cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грэнландыя (востраў)
Абледзяненне і рэльеф
Усходняе ўзбярэжжа абмываецца халодным Усходне-Грэнландскім цячэннем і амаль на працягу ўсяго года заблакавана плывучымі льдамі, якія прыносяцца з цэнтральнай часткі Арктычнага акіяна. Больш даступна з мора паўднёва-заходняе ўзбярэжжа, якое абмывае цёплымі водамі Заходне-Грэнландскага цячэння. Паўночнае ўзбярэжжа вострава заблакавана лёдам на працягу ўсяго года. Берагі моцна парэзаныя глыбокімі і доўгімі фіёрдамі, якія даходзяць да краёў ледзянога шчыта. Агульная працягласць берагавой лініі дасягае 39 тыс. км. Участкі непакрытай лёдам сушы працягваюцца ў выглядзе бесперапыннай паласы ўздоўж берагоў вострава, дасягаючы месцамі шырыні 200—250 км. Найбольш значныя тэрыторыі яны займаюць на паўднёвым захадзе і поўначы вострава і ўяўляюць сабой пласкагор'і вышынёй 400—600 м, якія чаргуюцца з горнымі масівамі вышынёй да 1700—2000 м. Усходняе ўзбярэжжа ўтварае пакрытыя горнымі ледавікамі хрыбты, у адным з якіх — хрыбет Уоткінс — размешчаная найвышэйшая вяршыня Грэнландыі і ўсёй Арктыкі — гара Гунб’ёрн, 3700 м. На захадзе старажытны крышталічны шчыт выходзіць на паверхню, утвараючы шырокі, але перарывісты пас масіваў і нагор'яў ўзбярэжжа мора Бафіна. Паўночны бераг Грэнландыі — Зямля Піры — таксама вольны ад ледзянога покрыва, дзякуючы нізкай вільготнасці паветра, няздольнага папаўняць расход лёду, а таксама маларухомасць паўночнага края лядовага шчыта.
Клімат
Клімат узбярэжжаў марскі, субарктычны (на поўдзень ад 68° паўночнай шыраты) і арктычны; ў вобласці ледавіковага шчыта — кантынентальны арктычны. Востраў часта перасякаюць цыклоны, якія суправаджаюцца моцнымі вятрамі, рэзкімі зменамі тэмпературы і выпадзеннем ападкаў. Для вобласці ледавіковага шчыта характэрны адмоўныя значэнні гадавога радыяцыйнага балансу. Ахалоджванне паветра над ледавіком выклікае ўтварэнне антыцыклонаў. Сярэдняя тэмпература студзеня на ўзбярэжжы ад −7 °C на поўдні да −36 °C на поўначы, а ліпеня ад 10 °C на поўдні да 3 °C на паўночным захадзе. У цэнтры Грэнландыі сярэдняя тэмпература лютага −47 °C (абсалютны мінімум −70 °C), ліпеня −12 °C. Гадавая колькасць ападкаў на поўдні — 800—1100 мм, на поўначы — 150—250 мм, на ледавіку — 300—400 мм (амаль выключна — у выглядзе снегу). Паўднёва-ўсходні ўскраек Грэнландыі атрымлівае больш за 2500 мм ападкаў у год. У тоўшчы ледавіковага шчыта да самой ложы тэмпература ніжэй −10 °C. Расход лёду ў краёвай частцы шчыта, які выклікаецца летнім раставаннем і аддзяленнем айсбергаў, не кампенсуецца назапашваннем льдоў у глыбіні Грэнландыі, і ледавік хутка памяншаецца. Паводле інфармацыі са спадарожнікаў НАСА, у 2002-2016 гадах Грэнландыя губляла па 280 км³ тон лёду кожны год. Увогуле ж запасу вады ў ледавіковым шчыце Грэнландыі (2,5 × 106 км³) хопіць, каб павысіць узровень Сусветнага акіяна на 7 м., хоць няма і гаворкі аб раставанні лёду ў экстрэмальна халодных цэнтральнай і паўночнай частках вострава.
Расліннасць
Расліннасць у Грэнландыі прымеркаваная да месцаў, вольных ад лёду. На крайнім поўдні сустракаюцца бярозавае крывалессе, зараснікі рабіны, алешыны, вярбы і ядлоўца, а таксама асаковыя і мятлюжкова-разнатраўныя лугі. На ўзбярэжжы да 80° паўночнай шыраты пераважае тундра, на поўдні — хмызняковая (карлікавая бяроза, дурніцы, вадзяніка і іншыя), на поўначы — імхова-лішайнікавая, на паўночным узбярэжжы — разрэджаная расліннасць арктычных пустыняў.
Жывёльны свет
Берагі насяляюць паўночны алень, мускусны бык (на поўначы), белы мядзведзь (намаляваны на гербе), пясец, палярны воўк, лемінг, у прыбярэжных водах — грэнландскі кіт, грэнландскі цюлень, морж і інш (усяго 30 відаў сысуноў). З птушак асабліва распаўсюджаны гагі, чайкі і белыя курапаткі. З рыб прамысловае значэнне маюць траска, палтус, мойва, сёмга, акула. Крэветкі.
Цікавыя факты
У Грэнландыі быў зняты кліп гурта 30 Seconds to Mars «A Beautiful Lie».
Дэдалея
Дэдалея (Daedalea) - род грыбоў сямейства. Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1801 годзе.
Класіфікацыя
Род Daedalea налічвае 302 віды:
Марклеберг
Марклеберг (Markkleeberg) — горад у Германіі, раённы цэнтр, размешчаны ў зямлі Саксонія. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Лейпцыг. Уваходзіць у склад раёна Лейпцыг. Насельніцтва — чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 31,36 км². Афіцыйны код — 14 3 79450.
Горад падзяляецца на 9 гарадскіх раёнаў.
Kurier Litewski (1793)
«Kurier Litewski» (Кур'ер Літэвскі, Кур'ер Літэўскі, Літоўскі кур'ер, Літоўскі веснік, Литовский вестник, Литовский курьер) — грамадска-палітычная газета, якая выдавалася ў 1793—1796 у Вільні, у 1796—1797 у Гродне, а ў 1797—1840 зноў у Вільні на польскай мове (з 1833 і на рускай мове).
У 1784 езуіты перасталі карыстацца сваёй выключнай манаполіяй выдання газет у Вялікім Княстве Літоўскім. У выніку чаго ў 1793 пан Улодак, шамбялян манарха Рэчы Паспалітай Станіслава-Аўгуста, атрымаў новы прывілей на выданне газеты «Kurier Litewski», які стаў выходзіць у Вільні ў трошкі іншай форме, чым выдаваная ў 1759—1764 віленскімі езуітамі газета «Kurier Litewski».
У 1796 выданне газеты «Kurier Litewski» пан Улодак перанёс у Гродна, дзе яна выходзіла кожны панядзелак і чацвер да 1 красавіка 1797. У тым жа годзе Улодак перанёс сваю газету зноў у Вільню, дзе выдаваў яе пад сваім кіраўніцтвам да 1805.
