cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдманд Фішэр
Навуковая дзейнасць
Разам з Э. Дж. Крэбсам адкрыў шэраг ферментаў.
Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1972), член Нацыянальнай АН ЗША (1973).
Скандынаўскія мовы
Паўно́чнагерма́нскія мовы, ці скандына́ўскія мовы — група моў у складзе германскае галіны індаеўрапейскае сям'і моў. Разам з заходнегерманскай і вымерлай усходнегерманскай групамі ўтварае галіну германскіх моў.
У краінах Скандынавіі тэрмін скандынаўскія мовы адносіцца, як правіла, да трох узаемназразумелых моў трох краін — Швецыі, Нарвегіі і Даніі, і ў такім сэнсе абазначае толькі падгрупу ў складзе паўночнагерманскіх моў. Абагульняючая назва скандынаўскія мовы з'явілася ў XVIII ст. у асяроддзі моўнага і культурнага руху скандынавістаў, які звяртаўся да агульнае спадчыны трох краін Скандынавіі.
Тэрмін паўночнагерманскія мовы выкарыстоўваецца ў сучаснай параўнальна-гістарычнай лінгвістыцы, у той час як тэрмін скандынаўскія мовы ўзнікае ў даследаваннях сучасных літаратурных моў і дыялектнага кантынуума Скандынавіі (пры гэтым у саміх скандынаўскіх краінах ужываецца тэрмін «нардычныя мовы»).
Мовы паўночнагерманскае групы распаўсюджаныя ў краінах Скандынавіі, у Ісландыі, на Фарэрскіх астравах і Грэнландыі. Значныя дыяспары існуюць таксама ў Фінляндыі, а таксама ў Паўночнай Амерыцы ды Аўстраліі.
Некаторыя лінгвісты абмяркоўваюць магчымасць далучэння да скандынаўскіх моў англійскай мовы.
Кусеўшчына (археалагічны помнік)
Кусеўшчына — археалагічны помнік: стаянка эпохі позняга мезаліту каля в. Кусеўшчына (Мядзельскі раён, Мінская вобласць). Знаходзіцца за 0,4 км на паўночным захадзе ад вёскі, на марэнным паўвостраве паўднёва-ўсходняга краю тарфяніку. Выявіў у 1978 г. Ч. А. Каспарэўскі, даследаваў у 1980, 1987, 1988 гг. М. М. Чарняўскі. Пляцоўка памерамі каля 100х30 м, вышыня 0,5 м. Культурны пласт слаба выражаны, таўшчыня 0,3—0,4 м. Выяўлены невялікія, крыху заглыбленыя агнішчы, крамянёвыя аднапляцовачныя нуклеусы, ланцэтападобныя вастрыі, рэтушаваныя пласцінкі і адшчэпы, разнастайныя скрабкі і разцы.
Скандынаўскія мовы
Адасабленне ад усходне- і заходнегерманскіх
Германская галіна моў традыцыйна падзяляецца на тры групы: усходнегерманскую, заходнегерманскую і паўночнагерманскую. Іх дакладныя суадносіны цяжка вызначыць ужо з перыяду пісьмовых фіксацый германскіх ідыёмаў рунічным пісьмом, узаемназразумеласць паміж імі магла захоўвацца падчас Вялікага перасялення народаў. Дыялекты з асаблівасцямі, уласцівымі будучым паўночнагерманскім мовам, аддзяліліся ад прагерманскае мовы ў канцы Дарымскага жалезнага веку.
Каля ІІІ ст. н.э. паўночнагерманская група набыла дастаткова адрозненняў ад іншых германскіх ідыёмаў. Пра ранняе развіццё паўночнагерманскай групы сведчаць помнікі рунічнай пісьменнасці.
Рысы, агульныя з заходнегерманскімі
Мовы паўночнагерманскае групы характарызуюцца пэўнай колькасцю фаналагічных і марфалагічных інавацый, уласцівых таксама і заходнегерманскім.
Пржэмысл
Пржэмысл Араты (Přemysl Oráč; 2-я палова VIII стагоддзя) — легендарны першы князь чэхаў, земляроб, які заснаваў царскую дынастыю Пржэмыславічаў (873—1306).
Скандынаўскія мовы
Рысы, агульныя з заходнегерманскімі
Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што пасля аддзялення ўсходнегерманскіх ідыёмаў ад астатніх германскіх, утвораныя ў выніку гэтага паўночназаходнегерманскія ідыёмы падзяліліся на чатыры асноўныя дыялекты : паўночнагерманскі і тры дадатковыя, умоўна вядомыя як заходнегерманскія, а іменна:
Пржэмысл
Легенда
Пржэмысл быў узведзены на трон па слове прынцэсы і прадракальніцы Лібушы, якая кіравалай племем чэхаў. Калі мужчыны племя сталі выражаць незадаволенасць тым, што галоўнай суддзёй з'яўляецца жанчына, яны запатрабавалі паказаць ім князя. Лібуша, папракнуўшы свой народ за добраахвотную адмову ад свабоды, назвала імя Пржэмысла.
Скандынаўскія мовы
Рысы, агульныя з заходнегерманскімі
Згодна з такім поглядам усе тыя рысы, якія з'яўляюцца агульнымі для заходнегерманскіх моў і пры гэтым не сустракаюцца ў паўночнагерманскіх, не паходзяць ад гіпатэтычнай «празаходнегерманскай мовы», а распаўсюдзіліся ў выніку моўных кантактаў, не дасягнуўшы паўночнагерманскіх.
Рысы, унікальныя для паўночнагерманскіх
Некаторыя моўныя інавацыі паўночнагерманскіх моў не ўласцівыя ні заходнегерманскім, ні ўсходнегерманскім мовам, а іменна:
Пржэмысл
Легенда
Храніст Казьма Пражскі ў сваёй «Чэшскай хроніцы» ў XII стагоддзі так апісвае яе словы:
Скандынаўскія мовы
Сярэдневяковы перыяд
Пасля перыядаў існавання праскандынаўскай і, потым, старажытнаскандынаўскай моў паўночнагерманскія мовы распаліся на тры падгрупы: усходнескандынаўскую, у якой аб'ядналіся дацкая і шведская, заходнескандынаўскую (нарвежская, фарэрская, ісландская мовы) і старажытнагутнійскую (складалася толькі са старажытнагутнійскай мовы/дыялекту). Каля ІХ ст. нарвежскія перасяленцы прынеслі ў Ісландыю і на Фарэрскія астравы заходнія дыялекты старажытнаскандынаўскае мовы, што заклала пачатак адпаведным мовам — ісландскай і фарэрскай. З сучасных скандынаўскіх моў пісьмовая ісландская з'яўляецца найбліжэйшай да тагачаснай старажытнай мовы. З маўлення вікінгаў, якія каля ІХ ст. пасяліліся на Аркнейскіх і Шэтландскіх астравах, развілася мова норн, якая, аднак, вымерла каля пачатку XVIII ст.
На думку некаторых лінгвістаў, у Сярэдневякоўі носьбіты розных скандынаўскіх моў у значнай ступені захоўвалі між сабою ўзаемназразумеласць, да ХІІІ ст. некаторыя носьбіты ў Швецыі і Ісландыі часта разумелі сваё маўленне як адзіную мову, называючы яе дацкай. У XVI ст. некаторая частка шведаў і датчан працягвала разумець сваё маўленне як адзіную мову, што, у прыватнасці, заяўлялася ў першым дацкім перакладзе Бібліі і ў працы шведскага пісьменніка Олафа Магнуса «Апісанне паўночных народаў». Тым не менш, у старажытнаскандынаўскай мове ўжо ў Сярэдневякоўі прысутнічалі дыялектныя адрозненні: мова падзялялася на заходні, усходні і гутнійскі дыялекты. Тагачасная старажытнаісландская і старажытнанарвежская мовы па сутнасці на той момант былі ідэнтычныя адна адной, утвараючы разам заходні дыялект старажытнаскандынаўскае мовы, які быў распаўсюджаны на Фарэрскіх астравах, у Ірландыі, Шатландыі, на востраве Мэн і ў нарвежскіх паселішчах Нармандыі. Усходні дыялект старажытнаскандынаўскай мовы быў ва ўжытку ў Даніі, Швецыі, Англіі, у дацкіх паселішчах у Нармандыі, а таксама ў паселішчах на тэрыторыі тагачаснай Кіеўскай Русі. Старажытнагутнійскі дыялект (не блытаць з сучасным готландскім дыялектам шведскай мовы) быў распаўсюджаны на востраве Готланд і некаторых усходніх паселішчах.
