cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нестар Летапісец
Памяць
Украінская праваслаўная царква (Маскоўскага экзархата) стварыла Ордэн прападобнага Нестара Летапісца.
Нацыянальны банк Украіны выдаў у 2006 годзе залатую юбілейную манету, прысвечаную Нестару, наміналам у 50 грывень.
Канстытуцыйны рэферэндум у Іраку (2005)
Канстытуцыйны рэферэндум у Іраку прайшоў 15 кастрычніка 2005 года, на якім большая частка выбаршчыкаў падтрымала распрацаваны ўладамі праект новай канстытуцыі краіны.
Гісторыя
20 сакавіка 2003 кааліцыя ў складзе ЗША, Вялікабрытаніі, Аўстраліі і Польшчы ўрываецца ў Ірак, дзе за лічаныя тыдні разбівае сілы прэзідэнта Садама Хусейна. 1 мая Джордж Буш малодшы, тагачасны прэзідэнт ЗША, абвясціў пра канчатковы разгром урадавай арміі. Узяўшы ўсю краіну, замежныя войскі прыступілі да яе палітычнай перабудовы па заходнім узоры, правёўшы дэмакратызацыю і лібералізацыю Ірака. Паступова фармаваліся новы ўлады краіны, першапачаткова прадстаўленыя спачатку ЧУІ, а пасля ПУІ. Перад апошнім ўстала задача стварэння новай канстытуцыі.
Сонечнае зацьменне 7 жніўня 1812 года
Сонечнае зацьменне 7 жніўня 1812 года — частковае сонечнае зацьменне 113 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,2343 і дасягнула свайго максімуму ў 05:15:50 UTC у пункце з каардынатамі 70° пд. ш. 67° у. д..
Зацьменне 7 жніўня 1812 года стала 3-ім сонечным зацьменнем у 1812 годзе і 31-ым у XIX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 13 сакавіка 1812 года, наступнае — 5 верасня 1812 года.
Уні (Кіраўская вобласць)
Уні (Уни́) — пасёлак гарадскога тыпу ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Унінскага раёна Кіраўскай вобласці. Цэнтр Унінскага гарадскога паселішча. Размешчаны ў вярхоўях ракі Лумпун (басейн Вяткі), за 74 км на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Фалёнкі (на Транссіба). За 189 км ад г. Кіраў. Уні заснаваныя ў 1646 годзе. 12 студзеня 1965 года Уні атрымалі статус пасёлка гарадскога тыпу.
Тэрыялагічная школа
Тэрыялагічная школа — назва прафесійнай і адукацыйнай сеткі, якая аб’ядноўвае спецыялістаў-тэрыёлагаў Украіны і сумежных краін (Беларусь, Польшча, РФ, Румынія і г.д.). Тэрыялагічная школа як супольнасць існуе ў двух формах — як сетка спецыялістаў і як штогадовая сустрэча.
Гістарычная даведка
Тэрыяшкола заснаваная як адна з секцый Украінскага тэрыялагічнага таварыства (УТТ) НАН Украіны увосень 1993 года (24.11.1993) агульным рашэннем трох інстытуцый: Украінскага тэрыялагічнага таварыства, Міністэрства аховы прыроды і Камісіі па запаведніках НАН Украіны. Пасля яе заснавання ў 1993 годзе і па сённяшні дзень Тэрыяшкола з’яўляецца адной з галоўных форм дзейнасці УТТ. Адным з ініцыятараў стварэння (сумесна з А. Федорчэнкам, А. Кіселюком і В. Покіньчэрада) і кіраўніком Тэрыяшколы з’яўляецца Ігар Загараднюк, намеснік старшыні УТТ.
Першы інфармацыйны ліст (далей рэгулярныя рассылкі і з 2000 г. Бюлетэнь Novitates Theriologicae) разасланы 24.11.1993 г., першая (і ў далейшым штогадовая) канферэнцыя пад назвай школа-семінар, пачалася 03.10.1994 г. у Карпацкім біясферным запаведніку. Першы выпуск Прац Терыялагічнай школы выдадзены ў 1998 годзе і прэзентаваны на 5-й Тэрыяшколе на біястанцыі Харкаўскага ўніверсітэта. Сайт Украінскага тэрыялагічнага таварыства «Тэрыялагічная школа» заснаваны 25 мая 2003 года.
Уся дзейнасць Тэрыялагічнай школы трымаецца выключна на энтузіязме яе Савета і пастаянных удзельнікаў. Кожны наступны семінар Савет школы арганізуе ў іншым месцы, як правіла, у адным з прыродных альбо біясферных запаведнікаў ці Нацыянальных прыродных парках ці на біястанцыі аднаго з універсітэтаў. Значна радзей школы праходзяць у гарадах на базе ўніверсітэтаў або прыродазнаўчых музеяў (12-я ў Луганску, 13-я ў Камянцы-Падольскім і 24-я ў Адэсе).
Задачы Тэрыяшколы
У адпаведнасці з ідэямі Тэрыяшколы, сфармуляванымі ў часопісе «Запаведная справа ва Украіне» (1999), развітымі на працягу наступных 24 школ-семінараў, ключавымі задачамі супольнасці з’яўляюцца:
Формы і схема працы
Тэрыяшкола існуе ў двух асноўных формах: як сетка спецыялістаў (network) і як штогадовы семінар (workshop). Сетка ўключае больш за 200 рэспандэнтаў з Украіны, Беларусі, Польшчы, Расіі, Малдовы, Румыніі, Венгрыі (па змяншэнні), семінар збірае каля 30-70 удзельнікаў і доўжыцца ў сярэднім 5 дзён.
Школа праходзіць па адзінай схеме, выкладзенай дэталёва на сайце таварыства. Яе галоўнымі асаблівасцямі з’яўляюцца:
Часопіс Тэрыяшколы
Часопіс Тэрыялагічнай школы — «Праці Теріологічної школи» (Proceedings of the Theriological School) — зарэгістраваны ў міжнародным цэнтры рэгістрацыі навуковых выданняў з ISSN 2312—2749 (print) і ISSN 2074—2274 (online).
Часопіс «ПТШ» ў 2016 годзе зацверджаны ДАК Украіны як прафесійнае выданне, у якім могуць публікавацца вынікі дысертацыйных даследванняў. Пачынаючы з 1998 года, выдадзена 15 тамоў сярэднім аб’ёмам каля 170—180 старонак кожны; у кожным томе размешчана ў сярэднім 18-22 артыкула. Усе артыкулы праходзяць тры рэцэнзавання — першаснае ад рэдакцыі і два ў незалежных экспертаў (peer review).
Інфармацыя пра кожны том выкладваецца ў сетцы Інтэрнэт на сайце Тэрыяшколы ў адпаведнасці з патрабаваннямі Web of Science: кожны том і кожны артыкул маюць уласную хатнюю старонку з разгорнутым англійскім рэзюмэ (каля 1000 знакаў). У кожным артыкуле маюцца рэзюмэ, ключавыя словы, подпісы да табліц і малюнкаў і бібліяграфія, дубляваныя на англійскай мове. У кожным томе ад 1/4 да 1/3 прац (4-7 артыкулаў) прадстаўлены на англійскай мове.
На 22 кастрычніка 2020 года, згодна з профілем часопіса на Google Scholar, маецца 1623 цытавання 308 артыкулаў з ПТШ. Індэкс Гірша складае h = 16, індэкс i10 (колькасць артыкулаў, цытаваных не менш за 10 разоў) складае 40. Гэтыя паказчыкі з’яўляюцца даволі высокімі для многіх часопісаў.