З 1806 па 1812 газету выдавалі ксяндзы ордэна піяраў. Калі ў 1812 у часы рэктарства Яна Снядэцкага паўстала пытанне аб друкаваным выданні ў Віленскім універсітэце, то кіраўніцтва газетай ад піяраў пераняў універсітэт. На гэта выступіў з пратэстам Улодак і падаў у суд, дзе гэта справа разглядалася сем год і скончылася ў 1819 перамогай Улодка, якому ўніверсітэт павінен быў выплаціць 500 чырвоных злотых за кожны год. У той час газета мела характар універсітэцкага органа (да 1815) і рэдагавалася прафесарамі: у 1812 гісторыкам Ігнатам Даніловічам, у 1813 Эўсебіушам Славацкім (бацькам Юліуша Славацкага) і інш. У 1815 універсітэт аддаў газету ў арэнду Антону Марціноўскаму (1781—1855), які яе выдаваў на працягу 25 год. 17 кастрычніка 1833 паводле царскага распараджэння газета стала афіцыйнай, пачала друкавацца на дзвюх мовах (польскай і рускай) і атрымала да польскамоўнай рускамоўную назву «Литовский вестник». Выданне было прадастаўлена былому рэдактару Антону Марціноўскаму з абавязкам платы (пасля трох ільготных гадоў) з 1836 штогадова 1 300 рублёў срэбрам на ўтрыманне ў Віленскім дваранскім інстытуце 4-5 выхаванцаў — дзяцей малазаможных чыноўнікаў. Выдавалася ў друкарні Антона Марціноўскага ў Вільні. Працягвалася гэта шэсць год, калі ў 1840 Марціноўскі адмовіўся ад арэнды і газета «Kurier Litewski» перастала існаваць.
Пераемнікам газеты «Kurier Litewski» у Вільні фактычна стала дзяржаўная газета «Kurier Wileński» (1840—1864), якую пачаў выдаваць Віленскі дваранскі інстытут (створаны на матэрыяльнай базе зачыненага ў 1832 Віленскага ўніверсітэта) і рэдактарам (1841—1859) якой стаў Антоні Эдвард Адынец.
Вазапісец Нацана
Вазапісец Наццана (Nazzano Painter, Nazzano-Maler) — ананімны грэчаскі вазапісец, працаваў у Фалерыях у сярэдзіне 4 стагоддзя да н.э. у чырвонафігурнай тэхніцы. Умоўная назва паходзіць ад сучаснага італьянскага горада Наццана.
Вазапісец Наццана — адзін з нямногіх вазапісцаў-фаліскаў, чыя ідэнтыфікацыя работ надзвычай выразная, дзякуючы асаблівай манеры майстра. Па яго стылю адчуваецца ўплыў такіх афінскіх мастакоў, як вазапісец Мелеагра і вазапісец Энамая (некаторыя даследчыкі нават мяркуюць, што і сам вазапісец Наццана мог быць не этрускам, а грэкам, які прыбыў з Афін ). Вазапісец Наццана часта выкарыстоўваў іх тэхніку драпіроўкі адзення. Вазы рознага перыяду вазапісца Наццана адрозніваюцца ўпарадкаванасцю фігур або, наадварот, поўнай іх хаатычнасцю.
Крыштафова
Крыштафо́ва (, Крыштофово) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзямідавіцкага сельсавета.
Да 8 красавіка 1957 года вёска ўваходзіла ў склад Вертнікаўскага сельсавета.
Лосеў
Лосеў — прозвішча.
Рэдзька
Батанічнае апісанне
Адна-, двух-, рэдка шматгадовыя травяністыя караняплодныя расліны. Лісце рассечанае. Кветкі белыя, жоўтыя, ружовыя, фіялетавыя, у суквецці гронка. Плод — стручок. Караняплоды рознай формы (ад круглай да верацёнападобнай) і афарбоўкі (белыя, жоўтыя, шэрыя, фіялетавыя, карычневыя, чорныя), з белай мякаццю, ужываюцца сырыя. Маюць 1,6 % цукру, каля 1,9 % бялку, вітаміны С і групы В, карацін, эфірны алей, востры смак ім надаюць гліказіды.
Віды
Адрозніваюць 6—8 відаў, пашыраных у Еўропе, Заходняй Азіі, Паўночнай Афрыцы, пераважна ў Міжземнамор’і. За 2 тыс. гадоў да н.э. рэдзька выкарыстоўвалася ў медыцыне. На Беларусі ў дзікай прыродзе 2 віды: і, культывуюцца рэдзька пасяўная і яе разнавіднасці,  і.
Значэнне і выкарыстанне
Харчовыя, алейныя, меданосныя і кармавыя расліны, некаторыя віды — пустазелле.
Галасіеўская (станцыя метро, Кіеў)
Будаўніцтва
Збудаваная ў складзе ўчастка падаўжэння Абалонска-Тэрэмкоўскай лініі метрапалітэна ў напрамку Тэрэмкоў ад станцыі «Лыбідская» да станцыі «Васількоўская» ў Галасіеўскім раёне. Спачатку планавалася будаўніцтва ўчастка да станцыі «Выставачны цэнтр», але пазней, праз фінансавыя праблемы, ён быў скарочаны да «Васількоўскай».
Канчатковы праект станцыі быў прыняты на пасяджэнні горадабудаўнічага савета Кіеўглаўархітэктуры 20 красавіка 2005 года.
Заканчэнне будаўніцтва станцыі планавалася на 2007 год, але пазней гэты тэрмін быў перанесены на 2010 год. Гэта здарылася ў сувязі з недастатковым фінансаваннем і тэхнагеннай аварыяй пры будаўніцтве станцыі «Дэміеўская», у выніку якой абрынулася апорная сцяна, збудаваная метадам «сцяна ў грунце», і ў катлаван ўпаў казлавы кран.
Станцыя ўзведзена метадам «сцяна ў грунце», тунэлі пабудаваныя закрытым спосабам з дапамогай праходніцкіх шчытоў. 5 лістапада быў ажыццёўлены пробны пуск станцыі.
Пуск
Да пачатку 2009 года была скончаная праходка перагонных тунэляў ад станцыі «Лыбідская» да станцыі «Васількоўская», сама станцыя пабудавана ў канструкцыях. У сувязі з спыненнем фінансавання будаўнічыя работы на ўчастку ў 2009 - першай палове 2010 гадоў практычна не вяліся. 5 лістапада 2010 года з удзелам прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча быў ажыццёўлены пуск пробнага цягніка на ўчастку «Лыбідская» - «Васількоўская».
Урачыстае адкрыццё станцыі адбылося 15 снежня 2010 года пры ўдзеле прэм'ер-міністра Украіны Мікалая Азарава.
6 студзеня 2011 года адкрыты выхад з падземнага пешаходнага пераходу пад Галасіеўскім праспектам у бок Цэнтральнай раённай паліклінікі Галасіеўскага раёна; даўжыня пераходу - 94 метры, шырыня - 6 метраў.
Канструкцыя
Станцыя дробнага залажэння. Мае падземную залу з астраўной пасадачнай платформай. Скляпенні станцыі абапіраюцца на два рады калон. Асаблівасць гэтай станцыі складаецца ў тым, што праз рэльефу і неспрыяльных геалагічных умоў яна размешчана ніжэй, чым звычайна. Каб візуальна павысіць звод, над кожнай з яе круглых калон убудаваны адмысловыя свяцільні. Зала станцыі злучаны лесвіцай з падземным вестыбюлем, які выходзіць у падземны пераход на Галасіеўскую плошчу, вуліцы Васількоўскую і Галасіеўскую, Галасіеўскі праспект. Ва ўсходнім тарцы платформы уладкованы супрацьпажарны службовы выхад на паверхню. Наземныя вестыбюлі адсутнічаюць.
Вогзіна
Во́гзіна — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці, за 28 км на паўночны ўсход ад горада Лепель, каля вёскі Суша, у басейне ракі Тураўлянка.
Плошча паверхні 0,67 км². Даўжыня 1,78 км, найбольшая шырыня 0,69 км. Найбольшая глыбіня 9,3 м, сярэдняя — 3,0 м. Даўжыня берагавой лініі 4,96 км. Аб'ём вады ў возеры 2,02 млн м³. Плошча вадазбору 5,5 км².
