cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лошніцкі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Барысаўскага раёна Барысаўскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Менскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 17 жніўня 1963 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Веліканегнавіцкага сельсавета, 28 мая 2013 года — тэрыторыя скасаванага Навасёлкаўскага сельсавета (7 населеных пунктаў: аграгарадок Навасёлкі, вёскі Вышні Стан, Зарослае, Лабачыха, Млёхава, Раннае і Ратуцічы). 27 снежня 2016 года скасаваны пасёлак Навасады 1 (уключаны ў склад вёскі Навасады).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 11198 чалавек, з іх 89,4 % — беларусы, 7,9 % — рускія, 1,2 % — украінцы.
Саўдзеневічы
Саўдзе́невічы (, Совденевичи) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
BMW G11
BMW G11 — завадскі індэкс кузава шостага пакалення 7-й серыі BMW, якое выпускалася з 2015 да 2022 года. Прэзентацыя аўтамабіля адбылася 10 чэрвеня 2015 года ў Мюнхене. Серыя G12 уяўляе сабой падоўжаную версію і пазначаецца літарай L. Як частка стратэгіі BMW па распаўсюджванню зараджаемых гібрыдных аўтамабіляў на ўсю лінейку выпускаемых серый абедзьве версіі (G11 і G12) будуць даступнымі з гібрыднымі рухавікамі з адпаведным пазначэннем 740e ці 740Le.
Гаўдэмунда
Гаўдэмунда-Сафія, Гаўдзіманта (Gaudimantė; ? — 1288/1291) — дачка Трайдзеня, сястра Будзікіда і Будзівіда.
BMW G11
У параўнанні з папярэднікам седан вырас у памеры, але страціў у вазе за кошт прымянення кампазітных матэрыялаў пры вырабе кузава. Сістэма iDrive валодае сэнсарным дысплеем, здольным распазнаваць жэсты. Адной з унікальных асаблівасцяў аўтамабіля з’яўляецца сістэма аўтаматычнай паркоўкі, з дапамогай якой BMW здольны заехаць у гараж без удзелу кіроўцы. У якасці дадатковых опцый заяўлены лазерныя фары, панарамны дах, а таксама кліматычная сістэма з магчымасцю іянізацыі і араматызацыі паветра. Шостае пакаленне BMW 7-й серыі — гэта першы серыйны аўтамабіль, пабудаваны на модульнай платформе CLAR (classical architecture, або cluster architecture).
Гаўдэмунда
Імя
Імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай даўніны. Адпачатная форма мела выгляд тыпу «Гаўдзіманта».
Першая аснова звязаная з літоўскім gauti "здабываць, атрымліваць", gaudyti "лавіць, здабываць" і ў іменніку несла значэнне здабыцця ваеннай здабычы.
Другая аснова Mant- звязаная з літоўскім manta «перасоўная маёмасць; (ваенная) здабыча». Тое, у сваю чаргу, звязана з manyti, адно са значэнняў якога (апроч асноўнага «думаць, меркаваць») — «займець, здабыць».
Імя Гаўдзіманта адносілася да слою «ваярскіх» імёнаў, якія запанавалі ў раннелітоўскім іменніку разам з абсалютызацыяй ролі ваяроў у структуры грамадства, іх пачалі надаваць асобам як мужчынскага, так і жаночага полу.
Такога ж тыпу «ваярскія» імёны насілі дачка князя Гедзіміна Айгуста (адпаведнае мужчынскае імя значыла «Звыклы да (ваенных) паходаў»), дачка князя Кейстута Рымгайля (імя Рымгайла значыла «Трывалы і моцны»).
Жыццяпіс
З 1279 года замужам за плоцкім князем Баляславам Земавітавічам.
Апошні раз Гаўдэмунда згадваецца пад 1288 годам, а ў 1291 годзе Баляслаў ажаніўся з Кунегундай, дачкой Пржэмысла Отакара II.
Гаўдзіманта мела двух сыноў — Земавіта і Трайдзеня, імёны якіх паўтараюць імёны іх дзядоў: мазавецкага Земавіта І (з боку бацькі Баляслава) ды літоўскага Трайдзеня (з боку маці Гаўдзіманты).
Вірджыл Айвэн Грысам
Вірджыл Айвэн Грысам (Virgil Ivan «Gus» Grissom;, Мітчэл, штат Індыяна — , Касмічны цэнтр Кенэдзі, штат Фларыда) — амерыканскі астранаўт. Грысам зрабіў другі амерыканскі субарбітальны касмічны палёт. Затым ён быў першым амерыканскім камандзірам двухмеснага карабля. Пры гэтым ён першым у свеце здзейсніў другі палёт у космас (калі лічыць яго першы, субарбітальны, палёт касмічным).
Біяграфія
З юных гадоў Вірджыл марыў стаць пілотам. У школе цікавіўся натуральнымі навукамі: матэматыкай і фізікай. Гуляў у баскетбол і гандбол.
Яшчэ ў школе, у сваім родным горадзе Мітчэлы, Вірджыл пазнаёміўся з Бэці Мур, з якой ажаніўся 6 ліпеня 1945 года.
У 1944 годзе Грысам паступіў у лётную школу ВПС ЗША. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Грысам паступіў ва ўніверсітэт Перд’ю ў штаце Індыяна, у 1950 годзе атрымаў ступень бакалаўра.
Пасля заканчэння ўніверсітэта Грысам зноў паступіў у лётную школу. Пасля заканчэння лётнай школы ён быў накіраваны ў Паўднёвую Карэю. Падчас вайны ў Карэі Грысам лётаў на самалётах F-86 «Сейбр», за паўгода зрабіў каля ста баявых вылетаў.
У 1957 годзе Грысам скончыў школу лётчыкаў-выпрабавальнікаў на Ваенна-паветранай базе Эдвардс. Затым Грысам служыў лётчыкам-выпрабавальнікам на Ваенна-паветранай базе Райт-Патэрсан. Грысам адчуваў, у прыватнасці, самалёты F-104 «Старфайтэр».
Ліпнікі (курганны могільнік)
Ліпнікі — курганны могільнік перыяду ранняга Сярэднявечча каля вёскі Ліпнікі Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці.
Апісанне
Уяўляе сабой 16 насыпаў дыяметрам 6—12 м, вышынёй 0,8—2 м. Насыпы здзірванелі, каля іх асноў прасочаны раўкі. Могільнік складаецца з дзвюх груп: у першай 14 паўсферычных насыпаў, у другой, якая знаходзіцца за 0,1 км на паўднёвы усход ад першай, 2 насыпы. Курганы часткова пашкоджаны скарбашукальнікамі.
Курганны могільнік каля в. Ліпнікі выявіла і абследавала ў 1981 годзе Н. М. Дубіцкая. Сведкі атрыманы ад мясцовага насельніцтва, сярод якога курганы вядомы як «Шведскія могілкі». Раскопкі не праводзіліся.
Is It Right
«Is It Right» (Ці правільна гэта) — песня ў выкананні нямецкага фолк-гурта «Elaiza», з якой яны прадставілі Германію на конкурсе песні «Еўрабачанне 2014».
Песня была выбрана 14 сакавіка 2014 года на нацыянальным адборы Германіі на «Еўрабачанне», што дазволіла нямецкаму гурту прадставіць сваю краіну на міжнародным конкурсе песні «Еўрабачанне 2014», які прайшоў у Капенгагене, Данія.
