cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Іван Шубашыч
Біяграфія
Намеснік старшыні Харвацкай сялянскай партыі У. Мачака, быў пасроднікам на перамовах паміж Мачакам і прынцам Паўлам наконт аўтаноміі Харватыі. У 1939—1941 гадах, пасля прадастаўлення аўтаноміі Харватыі, займаў пасаду бана (кіраўніка) Харватыі. У 1944 годзе ўзначальваў урад Югаславіі ў выгнанні, прызнаны заходнімі краінамі, у сакавіку 1945 года ўвайшоў у кааліцыйны ўрад, сфарміраваны Цітам, і стаў міністрам замежных спраў. У кастрычніку таго ж года падаў у адстаўку з-за нязгоды з палітычным курсам. Апошнія 10 гадоў жыцця пражыў у Заграбе.
Літаратура
Pavlowitch, Stevan K. (2008). Hitler’s new disorder: the Second World War in Yugoslavia. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-70050-4.
Леснікі (Сенненскі раён)
Леснікі́ (, Лесники) — вёска ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Беліцкага сельсавета.
Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Латыгальскага сельсавета, да 8 красавіка 2004 года — у склад Ульянавіцкага сельсавета.
Новапалескі
Новапале́скі (, Новополесский) — аграгарадок у Салігорскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Капацэвіцкага сельсавета.
Пасёлак узнік у 1970-я гады, назву атрымаў 25 сакавіка 1975 года. З 1980 года цэнтр Капацэвіцкага сельсавета.
ФД
ФД («Фелікс Дзяржынскі»; завадское пазначэнне — 1П — «1-ы тып паравоза») — савецкі магістральны грузавы паравоз тыпу 1-5-1, які вырабляўся Луганскім (Варашылаўградскім) паравозабудаўнічым заводам з 1931 па 1941 год. Быў створаны ў сувязі з індустрыялізацыяй, урад СССР запатрабаваў ад чыгуначнага транспарту справіцца з ўзрастаючым грузаабаротам.
IC 1314
IC 1314 — галактыка тыпу *Cloud у сузор’і Лісічка.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Крэадонты
Крэадонты (Creodonta) — вымерлы атрад драпежных млекакормячых. Упершыню іх апісаў ў 1877 годзе Эдвард Дрынкер Коўп. У цяперашні час вядома 45 відаў крэадонтаў.
Крэадонты былі пануючымі драпежнымі відамі ў раннім трацічным перыядзе, 55-35 млн гадоў таму. Нягледзячы на ​​вонкавае падабенства з сучаснымі драпежнікамі, у цяперашні час мяркуецца, што крэадонты не былі продкамі драпежнікаў, а мелі з імі агульнага продка, не пакінуўшы нашчадкаў сярод сучасных млекакормячых. Асноўнае адрозненне ад сучасных драпежнікаў — у іншай будове сківіцы, з-за чаго яна была маларухомай: крэадонты, падобна да кракадзілаў, умелі перакусваць ахвяру, але не маглі яе аб'ядаць. Горш развіты (у параўнанні з драпежнікамі) быў і мозг крэадонтаў.
Рэшткі крэадонтаў выяўленыя ў Еўропе, Азіі, Паўночнай Амерыцы і Афрыцы. У трапічнай Афрыцы крэадонты змаглі дажыць да міяцэна.
Становішча ў класіфікацыі
Аксіеніды:
Hyaenodontidae:
Станіслаў Станіслававіч Шэмет
Станіслаў Шэмет (? — каля 1590) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
Цівун паюрскі ў 1567, вялікі кухмістр літоўскі ў 1576—1589.
Малая Беліца
Мала́я Бе́ліца (, Малая Белица) — вёска ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Беліцкага сельсавета.
Будынак гарадскога тэатра (Мінск)
Будынак гарадскога тэатра — будынак, які быў пабудаваны па праекце архітэктараў Караля Казлоўскага і Канстанціна Увядзенскага для мінскага гарадскога тэатра. Цяпер у ім змяшчаецца Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы.
Будаўніцтва
Урачыстая закладка адбылася 26 чэрвеня 1888 года (па ст. ст.). Вялікі князь і Вялікая княгіня, як адзначыў гісторык А. Смародскі, кінулі на месца падмурка некалькі залатых манет і паклалі на іх па цагліне. Протаіерэй Петрапаўласкай царквы Смоліч адслужыў. Будаўніцтва вялося паводле праекту арх. К. Казлоўскага пад кіраўніцтвам інжынераў К. Увядзенскага і В. Мандражы, тэхналагічнае аснашчэнне сцэны — С. Цыранкевіча, работамі па апрацоўцы інтэр'ераў кіраваў архітэктар В. Маас. Губернскі тэатр адкрыўся 5 чэрвеня 1890 года.
Мантэгранара
Мантэгранара (Montegranaro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Ферма.
Будынак гарадскога тэатра (Мінск)
Паваенная рэканструкцыя
У 1949 г. рэканструкцыя інтэр'ераў выкананая паводле праекту архітэктара Г. Заборскага. У 1956—58 гг. будынак тэатра быў рэканструяваны (арх. А. Духан) з унясеннем значных змен. На галоўным фасадзе надбудаваныя бакавыя крылы да другога паверху, перапланаваны шэраг дапаможных памяшканняў.
Мантэгранара
Насельніцтва складае 13263 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 413 чал./км². Займае плошчу 31 км². Паштовы індэкс — 63014. Тэлефонны код — 0734.
Будынак гарадскога тэатра (Мінск)
Рэканструкцыя 2010 года
Летам 2010 года пачалася рэканструкцыя будынка Купалаўскага тэатра. Увесь гэты час спектаклі ішлі на чужых пляцоўках. Зноў для гледачоў тэатр адкрыўся 29 сакавіка 2013 года. У выніку будынак змяніўся звонку і ўнутры. Пасля рамонту Купалаўскі тэатр атрымаў першапачатковы выгляд: зрабіўся такім, якім яго некалі спраектаваў і пабудаваў архітэктар Караль Казлоўскі.
Мантэгранара
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Serafino da Montegranaro.
Будынак гарадскога тэатра (Мінск)
Архітэктура
Знаходзіцца на плошчы, якая сфармавалася перад будынкам, на рагу вуліц К. Маркса і Энгельса (колішніх вуліц Падгорнай і Петрапаўлаўскай), да дваровага фасаду прылягае Аляксандраўскі сад.
Мантэгранара
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Будынак гарадскога тэатра (Мінск)
Архітэктура
Архітэктурную стылістыку будынка можна вызначыць як стылізацыю ў стылі барока. Галоўны фасад мае цэнтральна-восевую кампазіцыю, аформлены рустам, пілястрамі, карнізамі, люкарнамі, сандрыкамі над вокнамі, завяршаўся высокім фігурным атыкам з радам нішаў, якія ствараюць рытм аркатурнага фрыза. Дэкор бакавых фасадаў больш сціплы.
Цэнтральная частка вылучана двухпавярховым рызалітам (у ім размяшчалася фае), які завяршаўся лучковым франтонам ; да рызаліту прылягалі аднапавярховыя крылы — касавыя вестыбюлі. Глядзельная зала падковападобная ў плане, трох'ярусная, месцы размяшчаліся амфітэатрам, мела, ложы, бельэтаж і балкон; разлічаная на 550 месцаў, яна магла трансфармавацца ў залу (даўжыня 24,5 м) для. Тэатр мае развітую сцэнічную частку, артыстычныя пакоі на двух паверхах, вестыбюльную групу памяшканняў.
