cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маверанахр
Назва з'явілася ў часы арабскага заваявання VII—VIII стагоддзяў і пазначала першапачаткова вобласць на правым беразе Амудар'і. Маверанахр з'яўляецца калькай з  — «зарэчча», якое ўзыходзіць да. Сагдыйскім эквівалентам з'яўляецца «Pāryāp» ад «*pāra-» + "«p» ‘вада, рака’, гэта значыць «процілеглы бераг ракі». Горад з сагдыйскай назвай Фараб існаваў на месцы гарадзішча Атрар, на правым, процілеглым, адносна Согда, беразе Сырдар'і. Родам адтуль паходзіў філосаф Абу Наср Мухамад ібн Мухамад Фарабі. «Зарэччам» правабярэжжа Амудар'і назвалі жыхары левабярэжжа, гэта значыць Харасана, з таму што суседнічалі з Согдам і мелі з сагдыйцамі вельмі цесныя роднасныя, культурныя, эканамічныя, духоўныя і іншыя сувязі. Пазней гэтым тэрмінам сталі пазначаць рэгіён паміж Амудар'яй і Сырдар'яй.
У цэлым адпавядае вобласці Согд (Сагдыяна), але не ўключае Фергану і Памір. На тэрыторыі Маверанахра размешчана большая частка Узбекістана, захад Таджыкістана і Кыргызстана, усход Туркменістана і паўднёвыя рэгіёны Казахстана. Найстаражытныя і найбольш буйныя гарады — Самарканд, Бухара, Худжанд, Хіва, Туркестан і інш.
Гісторыя
Рэгіён быў адной з сатрапій дзяржавы Ахеменідаў пад імем Сагдыяна. Тэрмін «Трансаксанія» з'явіўся ў заходняй геаграфіі пасля паходаў Аляксандра Македонскага ў IV стагоддзі да нашай эры, якія прынеслі ў гэты край эліністычную культуру; Маверанахр быў самым паўночна-ўсходнім пунктам эліністычнага свету аж да арабскага ўварвання. У часы валадарства Сасанідаў рэгіён часта называлі Сагдыянай, паводле назвы былой ахеменідскай правінцыі на гэтай тэрыторыі, выкарыстоўваючы гэта імя для таго, каб адрозніць гэтыя тэрыторыі ад зямель суседняй Бактрыі.
Кітайскі даследчык Чжан Цянь, які наведаў суседнія Бактрыю і Парфію нароўні з Сагдыянай у 126 годзе да нашай эры, склаў першае вядомае кітайскае апісанне рэгіёна. Чжан Цянь характарызуе матэрыяльную культуру Парфянскага царства як развітае ўрбаністычнае грамадства, якое вырошчвае збожжавыя і вінаград, вырабляе сярэбраныя манеты і вырабы са скуры. Землі ў міжрэччы Сырдар'і і Амудар'і паслядоўна ўваходзілі ў склад дзяржавы Селеўкідаў, Грэка-бактрыйскага царства, Парфянскай і Кушанскай імперый да часоў валадарання дынастыі Сасанідаў.
У часы Сасанідаў рэгіён стаў буйным культурным і навуковым цэнтрам за кошт эфектыўнага царскага кіравання і даходаў, якія атрымліваліся дзякуючы гандлю на паўночным участку вялікага шаўковага шляху. Сасанідскае кіраванне на гэтых землях скончылася з уварваннем эфталітаў у канцы V стагоддзя і было адноўлена толькі ў 565 годзе.
Найбуйнейшымі гарадамі і культурнымі цэнтрамі Трансаксіяны ў тую эпоху з'яўляліся Самарканд і Бухара. Абодва знаходзяцца ў паўднёвай частцы Маверанахра, (але на поўнач ад Аму-Дар'і, у даліне ракі Зераўшан), на сухіх, але ўрадлівых раўнінах. Абодва гарады засталіся цэнтрамі персідскай культуры і цывілізацыі пасля ісламскага заваявання Ірана, і адыгралі вырашальную ролю ў адраджэнні персідскай культуры са стварэннем дзяржавы Саманідаў. Шмат у чым гэта стала магчыма таму, што частка персідскіх вяльможаў і памешчыкаў бегла ў гэтыя землі пасля арабскага ўварвання.
Заваяванне Сярэдняй Азіі, прадпрынятае намеснікам халіфаў у Харасане Кутэйбам ібн Муслімам у перыяд з 706 па 715 гады (Кутэйба заваяваў землі Балха і Пайкенда, Бухару, Шуман, Кеш і Нахшаб, пасля чаго здзейсніў паход да Кашгара (713), але быў вымушаны адступіць), было затарможана пасля забойства Кутэйбы і мецяжоў у Амеядскім халіфата да 738 года. Заваяванне было працягнута у 738—740 гадах. У 740 годзе Наср ібн Сеяр абвясціў амністыю ўсім удзельнікам ранейшых паўстанняў, якія нават адракліся ад ісламу. Гэты крок замацаваў арабскую перавагу на захадзе Цэнтральнай Азіі. Дынастыя Тан кантралявала ўсходнюю частку «зямель за Ракой» аж да грамадзянскай вайны.
Чынгісхан уварваўся ў Маверанахр у 1219 годзе падчас мангольскага заваявання дзяржавы Харэзмшахаў. Перад сваёй смерцю ў 1227 годзе ён перадаў заходнія землі Цэнтральнай Азіі свайму другому сыну Чагатаю, які заснаваў дзяржаву, вядомую пад назвай Чагатайскага ўлуса. У 1370 годзе эмір Цімур, выхадзец з племя Барлас, быў абвешчаны вярхоўным эмірам Турана і, такім чынам, даў пачатак новай дзяржаве на месцы заходняга Чагатайскага ўлуса. Пры Цімуры Маверанахр, са сталіцай у Самаркандзе, у апошні раз стаў цэнтрам ісламскай магутнасці ў Азіі. Уладанні Цімура распасціраліся ад Гобі да Мармуровага мора і ад Іртыша да Ганга, а сталіца іх — Самарканд — стала цэнтрам асветы, прамысловасці, навук і мастацтваў.
Марцін Гоўлд
Марцін Гоўлд (Martin Gould; нар., , Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Пераможца German Masters 2016 года. З восені 2010 года да зімы 2014 года і з пачатку сезона 2015/2016 уваходзіць у топ-32 сусветнага рэйтынгу.
