cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ян Аношка
Творчасць
Пісаў панегірыкі шляхце, сатырычныя вершы. Аўтар паэмы «Бібеіда» (распаўсюджвалася ў рукапісах). У сваіх сентыментальных творах услаўляў жыццё ў вясковым зацішшы («Муза з вясковае далі», «Мае думкі», «На дажынкі»), прапаведаваў працавітасць і сумленнасць («Літасць»), высмейваў асобныя заганы («На п’янага ветрагона»). Некаторыя яго вершы маюць рэлігійна-містычнае адценне («Сон», «Да бога»).
У 1828 Т. Урублеўская выдала ў Полацку яго «Паэтычныя творы». П. Мядэкша ўключыў вершы Аношкі ў зборніку «Вянок з папараці» (Вільня, 1842). Пра Аношку як «беларускага паэта» пісалі Р. Падбярэскі, рускі бібліёграф. На беларускую мову творы Аношкі перакладаў У. Дубоўка.
Саліфлюкцыя
Саліфлю́кцыя — павольнае спаўзанне пад уплывам сілы цяжару рыхлых грунтоў і глеб, насычаных вадой, па схілах у працэсе іх прамярзання і адтавання.
Працэс саліфлюкцыі адзначаецца на схілах з нахілам ад 2—3 да 20—25°, пераважна ў абласцях шматгадовай мерзлаты і сезоннага прамярзання грунтоў (тундра, лесатундра, Сярэдняя і Усходняя Сібір, Канада, высакагор’і). Пры нахіле больш за 8—15° часам пераходзіць у апоўзневыя працэсы. Развіццю саліфлюкцыі садзейнічаюць інтэнсіўнае раставанне снегу і моцныя атмасферныя ападкі (ліўні). Хуткасць спаўзання звычайна вагаецца да некалькіх сантыметраў за год да соцень метраў за гадзіну.
У выніку саліфлюкцыі ўтвараюцца характэрныя формы рэльефу — тэрасы, валы, грады і інш.
Глузды (Чарнігаўская вобласць)
Глузды (Глу́зди) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Горбавэ (Кулыкіўскі раён)
Горбавэ (Го́рбове) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Камароўка (Лагойскі раён)
Камаро́ўка (, Комаровка) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
ФК Алімпік Марсель
«Алімпік» Марсель (Olympique de Marseille) — футбольны клуб з горада Марсель. Заснаваны ў 1899 годзе. «Марсель» 9 разоў перамагаў у чэмпіянаце Францыі і 10 разоў выйграваў Кубак краіны. У 1993 годзе «Алімпік» стаў першым французскім пераможцам футбольнай Лігі чэмпіёнаў.
Маці Ляхдэ
На Алімпійскіх гульнях 1936 года ў Гарміш-Партэнкірхене, заваяваў залаты медаль у эстафетнай гонцы, у якой бег трэці этап, выйшаўшы на ​​этап на трэцяй пазіцыі Ляхдэ здолеў абыйсці прадстаўніка зборнай Швецыі, і выйсці на другое месца, на апошнім этапе Кале Ялканен вывеў фінаў на першае месца. У гонцы на 18 км быў толькі 15-м.
На чэмпіянаце свету 1938 гады ў Лахці быў 16-м у гонцы на 18 км.
На чэмпіянатах Фінляндыі перамагаў тры разы, у гонках на 18 км ў 1935 і 1939 гадах і эстафеце ў 1945 годзе.
Па прафесіі Ляхдэ быў паліцэйскім. Яго сын Кюосці Ляхдэ быў прафесійным хакеістам і гуляў у фінскім чэмпіянаце ў канцы 60-х — пачатку 70-х гадоў.
Караль Апель
Ка́раль Лю́двік А́пель (Karol Ludwik Appel;,  — , ) — польскі і рускі мовазнавец. Выкладаў у гімназіях Варшавы.
Навуковая дзейнасць
Працы па вывучэнні славянскіх моў: «Да славянскага народнага словаўтварэння» (1880), «Нататкі пра старажытнапольскую мову» (1880) і інш. У нарысе «Аб беларускай мове» (1880) разглядаў асноўныя фанетыка-граматычныя рысы беларускай мовы. Паводле агульнамовазнаўчых поглядаў належаў да псіхалагічнага кірунку ў лінгвістыцы.
Алмасай
Алмасай — сяло ў Уланскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Алмасайскай сельскай акругі. Код КАТА — 636237100.
Палячкі (Смаленскі раён)
Палячкі (Полячки) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Лоінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 2 жыхары (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 45 км на паўночны захад ад Смаленска, за 8 км на паўночны захад ад аўтадарогі Смаленск — Невель. За 22 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Пасялковая на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Кале Ялканен
Кале Ялканен (Kalle Jalkanen;, Суоненёкі — , Лембалава, Ленінградская вобласць) — фінскі лыжнік, алімпійскі чэмпіён, чэмпіён свету.
На Алімпійскіх гульнях 1936 года ў Гарміш-Партэнкірхене заваяваў залаты медаль у эстафетнай гонцы, у якой бег апошні этап і здолеў адыграць на ім 1,5 хвіліннае адставанне ад нарвежцаў, і выйграўшы ў выніку ў іх на фінішы 6 секунд. У гонцы на 18 км быў толькі 12-м.
На чэмпіянаце свету-1937 у Шамані, заваёўваў два сярэбраныя медалі, у гонцы на 18 км і эстафеце. На наступны год на чэмпіянаце свету 1938 гады ў Лахці стаў чэмпіёнам у гонцы на 50 км і бронзавым прызёрам у гонцы на 18 км.
Ежы Антаневіч
Ежы Антан́евіч (Jerzy Antoniewicz;, , Польшча — ) — польскі гісторык і археолаг. Доктар гістарычных навук (1961 г.). Скончыў у 1945 г. Варшаўскі ўніверсітэт. У 1945—1965 гг. загадчык аддзела Дзяржаўнага археалагічнага музея ў Варшаве. Арганізатар i кіраўнік Яцвяжскай (з 1955 г.) i Яцвяжска-Сувалкаўскай (з 1959 г.) археалагічных экспедыцый, на падставе якіх утварылася Беластоцкае навуковае таварыства (з 1962 г. Антаневіч яго генеральны сакратар). Рэдактар штогодніка «Acta Baltico-Slavica» па агульных праблемах гісторыі польскага, літоўскага i беларускага народаў i намеснік галоўнага рэдактара часопісу «Rocznik Białostocki». З 1967 г. кіраўнік Мазавецкага цэнтра навуковых даследаванняў у Варшаве. Аўтар прац па культуры балтыйскіх плямёнаў, якія насялялі паўночныя раёны Польшчы i заходняй Беларусі.