Дзень Святога Патрыка
Дзень Свято́га Па́трыка (Lá Fhéile Pádraig) — культурнае і рэлігійнае свята, якое адзначаецца 17 сакавіка. Названае ў гонар Святога Патрыка (каля 385—461), заступніка Ірландыі.
Дзень святога Патрыка стаў афіцыйна адзначацца царквой на пачатку XVII стагоддзя. Яго святкуюць у каталіцкай, англіканскай, праваслаўнай і лютэранскай цэрквах. Акрамя згадкі пра самога Патрыка, у гэты дзень таксама адзначаецца прыход хрысціянства ў Ірландыю, а таксама культура ірландцаў у цэлым. Звычайна ў гэты дзень праводзяцца парады, фестывалі, кейлі, іх удзельнікі носяць зялёную вопратку альбо трыліснікі.
У Ірландыі, Паўночнай Ірландыі, Ньюфаўндлендзе і Лабрадоры, а таксама ў Мантсераце гэты дзень з’яўляецца афіцыйным святам.
Леанід Жытковіч
Леанід Жытковіч (1910, Смаргоні, цяпер Беларусь — 1991, Торунь, Польшча) — беларуска-польскі гісторык.
Вывучаў Новую гісторыю цэнтральна-ўсходняй Еўропы, сацыякультурныя і палітычныя сувязі польскіх, беларускіх, рускіх і іншых груп і інстытуцый.
Навучаўся ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя і Парыжы. Настаўнікамі Жытковіча былі Станіслаў Касцялкоўскі і Генрык Лаўмяньскі.
Праз праваслаўнае і памежнае выхаванне і навучанне Жытковіч можа быць залічаны ў другое пакаленне «Беларускай школы аграрнай гісторыі» («Agraria AlbaRuthenіа», AgrariaAR, AAR): 1-е — Платон Жуковіч, ; 2-е — Уладзімір Пічэта, Канстанцін Кернажыцкі, іншыя; 3-е — Павел Казлоўскі, Васіль Мялешка і інш.; 4-е — Мікалай Улашчык, Уладзімір Сосна, Яўген Анішчанка і інш.
Азэряны (Варвінскі раён)
Азэряны (Озеря́ни) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Азэрянскай вясковай абшчыны.
Саляная шахта ў Бохні
Саляная шахта ў Бохні (з XII стагоддзя да 1772 года - частка Кракаўскай жупы) на поўдні Польшчы — адна са старэйшых у свеце і Еўропе саляных шахт і самая старая ў Польшчы. Знаходзіцца на тэрыторыі горада Бохня, Малапольскае ваяводства, Польшча. Аб'ект сусветнай спадчыны ЮНЭСКА. Помнік культуры Малапольскага ваяводства.
Гісторыя
Пасля выдання Казімірам Вялікім у 1368 годзе статута саляных шахт пачаўся экспарт солі на Русь і ў Венгрыю. У XIV стагоддзі колькасць работнікаў на шахце складала ад 120 да 150, да XV-XVI стагоддзяў узрасло да 500. Пасля першага падзела Рэчы Паспалітай у 1772 года шахта апынулася ў складзе Аўстрыйскай імперыі, і пачаўшыся яшчэ ў XVII стагоддзі яе заняпад змяніўся новым росквітам, калі быў здейснены капітальны рэмонт шахты. У 1794 годзе тут было адкрыта новае радовішча солі. Шахта знаходзілася пад аўстрыйскім кантролем да 1918 года, пасля чаго яна зноў апынулася ў складзе Польшчы.
Дабыча солі ў шахце працягвалася да 1965 года, пасля чаго яна была зачынена. 11 снежня 1981 года саляная шахта была ўнесена ў рэестр ахоўных помнікаў Малапольскага ваяводства (№ А-238). 26 верасня 2000 года прэзідэнт Польшчы Аляксандр Квасьнеўскі абвясціў саляную шахту нацыянальным гістарычным помнікам, а ў 2013 годзе яна стала аб'ектам Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА, пасля таго як была аб'яднана ў адзін аб'ект з Саляной шахтай у Вялічцы, якая знаходзіцца ў 20 км на захад ад яе.
Алматы
Алматы  — самы буйны горад у Казахстане, да 1995 года сталіца. Насельніцтва — 1 400 000 чалавек (2008). Размешчаны на паўднёвым усходзе рэспублікі, каля паўночных схілаў хрыбта Заілійскі Алатау, на вышыні 650—950 метраў, паміж рэкамі Вялікая і Малая Алмаацінкі. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог (аўтамагістралі на Бішкек, Сяміпалацінск і да мяжы з Кітаем). Аэрапорт. Буйны індустрыяльны і культурны цэнтр рэспублікі.
Гісторыя
Заснаваны ў 1854 годзе як расійскае ваеннае ўмацаванне Вернае на месцы казахскага паселішча Алматы. З 1867 года горад Верны — цэнтр Сямірэчанскай вобласці Туркестанскага генерал-губернатарства. Быў месцам палітычнай ссылкі. У 1921 годзе перайменаваны ў Алма-Ату, у 1929-95 гадах — сталіца Казахстана. Развіццю горада спрыяла Туркестана-Сібірская чыгунка, пабудаваная ў 1930 годзе.
Прамысловасць
Машынабудаванне і металаапрацоўка, харчасмакавая (кансервавая, тытунёвая), лёгкая (тэкстыльная, футравая, трыкатажная) прамысловасць; вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. ЦЭС, каскад ГЭС на Вялікай Алмаацінцы.
Транспарт
На адміністрацыйнай тэрыторыі Алматы знаходзіцца сучасны міжнародны аэрапорт «Алматы». У горадзе дзейнічаюць 2 чыгуначныя вакзалы: «Алматы-1» і «Алматы-2». «Алматы-1» з’яўляецца транзітным вакзалам па маршруце з сібірскіх рэгіёнаў Расіі ў Цэнтральную Азію, размешчаны ў паўночнай частцы горада. Вакзал «Алматы-2» з’яўляецца гарадскім, знаходзіцца блізка да цэнтра горада і прызначаны для пасажыраў, якія прыязджаюць у Алмату. Дзейнічае разгалінаваная сетка маршрутаў аўтобусаў, тралейбусаў, маршрутных таксі. З 2011 года дзейнічае метрапалітэн.
Першая руская антарктычная экспедыцыя
Пе́ршая ру́ская антаркты́чная экспеды́цыя — марское плаванне Белінсгаўзена і Лазарава ў воды Паўднёвага акіяна з мэтай даказаць ці абвергнуць дапушчэнне аб існаванні шостага мацерыка — Антарктыды.
Перадумовы
У ходзе свайго другога кругасветнага плавання Джэймс Кук, даследуючы воды Паўднёвага палярнага круга, дасягнуў самага паўднёвага пункту — 71° 10' пд. ш. Шлях далей перакрывалі суцэльныя пакавыя льды. Кук зрабіў выснову, што Антарктыды як мацерыка альбо наогул не існуе, альбо дасягнуць яе немагчыма, што паслужыла прычынай адмовы ад далейшых спроб мараплаўцаў адкрыць шосты кантынент. Падводзячы вынікі сваёй экспедыцыі, Кук пісаў: «Я абышоў акіян паўднёвага паўшар'я ў высокіх шыротах і адкінуў магчымасць існавання мацерыка, які калі і можа быць знойдзены, то толькі блізу полюса ў месцах, недаступных для плавання».