Пачаў прафесійную кар’еру ў 2000 годзе ва ўзросце 18 гадоў, а ў 2003 годзе дайшоў да 1/32 фіналу ў кваліфікацыі да чэмпіянату свету. У 2007 годзе дэбютаваў у асноўнай стадыі рэйтынгавага турніру на Трафеі Паўночнай Ірландыі, а ў сезоне 2008/2009 упершыню патрапіў у асноўную стадыю турніру Трайной кароны на чэмпіянаце Вялікабрытаніі, у 1/8 фіналу рэйтынгавага спаборніцтва на адкрытым чэмпіянаце Уэльса і здзейсніў дэбют у асноўнай стадыі чэмпіянату свету, пасля чаго патрапіў у топ-48 рэйтынгу. У 2010 годзе прайшоў у другі раўнд чэмпіянату свету, першы рэйтынгавы чвэрцьфінал на World Open і першы фінал прафесійнага турніру на адным з этапаў серыі PTC у Шэфілдзе, а таксама дэбютаваў у топ-32 рэйтынгу, а ў 2011 годзе выйшаў у свой першы рэйтынгавы фінал на заключным турніры серыі Players Tour Championship, дзе саступіў Шону Мёрфі, у другі раз дайшоў да 1/8 фіналу сусветнага першынства і патрапіў у топ-16 снукерыстаў свету, пасля чаго дэбютаваў на найбуйнейшым запрашальным турніры, Мастэрс, у пачатку 2012 года і падняўся на найвышэйшае для сябе 11-е месца ў рэйтынгу. У сезоне 2012/2013 выйграў адзін з этапаў PTC, а таксама нярэйтынгавыя турніры — Snooker Shoot-Out і Championship League. У пачатку сезона 2015/2016 дайшоў да фіналу адкрытага чэмпіянату Аўстраліі, дзе ў вырашальным фрэйме саступіў Джону Хігінсу, а пазней упершыню дайшоў да чвэрцьфіналу турніру Трайной кароны на чэмпіянаце Вялікабрытаніі, другім па значнасці рэйтынгавым турніры пасля чэмпіянату свету. У 2016 годзе атрымаў сваю першую рэйтынгавую перамогу на German Masters, пасля чаго вярнуў сабе месца ў топ-16 рэйтынгу, якое страціў у канцы 2012 года.
У агульнай колькасці займаў 11-ы радок у сусветным рэйтынгу два тыдні. За сваю прафесійную кар’еру аформіў больш за 180 соценных брэйкаў і ўваходзіць у топ-40 снукерыстаў з найбольшай колькасцю соценных серый у гісторыі снукера, а таксама зарабіў больш за 900 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-50 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці. У 2018 годзе выканаў свой адзіны максімальны брэйк.
Адмірал Флоту Савецкага Саюза
Адміра́л Фло́ту Саве́цкага Саю́за — вышэйшае воінскае званне Ваенна-марскога Флоту СССР. Уведзена Указам Прэзідыума ВС СССР ад 03.03.1955 «Аб воінскім званні Адмірал Флоту». Адпавядала званню Маршал Савецкага Саюза.
Раней, з мая 1945 года, да звання «Маршал Савецкага Саюза» прыраўноўвалася званне «адмірал флоту».
Скасавана ў сувязі з распадам СССР у 1991 годзе.
Званне Адмірала флоту Савецкага Саюза было прысвоена толькі тром ваеначальнікам: М. Г. Кузняцову, І. С. Ісакаву і С. Г. Гаршкову.
Прадстаяцель
Прадстая́цель  — агульнае, дагматчна правільнае найменне першага па гонары епіскапа памеснай праваслаўнай царквы. Прадстаяцелем Рускай праваслаўнай царквы з'яўляецца Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі (у наш час — патрыярх Кірыл).
Прадстаяцелем таксама завецца намеснік ці настаяцель манастыра або храма.
У Тыпіконе і іншых набажэнскіх указаннях тэрмінам прадстаяцель пазначаецца епіскап ці святар, які ўзначальвае (здзяйсняе) любое саборнае (калектыўнае) набажэнства.
Барысаўка (Гарадоцкі раён)
Бары́саўка (, Борисовка) — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
A Ліга Літвы 2014
A Ліга Літвы 2015 — 25-ы сезон чэмпіяната Літвы па футболе ў Вышэйшым дывізіёне.
Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам
Клубы, якія выйшлі ў A Лігу з Першай лігі
Клуб, які страціў месца ў A Лізе па выніках сезона 2013
Людміла Яўгенаўна Радзецкая
Людміла Яўгенаўна Радзецкая (нар., Віцебск) — беларускі вучоны ў галіне акушэрства і гінекалогіі. Доктар медыцынскіх навук (2001).
Біяграфія
Скончыла Віцебскі медыцынскі інстытут (1982), працуе ў ім з 1986 (з 2001 прафесар кафедры, адначасова загадчык курса павышэння кваліфікацыі спецыялістаў). Навуковыя працы па гінекалагічнай эндакрыналогіі, генітальным эндаметрыёзе.
Іван Якаўлевіч Яшкін
Іван Якаўлевіч Яшкін (, Шаламы, Слаўгарадскі раён, Магілёўская вобласць — ) — беларускі мовазнавец.
Біяграфія
Скончыў Васькавіцкую СШ (1950), Магілёўскі педагагічны інстытут (1954). У 1957—1959 гг. працаваў у Полацкім педінстытуце, з 1959 г. — у Інстытуце мовазнаўства АН Беларусі. З 1977 г. — старшы навуковы супрацоўнік, з 1964 г. — правадзейны член Геаграфічнага таварыства беларускага філіяла пры АН Беларусі.
Дзейнасць
Даследаваў беларускую дыялекталогію, лексікалогію, гісторыю беларускай літаратурнай мовы, тэрміналогію, анамастыку, этнаграфію, фалькларыстыку.
Аўтар прац «Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія» (1971), «Узаемадзеянне рознадыялектных сістэм. Фанетыка» (1979), адзін са складальнікаў «Тлумачальнага слоўніка беларускай мовы» (т.1-2, 1977—1978; т. 5, 1982), «Тураўскага слоўніка» (т. 1-4, 1982—1985). Прымаў удзел у зборы матэрыялаў для «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» у 1963 г., «Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа» у 1964—1974 гг., зборы матэрыялау, укладанні i выданні лінгвагеаграфічных артыкулаў «Лексічнага атласа беларускіх народных гаворак» у 5 тамах (1971—1985 i да 1998). Удзельнічаў у выданні «Лексічнага атласа белаpycкіх народных гаворак» («Раслінны i жывёльны свет», т. 1, 1993; «Сельская гаспадарка», т. 2, 1994; «Чалавек», т. 3, 1996; «Побыт», т. 4, 1997; «Семантыка. Словаўтварэнне. Націск», т. 5, 1998), а таксама ў зборы матэрыялаў i распрацоўцы навуковых тэм «Лінгвістычны атлас Еўропы» (1985—1990), «Усходнеславянскія ізaгалосы» (1986—1991), «Слоўніка гаворак паўднёва-заходняй Віцебшчыны» (1986—1998), «Вывучэнне беларускіх, літоўскіх, польскіх i рускіх гаворак на тэрыторыі ўзаемадзеяння балтыйскіх i славянскіх моў» (1988—1990).
Тыпікон
Тыпіко́н, (Τυπικόν ад  — узор, устаў) — кніга, у праваслаўнай літургіцы, якая змяшчае галоўным чынам устаў богаслужэння. У Тыпіконе знаходзіцца таксама каляндар з Маркавымі главамі, якія злучаюць рухомы і нерухомы гадавыя богаслужэбныя кругі; правілы аб пастах; правілы манастырскага супольнага жыцця і ўказанні аб правядзенні храмавых свят; трапезе і іншых аспектах царкоўнага і манастырскага жыцця.
Збараж
Збараж (Зба́раж, Zbaraż) — горад, былы цэнтр Збаражскага раёна Цярнопальскай вобласці на Украіне. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады. Насельніцтва горада — 14,0 тыс. чалавек (2013).
Збараж адносіцца да 39 гарадоў Украіны з найбольшай колькасцю гістарычных помнікаў.
