярэдзіне 1990-х асабістым распараджэннем расійскага прэзідэнта Барыса Ельцына яму была падорана дзяржаўная дача «Сасноўка-2» ў Троіца-Лыкаве. Салжаніцыны спраэктавалі і збудавалі там двухпавярховы цагляны дом з вялікай заляй, зашклёнай галерэяй, гасцінай з камінам, канцэртным раялем і бібліятэкай, дзе віселі партрэты Сталыпіна і Калчака.
Амаль не пакідаў свой дом і таму атрымаў сярод мясцовых жыхароў, што бачылі яго хіба зрэдку, празванне «наш пустэльнік». «Ды мы гэтага Салжаніцына і не бачылі ніводнага разу», — гаварылі яны.
У 1997 быў абраны правадзейным членам Расійскай Акадэміі навук.
У 1998 быў узнагароджаны ордэнам Святога Андрэя Першазванага, аднак ад узнагароды адмовіўся.
Узнагароджаны Вялікім залатым медалём імя М. В. Ламаносава (1998).
Узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй Расійскай Федэрацыі за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнае дзейнасці (2006).
Сам пісьменнік неўзабаве пасля вяртання ў краіну заснаваў літаратурную прэмію свайго імя для ўзнагароджання пісьменнікаў, «чыя творчасць валодае высокімі мастацкімі годнасцямі, спрыяе самапазнанню Расіі, дадае значны ўклад у захаванне і асцярожнае развіццё традыцый айчыннай літаратуры».
Апошнія гады жыцця правёў у Маскве і на падмаскоўнай дачы.
Да апошняга часу Аляксандр Ісаевіч працягваў займацца творчай дзейнасцю. Разам з жонкай Наталляй Дзмітрыеўнай — прэзідэнткай Фонду Аляксандра Салжаніцына — працаваў над падрыхтоўкай і выданнем свайго самага поўнага, 30-томнага збору сачыненняў. Пасля перанесенай цяжкай аперацыі ў Салжаніцына дзейнічала толькі правая рука.
Смерць і пахаванне
Салжаніцын сканаў 3 жніўня 2008 на 90-м годзе жыцця, на сваёй дачы ў падмаскоўным пасёлку Троіца-Лыкава ад вострай сардэчнай недастатковасці. Смерць надышла а 23:45 па маскоўскім часе (20:45 UTC).
5 жніўня ў будынку Расійскай акадэміі навук, правадзейным членам якой быў А. І. Салжаніцын, адбыліся грамадзянская паніхіда і развітанне з нябожчыкам. На гэтай цырымоніі прысутнічалі экс-прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў, экс-прэзідэнт Расіі, кіраўнік урада РФ Уладзімір Пуцін, прэзідэнт РАН Юрый Восіпаў, экс-старшыня ўрада РФ, акадэмік Яўген Прымакоў, дзеячы расійскай культуры і некалькі тысяч грамадзян Расіі, што прыйшлі аддаць Аляксандру Ісаевічу апошнюю даніну павагі.
Памінальную літургію і адпяванне 6 жніўня 2008 ў Вялікім саборы маскоўскага Данскога манастыра здзейсніў архіепіскап Арэхава-Зуеўскі Аляксій (Фралоў), вікарый Маскоўскай епархіі. У той жа дзень прах Салжаніцына быў пахаваны ў некропалі Данскога манастыра за алтаром храма Іаана Лесвічніка, побач з магілай гісторыка В. О. Ключэўскага.
Крытыка
Чэшскі журналіст Т. Ржэзач, а таксама Л. Самуцін, былы ўласавец, адзін з «сааўтараў» Салжаніцына, вылучылі версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, звінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год (версію падтрымаў у 1998 г. расійскі журналіст А. Давыдаў). Салжаніцын абвяргаў усе падобныя абвінавачанні. Паводле Т. Ржэзача, А. Салжаніцын агітаваў супраць улады падчас ваенных дзеянняў, пісаў правакацыйныя лісты, вёў паражэнчую прапаганду — усё гэта рабілася з мэтай адсядзецца ў тыле; менавіта за гэта і быў Салжаніцын пакараны. На старонках кнігі «ЦРУ супраць СССР» (1983) М. М. Якаўлева сцвярджалася, што «Архіпелаг ГУЛАГ» з’яўляецца прадуктам работы супрацоўнікаў амерыканскіх спецслужбаў.
Звярталася ўвага на рэзкія супярэчнасці між колькасцю рэпрэсаваных па дадзеных, прыведзеных Салжаніцыным, і архіўнымі дадзенымі, якія сталі даступныя ў перыяд перабудовы. Аспрэчвалася дакладнасць «турэмных» твораў Салжаніцына ў той іхняй частцы, дзе расказваецца пра побыт лагераў, смяротнасць зняволеных, іх колькасць. Крытыка з камуністычнага фланга падмацоўвалася спасылкай на даследаванні вучоных, што працавалі ў расійскіх архівах.
Салжаніцына таксама неаднаразова крытыкавалі за апраўданне калабаранцтва падчас Вялікай Айчыннай вайны і звязаныя з гэтым фальсіфікацыі адносна савецкіх ваеннапалонных. Сцвярджалася, што матэрыял для сваіх выкрыццяў Салжаніцын пазычаў з гебельсаўскае прапаганды. Падобны водгук зыходзіць ад Л. А. Самуціна, па яго сцвярджэнні, дысідэнта, былога ўласаўца, які асабіста працаваў у ідэалагічным апараце гебельсаўскага міністэрства прапаганды. Ён перахоўваў у сябе рукапіс «Архіпелага» ад КДБ.
Салжаніцына актыўна крытыкавалі і «справа» — найперш іншыя дысідэнты і эмігранты, якія адмаўлялі яго хрысціянскія і антыліберальныя погляды (дысідэнты-нацыяналісты, наадварот, бачылі ў яго залішні лібералізм). «Ліст правадырам Савецкага Саюза» зазнаў крытыку ад А. Д. Сахарава.
Канфлікты Салжаніцына з антысавецкай эміграцыяй і заходнімі актывістамі Халоднай вайны асветлены ў яго мемуарах «Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў».