Лебес гамікос
Лебес гамікос (λέβης γαμικός — «вясельны лебес») — старажытнагрэчаскі гліняны посуд.
Лебес гамікос прадстаўляе сабой пасудзіну буйнога размеру і акруглай формы, з доўгім цыліндрычным горлышкам і двума ручкамі. Лебес гамікос выкарыстоўваліся на вяселлях і дараваліся нявестам. Лебес гамікос таксама падносілі ў дар багам урадлівасці.
NGC 6102
NGC 6102 (іншыя абазначэнні — UGC 10300, MCG 5-38-47, ZWG 167.60, PGC 57639) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Паўночная Карона.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сінюшонак
Сінюшонак — былое сяло ва Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана ў складзе гарадской адміністрацыі Рыдэра. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433634. Скасавана 24 верасня 2009 года.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 8 чалавек (4 мужчыны і 4 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 5 чалавек (2 мужчыны і 3 жанчыны).
Дапаможнік для разумення (серыя)
«Дапаможнік для разумення» (Sprachhelfer für die Verständigung) — серыя нямецкіх размоўнікаў.
Гісторыя
Ініцыятарамі ўкладання першага слоўніка былі нямецкія студэнты, якія падчас сваіх вакацыяў накіроўваліся ў сельскую мясцовасць на збор ураджаю. Разам з імі працавалі французскія ваеннапалонныя. Дзеля таго каб спрасціць моўныя зносіны паміж нямецкімі сялянамі і французамі, было вырашана скласці картатэку перакладаў найбольш ужывальных у сельскай гаспадарцы слоў і выразаў, якая пазней была пакладзена ў аснову перакладнога слоўніка.
Выданне першага нямецка-французскага слоўніка серыі, паводле слоў аўтара перакладных даведнікаў, «''было ўхвалена грамадскасцю і атрымала статус вядомага ва ўсіх колах перакладнога дапаможніка. Практычная каштоўнасць укладзенай распрацоўкі не выклікала сумненняў''», што і падштурхнула да стварэння аналагічных слоўнікаў для англійскіх і рускіх ваеннапалонных. Перакладныя даведнікі з уключэннем украінскай і беларускай моў распрацоўваліся пазней як дапаможнікі для ажыццяўлення моўных зносін з сельскімі працаўнікамі. Тыраж кожнага перакладнога выдання складаў каля 10000 экземпляраў.
Праскавея
Праскаве́я — ручай у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Дзіва (басейн Заходняй Дзвіны). Даўжыня 4,5 км. Выцякае з возера Вогзіна за 2 км на захад ад вёскі Суша, вусце за 0,7 км на захад ад вёскі Кугоні. Рэчышча каналізаванае.
Іаган Лінгельбах
Іаган Лінгельбах (Johann(es) Lingelbach;, Франкфурт-на-Майне — , ) — галандскі мастак Залатога веку, які працаваў у жанры бамбачаці.
Жыццё і творчасць
Лінгельбах нарадзіўся ў Франкфурце, у сям’і нямецкага механіка Давіда Лінгельбаха, які ў 1634 годзе пасяліўся ў Амстэрдаме са сваёй жонкай і дзецьмі. Жывапіс будучы мастак спачатку вывучаў у Галандыі, з 1642 года — у Парыжы і з 1644 года — у Рыме. Падчас свайго знаходжання ў Рыме, працаваў у жанры бамбачаці. Некаторыя з яго прац былі калісьці прыпісаныя Пітэру ван Лару, але зараз яны па праве лічацца працамі Лінгельбаха, напрыклад, яго «Рымская вулічная сцэнка з гульцамі ў карты». У 1653 годзе ён вяртаецца ў Амстэрдам і жэніцца. Каля 1662 года Лінгельбах жыў у Рэстраце, маленькай вуліцы каля Прынсенграхта. Быў блізкім сябрам Юргена Овенса. У працах Іагана прыкметны ўплыў Філіпа Вувермана. Вядомы сваімі шматлікімі краявідамі і ваеннымі сцэнамі, у якіх адчувальны ўплыў італьянскага жывапісу. Працаваў таксама для іншых жывапісцаў, падмалёўваючы на ​​іх палотнах розныя дэталі, другі план і жывёл, у прыватнасці, Яна Вейнантса, Яна Гакарта, Мейндэрта Хобема і Яна ван дэр Хэйдэна. Палотны І. Лінгельбаха захоўваюцца ў шматлікіх карцінных галерэях Еўропы.
Салідол
Салідол (solidus — шчыльны і — масла, ранейшая  назва — тавот) — пластычны змазачны матэрыял, прызначаны ў мэтах змяншэння трэння слізгання і заўчаснага зносу дэталяў машын і механізмаў.
Уяўляе сабой густую масу цёмна-рудага (амаль чорнага) колеру. Тэмпература плаўлення 75—90 °C, мяжа трываласці на зрушэнне 1—4 г/см³. Не раствараецца ў вадзе.
Недахопамі салідолаў з'яўляецца нізкая тэмпература плаўлення і дрэнная механічная стабільнасць.
Атрыманне
Салідолы атрымліваюць:
Выкарыстанне
Салідол адносіцца да антыфрыкцыйных змазак агульнага прызначэння для звычайных тэмператур. Выкарыстоўваецца ў вузлах, працуючых пры тэмпературы ад -30 да 70 °C пры невялікіх хуткасцях, нагрузках, ва ўмовах павышанай вільготнасці і адсутнасці агрэсіўных асяроддзяў.
Лескі
Назву Ле́скі маюць:
Прыкарпацкі нацыянальны ўніверсітэт імя Васіля Стэфаныка
Гісторыя
У адпаведнасці з указам прэзідэнта Украіны Леаніда Краўчука ад 26 жніўня 1992 года ўніверсітэт створаны на базе педагагічнага інстытута, заснаванага ў 1940 годзе як Станіславаўскі настаўніцкі інстытут. За гады свайго існавання навучальная ўстанова падрыхтавала звыш 35 тысяч спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй.
Тахарскія мовы
Таха́рскія мовы — адна з галін індаеўрапейскай сям'і моў, што прадстаўляла сабою некалькі блізкароднасных вымерлых моў, распаўсюджаных сярод гістарычнага народа тахараў, які пражываў на поўначы Тарымскага басейна, у цяперашнім Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне Кітая.
Усе вядомыя тахарскія мовы вымерлі прынамсі ў ІХ ст. пасля ўварвання ў рэгіён цюркскіх плямёнаў, продкаў сучасных уйгураў.
Даследаванне
Напачатку ХХ ст. венгерска-брытанскі даследчык Аўрэл Стэйн падчас уласнай археалагічнай экспедыцыі на захадзе Кітая адшукаў фрагменты рукапісных тэкстаў на невядомай мове, датаваныя прыпадала VI—VIII ст. н. э. У пазнейшых даследаваннях было выяўлена, што тэксты напісаныя на дзвюх адрозных, але роднасных мовах, якія маюць індаеўрапейскі характар, належачы, аднак, да невядомага таксону індаеўрапейскай сям'і.
У цяперашнія часы мовы знойдзеных тэкстаў вядомыя пад тэрмінам тахарскія мовы. Тэксты цэнтральнага і паўночна-ўсходняга Сіньцзяна (гарады Агні і Турфан, цяп. Карашар і Турпан) пазначаюцца пад умоўным тэрмінам тахарская A мова (альбо агнеанская, усходнетахарская); у тэкстах гэтага ж рэгіёна, а таксама захаду Сіньцзяна (Куча) выўляецца мова, званая тэрмінам тахарская B мова (або кучанская, заходнетахарская). Акрамя гэтага, вядома, што тэксты перыяду III ст. н. э. паўднёва-ўсходняга Сіньцзяна (Лаўлань), складзеныя на пракрыце, утрымліваюць у сабе запазычванні з іншай мовы, якая, такім чынам, вядомая толькі ўскосна і згадваецца пад тэрмінам тахарская С мова.