Публікацыі пра Тэрыяшколу
Справаздачы аб кожнай штогадовай Тэрыяшколе публікуюцца ў разнастайных выданнях, у тым ліку «Весніку заалогіі» (8 паведамленняў), Бюлетэні «Novitates Theriologicae» (4 публікацыі), «Працах Тэрыяшколы» (не менш за 15 паведамленняў), навуковых весніках розных універсітэтаў (у прыватнасці Ужгарадскага, Львоўскага і Сумскага), штогодніку «Пытанні развіцця Крыма», разнастайных інтэрнэт-выданнях. Большасць з іх сабрана ў бібліятэцы сайта Тэрыяшколы ў раздзеле «Хронікі семінараў».
Маецца значная колькасць выданняў і рэсурсаў, якія распавядаюць аб Терыяшколе. Напрыклад, на сайце Львоўскага універсітэта імя Івана Франка маецца рэпартаж пра працу 9-й школы, якая праходзіла ў запаведніку «Разточча» ў кастрычніку 2002 года ; ў часопісе «Пытанні развіцця Крыма» вядомы крымскі заолаг Альфрэд Дуліцкі зрабіў грунтоўны аналіз першых 10 гадоў існавання Тэрыяшколы (1993—2003).
Інфармацыю аб Тэрыяшколе рэгулярна публікуе Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Украіны (напрыклад, інфармацыя аб падрыхтоўцы і аб выніках 22 Тэрыяшколы ў Нацыянальным парку «Падольскія Товтры» ).
Нямала паведамленняў на сайтах юннацкіх цэнтраў (напрыклад пра 19 Тэрыяшколу ў Чарнаморскім біясферным запаведніку ) і універсітэтаў (напрыклад, аб 20 Тэрыяшколе ў Карпацкім Нацыянальным парку ці аб 22 Тэрыяшколе на Падоллi ).
Існуе і некалькі відэаролікаў ад навасных тэлеканалаў, увагу якіх прыцягнулі і Терыяшколы. У прыватнасці, Нацыянальная ТРК Украіны ў кастрычніку 2017 года зрабіла рэпартаж пра 24 Терыяшколу ў Адэсе, на якой была прадстаўлена (цалкам традыцыйна) і дэлегацыя беларускіх калег.
Удзел беларускіх калег
У розныя гады ў працы Школы ўдзельнічалі прадстаўнікі БДУ, НАН Беларусі (Мінск), ГДУ (Гомель), Бярэзінскага запаведніка, Прыпяцкага нацыянальнага парка, а таксама некаторых грамадскіх арганізацый. Сярод іншых важных тэм, з якімі неаднаразова выступалі беларускія калегі, — ўкараненне генетычных метадаў даследвання відаў у практыку штодзённай працы навуковых цэнтраў у галіне аналізу біятычнай разнастайнасці. Такія лекцыі і круглыя сталы праводзіліся, у прыватнасці, на юбілейнай 20-й (Карпаты), 22-й (Падолле) і 24-й (Адэса) Тэрыяшколах. Важнай і вельмі характэрнай асаблівасцю практычна ўсіх беларускіх калег-чальцоў Тэрыяшколы з’яўляецца іх актыўны ўдзел у даследваннях кажаноў, круглых сталах у рамках акцый «Ноч кажаноў», майстар-класах дыягностыкі відаў і дэманстрацыйных адловах кажаноў і, адпаведна, навуковыя публікацыі на гэтую тэму.
Ёсць каля 15 публікацый беларускіх калег у матэрыялах тэрыялагічных школ. Іх сумарны ўнёсак у выданне ПТШ складае аб’ём аднаго паўнавартаснага тому. У прыватнасці, ёсць такія працы:
''
Такое супрацоўніцтва паміж спецыялістамі, акрамя навуковых, вырашае і не менш важныя гуманітарную і палітычную задачы: умацаванне гістарычна-сяброўскіх сувязяў, павагу і прызнанне тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржаў.
Акцыя «Ноч кажаноў» у Беларусі
З 2012 г. штогод увосень мінскія тэрыёлагі ў супрацоўніцтве з ГА «АПБ» праводзяць так званую «Ноч кажаноў у Мінску», якая з’яўляецца часткай міжнароднай акцыі «International Bat Night». Гэтай падзеі традыцыйна прысвечана шмат рэпартажаў у мас-медыя. Ноч кажаноў праходзіць пад патранажам Еўрапейскага пагаднення аб захаванні еўрапейскіх папуляцый кажаноў (EUROBATS).
Крыштаф Алендскі (сын Тэафіла)
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Алендскіх герба «Равіч», сын Тэафіла і Гэлены Маклакоўны.
Падпісаў элекцыі каралеў Яна III і Аўгуста II, удзельнік сойма 1704 года. Староста судовы ваўкавыскі (1710), пасля войт ваўкавыскі і поразаўскі.
Не маючы нашчадкаў, пакінуў усю спадчыну брату Багуславу ў 1710 годзе.
NGC 3301
Гэты аб’ект занесены ў новы агульны каталог некалькі разоў, з абазначэннямі NGC 3301, NGC 3760.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Фронт за перамогу
Фронт за перамогу (Frente para la Victoria, FpV) — левая перанісцкая палітычная партыя ў Аргенціне, выбарчы альянс ў Аргенціне, хоць фармальна з'яўляецца часткай Хустысіялісцкай партыі.
Гісторыя
Заснавана прэзідэнтам Нестарам Кіршнерам (2003-2007) калі ён знаходзіўся на пасадзе прэзідэнта і Крысцінай Кіршнер (прэзідэнт з 2007 года), абодва палітыкі левых поглядаў і выйшлі з Хустысіялісцкай партыі. Пасля смерці Нестара Кіршнера ў 2010 годзе, партыю ўзначаліла яго жонка Крысціна Кіршнер.
Платформа
FPV мае выбарчаю платформу, якая падзелена на пяць кіраўнікоў:
Свойскія жывёлы
Свойскія жывёлы — жывёлы, якія прыручаны чалавекам і разводзяцца ў штучных умовах пераважна для гаспадарчых, а таксама для пазнавальных, навуковых мэт і іншых патрэб.
Сярод іх буйная рагатая жывёла, свінні, авечкі, коні, трусы, куры, качкі, гусі, індыкі, а таксама сабакі, каты і інш. Да ўмоўна адамашненых жывёл адносяць пчол меданосных, акварыумных рыб, некаторых дэкаратыўных птушак (канарэйкі, папугаі). Ад свойскіх жывёл адрозніваюць віды жывёл, працэс прыручэння якіх яшчэ не завершаны (лось, некаторыя віды аленяў, фазан, многія лабараторныя жывёлы — белыя мышы і пацукі, хамякі, марскія свінкі). Большасць свойскіх жывёл — млекакормячыя і птушкі. Прыручалі іх у першую чаргу для атрымання эканамічнай выгады, яны з'яўляюцца асноўнымі аб'ектамі жывёлагадоўлі.
Філон Кміта-Чарнабыльскі
Біяграфія
З заможнага шляхецкага роду Кмітаў, аселага ў Кіеўскім ваяводстве. Атрымаў добрую адукацыю. У 1562 годзе прызначаны камендантам замка Асцёр на Чарнігаўшчыне. Падчас Лівонскай вайны (1558—1583) камандаваў войскамі на ўсходняй мяжы ВКЛ. У 1566 годзе за ваенныя заслугі атрымаў ад Жыгімонта Аўгуста навечна Чарнабыльскую воласць і Аршанскае староства. Ваявода смаленскі з 1579 года, намінальна, але з месца ў сенаце Рэчы Паспалітай. Каля 1580 года атрымаў урад вялікалуцкага намесніка, але ў паходзе на Вялікія Лукі (1580) быў разбіты. У 1580—1581 годзе вёў ваенныя дзеянні на паграніччы з Маскоўскай дзяржавай, рабіў рэйды ў глыб маскоўскай тэрыторыі.