Вадаперыца балотная
Вадаперыца балотная, Вадзяны кураслеп (Hottonia palustris) — від раслін сямейства, распаўсюджаны ў Еўропе і Турцыі.
Апісанне
Шматгадовая трава 20-60 см даўжынёй. Водная расліна з паўзучым карэнішчам і грабеніста рассечаным лісцем. Кветкі па 3-6 у кольцах, сабраныя ў гронкі на верхавіне бязлісцевай стрэлкі. Долі чашачкі лінейныя, вострыя. Вяночак белы або ружовы, з жоўтым зевам і падоўжанымі тупымі долямі.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў Еўропе і Турцыі.
Ва Украіне від расце ў стаялай вадзе, на балотах — на Палессі і лесастэпе звычайна; у Закарпацці рэдка; у стэпе ў далінах рэк.
Ляда (Плешчаніцкі сельсавет)
Ля́да (, Лядо) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Эктар Энрыке
Эктар Адольфа Энрыке (Héctor Adolfo Enrique; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.
Дрымайліўка
Дрымайліўка (Дрімайлівка) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Пунішчы (Смаленскі раён)
Пунішчы (Пунищи) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Лоінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 5 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 48 км на паўночны захад ад Смаленска, за 5 км на захад ад аўтадарогі Смаленск — Невель, на беразе ракі Вольша. За 28 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Пасялковая на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Драздзіўка
Драздзіўка (Дрозді́вка) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Эсмань
Эсмань (Есмань) — пасёлак гарадскога тыпу ў Глухіўскім раёне Сумскай вобласці Украіны. Аднайменная чыгуначная станцыя знаходзіцца за 5 км ад пасёлка. Хлебапекарня, рамонтна-транспартнае прадпрыемства, асфальтавы завод, школа, бальніца і інш. Каля мястэчка знаходзіцца гарадзішча севяран VІІІ—Х стагоддзяў.
Нільс Эстэнсан
Нільс Эстэнсан (швед. Nils Östensson;, Транстранд — , Рысбергет) — шведскі лыжнік чэмпіён Алімпійскіх гульняў 1948 года.
На Алімпійскіх гульнях 1948 года ў Санкт-Морыцы стаў алімпійскім чэмпіёнам у эстафеце і выйграў сярэбраны медаль у гонцы на 18 км. У эстафеце бег першы этап і скончыў яго упэўненым лідарам выйграваючы ў фінаў амаль 2 хвіліны, на наступных этапах партнёры Эстэнсана па камандзе яшчэ больш умацавалі перавагу, упэўнена заваяваўшы залаты медаль. У гонцы на 18 км 32 секунды прайграў пераможцу, свайго партнёру па камандзе Марціну Лундстрэму, і амаль 2 хвіліны выйграў у іншага свайго суайчынніка Гунара Эрыксана, які стаў трэцім. У гонцы на 50 км удзелу не прымаў.
Аўтазаправачнай Станцыі
Аўтазаправачнай Станцыі (Автозаправочной Станции) — пасёлак у Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Пячэрскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 179 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчаны ў заходняй частцы вобласці за 5 км на поўнач ад Смаленска, за 0,1 км на поўдзень ад аўтадарогі. За 9 км на поўдзень ад пасёлка знаходзіцца чыгуначная станцыя Смаленск на лініі Масква — Мінск.
Інувіялуіт
Гісторыя
Канадскія паліцэйскія і ўладныя органы пачалі працу на землях інувіялуіт у 1904 г. З 1930-х гг. маладыя эскімосы атрымалі магчымасць навучання ў дзяржаўных школах, аднак толькі на англійскай мове. Канадскі ўрад фінансаваў праграму развіцця аленегадоўлі. У 1984 г. абшчыны інувіялуіт заключылі зямельнае пагадненне з Канадай.
Асаблівасці культуры
Інувіялуіт традыцыйна складалі некалькі тэрытарыяльных груп, дастаткова ізаляваных адна ад іншай. Кожная група мела сваю гаспадарчую спецыялізацыю. Так, для групы, што насяляла дэльту ракі Макензі, найбольш важным заняткам была сезонная здабыча бялух. Улетку ўсе прадстаўнікі групы збіраліся ў адной вёсцы, дзе фарміраваліся каманды паляўнічых. У паляванні адначасова магло ўдзельнічаць да 200 чалавек, якія здабывалі да некалькі сотняў жывёл. Акрамя таго, мясцовыя інувіялуіт палявалі на карыбу і футравых звяроў, лавілі рыбу. Узімку насельнікі вёскі пераязджалі ў меньшыя паселішчы. Прыкладна такі ж лад жыцця вялі і іншыя тэрытарыяльныя групы. Кожная з іх мела сваю назву і размаўляла на асабістым дыялекце.
Асноўнай сацыяльнай адзінкай знутры групы з'яўлялася пашыраная сям'я. Ёй належылі жытлы і сродкі здабычы, паміж блізкімі сваякамі пароўну размяркоўвалася здабыча. Галоўным у сям'і прызнаваўся мужчына. Палігінія не забаранялася, але сустракалася вельмі рэдка.
Зімовыя жытлы інувіялуіт былі разлічаны на некалькі сем'яў. Яны ладзіліся з драўняных карчоў і кітовых костак, якія ўцяпляліся тоўстым пластом зямлі. Абаграваліся з дапамогай кітовага тлушчу, што залівалі ў каменныя або гліняныя лампады. Улетку жылі ў намётах або неацепленых жытлах.
Старажытныя рэлігійныя вераванні практычна не захаваліся. Вядома, што асноўныя сакральныя святы прыпадалі на сярэдзіну зімы. Іх арганізацыяй займаўся шаман. Галоўным дзействам былі танцы пад барабанную музыку. У наш час існуе некалькі аматарскіх і прафесійных танцавальных калектываў, што зберагаюць народныя музычныя традыцыі.
Баяш Уцепаў
Баяш Уцепаў — аул у Уланскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Алмасайскай сельскай акругі. Код КАТА — 636237200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 504 чалавекі (260 мужчын і 244 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 416 чалавек (210 мужчын і 206 жанчын).
Гунар Эрыксан
Гунар Эрыксан (швед. Gunnar Eriksson,, Мура — , Мура) — шведскі лыжнік, алімпійскі чэмпіён і чэмпіён свету.
На Алімпійскіх гульнях 1948 года ў Санкт-Морыц, стаў алімпійскім чэмпіёнам у эстафеце і выйграў бронзавы медаль у гонцы на 18 км. У эстафеце бег трэці этап, пачаў яго на пазіцыі лідара, скончыў яго упэўненым лідарам, выйграваючы у якія ідуць другімі фінаў роўна 5 хвілін, на апошнім этапе Марцін Лундстрэм яшчэ больш умацавалі перавагу зборнай Швецыі, і шведы заваявалі залаты медаль. У гонцы на 18 км амаль 2 хвіліны прайграў партнёу па камандзе Нільсу Эстэнсану, і 37 секунд выйграў у фінскага лыжніка Хейкі Хасу, які заняў 4-е месца. У гонцы на 50 км удзелу не прымаў.