Адкрыццё тахарскіх моў значна пашырыла тагачасныя веды па індаеўрапеістыцы з прычыны таго, што ў навуцы гэтага перыяду лічылася, што падзел індаеўрапейскіх моў на мовы кентум і мовы сатэм звязаны з геаграфічным супрацьпастаўленнем заходняй і ўсходняй частак індаеўрапейскага арэалу адпаведна, аднак з'яўленне звестак тахарскіх моў паказала выключэнне з гэтага палажэння, паколькі апошнія з'яўляліся найбольш усходняй тагачаснай філіяцыяй індаеўрапейскіх моў, але праяўлялі тыпова кентумныя рысы. Досвед даследаванняў па тахарскіх мовах, у прыватнасці, дазволіў развіць пэўным лінгвістам новую гіпотэзу, паводле якой «сатэмныя» рысы паўсталі як інавацыя цэнтральнага рэгіёна індаеўрапейскай прарадзімы, у той час як «кентумныя» рысы з'яўляліся вынікам некаторай кансервацыі на крайнім усходзе і захадзе гэтага арэалу. Для параўнання, славянскія мовы маюць тыпова «сатэмныя» характарыстыкі.
Знікненне тахарскіх моў імаверна прыпадае на першую палову-сярэдзіну ІХ ст. н. э., калі ўйгуры, будучы выцесненымі з тэрыторыі сучаснае Манголіі, засялілі тэрыторыю Тарымскага басейна. Цюркізацыя арэалу тахарскіх моў пацвярджаецца, прыкладам, існаваннем перакладаў тахарскіх тэкстаў на старажытнаўйгурскую мову.
Тагачасныя згадванні
У 1907 годзе нямецкі арыенталіст-лінгвіст Фрыдрых В. К. Мюлер выявіў надпісы ў калафоне (канцы) аднаго з рукапісаў на старажытнацюркскай мове, у якім рукапіс апісваўся як пераклад з санскрыту праз мову twγry. Мюлер прыйшоў да высновы, што апошняе слова мела вымаўленне toxrï і мела значэнне новаадкрытай мовы наваколляў Турфана. Пазней ім жа было высунутае меркаванне пра сувязь саманазвы з старажытнагрэчаскім пталемеевым Τόχαροι, згаданым у перыяд II ст. да н.э., якое, у сваю чаргу, мела індаіранскую этымалогію (ст.-перс. tuxāri-, хат.-сацк. ttahvāra, санскр. tukhāra) і, грунтуючыся на вышэйпамянёных высновах, прапанаваў тэрмін тахарская (Tocharisch).
Тым не менш, пталемейскія тахары ў сучаснай гістарыяграфіі часцей атаясамліваюцца з плямёнамі юэчжы кітайскіх гістарычных хронік, якія лічацца заснавальнікамі Кушанскага царства. На цяперашні момант вядома, што заснавальнікі царства мелі саманазву з коранем тахар і размаўлялі на бактрыйскай мове, якая, у адрозненне ад тахарскіх, належыць да іншай галіны індаеўрапейскай сям'і — індаіранскай. Такім чынам, перанос тэрміну тахары на індаеўрапейцаў Тарымскага басейна ва ўдакладненым дачыненні з'яўляецца некарэктным, аднак гэтая практыка стала трывалай у гістарычнай навуцы.
Тэрмін toxrï з найбольшай верагоднасцю прадстаўляе сабо старажытнацюркскае пазначэнне тахараў (у сучасным разуменні), але не сустракаецца ва ўласна тахарскіх пісьмовых помніках. Тэксты на тахарскай A мове ў якасці саманазвы мовы падаюць слова ārśi, у тахарскай B у гэтай якасці выступае прыметнік kuśiññe, утвораны ад назоўнікаў kuśi або kuči, вядомых таксама дзякуючы цюркскім і кітайскім хронікам. Грунтуючыся на гэтым, французскі гісторык Бернар Сержан для абазначэння тахарскай галіны моў прапанаваў тэрмін аршы-кучыйскія мовы, пазней змяніўшы яго на агні-кучыйскія.
Гісторыя
Агульнапрынята, што продкі тагачасных тахараў з'явіліся ў сучасным Сіньцзяне ў выніку надзвычай ранніх індаеўрапейскіх міграцый, пасяліўшыся ў рэгіёне ўжо ў II тыс. да н.э. Аднак гэтыя звесткі ў вялікай ступені з'яўляюцца спрэчнымі і дагэтуль. На думку Дж. Лэйна прарадзіма тахараў да іх міграцыі на ўсход размяшчалася ў стэпавых рэгіёнах поўдня сучаснае Расіі, мяжуючы на захадзе і поўдні з трака-фрыгійцамі, протаармянамі і протагрэкамі, на захадзе і поўначы — з прагерманцамі і прабалта-славянамі, на ўсходзе і поўначы — з прафіна-ўграмі. Імаверна, што тахарскія мовы даволі ранна аддзяліліся ад іншых індаеўрапейскіх дыялектаў з прычыны адсутнасці асаблівай блізкасці з усходнімі індаеўрапейскімі мовамі і адначасовай прысутнасці падабенстваў з індаеўрапейскімі мовамі захаду. Супрацьлеглы пункт гледжання абгрунтоўваў У. Георгіеў.
Пісьмовасць
Тахарскія мовы задакументаваныя дзякуючы рукапісам, якія ў асноўным датуюцца VIII ст. н. э., аднак прадстаўленыя і ранейшыя пісьмовыя помнікі. Вядомыя ўзоры пісьмовых тахарскіх моў уяўляюць сабою тэксты на пальмавым лісці, драўляных таблічках і кітайскай паперы, якія захаваліся дзякуючы надзвычай жорсткаму клімату Тарымскага басейна. Іншыя ўзоры моў таксама бачныя на некаторых участках наваколля Кучы і Карашара, у прыватнасці, існуюць насценныя надпісы.
Захаваныя тэксты на тахарскай A мове датычаць рэлігійнае тэматыкі. У сваю чаргу, тахарская B мова зафіксаваная па ўсім арэале тахарскіх моў, яе пісьмовыя помнікі адносяцца таксама і да свецкіх галін дзейнасці. Дадзеная акалічнасць дазволіла высунуць шэрагу даследчыкаў тэорыю, паводле якой тахарская A мова вымерла раней у параўнанні з тахарскай B і насіла выключна літургічныя функцыі. Тым не менш, адсутнасць корпусаў тахарскіх A тэкстаў на свецкую тэматыку можа з'яўляцца выключна следствам меншага распаўсюджвання мовы і фрагментарнай захаванасці тэкстаў.
У 1998 годзе кітайскі лінгвіст Цьзі Сянлін апублікаваў пераклад і аналіз фрагментаў тахарскага трактату, знойдзенага ў 1974 годзе ў цэнтральным Сіньцзяне.
Класіфікацыя
Тахарскія мовы A і B дэманструюць істотныя адрозненні, ступень узаемназразумеласці абедзвюх моў не ўсталяваная. Лічыцца, што ўсе тахарскія мовы ўтварыліся ў выніку распаду пратахарскай мовы, якая вылучылася прыкладна з I тыс. да н.э. і распалася за некалькі стагоддзяў да ўзнікнення пісьмовых фіксацыяў тахарскіх моў.