Яго даследванне гісторыі ўзаемаадносін яўрэйскага і рускага народаў у кнізе «Дзвесце год разам» (2001—2002) выклікала актыўную крытыку з боку як многіх яўрэйскіх публіцыстаў, так і нацыяналістычнай прэсы. Так, напрыклад, прыхільнік ліберальных поглядаў Уладзімір Вайновіч сказаў: «Кніга Салжаніцына „Дзвесце год разам“ — доўгая, сумная і хлуслівая». Між тым беларускі палітолаг яўрэйскага паходжання Вольф Рубінчык, спрачаючыся з Вайновічам у 2008 г., адзначаў недарэчнасць папрокаў у «неаб’ектыўнасці», адрасаваных Салжаніцыну (які не быў прафесійным навукоўцам), і настойваў на тым, што кніга «Дзвесце год разам», нягледзячы на шэраг аўтарскіх памылак, мае свае вартасці.
Вобраз Салжаніцына быў у сатырычным плане выяўлены ў мастацкіх творах, напрыклад, у рамане Уладзіміра Вайновіча «Масква 2042» (Сім Сімыч Карнавалаў) і ў паэме Юрыя Кузняцова «Путь Христа».
Трэба адзначыць небясспрэчныя погляды Салжаніцына (часам яны трактаваліся як шавіністычныя) адносна Беларусі і Украіны. У працы пад назвай «Як нам уладкаваць Расію?» (ліпень 1990) ён абмяркоўваў стварэнне замест СССР адзінай расійскай дзяржавы, куды неабходна было б уключыць і гэтыя дзве краіны, такім чынам адмаўляючы іхнюю незалежнасць. У той жа час пісьменнік разважаў: «Вядома, калі б украінскі народ сапраўды пажадаў аддзяліцца — ніхто не наважыцца ўтрымліваць яго сілай… Усё сказанае цалкам адносіцца і да Беларусі».
Узнагароды
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 1970 года «за маральную моц, з якой ён кіраваўся няўхільнымі традыцыямі рускай літаратуры» (прапанавана Франсуа Марыякам).
Лаўрэат Вялікага залатога медаля імя М. В. Ламаносава Расійскай Акадэміі навук — за выдатны ўклад у развіццё рускай літаратуры, рускай мовы і рускай гісторыі (1998).
Лаўрэат Вялікай прэміі Французскай Акадэміі маральна-палітычных навук (2000).
Ордэн Святога Саввы 1-й ступені (найвышэйшая ўзнагарода Сербскай праваслаўнай царквы; нададзена 16 лістапада 2004).
Лаўрэат прэміі Фонду «Жыўка і Міліца Тапалавіч» (Сербія) 2007 года (нададзена 7 сакавіка 2008 г.): «выдатнаму пісьменніку і гуманісту, чыя хрысціянская праўдзівасць дорыць нам адвагу і суцяшэнне».
Сараеўскае забойства
Сараеўскае забойства — забойства 28 чэрвеня 1914 эрцгерцага Франца Фердынанда, спадчынніка аўстра-венгерскага прастола, і яго жонкі герцагіні Сафіі Гогенберг у Сараева сербскім гімназістам Гаўрылам Прынцыпам, членам сербскай тэрарыстычнай арганізацыі «Млада Босна». Прынцып уваходзіў у групу з 5 тэрарыстаў, якія каардынаваліся Данілам Ілічам.
Любіца (ручай)
Лю́біца — ручай у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Ала (прыток Бярэзіны, басейн Дняпра).
Даўжыня ручая 15 км. Плошча вадазбору 53 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 м/км. Выток ручая знаходзіцца за 1,5 км у напрамку на поўдзень ад вёскі Скарына. Упадае ў Алу за 1 км у напрамку на ўсход ад вёскі Сцяпы. Вадазбор нізінны. Рэчышча каналізаванае.
Сараеўскае забойства
Забойства стала нагодай для пачатку Першай сусветнай вайны.
Любіца (ручай)
Каля ручая вёскі Скарына, Аляксандраўка, Зарэчча.
Каханак Вялікай Мядзведзіцы
«Каха́нак Вялі́кай Мядзве́дзіцы» (Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy) — раман Сяргея Пясецкага, напісаны ў 1935 годзе і апублікаваны ў 1937 годзе. Апісвае рэаліі польска-савецкага памежжа ў 1-й палове 1920-х гадоў. Твор заснаваны на біяграфіі аўтара, які таксама займаўся памежным гандлем.
Змест
Цэнтр дзеяння — мястэчка Ракаў, размешчанае тады на польска-савецкай мяжы, «за 33 вярсты ад Мінска». Апавядальнік рамана — Уладэк Лабровіч, які паходзіць з Віленскага ваяводства, дзе не змог знайсці працу, прыязджае ў Ракаў на запрашэнне былога ваеннага сябра, цяпер «машыніста» (кіраўніка кантрабандыстаў) Юзафа Трафіды, і атрымлівае з ім месца для жыцця і магчымасць зарабляць на кантрабандзе, чаго збольшага ніхто там не цураўся.
Галоўны герой перажывае шэраг прыгодаў. Ён схоплены і зняволены бальшавікамі, уцёк з цягніка, які вёз яго ў ссылку. Хлусліва абвінавачаны і арыштаваны польскай паліцыяй, уцёк і ад яе, хаваўся. Змены ў групе, з якой герой ходзіць за мяжу, страта сяброў, замах на яго жыццё. Блакада мяжы разам з яго супольнікамі. Пасля страты ўсіх супольнікаў, страты ўсіх сяброў ён пакідае мяжу. Аднак ён усё яшчэ застаецца паблізу мяжы, якую добра ведае.
Мальяна-Альфіеры
Мальяна-Альфіеры (Magliano Alfieri) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 1797 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 200 чал./км². Займае плошчу 9 км². Паштовы індэкс — 12050. Тэлефонны код — 0173.
Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1918)
Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (першыя) дзейнічалі ў Мінску з 9 верасня 1918 па 15 мая 1919.
Створаны Сакратарыятам асветы БНР з дазволу камандавання германскай 10-й арміі. Першапачаткова фінансаваліся ўрадам БНР, германскай акупацыйнай адміністрацыяй (90% выдаткаў). Рыхтавалі настаўнікаў для беларускіх пачатковых школ.
