cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ратушная плошча (Вільнюс)
Гісторыя
У сярэдзіне XIX ст., калі ў будынку ратушы размяшчаўся тэатр, плошчу абсадзілі дрэвамі і ён атрымаў назву Тэатральнаай плошчы або скверу. У 1854 годзе ў ратушы адбылася прэм'ера оперы Станіслава Манюшкі «Галка».
Па Другой сусветнай вайны ў будынку ратушы размяшчаўся Мастацкі музей і плошча атрымаў назву Музейнага. У 2005—2007 гадах праводзілася рэканструкцыя плошчы.
Агульныя звесткі
Мае трохвугольную форму і брукаванае пакрыццё (гранітныя пліткі). У паўночнай частцы плошчы функцыянуе фантан.
Усе будынкі не плошчы маюць адрасы, прыналежныя да Вялікай вуліцы. Сярод адметных помнікаў архітэктуры вылучаюцца ратуша (№ 31), дом Антакольскага (№ 25), камяніца трынітарыяў (№ 27), малая і вялікая гільдыі (№ 24 і 26).
Эрагенныя зоны
Эрагенныя зоны — участкі на скуры чалавека, уздзеянне на якія выклікае прыемныя сексуальныя адчуванні. Папярэдні сексуальны досвед таксама можа ўплываць на адчувальнасць эрагенных зон.
Уздзеянне на эрагенныя зоны падчас палавога акту або мастурбацыі прыводзіць да нарастання палавой узрушанасці, з'яўленню эрэкцыі і наступу аргазма (эякуляцыі).
Тыповае размяшчэнне эрагенных зон
Размяшчэнне эрагенных зон на целе чалавека індывідуальна. Адчувальнасць зон можа змяняцца ў аднаго чалавека ў залежнасці ад акалічнасцяў (настрой, самаадчуванне, стомленасць і т. п.). З векам адны зоны могуць станавіцца больш адчувальнымі, а іншыя — губляць адчувальнасць.
Табліца «Эрагенныя зоны жанчыны»
Асноўнымі эрагеннымі зонамі ў жанчын з'яўляюцца малочныя залозы (асабліва саскі), унутраная паверхня сцёгнаў, лабок, пахвіна, палавыя вусны, клітар. Адчувальнасць можа змяняцца на працягу ўсяго жыцця, у залежнасці ад агульнага стану жанчыны. Акрамя згаданых, эрагеннымі зонамі могуць станавіцца і шматлікія іншыя ўчасткі цела жанчыны. Агульнае паданне аб суадносінах адчувальнасці некаторых эрагенных зон у розных жанчын можна атрымаць з наступнай табліцы (у табліцы паказана лік апытаных жанчын, далых адпаведную адзнаку адчувальнасці эрагеннай зоны).
Умоўныя пазначэнні
Акрамя згаданых у табліцы, маецца яшчэ шэраг эрагенных зон. Аб наяўнасці некаторых з іх у сябе большасць жанчын нават і не падазраюць. Часта бывае, што камбінацыя ўздзеянняў на гэтыя зоны з звычайнымі ласкамі прыводзіць да значна больш вострым адчуванням пры аргазме.
Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская
Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская (у дзявоцтве Кудрыс, у 1983—1997 гадах мела прозвішча Шугля; нар., вёска Слабада Мазырскага раёнаГомельскай вобласці) — беларуская доктарка, педагог. Даследчыца ў сферы дзіцячай стаматалогіі.
Кандыдат медыцынскіх навук. Аўтар больш за 185 навуковых работ, у тым ліку суаўтар 4 вучэбных дапаможнікаў і 20 вучэбна-метадычных дапаможнікаў. Жыве ў горадзе Мінску.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і Уладзіміра Анікеевіча і Ірыны Андрэеўны Кудрыс, у якой выхоўвалася трое дзяцей. Скончыла ў 1978 годзе Слабадскую сярэднюю школу Мазырскага раёна. У 1978—1983 гг. вучылася ў Мінскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце па спецыяльнасці «Стаматалогія».
Працавала ў 5-й стаматалагічнай паліклініцы г. Мінска (1983—1985), 2-й дзіцячай стаматалагічнай паліклініцы г. Мінска (1985—1988), на кафедры стаматалогіі дзіцячага ўзроста Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта асістэнтам (1988—1997); дацэнтам (з 1997 па цяперашні час). Урач-стаматолаг вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі.
Навуковая дзейнасць
У 1994 годзе абараніла кандыдатскую дысертацыю на тэму «Стан і функцыянальная характарыстыка органаў поласці рота ў дзяцей з хранічным гастрадуадэнітам». Навуковая значнасць дысертацыйнага даследвання палягае ў тым, што ўпершыню вывучаны клініка-функцыянальныя асаблівасці стану органаў поласці рота ў залежнасці ад часу захворвання і кіслотаўтвараючай функцыі страўніка. Вызначаны істотныя адрозненні паміж паказчыкамі стаматалагічнага статуса хворых і практычна здаровых дзяцей. Устаноўлены найбольш інфарматыўныя паказчыкі паталагічнага стану поласці рота ў дзяцей з хранічным гастрадуадэнітам. Упершыню вывучаны ўплыў правадзімага агульнага стацыянарнага і рэабілітацыйна-этапнага лячэння на дынаміку паталагічных змен у поласці рота. Дадзеныя, якія былі атрыманы падчас даследвання, далей былі выкарыстаны для распрацоўкі комплекса стаматалагічнай лячэбна-прафілактычнай дапамогі дзецям з хранічным гастрадуадэнітам. Вызначаныя паталагічныя змены стану органаў поласці рота ў хворых дзяцей з’яўляюцца фактарамі рызыкі развіцця стаматалагічных захворванняў і дазваляюць абгрунтаваць рацыянальныя метады прафілактыкі карыеса зубоў і хвароб парадонта, навучанне гігіене поласці рота дзяцей. Вызначаныя паталагічныя змены стану органаў поласці рота могуць быць выкарастаны педыятрамі для здагадкі наяўнасці яшчэ не дыягнаставаных захворванняў гастрадуадэнальнай зоны ў дзяцей.
Сефле (камуна)
Камуна Сефле (Säffle kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вермланд у цэнтральнай Швецыі.
Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская
Навуковая дзейнасць
Аўтар больш за 185 навуковых работ, у тым ліку суаўтар 4 вучэбных дапаможнікаў і 20 вучэбна-метадычных дапаможнікаў.
Сефле (камуна)
Сефле 37-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Сефле.
Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская
Навуковая дзейнасць
Сфера навуковых інтарэсаў: тэрапія карыеса і паталогіі пульпы зубоў у дзяцей, дыягностыка і лячэнне травмаў часовых і пастаянных зубоў, захворванняў слізістай абалонкі поласці рота і перыядонта ў дзяцей, удасканаленне метадаў кіравання паводзінамі дзяцей на стаматалагічным прыёме.
Сефле (камуна)
Насельніцтва
Насельніцтва складае 15 357 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская
Навуковая дзейнасць
Удзельніца V з’езда Навукова таварыства гастраэнтэролагаў Расіі, 2005; XV кангрэса Таварыства дзіцячых стаматолагаў Германіі (DGK), 2008. Сяброўка Беларускага стаматалагічнага таварыства, узнагароджана сярэбраным значкам у гонар 40-годдзя кафедры стаматалогіі дзіцячага ўзроста БДМУ.