Арэал і выкарыстанне тахарскіх моў у часы іх існавання адрозніваўся. Рэгіён выкарыстання тахарскай A мовы лакалізуецца толькі ва ўсходніх частках тахарскага арэалу, тады як тахарская B мова засведчаная ва ўсім рэгіёне і мела большыя галіны пісьмовага выкарыстання. Дадзеная акалічнасць дазволіла шэрагу дасьдедчыкаў высунуць тэорыю, паводле якой тахарская A мова з'яўлялася вымерлай літургічнай мовай, у супрацьлегласць чаму тахарская B мела выкарыстанне ў якасці жывой мовы ўсяго рэгіёна. Незважаючы на ранейшае знікненне тахарскай A мовы, тахарская B мела больш архаічны характар адносна эвалюцыі пратахарскай фаналогіі. Так, у тахарскай B мове захаваліся такія пратахарскія рысы, як супрацьпастаўленне націску, фінальных галосных, дыфтонгаў, а таксама галосных o, e. У сваю чаргу, страта фінальных галосных у тахарскай A мове што стала прычынай знікнення ў мове клічнага склону, а таксама некаторых склонавых парадыгмаў назоўніку, дзеяслова і прыметніку, якія ўспадкаваліся ў тахарскай B ад пратахарскай мовы.
У дачыненні склонавых парадыгмаў і парадыгмаў спражэння абедзве тахарскія мовы дэманструюць уласныя адрозныя інавацыі. Напрыклад, у абедзвюх мовах прасочваюцца істотныя інавацыі ў актыўных індыкатыўных канчатках цяперашняга часу, іншыя канчаткі ў большасці выпадкаў не адлюстроўваюць непасрэднай роднасці ў параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай. Рознае развіццё ў параўнанні з пратахарскай мовай таксама паказваюць розныя канчаткі ў некаторых аглютынацыйных склонах, а таксама будова некаторых дзеясловаў: у другой класе прэтэрыту ў тахарскай B мове захоўвалася праіндаеўрапейскае ē, аднак у тахарскай A ёй на змену прыйшла рэдуплікацыя, утвораная, верагодна, ад рэдуплікаванага аорысту.
Разам з тым, у дзвюх мовах назіраецца захаванне роднасных канчаткаў другой асобы адзіночнага ліку.
Знешняя класіфікацыя
У індаеўрапеістыцы тахарскія мовы на аснове структурных характарыстык лічацца адной з галіной індаеўрапейскіх мовах і традыцыйна не лічацца мовамі, якія паказвалі б асаблівае збліжэнне з іншымі індаеўрапейскімі ў рамках індаеўрапейскай сям'і моў (як, напрыклад, кельцкія і італійскія або балтыйскія і славянскія). Некаторыя гіпотэзы, грунтуючыся на звестках лексікастатыстыкі і глотахраналогіі, пастулююць збліжэнне тахарскіх моў з анаталійскай галіной індаеўрапейскай сям'і. Іншымі даследчыкамі таксама ўказваліся меркаваныя збліжэнні тахарскіх моў з армянскай, фракійскай, фрыгійскай і кельцкімі мовамі.
Як пастулюе Дж. Лэйн, тахарскія мовы адлюстроўваюць некаторыя сыходжанні з кельцкімі і італійскімі сістэмамі ладоў, але адзначае, што найбліжэйшымі да тахарскіх з старажытных індаеўрапейскіх дыялектаў з'яўляліся трака-фрыгійскія і армянскія.
Некаторыя марфалагічныя прыкметы (лёс n-асноваў назоўнікаў і прыметнікаў) збліжаюць пратахарскую мову з прагерманскай, лацінай і старажытнагрэчаскай мовамі, а пазнейшыя міграцыі тахараў на ўсход спрычыніліся да лексічных кантактаў з продкамі славян. Іншыя трактоўкі дадзеных падабенстваў прапаноўваюць выяўленне фаналагічных, марфалагічных і лексічных паралеляў між тахарскімі і балта-славянскімі мовамі, што, меркавана, можа з'яўляцца сведчаннем таго, што прынамсі каля IV тыс. да н.э. продкі тахараў, германцаў і балта-славян утваралі паўночную дыялектную групу праіндаеўрапейскай мовы, якая адкалолася ад апошняй на вельмі ранняй стадыі.
Савецкія лінгвісты Т. Гамкрэлідзэ і Вяч. Іваноў высоўвалі гіпотэзу пра блізкасць да тахарскіх моў мовы гутыяў — старажытнага народа, які пражываў у Загросе. Аднак самі гутыі не пакінулі сведчанняў уласнай мовы, акрамя ўласных імёнаў, таму гэтая гіпотэза не можа быць апрабаванай.
Фанетыка, фаналогія
Сярод іншых галін індаеўрапейскіх моў тахарскія мовы належаць да моў «кентум» — праіндаеўрапейскі шэраг палатавелярных зычных (*ḱ, *ǵ, *ǵʰ) аб'яднаўся ў гэтых мовах з велярнымі *k, *g, *gʰ, што аналагічна індаеўрапейскім мовам заходняй і паўднёвай Еўропы (грэчаская, італійскія, кельцкія, германскія). У параўнанні з іншымі «кентумнымі» мовамі тахарскія мовы з'яўляюцца своеасаблівым геаграфічным выключэннем з прычыны свайго ўсходняга размяшчэння ў адрозненне ад астатніх «кентумных» моў. Такім чынам, адкрыццё тахарскіх моў паслужыла на карысць значнага абвяржэння гіпотэзы, згодна з якой падзел індаеўрапейскіх моў на мовы «кентум» і мовы «сатэм» звязаны з захадам і ўсходам індаеўрапейскага арэалу адпаведна.
Ніжэй прыведзены гукавы лад тахарскіх моў паводле сучасных прадстаўленняў у галіне даследавання тахарскіх моў.
Ніжэй прыведзены лад галосных фанемаў, якія хутчэй за ўсё існавалі ў тахарскіх мовах. Перадаванне фанемаў здзейсненае адпаведным фанетычным алфавітам, ужываным у асноўных працах па тахарскіх мовах (злева курсівам) і іх верагодныя адпаведнікі паводле IPA (справа).
Незважаючы на тое, што тахарскія мовы маюць практычна ідэнтычны інвентар галосных, этымалагічна часта яны не адпавядаюць адна адной. Прыкладам, галосная a не аднаўляецца для пратахарскай мовы, але ў тахарскай B яна развілася з ранейшага націскнога ä альбо ненаціскнога ā, якія ў тахарскай A засталіся нязменнымі незважаючы на націск. У гэты ж час тахарская A развіла фанему a з пратахарскіх або, якія засталіся захаванымі ў тахарскай B у выглядзе  і. Іншым прыкладам можа лічыць тахарскія A e, o, што развіліся шляхам манафтангізацыі дыфтонгаў, якія захаваліся ў тахарскай В.
Наогул, пры параўнанні ладоў галосных тахарскай A і B моў назіраецца большая архаічнасць апошняй, у якой, у адрозненне ад тахарскай A не адбылося манафтангізацыі пратахарскіх дыфтонгаў, страты практычна ўсіх фінальных галосных і ä — у адкрытых складох і эпэнтэзы ä, якая разбівала сцячэнні зычных, якія, у сваю чаргу, утварыліся праз страты галосных.
На пісьме існавала адрозненне між доўгімі і кароткімі галоснымі i і u, але гэта, імаверна, не зводзіцца да якасці галосных і тлумачыцца ўласнымі пісьмовымі практыкамі пісцоў.
