cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грамадскі набытак
Тэрміны і парадак пераходу твору ў грамадскі набытак адрозніваюцца ў розных краінах. На твор, які з'яўляецца грамадскім набыткам у Беларусі, можа распаўсюджвацца аўтарскае права ў ЗША, і наадварот. У большасці еўрапейскіх краін пераход у грамадскі набытак прадугледжаны пасля заканчэння тэрміну ў 70 гадоў пасля смерці аўтара або праз 70 гадоў пасля першай публікацыі твору.
Грамадскі набытак у ЗША
Паводле закона аб аўтарскім праве, які дзейнічае ў ЗША, любыя творы, апублікаваныя да 1 студзеня 1923 года на тэрыторыі Злучаных Штатаў, з'яўляюцца грамадскім набыткам. Калі твор быў апублікаваны ў 1923 годзе або пазней, ён можа ахоўвацца законам аб аўтарскім праве. Дата 1 студзеня 1923 году мае асаблівае значэнне, і яна не можа быць змененая ў заканадаўстве да 2019 года.
Твор, які быў створаны ў ЗША, пераходзіць у грамадскі набытак пры выкананні любой з наступных умоў:
Лічбавыя копіі і фотакопіі аб’ектаў, якія знаходзяцца ў грамадскім набытку
Рэпрадукцыі абароненых аўтарскім правам двухмерных твораў таксама не з'яўляюцца самастойнымі працамі. Адсканаваная выява вокладкі кнігі або DVD гэтаксама з'яўляецца абароненай аўтарскім правам, як і арыгінал.
Грамадскі набытак у Беларусі
Паводле беларускага заканадаўства грамадскі набытак — любы аб’ект аўтарскага права ці сумежных правоў, маёмасныя правы на які скончыліся або не існавалі (паводле артыкула 4 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб аўтарскім праве і сумежных правах» ).
Крытэрыі пераходу твораў у грамадскі набытак вызначаюцца артыкулам 23 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб аўтарскім праве і сумежных правах». Такім чынам, паводле беларускага заканадаўства творы пераходзяць у грамадскі набытак, калі скончыцца тэрмін аховы маёмасных правоў на аб’екты аўтарскага права або сумежных правоў. Таксама грамадскім набыткам паводле беларускага заканадаўства лічацца тыя аб’екты аўтарскага права або сумежных правоў, якім на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь ніколі не прадастаўлялася ахова. Аб’екты аўтарскага права і сумежных правоў, якія перайшлі ў грамадскі набытак, могуць свабодна выкарыстоўвацца любой фізічнай або юрыдычнай асобай без выплаты ўзнагароды пры захаванні асабістых немаёмасных правоў аўтара. Пры гэтым Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь можа вызначаць выпадкі і парадак выплаты адлічэнняў за выкарыстанне на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь аб’ектаў аўтарскага права і сумежных правоў, якія перайшлі ў грамадскі набытак.
На асобную групу твораў, створаных у Беларусі (і БССР, правапераемніцай якой з'яўляецца Рэспубліка Беларусь), аўтарскае права не распаўсюджваецца ўвогуле, таму ў пэўным сэнсе можна лічыць, што яны таксама знаходзяцца ў грамадскім набытку. Гэта афіцыйныя дакумэнты (законы, судовыя пастановы, іншыя тэксты заканадаўчага, адміністрацыйнага і судовага характару), а таксама іх афіцыйныя пераклады; дзяржаўныя сімвалы і знакі (сцяг, герб, гімн, ордэны, грашовыя і іншыя знакі); творы народнай творчасці, аўтары якіх невядомыя (гл. артыкул 8 Закона).
Грабёнка
Назву Грабёнка маюць:
Крынычкы (Гошчанскі раён)
Крынычкы (Кринички́) — вёска ў Гошчанскім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Лукіна Вісконці
Лукіна Вісконці ды Мадроне (Luchino Visconti di Modrone; 2 лістапада 1906, Мілан — 17 сакавіка 1976, Рым) — выбітны італьянскі рэжысёр опернага тэатра і кіно. Прадстаўнік адной з галін арыстакратычнага роду Вісконці. Яго поўнае імя і тытул гучаць так: дон Лукіна Вісконці ды Мадроне, граф Ланатэ Пацола, сіньёр ды Карджэла, кансіньёр ды Сома, Крэна і Аньядэла, міланскі патрыцый.