Сефле (камуна)
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 3 гарадскія пасяленні (tätort) і 3 сельськія, найбольшыя з якіх:
Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская
Навуковая дзейнасць
Аўтар навукова-пазнавальных артыкулаў у часопісе «Пралеска» (рубрыка «Паслухаем доктара»).
Бібліяграфія
Найбольш значныя публікацыі:
Краснае (гміна)
Гміна Краснае (Gmina Kraśne, таксама, першап. ) – колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1939 года ў Навагрудскім ваяводстве, Віленскай зямлі, Віленскім ваяводстве Польскай Рэспублікі. Сядзіба размяшчалася ў мястэчку Краснае (1012 жых. у 1921 годзе ).
У самым пачатку міжваеннага перыяду гміна Краснае ўваходзіла ў склад Вілейскага павета Навагрудскага ваяводства. 13 красавіка 1922 года гміна разам з астатнім Вілейскім паветам была ўключана ў склад польскай Віленскай зямлі, ператворанай 20 студзеня 1926 года ў Віленскае ваяводства.
1 красавіка 1927 года гміна ўвайшла ў склад новаўтворанага Маладзечанскага павета таго ж ваяводства.
У лістападзе 1939 года павет уключаны ў склад БССР, скасаваны 15 студзеня 1940 года разам з гмінамі.
Лусадзор (Аскеран)
Лусадзор (Լուսաձոր), Мехцішэн, Мехдыбейлі (Mehdibəyli) — сяло ў Аскеранскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Зялёны Луг (Лагойскі раён)
Зялёны Луг (, Зелёный Луг) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.
Лі Цзундаа
Лі Цзундаа, таксама Лі Чжэндаа (нар. года, Шанхай) — кітайскі і амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1957), сумесна з Янгам Чжэньнінам, «за пільнае вывучэнне так званых законаў цотнасці, якое прывяло да важных адкрыццяў у галіне элементарных часціц». Прадказанае парушэнне цотнасці было эксперыментальна адкрыта Ву Цзяньсюн.
Янг Чжэньнін
Янг Чжэньнін (нар., Хэфэй, Кітай) — кітайскі і амерыканскі фізік.
Шані (гміна)
Гміна Шані (Gmina Szenie) — колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1926 года ў Палескім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў Шанях.
У міжваенны перыяд гміна ўваходзіла ў склад Пружанскага павета Палескага ваяводства. Гміна скасавана 22 студзеня 1926 года, яе тэрыторыя ўключана ў склад гмін Шарашова і Лінава, а таксама новаўтворанай гміны Пружаны.
Мадаташэн
Мадаташэн (Մադաթաշեն), Мадаткенд (Mədədkənd) — сяло ў Аскеранскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Луцаўшчына
Лу́цаўшчына (, Луцевщина) — былая вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіла ў склад Лагойскага сельсавета.
12 верасня 2007 года скасавана (увайшла ў склад Лагойска).
Eugenia
Арэал
Віды роду распаўсюджаныя ў субтрапічных і трапічных абласцях планеты. Пераважная частка відаў распаўсюджаная ў тропіках Амерыканскага кантынента, асабліва шмат іх расце ў Паўночных Андах, у Карыбскім басейне і ў прыбярэжных лясах Усходняй Бразіліі. Невялікая частка прадстаўнікоў роду распаўсюджана на Мадагаскары і ў Новай Каледоніі. Віды роду — вечназялёныя дрэвы і кусты.
Выкарыстанне
Некаторыя віды роду культывуюцца, як дэкаратыўныя расліны дзеля іх прывабнага глянцавага лісця. Некалькі відаў культывуюцца дзеля ядомых пладоў, якія ўжываюцца ў свежым выглядзе або выкарыстоўваюцца для падрыхтоўкі джэмаў і жэле.
Эрэкцыя
Эрэ́кцыя (ад erectio) — павелічэнне аб'ёму і ацвярдзенне пеніса ў выніку напаўнення крывёю паражнін пясчэрыстых целаў; звычайна адбываецца пад уплывам імпульсаў, якія паступаюць пры сексуальным узбуджэнні ад нервовых клетак, размешчаных у паяснічным аддзеле спіннога мозгу. Для чалавека, у адрозненне ад жывёл, вялікае значэнне для эрэкцыі мае другая сігнальная сістэма, яна правакуе эрэкцыю без фізічнага ўздзеяння на эрагенныя зоны або дэманстрацыі ўзбуджальнага аб'екта, а толькі пры ўяўленні яго ў падсазнанні.
Эрэкцыя саскоў
Эрэкцыя саскоў можа ўзнікнуць у трох выпадках. Гэта можа паходзіць падчас кармлення грудзьмі; з'яўляецца следствам пачатковай стадыі палавой узрушанасці мужчыны ці жанчыны (як вынік дзеяння аксітацыну), а таксама адбываецца у адказ на астуджэнне цела як у мужчын, так і ў жанчын.
Гл. таксама
Уплыў лекавых прэпаратаў на палавую функцыю чалавека
Вуліца Сціклю
Вуліца Сціклю (традыцыйная беларуская назва — Шкляна́я ву́ліца ; Stiklių gatvė) — вуліца ў цэнтральнай частцы Вільнюса, у Старым Горадзе. Звязвае вуліцу Вялікую з Дамініканскай. Працягваецца вуліцай Святога Ігната.
Гісторыя
Атрымала сваю назву ад шкляной мануфактуры, заснаванай тут паводле прывілею вялікага князя Жыгімонта Аўгуста, нададзенага 22 мая 1547 года. Гэты прывілей дазваляў Марціну Палецкаму адкрыць майстэрню і гандляваць у Вільні шклом і шклянымі вырабамі.
У часы нацысцкай акупацыі вуліца ўваходзіла ў склад Малога гета. Па Другой сусветнай вайне савецкія ўлады на пэўны час перайменавалі яе ў вуліцу Сувязі, а потым да 1989 года — у вуліцу Марка Антакольскага. Тым часам назву Шкляной мелі цяперашнія вуліцы Гаона і Марка Антакольскага.
Агульныя звесткі
Даўжыня вуліцы каля 270 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад Вялікай вуліцы. З левага паўднёва-заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з правага паўночна-ўсходняга боку — цотная нумарацыя.
З правага боду адыходзіць вуліца Гаона, з левага — Марка Антакольскага і Жыдоўская.
Машхмгат
Машхмгат (Մոշխմհատ, Moşxmhat) — сяло ў Аскеранскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Міхалова (Лагойскі раён)
Міхало́ва (, Михалово) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.
У 1924 годзе цэнтр Кузевіцкага сельсавета.
Стурфарс (камуна)
Камуна Стурфарс (Storfors kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вермланд у цэнтральнай Швецыі.
Стурфарс 188-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Стурфарс.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 4 208 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 3 гарадскія пасяленні (tätort) та 2 сельськія:
Ніўкі (Лагойскі раён)
Ні́ўкі (, Нивки) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.
Спіс аб’ектаў PGC (2001001—2002000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2001001—2002000)
Спіс поўных кавалераў ордэна Славы (Беларусь)
О́рдэн Сла́вы — ваенны ордэн СССР, заснаваны Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 8 лістапада 1943 года. Узнагароджваліся асобы радавога і сяржанцкага складу Чырвонай Арміі, а ў авіяцыі і асобы, якія маюць званне малодшага лейтэнанта. Уручаўся толькі за асабістыя заслугі.
