cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Торыі Кіёнобу
Біяграфія і творчасць
Торыі Кіёнобу — адзін з вядучых майстроў ранняга перыяду укіё-э і заснавальнікаў дынастыі мастакоў Торыі. Ён вучыўся ў свайго бацькі Торыі Кіёмота, вядомага акцёра і вытворцы тэатральных афіш і плакатаў. Таксама Кіёнобу знаходзіўся пад уплывам майстра Хісікава Маранобу, тым не менш ён стварыў уласны стыль і стаў родапачынальнікам жанру якуся-э — партрэты акцёраў на афішах, плакатах і ў станковай гравюры. Акцёраў Кіёнобу маляваў у спецыяльна прыманых імі позах («міэ») у ролі арагота (адважных герояў). Герояў Кіёнобу афарбоўваў у аранжавы колер, які лічыўся высакародным, а злыдні адлюстроўваліся загрыміраванымі ў сіні колер. Для таго каб надаць кампазіцыям вялікі запал мастак вынайшаў адмысловы тып малюнка мімідзугакі («чарвепадобныя»): звілістыя лініі, чаргаванне тонкіх і тоўстых рысак з сумяшчэннем з гратэскавай выявай мускулаў рук і ног (хётан-асі).
Пакаліў
Пакаліў (Покалі́в) — вёска ў Оўруцкім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Оўруцкай гарадской абшчыны.
Дамброўка
Назву Дамброўка маюць:
Підсухэ
Підсухэ (Підсухе́) — вёска ў Драгобыцкім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Андскі кондар
Андскі кондар (Vultur gryphus) — птушка з сямейства амерыканскіх грыфаў, адзіны сучасны прадстаўнік монатыпічнага роду Кондар (Vultur). Распаўсюджаны ў Андах і на ціхаакіянскім узбярэжжы Паўднёвай Амерыкі. Лічыцца самай буйной лятаючай птушкай Заходняга паўшар'я.
Андскі кондар — буйны грыф з бліскуча-чорным апярэннем, з каўняром белых пёраў вакол шыі і шырокай белай аблямоўкай на крылах, асабліва яскрава выяўляецца ў самцоў.
Цікавыя факты
Андскі кондар прысутнічае на гербе Чылі і гербе Балівіі.
IC 4529
IC 4529 — галактыка тыпу Sbc (кампактная выцягнутая спіральная галактыка) ў сузор’і Воўк.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Старастыльнікі
Старастыльнікі, агульная назва некананічных праваслаўных юрысдыкцый, якія не прызналі прыняцце грыгарыянскага ці новаюліянскага календара ва ўмовах прыняцця новага колендара кананічнай памеснай праваслаўнай царквой. Старастыльныя расколы разпаўсюджаны ў першую чаргу ў Грэцыі, а таксама ў Румыніі і Балгарыі. Усяго яна закранулі 12 памесных праваслаўных цэркваў.
На тэрыторыі Заходняй Еўропы
Акрамя пералічаных, існуе вялікая колькасці царкоўных місій, прыходаў, епархій, мітраполій і экзархатаў схізматычных старакалендарных юрысдыкцый на тэрыторыі на кананічнай тэрыторыі амаль усіх праваслаўных цэркваў, у вялікай колькасці краін і кантынентаў.
Гагарын
Гагарын — прозвішча, тапонім.
Паліскэ (Оўруцкі раён)
Паліскэ (Полі́ське) — вёска ў Оўруцкім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Оўруцкай гарадской абшчыны.
Мікалай Сяргеевіч Іваноў
Мікалай Сяргеевіч Іваноў (, с. Арцёмкі, Мажайскі раён, Маскоўская вобласць) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію ў 1960 годзе. З 1960 года — інжынер, кіраўнік архітэктурна-планіровачнага сектара, галоўны архітэктар праектаў, майстэрні, кіраўнік майстэрні Віцебскграмадзянпраекта.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1975 года. Пражывае ў Віцебску.
Творчасць
Аўтар праектаў планіроўкі і забудовы населеных месцаў, жылых і грамадскіх будынкаў (1975-85).
Підманастырок (Драгобыцкі раён)
Підманастырок (Підмонастиро́к) — вёска ў Драгобыцкім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Здэнек Фібіх
Здэ́нек Фі́біх (Zdeněk Fibich;, Вшэбаржыцы каля г. Чэслаў, каралеўства Багемія, Аўстрыйская імперыя — ) — чэшскі , , і хармайстар; адзін са стваральнікаў нацыянальнай музычнай драмы.
Біяграфія
Вучыўся ў 1865—1866 гадах музычнай школе Б. Сметаны, у 1866—1867 гадах у Лейпцыгскай кансерваторыі і інш. З 1871 года ў Празе. У 1875 і 1877 гадах дырыжор і хармайстар «Часовага тэатра», у 1878—1881 гадах рэгент хору рускай праваслаўнай царквы, з 1899 года загадчык рэпертуарнай часткі ў опернай трупе Нацыянальнага тэатра. У 1873—1874 гадах выкладаў у Віленскім музычным вучылішчы Рускага музычнага таварыства.