На Алімпійскіх гульнях 1952 года Осла стартаваў толькі ў гонцы на 50 км, і заняў у ёй 12-е месца
На чэмпіянат свету-1950 у Лейк-Плэсідзе стаў чэмпіёнам у гонцы на 50 км у якой ён амаль на хвіліну апярэдзіў свайго суайчынніка Энара Юсефсана.
Прылепцы
Прыле́пцы (, Прилепцы) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Кашарышчэ
Кашарышчэ (Кошари́ще) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Кармянскі сельсавет (Кармянскі раён)
Кармя́нскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кармянскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Карма.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Кармянскага раёна Магілёўскай акругі БССР. 24 верасня 1926 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Кармянскага местачковага Савета.
Кладзькіўка
Кладзькіўка (Кла́дьківка) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Эмі Дайманд
Эмі Дайманд (швед. Amy Diamond), народжаная Amy Linnéa Deasismont; нар. ,, Швецыя) — шведская спявачка.
Біяграфія
Атрымала вядомасць у пачатку 2005 года ва ўзросце дванаццаці гадоў з песняй «What’s in it for Me», якая стала хітом у Скандынавіі ў 2005 годзе і заставалася ў чартах на працягу чатырох месяцаў. Эмі Дайманд выпусціла чатыры альбомы, а таксама часта выступае на тэлебачанні.
Асубулак
Асубулак — пасёлак у Уланскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Асубулакскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 52 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка Касыма Кайсенава. Код КАТА — 636239100.
Эмі Дайманд
Біяграфія
Прымала ўдзел у шведскім музычным конкурсе Melodifestivalen ў 2008 годзе. У 2009 годзе яна зноў выступіла на гэтым конкурсе з песняй It’s my life, але не прайшла ў фінал.
Асубулак
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 4746 чалавек (2262 мужчыны і 2484 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 2705 чалавек (1251 мужчына і 1454 жанчыны).
Эмі Дайманд
Біяграфія
What’s in it for Me была хітом у Даніі, Нарвегіі і Фінляндыі, а таксама песняй, якую часта выконваюць, у Польшчы ў 2005 годзе.
28 лістапада 2007 года Эмі выпусціла свой трэці музычны альбом Music in Motion.
19 лістапада 2008 года быў выпушчаны калядны альбом En helt ny jul. Ён утрымліваў як такія вядомыя старыя калядныя песні як Gläns över sjö och strand і Jul, jul, strålande jul, так і новыя песні.
Коўчын
Коўчын (Ко́вчин) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Эмі Дайманд
Біяграфія
Яна выступала ў якасці самага маладога ўдзельніка ў Körslaget 2009 г.з уласным хорам з Ёнчэпінга.
У 2010 годзе Эмі выдала зборнік хітоў Greatest Hits.
Пушкары (Смаленскі раён)
Пушкары (Пушкари) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Лоінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 11 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 46 км на паўночны захад ад Смаленска, за 1 км на захад ад аўтадарогі Смаленск — Невель, на беразе ракі Вольша. За 30 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Леляквінская на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Стэфан Патоцкі
Імя Стэфан мела некалькі прадстаўнікоў роду Патоцкіх.
Рудня (Плешчаніцкі сельсавет)
Ру́дня (, Рудня) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Крывавая нядзеля (1939)
Крыва́вая нядзе́ля (Bromberger Blutsonntag; Krwawa niedziela) — назва, дадзеная нацысцкай прапагандай падзеям у Быдгашчы (Bromberg), польскім горадзе са значнай нямецкай меншасцю, паміж 3 і 4 верасня 1939, неўзабаве па нямецкім уварванні ў Польшчу.
Падзеі пачаліся атакай нямецкіх снайпераў па адыходзячых польскіх войсках, наступнага польскага адказу і, урэшце, забойства ў адплату польскіх закладнікаў Вермахтам і Selbstschutz-ам пасля ўзяцця Быдгашчы. У выніку гэтых падзей загінула як нямецкае, так і польскае грамадзянскае насельніцтва. Польскі Інстытут нацыянальнай памяці паведамляе пра 254 непасрэдныя ахвяры лютэранскага вызнання (лічацца ахвярамі з нямецкага боку), 86 непасрэдных ахвяр каталіцкага вызнання (лічацца польскай нацыянальнасці) і 20 забітых польскіх салдат. Каля 600—800 палякаў-закладнікаў былі масава расстраляныя пасля падзення горада.
У выніку аперацыі «Таненберг» пасля захопу Быдгашчы немцы забілі ад 1200 да 3000 грамадзян польскай і яўрэйскай нацыянальнасці. Месца знішчэння стала вядомае пад назвай Даліны смерці. Сярод забітых быў і прэзідэнт Быдгашчы Леан Барцішэўскі. Пяцьдзясят польскіх ваеннапалонных з Быдгашчы пазней былі ілжыва абвінавачаныя нацысцкім дысцыплінарным судом Sondergericht Bromberg ва ўдзеле ў «Крывавай нядзелі» і расстраляныя.
Тэрмін «Крывавая нядзеля» быў прыдуманы і распаўсюджаны нацысцкай прапагандай. Інструкцыя для прэсы казала: «…неабходна паказаць навіны пра варварства палякаў у Бромбергу. Выраз „Крывавая нядзеля“ мусіць увайсці пастаянным тэрмінам у слоўнікі і абысці свет. Дзеля гэтага трэба ўвесь час падкрэсліваць гэты тэрмін».
Пэнязіўка
Пэнязіўка (Пе́нязівка) — вёска ў Кулыкіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кулыкіўскай пасялковай абшчыны.
Томас Васберг
Томас Ларс Васберг (швед. Thomas Lars Wassberg, нар. г., Ленартсфорс, Вермланд, Швецыя) — шведскі лыжнік, 4-кратны алімпійскі чэмпіён (1980 г. — у гонцы на 15 км, 1984 — у гонцы на 50 км і эстафеце 4 × 10 км, 1988 — у эстафеце), шматразовы чэмпіён свету. Уладальнік Кубка свету 1976/77 гадоў (неафіцыйны залік).