Праграма курсаў складалася паводле праграм былых дзяржаўных настаўніцкіх курсаў Расійскай імперыі з дадаткам дысцыплін беларусазнаўства. Дзейнічалі паралельна з курсамі беларусазнаўства. У першапачатковы склад выкладчыкаў уваходзілі С. Рак-Міхайлоўскі (дырэктар), К. Езавітаў (інспектар), С. Арлоў, М. Байкоў, А. Данмевіч, Р. Зямкевіч, Я. Лёсік, А. Смоліч, І. Усцюжынаў; асобныя лекцыі па гісторыі беларускага нацыянальнага руху чытаў Я. Варонка. 3 прыходам савецкай улады і абвяшчэннем БССР перайшлі пад загад Наркамасветы БССР (пазней Літбел) і рэарганізаваны ў 1-я Мінскія беларускія педагагічныя курсы пры Мінскім Беларускім педагагічным інстытуце. Склад педагагічнай рады папоўнілі В. Вайтэнка, В. Іваноўскі, У. Ігнатоўскі, Ч. Родзевіч, Б. Тарашкевіч і А. Неканда-Трэпка. Навучаліся 42 настаўнікі з Мінска, Вільні, Ігуменскага, Навагрудскага, Слуцкага і інш. паветаў, у іх ліку В. Адамовіч, К. Гладкі, Ю. Лістапад, В. Лявіцкая. У жніўні 1919 памяшканне курсаў занята польскімі легіянерамі, інвентар і вучэбнае абсталяванне разрабаваны.
Алесь Яскевіч
Алесь (Аляксандр Сямёнавіч) Яскевіч (нар., в. Ушакі, ) — беларускі , , літаратуразнавец. З 1992. Член Саюза пісьменнікаў СССР (1966).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Бацька загінуў на фронце ў 1944 г. Пасля гэтага маці з дзецьмі пераехала ў родную вёску Дабранку Слаўгарадскага раёна. Вучыўся ў Дабранскай пачатковай школе, Старынскай сямігодцы. У 1953 г. скончыў з сярэбраным медалём Слаўгарадскую СШ. Пасля заканчэння аддзялення журналістыкі БДУ (1958), працаваў у Мінску літсупрацоўнікам шматтыражкі «На страже Октября» (1958—1961), вучыўся ў аспірантуры пры Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы (1961—1964). З 1964 малодшы, з 1969 старшы. Потым вядучы супрацоўнік сектара тэорыі гэтага інстытута.
Прымае ўдзел у працы Біблейскай камісіі Беларускага Праваслаўнага Экзархата.
Творчасць
З публіцыстычнымі артыкуламі і допісамі пачаў выступаць у друку ў 1957 г., з крытычнымі артыкуламі і рэцэнзіямі ў 1958 г. У полі зроку А. Яскевіча — шматлікія аспекты гісторыі і тэорыі літаратуры, традыцыі і наватарства, станаўленне нацыянальнага класічнага стылю («Нараджэнне новага мастацтва», 1980 г., у сааўтарстве; «Карані маладога дрэва», 1967 г.), псіхалогія творчасці і індывідуальнасці пісьменніка («Грані майстэрства», 1974 г.), структура празаічнага і вершаванага твора («Ад слова — да вобраза», 1968 г.; «У свеце мастацкага твора» 1977 г.), праблемы літаратурнай метадалогіі, перакладу з блізкамоўных літаратур, аналітычнай перакладчыцкай канцэпцыі («Выхад за круг», 1985). Па-наватарску напісана даследаванне А. Яскевіча «Станаўленне беларускай мастацкай традыцыі» (1987), дзе прасочаны генезіс сучаснай беларускай літаратуры, у новым святле паказана ўзаемадзеянне літаратуры і фальклору. Выступае ў перыядычным друку з праблемамі артыкуламі па пытаннях развіцця беларускай літаратуры. Распрацоўвае новыя эксперыментальныя падыходы ў даследаванні рытму паэзіі і прозы («Рытмічная арганізацыя мастацкага тэксту», 1991). Спецыялізуецца таксама ў галіне скарыназнаўства і біблеістыкі.
Бібліяграфія
Аўтар 20 манаграфіі і больш за 170 навуковых і навукова-метадычных публікацый.
Адзін з аўтараў манаграфіі «Шляхі развіцця беларускай савецкай прозы: агульны рух і галоўныя тэндэнцыі» (1972), «Пытанні паэтыкі» (1974), «Нараджэнне новага мастацтва : сацыялістычны рэалізм ― заканамернасць гістарычнага развіцця беларускай літаратуры» (1980), «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя» (1999).
Чукчы
Чу́кчы (саманазва ԓыгъоравэтԓьэт, «сапраўдныя людзі») — народ, карэнныя насельнікі поўначы Усходняй Сібіры, галоўным чынам Чукоткі. Агульная колькасць 15908 чал. (2010 г.).
Рассяленне
Чукчы кампактна насяляюць Чукоцкую аўтаномную акругу, а таксама суседнія раёны Якуціі, Магаданскай вобласці і Камчацкага краю Расіі. Асобныя прадстаўнікі народа жывуць таксама ў Маскве, Санкт-Пецярбургу, ЗША (галоўным чынам на Алясцы).
Колькасць
У 2010 г. у Чукоцкай аўтаноміі чукчы складалі прыкладна 26,7 % ад усяго насельніцтва (12,8 тыс. чал.).
Дадзеных па ЗША няма.
Паходжанне
Чукчы — нашчадкі найстаражытнейшага насельніцтва Чукоцкага паўвострава. Лічыцца, што іх продкі насялялі цэнтральныя раёны Чукоткі ўжо 8 тыс. гадоў таму, займаючыся паляваннем і падтрымліваючы аселы лад жыцця. У 1 тыс. н. э. у сувязі са зменамі клімату частка чукчаў перасялілася на марское ўзбярэжжа, дзе ўвайшла ў кантакт з азіяцкімі эскімосамі.
Генетычныя даследаванні, якія праводзіліся ў кан. XX — пач. XXI ст., далі магчымасць меркаваць, што непасрэдныя продкі чукчаў перайшлі праз Берынгію ў Паўночную Амерыку і сталі продкамі карэнных амерыканцаў. Відавочна, у час існавання Берынгіі і пазней людзі маглі перамяшчацца не толькі з Азіі ў Амерыку, але і з Амерыкі ў Азію. Чукоцкія міфы і легенды, а таксама многія рысы традыцыйнай культуры чукчаў сведчаць аб сталых кантактах з амерыканскім бокам і ўдзеле выхадцаў з Амерыкі ў этнагенезе чукчаў.