Пржэмысл
Легенда
«Вунь за тымі горамі, — сказала яна <Лібуша>, паказваючы на горы, — знаходзіцца невялікая рака Біліна, на беразе якой размешчана вёска, вядомая пад назвай Стадзіцы. А ў ёй ёсць ралля ў 12 крокаў даўжынёй і ў столькі ж крокаў шырынёй. Як ні дзіўна, але ралля гэта хоць размешчана сярод столькіх палёў, тым не менш яна не адносіцца ні да якога поля. На гэтай раллі на двух пярэстых валах арэ ваш князь; адзін з валоў як бы падпяразаны белай паласой, галава яго таксама белая, іншы ўвесь белага колеру з галавы і да спіны; і заднія ногі яго белага колеру. Ну а цяпер, калі вам заўгодна, вазьміце мае жазло, плашч і адзенне, годныя князя, і адпраўляйцеся па загаде як народа, так і майму і прывядзіце яго сабе ў князі, а мне ў мужы. Імя ж гэтаму чалавеку Пржэмысл; ён выдумае шмат законаў, якія абрынуцца на вашы галовы і шыі, бо па-латыні гэта імя азначае „які абдумвае наперад“ ці „які абдумвае звыш меры“. Нашчадкі ж яго будуць вечна кіраваць у гэтай краіне».
Племя адправіла паслоў, каб знайсці Пржэмысла і прывезці яго да палаца. Паслы без вялікіх намаганняў адшукалі гэтага чалавека ў полі, дзе ён араў зямлю на апісаных валах. Яны перадалі яму слова Лібушы і жаданне ўсяго народа бачыць яго гаспадаром. У адказ Пржэмысл запрасіў паслоў папалуднаваць простай сялянскай ежай. Усаджваючыся, ён уторкнуў у зямлю свой посах, які падчас трапезы ператварыўся ў дрэўца з трыма парасткамі. Паслы звярнулі ўвагу, што адзін з парасткаў пышна разросся, два ж іншыя, наадварот, засохлі. Пржэмысл растлумачыў значэнне гэтай з'явы, сказаўшы, што з яго роду «многія народзяцца гаспадарамі, але кіраваць будзе заўсёды адзін».
Скандынаўскія мовы
Унутраная класіфікацыя
У гістарычнай лінгвістыцы паўночнагерманскія мовы прынята падзяляць на дзве падгрупы: усходнюю (дацкая, шведская мовы) і заходнюю (нарвежская, фарэрская, ісландская мова) падгрупы, якія паходзяць ад усходняй і заходняй дыялектнай груп старажытнаскандынаўскае мовы адпаведна. На шведскую, нарвежскую і дацкую мовы (часам аб'ядноўваюцца як кантынентальныя) гістарычна прыкметна паўплывала заходнегерманская ніжненямецкая мова ў часы існавання Ганзейскага саюза.
Пржэмысл
Легенда
«Пасля гэтага араты, надзеўшы княжацкае адзенне і абутак, сеў на буйнага каня; аднак, не забываючы пра сваё паходжанне, ён узяў з сабой свае лапці, сплеценыя з лыку, і загадаў захаваць іх на будучыню; і яны захоўваюцца ў Вышаградзе ў каралеўскіх палатах дагэтуль і павек».
Скандынаўскія мовы
Унутраная класіфікацыя
Сярод іншых спосабаў унутранай класіфікацыі паўночнагерманскіх моў вылучаецца крытэрый узаемнай зразумеласці, які проціпастаўляецца дрэвападобнай мадэлі, якая падзяляе паўночнагерманскія мовы на кантынентальныя і астраўныя (гл. вышэй). Так, з-за доўгага палітычнага саюза паміж Нарвегіяй і Даніяй, Нарвегія пераняла большую частку дацкай лексікі і граматыкі, у выніку чаго нарвежская мова да рэформы правапісу ў 1907 годзе была практычна ідэнтычная пісьмовай дацкай мове. З гэтае прычыны букмол і яго неафіцыйны, больш кансерватыўны варыянт рыксмол часам адносяцца да ўсходняй падгрупы, а нюношк — да заходняй. Тым не менш, у дацкай мове развілася глыбейшая розніца між пісьмовай і вуснай мовай, таму ступень адрозненняў паміж гутарковай нарвежскай і гутарковай дацкай большая чым паміж адпаведнымі пісьмовымі мовамі. У пісьмовым плане дацкая мова даволі блізкая да іншых скандынаўскіх моў, але мае ўласныя фанетычныя адрозненні: напрыклад, рэдукцыя і асіміляцыя зычных і галосных гукаў, а таксама прасадычная з'ява пад назвай stød (літ. «штуршок»), якія не паявіліся ў іншых мовах (хоць, аднак, у шведскай і нарвежскай існуюць розныя тоны, якія адпавядаюць з'яве stød). Нягледзячы на рад падобных фанетычных адрозненняў, скандынаўскія народы ў стане разумець іншыя гутарковыя скандынаўскія мовы. Некаторыя людзі (напрыклад, людзі пажылога ўзросту, якія могуць з'яўляцца носьбітамі дыялектаў) могуць мець некаторыя цяжкасці, але ў асноўным большасць людзей разумее літаратурныя мовы іншых скандынаўскіх краін (напрыклад, з радыё або тэлебачання).
Пржэмысл
Легенда
Прыбыўшы ў горад, Пржэмысл сустрэўся з Лібушай і ўвайшоў з ёю ў палац. Яны сталі мужам і жонкай, і мудра кіравалі чэшскім племем, утаймаваўшы яго дзікасць і ўсталяваўшы законы, якія дзейнічалі доўгія часы. Княжанне Пржэмысла да смерці Лібушы было спакойным. Пазней чэшскія жанчыны, не жадаючы, паводле падання, падпарадкоўвацца мужчынскай уладзе, пабудавалі насупраць Вышаграда свой замак — Дэвін, які быў узяты толькі пасля сямігадовай вайны.
Скандынаўскія мовы
Унутраная класіфікацыя
У 1523 годзе Швецыя скасавала са свайго боку Кальмарскую унію, у выніку чаго ў Скандынавіі ўтварыліся дзве краіны: саюз Даніі і Нарвегіі, які кіраваўся з Капенгагена, і Швецыя, якая на той момант уключала яшчэ і Фінляндыю. Гэтыя дзве краіны былі па розныя бакі ў радзе войн да 1814 года і мелі розныя міжнародныя адносіны. Гэта прывяло да розных запазычанняў з замежных моў (Швецыя, напрыклад, мела ў сваёй гісторыі франкамоўны перыяд): так, напрыклад, старое шведскае vindöga («акно») было заменена сярэдненіжненямецкім fönster, у той час як дацкая мова засвоіла шведскае vindue. З іншага боку, слова begynde («пачатак», у сучасным букмоле — begynne) было запазычана дацкай і нарвежскай мовамі, тады як у шведскай захавалася першапачатковае börja. Нягледзячы на тое, што шведская і дацкая мовы аддаляліся адна ад адной, іхнія дыялекты не знаходзіліся пад такім уплывам. Дзякуючы гэтаму, нарвежская і шведская захоўвалі падобнае вымаўленне, так, напрыклад, слова børja (адпаведнае шведск. börja) захоўвалася ў некаторых нарвежскіх дыялектах, а слова vindöga захоўвалася ў некаторых дыялектах шведскай. Падобныя рысы адлюстроўвае на сабе нюношк у адрозненне ад букмола, які засвоіў вялікую частку дацкай лексікі (напрыклад: нюношк. byrja, veke, vatn параўн. са шведск. börja, vecka, vatten; але дацк. begynde, uge, vand). Такім чынам, нюношк падзяляе шмат рыс са шведскай мовай. На думку нарвежскага лінгвіста Арнэ Торпа, фарміраванне літаратурнай нормы нюношка адбывалася бы значна цяжэй, калі б замест Даніі Нарвегія была ў уніі са Швецыяй, таму што адрозненняў паміж нюношкам і шведскай менш, чым між нюношкам і дацкай.
