cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стары Міст (Іванкіўскі раён)
Стары Мост ці Стары Міст (Стари́й Міст) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Дымарскага сельсавета.
Канстанцінава (возера)
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з усходу на захад. Схілы катлавіны ўмерана стромкія, вышынёй 15—20 м, у верхняй частцы разараныя, на ўсходзе пад хмызняком. Берагі пераважна зліваюцца са схіламі катлавіны. Ручаём возера злучаецца з ракой Друйка.
Дом віцэ-губернатара (Мінск)
Гісторыя
Архітэктурны комплекс Мінскага калегіума езуітаў у стылі барока сфарміраваўся ў 1-й палове XVIII стагоддзя. У 1745 годзе з боку вуліцы Койданаўскай (цяпер Рэвалюцыйная) пабудаваны вялікі аднапавярховы будынак з падвальнымі памяшканнямі, перакрытымі скляпеннямі, дзе знаходзілася бурса і стайня. У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў будынак перабудаваны паводле праекта архітэктара Фёдара Крамера ў стылі класіцызму пад рэзідэнцыю мінскага. Гэта быў аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак з высокім цокальным паверхам. Сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад быў вылучаны трыма рызалітамі ў цэнтральнай і вуглавых частках. У 1873 годзе дом віцэ-губернатара моцна пацярпеў падчас пажару, пасля якога быў адноўлены.
Найноўшы час
У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў на першым паверсе будынка знаходзіліся жылыя пакоі, а цокальны паверх выкарыстоўваўся пад крамы, у тым ліку бакалейную і мануфактурны склад «Канавалаў і сын».
У пачатку 1920-х гадоў прынята рашэнне пра грунтоўную рэканструкцыі будынка, праект у 1924 годзе распрацаваў архітэктар Аляксей Дзянісаў. Падчас рэканструкцыі надбудаваны другі паверх, а сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад быў вырашаны ў стылі неакласіцызму з элементамі архітэктуры мадэрну.
З 1932 года ў былым доме віцэ-губернатара знаходзіўся Камітэт па радыёвяшчанні пры ЦВК БССР, які ў 1933 годзе рэарганізаваны ў Камітэт радыёінфармацыі і радыёвяшчання пры Савеце Народных Камісараў БССР, які знаходзіўся тут да 1941 года.
У гады Другой сусветнай вайны будынак не пацярпеў. Пасля вайны ў ім знаходзіліся розныя адміністрацыйныя ўстановы. У 1950-я гады будынак былога дома віцэ-губернатара рэканструяваны, праз што часткова страчаны архітэктурны дэкор галоўнага фасада.
У канцы XX стагоддзя распрацаваны праект рэстаўрацыі будынка (архітэктар Людміла Іванова), такім чынам быў цалкам адноўлены выгляд галоўнага фасада паводле ранейшага праекта архітэктара Аляксея Дзянісава.
У 2003 годзе пасля капітальнага рамонту, калі надбудаваны трэці паверх, будынак заняты цэнтральным апаратам Камітэта па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй пры МУС Рэспублікі Беларусь.
Архітэктура
Пабудаваны з цэглы. Двухпавярховы будынак з цэнтральнай часткай, якая завершана ў выглядзе трохвугольнага шчыта. Кампазіцыя галоўнага фасада сіметрычная. Уваход паглыблены, дэкараваны 2 калонамі круглага сячэння, устаноўленымі на ганку. Аконныя праёмы прамавугольныя, без ліштваў, на 1-м паверсе ў цэнтры шырокія, двухчасткавыя.
Віскаша
Віскаша (Lagidium) — род грызуноў сямейства шыншылавых. Эндэмікі Паўднёвай Амерыкі, жывуць у Андах.
Апісанне
Даволі буйныя грызуны з вялікімі вушамі і вачыма. Вонкавым выглядам нагадваюць трусікаў з доўгім хвастом. Даўжыня цела (без хваста) 295—475 мм, хваста — 215—400 мм.
Сяргей Леанідавіч Станкевіч
Сяргей Леанідавіч Станкев́іч (нар. ) — танцоўшчык, выканаўца народных танцаў. Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1999).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Слуцку. У 1979 годзе скончыў Беларускае дзяржаўнае харэаграфічнае вучылішча ў Мінску. 3 1979 года ў ансамблі песні і танца Балтыйскага флоту. 3 1983 года працуе ў Дзяржаўным ансамблі танца Рэспублікі Беларусь, адначасова з 1998 года рэпетытар, з 2000 года памочнік рэпетытара і інспектар балета ансамбля.
Творчасць
Творчасці Сяргея Станкевіча ўласцівы характарнасць, артыстызм, тэхнічнасць. Сярод выкананых народных танцаў — сола ў сюжэтных, пераважна жартоўных, танцах-сцэнках «Янка», «Крутуха», «Вечарына», «Вясковыя гульні», «Кадрыля на зэдліках», сюіце «Каляды» і інш.
Фема Месапатамія
Месапатамія (Μεσοποταμία) — назва візантыйскай фемы (адміністрацыйна-прававое ўтварэнне), размешчанай на тэрыторыі Усходняй Турцыі. Фему не варта блытаць з рэгіёнам Месапатамія ці з рымскай ранневізантыйскай правінцыяй Месапатаміяй. Візантыйская фема была размешчана паміж рэкамі Арацані (сучасная рака Мурат) і Цымісгезек.
Гісторыя
Фема была створана, верагодна, паміж 899 і 911 годам, калі імператар Леў VI Мудры прызначыў былога стратыга Харсіяна па імі Арэст намеснікам гэтай вобласці. Большая частка правінцыі была створана з армянскага княства Такіс, якім кіраваў правадыр Мануіл. Мануіл і яго чатыры сыны былі вымушаны саступіць свае ўладанні Візантыйскай імперыі ў абмен на тытулы і маёнткі ў іншых фемах. Населеныя армянамі раёны Келтзен (аддзелены ад фемы Халдыя) і Камаха (частка фемы Каланея) былі затым далучаны да Такіса для ўтварэння новай фемы
Хоць імператар Канстанцін VII Парфірародны згадвае, што да ўтварэння фемы Месапатамія, на яе тэрыторыі размяшчалася «неназваная клісура», ёсць доказы, якія сведчаць пра больш раннюю візантыйскую прысутнасць. Пячатка спафарыя і стратыга Месапатаміі была аднесена прыблізна да 810 годзе, што, магчыма, сведчыць пра нядоўгае існаванне фемы раней, а пячатка турмарха з армянскім імем Мусілік папярэдне датуецца прыкладна 870 годам.
Такім чынам, магчыма, Месапатамія, была сфарміравана ў канцы IX стагоддзя з армянскага княства як частка (турма) нейкай фемы, якая кіравалася князем з візантыйскім тытулам да стварэння паўнавартаснай фемы. Гэта можа таксама растлумачыць своеасаблівы звычай стратыга: да 911 года яго дараванне паступала не з імператарскай казны, а з мытных даходаў даручанай яму вобласці.