Гісторыя
Першы ўспамін пра Збараж знаходзіцца ў Галіцка-Валынскім летапісе за 1211 год. Летапісны горад знаходзіўся там, дзе цяпер размешчана сяло Стары Збараж — 3 км на захад ад сучаснага раённага цэнтра. У 1393 годзе Ноўгарад-Северскі князь Карыбут Альгердавіч пабудаваў на месцы старажытнарускай крэпасці замак. У 1434 годзе замкам завалодаў князь Фёдар Нясвіцкі, па загадзе якога, увесь горад быў абнесены абароннай сцяной. У 1463 годзе сын Фёдара Несвіцкага Васіль, першы пачаў называць сябе князем Збаражскім, праз некаторы час князі Збаражскія сталі аднымі з вялікіх землеўладальнікаў Валыні.
Замак, які ўзнік на месцы драўлянага гарадзішча, быў цвярдыняй, якая абараняе насельніцтва ад татарскіх набегаў пачынаючы з 13 стагоддзя. У 1474 годзе замак стаў стаў цэнтрам гераічнай абароны ад татарскай арды хана Айдара, кіраваў абаронай князь Васіль Збаражскі. Збараж становіцца цэнтрам удзельнага княства, дзе засяродзілася кіраванне вялікімі тэрыторыямі паўднёвых рэгіёнаў Валыні. З другой паловы 16 стагоддзя, адбудаваны замак становіцца арэнай бітваў з татарамі (1558, 1567, 1572, 1588, 1589 гг.). У 1598 годзе была цалкам знішчаная крэпасць.
У 1580-я гады быў пабудаваны новы замак і гарадскія ўмацаванні на ўсход ад разбуранай крэпасці ў перыяд праўлення Януша, Крыштафа і Юрыя Збаражскіх. У 1627 годзе пачынаецца будаўніцтва кляштара францішканаў (бернардынаў) з касцёлам, якое завяршылася ў 1650-х гадах. Канчаткова ансамбль замкавых збудаванняў сфармаваўся ў 1630-х гадах, калі горад перайшоў у праўленне князёў Вішнявецкіх.
Горад вядомы падзеямі перыяду паўстання Хмяльніцкага, а менавіта аблогай 1649 года. Тады войскі Багдана Хмяльніцкага аблажылі моцны каронны гарнізон у Збаражы. На дапамогу акружаным выйшла адборная армія, якую ўзначальваў сам кароль Ян ІІ Казімір. Гетман атакаваў палякаў каля Збарова (недалёк ад Збаража) і ледзь не ўзяў караля ў палон. Перашкодзіў саюзнік Хмяльніцкага, крымскі хан Іслам-Гірэй III, які прыгразіў пераходам на бок Яна ІІ Казіміра, калі баявыя дзеянні не будуць спыненыя. Вынікам стаў Збароўскі дагавор, па якім рэестр казацкага войскі быў скарочаны з 60 да 40 000, а ў складзе Гетманскай дзяржавы засталіся Кіеўскае, Чарнігаўскае і Брацлаўскае ваяводства. Валынь, Падолле і Палессе засталіся пад уладай Рэчы Паспалітай.
У 1772 годзе горад увайшоў у склад уладанняў Габсбургаў (пасля — Аўстрыйская, з 1867 года — Аўстра-Венгерская) імперыя). У 1797 годзе імператар Франц ІІ пацвердзіў герб горада: св. Юрый, верхом на кані, забівае дракона.
Славутасці
У горадзе захаваліся архітэктурныя помнікі:
Валасяніца малая
Валасяніца малая, мухалоўка малая, лоцманчык (Ficedula parva) — птушка сямейства мухалоўкавых.
Апісанне
Даўжыня цела 11,5 см, размах крылаў 18,5-21 см. Самец у гнездавы перыяд з іржавымі горлам і грудзьмі (як у малінаўкі), шчокі шэрыя, самка з жаўтавата-карычневым налётам (не блытаць з самкай лугавога ерчыка). Самец і самка з белымі плямамі па баках хваста. Маладыя падобныя да самкі. Характэрна рухае хвастом. Голас: вясёлы і гучны спеў пачынаецца.
Пашырэнне
Арэал: ад Заходняй Еўропы (Данія, усход Германіі і поўдзень Швецыі) поясам праз Еўропу і Азію (да Камчаткі і Сахаліна ўключна), а таксама Малая Азія, Каўказ і паўночны Іран.
На захадзе арэала жыве ў старых, вільготных і зацененых лісцевых або мяшаных лясах (часцей букавыя і піхтава-букавыя). На раўнінах цэнтральнае Еўропы насяляе дубовыя, дубова-грабавыя лясы і алешнікі. У прыбалтыйскіх краінах, Расіі і Беларусі — розныя тыпы мяшаных хваёвых бароў, на поўначы засяляе ельнікі. Аддае перавагу высокім дрэвам з добра развітым падростам, мясцінам паблізу ад вады, палянам і высечкам. У Малдавіі засяляе таксама старыя сады і вінаграднікі. У Цэнтральнай Еўропе (Германія, Польшча, Славакія) сустракаецца ад раўнін да 1700 м над у.м., на Балканах — да 1300 м, у Арменіі — да 2350 м.
Пералёты від. Акрамя арэала сустракаецца на востраве Мядзведжым, у Ісландыі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Францыі, Бельгіі, Люксембургу, Швейцарыі, Іспаніі, Балеарах. Зімуе на поўдні Азіі (Пакістан, Індыя, Індакітай, усход і поўдзень Кітай, Малайзія), верагодна, таксама ў Афрыцы.
Асаблівасці біялогіі
Гняздо ў вялікім (часам напаўадкрытым) дупле (можы быць і ў штучным) або ў шчыліне ці расколіне дрэва (муроў), у развілцы некалькіх галін каля ствала, звычайна на вышыні 1,5-4 м над зямлёй. Знешняя частка з сухіх і завялых лістоў і сцёблаў; унутраная – з расліннага пуху, валокнаў раслін, павуціння, кавалкаў зялёнага моху. Скупая высцілка з лістоў травы, кавалкаў моху, валосся і сухога лісця дрэў і кустоў (матэрыял шчыльна сплецены).
Яйкі (звычайна 5-6) са слаба завостраным вузейшым канцом, белаватыя, жоўта-белыя, жоўта-ружовыя або блакітна-зялёныя з густымі і вельмі дробнымі ржавымі ці чырвона-карычневымі плямкамі, часам сканцэнтраванымі на шырэйшым канцы.
Драздова
Драздова — жаночая форма прозвішча Драздоў, тапонім.
Драздова (возера)
Плошча паверхні возера 0,16 км². Даўжыня 0,7 км, найбольшая шырыня 0,35 км, даўжыня берагавой лініі 1,65 км. Плошча вадазбору 2,75 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 4—5 м, на паўднёвым усходзе стромкія вышынёй да 15 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі пераважна стромкія. У паўднёвай частцы з возера выцякае ручай у раку Нача.
Уладзімір Аркадзьевіч Сакалоўскі
13 сакавіка 1998 года прызначаны быў Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Індыя. 17 снежня 1999 года стаў таксама паслом у Народнай Рэспубліцы Бангладэш. Адстаўлены з гэтых пасад быў 20 ліпеня 2004 года.
Бярозаўка (Гарадоцкі раён)
Бяро́заўка (, Берёзовка) — вёска ў Беларусі, у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Хмяльніцкага сельсавета.
Алег Мікалаевіч Лапцёнак
Быў начальнікам упраўлення ўніверсальных міжнародных арганізацый Міністэрства замежных спраў.
24 снежня 2004 года прызначаны быў Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Індыя. Зняты з гэтай пасады быў 30 чэрвеня 2011 года.