На Алімпіядзе 1980 года ў Лейк-Плэсідзе ў гонцы з раздзельным стартам на 15 км Васбергу для перамогі трэба было паказаць час лепш, чым у фіна Юхі Міета — 41 хвіліна, 57 цэлых і 64 сотых секунды. Васберг спыніў секундамер на фінішы на адзнацы 41:57.63, апярэдзіўшы фіна на 1 сотую секунду — самы малы інтэрвал паміж першым і другім месцам у гісторыі лыжных гонак на Алімпіядах. Беспрэцэдэнтнасць гэтага выпадку і драматызм сітуацыі з’явіліся ў вялікай ступені прычынай адмены уліку сотых доляй секунды ў лыжных гонках.
Стэфан Патоцкі (староста нежынскі)
Стэ́фан Пато́цкі (Stefan Potocki, нар. — ) — польскі шляхціч, нежынскі староста, другі сын вялікага гетмана кароннага і кашталяна кракаўскага Мікалая Патоцкага (1591—1651) ад першага шлюбу з Соф'яй Фірлей.
Біяграфія
Прадстаўнік польскага магнацкага роду Патоцкіх герба «Пілява». Атрымаў ў валоданне ад свайго бацькі Нежынскае староства на Левабярэжнай Украіне. Увесну 1648 года вялікі гетман каронны Мікалай Патоцкі адправіў польскі перадавы корпус пад камандаваннем свайго маладога сына Стэфана Патоцкага ў карны паход на Запарожскую сеч, дзе беглы чыгырынскі сотнік Багдан Хмяльніцкі падняў паўстанне супраць польска-шляхецкага валадарства. Стэфан Патоцкі, які не меў ваеннага досведу, толькі фармальна камандаваў, а фактычна ваеннымі дзеяннямі кіравалі казацкі камісар Якаў Шэмберг і палкоўнік Стэфан Чарнецкі. Стэфан Патоцкі камандаваў польскім авангардам у бітве з запарожскімі казакамі пад Жоўтымі Водамі, дзе пацярпеў разгромнае паражэнне, быў паранены, патрапіў у палон і памёр ад гангрэны 19 мая 1648 года.
Савет Турцыі па навукова-тэхнічным даследаванням
Савет Турцыі па навукова-тэхнічным даследаванням (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araștirma Kurumu, TÜBİTAK) - турэцкая арганізацыя, адказная за правядзенне навукова-даследчых і вопытна-канструктарскіх работ нацыянальнага ўзроўня. Штаб-кватэра TÜBİTAK знаходзіцца ў Анкары. Савет працуе ў цесным супрацоўніцтве з буйнейшымі ўніверітэтаамі і навукова-даследчымі цэнтрамі Турцыі.
Заснаванне савета
У 1960 годзе прэзідэнт Турцыі Джэмаль Гюрсэль склікаў навуковы савет для патрэб Міністэрства абароны (адначасова з іншым навуковым юрыдычным саветам, які дапамог распрацаваць новую канстытуцыю Турэцкай рэспублікі), пазней прэзідэнт на яго аснове пастанавіў заснаваць Савет на навукова-тэхнічным даследаванням, які займаўся больш шырокім колам задач меў абавязакдаваць кансультацыі ўраду пры складанні планаў і правядзенні палітыкі.
Потым, 24 ліпеня 1963 года прайшоў біль «278», у якім згодна з пяцігадовым планам развіцця краіны быў заснаваны Савет і ўсталёўваліся яго абавязкі. Непасрэдна заснаваннем Савета займаўся прызначаны прэзідэнтам Гюрсэлям турэцкі навуковец Джахіт Арф разам з групай іншых навукоўцаў, якая уключала прафесара Эрдала Іненю. 26 снежня 1963 года Джахіт Арф стаў першым старшынёй Савета.
Праекты савета
адным з масштабных праектаў савета з'яўляецца «Генеральны план развіцця інфармацыяйнай інфраструктуры Турцыі».
Пячэрск (вёска, Смаленскі раён)
Пячэрск (Печерск) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Пячэрскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 286 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 2,5 км на поўнач ад Смаленска, за 2 км на поўдзень ад аўтадарогі, на беразе ракі Вязовенька. За 6 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Смаленск на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Хальгейр Брэндэн
Хальгейр Брэндэн (нарв. Hallgeir Brenden;, Трусіль — , ) — нарвежскі лыжнік, двухразовы алімпійскі чэмпіён.
На Алімпіядзе-1952 у Осла заваяваў золата ў гонцы на 18 км і срэбра ў эстафеце.
На Алімпіядзе-1956 у Карціна-д’Ампеца стаў алімпійскім чэмпіёнам у гонцы на 15 км, акрамя таго, быў 14-м у гонцы на 30 км і 4-м у эстафеце.
На Алімпіядзе-1960 у Скво-Велі заваяваў срэбра ў эстафеце, а таксама заняў 12-е месца ў гонцы на 15 км, 9-е месца ў гонцы на 30 км і 9-е месца ў гонцы на 50 км.
Лепшы вынік на чэмпіянатах свету, 4-е месца ў эстафетах чэмпіянатах 1954, 1958 і 1962 гадоў.
Акрамя лыжных гонак паспяхова выступаў у лёгкаатлетычных турнірах, спецыялізуючыся ў бегу на 3000 метраў з перашкодамі. У 1953 і 1954 годзе ён два разы запар перамагаў у гэтай дысцыпліне на чэмпіянатах Нарвегіі, і стаў першым нарвежцам, якія паказалі вынік лепш 9 хвілін.
У родным горадзе яму ў 2002 годзе быў адкрыты помнік.
Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры (2019)
Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры быў нанесены паветранымі сіламі Лівійскай нацыянальнай арміі пад камандаваннем Х. Хафтара 3 ліпеня 2019 г. Цэнтр выкарыстоўваўся ў якасці прытулку для мігрантаў і бежанцаў, якія спрабуюць дабрацца да Еўропы. Па інфармацыі Савета па правах чалавека ААН, у памяшканні якое было разбурана ракетным ударам «пражывала каля 600 чал.». Па меншай меры, 53 чалавекі загінулі і 130 атрымалі раненні.
Авіяўдар
У красавіку 2019 г. Лівійская нацыянальная армія пад камандаваннем Х. Хафтара пачала наступленне з мэтай захапіць Заходнюю Лівію і Трыпалі, якія знаходзяцца пад кантролем Урада нацыянальнай згоды (прызнаны ААН). Пасля таго, як у маі ў выніку авіўдару па цэлі, якая знаходзілася менш чым 100 м ад Цэнтра міграцыі, Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў заклікала эвакуіраваць бежанцаў і мігрантаў, якія знаходзяцца ў зонах канфлікту.
Авіяўдар быў нанесены па ваенным лагеры сіл УНЗ, сіламі ВПС ЛНА, вечарам 3 ліпеня. Адна з ракет, узарвалася ў ангары, у якім пражывала каля 120 чал. Паводле дадзеных ААН, у авіяўдары загінула як мінімум 53 чал., а больш за 130 атрымалі раненні. У момант, калі мігранты пакідалі цэнтр, Лівійская гвардыя адкрыла па ім агонь.
