cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Віктар Іванавіч Карака
Творчасць
Асноўныя работы: комплекс міжкалгаснага піянерлагера на возеры Шэвіна Віцебскай вобласці, судзейскі домік на гоначным кальцы «Баравая» (1979), рэканструкцыя мінскай СШ № 4 (1979); маладзёжны цэнтр «Мінск» (1980, у сааўтарстве з Ю. Шпітам, пры ўдзеле В. Шалкоўскага, Я. Дубліка; Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1982) і гандлёва-грамадскі цэнтр 6-га мікрараёна (1986), будынак кінатэатра з кафэ і танцзалай (1980) ў Наваполацку; гасцініца маладзёжнага турызму ў Брэсце (1986); гараж і адміністрацыйны будынак Упраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама па вул. Апанскага ў Мінску (1990), Прафілакторый КДБ і Савета Міністраў на возеры Вяча. Інтэр’еры рэстарана «Рандэву», будынак галаўнога цэнтра «Белаграпрамбанк» па пр. Жукава ў г. Мінску, аздараўленчы комплекс Агеньчык «УП Мінгаз» на вадасховішчы Крыніца, інтэр’еры філіялаў «Белаграпрамбанка» у Магілёве, Смалявічах, Смаргоні, Карэлічах, гандлёва-грамадскі цэнтр з рэстаранам у г. Пінску.
Узнагароды
Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі (1982), 1—2-я прэміі на Усесаюзным конкурсе за праект чыгуначнага вакзала (1974, у аўтарскім калектыве), 2-я прэмія на рэспубліканскім конкурсе за праект мемарыяла партызанскай славы (1976, у аўтарскім калектыве) у Мінску.
Аўтатрансфарматар
Аўтатрансфарма́тар — электрычны трансфарматар, частка абмоткі якога належыць адразу першаснаму і другаснаму ланцугам.
Абмотка аўтатрансфарматара мае не менш чым 3 вывады. Дазваляе ступенчата або павольна змяняць напружанне ў другасным ланцугу.
Аўтатрансформатары выкарыстоўваюцца пры невялікіх каэфіцыентах трансфармацыі (да 2), маюць больш вялікі каэфіцыент карыснага дзеяння.
Недахопам аўтатрансфарматара з'яўляецца гальванічная сувязь паміж першаснай і другаснай абмоткамі.
Літаратура
Transformator
Руаль Амундсен
Руа́ль Э́нгельбрэгт Гра́ўнінг А́мундсен (Roald Engelbregt Gravning Amundsen;  — ) — нарвежскі палярны падарожнік і рэкардсмен, «Напалеон палярных краін» паводле выразу.
Загінуў у 1928 годзе падчас пошукаў Умберта Нобіле.
Меў узнагароды многіх краін свету, у тым ліку найвышэйшую ўзнагароду ЗША — Залаты медаль Кангрэса ЗША. Імем Амундсена былі названы шматлікія геаграфічныя і іншыя аб’екты.
Паходжанне. Сям’я
Генеалогію рода Амундсена можна прасачыць з XVII стагоддзя: яго продкі былі сяляне з вострава Асмалёй на мяжы Нарвегіі і Швецыі. Прадзед Руаля змог набыць зямлю на мацерыку пад Шэбергам. Дзед Руаля быў першым у родзе, хто насіў прозвішча Амундсен, бацька Руаля — Енс Амундсен (1820—1886) — быў чацвёртым з 12 дзяцей. Браты Амундсены, займаючыся марскім гандлем, валодалі агульнай сядзібай у Боргу, недалёка ад Сарпсбарга, дзе рака Глома ўпадала ў Скагерак. Да 1880-х гадоў у валоданні сям’і было 20 паруснікаў і параход, мелася нават уласная суднаверф.
Енс Амундсен разбагацеў падчас Крымскай вайны, пастаўляючы брытанскім і французскім войскам збожжа і салому; яго паруснік «Фенікс» падчас выкарыстоўваўся для размяшчэння англійскіх афіцэраў. У 1866 годзе ён здзейсніў рэйс з Кітая на Кубу, даставіўшы на цукровыя плантацыі рабочую сілу — 300 кітайскіх. Пра яго характар сведчыць наступны эпізод: падчас плавання кулі ўзбунтаваліся, але ўсё скончылася тым, што Е. Амундсен прымусіў іх павесіць важака.
У 1863 годзе ва ўзросце 43 гадоў ён ажаніўся з дачкой мытнага чыноўніка Ганнай Хенрыке Густаве Салквіст. У сям’і было чацвёра дзяцей — усе сыны:
Дзяцінства і юнацтва
Пра раннія гады жыцця Амундсена вядома няшмат. Дзяцінства яго прайшло ў лясах, якія атачалі бацькоўскую сядзібу, у кампаніі братоў і суседскіх дзяцей (даходзіла да 40 чалавек), у якой Руаль быў самым малодшым. Браты Амундсены ахвотна ўдзельнічалі ў бойках; Руаля ў той час апісвалі як «напышлівага хлопчыка», якога лёгка было раззлаваць. Адным з яго таварышаў па гульнях быў будучы даследчык Антарктыкі Карстэн Борхгрэвінк.
Амундсенаў з ранняга ўзросту прывучалі да спорту: у двары сядзібы былі збудаваныя гімнастычныя брусы, усе чацвёра сталі нядрэннымі гімнастамі. На лыжы Руаля паставілі, як толькі ён навучыўся хадзіць. У школе Амундсен быў стабільна горшым вучнем, але вылучаўся ўпартасцю і абвостраным пачуццём справядлівасці. Дырэктар школы нават адмовіў яму ў здачы выпускнога іспыту з-за боязі зганьбіць установу непаспяховым вучнем. Амундсену прыйшлося запісвацца на выпускныя экзамены асобна, экстэрнам, і ў ліпені 1890 года ён атрымаў атэстат сталасці.
Руаль Амундсен у аўтабіяграфіі разглядаў два фактары, якія садзейнічалі станаўленню яго асобы. У 1886 годзе памёр бацька Енс Амундсен. Маці — Густава Салквіст — хацела, каб малодшы сын увайшоў у склад інтэлектуальнай эліты краіны, для чаго перавезла сям’ю ў сталічную Крысціянію, сямейны дом размяшчаўся паблізу каралеўскага палаца. Па патрабаванні маці Руаль паступіў вучыцца на медыцынскі факультэт універсітэта. Калі Амундсену быў 21 год, яго маці памерла (9 верасня 1893 года), і Руаль кінуў універсітэт. Характэрна, што ўласна медыцыну ён так і не вывучаў і толькі з цяжкасцю скончыў падрыхтоўчае аддзяленне. Амундсен пісаў у аўтабіяграфіі: «З вялікай палёгкай пакінуў я… універсітэт, каб цалкам прысвяціць сябе ажыццяўленню мары майго жыцця».
Іншым фактарам стала знаёмства з гісторыяй заваявання Паўночна-Заходняга праходу і лёсам капітана Джона Франкліна. У аўтабіяграфіі і кнізе «Паўночна-Заходні праход» Амундсен прыводзіў супярэчлівыя дадзеныя аб узросце, калі лёс Франкліна захапіў яго ўяўленне, — у 8 ці ў 15 гадоў.
Дзіўна, што з усяго аповяду больш за ўсё прыкоўвала маю ўвагу менавіта апісанне нястач, выпрабаваных Франклінам і яго спадарожнікамі. У мне загарэлася дзіўнае імкненне зведаць калі-небудзь такія ж пакуты. Я таксама хацеў пацярпець за сваю справу, — не ў гарачай пустыні па шляху ў Іерусалім, а на ледзяной Поўначы, на шляху да шырокага спазнання дагэтуль невядомай вялікай пустыні.