31 сакавіка 1819 года Крузенштэрн накіраваў ліст марскому міністру дэ Траверсе аб неабходнасці даследавання палярных вод. У лісце Крузенштэрн прапанаваў падрыхтаваць дзве экспедыцыі — да Паўночнага і да Паўднёвага полюсаў. У кожную экспедыцыю планавалася ўключыць па два судны. Асаблівую ўвагу ён надае экспедыцыі да Паўднёвага полюса, пра якую ён піша: «Гэтая экспедыцыя, акрамя галоўнай яе мэты — зведаць краіны Паўднёвага полюса, павінна асабліва мець у прадмеце паверыць усе няправільнае ў паўднёвай палове Вялікага акіяна і папоўніць ўсе змешчаныя ў гэтай недахопы, каб яна магла прызнана быць, так бы мовіць, заключным падарожжам у гэтым моры».
Падрыхтоўка і склад экспедыцыі
Для экспедыцыі рыхтаваліся два караблі — шлюп «Мірны» і шлюп «Усход». «Мірны», пабудаваны па праекце рускіх інжынераў Калодкіна і Курапанава і да таго ж дастаткова ўмацаваны Лазаравым для маючай адбыцца экспедыцыі, паказаў свае бліскучыя якасці.
Аднак «Усход», пабудаваны брытанскімі інжынерамі, нягледзячы на ​​ўсе намаганні Лазарава зрабіць яго такім жа цягавітым, як і «Мірны», усё ж якасна саступаў другому шлюпу. Корпус «Усходу» апынуўся слабым для плавання ў палярных ільдах, і яго даводзілася неаднаразова умацоўваць і рамантаваць ў ходзе экспедыцыі. Да канца экспедыцыі стан шлюпа аказалася настолькі сумным, што заахвоціла Белінсгаўзена спыніць экспедыцыю на месяц раней і прыняць рашэнне аб вяртанні.
Плаванне да Паўднёвага мора
Выйшаўшы 4 ліпеня (па старым стылі) 1819 года з Кранштата, экспедыцыя прыбыла 2 лістапада ў Рыа-дэ-Жанейра. Адтуль Белінсгаўзен спачатку накіраваўся прама на поўдзень, абмінуўшы паўднёва-заходні бераг вострава Паўднёвая Георгія, адкрытага Кукам. Ад вострава Паўднёвая Георгія экспедыцыя пайшла на ўсход да так званай Зямлі Сэндвіча. Абышлі яе з усходняга боку і ўсталявалі, што гэта архіпелаг, таму вырашылі перайменаваць «зямлю» ў Паўднёвыя Сэндвічавыя астравы. У групе гэтых астравоў былі адкрыты востраў Ляскова, названы ў гонар удзельніка экспедыцыі лейтэнанта Ляскова, востраў Завадоўскага, названы ў гонар капітан-лейтэнанта Завадоўскага і востраў Торсана (вышынёй каля 900 м). Група з трох зноў адкрытых астравоў была названая ў гонар тагачаснага марскога міністра астравамі Маркіза дэ Траверсэ. Затым судны павярнулі на ўсход.
Даследаванні Антарктыкі
16 (27) студзеня 1820 года экспедыцыя адкрыла Антарктыду, наблізіўшыся да яе ў пункце 69° 21' 28" пд. ш. і 2° 14' 50" з. д. (раён сучаснага шэльфавага ледавіка Белінсгаўзена ля Берага Прынцэсы Марты). 21 студзеня (2 лютага) удзельнікі другі раз бачылі бераг, а 5 і 6 (17 і 18) лютага экспедыцыя падышла амаль ушчыльную да берагавых абрываў лядовага мацерыка. Затым, на час антарктычнай зімы, калі лядовая абстаноўка ўскладнілася, судны адправіліся ў плаванне па Ціхаму акіяну, дзе было адкрыта некалькі новых астравоў.
З надыходам антарктычнага лета экспедыцыя вярнулася ў палярныя шыроты. У студзені 1821 года абыходзячы Антарктычны мацярык з боку заходняга паўшар'я, зрабілі яшчэ шэраг геаграфічных адкрыццяў. Быў знойдзены востраў Пятра I, названы ў гонар заснавальніка расійскага ваеннага флоту, але падысці да яго блізка перашкаджалі льды, таму высадка на востраў не адбылася. Экспедыцыя ўбачыла працяглы гарысты бераг, часткова не пакрыты лёдам. Ён атрымаў назву Зямля Аляксандра I. Затым дасягнулі Паўднёвых Шэтландскіх астравоў (адкрытых незадоўга да гэтага капітанам англійскага карабля Смітам) і нанеслі іх на карту. Прасоўваючыся на паўночны ўсход, адкрылі тры астраўкі, названыя астравы Тры Браты (цяпер Эспланд і О'Брыен), востраў контр-адмірала Ражнова (Гібс), востраў Міхайлава (Корнуэлс), востраў адмірала Мардвінава (Элефант), востраў віцэ-адмірала Шышкова (Кларэнс).
Ад Паўднёвых Шэтландскіх астравоў узялі курс на Рыа-дэ-Жанейра, а адтуль — праз Атлантычны акіян у Еўропу. «Усход» і «Мірны» вярнуліся ў Кранштат 24 ліпеня 1821 года, прабыўшы ў плаванні 751 дзень. Для ўрачыстай сустрэчы экспедыцыі ў Кранштат прыбыў імператар Аляксандр I. Удзельнікі плавання былі адзначаны ордэнамі, падвышэннямі ў званнях і іншымі заахвочваннямі.
Вынікі экспедыцыі
Адкрыты шосты мацярык — Антарктыда і 29 астравоў. Экспедыцыя Белінсгаўзена і Лазарава здзейсніла адно з самых значных геаграфічных даследаванняў. За час плавання судна абышлі вакол усяго антарктычнага мацерыка. Былі адкрыты і нанесеныя на карту дзесяткі новых астравоў, сабраныя унікальныя натуральна-навуковая і этнаграфічная калекцыі, якія захоўваюцца ў Казанскім універсітэце. Зроблены цудоўныя замалёўкі відаў Антарктыкі і жывёл, якія жывуць там.
Апісанне падарожжа (два тамы з атласам карт і відаў) было апублікавана пад загалоўкам «Двухразовыя пошукі ў Паўднёвым Ледавітым акіяне і плаванне вакол свету ў працягу 1819, 20 і 21 гг., учыненыя на шлюпах „Усход“ і „Мірнага“ пад начальствам капітана Белінсгаўзена, камандзіра шлюпа „Усход“. Шлюпам „Мірны“ начальнічаў лейтэнант Лазараў».
Клара Морган
Клара Морган (сучаснае імя — Emmanuelle Aurelie Munos; 25 студзеня 1981, Марсель) — французская порназорка.
Біяграфія
Фотамадэль з 12 гадоў. З 19 гадоў здымаецца ў порна толькі з Greg Centauro. Яна атрымала Hot d'Or for Best French Starlet in 2001. Hot d'Or — штогадовае еўрапейскае ўзнагароджанне артыстаў і рэжысёраў порна індустрыі, што прахадзіла ў Канах падчас канскага кінафестывалю. Французскае выданне часопіса FHM назвала яе самай сексуальнай жанчынай Францыі і 8-й у свеце. Яна стала першай французскай жанчынай, якая з'явілася на вокладцы амерыканскага выдання Penthouse. Дарэчы яе фатаграфіі ўпрыгожылі вокладкі больш за сорак часопісаў, уключаючы VSD, FHM, Penthouse, Playboy, Newlook і Maxim. У 2003 г. напісала аўтабіяграфію: Sex Star. На дадзены момант яна перастала здымацца ў порна і пачала кар'еру спявачкі.