Плафон глядзельнай залы быў упрыгожаны размалёўкамі (арх. В. Маас) з партрэтамі А. Пушкіна, М. Гогаля, М. Глінкі, А. М. Астроўскага. Размалёўка інтэр'ераў тэатра зробленая мастакамі імператарскай Акадэміі мастацтва Ю. Рэйнбергам і Р. Венігам, мастакамі-дэкаратарамі В. Біцілевым, С. Лебядзінскім, К. Ульрыхам. На партале сцэны знаходзіўся ляпны герб Мінскай губерні. Тэатр адкрыўся 5 (17) чэрвеня 1890 года.
Цікавыя факты
З будынкам тэатра звязана легенда, згодна якой прыбіральня, што знаходзіцца каля тэатра (працуе па сённяшні дзень) з’яўляецца копіяй асабняка, гаспадар якога не разлічыўся з архітэктарам.
Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»
Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» — савецкая воінская ўзнагарода. Заснаваны Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 28 кастрычніка 1974 года. Аўтар праекта ордэна — палкоўнік запасу Л. Д. Піліпенка — інжынер Ваеннай акадэміі імя Ф. Э. Дзяржынскага. Узнагароджанне ордэнам I ступені было выраблена ўсяго 13 разоў, што робіць яго самым рэдкім ордэнам СССР — больш рэдкім, чым ордэн «Перамога» (20(19) узнагароджанняў).
Статут ордэна
Ордэнам «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» узнагароджваюцца ваеннаслужачыя Савецкай Арміі, Ваенна-Марскога Флота, пагранічных і ўнутраных войскаў: Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» складаецца з трох ступеняў: I, II, і III ступені. Вышэйшай ступенню ордэна з’яўляецца I ступень. Узнагароджанне ажыццяўляецца паслядоўна: спачатку трэцяй, затым другой і, нарэшце, першай ступенню.
Узнагароджаныя ордэнам «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» усіх трох ступеняў маюць права: Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» носіцца на правым боку грудзей пасля ордэна Чырвонай Зоркі і размяшчаецца ў парадку старшынства ступеняў.
Апісанне ордэна
Знак ордэна I ступені ўяўляе сабой две перакрыжаваныя чатырехканцовых зоркі. Верхняя зорка ордэна выканана з пазалочанага срэбра і складзена з разбежных прамянёў. У яе цэнтры — пазалочаная пяціканцовая зорка ў срэбным дубовым вянку на блакітным фоне, акружаная белай эмалевай стужкай з надпісам залатымі літарамі: «За службу Родине в ВС СССР» і выявай сярпа і молата; краі стужкі пазалочаныя. Зорка і стужка накладзеныя на выпуклыя якар і крылы з аксідаванага серабра. Ніжняя чатырохканцовая зорка ордэна пакрыта блакітнай эмаллю, краі зоркі пазалочаныя. На зорку накладзеныя выпуклыя перакрыжаваныя выявы ракет з аксідаваным срэбра, іх галаўныя і хваставыя адсекі пазалочаныя.
Знак II ступені адрозніваецца ад знака I ступені тым, што на верхняй чатырохканцовай зорцы позалочана толькі пяціканцовая зорачка.
Знак III ступені цалкам выкананы з срэбра.
Ордэн носяць на правай боку грудзей, мацуюць да адзення з дапамогай штыфта з гайкай. Наўзамен знакаў ордэна на паўсядзённай форме адзення прадугледжана нашэнне планак з шаўковымі стужкамі блакітнага колеру з жоўтымі палоскамі пасярэдзіне: для I ступені — адна палоска шырынёй 6 мм; для II ступені — дзве шырынёй 3 мм, для III ступені — тры шырынёй па 2 мм.
Вышыня і шырыня знака ордэна — 58×58 мм, агульная маса — 64,5 грама. Пасля ордэна «Перамога» гэта самы буйны па памерах і масе савецкі ордэн, роўныя яму памеры меў толькі ордэн Нахімава.
Гісторыя ордэна
Першае ўзнагароджанне ордэнам адбылося 17 лютага 1975 года, напярэдадні Дня Савецкай Арміі і Ваенна-Марскога Флоту. Знакі ордэна III ступені былі ўручаны вялікай групе афіцэраў, генералаў і адміралаў за поспехі ў падрыхтоўцы войскаў і за асваенне новай тэхнікі.
Ордэнам ІІ ступені Указам ад 30 ліпеня 1976 года ўпершыню быў узнагароджаны генерал-лейтэнант І. В. Вінаградаў «за заслугі перад Савецкай Арміяй і ў сувязі з 70-годдзем з дня нараджэння».
Поўныя кавалеры ордэна з’явіліся ў лютым 1982 года, калі ордэн I ступені ўручылі генерал-палкоўніку І. Р. Заўялаву, генерал-маёру І. К. Каладзяжнаму, генерал-маёру В. П. Шчарбакову і капітану 1-га рангу В. А. Парошыну.
Усяго да канца 1991 года ордэн III ступені атрымалі 69 576 ваеннаслужачых, II ступені — 589, а ордэн I ступені — толькі 13. Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» I ступені быў самым рэдкім ордэнам СССР — больш рэдкім, чым ордэн «Перамога» (20 узнагароджанняў) і ордэн Ушакова I ступені (47 узнагароджанняў). Падчас неразбярыхі 1991—1992 гадоў у прыватныя рукі трапіла некаторая колькасць неўручаных ордэнаў (з чыстым дакументам, альбо без яго), іх кошт невялікі. 13 імянных узнагарод маюць вельмі вялікі тэарэтычны кошт — але яны недаступныя, так як усе захоўваюцца ў сваякоў узнагароджаных.
Ордэн меў незвычайную і ўнікальную для савецкіх ордэнаў форму васьміканцовай зоркі. Усе іншыя савецкія ордэны мелі форму круга або авала (ордэн Леніна, ордэн Чырвонага Сцяга), форму пяціканцовай (ордэн Суворава, Славы) або дзесяціканцовай зоркі (ордэн Айчыннай Вайны, ордэн Багдана Хмяльніцкага). За гэтую незвычайную форму ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» атрымаў сярод вайскоўцаў жаргонную мянушку «Зорка шэрыфа» або «За парадак у тумбачках» (апошняе імя часцей існавала сярод афіцэраў ВМФ, паколькі камандзіры караблёў, узнагарожданыя гэтым ордэнам, адрозніваліся, акрамя ўсяго іншага, уменнем падтрымліваць узорную дысцыпліну ў даручаных ім экіпажах). Значная частка уладальнікаў ордэна была ўзнагароджана за ўдзел у ваенных дзеяннях у Афганістане. Пры гэтым яны нярэдка аказваліся незадаволеныя тым, што іх узнагародзілі такой узнагародай, якую можна было атрымаць, служачы ў межах Савецкага Саюза і не ўдзельнічаць у якіх-небудзь баявых дзеяннях
У Беларусі
13 красавіка 1995 года ордэн быў адноўлены ва ўзнагароднай сістэме Рэспублікі Беларусь пад назвай «Ордэн „За службу Радзіме“». Знешні выгляд беларускага ордэна практычна паўтарае савецкі, за тым выключэннем, што замест якара на зорцы змешчана выява мяча, а замест надпісу «За службу Родине в ВС СССР» размешчаны надпіс на беларускай мове «За службу Радзіме». Некалькі адрозніваюцца і памеры (савецкі ордэн — 58×58 мм, беларускі — 65х58 мм). Расфарбоўка ордэнскіх стужак супадае.