Пачынаючы з 15—16-гадовага ўзросту Амундсен увёў для сябе спартанскі рэжым жыцця: строгая дыета, фізічныя практыкаванні, сон на адкрытым паветры нават зімой, рэгулярныя лыжныя паходы ў перыяд з лістапада па красавік. Паводле ўласных слоў, Амундсен ніколі не любіў футбол, але рэгулярна гуляў у гэтую гульню, «каб трэніраваць сваё цела і прывучыць яго да вынослівасці». У 1892 годзе Амундсен прайшоў медычную камісію, у заключэнні якой было напісана: «Рост — 180 см, аб’ём грудной клеткі на выдыху — 87 см, на ўдыху — 98 см». Хтосьці з тых, хто бачылі Амундсена ў той перыяд, назваў яго «апошнім вікінгам». Пасля перасячэння пласкагор’я (пад кіраўніцтвам лыжніка Л. Урда) Амундсен наняўся на зверабойнае судна, каб на практыцы падрыхтавацца да атрымання. Пасля вяртання ў 1894 годзе з першага падарожжа Амундсен звярнуўся ў Міністэрства ўнутраных спраў з дакладной запіскай, у якой разглядалася пытанне аб зацікаўленасці Нарвегіі ў атрыманні правоў на архіпелаг Шпіцберген. Паводле Р. Хантфарда, у 1894 годзе Амундсен пісаў у Лондан, просячы, каб яго ўключылі ў склад, але атрымаў адмову.
Пасля смерці маці Амундсен здымаў кватэру ў Крысціяніі. З самага нараджэння пра яго клапацілася шведка Элізабет Густаўсан, якая служыла яго бацькам з 1865 года. Амундсен, паводле ўласных слоў, ставіўся да яе як да маці. Для падарожніка, які ніколі не меў сям’і, Бэці (такая была яе сямейнае мянушка) была захавальніцай дамашняга ачагу.
Істотную ролю ў вызначэнні жыццёвых планаў Амундсена адыграла знаёмства з вядомым нарвежскім палярным даследчыкам. Упершыню Амундсен пабываў на яго лекцыі 25 лютага 1893 года, калі яшчэ фармальна лічыўся студэнтам універсітэта. 24 чэрвеня 1893 года Амундсен быў у натоўпе, які праводзіў «Фрам» Нансена: адпраўлялася нацыянальная нарвежская экспедыцыя да Паўночнага полюса. Характэрна, што ў яго цікавасці да палярных даследаванняў не было ніякіх слядоў хлапечых мараў: прыняўшы рашэнне, Амундсен адразу стаў ператвараць яго ў жыццё, рыхтуючы сябе да кар’еры арктычнага падарожніка.
Вясной 1895 года Амундсен паспяхова здаў экзамен на штурмана і прыняў удзел у яшчэ адным прамысловым плаванні. Са студзеня 1896 года Руаль і яго брат Леон, імітуючы арктычны паход, вырашылі перасекчы Хардангерскае пласкагор’е з усходу на захад, але заблукалі і хадзілі па колу. На чацвёрты дзень скончыліся запасы правізіі. У «Аўтабіяграфіі» гэты эпізод апісаны як самае небяспечнае здарэнне, з якім ён сутыкаўся ў жыцці: на начоўцы Руаля занесла снегам, а ад стомы звяло сутаргай мышцы. Брат Леон здолеў адкапаць яго і выцягнуць на паветра.
Першая экспедыцыя
7 жніўня 1896 года Амундсен наняўся матросам у бельгійскую антарктычную экспедыцыю на судне «Бельжыка» (Belgica) пад камандаваннем, асабовы склад якой быў інтэрнацыянальным. Гэта была адзіная экспедыцыя, у якой Амундсен удзельнічаў у якасці падначаленага. Мэтай паходу было дасягненне, у максімальным набліжэнні да яго трэба было высадзіць чацвярых зімоўшчыкаў з магнітаметрычным абсталяваннем, пасля чаго судна забеспячэння павінна было адбыць у Рыа-дэ-Жанейра і забраць берагавую каманду наступным антарктычным летам. Узімку 1896—1897 гадоў будучы палярнік пераехаў у Антверпен для вывучэння французскай мовы і праходжання курсу. Тут у яго завязаўся раман з кватэрнай гаспадыняй, якая 24 сакавіка 1897 года скончыла жыццё самагубствам, пасля чаго Амундсену прыйшлося паспешліва пакінуць горад.
Амундсен быў павышаны ў званні да штурмана і размешчаны ў афіцэрскім адсеку ў сувязі з тым, што ў экспедыцыі заставаліся вакантныя месцы. У аўтабіяграфіі Амундсен ні разу не называў Адрыена дэ Жэрлаша па імені, згадваючы толькі старэйшага калегу — суднавага лекара Фрэдэрыка Кука. Адплыўшы 16 жніўня 1897 года, «Бельжыка» прыбыла ў Антарктыду 30 студзеня 1898 года. У першы ж дзень высадкі Амундсен здзейсніў лыжны паход па ўзбярэжжы вострава Ту Хэмак, на думку У. С. Каракіна , — упершыню ў гісторыі антарктычных даследаванняў. 8 сакавіка судна, прасоўваючыся на поўдзень, было спынена льдамі, мелася быць незапланаваная зімоўка. Дрэйф працягваўся 13 месяцаў і праходзіў у раёнах мора Белінсгаўзена, якія да таго не наведваліся людзьмі з-за вельмі цяжкай лядовай абстаноўкі. Глыбіні ў гэтых месцах перавышалі 1500 м, так што не дасягнуў дна. Судовая каманда не павінна была зімаваць у Антарктыцы, таму на борце было толькі чатыры камплекты палярнага адзення, прызначанага для зімовачнай партыі. Амундсен прапанаваў пашыць цёплую вопратку з шарсцяных коўдраў чырвонага колеру, якія былі ў лішку на борце. Работы былі пачаты неадкладна.
Цынга стала галоўнай праблемай экіпажа з надыходам палярнай ночы. Амундсен і Кук разгарнулі паляванне на цюленяў і пінгвінаў і не абмяжоўвалі сябе ў ежы, пры ўзважванні ў маі Амундсен паставіў рэкорд — 87,5 кг. Разам з Кукам яны таксама эксперыментавалі з палярным рыштункам, на практыцы праверыўшы ўласцівасці спальных мяшкоў канструкцыі Піры, Аструпа і Нансена. Кук быў для Амундсена адначасова настаўнікам і сувучнем, аднак астатнія члены каманды ставіліся да гэтых эксперыментаў без усякага энтузіязму. 5 чэрвеня 1898 года памёр ад цынгі і ўскладненняў на сэрцы магнітолаг Э. Данко; неўзабаве матрос-нарвежац Толефсен звар’яцеў і паспрабаваў пешшу сысці ў Нарвегію. Зрэшты, становішча на борце не было зусім беспрасветным: старэйшы памочнік Лекуан правёў «Вялікі конкурс жаночай прыгажосці» і выдаваў непрыстойны рукапісны часопіс. Ён жа ў сваім дзённіку прымеціў у 26-гадовага Амундсена відавочную схільнасць да і нават манаства.
Пра дату вяртання Амундсена на радзіму існуюць супярэчлівыя звесткі. Ён сышоў на бераг у Рыа-дэ-Жанейра і далей дабіраўся самастойна. Леон Амундсен спадзяваўся, што шлях брата пройдзе праз Каньяк, дзе ён да таго часу пасяліўся, аднак Руаль адбыў у Брусель, дзе прыняў першую са сваіх узнагарод —. Ён адмовіўся што-небудзь пісаць і публікаваць аб экспедыцыі Жэрлаша, хоць і прызнаваўся, што гэта прадпрыемства адыграла адметную ролю ў яго жыцці:
У час гэтага падарожжа ў мяне з’явіўся план. Мне хацелася звязаць мару дзіцячых гадоў пра Паўночна-Заходні праход са значна больш важнай для навукі мэтай: усталяваць цяперашняе месцазнаходжанне Паўночнага магнітнага полюса.