У гэтым спісе прадстаўлены ў алфавітным парадку поўныя кавалеры ордэна Славы — ураджэнцы Беларусі. У спісе адлюстравана інфармацыя пра дату прысваення ордэна, яго нумар, род войскаў, гады жыцця — даце нараджэння па старым (дзе патрабуецца) і новым стылі і даце смерці, пазначаны месцы нараджэння згодна з сучасным адміністрацыйных падзелам Беларусі.
У спіс не былі ўключаныя Валянцін Фёдаравіч Мішын і Емяльян Ціханавіч Шыракоўскіх, звесткі пра месца нараджэння якіх супярэчлівыя. Паводле даных сучасных беларускіх гісторыкаў яны лічацца выхадцамі з Беларусі.
Першымі поўнымі кавалерамі ордэна сталі 24 сакавіка 1945 наступныя салдаты:
Аляксандр Ільіч Далідовіч стаў адным з 22 узнагароджаных чатырма ордэнамі Славы.
71 беларус і выхадзец з Беларусі былі ўзнагароджаны ордэнам Славы 1-ай ступені.
Барбі (фільм)
«Барбі» (Barbie) — амерыканскі фэнтэзійна-камедыйны фільм 2023 года, пастаўлены рэжысёркай Грэтай Гервіг. Аўтарамі сцэнарыя выступілі Грэта Гервіг і. Галоўныя ролі выканалі Марго Робі і Раян Гослінг.
Фільм апавядае гісторыю моднай лялькі вытворчасці кампаніі. Кінастужка стала першым ігравым фільмам пра гэтую ляльку пасля шэрагу анімацыйных і тэлевізійных праектаў.
Вытворчасць і прэм’ера
Пра стварэньне фільма было абвешчана яшчэ ў верасні 2009 года кампаніяй Universal Pictures. Яго распрацоўка пачалася ў красавіку 2014 года, калі правы на фільм набыла кампанія. У далейшым было некалькі змен рэжысёра і сцэнарыстаў, таксама змяняліся і склады імаверных акцёраў. Так, на ролю Барбі планавалася запрасіць Эн Хэтэўэй. У кастрычніку 2018 года правы былі перададзены Warner Bros. У 2019 годзе стала вядома, што да акцёрскага ансамбля далучыцца Марго Робі. У 2021 годзе паведамлялася, што працаваць над фільмам будуць Грэта Гервіг і. На пачатку 2022 года быў зацверджаны акцёрскі склад, а здымкі прайшлі з сакавіка па ліпень таго ж года ў Вялікабрытаніі і Лос-Анджэлесе.
Прэм’ера фільма адбылася ў Лос-Анджэлесе 9 ліпеня 2023 года, але ў шырокі пракат «Барбі» трапіла 21 ліпеня — у адзін дзень з фільмам «» кампаніі Universal Pictures. Адначасовы выпуск абодвух твораў спарадзіў эфект «» у сацыяльных сетках. Фільм атрымаў станоўчыя водгукі ад крытыкаў і сабраў больш за мільярд долараў у сусветным пракаце.
Шчорсы (гміна)
Гміна Шчорсы (Gmina Szczorse) — колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1939 года ў Навагрудскім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў Шчорсах (400 жых. у 1921 годзе ).
У міжваенны перыяд гміна Шчорсы ўваходзіла ў склад Навагрудскага павета Навагрудскага ваяводства. 1 снежня 1933 года ў склад гміны Шчорсы перададзена частка тэрыторыі гміны Налібакі. У лістападзе 1939 года павет уключаны ў склад БССР, скасаваны 15 студзеня 1940 года разам з гмінамі.
Спіс малых базілік Чэхіі
Спіс малых базілік Чэхіі ўяўляе сабой спіс каталіцкіх касцёлаў Чэхіі, якім Ватыканам прысвоены тытул Малой базілікі. Гэты ганаровы тытул прысвойваецца Рымскім Папам у адзначэнне старажытнасці храма, яго гістарычнай важнасці або значнасці як паломніцкага цэнтра.
Па стане на пачатак 2013 года пятнаццаць чэшскіх храмаў мелі тытул малой базілікі.
Вольга Капылова
Вольга Капылова (нар., Гомель, Беларусь) — прафесійная беларуская баскетбалістка. Выступала за зборную Беларусі.
Біяграфія
Першым трэнерам быў Віктар Паўлавіч Арлоў.
Першым прафесійным клубам была гродзенская «Алімпія». У 2002 годзе перабралася ў Польшчу, але адыграла толькі паўсезона і вярнулася ў «Алімпію». З 2009 па 2011 год правяла ў гомельскім клубе. У студзені 2010 года брала ўдзел у «Матчы зорак» баскетбольнага чэмпіянату Беларусі ў камандзе «Захад».
Гросуатэр (культура)
Культура Гросуатэр (Groswater culture) — археалагічная культура палеаэскімосаў, якая ў сярэдзіне III тысячагоддзя да н. э. — пачатку II тысячагоддзя да н. э. ахоплівала ўзбярэжжа паўвострава Лабрадор і вострава Ньюфаўндленд.
Даследаванне
Культура Гросуатэр у якасці самастойнай была вызначана амерыканскім археолагам Вільямам Фіц'ю на аснове знаходак на астравах заліва Гросуатэр на паўвостраве Лабрадор.
Спіс малых базілік Беларусі
Спіс малых базілік Беларусі ўяўляе сабой спіс каталіцкіх касцёлаў Беларусі, якім Ватыканам прысвоены тытул Малой базілікі. Гэты ганаровы тытул прысвойваецца Рымскім Папам у адзначэнне старажытнасці храма, яго гістарычнай важнасці або значнасці як паломніцкага цэнтра.
Гросуатэр (культура)
Паходжанне
Першыя палеаэскімосы з'явіліся на поўначы Лабрадора ў першай палове 3 тысячагоддзя да н. э. і, відавочна, належылі да культуры Індэпэндэнс I. У другой палове 3 тысячагоддзя да н. э. пачалося распаўсюджванне носьбітаў культуры Гросуатэр, якія выціснулі з узбярэжжа індзейцаў, прадстаўнікоў Марской архаічнай культуры. Яе пачатак і фарміраванне пакуль застаюцца спрэчнымі. Археолагі мяркуюць, што з'яўленню гросуатэрцаў папярэднічаў перыяд змяньшэння колькасці насельніцтва ў выніку кліматычных зменаў. Яны ў роўнай ступені могуць быць нашчадкамі носьбітаў Індэпэндэнс I і мігрантамі з поўначы.
Спіс малых базілік Беларусі
Па стане на пачатак 2014 года тры беларускія храмы мелі тытул малой базілікі.
Гросуатэр (культура)
Матэрыяльная спадчына
Асноўным заняткам палеаэскімосаў культуры Гросуатэр была здабыча марскіх сысуноў, у першую чаргу ластаногіх. Разам з гэтым, яны палявалі на марскіх птушак, наземных звяроў, займаліся рыбалоўствам і збіральніцтвам. На поўначы вострава Ньюфаўндленд былі знойдзены мікралітычныя прылады працы, у тым ліку скрэблы, лёзы гарпуноў, нажы, сякеры і г. д. Гросуатэрцы па-майстэрску апрацоўвалі крэмень і косць.
