cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Самая развітая краіна Афрыкі. Адзіная краіна мацерыка, якая мае сучасную дыверсіфікаваную самадастатковую эканоміку. Паводле класіфікацыі Сусветнага банка адносіцца да групы краін з прыбыткам вышэйшым за сярэдні. Пры гэтым вялікая колькасць паўднёваафрыканцаў жыве ў беднасці. ПАР уваходзіць у БРІКС і G20.
Этымалогія
Сваёю назвай ПАР абавязана геаграфічнаму становішчу на паўднёвым ускрайку Афрыкі. Ад пачатку існавання (з 1910) краіна звалася Паўднёва-Афрыканскім Саюзам, што адлюстроўвала форму аб’яднання чатырох фармальна асобных калоній. У 1961 годзе дзяржава стала называцца Рэспублікай Паўднёвай Афрыкі. У 1994 былі зацверджаны назвы на 11 афіцыйных мовах ПАР, у тым ліку, South Africa на англійскай і Republiek van Suid-Afrika на мове афрыкаанс. Некаторыя прыхільнікі панафрыканізму практыкуюць тапонім «Азанія».
Геаграфічнае становішча
Займаючы плошчу 1,22 млн кв.км., ПАР з'яўляецца 25-й па велічыні тэрыторыі краінай свету. Самая паўднёвая дзяржава кантынента. Менавіта тут знаходзіцца паўднёвая кропка Афрыкі — мыс Іголкавы, а за 100 км на захад — яшчэ болей знакаміты мыс Добрай Надзеі. На працягу 2500 км абмываецца параўнальна халоднымі водамі Атантычнага акіяна на захадзе і Індыйскага — на ўсходзе. На поўначы мяжуе з Намібіяй (частка мяжы ідзе па рацэ Аранжавая), Батсванай і Зімбабвэ (часткова па рацэ Лімпопа), на паўночным усходзе з Мазамбікам і Эсваціні; а яшчэ цалкам акружае невялічкую Лесота, якая з'яўляецца прыкладам класічнага анклава.
Прырода
Большая частка тэрыторыі краіны ўяўляе сабой высокае (ад 1000 на захадзе да 2100 м на ўсходзе) і амаль плоскае Цэнтральнае плато, што абрываецца да поўдня і ўсходу Вялікім Уступам. Усходняя, найбольш стромая і расчлененая чатка Уступа, вядомая пад назвай Драконавых гор. Менавіта тут знаходзіцца найвышэйшая кропка краіны — гара Матадзі (3450 м). На поўдзень ад паўднёвай стромы Уступа паралельна берагу працягнуліся невысокія (да 2,5 км), ледзьве вышэйшыя за Цэнтральнае плато, старажытныя складкаватыя Капскія горы.
ПАР казачна багатая на рудныя карысныя выкапні — нетры краіны змяшчаюць вялізныя запасы золата, жалезных руд, медзі, марганцу; а таксама на алмазы і каменны вугаль. Бушвельдскі магматычны комплекс утрымлівае прыблізна 90 % вядомых сусветных запасаў металаў плацінавай групы, а менавіта, плаціны, паладыю, рутэнія і інш.
Клімат на большай частцы тэрыторыі ПАР трапічны: засушлівы на захадзе (ажно да пустыннага на паўночным захадзе) і вільготны на ўсходзе. Поўдзень краіны ляжыць у субтрапічным поясе, для заходняй часткі якога характэрныя міжземнаморскія рысы: гарачае сухое лета, прахалодная вільготная зіма; усходняя ж частка ляжыць у вільготнай вобласці, менавіта тут, ля падножжа Драконавых гор, знаходзіцца "полюс ападкаў" краіны са знакам +.
Палову краіны займае басейн ракі Аранжавая, што пачынаецца ў Драконавых гарах і ўпадае ў Атлантычны акіян. На рацэ Аранжавая размяшчаецца 146-метровы вадаспад Аўграбіс. Ападкадэфіцытныя раёны краіны адчуваюць недахоп у вадазабеспячэнні. Каб пазбегнуць дэфіцыту вады, асабліва пітной, на рэках будуюцца вадасховішчы. Аднак менавіта Кейптаўн апынуўся першым вялікім горадам планеты, які рызыкуе застацца зусім без вады.
Паводле агульнай біяразнастайнасці ПАР шостая на планеце. Раслінны свет гэтай зямлі настолькі багаты і самабытны, што біягеографам прыйшлося выдзеліць крайні поўдзень Афрыкі ў цэлае фларыстычнае царства — Капскае, адно з шасці ў свеце.
Уражвае стракатасць раслінных фармацый, што можна сустрэць у ПАР. Поўдзень Цэнтральнага плато і поўнач Капскіх гор займае Кару, хмызняковы стэп. На поўнач ландшафты Кару змяняюцца яшчэ болей сухімі фармацыямі Калахары. Крайні захад краіны займаюць паўпустыні Намакваленда: большую частку года безжыццёвыя, ўвесну яны красуюць неверагоднымі фарбамі. Усходняя, лепш увільготненая частка Цэнтральнага плато занятая саваннамі Высокага Вельда. На поўнач ад Высокага Вельда раскінуўся Бушвельд, што абрынваецца да даліны Лімпопа (Нізкі Вельд). Добра ўвільготненыя 300 км паласы паўднёвага узбярэжжа на мяжы Заходняга і Усходняга Кейпаў за шыкоўную вегетацыю атрымалі назву "Дарога садоў". Жывёльны свет ПАР класічны для саванавай Афрыкі, з вялікай разнастайнасцю мегафаўны.
У даліне Лімпопа на поўначы краіны знаходзіцца адзін з самых вялікіх і слаўных нацыянальных паркаў Афрыкі — парк Кругера плошчай 19 633 кв км.
Гісторыя
Першы еўрапеец, які наведаў у 1487—1488 гг. паўднёвую Афрыку, — партугальскі мараплавец Б.Дыяш. У 1652 г. прадстаўнік галандскай Ост-індскай кампаніі Я.Рыбек заснаваў каля мыса Добрай Надзеі пасяленне Капстад (англ. Кейптаўн — горад каля мыса). У выніку галандскай каланізацыі ўзнікла новая этнічная супольнасць — буры (афрыканеры), якія размаўлялі на мове афрыкаанс, вытворнай ад галандскай. Ад шлюбаў бураў з гатэнтотамі распачалася супольнасць метысаў — т.зв. каляровых.
У пачатку XIX ст. адзін з правадыроў зулу — Чака стварыў зулускую дзяржаву (КваЗулу) з моцнай арміяй, што на працягу ХІХ ст супрацьстаяла спачатку бурам, а потым — англічанам, якія ў 1879 г. нанеслі зулу сакрушальную паразу і канчаткова ліквідавалі КваЗулу ў 1887.
У 1806 г. Капскую калонію захапіла Вялікабрытанія. Незадаволенасць бураў брытанскім панаваннем прывяла ў 1836—1837 гг. да «Вялікага трэка» — перасялення часткі бураў на чале з П.Рэтыфам на свабодныя землі на поўначы, дзе былі створаны рэспублікі бураў: Наталь, якую Вялікабрытанія анексавала ў 1843 г., Аранжавая свабодная дзяржава (АСД, 1848) і Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка (Трансвааль, 1852). У 1880-я гады ў Капскай калоніі выяўлены буйныя паклады золата, у Трансваалі — алмазаў, што спрыяла хуткаму іх развіццю і прытоку імігрантаў, з Еўропы. У выніку англа-бурскай вайны 1899—1902 гг. Вялікабрытанія захапіла АСД і Трансвааль і ператварыла іх у свае пратэктараты.