Ранняя гісторыя
Чукчы-насельнікі ўзбярэжжа (анкалын), хутка перайшлі да палявання на марскіх звяроў (ластаногіх і кітоў) і лову рыбы. Чукчы ўнутраных раёнаў Чукоцкага паўвострава (чаўчу, ад якіх паходзіць назва «чукча») працягвалі паляваць на дзікіх аленяў, але паступова перайшлі да качавой аленегадоўлі. Калі гэта адбылося, пытанне спрэчнае. Некаторыя даследчыкі лічыць, што чаўчу перанялі аленегадоўлю ў суседзяў толькі ў сярэднявеччы. Іншыя сцвярджаюць, што аленегадоўля мела значна больш старажытныя карані. Частка чаўчу, што жыла каля ўзбярэжжа, сумяшчала паляванне на дзікіх аленяў і марскіх звяроў з аленегадоўляй. Рускія назывлі іх «сідячымі». Відавочна, да XVI—XVII стст. сумяшчэнне розных заняткаў заставалася даволі эфектыўнай стратэгіяй выжывання ў суровых умовах Арктыкі.
Адносіны чукчаў з суседзямі складваліся па-рознаму. Так, з азіяцкімі эскімосамі і прыморскімі каракамі яны былі пераважна мірнымі і ўзаемавыгаднымі. Затое, амерыканскія эскімосы і аленныя каракі здаўна цярпелі ад нападаў з чукоцкага боку. Па сведчанню рускіх, чукчы не збіраліся адмаўляцца ад даўняга звычая руйнаваць стойбішча і захопліваць аленяў каракаў нават пад пагрозай агнястрэльнай зброі. Юкагіры з'явіліся ў землях, населеных чукчамі і каракамі не раней за XIII—XIV стст. Магчыма, яны выціскнулі частку чаўчу з паляўнічых тэрыторый, прымусіўшы іх займацца аленегадоўляй. Але да прыходу рускіх, адносіны паміж двумя народамі былі добрасуседскімі.
Мяркуецца, што ў кан. XVII ст. агульная колькасць чукчаў не перавышала 8—9 тыс. чал.
Руска-чукоцкія войны
Першае сутыкненне паміж рускімі і чукчамі адбылося ў 1642 г., калі атрад казакоў сустрэў чукчаў, што суправаджалі юкагіраў. Патрабаванне плаціць ясак чукчы адпрэчылі. З восені 1648 г. казакі арганізоўвалі паходы на чукчаў з патрабаваннем ясака. Аднак ваенныя дзеянні не прыносілі асаблівага плёну. Для кантролю ўсходніх паўночных тэрыторый рускія ў 1644 г. заснавалі Ніжнекалымскі астрог, а ў 1649 г. — Анадырскі астрог. У адказ чукчы нападалі на рускіх гандляроў і казакоў, а таксама на ясачных юкагіраў. У 1653 г. 200 чукчаў зрабілі няўдалую спробу захапіць Ніжнекалымскі астрог. У друг. пал. XVII ст. яны гэта рабілі неаднаразова. Толькі эпідэмія воспы вымусіла калымскіх чукчаў адступіць на ўсход. У 1670-ых гг. Анадырскія казакі ўзгадвалі ўзбярэжных чукчаў, што плацілі ім ясак, але і ў іх рапартах было шмат узгадак пра напады з боку карэнных жыхароў. У 1702 г. у выніку двухдзённага бою каля Анадырскага астрогу ў рускіх атрымалася часткова вынішчыць ці выгнаць чукчаў-тубыльцаў.
Пасля далучэння Камчаткі насельніцтва Анадырска вырасла, што прывяло амаль да поўнага вынішчэння мясцовых дзікіх аленяў і скарачэння ластаногіх. Гэта прымусіла чукчаў з аднаго боку далей развіваць аленегадоўлю, а з другога — рабаваць аленных каракаў і ясачных юкагіраў. На працягу 1725—1773 гг. яны арганізавалі болей за 50 паходаў, у асноўным для захопу аленяў. Актыўныя дзеянні чукчаў абмяркоўваліся нават у расійскім сенаце.
У 1742 г. сенат прыняў пастанову аб вынішчэнні і дэпартацыі чукчаў: «На оных немирных чюкоч военною оружейною рукою наступить и искоренить вовсе, точию которые из них пойдут в подданство Ее Императорского Величества, оных, также жен их и детей взять в плен и из их жилищ вывесть и впредь для безопасности распределить в Якуцком ведомстве по разным острогам…». У 1744—1747 гг. Дз. Паўлуцкі зноў арганізаваў тры ваенныя карныя экспедыцыі. 14 сакавіка 1747 г. чукчы разграмілі яго атрад, сам афіцэр загінуў. Карныя экспедыцыі і ваенныя сутычкі працягваліся яшчэ некалькі гадоў. Тым не менш, у 1755 г., урад быў вымушаны прыняць рашэнне змяніць палітыку. У 1771 г. быў ліквідаваны Анадырскі астрог.
Чукчы былі не адзіным народам Сібіры, які аказваў супраціўленне Расіі, аднак чукчы здолелі зрабіць яго дастаткова эфектыўным для таго, каб спыніць на доўгі перыяд рэчаісную каланіяльную экспансію на свае землі.
Падчас ваенных дзеянняў чукчы панеслі велізарныя чалавечыя страты, але пры гэтым пашырылі тэрыторыю сваіх качэўяў, выціснуўшы з іх каракаў і юкагіраў. Частка палонных саюзнікаў рускіх была асімілявана чукчамі. Значна павялічыліся іх аленныя статкі, што мела важнае значэнне, пакольку да пач. XIX ст. колькасць дзікіх аленяў на Чукоцкім паўвостраве знізілася. Спыніўся традыцыйны гандаль з карэнным насельніцтвам Амерыкі. Чукчы паступова прызвычаіліся да еўрапейскай зброі і каланіяльных тавараў.
Падначаленне Расіі
Пасля з'яўлення на поўначы Ціхага акіяна брытанскай і французскай даследчых экспедыцый у 1776 г. Кацярына II загадала прыкласці ўсе намаганні для прыняцця чукчаў у падданства мірным шляхам. У 1779 г. было заключана пагадненне аб міры з двума чукоцкімі правадырамі, якое прадугледжвала добраахвотны ясак. Пасля 1781 г. чукчы спынілі напады на каракаў. У 1789 г. было заключана яшчэ адно пагадненне з чукчамі, што качавалі ў раёне Калымы, аб выплаце ясака ў абмен на падарункі. Такім чынам, адбылося фармальнае далучэнне Чукоткі да Расіі.