На думку Р. Хантфарда, найважнейшым урокам, вынесеным Амундсенам з экспедыцыі дэ Жэрлаша, стала тое, што з тых часоў ён маскіраваў уласныя планы пад навуковыя даследаванні. Такім чынам, дзіцячыя мары аб пакарэнні Паўночна-Заходняга праходу Амундсен прыкрываў ідэяй дасягнення.
Падрыхтоўка
Вярнуўшыся з Бельгіі, Амундсен адбыў на ваенныя зборы, пасля якіх у верасні 1899 года браты Леон і Руаль на роварах праехалі з Крысціяніі ў Каньяк. З Францыі Руаль на тым жа транспарце праз Мадрыд дабраўся да Картахены. Адтуль ён пайшоў на барку «Оскар», які належаў яго сям’і, у. Амундсен вярнуўся ў Еўропу ў красавіку 1900 года, прычым падчас знаходжання ў Вялікабрытаніі сабраў сабе вычарпальную бібліятэчку прац, прысвечаных заваяванню Паўночна-Заходняга праходу. Паводле вынікаў плавання быў уганараваны дыпломам капітана гандлёвага флоту. У верасні 1900 года Амундсен прыбыў у Германскую марскую геафізічную абсерваторыю ў Гамбургу, дзе яго цёпла прыняў дырэктар Георг фон Наймаер. Амундсен працаваў над авалоданнем неабходнымі звесткамі ледзь не фанатычна. Пазней ён успамінаў, што з 40 дзён, праведзеных у Гамбургу, 250 гадзін прысвяціў геафізіцы, што складала больш за 6 гадзін заняткаў у суткі. У Наймаера Амундсен быў прадстаўлены, які на Каляды 1900 года пазнаёміў яго з Фрыцьёфам Нансенам — найвыдатнейшым з нарвежскіх палярнікаў таго часу. Адносіны паміж Нансенам і Амундсенам апісваліся рознымі біёграфамі па-рознаму. Так, Хантфард сцвярджаў, што ў «іх не было ні лёгкасці, ні сардэчнасці», аднак Т. Буман-Ларсен пісаў, што «няма падстаў лічыць, што ў Люсакеры Амундсена прымалі з меншым захапленнем, чым у Гамбургу». Паводле ўспамінаў Ліў Нансен-Хеер — старэйшай дачкі палярніка, у таварыстве Нансена Амундсен заўсёды выглядаў збянтэжаным і няўпэўненым.
«Ёа»
У студзені 1901 года Амундсен купіў ужываную 47-тонную зверабойную яхту  — сваю «аднагодку» (пабудавана ў 1872 годзе). Пазычыўшы ў брата Густава 10 000 крон, Руаль пераабсталяваў яхту (быў пастаўлены газавы рухавік у 13 к. с. і механізаваныя парусныя лябёдкі). У красавіку ён адправіўся ў паўгадавое плаванне ў Баранцава мора, як для выпрабавання судна, так і для правядзення акіянаграфічных работ пад кіраўніцтвам Нансена. Адначасна ўдалося здабыць двух кітоў і некалькіх маржоў, што прынесла прыбытак у 8 000 крон. Характэрна, што камандаваў плаваннем былы ўладальнік яхты — Ханс Крысціян Ёханесен. Позняй восенню 1901 года Амундсен зрабіў даклад у Геаграфічным таварыстве Нарвегіі.
1902 год прайшоў для Амундсена напружана, паколькі не ўдавалася здабыць дастаткова сродкаў на правядзенне экспедыцыі, а першапачаткова закладзены бюджэт у 50 000 крон апынуўся недастатковым. У канцы года Амундсен упершыню пабываў у Лондане — у Каралеўскім геаграфічным таварыстве, аднак выступленне было няўдалым — Амундсен кепска валодаў англійскай мовай. Да пачатку 1903 года фінансавы дэфіцыт Амундсена дасягнуў 70 000 крон. Праблема безграшоўя пераследвала палярніка ўсё жыццё. Істотную дапамогу пры падрыхтоўцы гэтай і наступных экспедыцый Амундсену аказаў Фрыц Цапфе — аптэкар з горада Тромсё, які таксама з’яўляўся карэспандэнтам крысціянійскай газеты «Моргенбладэт».
Да апошняй хвіліны адпраўленне экспедыцыі было пад пагрозай: агульная сума выдаткаў склала 150 000 крон, не лічачы кошту судна і натуральных ахвяраванняў фабрыкантаў кансерваў, пры гэтым 14 тысяч крон было ўзята ў доўг пад даручальніцтва братоў Густава і Леона літаральна за некалькі дзён да адплыцця. Амундсен у аўтабіяграфіі, апублікаванай праз 22 гады, апісваў пачатак экспедыцыі як ледзь не крымінальнае прадпрыемства: ратуючыся ад крэдытораў, каманда «Ёа» адправілася ў шлях глыбокай ноччу пад праліўным дажджом. Тур Буман-Ларсен, маючы асабістыя лісты і дзённікі палярнікаў, якія сталі даступнымі толькі ў 1990-я гады, пісаў, што гэта не адпавядала рэчаіснасці: пры адплыцці ноччу 17 чэрвеня 1903 года на борце «Ёа» знаходзіліся ўсе чацвёра братоў Амундсенаў, а спіс фундатараў адкрывалі кароль Швецыі і Нарвегіі Оскар II і Фрыцьёф Нансен. За два дні да адплыцця Руаль Амундсен перадаў даверанасць на вядзенне ўсіх сваіх спраў брату Леону.
Заваяванне Паўночна-Заходняга праходу
Амундсен прайшоў праз Паўночную Атлантыку, Бафінаў заліў,, , Піл, Франкліна, Джэймса Роса і 9 верасня спыніўся на зімоўку ля паўднёва-ўсходняга берага вострава Кінг-Уільям, якая, як аказалася, доўжылася два гады. Гавань атрымала назву Ёа-Хейвен. Эскімосы мясцовага племя нетсілік з’явіліся 29 кастрычніка, адносіны з імі складваліся цалкам удала. Аднак падчас зімоўкі аказалася, што падбор маленькага экіпажа — усяго 7 чалавек — быў памылковым, у выніку ўжо з лістапада ўзнікла супрацьстаянне паміж Начальнікам (як называлі Амундсена ў дзённікавых запісах усе члены экспедыцыі) і матарыстам Педэрам Рыстветам. Кок Адольф Хенрык Ліндстром пакутаваў ад алкагалізму, з часам Амундсен сапсаваў адносіны і з іншымі членамі каманды.
13 жніўня 1905 года карабель працягнуў плаванне і ўжо 26 жніўня апынуўся ў заліве Мак-Кензі на  — месцы зімоўкі кітабояў. На здзіўленне Амундсена, усе яны былі ў курсе яго экспедыцыі: брат Леон пры падтрымцы Нансена правёў у ЗША вялікую рэкламную кампанію. Амундсен для замацавання адносін падзяліўся з зімоўшчыкамі мучнымі прадуктамі, якіх на «Ёа» было ў лішку. Нягледзячы на тое, што канадскае ўзбярэжжа і паўночныя берагі Аляскі ў жніўні — верасні 1905 былі свабодныя ад лёду, Амундсен вырашыў застацца на трэцюю зімоўку. Яго спадарожнікі здзіўляліся наконт прычын такога рашэння: Амундсен тлумачыў зімоўку менавіта цяжкім станам ільдоў. Т. Буман-Ларсен меркаваў, што галоўнай прычынай было тое, што Начальнік лічыў двухгадовае падарожжа занадта кароткім, бо эпахальныя экспедыцыі Нансена і Свердрупа доўжыліся 3 і 4 гады, адпаведна.