Для палеаэскімосаў Гросуатэр былі характэрны сезонныя перамяшчэнні. Так, раскопкі на поўначы Ньюфаўндленда арганізаваны на месцы летніх стаянак, дзе вялася здабыча цюленяў. Стаянкі ўяўлялі сабою часовыя паселішчы, што складаліся з некалькіх аднакамерных круглявых зямлянак дыяметрам 3 м — 3,25 м. Яны ўзводзіліся на прыморскіх тэрасах. Падлога ў іх была роўнай, крыху ніжэй за паверхню навакольнага грунту. Агменем знутры не карысталіся. Паглыбленні з тоўстым пластом попелу былі знойдзены непадалёк. Відавочна, насельнікі зямлянак на гэтым месцы рабілі першасную перапрацоўку здабычы. Сцены стаялі на вапняковым падмурку. Уваход рабіўся з боку акіяна. Знутры жытлы асвятляліся з дапамогай каменных свяцілень, якія запраўлялі тлушчом.
Знікненне
Каля 1900 г. да н. э. паселішчы культуры Гросуатэр пачынаюць знікаць. Пазней на іх месцы з'явіліся прадстаўнікі палеаэскімоскай культуры Дорсет. Некаторыя даследчыкі звязваюць знікненне з новымі кліматычнымі зменамі і наступам індзейцаў Марской архаічнай культуры. Існуе таксама версія асіміляцыі з боку носьбітаў Дорсет. Раскопкі на Лабрадоры паказваюць, што дзве палеаэскімоскія культуры маглі суіснаваць у адзін час.
Пружаны (гміна)
Гміна Пружаны (Gmina Prużana) — колішняя вясковая гміна, якая існавала ў 1926—1939 гадах у Палескім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў Пружанах, якія з’яўлялася асобнай гарадской гмінай.
1 красавіка 1932 года ў склад гміны Пружаны перададзена частка тэрыторыі скасаванай гміны Лінава, у той час як частка тэрыторыі гміны Пружаны перададзена гмінам Малеч і Руднікі.
Мхітарышэн
Мхітарышэн (Մխիթարիշեն), Мухтар (Muxtar) — сяло ў Аскеранскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Уолтэр Хаўзер Братэйн
Уолтэр Хаўзер Братэйн (Walter Houser Brattain;, Амой, Кітай — , Сіэтл) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1956) «за даследаванні паўправаднікоў і адкрыццё транзістарнага эфекту» (сумесна з Уільямам Брэдфардам Шоклі і Джонам Бардзінам).
Біяграфія
Уолтэр Братэйн нарадзіўся ў сям’і Роса Р. Братэйна і Отыль Хаўзер ў горадзе Амой ў Кітаі. Вырас у штаце Вашынгтон, ЗША. Ступень бакалаўра атрымаў у 1924 г. у Уітменскім каледжы, ступень магістра ў 1926 г. у Арэгонскім універсітэце. Пасля абароны дысертацыі ў 1929 г. ва ўніверсітэце Мінесоты паступае на працу ў лабараторыю Бэла. У 1935 г. Братэйн ажаніўся з Керэн Гілмар. У іх нарадзіўся сын Уільям Гілмар Братэйн. У 1958 г. паўторна ажаніўся з Эмай Мілер. Памёр у Сіэтле у 1987 г.
Навуковая дзейнасць
Братэйн займаўся пераважна ўласцівасцямі паверхняў цвёрдых тэл. Пасля першых сваіх даследаванняў вальфраму, ён заняўся павярхоўнымі эфектамі ў паўправадніках, такіх як крэмній і германій і ўнёс істотны ўклад у іх разуменне. Сумесна з Джонам Бардзіным распрацаваў транзістар на кропкавым pn пераходзе. У 1956 г. удастоены, сумесна з Бардзіным і Уільямам Шоклі, Нобелеўскай прэміі па фізіцы «за даследаванні паўправаднікоў і адкрыццё транзістарнага эфекту».
Віктар Аляксандравіч Астрога
Віктар Аляксандравіч Астрога (нар., г. Баранавічы, Брэсцкая вобласць) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (2018), прафесар.
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Гісторыя», 1989; аспірантура, спецыяльнасць «Усеагульная і айчынная гісторыя», 1996).
Навуковыя інтарэсы: гісторыя мытнай справы; гісторыя пагранічнай службы; мытнае права; гістарыяграфія.
Узнагароды
Нагрудныя знакі «Выдатнік памежных войскаў» II ступені (2005), «Дзяржаўная мытная служба Беларусі. 15 год» (2006) і інш.
Панасюк
Панасюк — прозвішча.
Вуліца Швянта Ёна
Ву́ліца Швя́нта Ё́на (традыцыйная беларуская назва — Святая́нская ву́ліца ; Švento Jono gatvė, ulica Świętojańska) — вуліца ў цэнтральнай частцы Вільнюса, у Старым Горадзе. Звязвае Замкавую з скрыжаваннем вуліц Універсітэцкай, Дамініканскай і Гаона. Працягваецца вуліцай Дамініканскай.
Гісторыя
Па здушэнні нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў у 1864 годзе Мураўёў-Вешальнік з мэтай русіфікацыі зямель колішняга Вялікага Княства Літоўскага загадаў перайменаваць вуліцу ў Іванаўскую (Ивановская улица). Па адыходзе расійскіх войскаў з Вільні ў 1915 годзе вуліцы вярнулі традыцыйную гістарычную назву.
За савецкім часам вуліцу перайменавалі ў імя літоўскага літаратара Баліса Сруогі (Sruogos gatvė). У наш час вуліцы зноў вярнулі гістарычную назву.
Агульныя звесткі
Даўжыня вуліцы каля 190 м. Мае брукаваную праезную частку. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з вуліцамі Універсітэцкай і Дамініканскай. З правага паўднёвага боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага паўночнага боку — цотная нумарацыя.
Слагавішча
Сла́гавішча (, Слаговище) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.
Нахіджэванік
Нахіджэванік (Նախիջևանիկ), Нахчыванлы (Naxçıvanlı) — сяло ў Аскеранскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Лідзія Панасюк
Лідзія Панасюк (нар., Бабруйск, Беларусь) — прафесійная беларуская баскетбалістка. Выступала за зборную Беларусі.
Біяграфія
У студзені 2010 года іграла за гомелькі «Сож» і брала ўдзел у «Матчы зорак» баскетбольнага чэмпіянату Беларусі ў камандзе «Захад».
У 2010 годзе папоўнілі склад мінскага «Гарызонта».
А хто там ідзе? (фільм)
«А хто там ідзе?» — беларускі кароткаметражны мастацкі фільм, зняты рэжысёрам Паўлам Недзьведзем на студыі «Nemedved Production» у 2020 годзе па матывах верша Янкі Купалы.
Сюжэт
Фільм распавядае пра тое, якім быў бы сучасны Купала, калі б жыў у наш час…
Церхавічы
Це́рхавічы (, Терховичи) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.
Кардай
Кардай (Қордай, да 1995 года Георгіеўка) — прыгранічнае сяло ў Казахстане. Адміністрацыйны цэнтр Кардайскага раёна Жамбылскай вобласці, таксама адміністрацыйны, эканамічны, культурны цэнтр і адзіны населены пункт Кардайскай сельскай акругі.
Сяло размешчана на правым беразе ракі Чу (Шу), па якой у сярэднім цячэнні праходзіць казахска-кыргызская мяжа. На ўездзе ў сяло размешчаны памежны кантрольна-прапускны пункт ля шашэйнага моста на аўтадарозе А-2 праз раку Чу, на дарозе з Бішкеку (каля 20 км) у Алмату, а таксама і з Бішкека ў горад Шу (Чу) (каля 100 км ад вёскі Кардай).