Для заахвочвання міру расійскія ўлады арганізоўвалі рэгулярныя кірмашы. На працягу XIX — пач. XX стст. з'явіліся гандлёвыя факторыі на ўзбярэжжы. У 1822 г. быў прыняты "Статут аб кіраванні чужынцаў", які гарантаваў чукчам жыццё па сваіх законах, а таксама добраахвотны ясак, які да 1866 г. суправаджаўся падарункамі наўзамен. Прычым, кошт падарункаў часам перавышаў кошт падатку. З сяр. XIX ст. чукчы таксама вялі гандль з амерыканскімі кітабоямі. Некаторыя наймаліся на кітабойныя судны ці працавалі на залатых капальнях. Па прызнанню расійскіх чыноўнікаў, чукчы не ведалі над сабою ўлады і кіраваліся самі па сабе.
Савецкі перыяд
Пасля ўсталявання савецкай улады ў 1923 г. была адчынена першая школа для чукоцкіх дзяцей, але істотныя змены ў жыцці карэннага насельніцтва адбыліся толькі пасля 1930 г., калі была створана Чукоцкая нацыянальная акруга (з 1977 г. — Чукоцкая аўтаномная акруга) ў складзе РСФСР і арганізаваны першы аленегадоўчы калгас. Прычым, калектывізацыя працягвалася да 1959 г. Толькі пасля ІІ сусветнай вайны была ўсталявана надзейная мяжа з ЗША і спынены прамы гандль паміж чукчамі і амерыканцамі. Мілітарызацыя Чукоткі прывяла да хуткага росту насельніцтва за лік мігрантаў з іншых савецкіх тэрыторый, у асноўным рускіх і ўкраінцаў. Яны выконвалі большую частку высокатэхналагічнай і інтэлектуальнай працы, у той час як чукчы займаліся аленегадоўляй. Разам з тым, чукоцкая мова пачала выкладацца ў школах, з'явіліся чукоцкія прафесійныя настаўнікі, літаратары, мастакі, харэографы і г. д.
Сучаснасць
Пасля 1991 г. адбылося значнае скарачэнне войск на тэрыторыі Чукоцкай аўтаноміі, што прывяло таксама да скарачэння вонкавага фінансавання і эканамічнага заняпаду, які адчулі на сябе перш за ўсё карэнныя насельнікі. Правы, культурную і эканамічную самабытнасць чукчаў, эскімосаў, эвенаў абараняе Асацыяцыя карэнных малалікіх народаў Чукоткі.
Матэрыяльная культура
Асноўныя традыцыйныя заняткі: паляванне на дзікіх аленяў, марскіх звяроў, аленегадоўля, лоў рыбы. Пераход чукчаў да палявання на марскіх жывёл адбываўся з 1 тысячагоддзя н. э., але інтэнсіўна праходзіў у сяр. 2 тысячагоддзя н. э. Лоў рыбы меў важнае значэнне толькі для насельнікаў тых месц, дзе вялікія рэкі ўпадалі ў мора. Рыбу лавілі падхватнікам, удой, сеткамі. Ласося нарыхтоўвалі празапас. На цюленяў палявалі ў адзіночку. На маржа — групамі па некалькі байдар. Традыцыйная паляўнічая зброя — гарпун з паплаўком, дзіда, раменная сетка. Да сяр. XVIII ст. значная колькасць чукчаў яшчэ вяла комплексную гаспадарку, але пазней важную ролю стала адыгрываць аленегадоўля. Статкі адрозніваліся параўнальна буйнымі памерамі. Алені былі слаба прывучаныя, пасвіліся без дапамогі сабак. Узімку статкі трымалі ў накрытых ад ветра месцах, качавалі з месца на месца па некалькіх разоў за зіму, улетку мужчыны сыходзілі са статкам у тундру, жанчыны, старыя і дзеці жылі ў стойбішчах па берагах рэк ці мора. Здабыча футравых звяроў і збіральніцтва мелі дадатковае значэнне. Футры, скуры аленяў і марскіх звяроў з'яўляліся своеасаблівай валютай. Сярод берагавых чукчаў добра развіваліся такія рамёствы, як гафт, выраб замшы і эластычнай скуры, разьбярства па косці. Прычым, рамёствамі актыўна займаліся не столькі мужчыны, колькі жанчыны.
Асноўны сродак руху на зямлі — нарты, запрэжаныя аленямі ці сабакамі, лыжы. На вадзе — байдары. Ужо ў кан. ХІХ ст. карысталіся вельботамі. Амаль у кожнага паселішча ля Берынгава мора меўся свой вельбот. Багатыя чукчы нават набывалі ў амерыканцаў шхуны з газалінавымі рухавікамі.
Прыморскія чукчы звычайна будавалі сталыя жытлы. Узімку яны жылі ў паўземлянках з дошак і кітовых рэбраў, канструкцыю якіх запазычылі ў эскімосаў. У паўзямлянцы месціліся адна ці адразу некалькі малых сем'яў, якія адгарожваліся адна ад адной скурамі. Асвятляліся зімнія жытлы кітовым і цюленім жырам. Летнія жытлы звычайна ўзводзілі каля зімніх з разлікам толькі на адну сям'ю. Яны нагадвалі перанасныя ярангі качавых чукчаў, пакрываліся цюленімі скурамі, але ў іх не было дымавых адтулін. Ежу гатавалі на вогнішчы ля ўвахода. Пры жаданні ў летніх уцепленых жытлах можна было праводзіць зіму. У XIX ст. з распадам пашыраных сем'яў паўзямлянкі паступова перасталі будаваць. Аленныя чукчы жылі ў разборных ярангах на працягу ўсяго года. Пакрывалі іх аленімі скурамі.
Мужская і жаночая вопратка рабілася з аленіх ці нерпавых скур, хаця яшчэ ў XVIII ст. было вядома адзенне з лайкі і птушынага пер'я. Улетку распаўсюджаным тыпам вопраткі былі штаны і кашуля з замшы. Узімку насілі капелюшы з воўчых, сабачых ці пясцовых скур, якія выменьвалі ў суседзяў. Рукавіцы да сёй пары вырабляюць з аленіх лап. Яны вельмі доўгія, лёгкія, досыць грэюць і не псуюцца ад пацення рук.