Цешаўле
Це́шаўле (, Тешевле) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Навамышскага сельсавета. Размешчана за 20 км на паўночны захад ад Баранавічаў, за 4 км ад чыгуначнай станцыі Мордзічы на лініі Баранавічы — Ліда, за 2 км ад ракі Мышанкі, на аўтадарозе Дзятлава — Новая Мыш.
Гісторыя
У 1897 годзе вёска Навамышскай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні, працавалі хлебазапасны магазін і карчма.
З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Навамышскай гміне Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства.
З 1939 года ў складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета Навамышскага раёна Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 8 красавіка 1957 года Баранавіцкага раёна.
У час Вялікай Айчыннай вайны з канца чэрвеня 1941 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Вызвалена 8 ліпеня 1944 года. Пры вызваленні вёскі Цешаўля вызначыўся камандзір агнявога ўзвода артылерыйска-мінамётнага палка старшы лейтэнант Р. А. Чакмянёў. 8 ліпеня 1944 года ўзвод пад яго камандаваннем захапіў абарончы пункт гітлераўцаў у вёсцы, адбіў тут 2 контратакі праціўніка, знішчыў 4 танкі і каля 250 гітлераўцаў. Чакмянёў загінуў у гэтым баі, пахаваны ў суседнім пасёлку Першамайскім. 25 верасня 1944 года Чакмянёву прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. На франтах вайны загінула 40 вяскоўцаў.
Да 26 чэрвеня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Цешаўлянскага сельсавета.
Юха Міета
Юха Ійсакі Міета (фін. Juha Iisakki Mieto, нар. г., Курыка, Фінляндыя) — фінскі лыжнік, алімпійскі чэмпіён 1976 г. у эстафеце 4 × 10 км. Член парламента Фінляндыі з 2007 года ад партыі Фінляндскі цэнтр.
Прывольнае (Усходне-Казахстанская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1394 чалавекі (663 мужчыны і 731 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 1421 чалавек (673 мужчыны і 748 жанчын).
Юха Міета
Рост — 197 см, вага — 100 кг.
Эканамічны і валютны саюз Еўрапейскага Саюза
Эканамі́чны і валю́тны саю́з (ЭВС)  — агульны тэрмін, які ахоплівае комплекс праграм, накіраваных на збліжэнне эканомік дзяржаў — членаў Еўрапейскага Саюза ў тры этапы. У ЭВС уваходзяць 19 краін еўразоны і 9 краін, якія не выкарыстоўваюць еўра. Каб далучыцца да еўразоны, дзяржава-ўдзельнік павінна адпавядаць пэўным крытэрыям і знаходзіцца ў «трэцяй стадыі ЭВС», у сувязі з чым «трэцяя стадыя ЭВС» стала сінонімам самой еўразоне.
Усе дзяржавы — удзельнікі Еўрапейскага Саюза (ЕС), за выключэннем Даніі і Вялікабрытаніі, прыйшлі да пагаднення аб далучэнні да «трэцяй стадыі». Для краін, якія жадаюць далучыцца да Еўрапейскага Саюза, існуе шэраг абавязковых умоў, Капенгагенскіх крытэрыяў, якія ўключаюць у сябе абавязковыя патрабаванні і тэрмін для іх выканання. Важным складнікам з'яўляецца неабходнасць удзелу на працягу двух гадоў у механізме валютных курсаў (ERM II), у якім кандыдат павінен забяспечваць фіксаваны абменны курс да еўра.
19 дзяржаў — удзельнікаў Еўрапейскага Саюза, уключаючы Латвію з 1 студзеня 2014 года і Літву з 1 студзеня 2015 года, увайшлі ў «трэцюю стадыю ЭВС», г. зн. прынялі еўра ў якасці асноўнай валюты. Данія знаходзіцца на стадыі ўдзелу ў механізме валютных курсаў. Данія і Вялікабрытанія атрымалі спецыяльныя выключэнні ў дагаворах Еўрапейскага Саюза, якія дазваляюць ім заставацца ўдзельнікамі механізма валютных курсаў без абавязкаў уступаць у «трэцюю стадыю ЭВС». Астатнія дзяржавы-ўдзельнікі, якія не ўваходзяць у зону еўра (Швецыя, Польшча, Чэхія, Венгрыя, Румынія, Балгарыя і Харватыя) пяройдуць па дамоўленасці ў «трецюю стадыю ЭВС», калі будуць адпавядаць усім крытэрыям канвергенцыі. А пакуль што яны працягваюць карыстацца нацыянальнай гістарычнай валютай.
Гісторыя
Першыя ідэі эканамічнага і валютнага саюза ў Еўропе з'явіліся яшчэ да стварэння Еўрапейскіх супольнасцей. Напрыклад, ужо ў 1929 годзе Густаў Штрэземан у Лізе Нацый прасіў увесці адзіную еўрапейскую валюту на фоне нарастання эканамічнага падзелу, які быў выкліканы ўтварэннем вялікай колькасці новых нацыянальных дзяржаў у Еўропе пасля Першай сусветнай вайны.
Першая спроба стварыць эканамічны і валютны саюз паміж членамі Еўрапейскіх супольнасцей мела месца па ініцыятыве Еўрапейскай камісіі, якая выказала патрэбнасць у больш шчыльнай каардынацыі эканамічнай палітыкі і валютнага супрацоўніцтва. Кіраўнікамі дзяржаў або ўрадаў на саміце ў Гаазе ў 1969 годзе было прынята рашэнне скласці паэтапны план стварэння эканамічнага і валютнага саюза да канца 1970-х.
У кастрычніку 1970 года экспертная група пад старшынствам прэм'ер-міністра і міністра фінансаў Люксембурга П'ера Вернера прадставіла першы ўзгоднены праект стварэння эканамічнага і валютнага саюза ў 3 стадыі (План Вернера). Аднак праект адчуў сур'ёзныя няўдачы праз крызісы, якія пайшлі ў выніку неканверсоўнасці долара ЗША ў золата ў жніўні 1971 года (крах Брэтан-Вудскай сістэмы) і роста цэн на нафту ў 1972 годзе. Спроба абмежаваць ваганне еўрапейскіх валют з дапамогай еўрапейскай валютнай змяі правалілася.
Абмеркаванне ідэі ЭВС аднавілася на Гановерскам саміце ў ліпені 1988 года. Распрацоўкай новага пакрокавага плана стварэння эканамічнага валютнага саюза заняўся спецыяльна створаны камітэт кіраўнікоў цэнтральных банкаў 12 краін-удзельніц на чале са старшынёй Еўрапейскай камісіі Жакам Дэлорам (камітэт Дэлора).