Наталля Хусаінаўна Эстэмірава
Наталля Хусаінаўна Эстэмірава (, Свярдлоўская вобласць —, Газі-Юрт, Інгушэція) — расійская праваабаронца, журналіст, супрацоўніца Праваабарончага цэнтра «Мемарыял» у Грозным. Скрадзена каля свайго дома ў Грозным і забіта. Яе смерць выклікала грамадскі і міжнародны рэзананс.
У 2004 намінавалася на прэмію Сахарава, адзначана 13 студзеня 2005 медалём імя Роберта Шумана. Лаўрэатка прэміі імя Ганны Паліткоўскай у 2007 годзе. За сваю дзейнасць шмат разоў крытыкавалася прарасійскім чачэнскім кіраўніцтвам.
Згодна інфармацыі Human Rights Watch Эстэміраву выкралі 15 ліпеня 2009 каля яе дома ў Грозным прыкладна а 08:30. Яе калегі праваабаронцы ўзнялі трывогу, калі яна не прыйшла на запланаваную сустрэчу. Былі апытаныя суседзі. Па дадзеным калег «Два сведкі бачылі з гаўбца, як на вуліцы Багдана Хмяльніцкага, дзе Наталля пражывае, яе запхалі ў белы аўто маркі ВАЗ, яна паспела пракрычаць, што яе выкрадаюць».
Як паведаміла прэс-служба Следчага камітэта пракуратуры Расіі, цела жанчыны з кулявымі раненнямі ў галаву і грудзі было знойдзена а 16:30 (па дадзеным МУС Інгушэціі — а 17:20) па маскоўскаму часу ў лесапаласе за 100 метраў ад федэральнай аўтадарогі «Каўказ» каля сяла Газі-Юрт Назранаўскага раёна Інгушэціі. У яе торбе знайшлі пашпарт, пасведчанне члена экспертнага савета апарата ўпаўнаважанага па правах чалавека ў РФ па Чачэнскай рэспубліцы і мандат грамадскага назіральніка камісіі па грамадскім кантролю ў месцах прымусовага ўтрымання на імя Наталлі Эстэміравай.
Рамзан Кадыраў у інтэрв’ю расійскай службе радыё Свабода назваў Эстэміраву «Жанчынай без гонару, годнасці і сумлення».
Гусялапка
Арэал
Пашыраны пераважна ва ўмераным поясе Еўропы, таксама ў Азіі, Паўночнай Афрыкі і ў Амерыцы. На Беларусі больш 20 відаў. Найбольш вядомыя і пашыраныя:, , , , ,. Зрэдку трапляюцца:, , ,. Растуць на лугах, у светлых лясах, на высечках, узлесках, па берагах рэк і ручаёў, каля дарог і на пустках.
Гаспадарчае значэнне
Амаль усе віды тэхнічныя (фарбавальныя, дубільныя) і лекавыя (мачагонны, адхарквальны, кроваспыняльны, процізапаленчы сродак), некаторыя — кармавыя і дэкаратыўныя расліны.
Тэорыя струн
Тэо́рыя струн — кірунак у тэарэтычнай фізіцы, які вывучае дынаміку і ўзаемадзеянні не кропкавых часціц, а аднамерных працяглых аб'ектаў, так званых квантавых струн. Тэорыя струн спалучае ў сабе ідэі квантавай механікі і тэорыі адноснасці, таму на яе аснове, магчыма, будзе пабудавана будучая тэорыя квантавай гравітацыі.