Збераглося 30 лістоў-данясенняў Ф. Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з Оршы ў Вільню, гістарычных дакументаў эпохі, помнікаў старабеларускай літаратуры. Галоўная тэма белетрызаваных лістоў — падзеі на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскай дзяржаве. Пра апошняе, як вынікае з лістоў, аўтар даведваўся праз сваіх агентаў-«шпегаў» у суседняй краіне. Ф. Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады Панам Радзе Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да троцкага кашталяна А. Валовіча, у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты.
Філон Кміта валодаў значнымі маёнткамі ў Кіеўскай зямлі, у 1566 годзе атрымаў «на вечнасць» Чарнобыль з воласцю і ў дадатак Вяледніцкую воласць, некалькі вёсак, паводле памераў маёмасці Кміта займаў трэцюю пазіцыю сярод мясцовых землеўладальнікаў (1581). Сядзіба Ф. Кміты знаходзілася ў Чарнобылі, на што ўказвае прыдомак да прозвішча — Кміта-Чарнабыльскі. Лічыў сябе літвінам.
Памёр у 1587 годзе, пакінуў непаўнагадовых сыноў — Іерамію і Лазара, толькі Лазар дажыў да паўналецця, але памёр малады і без нашчадкаў у 1595 годзе. Землі Ф. Кміты ўрэшце перайшлі да яго дачок — Сафіі і Багданы. Соф’я, жонка Лукаша Сапегі, і Багдана, жонка Юрыя Друцкага-Горскага, падзялілі бацькаву спадчыну — першая атрымала Чарнобыльскую воласць, другая Вяледніцкую воласць з некалькімі меншымі маёнткамі (Замысловічы, Ракітнае, Антонаў, Макалевічы, Вепрын, пераназваны пазней у Лукашаў).
Бібліяграфія
Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага ўпершыню апублікаваны ў 1844 годзе, а найбольш поўна з навуковымі каментарыямі ў 1975 годзе.
Тэарэма Памеранчука
Тэарэ́ма Памеранчука́ ў квантавай тэорыі поля ўстанаўлівае, што поўныя эфектыўныя сячэнні ўзаемадзеяння часціцы і антычасціцы з адной і той жа мішэнню (нуклонам) пры нарастанні энергіі сутыкнення павінны супадаць.
Мае важнае значэнне для тэорыі моцнага ўзаемадзеяння элементарных часціц.
Баркулабаўскі летапіс
Баркулабаўскі летапіс, Баркалабаўскі летапіс, Баркулабаўская хроніка — адзін з беларуска-літоўскіх летапісаў, адзін з мясцовых летапісаў Вялікага Княства Літоўскага.
Складзены на тэрыторыі цяперашняй Усходняй Беларусі, імаверна, у мястэчку Баркалабава (цяпер Быхаўскі раён) у пачатку XVII ст. Аўтарам апісання мясцовых падзей, магчыма, быў мясцовы праваслаўны святар, магілёвец Фёдар Філіповіч.
Значэнне
Баркалабаўскі летапіс — з аднаго боку, летапіс нацыянальнага характару і значэння, а з іншага — прыклад мясцовага, лакальнага летапісання. Якраз тым часам у асэнсаванні мясцовымі людзьмі свайго мінулага і сучаснага адбываліся вялікія перамены. Цікаўнасць да агульнадзяржаўнага летапісання паступова памяншалася і на змену прыйшло летапісанне мясцовае (Баркалабаўскі летапіс, Магілёўская хроніка Сурты і Трубніцкага і інш.), якое ўзнікла пад уплывам старажытнарускага і агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага Княства Літоўскага працягвала яго гістарыяграфічныя традыцыі. Да таго ж Баркалабаўскі летапіс быў адным з апошніх летапісаў, напісаных на старабеларускай мове.
Аднак Баркалабаўскі летапіс да нашага часу яшчэ недастаткова вывучаны. У друку сустракаюцца розныя, часам процілеглыя меркаванні адносна асобы аўтара і складальніка летапісу, яго назвы, часу і месца напісання, складу.
Змест
Вялікая ўвага даследчыкаў да Баркалабаўскага летапісу тлумачыцца багаццем зместу. Як адзначаў М. Улашчык, «невялікі аб’ёмам Баркалабаўскі летапіс вельмі ёмісты зместам у самых розных аспектах».
Баркалабаўскі летапіс, ці дакладней Баркалабаўскі летапісны спіс — даволі аб’ёмны рукапісны помнік, унутры якога можна выдзеліць дзве асобныя часткі, некалькі падобныя між сабою паводле зместу (першая завяршаецца 70 аркушам, а другая пачынаецца з 71 аркуша). Пры складанні кожнай з гэтых частак летапісец, відавочна, кіраваўся пэўнай канцэпцыяй, якая можа быць зведзена да імкнення прадставіць гісторыю сваёй Айчыны і роднага куточка на фоне больш шырокай гістарычнай і геаграфічнай палітры. У адпаведнасці з гэтай канцэпцыяй Баркалабаўскі летапіс пачынаецца з духоўнага ўступу — царкоўна-малітоўнай часткі, працягваецца звесткамі з біблейскай гісторыі як важнейшай і першай часткі агульначалавечай гісторыі, у разуменні таго часу. У далейшым летапіс працягваецца палітычнай гісторыяй уласнага рэгіёну і сваёй дзяржавы (Вялікага Княства Літоўскага) ад легендарных часоў да сучаснасці. Урэшце летапіс завяршаецца больш падрабязнымі звесткамі мясцовага характару — звесткамі пра мястэчка Баркалабава і яго наваколле.
Аналіз зместу Баркалабаўскага летапіснага спісу дазваляе ўмоўна вылучыць наступныя структурныя часткі:
Папярэднія даследчыкі Баркалабаўскага летапісу па-рознаму падыходзілі да вызначэння таго, якія з частак рукапісу называць уласна летапісам, а якія не. Але ні адзін з іх не разглядаў летапіс у большым аб’ёме, чым апошнія тры адносна самастойныя раздзелы (аркушы 137—174), а таксама невялікі фрагмент у пачатку рукапісу (аркушы 14 зв. — 16 зв.). У выніку ў некаторых стваралася ўражанне, што «твор кампазіцыйна рыхлы, літаратурна недапрацаваны», «механічна скампанаваны» з «разнастайных па свайму паходжанню і стылю кампанентаў». Такое памылковае ўражанне стварылася ў выніку фрагментарнага погляду на Баркалабаўскую хроніку пры рабоце толькі з яе часткай, вылучанай з агульнага аб’ёму папярэднімі выдаўцамі.
Па сутнасці, рукапіс уяўляе сабой звод хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад найдаўнейшых часоў да 1634 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII стагоддзя. Кожны з умоўна вылучаных дваццаці аднаго фрагментаў адносна аўтаномны, большасць мае асобнае паходжанне. Але яны былі сабраны разам з адной канкрэтнай мэтай — упісаць гісторыю і тагачасны стан мястэчка Баркалабава і наваколля ў кантэкст усеагульнай гісторыі і гісторыі ўласнай дзяржавы.