Баркі (Мяжанскі сельсавет)
Баркі́ (, Борки) — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета. За 50 км на паўночны ўсход ад Гарадка, 30 км ад чыгуначнай станцыі Езярышча на лініі Віцебск — Невель, 85 км ад Віцебска. Рэльеф раўнінны. На захад і усход — лясныя масівы. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз вёску Каверзы і далей па дарозе Гарадок — Мяжа.
Гісторыя
Да 1796 года вёска ў Суражскім павеце Полацкай губерні. З 1802 года ў Віцебскай губерні. У 1841 годзе адносілася да Цесцінскага прыхода. З 1866 года ў Цесцінскай воласці Гарадоцкага павета, адносілася да складу Аляксееўскай сельскай грамады. З 15 лютага 1923 года ў Веліжскім павеце. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 17 ліпеня 1924 года ў Мяжанскім раёне Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года), з 20 жніўня 1924 года ў Газьбенскім сельсавеце. У 1925 годзе былі 2 кузьні. З 8 ліпеня 1931 года ў Гарадоцкім, з 12 лютага 1935 года ў Мехаўскім раёнах. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну з фронту не вярнуліся 15 жыхароў. Да 12 мая 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Хмяльніцкага сельсавета, да 3 ліпеня 1970 года — у склад Шабраўскага сельсавета, да 8 красавіка 2004 года — у склад Хмяльніцкага сельсавета. У 2012 годзе была ў складзе КУСП «Сцяпанавічы».
Вірок
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Хмяльніцкага сельсавета.
Аркадзь Апанасавіч Тоўсцік
Аркадзь Апанасавіч Тоўсцік (, в. Чыкілі,, Бабруйская акруга — ) — беларускі журналіст, грамадскі дзеяч. Заслужаны работнік культуры БССР (1979).
Біяграфія
Брат беларускага эканаміста Мікалая Тоўсціка. Вучыўся ў Глускай СШ № 2. Скончыў літаратурны факультэт Бабруйскага дзяржаўнага настаўніцкага інстытута (1954), Мінскі педагагічны інстытут (1957).
У Вялікую Айчынную вайну прымаў удзел у партызанскім руху. Пасля вызвалення раёна ад нацысцкіх захопнікаў прызваны ў армію, удзельнічаў у барацьбе супраць бандытызма на тэрыторыі Заходняй Беларусі.
З 1950 года працаваў інструктарам Бабруйскага абкама ЛКСМБ, першым сакратаром Чырвонаслабадскога РК ЛКСМБ, адказным арганізатарам ЦК ЛКСМБ. У 1953—1960 гадах — загадчык аддзела, намеснік рэдактара газеты «Чырвоная змена». З 1960 года — на партыйнай рабоце: інструктар аддзела прапаганды і агітацыі, загадчык сектара друку, выдавецтваў і паліграфіі, намеснік загадчыка аддзела прапаганды і агітацыі ЦК Кампартыі Беларусі. У 1973—1986 гадах працаваў рэдактарам газеты «Звязда».
Член ЦК КПБ у 1976—1990 гадах, дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 9-га, 10-га і 11-га скліканняў. У 1973—1987 гадах — старшыня праўлення Саюза журналістаў БССР. Удзельнічаў у рабоце 29 сесіі Генеральнай Асамблеі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (1974).
З 1987 года на пенсіі. Працаваў у Беларускім фондзе культуры, займаўся пытаннямі вяртання ў краіну беларускіх нацыянальных каштоўнасцей, якія ў розныя часы былі вывезены з Беларусі.
Іш-Чэль
Імя
Упершыню ў еўрапейскай літаратуры Іш-Чэль была ўзгадана Дыега дэ Ланда як багіня медыцыны. У захаваных тэкстах мая называецца бабуляй (іш). Імя Чэль адназначна не ідэнтыфікавана. Мяркуецца, што яно магло значыць вясёлку або чырвоны колер.
Міфалогія
Асобных міфаў пра Іш-Чэль не захавалася. Яна першапачаткова атаесамлялася са старым месяцам (ветахам), разглядалася як жонка бога Іцамны, ад якога нарадзіла 13 сыноў, стваральнікаў неба і зямлі. У міфалогіі Аахакі называецца прыёмнай маці Сонца і Месяца. У дрэздэнскім рукапісе ўзгадваецца разам з богам Чаакам.
Малявалася ў вобразе старой жанчыны з вушамі ягуара, часам з кіпцюрамі, спадніцай, упрыгожанай скрыжаванымі косткамі, са змяёй з расчыненай пашчай на галаве.
Шанаванне
У XVI ст. галоўным месцам шанавання Іш-Чэль з'яўляўся востраў Касумель. На невялікім востраве Мухерэс на поўнач ад Касумеля іспанскія канкістадоры знайшлі ідалы багіні. Картэс узгадваў, што на Юкатане існаваў звычай прынясення ў ахвяру Іш-Чэль нявінніц.
Карчаватка
Назву Карчава́тка маюць:
Србац
Србац (Србац, Srbac) — горад на поўначы Босніі і Герцагавіны, цэнтр аднайменнай абшчыны. Мяжуе з Харватыяй. Адміністрацыйна з'яўляецца часткай рэгіёна Баня-Лука Рэспублікі Сербскай. Знаходзіцца за 250 кіламетраў ад Заграба.
Геаграфія
Размешчаны на месцы ўпадзення ракі Врбас у Саву, найбуйнейшую раку былой Югаславіі. Возера Бардача.
Клімат
Паводле свайго геаграфічнага становішча горада трапляе ў зону кантынентальнага клімату. Самы цёплы месяц года — ліпень, з сярэдняй тэмпературай 25 °C. Самы халодны — студзень, з сярэдняй тэмпературай -5 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў складае 875 мм.
Насельніцтва
Паводле перапісу насельніцтва 2013 года колькасць насельніцтва горада склала 3 005 чалавек, у абшчыне — 19 001 чалавек.
Этнічны склад насельніцтва горада Србац паводле перапісу 1991 года:
Іван Лазоўскі
Іван Лазоўскі:
Вішнёўка (Гарадоцкі раён)
Вішнёўка (, Вишнёвка) — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Зайкаўскага сельсавета.
Альштынак
Альштынак (Olsztynek, Hohenstein) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Альштынскага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Альштынак. Займае плошчу 7,69 км². Насельніцтва 7648 чалавек (на 2004).
Гісторыя
Гісторыя горада пачынаецца з будаўніцтва тэўтонскімі рыцарамі замка Гогенштайн у 1351 годзе. У 1410 годзе ў наваколлях горада рыцары пацярпелі разгромнае паражэнне ў бітве пры Грунвальдзе. У 1440—1455 гадах у складзе Прускай канфедэрацыі, з 1525 года — частка Прусіі. У жніўні 1914 года апынуўся ў цэнтры бітвы пры Таненбергу.
На праведзеным пасле Першай сусветнай вайны плебісцыце былі пададзены толькі два галасы за перадачу горада пад юрысдыкцыю Польшчы. У горад з Кёнігсбергскага заапарка быў перамешчаны этнаграфічны музей Усходняй Прусіі. У 1927 годзе тут быў узведзены мемарыял у Танэнбергу, дзе праз 7 гадоў быў пахаваны германскі прэзідэнт Паўль фон Гіндэнбург. Пасля Другой сусветнай вайны мемарыял быў разбураны, магіла Гіндэнбурга з жонкай яшчэ да пачатку баёў была перамешчана ў Марбург. Польскія ўлады пабудавалі ў горадзе помнік у гонар Грунвальдскай бітвы.
