cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ана Атэрлі
Біяграфія
Як мастак уваходзіла ў авангардную Grupo Experimentalista Português, удзельнічала ў групавых выставах. У 1992 годзе ў Цэнтры сучаснага мастацтва Фонду Галуста Гюльбенкяна была прадстаўлена вялікая рэтраспектыва яе жывапісных і графічных работ 1960-х — 1990-х гадоў.
З 1981 года выкладала на факультэце сацыяльных і гуманітарных навук у Новым Лісабонскім універсітэце.
Зілур Рахман
Зілур Рахман (জিল্লুর রহমান;  — ) — бангладэшскі палітычны і дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Пасля абвяшчэння незалежнасці краіны працягнуў удзел у палітыцы, быў генеральным сакратаром «Лігі Авамі». Член парламента Бангладэш з 1973 года. Пасля забойства прэзідэнта Муджыбура Рахмана трапіў пад рэпрэсіі з боку новага ваеннага кіраўніцтва краіны.
Займаў міністэрскія пасады ва ўрадзе «Лігі Авамі» пад кіраўніцтвам Шэйх Хасіны Вазед у 1996—2001 гадах. Пасля вяртання яе да ўлады ў 2009 годзе стаў прэзідэнтам Бангладэш (ён з’яўляўся адзіным зарэгістраваным кандыдатам на выбарах і быў абвешчаны прэзідэнтам 12 лютага 2009 года без правядзення галасавання).
Быў жанаты з актывісткай «Авамі Ліг», забітай тэрарыстамі ў 2004 годзе. Памёр 20 сакавіка 2013 года ў адной з сінгапурскіх бальніц. Незадоўга да смерці быў шпіталізаваны з-за праблем з дыханнем.
Гізалкі (гміна)
Гіза́лкі (Gizałki) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Пляшэўскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Гізалках. Плошча гміны складае 108,56 км². Станам на 2004 год у гміне Гізалкі пражывалі 4631 чалавек, шчыльнасць — 42,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 16 салецтваў.
NGC 7517
NGC 7517 (іншыя абазначэнні — PGC 70715, MCG 0-59-8, ZWG 380.10, NPM1G -02.0506) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Керэс (група індзейцаў)
Ке́рэс, або ке́рэсцы (Keres, Keresan) — моўна-культурная група індзейцаў-пуэбла на паўднёвым захадзе ЗША. Агульная колькасць (2020 г.) — 20 900 чалавек.
Керэс насяляюць 7 аўтаномных пуэбла на тэрыторыі штата Нью-Мексіка. Упершыню былі ўзгаданы пад адзінай назвай керэс іспанскім канкістадорам Ф. В. дэ Каранада ў 1540 г. У 1630 г. іх агульная колькасць набліжалася да 4 000 чалавек. Керэс ніколі не былі аб'яднаны ў адзіную палітычную супольнасць, аднак захоўвалі супольную мову, ізаляваную ад іншых паўночнаамерыканскіх моў. Археолагі лічаць, што продкі керэс перасяліліся ў сучаснае месца пасялення ў першай палове 2 тысячагоддзя н. э. з поўначы і могуць быць звязаны з культурамі Хахокам і Анасазі.
Асноўным гаспадарчым заняткам здаўна з'яўляецца земляробства. У нашы дні распаўсюджаны жывёлагадоўля, садоўніцтва, традыцыйныя рамёствы. Захаваліся старажытныя святы, вера ў качына, вусная народная творчасць.
Студзянецкі сельсавет (Касцюковіцкі раён)
Студзяне́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Касцюковіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Студзянец.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Касцюковіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Касцюковіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Беладубраўскага сельсавета. 8 снежня 1959 года цэнтр Студзянецкага сельсавета перанесены ў вёску Белая Дуброва, сельсавет перайменаваны ў Беладубраўскі.
Поль Гюэ
Поль Гюэ ( — ) — французскі мастак і гравёр.
Нарадзіўся ў Парыжы. Вучыўся ў Гро і Герэна. Пазнаёміўся з англійскім мастаком Рычардам Парксам Бонінгтанам у майстэрні Гро, дзе ён вучыўся нерэгулярна з 1819 па 1822 год. Прыклад Бонінгтана паўплываў на Гюэ адкінуць неакласіцызм і замест гэтага маляваць пейзажы, заснаваныя на ўважлівым назіранні за прыродай. Брытанскія пейзажныя карціны, выстаўленыя ў Салоне 1824 года, сталі адкрыццём для Гюэ, які сказаў пра працу Канстэбля: «Мабыць, гэта быў першы раз, калі чалавек адчуў свежасць, убачыў раскошную, зялёную прыроду, без чарнаты, грубасці і манеры». Наступныя працы Гюэ спалучалі перайманне англійскага стылю з натхненнем галандскіх і фламандскіх старых майстроў, такіх як Рубенс, Якаб ван Ройсдаль і Мейндэрт Хобема.
Удзельнічаў у Ліпеньскай рэвалюцыі 1830 года і некаторы час пасля гэтага ўдзельнічаў у рэспубліканскай палітыцы. Ён быў узнагароджаны парай сеўрскіх фарфоравых ваз ад караля Луі-Філіпа ў 1844 годзе. Узнагароджаны залатым медалём на Салоне 1848 г. Выстаўляўся на Сусветнай выставе 1855 года, дзе быў узнагароджаны медалём, а таксама выстаўляўся на Міжнароднай выставе 1867 года.
Богаяўленскі манастыр (Полацк)
Богаяўленскі манастыр — помнік архітэктуры барока з элементамі класіцызму. У цэнтры Полацка, на правым беразе Заходняй Дзвіны.
Гісторыя
Заснаваны ў XVI ст., з'яўляўся цэнтрам праваслаўнага полацкага брацтва. Уключаў Богаяўленскую царкву і жылы корпус (цяпер выкарыстоўваецца пад музей). У XVI—XVII стст. пастаўленыя драўляныя будынкі манастыра і брацкай школы. У пачатку XVII ст. будынкі манастыра згарэлі. Паводле некаторых звестак, галоўная манастырская царква згарэла ў 1682 г. і замест яе пабудавана капліца; пасля пажару 1757 г. на сродкі жыхароў у 1761 г. пачалося аднаўленне храма, былі напалавіну ўзведзеныя сцены, але праз год зноў згарэлі. У 1779 г. будаўніцтва царквы было завершана (у далейшым неаднаразова перабудоўвалася).
Пасля наведвання ў 1780 г. Кацярынай II Полацка ўказам ад 10.12.1781 г. было выдзелена 35 221 руб. на ўпарадкаванне манастыра. У 1782 г. архітэктар Дж. Кварэнгі распрацаваў праект яго расшырэння: прадугледжваў раскрыццё кампазіцыі ансамбля будынкаў уздоўж вуліцы Вялікай (сучасная вуліца Леніна) — царкву фланкіравалі два двухпавярховыя будынкі, размешчаныя па чырвонай лініі вуліцы. У 1782—85 гг. з захаду ад царквы на месцы драўлянага будынка брацкай школы (у 1656—59 гг. у ёй выкладаў Сімяон Полацкі) быў узведзены Г-падобны ў плане корпус: у ім знаходзіліся келлі манахаў, пакоі ігумена і две цёплыя царквы — Ефрасіннеўская і Кацярынінская. З усходу ад царквы ў пачатку XIX ст. пабудаваны «эканамічны дом» (з 1835 г. мужчынскае духоўнае вучылішча ; не захаваўся).