Януш Антоні Вішнявецкі
Януш Антоні Вішнявецкі (1687 — ), староста пінскі, падчашы вялікі літоўскі, маршалак надворны літоўскі, кашталян віленскі, ваявода віленскі, ваявода кракаўскі, кашталян кракаўскі.
Удзельнічаў у барацьбе шляхты Літвы і Беларусі супраць засілля Сапегаў у Вялікім княстве Літоўскім.
Літаратура
''А. П. Грыцкевіч''. Вішнявецкія //
Танка (Варвінскі раён)
Танка́ (Тонка́) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Азэрянскай вясковай абшчыны.
Аргоў
Арго́ў (Օրգով) — сяло ў марзе Арагацотн, на захадзе Арменіі. Размешчана за 15 км на паўночны захад ад горада Аштарака, за 3 км на паўночны захад ад сяла Бюракан, за 4 км на ўсход ад сяла Тэгер і за 2 км на паўднёвы захад ад сяла Антарут.
Агапій II
Агапій II (Agapetus II), Папа Рымскі (946—955), рымлянін па паходжанні. Заклікаў германскага караля Атона I на дапамогу супраць Берэнгара II, які абвясціў сябе каралём Італіі. Клапаціўся аб распаўсюджванні хрысціянства, асабліва на поўначы Еўропы.
Арзакан
Арзака́н (Արզական) — сяло ў марзе Катайк, у цэнтры Арменіі.
Сліжына
Слі́жына (, Слижино) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
Касмічны медаль пашаны Кангрэса
Касмічны медаль пашаны Кангрэса (Congressional Space Medal of Honor) — вышэйшая грамадзянская ўзнагарода ЗША для астранаўтаў.
Гісторыя
Медаль заснавана Кангрэсам ЗША 29 верасня 1969 года. Прэзідэнт ЗША ўзнагароджвае медалём ад імя Кангрэсу. Узнагароджанне праводзіцца па прадстаўленні кіраўніка НАСА.
Узнагароджваюцца ваенныя і грамадзянскія астранаўты за найбольш выбітныя заслугі ў засваенні космасу. Медаль лічыцца грамадзянскай узнагародай ЗША.
Медаль з'яўляецца адзінай узнагародай ЗША, упрыгожанай каштоўным каменем. На знаку медаля, у цэнтры, змяшчаецца 1 брыльянт 0,25 карата. Носіцца на шыйнай стужцы.
Спіс узнагароджаных
Да 2006 года было 28 узнагароджаных. 17 астранаўтаў ўзнагароджаны пасмяротна (у тым ліку 4 з 5 жанчын), 11 - прыжыццёва. На пачатку 2012 года жывыя 9 узнагароджаных. Загінулыя пры выкананні абавязкаў адзначаны знакам *. Сярод узнагароджаных толькі адзін астранаўт не з'яўляецца грамадзянінам ЗША.
Сундсваль (камуна)
Камуна Сундсваль (Sundsvalls kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестэрнорланд у паўночнай Швецыі на ўзбярэжжы Батнічнага заліва.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 96 586 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 25 гарадскіх пасяленняў (tätort) та 36 сельскіх, найбольшыя з якіх:
Андрэй Андрэевіч Піянткоўскі
Андрэ́й Андрэ́евіч Піянтко́ўскі (Андрей Андреевич Пионтковский (нар. , Масква), РСФСР, СССР) — расійскі палітолаг, публіцыст; матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута сістэмнага аналізу РАН, член Амерыканскага матэматычнага таварыства, член партыі «Яблоко», блогер. Актыўны крытык Пуціна і палітыкі Расіі, даследчык уладнага бандытызму, пуцінізму і рашызму, апублікаваў шмат артыкулаў і манаграфій на гэтую тэму.
З 2019 года дае інтэрв’ю разнастайным украінскім СМІ, дэманструючы глыбокае разуменне сусветнай і ўнутранай палітыкі Расіі; пазней, з 2021 года, на рэгулярнай аснове з’яўляецца на канале Эспрэса ў праграме «„Студыя Захад“ з Антонам Баркоўскім». З пачаткам чарговага ўварвання Расіі ў 2022 годзе выступае запрошаным экспертам ужо на штодзённай аснове ў многіх СМІ і на анлайн-пляцоўках асобных блогераў: выступае крытыкам, каментуе і аналізуе міжнародную палітыку і палітыку РФ, указваючы на памылкі і робіць здагадкі, дзеліцца назіраннямі. Асобныя штодзённыя відэа з інтэрв’ю становяцца рэйтынгавымі.
Праз пераслед у РФ пражывае ў Вашынгтоне, ЗША.
Біяграфія
У 1962 годзе скончыў механіка-матэматычны факультэт МДУ ім. М. В. Ламаносава. Аўтар больш за 100 артыкулаў і некалькіх манаграфій па тэорыі кіравання, глабальным мадэляванні, ядзернай стратэгіі. У 1970-я гады вывучаў камп’ютарныя мадэлі свету. З 1998-га займаецца палітычнай журналістыкай, апублікаваў некалькі соцень артыкулаў у расійскіх і замежных выданнях. Лаўрэат прэміі «Залаты гонг-2001» у галіне міжнароднай журналістыкі. Публікуецца на сайце «Грани.ру». Член міжнароднага « Пэн-клуба ». У 2004 годзе ўступіў у Расійскую аб’яднаную дэмакратычную партыю «Яблоко», з’яўляецца членам яе федэральнага савета. Знаходзіцца ў радыкальнай апазіцыі да палітычнага рэжыму Уладзіміра Пуціна. Быў членам Ініцыятыўнай групы па вылучэнні Уладзіміра Букоўскага кандыдатам у прэзідэнты РФ на выбарах 2008 года.
Судовы пераслед
У вересні 2007 года маскоўскі Басманны суд распачаў крымінальную справу супраць Андрэя Піянткоўскага па абвінавачанні ў экстрэмізме, але ў снежні 2008 года закрыў гэтую справу.
Пазіцыя падчас расійска-ўкраінскай вайны (з 2014)
Амаль за месяц да правядзення гэтак званага крымскага рэферэндума — 21 лютага 2014 года — у інтэрв’ю інтэрнэт-парталу літоўскага нацыянальнага радыё і тэлебачання Піянткоўскі заявіў, што «Крэмль імкнецца раздзяліць Украіну і анексаваць Крым, а Захад не можа стрымаць Расію, паколькі палітыка прэзідэнта ЗША Барака Абамы такая ж безхрыбетная, як і палітыка Еўрапейскага Саюза…».
14 сакавіка 2014 года, у артыкуле пад назвай «Апошняя стадыя» Піянткоўскі заявіў, шіо «тэхналогія і прапагандысцкае забеспячэнне пуцінскай анексіі Крыма настолькі па-вучнёўску спісаны з гітлераўскіх судэцкіх пропісаў, што параўнанне двух дзяржаўных дзеячаў, якое было яшчэ зусім нядаўна лёсам „адмарозка і адступніка“ Шандаровіча, стала сёння мейнстрымам сусветнага палітычнага дыскурсу…».