Тэорыя струн заснавана на гіпотэзе, што ўсе элементарныя часціцы і іх фундаментальныя ўзаемадзеянні ўзнікаюць у выніку ваганняў і ўзаемадзеянняў ультрамікраскапічных квантавых струн на маштабах парадку планкаўскай даўжыні 10−35 м. Дадзены падыход, з аднаго боку, дазваляе пазбегнуць такіх цяжкасцей квантавай тэорыі поля, як перанарміроўка, а з другога боку, прыводзіць да больш глыбокага погляду на структуру матэрыі і прасторы-часу. Квантавая тэорыя струн узнікла ў пачатку 1970-х гадоў у выніку асэнсавання формул Габрыэле Венецыяна, звязаных са струннымі мадэлямі будовы адронаў. Сярэдзіна 1980-х і сярэдзіна 1990-х адзначыліся бурным развіццём тэорыі струн, чакалася, што ў бліжэйшы час на аснове тэорыі струн будзе сфармулявана так званая «адзіная тэорыя», або «тэорыя ўсяго», пошукам якой Эйнштэйн беспаспяхова прысвяціў дзесяцігоддзі. Але, нягледзячы на матэматычную строгасць і цэласнасць тэорыі струн, пакуль не знойдзены спосабы яе эксперыментальнага пацверджання. Тэорыя, якая ўзнікла для апісання адроннай фізікі, але не зусім падышла для гэтага, аказалася ў свайго роду «эксперыментальным вакууме».
Адна з асноўных праблем пры спробе апісаць працэдуру рэдукцыі струнных тэорый з размернасцей 26 ці 10 ў нізкаэнергетычную фізіку размернасці 4 заключаецца ў вялікай колькасці варыянтаў кампактыфікацый дадатковых вымярэнняў на мнагастайнасці Калабі — Яу і на арбістайнасці, якія, верагодна, з'яўляюцца асобнымі гранічнымі выпадкамі прастор Калабі — Яу. Вялікая колькасць магчымых рашэнняў з канца 1970-х — пачатку 1980-х гадоў стварыла праблему, вядомую пад назвай «праблема ландшафту», у сувязі з чым некаторыя навукоўцы сумняваюцца, ці заслугоўвае тэорыя струн статусу навуковай.
Нягледзячы на гэтыя цяжкасці, распрацоўка тэорыі струн падштурхнула развіццё матэматычных фармалізмаў, у асноўным — алгебраічнай і дыферэнцыяльнай геаметрыі, тапалогіі, а таксама дала магчымасць глыбей зразумець структуру папярэдніх тэорый квантавай гравітацыі. Развіццё тэорыі струн працягваецца, і ёсць надзея, што элементы струнных тэорый, якіх не хапае, і адпаведныя праявы будуць знойдзены ў найбліжэйшай будучыні, у тым ліку ў выніку эксперыментаў на Вялікім адронным калайдары.
Асноўныя палажэнні
Калі б існаваў відавочны механізм экстрапаляцыі струн на нізкаэнергетычную фізіку, то тэорыя струн прадставіла б нам усе фундаментальныя часціцы і іх узаемадзеянні ў выглядзе абмежаванняў на спектры ўзбуджэнняў нелакальных аднамерных аб'ектаў. Характэрныя памеры кампактыфікаваных струн надзвычай малыя, парадку 10−33 см (парадку планкаўскай даўжыні), таму яны недаступныя для назірання ў эксперыменце. Як і ваганні струн музычных інструментаў, спектральныя складнікі струн магчымыя толькі для пэўных частот (квантавых амплітуд). Чым большая частата, тым большая энергія, назапашаная ў такім ваганні, і, у адпаведнасці з формулай E = mc², тым большая маса часціцы, у ролі якой струна вагаючыся праяўляе сябе ў назіраемым свеце.
Несупярэчныя і самаўзгодненыя квантавыя тэорыі струн магчымы толькі ў прасторах вышэйшай размернасці (большай за чатыры, улічваючы размернасць, звязаную з часам). У сувязі з гэтым у струннай фізіцы адкрыта пытанне аб размернасці прасторы-часу. Тое, што ў макраскапічным (непасрэдна назіраемым) свеце дадатковыя прасторавыя вымярэнні не назіраюцца, тлумачыцца ў струнных тэорыях адным з двух магчымых механізмаў: кампактыфікацыя гэтых вымярэнняў — скручванне да памераў парадку планкаўскай даўжыні, або лакалізацыя ўсіх часціц шматмернага сусвету (мультысусвету) на чатырохмерным сусветным лісце, які і ўяўляе сабой назіраемую частку мультысусвету. Мяркуецца, што вышэйшыя размернасці могуць праяўляцца ва ўзаемадзеяннях элементарных часціц пры высокіх энергіях, аднак да гэтага часу эксперыментальныя ўказанні на такія праявы адсутнічаюць.