У 1784—1791 гг. і 1812—1819 гг. у жылым корпусе размяшчалася народнае вучылішча, у 1792—1812 гг. — багадзельня. У 1959 г. на будынку манастыра ўстаноўлена мемарыяльная дошка Сімяону Полацкаму.
У 1970-я гады будынак манастыра рэстаўрыраваны, выкарыстоўваўся як жылы дом. У Богаяўленскай царкве пасля рэстаўрацыі з 1981 г. размяшчалася карцінная галерэя.
У наш час у жылым корпусе размяшчаюцца Музей беларускага кнігадрукавання і Музей-бібліятэка Сімяона Полацкага.
Манастыр
Жылы корпус Г-падобны ў плане. Ва ўсходнім крыле размяшчаліся келлі манахаў, пакоі ігумена, у вуглавой частцы — 2 цёплыя царквы: Ефрасіннеўская і Кацярынінская (планіроўка зменена). З-за няроўнасці рэльефу частка будынка мае наўпадвальны паверх. Галоўны (паўночны) фасад арыентаваны на вул. Ніжне-Пакроўскую. У кампазіцыі галоўных фасадаў будынкаў выкарыстаны характэрны для класіцызму прынцып ордара, але без яго вертыкальных частак. Першы паверх трактаваўся як своеасаблівы п’едэстал пад больш парадным другім паверхам, быў дэкарыраваны рустам і расчлянёны невялікімі лучковымі аконнымі праёмамі. На гладкай паверхні сцен 2-га паверха — шырокі паясок, вокны больш выцягнутыя, з простымі ліштвамі. Будынкі завершаныя развітым прафіляваным карнізам. Кутняя частка (тут знаходзіліся келлі) вылучана чатырма дарычнымі паўкалонамі, завершана франтонам і невялікай вежай (у 1830-я гады пабудаваны купал на цыліндрычным барабане, адноўлены).
Гётэбарг (камуна)
Камуна Гётэбарг (Göteborgs kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестра-Гёталанд у паўднёва-заходняй Швецыі.
Гётэбарг 192-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Гётэбарг.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 526 089 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 21 гарадское пасяленне (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Забердава
За́бердава (, Забердово) — вёска ў Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Райцаўскага сельсавета.
Калеж Чатырох Нацый
Калеж Чатырох Нацый (Collège des Quatre-Nations; таксама Калеж Мазарыні) — французскі калеж, частка гістарычнага Парыжскага універсітэта. У пачатку XIX стагоддзя ў ім размясціўся Інстытут Францыі. У сваім завяшчанні, ад 6 сакавіка 1661 а, кардынал і міністр Мазарыні перадаў значныя сродкі маладому каралю Людовіку XIV на збудаванне калежа для шасцідзесяці прадстаўнікоў дваранскіх родаў з правінцый, аб'яднаных каралеўскай уладай у выніку Вестфальскага (1648) і Пірэнейскага (1659) мірных пагадненняў (адкуль пайшло імя — «Калеж Чатырох Нацый», якімі былі Артуа, Эльзас, Піньероль і Русільён). Мазарыні пажадаў быць пахаваным у капліцы калежа (як і яго папярэднік кардынал Рышэльё ў Сарбоне), а таксама завяшчаў будучаму калежу сваю персанальную бібліятэку.
Жан-Батыст Кальбер даручыў каралеўскаму архітэктару Луі Ле Во скласці планы калежа, прапанаваўшы размясціць яго насупраць Луўра на іншым беразе Сены. Будаўніцтва было ажыццёўлена паміж 1662 і 1688 гг. Бібліятэка Мазарыні была адкрыта ў 1682 годзе ва ўсходнім крыле будынка калежа.
Падчас Вялікай французскай рэвалюцыі з 1796 года ў будынку размяшчалася адна з трох вышэйшых парыжскіх цэнтральных школ — «Цэнтральная школа Чатырох Нацый». Школа была зачынена ў 1802 годзе, а ў 1805 годзе імператар Напалеон I размясціў у будынку калежа Інстытут Францыі.
Вялікае Бушкава
Вялі́кае Бу́шкава (, Великое Бушково) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Сухарэўскага сельсавета.
Клеапатра
Клеапа́тра VII Філапа́тар (Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, 69 — 30 гг. да н.э.) — апошняя царыца эліністычнага Егіпта з македонскай дынастыі Пталемееў (Лагідаў). Дачка Пталамея XII.
Біяграфія
Услаўлена дзякуючы драматычнай гісторыі кахання да рымскага палкаводца Марка Антонія. У гады яе кіравання Егіпет быў заваяваны Рымам, сама Клеапатра скончыла самагубствам, каб не стаць палонніцай першага рымскага імператара Актавіяна Аўгуста. Клеапатра стала адным з найбольш папулярных антычных персанажаў у кінастужках і літаратурных творах.
Дзеці
Пталамей XV Цэзарыён, Аляксандр Геліяс, Пталамей Філадельф, Клеапатра Селена II
Вольга Канстанцінаўна Мацюшка
Біяграфія
Член КПСС з 1960, дэлегат XXII з’езда КПСС.
Узнагароды
Узнагароджана ордэнамі Леніна (30.04.1966), «Знак Пашаны» (18.01.1958), Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР (12.01.1960).
Стрэліца
Стрэ́ліца (, Стрелица) — вёска ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Завуццеўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Язна Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 15 кастрычніка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Малінаўскага сельсавета.
13 ліпеня
13 ліпеня — сто дзевяноста чацвёрты (сто дзевяноста пяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.
Наступленне на Сеговію
Наступленне на Сеговію — ваенная аперацыя, праведзеная рэспубліканскай арміяй падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі на Цэнтральным фронце з мэтай адцягнуць сілы нацыяналістаў з-пад Більбаа, прадухіліць падзенне Паўночнай зоны і заняць горад Сеговія. Пасля кароткага пачатковага поспеху наступленне правалілася з-за недахопу вопыту ў рэспубліканцаў і перавагі паўстанцаў у паветры.
Планы, пазіцыі і сілы бакоў
Новаму ўраду Іспанскай рэспублікі, сфармаванаму ў сярэдзіне мая доктарам Хуанам Негрынам, тэрмінова патрабавалася значная перамога, таму ён даручыў падрыхтаваць план раптоўнай атакі на Сеговію, з намерам захапіць сталіцу правінцыі і паглыбіцца ў тэрыторыю ворага ў напрамку Вальядаліда. З іншага боку, у выпадку поспеху аперацыі, якая, як лічылася, не ўяўляла асаблівых цяжкасцяў, меркавалася адцягнуць сілы нацыяналістаў ад Більбаа і прадухіліць падзенне Паўночнай зоны.
Рэспубліканскія вышыні Навасерады, размешчаныя на паўночны захад ад Мадрыда, прадстаўляліся зручным месцам для наступлення, бо дамінавалі над Ла-Гранхай і далінай Эрэсмы. Мясцовасць не мела значных натуральных перашкод аж да Сеговіі. Акрамя таго, сасновыя лясы ў гэтым раёне спрыялі непрыкметнаму засяроджванню арміі. Сама Сеговія была важным камунікацыйным вузлом і стратэгічным пунктам, адкуль можна было пагражаць Старой Кастыліі.