Асобы, раней узнагароджаныя ордэнам «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР», прадстаўляюцца да ўзнагароджання ордэнам «За службу Радзіме» чарговай ступені. Першае ўзнагароджанне ордэнам «За службу Радзіме» адбылося 19 лістапада 1997 года.
Нікіфар Крыніцкі
Нікіфар Крыніцкі (Никифор Криницький, Nikifor Krynicki, уласна Эпіфаній Драўняк, Єпіфаній Дровняк, Epifaniusz Drowniak, 21 мая 1895, Крыніца-Здруй, тады Аўстра-Венгрыя, цяпер Польшча — 10 кастрычніка 1968, Фолюш, Гміна Дэмбовец, Польшча) — лемкаўскі -прымітывіст.
Залужжа (Веткаўскі раён)
Залу́жжа (, Залужье) — былы пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Свяцілавіцкага сельсавета. Ліквідаваны ў 2011 годзе.
Нікіфар Крыніцкі
Біяграфія
Нарадзіўся ў г. Крыніца на Лемкаўшчыне (цяпер Крыніца-Здруй Малапольскага ваяводства, Польшча). Яго маці была глуханямой, бацька невядомы. Правёў жыццё ў крайняй беднаце, яго ўспрымалі як ненармальнага. Быў гугнівы, амаль непісьменны. У 1930 яго працы адкрыў мастак Раман Турын, які паказаў іх у Парыжы, зрабіўшы вядомымі ў польскай мастацкай калоніі (Юзаф Панкевіч і інш.). Напярэдадні вайны артыкул пра Нікіфара з’явіўся ў часопісе Аркады, яго працы былі паказаны на выстаўцы ў Львове, але лёс мастака гэта не змяніла.
Быў дэпартаваны ў 1947 падчас прымусовага масавага перасялення ўкраінцаў (так званая Аперацыя Вісла), але здолеў вярнуцца. У 1949 яго працы былі экспанаваны на выстаўцы ў Варшаве, у 1959 — у парыжскай галерэі Дзіны Вярні, іншых галерэях Заходняй Еўропы. У 1960 з дапамогай мастака Марыяна Уласінскага вялікая рэтраспектыўная выстаўка прац Нікіфара была з поспехам паказана ў Дзяржаўным музеі выяўленчага мастацтва ў Варшаве.
Залужжа (Веткаўскі раён)
Гісторыя
Заснаваны ў 1946 годзе перасяленцамі з суседніх вёсак. Паводле перапісу 1959 года 32 жыхары. Уваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска Акшынка). Перад аварыяй на ЧАЭС у склад пасёлка ўваходзіла на 01.01.1986 г. 6 двароў, пражывала 6 сем’яў, колькасць чалавек 16. На 01.01.1990 г. 5 двароў, 9 жыхароў, з іх: 4 працуючых, 5 пенсіянераў.
Каменка (Мётчанскі сельсавет)
Ка́менка (, Каменка) — вёска ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Мётчанскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Аздзяціцкага сельсавета.
Залужжа (Веткаўскі раён)
Гісторыя
У выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыяцыйнага забруджання жыхары (5 сямей) пераселены ў 1991 года ў чыстыя месцы.
Нікіфар Крыніцкі
Біяграфія
Лячыўся ад застарэлага туберкулёзу ў санаторыі ў Фолюшы, дзе і памёр. Пахаваны на Крыніцкіх могілках.
Спадчына
Пакінутая Нікіфарам спадчына велізарная, у ім налічваюць да 40 тысяч прац. У наш час прызнаны адным з найбуйнейшых наіўных мастакоў. Яго працы знаходзяцца ў розных мастацкіх сходах, большасць — у рэгіянальным музеі горада Новы-Сонч і ў музеі Нікіфара ў Крыніцы (адкрыты ў 1995).
Еўрапейскае абароннае агенцтва
Еўрапейскае абароннае агенцтва - агенцтва Еўрапейскага саюза, штаб якога размешчаны ў  Брусэлі. Яно з'яўляецца органам агульнай знешняй палітыкі і палітыкі бяспекі, заснавана 12 ліпеня 2004 года і прадастаўляе справаздачы Савету Еўрапейскага саюза. Усе краіны-члены ЕС за выключэннем Даніі ўдзельнічаюць у дзейнасці агенцтва. Нарвегія, якая не ўваходзіць у ЕС, атрымала права ўдзельнічаць у дзейнасці агенцтва, але без права голасу.
Задачы
Савет Еўрапейскага саюза стварыў агенцтва для падтрымкі дзяржаў-членаў у іх намаганнях па ўдасканаленні еўрапейскага абароннага патэнцыялу ў галіне крызіснага кіравання, еўрапейскай бяспекі і абароннай палітыкі. Галоўнымі функцыямі арганізацыі з'яўляюцца:
Структура
Агенцтва кіруецца трыма элементамі.
На 2009 год у Еўрапейскім абаронным агенцтве працавалі 109 чалавек.
Калізей
Амфітэатр Флавіяў (Amphitheatrum Flavium), Калізей (Colosseum) — самы вялікі са старажытнарымскіх амфітэатраў, з'яўляецца адным з найбольш прыкметных збудаванняў свету. Знаходзіцца ў Рыме, у лагчыне паміж Эсквілінскім, Палацінскім і Цэліеўскім узгоркамі, на месцы сажалкі, што адносілася да «Залатога дому» Нерона. Ён лічыцца адным з найбуйнейшых твораў рымскай архітэктуры і рымскай тэхнікі. Займаючы месца на ўсход ад рымскага форума, яго будаўніцтва пачалося ў 72 годзе н.э. пры імператары Веспасіяне і было завершана ў 80 годзе н.э. пад кіраваннем імператара Ціта, з наступнымі зменамі, якія быў зроблены падчас панавання Даміцыяна. Назва «Амфітэатр Флавіяў» паходзіць ад прозвішчаў імперытараў Веспасіяна і Ціта.
Нягледзячы на тое, што ў XXI стагоддзі ён застаецца часткова разбураным з-за пашкоджанняў, атрыманых разбуральнымі землетрасеннямі і злодзеямі-рабаўнікамі камення, Калізей з'яўляецца знакавым сімвалам імператарскага Рыма. Гэта адна з самых папулярных турыстычных славутасцей Рыма і да гэтага часу мае цесныя сувязі з Рымска-каталіцкай царквой, бо кожную страсную пятніцу Папа прыводзіць паходнямі «Крыжовы шлях» працэсіі, якая пачынаецца ў раёне Калізея. Калізей намаляваны на італьянскай версіі еўра манеты пяці цэнтаў.
Старажытнасць
Будаўніцтва Калізея пачалося падчас кіравання імператара Веспасіяна, каля 70—72 гадоў нашай эры. Месцам будаўніцтва быў абраны плоскі вучастак у нізкай даліне паміж Цэліянам, Эсквілінам і Палацінам, праз які працякай ручай. У II стагоддзі да н.э. гэты раён быў ужо шчыльна заселены. Ён быў разбураны Вялікім пажарам у Рыме ў 64 годзе, пасля чаго Нерон захапіў значную частку тэрыторыі і аб'явіў яе сваім даменам. Ён пабудаваў у гэтым месцы грандыёзны асабісты палац «Залаты дом» Domus Aurea, перад якім ён стварыў штучныя азёры, акружанага павільёнамі, садамі і порцікамі. Існуючы акведук Aqua Claudia быў пашыраны для падачы вады на ў палац, а побач з уваходам у палац была пабудавана вялізная статуя Калос Нерона.