Найбольшая каштоўнасць летапісу з тым, што ён адлюстроўвае погляд непасрэднага ўдзельніка і назіральніка падзей вельмі важнага і адначасова няпростага перыяду айчыннай гісторыі. Хаця ў гэтым фрагменце летапісу разгледжаны падзеі, што адбываліся ў розных кутках буйной дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага, — асноўны акцэнт зроблены на апісанні жыцця Усходняй Беларусі і найперш Баркалабава.
У твор улучаныя ліст Івана IV да Стэфана Баторыя (1580), грамата Жыгімонта III (1592), тэкст «Універсала» рокашу 1606 года. Разгорнута апісваеца Берасцейская царкоўная унія; магчыма, што аўтар удзельнічаў у Берасцейскім царкоўным саборы (1596) і абараняў інтарэсы праваслаўнага насельніцтва.
Час і месца стварэння Баркалабаўскага летапісу
На вялікі жаль толькі па ўскосных сведчаннях сёння можна меркаваць пра час напісання Баркалабаўскага летапісу, паколькі непасрэдных звестак пра гэта ў самім рукапісе няма.
Безумоўна, звесткі пра храналагічна і геаграфічна аддаленыя мясціны і падзеі аўтарам браліся з другасных крыніц. Выкарыстанне рознага роду дакументаў, запісаў, успамінаў відавочцаў, народных паданняў дазволіла зрабіць Баркалабаўскі летапіс сапраўды бясцэннай гістарычнай крыніцай.
Палеаграфічны аналіз рукапісу дазваляе сцвярджаць, што рукапісны спіс з тэкстам летапісу датуецца больш познім часам, чым сам летапіс быў напісаны: характар пісьма і асаблівасці паперы дазваляюць датаваць рукапіс другой паловай XVII стагоддзя, а калі больш дакладна — 1650-1670-мі гадамі.
На падставе ўласных успамінаў і згадак сучаснікаў магла запісвацца тая частка летапісу, якая тычыцца Усходняй Беларусі і ахоплівае падзеі ад сярэдзіны XVI да 1586 года. Гэтыя запісы (аб пабудове замка ў Магілёве ў 1526 годзе і засяленні горада прышлымі людзьмі, аб заснаванні замка і сяла Баркалабава ў 1564 годзе і інш.) маюць уводны, урыўкавы характар, яны напісаны суха і адрывіста, нярэдка з парушэннем храналогіі апісання падзей. Верагодна, яны былі напісаны значна пазней.
Пра месца стварэння летапісу сёння можна меркаваць даволі прыблізна. Мы не маем прамога ўказання, кім і калі ён напісаны. Няма ні подпісу складальніка, ні даты пачатку ці заканчэння работы, хаця такія пазнакі былі даволі распаўсюджанымі ў рукапісах таго часу, якая прызначаліся для публічнага выкарыстання. У сувязі з гэтым можна выказаць меркаванне, што рукапіс прызначаўся для асабістых патрэб і для прыватнага выкарыстання невялікім колам асоб. Іншая магчымая прычына адсутнасці такіх пазнак — напісанне летапісу манахам, які павінен быў пазбягаць публічнасці і не імкнуцца да праслаўлення ўласнага імя. Нарэшце, адсутнасць згадкі пра аўтараў і складальнікаў можа быць патлумачана вывазам рукапісу ў Расію ў хуткім часе пасля яго стварэння.
У сувязі са згаданым вышэй трэба адрозніваць месца напісання арыгінальных летапісных тэкстаў і месца іх перапісвання ў адзін звод.
Сёння не выклікае ніякіх сумневаў той факт, што заключная частка рукапісу пісалася ў мястэчку Баркалабава, якое знаходзіцца ў 10 кіламетрах на поўнач ад Быхава на дарозе на Магілёў (сёння вёска Баркалабава ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі). Гэтай думкі прытрымліваюцца фактычна ўсе даследчыкі летапісу.
Праведзены Н. Вайтовіч аналіз філіграняў Баркалабаўскага летапісу засведчыў, што падобная папера выкарыстоўвалася на тэрыторыі Беларусі, Літвы і Украіны і не выкарыстоўвалася на тэрыторыі Расіі. Гэта, а таксама жывая беларуская мова, на якой напісаны летапіс, з’яўляюцца сведчаннямі таго, што рукапіс быў перапісаны яшчэ на беларускіх землях, да таго, як ён трапіў у Расію. Вывучэнне графіка-арфаграфічнай сістэмы рукапісу таксама дае падставы меркаваць, што ўсе 174 аркушы рукапісу былі спісаны менавіта беларускім скорапісам XVII стагоддзя.
Наяўнасць вялікай колькасці звестак пра Баркалабава ў зборным тэксце рукапісу дазваляе нам з вялікай доляй верагоднасці казаць, што гэты рукапіс быў перапісаны менавіта ў Баркалабаве. Ужо ў самым першым апісанні рукапісу было адзначана, што ён быў складзены ў Баркалабаве.
Асноўным месцам у мястэчку, дзе ў 1650-1660-х гадах мог быць перапісаны рукапіс, з’яўляецца Баркалабаўскі Узнясенскі манастыр. На карысць таго, што рукапіс быў перапісаны ў гэтым манастыры, сведчаць развітыя традыцыі кнігапісання ў праваслаўных манастырах Беларусі таго часу, а таксама тое, што менавіта манастыр быў на той час галоўным цэнтрам сакральнай культуры ў Баркалабаве. Вядома, што многія з паслушніц і манашак Баркалабаўскага манастыра мелі даволі добрую адукацыю і займаліся перапісваннем кніг. Што важна, у Баркалабаўскім манастыры існавала добрая бібліятэка, якая магла паслужыць асновай для складання летапіснага спісу.
Можа быць выказана і іншая, не менш праўдападобная, версія: летапіс мог быць перапісаны для Баркалабаўскага манастыра ў Куцейне пад Оршай. Справа ў тым, што жаночы манастыр у Баркалабаве знаходзіўся пад агульным наглядам ігумена Куцеінскага Богаяўленскага манастыра, значна важнейшага і больш магутнага духоўнага цэнтра Магілёўшчыны. Сярод іншага, гэты манастыр быў таксама і буйным цэнтрам кнігадрукавання і кнігапісання ва Усходняй Беларусі, тут зберагалася вялікая бібліятэка. Вядома, што на замову баркалабаўскай ігуменні Фацініі (Ефрасінні) Кіркораўны менавіта ў Куцейне ў той час перапісваліся некаторыя кнігі. Менавіта да такой думкі падштурхоўвае ўключэнне ў склад летапіснага спісу фрагментаў іншых летапісных крыніц, у тым ліку агульнадзяржаўнага летапісу — Хронікі вялікіх князёў літоўскіх. Малаверагодна, што насельнікі Баркалабава, у тым ліку манашкі мясцовага манастыра, мелі магчымасць азнаёміцца з такім шырокім колам крыніц. Гэта версія падаецца нам найбольш імавернай.
Добрыя веды аўтара пра падзеі рэлігійнага жыцця ў краі, у тым ліку дакладныя даты смерці і месцы пахавання праваслаўных служыцеляў, звесткі пра пабудову і асвячэнне цэркваў і манастыроў, яго арыентацыя ў сутнасці царкоўных пастаноў і рашэнняў праваслаўных сабораў, што праходзілі ў Беларусі, прывязка падзей да дзён рэлігійных свят, дазваляюць меркаваць, што летапісец паходзіў з асяроддзя праваслаўнага духавенства. Тым больш, што некаторыя царкоўныя падзеі апісваюцца як успаміны непасрэднага ўдзельніка. Найбольш верагодна, што аўтарам гэтай часткі рукапісу, у якой ідзе аповед пераважна пра Усходнюю Беларусь і найперш Баркалабава, з’яўляецца святар баркалабаўскай царквы.