З рэспубліканскага боку пазіцыі ў раёне меркаванага наступленне займаў армейскі корпус (тры дывізіі) пад камандаваннем палкоўніка Марыанеса.
У аперацыі, спланаванай начальнікам генеральнага штаба палкоўнікам Вісентэ Роха, меркавалася накіраваць брыгады, у тым ліку і інтэрнацыянальныя. Агульнае камандаванне ажыццяўляў камандуючы Цэнтральным фронтам (або арміяй цэнтра) генерал Хасэ Міяха, непасрэднае — генерал Вальтэр (ён жа Караль Свярчэўскі). Сілы рэспубліканцаў складалі каля 13 000.
Генерал Хасэ Варэла, які камандаваў 75-й дывізіяй і адказваў за гэты сектар абароны ў нацыяналістаў, лічыў, што ў выпадку наступлення асноўныя намаганні праціўніка будуць накіраваны на пазіцыі пры Ла-Гранхе, а найбольш уразлівы пункт у абароне — Кабеса-Грандэ. Таму, выконваючы яго просьбу аб падмацаванні, у Рэвенгу і Ла-Гранхе былі размешчаны тры новыя батальёны. Усяго сілы паўстанцаў складалі каля 10 000. Зігзагападобныя траншэі глыбінёй 65 см атачалі Ла-Гранху. Усе пад’езды да пасёлка прастрэльваліся з кулямётаў. Дванаццаць гармат ўзмацнялі абарону. Сее-дзе праз калючы дрот была прапушчана электрычнасць. Пад’язная дарога ад Ла-Гранхі да Валсайна забарыкадавалі бярвёнамі.
Наступальная аперацыя
30 мая а 5:40 адбылася масіўная бамбардзіроўка авіяцыяй рэспубліканцаў варожых пазіцыі ў Крус-дэ-ла-Гальега, Кабеса-Грандэ, Матабуэесе і Валсайне. У 6 гадзін раніцы рэспубліканцы пачалі наступленне двума батальёнамі 69-й брыгады на Кабеса-Грандэ і Крус-дэ-ла-Гальега. Апошні захоплены без бою. Да вечара 69-я брыгада, нягледзячы на падтрымку танкаў, спынена ля Кабеса-Грандэ і ўзгорка Матабуэес. Правей 11-я інтэрнацыянальная брыгада, якая наступала на Сэра-дэль-Пуэрта, была спынена ля калючага дроту агнём артылерыі нацыяналістаў. У 07:00 прыбылі сем танкаў Т-26 і 14-я інтэрнацыянальная брыгада.
На паўночным флангу 31-я брыгада пачала атаку і, выйшаўшы за межы Ла-Гранхі, да 11:30 перарэзала дарогі да Сеговіі. У гэты крытычны момант табар (эквівалент батальёна) мараканцаў, перакінуты на грузавіках, прыбыў да Ла-Гранхі і аднавіў становішча.
31 мая ў 6:00 пачынаецца вельмі інтэнсіўны артабстрэл Кабеса-Грандэ. Пры падтрымцы танкаў рэспубліканская пяхота атакавала населены пункт і ў 12:00 захапіла пазіцыі нацыяналістаў. У цэнтральным сектары да сярэдзіны дня нацыяналісты, падмацаваныя табарам мараканцаў, адбілі ўсе атакі рэспубліканцаў. Аднак да канца дня 14-я інтэрбрыгада пасля чацвёртай франтальнай атакі здолела захапіць частку Сэра-дэль-Пуэрта. На правым флангу ў 13:20 сілы рэспубліканскай 31-й брыгады атакуюць па некалькіх напрамках і акружаюць пасёлак Ла-Гранха.
Апоўначы 1 чэрвеня 14-я інтэрнацыянальная брыгада спрабуе атакаваць пад Валсайнай, але яе выяўляюць і адбіваюць кулямётамі. Адначасова 31-я брыгада прасунулася наперад, але даведаўшыся, што перад ёй мараканцы, рэспубліканцы адступілі. У левым сектары 21-я брыгада пачынае адзін з лепшых манеўраў ва ўсім наступленне: яна спускаецца на раўніну, захапіўшы Ла-Касону і Касерыа дэ Сантыльяна. У гэтай крытычнай для нацыяналістаў сітуацыі толькі іх авіяцыя і артылерыя змаглі прыпыніць прасоўванне 21-й брыгады. У 12 гадзін дня Варэла, улічваючы знясіленне рэспубліканцаў, пры падтрымцы артылерыі атакуе і захоплівае Кабеса-Грандэ. З 17:00 да 21:00 рэспубліканцы сіламі 69-й і 21-й брыгад пры падтрымцы артылерыі і пяці Т-26 безвынікова спрабуюць адбіць Кабеса-Грандэ. У цэнтральным сектары ў 14:00 14-я інтэрбрыгада пры падтрымцы танкаў спрабавала авалодаць пасёлкам Валсайн. У 20:00 14-я інтэрбрыгада распачала спробу ўдару на Сэра-дэль-Пуэрка з двух розных пунктаў. Варэла неадкладна загадвае атакаваць яе з Матабуэйеса ў фланг, тым самым паралізуючы небяспечны рэспубліканскі манеўр, і хоць стратэгічная сітуацыя не мяняецца, нацыяналісты спыняюць прасоўванне, падбіўшы 5 танкаў у Валсайне.
У правым сектары Ла-Гранха працягвала падвяргацца артылерыйскаму і авіяцыйнаму абстрэлу, але так і не была захоплена 31-й брыгадай, якая толькі змагла ўсталяваць сувязь з двума батальёнамі 14-й на сваім левым флангу. Рэспубліканскія войскі нясуць вялікія страты, што зніжае іх маральны дух.
Страты і ваенны вопыт
У рэспубліканцаў з 12 850 салдат загінула каля 1800, прыкладна 14% сіл. У нацыяналістаў з 9 225 салдат загінула 1107 салдат, або 12 % сіл.
Няўдалыя дзеянні Народнай арміі Рэспублікі паказалі, што яна яшчэ не была падрыхтавана да патрабаванняў сучаснай вайны. Рэспубліканцамі не праводзілася папярэдняя разведка атакаванай тэрыторыі. Грузавікі з войскамі, прызначанымі для наступлення, прыбывалі да месца прызначэння з уключанымі фарамі. У першы дзень наступлення толькі 3 брыгады з 7 запланаваных (каля 8000 чалавек з амаль 19000) выкарыстоўваліся на кірунку галоўнага ўдару. На наступны дзень гэта было выпраўлена, але фактар раптоўнасці згубілі. На працягу ўсёй аперацыі пераважалі лабавыя атакі на пазіцыі праціўніка.
Вырашальным фактарам у перамозе нацыяналістаў, пачынаючы з 1 чэрвеня, стаў абсалютны кантроль іх авіяцыі ў паветры. Шматлікая рэспубліканская авіяцыя дзейнічала запознена і дрэнна, без узгаднення са сваімі сухапутнымі войскамі.
Шыншыла
Шыншы́ла, або чынчы́ла (Chinchilla lanigera) — від грызуноў сямейства шыншылавых. Від вельмі рэдкі ў дзікай прыродзе. Сустракаецца толькі на высакагор'ях Анд ў Чылі, Балівіі, Перу.