Сацыяльная структура
Яшчэ ў XVII—XVIII стст. асновай чукоцкага грамадства была патрыярхальная грамада. Яна складалася с некалькіх малых нуклеарных сем'яў, якія аб'ядноўваліся па сваяцкаму ці сяброўскаму прынцыпу. Звычайна грамада жыла ў агульным зімовым доме. На чале знаходзіўся найбольш заможны і шматдзетны мужчына (эрмэчьын ў аленных і ытвэрмэчьын ў берагавых чукчаў). Малыя сем'і мелі асабістую маёмасць, аднак павінны былі аказваць маральную і гаспадарчую падтрымку іншым сем'ям грамады, прымаць на сябе іх абавязкі, здзейсняць за іх кроўную помсту.
У XIX ст. грамада паступова пачала саступаць месца малой сям'і. У аленных чукчаў гэта было выклікана павелічэннем статкаў, а значыцца немагчымасцю пасвіць усіх аленяў грамады разам. Берагавыя чукчы аб'ядноўваліся ў таварыствы, якія разам эксплуатавалі судны.
Шлюбы былі экзагамныя, існавалі звычаі выкупу і выкрадання нявесты. Ахвярамі выкрадання часта станавіліся прадстаўніцы суседніх народаў. Мужчыны адной грамады ці пэўнага кола сяброў практыкавалі абмен жонкамі.
Дзеці аднаго бацькі ад розных жонак лічыліся роўнымі паміж сабою. Характэрна доўгае грудное гадаванне (некалькі гадоў). Калі маці памірала, і не было сваячніцы з грудным малаком, бацька звычайна забіваў немаўля. Аб малодшых чальцах грамады клапаціліся жанчыны ці нават дзяўчаты-падлеткі. З 5—6 гадоў хлопчыкі дапамагалі бацьку, а дзяўчаты — маці.
Сярод чукчаў сустракаліся транссэксуалы. Часцей за ўсё, гэта былі мужчыны, якія ўпадабалі жаночы вобраз жыцця, лічылі сябе жанчынамі і паводзілі як жанчыны, нават размаўлялі жаночым голасам, уступалі ў сэксуальныя сувязі з мужчынамі і выходзілі замуж. Жанчына, якая ўпадабала мужчынскі вобраз жыцця, таксама была павінна выконваць усе мужчынскія абавязкі.
У час вайны чукчы захоплівалі палонных (пераважна падлеткаў, дзяцей і жанчын), якіх вярталі за выкуп ці ператваралі ў рабоў. Рабы пасвілі статкі, дапамагалі ў хатняй працы. Іх апраналі ў горшую вопратку, маглі прадаць або абмяняць. Але з цягам часу жанчыны-рабыні атрымоўвалі магчымасць выйсці замуж за свабоднага. Мужчыны-рабы — ажаніцца на чукоцкай жанчыне і таксама стаць свабоднымі.
У XVII—XVIII стст. сфарміраваліся часовыя супольныя ваенныя мужчынскія арганізацыі-орачекыт, якія ўзначальвалі правадыры (ынычьыт, ачаттэ, эрмэчьыт). Пасада правадыра была выбарнай. Ім мог стаць самы магутны ці дасведчаны воін, незалежна ад узросту. У орачекыт бралі саюзнікаў — юкагіраў, эскімосаў і берагавых каракаў. Найбольш важныя пытанні (напрыклад, аб заключэнні міру) мужчыны-чукчы вырашалі разам, прыслухоўваючыся да думак старэйшых і старшынь грамад.
Ваенная справа
Чукчы мелі даволі разнастайную зброю і абарончую амуніцыю, якую часткова выраблялі самі з камяню, дрэва, костак, іколу, кітовага вусу, медных і жалезных блях. Апошнія выменьваліся ў суседзяў ці ў рускіх. Для дальняга бою карысталіся лукамі. Іх выраблялі з хваіны або кітовага вусу. Гэта былі даволі складаныя прылады з розных дэталяў, змацаваных сухажыллямі, скуранымі рамянямі і клеем. Наканечнікі стрэл былі каменнымі ці касцянымі, з XVIII ст. шырока ўжывалася бляха. Пры абароне выкарыстоўвалі эскімоскія лукі-нуёк з падвоеным боем. Чукчы трапна кідалі камяні з дапамогай прашчы, арканілі праціўніка. У блізкай бітве галоўнай зброяй лічыліся дзіды, радзей — пасавыя і насцегнавыя нажы. З XVIII ст. ужывалася агнястрэльная зброя.
Хлопчыкі з дзяцінства трэніраваліся, вучыліся хутка бегаць на доўгія дыстанцыі, цягаць цяжкія рэчы, фехтаваць дзідай, кідаць камяні і нажы, страляць з лука. Спрыт выхоўваўся дзякуючы каманднай гульні ў мяч, які рабіўся з аленей скуры і запаўняўся поўсцем. Гэта дапамагала не толькі ў вайне, але пад час паляванняў ці перакачовак. Галоўнымі недахопамі воіна, якія перамагаліся сталымі і жорсткімі практыкаваннямі, лічыліся дрымотнасць і потлівасць. У чукоцкіх казках і паданнях згадваюцца адзінаборствы паміж мужчынамі падчас звычайных спрэчак або ў барацьбе за маёмасць.
У ваенных набегах часам таксама ўдзельнічалі жанчыны. Дзяўчынкі з маленства трэніраваліся валодаць зброяй, уступалі ў паядынкі з мужчынамі. Жанчыны берагавых чукчаў веславалі пад час паходаў. Калі мужчыны пакідалі стойбішча, жанчыны павінны былі самі бараніцца ад ворагаў і дзікіх звяроў.
Ваенныя дзеянні ў дачыненні суседзяў абвяшчаліся загадзя. Стратэгія качавых чукчаў ўяўляла сабою кароткія наступальныя набегі. Шырока практыкаваліся засады. Берагавыя чукчы будавалі ўмацаванні для абароны. Ваенныя дзеянні часцей адбываліся ўзімку з канца лютага да мая, калі мужчыны былі меней занытыя паўседзённымі клопатамі, а снег і лёд давалі магчымасць рухацца на далёкія адлегласці. На рускіх і юкагіраў нападалі і ўлетку, калі тыя адыходзілі ад астрогаў і паселішчаў для лову рыбы ці палявання.
Фальклор
Чукчы захавалі багаты фальклор — касмаганічныя міфы, казкі, гістарычныя легенды і паданні. Адна з самых выбітных постацяў чукоцкага фальклору — крумкач Куркыль, які выступае стваральнікам свету і абаронцам. Народныя музычныя інструменты (варган, бубен) рабіліся з дрэва, косці, кітовага вусу. Распаўсюджаны рытульныя танцы, танцы-пантамімы, а таксама танец пічэйнен, што суправаджаецца гарлавым спевам і крыкам. У 1968 г. быў створаны першы чукоцкі прафесійны танцавальны ансамбль «Эргырон».
Мова
Чукоцкая мова належыць да камчацка-чукоцкай сям'і палеазіяцкіх моў. На ёй размаўляе прыкладна 70 % чукчаў. Дыялектныя адрозненні не значныя. Вылучаюцца ўсходні, заходні і некалькі паўднёвых дыялектаў. З XIX ст. рабілася некалькі спроб стварыць чукоцкую пісьмовасць, у тым ліку на піктаграфічнай аснове. У 1931 г. быў складзены чукоцкі алфавіт на аснове лацінкі. У 1932 г. на ім быў выдадзены першы буквар. У 1937 г. чукоцкая мова была пераведзена на кірыліцу.
Чукоцкая мова выкарыстоўваецца ў друку, мясцовых сродках інфармацыі, часткова ў літаратуры.
Рэлігія
Частка чукчаў спавядае праваслаўе, аднак да нашага часу захаваліся многія дахрысціянскія вераванні.
Важнай часткай старажытнай рэлігіі чукчаў з'яўляецца наргынэн — ўсё навакольнае асяроддзе, якое мае жыццё, і ад якога залежыць лёс і поспех кожнага чалавека. Шматлікія дзікія жывёлы прыпадабняюцца людзям, таму ў міфах і казках можна пачуць пра народы белых мядзведзяў, павукоў, мышоў і інш. Чалавечыя рысы і розум надаюцца зямлі, сонцу, месяцу, небу. Кожнае месца, дрэва, лес, рака маюць сваіх духаў-гаспадароў этынвыт. Іх звычайна залагоджваюць, але часам могуць помсціць (за смерць сваяка, быццам бы дрэннае стаўленне і г. д.). Дабратворнай істотай лічыцца хатні агмень. У мінулым пачыталіся зоркі. Адмысловую катэгорыю дабратворных істот складалі продкі сям'і, абшчыны, паселішча. Кожная сям'я шукала падтрымкі ў свайго найблізкага сваяка па мужчынскай лініі. Вонкавым выразам сувязі сям'і з продкамі з'яўляюцца стылізаваныя драўляныя або выразаныя са скуры фігуркі. Раней чукчы верылі, што свет складаецца з трох частак, і наш знаходзіцца ў цэнтры. Тыя, хто загінуў на полі боя ці ў выніку самазабойства патрапяць у верхнюю частку, дзе жыццё мала адрозніваецца ад чалавечага. Памерлыя ад хваробы трапяць у ніжні свет-кэлэ, які насяляюць злыя духі.
Важную ролю да сёй пары адыгрвае шаманізм. У мінулым да шаманаў звярталіся ў асноўным у выпадку хваробы, якую, як верылі, прыносілі злыя духі. Шаманамі маглі быць мужчыны і жанчыны, але найбольшай павагай карысталіся тыя, хто мог імітаваць паводзіны супрацьлеглага полу.
Эдуард Чорны Прынц
Эдуард Вудстак, «Чорны прынц» (Edward of Woodstock, «the Black Prince»;,  — , ) — прынц Уэльскі, прынц Аквітанскі, старэйшы сын караля Англіі Эдуарда III.
Білі Джэраты
Білі Джэраты (Billy Geraghty) — англійскі акцёр, найбольш вядомы дзякуючы ролі дэтэктыва-канстэбля Дарэна Барэта ў брытанскім серыяле «Апошні дэтэктыў».
Ілья Кірэевіч Купрыенка
Ілья Кірэевіч Купрыенка (28 жніўня 1916 — 19 сакавіка 1988) — аўтаматчык; камандзір аддзялення стралковай роты 937-га стралковага палка 238-й стралковай дывізіі 2-га Беларускага фронту, яфрэйтар. Поўны кавалер ордэна Славы.
Біяграфія
Нарадзіўся 15 жніўня 1916 года ў вёсцы Собалеўка, цяпер Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі ў сялянскай сям'і. Беларус. Скончыў 3 класа. Працаваў газагагенератаршчыкам на Магілёўскім заводзе штучнага валакна.
У Чырвонай Арміі з 1937 года. На фронце ў Вялікую Айчынную вайну з чэрвеня 1943 года. Ваяваў на Бранскім, Заходнім, 1-м і 2-м Беларускіх франтах.
Аўтаматчык стралковай роты 937-га стралковага палка чырвонаармеец Купрыенка Ілья ў складзе аддзялення разведкі 27 чэрвеня 1944 года на подступах да населенага пункта Лупалава, размешчанага на поўдзень ад горада Магілёва зрабіў праход у мінным полі непрыяцеля, абязшкодзіўшы пры гэтым дзве міны нацяжнога дзеяння, што дазволіла разведвальнаму аддзяленню нечакана ўварвацца ў варожую траншэю і выбіць з яе праціўнікаў.
Загадам па 238-й стралковай дывізіі № 191 ад 9 жніўня 1944 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях чырвонаармеец Купрыенка Ілья Кірэевіч узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.
У баі за польскі населены пункт Віленберг, размешчаны ў пяцідзесяці кіламетрах на паўночны ўсход ад горада Млава, камандзір аддзялення стралковай роты 937-га стралковага палка яфрэйтар Купрыенка Ілья 23 студзеня 1945 года, узначальваючы групу разведчыкаў, выйшаў у варожы тыл, і ў распачатай сутычцы з праціўнікам, агнём з аўтамата знішчыў некалькіх ворагаў. Пасля чаго без страт вярнуўся на камандны пункт 937-га стралковага палка з важнымі дадзенымі аб сістэме агню праціўніка.
29 студзеня 1945 года ў баі за горад Бішафсбург (цяпер польскі горад Біскупец), яфрэйтар Купрыенка Ілья ў ліку першых уварваўся ў горад і забіў трох ворагаў, а трох узяў у палон.
Загадам па 49-й арміі № 023 ад 13 сакавіка 1945 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях яфрэйтар Купрыенка Ілья Кірэевіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.
8 сакавіка 1945 года камандзір аддзялення стралковай роты 937-га стралковага палка яфрэйтар Купрыенка Ілья, дзейнічаючы на чале групы разведчыкаў, разам з разлікам 45-міліметровай гарматы ў раёне населенага пункта Фішэрсхютэ, размешчанага ў сарака кіламетрах на паўднёвы захад ад польскага горада Гдыня, выявіў групу праціўнікаў. У выніку раптоўнай атакі шасцёра з праціўнікаў было знішчана і шэсць ўзята ў палон, захоплена аўтамашына з харчаваннем.
Скрабок
Скрабок — шматфункцыянальная прылада працы з абабітага каменю, найчасцей з крэменю, для апрацоўкі скуры, рога, косці і дрэва. Вядомы з часоў палеаліту, выкарыстоўваўся і ў эпоху бронзы. Адрозніваюцца формай загатоўкі, арыентацыяй рабочага ляза (на пласціне, адшчэпе, сколе і г.д.), а таксама другаснай апрацоўкай (рэтушшу).
Ілья Кірэевіч Купрыенка
Біяграфія
6 чэрвеня 1945 года камандуючы 2-м Беларускім фронтам Маршал Савецкага Саюза Ракасоўскі К. К. падпісаў прадстаўленне да ўзнагароджання Купрыенка І. К. ордэнам Славы 1-й ступені.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 29 чэрвеня 1945 года за ўзорнае выкананне заданняў камандавання ў баях з нямецка-варожымі захопнікамі яфрэйтар Купрыенка Ілья Кірэевіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені, стаўшы поўным кавалерам ордэна Славы.
24 чэрвеня 1945 года Купрыенка І. К. удзельнічаў ў гістарычным Парадзе Перамогі на Чырвонай плошчы ў Маскве. У 1945 годзе старшына Купрыенка І. К. дэмабілізаваны.
Пасля вайны поўны кавалер ордэна Славы Купрыенка Ілья працаваў забойшчыкам на шахце, сталяром, удзельнічаў у асваенні цалінных і абложных зямель. Член КПСС з 1953. Апошнія гады жыў у вёсцы Несцерава Мсціслаўскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Памёр 19 сакавіка 1988 года.
Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені, Славы 1-й, 2-й, 3-й ступені, медалямі.
Азёры (заказнік)
Азёры — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Гродзенскім і Шчучынскім раёнах Гродзенскай вобласці. Заснаваны ў 1990 годзе для захавання ландшафтнага комплексу з рэдкімі відамі раслін і жывёл, стабілізацыі гідралагічнага рэжыму р. Котра і інш. Плошча заказніка складае 21 852 га.
Пераважаюць падтаежныя барэальныя і водна-ледавіковыя ландшафты з эолавымі і камавымі градамі, азёрамі (Белае, Зацкава, Малочнае і інш.). Рэльеф раўнінны, пласкахвалісты з астраўкамі камавых узгоркаў, западзінамі і катлавінамі азёр. Глебы дзярнова-падзолістыя. Лясы хваёвыя і вытворныя драбналістыя.
У флоры каля 320 відаў сасудзістых раслін, у Чырвоную кнігу занесены сон-трава, чарамша, мнаганожка звычайная, купальнік горны, лілея кучаравая і інш. У фаўне 130 відаў птушак, у Чырвонай кнізе — малая паганка, чорны бусел, скапа, дзербнік, пустальга звычайная, курапатка белая, няясыць даўгахвостая, каршачок, уліт вялікі і інш.
Гімн Руанды
Цудоўная Руанда (руанда: Rwanda Nziza) — дзяржаўны гімн Руанды, замяніўшы з 1 студзеня 2002 ранейшы гімн «Наша Руанда» (руанда: Rwanda Rwacu) у рамках кампаніі па пераадоленні наступстваў грамадзянскай вайны.
Грацыя Дэледа
Грацыя Дэледа (Grazia Deledda; 27 верасня 1871, Нуора, Сардзінія — 15 жніўня 1936, Рым) — італьянская пісьменніца, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1926).
Свята-Міхайлаўская царква
Свята-Міхайлаўская царква — назва шэрагу праваслаўных храмаў, асвячоных у гонар Архістратыга Міхаіла.
Навасёлкі (Духаўшчынскі раён)
Навасёлкі (Новосёлки) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)
Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (другія) дзейнічалі ў Мінску з 19 кастрычніка па 23 лістапада 1919 г.
Створаны Мінскай беларускай школьнай радай для настаўнікаў школ Мінскага павета. Фінансаваліся польскімі ўладамі. Выкладчыкі: Я. Лёсік, У. Ігнатоўскі, Я. Карскі, Я. Фарботка і інш. Навучалася каля 250 чал. Пры курсах слухачамі арганізаваны самадзейны тэатральны гурток, які паставіў на сцэне «Беларускай хаткі» некалькі спектакляў.
Алан Елізбаравіч Дзагоеў
Алáн Елізбáравіч Дзагóеў (Зæгъойты Елизбары фырт Алан;, Беслан, Паўночна-Асецінская АССР, РСФСР, СССР) — расійскі футбаліст, паўабаронца казанскага «Рубіна». Заслужаны майстар спорту Расійскай Федэрацыі (2018). Трохразовы чэмпіён Расіі, чатырохразовы ўладальнік Кубка Расіі, чатырохразовы ўладальнік Суперкубка Расіі. Дзевяць разоў уваходзіў у спіс 33 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Расіі.
У 2008—2018 гадах гуляў за зборную Расіі. У яе складзе ўдзельнічаў у чэмпіянаце Еўропы 2012, чэмпіянатах свету 2014 года і 2018 года. Член Клуба Ігара Нета.
Клубная ар’ера
Алан Дзагоеў з дзяцінства цікавіўся футболам, ён «выходзіў на палянку каля дома і ганяў мяч».
ЦСКА Масква
У сярэдзіне лістапада 2007 года Дзагоеў перайшоў у маскоўскі ЦСКА. За ЦСКА дэбютаваў 27 студзеня 2008 года ў рамках розыгрышу Кубка Першага канала ў матчы супраць данецкага «Шахцёра», выйшаўшы на замену на 78 хвіліне гульні. 26 красавіка 2008 года дэбютаваў у складзе армейцаў у выязным матчы 7-га тура супраць клуба «Прамень-Энергія». 11 мая таго ж года ў сваім першым матчы ў асноўным складзе армейскага клуба ў хатнім паядынку 10-га тура з «Хімкамі» Алан забіў свой ​​першы гол і аддаў 2 галявыя перадачы. Стаў адным з 16 футбалістаў, каму атрымалася забіць у 17 гадоў у вышэйшай лізе чэмпіянату Расіі. Яму было на той момант 17 гадоў 329 дзён.