Намеснікі Месапатаміі працягвалі прызначацца на працягу ўсяго X стагоддзя, суіснуючы з новай пасадай «дукса Месапатаміі», створанай каля 975 года. У адрозненне ад стратыга, дукс быў рэгіянальным военачальнікам, які кіраваў цэнтральнай часткай усходняй мяжы Візантыі. У XI стагоддзі, большасць дуксаў Месапатаміі былі родам з Арменіі, у тым ліку Грыгар Магістрас і яго сын. У перыяд пасля бітвы пры Манцыкерце ў 1071 годзе імператар Міхаіл VII Дука спрабаваў аднавіць візантыйскую ўладу ў гэтым рэгіёне, але яна была канчаткова захоплена туркамі-сельджукамі.
Orgyia antiqua
Orgyia antiqua — від матылькоў падсямейства, шырока распаўсюджаны ў Еўропе і Канадзе. У прадстаўнікоў гэтага віду вельмі ярка выяўлены палавы дымарфізм.
Апісанне
Здольнасць да палёту ў гэтых матылькоў назіраецца толькі ў мужчынскіх асобін. Размах крылаў самцоў ад 2,5 да 3,5 см; крылы жаўтлява-карычневага колеру з белымі плямамі. Самкі не маюць здольнасці да палёту, але ў іх захоўваюцца маленькія крылцы (як рудыменты) белага колеру. Самі самкі буйней самцоў, шэрага колеру і пакрытыя белымі валасінкамі.
У перыяд размнажэння самка адкладае 200—400 яек, і гіне адразу пасля кладкі. Вусені цёмнага колеру, з чырвонымі плямамі; маюць 4 жоўтых чубка на спіне, і адзін рыжаватага колеру на галаве. Знешні выгляд вусеняў адпужвае патэнцыйных драпежнікаў, папярэджваючы іх аб уласнай неядомасці. Звычайна самцы ў гэты перыяд дасягаюць даўжыні да 3 см, самкі — да 4,5.
Экалогія
Першапачаткова від быў шырока распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, аднак у наш час калоніі гэтых матылькоў былі выяўленыя ў Паўночнай Афрыцы, Сібіры і Канадзе.
Практычна не маюць ворагаў у жывой прыродзе.
Паколькі гусеніцы гэтых насякомых сілкуюцца лісцем дрэў, яны з'яўляюцца шкоднікамі раслін. Сродкамі барацьбы з'яўляецца ручны збор вусеняў і інсектыцыраванне.
Ісакава (Смятанінскае сельскае паселішча)
Ісакава (Исаково) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Смятанінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 1 жыхар (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 27 км на захад ад Смаленска, за 2 км на поўнач ад аўтадарогі Арол — Віцебск. За 3 км на паўночны захад ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Леляквінская на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Жэрэва
Жэ́рава ці Жэ́рэва (Же́рева) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Разважыўскага сельсавета.
Помнік Валенцію Ваньковічу (Мінск)
«Раніца мастака» — скульптурная кампазіцыя на тэрыторыі гарадской сядзібы Ваньковічаў у Мінску. Прысвечана беларускаму жывапісцу ХІХ стагоддзя Валенцію Ваньковічу. Аўтары твора — скульптар Уладзімір Слабодчыкаў і архітэктар Юрый Казакоў.
Гісторыя
Над вобразам Ваньковіча Уладзімір Слабодчыкаў пачаў працаваць яшчэ ў 1985 годзе — тады ўзнікла ідэя стварэння бюста. У 1988 годзе быў створаны невялікі скульптурны партрэт, які сёння захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі. Праект помніка не праходзіў, выдатны мастак ХІХ стагоддзя не ўпісваўся ў кола тагачасных дзяржаўных прыярытэтаў. Нарэшце ў 1997 годзе Міністэрства культуры Беларусі заказала помнік Валенцію Ваньковічу. Уладзімір Слабодчыкаў спачатку прапанаваў паставіць бюст, але потым сваё рашэнне змяніў, палічыўшы, што постаць будзе лепш стасавацца з атмасферай двара сядзібнага дома.
Меркавалася, што помнік будзе пастаўлены ў 2000 годзе да 200-годдзя з дня нараджэння Ваньковіча. Але з прычыны рэканструкцыі сядзібы і недахопу сродкаў гэтага не адбылося, дзесяць гадоў скульптура прастаяла на мастацкім камбінаце. Устаноўлены перад сядзібным домам Ваньковічаў у канцы снежня 2010 года.
Апісанне
Мастак паказаны ў поўны рост з накінутым на адно плячо халатам, нібы толькі што выйшаў з майстэрні на падворак свайго дома, трымаючы ў руцэ пэндзаль і палітру, каб развітацца. Складаная палітычная сітуацыя ў Паўночна-Заходнім краі пасля здушэння паўстання 1830 года і жаданне ўбачыць творы вялікага мастацтва, у свой час змусілі яго з’ехаць у Еўропу. Ён прыехаў у Парыж, дзе неўзабаве памёр ва ўзросце 42 гадоў у доме свайго сябра Адама Міцкевіча. Рух адзення пад ўздзеяннем ці то ветру, ці то душэўных парыванняў, пачуццёвая рука і тонкі твар, што нібы ловіць свежы подых ракі.
Цікавыя факты
Акрамя помніка каля дома Ваньковічаў, Уладзімір Слабодчыкаў стварыў бюст жывапісца, які ўстаноўлены ў Беразіне на тэрыторыі мастацкай школы, і мемарыяльны знак на вуліцы Ваньковіча ў Мінску.
Разважыў
Разва́жаў ці Разважыў (Розва́жів) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Разважыўскага сельсавета.
Ардатаў
Ардатаў — тапонім.
Акчый (Казахстан)
Акчый — сяло ў Куршымскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Калгуцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 635249200.
Парламенцкія выбары ў Германіі (1961)
Выбары ў бундэстаг 1961 года — 4-я дэмакратычныя выбары ў ФРГ (Заходняй Германіі), якія адбыліся 17 верасня. Перамогу на выбарах атрымала кааліцыя ХДС/ХСС, хаця сацыял-дэмакраты апярэдзілі ХДС па колькасці набраных галасоў. Была сфарміравана «чорна-жоўтая кааліцыя» з прыцягненнем СвДП, і на чале ўрада застаўся Конрад Адэнаўэр.
Акчый (Казахстан)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 425 чалавек (202 мужчыны і 223 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 260 чалавек (122 мужчыны і 138 жанчын).
Нова Галэшчына
Нова Галэшчына (Нова Галещина) — пасёлак гарадскога тыпу ў Казэльшчынскім раёне Палтаўскай вобласці Украіны. Чыгуначная станцыя "Галэшчына" на лініі Палтава - Крэменчуг. Машынабудаўнічы завод, біяфабрыка, аграпрадпрыемства, хлебапрыёмнае прадпрыемства, школа, царква.
Нармандская дынастыя
Нармандская дынастыя (House of Normandy) — арыстакратычны род нарманскага паходжання, які кіраваў у Нармандыі (911—1135) і Англіі (1066—1135). Дынастыя была заснавана нарвежскім вікінгам Ралонам, які атрымаў ад французскага караля ў 911 годзе тэрыторыю Нармандыі, якая пазней стала герцагствам.