Уладзімір Анатольевіч Гошын
Уладзі́мір Анато́льевіч Го́шын (нар. 31 жніўня 1962, сяло Джурун Мугалжарскага раёна Акцюбінскай вобласці, Казахстан) — беларускі дзяржаўны дзеяч і дыпламат.
Біяграфія
Працаваў настаўнікам англійскай мовы Сольскай сярэдняй школы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці.
З 1988 года паступіў на службу ў мытныя органы. Праходзіў службу ў Мінскай рэгіянальнай мытні, ДМК Беларусі, Упраўленні знешнепалітычнай і знешнеэканамічнай дзейнасці Кіраўніцтва справамі Савета Міністраў Беларусі. У 1994—1997 гадах — начальнік аддзела, намеснік начальніка Мінскай рэгіянальнай мытні. У 1997—1998 гадах — галоўны спецыяліст Дзяржаўнага сакратарыята Савета бяспекі Беларусі.
Быў намеснікам Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь. 26 лютага 2008 года атрымаў пасаду першага намесніка. 30 чэрвеня 2011 года сыйшоў у адстаўку з гэтай пасады і прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Індыя, адстаўлены быў 13 снежня 2011 года.
З 1 лютага 2012 года па 31 студзеня 2016 года — член Калегіі (Міністр) па мытным супрацоўніцтве Еўразійскай эканамічнай камісіі.
13 чэрвеня 2016 года быў прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Сацыялістычнай Рэспубліцы В'етнам, Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Каралеўстве Камбоджа па сумяшчальніцтве.
Нікіфар Каліст Ксанфопул
Нікіфар Каліст Ксанфопул (Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος, памёр каля 1350) — царкоўны гісторык, манах Сафійскага манастыра ў Канстанцінопалі.
Нікіфар вядомы таксама як аўтар службы «Жываноснай Крыніцы» і шэрагу сінаксарыяў Поснай і Цвятной Трыёдзяў. Таксама ім былі напісаны тлумачэнні на некаторыя набажэнскія спевы.
Характарыстыка кальца
Характары́стыка (кальца ці поля) — найменшы лік
, такі што складанне
n
адвольных аднолькавых элементаў кальца дасць у выніку нуль. Калі такога дадатнага ліку няма, тады кажуць, што кальцо мае нулявую характарыстыку.
Гэта значыць, што характарыстыка кальца
R
(калі яна не роўная нулю) ёсць найменшы натуральны лік n, такі што для любога элемента
x
з кальца
справядліва роўнасць
Характарыстыка кальца
абазначаецца як
char R
.
Азначэнне
Калі ж такіх лікаў n няма, то лічаць і называюць R кальцом характарыстыкі нуль.
У выпадку, калі кальцо R змяшчае адзінку, азначэнне трохі спрашчаецца. У гэтым выпадку характарыстыку звычайна вызначаюць як найменшы ненулявы лік
n
, такі што калі ж такога
няма, то характарыстыка лічыцца роўнай нулю.
Калінаўка
Назву Калі́наўка маюць:
Капуя
Ка́пуя, Ка́пуа (Capua) — горад і крэпасць у Паўднёвай Італіі на левым беразе ракі Вальтурна ў правінцыі Казерта ў Кампаніі.
Гарадзея (стадыён)
Гарадзея — футбольны стадыён з натуральным пакрыццём у гарадскім пасёлку Гарадзея, Беларусь. Максімальная ўмяшчальнасць — 1625 гледачоў. З’яўляўся хатнім стадыёнам футбольнага клуба «Гарадзея».
Гісторыя
Стадыён належыць спартыўна-аздараўленчаму комплексу ААТ «Гарадзейскі цукровы камбінат» і першапачаткова называўся «Цукравік».
У 2011 годзе была праведзена рэканструкцыя адзінай трыбуны, якая змяшчала 1020 гледачоў.
Збаражскі замак
Збаражскі замак (Зба́разький за́мок) — фартэцыя ў горадзе Збараж Цярнопальскай вобласці. Размешчаны непадалёк ад цэнтра горада, у парку, на так званай Замкавай гары. Замак быў пабудаваны ў 1626—1631 гг. па праекце фламандскага архітэктара ван Пеена, які натхняўся адным з апублікаваных у Італіі фартыфікацыйных праектаў Скамоці. Будаўніцтва замка ажыццяўлялі браты Юрый і Хрыстафор Збаражскія. Пасля смерці Юрыя Збаражскага ў 1636 годзе замак перайшоў да князёў Вішнявецкіх, якія ўмацавалі абаронныя збудаванні.
Гарадзея (стадыён)
Гісторыя
Пасля выхаду «Гарадзеі» ў Вышэйшую лігу ў 2016 годзе кіраўніцтва камбіната прыняла рашэнне аб новай рэканструкцыі. Поле было пашырана, устаноўлены мачты асвятлення, пабудавана новая трыбуна. Умяшчальнасць стадыёна павялічылася да 1625 месцаў.
Збаражскі замак
Умацаванні замка складаюцца з казематаваных валаў з эскарпамі вышынёй да 12 метраў і таўшчынёй да 23 метраў, бастыёнаў, аднаяруснай уязной вежы і рова, які акружаў ўвесь замак. Замак квадратны ў плане, шырынёй 88 м. Пяцігранныя бастыёны размешчаны па чатырох яго вуглах, у кожным з іх былі тунэлі, якія злучалі іх з казематамі і замкавым дваром. Замак быў адным з наймацнейшых, меў каля 50 гармат на ўзбраенні. Першапачатковы праект замка прадугледжваў будаўніцтва 4-х вуглавых артылерыйскіх веж-бастэй, злучаных крапаснымі сценамі. Улічваючы, што роля артылерыі ўзрасла, верх вежаў быў знесены да ўзроўню курцін, такім чынам вежы былі пераўтвораны ў бастыёны, а знутры па перыметры двара да крапасных сцен былі прыбудаваны аднапавярховыя казематы, прычым з водступам 12 м ад вонкавых абарончых сцен, а прамежак паміж абарончымі сценамі і казематамі засыпаны зямлёй. На замкавым двары знаходзіцца прамавугольны ў плане двухпавярховы палац з характэрнымі для рэнесансу формамі. Галоўны ўваход у будынак падкрэсліваецца балконам на каменных кансолях. У рэнесансным стылі таксама вытрыманы фасады казематаў. Уязная вежа размешчана на адной восі з парадным уваходам у палац.
Гарадзея (стадыён)
Гісторыя
Цяпер стадыён мае дзве трыбуны, заходнюю і ўсходнюю, абсталяваны электронным табло, асвятленнем, прэс-ложай. Ёсць аўтамабільная паркоўка. Пакрыццё поля — натуральная трава.
Збаражскі замак
Замак згуляў ключавую ролю ў 1649 годзе падчас паўстання ўкраінскіх казакоў пад правадырствам Багдана Хмяльніцкага; паводле вынікаў аблогі быў падпісаны Збораўскі дагавор. Ля сцен крэпасці атрымаў цяжкае раненне казацкі палкоўнік Іван Багун. Гэтыя падзеі знайшлі адлюстраванне ў знакамітым рамане «Агнём і мячом».
У XVII—XVIII стст. замак, які перайшоў у рукі Патоцкіх, не раз быў спустошаны непрыяцелем: у 1675 годзе ён быў без бою здадзены туркам, у 1707 г. яго наведалі Пётр I і Мазепа, у 1734 і 1914 гг. яму дасталася ад расійскіх войскаў. У пачатку XX стагоддзя замак быў адрэстаўраваны, у савецкі час занядбаны, у наш час ізноў на рэстаўрацыі.