31 мая 1910 г. Капская калонія, Наталь і былыя бурскія рэспублікі аб’яднаны ў Паўднёва-Афрыканскі Саюз (ПАС) з правамі дамініёна — самакіравальнай краіны ў складзе Брытанскай Садружнасці. Кіраўніцтва ПАС ажыццяўляла палітыку дыскрымінацыі нябелага насельніцтва (78,5 % насельніцтва кріны ў 1910 г.), асабліва жорсткую ў дачыненні да карэнных афрыканцаў (67 % насельніцтва). У 1913 г. прыняты закон, які замацоўваў за афрыканцамі толькі 13 % тэрыторыі краіны ў 264 рэзерватах. Дыскрымінацыя павялічылася пасля прыходу ў 1924 г. да ўлады Нацыяналістычнай партыі (НП), урад якой на чале з Дж. Герцагам (1924—1933 гг.) прыняў у 1924—1926 гг. законы, што пазбавілі афрыканцаў права займацца кваліфікаванай працай. У 1931 г. ПАС атрымаў пэўную самастойнасць у знешняй палітыцы. У 2-ю сусветную вайну ўрад Смэтса (1939—1948 гг.) накіраваў на фронт больш за 300 тысяч чалавек, якія змагаліся ў складзе брытанскіх войск супраць Трэцяга Рэйзу і фашысцкай Італіі.
З 1948 НП ажыццяўляла дактрыну апартэіду — жорсткую дыскрымінацыю ўсіх нябелых. Афрыканцаў прымусова высялялі з гарадоў у спецыяльныя пасяленні (лакацыі); у 1959 г. ліквідавана сістэма місіянерскіх школ, што пазбавіла афрыканцаў магчымасці атрымаць добрую адукацыю, забаронены і міжрасавыя шлюбы. Усё гэта выклікала масавыя пратэсты. 21 сакавіка 1960 г. паліцыя расстраляла дэманстрацыю афрыканцаў у Шарпевілі. Неўзабаве была забаронена буйнейшая афрыканскаяпалітычная арганізацыя — Афрыканскі нацыянальны кангрэс (АНК), яго лідары на чале з Н.Мандэлам арыштаваны. 31 мая 1961 г. была абвешчана Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка. Новая дзяржава адразу выйшла з Садружнасці. З-за палітыкі апартэіду ў 1962 г. Генеральная асамблея ААН заклікала ўсіх сваіх членаў да ўвядзення эканамічных санкцый і разрыву дыпламатычных адносін з ПАР. У час прэм’ерства Б. Форстэра (1966—1978 гг.) афрыканскія рэзерваты былі аб’яднаны паводле этнічных прыкмет у 10 хаўмлендаў («айчын»), некаторыя з якіх (Транскей, Сіскей, Венда і Бапутатсван) былі абвешчаны «незалежнымі» дзяржавамі, што яшчэ больш пагоршыла становішча афрыканцаў.
І толькі ў канцы 1980-х Ф. В. дэ Клерк (прэзідэнт у 1989—1994 гг.) быў вымушаны абвясціць праграму ліквідацыі апартэіду. У 1990 г. вызвалены Мандэла, які правёў у турме 27 гадоў, легалізаваны АНК і іншыя афрыканскія партыі. У 1991 г. апартэід быў скасаваны. У красавіку 1994 г. прайшлі першыя шматрасавыя выбары, на якіх перамог АНК, а яго лідар Мандэла стаў прэзідэнтам ПАР. Урад Мандэлы (1994—1999 гг.) намеціў асноўныя кірункі развіцця краіны, якія разам з паляпшэннем жыццёвых умоў карэннага насельніцтва ПАР прадугледжваюць захаванне прыватнай маёмасці ўсіх расавых груп, шматукладнасць у эканоміцы, прыцягненне замежных інвестыцый. Адмена апартэіду прынесла дэмакратыю і роўнасць, аднак краіна сутыкнулася з сур’ёзнымі праблемамі: беспрацоўем, ростам злачыннасці, міграцыяй белых кваліфікаваных кадраў. Да таго ж у пачатку ХХІ ст. Паўднёвая Афрыка стала эпіцэнтрам пандэміі СНІДу. Усё гэта спрычынілася да таго, што сярэдняя працягласць жыцця ў 1992—2005 скарацілася на 10 год, за ёй упаў і ІЧР. Канец 2000-х прайшоў пад знакам ксенафобіі і сутычак з мігрантамі, у выніку якіх загінулі дзясяткі людзей.
У 2010 ПАР прымала Чэмпіянат свету па футболе. У 2011 краіна далучылася да БРІКС.
Дзяржаўны лад
ПАР — парламенцкая рэспубліка. Пры гэтым, у адрозненні ад большасці парламенцкіх рэспублік, прэзідэнт ПАР узначальвае яшчэ і ўрад краіны. Прэзідэнт абіраецца са складу партыі, што перамагла ў парламенцкіх выбарах адразу пасля іх правядзення. Такім чынам, пяцігадовы тэрмін паўнамоцтваў лідара дзяржавы супадае з часам дзеяння новага складу парламента.
Заканадаўча ўлада належыць парламенту, які складаецца з дзвюх палат. Нацыянальная асамблея — ніжняя палата — мае 400 членаў, што абіраюцца кожныя 5 гадоў па прапарцыйнай сістэме з партыйных спісаў. Верхняя палата завецца Нацыянальным саветам правінцый і ў ёй засядаюць 90 сенатараў — па 10 ад кожнай з 9 правінцый. Найбуйнейшая палітычная партыя, якой з часу адмены апартэіду нязменна належыць большасць месцаў у абедзьвух палатах — Афрыканскі нацыянальны кангрэс. Другая ўплывовая партыя — Дэмакратычны альянс.
Судовая сістэма складаецца з наступных інстанцый: Вярхоўны Апеляцыйны Суд, высокія суды і суды магістратаў. Вярхоўны Апеляцыйны Суд з'яўляецца галоўнай судовай інстанцыяй у Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па крымінальных справах. Ён знаходзіцца ў Блумфантэйне, «судовай сталіцы» краіны. Вярхоўны суд мае права скасаваць неканстытуцыйныя рашэнні парламента.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
ПАР — унітарная рэспубліка, мае ў сваім складзе 9 правінцый:
Права
У выніку падзення палітыкі апартэіду і наступных доўгіх працэсаў заканатворчасці ў 1990-х гадах прававая сістэма ПАР была цалкам перагледжана. У краіне дзейнічае Канстытуцыя, прынятая ў 1996 годзе. Яна абараняе і гарантуе ўсе міжнародна прызнаныя правы чалавека. Прававая сістэма ПАР увабрала ў сябе элементы адразу трох прававых сем'яў: рамана-германскай, англа-саксонскай і традыцыйнай. У цэлым, у сучаснай Паўднёвай Афрыцы пераважае рамана-германскае права, г. зн. назіраецца вяршэнства закона над усімі прававымі рашэннямі.
Крымінальнае права па англійскім ўзоры не кадыфікавана. Пры рэжыме апартэіду для чорнага насельніцтва існавалі асобныя мясцовыя суды («суды правадыроў»), суддзямі у якіх былі таксама пераважна чорныя. У той жа час у агульнай судовай сістэме пераважная большасць суддзяў былі белымі. Асабліва жорсткія меры пакарання былі прадугледжаны для праціўнікаў палітычнага рэжыму — аж да смяротнага пакарання. Пасля падзення апартэіду нормы былі перагледжаныя: у 1995 годзе адменена смяротнае пакаранне, а ў 1997 годзе — юрыдычная лупцоўка. У 90-х гадах у краіне былі ўзаконеныя гомасэксуальныя шлюбы, што робіць яе адзінай у гэтым родзе краінай у Афрыцы.