Ніжэй прыведзены лад зычных у тахарскіх мовах паводле традыцыйнай транскрыпцыі і іх адпаведнікаў паводле IPA. Транскрыпцыя тахарскіх гукаў абумоўленая асаблівасцямі пісьма на аснове пісьмовасці брахмі, з гэтай прычыны традыцыйная транскрыпцыя тахарскіх зычных у некаторай ступені аналагічная асноўным сістэмам перадачы зычных санскрыту і іншых індаарыйскіх моў. Акрамя гэтага, тахарская пісьмовасць мела сімвалы для гукаў, якія паўставалі толькі ў запазычваннях з санскрыту і, верагодней за ўсё, не мелі адрознага вымаўлення ў тахарскіх мовах. У пэўнай ступені застаецца няяснай прырода гукавага значэння некаторых сімвалаў, у прыватнасці тых, якімі пазначаліся шумныя зычныя.
Націск у тахарскіх мовах меў фіксаваны характар (мог падаць толькі на пэўны склад): у тахарскай A ён падаў на першы склад, у тахарскай B на перадапошні.
Пратахарская фаналогія
Рэканструяваная пратахарская мова дэманструе значныя змены ў ладзе галосных у параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай.
У канчатковым выніку знікла адрозненне галосных паводле даўжыні, аднак да гэта страты ўсе доўгія і кароткія галосныя набылі адрозненне паводле якасці, што прывяло да рознага развіцця гэтых галосных. Акрамя гэтага, шматлікія пары галосных у пратахарскай мове мелі адрозненне толькі паводле наяўнасці або адсутнасці палаталізацыі. Напрыклад, праіндаеўрапейскія o, ē ў пратахарскай мове зліліся ў ë (верагодна ), аднак галосны на месцы ē ў пратахарскай мове стаў зведваць палаталізацыю пасля зычнага або y — такім чынам, нягледзячы на зліццё дзвюх праіндаеўрапейскіх галосных у адзіную фанему, адрозненне між імі захавалася, але паводле іншага крытэру.
Рэканструкцыі змен у пратахарскай фаналогіі ў параўнанні з праіндаеўрапейскай замінаюць перш за ўсё слабая зафіксаванасць вядомых тахарскіх моў; шырокі працэс зліцця праіндаеўрапейскіх выбухных, што што стала прычынай няяснасцей у тахарскай этымалогіі; радыкальныя змены ў сістэме галосных, што дазваляе адхіліць рад змен сярод галосных; вялікая колькасць аналагічных змен у іменнай і дзеяслоўнай сістэмах, што робіць цяжкім вызначэнне рэгулярнасці той ці іншай змены. Практычна да сярэдзіны ХХ ст. механізм фаналагічных змен у пратахарскі перыяд быў слаба зразумелым для мовазнаўцаў, але прагрэс у гэтай галіне стаў назірацца сярод тахаразнаўцаў ужо з 1948 года.
Нягледзячы на пэўную відавочнасць адпаведнасцей галосных у тахарскай A і B мовах, насамрэч шэраг гэтых галосных не з'яўляецца роднасным і ўзыходзіць да іншых галосных пратахарскай мовы (гл. вышэй).
Ніжэй прадстаўлены самы шырокі варыянт рэканструяваных галосных пратахарскай мовы Ringe (1996).
Некаторыя адрозненні між мінімальным і максімальным варыянтамі рэканструкцыі палягаюць выключна ў сістэме пазначэння: так, Рынг выкарыстоўвае *ǝ замест сімвалу *ä, ён жа (а таксама шэраг іншых лінгвістаў) замест *[i] і *[u] выкарыстоўваюць *äy, *äw (*ǝy, *ǝw у пазначэнні паводле Рынга). Некаторыя іншыя працы выкарыстоўваюць æ або ë на месцы e мінімальнай сістэмы, å або ɔ замест o (у ёй жа) і ǝ замест ä.
Асноўныя адрозненні заключаюцца ў рэканструкцыі Рынгам трох галосных *ë, *e, *ẹ замест толькі *e ў мінімальнай рэканструкцыі. Разам з гэтым, заключаецца адрозненне між *ë < PIE *o, якая, як мяркуецца, мела больш сярэднюю артыкуляцыю з прычыны таго, што дадзеная фанема не выклікала палаталізацыі, і *e < PIE *ē, што не спрычынялася да палаталізаванага вымаўлення. За выняткам адрознення паводле палялталізацыі, лёс абедзвюх галосных практычна аднолькавы ў дзвюх тахарскіх мовах, што надае даследчыкам падставу меркаваць пра існаванне адзінай фанемы ў пратахарскай мове. З іншага боку, працэсы ўмлаўтызацыі, як лічыцца, мелі розныя ўплывы на галосныя, у выніку чаго шэраг даследчыкаў лічаць гэтыя два галосныя дзвюма асобнымі фанемамі ў часы існавання пратахарскай мовы. Рынгаўскі *ẹ лічыцца даволі рэдкім і, хутчэй за ўсё, рэалізоўваўся як e і i ў тахарскай A і B адпаведна. Гэтая галосная паводле Рынга выклікала палаталізацыю і паходзіла з запазычванняў або праіндаеўрапейскай асновы *oy. Увогуле, рэканструкцыя паводле Рынга адлюстроўвае ранейшы этап існавання пратахарскай мовы.
У параўнанні з пратахарскай у тахарскай A адбылася страта фінальных галосных, пратахарскага ä ў адкрытым складзе, у тым ліку, мажліва, перад спалучэннямі тыпу Cr, Cl. У выпадку ўтварэння ў выніку гэтага сцячэнняў зычных адбывалася эпэнтэза (устаўка) ä або вакалізацыя w, y > u, i адпаведна. Варта адзначыць захаванне сцячэнняў зычных у ініцыяльнай пазіцыі: PIE h₁rudhros (параўн. з ст.-грэц. erythros) > PToch rä́tre > Toch A *rtr > rtär. У тахарскай B адбылося толькі выпадзенне ненаціскнога ä ў адкрытым складзе (PIE h₁rudhros > PToch rä́tre > Toch B ratre), сцячэнні зычных зазнавалі змены, аналагічныя тахарскай А.
Лёс праіндаеўрапейскіх спалучэнняў *iH, *uH (у выпадку адсутнасці галоснай пасля іх) застаецца дыскусійным. Агульнапрынята, што праіндаеўрапейскае *ih₂ у пратахарскай мове перайшло ў *yā, аналагічна, напрыклад, старажытнагрэчаскай мове. Падобную ж змену зведаў праіндаеўрапейскі *ih₃, але працэс гэтага пераходу невядомы: працэс мог адбыцца паводле схемы *ih₃ > *yō > *yā  (што аналагічна старажытнагрэчаскай і выглядае чаканым пры наяўнасці пераходу праіндаеўрапейскага *ō ў пратахарскі *ā) альбо прама, на ўзор пераўтварэння *ih₂. Пэўная колькасць фанетычных змен паказвае меншую этымалагічную яснасць: так, поруч са зменай узору *uh₂ > *wā прасочваецца таксама *uh₂ > *ū > *u — Д. Рынг аддае перавагу варыянту *uH > *ū > *u і лічыць варыянт *wā толькі аналагічным, што аспрэчваюць іншыя (Краўзэ, Слаўкам), якія разглядаюць пераход накшталт *uh₂ > *wā ў якасці рэгулярнае гукавае змены. Спрэчным таксама застаецца лёс праіндаеўрапейскага *ih₁, эвалюцыя якога аднаўляецца ў выглядзе *ih₁ > *ye > *yä або *ih₁ > *ī > i (Д. Рынг). На ўзор іншых гукавых змен, асноўнай праблемай у выяўленні дакладнага характару пратахарскіх зычных і шляху іх з'яўлення з праіндаеўрапейскіх ёсць слабое прадстаўленне пісьмовых помнікаў тахарскіх моў і асабліва вялікая колькасць аналагічных змен.