Апісанне
Даўжыня цела 22—38 см, хваста 7,5—15 см, маса 0,5—1 кг. Футра мяккае, густое, шаўкавістае, на спіне блакітнавата- або карычневата-шэрае зчарнаватым адценнем, на бруху жаўтавата-белае (лічыцца адным з самых дарагіх у свеце). Вушы вялікія, акруглыя. Хвост пушысты, нагадвае вавёрчын. 1—3 разы на год нараджае 1—6 дзіцянят. Корміцца надземнымі часткамі раслін.
Устка
Устка (Ustka, Ùskô, Stolpmünde — Штольпмюндэ) — горад на поўначы Польшчы, порт і курорт на ўзбярэжжы Балтыйскага мора, за 140 км на захад ад Гданьска і 450 км ад Варшавы. Уваходзіць у склад Слупскага павета Паморскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляеца сядзібай вясковай гміны Устка. Займае плошчу 10,19 км², насельніцтва 15,7 тыс. чалавек (на 2019).
Даменіль
Даменіль (Lac Daumesnil) — адно з трох штучных азёр Венсенскага лесу.
Плошча люстэрка возера складае прыкладна 0,12 км². Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы Венсенскага лесу, прыкладна ў 300 метрах на поўнач ад Венсенскага веладрома. Возера названа ў гонар барона П’ера Даменіля. На возеры маецца 2 вострава (Берса і Рэйі), востраў Рэйі злучаны мастамі з востравам Берса і з астатняй тэрыторыяй парка. Як і тры іншыя возера парку (Сен-Мандэ, Гравель і Мінім), Даменіль з’яўляецца часткай гідрасістэмы Венсенскага лесу, якая забяспечвае падсілкоўванне азёр водамі Сены. Возера было выкапана ў 1860-ых гадах, падчас пераўтварэння Венсенскага лесу ў парк.
Васілевічы (Магілёўскі раён)
Васіле́вічы (, Василевичи) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Сухарэўскага сельсавета. Размешчана за 30 км на паўночны ўсход ад Магілёва і чыгуначнай станцыі Лупалава на лініі Магілёў — Крычаў. Рэльеф раўнінны. На поўнач цячэ р. Раста (прыток р. Проня). Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз вёскі Еганы, Кругі і далей па шашы Санкт-Пецярбург — Адэса.
Вялікае Княства Літоўскае
Вядома ў Вялікім Княстве Літоўскім з пачатку XVII ст. У 1604 годзе сяло ў Даманаўскім войтаўстве Магілёўскага староства-эканоміі Аршанскага павета Віцебскага ваяводства, дзяржаўная ўласнасць.
Пад уладай Расійскай імперыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе апынулася ў складзе Расійскай імперыі. У 1785 годзе ў складзе маёнтка Сухары Чавускага павета, уласнасць памешчыка, які меў тут у 1872 годзе 435 дзесяцін зямлі. Паводле перапісу 1897 года ў Чартоўскай воласці Чавускага павета Магілёўскай губерні.
Найноўшы час
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 26 красавіка 1919 года ў Гомельскай губерні РСФСР. У сакавіку 1924 года вёску вярнулі БССР.
Планіроўка
Планіровачна складаецца з вуліцы ламанага абрысу, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай двухбакова, няшчыльна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Шчакатоўскі лес
Шчакато́ўскі лес (Кантакузаўскі лес, Лес смерці) — лес на дзявятым кіламетры шашы Гомель — Чарнігаў.
Гісторыя
Паводле сведчанняў жыхароў навакольных паселішчаў, сабраных грамадскімі актывістамі і журналістамі Кастусём Жукоўскім, Аленай Германовіч і Паўлюком Міцкевічам, тут у 1937 годзе НКУСаўцы расстрэльвалі людзей, у тым ліку жыхароў Чарнігаўскай вобласці, якіх прывозілі начамі. У пачатку 1990-х гадоў Гомельская абласная пракуратура распачала праверку гэтага факту. Пасля экспертызы знойдзеных чалавечых астанкаў, гільзаў, фрагментаў вопраткі і абутку было ўстаноўлена, што пахаванні адносяцца да даваеннага часу.
Вывучэнне пахаванняў
У маі—чэрвені 2007 года Кастусь Жукоўскі даведаўся, што ў Шчакатоўскім лесе, за 2 км ад ужо даследаванага месца рэпрэсій, мясцовыя жыхары неаднаразова знаходзілі рэшткі людзей. 52-і пошукавы батальён безгалосна пачаў раскопкі. Жукоўскі разам з Андрэем Мельнікавым знайшлі месца раскопак з рэшткамі людзей, абутак гільзы і кулі, усё гэта сфатаграфавалі, а пасля на месца раскопак запрасілі незалежных журналістаў — Алену Германовіч, Анатоля Гатоўчыца, Паўлюка Міцкевіча і іншых.
Актывісты і журналісты правялі незалежнае расследаванне — апыталі жыхароў навакольных вёсак, паказалі знойдзеныя рэчы экспертам і гісторыкам, а таксама запрасілі на месца раскопак прадстаўніка лясгаса, які распавёў, што лес, дзе праводзіліся раскопкі, быў пасаджаны да вайны. Рэшткі людзей былі ў асноўным пад карэннем дрэў, на думку актывістаў гэта сведчыць, што людзей расстралялі да таго як лес быў пасаджаны. Кастусь Жукоўскі зрабіў запыт у ваенкамат і іншыя органы дзяржаўнага кіравання і запытаўся пра вынікі раскопак. Па выніках раскопак было абвешчана, што ў могільніках пахаваныя ахвяры нацысцкага рэжыму, расстраляныя падчас Другой сусветнай вайны. Але па выніках раскопак судмедэкспертыза не дала заключэння наконт узросту пахаванняў і не зрабіла высноў пра кулі, якімі расстрэльвалі людзей.
Сведчанні мясцовых старажылаў:
Такім чынам, цяпер ёсць дзве версіі пахаванняў.
Памяць
Гомельскія грамадскія актывісты ўсталёўваюць у лесе мемарыяльныя крыжы ў памяць расстраляных.
6 лістапада 2010 года сябрамі партыі БХД у памяць пакутнікаў Беларусі быў усталяваны яшчэ адзін крыж. Мемарыяльны знак сімвалічна вырашана было несці на плячах доўгай дарогай — на 9-ы кіламетр праз увесь горад. Праз тры дні планавалася асвяціць крыж, для гэтага на месца пакуты быў запрошаны праваслаўны святар. Аднак, прыбыўшы на запланаваную імшу 9 лістапада, актывісты і святар пабачылі, што мемарыяльнага знаку няма. Кінуліся ў розныя бакі на пошукі і знайшлі крыж праз сотню метраў у засмечанай лесапаласе. Крыж быў пераўсталяваны і асвечаны.
Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава
Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава — музей Оршы, філіял Музейнага комплексу гісторыі і культуры Аршаншчыны.
Гісторыя
Адкрыты ў жніўні 1948 года. 20 красавіка 1952 года пад экспазіцыю музея перадалі рэканструяваны будынак былога Дому піянераў чыгуначнага вузла па вуліцы Молакава, 9, узведзены ў 1914 годзе. З 1994 г. філіял Музейнага комплексу гісторыі і культуры Аршаншчыны.
У ліпені 2016 года аварыйны будынак быў моцна пашкоджаны ўраганам. 31 ліпеня ён быў знесены. Экспазіцыя часова перанесена ў адну з зал Музея гісторыі і культуры горада Оршы.