Паходжанне
У пытанні пра паходжанне Ралона, заснавальніка Нармандскай дынастыі, сярэднявечныя гісторыкі вельмі разыходзяцца. Паводле Дуда Сен-Квенцінскага і Гіёма Жум’ежскага Ралон паходзіў са знатнай дацкай сям’і і быў вымушаны бегчы з Даніі пасля смерці свайго бацькі.
Скандынаўскія сагі, перш за ўсё «Сага пра аркнейцаў», сведчаць пра нарвежскія карані першага кіраўніка Нармандыі. Спрэчка паміж прыхільнікамі дацкай і нарвежскай тэорый працягвалася да XX стагоддзя і да цяперашняга часу канчаткова не вырашана. Тым не менш, большасць сучасных гісторыкаў схіляюцца да версіі, выкладзенай у «Сазе пра аркнейцаў» і сагах, запісаных Сноры Стурлусанам. У адпаведнасці з гэтай тэорыяй, бацькам Ралона быў Рогнвальд Эйстэйнсан, ярл Мёра, невялікага раннедзяржаўнага ўтварэння на заходнім узбярэжжы Нарвегіі паміж Тронхеймам і Бергенам.
У 860-х гадах Мёр быў заваяваны каралём Нарвегіі Харальдам Цудоўнавалосым. Шматлікая і неспакойная мясцовая знаць, не знойдучы сабе месца ў рамках адзінай нарвежскай дзяржавы, накіравалася на захад, здзяйсняючы набегі на ўзбярэжжа Заходняй Еўропы і каланізуючы новыя тэрыторыі. Ярлу Рогнвальду ўдалося замацавацца на Аркнейскіх і Шэтландскіх астравах, дзе ён заснаваў аўтаномнае графства Оркні пад вярхоўным сюзерэнітэтам караля Нарвегіі. Адзін з сыноў Рогнвальда, Эйнар Рогнвальдсан стаў заснавальнікам лініі ярлаў (графаў) Аркнейскіх астравоў, якія дамінавалі на крайняй поўначы Брытанскіх астравоў да XII стагоддзя.
Іншы сын, Хрольф (ці Рольф) «Пешаход», узначаліў буйны атрад дацка-нарвежскіх вікінгаў, якія з 886 года пачалі планамерна руйнаваць французскія землі ў нізоўях Сены, часам прасоўваючыся ўглыб краіны і даходзячы да Парыжа. У Францыі імя Хрольфа вымаўлялі як Ралон.
У 911 годзе кароль Карл III Дурнаваты, не маючы сіл для барацьбы з вікінгамі, заключыў з Ралонам дагавор, паводле якога апошні атрымліваў у лен узбярэжжа ў раёне Сены з цэнтрам у Руане (сучасная Верхняя Нармандыя), а наўзамен прызнаваў сваім сеньёрам караля Францыі і пераходзіў у хрысціянства. Гэта пагадненне заклала асновы Нармандскага герцагства, якое стала спадчынным уладаннем Ралона і яго нашчадкаў.
Кіраванне ў Нармандыі
У перыяд праўлення сына Ралона, Вільгельма Доўгі меч у Нармандыі актыўна ўкараняліся франкскія дзяржаўныя традыцыі, а да канца X стагоддзя дацкая і нарвежская мовы былі амаль цалкам выцеснены з ужывання французскай (за выключэннем, магчыма, Катантэна).
Кіраванне ў Англіі
Пасля заваявання Англіі прастолы Нармандыі і Англіі былі аб’яднаны пад уладай караля Вільгельма I. Была створана англанармандская манархія, якая спалучала ў сабе англасаксонскія і франка-нармандскія інстытуты і характарызавалася моцнай каралеўскай уладай і разгалінаваным апаратам цэнтральнага кіравання.
Генрыху I удалася істотна ўмацаваць англанармандскую дзяржаву, а дзякуючы шлюбу з Мацільдай Шатландскай, праўнучкай англасаксонскага караля Эдмунда II, ён забяспечыў легітымізацыю правоў Нармандскай дынастыі на англійскі прастол.
Хоць Вільгельм Заваёўнік пакінуў пасля сябе трох сыноў, іх нашчадства неўзабаве спынілася: адзіны сын Роберта III Вільгельм Клітон загінуў у 1128 годзе, кароль Вільгельм II дзяцей не меў, а сын Генрыха I Вільгельм Адэлін патануў у 1120 годзе падчас крушэння «Белага карабля». У выніку, пасля смерці караля Генрыха I у 1134 годзе не засталося ніводнага нашчадка Вільгельма Заваёўніка мужчынскага полу па прамой лініі.
У краіне разгарнулася барацьба паміж дачкой Генрыха I імператрыцай Мацільдай і сынам яго сястры Стэфанам Блуаскім. Хоць Стэфан атрымаў перамогу, яго пазіцыі ў краіне былі сур’ёзна падарваны за гады грамадзянскай вайны. Нарастала таксама пагроза з боку мужа Мацільды Жафруа Плантагенета, графа Анжу, які ўварваўся ў Нармандыю. Незадоўга да сваёй смерці кароль Стэфан прызнаў сваім спадчыннікам сына Жафруа і Мацільды Генрыха. У 1154 годзе Генрых II быў каранаваны каралём Англіі, заснаваўшы такім чынам, дынастыю Плантагенетаў на англійскім прастоле.
Стаўрыўка
Ста́ўраўка ці Ста́ўрыўка (Ста́врівка) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Разважыўскага сельсавета.
Нармандская дынастыя
Кіраванне ў Англіі
Пабочнымі галінамі Нармандскай дынастыі з’яўляліся нашчадкі незаконнанароджаных дзяцей нармандскіх і англійскіх манархаў гэтага дому: лініі графаў д’Эўрэ і д’Э ў Нармандыі, магутная англійская арыстакратычная сям’я дэ Клер, а таксама граф Роберт Глостэрскі і яго сыны.
Дуброўка (Смятанінскае сельскае паселішча)
Дуброўка (Дубровка) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Смятанінскага сельскага паселішча. Станам на 2007 год пастаяннага насельніцтва няма. У 2014 годзе ўсе пабудовы вёскі Дуброўка былі знішчаны пажарам.
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 27 км на захад ад Смаленска, за 4,5 км на поўнач ад аўтадарогі. За 2 км на захад ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Леляквінская на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Эрых Мендэ
Эрых Мендэ (Erich Mende;, Грос-Штрэліц, правінцыя Сілезія — , ) — нямецкі юрыст і палітык. Член СвДП, затым ХДС. У 1960—1968 гадах з’яўляўся старшынёй СвДП і ў 1957—1963 гадах узначальваў фракцыю ў бундэстагу. У 1963—1966 гадах Эрых Мендэ займаў пасаду федэральнага міністра па агульнагерманскіх пытаннях і адначасова віцэ-канцлера Германіі. Эрыху Мендэ належыць афарызм «Ордэны дапамагаюць адрозніваць палітыкаў ад афіцыянтаў».