Даклад Дэлора 1989 года вызначыў план увядзення ЭВС у тры этапы, які таксама меў на мэце стварэнне такіх інстытутаў, як Еўрапейская сістэма цэнтральных банкаў (ЕСЦБ), якая атрымала выключнае права вызначэння крэдытна-грашовай палітыкі.
Укараненне эканамічнага і валютнага саюза адбылося ў тры этапы:
Сонечныя зацьменні ў старажытнасці
Гэта спіс сонечных зацьменняў са старажытнасці, якія маюць гістарычнае значэнне. Зацьменні ў гэтым спісе не толькі былі зафіксаваны, але часам мелі значныя наступствы, напрыклад, спыненне вайны.
Самыя працяглыя поўныя зацьменні
Ніжэй прыведзены спіс 10 самых працяглых поўных зацьменняў паміж 30-м стагоддзем да нашай эры і 4-м стагоддзем нашай эры.
Сакалы (Лагойскі раён)
Сакалы́ (, Соколы) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Мабіл (значэнні)
Мабіл (Mobile) — шматзначны тэрмін.
Свен-Оке Лундбек
Свен-Оке Лундбек (швед. Sven-Åke Lundbäck сыходзіць, нар. г., Цёрэ) — шведскі лыжнік, алімпійскі чэмпіён, двухразовы чэмпіён свету, уладальнік неафіцыйнага Кубка свету. Муж вядомай лыжніцы Лены Карлзан-Лундбек.
У сезоне 1977/78 Лундбек перамог у агульным заліку яшчэ неафіцыйнага на той момант Кубка свету.
На Алімпійскіх гульнях 1972 годзе ў Сапара заваяваў залаты медаль у гонцы на 15 км, акрамя таго заняў 13-е месца ў гонцы на 30 км і 4-е месца ў эстафеце.
На Алімпійскіх гульнях 1976 г. у Інсбруку стаў 30-м у гонцы на 15 км, 35-м у гонцы на 30 км, 16-м у гонцы на 50 км і 4-м у эстафеце.
На Алімпійскіх гульнях 1980 года ў Лейк-Плэсідзе заняў 17-е месца ў гонцы на 30 км, 8-е месца ў гонцы на 50 км і 5-е месца ў эстафеце.
На чэмпіянаце свету-1978 у Лахці заваяваў два залатыя медалі, у гонцы на 50 км і эстафеце.
Пасля заканчэння спартовай кар’еры працаваў школьным настаўнікам.
Чабаркуль (значэнні)
Чабаркуль (Чебаркуль) — тапонім.
Касаткіна
Касаткіна — прозвішча.
Уляніўка
Уляніўка (Улянівка) — пасёлак гарадскога тыпу ў Білапільскім раёне Сумскай вобласці Украіны на Слабажаншчыне. Каля мястэчка пралягае дарога Батурын — Канатоп — Сумы.
Андрыч
Андрыч — прозвішча.
Плошчава (Смаленскі раён)
Плошчава (Площево) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Піянерскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 12 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 23 км на паўднёвы захад ад Смаленска, за 22 км на поўдзень ад аўтадарогі Арол — Віцебск. За 29 км на поўнач ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Дачная-1 на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Аравіл (Каліфорнія)
Аравіл (Oroville) — горад і акруговы цэнтр акругі Б’ют, штат Каліфорнія, ЗША. Насельніцтва горада — 13 004 чалавекі (перапіс 2000 года). Агульная плошча горада — 31,8 км², з якіх 31,7 км² (99,84 %) — суша і 0,1 км² (0,16 %) — вада. Вышыня цэнтра населенага пункта — 51 метр над узроўнем мора.
Юльянова (Лагойскі раён)
Юльяно́ва (, Юльяново) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Уляніўка (значэнні)
Уляніўка (Улянівка) — тапонім ва Украіне.
Андрус Веэрпалу
Андрус Веэрпалу (эст. Andrus Veerpalu, нар.,, Эстонская ССР) — эстонскі лыжнік, двухразовы алімпійскі чэмпіён на дыстанцыі 15 км класічным стылем і двухразовы чэмпіён свету (30 і 15 км класічным стылем). Спецыялізаваўся на доўгіх дыстанцыях класічным стылем.
Пяць разоў прызнаваўся лепшым спартсменам года ў Эстоніі (1999, 2001, 2002, 2006, 2009). Удзельнік шасці запар зімовых Алімпіяд (1992, 1994, 1998, 2002, 2006 і 2010). За кар’еру выйграў 6 этапаў Кубка свету. У 2005 годзе быў узнагароджаны прэстыжным Хольменкаленскім медалём.
Валодае эстонскай, фінскай і рускай мовамі. Рост — 182 см, вага — 73 кг. Трэнер — Маці Алавер.
Пасля перамог на Алімпіядах быў узнагароджаны ордэнам Эстонскага Чырвонага Крыжа 1-й ступені (2002) і ордэнам Белай зоркі 1-й ступені (2006). Пасля допінгавага скандалу пазбаўлены узнагарод рашэннем прэзідэнта Эстоніі 15 красавіка 2021 года.
Фізіка цвёрдага цела
Фізіка цвёрдага цела — раздзел фізікі, у якім даследуецца структура і ўласцівасці цвёрдых цел, а таксама з'явы, што адбываюцца ў іх. З'яўляецца тэарэтычнай асновай стварэння новых матэрыялаў з зададзенымі ўласцівасцямі.
Пачала развівацца ў 20 стагоддзі пасля стварэння асноў квантавай механікі. Аб'ядноўвае крышталяграфію, фізіку росту крышталёў, фізіку трываласці і пластычнасці, магнетызм, звышправоднасць, радыяцыйную фізіку цвёрдага цела (у т.л. палімераў), фізіку нанаструктураваных матэрыялаў і інш.
Тэарэтычнае аснова фізікі цвёрдага цела — квантавая механіка, квантавая электрамеханіка, статыстычная фізіка, а таксама тэорыя суцэльных асяроддзяў. Пры апісанні ўласцівасцей цвёрдых цел улічваюцца калектыўныя з'явы: генерацыя фанонаў, плазмонаў, эксітонаў і эксітонных кропель, фазавыя пераходы, выпраменьванне (спантаннае і вымушанае) і паглынанне электрамагнітных хваль, самаарганізацыя нанаразмерных структур і інш. Эксперыментальныя даследаванні праводзяцца метадамі рэнтгенаўскай, нейтроннай і электроннай дыфракцыі і мікраскапіі, аптычнай спектраскапіі, электрон-пазітроннай ангіляцыі, мас-спектракапіі другасных іонаў, зваротнага рэзерфардаўскага рассеяння лёгкіх іонаў і інш.