Нягледзячы на тое, што Калёс быў захаваны, вялікая частка Залатога дому была разбурана. Возера было зарыта, а зямля стала месца будаўніцтва новага амфітэатра Флавія. Гладыятарскія школы і іншых будынкі былі пабудаваны паблізу ад Калізея, у месцы былога размяшчэння Залатога дому. Паводле рэканструяванага надпісу, знойдзенага на месцы «імператар Веспасіан загадаў пабудаваць новы амфітэатр па грошы, якія ён атрымаў з сваёй долі здабычы». Лічыцца, што гэта абазначае, што былі атрыманы з велізарнай колькасці скарбаў захопленых рымлянамі пасля іхняй перамогі ў Вялікім яўрэйскім паўстанні ў 70 годзе нашай эры. Калізей можа быць такім чынам інтэрпрэтаваны як вялікі трыўмфальны помнік, пабудаваны ў рымскай традыцыі святкавання вялікіх перамогаў. Рашэнне Веспасіяна пабудаваць Калізей на месцы возера і палаца Нерона, можа таксама разглядацца як папулісцкі жэст вяртання да людзей раёна горада, які Нерон вылучыў для ўласнага выкарыстання. У адрозненне ад многіх іншых амфітэатраў, якія былі размешчаны на ўскраіне горада, Калізей быў пабудаваны ў цэнтры горада, у сутнасці, што змясціла яго ў прамым і пераносным сэнсе ў самым сэрцы Рыма.
Калізей быў дабудаваны да трэцяга паверху на момант смерці Веспасіяна ў 79 годзе. Верхні ўзровень быў завершаны падчас панавання яго сына Ціта ў 80 годзе. Дыян Касій распавядае, што больш за 9 тысячы дзікіх жывёл былі забіты падчас першых гульняў у амфітэатры. Будынак быў перабудаваны Даміцыянам, малодшым сынам Веспасіяна, які пабудаваў Гіпагей, серыю падземных тунэляў, якія выкарыстоўваліся, як месца размяшчэння жывёл і рабоў. Ён таксама дадаў галерэю паўзверх Калізея, каб павялічыць яго ўмяшчальнасць.
У 217 годзе Калізей быў моцна пашкоджаны буйным пажарам, які быў выкліканы маланкай. Пажар знішчыў драўляныя верхнія ўзроўні інтэр'еру амфітэатра. Ён не быў цалкам адрамантаваны да 240 года. У 250 або 252 годзе, а затым у 320 годзе быў зроблены далейшы рамонт будынка. Паводле запісам аднаўленне розных частак Калізея праходзілі падчас панавання імператараў Феадосія II і Валентыніяна III, магчыма, для рамонту пашкоджанняў, які былі выкліканы моцным землетрасеннем у 443 годзе. Арэна працягвала выкарыстоўвацца як месца правядзення барацьбы і ў VII стагоддзі. Апошні гладыятарскі бой згадваецца каля 435 года. Паляванне жывёл працягвалася прынамсі да 523 года, калі Аніцый Максім адсвяткаваў сваё прызначэнне на пасаду консула, за што быў раскрытыкаваны каралём Тэадорыхам Вялікім за высокае растрачанне сродкаў на святкаванне.
Сярэднявечча
Калізей меў некалькі радыкальных змяненняў у выкарыстанні падчас сярэднявечнага перыяду. Да канца VI стагоддзя невялікая царква была пабудавана ў структуры амфітэатра, хоць гэта, мабыць, не дало ніякага канкрэтнага рэлігійнага значэння будынку ў цэлым. Арэна была пераўтворана ў могілкі. Шматлікія прасторы ў скляпеністых аркадах пад сядзеннямі былі ператвораны ў жыллё і майстэрні, і ўлічваліся як арэндныя памяшканні ў канцы XII стагоддзя. Каля 1200 года сям'я Франжыпані ўмацавала Калізей і, мабыць, выкарыстоўвала яго ў якасці замка.
Цяжкія страты быў нанесены Калізею моцным землетрасеннем 1349 года, у выніку чаго знешні бок на поўдні збудавання, яки ляжаў на менш стабільнай мясцовасці, быў разбураны. Большая частка камянёў з таго боку паўторна выкарыстоўвалася ў будаўніцтве палацаў, цэркваў, бальніцаў і іншых будынкаў у іншых месцах Рыма. Рэлігійны ордэн пераехаў у паўночную траціну Калізея ў сярэдзіне XIV стагоддзя і працягваў жыць у ім да пачатку XIX стагоддзя. У сярэдзіне амфітэатр быў шырока пазбаўлены камення, які ішоў на паўторнае будаўніцтва іншых будынкаў у іншых месцах горада, або, як у выпадку з мармурам, быў спалены, дзеля атрымання нягашанай вапны. Бронзавыя заціскі, якія замацоўвалі каменныя блокі адзін з адным, былі вырваны са сцен у многіх месцах, пакідаючы шматлікія воспіны, якія існуюць і да гэтага часу.
Сучаснасць
Падчас XVI і XVII стагоддзя, каталіцкія ўлады імкнуліся надаць Калізею прадуктыўную ролю. Гэтак Папа Сікст V планаваў ператварыць будынак у ваўняную фабрыку, каб забяспечыць занятасць для прастытутак Рыма, аднак гэтая прапанова правалілася з-за заўчаснай смерці папы. У 1671 кардынал Альтыеры прапанаваў выкарыстоўваць будынак як арэну для бою быкоў, ад выклікаўшы грамадскі рэзананс гэтаю ідэяй, кардынал паспешліва адмовіўся ад прапановы.
У 1749 годзе Папа Бенедыкт XIV адобрыў у якасці афіцыйнай палітыкай Царквы той факт, што Калізей з'яўляецца святым месцам, дзе былі забіты першыя хрысціяне. Ён забараніў выкарыстанне Калізея ў якасці кар'еру і асвяціў будынак, загадаўшы ўсталяваць крыж, заявіўшы, што будынак асвечаны крывёю хрысціянскіх мучанікаў, якія там загінулі. Аднак няма ніякіх гістарычных сведчанняў, каб падтрымаць заяву Бенедыкта, і няма нават ніякіх доказаў таго, што хто-небудзь да XVI стагоддзя выказваў падобную здагадку. Такім чынам няма ніякіх гістарычных падстаў для такой здагадкі. Пазней Папа быў ініцыятарам розных праектаў стабілізацыі і аднаўлення Калізея, правёўшы выдаленне з будынку расліннасці, якая пагражала пашкодзіць яго далей. Фасад быў узмоцнены цэглай у 1807 і 1827 гады, а рамонт інтэр'еру быў зроблены ў 1831, 1846 і 1930 гадах. Ніжнія паверхі арэны былі часткова раскапаныя ў 1810—1814 і 1874 гадах, і цалкам выкапана ў 1930 годзе, у часы панавання ў Італіі Беніта Мусаліні.
Калізей з'яўляецца сёння адной з самых папулярных славутасцей Рыму для турыстаў, атрымліваючы мільёны наведвальнікаў штогод. Наступствы забруджвання навакольнага асяроддзя і агульнага пагаршэння з цягам часу выклікала выпрацоўку плану рэстаўрацыі, якая была ажыццёўлена ў перыяд паміж 1993 і 2000 гадамі, пры агульным кошце ў 40 млрд італьянскіх ліраў. У апошнія гады арэна стала сімвалам міжнароднай кампаніі супраць смяротнага пакарання, якое было скасавана ў Італіі ў 1948 годзе. Некалькі дэманстрацый супраць смяротнага пакарання адбыліся ў пярэдняй частцы Калізея ў 2000 годзе. З таго часу, як жэст супраць смяротнага пакарання, мясцовыя ўлады Рыма змяняюць колер начнога асвятлення Калізея ад белага да залатога, калі чалавек прысуджаны да смяротнага пакарання ў любой кропцы свету атрымлівае змякчэння прысуду або цалкам вызваляецца, або, калі юрычна адмяняецца смяротнае пакаранне ў якім-небудзь рэгіёне. Зусім нядаўна, Калізей быў асвечаны ў залаты колер, калі смяротнае пакаранне было адменена ў амерыканскім штаце Нью-Мексіка ў красавіку 2009 года.