Узаемазразумеласць
Узаемазразумеласць паміж мовамі паўночнагерманскае мовы з'яўляецца неаднароднай. Так, шэраг даследаванняў паказвае, што носьбіты нарвежскае мовы маюць патэнцыяльна найбольшую здольнасць разумець астатнія паўночнагерманскія мовы. Паводле даследаванняў, праведзеных у 2002—2005 гг. Фондам культуры Паўночных краін, носьбіты шведскай мовы Стакгольма і носьбіты дацкай мовы Капенгагена маюць найбольшыя цяжкасці ў разуменні іншых паўночнагерманскіх моў. Даследаванне, засяроджанае найперш на носьбітах мовы ва ўзросце да 25 год, паказала, што самая слабая здольнасць разумець іншую мову праяўляецца шведскай моладдзю ў Стакгольме адносна дацкай мовы. Найбольшыя адрозненні ў выніках паміж жыхарамі аднае краіны ўзніклі таксама між шведамі: удзельнікі з Мальмё, што на поўдні Швецыі ля Даніі, праяўлялі лепшае разуменне дацкай мовы, чым носьбіты шведскай мовы з поўначы краіны. У прыватнасці, лепшаму разуменню і веданню ўнікальных дацкіх слоў спрыяла даступнасць дацкіх СМІ і наяўнасць цеснай транспартнай сувязі між Мальмё і пагранічнай Даніяй. Паводле вынікаў гэтага ж даследавання, моладзь гэтага шведскага рэгіёна разумее дацкую трохі лепш за нарвежскую. Тым не менш, разуменне шведамі нарвежскай і дацкай заставалася слабым, а датчане ў Капенгагене вельмі дрэнна валодалі шведскай.
Пржэмысл
Легенда
Паводле звестках Гаека з Лібачанаў, сустрэча Пржэмысла і Лібушы адбылася ў 721 годзе.
Скандынаўскія мовы
Узаемазразумеласць
Падрабязнейшыя вынікі даследавання ўзаемнага разумення скандынаўскіх моў прыведзеныя ў табліцы ніжэй. Найбольшы паказчык — 10.0:
Носьбіты фарэрскай мовы (астраўная, не ўваходзіць у склад кантынентальных) паводле гэтага ж даследавання паказалі нават большае за носьбітаў нарвежскай разуменне кантынентальных паўночнагерманскіх моў, дасягнуўшы высокага паказчыку як па дацкай, так і па нарвежскай мовах. Носьбіты ісландскай мовы, наадварот, праявілі слабае разуменне нарвежскай і шведскай моў, аднак маюць некалькі лепшы ўзровень разумення дацкай мовы, якая раней вывучалася ў Ісландыі. Вынікі разумення іншых паўночнагерманскіх моў носьбітамі фарэрскай ды ісландскай моў прыведзеныя ў табліцы ніжэй.
Пржэмысл
Легенда
У Пржэмысла і Лібушы нарадзіліся тры сыны: Незамысл, Радабыль і Людамір. Прастол атрымаў у спадчыну старэйшы — Незамысл.
Скандынаўскія мовы
Лексіка
Паўночнагерманскія мовы, у параўнанні з заходнегерманскімі, маюць значна больш агульных рыс у лексіцы, граматыцы, фаналогіі і марфалогіі. Прыклады лексічных, граматычных і марфалагічных падабенстваў між паўночнагерманскімі мовамі прыведзеныя ніжэй у табліцы, для нагляднасці прыведзеныя параўнальныя прыклады заходнегерманскіх моў. Паўночнагерманскія мовы для зручнасці вылучаныя паўтлустым, таксама пададзены беларускі пераклад.
Моўныя межы
Улічваючы вышэйзгаданы ўзровень блізкасці паміж мовамі кантынентальнай падгрупы паўночнагерманскіх моў, існуе дыскусія наконт мэтазгоднасці разглядання моў кантынентальнай падгрупы як асобных. У публіцыстыцы кантынентальныя скандынаўскія мовы часта прыводзяцца ў якасці ілюстрацыі да афарызма «мова — гэта дыялект, у якога ёсць армія і флот». Часам адрозненні паміж дыялектамі адной краіны большыя чым з суседнімі дыялектамі цераз граніцу, аднак палітычная незалежнасць гэтых краін прыводзіць да іх класіфікацыі як нарвежскай, шведскай і дацкай моў. Такім чынам, моўны падзел, на думку некаторых лінгвістаў, грунтуецца на палітычных межах, што ўзмацняецца ўплывам літаратурных моў (асабліва ў Швецыі і Даніі).
Некаторыя дзеячы і арганізацыі маюць уласны погляд на гэтае пытанне. Так, Паўночны савет неаднаразова называў кантынентальныя паўночнагерманскія мовы скандынаўскай мовай (у адзіночным ліку). Так, напрыклад, у афіцыйным навінавым выданні Рады заўляецца, што яно публікуецца на скандынаўскай мове («på skandinaviska»). Нягледзячы на гэта, стварэнне адзінай пісьмовай мовы ацэньваецца як вельмі малаверагоднае, улічваючы правал стварэння адзінай стандартызаванай мовы ў Нарвегіі; аднак на думку прыхільнікаў скандынаўскага моўнага адзінства існуе шанс «некаторай уніфікаванай арфаграфіі», агульнай для Нарвегіі, Швецыі і Даніі.
Склад
Унутраны падзел паўночнагерманскіх моў даволі цяжка вызначыць. У склад ніжэйпрыведзенай класіфікацыі ўключаныя таксама некаторыя дыялекты.
Дыскусійныя пытанні
Емтландскія дыялекты падзяляюць шмат рыс як з трондэлажскімі, так і з норландскімі дыялектамі, у сувязі з чым емтландскія дыялекты могуць адносіцца як да ўсходняй, так і да заходняй падгруп. , які распаўсюджаны на паўночным усходзе Швецыі пры шведска-нарвежскай мяжы і, як правіла, лічыцца адным з свеаландскіх дыялектаў, сёння мае афіцыйную арфаграфію і праз адсутнасць узаемаразумення са шведскай мовай разглядаецца шэрагам лінгвістаў як асобная мова.
Акрамя традыцыйных дыялектаў, існуюць такія мовы як «цыганская дацкая», «родзі» і шведска-цыганская мова, якія з'яўляюцца варыянтамі дацкай, нарвежскай і шведскай моў з даданнем цыганскай лексікі, усе яны вядомыя пад агульнай назвай скандынаўска-цыганскія мовы. Гэтыя ідыёмы спалучаюць у сабе элементы дыялектаў заходняй Швецыі, усходняй Нарвегіі і Трондэлага.
Пісьмовыя нормы нарвежскай
Сучасная нарвежская мова мае дзве пісьмовыя нормы: букмол (а таксама больш кансерватыўная, то бок, бліжэйшая да дацкай, яго форма — рыксмол) і нюношк (а таксама яго форма пад назваю хёхношк, літаральна «высокая нарвежская»). Букмол выкарыстоўваецца параўнальна часцей, у прыватнасці, ён бытуе ў гарадах і найбольш значных газетах.