У якасці верагоднай асобы аўтара нярэдка называюць мясцовага праваслаўнага святара Фёдара Філіповіча (Філіпавіча) Магілёўца, які шматразова згадваецца ў летапісе. Магчыма, менавіта Фёдар Філіповіч напісаў першую частку рукапісу з тлумачэннем малітвы «Ойча наш» і апісаннем царкоўных правіл і законаў, паколькі ўключаныя ў гэту частку ўспаміны пра Берасцейскі царкоўны сабор 1590 года напісаны непасрэдным удзельнікам сабора, а пазней (аркуш 145) у самім летапісе згадана, што на сабор Багдан Саламярэцкі накіраваў менавіта Фёдара Філіповіча. Мова гэтага апісання вельмі жывая і падобная да мовы апошніх раздзелаў летапісу, ужываецца такі ж выраз «што страшно слышати и жалосно велми тое поведати». У той жа час многія даследчыкі выказваюць сумневы наконт таго, што менавіта айцец Фёдар Філіповіч быў аўтарам летапісу, паколькі паўсюль ён згадваецца ў трэцяй асобе і тым адасабляецца ад персоны аўтара.
Сучасны стан і месца захоўвання летапісу
Баркалабаўскі летапіс збярогся ў адзіным спісе, так званым Патрыяршым рукапісе трэцяй чвэрці XVII ст., які захоўваецца ў Дзяржаўным гістарычным музеі ў Маскве.
Рукапіс уяўляе сабой кнігу-кодэкс адносна невялікага фармату (In-quarto). Пераплёт датуецца больш познім часам — канцом XVII—XVIII стагоддзем — і выраблены з кардону, абцягнутага скурай. Зашчапак і завязак ён не мае. На карэньчыку пераплёту выціснуты словы «Летописец вкратце», а ніжэй — «195». Прычым гэта цісненне было на рукапісе ўжо пры першай яго публікацыі, а значыць, яно было нанесена на пераплёт у час яго вырабу. Зверху над выціснутым надпісам знаходзіцца позняя наклейка з белай паперы, на якой напісана: № 790 (нумар кнігі ў зборы рукапісаў колішняй Сінадальнай бібліятэкі). Усяго ў рукапісе 178 нумараваных лістоў і некалькі ненумараваных і незапоўненых тэкстам у пачатку.
Каштоўнасць
Летапіс змяшчае ўнікальныя звесткі па гісторыі Усходняй Беларусі: інфармацыю пра асобныя ваенна-гістарычныя падзеі, пра гісторыю беларускай культуры і праваслаўнай царквы, пра гістарычных асоб, у т.л. двух Ілжэдзмітрыяў, пра ўзнікненне мястэчка Баркалабава.
Факсімільнае ўзнаўленне
Дзякуючы працы супрацоўнікаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі і выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя П.Броўкі» ў 2013 годзе поўны рукапісны спіс Баркалабаўскага летапісу факсімільна перавыдадзены, а таксама ўпершыню зроблена ўзнаўленне поўнага тэксту летапіснага спісу, якое выйшла ў суправаджэнні навуковых артыкулаў М. Доўнар-Запольскага, Е. Раманава і А. Сушы.
Сахара
Саха́ра (الصحراء الكبرى — «Найвялікшая пустыня») — найбуйнейшая гарачая пустыня і другая, пасля Антарктычнай, пустыня на Зямлі, размешчаная на поўначы Афрыканскага кантынента. Выцягнута прыкладна на 4800 км з захаду на ўсход і ад 800 да 1200 км з поўначы на поўдзень; мае плошча каля 8,6 млн км² (каля 30 % плошчы Афрыкі, нешматлікім больш плошчы Бразіліі). З захаду Сахара абмываецца Атлантычным акіянам, з поўначы абмежавана горамі Атлас і Міжземным морам, а з усходу — Чырвоным морам. Паўднёвая мяжа пустыні вызначаецца зонай маларухомых старажытных пясчаных выдмаў на 16° з.ш., да поўдня ад якой мясцуецца Сахель — пераходны рэгіён да Суданскай саване.
Сахара часткова захоплівае тэрыторыю больш дзесяці дзяржаў — Алжыра, Егіпта, Заходняй Сахары, Лівіі, Маўрытаніі, Малі, Марока, Нігера, Судана, Туніса і Чада. Шырокія прасторы Сахары не заселены, аселы лад жыцця абмежаваны раёнамі аазісаў, далінамі рэк Ніл і Нігер.
Сахара не паддаецца катэгарызацыі ў рамках аднаго тыпу пустыні, хоць пераважным з'яўляецца пясчана-камяністы тып. У складзе пустэльні адрозніваюць мноства рэгіёнаў: Тэнерэ, Вялікі Усходні Эрг, Вялікі Заходні Эрг, Танезруфт, Эль-Хара, Ігіды, Эрг-Фіга, Аравійскую, Алжырскую, Лівійскую, Нубійскую пустыню, пустыню Талак.
Сахара ўвесь час павялічваецца — кожны год пустыня пашыраецца да поўдня на 6÷10 км.
Назва
Назва «Сахара» згадваецца з I стагоддзя н.э. . Паходзіць ад слова صَحراء (ṣaḥrāʾ), якое ў перакладзе азначае «пустыня», і яго множнага ліку ṣaḥārā. Апроч таго, ёсць сувязь з прыметнікам aṣḥar, які мае значэнне «пустэльны» з канатацыяй чырванаватага колеру пазбытых расліннасці раўнін ці, згодна іншым крыніцам, старажытнаарабскім сахра — «чырвона-карычневая».
Назвы некаторых раёнаў Сахары, такія як Танезруфт (паўднёвы захад Алжыра) ці Тэнерэ (цэнтр Нігера), часта маюць берберскае паходжанне.
Плошча
Розныя крыніцы па-рознаму вызначаюць мяжы Сахары, з-за чаго ацэнкі яе плошчы вагаюцца. Выкарыстоўваюцца ізагіеты 100 і 200 мм, індэксы арыднасці, мяжа плоданашэння фінікавых пальмаў і вырастанні травы эспарта на поўначы, а таксама іншыя батанічныя прыкметы на поўдні. У некаторых крыніцах усходняя мяжа Сахары праведзена па даліне Нілу (не ўлучаюцца Аравійская і Нубійская пустыні). У БСЭ прыводзіцца дыяпазон ад 6 да 8 млн км². Згодна энцыклапедыі Брытаніка Сахара займае плошчу каля 8,6 млн км², што складае каля 30 % плошчы Афрыкі. WWF прыводзіць лічбу 9,1 млн км², апісваючы плошчу «вялікай Сахары».
Геалогія і карысныя выкапні
Сахара мясцуецца на Сахарскай пліце — паўночна-заходняй часткі старажытнай Афрыканскай платформы. Уздоўж цэнтральнай часткі пліты з захаду на ўсход працягваецца Цэнтральна-Сахарская зона ўзняццяў, дзе на паверхню выходзіць дакембрыйскі крышталічны падмурак: Регибатский масіў на захадзе адлучаны Танезруфтским прагінам ад сугор'я Ахагар, які складаецца з горстаў і грабенаў. Далей да ўсходу распасціраюцца масівы Цібесці, Эль-Увайнат, Эль-Эглаб, а таксама заходні выступ Нубійска-Аравійскага шчыта (хрыбет Этбай)
Да поўначы і поўдня ад зоны ўзняццяў знаходзяцца Паўночна-Сахарская і Паўднёва-Сахарская зоны апусканняў — прагіны платформы, запоўненыя фанеразойскімі асадкавымі пародамі. Да сярэдзіны мелу у гэтых зонах запасілася кантынентальная тоўшча, якая пазней (пад канец мелу — пачатку палеагену) была перакрыта марскімі асадкамі (прытым у паўднёвай частцы зоны апусканняў марскія асадкі менш магутныя). З эпохі алігацэна мора адступіла, а старажытныя масівы (асабліва Ахаггар і Цібесці) выпрабавалі моцнае ўзняцце. У Паўднёва-Сахарскай зоне апусканняў таксама мясцуюцца плоская сінекліза Таадэні, грабен Геа, Малі-Нігерская сінкліза і сінекліза Чад.