У вересні 2014 года падпісаў заяву з патрабаваннем «спыніць агрэсіўную авантуру: вывесці з тэрыторыі Украіны расійскія войскі і спыніць прапагандысцкую, матэрыяльную і вайсковую падтрымку сепаратыстам на паўднёвым усходзе Украіны».
21 лютага 2022 года падпісаў адкрыты калектыўны ліст расійскага Кангрэса інтэлігенцыі «Вы будзеце пракляты! Распальвальнікам вайны», у якім ідзе гаворка пра гістарычную адказнасць улады РФ за распальванне «вялікай вайны з Украінай».
Вымушаная эміграцыя
У лютым 2016 годзе пасля артыкула «Бомба, якая гатова выбухнуць» атрымаў абвінавачанні ў экстрэмізме, шматлікія запужванні з боку рэжыму Пуціна, вобшукі жытла, пагрозы арыштам, судом і зняволеннем, а таксама намёкі, што пасля забойства Барыса Нямцова ён будзе наступнай «рытуальнай ахвярай» Пуціна, Піянткоўскі заявіў, што вымушаны на нейкі час пакінуць Расію.
Васіль Маркіянавіч
Васіль Маркіянавіч (,  — ?) — мастак-іканапісец са Слуцка.
Імя
Дакладнае веданне імя В. Маркіянавіча — унікальны выпадак у гісторыі іканапісу, які, як правіла, быў ананімны, бо па старажытнай традыцыі мастакі не лічылі сябе вартымі падпісваць свае творы.
Васіль Маркіянавіч падпісаў толькі адзін свой абраз — «Дэісус» — цэнтральную частку іканастаса Свята-Пакроўскай царквы ў вёсцы Вялікі Рожан былога Слуцкага княства.
Біяграфія
У 1758—1766 гадах працаваў у Слуцкім Трайчанскім манастыры і ў іншых месцах Случчыны, у тым ліку ў сяле Вялікі Рожан (цяпер Салігорскі раён).
Творчасць
Творы В. Маркіянавіча «Дэісус» (1758), «Благавешчанне», «Пакроў», «Тройца» (1761), «Маці Божая Дцзігітрыя», «Уваскрэсенне» (1766) напісаны для Пакроўскай царквы ў вёсцы Вялікі Рожан. Цяпер яны знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі.
Выконваў гравюры і малюнкі для вокладак Евангелля.
У канцы 1960-х гадоў навуковая экспедыцыя Беларускага дзяржаўнага мастацкага музея, якую ўзначаліла доктар мастацтвазнаўства Надзея Высоцкая, прывезла з Чыжэвічаў шэсць абразоў з іканастасу — высокамастацкіх, падобных па манеры выканання. Навуковая экспертыза, праведзеная ў музеі, пацвердзіла: увесь іканастас — сем абразоў — належаў аднаму мастаку. Гэта вызначылася па адметнай аўтарскай манеры. Стыль В. Маркіянавіча, як іканапісца, мае наступныя рысы: мастак ужывае роспіс па ляўкасу, арнаменты, лепныя фаны (барэльеф), на іконы спачатку наклейваў пячаткі, а потым іх залаціў. Адметна пісаў лікі святых. Іх вызначала светлая карнацыя (светлы колер твараў), выпісаныя дэталі, напрыклад, павекі.
Спадчына
Большая частка ікон з Вялікага Рожана цяпер знаходзіцца ў Беларускім нацыянальным мастацкім музеі, у тым ліку і творы В. Маркіянавіча. Іншыя творы мастака знаходзяцца ў гістарычным музеі Літвы, беларускім музеі ў Вільнюсе, зборы нацыянальнага Кіева-Пячэрскага запаведніка і г. д.
Адрыян I
Адрыян I (772—795) — Папа Рымскі.
Біяграфія
Паходзіў са шляхетнай рымскай сям’і. Скарыстаўся барацьбой франкаў і лангабардаў для ўзмацнення папскага прастолу. Церпячы ад лангабардскага караля Дэзідэрыя, Адрыян звярнуўся да Карла Вялікага, які прагнаў лангабардаў у 773, правёў свята Вялікадня ў Рыме ў 774 і павялічыў папскія ўладанні, падораныя Піпінам у 754. За паслугі другога паходу (781) супраць лангабардаў Адрыян зрабіў сыноў Карла Вялікага — Піпіна і Людвіга — каралямі Італіі і Аквітаніі. Падчас іконаборства на Нікейскім саборы (787) Адрыян адстойваў іконапаклоннікаў, але не мог супрацьстаяць рашэнням праціўнікаў іконапаклонства. Разам з франкскай царквой змагаўся з адапціянізмам ( Адапціянская спрэчка).
Вільчанка
Вільчанка, Ві́льча, Дзягця́рка, Велічанка, Верчанка, Вейна  — рака ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Дняпро.
Назва
Даўнейшая назва ракі — Вейна, астатнія пазнейшыя. Назва балцкага паходжання.
Так жа сама называецца прыток вілейскай Дзвінасы рака Вейніца (< Вейна), прыток дзвінскай Обшы рака Вейна.
Назва параўноўваецца з гідронімам Vija (адпачатная літоўская назва ракі Іўянкі), латышскім Vija, якія звязаныя з літоўскім vyti «звіваць, скручваць». Далей да індаеўрапейскага *ṷei- «згінаць, скручваць, віць».
Так жа сама, з дапамогай пашыральніка -n-, ад фанетычна сугучных каранёў утвораныя назвы: бярэзінскай ракі Гайна, дняпроўскай ракі, дзвінскіх рэк і Байна, возера Бойна (Бойно) у басейне Дзвіны.
Гідраграфія
Пачынаецца каля вёскі Палетнікі, вусце за 2 км у напрамку на паўднёвы захад ад вёскі Вільчыцы, на 1419 кіламетры ад вусця Дняпра. Адносіцца да Цэнтральна-Бярэзінскага гідралагічнага рэгіёна.
Вадазбор у заходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны. Ад вусця 1,8 км рэчышча каналізаванае. На рацэ 2 сажалкі каля вёсак Навасёлкі і Вільчыцы. Прыток — рака Шчацінка (злева, упадае ў сажалку Вільчыцы).
Анджэй Дуда
А́нджэй Ду́да (нар., Кракаў) — польскі палітык. Прэзідэнт Польшчы з 2015 года.
Біяграфія
Нарадзіўся 16 мая 1972 года ў сям’і прафесараў Горна-Гутнічай Акадэміі ў Кракаве пры Польскай Народнай Рэспубліцы. Бацькі Анджэя — Ян Дуда і Яніна Мілеўская-Дуда.
Да 1990 года працаваў інструктарам скаўцкага руху. У 1996 годзе скончыў факультэт права і адміністрацыі Ягелонскага ўніверсітэта. З 1997 да 2005 года быў асістэнтам на юрыдычным факультэце Ягелонскага ўніверсітэта, а ў 2005 годзе атрымаў доктарскую навуковую ступень. Таксама ў 2005 годзе заснаваў уласную адвакацкую канцылярыю.