З-за дрэннага ўнутраннага стану арэны, немэтазгодна выкарыстоўваць Калізей на сёння для правядзення буйных мерапрыемстваў, бо толькі некалькі сотняў гледачоў могуць быць размешчаныя ў часовых трыбунах. Тым не менш, вялікая колькаьсц канцэртаў была праведзена звонку арэны, выкарыстоўваючы Калізей у якасці фону.
Архітэктура
Падобна на іншыя рымскія амфітэатры, амфітэатр Флавія прадстаўляе ў плане эліпс, сярэдзіна якога занята арэнай і навакольнамі да яе канцэнтрычнымі колцамі месцаў для гледачоў. Ад усіх збудаванняў такога роду Калізей адрозніваецца сваёй велічынёй. Гэта самы грандыёзны антычны амфітэатр: даўжыня яго вонкавага эліпса складае 524 метры, вялікая вось — 187,77 метраў, малая вось — 155,64 метраў, даўжыня арэны — 85,75 метраў, яе шырыня — 53,62 метраў; вышыня яго сценаў — ад 48 да 50 метраў. Пры такіх памерах ён быў здольны змясціць у сябе каля 50 тысяч гледачоў. Амфітэатр Флавія быў пабудаваны на падмурку таўшчынёй у 13 метраў.
Сцены Калізея ўзведзеныя з буйных кавалкаў або блокаў з траверцінавага каменю або траверцінавага мармуру, які здабывалі ў бліжэйшым горадзе Цівалі. Блёкі злучаліся паміж сабой стальнымі сувязямі агульнай вагой прыкладна ў 300 тонаў ; для ўнутраных частак ужывалі таксама мясцовы туф і цэглу. Пры пабудове Калізея былі выкарыстаны тыповыя для рымскай архітэктуры ардэрныя аркады з ардэрнай суперпазіцыі.
Архітэктурна-лагістычнае рашэнне, прымяненае ў Калізеі і атрымаўшая назва vomitoria (ад лац. Vomere — «вывяргаць»), прымяняецца пры будаўніцтве стадыёнаў да гэтага часу: мноства ўваходаў размяшчаюцца раўнамерна па ўсім перыметры будынка. Дзякуючы гэтаму публіка магла запоўніць Калізей за 15 хвілін і пакінуць іх за 5 хвілін. Калізей меў 80 уваходаў, з якіх 4 былі прызначаны для вышэйшай знаці і вялі ў ніжні шэраг. Простыя гледачы ўваходзілі ў амфітэатр з-пад арак ніжняга паверха, пазначаных лічбамі ад I да LXXVI, і падымаліся да сваіх месцаў па лесвіцах, якіх было таксама 76. Гэтыя месцы былі размешчаны вакол усёй арэны ў выглядзе шэрагаў каменных лавак, узнімальных адна над іншай (gradus). Ніжні шэраг, або подыум (podium), быў прызначаны выключна для імператара, яго сямейства, сенатараў і вясталак, прычым імператар меў асаблівае, узвышанае сядзенне (pulvinar). Подыум адасобліваўся ад арэны парапетам, досыць высокім для таго, каб засцерагчы гледачоў ад нападу выпушчаных на арэну жывёл. Далей ішлі месцы наогул для публікі, якія ўтвараюць тры ярусы (maeniana), адпаведна ярусам фасаду будынка. У першым ярусе, які заключае ў сабе 20 шэрагаў лавак (зараз цалкам разбураных), сядзелі гарадскія ўлады і асобы, якія належаць да саслоўя коннікаў; другі ярус, які складаўся з 16 шэрагаў лавак, прызначаўся для людзей, якія маюць правы рымскага грамадзянства. Сцяна, аддзяляўшая другі ярус ад трэцяга, была даволі высокай, лавы ж трэцяга яруса былі размешчаны на больш крутой нахільнай паверхні; гэта прылада мела на мэце даць наведвальнікам трэцяга ярусаў магчымасць лепш бачыць арэну і ўсё, што адбываецца на ёй. Гледачы трэцяга ярусаў належалі да ніжэйшых саслоўях. Над гэтым ярусам знаходзіўся порцік, які апяразвае ўсю акружнасць будынка і прымыкае адным сваім бокам да яго знешняй сцяны.
На яго даху, падчас паказу, змяшчаліся матросы імператарскага флоту, камандзіраваныя для нацягвання над амфітэатрам вялізнага тэнта для абароны гледачоў ад пякучых прамянёў сонца або ад непагадзі. Тэнт прымацоўваўся з дапамогай лінаў да мачтаў, расстаўленых па верхнім краю сцяны. У многіх месцах знешняга карнізу яшчэ да гэтага часу бачныя адтуліны, праз якія праходзілі такія мачты, якія абапіраліся сваім ніжнім канцом у камяні з сцяны, як бы кранштэйны, якія да гэтага часу з'яўляюцца ацалелымі там, дзе яшчэ захаваўся чацвёрты паверх. Месцы для гледачоў падпіраюць знізу магутная скляпеністая канструкцыя, якая заключае ў сабе праходныя калідоры (itinera), камеры рознага прызначэння і лесвіцы, якія вядуць у верхнія ярусы.
Месцы для сядзення
Згодна з хранографам 354 года, амфітэатр умяшчаў у сябе каля 87 тысяч чалавек, аднак паводле сучасных падліках, Калізей быў здольны змясціць толькі 50 тысяч чалавек. Месцы для сядзення былі падзелены на ўзроўні, кожны з якіх быў прызначаны для пэўнага саслоўя ці групы людзей. На поўначы і поўдні размяшчаліся месцы для імператара і вясталак, гэтыя месцы забяспечвалі добры від на арэну. На гэтым жа ўзроўні знаходзіліся месцы для сенатараў, якім дазвалялася прыносіць з сабой свае крэслы. Вельмі характэрна, што на некаторых месцах для сената можна знайсці высечаныя імёны сенатараў V стагоддзя, якія, відаць, служылі для рэзервацыі месцаў. Вышэй на ўзровень для сената былі месцы для саслоўя коннікаў, а вышэй коннікаў размяшчаліся грамадзяне Рыма, падзеленыя на дзве катэгорыі: для заможных грамадзян, якія знаходзіліся адразу вышэй ваяроў, і маламаёмных грамадзян, якія размяшчаліся яшчэ вышэй рымскай шляхты.
Пазней, у часы панавання імператара Даміцыяна, быў прыбудаваны высокі ўзровень, прызначаўшыся для бедных грамадзян, рабоў і жанчын. У большасці, гэта былі стаячыя месцы. Акрамя таго, некаторым групам людзей быў наогул забаронены ўваход у Калізей, у прыватнасці магільшчыкам, акцёрам і былым гладыятарам.