Дзякуючы стабільнасці платформы фармацыі эры палеазоя засталіся гарызантальнымі і мала змяніліся. У большасці раёнаў Сахары дадзеныя ўтварэнні былі пакрыты мезазойскімі адкладамі, з якімі злучаны многія важныя ваданосныя гарызонты. У паўночнай частцы пустыні дадзеныя ўтварэнні таксама асацыююцца з выцягнутымі западзінамі і басейнамі: ад аазісаў заходняга Егіпта да шотаў Алжыра. Прагін платформы ў паўднёвай частцы пустыні стварыў буйныя басейны, занятыя кайназойнымі азёрамі (прыкладам, мега-возерам Чад і групай азёр Уніянга).
Сцяг Юты
Сцяг Юты (Flag of Utah) — адзін іх дзяржаўных сімвалаў амерыканскага штата Юта. Сцяг быў зацверджаны ў 1913 годзе. Складаецца з пячаткі штата Юта, акружанай залатым колам на цёмна-сінім фоне.
Сахара
Геалогія і карысныя выкапні
На тэрыторыі Сахары ёсць багатыя радовішчы нафты і газу (Сахарскі нафтагазаносны басейн, улучаючы радовішча Хасі-Месауд), жалезных (Іджыль) і медзяных (Акжужт) руд. радовішчы золата, вальфрама, урану і рэдкіх металаў злучаны з дакембрыйскім падмуркам.
Сцяг Юты
Апісанне друку штата Юта
Белагаловы арлан, нацыянальная птушка Злучаных Штатаў, сімвалізуе пратэкцыю Амерыкі. Стрэлы ў кагцях арла ўяўляюць адвагу ў вайне. Лілія, кветка штата Юта, азначае свет. Дзяржаўны дэвіз «прамысловасць» сімвалізуе цяжкую працу дзеля руху наперад. У цэнтры размешчаны вулей — традыцыйны знак мармонаў. Перакрыжаваныя сцягі Саюза паказваюць вернасць штата Юта Злучаным Штатам. Назва штата размешчана пад вулеем. Дата 1847 азначае год, калі Браям Янг прывёў першых мармонаў на тэрыторыю Юты. 1896 азначае год, калі Юта ўступіла ў ЗША ў якасці штата. Залатое кола вакол пячаткі ўяўляе непарушны парадак. Шчыт пад арланам сімвалізуе абарону.
Сахара
Рэльеф
Ландшафт Сахары вельмі размаіты. Большую частку яе тэрыторыі (да 70 % ) займаюць раўнінныя гліністыя сериры, галькавыя рэгі і камяністыя плато (хамада) вышынёй ніжэй 500 м, якія апускаюцца да 200 м ва ўзбярэжных раёнах. Горныя выступы найболей высокія ў Цэнтральнай Сахары — сугор'і Цібесці (найвысокі пік на тэрыторыі Сахары — вулкан Эмі-Кусі, 3415 м) і Ахагар (гара Тахт, 3003 м). Гэтыя раёны нясуць сляды актыўнага вулканізму часоў неагену і антрапагена і рассечаны глыбокімі далінамі (шырыня да 30 км, даўжыня да 400 км) з сухімі рэчышчамі старажытных рэк. Вакол сугор'яў працягваюцца куставыя грады вышынёй да 1000 м і ступеністыя плато Адрар-Іфорас (да 728 м), Аір (да 1900 м), Энэдзі (да 1310 м), Тадэмаіт і іншыя. Заўважнай асаблівасцю раўнінных раёнаў з'яўляецца пустынны загар — ферамарганцавая чорная плёнка, што пакрывае горныя пароды. Сахарскія плато галоўным чынам складаюцца з выветраных парод, як, прыкладам алжырскае плато Тадэмаіт.
Сцяг Юты
Гісторыя
Праект пячаткі быў прыняты ў 1850 годзе тэрыторыяй Юта і зменены мастаком Гары Эдвардсам, калі Юта стала штатам ў 1896 годзе. Да ўваходжання Юты ў ЗША Тэрыторыя Юта выкарыстоўвала сцяг, які нагадвае сучасны.
Сахара
Рэльеф
Апроч раўнін, плато і гор на тэрыторыі Сахары вылучаюць шматлікія неглыбокія саланчаковыя бяссцёкавыя басейны (себхі, шоты і дайі) і буйныя западзіны, у якіх сустракаюцца аазісы. Найболей нізказмесцаваныя вобласці — Катара (?133 м, самая нізкая кропка Сахары), Эль-Фаюм, Мельгір (?26 м) і Бодэле.
Станіслаў Алендскі (сын Багуслава)
Станіслаў Алендскі (? — ?) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Алендскіх герба «Равіч», сын Багуслава і Соф’і з Незабытоўскіх.
Староста дзякаўскі і жыліцкі па прывілеі караля Аўгуста II (1726), гэтае староства за кансэнсам караля Аўгуста III у 1740 годзе перадаў свайму стрыечнаму брату Тэафілу, сыну Юрыя. Судзіўся ў 1741 годзе з рэгентам рэчыцкім Стэфанам Скарынам.
Сахара
Рэльеф
Прымеркаваныя да дэпрэсій і буйным вадзі, пясчаныя пустыні (эргі) і выдмы займаюць каля 25 % паверхні пустыні ці каля 2,2 млн км². Найбуйнейшыя скупнасці пяскоў — Ігідзі, Эрг-Фіга, Вялікі Заходні Эрг, Вялікі Усходні Эрг, Эрг-Шэбі і інш. Грады пераважна змацаваны слабой ксерафітнай расліннасцю, таксама сустракаюцца круглыя, зоркападобныя, папярочныя выдмы і серпаватыя барханы; пірамідавістыя выдмы дасягаюць вышыні 150 м, сустракаюцца грады вышынёй да 200—300 м. На поўдні паўночнай і паўночна-усходняй частак (Аубары, Ідзехан-Марук, Тэнэрэ, Лівійская пустыня) сустракаюцца рухомыя пяскі. У некаторых месцах назіраецца феномен спяваючых пяскоў
Водныя рэсурсы
Некалькі рэк, зараджаючыся за межамі Сахары, папаўняюць павярхоўныя і падземныя воды пустыні. Ніл з'яўляецца адзінай ракой са сталым транзітыўным вадацёкам. Яго асноўныя прытокі — Блакітны і Белы Ніл — зліваюцца на паўднёвым усходзе Сахары, і па ўсходняй ускраіне пустыні рака нясе свае воды да Міжземнага мора. На Ніле ў 1964—1968 гадах створана буйнае вадасховішча Насер, якое пры разводдзі ўтварыла азёры Тошка, раён якіх урад Егіпта плануе ператварыць у аазіс. На поўдні Сахары некалькі рэк пускаюцца ў возера Чад, адкуль значная колькасць вады працягвае цечу на паўночны ўсход і папаўняе мясцовыя ваданосныя пласты. Па паўднёва-заходняй ускраіне Сахары працякае рака Нігер, ва ўнутранай дэльты якой мясцуюцца азёры Фагібин, Гару, Ніангай і інш. .