Паколькі «Ёа» была пазбаўленая прамой сувязі са знешнім светам, Амундсен 24 кастрычніка 1905 года на нартах з 12 сабакамі і эскімоскай сямейнай парай у якасці асістэнтаў выступіў у 700-кіламетровы шлях да бліжэйшага тэлеграфа ў Ігл-Сіці на Алясцы. Аднак апарат не працаваў, і толькі 5 снежня, пераадолеўшы 1300 км, палярнік прыбыў у Форт-Эгберт — золатапрамысловы горад на Юкане. Лепшы дзённы пераход быў роўны 65 км за 10 газдін. Першая тэлеграма была пасланая брату Леону, 9 снежня атрымалася звязацца з Нансенам. За час адсутнасці Амундсена рэзка змянілася палітычная сітуацыя — Нарвегія стала незалежнай краінай. Амундсен апавясціў аб сваім поспеху новага караля Хокана VII, як яму параіў Нансен.
3 лютага 1906 года Амундсен рушыў у зваротны шлях на востраў Хершэл і прыбыў на «Ёа» 12 сакавіка, пераадолеўшы 1300 км за 30 паходных дзён. Неўзабаве пачалося пацяпленне: ужо 22 сакавіка тэмпература паднялася вышэй за нуль, захварэў самы малодшы член каманды — Густаў Вік. Лячэннем яго займаўся Амундсен, спачатку было паляпшэнне, але 30 сакавіка хвароба абвастрылася. Да лекара, які былі ў кітабояў, звярнуліся занадта позна, і 31 сакавіка Вік памёр.
Толькі 1 ліпеня 1906 года «Ёа» змагла зняцца з месца, мыс Бараў пераадолелі 30 жніўня ў моцны шторм. На гэтым заваяванне Паўночна-Заходняга праходу было завершана. 19 кастрычніка «Ёа» прыбыла ў Сан-Францыска, дзе сціснуты ў сродках Амундсен прадаў яхту нарвежскаму зямляцтву для публічнага агляду. 18 лістапада каманда прыбыла ў Крысціянію.
Экспедыцыя цяжка далася Амундсену. У «Аўтабіяграфіі» ён пісаў:
Пасля экспедыцыі
Паводле слоў Р. Хантфарда, Фрыцьёф Нансен, стаўшы нарвежскім пасланнікам у Вялікабрытаніі, «быў піянерам выкарыстання не звязаных з палітыкай знакамітасцей у мэтах палітычнай прапаганды». Слава заваёўніка Паўночна-Заходняга праходу павінна была выкарыстоўвацца для павышэння аўтарытэту Нарвегіі ў свеце, Нансен пастаянна прыспешваў Амундсена з вяртаннем з ЗША. Аднак Амундсен адбыў прама ў Крысціянію, дзе прэм’ер-міністр К. Мікельсен 20 лістапада 1906 года ўручыў яму Вялікі крыж ордэна св. Олафа — кароль знаходзіўся ў Лондане; у той дзень у школьнікаў адмянілі заняткі. Даклад Амундсена ў Лондане на пасяджэнні Каралеўскага геаграфічнага таварыства быў намечаны на 11 лютага 1907 года, але вынікі яго былі больш чым сціплымі, а візіт палярніка ў Брытанію наогул не афішаваўся. Для сучаснікаў стала свайго роду загадкай прахалоднае стаўленне брытанцаў да нарвежскага героя, пра што гаварылася ў абураным лісце Нарвежскага генеральнага консульства Амундсену. Насупраць, лекцыйнае турнэ Амундсена па розных краінах Еўропы праходзіла надзвычай паспяхова. Усё лета заняла падрыхтоўка кнігі аб экспедыцыі, выпушчанай у Нарвегіі накладам 10 000 асобнікаў. 20 красавіка 1907 года была апублікавана афіцыйная пастанова стортынга, у якой бюджэт экспедыцыі на «Ёа» быў ацэнены ў 160 000 крон, прычым гэтая сума была прызнана «нязначнай для шчаснага пераадолення Паўночна-Заходняга праходу пад нарвежскім сцягам». Да таго часу доўг Амундсена складаў 80 000 крон (павераным у справах экспедыцыі быў Аляксандр Нансен — малодшы брат Фрыцьёфа). У той жа дзень стортынг асігнаваў 40 000 крон для пакрыцця найбольш тэрміновых даўгоў палярніка, хоць афіцыйна гэта было аформлена як купля навуковых матэрыялаў экспедыцыі нарвежскай дзяржавай.
24 студзеня 1907 года Амундсен быў абраны замежным ганаровым чальцом Рускага геаграфічнага таварыства.
Перадгісторыя
У аўтабіяграфіі Амундсен пісаў: На думку Т. Буман-Ларсена, палярная гонка, якая разгарнулася ў Арктыцы і Антарктыцы ў перыяд 1908—1912 гадоў, была змаганнем не краін, а асоб. Амерыканцам Фрэдэрыку Куку і Роберту Піры, якія змагаліся за Паўночны полюс, не патрабавалася навуковага камуфляжу: у ЗША рэкорд — дастатковая падстава для экспедыцыі. Эрнэст Шэклтан (які лічыўся галоўным супернікам Роберта Скота па шляху на Паўднёвы полюс) і Руаль Амундсен вымушаныя былі на першае месца ставіць навуковыя даследаванні. Да таго ж у тагачасным свеце існавала адзінае судна, спецыяльна прызначанае для дрэйфу ў пакавых ільдах, і гэта быў «Фрам», прыярытэтнымі правамі на які валодаў Нансен, які будаваў планы дасягнення Паўднёвага полюса.
Мяркуючы па перапісцы, упершыню Амундсен загаварыў пра свае паўночнапалярныя планы з Нансенам у лютым 1907 года, калі абодва яны былі ў Лондане. Сітуацыя да таго падштурхвала: у 1906 годзе Піры змог дасягнуць толькі 87° пн. ш., Амундсену марш-кідок на санях па пакавых ільдах ад мацерыковай базы здаваўся бесперспектыўным. У тэарэтычным плане праект дасягнення Паўночнага полюса Амундсенам цалкам абапіраўся на разлікі Нансена. Паколькі галінка транспалярнай плыні, якая пачынаецца ад Новасібірскіх астравоў, не дасягала Паўночнага полюса, трэба было адпраўляцца ад мыса Бараў; дрэйф у гэтым выпадку павінен быў заняць паводле разлікаў ад 4 да 5 гадоў. Нансен, аднак, прамога адказу не даў. Праз тры месяцы Амундсен накіраваў яму паважны, але настойлівы па тоне ліст, у якім нагадваў пра лютаўскую размову і прасіў даць адказ не пазней восені. Чуткі аб новых планах Амундсена пратачыліся ў прэсу ў канцы жніўня, а 3 верасня 1907 года Амундсен даў газеце «» сенсацыйнае інтэрв’ю, у якім заявіў, што разглядае планы выкарыстання ў саннай запрэжцы белых мядзведзяў, чым яшчэ больш падагрэў ажыятаж.
У лісце сэру Клементу Маркэму — былому прэзідэнту Каралеўскага геаграфічнага таварыства і свайму сябру — Нансен апісваў далейшае:
У 1907 годзе я зноў пачаў было займацца сваёй падрыхтоўкай. Як раз у гэты самы час з’явіўся Амундсен і распавёў мне пра свой план — прайсці на малым судне Берынгавы праліў да абзы льдоў, высадзіцца на лёд і прарабіць разам з ім дрэйф праз Паўночны Ледавіты акіян. Дрэйфаваць на судне ён баяўся. Я наўпрост сказаў яму, што ўхваліць яго план не магу… Калі б ён вырашыўся на такую экспедыцыю, для гэтага ёсць адна магчымасць — праводзіць яе на «Фраме», які пабудаваны адмыслова для плавання ў ільдах. Але тады паўстануць цяжкасці, таму што я сам збіраюся скарыстацца «Фрамам» для сваёй экспедыцыі да Паўднёвага полюса. Тады ён спытаў, ці не пагаджуся я ўзяць яго з сабой перш у маю экспедыцыю, з тым каб пасля ён мог атрымаць «Фрам» для свайго дрэйфу ў Ледавітым моры.