Іншыя мовы Скандынавіі
Геаграфічна блізкімі да паўночнагерманскіх моў з'яўляюцца мовы саамаў, якія ўваходзяць у склад уральскае моўнае сям'і і не роднасныя з індаеўрапейскімі мовамі (у якія ўваходзяць германскія мовы). Саамскія мовы з дагістарычных часоў суіснавалі з паўночнагерманскімі мовамі. На працягу стагоддзяў саамскія і фінская мовы запазычылі з паўночнагерманскіх моў некаторыя часткі лексікі (у той час як паўночнагерманскія мовы запазычылі з гэтых моў значна меншую колькасць слоў).
Традыцыйна дацкая і нямецкая мовы з'яўляліся афіцыйнымі мовамі агульнай дацка-нарвежскай дзяржавы.
Кусцічы (археалагічны помнік)
Кусцічы — археалагічны помнік: курганны могільнік дрыгавічоў каля в. Кусцічы (Камянецкі раён, Брэсцкая вобласць). Знаходзіцца за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі. Мясцовая назва Шведскія могільнікі. Каля вёскі знойдзены рэшткі паморскай культуры.
Захавалася 36 насыпаў вышынёй 0,3—2,4 м, дыяметрам 2,6—10 м, размешчаных кампактна на плошчы 10 га. У заходняй частцы могільніка вылучаецца асобны ланцуг курганоў, які цягнецца з захаду на ўсход. Курганы каля падножжа абкладзены валунамі. Выявіў у 1937 г. К. Салевіч, даследавалі ў 1960 г. І. В. Біруля (7 курганоў), у 1981 — 1988 гг. Т. М. Каробушкіна (17 курганоў).
У 11 з 24 раскапаных курганоў пахаванні не выяўлены, знойдзены вуглі, попел, цвікі, шпора, фрагменты керамікі. У 12 курганах пахавальны абрад — трупапалажэнне галавой на захад у насыпе, на гарызонце і ў ямах на попельна-вугольнай і пясчанай падсыпцы. Пахаванні адзіночныя. У адным кургане пахаванне па абраду трупаспалення па-за межамі кургана. Рэшткі крэмацыі знаходзіліся пад курганом у авальнай яме памерам 85х80 см. Пахавальны інвентар: фрагменты керамікі, прасліца з ружовага сланцу, сярэбраныя скроневыя кольцы, фрагмент металічнага пярсцёнка, трохпацеркавае скроневае кольца, званок з бронзы, гузік, крэсіва, нож, цвікі. Першыя пахаванні на могільніку зроблены ў канцы X ст., апошнія — у XII — XIII стст. На рубяжы X — XI стст. адбылася змена пахавальнага абраду (трупаспалення на трупапалажэнне).
Фрэнсіс Мейтленд Бальфур
Фрэнсіс Мейтленд Бальфур (Francis Maitland Balfour,, Эдынбург — ) — англійскі заолаг і эмбрыёлаг, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1878). З 1876 працаваў у Кембрыджскім універсітэце, з 1882 прафесар, кіраваў кафедрай марфалогіі жывёл. Бальфур развіваў эвалюцыйны кірунак у эмбрыялогіі; яму належаць: даследаванне аб развіцці пласцінсташчылепных рыб, нарысы з марфалагічнай лабараторыі ў Кембрыджы і адно з першых кіраўніцтваў па параўнальнай эмбрыялогіі. Трагічна загінуў у швейцарскіх Альпах.
Сяргей Мікалаевіч Мельнік
Сяргей Мельнік (нар., Мінск) — беларускі футбаліст, абаронца рагачоўскага «Макслайна».
Двор (значэнні)
Двор — тып аднадворнага паселішча на беларускіх землях у IX—XVI стст.
Сяргей Мікалаевіч Мельнік
Клубная кар’ера
Выхаванец футбольнага клуба «Мінск». Выступаў за юнацкія каманды клуба, а ў сезоне 2013 трывала замацаваўся ў дубліруючым складзе «Мінска». Сезон 2014 таксама пачаў у дублі, але ў маі 2014 года быў пераведзены ў склад фарм-клуба «Мінск-2», у складзе якога выступаў у Першай лізе.
Па заканчэнні сезона 2014 «Мінск-2» спыніў існаванне, і Сяргей накіраваўся ў стан мазырскай «Славіі», але доўгі прагляд скончыўся беспаспяхова. Неўзабаве прыбыў на прагляд у «Віцебск», і ў красавіку 2015 года падпісаў кантракт з гэтым клубам. У пачатку сезона 2015 гуляў за дубль віцебскага клуба. 23 мая 2015 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы ў стартавым складзе на пазіцыі правага паўабаронцы ў матчы супраць мінскага «Дынама» (0:0).
У студзені 2016 года, пакінуўшы «Віцебск», праходзіў прагляд у складзе «Крумкачоў», але не падышоў і ў выніку прапусціў сезон 2016 з-за траўмы. У пачатку 2017 года далучыўся да «Баранавічаў», у чэрвені замацаваўся ў стартавым складзе. У жніўні 2017 года стаў іграком «Смаргоні», пакінуў клуб па заканчэнні сезона ў лістападзе 2017 года.
Сезон 2018 пачаў у складзе мікашэвіцкага «Граніта», аднак у ліпені па пагадненні бакоў пакінуў клуб. У жніўні 2018 года далучыўся да «Чысці».
У лютым 2019 года папоўніў склад дэбютанта Другой лігі дзяржынскага «Арсенала». Стаў трывалым іграком стартавага складу каманды, дапамог ёй па выніках сезона перамагчы ў Другой лізе. У студзені 2020 года пакінуў «Арсенал».
У красавіку 2020 года стаў іграком «Ашмянаў-БДУФК», дзе гуляў у стартавым складзе, аднак з верасня перастаў з’яўляцца на полі і ў кастрычніку пакінуў каманду. У пачатку 2021 года далучыўся да наваполацкага «Нафтана», дзе стаў трывалым іграком асновы.
У студзені 2022 года пачаў трэніравацца з рагачоўскім «Макслайнам» і ў лютым падпісаў кантракт з клубам. У якасці іграка стартавага складу дапамог «Макслайну» па выніках сезона 2022 выйсці ў Вышэйшую лігу, куды клуб, аднак, не быў дапушчаны. У лютым 2023 года стала вядома, што абаронца застаецца ў «Макслайне» на сезон 2023.
Дыянісій Малы
Дыяні́сій Малы, Дэні Экзігій (Dionysius Exiguus; першая палова VI ст. н. э.) — рымскі абат, паводле паходжання скіф або гета-дак, заснавальнік летазлічэння ад нараджэння Хрыстова (ці ад пачатку нашай эры), святы Румынскай праваслаўнай царквы. Па даручэнні Папы Рымскага Яна I у 525 г. складаў велікодныя табліцы. Адмовіўшыся ад тагачаснага летазлічэння, які пачынаўся ад першага года кіравання жорсткага ганіцеля хрысціян рымскага імператара Дыяклетыяна, прапанаваў новую сістэму падліку гадоў. Пры гэтым Дзіянісій Малы зыходзіў з таго, што Ісусу, калі ён пачынаў сваю прапаведніцкую дзейнасць, было каля 30 гадоў (паводле Евангеллю ад Лукі), што раскрыжаваны ён быў напярэдадні іўдзейскай пасхі пры імператары Тыберыі. Выкарыстоўваючы методыку вылічэнняў дат пасхі (з улікам сонечнага і месяцавага календароў), якая ўжо існавала, ён усталяваў, што Уваскрэсенне Ісуса Хрыста прыпадае на 25 сакавіка 31 года ад яго нараджэння. У VIII—IX стст. летазлічэнне, уведзенае Дзіянісіем Малым, шырока распаўсюдзілася ў краінах Заходняй Еўропы, і разам з яго велікоднымі табліцамі выкарыстоўвалася ў Сярэднявеччы каталіцкай царквой.