Як лічыцца, іншым асноўным працэсам у пратахарскай мове была палаталізацыя зычных (від артыкуляцыі, пры якой зычны вымаўляецца пры судакрананні языка з нёбам), што адбылася да большасці іншых змен зычных пратахарскай мовы ў параўнанні з праіндаеўрапейскай; гэты працэс адбываўся перад пэўнымі зычнымі былой праіндаеўрапейскай мовы (гл. вышэй) і стаў асноўным спосабам адрознення былых праіндаеўрапейскіх галосных параў e, u і ē, o. Варта адзначыць, што палаталізацыя зычных t, dh перад y адрознівалася ад палаталізацыі іншых зычных перад іншымі галоснымі, якія ўплывалі на палаталізацыю. Падобная заканамернасць існавала таксама ў протагрэчаскай мове. Шырокая палаталізацыя (і, акрамя яе, беднасць губных і вялікі набор афрыкатаў і шыпячых) можа таксама звязвацца з фіна-ўгорскімі мовамі, з носьбітамі якіх тахары маглі сутыкацца пры міграцыі ў Азію.
Ніжэй прыведзеныя ўзоры палаталізацыі праіндаеўрапейскіх зычных у пратахарскай, а таксама тахарскай A і B.
Лёс праіндаеўрапейскіх зубных, у прыватнасці, *d у пратахарскай мове застаецца незразумелым. Так, пад уплывам палаталізацыі дадзены тып зычных зазнаваў пераход у c, ts, ś, спалучэнні з наяўнасцю *d і адсутнасцю наступнай галоснай пярэдняга шэагу страчваліся наогул (напрыклад, тах. А, B or «дрэва» < PIE *doru, тах. B ime «думка» < PToch *w'äimë < PIE *weid-mo-). Узнікненне c або ts можа быць растлумачаным уплывам наступнага y або галоснага пярэдняга шэрагу, але разам з тым дадзеная гіпотэза дзейнічае не заўсёды. Большасць даследчыкаў тахарскіх моў адрознівай працэсы пераўтварэння зубных ад іншых працэсаў адносна зычных; часам мяркуецца, што змены ў артыкуляцыі зубных адбыліся раней за знікненне адрознення паводле звонкасці і прыдыхання. Тым не менш, вялікая частка гэтых пытанняў застаецца дыскусійнай праз невялікую колькасць захаваных формаў, частую спрэчнасць рэканструяваных праіндаеўрапейскіх каранёў і спрэчнасці пытання аблаўту ў праіндаеўрапейскай мове. Паводле Д. Рынга змены адносна зубных зычных у тахарскіх мовах адбываліся ў наступным парадку :
З улікам гэта гіпотэзы вялікая колькасць лексемаў, аднак, не трапляюць пад дзеянне дадзенай заканамернасці. У якасці іншых версій высоўваліся палажэнні пра існаванне дэпалаталізацыі ў некаторых іншых выпадках або пра пераход праіндаеўрапейскага *dhe- у пратахарскае *tsä- без уліку закону Грасмана. Акрамя гэтага, закон не тлумачыць пераход праіндаеўрапейскага *doru > тах. А, B or з-за страты зычнага перад галосным замест чаканага зычнага. У сваю чаргу, гэтая акалічнасць згодна з Рынгам тлумачыцца пераходам *r слова *dreus (формы слова *doru ў родным склоне) у форму назоўнага склону і, адпаведна, наступнай стратай *d перад узніклым *r. Краўзэ і Слаўкум пастулююць гэты пераход з іншага пункту гледжання: згодна з імі страта зычнага адбывалася перад пратахарскімі агубленымі галоснымі, ë, насавымі і, мажліва, іншымі зычнымі.
Агульнапрынятымі інавацыямі, якія, як лічыцца, існавалі ў пратахарскай мове, былі перадусім «кентумныя» змены ў вымаўленні велярных (гл. вышэй). У «кентумнай» рэалізацыі зычных асноўным адрозненнем ад іншых індаеўрапейскіх моў кентум стаў розны лёс зычных *kʷ, *ḱw. Апошні захаваўся ў выгдлядзе kw у тахарскай В, напрыклад, yakwe «конь» < PIE *eḱwos.
Паўстала страта праіндаеўрапейскага *d у шэрагу словаў пры ўмове адсутнасці наступнае галоснае пярэдняга шэрагу, страта адрознення паводле звонкасці і прыдыхання (у выніку чаго зліліся праіндаеўрапейскія *k, *g, *gh); палаталізацыя зычных перад спрадвечнымі праіндаеўрапейскімі *e, *ē, *y, (часам) *i, што выклікала ўзнікненне такіх фанемаў, як c, ś, ṣ, ts, ñ, ly, прытым што апошні галосны аказваў палаталізацыю толькі на зубныя, а выпадкі адсутнасці палаталізацыі перад *i тлумачыліся (паводле Рынга) фрагментарнай зменай тыпу i > wǝ. Назіралася страта фінальных зычных, у тым ліку сцячэнняў (напрыклад, nts), за выключэннем r. Захаваныя сведчанні тахарскіх моў амаль поўнасцю дэманструюць інвентар зычных пратахарскай мовы за выключэннем наступнага:
Некаторыя змены зычных адбыліся раней нават за палаталізацыю: змены, выкліканыя зубнымі (гл. далей), а таксама развіццё спалучэнняў тыпу *iH у спалучэнне накшталт yV (дзе V — галосны), у той час як у іншых індаеўрапейскіх *iH у большасці выпадкаў развілася ў ī.
Як лічыцца, праіндаеўрапейскі націск у пратахарскай мове ў асноўным не захаваўся. Большасць двускладовых словаў мела, хутчэй за ўсё, ініцыяльны націск, трохскладовыя і даўжэйшыя — на другім складзе. Шэраг шматскладовых словаў у тахарскай B мове адлюстроўваюць націск на больш чым адным складзе, прычынаю чаго, імаверна, з'яўляецца наяўнасць ля кораню клітык або афіксаў, якія ў пратахарскі перыяд мелі тыповыя ўласцівасці асобных словаў. Супрацьлеглую думку выказвае Доналд Рынг, паводле якога праіндаеўрапейскі націск захаваўся ў пратахарскай мове ў нязменным выглядзе, а націскныя інавацыі ў тахарскай B мове датычаць выключна перыяду асобнай гісторыі гэтай мовы. М. Дыкенс, спасылаючыся на гіпотэзы іншых мовазнаўцаў, дапускае мажлівасць існавання ў пратахарскай мове націску на перадапошні склад.
Марфалогія
У параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай тахарскія мовы падаюць сведчанні цалкам перапрацаванай сістэмы скланення імя.
Тахарскія мовы захавалі назоўны, родны, творны склоны, у тахарскай B дадаткова захоўваўся клічны склон. Стары вінавальны склон быў пераасэнсаваны як ускосны. Акрамя захаваных праіндаеўрапейскіх склонаў у тахарскіх мовах развілося шэсць новых склонаў, утвораных даданнем словазменнага суфіксу да формаў ускоснага склону, аднак новыя склоны і суфіксы ў кожнай з тахарскіх моў не з'яўляліся тоеснымі.
Адрозніваліся адзіночны, множны, парны лікі, акрамя таго, верагодна існавалі парал і плюратыў — парал меў функцыі, падобныя з парным, плюратыў прымяняўся для пазначэння назоўніку, прыналежнага да больш чым аднаго ўладальніка. На думку В. Вінтэра сістэма ліку ў тахарскіх мовах была досыць архаічнай, пры гэтым існаванне плюратыву ён бачыць сумнеўным. Паводле іншых гіпотэзаў парал з'яўляўся інавацыяй і пазначаў натуральна ўзніклыя пары (напрыклад, TA aśäṃ, TB eśane «два вокі»). Парны лік выражаў выпадкова ўзніклыя пары.