У паўночныя раёны пустэльні ваду прыносяць ручаі і вадзі (сухія вадацёкі, што запаўняюцца вадой пасля моцных дажджоў), якія сцякаюць з Антыатласа, Атласа, гор Орэс і іншых узбярэжных узвышшаў Лівіі, Туніса, Алжыра і Марока. Найбуйныя з такіх рэк — Драа, Саура, Зіз. Многія меншыя па памеры водзі сцякаюць у шоты, як, прыкладам, Джэдзе ў Мельгір.
Усярэдзіне самай Сахары ад Ахагара, Тасілін-Аджара і Цібесці разыходзіцца шырокая старажытная рачная сетка — вадзі Ігаргар, Тафасасет, Таманрасет і інш. Некаторыя з гэтых вадзі сфармаваліся ў далёкім мінулым, калі клімат рэгіёна быў больш вільготным, іншыя з'яўляюцца вынікам уплыву водных струменяў ад раптоўных праяў стыхіі, такіх як паводка 1922 года, якая знішчыла алжырскі горад Таманрасет. Пясчаныя выдмы Сахары захоўваюць значныя запасы дажджавой вады, якая праточваецца і выходзіць крыніцамі на пустэльных схілах. Дажджы таксама напаўняюць гельты, з якіх некаторыя не перасыхаюць (Аршэй, Земур і інш.) На ўскраінах Сахары, а таксама ў цэнтральных горных масівах захаваліся рэліктавыя азёры, часткова забагненыя і нярэдка моцна мінералізаваныя, прыкладам возера Ёа з групы азёр Уніянга.
Пад пяскамі Сахары мясцуюцца буйныя басейны падземных вод, улучаючы артэзіянскія. Гэтыя басейны галоўным чынам прымеркаваны да кантынентальных ніжнемелавым пясчанікам і забяспечваюць вадой аазісы. Дзякуючы большаму аб'ёму падземнага сцёку паўночная частка Сахары багатая грунтовымі водамі; у паўднёвай частцы воды менш багатыя, а ваданосныя гарызонты ляжаць глыбей. Падземныя воды таксама выкарыстоўваюцца для ірыгацыі (гл. лівійскі праект Вялікая рукатворная рака)
Глебы
Глебы большай часткі Сахары характэрныя для трапічных пустыняў і паўпустыняў (друзаватыя, галькавыя, пясчаныя). Маюць нізкае ўтрыманне арганічных рэчываў, глебавыя пласты вылучаны слаба. У некаторых абласцях ёсць азотфіксавальныя бактэрыі, аднак галоўным чынам глебы біялагічна неактыўныя. Па краях пустыні глебы ўтрымваюць вялікія канцэнтрацыі арганікі; у западзінах глебы часта засолены. Наяўнасць незвязанага карбанату паказвае на нізкую ступень вылугавання.
Пераважна ў паўночна-заходняй частцы пустэльні пашыраны шчыльныя вапнавае-гіпсавыя пласты (кары) магутнасцю ад некалькіх см да 1—2 м, якія асацыяваны з вапнавымі карэннымі падсцілаючымі пародамі. Размеркаванне дробнадысперсных, у тым ліку дыятомавых кампанентаў абмежавана бяссцёкавымі зніжэннямі і западзінамі.
У выніку грэблівага дачынення да расліннасці і ўзворвання лёгкіх пясчаных глеб рухомыя пяскі настаюць на аазісы. У 1974 годзе ў Алжыры пачата ажыццяўленне праекта «зялёнай сцяны», падчас якога на працягу 1500 км былі пасаджаны загараджальныя лініі эўкаліптаў і іншых дрэў.
Клімат
Кліматычна Сахара ператварылася ў пустыню прыкладна 5 млн гадоў назад, у пачатку пліяцэна, пасля чаго вільготнасць клімату выпрабоўвала каротка- і сярэднетэрміновыя ваганні; у прыватнасці, у перыяд неалітычнага субплювіяла Сахара ў апошні раз была саванай. Сучасны арыдны клімат доўжыцца каля 10 тыс. гадоў. антрапагенавы фактар зрабіў свой унёсак, павялічыў адбівальную здольнасць паверхні і зменшыў сумарнае выпарэнне. Мусібыць, паша буйнай рагатай скаціны на працягу 7 тыс. гадоў на тэрыторыі пустыні і яе межах замацаваў дадзеныя ўмовы, і клімат Сахары за апошнія 2 тыс. гадоў амаль не змяніўся. Значнае адхіленне ўмоў ад нармальных назіралі з XVI па XVII павекаў, калі ў Еўропе доўжыўся так званы Малы ледавіковы перыяд. У гэты час значна павялічыліся асадкі ўздоўж трапічнай мяжы, у самай пустыні і, магчыма, у яе паўночных раёнах. У XIX стагоддзі кліматычныя ўмовы вярнуліся да тых, якія падобныя на бягучыя.
На клімат большай часткі Сахары цягам усяго года аказвае моцны ўплыў паўночна-усходні пасат. Адносная вільготнасць складае 30—50 %, велізарны дэфіцыт вільготнасці і высокая выпаральнасць (патэнцыйнае выпарэнне 2500—6000 мм) тыповыя для ўсёй тэрыторыі пустыні, з выняткам вузкіх узбярэжных палос. Вылучаюцца два асноўныя кліматычныя рэжымы: сухі субтрапічны на поўначы і сухі трапічны на поўдні. Паўночныя раёны характарызуюцца незвычайна вялікімі гадавымі і суткавымі ваганнямі тэмпературы з халаднаватымі і нават халоднымі зімамі і гарачым летам. Колькасць ападкаў мае два гадавых максімуму. У паўднёвых абласцях лета гарачае, а зімы мяккія і сухія. Пасля гарачага і сухога сезона ідуць летнія дажджы. Больш халаднаваты клімат вузкай узбярэжнай палосы на захадзе тлумачыцца ўплывам халоднага Канарскага цячэння.
Паўночная частка
Сухі субтрапічны клімат паўночнай Сахары абумоўлены стабільнымі ячэйкамі высокага ціску, якія размяшчаюцца над Паўночным тропікам. Гадавая розніца сярэднясутачных тэмператур складае прыкладна 20 °C. Зімы адносна халодныя на поўначы і халаднаватыя ў цэнтральных раёнах. Сярэднямесячная зімовая тэмпература паўночнай часткі пустыні складае +13 °C, сярэдняя месячная тэмпература паветра ў ліпені дасягае +37,2 °C (Адрар), а сярэднясутачныя тэмпературы могуць дасягаць +40 °C і больш. Суткавыя ваганні тэмпературы значныя і зімой і летам. Зімой ноччу глеба прамярзае, а ў цэнтральных горных масівах зарэгістраваны начныя тэмпературы да -18 °C. Лета гарачае, максімальная зафіксаваная тэмпература +57,8 °C (Эль-Азізія, Лівія); паверхня зямлі можа выгравацца да +70…+80 °C.
Сцяг Юты
Гісторыя
Згодна з большасцю апісанняў, сцяг дзяржавы Дэзерэт быў падобны да сцяга штата Юта, але паколькі гэты сцяг не быў узаконены, выкарыстоўваліся таксама іншыя свецкія і рэлігійныя варыянты.
Сахара
Паўночная частка
Унутраныя раёны могуць не атрымваць ападкаў некалькі гадоў запар; на паўночных плато (Ахаггар і Цібесці) амаль штогод кароткачасова вывальваецца снег. На большай частцы пустыні характэрна выпадзенне багатай росы па раніцах, якая спрыяе ўтварэнню павярхоўных пылаватых кор.
Сухія субтропікі таксама характарызуюцца гарачымі паўднёвымі вятрамі, якія выносяць пыл з унутраных раёнаў, выклікаючы шматдзённыя пылавыя буры (хуткасць ветру часам дасягае больш 50 м/сек ). Зазвычай, яны назіраюцца вясной, але магчымыя і ў іншыя поры года. У Егіпце гэтыя вятры вядомыя як «хамсін» і «самум», у Лівіі — як «гіблі», у Тунісе — як «чылі». Суданскі вецер хабуб мае меншую працягласць, назіраецца летам і, зазвычай, суправаджае моцныя дажджы.
Паўднёвая частка
На сухі трапічны клімат поўдня пустыні, апроч тых жа ячэек высокага ціску, таксама рэгулярна ўплывае сезоннае ўзаемадзеянне стабільных субтрапічных кантынентальных і нестабільных марскіх паветраных мас, што знаходзяцца паўднёвей. Гадавая розніца сярэднясутачных тэмператур сухіх трапічных абласцей Сахары складае каля 17,5 °C. Сярэднія тэмпературы самых халодных месяцаў прыкладна такія ж, як і ў паўночнай частцы пустыні, але суткавыя ваганні менш. У вышынных раёнах тэмпература часам валіцца ніжэй нуля — абсалютны мінімум, зафіксаваны ў горах Цібесці, складае -15 °C. Канец вясны і пачатак лета гарачыя, паветра нярэдка выграваецца да 50 °C. Ападкі ў горных раёнах сухіх тропікаў невялікія і размеркаваны па ўсёй працягласці года, дажджы ў нізінных абласцях ідуць пераважна летам. Як і на поўначы, многія дажджы суправаджаюцца навальніцамі. Сярэднегадовая норма ападкаў складае каля 130 мм, на цэнтральных горных масівах зрэдку вывальваецца снег. Тэмпература заходняй мяжы пустыні мякчэе халаднаватай Канарскай плынню, з-за чаго колькасць канвекцыйных ападкаў змяншаецца, затое павялічваецца вільготнасць і часам назіраюцца туманы. Зіма ў паўднёвай Сахары — гэта перыяд харматана, сухога паўночна-усходняга ветру, што нясе пыл і пясок.
Расліннасць
Сахарская расліннасць бедная, складаецца з невялікіх супольнасцей траў, хмызнякоў і дрэў, што растуць у аазісах, вышынных раёнах, і ўздоўж водзі. У западзінах сустракаюцца ўстойлівыя да солі расліны-галафіты. На менш забяспечаных вадой раўнінах і плато растуць выгляды траў, невялікіх кустоў і дрэў, устойлівых да засух і спякоты. У многіх абласцях (рэгі, хамады, часткова скупнасці пяскоў і г.д.) расліннае покрыва зусім адсутнічае. Моцны ўплыў на расліннасць амаль усіх абласцей зрабіла дзейнасць чалавека (паша скаціны, збор карысных раслін, нарыхтоўка паліва і да т.п.).
Флора Сахары асабліва добра прыстасавана да нерэгулярнасці ападкаў. Гэта адлюстроўваецца ў вялікай разнастайнасці фізіялагічных адаптацый, перавагах месца рассялення, стварэнні залежных і родных супольнасцяў і стратэгій узнаўлення. Шматгадовыя засухаўстойлівыя травы і хмызнякі маюць шырокую і глыбокую (да 15—21 м) каранёвую сістэму. Многія з травяных раслін — эфемеры, якія могуць вырабляць насенне за тры дні пасля дастатковага звільгатнення і высейваць іх на працягу 10—15 дзён пасля гэтага.
Жывёльны свет
Фаўна Сахары адносіцца да Галарктычнай і Эфіёпскай зоагеаграфічным абласцей, агульны лік відаў складае каля 4 тысяч (большасць — нехрыбтовыя). Каля 40 % усіх відаў з'яўляюцца афрыканскімі эндэмікамі, хоць на тэрыторыі Сахары эндэмізм складае не больш 10—12 %. Вобласці пасялення тыповых сахарскіх жывёл абмяжоўваюцца цэнтральнымі сугор'ямі. У найболей засушлівых раёнах краявідны склад вельмі бедны, а біямаса жывёл змяншаецца да 2 кг/га і менш. Большасць жывёльных вядуць начны лад жыцця.
Сысуны (усяго каля 60 відаў ): падсямейства песчанковые, сямейства тушканчыкавыя, капскі заяц, эфіёпскі вожык, грываты баран, антылопа шаблярогая, газель-доркас, муфлон, дзікі нубійскі асёл, павіян анубіс (у Аеры і Цібесці); плямістая гіена, звычайны шакал, гепард, пясчаная лісіца, лісіца фенек, Ictonyx libycus і мангуставыя (егіпецкі мангуст і інш.) Апошнюю антылопу аддакс у Паўночнай Сахары забілі напачатку 1920-х гадоў, на поўдні пустыні і ў цэнтральных горных масівах яе папуляцыя значна скарацілася. Паўночнаафрыканскі слон змёр яшчэ ў часы Старажытнага Рыма; леў, страус і іншыя выгляды сустракаліся на паўночных межах пустыні яшчэ ў 1830 годзе.
Калі ўлічваць пералётных птушак (больш 50 % краявіднай разнастайнасці ), той лік відаў, што насяляюць Сахару, перавышае 300. Узбярэжныя зоны і ўнутраныя вадацёкі прыцягваюць шмат відаў вадаплаўных птушак. Ва ўнутраных раёнах сустракаюцца страусы, розныя драпежныя птушкі, птушка-сакратар, цацарка, Neotis nuba, афрыканскі пугач і сіпуха; Calandrella raytal, Ptyonoprogne obsoleta, пустэльны і трубаты крумкачы.
Яшчаркі, вараны, хамелеоны, сцынкі, рагатыя гадзюкі і кобры жывуць у камяністых і пясчаных раёнах. Розныя выгляды смаўжоў служаць важнай крыніцай ежы для птушак і іншых жывёл. Пустынныя смаўжы могуць пускацца ў летняе спаннё і заставацца ў такім стане некалькі гадоў да выхаду з яго ў выніку ападкаў. Жывёльны свет азёр Сахары складаецца з жаб, жаб, дробных кракадзілаў, арцеміі і іншых ракаватых. Рэліктавая трапічная фаўна паўночнай Сахары складаецца з трапічных відаз сомападобных і этраплюсаў, якія жывуць у Біскры (Алжыр) і ў ізаляваных аазісах.
Альберт Аляксандравіч Міхайлаў
Альберт Міхайлаў (нар., Віцебск) — беларускі футбаліст, паўабаронца дзяржынскага «Арсенала».
Клубная кар’ера
У другой палове 2020 года гуляў за «Смаргонь» у Першай лізе, а ў пачатку 2021 года папоўніў склад «Энергетыка-БДУ», дзе стаў выступаць за дубль. У канцы 2021 года пачаў прыцягвацца да асноўнай каманды сталічнага клуба. 28 лістапада 2021 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў канцы матча апошняга тура супраць «Іслачы» (4:0).
У чэрвені 2022 года быў аддадзены ў арэнду «Лідзе», дзе рэгулярна з’яўляўся на полі. Па заканчэнні арэнды ў снежні 2022 года стаў трэніравацца з «Энергетыкам-БДУ».
У пачатку 2023 года праходзіў прагляд у «Віцебску», а пасля далучыўся да «Арсенала», з якім у сакавіку падпісаў кантракт.