Экспазіцыя
Экспазіцыя была размешчана ў 5 залах агульнай плошчай 348 м². Дзейнічала выставачная зала. Музей створаны з мэтай захавання памяці пра жыццё і дзейнасць легендарнага партызанскага камбрыга ў гады Вялікай Айчыннай вайны К.С. Заслонава. Прадстаўлены фотаздымкі і дакументальныя матэрыялы пра дзіцячыя і юнацкія гады К.С. Заслонава, працоўную дзейнасць у даваенны перыяд, падпольную і дыверсійную работу на Аршанскім чыгуначным вузле, і арганізацыю партызанскага атрада і брыгады. Дэманструюцца асабістыя рэчы, узнагароды, «вытрымкі з дзённіка, успаміны яго паплечнікаў, іншыя матэрыялы і экспанаты. Зберагаюцца таксама матэрыялы пра дзейнасць Аршанскага падпольнага райкама КП(б)Б, пра партызан-заслонаўцаў і аршанскіх падпольшчыкаў (у т.л. макеты партызанскіх зямлянак, абсталяванне партызанскай друкарні, зброя, амуніцыя, падпольныя газеты, лістоўкі і баявыя лісткі, асабістыя рэчы, дзённікі і лісты народных мсціўцаў), пра вызваленне Оршы ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Сярод твораў жывапісу і скульптуры — макет апошняга бою К.С. Заслонава (мастак А. Салаўёў), праекты помнікаў, бюст К.С. Заслонава (скульптар С. Вакар).
3 канца 2004 г. вядзецца збор прадметаў музейнага значэння для стварэння экспазіцыі, прысвечанай воінам-землякам, якія загінулі на вайне ў Афганістане.
Гісторыя Оршы
Упершыню Орша («Рьша») упамінаецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 1067 годам як месца, дзе полацкі князь Усяслаў Брачыславіч па мянушцы Чарадзей, «перееха в ладьи через Днепр» для перамоў, быў вераломна захоплены ў палон кіеўскім князем Ізяславам. Так пачынаецца летапісная гісторыя горада. Але даўняе паселішча на яго месцы існавала значна раней, аб чым сведчыць мноства знаходак на старажытным дзядзінцы ля вусця ракі Аршыцы. Яны датуюцца бронзавым і жалезным векам. Сярод археолагаў існуе меркаванне, што ў канцы III — пачатку II тысячагоддзя да н.э. паўночны ўсход Беларусі, у тым ліку і Аршаншчыну, насялялі плямёны угра-фінаў, і тапонім «Орша» — угра-фінскага паходжання і абазначае «праточная вада, рака; або вада, якая цячэ ў рэчышчы».
ВКЛ
Асаблівае значэнне набыла Орша ў пачатку 14 ст., калі ў складзе Віцебскага княства далучылася да Вялікага княства Літоўскага. Гораду адводзілася вялікая роля ў захаванні ўсходніх межаў Літоўскай зямлі, таму ў першай палове 16 ст. па ініцыятыве князя Альгерда былі ўзведзены Аршанскія гарадскія ўмацаванні, а ў 1398—1407 гг. на месцы старажытнага гарадзішча 11 ст., па загаду Вітаўта, пабудаваны мураваны замак. Аршанскі замак, адзін з самых вялікіх і моцных на ўсходзе Беларусі, быў сведкам і ўдзельнікам працяглых жорсткіх войн.
Падчас вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1512—1522 гг. пад Оршай у 1514 г. адбылася бітва — адна з буйнейшых бітваў на тэрыторыі Еўропы ў пачатку 16 ст. Пра яе была складзена беларуская песня, якая праслаўляла князя Астрожскага, напісана батальная карціна (1520—1530-я гг.), якая зберагаецца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве. Падчас Лівонскай вайны 1558—1583 гг. у 1564 г. прайшла яшчэ адна Аршанская бітва, у якой вызначыўся будучы аршанскі староста Ф. Кміта-Чарнабыльскі. Падчас шматлікіх войнаў і аблог Орша неаднаразова была разбурана і спалена. 3 1560-х гг. горад — дзяржаўнае ўладанне, цэнтр павета.
Рэч Паспалітая
Адміністрацыйнае становішча Оршы ў складзе Рэчы Паспалітай было сціплае: цэнтр Аршанскага павета Віцебскага ваяводства. 3 1500 г. тут збіраўся правінцыйны шляхецкі сеймік, а пазней у Оршы быў размешчаны павятовы грамадзянскі суд. Паступовае развіццё горада як самастойнай сацыяльна-эканамічнай адзінкі мела сваё лагічнае завяршэнне: 13 снежня 1620 г. аршанцы атрымалі велікакняжацкую грамату на магдэбургскае права («вялікае»), а як сімвал самастойнасці — герб, які ўяўляў сабой блакітны шчыт з сярэбраным крыжам і залатым паўмесяцам пад ім. Магдэбургскае права — гэта звод законаў, якія вызначалі адносіны горада і феадальнай дзяржавы. Па магдэбургскім праве адмянялася ўлада і суд над мяшчанамі дзяржаўцаў-намеснікаў, ваявод і іншых службовых асоб велікакняжацкай адміністрацыі. Гараджане вызваляліся ад феадальных павіннасцей, ім гарантаваліся свабодныя заняткі гандлем, рамёствамі і земляробствам, яны маглі ствараць рамесныя аб'яднанні — цэхі, выбіралі свае органы ўлады — магістрат і суд. Выдзяленне купецтва як найбольш уплывовай групы было характэрна для сярэдневяковага горада, а характар большасці прывілеяў, якія надаваліся аршанскім мяшчанам, пачынаючы з першага вядомага — 1551 г., аб бязмытным гандлі на працягу 10 гадоў, з'яўляецца найбольш спрыяльным менавіта для купецтва. Купцы з Оршы дастаткова часта згадваюцца ў дакументах, якія адлюстроўваюць памежны гандаль з Рускай дзяржавай.
Ніжэйшыя прыступкі сярод гарадскога саслоўя займалі дробныя рамеснікі і гандляры, падмайстры, вучні і г.д. У 17 ст. адзначаецца наяўнасць у горадзе цэхаў. У 1612 г. быў прыняты статут аршанскіх краўцоў, пастрыгачоў і кушнераў, які быў пацверджаны ў 1633 г. Адміністрацыя цэха — старшыні — павінны былі выбірацца на год на спецыяльнай, галоўнай сходцы, якая працягвалася два тыдні.
Да 1660 — 70-х гг. у Оршы заставаўся замак з гарнізонам і сваёй адміністрацыяй. Адносіны паміж горадам і замкам былі складаныя. Так, у 1646 г. каралеўскім судом разглядалася справа аб нападзе аршанскіх мяшчан колькасцю да 2 тыс. чалавек на замак. На падставе дакументаў аб гэтай справе ў Оршы жыло на той час каля 5 тыс. чалавек. Але ў канцы 18 ст., у час далучэння да Расійскай імперыі, у горадзе заставалася толькі 793 жыхары. Можна меркаваць, што па нацыянальным складзе горад заставаўся беларускім, але прозвішчы некаторых жыхароў гавораць аб іх паходжанні з Рускай дзяржавы. Ёсць звесткі аб існаванні ў Оршы ў пачатку 17 ст. яўрэйскага кагала, сінагогі і школы.