Егіндыбулак (Куршымскі раён)
Егіндыбулак — аул у Куршымскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Калгуцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 635249300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 248 чалавек (130 мужчын і 118 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 89 чалавек (47 мужчын і 42 жанчыны).
Ардатаў (Ніжагародская вобласць)
Ардатаў (Арда́тов) — пасёлак гарадскога тыпу ў Ніжагародскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ардатаўскага муніцыпальнага раёна. Пасёлак размешчаны на месцы ўпадзення ракі Сіязьмы ў раку Лемець, за 30 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі Мухталава, за 50 км на захад ад Арзамаса, за 162 км на паўднёвы захад ад Ніжняга Ноўгарада.
Жэрэўпілля
Жэраўполле ці Жэрэўпі́лля (Жеревпі́лля) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Разважыўскага сельсавета.
Дыцяткы
Дзіця́ткі ці Дыця́ткы (Дитя́тки) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Дыцяткыўскага сельсавета.
Вёска размешчана на мяжы Чарнобыльскай зоны адчужэння. Паблізу вёскі знаходзіцца галоўны кантрольна-прапускны пункт у зону. Да аварыі была ў складзе Чарнобыльскага раёна.
Замак Нагоя
— старажытны японскі замак, размешчаны ў цэнтры горада Нагоя (прэфектура Айты, Японія).
Пабудаваны ў 1612 годзе як галоўны замак галінкі роду сёгунаў Такугава з правінцыі Авары. Да 1871 года служыў палітыка-адміністрацыйным цэнтрам княства Авары. У 1872—1930 гадах знаходзіўся пад кіраваннем урада Японскай імперыі, пасля чаго перайшоў ва ўласнасць горада Нагоя. Да 1945 года знаходзіўся ў спісе Нацыянальных скарбаў Японіі, аднак быў разбураны авіяцыяй ЗША падчас Другой сусветнай вайны. Часткова адбудаваны ў 1959 годзе з жалезабетону на ахвяраванні жыхароў горада Нагоя.
Замак Нагоя адносіцца да раўнінным замкам. Складаецца з пяці ўзроўняў і сямі паверхаў, унутры замка дзейнічае музей гісторыі горада Нагоя. Для аріхтэктурнага аблічча замка характэрны тыповыя рысы архітэктуры перыяду Адзуці-Мамаяма.
Сёння служыць музеем і сімвалам Нагоі. Унесены ў спіс нацыянальных гістарычных помнікаў Японіі.
Браслаўскі павет (1921—1940)
Гісторыя
Павет утвораны 31 кастрычніка 1919 г. у складзе Віленскай акругі Цывільнага кіраўніцтва ўсходніх земляў з часткі былых Новааляксандраўскага павета Ковенскай губерні (гміны Браслаў, Дрысвяты, Дукшты, Опса, Плюсы, Рымшаны, Слабодка, Смолвы і Відзы) і Ілукштанскага павета Курляндскай губерні (гміны Бароўка, Баруны, Дэмень, Калкуны, Скрудзеліна, Саланай). Часовай сядзібай уладаў стала мястэчка Браслаў.
У ліпені 1920 года тэрыторыя былога Ілукштанскага павета ў складзе шасці гмін агульнай плошчай 1,5 тыс. км² была перададзена Латвіі.
Існуе разыходжанне ў вызначэнні прыналежнасці паўночна-заходніх гмін Браслаўскага павета (гміны Браслаў, Дрысвяты, Дукшты, Опса, Плюсы, Рымшаны, Слабодка, Смолвы і Відзы) на мяжы 1921—1922 гг. (Арт. 1) называе Браслаўскі павет адным з 5 паветаў (разам з Віленскім, Ашмянскім, Свянцянскім і Троцкім) Віленскай зямлі, над якім была ўсталявана дзяржаўная ўлада ў 1922 годзе (гэта значыць тэрыторыі, якія ўваходзілі ў склад Сярэдняй Літвы). З іншага боку, Паказальнік населеных пунктаў Польскай Рэспублікі, выдадзены Галоўным статыстычным упраўленнем у 1923 годзе, называе Браслаўскі павет адным з паветаў (разам з Дунілавіцкім, Дзісенскім і Вілейскім), якія ў 1922 годзе былі перададзены з Навагрудскага ваяводства і ў склад Віленскай зямлі, і прыводзіць адначасова падрабязную статыстыку для гэтых гмін з 30 верасня 1921 года. Таксама іншыя крыніцы (між іншым карты) падаюць інфармацыю пра далучэнне на мяжы 1921-22 гадоў да Сярэдняй Літвы Браслаўскага і Лідскага паветаў. Разыходжанне ўзнікла праз розныя інтэрпрэтацыі, праведзеных на тэрыторыі Браслаўскага павета (а таксама Лідскага павета) «выбараў у Віленскі сейм» на падставе пастановы Сейма Польшчы ад 16 лістапада 1921 года, якая паклала канец палітычнай барацьбе на гэтых тэрыторыях. Адам Мяльцарак сцвярджае, што Браслаўскі і Лідскі паветы фактычна да Сярэдняй Літвы не адносіліся.
1 студзеня 1926 года са складу Дзісенскага павета перададзены 8 гмін: Богіна, Чарасы, Друя, Ёды, Лявонпаль, Мёры, Новы Пагост і Пераброддзе, а гміна Дукшты перададзена са складу Браслаўскага павета ў Свянцянскі павет.
20 студзеня 1926 года Браслаўскі павет увайшоў у склад новаўтворанага Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі. Раён з поўначы межаваў з Латвій, а з паўночнага ўсходу з Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай.
Пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР Браслаўскі павет 4 снежня 1939 года ў складзе Вілейскай вобласці. года скасаваны, тэрыторыя падзелена на раёны.
Дэмаграфія
Паводле перапісу насельніцтва ў снежні 1919 г. у Браслаўскім павеце Віленскай акругі Цывільнага кіраўніцтва ўсходніх земляў пражывала 82 513 чалавек, з якіх 52,5 % — палякі, 15,3 % — беларусы, 15,0 % — літоўцы, 3,9 % — жыды, 13,2 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей (галоўным чынам рускія). У павеце было 1901 паселішча, з якіх 2 мелі больш за 1000 тысяч жыхароў. Найбуйнейшым з іх быў Браслаў, у якім пражывала 1235 жыхароў.
У 1921 г. у павеце пражывала 124 036 жыхароў. Паводле перапісу насельніцтва 1931 года, у павеце пражывала 143 161 чалавек, з якіх сваёй роднай мовай назвалі: польскую — 93 958 (65,6 %), беларускую — 23 138 (16,2 %), рускую — 14 551 (10,2 %), ідыш — 6846 (4,8 %), літоўскую — 3490 (3 %). Каталіцтва вызнавала 89 020 чалавек (62,2 %), праваслаўе — 29 672 (20,7 %), іншыя хрысціянскія рэлігіі − 16 183 (11,3 %), іўдаізм — 7703 (5,4 %).