Суседнія будынкі
Калізей у былыя часы меў развітую інфраструктуру. У дадатак да амфітэатру, многія іншыя будынкі, якія размяшчаліся паблізу былі звязаны з гульнямі і амфітэатрам. Адразу на ўсход ад Калізея размяшчаюцца рэшткі Людус Магнус (Ludus Magnus), навучальнай школы для гладыятараў. Гэты будынак быў звязаны з Калізеем па падземным пераходзе, каб забяспечыць лёгкі шлях пераходу гладыятараў да арэны. Людус Магнус меў сваю меньшую арэну для навучання, якое само па сабе з'яўлялася папулярным месцам для рымскіх гледачоў. Іншыя навучальныя ўстановы для гладыятараў размяшчаліся ў тым жа раёне, у тым ліку Людус Матуцынус (Ludus Matutinus), дзе навучаліся байцы з жывёламі, а таксама дакаўскія і гальскія школы.
Пішчухавыя (млекакормячыя)
Пішчухавыя, Пішчухі, Сенастаўкі (Ochotonidae) — сямейства млекакормячых атрада зайцападобных.
Калізей
Суседнія будынкі
Па ўсім перыметры Калізея, на адлегласці 18 метраў ад перыметра, меўся шэраг паведамляльных высокіх каменняў, з якіх засталося толькі пяць на ўсходнім баку ад амфітэатру. існуюць розныя тлумачэнні на конт іх функцыі, магчыма яны адзначалі рэлігійныя межы, або з'яўляліся знешняй мяжой для праверкі квіткоў або як апора для навесу або казырку. Прама побач з Калізеем размяшчаецца Трыўмфальная арка імператара Канстанціна.
Хрысціяне і Калізей
Няма прамых гістарычных дакументаў ці захаваных рэчыўных доказаў таго, што Калізей выкарыстоўваўся як месца пакарання хрысціян.
У Раннім Сярэднявеччы Калізей, відавочна, не разглядаўся як святое месца. Яго выкарыстанне ў якасці крэпасці, а потым як кар'ера, дэманструе, што будынку надавалася мала духоўнага значэння. У той самы час месцы, звязаныя з хрысціянскімі мучанікамі, звычайна шырока шанаваліся. Між тым Калізей не ўваходзіў ані ў лік складзеных маршрутаў пілігрымаў, ані ў іншыя працы, як твор XII стагоддзя «Цуды горада Рыма» (Mirabilia Urbis Romae), які сцвярджае, што цырк Фламінія, а не Калізей, выкарыстоўваўся ў якасці месца катавання хрысціянскіх мучанікаў. Частка Калізея была месцам размяшчэння хрысціянскага ордэна Святога Сальватора, але, мабыць, месца гэта было абрана без уліку нейкіх рэлігійных прычын.
Пішчухавыя (млекакормячыя)
Пашырэнне
Існуе 1 род, 20 відаў. Пашыраны ў Паўднёва-Усходняй Еўропе, Азіі, на паўночным захадзе Паўночнай Амерыкі. Жывуць пераважна калоніямі ў норах на адкрытых мясцінах раўнін і высакагор’я. На Беларусі жылі ў познім антрапагене.
Калізей
Хрысціяне і Калізей
Згодна з крыніцамі, толькі з XVI і XVII стагоддзяў Калізей пачаў разглядацца як месца, якое мае дачыненне да хрысціянскіх мучанікаў. Папа Пій V, раіў пілігрымам захоўваць пясок з арэны Калізея як рэліквію, якая прасякнутая крывёю закатаваных вернікаў. Асаблівую папулярнасць гэтая тэорыя набыла амаль праз стагоддзе, дзякуючы Фіяравантэ Марцінелі, які паставіў Калізей на чале спісу святых месцаў, звязаных з мучанікамі, у сваёй кнізе 1653 года «Рым ад паганскіх абрадаў» (Roma ex ethnica sacra).
Пішчухавыя (млекакормячыя)
Асаблівасці біялогіі
Расліннаедныя. На зіму назапашваюць сухую траву (адсюль другая назва). Нараджаюць да 7 дзіцянят 2—3 разы за год.
Калізей
Хрысціяне і Калізей
Кніга Марцінелі, відавочна, аказала ўплыў на грамадскую думку, бо адказам на прапанову кардынала Альцьеры праводзіць у Калізеі баі быкоў было абурэнне і грамадскі розгалас. Пасля спрэчкі, якая адбылася неўзабаве пасля гэтага, перакананы Папа Клімент X загадаў закрыць знешнія аркады Калізея і аб'явіў іх святым месцам, хоць здабыча камення тут яшчэ працягвалася некаторы час.
Пішчухавыя (млекакормячыя)
Асаблівасці біялогіі
Некаторыя віды — носьбіты ўзбуджальніка чумы.
Калізей
Хрысціяне і Калізей
На просьбу святога Леанарда з Порта Маўрыцыа, Папа Бенедыкт XIV забараніў здабычу камення і матэрыялаў у Калізеі і ўсталяваў хросны шлях вакол арэны, які праводзіўся да лютага 1874 года. Святы Бенедыкт Іосіф Лабр правёў апошнія гады свайго жыцця ў сценах Калізея, жывучы толькі на міласць да сваёй смерці ў 1783 годзе. Некалькі разоў у XIX стагоддзі Папы фінансавалі рамонтна-рэстаўрацыйныя працы ў Калізеі. Збудаванне і сёння шчыльна захоўвае сувязь з хрысціянствам. Крыжы знаходзяцца ў некалькіх кропках вакол арэны і кожную вялікую пятніцу Папа асабіста водзіць працэсіі «Крыжовага шляху» да амфітэатра.
Выкарыстанне
Калізей выкарыстоўваўся як месца правядзення гладыятарскіх баёў, а таксама для шэрагу іншых мерапрыемстваў. Усе мерапрыемствы ладзіліся прыватнымі асобамі, а не дзяржавай. Яны мелі моцны рэлігійны элемент, але таксама дэманстравалі сілу і прэстыж сям'і. Іншым папулярным тыпам мерапрыемстваў было паляванне на жывёл (venatio). Дзеля гэтага выкарыстоўвалася вялікая колькасць разнастайных дзікіх звяроў, у асноўным завезеных з Афрыкі і Блізкага Усходу, як насарогі, бегемоты, сланы, жырафы, зубры, ільвы, пантэры, леапарды, мядзведзі, тыгры, кракадзілы і страусы. Бітвы і паляванні часцяком праходзілі з выкарыстаннем складаных канструкцыяў з рухомых дрэваў і будынкаў, якія ўсталёўваліся на арэне. Такія падзеі часам праходзілі ў велізарных маштабах, як мяркуецца, Траян адсвяткаваў сваю перамогу ў Дакіі ў 107 годзе, зладзіўшы такое мерапрыемства з удзелам 11 тыс. жывёл і 10 тыс. гладыятараў на працягу 123 дзён.
Першыя гульні адбыліся на арэне за часам Ціта ў 80 годзе і, згодна з запісамі старажытных пісьменнікаў, Калізей выкарыстоўваўся для правядзення пастановачных марскіх баёў. Існуюць сведчанні, што на арэне праводзілася інсцэніроўка знакамітай марской бітвы паміж керкірыйскімі грэкамі і карынфянамі. Гэтая гіпотэза стала прадметам дэбатаў сярод гісторыкаў: хоць запаўненне Калізея вадой не з'яўлялася праблемай, незразумела, якім чынам ён заставаўся воданепранікальным, пры гэтым вады патрэбана было вельмі шмат, каб ваенныя караблі мелі месца для манеўраў. Было выказанае меркаванне, што сведчанні могуць памыляцца наконт месца правядзення такой пастаноўкі або Калізей першапачаткова меў шырокі канал пад арэнай, які пазней быў заменены на пячоры.