Адносіны з Рэспублікай Беларусь
Дыпламатычныя адносіны ўсталяваныя ў 1993. Пасольства Беларусі ў ПАР адкрыта ў 2000. У апошні час ажывіліся кантакты на розных узроўнях. Прэзідэнты Беларусі і ПАР сустракаліся ў верасні 2006 у Гаване, адбыліся візіты ў Беларусь кіраўнікоў парламента ПАР, міністра замежных спраў, міністра мінеральных рэсурсаў і энергетыкі, іншых высокіх асоб ПАР; міністр замежных спраў Беларусі наведаў ПАР у жніўні 2006.
Насельніцтва
З насельніцтвам 57 млн. чал. ПАР знаходзіцца на 24 пазіцыі ў свеце і на 5-6 у Афрыцы. У 2000-х смяротнасць у краіне доўгі час перавышала нараджальнасць. Гэта звязана з праблемай СНІДу. Па масавым распаўсюджванні ВІЧ-інфекцыі (у асноўным, сярод чорнага насельніцтва), ПАР займае першае месца ў свеце (паводле дадзеных ААН, апублікаваных у 2003, 2007 і 2017 гадах). У 2010-х, дзякуючы пашырэнню сістэмы аховы здароўя, распаўсюджанню ведаў аб СНІДзе, выкарыстанню атнырэтравірусных прэпаратаў, праблему СНІДУ ўдалося "кансерваваць". Новых выпадкаў захворвання фіксуецца на парадак менш, ужо хворыя люзі жывуць даўжэй і здаравей, скарацілася колькасць выпадкаў перадачы ВІЧ ад маці да дзіцяці. Колькасць хворых на СНІД у 2010-я стабілізавалася на лічбе 7 млн чалавек (12,2 % насельніцтва ў 2017). Цяпер насельніцтва краіны зноў расце даволі высокімі тэмпамі: натуральны прырост у 2018 склаў каля 1 %. Сярэдняя працягласць жыцця, што ўпала да 43 гадоў у 2008, вырасла да 63 гадоў у 2017 годзе.
Статыстычнае бюро Паўднёвай Афрыкі падчас перапісу насельніцтва просіць рэспандэнтаў аднесці сябе да адной з 5 расавых групаў. Перапіс 2011 паказаў наступныя вынікі: чарнаскурыя (79,2 %), белыя (8,9 %), каляровыя (8,9 %), азіяты (2,5 %) ды іншыя (0,5 %). Доля чорнага насельніцтва ПАР расце дзякуючы большай нараджальнасці, а таксама за кошт прытоку чорных эмігрантаў з іншых краін Афрыкі. Паводле найбольш распаўсюджаных ацэнак ПАР стала другім домам для 5 млн чарнаскурых мігрантаў, з іх 3 млн з Зімбабве. Колькасць белых у краіне паступова змяншаецца за кошт іх эміграцыі ў Паўночную Амерыку, Еўропу, Аўстралію і Новую Зеландыю — у 1985-2005 гадах з ПАР з'ехала каля 0,9 млн белых, у асноўным, ва ўзросце да 40 гадоў і іх дзеці (першая прычына — гэта СНІД, другая — страта прывілеяў пасля адмены апартэіду).
Маці Уньт
Маці Унт (Mati Unt; 1 студзеня 1944, Лінамяэ, Йыгевамаа — 22 жніўня 2005, Талін) — эстонскі пісьменнік, эсэіст і тэатральны рэжысёр. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1980).
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Насельніцтва
У ПАР 11 дзяржаўных моваў, толькі тры краіны свету дэкларавалі больш. Чарнаскурае насельніцтва размаўляе на дзевяці мовах банту, найбольш распаўсюджаныя — зулу, коса, сепедзі (24,7; 15,6; 9,8 % адпаведна). Дзве астатнія дзяржаўныя мовы маюць еўрапейскае паходжанне: вытворная ат галандскай афрыкаанс, што з'яўляецца роднай для бураў і часткі каляровых, а таксама англійская — каланіяльная спадчына, мова міжэтнічных зносін, эканомікі, адукацыі, справаводства. Гутарковай англійская мова служыць для 8,9 % насельніцтва.
Маці Уньт
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Ліннамяэ Ваарэскай воласці Тартускага павета ў сям’і бухгалтара. У 1951—1958 гадах вучыўся сельскай школе, у 1962 годзе скончыў школу № 8 у Тарту. У 1967 годзе скончыў аддзяленне эстонскай філалогіі гісторыка-філалагічнага факультэта Тартускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Насельніцтва
Большая частка вернікаў у ПАР вызнаюць хрысціянства (86 %). Пры гэтым набор хрысціянскіх дэнамінацый дастаткова стракаты — ніводная з іх не мае абсалютнай большасці: прыхільнікі сіёнскіх цэркваў (10%), пяцідзесятнікі (7,5%), каталікі (6,5%) і інш) У ПАР ёсць дыяцэзія праваслаўнага Александрыйскага Патрыярхата — каля 35 000 вернікаў. Прыхільнікі анімізму ды іншых традыцыйных афрыканскіх верванняў маюць вагу ў 5,6 %, мусульмане — 1,9 % (2015).
Маці Уньт
Біяграфія
У 1966—1971 гадах працаваў заглітам ў тэатры «Ванемуйнэ» у Тарту, у 1975—1981 гадах — на аналагічнай пасадзе ў Дзяржаўным тэатры юнага гледача Эстонскай ССР у Таліне. У 1981—1991 гадах — дырэктар Маладзёжнага тэатра, у 1992—2003 — дырэктар Эстонскага драматычнага тэатра ў Таліне.
Міхаіл Міхайлавіч Рудкоўскі
Міхаіл (Міхась) Міхайлавіч Рудкоўскі (, в. Востраў  — ) — беларускі паэт і перакладчык.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Пінскае педагагічнае вучылішча (1955), настаўнічаў у Кукаўскай сямігодцы Ганцавіцкага раёна. У 1960—1962 гадах — літсупрацоўнік ганцавіцкай раённай газеты «Сялянская праўда». Скончыў завочна філалагічны факультэт Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна (1961). У 1962—1981 гадах працаваў старшым рэдактарам літаратурна-драматычных і музычных праграм Брэсцкай студыі тэлебачання. Член Саюза пісьменнікаў СССР (1966).
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Насельніцтва
Шчыльнасць насельніцтва (47 чал/кв.км) набліжаецца да сярэднесусветнай. Сярод правінцый найменш заселена засушлівая Паўночна-Капская, найбольш — правінцыі ўсходу і поўначы, якія вызначаюцца лепшай сельскагаспадарчай і прамысловай асвоенасцю ды вышэйшай канцэнтрацыяй чарнаскурага насельніцтва. Дзве траціны паўднёваафрыканцаў жыве ў гарадах, найбуйнейшыя агламерацыі — Яганэсбург (9,2 млн), Кейптаўн (4,3), Дурбан (3,1), Прэторыя (2,4).