Трыёдзь
Трыёдзь, Трыядыён (Τριῴδιον, ад τρεις тры і  — песня) — богаслужэбная кніга праваслаўнай царквы, якая змяшчае трохпесенныя каноны (трыспеўцы), адкуль і паходзіць назва.
Трыёдзі пакрываюць круг пераходных свят года, даты якіх залежаць ад дня святкавання Вялікадня: ад падрыхтоўчых тыдняў да Вялікага посту (гэта значыць ад Нядзелі мытара і фарысея) да першай нядзелі пасля свята Святой Троіцы (гэта значыць да Нядзелі Усіх святых). Першыя два падрыхтоўчыя тыдні Трыёдзь выкарыстоўваецца толькі ў нядзельнай службе на Нядзелю мытара і фарысея і на Нядзелю блуднага сына, а пачынаючы са службы на суботу перад Нядзеляй Страшнага суда — штодня.
Першапачаткова Трыёдзь існавала як адзіны зборнік, а затым была падзелена на дзве часткі — Трыёдзь Посную і Трыёдзь Кветную.
Калі Кветная Трыёдзь пачынаецца з Вялікадня, яе называюць «Пентыкастарыён» (Пяцідзясятніца), а Посную Трыёдзь называюць проста Трыёддзю.
Даўганы
Даўганы́ (, Долганы) — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Культура
Вядомы фальклёрны гурт "Варган" запісаў песню па матэрыялах з вёскі Даўганы: "Мы Масьлінку дажыдалі", апублікавана ў 2016 годзе.
Іван Міхайлавіч Лазоўскі
Іва́н Лазоўскі (нар. 1927) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Баранавіцкай вобласці, сябра арганізацыі «Чайка».
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1927 г. у сялянскай сям’і у в. Загор’е Навагрудскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (пазней — Навагрудскі раён Гродзенскай вобласці). У 1945 г. скончыў Навагрудскае педвучылішча. У 1946 г. падчас вучобы ў Баранавіцкім настаўніцкім інстытуце далучыўся да мясцовай групы падпольнай беларускай арганізацыі «Чайка», якая планавала змаганне за нацыянальныя правы, годнасць, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць беларусаў.
У сярэдзіне 1947 г. арганізацыю выкрылі савецкія спецслужбы пасля арыштаў сябраў Саюза вызвалення Беларусі, якія былі выдадзены ўладам савецкім агентам Алесем Бажко. Пачаліся арышты ўдзельнікаў «Чайкі»: у выніку канспірацыйнай памылкі некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь з СВБ. Іван Лазоўскі быў арыштаваны органамі МДБ у чэрвені 1947 і засуджаны ў Баранавічах 16-18 кастрычніка 1947 г. ваенным трыбуналам паводле артыкулаў 63-I і 76 КК БССР да 10 гадоў канцлагераў і 5 гадоў пазбаўлення правоў. Пакаранне адбываў у баранавіцкай турме, канцлагерах Комі АССР і Магаданскай вобласці.
3 кастрычніка 1956 г. справу пераглядаў Вярхоўны Суд БССР. Рэабілітаваны ў 1975 г.
Мікалай Рыгоравіч Макарэвіч
Мікалай Макарэвіч (нар. 1927) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Баранавіцкай вобласці, сябра арганізацыі «Чайка».
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1927 г. у сялянскай сям’і ў в. Вольна, Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (пазней — Гарадзішчанскі раён Баранавіцкай вобласці). У 1946 г. далучыўся да групы падпольнай беларускай арганізацыі «Чайка», якая планавала змаганне за беларускія нацыянальныя правы, годнасць, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць. Быў дарадцам Цэнтра Беларускага Вызваленчага Руху (ЦБВР).
У сярэдзіне 1947 г. арганізацыю выкрылі савецкія спецслужбы пасля арыштаў сябраў Саюза вызвалення Беларусі (яны былі выдадзены ўладам Алесем Бажко). Пасля гэтага пачаліся арышты і ўдзельнікаў «Чайкі», бо у выніку канспірацыйнай памылкі некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь з СВБ. Мікалай Макарэвіч быў арыштаваны 9 ліпеня 1947 г. і асуджаны 18 кастрычніка 1947 г. судовым органам як член антысавецкай арганізацыі паводле артыкулаў 63-1 і 76 КК БССР на 10 гадоў канцлагераў і пазбаўленне правоў.
19 снежня 1975 справу пераглядаў Вярхоўны Суд БССР. Справа 6816-С знаходзіцца ў УКГБ Брэсцкай вобласці.
Далейшы лёс невядомы.
Лявон Лях
Лявон Лях (нар. 1927) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Баранавіцкай вобласці, сябра арганізацыі «Чайка».
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1927 г. у сялянскай сям'і ў в. Хілімоны Навагрудскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (пазней — Дзятлаўскі раён Гродзенскай вобласці). У 1945 г. скончыў Навагрудскае педвучылішча. У 1946 г. падчас вучобы ў Баранавіцкім настаўніцкім інстытуце далучыўся да мясцовай групы падпольнай беларускай арганізацыі «Чайка», якая планавала змаганне за беларускія нацыянальныя правы, годнасць, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць.
3 кастрычніка 1956 г. справу пераглядаў Вярхоўны Суд БССР. Рэабілітаваны ў 1975 г. Пасля вызвалення жыў і працаваў у Салігорску.
Гібсан
Гібсан:
Аляксей Анатольевіч Мажухоў
Аляксей Анатолевіч Мажухоў — беларускі дыпламат.
15 жніўня 2002 года быў прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Аб'яднаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. . 5 жніўня 2004 года быў таксама прызначаны паслом у Рэспубліцы Ірландыя па сумяшчальніцтве. 4 жніўня 2006 года быў адстаўлены з абодвух гэтых пасад.
Паўстанне Спартака
Паўста́нне Спарта́ка (Bellum Spartacium або Tertium Bellum Servile -- Трэцяя вайна з рабамі) — найбуйнейшае ў старажытнасці і трэцяе паводле ліку (пасля першага і другога Сіцылійскіх паўстанняў) паўстанне рабоў. Апошняе паўстанне рабоў ў Рымскай рэспубліцы датуецца звычайна 74 (або 73) — 71 гадамі да н.э. Паўстанне Спартака было адзіным паўстаннем рабоў, якое наўпрост пагражала цэнтральнай Італіі. Канечна задушана ў асноўным дзякуючы намаганням палкаводца Марка Ліцынія Краса. У наступныя гады яно працягвала ўскоснае ўплываць на палітыку Рыма.
Першая перамога
Уцекачы сталі лагерам на вулкане Везувій, робячы адтуль напады на вакольныя сядзібы арыстакратыі. Туды ж прыйшлі дзве рымскія кагорты на чале з трыбунам Цітам Сервіліянам, яны ўзышлі на Везувій да лагера паўстанцаў. Частка ўцекачоў прыняла бой, на нядаўна зробленым насыпе, а частка стала кідаць камяні зверху. Рымляне не вытрымалі і пачалі адступаць, паўсталыя праследавалі іх. Пад Везувіем Сервіліян не здолеў сабраць салдат, яны не слухаліся яго і ўцякалі, сам ён быў забіты.