Творчасць
Прадстаўнік чэшскага музычнага рамантызму. Свае драматычныя прынцыпы найбольш паслядоўна ўвасобіў у трылогіі сцэнічных меладрам «Іпадамія» (паст. 1890—1891). Сярод твораў: 7 опер, у т.л. «Бланік» (паст. 1881), «Шарка» (паст. 1897), меладрамы, сімфоніі, камерна-інструментальныя і фартэпіянныя п’есы, песні.
Гравітацыйнае поле
Гравітацыйнае поле – фізічнае поле, рэальнасць, праз якую ажыццяўляецца гравітацыйнае ўзаемадзеянне мас. Гравітацыйнае ўзаемадзеянне найслабейшае з вядомых фундаментальных узаемадзеянняў. У класічнай фізіцы гравітацыйнае поле апісваецца адным патэнцыялам і напружанасцю. Напружанасць гравітацыйнага поля супадае з паскарэннем свабоднага падзення. У агульнай тэорыі адноснасці гравітацыйнае поле звязваецца са змяненнем метрыкі прасторы-часу. Тэорыя падразумявае, што пераменнае гравітацыйнае поле спараджае гравітацыйныя хвалі, аднак існаванне такіх хваль да гэтага часу не зафіксавана эксперыментальна. Гіпатэтычным квантам гравітацыйнага поля гравітон. Гравітацыйныя хвалі і гравітоны вельмі слаба ўзаемадзейнічаюць з рэчывам.
Слабыя гравітацыйныя палі апісваюцца законам сусветнага прыцягнення Ньютана. Моцныя гравітацыйныя палі, якія ўзнікаюць вакол вельмі масіўных цел, зорак, чорных дзірак, апісвае агульная тэорыя адноснасці Эйнштэйна, у прыватнасці ўраўненне Эйнштэйна. Адпаведна, слабыя гравітацыйныя палі класічнай фізікі адытыўныя: патэнцыял поля, створанага некалькімі масіўнымі целамі, з'яўляецца сумай патэнцыялаў асобных цел. У выпадку моцных палёў гэта не так.
Вакол сферычных аднародных статычных цел (якім з'яўляецца, напрыклад, наша планета), гравітацыйнае поле ў рамках агульнай тэорыі адноснасці апісваецца статычнай ізатропнай метрыкай.
Палохачыў
Палохачыў (Поло́хачів) — вёска ў Оўруцкім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Оўруцкай гарадской абшчыны.
Дэніс Скінер
Дэніс Эдвард Скінер (Dennis Edward Skinner; нар. ) — брытанскі палітык, член палаты абшчын парламента Злучанага Каралеўства ад Болсавера з 1970 па 2019 гады, член Лейбарысцкай партыі. 16 снежня 2017 года стаў рэкардсменам па працягласці бесперапыннага членства ў парламенце сярод дэпутатаў-лейбарыстаў.
З 1988 па 1989 гады займаў пасаду старшыні Лейбарысцкай партыі — кіраўніка Нацыянальнага выканаўчага камітэта. У склад выканкама Скінер уваходзіў, з невялікімі перапынкамі, на працягу трыццаці гадоў. Член дэпутацкай сацыялістычнай ініцыятыўнай групы (Socialist Campaign Group).
Стары Дзедзін
Стары́ Дзе́дзін (, Старый Дедин) — вёска ў Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кісялёвабудскага сельсавета.
Паходжанне назвы
Паводле народных легенд, першым жыхаром гэтай мясціны быў дзед, які пражыў 125 гадоў. Ад яго і паходзіць назва вёскі — «Дзедзін». Навукоўцы лічаць, што назва паходзіць ад слова «дзедзіна», якое выкарыстоўвалася ў сярэднявеччы і азначала тып феадальнага землекарыстання, паводле якога зямля пераходзіла ад дзеда да ўнука, ад прадзеда да праўнука. Першапачаткова гэта быў цэнтр дробнашляхецкага ўладання, якое ахоплівала некалькі суседніх паселішчаў: Пранічкі, Роськаў, Іванаўск, Куляшоўку. Пасля таго, як непадалёк з’явілася яшчэ адна вёска з такой жа назвай, для зручнасці іх пачалі вызначаць як Стары Дзедзін і Новы Дзедзін. Гэтыя назвы захавалася дагэтуль.