Маці Уньт
Біяграфія
У 1980 годзе падпісаў так званы «Ліст сарака» — заклік да савецкіх уладаў захаваць эстонскія мову і культуру.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Эканоміка
ПАР — самая развітая на Афрыканскім кантыненце і адначасова адзіная краіна, якую не адносяць да Трэцяга свету. Мае трэці па памерах ВУП на кантыненце пасля Нігерыі і Егіпта, сярод краін Афрыкі на поўдзень ад Сахары вылучаецца высокім ВУП на душу насельніцтва. ПАР валодае велізарнымі запасамі прыродных рэсурсаў. Шырока развіты тэлекамунікацыі, электраэнергетыка, фінансавая сфера, рынак актыўна пашыраецца. Уваходзіць у БРІКС, G20, міжнародную арганізацыю краін АКТ. Да гонару ПАР варта адзначыць, што тут не квітнее ценявая эканоміка. У 2013 часопіс fDi magazine назваў ПАР "першай афрыканскай краінай для будучыні". Але пакуль тая будучыня не пачалася, рэспубліку ўсё яшчэ нельга аднесці да развітых краін свету. Сярэдні даход насельніцтва толькі набліжаецца да ніжняй мяжы сярэднесусветнага даходу. Значная частка людзей жыве за рысай беднасці і нават у галечы, а паводле маёмаснай няроўнасці (індэкс Джыні) ПАР уваходзіць у апошнюю сусветную дзясятку. У ПАР вельмі высокі — адзін з самых высокіх у свеце — узровень злачыннасці, асабліва ў бедных раёнах. Колькасць забойстваў складае 31 у год на 100 тысяч насельніцтва. З 57 мільёнаў насельніцтва Паўднёвай Афрыкі толькі 23 млн. чалавек з'яўляюцца працаздольнымі. Беспрацоўных — 26-27 % (у 2016-17 годзе). . У сельскай гаспадарцы праводзіцца палітыка перадачы ўгоддзяў ад белых да чорных, якая выклікае трывогу экспертаў падабенствам да зімбабвійскага сцэнара.
Маці Уньт
Біяграфія
Член Саюза пісьменнікаў Эстоніі з 1966 года. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1980). Лаўрэат некалькіх літаратурных прэмій. У 2000 годзе узнагароджаны Ордэнам Белай зоркі III класа.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Прамысловасць
Сваім апераджальным развіццём ПАР шмат у чым абавязаная багаццю прыродных рэсурсаў. Каля 52 % экспарту тавараў прыпадае на прадукцыю горназдабыўной прамысловасці. Шырока здабываюцца золата, алмазы, марганец, уран, металы плацiнавай групы, храміты. Вельмі развіта здабыча вугалю — па выкарыстанні вугалю для вытворчасці электрычнасці ПАР займае 3-е месца ў свеце (з-за адсутнасці нафты каля 80 % усёй выпрацаванай энергіі Паўднёвай Афрыкі базуецца на спальванні вугалю). ПАР — трэці ў свеце вугальны экспарцёр.
Маці Уньт
Біяграфія
У 1965—1973 гадах у шлюбе з журналісткай Эле Томсан.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Прамысловасць
У адрозенні ад большасці краін Трапічнай Афрыкі, ПАР можа пахваліцца развітымі машынабудаваннем (вытворчасць транспартных сродкаў), хімічнай прамысловасцю, чорнай і каляровай металургіяй. У 2010-х штогадовы выпуск аўтамабіляў у ПАР скаладаў 500-600 тыс адзінак. Свае заводы ў краіне маюць BMW, Ford, Volksvagen, Toyota і інш. Развіццё атрымалі і традыцыйныя для Афрыкі лёгкая і харчовая прамысловасць. Аднак развітая апрацоўчая прамысловасць не захінае сыравіннага твару эканомікі: большая частка здабытых рэсурсаў не перапрацоўваецца, а ідзе на экспарт. У ПАР вельмі разнабаковая электраэнергетыка, хоць перавага па-ранейшаму аддаецца вугалю. Недалёка ад Кейптаўна працуе адзіная ў Афрыцы АЭС "Коберг". Вялікая ўвага надаецца развіццю альтэрнатыўнай энергетыкі.
Маці Уньт
Біяграфія
Пахаваны на Лясных могілках у Таліне.
Творчасць
Першы твор, напісаны ва ўзросце 18 гадоў, пасля сканчэння сярэдняй школы — «наіўны раман» «Бывай, рыжы кот» («Hüvasti, kollane kass», 1963), зрабіў яг о вядомым у Эстоніі. Пасля літаратурнага дэбюта Уньт зарэкамендаваў сябе сярод пісьменнікаў Эстоніі як фантаст, драматург і крытык. Яго кнігі «Доўг» («Võlg», 1964) і «Пра магчымасць жыцця ў космасе» («Elu võimalikkusest kosmoses», 1967) разглядаюць праблемы фарміравання асобы маладога чалавека. Таксама аўтар «Забойства ў гатэлі» («Mõrv hotellis», 1968) і «Чорны матацыкліст» («Must mootorrattur», 1976), рэдкіх для эстонскай літаратуры дэтэктываў. Міжнароднае прызнанне Уньту прынёс раман «Восеньскі баль» («Sügisball», 1979; экранізаваны у 2007 годзе Вейкам Ыунпуу), прысвечаны праблеме адчужанасці чалавека ў вялікім горадзе, яго бездухоўнасці, некамунікабельнасці, спажывецкаму стаўленню да жыцця. Падобныя праблемы разглдаліся ў творах «Голы востраў» («Tühirand», 1972) і «Via regia» (1975). За апошнюю аповесць пісьменнік атрымаў прэмію Ф. Тугласа ў 1976 годзе. Аповесць «Кажуць» («Räägivad», 1984) можна аднесці да пазажанравых, яна складаецца збольшага з рэплік другарадных персанажаў. Падобнае мазаічнае поліфанічнае апавяданне ёсць і ў кнізе «Памятка донара» («Doonori meelespea», 1990).
Акрамя таго, Уньт займаўся прасоўваннем авангарднага тэатра ў постсавецкай Эстоніі. Уньт быў добра вядомы як драматург, пастаноўшчык, мастак. У 1980-1990-х гадах яго тэатральная дзейнасць была плённейшай за пісьменніцкую. П’еса «Фаэтон, сын сонца» («Phaethon, päikese poeg», 1968), напісана па матывах старажытнагрэчаскага міфа. П’еса «Гадзіна духаў на вуліцы Янсена» («Vaimude tund Jannseni tänaval», 1984) апісвае ўяўную сустрэчу паэткі Лідзіі Койдула і пісьменніцы Айна Калас. П’еса «Калантай» («Kollontai», 1978) прысвечана жыццю і дзейнасці рэвалюцыянеркі, дзяржаўнай дзяячкі і дыпламата Аляксандры Калантай, за яе аўтар атрымаў Літаратурную прэмію імя Юхана Смуула у 1978 годзе. П’еса «Граль» («Graal!», 2001) напісана па матывах раманаў пра Караля Артура, «Майстар і Маргарыта» («Meister ja Margarita», 2001) — на аснове аднайменнага рамана Міхаіла Булгакава. Як тэатральны рэжысёр ставіў п’есы Стрындберга, Гётэ, Шылера, Мрожака, Пінтэра і іншых. Уньт таксама быў тэатральным крытыкам. Яго артыкулы пра тэатр і кіно сабраны ў кнізе «Чэрці і каралі» («Kuradid ja kuningad», 1989).
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Сельская гаспадарка
Мяса-малочная жывёлагадоўля засяроджана на поўначы і ўсходзе правінцыі Фры-Стэйт, ва ўнутраных раёнах правінцыі Гаўтэнг і ў паўднёвай частцы правінцыі Мпумаланга. У Паўночным і Усходнім Кейпах распаўсюджаныя пароды мяснога напрамку. На засушлівыя тэрыторыі Паўночнага і Усходняга Кейпаў, Фры-Стэйта і Мпумалангі прыпадаюць раёны авечкагадоўлі. На сусветны рынак пастаўляюцца шкуркі каракулевых авечак. У вялікай колькасці разводзяць коз, у асноўным — 75 % — ангорскіх, чыя шэрсць высока цэніцца на Захадзе (да 50 % сусветнай вытворчасці мохера прыпадае на Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку). У апошнія гады — у асноўным у правінцыі Фры-Стэйт — актыўна развіваецца страусагадоўля.