У 1555 г. у Оршы быў кальвінскі (пратэстанцкі) збор, заснаваны Мікалаем Радзівілам Чорным. Пры зборы была школа. Даследчыкамі падкрэсліваецца, што якасць адукацыі ў кальвінскіх школах была вышэйшая, чым у іншых, якія існавалі ў той час.
У 1604 г. у Оршы былі пабудаваны езуіцкі касцёл і кляштар, а ў 1616 быў адчынены Аршанскі езуіцкі калегіум. У калегіуме былі адкрыты 3 класы: граматыкі, рыторыкі і філасофіі. Езуіты клапаціліся, каб іх выхаванцы раслі фізічна моцнымі, таму шмат часу адводзілася верхавой яздзе, плаванню, фехтаванню, танцам. Для дзяцей збяднелай шляхты і гараджан існаваў інтэрнат. Пры калегіуме з канца 17 ст. дзейнічаў школьны тэатр. Тут быў створаны рукапісны зборнік драматычных твораў, вядомы як «Аршанскі кодэкс». Ён быў напісаны ў 1693 г. і ўключаў 4 польскія барочныя драмы з беларускімі інтэрмедыямі. Езуіцкі ордэн быў забаронены ў Расіі ў 1820 г., аднак у 1820-я гады ў Оршы яшчэ заставалася 199 езуітаў. Іх кляштар быў канчаткова закрыты ў 1831 г., касцёл разабраны, а ў будынку калегіума зрабілі турму.
Кароль Уладзіслаў IV пабудаваў у Оршы мураваны касцёл і вялікі мураваны будынак для манахаў-бернардзінцаў. У гэты ж перыяд былі ўзведзены францысканскі манастыр, мураваны касцёл для манахаў-трынітарыяў і два жаночыя каталіцкія манастыры — марыявіцкі і базыльянскі. Манастыры былі размешчаны ва ўсіх канцах горада і валодалі значнымі багаццямі.
Пасля скасавання ў Магілёве шэрагу праваслаўных цэркваў і Спаскага манастыра на сродкі і па хадайніцтву Магілёўскага праваслаўнага брацтва на зямлі магната Багдана Статкевіча пад Оршай быў заснаваны Куцеінскі Богаяўленскі мужчынскі манастыр. Ён засноўваўся як лаўра і павінен быў стаць цэнтрам праваслаўя на ўсходзе Беларусі. У 1630 г. па запрашэнні і на грошы Б. Статкевіча асветнік і кнігадрукар з Кіева Спірыдон Собаль заснаваў у Куцейне друкарню і разгарнуў бурную кнігадрукарскую дзейнасць, якую працягваў пасля ад'езду С. Собаля ігумен Іаіль Труцэвіч. За кароткі час Куцеінская друкарня стала буйнейшай на Беларусі. Тут да 1654 г. было выдадзена каля 20 кніг царкоўна-палемічнага, навучальна-асветніцкага і свецкага характару. У іх ліку адзін з першых буквароў «Буквар» С. Собаля, вызначаўся невялікім аб'ёмам і быў вельмі зручны ў параўнанні з іншымі падручнікамі па навучанні грамаце.
3 развіццём мастацтва кніжнай гравюры звязана майстэрства куцеінскіх манахаў — разьбяроў па дрэве, імён якіх вядома болей: Іпаліт, Восіп Андрэеў, Андрэй Фёдараў, Старац Арсеній. Вядома, што ў Куцеінскім манастыры авалодваў майстэрствам разьбы па дрэве славуты Герасім Укулаў з Дуброўны.
У 1655 г. у сувязі з вайной Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай, Куцеінская друкарня разам з майстрамі была перавезена ў Іверскі манастыр пад Ноўгарадам, праз 10 гадоў яна апынулася ў Нова-Іерусалімскім манастыры на Істры, рэзідэнцыі патрыярха Нікана, а пасля ссылкі Нікана пераведзена ў Маскву пад нагляд Сімяона Полацкага, які быў прызначаны галоўным распарадчыкам новай друкарні, што размясцілася ў Крамлі і вядома пад назвай «Верхняя друкарня».
Уваходжанне ў Расійскую імперыю
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г. Орша і наваколле ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі.
Пасля ўваходжання ў склад Расійскай імперыі Орша падпала пад уздзеянне цэлай серыі адміністрацыйных рэформ. Згодна з Установай для кіравання губерняй" ад 7 лістапада 1775 г., «Уставай благачыння» ад 8 красавіка 1782 г., «Даравальнай граматай дваранству» ад 21 красавіка 1785 г. і адначасова з ёю прынятай «Даравальнай граматай гарадам», даўнія вольнасці магдэбургскага права ў беларускіх гарадах скасоўваліся, а на іх месцы ўсталёўвалася адзіная для ўсёй Расійскай імперыі сістэма адміністрацыі і кіравання. У горадзе, які з'яўляўся самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, на чале адміністрацыі стаяў гараднічы. Гарадское самакіраванне складалася з гарадскога сходу і шасцігалосай думы. Яно знаходзілася ў падпарадкаванні адміністрацыі, гарадскі сход склікаўся толькі з дазволу губернатара, дума была падсправаздачная губернатару і казённай палаце; губернатар і губернская ўправа давалі органам гарадскога самакіравання падрабязныя ўказанні, якія выключалі ініцыятыву з іхняга боку.
Увасабленнем новых парадкаў стала стварэнне новага гарадскога герба — 5 скрыжаваных стрэл, таму што, як лічылася «город построен ещё древними скифами», якія «таковыми орудиями похвально действовали».
У першым дзесяцігоддзі пасля далучэння царскі ўрад імкнуўся інтэграваць беларускія землі ў імперыю такімі сродкамі, каб выклікаць у кожнага саслоўя пачуццё лаяльнасці да новых улад. Насельніцтву былі прадастаўлены эканамічныя льготы шляхам значнага памяншэння на працягу многіх гадоў некаторых відаў падаткаў.
Вайна 1812 года
Летам 1812 г. напалеонаўская армія пачала свой захопніцкі паход у Расію. Каб прыцягнуць на свой бок польскіх і мясцовых землеўладальнікаў, Напалеон абяцаў узнавіць Рэч Паспалітую ў межах 1772 г. узамен на падтрымку сваіх ваенных планаў.
Прыкладна праз месяц пасля пачатку вайны на заходніх землях Расійскай імперыі, 5 ліпеня 1812 г., атрад генерала Кольберта з корпуса Грушы, які, у сваю чаргу, уваходзіў у групу войск маршала Даву, падышоў да Оршы. Не сустрэўшы значнага супраціўлення з боку расійскіх войск, французы на наступны дзень увайшлі ў горад. Згодна з планам рускага камандавання, Оршы адводзілася роля базы забеспячэння войск неабходным правіянтам. Вялікія запасы мукі, амуніцыі аказаліся захопленымі французамі. За кароткі час інжынерныя службы напалеонаўскага войска навялі цераз Днепр два масты, і пад аховай дзвюх батарэй імператарская армія хутка пераправілася на левы бераг.
На працягу тых 2 тыдняў у Оршы гаспадарыў корпус Даву. Захапіўшы горад і павет, французы пачалі сістэматычнае рабаванне насельніцтва. Перш за ўсё адбіралі коней, хлеб. Значная частка насельніцтва пахавалася ў лясах. Калі ў рэшце рэшт Напалеон змяніў свае планы і французскае войска рушыла далей на ўсход, у Оршы застаўся вялікі шпіталь, у якім знаходзілася каля 10 тыс. параненых і хворых французскіх салдат.
Напалеонаўскае нашэсце нанесла вялізныя страты эканоміцы Аршаншчыны. Працэс аднаўлення прамысловасці працякаў вельмі марудна. У рапарце аршанскага гараднічага магілёўскаму грамадзянскаму губернатару за 1820 год паведамлялася: "У горадзе Оршы фабрык, заводаў і мануфактур не было. Ва ўсім Аршанскім павеце ў 1819 г. існавалі 2 мануфактуры — суконная і талесная. Нягледзячы на дармавую прыгонніцкую сілу і наяўнасць мясцовай сыравіны, прадукцыйнасць іх была вельмі нізкай. Гатовая прадукцыя ў асноўным выкарыстоўвалася на месцы і толькі часткова вывозілася ў іншыя гарады Магілёўскай губерні.
Толькі праз 14 гадоў пасля выгнання французскіх захопнікаў у Оршы быў заснаваны гарбарны завод.
Першая палова 19 стагоддзя
У 1-й палавіне 19 ст. складаліся спрыяльныя ўмовы для развіцця гандлю ў Оршы. 3 далучэннем беларускіх зямель да Расіі былі ўмацаваны старыя і пабудаваны новыя галоўныя дарогі, з якіх дзве — Пецярбургска-Кіеўская і Маскоўска-Варшаўская — перасекліся ў Оршы. Важнымі былі таксама губернскія дарогі, па якіх перавозіліся транзітныя і мясцовыя грузы, У 1-й палавіне 19 ст. праз Оршу пралягалі тракты Орша — Сянно і Орша — Барысаў -Мінск. Увосень і ўвесну грунтавыя дарогі размякалі, і царскі ўрад пачаў будаваць шашэйныя. Адна з іх, Пецярбургска-Кіеўская, у 1830—1840 гг. прайшла праз Оршу. Па Дняпры праз Оршу везлі хлеб з Украіны ў Віленскую, Віцебскую, Смаленскую губерні, а з цэнтральных губерняў Расіі ішлі прамысловыя тавары на Украіну. У параўнанні з іншымі гарадамі Магілёўскай губерні, якія размяшчаліся на Дняпры, Орша выдзялялася па колькасці адпраўленых суднаў і плытоў. Так, у 1858 г. у Оршы больш за 120 суднаў было загружана вапнай (каля 360 тыс. пудоў на суму на 20 тыс. руб.), каменем, мэбляй, рыдлёўкамі, гарэлкай, дошкамі на 6 тыс. руб.
Прамысловасць у гарадах Беларусі ў дарэформенны перыяд не дасягала высокага ўзроўню, тым болей гэта датычыцца Оршы. Першае аршанскае прадпрыемства, пра якое маюцца звесткі, — вапнавае, якое дзейнічала ў 1800-02 гг. На ім працавала 30 чалавек, у 1802 г. было выпалена 7 тыс. пудоў вапны. У рапарце аршанскага гараднічага магілёўскаму губернатару за 1826 г. гаворыцца пра 2 піваварныя заводы, якія выраблялі для продажу ў піцейных дамах 35-60 вёдраў піва за год. За той жа 1826 г. было прададзена таксама 60 вёдраў мёду. У 1850 г. у Оршы былі адкрыты 2 гарбарныя заводы па перапрацоўцы скур, кожны з гадавым выпускам прадукцыі на 5 тыс. руб. У Оршы ў 1-й палавіне 19 ст. існавала дробнае прадпрыемства па перапрацоўцы бавоўны.
У 1840-х гадах Орша мала чым адрознівалася ад іншых павятовых гарадоў Магілёўскай губерні.
Асноўным заняткам жыхароў з'яўляліся гандаль, рамяства і гародніцтва. Гандаль вёўся праз крамкі, якіх у 1843 г. налічвалася каля 70. Аршанскія купцы гандлявалі і з іншымі гарадамі Беларусі.
Другая палова 19 стагоддзя
У пачатку 1850-х гадоў у Оршы былі 3 плошчы, 35 незабрукаваных вуліц і завулкаў. Тратуараў не было, і горад патанаў у непралазным брудзе. Большасць гарадскіх будынкаў былі драўляныя.
Рэлігійныя патрэбы насельніцтва забяспечвалі 3 праваслаўныя царквы, 4 манастыры, 8 сінагог. У горадзе не было бібліятэк, тэатраў, іншых культурна-асветных устаноў, затое мелася 7 пітных дамоў, або кабакоў. Не ў лепшым становішчы знаходзілася і ахова здароўя. У горадзе мелася толькі адна невялічкая бальніца, у якой працавалі 2 медыцынскія работнікі і 8 чалавек абслугоўваемага персаналу.
3 1870-х гадоў пачаліся работы па добраўпарадкаванні горада. На сродкі насельніцтва, сабраныя па падпісцы, у 1873 г. у цэнтры горада быў разбіты гарадскі сад. На цэнтральных вуліцах устаноўлены некалькі газавых ліхтароў, «забрукавана каменнем базарная плошча за ракой Аршыцай і забрукаваны чатыры самыя нізкія топкія вуліцы». Цераз цэнтральную частку горада на працягу каля 4 км у 1878 г. быў таксама пракладзены брук, які злучыў горад з чыгуначнай станцыяй. Мерапрыемствы па добраўпарадкаванні рабіліся на сродкі насельніцтва. I толькі нязначная частка адпускалася з гарадскога бюджэту, які, дарэчы, быў вельмі невялікі. Значныя сродкі з яго паглыналіся адміністрацыйна-паліцэйскім апаратам.
Як і на ўсёй тэрыторыі тагачаснай Беларусі, прамысловасць горада пачала развівацца толькі ў 1870-х гадах. У 1871 г. праз Оршу прайшла Маскоўска-Брэсцкая чыгунка. 3 цягам часу Орша ператварылся ў буйны чыгуначны вузел.
Значнае месца ў эканоміцы горада займалі промыслы. У 1881 г. у Оршы налічвалася 460 рамеснікаў-саматужнікаў. Асноўную групу іх складалі краўцы, сталяры, шаўцы, цесляры.
Штогод 9 мая праводзіўся кірмаш, куды прывозіліся сельскагаспадарчыя і рамесныя вырабы. У 1880 г. гандлёвы абарот кірмашу складаў 10 тыс. руб.
Матэрыяльнае становішча працоўных горада заставалася вельмі цяжкім. Рабочы дзень працягваўся 12-14 гадзін. Умовы працы былі неспрыяльныя. Заводы і майстэрні туліліся ў сырых неапальваемых памяшканнях. Ніякай тэхнікі бяспекі не існавала. За сваю знясільваючую працу рабочыя атрымлівалі капейкі. Па даных таго часу, месячны заработак кваліфікаванага рабочага не перавышаў 7-8 руб.
Па сацыяльным становішчы насельніцтва Оршы ў канцы 18 — пач. 19 ст. размяркоўвалася наступным чынам: дваране — 8 чалавек (0,4 %), духавенства — 32 чалавекі (1,2 %), купцы — 181 чал. (9,3 %), «прочие» — 121 чал. (6,2 %), мяшчане — 1607 чал. (82,9 %). Звестак пра колькасць чыноўнікаў, сялян, вайскоўцаў, замежнікаў няма.