Паводле Альфонса Крысінскага і Віктара Арміцкага, тэрыторыя павета ўваходзіла ў т.зв. кампактны беларуска-польскі абшар, гэта значыць праваслаўнае беларускае насельніцтва жыло толькі ў сельскай мясцовасці, у той час як палякі пераважалі ў буйных паселішчах.
Адукацыя
У Браслаўскім павеце Віленскай акругі Цывільнага кіраўніцтва ўсходніх земляў у 1919/1920 навучальным годзе дзейнічала 35 пачатковых школ, у якіх навучалася 1574 дзіцяці, працавалі 38 настаўнікаў.
Спектральныя класы зорак
У пачатковым набліжэнні, суцэльны спектр выпраменьвання зоркі блізкі да выпраменьвання абсалютна чорнага цела з тэмпературай, роўнай тэмпературы яе фотасферы, якую можна ацаніць па закону зрушэння Віна, але для аддаленых зорак гэты метад недастасавальны з-за нераўнамернага паглынання святла розных участкаў спектру міжзорным асяроддзем. Больш дакладным метадам з’яўляецца аптычная спектраскапія, якая дазваляе назіраць у спектрах зорак лініі паглынання, якія маюць розную інтэнсіўнасць у залежнасці ад тэмпературы і тыпу зоркі. Для некаторых тыпаў зорак у спектрах назіраюцца і лініі выпускання.
Класы Анджэла Секі
У 1860—1870-х гадах піянер зорнай спектраскапіі Анджэла Секі стварыў першую класіфікацыю зорных спектраў. У 1866 годзе ён разбіў назіраныя спектры зорак на тры класа ў парадку змяншэння тэмпературы паверхні зоркі і адпаведнай змены колеру. У 1868 Секі адкрыў вугляродныя зоркі, якія вылучыў у асобную чацвёртую групу. А ў 1877 годзе ён дадаў пяты клас.
Пазней Эдуард Пикерынг змяніў вызначэнне класа V, падзяліўшы яго на гарачыя зоркі з эмісійныя лініямі гелію, вугляроду і азоту (зоркі Вольфа — Райе) і планетарныя туманнасці.
Прапанаванае Секі дзяленне спектраў было агульнапрынятым аж да канца 1890-х гадоў, калі паступова да сярэдзіны XX стагоддзя было заменена Гарвардскай класіфікацыяй, якая апісваецца ніжэй.
Асноўная (гарвардская) спектральная класіфікацыя
Сучасная (гарвардская) спектральная класіфікацыя зорак, распрацаваная ў Гарвардскай абсерваторыі ў 1890-1924 гадах з'яўляецца тэмпературнай класіфікацыяй, заснаванай на выглядзе і адноснай інтэнсіўнасці ліній паглынання і выпускання спектраў зорак.
Унутры класа зоркі дзеляцца на падкласы ад 0 (самыя гарачыя) да 9 (самыя халодныя). Сонца мае спектральны клас G2 і эквівалентную тэмпературу фотпсферы 5780 K.
Еркская класіфікацыя з улікам свяцільнасці (МКК)
Дадатковым фактарам, якія ўплываюць на выгляд спектру, з'яўляецца шчыльнасць знешніх слаёў зоркі, якая залежыць, у сваю чаргу ад яе масы і шчыльнасці, гэта значыць, у канчатковым выніку, ад свяцільнасці. Асабліва моцна залежаць ад свяцільнасці SrII, BaII, FeII, TiII, што прыводзіць да адрознення ў спектрах зорак-гігантаў і карлікаў аднолькавых гарвардскіх спектральных класаў.
Залежнасць выгляду спектру ад свяцільнасці адлюстравана ў больш новай еркскай класіфікацыі, распрацаванай у Еркскай абсерваторыі (Yerkes Observatory) У. Морганам, Ф. Кінанія і Э. Келманам, званай таксама МКК па ініцыялах яе аўтараў.
У адпаведнасці з гэтай класіфікацыяй зорцы прыпісваюць гарвардскі спектральны клас і клас свяцільнасці:
Такім чынам, калі гарвардская класіфікацыя вызначае абсцысу дыяграмы Герцшпрунга — Расела, то еркская — становішча зоркі на гэтай дыяграме. Дадатковым перавагай еркскай класіфікацыі з'яўляецца магчымасць па выглядзе спектру зоркі ацаніць яе свяцільнасць і, адпаведна, па бачнай велічыні — адлегласць (метад спектральнага паралаксу).
Сонца, будучы жоўтым карлікам, мае еркскі спектральны клас G2V.
Дадатковыя спектральныя класы
Вылучаюць таксама дадатковыя спектральныя класы для некаторых класаў нябесных цел:
Забор’е (Стабенскае сельскае паселішча)
Забор’е (Заборье) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Стабенскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 19 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 8 км на поўнач ад Смаленска, за 5 км на поўнач ад аўтадарогі, на беразе ракі Стабна. За 14 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Смаленск на лініі Масква — Мінск.
Фрузыніўка
Фрузінаўка ці Фрузы́ніўка (Фрузи́нівка) — вёска ў Іванкіўскім раёне (да 1986 г. — Чарнобыльскім) Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Дыцяткыўскага сельсавета.
Зянькава (Смаленскі раён)
Зянькава (Зеньково) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Смятанінскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 13 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 23 км на захад ад Смаленска, за 0,1 км на поўнач ад аўтадарогі, на беразе ракі Купрынка. За 2,5 км на поўнач ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя 416 км на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Міхаіл Аляксандравіч Кац
Міхаіл Аляксандравіч Кац (нар. ) — спартсмен (міжнародныя шашкі) і трэнер, міжнародны гросмайстар, чэмпіён Беларусі (1978, 1981), заслужаны трэнер БССР і СССР. Узначальваў Беларускую федэрацыі шашак.
Трэнерская праца
У якасці трэнера падрыхтаваў чэмпіёнак свету Людмілу Сахненка, Алену Альтшуль, Зою Садоўскую, пераможцаў Сусветнай шашачнай алімпіяды Яўгена Ватуціна і Аляксандра Прэсмана, двухкратную сярэбраную прызёрку чэмпіянатаў свету (1981, 2005) Ірыну Пашкевіч і яшчэ многіх моцных шашыстаў.
Набта-Плая
Набта-Плая (نبتة) — старажытны мегалітычны помнік (6 - 4 тысячагоддзі да н. э.) у Нібійскай пустыні на тэрыторыі паўднёвага Егіпта.
Гісторыя
Вобласць Набта-Плая знаходзіцца прыкладна ў 100 км на захад ад Абу-Сімбела і 800 км на поўдзень ад Каіра. 65 - 12 тысяч гадоў таму ў выніку змягчэння клімата тут сфарміравалася вялікае возера, а навакольныя тэрыторыі ўяўлялі сабою трапічную саванну. Узровень вады ў возеры на працягу тысячагоддзяў не быў стабільным, паколькі меліся асобныя перыяды ўвільгатнення і засухі. У наш час возера цалкам высахлае.