Маці Уньт
Творчасць
Па творах Уньта «Бывай, рыжы кот» і «Доўг» зняты тэлефільмы. Фільм «Цану смерці запытайся мёртвых» (1977), зняты паводле яго сцэнарыя, атрымаў Галоўны прыз за рэжысуру на XI Усесаюзным кінафестывалі 1978 года ў Ерэване. Кінафільмы, заснаваныя на творах Уньта «Пусты пляж» («Tühirand») і «Восеньскі баль» («Sügisball») зняты ўжо пасля яго смерці (у 2005 і 2007 гадах адпаведна).
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Рыбалоўства
Па ўлову рыбы (каля 1 млн тон у год) ПАР займае вядучае месца ў Афрыцы. Асноўныя аб'екты промыслу — сардзіны, селядзец, хек, анчоўсы, марскі акунь, скумбрыя і інш.
Маці Уньт
Творчасць
Творы Уньта перакладзены на многія мовы: англійская, беларускую, латышскую, літоўскую, украінскую, малдаўскую, рускую, грузінскую, фінскую, польскую, нямецкую, венгерскую, балгарскую, чэшскую мовы.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Лясная гаспадарка
Карэнныя лясы займаюць 180 тыс. га, гэта значыць усяго 0,14 % тэрыторыі краіны. Большая частка дзелавой драўніны паступае з лесапасадак. Прыкладна палова лясных «плантацый» засаджаны хвояй, 40 % — эўкаліптам і 10 % — мімозай.
Маці Уньт
Творчасць
Стыль першых твораў Уньта можна ахарактарызаваць як «сацыялізм з чалавечым тварам — спавядальная проза». У іх заўважна захапленне аўтара алегорыяй і філасофскай прыпавесцю. Пазней ён пісаў у жанры «мадэліравальнай прозы», больш характэрнай для эстонскай літаратуры. У творах пераважае маральна-этычны аспект. У сваіх апошніх творах Уньт больш схіляўся да постмадэрнізму.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Знешні гандаль
ПАР мае стабільнае станоўчае гандлёвае сальда: імпарт (89,9 млрд дол. у 2016 годзе) меншы за экспарт (110 млрд дол. у 2016 годзе). Асноўныя артыкулы імпарту: нафта, прадукты харчавання, хімічныя тавары; экспарту: алмазы, золата, плаціна, сельскагаспадарчая прадукцыя, машыны, аўтамабілі, абсталяванне. Галоўныя пакупнікі паўднёваафрыканскіх тавараў — Кітай, ЗША, Германія, Індыя; пастаўшчыкі ў ПАР — Кітай, Вялікабрытанія, ЗША, Германія.
Маці Уньт
Беларускія пераклады
Паасобныя творы пераклаў Сяргей Шупа.
Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка
Узброеныя сілы
Нацыянальныя сілы абароны былі створаны ў 1994 годзе пасля першых постапартэідных нацыянальных выбараў і прыняцця новай канстытуцыі, замяніўшы сабой Паўднёва-Афрыканскія сілы абароны (South African Defence Force, SADF).
Міхаіл Міхайлавіч Рудкоўскі
Творчасць
У рэспубліканскім друку выступаў з вершамі з 1959 года. Аўтар зборнікаў вершаў. Таксама вядомы як перакладчык з украінскай, рускай і польскай моў.
Памяць
Імя паэта прысвоена Астроўскай сярэдняй школе.
Да святкавання 80-гадавіны нараджэння паэта на сайце УК «Ганцавіцкі раённы краязнаўчы музей» арганізавана віртуальная выстаўка «Міхась Рудкоўскі: „Не вечны чалавек, яго ж памкненні — вечныя!“».
Артык (Арменія)
Арты́к (Արթիկ) — горад на паўночным захадзе Арменіі, размешчаны ў марзе Шырак за 105 км на паўночны захад ад Ерэвана. Праз горад праходзіць чыгунка з Мараліка да Гюмры, па якой штодзённа, два разы на суткі курсіруюць у абодва кірункі прыгарадныя электрацягнік Гюмры — Пемзашэн, а таксама ажыўлены грузавы рух.
Наваколлі горада багатыя на радовішчы будаўнічых матэрыялаў (ружовага туфу, пемзы, мармуру). Артыкскае радовішча туфу — найбуйнейшае на тэрыторыі былога СССР.
Істменаўская школа музыкі
Істменаўская школа музыкі (Eastman School of Music) — адна з вядучых амерыканскіх кансерваторый, структурнае падраздзяленне Рочэстэрскага ўніверсітэта. Размешчана ў горадзе Рочэстэр, штат Нью-Ёрк. Заснавана ў 1921 годзе па ініцыятыве і на сродкі вынаходніка і прадпрымальніка Джорджа Істмена і носіць яго імя. У аснову Істменаўскай школы лягла прыватная музычная школа DKG, якая працавала ў Рочэстэры з 1912 года пад кіраўніцтвам піяніста Альфрэда Клінгенберга, дырыжора Германа Досенбаха і хормайстра Оскара Гарысена.
У наш час у Істменаўскай школе навучаецца каля 900 студэнтаў, з якіх прыкладна чвэрць — замежнікі.
Цябуты (Валожынскі раён)
Ця́буты (, Тябуты) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дорскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Сугваздаўскага сельсавета.
Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Юшкавічы)
Касцёл Найсвяцейшай Тройцы — мураваны каталіцкі храм у вёсцы Юшкавічы Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Гісторыя
У 1918 годзе на могілках быў пабудаваны драўляны касцёл з вежай.
У 1934 годзе было распачата будаўніцтва мураванага касцёла. Падмурак быў завершаны 8 лістапада 1935 года. У 1936 годзе касцёл быў пабудаваны і ў 1938 годзе ён быў асвечаны як касцёл Святой Тройцы.
20 лютага 1989 года быў створаны парафіяльны камітэт. 6 снежня 1989 года парафія атрымала рэгістрацыю.
Біятлон на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014
Спаборніцтвы па біятлоне на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 у Сочы прайшлі з 8 па 22 лютага ў Комплексе для спаборніцтваў па лыжных гонках і біятлоне «Лаура», размешчанаму каля Чырвонай Паляны. Было разгуляна 11 камплектаў узнагарод, на 1 больш, чым на папярэдніх Алімпійскіх гульнях — 6 красавіка 2011 года выканкам Міжнароднага алімпійскага камітэта (МАК) прыняў рашэнне пра ўключэнне ў праграму зімовых Алімпійскіх гульняў змяшанай эстафеты. Дар'я Домрачава стала першай біятланісткай, якая выйграла тры залатыя медалі ў асабістых гонках, прычым падчас адных Зімовых Алімпійскіх гульняў. Упершыню з 1998 года зборная Італія заваявала медаль. Мужчынская зборная Расіі па біятлоне ўпершыню з 1988 года выйграла залаты алімпійскі медаль у эстафеце.
Расклад
Расклад усіх 11 спаборніцтваў паводле афіцыйнага сайта :
Час МСК (UTC+4).
Кваліфікацыя
Квота МАК утрымлівае 220 даступных месцаў для спартсменаў (113 мужчын і 107 жанчын), каб удзельнічаць у Гульнях. Квоты паводле краін разлічваюцца, зыходзячы з сумы ачкоў трох лепшых біятланістаў пэўнай краіны (вызначаюцца падчас Нацыянальнага кубка па біятлоне), набраных імі ў індывідуальнай гонцы, спрынце і эстафетах на Чэмпіянаце свету па біятлоне 2012 і 2013.
Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989
Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989 — чэмпіянат па футболе сярод клубаў БССР 1989-га года.
У турніры, які праходзіў у два кругі, удзельнічалі 16 каманд. Чэмпіёнам БССР стаў «Абутнік» з Ліды.