Палічнае
Па́лічнае (, Паличное) — вёска ў Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сароцкага сельсавета.
Дзмітравіцкі сельсавет
Назву Дзмі́травіцкі сельсавет маюць:
Цьепала
Цьепала — італьянскае прозвішча, была распаўсюджана ў Венецыянскай рэспубліцы.
Вядомыя носьбіты:
Мікола Лупсякоў
Мікола (Мікалай Радзівонавіч) Лупсяко́ў (,  —, Мінск) — беларускі пісьменнік.
Біяграфія
Нарадзіўся 4 сакавіка 1919 года ў Маскве ў сялянскай сям’і.
У 1921 годзе сям’я з Масквы вярнулася на радзіму — у вёску Папаратнае (цяпер — у Жлобінскім раёне). У 1932 годзе сям’я пераехала ў суседнюю вёску Вішанькі, дзе бaцькa — колішні мaтpoc лiнкopa «Пeтpaпaўлaўcк», a пaзнeй лeдaкoлa «Тaймыp» — пpaцaвaў cтapшынёй кaлгaca.
У 1935 годзе паступіў на рабфак пры Белдзяржуніверсітэце, а ў 1936 годзе — на літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута, які скончыў у 1941 годзе.
У 1941 годзе мабілізаваны ў Чырвоную Армію. Пасля заканчэння ў 1942 годзе Смаленскага артылерыйскага вучылішча актыўна ўдзельнічаў у баях пад Масквой, на Цэнтральным і Варонежскім франтах, у бітвах пад Курскам і Харкавам, дзе ў сакавіку 1943 года быў цяжка паранены. Пасля лячэння пісьменнік быў дэмабілізаваны з дзеючай арміі.
Творчасць
Пісаць пачаў яшчэ ў школе. Пры падтрымцы Кузьма Чорнага ў 1935 годзе надрукаваў у альманаху «Аднагодкі» апавяданне «Нeчaкaнae».
Пасля дэмабілізацыі і вяртання ў Беларусь выдаў зборнікі апавяданняў «Першая атака» (1944), «Апавяданні» (1947), «Мост» (1947), «Дружба» (1952), «Чырвоны бераг» (апавяданні і нарысы, 1954), «Дняпроўская чайка» (1957, 1988), «Паядынак» (1957), «У вераб’іную ноч» (1958), «Ля пераправы» (1959), «Прырэчча» (аповесць і апавяданні, 1961), «На берагах Дняпра» (1966), Выбраныя творы (1968). Пасля смерці пісьменніка выйшлі зборнікі апавяданняў «Міхалаў дуб» (1974), «Дняпроўская чайка» (1988).
Для дзяцей выйшлі кніжкі апавяданняў «Разведчыкі» (1949), «На вірах» (1974) і аповесць «Я помню…» (1964).
Пераклаў на беларускую мову асобныя творы Дж. Лондана,, , А. Гайдара, і іншыя.
Цікавыя факты
Кузьма Чорны, які вельмі клапаціўся аб чысціні беларускай мовы і які дапамог маладому аўтару выступіць у друку, перад смерцю з жалем і расчараваннем занатуе ў сваім «Дзённіку», што Лупсякоў, як і большасць іншых беларускіх пісьменнікаў, так і не авалодаў належным чынам беларускай мовай.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны I ступені і медалямі.
Кімерыйцы
Кімерыйцы (Kimmérioi) — плямёны, якія ў 7—6 ст. да н.э. жылі ў Паўночным Прычарнамор'і. Упершыню ўзгаданыя ў Гамера, Каліна і Герадота. Былі выцеснены скіфамі, і самі захапілі Фрыгію, Лідыю, Кападокію. У старажытнай тапаніміцы Паўночнага Прычарнамор'я існавалі назвы тыпу Кімерыйскі вал, Баспор Кімерыйскі і пад.
Блізкаўсходнія аўтары
Кімерыйцы — качавыя плямёны, якія прыйшлі ў Закаўказзе са стэпавай зоны і былі ў 714 г. да н.э. зафіксаваны асірыйскімі тэкстамі пад імем народа «гіміру». Звесткі, атрыманыя з аналізу архіваў Саргана II, Асархадона і Ашурбаніпала зводзяцца да наступнага. У 714 г. да н.э. кімерыйцы фіксуюцца ў раёне на поўнач ці паўночны захад ад возера Севан, і што ў раней яны плацілі даніну Урарту. Цар Урарту Руса I выправіўся ў паход на качэўнікаў і пацярпеў цяжкае паражэнне, у выніку якога многія знатныя асобы патрапілі ў палон. У гэты ж час кімерыйцы напалі на суседнюю з Манай вобласць Уасі, у раёне возера Урмія. Пасля гэтых падзей кімерыйцы не згадваюцца ў асірыйскіх тэкстах на працягу 35 гадоў. За гэты час частка іх прасунулася ў заходнюю частку Малой Азіі, а іншая група знаходзілася каля ўсходніх межаў Асірыі. Малаазійскія кімерыйцы ў саюзе з Табалам, Хілаку і племем мушкаў варагавалі з Асірыяй. У 679 г. да н.э. Асархадон разбіў у Кападокіі войска кімерыйскага цара Тэўшпы, але гэта перамога не мела значных наступстваў. Неўзабаве кімерыйцы напалі і часткова падпарадкавалі сабе Фрыгію, забіўшы пры гэтым цара Мідаса, цёзку легендарнага фрыгійскага кіраўніка. Усходняя група качэўнікаў прыняла ўдзел у паўстанні Каштарыты ў 671—669 гг. да н.э., у выніку якога ўтварылася Мідыйскае царства. Мабыць, неўзабаве пасля гэтага ўсходнія кімерыйцы асімілююцца з мясцовым насельніцтвам і знікаюць з гістарычнай арэны, што нельга сказаць пра іх заходніх супляменнікаў.
У 660-х гг. да н.э. яны ўзмацняюць націск на Лідыю, у выніку чаго цар Гіг звярнуўся па дапамогу да Асірыі. Неўзабаве лідыйцам удалося нанесці паражэнне кімерыйцам, якое на некаторы час зняла пагрозу. Тым часам качэўнікам удалося адрынуць у Асірыі шэраг заходніх тэрыторый, што вымусіла Ашурбаніпала лічыць іх вельмі небяспечнымі праціўнікамі. Узмацніўшыся, кімерыйцы на чале з царом Дугдамі (Лігдамісам грэчаскіх тэкстаў) у 644 г. да н.э. ізноў атакуюць Лідыю, у выніку чаго былі ўзяты Сарды і загінуў цар Гіг. Тым часам адбываецца адзінае сутыкненне грэкаў з кімерыйцамі, якім удалося захапіць некаторыя гарады Іоніі, у прыватнасці Магнесію-на-Меандры і, мабыць, Эфес. Неўзабаве былі прадпрынятыя новыя напады на Асірыю, але падчас аднаго з гэтых паходаў цар Дугдамі памёр ад хваробы, і кімерыйцы адступілі. Яго спадчыннік Сандакуру згадваецца як вораг Асірыі ў адным з тэкстаў Ашурбаніпала, але качэўнікам больш не ўдалося аднавіць сваю магутнасць. Больш яны не згадваюцца ў асірыйскіх дакументах.
У Бібліі кімерыйцы вядомыя як яфетычны народ гамер.
Антычныя аўтары
Герадот называе кімерыйцаў даскіфскім насельніцтвам стэпавай часткі Паўночнага Прычарнамор'я. Таксама іх згадваюць Гамер і Калін. У «Адысеі» кімерыйцы паўстаюць як легендарны народ, які жыве на крайнім Захадзе ля акіяна, куды ніколі не пранікаюць прамяні Сонца. Філолагі Арыстарх і Кратэт выпраўлялі ў Гамера напісанне кімерыйцы на «керберыі» (гл. Кербер). Пра «кімерыйскі град» распавядаў Гекатэй. Эфар Кімскі змяшчае іх каля возера Аверн у Італіі.