Чалавечыя паселішчы каля старажытнага возера з'явіліся 11000-9300 гадоў таму. Польскія і амерыканскія археолагі, якія вялі раскопкі з 1972 г., прыйшлі да высновы, што неалітычная рэвалюцыя ў вобласці Набта-Плая адбывалася паскоранымі тэмпамі. Ужо раннія паселішчы нагадваюць часовыя стаянкі жывёлагадоўцаў. Найстаражытнейшы археалагічны пласт E-06-1 прадстаўлены рэшткамі 11 круглявых хацін дыяметрам ад 2 м да 3,5 м., у цэнтры якіх размяшчаўся агмень. У сярэднім неаліце мясцовыя жыхары трымалі статкі авечак і коз. Важную ролю захоўвала паляванне. У паселішчы, застаўленым каля 10 тысяч гадоў таму, знойдзены косткі дзікіх трусоў і газеляў. Вырабляліся ўпрыгожванні ў выглядзе пацеркаў з яек страусаў. Кераміка, знойдзеная каля Набта-Плая, лічыцца найстаражытнейшай у Афрыцы. У ежу ўжывалася проса, аднак не вядома, ці вырошчвалася яно на палетках. У пазнейшы перыяд проса і іншыя метлюжковыя культываваліся і ў гэтым рэгіёне, і ў суседняй даліне Ніла.
Каля 7500 гадоў да н. э. клімат часткова стабілізаваўся, і перамяшчэнні качэўнікаў набылі рэгулярны сезонны характар. Каля 7500 - 7400 гадоў да н. э. насельнікі вобласці Набта-Плая пачалі ўзводзіць каменныя курганы з пясчаніка, які здабывалі на дне возера. Яны былі арыентаваны на поўнач. Археолагі мяркуюць, што ўладкаванне курганоў суправаджалася рытуальнымі ахвярапрынашэннямі свойскай жывёлы. У 6 - 4 тысячагоддзях былі ўзведзены мегалітычныя помнікі (усяго знойдзена больш за 30). Найбольш вядомы — кромлех, які мае 4 м у папярочніку. Агмень, знойдзены каля яго, датуецца прыкладна 4800 г. да н. э. Знутры аднога з помнікаў знойдзены камень, абчасаны ў форме каровы. Калі такая форма была нададзена будаўнікамі наўмысна, то знаходка з'яўляецца найстаражытнейшай з вядомых скульптур.
Сувязь з астраноміяй
Кромлех, знойдзены ў 1972 г., складзены з груба абчасаных пліт пясчаніка 2x2x4 м. Ён уяўляе сабою кола з 2 адчыненымі бакамі. Адзін арыентаваны на поўнач. Другі — на поўдзень, супадае з месцазнаходжаннем сонца ў перыяд летняга сонцастаяння. Археолагі знайшлі малюнкі пад фундаментам некалькіх пліт. Даследчыкі мегалітычных пабудоў Набта-Плая з самога пачатку звязвалі яго ўзнікненне з каляндарнымі рытуаламі жывёлагадоўцаў. У 1998 - 2002 гг. група амерыканскіх антраполагаў даследавала мегаліты і прыйшла да высновы, што размяшчэнне камянёў можа сведчыць аб іх сувязі з назіраннем за зорным небам.
У 2002 г. прафесійны амерыканскі астрафізік Томас Брофі апублікаваў кнігу, у якой сцвярджаў, што помнікі Набта-Плая з'яўляюцца старажытнай абсерваторыяй. Ён заўважыў, што кожная зорка пазначалася двумя камянямі. Кожны з іх фіксаваў знаходжанне зоркі ў пэўны перыяд года. Такім чынам стваральнікі Набта-Плая фіксавалі перамяшчэнне свяціл сузор'я Арыёна. Другі набор камянёў фіксаваў становішча Вегі. Свае высновы Томас Брофі падмацоўваў назіраннямі за размяшчэннем пірамід на плато Гіза і лічыў, што мегаліты маюць закадаваную інфармацыю пра масу зорак, іх адносную хуткасць і г. д.
Дуброва (Смаленскі раён)
Дуброва (Дуброво) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Стабенскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 26 жыхароў (2007).
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Зорын (Кіеўская вобласць)
Зо́рын (Зо́рин) — вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Дыцяткыўскага сельсавета.
Марцін Льюіс Перл
Марцін Льюіс Перл (Martin Lewis Perl; нар., Нью-Ёрк — ) — амерыканскі фізік, прафесар, грамадскі дзеяч, лаўрэат прэміі Вольфа (1982) за адкрыццё рада элементарных часціц, у тым ліку кваркаў, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (палова прэміі за 1995 «за адкрыццё тау-лептона»; другую палову прэміі атрымаў Фрэдэрык Райнес «за эксперыментальнае знаходжанне нейтрына»).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку, у яўрэйскай сям’і выхадца з мястэчка Пружаны, Брэсцкая вобласць Оскара Перла і Фаі Розэнталь. Оскар Перл вырас на манхэтанскім Іст-сайдзе, Фая Розэнталь — у бруклінскім Браўнсвіле. Акрамя Марціна, у сям’і Оскара і Фаі нарадзілася яшчэ адно дзіця — Ліля Перл. У Другую сусветную вайну быў марскім пехацінцам (1944—1945). У 1948 закончыў хімічны факультэт Політэхнічнага інстытута ў Брукліне. У 1948—1950 працаваў у фірме Джэнерал электрык. Зацікавіўшыся атамнай фізікай, паступіў у каледж на курс фізікі, потым у Калумбійскі ўніверсітэт, дзе пад кіраўніцтвам прафесара Рабі заняўся навуковай працай у галіне элементарных часціц. У 1963 Марцін Перл быў запрошаны працаваць будуемы ў Стэнфардзе лінейны паскаральнік. Тут ён і яго калегі праектавалі і будавалі ўстаноўкі для пацвярджэння сваіх навуковых гіпотэз. На працягу 1970-х гг. тут была пастаўлена вялікая колькасць эксперыментаў, якія дазволілі зрабіць шэраг найважнейшых адкрыццяў. У сярэдзіне 1970-х гг. Марцін Перл адкрыў элементарную часціцу тау-лептон. За адкрыццё так званага трэцяга пакалення элементарных часціц (таона, тау-нейтрына, верхняга і ніжняга кварка) Перл быў удастоены прэміі Вольфа па фізіцы (1982). Пасля Перл падзяліў з фізікам Фрэдэрыкам Райнесам Нобелеўскую прэмію па фізіцы (1995). Вучоны працаваў таксама над ужываннем оптыкі і электронікі, займаўся пытаннямі аховы навакольнага асяроддзя, заставаўся перакананым праціўнікам ядзернага ўзбраення.
Замошча (Стабенскае сельскае паселішча)
Замошча (Замощье) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Стабенскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 19 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 6 км на поўнач ад Смаленска, за 1 км на поўнач ад аўтадарогі. За 9 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Смаленск на лініі Масква — Мінск.