Турнірная табліца
Заўвага. Матч «Шыннік» — СКІФ не быў згуляны
NGC 5369
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Фердынанд Бол
Фердынанд Бол (таксама Боль, нідэрл. Ferdinand Bol;,  — , ) — нідэрландскі мастак, гравёр і малявальшчык.
Біяграфія
Фердынанд Бол з 1631 па 1637 год быў вучнем Рэмбранта. Многія яго карціны ў XIX стагоддзі памылкова прыпісваліся яго настаўніку. У 1652 годзе стаў гараджанінам Амстэрдама. У 1660-я гадах быў вядомым мастаком, але пасля 1669 года страціў былую папулярнасць. Фердынанд Бол памёр 24 жніўня 1680 года ў горадзе Амстэрдаме, дзе ў яго гонар была названа вуліца Ferdinand Bolstraat.
Мантэгроса-П’ян-Латэ
Мантэгроса-П'ян-Латэ (Montegrosso Pian Latte) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Імперыя.
Насельніцтва складае 133 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 13 чал./км². Займае плошчу 10 км². Паштовы індэкс — 18023. Тэлефонны код — 0183.
Nazareth
«Nazareth» (Назарэт) — шатландскі рок-гурт, створаны ў 1968 годзе музыкамі гурта «The Shadettes» у горадзе Данфермлін. У арыгінальны склад ўвайшлі: спявак Дэн Мак-Каферці, гітарыст Мэні Чарлтан, басіст Піт Эгнью і барабаншчык Дэрэл Світ.
Бакача Бакачына
Бакача Бакачына (Boccaccio Boccaccino; 1468,  — 1525, ) — італьянскі мастак эпохі Адраджэння.
Біяграфія
Жыццё і творчасць Бакача Бакачына адлюстраваны ў вядомым сачыненні Джорджа Вазары «Жыццяпісы знакамітых мастакоў, скульптараў і архітэктараў». Мастак вывучаў жывапіс у Ферары пад кіраўніцтвам Даменіка Панеці. Затым працаваў у розных гарадах Італіі — перш за ўсё ў Венецыі, Ферары і даўжэй за ўсё ў Крэмоне, дзе заснаваў мастацкую школу і выкладаў; вучнем яго ў ёй быў Бенвенута Тызі (Гарафала).
Найбольш вядомымі працамі Бакача Бакачына з’яўляюцца фрэскі яго пэндзля ў кафедральным саборы Крэмоны (1509—1529) — «Нараджэнне Багародзіцы», і іншыя эпізоды з яе жыцця. Вялікай выразнасцю, яркасцю фарбаў, майстэрствам кампазіцыі і гарманічнасцю пейзажа адрозніваюцца яго «Вяселле св. Кацярыны», «Мадонна з немаўлём і чацвёра святых» (Венецыя, сабор св. Джуліяна), «Мадонна і двое святых» (Крэмона, царква св. Кірыла), «Святое сямейства» (Парыж, Луўр).
Сын Бакача Бакачына, Каміла Бакачына (1501—1546) таксама быў мастаком у Крэмоне і вучыўся майстэрству ў свайго бацькі.
Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў
Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў (Олександр Валентинович Турчинов) (нар., , УССР) — украінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, спікер Вярхоўнай Рады Украіны (з 22 лютага па 27 лістапада 2014). Кіраўнік фракцыі «Народны фронт» у Вярхоўнай Радзе Украіны (з 27 лістапада 2014).
Дэпутат Вярхоўнай Рады з 1998 па 2007 год. З лютага па верасень 2005 года быў кіраўніком Службы бяспекі Украіны. З мая па лістапад 2007 года быў першым намеснікам сакратара Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны. Са снежня 2007 па сакавіку 2010 года быў першым віцэ-прэм’ер міністрам Украіны. 22 лютага 2014 года абраны старшынёй Вярхоўнай Рады Украіны. З 22 лютага 2014 г. з’яўляецца спікерам Вярхоўнай Рады. 23 лютага 2014 года прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны. З 26 лютага таго ж года — галоўнакамандуючы ўзброеных сіл Украіны.
25 траўня 2014 года ўсенародным галасаваннем на пасаду прэзідэнта Украіны быў выбраны Пётр Парашэнка. Пасля інаўгурацыі П. Парашэнкі 7 чэрвеня Аляксандр Турчынаў склаў з сябе паўнамоцтвы кіраўніка дзяржавы.
16 снежня 2014 Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка прызначыў Аляксандра Турчынава сакратаром Савета нацыянальнай бяспекі і абароны.
Хіросі Хіракава
(平川 弘; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1985—1992 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Фенестрэле
Фенестрэле (Fenestrelle) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Luigi IX di Francia.
Дантэ Аліг’еры
Дантэ Аліг’еры (Dante Alighieri; 21 мая 1265 — 14 верасня 1321) — італьянскі паэт, адзін з заснавальнікаў літаратурнай італьянскай мовы. Стваральнік «Камедыі» (якая пазней атрымала эпітэт «Боскай»), у якой быў дадзены сінтэз познесярэднявечнай культуры.
У Фларэнцыі
Згодна сямейнаму паданню, продкі Дантэ паходзілі з рымскага роду Элізееў, якія ўдзельнічалі ў заснаванні Фларэнцыі. Качагвіда, прапрадзед Дантэ, браў удзел у крыжовым паходзе Конрада III (1147—1149), быў прысвечаны ім у рыцары і загінуў у баі з мусульманамі. Качагвіда быў жанаты з дамай з ламбардскай сям’і Альдыг’еры ды Фантана. Імя «Альдыг’еры» трансфармавалася ў «Аліг’еры»; так быў названы адзін з сыноў Качагвіды. Сын гэтага Аліг’еры, Белінчонэ, дзед Дантэ, які выганяўся з Фларэнцыі падчас змагання гвельфаў і гібелінаў, вярнуўся ў родны горад у 1266 годзе, пасля паразы Манфрэда Сіцылійскага пры Беневента. Аліг’еры II, бацька Дантэ, мабыць, не прымаў удзелу ў палітычным змаганні і заставаўся ў Фларэнцыі.
Дакладная дата нараджэння Дантэ невядомая. Па сведчанні Бакача, Дантэ нарадзіўся ў маі 1265 года. Сам Дантэ паведамляў пра сябе (Камедыя, Рай, 22), што нарадзіўся пад знакам Блізнят, які пачынаецца з 21 мая. У сучасных крыніцах найчасцей прыводзяцца даты другой паловы мая 1265а. Таксама вядома, што Дантэ быў хрышчаны 25 сакавіка 1266 года (у першую жарсную суботу пасля сваіх нараджэння) пад імем Дурантэ.
З досыць вялікай ступенню верагоднасці мяркуецца, што ў 1286—1287 гадах Дантэ жыў некалькі месяцаў у Балонні паблізу ад захаваных дагэтуль веж Гарызенда і Азінэлі. Без якіх-небудзь дакументальных пацверджанняў даследчыкі дапушчаюць, што найболей імавернай прычынай яго знаходжання ў гэтым горадзе магло быць навучанне ў знакамітым універсітэце.
Блізкім сябрам Дантэ быў паэт Гвіда Кавальканці. Яму Дантэ прысвяціў мноства вершаў і фрагментаў паэмы «Новае жыццё».
Першае актавае згадванне пра Дантэ Аліг’еры як грамадскага дзеяча адносіцца да 1296 і 1297 гадоў, ужо ў 1300 ці 1301 годзе быў абраны прыёрам. У 1302 годзе ён быў выгнаны разам са сваёй партыяй белых гвельфаў і ніколі больш не ўбачыў Фларэнцыі, памёршы ў выгнанні.
Гады выгнання
Гады выгнання былі для Дантэ гадамі вандроўніцтва. Ужо ў тую пару ён быў лірычным паэтам сярод тасканскіх паэтаў «новага стылю» — Чына з Пістойі, Гвіда Кавальканці і інш. Яго «La Vita Nuova (Новае жыццё)» ужо была напісана; выгнанне зрабіла яго больш сур’ёзным і строгім. Ён ладзіць свой «Баль» («Convivio»), алегарычна-схаластычны каментар да чатырнаццаці канцонам. Але «Convivio» так і не скончаны: напісаны былі толькі ўводзіны і тлумачэнне да трох канцон. Не скончаны, абрываючыся на 14-й частцы другой кнігі, і лацінскі трактат пра народную мову, ці красамоўстве («De vulgari eloquentia»).
У гады выгнання стварыліся паступова і пры тых жа ўмовах працы тры канцікі Боскай Камедыі. Час напісання кожнай з іх можа быць вызначана толькі прыблізнае. Рай дапісваўся ў Равене, і няма нічога неверагоднага ў аповедзе Бакача, што амбасадару смерці Дантэ Аліг’еры яго сыны доўгі час не маглі дашукацца трынаццаці апошніх песень, пакуль, згодна легендзе, Дантэ не прысніўся свайму сыну Якопа і не падказаў, дзе яны ляжаць.
Пра лёс Дантэ Аліг’еры вельмі мала фактычных звестак, след яго на працягу гадоў губляецца. На першую пару ён знайшоў прытулак ва ўладара Вероны, Барталамеа дэла Скала; параза ў 1304 г. яго партыі, якая спрабавала сілай дамагчыся пасяленні ў Фларэнцыю, выракла яго на доўгую вандроўку па Італіі. Познае ён прыбыў у Балонню, у Луниджьяне і Казентино, у 1308—1309 гг. апынуўся ў Парыжы, дзе выступаў з гонарам на публічных дыспутах, звычайных ва ўніверсітэтах таго часу. Менавіта ў Парыжы Дантэ заспела вестка, што імператар Генрых VII збіраецца ў Італію. Ідэальныя мроі яго «Манархіі» ўскрэслі ў ім з новай сілай; ён вярнуўся ў Італію (напэўна, у 1310-м або ў пачатку 1311 года), чакаючы ёй абнаўлення, сабе — вяртання грамадзянскіх правоў. Яго «ліст да народаў і кіраўнікоў Італіі» змешчае кучу гэтых надзеяў і захопленай упэўненасці, аднак, імператар-ідэаліст раптам сканаў (1313), а 6 лістапада 1315 г. Раньеры дзі Закарыя з Арв’ета, намеснік караля Роберта ў Фларэнцыі, пацвердзіў дэкрэт выгнання ў дачыненні Дантэ Аліг’еры, яго сыноў і многіх іншых, засудзіўшы іх на пакаранне смерцю, у выпадку, калі яны трапяцца ў рукі фларэнтыйцаў. З 1316—1317 г. ён пасяліўся ў Равене, куды яго выклікаў на супакой сіньёр горада, Гвіда ды Палента. Тут, у коле дзяцей, сярод сяброў і прыхільнікаў, ствараліся песні Рая.
Смерць
Улетку 1321 года Дантэ як пасол кіраўніка Равены адправіўся ў Венецыю для зняволення свету з рэспублікай Святога Марка. Па дарозе назад Дантэ захварэў малярыяй і памёр у Равене ў ноч з 13 на 14 верасня 1321 года.
Дантэ быў пахаваны ў Равене; пышны маўзалей, які рыхтаваў яму Гвіда ды Палента, не быў узведзены. Сучасная магільня (таксама званая «маўзалеем») пабудавана ў 1780 г. Усім знаёмы партрэт Дантэ Аліг’еры пазбыты верагоднасці: Бакача малюе яго барадатым заміж легендарнага гладка выгаленага, аднак, у агульным яго выява адказвае нашаму традыцыйнаму ўяўленню: даўгаваты твар з арліным носам, вялікімі вачамі, шырокімі скуламі і выбітнай ніжняй губой; вечна сумны і засяроджана-задуменны.
Асабістае жыццё
У паэме «Новае жыццё» Дантэ апеў сваё першае юнацкае каханне — Беатрычэ Партынары, якая памерла ў 1290 годзе ў 24-гадовым узросце. Дантэ і Беатрычэ сталі знакам кахання, як Петрарка і Лаура, Трыстан і Ізольда, Рамеа і Джульета.
У 1274 годзе дзевяцігадовы Дантэ залюбаваўся на майскім свяце дзяўчынкай васьмі гадоў, дачкой суседа, Беатрычэ Партынары — гэты яго першы біяграфічны ўспамін. Ён і перш бачыў яе, але ўражанне ад гэтай сустрэчы абнавілася ў ім, калі праз дзевяць гадоў (у 1283 годзе) ён убачыў яе зноў ужо замужняй жанчынай і гэтым разам захапіўся ёю. Беатрычэ робіцца на ўсё жыццё «ўладаркай яго намераў», выдатным знакам таго маральна падымалага пачуцця, якое ён працягваў пялегаваць у яе выяве, калі Беатрычэ ўжо памерла (у 1290 годзе), а сам ён уступіў у адзін з тых дзелавых шлюбаў, па палітычным разліку, якія ў той час былі прыняты.
Сям’я Дантэ Аліг’еры трымала бок фларэнтыйскай партыі Чэркі (Cerchi), якая варагавала з партыяй Данаці (Donati). Аднак, Дантэ Аліг’еры жаніўся з Джэмай Данаці, дачкой Манета Данаці. Дакладная дата яго жаніцьбы невядомая, адзіна, ёсць інфармацыя, што ў 1301 годзе ў яго ўжо было трое дзяцей (Pietro, Jacopo and Antonia). Калі Дантэ Аліг’еры быў выгнаны з Фларэнцыі, Джэма засталася ў горадзе з дзецьмі, захоўваючы рэшткі бацькаўскага набытку.
Надалей, калі Дантэ Аліг’еры складаў сваю «Камедыю» ва ўслаўленне Беатрычэ, Джэма ў ёй не была згадана ніводным словам. У апошнія гады ён жыў у Равене; вакол яго памкнуліся яго сыны, Якопа і П’етра, паэты, будучыя яго каментатары, і дачка Антонія; толькі Джэма жыла ўдалечыні ад усёй сям’і. Джавані Бакача, адзін з першых біёграфаў Дантэ Аліг’еры, абагульніў усё гэта: быццам Дантэ Аліг’еры жаніўся па прымусу і дамаўленням, таму ў доўгія гады выгнання аніразу не падумаў выклікаць да сябе жонку. Беатрычэ вызначыла тон яго пачуцця, досвед выгнання — яго грамадскія і палітычныя пагляды і іх архаізм.
Творчасць
Быў членам паэтычнага руху Dolce stil novo. У сваіх ранніх вершах Дантэ апяваў Беатрычэ Партынары (1267—1290), каханне да якой пранёс праз усё жыццё. Гэтыя вершы і далучаная да іх проза на італьянскай мове склалі першы буйны твор — «Новае жыццё» (1291-93, выд. 1576), у якім распрацаваў правілы «новага салодкага стылю» (ускладненыя маральна-філасофскія ідэі, сімволіка і алегарызм, вытанчанасць мастацкай формы). Пазней яго творчасць развівалася ў двух кірунках: на лацінскай мове ствараў трактаты па пытаннях італьянскай мовы («Пра народнае красамоўства», 1303-04), аб дзяржаўнай уладзе («Пра манархію», 1312-13), на італьянскай мове — трактат, прысвечаны філасофскім, маральным і літаратурным пытанням («Баль», 1304-07) і вершы (т.зв. «рыфмы»). У 1311-13 напісаў 13 «Пасланняў» на лацінскай мове, эклогі, а таксама трактат «Спрэчка аб вадзе і зямлі» (1320).
Вяршыня творчасці Дантэ — «Боская камедыя» (1306—1321?). Гэты манументальны твор позняга сярэднявечча ўяўляе сабой энцыклапедыю філасофіі, касмагоніі, гісторыі, рэлігіі, маралі, палітычных поглядаў еўрапейскага чалавека напярэдадні Адраджэння.
Творчасць Дантэ зрабіла вялікі ўплыў на развіццё літаратуры. Яго творы перакладзены на многія мовы свету. На беларускую мову іх перакладалі Я. Семяжон, А. Мінкін, Л. Баршчэўскі, У. Скарынкін.
«Новае жыццё»
Калі Беатрычэ памерла, Дантэ Аліг’еры быў несуцешны: яна так доўга падтрымлівала яго пачуццё, так зраднілася з яго лепшымі бакамі. Ён узгадвае гісторыю свайго недаўгавечнага кахання; яго апошнія ідэалістычныя моманты, на якія смерць наклала сваю пячатку, мімаволі заглушаюць астатнія: у выбары лірычных п’ес, навеяных у розны час каханнем да Беатрычэ, ёсць несвядомая наўмыснасць; усё рэальна-гуллівае ўхілена, як напр. санет пра добрага чараўніка; гэта не ішло да агульнага тону ўспамінаў. «Абноўленае жыццё» складаецца з некалькіх санетаў і канцон, перамежных кароткім аповедам, як біяграфічнай ніткай. У гэтай біяграфіі няма як такіх фактаў; затое кожнае адчуванне, кожная сустрэча з Беатрычэ, яе ўсмешка, адмова ў прывітанні — усё атрымвае сур’ёзнае значэнне, над якім паэт задумваецца, як над якая здзейснілася над ім таямніцай; і не над ім адным, бо Беатрычэ — зусім каханне, высокае, што падымае. Пасля першых вясновых спатканняў нітка рэчаіснасці пачынае губляцца ў свеце спадзеваў і чаканняў, таямнічых адпаведнасцяў лікаў тры і дзевяць і прарочых бачанняў, наладжаных любоўна і сумна, як бы ў трывожнай свядомасці, што ўсяму гэтаму быць нядоўга. Думкі пра смерць, што прыйшлі яму падчас хваробы, мімаволі пераносяць яго да Беатрычэ; ён заплюшчыў вочы і пачынаецца трызненне: яму бачацца кабеты, яны ідуць з распушчанымі валасамі і кажуць: і ты таксама памрэш! Страшныя выявы шэпчуць: ты памёр. Трызненне ўзмацняецца, вужэй Дантэ Аліг’еры не ўсведамляе, дзе ён: новыя бачанні: кабеты ідуць, забітыя горам і плачуць; сонца пацьмянела і здаліся зоркі, бледныя, цьмяныя: яны таксама плачма плачуць; птушкі валяцца мёртвымі на лету, зямля дрыжыць, нехта праходзіць міма і кажа: няўжо ты нічога не ведаеш? твая любая пакінула гэта святло. Дантэ Аліг’еры плача, яму ўяўляецца процьма анёлаў, яны нясуцца да неба са словамі: «Асанна ў вышніх»; перад імі светлая хмурынка. І ў той жа час сэрца падказвае яму: твая любая сапраўды сканала. І яму здаецца, што ён ідзе паглядзець на яе; жанчыны пакрываюць яе белай посцілкай; яе твар спакойна, дакладна кажа: я сталася годным сузіраць крыніцу свету (§ XXIII). Аднойчы Дантэ Аліг’еры пачаў за канцону, у якой хацеў намаляваць станоўчы на яго ўплыў Беатрычэ. Пачаў і, напэўна, не скончыў, прынамсі ён паведамляе з яе толькі ўрывак (§ XXVIII): у гэты час яму прынеслі вестку пра смерць Беатрычэ, і наступны параграф «Абноўленага жыцця» пачынаецца словамі Ераміі (Плач I): «як самотна стаіць горад няма калі людны! Ён стаў, як заўдавелая; вялікі паміж народамі, князь над абласцямі, стаў даннікам». У яго афекце страта Беатрычэ здаецца яму грамадскай; ён апавяшчае пра яе знакамітых людзей Фларэнцыі і таксама пачынае словамі Ераміі (§ XXXI). Ва ўгодкі яе смерці ён сядзіць і малюе на дошчачцы: выходзіць фігура анёла (§ XXXV).
Прайшоў яшчэ год: Дантэ тужыць, але разам з тым шукае суцяшэнні ў сур’ёзнай працы думкі, учытваецца насілу ў Баэцыева «Пра суцяшэнне філасофіі», чуе ўпершыню, што Цыцэрон пісаў пра той жа ў сваёй развазе «Пра сяброўства» (Convivio II, 13). Яго гора гэтак улеглася, што, калі адна маладая прыгожая дама зірнула на яго з удзелам, спачуваючы яму, у ім прачнулася нейкае новае, невыразнае пачуццё, поўнае кампрамісаў, са старым, яшчэ не забытым. Ён пачынае запэўніваць сябе, што ў той красуні знаходзіцца тое ж каханне, якое прымушае яго ліць слёзы. Кожны раз, калі яна сустракалася з ім, яна глядзела на яго гэтак жа, бляднеючы, як бы пад уплывам кахання; гэта напамінала яму Беатрычэ: ж яна была такая ж бледная. Ён адчувае, што пачынае зазірацца на незнаёмую і што, тады як перш яе спачуванне выклікала ў ім слёзы, зараз ён не плача. І ён схамянаецца, дакарае сябе за няслушнасць сэрца; яму хворае і сумленнае. Беатрычэ з’явілася яму ў сне, апранутая гэтак жа, як у той першы раз, калі ён убачыў яе яшчэ дзяўчынкай. Гэта была пара года, калі паломнікі натоўпамі праходзілі праз Фларэнцыю, скіроўваючыся ў Рым на глыбокую пашану нерукатворнай выяве. Дантэ вярнуўся да старога кахання з усёй палкасцю містычнага афекту; ён звяртаецца да паломнікаў: яны ідуць задумаўшыся, можа быць пра тое, што пакінулі хаты на радзіме; па іх выглядзе можна скласці, што яны здалёку. І павінна быць — здалёку: ідуць па невядомым горадзе і не плачуць, дакладна не ведаюць прычыны агульнага гора. «Калі вы спыніцеся і паслухаеце мяне, то выдаліцеся ў слязах; так падказвае мне тужлівае сэрца, Фларэнцыя страціла сваю Беатрычэ, і тое, што можа пра яе сказаць чалавек, кожнага прымусіць заплакаць» (§XLI). І «Абноўленае жыццё» сканчаецца абяцаннем паэта самаму сабе не казаць больш пра яе, шчаслівай, пакуль ён не ў стане будзе зрабіць гэта годнай яе выявай.
Блокінг-генератар
Блокінг-генератар — рэлаксацыйны генератар з глыбокай трансфарматарнай адваротнай сувяззю. Выпрацоўвае імпульсы малой працягласці з вялікім перыядам паўтору.
Працуюць у аўтагенератарным і чакальным рэжымах. У мэтах павелічэння стабільнасці ў схему генератара можа дадавацца вагальны контур.
Асноўныя якасці
Блокінг-генератар адрозніваецца прастатой будовы, лёгкасцю сінхранізацыі і добрай стабільнасцю, магчымасцю атрымаць значную магутнасць у імпульсе пры адносна невялікай сярэдняй магутнасці.
Выкарыстанне
Блокінг-генератары выкарыстоўваюцца ў імпульснай тэхніцы, радыёпрыёмнай, радыёлакацыйнай і тэлевізійнай апаратуры і інш.