Для стварэння новых матэрыялаў з зададзенымі ўласцівасцямі праводзяць даследаванні ва ўмовах звышнізкіх і высокіх тэмператур, звышвысокага і звышнізкага ціску, магутных электрычных і магнітных палёў. Для мадыфікацыі цвёрдых цел выкарыстоўваюць нераўнаважаныя метады: лазерную абляцыю, іонную імплантацыю, электроннае і нейтроннае апраменьванне і інш.
На Беларусі даследаванні па фізіцы цвёрдага цела пачаліся з 1930-х гадоў у БДУ, з 1957 года сістэматычна праводзяцца ў Інстытуце цвёрдага цела і паўправаднікоў і Фізіка-тэхнічным інстытуце Нацыянальнай Акадэміі Навук, БДУ.
Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі
Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі — некамерцыйны вуснагістарычны праект, прысвечаны тэматыцы палітычных рэпрэсій на тэрыторыі Беларусі на працягу савецкага перыяду.
Гісторыя стварэння
У 2007 годзе рух «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» распачаў кампанію «Пакаянне», у межах якой адбываліся сустрэчы з былымі вязнямі лагероў, запіс іх успамінаў і збор матэрыялаў па тэме рэпрэсій.
У 2012 годзе ўтварылася самастойная грамадзянская ініцыятыва, якая на базе матэрыялаў, у тым ліку сабраных у межах кампаніі «Пакаянне», распачала стварэнне Віртуальнага музея савецкіх рэпрэсій у Беларусі.
Пачаева (Смаленскі раён)
Пачаева (Почаево) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Смятанінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 191 жыхар (2007).
Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі
Гісторыя стварэння
У 2014 годзе створаны сайт віртуальнага музея. На дадзены момант музей даступны толькі ў рэжыме анлайн і ўсе матэрыялы і экспанаты музея выстаўляюцца ў віртуальнай экспазіцыі.
Брытанская імперыя
Брытанская імперыя (British Empire) — найвялікшая ў гісторыі каланіяльная дзяржава, якая складалася з дамініёнаў, калоній, пратэктаратаў, падмандатных тэрыторый і іншых тэрыторый, кіруемых Вялікабрытаніяй. Утварылася з калоній і гандлёвых пастоў, заснаваных Англіяй ў канцы 16 — пачатку 17 стагоддзяў. У час найбольшага росквіту ў 1920-х — 1930-х ахоплівала звыш 33.000.000 км² з насельніцтвам каля 458 млн. чалавек (¼ плошчы і насельніцтва тагачаснага свету). Менавіта спадчынай Pax Britannica тлумачыцца роля англійскай мовы як найбольш распаўсюджанай у свеце ў сферах транспарту і гандлю.
Пачаева (Смаленскі раён)
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 27 км на захад ад Смаленска, за 2 км на захад ад аўтадарогі, на беразе ракі Крапіўня. За 5 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя на лініі Масква — Мінск.
Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі
Канцэпцыя музея
Музей карыстаецца падыходам вуснай гісторыі, дэманструючы ўспаміны жыхароў Беларусі, якія ад першай асобы распавядаюць пра рэпрэсіі ў савецкі час. Такім чынам, музей адлюстроўвае тую частку беларускай гісторыі, што слаба асветлена ў беларускай афіцыйнай гістарыяграфіі.
Пачаева (Смаленскі раён)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Брытанская імперыя
Брытанская імперыя дасягнула найбольшай моцы ў пачатку 19 стагоддзя пасля перамогі над напалеонаўскай Францыяй. Рост Германіі і ЗША падарваў эканамічнае лідарства Брытаніі. Няўдачы падчас Другой сусветнай вайны, страты многіх азіяцкіх тэрыторый у сутыкненні з Японіяй прывялі да аслаблення аўтарытэту імперыі і да наступнага яе распаду. Ужо праз два гады пасля заканчэння вайны з-пад брытанскага панавання выйшла найбольш каштоўная калонія — Індыя.
Глабальная дэкаланізацыя давяршыла працэс разбурэння Брытанскай імперыі, які скончыўся з пераходам у 1997 Ганконга пад кантроль КНР. Пасля атрымання незалежнасці многія брытанская калоніі сталі членамі Садружнасці нацый пад намінальным лідарствам брытанскага манарха, а некаторыя захавалі яго ролю як пазіцыю фармальнага кіраўніка дзяржавы. У наш час толькі 14 невялікіх заморскіх тэрыторый застаюцца пад брытанскім суверэнітэтам.
Пачаева (Смаленскі раён)
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі
Канцэпцыя музея
На дадзены момант экспазіцыя складаецца з сямі залаў: У якасці экспанатаў музея выступаюць аўдыё- і відэазапісы ўспамінаў рэпрэсаваных, фотаздымкі, дакументы і мапы, якія тычацца рэпрэсій у Беларусі. Таксама прадстаўлены гістарычныя артыкулы па тэме рэпрэсій і пошук інфармацыі пра рэпрэсаваных асоб на тэрыторыі БССР.
Брытанская імперыя
Агляд
Экспансіўныя этапы ўрэгулявання і заваяванняў пачаліся з адносна мірнага этапу гандлю і дыпламатыі. Імперыя спрыяла распаўсюджванню брытанскіх тэхналогій, гандлю, англійскай мовы і формы кіравання па ўсім свеце. Імперская гегемонія мае вырашальнае значэнне для эканамічнага росту і ўплыву Злучанага Каралеўства на палітыку шматлікіх краін. З ладу калоній ясна, што ўплыў Брытанскай імперыі мела даволі двухсэнсоўны характар. У калоніі былі завезены англійская мова, адміністрацыйныя і прававыя рамкі, створаныя па вобразе і падабенству самой Вялікабрытаніі. Падчас дэкаланізацыі Злучанага Каралеўства адбылася спроба ўвесці ў былых калоніях парламенцкую дэмакратыю і вяршэнства права, хоць і з рознай ступенню поспеху. Большасць калоній вырашылі, што Садружнасць нацый замяняе ім Імперыю ў псіхалагічным плане.
Віртуальны музей савецкіх рэпрэсій у Беларусі
Партнёры
У якасці партнёраў дадзенага праекту выступаюць Фонд Конрада Адэнаўэра і Беларускі архіў вуснай гісторыі.
Брытанская імперыя
Агляд
Брытанскія калоніі служылі галоўным чынам эканамічным інтарэсам Злучанага Каралеўства. Хоць у калоніях эмігрантаў стваралася інфраструктура для стварэння незалежнай эканомікі, але ў трапічных рэгіёнах Афрыкі і Азіі яны адагрывалі толькі ролю пастаўшчыкоў сыравіны і атрымалі толькі мінімальную частку інфраструктуры. Сёння эканоміка шматлікіх краін у стадыі развіцця часцяком залежыць ад экспарту сыравінных рэсурсаў.