Таксама ў Калізеі ладзіліся пастаноўкі сцэн жывой прыроды. Дзеля гэтага мастакі, тэхнікі і архітэктары канструявалі лясы і хмызнякі з выкарыстаннем рэальных дрэваў, пасаджаных у пясок арэны, пасля чаго на арэну запускалі звяроў. Такія сцэны маглі быць выкарыстаныя проста для адлюстравання натуральнага асяроддзя, ці маглі служыць у якасці месца для палявання.
Наш час
Сёння Калізей з'яўляецца галоўнай славутасцю Рыма. Штогод мільёны турыстаў наведваюць унутранную частку арэны. Уваход для грамадзян Еўрапейскага Саюза часткова субсідуецца, таму для грамадзян ЕС ва ўзросце да 18 гадоў і пасля 65 кошт на ўваход зніжаны. На верхнім паверсе знешняй сцяны будынку існуе музей прысвечаны Эрасу. Частка падлогі арэны была знятая. Пад Калізеем праходзіць сетка падземных праходаў, якія калісьці выкарыстоўвалі для перавозкі дзікіх звяроў і гладыятараў на арэну. Яна была адкрыта для агляду турыстамі ўлетку 2010 года. Калізей таксама з'яўляецца месцам правядзення цырымоній Каталіцкай царквы. Да прыкладу, Папа Бенедыкт XVI прыводзіў «Крыжовы шлях» у Калізеі ў вялікую пятніцу.
Флора
Калізей мае шырока і добра дакументаваную гісторыю сваёй флоры з тых часоў, калі Даменіка Панаролі зрабіў першы каталог раслін Калізея ў 1643 годзе. З тых часоў у будынку было налічана агулам 684 відаў. Пік прыпаў на 1855 год, калі ў Калізеі адначасова налічвалася да 420 відаў. У 1871 годзе былі распачаты спробы выкараніць расліннасць, з-за асцярог, што муру можа быць нанесена шкода, але большая частка гэта расліннасці вярнулася ізноў. На сёння ў будынку налічваецца 242 відаў раслін, з іх 200 упершыню былі выяўлены яшчэ Панаролі.
Змены ў відавым багацці раслін могуць быць абумоўлены змяненнем клімату Рыма на працягу стагоддзяў. Акрамя таго, міграцыя птушак, кветак і рост горада, што прывёў да таго, што Калізей зараз размяшчаецца ў цэнтры Рыма, а не на ўскраіне старажытнага горада, а таксама наўмысная перавозка некаторых відаў, таксама могуць разглядацца ў якасці гэтых прычын. Існуе таксама здагадка, што багацце відаў было абумоўлена тым, што насенне магло міжволі трапіць у горад праз жывёл, якіх прывозілі сюды з усіх куткоў імперыі.
Закон зрушэння Віна
Закон зрушэння Віна ўстанаўлівае залежнасць даўжыні хвалі, на якой паток выпраменьвання энергіі чорнага цела дасягае свайго максімуму, ад тэмпературы чорнага цела.
Вільгельм Він ўпершыню вывеў гэты закон у 1893 годзе, шляхам прымянення законаў тэрмадынамікі да электрамагнітнага выпраменьвання.
Агульны выгляд закона зрушэння Віна
дзе  — даўжыня хвалі выпраменьвання з максімальнай інтэнсіўнасцю, а T — тэмпература. Каэфіцыент, дзе c — скорасць святла ў вакууме, h — пастаянная Планка, k — пастаянная Больцмана, α ≈ 2,821439… — пастаянная велічыня (корань ураўнення , званы пастаяннай Віна), у Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) мае значэнне 0,002898 м·K.
Для частоты святла
дзе α ≈ 2,821439… — пастаянная велічыня (корань ўраўнення ), k — пастаянная Больцмана, h — пастаянная Планка, T — тэмпература (у кельвинах).
Прыклады
Згодна з закону зрушэння Віна чорнае цела з тэмпературай чалавечага цела (~310 K) мае максімум цеплавога выпраменьвання на даўжыні хвалі каля 10 мкм, што адпавядае інфрачырвоным дыяпазоне спектру.
Рэліктавае выпраменьванне мае эфектыўную тэмпературу 2,7 K і дасягае свайго максімуму на даўжыні хвалі 1 мм. Адпаведна, гэтая даўжыня хвалі належыць ужо радыядыяпазону.
Яўген Ігаравіч Целяпун
Яўге́н І́гаравіч Целяпу́н (,, Гомельская вобласць, БССР) — беларускі вясляр.
Нарадзіўся года ў Мазыры. У 2010 годзе скончыў факультэт фізічнай культуры Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта.
IC 1315
IC 1315 — галактыка тыпу *Grp (вялікая група зорак) у сузор’і Лебедзь.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Шыркі (Сенненскі раён)
Шыркі́ (, Ширки) — вёска ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Багушэўскага сельсавета.
Ідзу-Банінскі жолаб
Ідзу-Банінскі жолаб — глыбакаводны жолаб у Ціхім акіяне, размешчаны ўздоўж усходняга падножжа хрыбта астравоў Нампо, які цягнецца ад вострава Хансю да Банінскіх астравоў. На поўначы злучаецца з Японскім жолабам, на поўдні аддзелены ад жолаба Волкан высокім вузкім грэбенем. Даўжыня жолаба складае 1030 км. Вузкае, месцамі плоскае дно жолаба падзелена парогамі на некалькі замкнёных дэпрэсій з глыбінямі 7000-9000 м. Максімальная глыбіня жолаба - 9810 м.
Ладдзя з Гродна
Ладдзя з Гродна — шахматная фігурка ладдзі (тура) XII стагоддзя, знойдзеная ў Гродне. Захоўваецца ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі.
Гісторыя
Фігурка ладдзі была знойдзена ў 1932 г. на Старым замку ў Гродне пры раскопках пад кіраўніцтвам заснавальніка і дырэктара Гродзенскага музея Ю. Ядкоўскага. Падрабязнасці і пашпарт экспаната былі згублены падчас пераходу фондаў музея ва ўласнасць савецкай дзяржавы.
Крадзеж
У жніўні 2004 года фігурка была скрадзена. Ладдзя захоўвалася пад шклом у часовай экспазіцыі, таму сігналізацыя не была падключана. Наглядчыца ж назірала адразу за двума памяшканнямі музея. Злачынец змог адсунуць цяжкае шкло і выкраў шахматную фігурку, знікненне экспаната, магчыма, было заўважана не адразу. Унікальная фігурка была выяўлена толькі ў 2008 годзе падчас здзелкі, у якой 21-гадовы гарадзенец спрабаваў прадаць экспанат за два мільёны беларускіх рублёў.
Апісанне
Фігурка выразана з нявызначанага мінералу светла-жоўтага колеру з зялёнымі пражылкамі.
Фігурка мае выгляд невялікага рачнога судна з воінамі на носе і карме. На носе фігурка ляжыць, сагнуўшы ногі ў каленях і гледзячы наперад, на карме знаходзіцца стырнік, які кіруе рухам судна. Даўжыня судна складае 5,5 см, шырыня ў бартах 1,5 см, вышыня ўсёй фігуры — 4,3 см. Ладдзя з аднолькава вострымі насамі замацавана на высокай ножцы з прамавугольнай падстаўкай, у якой маюцца круглыя адтуліны (адна вялікая скразная пасярэдзіне і па адной з кожнага боку). На бартах — круглыя адтуліны для вёслаў, але весляры не бачны: іх закрывае палуба. З кожнага боку на бартах вісяць міндалепадобныя шчыты.