Пры пабудове тэорыі струн адрозніваюць падыход першаснага і другаснага квантавання. Апошні мае справу з паняццем струннага поля — функцыянала на прасторы пяцель, як у квантавай тэорыі поля. У фармалізме першаснага квантавання матэматычнымі метадамі апісваецца рух пробнай струны ў знешніх струнных палях, пры гэтым не выключаецца ўзаемадзеянне паміж струнамі, у тым ліку распад і аб'яднанне струн. Падыход першаснага квантавання звязвае тэорыю струн са звычайнай тэорыяй поля на сусветнай паверхні.
Найбольш рэалістычныя тэорыі струн у якасці абавязковага элемента ўключаюць суперсіметрыю, таму такія тэорыі называюцца суперструннымі. Набор часціц і ўзаемадзеянняў паміж імі, які назіраецца пры адносна нізкіх энергіях, практычна перадае структуру Стандартнай мадэлі ў фізіцы элементарных часціц, прычым многія ўласцівасці стандартнай мадэлі атрымліваюць прыгожае тлумачэнне ў рамках суперструнных тэорый. Тым не менш, да гэтага часу няма прынцыпаў, з дапамогай якіх можна было б растлумачыць тыя ці іншыя абмежаванні струнных тэорый, каб атрымаць нешта падобнае да стандартнай мадэлі.
Струны ў адроннай фізіцы
Струны як фундаментальныя аб'екты былі першапачаткова ўведзены ў фізіку элементарных часціц для тлумачэння асаблівасцей будовы адронаў, у прыватнасці піонаў.
У 1960-х гадах была выяўлена залежнасць паміж спінам адрона і яго масай (графік Чу — Фраучы). Гэта назіранне прывяло да стварэння тэорыі Рэджэ, у якой розныя адроны разглядаліся не як элементарныя часціцы, а як розныя праявы адзінага працяглага аб'екта — рэджэона. У наступныя гады намаганнямі Габрыэле Венецыяна, Ёіціра Намбу, Холгера Бех Нільсэна і Леанарда Саскінда была выведзена формула для рассейвання рэджэонаў і была дадзена струнная інтэрпрэтацыя з'яў, якія назіраюцца пры гэтым.
У 1968 Габрыэле Венецыяна і Махіко Судзукі пры спробе аналізу працэсу сутыкненняў пі-мезонаў (піонаў) выявілі, што амплітуда парнага рассейвання высокаэнергетычных піонаў вельмі дакладна апісваецца адной з бэта-функцый, уведзеных Леанардам Эйлерам ў 1730 годзе. Пазней было ўстаноўлена, што амплітуду парнага піоннага рассейвання можна раскласці ў бесканечны рад, пачатак якога супадае з формулай Венецыяна — Судзукі.
З надыходам эры квантавай хромадынамікі навуковая супольнасць страціла цікавасць да тэорыі струн у адроннай фізіцы аж да 80-х гг. XX ст.