Гісторыя вёскі
Археалагічныя раскопкі сведчаць, што ў гэтых мясцінах чалавек з’явіўся яшчэ ў часы палеаліту. Некалькі тысячагоддзяў таму гэтая тэрыторыя была населена прадстаўнікамі фіна-ўгорскіх плямёнаў, пра што сведчыць паходжанне назвы ракі Асцёр. Першыя індаеўрапейцы прыйшлі сюды прыкладна ў другім тысячагоддзі да н.э., верагодна з поўдня, падымаючыся ўверх па рэках Дняпро, Сож і іх прытоках. Гэта былі балтамоўныя плямёны. Першымі славянскімі насельнікамі гэтых мясцін сталі радзімічы, якія таксама прыйшлі з поўдня тым жа шляхам прыкладна ў VIII—IX стагоддзях. Зусім побач былі знойдзены і сляды крывічоў, якія жылі паўночней, што дазваляе разглядаць гэту тэрыторыю як змешаную этнічную зону. Раскопкі некалькіх курганоў побач з вёскай у 1926 годзе выявілі некалькі пахаванняў радзімічаў, што адносіліся да X—XIII стагоддзяў.
Старадзедзінскі скарб (глядзіце ніжэй), які быў схаваны пад канец X стагоддзя, магчыма, сведчыць пра існаванне на гэтым месцы паселішча ўжо ў тыя часы, але нельга з упэўнасцю сцвярджаць, што гэта была вёска з назвай Дзедзін ці яе прамы папярэднік. Тым не менш, 985 год быў прыняты ў якасці сімвалічнай даты заснавання паселішча, і летам 2010 года быў урачыста адзначаны 1025-гадовы юбілей вёскі. Уласна паселішча пад назвай Дзедзін, паводле даследчыка М. Спірыдонава, упершыню згадваецца ў дакументах XVI стагоддзя. Археолагі выявілі рэшткі сядзіб, якія адносяцца да XIV—XVIII стагоддзяў.
У XII—XIV стагоддзях гэтыя мясціны ўваходзілі ў склад Смаленскага княства, з XIV стагоддзя — у склад Вялікага Княства Літоўскага. Пасля таго, як пачаліся войны апошняга з Вялікім княствам Маскоўскім і ВКЛ панесла значныя тэрытарыяльныя страты, Дзедзін апынуўся побач з новай мяжой, з-за чаго пакутваў ад войнаў на працягу двух наступных стагоддзяў. У 1740—1744 гг. вёску закранула Крычаўскае сялянскае паўстанне пад кіраўніцтвам Васіля Вашчылы.
Стары Дзедзін увайшоў у склад Расійскай імперыі з першым падзелам Рэчы Паспалітай, у 1772 годзе. У Клімавіцкім павеце вёска адміністрацыйна ўваходзіла ў склад Хатовіжскай воласці. Адначасова вёска адносілася да прыходу Куляшоўскай царквы.
Пад час першай сусветнай і польска-савецкай войнаў Стары Дзедзін не раз знаходзіўся ў прыфрантавым становішчы, аднак баявыя дзеянні яго не закранулі.
У 1924 годзе Стары Дзедзін увайшоў у склад БССР пасля першага ўзбуйнення яе тэрыторыі. Першапачаткова вёска адносілася да Клімавіцкага раёна Калінінскай акругі. Пасля ўсталявання сучаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу ў 1938 годзе яна апынулася ў складзе Магілёўскай вобласці.
Пад час Вялікай Айчыннай вайны Стары Дзедзін быў акупіраваны на пачатку жніўня 1941 года, вызвалены пад канец верасня 1943 года. На франтах вайны загінулі 138 чалавек, выхадцаў з вёскі.
Мясцовыя традыцыі
Вяскоўцы захоўваюць народныя традыцыі, паводле якіх іх продкі жылі на працягу стагоддзяў. Пад кіраўніцтвам Галіны Брыкавай ужо сорак гадоў дзейнічае фальклорна-этнаграфічны ансамбль «Астранка», што атрымаў назву ад ракі Асцёр. Яго спевакі збіраюць і выконваюць мясцовыя народныя песні. Некалькі разоў у вёску прыязджалі спецыялісты з Ленінградскага ўніверсітэта, каб праслухаць іх і запісаць. Стары Дзедзін славіцца і сваімі традыцыямі ганчарства і ткацтва, якія падтрымлівае Вера Цярэнцьеўна Сталярова.
Старадзедзінскі скарб
Вёска Стары Дзедзін стала добра вядомай пасля таго, як летам 1926 года тут быў знойдзены адзін з самых старажытных скарбаў у Беларусі.
Селянін Трафім Гудкоў араў свой участак зямлі і ўбачыў гліняны гаршок з незнаёмымі манетамі. Алесь і Павел Пруднікавы напісалі пра знаходку ў газету «Беларуская вёска». Ліст перадалі ў Акадэмію Навук БССР. Манеты даставілі ў Мінск. Пасля дэталёвага аналізу высветлілася, што скарб быў схаваны паміж 980 і 985 гадамі. Было знойдзена 204 старадаўнія манеты. У іх ліку: 201 куфічны дырхем, 2 дынарыя Германіі і візантыйскі міліарысій. Выяўленыя ў скарбе дырхемы чаканіліся ў Антыохіі, Багдадзе, Хамадане, Ісфахане, Балсе, Самаркандзе, Бухары і іншых месцах. Магчыма, скарб належаў нейкаму багатаму гандляру, які вырашыў схаваць манеты ў патаемным месцы, бо праз гэту тэрыторыю магло праходзіць адно з адгалінаванняў шляха з варагаў у грэкі.
Скарб знаходзіўся ў Беларускім дзяржаўным музеі. На вялікі жаль, ён быў згублены пад час Вялікай Айчыннай вайны.
Летам 2010 года пры ўездзе ў вёску быў устаноўлены камень-помнік з надпісам аб знакамітай знаходцы 1926 года.
Выбітныя постаці
Старадзедзінская зямля дала Беларусі некалькі выбітных асоб. Сярод іх:
Паэт Павел Пруднікаў прысвяціў сваёй роднай вёсцы такія радкі:
<i>Ты, як віцязь, стаіш на ўзбярэжжы Астра
З маладою, юнацкай усмешкай.
Пільна слухаеш гоман і хваляў, і траў,
І птушыны канцэрт на узлеску.</i>
Гомель
Го́мель (, Гомель) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Гомельскай вобласці і Гомельскага раёна. За 301 км ад Мінска, 609 км ад Гродна, 222 км ад Кіева. Размешчаны недалёка ад мяжы з Украінай. Горад пацярпеў ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986), тэрыторыя горада і ваколіц забруджана радыяцыйнымі выкідамі. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. Насельніцтва 501 802 чал. (2023).
Эвалюцыя форм
Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142 г.), «в Гомью», «до Гомьа» (1158 г.). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»), якая ў XVI ст. робіцца асноўнай.
Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858 г.) грамата вялікага князя літоўскага Аляксандра Ягелончыка 1499 г. утрымлівае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. (публікацыі 1853 і 1886 гг.), не ўтрымліваючы пачатковай формы назвы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных формаў кшталту «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель». Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 г. «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 г. з транслітэрацыяй арыгінальнага кірылічнага старабеларускага тэксту ў лацінку, тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста аб наданні Гомелю герба (той жа 1560 г.) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»).
У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася лацініцай як Homel. Краязнавец Л. А. Вінаградаў (1900 г.) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае.
Паходжанне
Найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад гідроніма «Гамейка», «Гамяюк» або звязаная з ім. Рачная назва балцкага паходжання.
Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка», Homéjka («od Homejki», «w Homejku» ). Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы.
Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання, далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць». Адпачатная балцкая форма мела быць *Gamēja або блізкая да літ. Gamė.
Гідронім з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Жлобін, якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- "ахопліваць; агароджваць", *gleb(h)- "сціскаць". Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера.
Існуюць і іншыя версіі. Корань «гом» інтэрпрэтуюць як праславянскі са значэннем «узвышша над ярам, нізінай» (звязаны з тым жа індаеўрапейскім *gem-), а суфікс «-юк» як сцёрты да непазнавальнасці або вельмі старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака». Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску.
Герб
21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст надаў гораду «печать местьскую з гербом Крыжа».
Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г., уяўляе сабой французскі шчыт, з выявай на блакітным полі залатой рысі.
Старажытнасць
Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях радзімічаў, у сутоках ракі Сож і ручая Гомій (Гамяюк). Дзядзінец старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 М. Ткачовым, у 1986—1992 А. Макушнікавым, выяўлены матэрыялы эпохі неаліту і бронзавага веку, мілаградскай, зарубінецкай, калочынскай культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам вакольны горад, які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і Кіеўскі спуск; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка бурштыну, паліванай керамікі.
Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у Чарнігаўскае княства. У 1157 быў далучаны да Смаленскага княства, з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў.
Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены мангола-татарскімі заваёўнікамі. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту.
У Вялікім Княстве Літоўскім
Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад Вялікага Княства Літоўскага. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх». У 14—18 ст. існаваў Гомельскі замак. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем Казімірам Ягелончыкам уцекачам з Масквы Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі. 21 сакавіка 1562 года атрымаў магдэбургскае права і пячатку з выявай крыжа. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца Homia, на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — Homei. З 1565 у Рэчыцкім павеце Менскага ваяводства. Гомель — старажытны цэнтр праваслаўя, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя Міколы Цудатворца.
Падчас паўстання С. Налівайкі (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі. У Паўночную вайну 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў бітве пры Лясной (1708) яны праходзілі праз горад і разбурылі яго. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл.
У Расійскай імперыі
У склад Расійскай імперыі Гомель увайшоў пры першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе, і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе імператрыца Кацярына II падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім горадзе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана Беларуская губерня. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — Віцебскую і Магілёўскую. Значная частка Гомельскай вобласці і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў мястэчку Беліца, што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — Новай Беліцы — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе ракі Сож у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў шклозавод. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь І. Ф. Паскевіч перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — Навабеліцкі раён Гомеля). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны герб Гомеля (1856).
Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе Расійскай імперыі адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара Джона Кларка (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены Петрапаўлаўскі сабор. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі ланкастэрская школа. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж Джона Кларка. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі.
У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя кірмашы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у 1840-х гадах да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці П. А. Румянцава-Задунайскага ўладальнікам Гомеля стаў яго сын М. П. Румянцаў. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва касцёла. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная Ільінская царква, якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам драўлянага дойлідства.
Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат С. П. Румянцаў. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому Мікалай I падарыў (1838) астатнюю частку горада.
І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр.
Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына Ф. І. Паскевіча. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «Отклики».
У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас Першай сусветнай вайны ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка Варшаўскай ваеннай акругі, Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы.
У савецкі перыяд
У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай Гомельскай губерні РСФСР. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 г. суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыт рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва завода «Гомсельмаш», у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт.
У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусісацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднананы пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б).
У перыяд індустрыялізацыі створана фабрыка «Камінтэрн», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «Гомсельмаш», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’еме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля Мінска і Віцебска, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ.
Не паспелі эвакуіравацца яўрэі Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў, практычна цалкам былі знішчаны ў Гомельскім гета.
Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу.
7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі Прудок Пакалюбіцкага сельсавета, вёска Якубаўка і пасёлак імя Чапаева Улукаўскага сельсавета, 25 чэрвеня 1960 года — вёска Ляшчынец Давыдаўскага сельсавета , 25 чэрвеня 1963 года — вёска Паўлава Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета , 19 мая 1965 года — вёска Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета , 29 красавіка 1968 года — пасёлак Сонечны і вёска Падгорная Давыдаўскага сельсавета , 6 красавіка 1972 года — пасёлак Чырвоны Кастрычнік Пакалюбіцкага сельсавета , 1 жніўня 1974 года — вёска Валатава Пакалюбіцкага сельсавета , 23 лютага 1983 года — пасёлак Спадарожнік Міру, вёска Старая Мільча і большая частка вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета , 12 мая 1983 года — пасёлак Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета
У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.
Вялікую шкоду гораду нанесла аварыя на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне радыеактыўнага заражэння. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвесціла незалежнасць Беларусі.
У Рэспубліцы Беларусь
У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб’емы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыен, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і інш.), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі М. П. Румянцаву, Кірыле Тураўскаму, Янку Купалу, пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны.
У цяперашні час Гомель па колькасці насельніцтва (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам Беларусі пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжыней 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зяленых у рэспубліцы. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га.
Насельніцтва
Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны.
Эканоміка
Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі (радыёзавод, завод станочных вузлоў, станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»), Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, Гомельскі ліцейны завод «Цэнтраліт»), хімічнай (хімічны завод), лясной, цэлюлозна-папяровай, лёгкай («Камінтэрн»), харчовай прамысловасці (кандытарская фабрыка «Спартак», «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), Гомельскі лікёра-гарэлачны завод. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»).
Транспарт
Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на Жлобін, Калінкавічы, Бабруйск, Чарнігаў. Порт на рацэ Сож. Недалёка ад горада размешчаны Аэрапорт Гомель (пагранічны пункт пропуску).
Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены тралейбусамі, аўтобусамі, маршрутнымі таксі.
Тралейбусны рух у Гомелі адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі АКСМ-201, АКСМ-321, АКСМ-213. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы МАЗ-105, МАЗ-107, МАЗ-103, меней прадстаўлены МАЗ-203,МАЗ-206, з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя МАЗ-215. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы Ford Transit, Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot.
Культура
Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры (Абласны драмтэатр, тэатр лялек, маладзёжны тэатр), 3 кінатэатры, філармонія, цырк, 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры 18-19 стст. палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў, каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, гарадскія сімфанічны і духавы аркестры, 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак.
Ураўненні Эйнштэйна
Выглядаюць ураўненні наступным чынам: дзе R_{ab} — тэнзар Рычы, які атрымліваецца з тэнзара крывізны прасторы-часу R_{abcd} пры дапамозе згорткі яго па пары індэксаў, R — скалярная крывізна, гэта значыць згорнуты тэнзар Рычы, g_{ab} — метрычны тэнзар, \Lambda — касмалагічная пастаянная, а T_{ab} уяўляе сабой тэнзар энергіі-імпульсу матэрыі, (\pi — лік пі, c — хуткасць святла ў вакууме, G — гравітацыйная пастаянная Ньютана). Ва ўраўненні ўсе тэнзары сіметрычныя, таму ў чатырохмернай прасторы-часе гэтыя ўраўненні раўнасільныя 4·(4+1)/2=10 скалярным ураўненням.
Гомель
Культура
У горадзе існуюць клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Высокага Сярэдневякоўя, Позняга Сярэдневякоўя і Другой сусветнай вайны. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі».
Ураўненні Эйнштэйна
Адной з істотных уласцівасцей ураўненняў Эйнштэйна з'яўляецца іх нелінейнасць, з-за якой прыводзіць да немагчымасці выкарыстання пры іх рашэнні прынцыпу суперпазіцыі.
Гомель
Культура
Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення) Рэканструкцыя эпохі Другой сусветнай вайны ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі.
Клімат
Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г).
Адміністрацыйны падзел
Горад падзяляецца на 4 раёны:
Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты:
Славутасці
Для агляду горада папулярны кола агляду і вежа агляду, размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі рэльеф Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада.
З новых — будынак стацыянарнага цырка, пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму лятаючай талеркі, адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты сацрэалізму; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на плошчы Працы і іншыя помнікі.
Вядомыя асобы
Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як Андрэй Андрэевіч Грамыка (Міністр замежных спраў СССР) і Павел Восіпавіч Сухі (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), І. Д. Чарняхоўскі. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза Пятра і Аляксандра і камандзіра партызанскага атрада Яўгена Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі.
У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык Леў Генрыкавіч Шнірэльман і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг Леў Сямёнавіч Выгоцкі.
З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявактСерёга. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы Аксана Бязлепкіна і Югася Каляда. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі Марыі Шарапавай.
Гарады-пабрацімы
Спіс гарадоў-пабрацімаў Гомеля :
Манегаскі
Манега́скі (саманазва: Munegasche) — раманскі народ, карэнныя жыхары Манака. Агульная колькасць у Манака (2013 г.) - 4880 чал. (16% насельніцтва). Акрамя таго жывуць у Францыі і іншых краінах свету.
Гісторыя
Назва манегаскаў утворана ад назвы іх краіны Манака, якое, як лічаць, паходзіць ад храма Геракла Монайкаса (Ἡρακλέης μόνοικος), пабудаванага тут грэчаскімі каланістамі ў пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. У антычнасці скала і порт Манака была населена лігурамі, фінікійцамі, грэкамі, рымлянамі. У 1215 г. імператар Свяшчэннай Рыімскай імперыі перадаў скалу ў кіраванне генуэзцам. У 1269 г. рэспубліканцы выгналі з Генуі княжую сям'ю Грымальдзі. У 1297 г. Францыск Грымальдзі падманам захапіў Манака. У 1301 г. генуэзцы выгналі захопнікаў, але ў 1331 г. Карл I Грымальдзі вярнуў гэтую мясцовасць. Ён заключыў мір з Генуяй і кампенсаваў страты сям'і Спінола, якая таксама прэтэндавала на скалу і бліжэйшую бухту.
Да XX ст. княства Манака з-за яго малых памераў не мела вялікага насельніцтва. Большасць жыхароў складалі нашчадкі выхадцаў з Генуі і Праванса. У 1793 - 1814 гг. Манака ўваходзіла ў склад Францыі, пазней знаходзілася пад пратэктаратам Сардзініі і Францыі. У 1869 г. для прыцягненні інвестыцый былі адменены падаткі, пачалі будавацца казіно. У наш час большасць жыхароў Манака складаюць іншаземцы, у паўседзённым жыцці пераважаюць французская і англійская мовы. Але толькі манегаскі маюць права ўдзельнічаць у выбарах і маюць перавагу ў заняцці афіцыйных пасад.
Мова
Родная мова манегаскаў належыць да лігурыйскага дыялекта італьянскай мовы, які зведаў моцны ўплыў аксітанскай мовы. Яна выкладаецца ў дзяржаўных школах Манака.
Традыцыі
Большасць манегаскаў – каталікі. Каталіцызм з'яўляецца афіцыйнай рэлігіяй. Святой заступніцай Манака лічыцца мучаніца Дэвота з Корсікі. Згодна паданню, пасля яе смерці яна была пакладзена ў лодку, якую марскія хвалі прыбілі да берага Манака. Дзень яе смерці, 26 студзеня, з'яўляецца нацыянальным святам. У гэты дзень прадстаўнік княжай сям'і падпальвае лодку ў касцёле Святой Дэвоты, дзе захоўваюцца яе рэшткі. Таксама афіцыйна адзначаюць іншыя важныя каталіцкія святы, 1 мая і Новы год.
Манархі Манака падтрымліваюць цесныя сувязі са сваімі падданымі. Усе дарослыя манегаскі запрашаюцца ў палац, каб сумесна адзначыць найбольш важныя падзеі княжай сям'і. Усе дванаццацігадовыя дзеці бясплатна наведваюць калядны баль у палацы, дзе атрымоўваюць падарункі.
Манегаскі славяцца сваёй кухняй, якая ўвабрала міжземнаморскія і французскія традыцыі. Нефармальна нацыянальным напоем лічыцца шампанскае. У Манака папулярныя розныя віды спорту, асабліва гонкі на аўтамабілях. З 1950 г. у гэтай краіне праводзіцца гран-пры Манака.
NGC 1888
NGC 1888 (іншыя абазначэнні — MCG -2-14-13, ARP 123, IRAS05202-1132, PGC 17195) — галактыка ў сузор’і Заяц.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Патаповычы
Патаповычы (Потапо́вичі) — вёска ў Оўруцкім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Оўруцкай гарадской абшчыны.
Міхаіл Барысавіч
Міхаі́л Бары́савіч (1453 або 1457, Цвер — не пазней за 1505) — апошні суверэнны вялікі князь цвярскі (1461—1485), пазней эмігрант у Вялікім Княстве Літоўскім.
Біяграфія
Заняў вялікакняжацкі сталец малалетнім па смерці бацькі, вялікага князя Барыса Аляксандравіча. Спрабаваў працягваць бацькаву палітыку захавання незалежнасці Цвяры з падтрымкай ВКЛ. Аднак кароль Казімір, нягледзячы на дамовы 1449 і 1484 гадоў, не аказаў дзейнай падтрымкі, што прычынілася страце Цверру незалежнасці.
Вуліца Алеся Гаруна (Мінск)
Вуліца Алеся Гаруна — вуліца ў Мінску, у мікрараёне Дамброўка.
Міхаіл Барысавіч
Біяграфія
У жніўні 1485 года, вял. кн. маскоўскі Іван III, перакананы ў бяздзейнасці з боку ВКЛ, распачаў ваенныя дзеянні і аблажыў Цвер. Цвярское баярства здрадзіла вял.кн. Міхаілу Барысавічу і ў большасці перайшло на бок Масквы. У ноч на 12 верасня 1485 года вялікі князь цвярскі ўцёк з абложанага горада ў ВКЛ. Такім чынам, апошняя традыцыйна саюзная ВКЛ дзяржава ва Усходняй Еўропе знікла, што неўзабаве дало магчымасць Маскве перайсці да наступальных дзеянняў непасрэдна супраць ВКЛ (вайна Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1492—1494 гадоў). У 1486 годзе вял.кн. Міхаіл Барысавіч з невялікім дапаможны вялікалітоўскім атрадам беспаспяхова спрабаваў вярнуць сабе сталец.
Крук (Смаленская вобласць)
Крук (Крюк) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Баркоўскага сельскага паселішча.
Міхаіл Барысавіч
Біяграфія
Апошнія 20 гадоў жыцця вял. кн. Міхаіл Барысавіч быў у ВКЛ, кампенсацыяй за страчаныя ўладанні атрымаў ад караля Казіміра значныя грашовыя сумы, а таксама маёнтак Пячыхвосты на Валыні і вялікую латыфундыю на поўдні Слонімскага павета (Ласасіная, Бялавічы, Гошчава і іншыя). Не адыгрываў заўважнай палітычнай ролі.
Крук (Смаленская вобласць)
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Вуліца Алеся Гаруна (Мінск)
Названая ў адпаведнасці з рашэннем Мінгарсавета ад 29 чэрвеня 2007 года у гонар Алеся Гаруна (Аляксандра Прушынскага) (1887—1920) — беларускага паэта.
Міхаіл Барысавіч
Біяграфія
У Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі захоўваецца партрэт Міхаіла Барысавіча, які паходзіць з Нясвіжскай галерэі Радзівілаў. Ёсць думка, што такая атрыбуцыя хутчэй легендарная, бо партрэтаваны нагадвае магнатаў пачатку XVII ст.
Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Гомельскага раёна Гомельскай акругі БССР. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных Замосцеўскага і Пыханскага сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў складзе Веткаўскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Гомельскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Веткаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Данілавіцкага сельсавета 15 населеных пунктаў. 17 лістапада 2005 года скасаваны пасёлкі Выгар, Новыя Лугінцы і Сіні Востраў.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 876 чалавек, з іх 97,1 % — беларусы, 1,8 % — рускія.
Сакратар вялікі літоўскі
Сакратары вялікія літоўскія (secretarius) — ураднікі ў Вялікім Княстве Літоўскім.
Спачатку сакратаром называлася службовая асоба ў канцылярыі ВКЛ, якая непасрэдна займалася справаводствам вялікага князя (караля) і прызначалася ім. Упершыню згадваецца ў 1407, часам так называліся вялікакняскія пісары, як мяркуецца, найбольш заслужаныя з іх. З другой паловы 16 стагоддзя сакратар — асобны ўрад, часам іх дзейнасць не была звязана проста са справаводствам (выконвалі абавязкі мернікаў, рэвізораў, паборцаў, памежных камісараў і іншыя). Некаторыя сакратары вялі дакументацыю Рады Вялікага Княства Літоўскага, што пазней рабілі рэгенты.
Сакратар вялікі духоўны — цэнтральны ўрад, асобны ад апарату канцлера і падканцлера ВКЛ. Утвораны на сойме 1670. Прызначаўся каралём з духоўных асоб, вёў спецыяльна даручаныя справы.
Сакратар вялікі свецкі — цэнтральны ўрад. У пачатку 16 стагоддзя з тытулам «найвышэйшы сакратар ВКЛ» выступаў пісар Іван Сямёнавіч Сапега, як мяркуецца, на ўзор адпаведнай пасады ў Польшчы. Сталы ўрад сакратара вялікага свецкага ўстаноўлены ў ВКЛ на каранацыйным сойме 1764.
Катастрофа L-410 пад Мянзелінскам
Катастрофа L-410 пад Мянзелінскам— авіяцыйная катастрофа, якая адбылася ў раёне горада Мянзелінск (Татарстан, Расія) 10 кастрычніка 2021 года.
Адразу пасля ўзлёту з мясцовага аэрадрома самалёт L-410, які належыць ДТСААФ Расіі пачаў губляць вышыню і ўрэзаўся ў зямлю. На борце знаходзілася 22 чалавекі (20 парашутыстаў і 2 члены экіпажа). Выжылі шасцёра.
Самалёт
Самалёт, які разбіўся, меў бартавы нумар RF-94591, серыйны 871826. Быў выраблены ў красавіку 1987 года.
Пачаў эксплуатавацца ў 1987 годзе ў ВПС СССР, затым у ВПС Расіі, у студзені 2014 года паступіў у ДТСААФ.
Экіпаж і пасажыры
На борце знаходзіліся два лётчыкі: На борце знаходзілася 20 парашутыстаў, усе яны — грамадзяне Расіі.
Катастрофа
У 09:05 па маскоўскім часе самалёт узляцеў з паласы аэрадрома Мянзелінск.
На вышыні каля 70 метраў у самалёта адмовіў левы рухавік, пра што лётчыкі далажылі авіядыспетчару аэрадрома.
Навасёлкі (Пухавіцкі раён)
Навасёлкі — аграгарадок (да 2010 г. вёска ) у Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 5 км у напрамку на паўночны захад ад горада Мар’іна Горка, за 65 км ад Мінска, каля левага берага ракі Цітаўка. Аграгарадок «Навасёлкі» мае 6 вуліц.
Катастрофа L-410 пад Мянзелінскам
Катастрофа
L-410 пачаў губляць вышыню. У 09:11 самалёт сутыкнуўся з зямлёй, закрануўшы крылом «Газель», кучу дроў і жалезабетонны плот. У выніку сутыкнення цалкам разбурыліся фюзеляж і крылы. Узгарання не было.
Зады (Львоўская вобласць)
Зады (Зади́) — вёска ў Драгобыцкім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Катастрофа L-410 пад Мянзелінскам
Расследаванне
Цэнтральнае міжрэгіянальнае следчае ўпраўленне на транспарце Следчага камітэта Расіі пачало праверку па факце крушэння. Заведзена крымінальная справа.
Сярод магчымых прычын крушэння разглядаліся перагруз, адмова аднаго з рухавікоў і памылкі экіпажа.
Навасёлкі (Пухавіцкі раён)
Пад уладай Расійскай імперыі
Па пісьмовых крыніцах XIX — пачатку XX ст. вядома як сяло, мела 2 назвы: Навасёлкі і Карпілаўка, цэнтр воласці і праваслаўнага прыхода Ігуменскага павета Мінскай губерні. Належалі Ратынскім, потым з 1863 года Макавым.
Калібр
Калібр — дыяметр канала ствала агнястрэльнай зброі.
Катастрофа L-410 пад Мянзелінскам
Наступствы
На месцы катастрофы пачаліся выратавальныя работы, якія неўзабаве былі завершаны. Усяго ў іх прымалі ўдзел 47 чалавек і 15 адзінак тэхнікі.
Навасёлкі (Пухавіцкі раён)
Пад уладай Расійскай імперыі
У 1814 годзе пабудавана драўляная царква.
Святаслаў Мікалаевіч Шнітко
Святаслаў Мікалаевіч Шнітко (нар. ) — беларускі ваенны ўрач-хірург. Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь (2009).
Катастрофа L-410 пад Мянзелінскам
Наступствы
Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў імя Юрыя Гагарына прыпыніў супрацоўніцтва з аэраклубам у Мянзелінску на час расследавання прычын крушэння самалёта.
ДТСААФ Расіі прыпыніла палёты сваіх самалётаў тыпу L-410.
Рэакцыя
Міністэрства замежных спраў Азербайджана выказала спачуванні ў сувязі з падзеннем самалёта. У Міністэрстве замежных спраў Турцыі таксама выказалі спачуванні.
Святаслаў Мікалаевіч Шнітко
Біяграфія
У 1983 годзе скончыў ваенна-медыцынскі факультэт пры Куйбышаўскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце. Кваліфікацыя па дыпломе: урач, спецыяльнасць — лячэбная справа. З 1983 па 1986 год праходзіў службу на пасадзе начальніка медыцынскага пункта — урача парашутна-дэсантнага батальёна, з 1986 па 1989 год — на пасадзе камандзіра ўзвода — вядучага хірурга медыцынскай роты, г. Брэст.