У 2005 годзе звязаўся з партыяй «Права і справядлівасць», першапачаткова як дарадчык парламенцкага клуба партыі, а ў 2006 годзе быў пакліканы міністрам юстыцыі Збігневам Зёбрам на пасаду падсакратара ў міністэрстве. На парламенцкіх выбарах 2007 года не быў абраны ў Сейм. З 2008 да 2010 года служыў падсакратаром у канцылярыі прэзідэнта Леха Качыньскага. З 2011 года — дэпутат польскага Сейма ад партыі «Права і справядлівасць», з 2014 года — дэпутат Еўрапейскага парламента ад гэтай партыі.
10 мая 2015 года на выбарах прэзідэнта Польшчы набраў найбольшую колькасць галасоў (34,76 %) і выйшаў у другі тур разам з дзеючым Прэзідэнтам Польшчы Браніславам Камароўскім. 24 мая 2015 года быў абраны Прэзідэнтам Польшчы, атрымаўшы перамогу ў другім туры выбараў.
На прэзідэнцкіх выбарах 2020 года з невялікай перавагай у другім туры перамог мэра Варшавы Рафала Тшаскоўскага і быў пераабраны на другі прэзідэнцкі тэрмін.
У 2021 годзе прыехаў на Беласточчыну на запрашэнне дзеячаў беларускіх грамадскіх арганізацый. У час візіту Прэзідэнт Дуда наведаў вёску Заляшаны, дзе аддаў даніну павагі жыхарам-беларусам, забітым у 1946 годзе жаўнерамі польскага падпольнага падраздзялення Рамуальда Райса «Бурага».
Аб’яднаная ўнутраная місія (лютэранства)
Гісторыя
У другой палове XIX стагоддзя былі створаны мясцовыя лютэранскія місіянерскія асацыяцыі. Прадстаўнікі гэтых арганізацый сабраліся ў Бергене 19 кастрычніка 1898 года. Старшынёй быў абраны Грымнес. Яны арганізаваліся самастойна і ў 1897 годзе разгарэлася дыскусія пра тое, ці варта ісці ў тое, што тады называлася Фондам Лютэра (сёння Нормісджон), або пачаць нешта сваё. Вынікам стала заходняе аб’яднанне Вэстландская аб’яднаная ўнутраная місія (Det Vestlandske Indremisjonsforbund, DVI).
У студзені 1899 года быў апублікаваны першы нумар часопіса руху Самбондэ. Галоўнай задачай місіі было адукоўваць, пасылаць выдаўцоў і распаўсюджваць Слова Божае. Аднак на працягу шматлікіх гадоў таксама праводзілася шырокая сацыяльная праца з дзіцячымі дамамі, дамамі састарэлых, наркалагічнымі цэнтрамі, народнымі сярэднімі школамі і іншымі ўстановамі.
Паступова ў рамках руху выраслі мясцовыя дзіцячыя і моладзевыя асацыяцыі, і большасць з адзінаццаці рэгіянальных гурткоў місіі сёння маюць свае ўласныя лагерныя фермы. У апошнія гады ў некалькіх месцах таксама адкрыліся школы.
Неўзабаве асацыяцыя распаўсюдзілася на Сёрландзе, а ў 1910 годзе — у Фінмарку. Паступова ва ўсё большай колькасці раёнаў краіны было створана больш за 600 малітоўных дамоў. Таму з 1 студзеня 2000 года было прынята рашэнне перайменаваць DVI ў цяперашнюю ImF.
Арганізацыя
Місія складаецца з 13 незалежных акругоў, а цэнтральны ўрад абіраецца эмісарамі з гэтых акругоў кожныя два гады на агульным сходзе. Цяперашні генеральны сакратар — Эрык Фурнэс. Раней Карл Ёхан Халарокер быў генеральным сакратаром на працягу 13 гадоў да 2009 года, калі ён сышоў з пасады генеральнага сакратара. Халарокер збіраўся працягнуць працу ў місіі на іншай пасадзе.
Дэвіз місіі гучыць як: «са Словам Божым да людзей» («Med Guds ord til folket»).
Аб’яднаная ўнутраная місія мае свой галаўны офіс у Більдой за межамі Бергена, тут знаходзіцца au біблейская школа Більдой аб’яднанай ўнутранай місіі. Сёння ў місіі ёсць місіянеры і партнёрскія арганізацыі ў некалькіх частках свету.
Адукацыя
Акрамя таго, што місія будуе біблейскія школы і супрацоўнічае з іншымі лютэранскімі арганізацыямі, аб’яднаная ўнутраная місія будуе сваю адукацыю на Бібліі, трох старых царкоўных веравучэннях, аўгсбургскім веравызнанні і невялікім катэхізісе Лютэра. Адукацыя будуецца на класічным традыцыйным падыходзе, што святарства прызначана толькі для мужчын і выступае супраць гомасэксуалізма.
Адносіны з дзяржаўнай Нарвежскай лютэранскай царквой
Асацыяцыя з моманту свайго стварэння была асацыяцыяй нарвежскай лютэранскай царкоўнай абшчыны і ў шматлікіх месцах працягвала цесна супрацоўнічаць з мясцовымі пастырамі і прыходамі ў межах той жа царкоўнай абшчыны. Паступова, аднак, таямнічае кіраванне стала прымяняцца ў малітоўных дамах. У сакавіку 2011 года паміж афіцыйнай царкоўнай абшчынай, ImF і двума іншымі лютэранскімі місіянерскімі арганізацыямі было дасягнута афіцыйнае пагадненне аб адабрэнні хрышчэння аднімі аднаго.
У апошнія гады расце напружанасць у сувязі з лібералізацыяй дзяржаўнай лютэранскай абшчынай, і ў некаторых частках краіны людзі з унутранай місіяй вырашылі пакінуць дзяржаўную царкву. Каб прапанаваць гэтым людзям у межах царкоўнага заканадаўства для працы, Генеральная асамблея місіі ў ліпені 2009 года было прынята рашэнне (230 галасамі супраць 23) зарэгістраваць рэлігійную суполку ImF як асобную рэлігійную суполку. Аднак да гэтага часу прыток сябраў у суполку новай веры быў слабым, бо большасць тых, хто сыходзіць з дзяржаўнай царкоўнай абшчыны — ідуць у Каталіцкую Царкву. На 1 студзеня 2011 года налічвалася ўсяго 226 сябраў і 6 мясцовых дырэктараў, якія маюць права на ўступленне ў шлюб.
Епіфань
Епіфань — тапонім.
Іслам у Казахстане
Іслам у Казахстане — самая пашыраная рэлігія сярод веруючага насельніцтва Рэспублікі Казахстан. Мусульмане складаюць 70 % насельніцтва паводле перапісу 2009 года.
Гісторыя
Пранікненне іслама на тэрыторыю сучаснага Казахстана адбывалася цягам некалькіх стагоддзяў, пачынаючы з паўднёвых рэгіёнаў.
Па некаторых дадзеных, першым штуршком да шырання ісламу стала Талаская бітва 751-га года. Пры якой цюркі Тюргешскага каганата, з'яднаўшыся з войскамі Абасідскага халіфата, здабылі перамогу над войскамі танскага Кітая. Перамога ў бітве, спыніла экспансію кітайскай імперыі Тан на захад, і дазволіла ісламу зацвердзіцца сярод аселага насельніцтва Сямірэчча і на Сырдар'і да канца Х стагоддзя.