Амундсен прыйшоў да Нансена ў канцы верасня або ў пачатку кастрычніка 1907 года, у момант, калі вялікі палярнік і навуковец перажываў востры маральны крызіс: пасля моцных непаразуменняў з жонкай Нансен зноў аднаўляў іх адносіны. Сведкай гутаркі бацькоў стала старэйшая дачка Нансена — Ліў (тады ёй было 14 гадоў), якая ў сваіх мемуарах 1955 года пісала, што Ева Нансен вымавіла адзіную фразу: «Я ведаю, чым усё гэта скончыцца». Пасля гэтага Нансен спусціўся ў гасціную да Амундсена, які яго чакаў, і сказаў коратка: «Вы атрымаеце „Фрам“».
Падрыхтоўка
Судна з’яўлялася дзяржаўнай уласнасцю. Амундсен звярнуўся да ўрада за субсідыяй, неабходнай для рэканструкцыі судна, якое вытрымала дзве арктычныя экспедыцыі. Гэтая субсідыя, якая дасягала 75 000 крон, была атрымана згодна з пастановай стортынга 9 лютага 1909 года. Восенню 1907 года Амундсен адправіўся ў турнэ па ЗША для збору сродкаў. Яно пачалося 20 кастрычніка выступленнем у Карнегі-Хол, якое прайшло няўдала — сабралася толькі 300 чалавек, у асноўным нарвежцаў, у зале, якая змяшчае больш за 2000 гледачоў. Тым не менш, да свята Нараджэння Хрыстовага Амундсену ўдалося выручыць 1 000 долараў чыстага прыбытку, пра што ён паведамляў брату Леону. Таксама адной з мэтаў паездкі ў ЗША была сустрэча са старым сябрам — доктарам Кукам, аднак 7 лістапада Амундсен атрымаў ад яго ліст, напісаны ў надзвычай абцякальных выразах: Кук адпраўляўся ў паход на Паўночны полюс, але не жадаў паведамляць пра гэта калегу і сябру. У ЗША Руаль Амундсен атрымаў весткі аб смерці Евы Нансен, і, хоць яе крэмацыя была закрытай для ўсіх, Леон Амундсен перадаў вянок. Турнэ па ЗША скончылася ў маі 1908 года, але мэтаў не апраўдала — грошай адчайна не хапала, удалося толькі пагасіць даўгі па экспедыцыі на «Ёа». Тым не менш, Амундсен, вярнуўшыся з Амерыкі, купіў сабе дом у 15 км на паўднёвы ўсход ад Крысціяніі на беразе Бунефіёрда ў Сварцкуге; катэдж атрымаў імя «Ураніенборг».
Улетку 1908 года Амундсен на працягу двух месяцаў па рэкамендацыі Нансена прайшоў курс акіянаграфіі ў Б. Хеланд-Хансена ў Бергене. 10 лістапада Амундсен абвясціў свой план на пасяджэнні Геаграфічнага таварыства Нарвегіі ў прысутнасці Нансена і дыпламатычнага корпуса. На наступны дзень — 11 лістапада 1908 года — кароль Хокан VII і каралева Мод ахвяравалі будучай экспедыцыі 30 000 крон. Да Амундсена сталі сцякацца заяўкі ад ахвотных удзельнічаць у экспедыцыі, 24 лістапада прыйшоў ліст з Шыена ад, хадайніцтва неадкладна было задаволена. 25 студзеня 1909 года Амундсен зрабіў даклад на пасяджэнні Каралеўскага геаграфічнага таварыства ў Лондане і быў сустрэты захоплена. Тагачасны сакратар грамадства — Скот Келці — адначасова асвятляў у лонданскай «Таймс» навіны палярных даследаванняў. Перад пасяджэннем Амундсен быў ганараваны аўдыенцыі караля Эдуарда VII.
Змена планаў
Улетку 1909 года ў Лондан вярнуўся Эрнэст Шэклтан, які не дайшоў у пачатку таго ж года да Паўднёвага полюса 180 км. 1 верасня 1909 года стары сябар і паплечнік Амундсена Фрэдэрык Кук афіцыйна абвясціў аб дасягненні Паўночнага полюса 21 красавіка 1908 года. 7 верасня таго ж года аб дасягненні Паўночнага полюса абвясціў і Роберт Піры: паводле яго заявы, гэта адбылося 6 красавіка 1909 года. У прэсе ўпарта мусіраваліся чуткі, што наступнай мэтай Піры (як і Кука) будзе Паўднёвы полюс, аналагічныя экспедыцыі рыхтавалі: у Францыі — Жан-Батыст Шарко, у Германіі — Вільгельм Фільхнер, у Японіі — Сірасэ Нобу. Рыхтаваліся экспедыцыі ў Бельгіі і Аўстраліі (Дуглас Моўсан). Ніхто з іх, уключаючы Роберта Скота, не называў канкрэтных дат пачатку экспедыцыі.
У сітуацыі, якая склалася, Амундсен прыняў імгненнае рашэнне: яго мэтай з гэтага часу стаў супрацьлеглы полюс. Раніцай 8 верасня ён адбыў у Капенгаген, дзе тады знаходзіўся доктар Кук. Адначасова з ім у сталіцы Даніі апынуўся і Ота Свердруп, які публічна заявіў, што «Піры дарэмна 26 гадоў шукаў Паўночны полюс». Імаверна, у выніку размовы з Фрэдэрыкам Кукам, 9 верасня Амундсен зрабіў заказ кампаніі «Каралеўскі грэнландскі гандаль» на набыццё 50 ездавых грэнландскіх лаек, 14 поўных камплектаў эскімоскага футравага адзення, палярнага абутку, матэрыялаў для яго рамонту, неапрацаваных аленевых шкур і т. п. Першапачаткова меркавалася ўсё гэта закупіць на Алясцы. Тым самым становіцца зразумела, што па меншай меры 9 верасня 1909 года Амундсен адважыўся на штурм Паўднёвага полюса.
13 верасня пра свае планы дасягнення Паўднёвага полюса заявіў Роберт Скот, чыя экспедыцыя мела палітычную мэту: «дасягненне Паўднёвага полюса, з тым, каб гонар гэтага здзяйснення даставіць Брытанскай імперыі». У кастрычніку ў Крысціянію прыбыў Эрнэст Шэклтан, на ўшаноўванні якога выступіў і Амундсен — з той пары іх звязвалі сяброўскія адносіны. У лістападзе Амундсен адправіўся ў ЗША заказваць правіянт для экспедыцыі; у Амерыцы поўным ходам ішлі судовыя разгляды паміж Піры і Кукам. Да таго часу аб змене планаў Руаля Амундсена было вядома ўсяго траім людзям, якія далі падпіску пра неразгалошванне: Леону Амундсену, Б’ёрну Хеланд-Хансену і камандзіру «Фрама» Торвальду Нільсену. У пачатку 1910 года пра ўсё даведаўся і Фрыц Цапфе, які збіраўся ўдзельнічаць у паходзе, але потым ад яго адмовіўся.