Вузкакрылыя молі-мінёры
Вузкакрылыя молі-мінёры (Lyonetiidae) — сямейства матылькоў.
Апісанне
Матылі дробныя. Размах крылаў 5,4—14 мм. Галава гладкая або з пучком лускавінак. Губныя шчупікі ўмеранай даўжыні або кароткія, часта рудыментарныя. Сківічныя шчупікі атрафаваныя, калі выяўленыя, то кароткія. Вусікі разнастайнай даўжыні, часта перавышаюць даўжыню пярэдняга крыла. Скапус звычайна ўтварае вочную покрыўку Пярэднія крылы ланцэтападобныя, звычайна белыя, з малюнкам з касых рысак, часам шэрыя, без малюнка, часта з бліскучай металічнай плямай у вобласці зада, кута. Жылкаванне крылаў у большасці відаў рэдукавана. Яйцаклад можа быць прыстасаваны для праколвання раслінных тканак. Вусені на працягу ўсяго жыцця развіваюцца ў мінах. Акукліванне па-за міны.
Арэал
Распаўсюджаны па ўсяму свету. У Беларусі 3 віды. У Расіі жыве 7 родаў.
Емяльянава (Краснаярскі край)
Емяльянава (Емельяново) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Емяльянаўскага раёна Краснаярскага края.
Размешчаны на правым беразе ракі Качы, на аўтадарозе М-53, за 15 км на захад ад горада Краснаярска.
Побач з пасёлкам размешчаны аднайменны аэрапорт.
Варнавіна
Варнавіна — тапонім.
Ноам Хомскі
Ноам (Аўрам Ноам) Хомскі (Noam Chomsky []; 7 снежня 1928, Філадэльфія, штат Пенсільванія, ЗША) — амерыканскі лінгвіст, палітычны публіцыст, філосаф і тэарэтык. Інстытуцкі прафесар лінгвістыкі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута, аўтар класіфікацыі фармальных моў, званай іерархіяй Хомскага.
«Нью-Ёрк таймс Бук Рэвю» аднойчы напісала: «Калі судзіць па энергіі, размаху, навізне і ўплыве яго ідэй, Ноам Хомскі — магчыма, самы важны з жывучых сёння інтэлектуалаў» (зрэшты, як Хомскі з іроніяй адзначыў, далей у гэтым артыкуле выяўляецца незадаволенасць тым, што яго палітычныя працы, якія часта вінавацяць «Нью-Ёрк таймс» у перакручванні фактаў, «зводзяць з розуму шчырасцю»). Паводле дадзеных «Arts and Humanities Citation Index», паміж 1980 і 1992 годамі Хомскі быў самым цытаваным з жывучых навукоўцаў і восьмым па частасці выкарыстання крыніцай для цытат увогуле.
Імя
Па-англійску імя пішацца Avram Noam Chomsky, дзе Avram (אברם) и Noam (נועם) — яўрэйскія імёны, а Chomsky — славянскае па паходжанні прозвішча Хомскі (ch — польскі і нямецкі спосаб перадачы гуку [х]). Англійскамоўныя ж, як і ён сам, прамаўляюць імя, як яно чытаецца ў адпаведнасці з англійскімі правіламі чытання: Эврэм Ноум Чомскі(гук).
Біяграфія
Ноам Хомскі нарадзіўся ў 1928 годзе ў Філадэльфіі, штат Пенсільванія, у яўрэйскай сям’і. Яго бацькі — вядомы габраіст, прафесар Уільям Хомскі (William Chomsky, 1896—1977, нарадзіўся ў мястэчку Купель Валынскай губерні) і Элсі Сімонаўская (нарадзілася ў Бабруйску). Роднай мовай яго бацькоў быў ідыш, аднак у сям’і на ім не гаварылі.
З 1945 года Ноам Хомскі вывучаў філасофію і лінгвістыку ва Універсітэце Пенсільваніі. Адным з яго выкладнікаў быў прафесар лінгвістыкі Зеліг Харыс. Менавіта ён параіў Хомскаму скласці сістэматычную структуру якой-небудзь мовы. Палітычныя пагляды Харыса таксама зрабілі моцны ўплыў на Хомскага.
У 1947 годзе Хомскі пачынае сустракацца з Кэрал Шац, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў дзяцінстве, а ў 1949 годзе яны пажаніліся. У іх было трое дзяцей; яны заставаліся ў шлюбе да яе смерці ў 2008 годзе. У 1953 годзе яны разам з жонкай нейкі час жылі ў кібуцы ў Ізраілі. На пытанне, ці было знаходжанне там расчараваннем, ён адказаў, што яму там падабалася, аднак ён не мог выносіць ідэалагічную і нацыяналістычную атмасферу.
Хомскі атрымаў доктарскую ступень ва Універсітэце Пенсільваніі ў 1955 годзе, але чатыры гады перад гэтым большасць сваіх даследаванняў праводзіў у Гарвардскім універсітэце. У доктарскай дысертацыі ён пачаў развіваць некаторыя свае лінгвістычныя ідэі, якія потым раскрыў падрабязней у кнізе «Сінтаксічныя структуры» 1957 года.
У 1955 годзе Хомскаму паступіла прапанова ад Масачусецкага тэхналагічнага інстытута (MIT), дзе з 1961 года ён пачаў выкладаць лінгвістыку.
Менавіта ў гэты час ён аказаўся залучаным у палітыку, прыкладна з 1964 года публічна выступаючы супраць удзелу ЗША ва В’етнамскай вайне. У 1969 Хомскі апублікаваў кнігу-эсэ пра В’етнамскую вайну «American Power and the New Mandarins» (Амерыканская дзяржава і новыя мандарыны). З гэтага часу Хомскі стаў шырока вядомы дзякуючы сваім палітычным паглядам, выступам і яшчэ некалькім кнігам па тэме. Яго пагляды, найчасцей класіфікавальныя як лібертарны сацыялізм, былі шырока падтрыманы левымі і, адначасна, выклікалі шквал крытыкі з боку ўсіх іншых абласцей палітычнага спектра. Нягледзячы на ўцягнутасць у палітыку, Хомскі працягвае займацца лінгвістыкай і выкладаннем.
Унёсак у лінгвістыку
Найболей вядомая праца Хомскага «Сінтаксічныя структуры» (1957) зрабіла велізарны ўплыў на развіццё навукі пра мову ва ўсім свеце; многія кажуць пра «хамскіянскую рэвалюцыю» ў лінгвістыцы (змене навуковай парадыгмы ў тэрмінах Куна). Успрыманне тых ці іншых ідэй створанай Хомскім тэорыі спараджаючай граматыкі (генератывізму) адчуваецца нават у тых кірунках лінгвістыкі, якія не прымаюць яе асноўных становішчаў і выступаюць з рэзкай крытыкай дадзенай тэорыі.