Аблога Везувія
Весткі пра набегі паўстанцаў на сядзібы багатых рымлян дайшлі да сената, які паслаў супраць іх войскі Гая Клаўдзія Глабра. Той сабраў армію ў 3 000 чалавек, яна складалася «не з грамадзян, а з розных выпадковых людзей, набраных спехам». З гэтай арміяй ён прыйшоў да Везувія, аблажыў мяцежнікаў, перакрыўшы адзіны спуск з гары, і стаў чакаць калі іх змучыць голад. Паўстанцы, паводле Флора, сплялі вяроўкі з вінаградных лоз і ноччу спусціліся па іх у полае жарало Везувія, а потым выйшлі вонкі праз скразную пячору, абышлі падножжа Везувія і выйшлі рымлянам у тыл. Напаўшы з тылу, Спартак лёгка разбіў войска Клаўдзія, бо той быў не гатовы да атакі. У тыле рымлян не было нават вартавых, таму салдатам даводзілася рыхтавацца да бою тады, калі ён ужо пачаўся. Многія з іх вымушаныя былі біцца без даспехаў і доўга не вытрымалі націску, неўзабаве пабеглі. У гэтым баі загінуў адзін з радцаў Спартака — Энамай.
Пасля перамогі Спартак перамясціў лагер пад Везувій. Затым ён распаўсюдзіў чутку пра сваё паўстанне і да яго сталі прыходзіць рабы, каб прыняць удзел у барацьбе супраць Рыма.
Баі з Фурыям і Касініям
Далей сенат паслаў супраць паўстанцаў войскі на чале з прэтарам Публіям Варыніям. Ён адправіў супраць Спартака атрады Фурыя і Касінія.
Гней Фурый дайшоў да горада Тіферна. У гэты час Спартак падышоў да горада Літэрна. Даведаўшыся пра гэта, Фурый пачаў адступленне да Капуі. Аднак Спартак перахапіў яго ў Казіліна. Там адбылася бітва. Фурый, які меў на той момант 3 000 салдат, размясціў меншую частку на пагорках, а астатніх пад імі. Аднак Спартак адзінай атакай захапіў пагоркі, затым іх захапіў Фурый, потым паўсталыя зноў вярнулі іх сабе, а пасля атакавалі рымлян і тыя, не вытрымаўшы націску, пабеглі.
Затым Спартак знянацку напаў на Луцыя Касінія і ледзь не ўзяў яго ў палон, а ў пагоні за ім захапіў лагер у кровапралітным баі, у якім Касіній быў забіты.
Баі з Публіям Варыніям
Чутка пра дзве паразы выклікала масавае дэзерцірства ў лагеры Публія Варынія. Аднак ён разам з квэстарам Гаем Тараніям блакіраваў лагер Спартака. Тады Спартак пакінуў у лагеры трубача, які падаваў звычайныя сігналы, і прывязаныя да слупоў перад варотамі трупы, на адлегласці якія здаваліся вартавымі. Тым часам паўстанцы пакінулі лагер і надоўга адарваліся ад пераследу, раніцай Варыній выявіў, што ў лагеры Спартака нікога няма. Затым ён рушыў у Кумы, там набраў у сваё войска добраахвотнікаў. Пасля гэтага зноў напаў на лагер мяцежнікаў і быў разбіты, затым той жа лёс напаткаў і Гай Тараній.
Захоп тэрыторый мяцежнікамі
Пасля перамогі Спартак прыступіў да захопу тэрыторый. Ён узяў штурмам Нолу, якая была разрабавана за моцны супраціў. Таксама былі захопленыя горада: Нуцэрыя, Фурыі, Канцэпцыя і Метапонт. Большая частка Паўднёвай Італіі была захоплена паўсталымі. Армія Спартака вырасла да 70 000 чалавек. Пасля паўстанцы захопліваюць рымскую правінцыю Луканію. Там пачынаюцца масавыя рабаванні, якія лідар паўстання быў не ў сілах стрымаць.
Паражэнне Крыкса
Далей Спартак павёў сваё войска на поўнач - у Цызальпійскую Галію.Паводле Плутарха, ён хацеў выйсці за межы Рымскай рэспублікі і распусціць сваіх людзей па дамах. Сенат паслаў супраць яго войскі консулаў Луцыя Гелія Публіколу і Гнея Карнелія Лентула Кладзіяна. Кожны з іх меў прыкладна 30 тысяч салдат. У гэты час ад Спартака пайшло 10 тысяч германцаў на чале з Крыксам, які лічыў, што трэба ісці на Рым. Ён стаў лагерам на схілах гары Гарган. Войскі Гелія напалі на яго. Па загадзе Гелія цэнтр рымскіх войскаў троху адышоў. Затым паўстанцы пачалі яго адцясняць, але флангі рымлян расцягнулі свой фронт, не рвучы злучэння з цэнтрам. Гэта дазволіла акружыць мяцежнікаў і знішчыць іх войска. Сам Крыкс, паводле Лівія, быў забіты прэтарам Квінтам Арыем.
Баі з консуламі
Паводле Апіяна, пасля перамогі каля гары Гарган, Гелій стаў праследаваць Спартака, а Лентул вырашыў перагарадзіць яму дарогу. Гэта дазволіла б акружыць мяцежнікаў. Аднак Гелій не паспяваў за Спартаком. Гэта дазволіла паўстанцам разбіць Лентула да прыходу Гелія, а затым Спартак даў бой Гелію і разбіў яго. Пабітыя арміі консулаў адступілі, перагрупаваліся і далі новы бой мяцежнікам ў раёне Піцэна. Там яны былі канечна разгромленыя паўстанцамі.
Паводле Плутарха, пакуль Гелій біўся з Крыксам Спартак разбіў Лентула, пасля гэтага сенат адазваў консулаў.
Паражэнне Гая Касія Лонгіна
Паводле Плутарха, Спартак рухаўся на поўнач. Каля сучаснага горада Мадэна яго паспрабаваў спыніць намеснік ў Цызальпійскай Галіі праконсул Гай Касій Лонгін. Яго 10-тысячная армія заняла пазіцыі на пагорках. Аднак Спартак павёў на штурм пагоркаў усе свае войскі. Супраціў рымлян быў зламаны, яны пабеглі. Правадыр рымскіх войскаў цудам выратаваўся з поля бою.
Пасля перамогі мяцежнікі падышлі да межаў Рымскай рэспублікі. Аднак па невядомых прычынах павярнулі на поўдзень. Ёсць думка, што частка паслядоўнікаў Спартака, якая не брала ўдзелу ў баях (каля 10 000), усё ж перайшла Альпы і вярнуліся дамоў. Калі Спартак ішоў назад у Рыме пачалася паніка, пакуль там не даведаліся, што ён не ідзе на Рым. У гэты час войска мяцежнікаў складала ад 60 да 120 тысяч чалавек.
Далей
Занепакоенасць рымскага сената поспехамі арміі Спартака, а таксама рабаванні ў рымскіх гарадах і сельскай мясцовасці ўрэшце прымусілі рэспубліку накіраваць войска з васьмі легіёнаў пад жорсткім і эфектыўным кіраўніцтвам Марка Ліцынія Краса.
Пасля адпачынку армія Спартака рушыла на поўдзень і разбіла два легіёны Марка Ліцынія Краса (пад камандаваннем легата Мумія), найбагацейшага ў той час рымляніна. Арміі сышліся ў цясніне. Аднак з рымлянамі білася толькі частка паўстанцаў, а другая частка скінула на рымлян валуны зверху. Гэта стала прычынай паразы рымскіх салдат. Крас ужыў дэцымацыю, каб вярнуць войску баявы дух.
Далей паўстанцы здзейснілі шэраг удалых рэйдаў супраць рымлян. Пазней ад Спартака сышло 10 тысяч чалавек, якія хацелі ісці на Рым. Крас разбіў іх, а затым і асноўнае войска Спартака, які быў вымушаны адступаць пасля паразы.
У канцы 72 да н.э. Спартак дабраўся да Рэгіума (суч. Рэджа-дзі-Калабрыя) на Месінскім праліве. Ён дамовіўся з кілікійскімі піратамі даставіць яго з людзьмі на Сіцылію, а тым часам 8 легіёнаў Краса перакрылі яму выхад з Калабрыі, вырылі роў і пабудавалі ўмацаванні ад мора да мора. Сенат адклікаў у Італію Гнея Пампея з Іспаніі і Марка Лукула з Фракіі.
Піраты ашукалі Спартака. Ён прарваў умацаванні Краса і рушыў да Брундызія (суч. Брындзізі), аднак Крас нагнаў яго на мяжы Апуліі і Луканіі. Там ад Спартака аддзяліўся атрад пад камандаваннем Гая Каніцыя (Ганіка) і Каста, які стаў лагерам каля Луканская возера. Крас напаў на іх, пачаўся бой. У разгар бою на рымлян напаў Спартак і прымусіў іх адступіць. Затым мяцежнікі адступілі да ракі Казуент. Рымляне праследавалі іх. На беразе ракі паўстанцаў развярнуліся, атакавалі праследавацеляў і перамаглі іх.
Затым Спартак стаў каля ракі Сілар (Сяле), там адбыўся апошні бой. Крас ўвёў у бой легіён ветэранаў і паўстанцы сталі адступаць. Засадныя часткі паўстанцаў былі перахопленыя рымлянамі і знішчаны. Затым войска Спартака было акружана. Спартак мужна змагаўся і загінуў у баі. Пяць тысяч паўстанцаў прарвалася і сышло, шэсць тысяч было ўзята ў палон, астатнія забіты. Прарваўшыхся паўстанцаў разбіў Пампей Вялікі.
Трэцяе паўстанне рабоў мае важнае значэнне для наступнай гісторыі Старажытнага Рыма, у асноўным сваім уплывам на кар'еру Пампея і Краса. Абодва военачальнікі выкарысталі свае поспехі ў падаўленні паўстання для палітычнай кар'еры, карастаючыся грамадскім прызнаннем і пагрозай сваіх легіёнаў для ўплыву на консульскія выбары 70 года да н.э. Іх дзеянні ў значнай меры спрыялі падрыву рымскіх палітычных інстытутаў і ўрэшце ператварэнню Рымскай рэспублікі у Рымскую імперыю.
Гілевіч
Гіле́віч — беларускае прозвішча.
Налівайка
Налівайка — прозвішча.
Смаленская гандлёвая праўда
Смаленская гандлёвая праўда ― дамова, падпісаная ў 1229 годзе паміж Смаленскім, Віцебскім, Полацкім княствамі і Рыгай з востравам Готландам.
Стан дзвінскага гандлю ў XIII стагоддзі
Гандаль Полацкага, Віцебскага і Смаленскага княстваў з Захадам у XIII—XIV стагоддзях ажыццяўляўся пераважна па Заходняй Дзвіне.
У пачатку XIII стагоддзя гандлёвае паселішча ліваў Рыга было аблюбавана нямецкімі купцамі, якія прыйшлі сюды разам з крыжакамі. Рыга з'яўлялася ідэальным месцам для транзітнага гандлю з усходнімі землямі. Да гэтага такім выгадным пунктам быў толькі горад Вісбю на востраве Готланд.
Да гэтага часу гандлёвыя паездкі смаленскіх, полацкіх і віцебскіх купцоў у Рыгу і на Готланд ўвайшлі ў звычай, як і паездкі нямецкіх купцоў у гарады Падзвіння. Б. А. Рыбакоў адзначае, што існавалі «два магутныя патокі, накіраваныя на Захад: першы — праз Валынь, Кракаў на Прагу і Рэгенсбург, а другі ― праз Смаленск, Ноўгарад, Ладагу і польскія і венгерскія гарады Паўднёвай Прыбалтыцы».
Вязычын
Назву Вязы́чын маюць:
Смаленская гандлёвая праўда
Перадгісторыя дамовы
Папярэдне дамова абмяркоўвалася на смаленскім вечы, пасля чаго ў Рыгу дзеля падрыхтоўкі сустрэчы паслоў паехаў соцкі Панцялей.
Патрэба ў заключэнні дамовы паўстала ў сувязі з неабходнасцю адрэгуляваць гандлёвыя адносіны, якія станавіліся ўсё больш шчыльныя. У Смаленску да гэтага часу нават існавала невялікая калонія нямецкіх купцоў, якія мелі свой двор і касцёл.
Дамову падпісалі амбасадары смаленскага князя Мсціслава-Фёдара Давыдавіча «лепшы поп Ярома і разумны муж Панцялей». З нямецкага боку гэта «лацінскае купецтва» з «Рымскага царства», якое прадстаўляла Рыгу, Ордэн мечаносцаў, Вісбі, Гамбург, Любек, і якое таксама разам з пасламі абмяркоўвала пункты дамовы.
Змест дамовы
Па дамове заключалася сяброўства «паміж Смаленска і Рыгі». Асноўныя пункты дамовы : праезд па Заходняй Дзвіне, а таксама ў Рыгу, Любек, Готланд і іншыя гарады балтыйскага ўзбярэжжа смаленскім, полацкім і віцебскім купцам; нямецкім купцам свабодны праход па Заходняй Дзвіне;
Адзіным суддзёй між рускімі і нямецкімі купцамі з'яўляўся смаленскі князь. Дамова давала роўныя правы рускаму і нямецкаму купецтву ў пытаннях вольнага праезду, аптовага, рознічнага і гасцявага гандлю.
Дамова, якая з'яўлялася гандлёвым і палітычным пагадненнем, замацавала прававыя нормы, якія гарантавалі развіццё гандлёвых адносін на аснове ўзаемнасці і раўнапраўя. Напрыклад, «аще кто деревомь ударить чл̃вка до кръви, полуторы грв̃ны [грывны] серебра, аще ударить по лицю или за волосы иметь, или батогомъ шибеть, платити безъ четвьрти грв̃на серебра…»… «Русину не звати Латина на поле бится у Руской земли, а Латинину не звати Русина на поле битося у Ризе и на Готском березе».
Значэнне дамовы
Істотным дасягненнем дамовы было права беспадатковага і бесперашкоднага гандлю рускімі купцамі па Заходняй Дзвіне. Для спрэчных пытанняў былі зацверджаны нормы гандлёвага крымінальнага права.
Да XV стагоддзя «Смаленская гандлёвая праўда» прызнавалася бакамі нярухомай, яна зрэдку дапаўнялася, але заўсёды захоўвала сваю сілу. Так было на працягу XIII—XIV стагоддзяў. Гэтым, магчыма, і тлумачыцца, што тэкст дагавора дайшоў да нас у 6-ці спісах. Ён, разам з «Рускай Праўдай», уключаны ў юрыдычны зборнік другой паловы XIV стагоддзя як важнейшы прававы дакумент.
Пётр Васільевіч Крэчка
Пётр Васільевіч Крэчка — беларускі дзяржаўны дзеяч, былы старшыня Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь (1994—1997 ).