Ніжэй прыведзены прыклад склонавых парадыгмаў у тахарскіх мовах на ўзоры слова «конь» (тах. B yakwe, тах. A yuk < PIE *eḱwos).
Асаблівасцю творнага склону тахарскай A мовы было яго рэдкае ўжыванне датычна чалавека.
Датычна чалавека адзіночны лік ускоснага ліку большасці прыметнікаў і часткова назоўнікаў у абедзвюх мовах маркіруецца канчаткам -(a)ṃ, які выкарыстоўваецца таксама ў іншых склонах (напрыклад, тах. B eṅkwe, тах. A oṅk «чалавек», належачы да вышэйшага тыпу скланення, у адзіночным ліку ўскоснага склону маюць формы eṅkweṃ, oṅkaṃ, для іншых склонаў — ускосныя асновы eṅkweṃ-, oṅkn-). Лічыцца, што гэтая з'ява бярэ сваё паходжанне з абагульнення n-асноваў прыметнікаў, што знаходзіць паралелі ў германскіх, лацінскай і грэчаскай мовах.
Асабістыя займеннікі ў тахарскіх мовах падзяляліся на незалежныя і суфігаваныя (энклітыкі). Асабісты займеннік адзіночнага ліку тахарскай A мовы адрозніваўся паводле роду, што не характэрна для іншых індаеўрапейскіх (параўн. бел. я, якое можа пазначаць тры роды). Да энклітыкаў маглі дадавацца другасныя склонавыя канчаткі, утвараючы граматычныя зносіны (ТA -n-ac (-ṃ + -ac), TB -ne-ś «да яго, да яе»; TB адкладальны склон -c-meṃ «ад цябе»).
Пералік засведчаных займеннікаў у тахарскіх мовах:
Сістэма спражэння дзеясловаў адзначаецца дастатковай архаічнасцю. Праіндаеўрапейскія граматычныя катэгорыі дзеясловаў практычна цалкам прадстаўленыя ў тахарскіх мовах, неабавязкова маючы, аднак, тую ж функцыю.
Прыклады падобных рысаў уключалі ў сябе атэматычны і тэматычны цяперашні час; нулявы суфікс, суфіксы -y-, -sḱ-, -s-, -n-, -nH-; n-інфіксы, асновы на ларынгалы; два віды перфекту (без рэдуплікацыі і аўгменту); сігматычны, рэдуплікаваны, тэматычны аорысты; аптатыў, загадны лад, праіндаеўрапейскі суб'юнктыў (верагоднасць апошняга аспрэчваецца). Акрамя вышэйпамянёных рысаў тахарскім мовам было ўласціва існаванне большасці праіндаеўрапейскіх канчаткаў (аднак у пэўна змененай форме), у тым ліку атэматычных і тэматычных канчаткаў, канчаткаў цяперашняга і нецяперашняга часоў, актыўных і медыяпасіўных канчаткаў, канчаткаў перфекту. Засведчаныя таксама двайныя канчаткі, аднак ужыванне апошніх з'яўлялася рэдкім і тычылася ў асноўным трэцяй асобы. Медыяпасіў захоўваў адрозненне канчаткаў -r і -i, страчаных у іншых індаеўрапейскіх мовах.
Найбольш са складаных формаў з'яўляецца цяперашні час індыкатыву, які ўтрымліваў восем тэматычных і чатыры атэматычныя класы, якія мелі, адпаведна, розныя наборы тэматычных і атэматычных канчаткаў. Наступнае апісанне ўласцівай тахарскай B мове, у некаторай ступені — таксама тахарскай А.
Палаталізацыя зычнага ў канцы кораню адбывалася ў другой і трэцяй асобах адзіночнага ліку, другой і трэцяй асобах множнага ліку ў тэматычных класах II, VIII—XII у выніку першапачатковага праіндаеўрапейскага тэматычнага e (гл. вышэй).
Суб'юнктыў таксама ахопліваў дванаццаць класаў. Па ўласным спражэнні суб'юнктыў найбольш падобны да класаў індыкатыву, аднак класы індыкатыву часам могуць не адпавядаць класам суб'юнктыву. У дадатак да гэтага, чатыры класы суб'юнктыву адрозніваюцца ад чатырох адпаведных класаў індыкатыву, маючы спецыяльныя суфіксы ў дзвюх класах суб'юнктыву і дзве класы з аблаўтным коранем, якія з'яўляюцца рэфлексамі праіндаеўрапейскага перфекту.
Падсумоўваючы, усе класы, за выняткам прэтэрыту класы VI, мелі агульны набор канчаткаў, якія паходзілі з канчаткаў праіндаеўрапейскага перфекту (з пэўнымі інавацыямі).
Загадны лад адрозніваўся паводле шасці класаў, кожная з якіх у другой асобе мела асаблівы набор канчаткаў, прысутнічалі таксама прыстаўка на p-. Апошняя лічыцца рэфлексам пратахарскага *pä-, якая магла ўтвараць камбінацыі з пачатковымі галоснымі або плыўнымі кораню. Дадзеная прыстаўка параўноўваецца з праславянскай *po-, аднак прырода яе фаналогіі застаецца складанай.
Тахарскія аптатыў і імперфект лічацца звязанымі відамі дзеясловаў.
Аптатыў звычайна ўтвараўся шляхам дадання галоснай i да асновы суб'юнктыву. Імперфект тахарскай B мовы аналагічным чынам утвараў імперфект (даданне i да асновы цяперашняга часу індыкатыву), тады як у тахарскай A існавала чатыры асобныя спосабы ўтварэння імперфекту (даданне ā да суб'юнктыўнай або індыкатыўнай асноваў, даданне ā або s непасрэдна да кораню). Аадпаведныя канчаткі адрозніваліся ў абедзвюх мовах: у тахарскай A мове вядомае прымяненне канчаткаў цяперашняга часу для аптатыву, прэтэрытных — для імперфекту, у тахарскай B зафіксаваныя тыя ж канчаткі для абодвух тыпаў дзеясловаў, якія, аднак, прадстаўлялі сабою спалучэнне прэтэрытных і асаблівых іншых канчаткаў.
Зыходзячы з разнастайнасці спосабаў утварэння розных ладоў дзеяслову ў розных часох, тахарскія мовы мелі вялікі набор дзеяслоўных канчаткаў.
Канчаткі цяперашняга часу мелі атэматычныя і тэматычныя варыянты, якія, тым не менш, былі звязаны паводле ўласнага паходжання; тэматычныя канчаткі звычайна ўзыходзяць да тэматычнага праіндаеўрапейскага галоснага (e або o). Прадстаўленыя розныя канчаткі для І—V класаў прэтэрыту, прэтэрытнага класа VI, загаднага ладу, у тахарскай B — таксама для адзіночнага ліку аптатыву і імперфекту; апрача таго, кожны канчатак меў асобныя формы для актыўнага ладу або медыяпасіву. Апошнія формы мелі надзвычай архаічны характар, адлюстроўваючы праіндаеўрапейскае адрозненне між -r цяперашняга часу і -i мінулага, што было страчана ў большасці іншых індаеўрапейскіх моў з наяўнасцю медыяпасіву.
Канчаткі цяперашняга часу зазналі амаль поўную дывергенцыю ў тахарскай A і B мовах. Ніжэй прыведзеныя ўзоры гэтых канчаткаў (тэматычных) з іх паходжаннем.