З часам тэорыя Хомскага эвалюцыянавала (так што пра яго тэорыі можна казаць і ў множным ліку), але фундаментальнае становішча яе, з якога, на думку стваральніка, выводзяцца ўсе іншыя — пра прыроджаны характар здольнасці казаць на мове — заставалася непарушным. Яно ўпершыню выказана ў ранняй працы Хомскага «Лагічная структура лінгвістычнай тэорыі» 1955 года (перавыдадзена ў 1975), у якой ён увёў панятак трансфармацыйнай граматыкі. Тэорыя разглядае выразы (паслядоўнасці слоў), адпаведныя абстрактным «павярхоўным структурам», якія, у сваю чаргу, адпавядаюць яшчэ больш абстрактным «глыбінным структурам». (У сучасных версіях тэорыі адрознення паміж павярхоўнымі і глыбіннымі структурамі шмат у чым сцерліся.) Трансфармацыйныя правілы разам са структурнымі правіламі і прынцыпамі апісваюць як стварэнне, так і інтэрпрэтацыю выразаў. З дапамогай канчатковага набору граматычных правіл і паняткаў людзі могуць стварыць неабмежаваную колькасць прапаноў, у тым ліку ствараць прапановы, нікім раней не выказаныя. Здольнасць такім чынам структураваць нашы выразы з’яўляецца прыроджанай часткай генетычнай праграмы людзей. Мы практычна не ўсведамляем гэтыя структурныя прынцыпы, як не ўсведамляем большасці іншых сваіх біялагічных і кагнітыўных асаблівасцей.
Нядаўнія версіі тэорыі Хомскага (такія, як «Мінімалісцкая праграма») утрымваюць моцныя цверджанні пра ўніверсальную граматыку. Згодна яго гледжанням, граматычныя прынцыпы, што ляжаць у грунце моў, з’яўляюцца прыроджанымі і нязменнымі, а адрозненні паміж мовамі свету могуць быць растлумачаны ў тэрмінах параметрычных усталёвак мозгу, якія можна параўнаць з перамыкачамі. Выходзячы з гэтага пункту погляду, дзіцяці для вывучэння мовы трэба толькі вывучыць лексічныя адзінкі (то бок словы) і марфемы, а таксама вызначыць патрэбныя значэнні параметраў, што робіцца на грунце некалькіх ключавых прыкладаў.
Такі падыход, паводле думкі Хомскага, тлумачыць дзіўную хуткасць, з якой дзеці вывучаюць мовы, падобныя этапы вывучэння мовы дзіцём па-за залежнасцю ад пэўнай мовы, а таксама тыпы характэрных памылак, якія робяць дзеці, якія засвойваюць родную мову, тым часам як іншыя, здавалася б, лагічныя памылкі, не здараюцца. На думку Хомскага, неўзнікненне ці ўзнікненне такіх памылак сведчыць пра карыстаны метад: агульным (прыроджаным) ці які залежыць ад пэўнай мовы.
Ідэі Хомскага мелі вялікі ўплыў на навукоўцаў, якія даследуюць працэс засваення мовы дзецьмі, хочучы некаторыя з іх з гэтымі ідэямі і не згодны, вынікаючы эмерджыянісцкім ці канектывісцкім тэорыям, якія засноўваюцца на спробах тлумачэння агульных працэсаў апрацоўкі інфармацыі мозгам. Зрэшты, практычна ўсе тэорыі, што тлумачаць працэс засваення мовы, пакуль з’яўляюцца спрэчнымі, і праверка тэорый Хомскага (як і іншых тэорый) працягваецца.
Унёсак у псіхалогію
Працы Ноама Хомскага зрабілі значны ўплыў на сучасную псіхалогію. З пункту гледжання Хомскага лінгвістыка з’яўляецца падзелам кагнітыўнай псіхалогіі. Яго праца «Сінтаксічныя структуры» дапамагла ўсталяваць новую сувязь паміж лінгвістыкай і кагнітыўнай псіхалогіяй і лягла ў грунт псіхалінгвістыкі. Яго тэорыя ўніверсальнай граматыкі была ўспрынята многімі як крытыка ўстояных у той час тэорый біхевіярызму.
У 1959 годзе Хомскі публікуе крытыку працы Б. Ф. Скінэра «Вербальныя паводзіны». Гэта праца шмат у чым праклала шлях кагнітыўнай рэвалюцыі, змены асноўнай парадыгмы амерыканскай псіхалогіі з біхевіяральнай на кагнітыўную. Хомскі адзначае, што бясконцая колькасць сказаў, якія можа будаваць чалавек, з’яўляецца важкай падставай адпрэчваць біхевіярысцкую канцэпцыю навучання мове праз падмацаванне (замацаванне) умоўнага рэфлексу. Дзеці малодшага ўзросту могуць складаць новыя прапановы, якія не былі падмацаваны мінулым паводніцкім досведам. Разуменне мовы абумоўлена не гэтулькі мінулым досведам паводзін, колькі так званым механізмам засваення мовы (Language Acquisition Device — LAD), якія з’яўляюцца ўнутранай структурай псіхікі чалавека. Механізм засваення мовы вызначае аб’ём дапушчальных граматычных канструкцый і дапамагае дзіцяці асвойваць новыя граматычныя канструкцыі з пачутай ім гаворкі.
Пагляд на крытыку навуковай культуры
Хомскі ў корані не згодзен з дэканструкцыянісцкай і постмадэрнісцкай крытыкай навукі:
Я правёў значную частку майго жыцця ў працы над такімі пытаннямі, выкарысоўваючы адзіныя вядомыя мне метады; тыя метады, якія асуджаюцца тут як «навука», «рацыяналізм», «логіка» і гэтак далей. Таму я чытаў розныя працы, маючы надзею, што яны дазволяць мне «пераступіць» гэтыя абмежаванні ці, можа, прапануюць зусім іншы курс. Баюся, я быў расчараваны. Магчыма, гэта мая ўласная абмежаванасць. Досыць часта «мае вочы цьмянеюць», калі я чытаю шматскладовыя развагі на тэмы постструктуралізму і постмадэрнізму; тое, што я разумею, — гэта ці ў значнай ступені труізм, ці памылка, — але гэта толькі частка ўсяго тэксту. Сапраўды, існуе мноства іншых рэчаў, якія я не разумею, прыкладам, артыкулы па сучаснай матэматыцы ці фізічныя часопісы. Але тут ёсць розніца. У другім выпадку я ведаю, як прыйсці да разумення, і рабіў гэта ў асабліва цікавых для мяне выпадках; і я ведаю, што людзі з гэтых абласцей могуць вытлумачыць мне ўтрыманне з улікам майго роўня, так што я магу дасягнуць жаданага разумення (хай частковага). Наадварот, падобна, ніхто не можа вытлумачыць мне, чаму сучасны пост-то-ці-іншае не з’яўляецца (па большай частцы) труізмам, памылкай ці тарабаршчынай, і я не ведаю, як паступаць далей.
Хомскі адзначае, што крытыка «навукі белых мужчын» мае шмат агульнага з антысеміцкімі, палітычна матываванымі атакамі нацыстаў супраць «яўрэйскай фізікі» падчас існавання руху «Нямецкая фізіка», скіраванымі на аганьбаванне вынікаў, атрыманых навуковымі яўрэямі: