cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Свяшчэнная Рымская імперыя
Імперская рэформа
Вялікае значэнне для канстытуцыі Свяшчэннай Рымскай імперыі мела таксама адмаўленне ад прынцыпу неабходнасці каранацыі імператара Папам Рымскім для ўзаконьвання яго правоў на тытул імператара. У 1508 годзе ён паспрабаваў здзейсніць экспедыцыю ў Рым для сваёй каранацыі, аднак не быў прапушчаны венецыянцамі, якія кантралявалі шляхі з Германіі ў Італію. 4 лютага 1508 года на святочнай цырымоніі ў Трыенце ён быў абвешчаны імператарам. Папа Юлій II, якому Максіміліян I быў вельмі неабходзен для стварэння шырокай кааліцыі супраць Венецыі, дазволіў яму карыстацца тытулам «выбранага імператара». У далейшым пераемнікі Максіміліяна I (акрамя Карла V) ужо не імкнуліся да каранацыі, а ў імперскае права ўвайшло палажэнне, што само абранне германскага караля курфюрстамі робіць яго імператарам.
Рэформы Максіміліяна былі працягнуты яго ўнукам Карлам V. У выніку Рэйхстаг ператварыўся ў перыядычна склікаемы орган заканадаўчай улады, які стаў цэнтрам ажыццяўлення імперскай палітыкі, да ўдзелу ў кіраванні імперыяй былі прыцягнуты, у рознай ступені, асноўныя сацыяльныя групы краіны (курфюрсты, імперскія князі, імперскія рыцары, гараджане), паміж якімі ўзнік устойлівы баланс улады. У аснову ўзаемадзеяння дзяржаўных утварэнняў унутры імперыі быў пакладзены прынцып «земскага міру» — узведзеная ў ранг закона забарона выкарыстання ваенных спосабаў вырашэння канфліктаў паміж суб'ектамі імперыі. Нарэшце была распрацавана сістэма фінансавання агульнаімперскіх выдаткаў, якая хоць і давала збоі з-за нежадання курфюрстаў уносіць сваю долю ў агульны бюджэт, усё ж такі давала імператарам магчымасць весці актыўную знешнюю палітыку і дазволіла адбіць турэцкую пагрозу ў пачатку XVI стагоддзя. Пры Карле V быў зацверджаны адзіны крымінальны кодэкс для ўсёй імперыі — «Constitutio Criminalis Carolina».
У выніку пераўтварэнняў канца XV — пачатку XVI стагоддзя імперыя набыла арганізаваную дзяржаўна-прававую сістэму, якая дазволіла ёй суіснаваць і паспяхова спаборнічаць з нацыянальнымі дзяржавамі новага часу. Хоць не ўсе органы новай імперыі працавалі досыць эфектыўна, яны дазвалялі падтрымліваць адзінства і адносны спакой у Германіі. Рэформы, аднак, не былі завершаны, і імперыя да канца свайго існавання працягвала заставацца сукупнасцю старых і новых інстытутаў і не набыла атрыбутаў адзінай дзяржавы.
Фарміраванне новай мадэлі арганізацыі Свяшчэннай Рымскай імперыі суправаджалася аслабленнем выбарнага прынцыпу абрання імператара. Пачынаючы з 1439 года на прастоле імперыі ўстанавілася дынастыя Габсбургаў — найбольш моцны ў тэрытарыяльным плане нямецкі род. Шырокія ўладанні Габсбургаў па-за імперыяй (сярод іх спадчынных зямель былі Чэхія, Маравія, Сілезія, Венгрыя, Харватыя і Іспанія) рэзка пашырылі эканамічную базу імператара і дазволілі замацаваць за дынастыяй Габсбургаў імперскую карону. Сталіцай Германіі фактычна стала Вена, у якой размяшчаўся двор імператара і падпарадкаваныя яму органы кіравання. Зрушэнне цэнтра ўлады ў імперыі на паўднёва-ўсходнюю перыферыю мела фундаментальнае значэнне для лёсу краіны ў перыяд новага часу.
Рэфармацыя
У выніку распачатай у 1517 годзе Рэфармацыі імперыя аказалася расколатай на лютэранскую поўнач і каталіцкі поўдзень. Пратэстанцтва ў першай палове XVI стагоддзя прынялі многія вялікія княствы (Саксонія, Брандэнбург, Курпфальц, Браўншвайг-Люнебург, Гесэн, Вюртэмберг), а таксама найважнейшыя імперскія гарады — Страсбург, Франкфурт, Нюрнберг, Гамбург, Любек. Каталіцкімі засталіся царкоўныя курфюрствы Рэйна, Браўншвайг-Вольфенбютэль, Баварыя, Аўстрыя, Латарынгія, Аўгсбург, Зальцбург і некаторыя іншыя дзяржавы. Канфесійны раскол імперыі ва ўмовах адраджэння прэтэнзій на гегемонію ў Еўропе імператара Карла V (Італьянскія войны), а таксама палітыкі цэнтралізацыі імперскіх інстытутаў, якую ён праводзіў, прывёў да абвастрэння ўнутранага становішча Германіі і нарастання канфлікту паміж саслоўямі імперыі і імператарам. Нявырашанасць царкоўнага пытання і правал спроб імператара дасягнуць кампрамісу па тэалагічных пытаннях на Аўгсбургскім рэйхстагу 1530 года выклікаў афармленне двух палітычных саюзаў у Германіі — пратэстанцкага Шмалькальдэнскага і каталіцкага Нюрнбергскага. Іх процістаянне вылілася ў Шмалькальдэнскую вайну 1546—1547 гадоў, якая ўзрушыла канстытуцыйныя асновы імперыі. Хоць Карл V атрымаў перамогу ў вайне, неўзабаве супраць яго згуртаваліся ўсе асноўныя палітычныя сілы імперыі, незадаволеныя ўніверсалізмам палітыкі Карла, які жадаў стварыць «сусветную імперыю» на аснове сваіх нямецкіх, аўстрыйскіх і іспанскіх уладанняў, і непаслядоўнасцю ў рашэнні царкоўных пытанняў. У 1555 годзе на рэйхстагу ў Аўгсбургу быў складзены Аўгсбургскі рэлігійны мір, які прызнаў лютэранства ў якасці легітымнай рэлігіі і гарантаваў свабоду веравызнання для імперскіх саслоўяў, па прынцыпу «чыя краіна, таго і вера» (cujus regio, ejus religio). Карл V адмовіўся падпісаць гэта пагадненне і неўзабаве склаў з сябе паўнамоцтвы імператара.
Канфесійная эпоха і Трыццацігадовая вайна
Адрачэнне Карла V і раздзел уладанняў Габсбургаў у 1556 годзе, у выніку якога Іспанія, Фландрыя і Італія дасталіся яго сыну Філіпу II, а аўстрыйскія землі і пост імператара — брату Фердынанду I, таксама спрыялі стабілізацыі становішча ў імперыі, бо адхілілі небяспеку прыходу да ўлады бескампраміснага каталіка Філіпа II. Фердынанд I, адзін з аўтараў Аўгсбургскага рэлігійнага міру і паслядоўны правадыр курсу на ўмацаванне імперыі праз цесны саюз з князямі і павышэнне эфектыўнасці функцыянавання імперскіх устаноў, па праву лічыцца фактычным заснавальнікам імперыі новага часу. Пераемнік Фердынанда I імператар Максіміліян II сам сімпатызаваў пратэстанцтву, і ў перыяд свайго кіравання (1564—1576) яму ўдавалася, абапіраючыся на імперскіх князёў абедзвюх канфесій, падтрымліваць у імперыі тэрытарыяльны і рэлігійны парадак, вырашаючы канфлікты пры дапамозе выключна прававых механізмаў імперыі. Галоўнымі тэндэнцыямі развіцця ў другой палове XVI — пачатку XVII стагоддзяў сталі дагматычнае і арганізацыйнае афармленне і адасабленне трох канфесій — каталіцызму, лютэранства і кальвінізму, і звязаная з гэтым канфесіяналізацыя ўсіх аспектаў сацыяльнага і палітычнага жыцця нямецкіх дзяржаў. У сучаснай гістарыяграфіі гэты перыяд атрымаў назву «Канфесійная эпоха» (Konfessionelles Zeitalter).
К канцу XVI стагоддзя, аднак, намеціліся разбуральныя тэндэнцыі, закладзеныя ў палавінчатасці ўмоў Аўгсбургскага міру. Яны былі звязаны, найперш, з тэрытарыяльна-палітычным пашырэннем радыкальнага кальвінізму (Курпфальц, Нідэрланды, Гесэн-Касель, Ангальт, Бадэн-Дурлах), варожа сустрэтага як лютэранамі, так і каталікамі, а таксама з Контррэфармацыяй, якая набірала моц пасля завяршэння Трыдэнцкага сабору. Пад уздзеяннем Контррэфармацыі пачалося праследаванне пратэстантаў у аўстрыйскіх землях і некаторых імперскіх гарадах, да каталіцкага веравызнання вярнуліся многія царкоўныя княствы і гарады заходняй і паўднёвай Германіі, а таксама Бадэн-Бадэн і Пфальц-Нойбург. Акрамя таго, афармленне пад уздзеяннем працэсаў канфесіяналізацыі арганізацыйных структур нямецкіх княстваў і пачатак фарміравання дзяржаў сучаснага тыпу ўваходзілі ў супярэчнасць з захаванымі імперскімі інстытутамі. Ужо ў 1588 годзе праца Імперскага суда была паралізавана, з пачатку XVII стагоддзя з-за канфліктаў паміж канфесіямі страціў працаздольнасць імперскі рэйхстаг.
Становішча імператара Рудольфа II было сур'ёзна падарвана канфліктамі ўнутры Габсбургскага дому, няўдачамі ў аўстра-турэцкай вайне 1593—1606 гадоў і паўстаннем Іштвана Бочкаі, якое ўспыхнула ў Венгрыі. У 1608 годзе Рудольф II быў вымушаны адмовіцца ад Аўстрыі, Венгрыі і Маравіі, пакінуўшы за сабой толькі імператарскі тытул і Чэхію, якой ён падаў шырокую ўнутраную аўтаномію (Грамата Вялікасці, 1609), якая спрыяла развіццю радыкальных пратэстанцкіх плыней і абвастрэнню канфесійнага канфлікту. Аслабленне імператарскай улады і развал урадавых інстытутаў прывёў да фарміравання альтэрнатыўных структур: пратэстанцкія князі ў 1608 годзе арганізавалі Евангелічную унію, а каталікі ў 1609 годзе заснавалі Каталіцкую лігу. Процістаянне паміж канфесіямі няўхільна паглыблялася, пакуль у 1618 годзе ў Празе не ўспыхнула паўстанне супраць новага імператара і караля Чэхіі Фердынанда II. Мяцеж быў падтрыманы Евангелічнай уніяй, у канфлікт уключыліся прадстаўнікі абодвух канфесійных лагераў Германіі, а затым і замежныя дзяржавы, у выніку чаго пачалася Трыццацігадовая вайна.
Вестфальскі мір
Умовы Вестфальскага мірнага дагавора мелі фундаментальнае значэнне для Свяшчэннай Рымскай імперыі. У тэрытарыяльным плане дагавор замацаваў страту імперыяй Швейцарыі і Нідэрландаў, якія былі прызнаны незалежнымі дзяржавамі. У самой імперыі значныя землі патрапілі пад уладу замежных дзяржаў: Швецыя атрымала Пярэднюю Памеранію і землі былых біскупстваў Брэмена і Фердэна, Францыя — большую частку Эльзаса, Брэйзах і Філіпсбург. Была таксама пацверджана секулярызацыя царкоўных зямель у Паўночнай Германіі. У канфесійным плане была прызнана роўнасць на тэрыторыі імперыі каталіцкай, лютэранскай і кальвінісцкай цэркваў, замацавана права свабоды пераходу з адной рэлігіі ў іншую для імперскіх саслоўяў і гарантаваліся свабода веравызнання для рэлігійных меншасцей і права на эміграцыю. Пры гэтым былі строга зафіксаваны канфесійныя межы і ўстаноўлена, што пераход кіраўніка княства ў іншую рэлігію не павінен быў суправаджацца зменай канфесіі яго падданых. У арганізацыйным плане Вестфальскі мір прынёс кардынальную рэформу парадку функцыянавання органаў улады імперыі: рэлігійныя праблемы былі аддзелены ад адміністрацыйна-прававых пытанняў і для іх рашэння ў рэйхстагу і імперскім судзе быў уведзены прынцып канфесійнага парытэту: кожнай канфесіі давалася роўная колькасць галасоў, што аднавіла эфектыўнасць працы рэйхстага і суда. Вестфальскі мір таксама пераразмяркоўваў паўнамоцтвы паміж уладнымі інстытутамі ўнутры імперыі: бягучыя пытанні, у тым ліку заканадаўства, судовая сістэма, падаткаабкладанне, ратыфікацыя мірных пагадненняў, былі перададзены ў кампетэнцыю рэйхстага, які станавіўся пастаянна дзеючым органам. Гэта істотным чынам змяняла баланс сіл паміж імператарам і саслоўямі на карысць апошніх. У той жа час, хоць афіцыйна прызнаваліся і замацоўваліся правы і прывілеі саслоўяў («тэрытарыяльнае права саслоўяў», jus territoriale), імперскія чыны не ператвараліся ў носьбітаў дзяржаўнага суверэнітэту: імперскія княствы заставаліся пазбаўленымі шэрага атрыбутаў сучаснай незалежнай дзяржавы і не маглі заключаць міжнародныя дагаворы, якія ўваходзілі б у супярэчнасць з інтарэсамі імператара ці імперыі.
Да канца XX стагоддзя Вестфальскі мір ацэньваўся большасцю гісторыкаў як дагавор, які замацаваў нацыянальны і рэлігійны раскол Германіі, рэзка абмежаваў прэрагатывы імператара на карысць тэрытарыяльных княстваў і прадвызначыў наступны заняпад і распад імперыі. Вынікі Вестфальскага міру для Германіі разглядаліся як перамога партыкулярызму над цэнтраімклівымі сіламі кароны і поўнае вызваленне князёў ад улады імператара, якае пацягнула палітычную раздробленасць імперыі. Паводле выказвання буйнога нямецкага гісторыка канца XX стагоддзя Фолькера Прэса, «тэндэнцыі Вестфальскага міру ператваралі імперыю ў Імперыю князёў, сярод якіх імператар у будучыні быў бы не больш чым „першым сярод роўных“». Станоўчым момантам, паводле меркавання вучоных, было толькі выкараненне канфесійнай правасвядомасці і зараджэнне сучаснага міжнароднага права, заснаванага на суверэнітэце дзяржаў і незалежных ад рэлігійнай прыналежнасці суб'ектаў права.
У апошні час, аднак, адбываецца пераасэнсаванне ролі Вестфальскага міру для лёсу імперыі. Асаблівая ўвага надаецца аднаўленню асноўных структур імперыі, якія прыйшлі ў заняпад падчас Трыццацігадовай вайны, і, найперш, усесаслоўнага рэйхстага, які ператварыўся ў цэнтр працэсаў аб'яднання і апору ўсяго імперскага ладу. Сучасныя гісторыкі ўжо не разглядаюць Вестфальскі дагавор як адназначны трыумф сепаратызму і крах імперскага адзінаначалля. Наадварот, «захаваная прававая прастора адкрывала імператару шлях да вяртання ў імперыю»; іграючы на супярэчнасцях саслоўяў і карыстаючыся прынцыпам канфесійнага парытэту, імператар змог выступаць у якасці нейтральнага боку, які аб'ядноўваў імперыю. Імперскія саслоўі не дабіліся суверэнітэту і засталіся ў прававым полі імперыі, каштоўнасць якой толькі павялічылася. Вестфальскі мір у пэўным сэнсе разглядаецца як развіццё і ўдасканаленне прынцыпаў, закладзеных імперскай рэформай 1495 года і Аўгсбургскім дагаворам 1555 года. Мір не прынёс ні раздробленасці, ні княжацкага абсалютызму, а спрыяў нацыянальнаму згуртаванню нямецкага народа і замацоўваў становішча status quo, перашкаджаючы анексіі малых уладанняў і дэспатычным формам кіравання. Вестфальскі мір не рабіў імперыю аморфнай, але гарантаваў ёй далейшае жыццё ў замацаванай форме.
Імперыя ў другой палове XVII — сярэдзіне XVIII стагоддзяў
Паражэнне ў Трыццацігадовай вайне пазбавіла імперыю вядучай ролі на еўрапейскай палітычнай сцэне, якая перайшла да Францыі. Новы імператар Леапольд I, працягваючы традыцыйную палітыку падтрымкі Іспаніі, адначасова пачаў збліжацца з Англіяй і Галандыяй у сумеснай барацьбе супраць Францыі. Агрэсія Людовіка XIV прывяла да адарвання ад імперыі Франш-Кантэ і ўсяго Эльзаса, аднак у вайне Аўгсбургскай лігі (1688—1697) дзякуючы актыўным дзеянням саюзнікаў у Нідэрландах удалося даць адпор далейшаму прасоўванню французаў у кірунку прырэйнскіх зямель. Вайна за іспанскую спадчыну (1701—1714) стала рэваншам Габсбургаў за Трыццацігадовую вайну: французская гегемонія ў Заходняй Еўропе была зрынута, Паўднёвыя Нідэрланды, Неапаль і Мілан перайшлі пад уладу аўстрыйскіх Габсбургаў. На паўночным кірунку склаўся саюз Габсбургаў, Польшчы, Гановера і Брандэнбурга ў процістаянні Швецыі, у выніку чаго пасля Галандскай вайны (1672—1678) і Другой Паўночнай вайны (1700—1721) шведскае панаванне ў балтыйскім рэгіёне закончылася, а большасць яе ўладанняў на землях імперыі (Пярэдняя Памеранія, Брэмен і Фердэн) была падзелена паміж Брандэнбургам і Гановерам. Галоўнага поспеху Габсбургі дабіліся на паўднёва-ўсходнім кірунку: у серыі ваенных кампаній супраць Асманскай імперыі апошняй чвэрці XVII стагоддзя былі вызвалены Венгрыя, Трансільванія і паўночная Сербія, якія ўвайшлі ў склад Габсбургскай манархіі, што рэзка падняло палітычны прэстыж і эканамічную базу імператараў. Войны з Францыяй і Турцыяй канца XVII — пачала XVIII стагоддзяў выклікалі адраджэнне імперскага патрыятызму і зноў ператварылі імператарскі прастол у сімвал нацыянальнай агульнасці нямецкага народа.
Унутранае становішча імперыі непасрэдна пасля Трыццацігадовай вайны характарызавалася істотным абмежаваннем магчымасцей для ўплыву імператара: заходненямецкія княствы былі ў цесных саюзніцкіх адносінах з Францыяй, паўночныя арыентаваліся на Швецыю. Аднак усталяванне ў Пфальцы ў 1685 годзе каталіцкай лініі дынастыі Вітэльсбахаў і экспансіянісцкая палітыка Францыі дазволілі імператару Леапольду I аднавіць пазіцыі на захадзе краіны і згуртаваць вакол імперскага прастола прырэйнскія дзяржавы. Галоўнымі саюзнікамі імператарскага прастола ў гэтым рэгіёне сталі курфюрства Пфальц, Гесэн-Дармштат, Майнц і імперскія рыцары Вестфаліі, Сярэдняга Рэйна і Швабіі. У паўднёвых абласцях Германіі ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў цалкам пераважала Баварыя, курфюрст якой сапернічаў у сваім уплыве з самім імператарам. У паўночнай частцы імперыі ва ўмовах узмацнення Брандэнбурга да больш цеснага саюза з Габсбургамі перайшла Саксонія, кіраўнік якой у 1697 годзе прыняў каталіцтва, а таксама Гановер, які дамогся для сябе дзявятага тытула курфюрста ў 1692 годзе. У працэсы ўмацавання імперыі быў уключаны і Брандэнбург: арыентацыя на імператара стала асновай палітыкі «Вялікага курфюрста», а яго сын у 1700 годзе атрымаў згоду Леапольда I на прыняцце тытула караля Прусіі.
Рэйхстаг з 1662 года ператварыўся ў пастаянна дзеючы орган, які засядаў у Рэгенсбургу. Яго праца адрознівалася дастатковай эфектыўнасцю і спрыяла захаванню адзінства імперыі. Актыўны ўдзел у працы рэйхстага прымаў імператар Леапольд I, які паслядоўна праводзіў палітыку аднаўлення ролі імперскага прастола і далейшую інтэграцыю саслоўяў. Вялікую ролю набыла прадстаўнічая функцыя імператарскага двара ў Вене, які ператварыўся ў цэнтр прыцягнення дваран з усёй Германіі, а сам горад — у галоўны цэнтр імперскага барока. Умацаванне пазіцый Габсбургаў у спадчынных землях, паспяховая палітыка дынастычных шлюбаў і раздачы тытулаў і пасад таксама значна спрыялі ўздыму ўплыву імператара. У той жа час працэсы кансалідацыі на імперскім узроўні накладваліся на рэгіянальную інтэграцыю: у найбуйнейшых нямецкіх княствах фарміраваўся ўласны разгалінаваны дзяржаўны апарат, пышны княжацкі двор, які згуртоўваў мясцовае дваранства, і ўзброеныя сілы, якія дазвалялі курфюрстам праводзіць больш незалежную ад імператара палітыку. У перыяд войн з Францыяй і Турцыяй значна павялічылася роля імперскіх акруг, якія з 1681 гады ўзялі на сябе функцыю набору арміі, збору імперскіх падаткаў і падтрымання сталых ваенных кантынгентаў у імперыі. Пазней склаліся асацыяцыі імперскіх акруг, што дазволіла арганізаваць больш эфектыўную абарону імперскіх меж.
Умацаванне імператарскай улады пры пераемніках Леапольда I прывяло да адраджэння абсалютысцкіх тэндэнцый. Ужо пры кіраванні Іосіфа I (1705—1711) імперскія справы фактычна перайшлі ў распараджэнне прыдворнай аўстрыйскай канцылярыі, а эрцканцлер і яго ведамства былі адхілены ад удзелу ў прыняцці рашэнняў. Падчас Вайны за іспанскую спадчыну (1701—1714) ізноў былі заяўлены прэтэнзіі імператараў на Паўночную і Сярэднюю Італію. Больш рашуча імператары сталі ўмешвацца і ва ўнутраныя справы нямецкіх княстваў, што выклікала ў адказ супраціўленне буйных суб'ектаў імперыі і іх адыход ад падтрымкі імператара. Пры Карле VI (1711—1740) палітыка імператара вызначалася, галоўным чынам, яго прэтэнзіямі на іспанскі прастол і праблемай наследавання габсбургскіх зямель (Прагматычная санкцыя, 1713 год), тады як імперскія праблемы аказаліся на перыферыі ўвагі. Гэта адбывалася ва ўмовах росту магутнасці буйных суб'ектаў імперыі (Баварыі, Прусіі, Саксоніі і Гановера), якія імкнуліся праводзіць уласную незалежную палітыку ў Еўропе, мала ўлічваючы інтарэсы імперыі і імператара. Так, імператар быў адціснуты ад дзяльбы былых шведскіх уладанняў у імперыі пасля Другой Паўночнай вайны, а ў канфлікце паміж каталікамі і пратэстантамі Пфальца ў 1719—1724 гадах супраць імператара рэзка выступіла кааліцыя нямецкіх евангелічных дзяржаў на чале з Прусіяй і Гановерам, што ледзь не выклікала ваенныя сутыкненні. Для Карла VI вялікім поспехам у імперскай палітыцы стала прызнанне рэйхстагам Прагматычнай санкцыі ў 1732 годзе, хоць курфюрсты Баварыі, Пфальца і Саксоніі прагаласавалі супраць. У цэлым, к сярэдзіне XVIII стагоддзя адзінства імперыі было істотна падарвана, буйныя нямецкія княствы практычна выйшлі з-пад кантролю імператара, тэндэнцыі распаду відавочна пераважалі над слабымі спробамі імператара захаваць баланс улады ў Германіі.
Аўстра-прускае процістаянне і заняпад імперыі
Ужо з канца XVII стагоддзя ў рамках Свяшчэннай Рымскай імперыі пачаў выяўляцца антаганізм двух яе найбольш уплывовых членаў: Аўстрыі і Прусіі. Аўстрыйская манархія Габсбургаў, заваяваўшы Венгрыю і атрымаўшы пасля Вайны за іспанскую спадчыну шырокія ўладанні ў Італіі і Нідэрландах, усё больш адасаблялася ад імперыі, хоць іменна яе кіраўнікі займалі трон імператара. Інтарэсы Габсбургаў ляжалі найперш у паўднёва-ўсходнім і паўднёвым кірунках, у той час як унутрыімперскім справам з пачатку XVIII стагоддзя стала надавацца значна менш увагі. Больш таго, поспехі цэнтралізатарскай палітыкі ў спадчынных землях Габсбургі паспрабавалі перанесці і на імперыю, што сустрэла рэзкае непрыманне з боку імперскіх саслоўяў. Значная частка ўладанняў прускага караля таксама ляжала па-за тэрыторыяй імперыі, што дазваляла яму дзейнічаць на еўрапейскай палітычнай сцэне ў якасці незалежнага кіраўніка. Эканамічны ўздым, стварэнне пры Фрыдрыху I і Фрыдрыху Вільгельме I эфектыўнай бюракратычнай сістэмы кіравання і фарміраванне моцнай арміі высунулі Прусію на першы план сярод германскіх дзяржаў, што пацягнула абвастрэнне суперніцтва з Аўстрыяй. Прусія фактычна перастала браць удзел у агульнаімперскіх пытаннях: на яе тэрыторыі не дзейнічалі нормы, якія ахоўваюць інтарэсы саслоўяў, не выконваліся рашэнні імперскага суда, армія не прымала ўдзелу ў ваенных кампаніях імператара, а праца Верхнесаксонскай імперскай акругі была паралізавана. У выніку разыходжання паміж фактычнай ваенна-палітычнай моцай Прусіі і іншых буйных нямецкіх княстваў і састарэлай імперскай іерархіяй, якое толькі ўзмацнялася, к сярэдзіне XVIII стагоддзя наспеў востры сістэмны крызіс Свяшчэннай Рымскай імперыі.
Пасля смерці імператара Карла VI у 1740 годзе і спынення прамой мужчынскай лініі дому Габсбургаў аўстра-прускае процістаянне вылілася ў адкрытую вайну. Сілезскія войны (1740—1745) паміж прускім каралём Фрыдрыхам II і аўстрыйскай эрцгерцагіняй Марыяй Тэрэзіяй завяршыліся паражэннем Аўстрыі і стратай ёю Сілезіі. Адначасова Аўстрыя была вымушана весці Вайну за аўстрыйскую спадчыну (1741—1748) супраць франка-іспана-баварскай кааліцыі. У 1742 годзе Карл Альбрэхт, курфюрст Баварыі, быў аднагалосна выбраны імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Упершыню за тры стагоддзі на прастол Германіі ўступіў не член дому Габсбургаў. Некаторымі гісторыкамі абранне Карла Альбрэхта разглядаецца як спроба імперскіх саслоўяў знайсці новы палітычны шлях для імперыі і перанесці цэнтр яе цяжару з паўднёва-ўсходняй ускраіны ў «старую Германію». Нягледзячы на спробы Карла VII упарадкаваць працу дзяржаўных органаў імперыі, ваенныя дзеянні развіваліся для яго няўдала: аўстрыйцы некалькі разоў руйнавалі і захоплівалі Баварыю, што нанесла разгромны ўдар па матэрыяльнай базе імператара.
Пасля смерці Карла VII у 1745 годзе імперскі прастол вярнуўся да Габсбургаў: імператарам быў выбраны муж Марыі Тэрэзіі Франц I Латарынгскі. Аднак к гэтаму часу імперыя ўжо знаходзілася ў глыбокім крызісе. Спробы Габсбургаў аднавіць эфектыўнасць працы імперскіх структур і паставіць іх на службу інтарэсам Аўстрыі натыкнуліся на рашучае супраціўленне княстваў на чале з Прусіяй, якая ўзяла на сябе ролю абаронцы нямецкіх свабод ад «абсалютысцкіх» дамаганняў Габсбургаў. Франц I пацярпеў поўны правал у спробе аднавіць прэрагатывы імператара ў сферы леннага права і стварыць дзейсную імперскую армію. Хоць падчас Сямігадовай вайны (1756—1763) удалося дабіцца аб'яўлення рэйхстагам імперскай вайны супраць Фрыдрыха II, гэта адбылося ў значнай ступені дзякуючы націску Францыі на сваіх саюзнікаў у Германіі і не прывяло да пералому ў вайне. Больш таго, у канцы Сямігадовай вайны нямецкія княствы канчаткова перасталі падпарадкоўвацца імператару і самастойна заключалі сепаратныя перамір'і з Прусіяй. А падчас вайны за Баварскую спадчыну 1778—1779 гадоў, калі імператар паспрабаваў сілавымі метадамі замацаваць за Габсбургамі Баварыю, імперскія саслоўі, кіруемыя Прусіяй, адкрыта выступілі супраць імператара.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё
Узмацненне эксплуатацыі сялянства ў Паўднёвай Германіі, абвастрэнне сацыяльнага канфлікту паміж гарадскім патрыцыятам і цэхавымі рабочымі, а таксама паміж ніжэйшым дваранствам і імперскімі князямі, пад уплывам ідэй Рэфармацыі выклікалі ў 1524—1525 гадах масавае народнае паўстанне ў Швабіі, Франконіі, Цюрынгіі і Ціролі, якое ўвайшло ў гісторыю пад назвай Вялікай сялянскай вайны. Паражэнне паўстання і пагаршэнне становішча сельскай гаспадаркі ў XVI стагоддзі прывяло да ўзмацнення феадальнай залежнасці паўднёва-нямецкага сялянства і распаўсюджвання прыгону на іншыя рэгіёны Германіі. Свабоднае сялянства і супольныя інстытуты працягвалі захоўваць пануючае значэнне толькі ў Саксоніі, Цюрынгіі, Фрысландыі, Дзітмаршэне і некаторых абласцях Гесэна. Калі ў Брандэнбургу, Мекленбургу, Памераніі назіралася далейшае ўмацаванне фальварачнай гаспадаркі і павелічэнне паншчынных павіннасцей, то на захадзе імперыі значнага пагаршэння становішча сялянства не назіралася. Сацыяльнае процістаянне паміж сялянамі і дваранствам у XVI—XVII стагоддзях страціла вастрыню, шмат у чым дзякуючы фактару рэлігійнай салідарнасці, развіццю разнастайных форм апякунства і судовых каналаў абароны сялянамі сваіх інтарэсаў.
У развіцці гарадоў у XVI стагоддзі намеціўся застой былых эканамічных лідараў (ганзейскія гарады, Аўгсбург, горныя цэнтры Саксоніі) і пераход лідарства да гарадоў Цэнтральнай Германіі на чале з Франкфуртам і Нюрнбергам. На змену купецкім банкірскім дамам Фугераў і Вельзераў прыйшлі банкі Гамбурга, Нюрнберга і Лейпцыга. Значнае ўзмацненне бюргерства ў перыяд Рэфармацыі змянілася к XVII стагоддзю поўнай перавагай дваранства ў палітычнай сістэме імперыі, адцісканнем бюргерства ад кіравання і паніжэннем яго статусу. На ўзроўні гарадоў адбывалася алігархізацыя гарадскіх абшчын і ўмацаванне ўсеўладдзя патрыцыяту ў сістэме гарадскога кіравання. Ніжэйшае дваранства паступова пераходзіла пад уплыў імперскіх князёў, а з развіццём прыдворна-адміністрацыйнага апарата ў княствах уключалася ў палітычную сістэму буйных дзяржаўных утварэнняў і губляла сваю незалежнасць.
Трыццацігадовая вайна нанесла цяжкі ўдар па эканоміцы і дэмаграфічнаму стану імперыі. Экспарт з Германіі практычна спыніўся, ганзейскія гарады і горныя цэнтры Саксоніі прыйшлі ў заняпад. У гарадах узмацніліся імкненні да пераходу пад заступніцтва тэрытарыяльных князёў, спыніла існаванне Ганза, канчаткова замацавалася эканамічнае лідарства Франкфурта і Кёльна. Маёнткавая і сялянская гаспадаркі ў XVII ст. мелі тэндэнцыю кансервацыі існуючых парадкаў пры супакаенні адносін паміж сялянамі і памешчыкамі. У паўночна-ўсходняй Германіі ў XVIII стагоддзі ўмацавалася дамінаванне буйной латыфундыйнай памешчыцкай гаспадаркі, заснаванай на паншчыннай працы і арыентаванай на рынак, тады як у заходніх і паўднёва-заходніх землях пераважала чыншавая сістэма. Істотна ажывілася ў XVIII ст. суконная і металургічная прамысловасць прырэйнскіх зямель, Брандэнбурга і Сілезіі, з'явіліся буйныя цэнтралізаваныя мануфактуры, аднак па тэмпах прамысловага развіцця імперыя істотна адставала не толькі ад Англіі і Францыі, але і ад Швецыі.
Вайна з Францыяй і секулярызацыя 1803 года
Распачатая Вялікая Французская рэвалюцыя першапачаткова прывяла да кансалідацыі імперыі. У 1790 годзе быў складзены Райхенбахскі саюз паміж імператарам і Прусіяй, які на час спыніў аўстра-прускае процістаянне, а ў 1792 годзе падпісана Пільніцкая канвенцыя, па якой абедзве дзяржавы абавязаліся аказаць ваенную дапамогу французскаму каралю. Аднак мэтамі новага аўстрыйскага імператара Франца II былі не ўмацаванне імперыі, а рэалізацыя замежнапалітычных планаў Габсбургаў, пашырэнне Аўстрыйскай манархіі, у тым ліку за кошт нямецкіх княстваў, і выгнанне французаў з Германіі. Аналагічныя імкненні меў і прускі кароль. 23 сакавіка 1793 года рэйхстаг абвясціў імперскую вайну Францыі.
К гэтаму часу левабярэжжа Рэйна і аўстрыйскія Нідэрланды былі захоплены французамі, а Франкфурт спалены. Імперская армія была вельмі слабая. Суб'екты імперыі імкнуліся як мага больш абмежаваць удзел сваіх ваенных кантынгентаў у баявых дзеяннях за межамі ўласных зямель, адмаўляліся плаціць ваенныя ўзносы і спрабавалі як мага хутчэй дабіцца сепаратнага міру з Францыяй. Ужо ў 1794 годзе імперская кааліцыя пачала распадацца. У 1795 годзе, заключыўшы Базельскі мір, з вайны выйшла Прусія, за ёю ўслед зрабілі тое ж паўночнанямецкія дзяржавы, а ў 1796 годзе — Бадэн і Вюртэмберг. Аўстрыйская армія, якая працягвала весці ваенныя дзеянні, цярпела паражэнні на ўсіх франтах. Нарэшце, у 1797 годзе французская армія Напалеона Банапарта ўварвалася з Італіі на тэрыторыю спадчынных уладанняў Аўстрыі.
Увесну 1797 года быў складзены Кампафармійскі мір. Імператар перадаваў Францыі Бельгію і Ламбардыю і згаджаўся саступіць левабярэжжа Рэйна, а ўзамен атрымліваў кантынентальныя ўладанні Венецыі і права на павелічэнне аўстрыйскіх уладанняў у імперыі за кошт царкоўных княстваў паўднёва-ўсходняй Германіі.
Рэальнасць
Рэа́льнасць (ад realis — рэчаісны) — філасофскі тэрмін, які ўжываецца ў розных значэннях як існуючае наогул; аб'ектыўна паказаны свет; фрагмент ўніверсума, які складае прадметную вобласць адпаведнай навукі; аб'ектыўна існуючыя з’явы, факты, гэта значыць існуючыя сапраўды. Адрозніваюць аб'ектыўную (рэчаіснасць) рэальнасць і суб'ектыўную (з’явы свядомасці) рэальнасць.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Вайна з Францыяй і секулярызацыя 1803 года
У 1798 годзе ў Раштаце адкрыліся мірныя перагаворы з Францыяй ад імя імперыі, на якіх пачалося абмеркаванне пытання кампенсацыі былым кіраўнікам княстваў левага берага Рэйна за кошт секулярызацыі царкоўных уладанняў. Перагаворы праваліліся, але вайна Другой кааліцыі (1799—1801 гады), якая ўспыхнула ў 1799 годзе і ў якой Аўстрыя паспрабавала дабіцца рэваншу, завяршылася поўным паражэннем саюзнікаў.
Ігнацік
Ігнацік — прозвішча.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Вайна з Францыяй і секулярызацыя 1803 года
Люневільскім мірам 1801 года была прызнана анексія Францыяй левага берага Рэйна, у тым ліку зямель трох духоўных курфюрстаў — Кёльна, Майнца і Трыра. Вырашэнне пытання аб тэрытарыяльнай кампенсацыі пацярпелым нямецкім князям было вынесена на разгляд імперскай дэпутацыі. Пасля працяглых перагавораў пад націскам Францыі і Расіі і пры фактычным ігнараванні пазіцыі імператара быў прыняты канчатковы праект рэарганізацыі імперыі, які і быў зацверджаны 24 сакавіка 1803 года.
«Заключная пастанова імперскай дэпутацыі» 1803 года прадугледжвала кардынальную рэарганізацыю складу і структуры Свяшчэннай Рымскай імперыі. Царкоўныя ўладанні на тэрыторыі Германіі былі секулярызаваны і большай часткай увайшлі ў склад буйных свецкіх дзяржаў. Спынялі таксама сваё існаванне ў якасці суб'ектаў імперскага права амаль усё (за выключэннем шасці) імперскія гарады. Усяго было скасавана, не лічачы анексаваных Францыяй зямель, больш за 100 дзяржаўных утварэнняў у складзе імперыі, а колькасць насельніцтва секулярызаваных зямель дасягала трох мільёнаў чалавек. Прычым найбольшы прырост у адносінах тэрыторыі і колькасці насельніцтва атрымалі французскія сатэліты Бадэн, Вюртэмберг і Баварыя, а таксама Прусія, пад уладу якой перайшла вялікая частка ўладанняў царквы ў Паўночнай Германіі. Пасля завяршэння тэрытарыяльнага размежавання да 1804 годзе ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі засталося каля 130 дзяржаў, не лічачы ўладанняў імперскіх рыцараў.
Рэальнасць
Ісціна
Гнасеалагічныя характарыстыка мыслення ў яго дачыненні да свайго прадмета. У раздзелах навукі (фізіцы, хіміі, гісторыі, сацыялогіі і інш.) катэгорыя ісціны валодае дваістай характарыстыкай. З аднаго боку, ісціна ёсць у традыцыйным разуменні мэта навуковага пазнання, а з другога — гэта самастойная каштоўнасць, якая забяспечвае прынцыповую магчымасць навуковых ведаў супадаць з аб'ектыўнай рэальнасцю, як мінімум быць комплексам базавых рашэнняў тэарэтычных і практычных задач.
Факт
Тэрмін у шырокім сэнсе можа выступаць як сінонім ісціны; падзея або вынік; рэальнае, а не выдуманае; канкрэтнае і адзінкавае ў супрацьлегласць агульнаму і абстрактнаму. Цвёрда усталяванае ўтрыманне свядомасці. У філасофіі навукі факт — гэта асаблівая прапанова, якая фіксуе эмпірычнае веданне, зацвярджэнне або ўмова, якое можа быць верыфікавана. Факт супрацьпастаўляецца тэорыі або гіпотэзе. Навуковая тэорыя апісвае і тлумачыць факты, а таксама можа прадказаць новыя. Зацвярджэнне, якое не можа быць непасрэдна пацверджана або аспрэчана, называецца дапушчэннем або меркаваннем.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Вайна з Францыяй і секулярызацыя 1803 года
Тэрытарыяльныя змены пацягнулі радыкальныя змены ў складзе рэйхстага і калегіі курфюрстаў. Былі скасаваны тытулы трох царкоўных курфюрстаў, а замест іх курфюрскія правы былі нададзены кіраўнікам Бадэна, Вюртэмберга, Гесэн-Каселя і эрцканцлеру імперыі Карлу-Тэадору фон Дальбергу. У выніку ў калегіі курфюрстаў, а таксама ў палаце князёў імперскага рэйхстага, большасць перайшла да пратэстантаў і сфарміравалася моцная прафранцузская партыя. Ліквідацыя вольных гарадоў і царкоўных княстваў — традыцыйна асноўнай апоры імперыі — прывяла да страты імперыяй устойлівасці і поўнага падзення ўплыву імператарскага прастола. Свяшчэнная Рымская імперыя канчаткова ператварылася ў кангламерат фактычна незалежных дзяржаў і страціла перспектывы свайго выжывання як адзінага палітычнага ўтварэння.
Канец Свяшчэннай Рымскай імперыі
Імавернасць хуткага краху імперыі ці, прынамсі, краху ўлады Габсбургаў у Германіі пасля «Заключнай пастановы» імперскай дэпутацыі 1803 года стала відавочнай нават для самога імператара Франца II. У 1804 годзе ён прыняў тытул імператара Аўстрыі, імкнучыся заставацца роўным па рангу Напалеону, абвешчанаму ў тым жа годзе спадчынным імператарам французаў. Хоць акт прыняцця тытула імператара Аўстрыі напрамую не парушаў імперскую канстытуцыю, ён сведчыў пра ўсведамленне магчымасці страты Габсбургамі прастола Свяшчэннай Рымскай імперыі. Небяспека таго, што рымскім імператарам будзе выбраны Напалеон, стала рэальнай ужо ў 1804 годзе, калі апошні наведаў старажытную імперскую сталіцу Ахен і магілу Карла Вялікага, якая знаходзіцца там. Ідэі прыняцця Напалеонам рымскай кароны сімпатызаваў нават эрцканцлер імперыі Карл Тэадор Дальберг.
Рэальнасць
Светапогляд
Сукупнасць поглядаў, ацэнак, прынцыпаў і вобразных уяўленняў, якія вызначаюць самае агульнае бачанне, разуменне свету, месцы ў ім чалавека, а таксама — жыццёвыя пазіцыі, праграмы паводзін, дзеянняў людзей. Светапогляд надае чалавечай дзейнасці арганізаваны, асэнсаваны і мэтанакіраваны характар.
Быццё і рэальнасць
Паняцце рэальнасць ўступае ў складаныя адносіны з паняццем быцця:
Свяшчэнная Рымская імперыя
Канец Свяшчэннай Рымскай імперыі
Тым не менш, смяротны ўдар па Свяшчэннай Рымскай імперыі нанёс не акт заснавання Аўстрыйскай імперыі, а вайна Трэцяй кааліцыі 1805 года. Армія Франца II была ўшчэнт разгромлена ў бітве пад Аўстэрліцам, а Вена захоплена французамі. На баку Напалеона ў гэтай вайне ваявалі войскі Бадэна, Баварыі і Вюртэмберга, што не выклікала ніякай адмоўнай рэакцыі ў імперыі. Франц II быў вымушаны заключыць з Францыяй Прэсбургскі мір, паводле якога імператар не толькі адмаўляўся на карысць Напалеона і яго сатэлітаў ад уладанняў у Італіі, Ціроля, Фарарльберга і Пярэдняй Аўстрыі, але і прызнаваў за кіраўнікамі Баварыі і Вюртэмберга тытулы каралёў, што юрыдычна выводзіла гэтыя дзяржавы з-пад якой-небудзь улады імператара і давала ім амаль поўны суверэнітэт. Аўстрыя канчаткова была адціснута на перыферыю Германіі, а імперыя ператварылася ў фікцыю. Як падкрэсліваў Напалеон у лісце да Талейрана пасля Прэсбургскага дагавора:
Рэальнасць
Рэальнасць і віртуальнасць
Паняцці віртуальнасці і рэальнасці вывучаюцца філасофскай філасофія быцця і гнасеалогіяй, а таксама сацыяльнай філасофіяй, сацыялогіяй, псіхалогіяй, інфарматыкай. Пры гэтым паняцце рэальнасці разглядаецца праз быццё ў яго супастаўленні з небыццём, а таксама магчымымі формамі быцця. Катэгорыя «віртуальнасці» ўводзіцца праз апазіцыю субстанцыяльнасці і патэнцыяльнасці: віртуальны аб'ект існуе, хоць і не субстанцыяльна, але цалкам рэальна, у той жа час — не патэнцыяльна, а актуальна. Віртуальнасць не зводзіцца да сучасных камп’ютарных праграмным артэфактаў, да яе адносяцца, напрыклад, сны, галюцынацыі, транс, калектыўныя псіхозы, розныя памежныя («змрочныя») станы свядомасці, якія з’яўляюцца такімі ж формамі віртуальнасці, як і вобразы (сімуляцыі), змадэляваныя на сучасных IT-носьбітах. Віртуальная рэальнасць, як катэгорыя рэчаіснасці, сутнасць «недаузніклая падзея», «неданароджанае быццё». У сучаснай навуковай літаратуры такі падыход, заснаваны на прызнанні паліантычнасці рэальнасці і ажыццяўляе ў дадзеным кантэксце рацыянальную рэканструкцыю віртуальнай рэальнасці, атрымаў найменне «віртуалістыка». Нярэдка паняцце «віртуальнасці» псіхалагізіруецца, а вывучэнне феномена «віртуалізацыі» пераносіцца ў плоскасць праблем асобы. Між тым, гэта сацыяльны працэс, які змяняе не толькі ментальнасць, але і саму асобу. Сучасная тэндэнцыя такая, што віртуальнасць не толькі псіхалагізіруецца і інфарматызіруецца, але і сацыялізіруецца, а сацыяльнасць — віртуалізіруецца. Віртуалізіруецца не толькі грамадства, але і спароджаная ім асоба. Сучаснае інфармацыйнае грамадства постмадэрну структуруецца сваім рухам да віртуальнасці.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Канец Свяшчэннай Рымскай імперыі
Працэс распаду імперыі набіраў абароты. У студзені Швецыя абвясціла пра спыненне ўдзелу прадстаўнікоў сваіх паўночнагерманскіх уладанняў (Пярэдняя Памеранія) у агульнаімперскім рэйхстагу і ануляванні імперскай канстытуцыі ў нямецкіх землях, якія належаць ёй. У маі 1806 года імперскі эрцканцлер Дальберг, нягледзячы на пратэст імператара, прызначыў сваім каад'ютарам і пераемнікам дзядзьку Напалеона кардынала Жазефа Феша — француза, які не гаварыў ні слова па-нямецку. У выпадку смерці Дальберга Феш стаў бы главой урада Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле меркавання новага аўстрыйскага канцлера Іагана Філіпа Штадыёна, перад імперыяй адкрывалася толькі дзве перспектывы: роспуск, або рэарганізацыя пад французскім панаваннем. 12 ліпеня 1806 года Баварыя, Вюртэмберг, Бадэн, Гесэн-Дармштат, Насау (абедзве лініі), Берг, эрцканцлер Дальберг і восем іншых нямецкіх княстваў падпісалі ў Парыжы дагавор аб утварэнні Рэйнскага саюза пад заступніцтвам Напалеона. 1 жніўня гэтыя дзяржавы абвясцілі аб сваім выхадзе са складу Свяшчэннай Рымскай імперыі. Неўзабаве пачалася медыятызацыя ўдзельнікамі Рэйнскага саюза сумежных уладанняў імперскіх рыцараў і дробных графстваў, у выніку якой колькасць нямецкіх дзяржаўных утварэнняў скарацілася з двухсот да трохі больш чым сарака.
22 ліпеня 1806 года аўстрыйскі пасланец у Парыжы атрымаў ультыматум Напалеона, паводле якога ў выпадку, калі Франц II не адрачэцца ад прастола імперыі да 10 жніўня, французскія войскі атакуюць аўстрыйскія ўладанні. У Вене ўжо на працягу доўгага часу вяліся дыскусіі пра мэтазгоднасць захавання Свяшчэннай Рымскай імперыі ва ўмовах абсалютнага дамінавання Францыі ў Германіі. Узяла верх пазіцыя канцлера Штадыёна, які лічыў, што існуе сур'ёзная небяспека ператварэння імперыі ў французскі пратэктарат, і што захаванне Францам II імперскага прастола немінуча пацягне вайну з Напалеонам, да якой Аўстрыя была не гатова. Адмова ад кароны стала непазбежнай. Відавочна, к пачатку жніўня 1806 года, атрымаўшы гарантыі французскага пасланца, што Напалеон не надзене карону рымскага імператара, Франц II вырашыў пайсці на адрачэнне.
Рэальнасць
Фізічная рэальнасць
Матэрыяльны свет Сусвету, у сутнасці — асноўны аб'ект вывучэння прыродазнаўчых навук. На бягучы момант няма адзінага меркавання датычна паняцця жыцця, аднак навукоўцы ў цэлым прызнаюць, што біялагічная праява жыцця характарызуецца арганізацыяй, метабалізмам, ростам, адаптацыяй, рэакцыяй на раздражняльнікі і ўзнаўленнем. Таксама можна сказаць, што жыццё з’яўляецца характарыстыкай стану арганізма. Уласцівасці, характэрныя для зямных арганізмаў (раслін, жывёл, грыбоў, найпростых, архей і бактэрый) наступныя: яны складаюцца з клетак на вуглярод-воднай аснове са складанай арганізацыяй, маюць метабалізм, здольнасць да росту, рэагаванні на раздражняльнікі і ўзнаўленне. Сутнасць, якая валодае такімі ўласцівасцямі, як правіла, лічыцца жыццём. Аднак не ў кожным вызначэнні жыцця сцвярджаецца, што ўсе гэтыя ўласцівасці неабходныя.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Канец Свяшчэннай Рымскай імперыі
6 жніўня 1806 года Франц II абвясціў аб складанні з сябе тытула і паўнамоцтваў імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі, растлумачыўшы гэта немагчымасцю выканання абавязкаў імператара пасля заснавання Рэйнскага саюза. Адначасова ён вызваліў імперскія княствы, саслоўі, чыны і службовых асоб імперскіх устаноў ад абавязкаў, накладзеных на іх імперскай канстытуцыяй. Хоць акт аб адрачэнні і не быў бездакорны з юрыдычнага пункта гледжання (дагэтуль вядуцца спрэчкі па пытанні, ці меў імператар права аднаасобна прымаць рашэнне аб скасаванні імперыі), у Германіі ўжо не было палітычнай волі падтрымліваць існаванне імперскай арганізацыі. Свяшчэнная Рымская імперыя перастала існаваць.
Рэальнасць
Сацыяльная рэальнасць
Рэальнасць сацыяльнага свету. Сацыяльная рэальнасць адрозніваецца ад кагнітыўнай, біялагічнай або індывідуальнай, і складаецца з тэндэнцый сацыяльна прынятых у грамадстве. Некаторыя даследчыкі, як Джон Сёрль, лічаць, што сацыяльная рэальнасць можа быць ўстаноўлена асобна ад кожнага індывіда і ад навакольнага асяроддзя (у адрозненне ад перцэпцыйнай псіхалогіі, у тым ліку Дж. Дж. Гібсана, і найбольш экалагічных эканамічных тэорый).