Археалогія
Кімерыйцамі часта называюцца археалагічныя культуры Паўночнага Прычарнамор'я, якія адносяцца да ранняга жалезнага веку, адпаведна, і гэты час носіць назву «Кімерыйскай эпохі» (XI—VII стст. да н.э.). Паходжанне кімерыйцаў звязваецца з плямёнамі зрубнай культуры позняга бронзавага веку. А. І. Цераножкін вылучыў у культуры «кімерыйцаў» дзве храналагічныя ступені: першая (ранняя) атрымала назву чарнагораўская (па назве кургана каля хут. Чарнагораўскі ва Украіне), другая (позняя) — новачаркаская (па назве горада Новачаркаск, каля якога быў знойдзены рэчыўны скарб) (Цераножкін, 1976). Для пахаванняў характэрна скурчанае размяшчэнне шкілетаў, шматлікія знаходкі конскай збруі (цуглі, страмёны).
Таксама, гістарычныя кімерыйцы атаясамляюцца з прадстаўнікамі белазерскай культуры, а таксама белагрудаўскай і чарналескай.
Д. А. Аўдусін лічыў, што кімерыйскім з'яўляецца ўпускное пахаванне № 5 у кургане Высокая Магіла ў Запарожскай вобласці. Паводле даных радыевугляроднага аналізу курган датуецца мяжой X і IX стст. да н.э.
Мастацтва
Часцей за ўсё на кімерыйскіх рэчах сустракаецца фігура ў выглядзе ромбападобнага значка з увагнутымі бакамі і кружочкам у сярэдзіне. Амаль заўсёды такі значок упісваецца ў круг, у выніку чаго ўтворыцца простая чатырохпялёсткавая разетка. Значкамі такога роду звычайна афармляліся круглыя бронзавыя бляхі з адтулінамі для перакрыжаваных рамянёў у аброці. Значку магло надавацца і значэнне амулетаў. Другую серыю складаюць круглыя бляшкі з упісаным прамым раўнаканцовым ці часцей мальтыйскім крыжам.
Мова
У наш час усе звесткі пра кімерыйскую мову з'яўляюцца вельмі гіпатэтычнымі ў сувязі з тым, што ад іх мовы захавалася ўсяго некалькі імёнаў уласных у асірыйскай транскрыпцыі (Te-ush-pa, Dug-dam-me, Sandaksatru), а таксама назва самога народа. З пункту гледжання І. М. Дзьяканава, імя кімерыйскага цара Сандаксатру абсалютна аналагічна іранскаму «Артаксеркс» і можа быць інтэрпрэтавана як «улада бога Сандона» (лувійскае бажаство). Пры гэтым робіцца здагадка пра індаіранскую прыналежнасць кімерыйцаў. Самоназвание киммерийцев, вероятно, звучало как «гимер» или «гимир».
Таксама існуе версія, што кімерыйцы былі блізкія фракійцам.
Адзенне
На заснаванні выяўленчага мастацтва суседніх народаў аднаўляюць адзенне кімерыйцаў. Яны насілі скураныя курткі, порткі, боты і спічастыя шапкі.
Асобы
У масавай культуры вядомы выдуманы кімерыец па імі Конан.
Выцінанка
Выціна́нка, абласныя назвы выразанка, выстрыганка — ажурны ўзор, выразаны з белай, чорнай ці каляровай паперы. Від дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
У беларускай культуры найбольш пашыраныя аднаколерныя выцінанкі; часам іх рабілі ў некалькі слаёў рознага колеру. Узоры геаметрычныя, раслінныя, радзей зааморфныя і антрапаморфныя.
У наш час матывы і прыёмы выцінанкі пашыраны ў афармленні кніг, упаковак, паштовак і г.д. На пачатку 1990-х гадоў калекцыя выцінанак зберагалася ў Музеі старажытнабеларускай культуры ІМЭФ АН БССР.
Жанна Баук
Жанна Марыя Шарлота Баук (швед. Jeanna Maria Charlotta Bauck; 19 жніўня 1840, Стакгольм — 27 траўня 1926, Мюнхен) — шведска-нямецкая мастачка. Вядомая сваёй асветніцкай дзейнасцю і супрацоўніцтвам з мастачкай Бертай Вегман.
Спіс паветаў Польшчы
Спіс паветаў (powiat), якія з'яўляюцца сярэдняй адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай у Рэспубліцы Польшча.
Жанна Баук
Біяграфія
Нарадзілася ў Стакгольме ў 1840. Яе бацькамі былі Карл Вільгельм Баук, выкладчык музыкі і музычны крытык нямецкага паходжання, і шведка Даратэа Фрэдрык. У яе таксама была сястра Ганна Люсія Баук і два браты, Эмануэль і Ёхан.
Спіс паветаў Польшчы
Адміністрацыйны падзел паветаў
Паветы падзелены на гміны (gmina — воласць), найменшыя адміністрацыйны адзінкі Польшчы. У Польшчы існуюць гміны трох тыпаў:
Жанна Баук
Біяграфія
У 1863 годзе Жанна пераехала ў Германію, дзе вучылася ў выдатных выкладчыкаў таго часу: спачатку ў Дрэздэне ў Адольфа Эрхардта, потым у Дзюсельдорфе ў Альберта Флама, затым у Мюнхене ў Юзэфа Брандта. Большую частку сваіх першых пейзажаў яна пісала ў Мюнхене разам з мастаком-акадэмікам Ёханам Дзідрыхам Лангко, які належаў да Барбізонскай школы жывапісу.
Спіс паветаў Польшчы
Адміністрацыйны падзел паветаў
Усяго ў Польшчы 2484 гмін (станам на 2011 год):
Жанна Баук
Біяграфія
У Мюнхене Жанна пазнаёмілася з мастачкай Бертай Вегман, якая стала яе сяброўкай. Абедзве жанчыны разам здымалі пакой, карысталіся агульнай майстэрняй і неаднаразова пісалі партрэты адна адной. Да гэтага перыяду адносіцца карціна Жанны Баук «Берта Вегман, якая піша партрэт» (1870), на якой Вегман адлюстравана за мальбертам, спінай да гледача, засяроджаная над партрэтам мужчыны, які сядзіць у крэсле. Крытыкі адзначаюць, што ў гэтай карціне перавернутыя традыцыйныя ролі, пры якіх погляд мужчыны накіраваны на жанчыну-аб’ект.
Спіс паветаў Польшчы
Адміністрацыйны падзел паветаў
Гарады, якія ўтвараюць гарадскія гміны, пазначаны тлустым шрыфтам.
Апольскае ваяводства
Апольскае ваяводства (Województwo opolskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Аполе.
Жанна Баук
Біяграфія
У 1882 годзе Брук вярнулася ў Мюнхен, дзе адкрыла школу для жанчын-мастачак. Затым, з 1897 па 1904 год, яна жыла ў Берліне, дзе таксама выкладала ў мастацкай школе для жанчын, «Аб’яднанне берлінскіх мастачак». Адной з яе вучаніц была Паўла Мадэрзон-Бекер, якая надзвычайна шанавала сваю настаўніцу і захаплялася ёй. Разам з выкладаннем Баўк працягвала пісаць, пераважна пейзажы і партрэты.
Спіс паветаў Польшчы
Вармінска-Мазурскае ваяводства
Вармінска-Мазурскае ваяводства (Województwo warmińsko-mazurskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Ольштын
Жанна Баук
Біяграфія
Жанна Баку неаднаразова выстаўляла свае працы ў Стакгольмскай акадэміі мастацтваў, удзельнічала ў міжнародных выставах, напрыклад у Сусветнай выставе 1893 года.
Спіс паветаў Польшчы
Велікапольскае ваяводства
Велікапольскае ваяводства (Województwo wielkopolskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Познань
Заходнепаморскае ваяводства
Заходнепаморскае ваяводства (Województwo zachodniopomorskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Шчэцін
Куяўска-Паморскае ваяводства
Куяўска-Паморскае ваяводства (Województwo kujawsko-pomorskie); у горадзе Быдгашч — адміністрацыя, а ў горадзе Торунь — сеймік ваяводства.
Люблінскае ваяводства
Люблінскае ваяводства (Województwo lubelskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Люблін.
Мазавецкае ваяводства
Мазавецкае ваяводства (Województwo mazowieckie), адміністрацыйны цэнтр — горад Варшава.
Малапольскае ваяводства
Малапольскае ваяводства (Województwo małopolskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Кракаў.
Ніжнесілезскае ваяводства
Ніжнесілезскае ваяводства (Województwo dolnośląskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Уроцлаў.
Падляскае ваяводства
Падляскае ваяводства (Województwo podlaskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Беласток.
Паморскае ваяводства
Паморскае ваяводства (Województwo pomorskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Гданьск.
Свентакшыскае ваяводства
Свентакшыскае ваяводства (Województwo świętokrzyskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Кельцы.
Сілезскае ваяводства
Сілезскае ваяводства (Województwo śląskie), адміністрацыйны цэнтр — горад Катавіцы.
Кола часу
«Кола часу» (The Wheel of Time, скар. WoT альбо tWoT) — серыя раманаў у жанры фэнтэзі амерыканскага пісьменніка Роберта Джордана, суаўтарам трох апошніх раманаў з’яўляецца Брэндан Сандэрсан. Першапачаткова запланаванае як серыя з шасці кніг на дэбют у 1990 годзе, «Кола часу» ахоплівае 14 тамоў, у дадатак да рамана-прыквела і дзвюх спадарожных кніг. Джордан памёр у 2007 годзе падчас працы над тым, што планавалася стаць апошнім томам серыі. Ён падрыхтаваў вялікія нататкі, якія дазволілі аднаму аўтару фэнтэзі Брэндону Сандэрсану завяршыць апошнюю кнігу, якая вырасла ў тры тамы: Надыход буры (2009), Вежы Поўначы (2010) і Памяць святла (2013).
Цыкл кніг абапіраецца на шматлікія элементы як еўрапейскай, так і азіяцкай міфалогіі, асабліва цыклічны характар часу ў будызме і індуізме; метафізічныя канцэпцыі балансу, дуалізму і павагі да прыроды, знойдзеныя ў даасізме; аўраамічныя канцэпцыі Бога і Сатаны; і Вайна і мір Льва Талстога.
Кола часу адметнае сваёй даўжынёй, падрабязным выдуманым суветам, магічнай сістэмай і вялікім наборам персанажаў. Пасля завяршэння цыкл кніг быў намінаваны на прэмію Х’юга,, кніг з серыі было прададзена больш за 90 мільёнаў копій па ўсім свеце, што робіць яго адным з самых прадаваных эпічных фэнтэзі-серыялаў з часоў Уладара Пярсцёнкаў. Яго папулярнасць спарадзіла калекцыйную картачную гульню, відэагульню, ролевую гульню і альбом саўндтрэкаў. Прэм’ера адаптацыі тэлесерыяла вытворчасці Sony Pictures і Amazon Studios адбылася ў 2021 годзе.
Дзеянне сюжэту
Дзеянне серыяла разгортваецца ў будучыні безназоўнага свету, які, з-за цыклічнага характару часу, адлюстраванага ў серыяле, з’яўляецца адначасова далёкім мінулым і далёкай будучыняй Зямлі. Фанаты сталі называць гэты свет Рэндландам (ад імя галоўнага персанажа) або Сусвет Кола (параўн. з раздзелам спадарожнай кнігі "Сусвет Роберта Джордана «Кола часу»).
Сусвет
На заранку часоў, бажаство, вядомае як Творца, выкавала Сусвет і Кола Часу, якое круціць Узор Стагоддзяў, выкарыстоўваючы ў якасці нітак жыцці мужчын і жанчын. Кола мае сем спіц, кожная з якіх уяўляе эпоху, і яно круціцца Адзінай сілай, якая выцякае з Сапраўднай Крыніцы. Адзіная сіла падзелена на мужчынскую і жаночую паловы, сайдзін і сайдар, якія працуюць у апазіцыі і ва ўнісон, каб кіраваць Колам. Людзі, якія могуць выкарыстоўваць яго моц, вядомыя як каналеры; іх галоўная арганізацыя называецца Айз Седай або «Слугі ўсіх» на старой мове.
Творца зняволіў яго супрацьлегласць, «Шай’тана», Цёмнага, у момант стварэння, запячатаючы яго далей ад Кола. Аднак у часы, якія называюцца Эпохай Легенд, эксперымент Айз Седай ненаўмысна ўварваўся ў турму Цёмнага, дазволіўшы яго ўплыву зноў пракрасціся ў свет. Цёмны аб’яднаў ўсіх ганарлівых, разбэшчаных і амбіцыйных, дзеля свайго вызвалення з турмы, каб ён мог перарабіць час і рэальнасць на свой вобраз. У адказ на гэтую пагрозу Кола выпусціла Цмока, каналізатара велізарнай сілы, каб стаць ахоўнікам Святла. У Эпоху Легенд, Цмокам называўся Льюс Тэрын Тэламон, які ў рэшце рэшт стаў камандаваць Айз Седай і іх саюзнікамі ў барацьбе з сіламі Цёмнага. Пасля знясільваючай 10-гадовай вайны Льюс Тэрын прывёў свае сілы да перамогі ў дзёрзкім нападзе на вулкан Шаёл Гул (месца зямной сувязі з турмой Цёмнага) і змог зноўку запячатаць турму. Аднак у момант перамогі Цёмны змог забрудзіць Саідзін, звёўшы мужчын-чэннелераў Адзінай Сілы з розуму. Льюс Тэрын забіў сваіх сяброў і сям’ю, а затым, наўмысна перагружаючы сябе Адзінай сілай, забіў сябе. Іншыя мужчыны-каналеры спустошылі свет Адзінай сілай, выклікаючы землятрусы і прыліўныя хвалі, якія змянілі свет. У рэшце рэшт, апошні мужчына-чэннелер быў забіты або адрэзаны ад Адзінай Сілы, у выніку чаго чалавечая раса амаль знішчана, і толькі жанчыны могуць бяспечна валодаць Адзінай Сілай. Айз Седай аднавілі і вывелі чалавецтва з гэтага цёмнага часу. Цяпер чалавецтва жыло пад ценем прароцтва аб тым, што Цёмны вырвецца са сваёй турмы і Цмок адродзіцца, каб змагацца з ім яшчэ раз, і хоць ён з’яўляецца адзінай надзеяй чалавецтва супраць Цёмнага, ён другі раз спустошыць свет у барацьбе.
Праз тры тысячы гадоў чалавечы род аднавіў узровень тэхналогій, прыкладна параўнальны з узроўнем позняга сярэднявечча або ранняга Новага часу, хоць і з больш высокім узроўнем агульнай адукацыі і разумення гігіены і анатоміі, але, тым не менш, амаль поўная адсутнасць фармальнай навукі, прамысловай вытворчасці і акадэмічных устаноў. Гэта можна прасачыць у постапакаліптычнай прыродзе свету, дзе шмат ведаў захавалася, але структуры і інстытуты, якія зрабілі гэтыя веды магчымымі, былі знішчаны. Адным з істотных адрозненняў ад нашай гісторыі з’яўляецца тое, што ў большасці грамадстваў жанчыны карыстаюцца поўнай роўнасцю з мужчынамі, а ў некаторых — вышэйшымі. Гэта тлумачыцца моцай і прэстыжам Айз Седай, якая складаецца толькі з жанчын, і ўплывае на большае грамадства.
Некалькі буйных войнаў спустошылі галоўны кантынент з моманту паразы Цёмнага, напрыклад Войны Тролакаў, калі ацалелыя слугі Цёмнага спрабавалі яшчэ раз знішчыць цывілізацыю, але былі пераможаны альянсам нацый на чале з Айз Седай; і Стогадовая вайна, разбуральная грамадзянская вайна, якая адбылася пасля падзення імперыі, якая ахоплівала ўвесь кантынент і якой кіраваў вярхоўны кароль Артур Ястрабінае Крыло. Гэтыя войны перашкодзілі чалавечай расе вярнуць моц і высокія тэхналогіі Эпохі Легенд, а таксама пакінулі чалавецтва падзелам. Нават прэстыж Айз Седай упаў з-за змяншэння іх колькасці і з’яўлення канкуруючых арганізацый, такіх як Дзеці Святла, ваеннага ордэна, які лічыць, што ўсе, хто накіроўвае Адзіную Сілу, з’яўляюцца слугамі Ценю. Народы сучаснай эпохі здольныя аб’яднацца ў абароне ад ваяўнічых кланаў Айілаў, якія перайшлі ў заходнія каралеўствы з місіяй помсты пасля таго, як пацярпелі ад цяжкай абразы, але занадта падзеленыя, каб эфектыўна працаваць разам у іншых сферах.
Сюжэт
Дзеянне рамана-прыквела «Новая вясна» разгортваецца падчас вайны айілаў і апісвае канец канфлікту. Айз Седай выяўляюць, што прароцтвы Цмока споўніліся і Цмок адрадзіўся. Агенты Айз Седай адпраўляюцца, каб паспрабаваць знайсці нованароджанае дзіця, перш чым слугі Ценю зробяць тое ж самае.
Цыкл кніг пачынаецца амаль праз 20 гадоў у раёне Двурэчча, каралеўства Андор, амаль забытым глухім месцы. Малады аўчар па імі Ранд аль’Тор (галоўны герой цыкла кніг) і яго бацька Там аль’Тор едуць у суседняе мястэчка Поле Эмонда, каб даставіць сідр. Ранд, імкнецца да далейшага развіцця свайго рамана з дачкой мэра, Эгуін аль’Вэрэ, апынаецца ў кампаніі Айз Седай па імі Мойрэйн Дамодрэд і яе вартаўніка Лана, пасля таго як яго бацька атрымвае сур’ёзнае параненне. Ранд і яго сябры Мэтрым «Мэт» Котан і Пэрын Айбара даведаліся ад Мойрэйн, што слугі Цёмнага шукаюць аднаго маладога чалавека, які жыве ў гэтай мясцовасці. На жаль, Мойрэйн не можа вызначыць, хто гэта з трох мужчын: сам Рэнд, Мэт або Пэрын, і таму, пасля жудаснай бітвы з істотамі, створанымі Цёмным, вывозіць усіх траіх з раёна Дзвюх Рэк разам з Эгуін (якая, па меркаванні Мойрэйн, можа накіроўваць Адзіную Сілу і можа стаць Айз Седай) і вясковай «Мудрай» (мясцовая лекарка) Найніў аль’Меара, Першы раман адлюстроўвае іх уцёкі ад розных агентаў Ценю і іх спробы ўцячы ў горад Айз Седай Тар Валон.
З гэтага моманту гісторыя пашыраецца, і галоўны герой Ранд, як і іншыя персанажы, часта дзеляцца на розныя групы, выконваючы розныя місіі або праграмы, накіраваныя на прасоўванне справы Адроджанага Цмока, часам за тысячы міль адна ад адной. Шырока кажучы, арыгінальная група персанажаў з Двухрэчча знаходзіць новых саюзнікаў, набывае досвед і становіцца асобамі з пэўным уплывам і аўтарытэтам. Пакуль яны змагаюцца за аб’яднанне заходніх каралеўстваў супраць сіл Цёмнага, іх задача ўскладняецца кіраўнікамі краін, якія не жадаюць адмовіцца ад сваёй улады, і групоўкамі, такімі як Дзеці Святла, якія не вераць у прароцтвы і сеанчан (жыхары даўно страчанай калоніі імперыі Артура Ястрабінага Крыла за заходнім акіянам, якія вярнуліся, мяркуючы, што іх лёс — заваяваць свет). Айз Седай таксама падзяліліся на тых, хто верыць, што Адроджаны Цмок павінен знаходзіцца пад строгім кантролем, і тых, хто верыць, што ён павінен весці іх у бой, як ён рабіў у папярэдняй вайне. Па меры пашырэння гісторыі з’яўляюцца новыя персанажы, якія прадстаўляюць розныя фракцыі; хоць гэтае пашырэнне апавядання дазваляе эфектыўна адлюстраваць маштабы нарастаючай барацьбы, яго крытыкавалі за запаволенне тэмпу раманаў і часам звядзенне арыгінальных або галоўных герояў да пашыраных эпізадычных ролікаў.
У шостым рамане стала ясна, што Апошняя бітва, выкліканая тым, што Цёмны зноў можа аказаць свой уплыў непасрэдна на свет, непазбежная, бо толькі тры пячаткі (ключы ад турмы Цёмнага) цэлыя. Як толькі астатнія пячаткі зламаюцца, Цёмны зможа свабодна дакрануцца да свету. Апошняя бітва, Тармон Гайдон, апісана ў чатырнаццатым і апошнім рамане серыі, Памяць святла.
Кнігі ў серыі
У 2002 годзе першая кніга, «Вока свету», была пераўпакаваная ў два тамы з новымі ілюстрацыямі для малодшых чытачоў: «З дзвюх рэк» уключаючы дадатковы раздзел («Крумкачы») перад існуючым пралогам, і «Да пагібелі» з пашыраным гласарыем. У 2004 годзе тое ж самае было зроблена з кнігай Вялікае паляванне, з дзвюма часткамі: Паляванне пачынаецца і Новыя ніткі ва ўзоры.
Апавяданні
У канцы 1990-х Джордан напісаў два апавяданні ў франшызе. Першы, Удар па Шаёл Гул, папярэднічае асноўнай серыі на некалькі тысяч гадоў. Ён быў даступны ў Інтэрнэце, а пазней быў апублікаваны ў "Свеце Роберта Джордана «Кола часу». Джордан таксама напісаў апавяданне пад назвай «Новая вясна» для анталогіі «Легенды» 1998 года пад рэдакцыяй Роберта Сільверберга. Джордан пазней пашырыў гэта ў асобны раман «Новая вясна», які быў апублікаваны ў студзені 2004 года.
Падчас працы Брэндана Сандэрсана над «Памяццю святла» два раздзелы кнігі былі выразаны і пазней апублікаваны ў выглядзе апавяданняў у анталогіях. Першы, Рака Душ (River of Souls), быў апублікаваны ў Unfettered: Tales by Masters of Fantasy (2013). Другі, Агонь унутры шляхоў (A Fire Within the Ways), быў апублікаваны ў Unfettered III у 2019 годзе. У адрозненне ад «Рака Душ», «Агонь унутры шляхоў» не лічыцца канонам.
Энцыклапедычныя працы
У лістападзе 1997 года выданне Tor Books выпусціла дапаможную кнігу да серыі пад назвай " Свет Роберта Джордана «Кола часу», якая змяшчае шмат дагэтуль нераскрытай даведачнай інфармацыі аб серыі, уключаючы першыя карты ўсяго свету і роднага кантынента Сеанчан. Джордан быў сааўтарам кнігі з Тэрэзай Патэрсан. Джордан палічыў кнігу ў цэлым кананічнай, але заявіў, што яна была напісана з пункту гледжання гісторыка ў рамках сусвету «Кола часу» і была схільная да памылак прадузятасці і здагадак.