Насельніцтва
У апошнія 7 гадоў назіраецца адток моладзі ў буйныя гарады, такія, як Алматы. У першую чаргу гэта звязана з недахопам працоўных месцаў. У 2011 годзе насельніцтва вёскі складала 29 644 чалавекі (18 199 казахаў, 8 692 рускіх, 2 773 іншых нацыянальнасцяў).
На пачатак 2019 года, насельніцтва вёскі склала 25507 чалавек (12280 мужчын і 13227 жанчын).
СМІ
У сяле маюцца некалькі інтэрнэт і друкаваных навінавых газет, сайтаў: «Қордай Шамшырағы», «KordayNewsWeek» і «Веснік прадпрымальніка і спажыўца».
Гісторыя
Сяло Георгіеўка заснавалі ў 1892 годзе расійскія перасяленцы. Да рэвалюцыі ў сяле была адзіная вуліца, якая называлася Трактавая. Населены пункт перайменаваны ў Кардай у 1995 годзе па гістарычнай назве мясцовасці, якая ў сваю чаргу атрымала назву ад імя вялікага казахскага батыра.
У сяле нарадзіўся Герой Савецкага Саюза Аляксандр Раманюцін (1924—2006). У 2016 годзе быў пабудаваны ваенны гарадок ва ўсходняй частцы сяла.
Паўночны паток
У праекце бяруць удзел Расія, Германія, Нідэрланды і Францыя; супраць яго рэалізацыі выступалі краіны транзіцёры расійскага газу і краіны Прыбалтыкі. Мэты праекта — павелічэнне паставак газу на еўрапейскі рынак і зніжэнне залежнасці ад транзітных краін.
Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка 15 студзеня 2007 года назваў будаўніцтва Nord Stream «самым дурным праектам Расіі». «Невядома, што можа адбыцца з гэтым газаправодам, які ляжыць на кучы боепрыпасаў», — заявіў Лукашэнка. Ён дадаў, што Паўночна-Еўрапейскі газаправод можа ўвайсці ў кнігу рэкордаў Гінэса, і прапанаваў замест яго пракласці другую нітку газаправода «Ямал — Еўропа». «Будаўніцтва „Газпрамам“ балтыйскага газаправода — гэта што, нармальная палітыка? Што, мы можам весці з такім кіраўніцтвам нармальныя перамовы?» — задаўся пытаннем беларускі прэзідэнт. Каментуючы выступленне Лукашэнкам, крыніца ў Крамлі заявіла РІА Навіны: «Гэтыя словы з'яўляюцца яшчэ адным добрым пацверджаннем неабходнасці будаўніцтва такога трубаправода».
Пракладка трубавода пачата ў красавіку 2010 года. У верасні 2011 года пачата запаўненне тэхналагічным газам першай з дзвюх нітак.
Адналькіў
Адналькіў (Однолькі́в) — вёска ў Ічнянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Ічнянскай гарадской абшчыны.
Паўночны паток
8 лістапада 2011 года пачаліся пастаўкі газу па першай нітцы газаправода.
18 красавіка 2012 года была скончана другая нітка.
8 кастрычніка 2012 года пачаліся пастаўкі газу па дзвюх нітках газаправода ў камерцыйным рэжыме.
Андрыіўка (Ічнянскі раён)
Андрэ́еўка ці Андрыіўка (Андрі́ївка) — вёска ў Ічнянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Ічнянскай гарадской абшчыны.
Вуліца Унівярсіцята
Вуліца Унівярсі́цята, або Універсітэ́цкая ву́ліца (Universiteto gatvė) — вуліца ў цэнтральнай частцы Вільнюса, у Старым Горадзе. Звязвае скрыжаванне вуліц Святаянскай, Дамініканскай і Гаона і Кафедральная плошча.
Архітэктурныя дамінанты вуліцы — ансамбль Віленскага ўніверсітэта, будынак Алюмната, палацы Біскупскі (цяпер Прэзыдынцкі), Бжастоўскіх, Лапацінскіх і дэ Рэўсаў.
Агульныя звесткі
Даўжыня каля 360 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з вуліцамі Святаянскай і Дамініканскай. З правага ўсходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага заходняга боку — цотная нумарацыя.
Жыровіцы (гміна)
Гміна Жыровіцы (Gmina Żyrowice) — колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1939 года ў Навагрудскім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў мястэчку Жыровіцы (508 жых. у 1921 годзе ).
У міжваенны перыяд гміна Жыровіцы ўваходзіла ў склад Слонімскага павета Навагрудскага ваяводства. 1 красавіка 1929 года ў склад гміны Жыровіцы перададзена частка тэрыторыі гміны Чамяры, у той час як частка тэрыторыі гміны Жыровіцы перададзена ў склад гмін Быцень, Чамяры i Дзявяткавічы.
У лістападзе 1939 года павет уключаны ў склад БССР, скасаваны 15 студзеня 1940 года разам з гмінамі.
Саўл
Саўл (11 ст. да н.э.), заснавальнік і першы цар Ізраільска-Іўдзейскага царства.
Упершыню праявіў сябе як палкаводзец у час вайны з плямёнамі амавіцян, што паслужыла падставаю для абрання яго царом на сходзе ізраільскага племяннога саюза. Пад яго кіраўніцтвам ізраільскія плямёны пазбавіліся панавання над імі філістымлян. Далей біблейская гісторыя сведчыць, што Саўл прыйшоў да ўлады пры падтрымцы Самуіла-прарока і пэўны час прытрымліваўся яго практычных парад. Але калі ён стаў кіраваць самастойна і незалежна ад уплыву Самуіла, гэта прыйшлося не даспадобы сінкліту жрацоў і прарокаў. Яны стварылі сваю апазіцыю і ў барацьбе за ўладу падтрымалі кандыдатуру важака іўдзейскага ваенна-разбойніцкага атрада Давіда, якога Самуіл патаемна ад Саўла памазаў у цары. Калі ж ізраільскае войска пацярпела цяжкае паражэнне ў чарговай бітве з філістымлянамі, у якой загінулі ўсе тры сыны цара Саўла, а сам ён, будучы паранены стрэламі і не жадаючы пераносіць здзекаў філістымлян над сабою, закалоў сябе мячом, да ўлады прыйшоў Давід.
Так, каб даказаць перавагу жрэчаскага кіравання перад свецкай уладай, якая супрацьстаяла жрэчаству, Біблія ў першай кнізе «Царствы» тлумачыць прыход да ўлады цара Давіда яго набожнасцю ў адрозненні ад «злоснай і панурай» асобы цара Саўла.
Раян Гігз
Раян Гігз (Ryan Giggs; нар. Кардыф, Уэльс) — валійскі футбаліст (паўабаронца), трэнер.
Раян Гігз выступаў з 1990 года за «Манчэстэр Юнайтэд». За гэты час гулец зборнай Уэльса выйграў 34 трафеі з «Манчэстэр Юнайтэд», у тым ліку — 13 чэмпіянатаў Англіі, 4 Кубкі і 9 Суперкубкаў Англіі, 2 Лігі чэмпіёнаў. Выступаў за алімпійскую зборную Вялікабрытаніі на гульнях у Лондане (2012). У маі 2014 года Раян Гігз паведаміў, што завяршае кар’еру футбаліста.