Бясспрэчна падабенства гродзенскай ладдзі з вядомым у XII ст. на Русі асобым тыпам судна, так званай насадай — суднам з надшытымі дошкамі бартамі і накрытым верхам, прыстасаваным для бою на вузкіх рэках. Лаўрэнцеўскі летапіс так апісвае насаду: «…прыдумаў Ізяслаў лоддзі дзіўныя… бо ў іх весляры вяслуюць нябачна, толькі вёслы відаць, а людзей… не відаць,… Бо лоддзі накрыты дошкамі, зверху воі ў бронях і страляюць, а стырнавых два ёсць, адзін на карме, а другі на носе». Вельмі верагодна, што ладдзі-насады шырока выкарыстоўваліся і на тэрыторыі Панямоння.
Елізавета Фёдараўна
Дабрачынная дзейнасць
Сяргей Аляксандравіч, які з’яўляўся губернатарам Масквы, быў забіты тэрарыстам Каляевым, які кінуў бомбу ў экіпаж, у якім ехаў ён са сваёю жонкай Вялікай Княгіняю Елісаветаю. Яна потым сустрэлася з Каляевым у турме і прабачыла яго. Пасля гэтага жудаснага здарэння яна вырашыла пайсці ў манастыр і стварыла ў Маскве Марфа-Марыінскі манастыр міласэрнасці. Гэтая абшчына займалася дзейснай дапамогай беспрытульным, бедным. Вялікая Княгіня абыходзіла начлежныя дамы і збірала там дзяцей, што засталіся без дагляду бацькоў. Пры манастыры дзейнічалі шпіталь, аптэка, прытулак для дзяўчынак-сірот, нядзельная школа, бібліятэка, бясплатная сталовая для бедных, два храмы — Пакроўскі і бальнічны ў гонар святых сясцёр Марфы і Марыі. Манастыр меў супольны ўстаў, г. зн., уся маёмасць належала абшчыне. Духоўнае кіраванне сёстрамі манастыра ажыццяўляў пратаіерэй Мітрафан Серабранскі (цяпер кананізаваны Праваслаўнай Царквой у якасці свяшчэннамучаніка). Сёстры манастыра прымалі актыўны ўдзел у дапамозе параненым падчас Першай сусветнай вайны.
Пакутніцтва
У красавіку 1918 года, на трэці дзень Вялікоднага тыдня, святую Елісавету арыштавалі і вывезлі з Масквы разам з іншымі членамі імператарскай сям’і.
У ліпені таго ж года іх, яшчэ жывымі, кінулі ў пакінутую шахту, а пасля кінулі туды некалькі гранат. Кажуць, што з шахты было чуваць, як святая Елісавета і іншыя спявалі Херувімскую.
Пазней мошчы святой былі вывезены праз Кітай і Аўстралію ў Іерусалім і пакладзены ў храме Св. Марыі Магдаліны.
Праслаўленне і ўшанаванне
Ушанаванне святой Елісаветы пачалося ў Рускай Праваслаўнай Царкве Замежжа амаль адразу. Пазней, у 1999 годзе, яна была кананізавана Рускай Праваслаўнай Царквой. Пачалі будавацца храмы ў гонар Святой Елісаветы, у тым ліку на Беларусі.
Флёкс мяцёлчаты
Флёкс мяцёлчаты (Phlox paniculata) — шматгадовая кветкавая расліна сямейства сінюхавых.
Батанічнае апісанне
Шматсцябловы (20—40 парасткаў) куст з вялікімі мяцёлчатымі суквеццямі буйных пахучых кветак разнастайнай афарбоўкі (120—200 кветак у суквецці). Вышыня ад 30—50 да 150 см і вышэй. Суквецці рознай формы (пірамідальныя, шарападобныя, авальныя і г. д.), разнастайная афарбоўка кветак (белыя, белыя і ружовыя з адценнем і вочкам, кармінавыя і лілова-фіялетавыя з адценнем).
У культуры
Растуць на любой акультуранай глебе, святлолюбівыя. Аддаюць перавагу неглыбокаму рыхленню (5 см), патрабуюць палівання ў перыяд росту і бутанізацыі. Эфектыўныя трохразовыя падкормкі: у перыяд адрастання азотнымі, у час бутанізацыі комплекснымі мінеральнымі, пасля цвіцення арганічнымі ўгнаеннямі. Размнажэнне разнастайнае: увесну — дзяленнем куста, маладымі парасткамі (пупышкамі ўзнаўлення), летам — зялёнымі чаранкамі (лісцевымі і сцябловымі), восенню — каранёвымі парасткамі, атожылкамі.
Значэнне і выкарыстанне
Дэкаратыўныя расліны.
Нэвыцкі замак
Нэвыцкі замак (Неви́цький за́мок) — замак каля сяла Кам’яныця Закарпацкай вобласці Украіны, за 12 км на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра Ужгарад. Замак быў пабудаваны ў XIII стагоддзі на вяршыні ўзгорка над далінай ракі Уж на месцы больш ранняга драўлянага ўмацавання. У 1241 годзе быў разбураны ордамі мангола-татараў, але ў другой палове XIII стагоддзя быў адноўлены. На мяжы XIII—XIV стагоддзяў на месцы круглага данжона была пабудавана чатырохвугольная трох’ярусная вежа-данжон. З развіццём агнястрэльнай зброі замак увесь час удасканаліўся і перабудоўваўся і канчатковыя свае абрысы набыў напачатку XVI стагоддзя. Напачатку XVII стагоддзя, калі ім валодаў род Другетаў, замак у выніку міжусобных войнаў неаднаразова пераходзіў з рук у рукі. У 1644 годзе замак захапіў і разбурыў трансільванскі ваявода Дзьёрдзь Ракацы. З тых часоў замак не аднаўляўся і дайшоў да нашых часоў у выглядзе руін.
У склад абарончых умацаванняў уваходзяць два валы з ровам паміж імі, абарончая сцяна з чатырма вежамі на ўнутраным вале, уязная вежа і ўнутраныя пабудовы з вежай-данжонам. З чатырох веж (канец XIV-пачатак XV стагоддзя) на ўнутраным вале ўмацаванняў тры маюць паўавальную форму і адна трохвугольную. У паўднёва-заходняй частцы знаходзіцца шасцівугольная ўязная вежа, якая злучаецца з асноўнымі ўмацаваннямі дзвюма паралельнымі абарончымі сценамі. Сярод унутраных пабудоў замка вылучаецца квадратная ў плане вежа-данжон. На замкавым двары знаходзіцца студня дыяметрам 3.5 метра.
У наш час замак знаходзіцца ў закансерваваным стане. Верхнія часткі захаваных вежаў завершаны шатровымі дахамі, якія надаюць збудаванню своеасаблівы шарм.
Астроўкі (Салігорскі раён)
Астро́ўкі (, Островки) — вёска ў Салігорскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснадворскага сельсавета.
Да 11 кастрычніка 1961 года вёска ўваходзіла ў склад Чапялёўскага сельсавета.
Карл фон Райхенбах
Карл фон Райхенбах, таксама Рэйхенбах (ням.: Karl von Reichenbach; 12 лютага 1788, Штутгарт - 19 студзеня 1869, Лейпцыг, Германія) — хімік, геолаг, прамысловец, прыродазнавец, філосаф, барон. Быў членам Прускай акадэміі навук. З'яўляецца адкрывальнікам парафіна і крэазота, а таксама іншых хімічных прадуктаў на аснове дзёгцю, якія мелі эканамічную значнасць. У апошнія гады жыцця фон Райхенбах даследаваў гіпатэтычную вітальную энергію, названую ім адычнай сілай.