У 2-й палавіне 19 ст., пасля вядомых рэформ у дзяржаве і гаспадарцы, тэмпы развіцця горада паскараюцца, імкліва павялічваецца насельніцтва. Побач з Оршай узнікае аднайменная чыгуначная станцыя, якая хутка становіцца чыгуначным вузлом. Доўгі час станцыя і горад былі асобнымі населенымі пунктамі нават у адміністрацыйных адносінах і, зразумела, асобна праходзіла іх культурнае жыццё.
Зручнае становішча станцыі і блізкага ад яе горада прадвызначыла знаёмства аршанцаў з тэатральным мастацтвам. Гэтаму яшчэ спрыяла паяўленне ў раёне гарадскога парка драўлянага тэатральнага будынка, адлюстраванага на паштоўцы пачатку 20 ст. пад моднай тады назвай «Мадэрн». Сваёй прафесійнай трупы ў горадзе не было, але ўжо ў 1902 г. узнікае аматарскі тэатральны гурток. Ствараецца ён на станцыі Тумінскімі і Лаўрыновічамі, напэўна, работнікамі чыгункі, а кіруе ім настаўніца К. Сцяпанава.
Вялікае культурнае значэнне мела адкрыццё ў 1890-х гадах 2 аршанскіх друкарняў — Падземскага і Іёсялевіча, якія распачалі выданне кніг рознага характару і зместу гістарычных, рэлігійных, гаспадарчых і нават мастацкіх.
Плёнам грамадскіх намаганняў стала стварэнне першай гарадской бібліятэкі. Сродкі на яе збіраліся па падпісцы. Ля вытоку гэтай ініцыятывы стаяў чыноўнік гарадской управы, а потым гарадскі галава Іван Андрэевіч Стратановіч. Бібліятэка адкрылася 6 чэрвеня 1899 г., да 100-годдзя з дня нараджэння вялікага рускага паэта А. С. Пушкіна і была названа яго імем. Фонд бібліятэкі налічваў тады 3-4 тыс. тамоў, у ёй працаваў адзін бібліятэкар, колькасць чытачоў не перавышала 150 чалавек, карыстанне кнігамі было платнае.
Да таго моманту існавалі таксама 3 бібліятэкі-чытальні пры навучальных установах. А ў «Отчете могилевского попечительства о народной трезвости за 1899 год» (Магілёў, 1900) прыгадваюцца кніжныя сховішчы для народа ў Аршанскім павеце.
Прыкладна ў той жа час свае кніжныя зборы ствараюць узнікаючыя палітычныя арганізацыі. У красавіку — верасні 1900 г. у Оршы існаваў сацыял-дэмакратычны гурток, які меў бібліятэку нелегальнай літаратуры, а Аршанская рабочая арганізацыя (1889—1900 гг.) мела падпісную бібліятэку з прыкладна 80 выданняў РСДРП, Бунда, беластоцкай «Групы рабочых рэвалюцыянераў» і інш. Адзначаецца існаванне ў Оршы прыватных бібліятэк Кагана, Шулькоўскага, Брайніна, Зархі, кнігарань Левіна, Вольфіна, Азаліна, Рыўкін.
Ангкор
Ангкор (з кхмерскай — «горад») — старажытная сталіца Кхмерскай імперыі ў 9—15 стагоддзях, размешчаная ў 240 км ад Пнампеня, на поўнач ад берага возера Танлесап, сярод джунгляў і з'яўляецца найбуйнейшай славутасцю Камбоджы.
Руіны Ангкора займаюць плошчу каля 200 км² і расцягнуты на 24 км з захаду на ўсход і на 8 км з поўначы на поўдзень. Усяго тут захавалася каля 100 палацаў і храмаў. У 1992 годзе Ангкор быў узяты пад эгіду ЮНЕСКА.
Варотамі для падарожніка, які хоча ўбачыць гэта вялікае тварэнне старажытных архітэктараў, служыць сучасны горад Сіям Рыяп (па-кхмерскі «Перамога над сіямцамі»). Гэты турыстычны цэнтр бурна развіваецца, мае міжнародны аэрапорт і мноства сучасных гатэляў. Адлегласць ад цэнтра Сіям Рыяпа да галоўнага храма комплексу — Ангкор-Ват — каля 5 км.
Адкрыццё горада
У 1850 годзе, прасякаючы дарогу праз густыя камбаджыйскія джунглі, французскі місіянер Шарль Эміль Буйво натыкнуўся на разваліны вялікага старажытнага горада. Сярод іх узвышаліся руіны Ангкор-Вата, адной з найбуйнейшых у свеце рэлігійных святынь. Буйво пісаў:
Праз дзесяць гадоў французскі натураліст Анры Муо прайшоў па маршруце Буйво і быў у не меншай ступені здзіўлены тым, што адкрылася яму на прагаліне сярод джунгляў. Ён убачыў больш за сотню ватаў, або храмаў, самыя старажытныя з якіх належылі да IX стагоддзя, а пазнейшыя — да XIII. Іх архітэктура змянялася разам з рэлігіяй, ад індуізму да будызму. Перад вачыма француза ажывалі сюжэты з індуісцкай міфалогіі. Статуі, рэльефы і разьбяныя ўпрыгажэнні адлюстроўвалі танцуючых дзяўчат, імператара вярхом на слане, які выпраўляў у бой свае войскі, і бясконцыя шэрагі Буд. Паведамленне Муо выклікалі мноства пытанняў: хто пабудаваў гэты цудоўны горад і якой была гісторыя яго росквіту і заняпаду?
Гісторыя
Самыя раннія згадкі пра Ангкор у камбаджыйскіх летапісах адносяцца толькі да XV стагоддзя. Пасля адкрыцця Муо пачалося вывучэнне невядомай раней старажытнай цывілізацыі.
Жыхарамі Ангкора былі кхмеры, якія вызнавалі адзін з кірункаў індуізму, прынесены ў Паўднёва-Усходнюю Азію індыйскімі купцамі ў I стагоддзі н.э. Навукоўцы дагэтуль здзіўляюцца адсутнасці якіх-небудзь доказаў існавання гарадоў ці паселішчаў на гэтай тэрыторыі да VII стагоддзя н.э., хоць да 1000 года да н.э. яна ўжо была густа заселена і тэхнічна развіта. Пасля гэтай даты надыходзіць сапраўдны росквіт кхмерскай цывілізацыі.
Кхмерскія дакументы былі напісаны на недаўгавечных матэрыялах — на пальмавым лісці і скурах жывёл, таму з часам яны рассыпаліся ў пыл. Каб сабраць звесткі аб гісторыі горада, археолагі звярнулі ўвагу на высечаныя ў камянях надпісы (іх налічваецца больш за тысячу). Большасць з іх зроблены кхмерскай мовай і на санскрыце. Менавіта з гэтых надпісаў удалося даведацца, што заснавальнікам кхмерскія дзяржаўнасці быў Джаяварман II, які вызваліў свой ​​народ ад улады яванцаў напачатку IX стагоддзя. Ён пакланяўся Шыве і заснаваў культ кіраўніка-бога. Дзякуючы гэтаму яго зямная ўлада была падмацавана творчай энергіяй Шывы.