З’яўляецца рэкардсменам англійскай Прэм’ер-лігі па колькасці матчаў (632), рэкардсменам «Манчэстэр Юнайтэд» па колькасці афіцыйных матчаў (963), а таксама рэкардсменам па колькасці матчаў у еўракубках (157).
У 2014 годзе ўвайшоў у трэнерскі штаб «Манчэстэр Юнайтэд» у якасці асістэнта Луі ван Гала, аднак у 2016 годзе, пасля прыходу на пасаду галоўнага трэнера Жазэ Маўрынью, пакінуў клуб. У студзені 2018 года быў прызначаны галоўным трэнерам нацыянальнай зборнай Уэльса. У лістападзе 2020 года быў адхілены ад кіраўніцтва зборнай з-за абвінавачванняў у дамашнім гвалце, у чэрвені 2022 года афіцыйна пакінуў пасаду галоўнага трэнера.
Неркін Сзнек
Неркін Сзнек (Ներքին Սզնեք), Ашагы Емішджан (Aşağı Yemişcan) — сяло ў Аскеранскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Суне (камуна)
Камуна Суне (Sunne kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вермланд у цэнтральнай Швецыі.
Суне 75-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Суне.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 13 136 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 5 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Чорны Лес (Лагойскі раён)
Чо́рны Лес (, Чёрный Лес) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.
Бакаіўка (Ічнянскі раён)
Бакаіўка (Бакаї́вка) — вёска ў Ічнянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Ічнянскай гарадской абшчыны.
А хто там ідзе? (значэнні)
Назву А хто там ідзе? маюць:
Лаялісты
Паняцце «лаялісты» (loyalists) звычайна перадае сэнс «асобы, верныя ўраду сваёй краіны». Лаялісты супрацьстаўляўцца паўстанцам ці іншым барацьбітам з уладай. У беларускай мове слова «лаяльны» нярэдка выкарыстоўваецца ў некалькі іншым сэнсе — «паблажлівы», што можа прыводзіць да не зусім адэкватнага ўспрымання лаялізму, як з'явы.
Лаялістамі называлі розных людзей, якія не падтрымлівалі спробы змяніць дзяржаўны лад у пэўных краінах на розных этапах гісторыі гэтых краін. Пры гэтым лаялісты не заўсёды поўнасцю згаджаліся з дзяржаўнай палітыкай, якая выклікала абурэнне рэвалюцыйна настроеных асоб. Падчас яны выступалі за дыялог і кампраміс з уладай. Таму лаялістаў не магчыма лічыць у поўным сэнсе кансерватарамі ці рэакцыянерамі.
Амерыканскія лаялісты падчас вайны за незалежнасць ЗША
Словам «лаяліст» у ЗША ў розны час называлі людзей з рознымі перакананнямі, але найчасцей гэты тэрмін прымяняўся да тых, хто не прымаў удзел у рэвалюцыі паўночнаамерыканскіх калоній ці ваяваў супраць рэвалюцыйных войскаў. Гэтых амерыканскіх лаялістаў яшчэ звалі «торы» (мянушка партыі кансерватараў у Вялікабрытаніі; апанентамі «торы» доўгі час былі «вігі», члены партыі лібералаў ці літаральна «бунтаўшчыкі», так падчас называлі і амерыканскіх рэвалюцыянераў). Згодна некаторым падлікам, каля 20 % белага насельніцтва 13 паўночнаамерыканскіх калоній Вялікабрытаніі ці 500 000 чалавек заставаліся вернымі каралеўскай уладзе. Удзельнікамі мясцовых узброеных фарміраванняў апалчэння лаялістаў былі каля 19000 белых жыхароў калоній. Таксама супраць змагароў за незалежнасць і за брытанскія войскі ваявалі атрады індзейцаў. Многія іншыя лічыліся лаялістамі, таму што проста не падтрымлівалі рэвалюцыю па розных прычынах, але не вялі ўзброенай барацьбы. Тым не менш, наяўнасць значнай колькасці жыхароў адной зямлі, якія ваявалі паміж сабой за розныя палітычныя мэты (падчас гэта былі нават сваякі) пабудзіла некаторых амерыканскіх гісторыкаў пісаць, што вайна за незалежнасць была для Злучаных Штатаў і грамадзянскай вайной.
Лёс лаялістаў пасля вайны
Падчас вайны 1775-83 гг. і пасля яе тыя лаялісты, якія актыўна супрацьдзейнічалі рэвалюцыйнаму ўраду і арміі ЗША, падвяргаліся канфіскацыі маёнткаў на карысць змагароў за незалежнасць. Праўда, згодна Парыжскага мірнага пагаднення 1783 г., канфіскаваную маёмасць трэба было вярнуць ці выплаціць кампенсацыю пацярпеўшым, што было зроблена ў дачыненні да некаторых нашчадкаў такіх лаялістаў.
Прыкладна 100000 лаялістаў пакінулі краіну, многія з іх пераехалі ў Канаду ці на Багамы, дзе яны атрымалі зямельныя надзелы за вернасць Кароне. Сярод тых, хто вырашыў уехаць — сын Б. Франкліна Уільям і адзін з найбольш таленавітых мастакоў на ўсіх паўночнаамерыканскіх уладаннях Вялікабрытаніі Джон Сінглтан Коплі. Некаторыя эмігранты вярнуліся праз пэўны час, але ў шэрагу штатаў яны не мелі права займаць пэўныя дзяржаўныя пасады. Значная частка лаялістаў засталася ў ЗША і стала служыць новай уладзе. У некаторых выпадках лаялісты добраахвотна пераходзілі на службу рэвалюцыянерам падчас вайны, як былі і выпадкі наадварот.
Бэзбародзькіў
Бэзбародзькіў (Безбородьків) — вёска ў Ічнянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Ічнянскай гарадской абшчыны.
Барбурскэ
Барбурскэ (Барбу́рське) — вёска ў Ічнянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Ічнянскай гарадской абшчыны.
Ацтэкі
Ацтэ́кі (астэкі, наўа; aztecas) — індзейскі народ. Іншыя назвы — тэночкі і мешыка. Сучасныя ацтэкі жывуць у Мексіцы. Агульная колькасць 1,2 млн чалавек (1992). Мова ацтэкская (наўатль). Вернікі — каталікі.
Гісторыя
Гісторыя ацтэкаў, як і іншых народаў цэнтральнай Мексікі, да прыходу еўрапейцаў вядомая па іх паданнях, запісаных іспанскімі і індзейскімі храністамі (,, , , , , і інш.) ужо пасля канкісты.
Ацтэкі прыйшлі на Мексіканскае нагор’е з поўначы, з легендарнай краіны. Пасля доўгіх падарожжаў у 1325 годзе яны заснавалі горад Тэначтытлан. Спачатку знаходзіліся ў залежнасці ад суседніх дзяржаў. Былі на службе ў кіраўніка г. , заваёўваючы для таго суседнія землі. У 1428 годзе разам з воінамі гарадоў і Уэшацінка (Huexotzinco) разграмілі г. Аскапацалька. Утварылі кааліцыю з суседнімі народамі (г. Тэскока) і  (г. ). Вялі войны з іншымі народамі, а таксама з  на поўначы, уастэкамі і татанакамі на ўсходзе, сапатэкамі і міштэкамі на поўдні і  на захадзе.