Іслам быў зацверджаны ў якасці дзяржаўнай рэлігіі ў дзяржаве Караханідаў у канцы X стагоддзя. Па меры пашырэння ханства Чынгізхана шыранне ісламу замарудзілася, бо традыцыйнай рэлігіяй цюрк было тэнгрыянства. Але іслам працягваў шырыцца ў наступныя стагоддзі. Так іслам прынялі ханы Залатой Арды Берке (1255—1266) і Узбек (1312—1340). У той перыяд сярод цюркаў быў моцны ўплыў суфійскага духавенства. Велізарны ўнёсак у прапагандзе ісламу сярод усіх цюркамоўных народаў рэгіёна ўнёс заснавальнік суфійскага ордэна Ясавія Хаджа Ахмет Ясаўі, які памёр у 1166 годзе ў горадзе Туркестан.
У наш час асноўная маса казахскага насельніцтва лічаць сябе мусульманамі і выконвае ў той ці іншай меры хоць бы частку абрадаў. Прыкладам, абрад абразання (сундзет) здзяйсняе пераважная частка казахаў, пахаванне па мусульманскіх абрадах здзяйсняюць амаль усе казахі. Нароўні з ісламам сярод веравалых казахаў захоўваюцца і некаторыя звычаі даісламскага перыяду, у прынцыпе не супярэчныя ісламу. Хлопчыкам пакідаюць насіць айдар, чуб. Ёсць абрады тусау-кесу (абразання пут), абрады адразання валасоў па дасягненні нованароджанымі малымі веку 40 дзён. Часцяком можна пачуць як казахі часам выкарыстоўваюць слова «Тәңір», «Кудай» як сінонім слова Алах.
Аксіёма паралельнасці Еўкліда
Аксіё́ма парале́льнасці Еўклі́да, або пя́ты пастула́т — адна з аксіём класічнай планіметрыі. Упершыню прыведзена ў «Пачатках» Еўкліда : Еўклід адрознівае паняцці пастулат і аксіёма, не тлумачачы іх розніцы; у розных рукапісах «Пачаткаў» Еўкліда раздзяленне сцвярджэнняў на аксіёмы і пастулаты адрозніваецца, таксама не супадае і іх парадак. У класічным выданні «Пачаткаў» Хейберга сфармуляванае сцвярджэнне з'яўляецца пятым пастулатам.
На сучаснай мове Еўклідаў тэкст можна перафармуляваць так: Удакладненне, з якога іменна боку перасякаюцца прамыя, Еўклід дадаў, верагодна, дзеля яснасці — лёгка даказаць, што яно выцякае з самога факта існавання перасячэння.
Пяты пастулат вельмі моцна вылучаецца сярод іншых пастулатаў Еўкліда, простых і інтуітыўна відавочных (гл. Пачаткі Еўкліда). Таму на працягу двух тысячагоддзяў не спыняліся спробы выключыць яго са спіса аксіём і вывесці як тэарэму. Усе гэтыя спробы закончыліся няўдачаю. «Верагодна, немагчыма ў навуцы знайсці больш захапляльную і драматычную гісторыю, чым гісторыя пятага пастулата Еўкліда». Нягледзячы на адмоўны вынік, гэтыя пошукі не былі дарэмнымі, бо ў канчатковым выніку прывялі да поўнага перагляду навуковых уяўленняў аб геаметрыі Сусвету.
Эквівалентныя фармулёўкі пастулата аб паралельных
У сучасных крыніцах звычайна прыводзіцца іншая фармулёўка пастулата аб паралельных, раўназначная V пастулату. Яна належыць Проклу (у замежнай літаратуры яе часта называюць аксіёмаю Плейфера):
У гэтай фармулёўцы слова «адну і толькі адну» часта замяняюць на «толькі адну» ці «не больш чым адну», бо існаванне хаця б аднае такой паралельнай адразу вынікае з тэарэм 27 і 28 «Пачаткаў» Еўкліда.
Увогуле, для V пастулата існуе вялікая колькасць раўназначных фармулёвак, многія з якіх самі па сабе здаюцца даволі відавочнымі. Вот некаторыя з іх.
Іх раўназначнасць азначае, што іх усе можна даказаць як тэарэмы, калі прыняць V пастулат, і наадварот, замяняючы V пастулат на любое з гэтых сцвярджэнняў, можна даказаць зыходны V пастулат як тэарэму.
Калі замест V пастулата дапусціць, што для пары пункт—прамая V пастулат несправядлівы, то атрыманая сістэма аксіём будзе апісваць геаметрыю Лабачэўскага. Зразумела, што ў геаметрыі Лабачэўскага ўсе вышэйназваныя раўназначныя сцвярджэнні не спраўджваюцца.
Пяты пастулат рэзка выдзяляецца сярод іншых, даволі відавочных, ён больш падобен на складаную, невідавочную тэарэму. Еўклід, верагодна, усведамляў гэта, і таму першыя 28 сцвярджэнняў у «Пачатках» даказваюцца без яго дапамогі.
«Еўклід безумоўна павінен быў ведаць розныя формы пастулата аб паралельных». Чаму ж ён выбраў прыведзеную, складаную і грувасткую? Гісторыкі выказвалі розныя меркаванні аб прычынах такога выбару. В. П. Смілга меркаваў, што Еўклід такой фармулёўкай паказваў, што гэтая частка тэорыі незавершана. М. Клайн звяртае ўвагу на тое, што Еўклідаў пяты пастулат мае лакальны характар, г. зн. апісвае з'яву на абмежаваным участку плоскасці, тады як, напрыклад, аксіёма Прокла сцвярджае факт паралельнасці, які патрабуе разгляду ўсяе бесканечнай прамой. Трэба патлумачыць, што антычныя матэматыкі пазбягалі выкарыстання актуальнай бесканечнасці; напрыклад, дургі пастулат Еўкліда сцвярджае не бесканечнасць прамой, а ўсяго толькі тое, што «прамую можна непарыўна працягваць». З пункту погляду антычных матэматыкаў, вышэйназваныя эквіваленты пастулата аб паралельных маглі казацца непрымальнымі: яны альбо спасылаюцца на актуальную бесканечнасць ці (яшчэ не ўведзенае) паняцце вымярэння, альбо таксама не вельмі відавочныя. Яшчэ адну версію прапанаваў гісторык Імрэ Тот : еўклідава фармулёўка, магчыма, была спачатку (памылкова даказанаю) тэарэмаю ў кагосьці з папярэднікаў Еўкліда, і калі пераканаліся, што даказаць яе не ўдаецца, статус тэарэмы павысілі да пастулата, не мяняючы тэксту фармулёўкі.
Абсалютная геаметрыя
Калі са спіса аксіём выключыць V пастулат, то атрыманая сістэма аксіём будзе апісваць так званую абсалютную геаметрыю. У прыватнасці, першыя 28 тэарэм «Пачаткаў» Еўкліда даказваюцца без выкарыстання V пастулата і таму адносяцца да абсалютнай геаметрыі. Для далейшага адзначым дзве тэарэмы абсалютнай геаметрыі:
Спробы доказу
За два тысячагоддзі было прапанавана шмат доказаў пятага пастулата, але ў кожным з іх рана ці позна выяўляўся заганны круг: аказвалася, што сярод яўных ці няяўных дапушчэнняў было сцвярджэнне, якое не ўдаецца даказаць без выкарыстання таго ж пятага пастулата.
Прокл (V стагоддзе н. э.) у «Каментарыі да I кнігі Пачаткаў Еўкліда» паведамляе, што такі доказ прапанаваў Клаўдзій Пталемей, крытыкуе яго доказ і прапануе свой уласны. Спрошчана яго можна апісаць так: няхай прамая b праходзіць праз вызначаны пункт A паралельна прамой a; дакажам, што любая іншая прамая c, праведзеная праз той жа пункт, перасякаецца з прамою a. Як гаварылася вышэй, адлегласць паміж прамымі ад пункта іх перасячэння нарастае неабмежаванна (яшчэ раз падкрэслім, што доказ гэтай тэарэмы не абапіраецца на V пастулат). Але тады ў рэшце рэшт адлегласць паміж c і b перавысіць адлегласць паміж паралельнымі прамымі, г. зн. прамыя c і a перасякуцца.
Прыведзены доказ апіраецца на дапушчэнне, што адлегласць паміж прамымі пастаянная (ці хаця б абмежавана). Пазней высветлілася, што гэтае дапушчэнне раўназначнае V пастулату.
Вучоны I стагоддзя да н. э. Пасідоній прапанаваў вызначыць паралельные як прамыя, на ўсём працягу роўнааддаленыя адна ад аднае. З такога азначэння лёгка выводзіцца пяты пастулат. Аднак Пасідоніева азначэнне некарэктнае: ніадкуль не вынікае, што лінія, роўнааддаленая ад данай прамой, ёсць прамая.
Пасля ўпадку антычнае культуры V пастулатам заняліся матэматыкі ісламскіх краін. Доказ ал-Джаухары, вучня ал-Харэзмі (IX стагоддзе) , няяўна дапускаў, што калі пры перасячэнні дзвюх прамых нейкаю трэцяю накрыж-ляжачыя вуглы роўныя, то тое ж справядліва пры перасячэнні тых жа прамых любою іншаю. І гэта дапушчэнне раўназначнае V пастулату.
Сабіт ібн Кура (IX стагоддзе) даў два доказы; у першым ён апіраецца на дапушчэнне, што калі дзве прамыя аддаляюцца адна ад аднае з аднаго боку, яны абавязкова прыбліжаюцца з другога боку. У другім, як і Пасідоній, ён зыходзіць з існавання роўнааддаленых прамых, прычом гэты факт ібн Кура спрабуе вывесці з уяўлення аб «простым руху», г. зн. аб раўнамерным руху на нязменнай адлегласці ад прамой (яму здаецца відавочным, што траекторыя такога руху — таксама прамая). Кожнае з двух названых сцвярджэнняў Ібн Куры раўназначнае V пастулату.
Стайкі (Янушкавіцкі сельсавет)
Ста́йкі (, Стайки) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
Аксіёма паралельнасці Еўкліда
Спробы доказу
Падобную ж памылку зрабіў ібн ал-Хайсам, але ён упершыню разгледзеў фігуру, якую пазней сталі называць «чатырохвугольнікам Ламберта», — чатырохвугольнік, у якога тры ўнутраныя вуглы — прамыя. Ён сфармуляваў тры магчымыя варыянты для чацвёртага вугла: востры, прамы, тупы. Абмеркаванне гэтых трох гіпотэз, у розных варыянтах, шмат разоў узнікала ў пазнейшых даследаваннях.
Паэт і матэматык Амар Хаям раскрытыкаваў спробы ўвесці ў геаметрыю механічны рух. Ён прапанаваў замяніць V пастулат на іншы, больш просты: дзве прамыя, збягаючыся, перасякаюцца, і немагчыма, каб дзве прамыя разбягаліся ў напрамку збліжэння. Кожная з дзвюх частак гэтага сцвярджэння раўназначная пастулату Еўкліда.
Ал-Абхары прапанаваў доказ, падобны да доказу ал-Джаухары. (Гэты доказ прыводзіць у сваёй кнізе ас-Самаркандзі, і рад даследчыкаў лічыў яго доказам ас-Самаркандзі.) Ён зыходзіць з вернага ў абсалютнай геаметрыі сцвярджэння, што для ўсякай прамой, якая перасякае стораны данага вугла, можна пабудаваць яшчэ адну прамую, якая перасякае стораны гэтага ж вугла і ляжыць ад яго вяршыні далей, чым першая. Але з гэтага сцвярджэння ён робіць неабгрунтаваны вывад, што праз усякі пункт унутры данага вугла можна правесці прамую так, каб яна перасякала абедзве стораны гэтага вугла, — і будуе на апошнім сцвярджэнні, раўназначным V пастулату, увесь далейшы доказ.
Насір ад-Дзін ат-Тусі прапанаваў пабудову, падобную на пабудову Амара Хаяма. Адзначым, што творы ат-Тусі сталі вядомыя Джону Валісу, і тым самым адыгралі ролю ў разгортванні даследаванняў па нееўклідавай геаметрыі ў Еўропе.
У сярэдневяковай Еўропе першую вядомую спробу доказу аксіёмы паралельнасці Еўкліда зрабіў жыхар Праванса (Францыя) Герсанід (ён жа Леві бен Гершом, XIV стагоддзе). Яго доказ апіраўся на сцвярджэнне аб існаванні прамавугольніка.
Да XVI стагоддзя адносіцца доказ вучонага-езуіта Хрыстафора Клавіуса. Яго доказ, як і ў ібн Куры, быў заснаваны на сцвярджэнні, што лінія, роўнааддаленая ад прамой — таксама прамая.
Валіс у 1693 годзе ў адной са сваіх прац прыводзіць пераклад твора ат-Тусі і прапануе раўназначную, але больш простую фармулёўку: існуюць падобныя, але не роўныя фігуры. Клеро ў сваіх «Пачатках геаметрыі» (1741), як і Герсанід, замест V пастулата ўзяў яго эквівалент «існуе прамавугольнік».
У целым можна сказаць, што ўсе пералічаныя спробы прынеслі немалую карысць: была ўстаноўлена сувязь паміж V пастулатам і іншымі сцвярджэннямі, былі выразна сфармуляваны дзве альтэрнатывы V пастулату — гіпотэзы вострага і тупога вугла.
Першыя накіды нееўклідавай геаметрыі
Глыбокае даследаванне V пастулата, заснаванае на цалкам арыгінальным прынцыпе, правёў у 1733 годзе італьянскі манах-езуіт, выкладчык матэматыкі Джыралама Сакеры. Ён апублікаваў працу пад назваю «Еўклід, ачышчаны ад усіх плям, альбо геаметрычная спроба ўстанавіць самыя першыя пачаткі ўсяе геаметрыі». Ідэя Сакеры заключалася ў тым, каб замяніць V пастулат процілеглым сцвярджэннем, вывесці з новай сістэмы аксіём як мага больш вынікаў, тым самым пабудаваўшы «ілжывую геаметрыю», і знайсці ў гэтай геаметрыі супярэчнасці ці яўна непрымальныя вывады. Тады справядлівасць V пастулата будзе даказана ад процілеглага.
Сакеры разглядае ўсё тыя ж тры гіпотэзы аб 4-м вугле чатырохвугольніка Ламберта. Гіпотэзу тупога вугла ён адкінуў адразу з фармальных меркаванняў. Лёгка паказаць, што ў гэтым выпадку наогул усе прамыя перасякаюцца, а тады атрымліваецца, што V пастулат Еўкліда справядлівы — бо ён як-раз і сцвярджае, што пры некаторых умовах прамыя перасякаюцца. Адсюль робіцца вывад, што «гіпотэза тупога вугла заўсёды цалкам няслушная, бо яна сама сябе разбурае».