Брытанская імперыя была заснавана на этнічнай выключнасці англасаксаў, прынцыпе вяршэнства расы заваёўнікаў. Адным з асноўных слупоў брытанскага каланіяльнага права з'яўляецца тое, што канфлікты паміж рознымі этнічнымі групамі служылі для падтрымання каланіяльнага панавання. Гэты класічны прынцып «падзяляй і пануй» з'яўляецца прычынай шматлікіх канфліктаў сучаснасці, як, напрыклад, у Паўночнай Ірландыі, Індыі, Зімбабвэ, Судане, Угандзе або Іраку. Тыповым прыкладам з'яўляецца паўстанне Мау Мау ў Кеніі з 1952 па 1957 год, калі невялікія паўстанні ператвараліся ў крывавыя войны развітых плямёнаў. У вынікула загінулі 22 белых, у той час як у карэнных плямёнах было ад 18 000 да 30 000 ахвяр.
Еўрапейскія ўладанні (ранні перыяд)
Хоць у Сярэднявеччы Англія была пераважна астраўной дзяржавай, яна да XVI стагоддзя не мела ваеннага-марскога флоту і часта была аб'ектам нападаў з кантынента. Самі англы і саксы прыбылі на Брытанскія астравы з Германіі. Спачатку іх ваенныя атрады былі запрошаны мясцовымі брытанскімі ўладарамі, якія незадоўга да гэтага атрымалі незалежнасць ад Рымскай імперыі, але не мелі дастатковых сіл для яе абароны, а затым заснавалі тут уласныя каралеўствы. Чарговае заваяванне Англіі было здзейснена французскімі нарманамі ў 1066 годзе, пасля чаго нармандскі герцаг Вільгельм I Заваёўнік, які ўзначальваў іх, заснаваў новую дынастыю і падзяліў усе англа-саксонскія землі паміж французскімі баронамі. Не абмежаваўшыся ўладаннямі англа-саксаў і брытаў, спадчыннікі Вільгельма пасля далучылі да свайго каралеўства Уэльс (1282 г.) і ў 1169 годзе пачалі каланізацыю Ірландыі. Шатландыя далучылася да Англіі на правах раўнапраўнай дзяржавы ў XVII стагоддзі. На кантыненце англійскія каралі таксама валодалі паловай Францыі і прэтэндавалі на французскі прастол, да таго часу пакуль падчас Стагадовай вайны Англія не страціла ўсе падуладныя сабе французскія тэрыторыі. Узмацненне Францыі супала з расколам сярод англійскай знаці, за якім рушыла ўслед вайна Пунсовай і Белай ружы і новае заваяванне краіны заснавальнікам дынастыі Цюдараў, Генрыхам VII.
Першыя амерыканскія калоніі
Яшчэ ў 1496 годзе, неўзабаве пасля паспяховых плаванняў Калумба, кароль Генрых VII накіраваў у Атлантычны акіян экспедыцыю Кабата з даручэннем даследаваць новыя гандлёвыя шляхі ў Азію. Як і Калумб, Кабат, які дасягнуў вострава Ньюфаўндленд у 1497 годзе, прыняў яго за азіяцкі бераг і прывёз звесткі пра гэта на радзіму. Але з наступнай экспедыцыі, якая адбылася праз год, яго судна не вярнулася.
Пасля разгрому ў 1588 годзе «Непераможнай армады» моц Іспанскай імперыі быў падарваны і ў далейшым Іспанія не ўяўляла асаблівай пагрозы для развіцця будучай Брытанскай імперыі. Непераможную армаду спасцігла няўдача: судны патрапілі ў буру, частка флоту загінула, разбіўшыся аб скалы, а іншую патапілі англічане. «Разбіта і развеяная па ўсіх румбах», даклаў віцэ-адмірал Фрэнсіс Дрэйк.
У 1603 годзе кароль Якаў I узышоў на англійскі прастол і ў наступным 1604 годзе склаў Лонданскае пагадненне, якое завяршыла ваенныя дзеянні з Іспаніяй. Цяпер, падчас свету са сваім асноўным праціўнікам, англійская ўвага зрушылася ад нападаў на замежную каланіяльную інфраструктуру да справы стварэння сваіх уласных заморскіх калоній. Заснаванне Брытанскай імперыі нарэшце адбылося напачатку XVII стагоддзя са з'яўленнем невялікіх англійскіх паселішчаў у Паўночнай Амерыцы і Вест-Індыі і арганізацыяй шэрагу прыватных кампаній для гандлю з Азіяй (у тым ліку Ост-Індскай кампаніі ў 1600 годзе). Перыяд ад гэтага часу да страты Трынаццаці калоній падчас Амерыканскай вайны за незалежнасць да канца XVIII стагоддзя пазней сталі зваць «Першай Брытанскай імперыяй».
Амерыка, Афрыка і рабагандаль
Брытанская Вест-Індыя першапачаткова падавала сабой найбольш важныя і выгодныя англійскія калоніі, але перш чым яны сталі паспяховымі, некалькі спроб каланізацыі праваліліся. Так, спроба заснаваць калонію ў Брытанскай Гвіяне ў 1604 годзе працягвалася ўсяго два гады і пацярпела няўдачу ў сваёй асноўнай задачы — знайсці золата, з прычыны таго, што англічане доўга спрабавалі паўтарыць вопыт іспанскай каланізацыі і выкарыстоўваць уласныя калоніі як крыніца каштоўных металаў. Калоніі Сент-Люсія (1605) і Грэнада (1609) таксама неўзабаве зніклі, але ўрэшце паселішчы былі паспяхова заснаваны на астравах Сент-Кітс (1624), Барбадас (1627) і Невіс (1628). Поспех гэтых калоній тлумачыўся тым, што яны перанялі сістэму вырошчвання цукровага трыснягу, якая паспяхова выкарыстоўваецца партугальцамі ў Бразіліі. Яна залежала ад працы рабоў, якіх спачатку набывалі пераважна ў галандскіх рабагандляроў, якія куплялі затым выраблены тут цукар для перапродажу ў Еўропе. Каб гарантаваць, што прыбыткі ад гэтага гандлю, якія бесперапынна ўзрасталі, застануцца ў англійскіх руках, англійскі парламент у 1651 годзе пастанавіў, што толькі англійскія караблі змогуць займацца гандлем у англійскіх калоніях. Гэта прывяло да канфліктаў з Аб'яднанымі галандскімі правінцыямі і серыі англа-галандскіх войнаў, якія ў выніку ўзмацнілі англійскія пазіцыі ў Амерыцы за кошт галандскіх. У 1655 годзе Англія анексавала востраў Ямайка у Іспаніі, а ў 1666 годзе паспяхова каланізавала Багамы.