Асабліва паспяховым было кіраванне Мантэсумы I. Роля Тэначтытлана ў узрастала. Іншыя кіраўнікі працягвалі пашыраць межы ацтэкскіх валадарстваў. У некаторых выпадках на землях пераможаных народаў размяшчаліся калоніі ацтэкаў. Было створана палітычнае аб’яднанне, якое распрасціралася да берагоў Мексіканскага заліва на ўсходзе і Ціхага акіяна на захадзе. З 1503 года ацтэкамі кіраваў Мантэсума II; ён быў узяты ў палон іспанцамі і забіты ў час бітвы ў 1520.
Дзяржава
Ацтэкская імперыя, як і большасць еўрапейскіх імперый, была вельмі разнастайная этнічна; гэта была хутчэй адзіная сістэма збору даніны, чым адзіная сістэма кіравання. У гэтым кантэксце Арнольд Тойнбі праводзіць аналогію з Асірыйскай імперыяй.
Хоць гарады пад уладай ацтэкаў абкладаліся вялікай данінай, раскопкі паказваюць ўстойлівы рост дабрабыту простых людзей пасля падпарадкавання гэтых гарадоў. Гандаль вёўся нават з варожымі гарадамі. Адзіны народ, які атрымаў перамогу над ацтэкамі, —  — быў галоўным вытворцам медных сякер.
Стварэнне імперыі ацтэкаў прывяло да аднаго з найбуйнейшых дэмаграфічных выбухаў: насельніцтва Месаамерыкі павялічылася з 10 да 15 мільёнаў чалавек.
Самага важнага чыноўніка ўрада Тэначтытлана еўрапейцы звычайна называюць ацтэкскім імператарам. З мовы наўатль тытул імператара Уэй Тлатаані (Huey Tlahtoani) перакладаецца прыкладна як «Вялікі Аратар»: тлатоке (tlatoque, «аратары») з’яўляліся арыстакратыяй, вышэйшым класам грамадства. Улада тлатаані расла з узвышэннем Тэначтытлана. К часу праўлення Ауіцотля тытул «тлатаані» ўжо можна лічыць аналагам імператарскага, але, як і ў Свяшчэннай Рымскай імперыі, ён не перадаваўся па спадчыне.
У сярэдзіне XV стагоддзя важную ролю ў імперыі іграў (Tlahcaélel — «адважнае сэрца»). Ён мог стаць тлатаані, але палічыў за лепшае застацца ў ценю цыноўкі ягуара. Тлакаелель быў пляменнікам тлатаані і братам  і Матэкусомы Ільуікаміны, насіў тытул «сіўакоатль» (чыўакоатль, у гонар багіні, эквівалент дарадцы); як напісана ў , «што загадваў Тлакаелель, ажыццяўлялася як мага хутчэй». Гэта быў жорсткі рэфарматар; ён стварыў новую структуру кіравання краінай, загадаў спаліць большасць ацтэкскіх кніг, сцвярджаючы, што ўсе яны хлуслівыя, і перапісаў гісторыю ацтэкаў. Акрамя таго, Тлакаелель рэфарміраваў рэлігію, паставіўшы племяннога бога Уіцылапочтлі на адзін узровень са старажытнымі багамі Тлалокам, Тэскатліпокай і Кецалькоатлем. Да яго ж подзвігаў адносяць (магчыма, перабольшваючы) ўвядзенне звычаю і ўсталяванне пастаянных чалавечых ахвярапрынашэнняў для таго, каб Сонца працягвала рухацца па небе. Гэтыя ўстанаўленні паслужылі скораму падзенню ацтэкскай імперыі ў часы Канкісты і паходу Картэса.
На момант Канкісты дзяржава ацтэкаў займала тэрыторыю ад Мексіканскага заліва да Ціхага акіяна, ад вусцяў рэк Бальсас і Панукода да зямель мая. З іншага боку, горад-дзяржава на поўначы даліны Пуэбла не падпарадкавалася ацтэкам.
Асновы гаспадаркі, віды рамёстваў
Нягледзячы на вырашальную ролю ў гаспадарцы ацтэкаў прадуктыўнага земляробства, яны атрымалі ў спадчыну ад сваіх продкаў навыкі збіральнікаў. Аб гэтым сведчыць, у прыватнасці, выкарыстанне магея (від агавы). Ствол служыў будаўнічым матэрыялам, калючкі — іголкамі, карані ішлі на ежу, з лісця рабілі дах, з вычышчаных валокнаў — тканіны і паперу, з соку выраблялі ласункі і хмельны напой. Іспанскі храніст, адзін з першых гісторыкаў заваявання Амерыкі, пералічыў у сваёй «Апалагетычнай гісторыі» больш за два дзясяткі спосабаў ужывання магея. У час штогадовых пералётаў птушак ацтэкі білі шмат качак, гусей і іншай птушынай дзічыны. У азёрах і пратоках лавілі рыбу.
Галіяф
Галіяф — герой біблейскай міфалогіі, філістымлянскі волат, чалавек незвычайнага росту і сілы.
Ацтэкі
Асновы гаспадаркі, віды рамёстваў
Ацтэкскія рамеснікі па-майстэрску апрацоўвалі камень, ткалі, шылі адзежу, рабілі ўпрыгожванні, узводзілі будынкі, апрацоўвалі медзь, золата і серабро — як халодным каваннем, так і плаўленнем (яны ўмелі сплаўляць золата з меддзю). Вельмі шанаваліся складаныя галаўныя ўборы і плашчы з рознакаляровых пёраў. Ацтэкі таксама праславіліся вырабам мазаічных вырабаў, як ва ўпрыгожванні драўляных і каменных скульптур, так і ў архітэктуры. Пры вырабе керамічнага посуду ацтэкі, як і большасць іншых народаў Амерыкі, не карысталіся ганчарным колам. Свой посуд яны ўпрыгожвалі малюнкамі раслін, птушак і рыб.
Галіяф
У час вайны з ізраільцянамі ён выклікаў на адзінаборства каго-небудзь з прадстаўнікоў варожага войска. На яго выклік адгукнуўся юны пастух Давыд, які выступіў з пастуховым посахам і прашчай з пяццю камянямі, стрэлам з прашчы ён і забіў Галіяфа.
Сказанне пра Галіяфа, відаць, спачатку было эпізодам з цыкла старажытнаяўрэйскіх эпічных паданняў, у якіх адлюстравалася барацьба ізраільцян са сваімі суседзямі філістымлянамі, а пазней было перанесена ў Біблію на старонкі першай кнігі «Царствы». Гэты старажытны літаратурны сюжэт адзінаборства знайшоў сваё адлюстраванне таксама на старонках шматлікіх пазнейшых літаратурных твораў, у т.л. Аповесці мінулых гадоў дзе апавядаецца пра змаганне вял. кн. кіеўскага Уладзіміра з нашэсцем печанегаў.
Ацтэкі
Грамадскія структуры
Ацтэкі практычна насялялі адзін горад і яго наваколлі, утвараючы горад-дзяржаву. Ніжняй адзінкай ацтэкскага грамадства звычайна лічаць «кальпуллі» (calpulli), суседскія абшчыны. Яны валодалі зямлёй, якую падавалі ў карыстанне мужчынам — галовам сямей. Зямля пераходзіла па спадчыне сыну, малодшаму брату або пляменніку па мужчынскай лініі. Зямля магла перадавацца ў арэнду іншаму чалавеку з абшчыны (кальпуллі), але не прадавалася і вярталася ў кальпуллі, калі яе не апрацоўвалі два гады або выраджалася мужчынская лінія яе ўладальнікаў. У абшчыны былі свабодныя землі, якія падаваліся па меры патрэбы. Частка супольных зямель апрацоўвалася разам. Ураджай з іх ішоў на выплату падаткаў і ўтрыманне галавы кальпуллі і больш высокіх службовых асоб.
Былі прыкметы распаду супольнага земляробства. Знатных людзей за службу сталі надзяляць землямі. Гэтыя землі даваліся ў пажыццёвае карыстанне і павінны былі пераходзіць пераемніку па пасадзе. Але такімі пераемнікамі часта станавіліся сыны, і землі ператвараліся ў спадчынныя. Праслаўленыя воіны атрымлівалі землі на тэрыторыі карэнных народаў, яны таксама пераходзілі ад бацькі да сына.
Галовы сямей складалі раду старэйшын абшчыны, узначальваў яе кальпуллек. Ён абіраўся радай, але, як правіла, з сыноў папярэдняга правадыра. Ён размяркоўваў землі, вырашаў спрэчкі, кіраваў грамадскімі сховішчамі. Абшчына мела і ваеннага правадыра, які навучаў моладзь і выконваў паліцэйскія функцыі. Ён жа ўзначальваў воінаў абшчыны пры баявых дзеяннях. У кожнага кальпуллі былі свае храмы і некаторыя грамадскія пабудовы. Яны размяшчаліся вакол плошчы, якая станавілася цэнтрам абшчыны. У ацтэкаў было 20 кальпуллі (абшчын). На племянной радзе кальпуллі быў прадстаўлены чалавекам, які зваўся аратарам. Паспяховыя войны і павелічэнне багаццяў прывялі да прыкметнага расслаення грамадства.
Майекі — вольныя ацтэкі, якія аказаліся па нейкіх прычынах па-за кальпуллі. Яны працавалі носчыкамі або апрацоўвалі атрыманую ад храмаў ці гаспадароў зямлю, за якую аддавалі частку ўраджая (вялікую). Яны не маглі пакідаць зямлю, на якую іх саджалі. У час вайны служылі ў апалчэнні.
Вялікую частку вольных ацтэкаў складалі земляробы. Яны плацілі падаткі, выконвалі ўсякага роду павіннасці. Сярод іх вылучаўся слой старэйшын, якія былі вызвалены ад падаткаў і не ўдзельнічалі ў прадукцыйнай працы. У яго ўваходзілі і праслаўленыя воіны, якія атрымлівалі зямлю ў пажыццёвае карыстанне. Адмысловыя праслойкі сярод вольных складалі рамеснікі і гандляры.
Ніжні слой знаці ўтваралі людзі, якія праславіліся ў войнах, пры выкананні службовых абавязкаў або адмысловай рэлігійнай стараннасцю. Яны вызваляліся ад некаторых падаткаў, мелі права насіць адзежу з тонкай бавоўны, упрыгожанні з золата і каштоўных камянёў, адмысловыя знакі, якія паказвалі на іх статус. Звычайна іх абіралі на адказныя пасады. Іх становішча не было спадчынным. Саслоўе жрацоў фарміравалася з малодшых дзяцей знаці. Сярод іх вылучалася некалькі ступеней. Найвышэйшымі іерархамі былі жрацы багоў Уітцылапочтлі і Тлалока. Яны былі дарадчыкамі вярхоўнага кіраўніка і членамі племянной рады.
Рада з 20 членаў вырашала звычайныя дзяржаўныя справы, аб’яўляла вайну і заключала мір, вырашала спрэчкі кальпуллі і паміж асобнымі асобамі з розных кальпуллі. Найважнейшыя пытанні, уключаючы выбары вярхоўнага кіраўніка, вырашаліся на вялікай радзе, куды ўваходзілі таксама грамадзянскія і ваенныя правадыры кальпуллі, ваенныя правадыры фратрый і некаторыя іншыя служачыя, а таксама самыя высокапастаўленыя жрацы.
20 кальпуллі складалі 4 фратрыі. Кожная фратрыя мела свае храмы, арсеналы са зброяй. На чале іх стаялі ваенныя правадыры, якія з’яўляліся дарадчыкамі вярхоўнага кіраўніка. Вярхоўны кіраўнік ацтэкаў зваўся «тлакатекутлі» (правадыр мужчын). Яго становішча падкрэслівалася адмысловай адзежай і пышнасцю ўпрыгожанняў, формай зносін з ім навакольных, спосабам перамяшчэння (яго пераносілі на насілках) і некаторымі іншымі спосабамі. У яго распараджэнні было збіранне падаткаў, прыём паслоў, правядзенне прыёмаў у гонар паслоў і знаці. Ён з’яўляўся ваенным правадыром канфедэрацыі. Асабліва ўзрос ўплыў вярхоўных кіраўнікоў у гады, якія папярэднічалі з’яўленню іспанцаў. У тлакатекутлі быў суправіцель; ён прымаў і размяркоўваў даніну, старшынстваваў на племянной радзе, у час войн кіраваў ацтэкскімі войскамі.
Заканадаўства, адукацыя, сям’я
Адносіны паміж людзьмі рэгуляваліся сістэмай загадаў і забарон, і пакаранняў за іх парушэнне. Крэўнай помсты не існавала. Пакаранні былі рознага роду: цялесныя, канфіскацыя маёмасці, аддаванне ў рабства, кароткае турэмнае зняволенне, грамадскае абсмейванне. Але ў большасці выпадкаў вінаватыя караліся смерцю — ад злачынства супраць дзяржавы да парушэння тэрмінаў уборкі ўраджаю. Вінаватага маглі павесіць, абезгаловіць, задушыць, засекчы або чвартаваць. Пралюбадзейства каралася спальваннем на слупе, збіваннем камянямі.
У ацтэкаў меліся грамадскія школы, у якіх хлопчыкаў вучылі ваеннаму мастацтву, спевам, танцам і прамоўніцтву. Дзеці знаці наведвалі школу жрацоў, дзе вучыліся пісьму, складанню вершаў, астранамічным ведам і гісторыі і прылучаліся да рэлігійных канонаў.
Рэлігія
Ацтэкі пакланяліся мноству багоў рознага ўзроўню і значнасці — асабістых, сямейных, супольных, а таксама агульнаацтэкскіх. Сярод апошніх адмысловае месца займалі бог вайны Уіцылапочтлі, бог ночы і лёсу, бог дажджу, воды, грома і гор Тлалок, бог ветру і заступнік жрацоў Кецалькоатль («Птушыны змей»). Богам земляробства быў. Пакланяліся таксама богу і багіні маісу.
Свержань (гміна)
Гміна Свержань (Gmina Świerżeń) — колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1939 года ў Навагрудскім ваяводстве Польскай Рэспублікі. Сядзіба размяшчалася ў мястэчку Новы Свержань (1246 жых. у 1921 годзе ).
Ацтэкі
Рэлігія
Ацтэкі лічылі, што, у залежнасці ад роду смерці, душы памерлых адпраўляліся альбо ў падземнае царства, альбо ў краіну бога Тлалока, якая лічылася зямным раем, альбо ў нябеснае жыллё бога-сонца. Гэтага найвышэйшага гонару ўдастойваліся адважныя воіны, людзі, прынесеныя ў ахвяру, і жанчыны, памерлыя пры родах. У ацтэкаў была складаная сістэма рытуалаў, якая складалася з цыкла свят, прывязаных, галоўным чынам, да земляробчага календара. Часткай гэтых рытуалаў былі разнастайныя танцы і гульні ў мяч.