Свяшчэнная Рымская імперыя
Канстытуцыйна-прававыя асновы
Свяшчэнная Рымская імперыя не мела канстытуцыі як адзінага нарматыўнага акту. У аснове яе дзяржаўнай будовы і прынцыпаў функцыянавання ляжалі няпісаныя прававыя звычаі, якія толькі пачынаючы з позняга Сярэднявечча сталі дапаўняцца заканадаўчымі актамі імператараў і рэйхстага. У новы час канстытуцыйна-прававыя нормы былі раскіданы па значнаму ліку актаў, што ў спалучэнні з унікальным федэратыўным характарам імперыі і сістэмай балансу ўлады, якая склалася паміж рознымі імперскімі інстытутамі і саслоўямі, стварала досыць складаную дзяржаўна-прававую канструкцыю. Па вобразнаму выразу Іагана Якаба Мозера, буйнога нямецкага прававеда XVIII стагоддзя,
Федэратыўны прынцып і складаная іерархія дзяржаўнай структуры сталі аб'ектамі крытыкі з часоў Рэфармацыі і фарміравання ў Еўропе цэнтралізаваных нацыянальных дзяржаў. Самуэль Пуфендорф у XVII стагоддзі назваў Свяшчэнную Рымскую імперыю «падобнай да „пачвары“ (monstro simile) супольнасцю паўсамастойных княстваў, якія існавалі пад прыкрыццём слабых прэрагатыў імператарскага прастола». Аднак нягледзячы на ўсю дэцэнтралізацыю імперыя заставалася адзіным дзяржаўным утварэннем, з уласным главой — выбарным імператарам — і суб'ектамі — імперскімі саслоўямі. Дваістаісць улады, увасобленая ў імператары і імперскіх саслоўях, якія былі адносна незалежнымі крыніцамі вярхоўнай улады, стварала сістэму, якая моцна адрознівалася ад іншых еўрапейскіх дзяржаў: імператар «не быў імперыяй» і часта яго воля не была дзяржаўнай воляй. Апошні эрцканцлер Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл Тэадор Дальберг так апісваў гэту дзяржаву незадоўга да яго падзення:
Рэальнасць
Віртуальная рэальнасць у інфарматыцы
Створаны тэхнічнымі сродкамі свет (аб'екты і суб'екты), які перадаецца чалавеку праз яго адчуванні: зрок, слых, нюх, дотык і іншыя. Віртуальная рэальнасць імітуе як ўздзеянне, так і рэакцыі на ўздзеянне. Для стварэння пераканаўчага комплексу адчуванняў рэальнасці камп’ютарны сінтэз уласцівасцей і рэакцый віртуальнай рэальнасці вырабляецца ў рэальным часе. Аб'екты віртуальнай рэальнасці звычайна паводзяць сябе блізка да паводзін аналагічных аб'ектаў матэрыяльнай рэальнасці. Карыстальнік можа ўздзейнічаць на гэтыя аб'екты ў згодзе з рэальнымі законамі фізікі (гравітацыя, ўласцівасці вады, сутыкненне з прадметамі, адлюстраванне і т. п.). Аднак часта ў забаўляльных мэтах карыстальнікам віртуальных светаў дазваляецца больш, чым магчыма ў рэальным жыцці (напрыклад: лётаць, ствараць любыя прадметы і т. п.).
Свяшчэнная Рымская імперыя
Імператар
Паводле сярэдневяковых уяўленняў, германскі імператар з'яўляўся прамым пераемнікам імператараў познеантычнай Рымскай імперыі і франкскай імперыі Карла Вялікага. Гэта дазваляла кіраўнікам Свяшчэннай Рымскай імперыі прэтэндаваць на вярхоўную ўладу ў Еўропе. Свяшчэнны характар асобе імператара надавала яго каранацыя ў Рыме Папам Рымскім. Толькі пасля гэтага абраны манарх мог карыстацца імператарскім тытулам. Імператар быў таксама каралём Германіі (Усходнефранкскага каралеўства), Італіі і Бургундыі, прычым найбольш цеснай была сувязь паміж імперыяй і Германіяй: толькі абраны нямецкімі князямі кароль мог насіць тытул імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Першыя імператары з Саксонскай дынастыі выкарыстоўвалі тытул imperator augustus («імператар аўгуст»). У канцы X стагоддзя стаў выкарыстоўвацца тытул imperator Romanorum («рымскі імператар»), а з XI стагоддзя — Romanorum imperator augustus («рымскі імператар аўгуст»).
Да каранацыі ў Рыме кіраўнікі імперыі насілі каралеўскі тытул. Першапачаткова гэта быў запазычаны ў Каралінгаў тытул rex Francorum (orientalium) («кароль (усходніх) франкаў»). Аднак паступова ён пачаў выцясняцца тытулам rex Teutonicorum/Teutonicum («кароль немцаў»). А падчас барацьбы імператара Генрыха IV за інвестытуру ўзнік новы тытул — rex Romanorum («рымскі кароль»).
З канца XV стагоддзя па палітычных прычынах каранацыя імператара ў Рыме стала немагчымай. У выніку Максіміліян I і яго пераемнікі сталі выкарыстоўваць тытул «абраны рымскі імператар» (electus imperator Romanorum, Erwählter Römischer Kaiser), маючы на ўвазе, што яго ўладальнік калі-небудзь наведае Рым для каранацыі. Спадчыннік імператарскага прастола, які абіраўся пры жыцці кіруючага манарха, атрымліваў тытул «рымскага караля» (Römischer König), аднак, за выключэннем рэдкіх выпадкаў (Фердынанд I у 1531—1558), ніякіх рэальных уладных паўнамоцтваў не меў.
Рэальнасць
Дапоўненая рэальнасць
Тэрмін, які адносіцца ды ўсіх праектаў, накіраваных на дадатак рэальнасці любымі віртуальнымі элементамі. Дапоўненая рэальнасць — складовая частка змешанай рэальнасці (mixed reality), у якую таксама ўваходзіць «дапоўненая віртуальнасць» (калі рэальныя аб'екты інтэгруюцца ў віртуальнае асяроддзе). Самы распаўсюджаныя прыклады дапоўненай рэальнасці — паралельна каляровым лініям, якія паказваюць знаходжанне бліжэйшага палявога гульца ды брамы пры тэлетрансляцыі футбольных матчаў, стрэлкі, якія паказзваюць адлегласці ад месца штрафнога ўдару да брамы, намаляваная траекторыя шайбы падчас хакея і т. п. Сам тэрмін меркавана быў прапанаваны даследчыкам Томам Кодэлам, які працаваў на карпарацыю Boeing (Tom Caudell) у 1990 годзе .. Існуе некалькі азначэнняў дапоўненай рэальнасці: даследчык Рональд Азума (Ronald Azuma) у 1997 годзе вызначыў дапоўненую рэальнасць як сістэму, якая :
У 1994 годзе Пол Мілграм (Paul Milgram) і Фуміа Кісіна (Fumio Kishino) апісалі кантынуум Віртуальнасць-Рэальнасць (Milgram's Reality-Virtuality Continuum)  — прастору паміж рэальнасцю і віртуальнасцю, паміж якімі размешчаны дапоўненая рэальнасць (бліжэй да рэальнасці) і дапоўненая віртуальнасць (бліжэй да віртуальнасці). Яшчэ адно вызначэнне: Дапоўненая рэальнасць — даданне да паступаючага з рэальнага свету адчуванням ўяўных аб'ектаў, звычайна дадаткова-інфарматыўнага ўласцівасці. Інкалі выкарыстоўваюць у якасці сінонімаў назв «пашыраная рэальнасць», «палепшаная рэальнасць», «узбагачаная рэальнасць».
Кансенсуальная рэальнасць
Псіхалагічны тэрмін, які абазначае такое апісанне рэальнасці, у дачыненні да якога дасягнута агульнае пагадненне паміж людзьмі (усвядомленае або неусвядомленае). Чарлз Тарту ў кнізе «Абуджэнне» прапанаваў альтэрнатыўны тэрмін — «абумоўленая рэальнасць» (conditioned або conditional reality), паказваючы на ​​недакладнасць тэрміна «рэальнасць кансенсусу», паколькі ніхто не пытаецца ў індывіда згоды, ці хоча ён жыць у «агульнапрынятай рэальнасці», бо да яе яго прывучаюць шляхам «абумоўлення» — выпрацоўкі умоўных рэфлексаў у працэсе выхавання і сацыялізацыі.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Імператар
У ранні перыяд круг выбаршчыкаў імператара не быў абмежаваны: на з'езды, прысвечаныя абранню новага імператара, магла збірацца ўся вышэйшая свецкая і духоўная арыстакратыя Германскага каралеўства, хоць звычайна ўдзельнічалі толькі прадстаўнікі некалькіх рэгіёнаў. Нявызначанасць складу выбаршчыкаў часам прыводзіла да двайных выбараў, бо князі не маглі дамовіцца аб адзіным кандыдаце. Пасля зацвярджэння ў 1356 годзе «Залатой булы» Карла IV кола выбаршчыкаў імператара было абмежаваны сямю курфюрстамі, і быў уведзены прынцып большасці пры падліку галасоў.