Усю першую палову 1910 года Амундсен вёў адасоблены лад жыцця, наогул не паказваючыся на публіцы. Неабходныя работы па экспедыцыі вяліся наўпрост на яго віле «Ураніенборг» у Сварцкуге. З Грэнландыі даставілі 90 сабак і 10 сук мясцовай пароды лаек; першапачаткова Амундсен хацеў узяць двух каюраў-эскімосаў, якія выдатна зарэкамендавалі сябе ў экспедыцыях Піры, але потым прыйшоў да высновы, што ў Антарктыдзе яны будуць такімі ж пачаткоўцамі, як і нарвежцы. На Вялікдзень у Нарвегію прыехаў Роберт Скот, каб выпрабаваць маторныя сані для экспедыцыі «Тэра Нова» і сустрэцца з Нансенам і Амундсенам — вядучымі палярнікамі свету, пракансультавацца з імі і абмяняцца інфармацыяй: Скот разлічваў, што яго экспедыцыя ў Антарктыдзе і арктычная каманда Амундсена будуць дзейнічаць па адзінаму навукова-даследчаму плану. Амундсен не адказаў на лісты і тэлеграмы Скота, а таксама на яго тэлефанаванні. Пасля ён пісаў:
Я ведаў, што паспею паведаміць капітану Скоту пра свой пашыраны план ва ўсякім выпадку да таго, як ён пакіне цывілізаваны свет, некалькі месяцаў раней ці пазней тут вялікай ролі не гралі. Планы і рыштунак Скота настолькі адрозніваліся ад маіх, што я лічыў тэлеграму, якую паслаў яму пазней, паведамляючы аб нашым адплыцці ў Антарктыку, хутчэй знакам ветлівасці, чым пасланнем, разлічаным на тое, каб ён хоць неяк змяніў сваю праграму. Англійская экспедыцыя ставіла сваёй задачай навуковыя даследаванні. Полюс для яе быў, так бы мовіць, другараднай справай, а ў маім пашыраным плане ён стаяў на першым месцы.
Напярэдадні выхаду ў мора фінансавы дэфіцыт Амундсена дасягнуў 150 000 крон, пры гэтым не было адкуль было ўзяць грошай нават для зваротнага рэйса «Фрама». Спонсар нечакана знайшоўся ў Аргенціне: гэта быў магнат-жывёлавод дон Педра Крыстоферсен, які перасяліўся ў Новы свет у 1871 годзе. Яго брат Крыстафер Крыстоферсен стаў у 1910 годзе нарвежскім паслом у Аргенціне, а да таго займаў пасаду міністра замежных спраў (у 1908—1910 гадах) і быў блізка знаёмы з Нансенам. Дон Педра бязвыплатна забяспечыў «Фрам» газай і неабходнымі харчамі. Тым не менш, Амундсен залез у даўгі і быў вымушаны закласці свой дом за 25 тыс. крон. З Крысціяніі «Фрам» выйшаў 7 чэрвеня 1910 года ў поўнач, яго адплыццё назіраў са свайго кабінета Нансен, які пазней прызнаўся сыну Оду, што гэта быў самы горкі час яго жыцця.
Шлях у Антарктыду
Вядзенне ўсіх сваіх спраў Руаль Амундсен зноў перадаў брату Леону. Яшчэ да выхаду «Фрама» з Крысціяніі Леон Амундсен здзейсніў паездку на Мадэйру, дзе праверыў колькасць і якасць запасаў для пераходу каманды яго брата ў Антарктыду, наступнай зімоўкі і штурму полюса. «Фрам» прыйшоў у Фуншал 6 верасня 1910 года. На некалькі дзён каманда была адпушчаная ў звальненне, усе (уключаючы Л. Амундсена) сабраліся на борце ў палове на пятую вечара 9 верасня. Тады Амундсен усяго за 15 хвілін паведаміў сваёй камандзе аб радыкальнай змене маршруту, прычым каманда весткі аб кароткім марш-кідку да полюса замест шматгадовага дрэйфу прыняла з вялікім энтузіязмам. Леон Амундсен сышоў на бераг, забраўшы тры лісты брата, адрасаваных каралю, Нансену і нарвежскаму народу. Характэрна, што ні стортынг, ні прэм’ер-міністра Амундсен апавяшчаць не стаў, каралю і Нансену пасланні былі дастаўлены 1 кастрычніка. Каралю пасланне ўручаў асабіста Л. Амундсен, ён жа даваў неабходныя тлумачэнні, ліст для Нансена быў перададзены Б. Хеланд-Хансенам. Т. Буман-Ларсен адзначае, што ліст Нансену быў напісаны ва ўмольных танах своеасаблівай арфаграфяй Амундсена, якая ўпершыню з’явілася ў яго лістах і дзённіках з восені 1909 года.
Ліст Руаля Амундсена нарвежскаму народу (з папраўкамі Леона Амундсена) быў перадрукаваны многімі газетамі Нарвегіі 2 кастрычніка. У той жа дзень Леон Амундсен адправіў у Крайстчэрч тэлеграму на англійскай мове за подпісам брата, адрасаваную Роберту Скоту: «Маю гонар паведаміць „Фрам“ накіроўваецца ў Антарктыку. Амундсен». Адрасата яна дасягнула 12 кастрычніка. Навіны былі ўспрынятыя ў Нарвегіі спакойна, пракаментаваць заяву Амундсена папрасілі Карстэна Борхгрэвінка. Палярнік заявіў, што паўночныя алені — лепшая за сабак цяглавая сіла, і пашкадаваў, што ні Амундсен, ні Скот не выкарыстоўваюць іх. Акрамя таго, ён сцвярджаў, што з самага пачатку зразумеў, куды накіроўваўся Амундсен, улічваючы, што ў спісе рыштунку было 100 сабак і разабраны дом з печчу. Аб апошнім пісаў і Ялмар Ёхансен у сваім дзённіку, выказваючы здзіўленне, што нават Нансен не здагадаўся пра сапраўдную мэту пахода, хоць і здзіўляўся наконт мноства сабак.
Высадка каманды Амундсена на ўзбярэжжы Кітовай бухты прайшла 15 студзеня 1911 года, да таго часу колькасць сабак натуральным чынам прырасла да 116 галоў. Перавозка будаўнічых матэрыялаў праходзіла 15—16 студзеня 1911 года (на ёй было занята 80 сабак, якія працавалі ў запрэжцы па 10 праз дзень), пад дах зімовачны дом быў падведзены ўжо 21 студзеня. Наваселле адсвяткавалі 28 студзеня, дом атрымаў імя «Фрамхейм». У гэты дзень было перавезена больш за 900 скрынь з правіянтам з судна на базу. 4 лютага Кітовую бухту наведаў барк «Тэра Нова» — судна забеспячэння Роберта Скота, некаторыя ўдзельнікі экспедыцыі якога наведалі і «Фрам», і берагавую базу Амундсена.
Удзельнік экспедыцыі Скота пісаў, што, даведаўшыся навіны аб прыбыцці Амундсена, англійская каманда некалькі гадзін хацела неадкладна плыць у Кітовую бухту і расправіцца з нарвежцамі. Пазней ён перамяніў думку:
Калі ў Англіі вестка пра сустрэчу канкуруючых каманд выклікала змешаныя пачуцці ў публікі, то ў Нарвегіі адбыўся імгненны выбух патрыятызму і пачуцця канкурэнцыі; адначасова фонд экспедыцыі стаў хутка папаўняцца ахвяраваннямі. 5 чэрвеня 1911 года Леон Амундсен наведаў Лондан, дзе сустракаўся з імпрэсарыа Фрыцьёфа Нансена — Джэральдам Крысці, а таксама з Эрнэстам Шэклтанам і Дугласам Моўсанам, якія ў будучай інфармацыйнай вайне прынялі бок Руаля Амундсена. Прэзідэнт Каралеўскага геаграфічнага таварыства падчас сустрэчы з Л. Амундсенам заявіў: «Няхай пераможа наймацнейшы!»
Зімоўка
Спіс удзельнікаў паходу да Паўднёвага полюса Амундсен абвясціў 1 снежня 1910 года, калі «Фрам» яшчэ знаходзіўся ў моры. У склад зімовачнага атрада ўвайшлі наступныя асобы:
Амундсен падбіраў каманду зыходзячы з двух крытэрыяў: асабістай адданасці начальніку і палярнага вопыту. У выніку Прэструд і Б’ёланд упершыню апынуліся ў палярнай экспедыцыі. Ёхансен і Сверэ Хасель прадстаўлялі ў камандзе Нансена і Свердрупа, з якімі працавалі раней.
10 лютага 1911 года Амундсен, Ёхансен, Хансен і Прэструд адправіліся на 80° пд. ш. на трох санках, дасягнуўшы месца прызначэння 14-га чысла. Яны павінны былі закласці базавы склад для паходу на Поўдзень. Вярнуліся яны 16 лютага, днём раней «Фрам» пакінуў Кітовую бухту. Наступныя паходы групы Амундсена на поўдзень грунтаваліся на лагеры 80-й шыраты. Дарогу пазначалі бамбукавымі вехамі з чорнымі сцягамі; калі вехі скончыліся, іх выдатна замяніла сушаная траска. Людзі, якія заставаліся на базе, нарыхтавалі больш за 60 т мяса цюленяў. У выніку трох паходаў (да 11 красавіка) былі закладзеныя склады аж да 82° пд. ш., куды былі звезеныя звыш 3 000 кг правіянту, у тым ліку 1 200 кг цюленіны, і гаручага. У апошнім (красавіцкім) паходзе начальнік не ўдзельнічаў: ён пакутаваў ад крывацёкаў з прамой кішкі і акрыяў толькі да чэрвеня. Гэта былі наступствы траўмы, атрыманай яшчэ на «Ёа». Камандаваў апошнім паходам Ёхансен як самы дасведчаны палярнік у камандзе.
Усю палярную зіму ішла інтэнсіўная падрыхтоўка да паходу. Б’ёланд, пераканаўшыся, што паверхня ледавіка роўная, паменшыў вагу санак з 80 да 30 кг, — першапачаткова яны прызначаліся для цяжкага рэльефу. Ёхансен усю зіму займаўся ўкладкай правіянту, каб не марнаваць час на яго распакаванне і ўзважванне ў дарозе. Усяго ён расклаў у строгім парадку 42000 аўсяных галет, адкрыў 1321 банку, разламаў кавалачкамі 100 кг шакаладу і набіў 203 «каўбасы» сухім малаком. У харчовую скрыню ўкладвалася 5400 галет або 4 шэрагі кавалкаў пемікана. Паколькі яны мелі форму кансервавай банкі (12 см дыяметрам і 5 см вышыні), ромбападобныя прамежкі запаўняліся малочнымі «каўбасамі», а іншая прастора — кавалачкамі шакаладу. Стандартны дзённы рацыён каманды Амундсена ў паходзе складаў: 40 галет (400 г), 75 г сухога малака, 125 г шакаладу і 375 г пемікана, усяго 975 г цвёрдай ежы. Да гэтага варта дадаць мяса цюленяў і сабак, якое таксама ўжывалася рэгулярна. Энергетычная каштоўнасць рацыёну 4560 кілакалорый (у каманды Р. Скота — 4430). Сутачныя энергетычныя выдаткі члена каманды ў Амундсена складалі прыкладна 4500 кілакалорый (5500 кілакалорый у Р. Скота).
Няўдалы выхад да полюса
Да наступу палярнага дня Начальніка апанавала нецярпенне — яго каманда знаходзілася ў 650 км ад групы Скота і на 96 км бліжэй да полюса, таму нельга было судзіць аб умовах надвор’я ў канкурэнтаў (тады яшчэ не было вядома, што ў «Фрамхейме» было халадней, чым на базе Скота. Сярэдняя зімовая тэмпература дасягала ў Амундсена −38 °С, у Скота −27 °С, але асноўнай цяглавай сілай у Скота былі коні, што вызначала пазнейшыя тэрміны выхаду). Амундсена асабліва турбавалі весткі аб маторных санках Скота, таму ён вырашыў выступаць 1 верасня 1911 года. Аднак нават за 4 дні да адпраўлення тэмпература не падымалася вышэй −57 °С. Толькі 31 жніўня пацяплела да −26 °С, але потым надвор'е зноў сапсавалася.
Палярнікі вырашылі дабрацца да склада на 80° пд. ш., разгрузіць там нарты і вяртацца ў «Фрамхейм». 16 верасня Амундсен, які меў лепшую сабачую запрэжку, накіраваўся назад на базу, не паклапаціўшыся пра бяспеку сваіх людзей, якія знаходзіліся ў больш складаных умовах. Вяртанне ператварылася ў неарганізаваныя ўцёкі. Інтэрвал часу паміж вяртаннем членаў экспедыцыі ў «Фрамхейм» склаў 6 гадзін, ліхтар на базе не быў запаленым, каб палегчыць адстаўшым арыентацыю ў прасторы. На гэтым шляху Ёхансен выратаваў менш дасведчанага Прэструда ад смерці ў снежнай завеі і на экстрэмальным холадзе −60 °C: у таго ўпала ўся. У Ёхансена нават не было палаткі і, іх пазычыў яму Хасель. Вынікам былі абмаражэнні ног у трох чалавек, лячэнне якіх было доўгім. Характэрна, што Ёхансена і Прэструда Амундсен сустрэў пытаннем: «Куды вы зніклі?!».
Назаўтра па вяртанні ў «Фрамхейм» Ёхансен, грунтуючыся на сваім досведзе палярных падарожжаў з Нансенам, рэзка раскрытыкаваў кіраўніцтва Амундсена. Раздражнёны апазіцыяй, Амундсен выключыў Ёхансена з палярнай партыі, нягледзячы на тое, што ён быў самым дасведчаным каюрам экспедыцыі. Адносіны былі сапсаваныя канчаткова: Амундсен і Ёхансен не размаўлялі да самога 20 кастрычніка. Ёхансен разам з Прэструдам і Стуберудам, якія падтрымалі яго, замест прэстыжнага паходу да геаграфічнага полюса былі накіраваны Амундсенам на другарадную экспедыцыю да Зямлі караля Эдуарда VII. Акрамя таго, капітан Ёхансен з гэтага часу быў падпарадкаваны загадзя менш падрыхтаванаму трыццацігадоваму лейтэнанту Прэструду. Р. Хантфард параўнаў адносіны Амундсена і Ёхансена з непаразуменнямі Скота і Шэклтана ў экспедыцыі на «Дыскаверы».
Пакарэнне Паўднёвага полюса
Толькі ў кастрычніку 1911 года з’явіліся прыкметы антарктычнай вясны. Тым не менш надвор’е ў сезон 1911/1912 гадоў было анамальна халодным: тэмпературы трымаліся паміж -30 °C і -20 °C, пры норме -15 °C — -10 °C.
Спачатку Амундсен меркаваў скарачаць групу па меры паходу, каб да полюса дабралася не больш двух чалавек. Не абышлося без скандалу: 19 лістапада Начальнік вырашыў адправіць назад Хаселя і Б’ёланда, пасля чаго апошні поўзаў перад Амундсенам на каленях і вельмі зняважана прасіў перамяніць рашэнне. Звесткі пра гэтыя падзеі засталіся толькі ў дзённіку Хаселя, Амундсен абмежаваўся ў той дзень апісаннем горных панарам.
У апошні рывок на полюс Амундсен браў правіянт на 60 дзён, 30-дзённы запас заставаўся на складзе 84° пд. ш. Сабак да гэтага часу засталося 42. Было вырашана падняцца на плато, забіць 24 сабакі і з 18-ю рушыць да полюса. Па шляху меркавалася забіць яшчэ шэсць сабак, у лагер павінны былі вярнуцца 12 жывёл. Планы цалкам апраўдаліся.
Уздым на плато пачаўся 18 лістапада пад гарой Бэці, названай так у гонар старой нянькі Амундсена — шведкі Элізабет Густаўсан. У першы дзень каманда прайшла 18,5 км, падняўшыся на 600 м над узроўнем мора. Вістынг і Хансен разведалі ўздым па ледавіку вышынёй каля 1300 м, працягласці якога вызначыць не ўдалося (ён атрымаў імя Акселя Хейберга). Далей былі іншыя перавалы вышынёй да 2400 м.
21 лістапада быў пройдзены 31 км з уздымам на вышыню 1800 м.
Падводзячы вынік гэтага дня… бачыш, на што здольныя добра трэніраваныя сабакі. І сані заставаліся досыць цяжкімі. Ці трэба казаць што-небудзь яшчэ, ці мала аднаго гэтага факту?
Лагер 21 лістапада атрымаў назву «Бойні»: кожны каюр забіваў сваіх сабак, на якіх упаў выбар, Амундсен у гэтым не ўдзельнічаў, узяўшы на сябе абавязкі кока. 24 сабакі былі разабраныя і пахаваныя ў ледавік, а таксама часткова з’едзеныя на месцы. На кароткі час вызірнула сонца, пасля чаго ўдалося вызначыць, што экспедыцыя дасягнула 85° 36' пд. ш. Двухдзённы адпачынак з багатай ежай падмацаваў сабак, аднак далей каманда сустрэлася з вялізнымі цяжкасцямі, пра што сведчаць дадзеныя гэтым месцам назвы: Чортаў ледавік і Танцпляцоўка д’ябла. Гэта былі зоны глыбокіх расколін на вышыні 3030 м над узроўнем мора і круты ледавік. Выяўленыя далей горы атрымалі імя Хеланд-Хансена. Амундсен непакоіўся: альпінісцкае абсталяванне засталося на складзе ўнізе, але атрымалася знайсці адносна спадзісты ледавік для ўздыму.
Тэмпературы ўвесь гэты час трымаліся на ўзроўні −20 °C пры штармавых вятрах, сабакі і члены каманды пакутавалі ад горнай хваробы. Пастаянныя штармавыя вятры прыносілі новыя праблемы. Амундсен пісаў:
Ну і выгляд быў у нас! Вістынг, Хансен і я асабліва пацярпелі падчас апошняга бурану, у кожнага з нас левая шчака ператварылася ў суцэльную больку, з якой сачыліся сукравіцы з гноем.
6 снежня нарвежцы дасягнулі найвышэйшага пункту на шляху — 3260 м над узроўнем мора — і ў той жа дзень пабілі рэкорд Шэклтана 1909 года. Нервы каманды былі на мяжы: часта разгараліся дробныя сваркі. Сверэ Хасель адкрыта называў у дзённіку Начальніка — «зваднікам», а Вістынга і Хансена — «яго падхалімамі».
Полюса Амундсен і таварышы дасягнулі 14 снежня ў 15:00 па часе «Фрамхейма». Раўніна вакол яго была названая імем Хокана VII (Шэклтан назваў яе ў гонар Эдуарда VII). Заваяванне полюса адсвяткавалі курэннем цыгар, якія былі ў Б’ёланда. Паколькі цыгар было восем — па колькасці першапачатковых удзельнікаў каманды, тры з іх дасталіся Амундсену.
З-за вострых дэбатаў, якімі суправаджаліся абмеркаванні справаздач палярных экспедыцый і, у прыватнасці, канкуруючых сцвярджэнняў Фрэдэрыка Кука і Роберта Піры аб дасягненні імі Паўночнага полюса першымі, Амундсен падышоў да вызначэння геаграфічнага становішча з асаблівай адказнасцю. Амундсен лічыў, што яго прылады дазволяць вызначыць месцазнаходжанне з хібнасцю не лепш адной марской мілі, таму ён вырашыў «атачаць» полюс лыжны прабег на адлегласці 10 міль ад разліковага пункту.
Паколькі тэадаліт быў пашкоджаны, абсервацыя рабілася з дапамогай секстанта. Сонца за 24 гадзіны зрабіла вакол лагера круг, не хаваючыся за гарызонтам. Выканаўшы вымярэнні і вылічэнні, Амундсен вызначыў, што іх бягучая пазіцыя прыкладна на 5,5 міль (8,5 кіламетраў) аддаленая ад матэматычнага пункту Паўднёвага полюса. Гэта месца было таксама «акружана» на лыжах.
На гэты раз з вылічэнняў Амундсена вынікала, што група знаходзіцца ў 1,5 мілях (каля 2,4 кіламетраў) ад полюса, і двое экспедыцыянераў пазначылі сцягамі і «атачылі» разліковае месца. Такім чынам, дзеля дакладнасці заваявання Паўднёвы полюс быў «акружаны» экспедыцыяй тройчы. На полюсе была пакінутая шаўковая палатка — «Пульхейм» — з лістамі Роберту Скоту і каралю Нарвегіі. Хасель у дзённіку пісаў, што, калі Скот дабярэцца да полюса, яму будзе непрыемна выявіць там палатку з нарвежскім сцягам і вымпелам «Фрама»…
Амундсен пакінуў на Паўднёвым полюсе ліст наступнага зместу:
Вярталіся хутка: Чортаў ледавік быў дасягнуты 2 студзеня 1912 года, спуск заняў адзін дзень. Надвор’е рэзка сапсавалася: спусціўся туман. У тумане 5 студзеня экспедыцыя ледзь не прапусціла Бойню, якую выпадкова знайшоў Вістынг, наткнуўшыся на ўласную зламаную лыжу. У той жа дзень пачаўся шторм пры тэмпературы −23 °C. Дасягнуты поспех, аднак, не змяніў адносіны членаў каманды ў лепшы бок: аднойчы Б’ёланда і Хаселя сурова адчыталі за храп. Хасель у дзённіку скардзіўся, што Амундсен «заўсёды абірае самы непрыязны і напышлівы тон вымовы»; да таго часу добрыя адносіны з Начальнікам захаваў адзін толькі Х. Хансен.
7 студзеня нарвежцы былі ля падножжа ледніка Акселя Хейберга, у тым жа месцы, якое пакінулі 19 лістапада, на вышыні 900 м над узроўнем мора. Тут каманда прыняла новы распарадак: пасля 28 кіламетраў пераходу рабіўся 6-гадзінны прывал, затым — новы пераход і г. д.. Пасля новага збору геалагічных дадзеных быў забіты адзін сабака (засталося 11), і ля падножжа ледавіка ў каменнай пірамідзе былі пахаваны 17 л газы ў бітоне і запалкі. У экспедыцыі было правіянту на 35 дзён шляху і прамежкавыя склады на кожным градусе шыраты. З таго дня экспедіціянеры кожны дзень елі мяса.
У «Фрамхейм» каманда прыбыла ў 04:00 26 студзеня 1912 года з двума нартамі і 11-ю сабакамі. Пройдзеная адлегласць склала крыху менш за 3000 км, такім чынам, за 99 дзён шляху сярэдні пераход склаў 36 км.
Сверэ Хасель у дзённіку пакінуў важную нататку пра стаўленне Амундсена да паходу: напярэдадні вяртання ў «Фрамхейм» Начальнік успомніў, як лейтэнант Прэструд заявіў перад выхадам, што гэта не важна, хто першым прыйдзе да полюса — нарвежцы ці англічане. Амундсен быў абураны гэтымі словамі. 25 студзеня Начальнік рашуча заявіў, што «не пагадзіўся б стаць на полюсе другім і за мільён».