Базонная тэорыя струн
Да 1974 года стала ясна, што струнныя тэорыі, заснаваныя на формулах Венецыяна, рэалізуюцца ў размернасці прасторы большай, чым 4: мадэль Венецыяна і мадэль Шапіра — Вірасора (SV) у размернасці 26, а мадэль Рамона — Неўё — Шварца (R — NS ) ў 10, і ўсе яны прадказваюць тахіёны. Хуткасць тахіёнаў перавышае хуткасць святла ў вакууме, а таму іх існаванне супярэчыць прынцыпу прычыннасці, які, у сваю чаргу, парушаецца ў мікрасвеце. Такім чынам, няма ніякіх пераканаўчых (у першую чаргу, эксперыментальных) доказаў існавання тахіёна, роўна як і лагічна непахісных абвяржэнняў. На дадзены момант стараюцца не выкарыстоўваць ідэю тахіёнаў пры пабудове фізічных тэорый. Рашэнне праблемы тахіёнаў заснавана на работах па прасторава-часавай глабальнай (незалежнай ад каардынат) суперсіметрыі Веса і Зуміно (1974 год). У 1977 годзе Гліоцы, Шэрк і Аліў (GSO праекцыя) увялі ў мадэль R — NS спецыяльную праекцыю для струнных зменных, якая дазволіла прыбраць тахіён і, па сутнасці, давала суперсіметрычную струну. У 1981 Грыну і Шварцу ўдалося апісаць GSO праекцыю ў тэрмінах D-мернай суперсіметрыі і крыху пазней увесці прынцып прыбірання анамалій ў тэорыях струн.
У 1974 годзе Джон Шварц і Жаэль Шэрк, а таксама незалежна ад іх Таміаки Ёнея, вывучаючы ўласцівасці некаторых струнных вібрацый, выявілі, што яны ў дакладнасці адпавядаюць уласцівасцям гіпатэтычнай часціцы — кванта гравітацыйнага поля, так званага гравітона. Шварц і Шэрк сцвярджалі, што тэорыя струн першапачаткова пацярпела няўдачу таму, што фізікі недаацанілі яе маштаб. На аснове дадзенай мадэлі была створана тэорыя базонных струн, якая па-ранейшаму застаецца першым варыянтам тэорыі струн, які выкладаюць студэнтам. Гэтая тэорыя фармулюецца ў тэрмінах дзеяння Палякова, з дапамогай якога можна прадказваць рух струны ў прасторы і часе. Працэдура квантавання дзеяння Палякова прыводзіць да таго, што струна можа вібрыраваць па-рознаму, і кожны спосаб яе вібрацыі дае асобную элементарную часціцу. Маса часціцы і характарыстыкі яе ўзаемадзеяння вызначаюцца спосабам вібрацыі струны, або своеасаблівай «нотай», на якой гучыць струна. Гама, якая атрымліваецца такім чынам, называецца спектрам мас тэорыі струн.
Першапачатковыя мадэлі ўключалі як адкрытыя струны, гэта значыць ніці, якія маюць два свабодныя канцы, так і замкнутыя, г. зн. петлі. Гэтыя два тыпы струн паводзяць сябе па-рознаму і даюць два розныя спектры. Не ўсе сучасныя тэорыі струн выкарыстоўваюць абодва тыпы, некаторыя абыходзяцца толькі замкнутымі струнамі (петлямі).
Тэорыя базонных струн мае пэўныя праблемы. Перш за ўсё, тэорыі ўласціва фундаментальная нестабільнасць, якая прадугледжвае распад самой прасторы-часу. Акрамя таго, як вынікае з яе назвы, спектр часціц абмяжоўваецца толькі базонамі. Нягледзячы на тое, што базоны з'яўляюцца важным кампанентам светабудовы, Сусвет складаецца не толькі з іх. Даследаванні таго, якім чынам можна ўключыць у спектр тэорыі струн ферміёны, прывяло да паняцця суперсіметрыі — тэорыі ўзаемасувязі базонаў і ферміёнаў, якая цяпер мае самастойнае значэнне. Тэорыі, якія ўключаюць у сябе ферміённыя вібрацыі струн, называюцца суперструннымі тэорыямі.
Суперструнныя рэвалюцыі
У сярэдзіне 1990-х Эдвард Уітэн, Джозеф Палчынскі і іншыя фізікі знайшлі важкія доказы таго, што розныя суперструнныя тэорыі прадстаўляюць сабой розныя гранічныя выпадкі не распрацаванай пакуль 11-мернай М-тэорыі. Гэта адкрыццё азнаменавала сабой другую суперструнную рэвалюцыю. Апошнія даследаванні тэорыі струн (дакладней, М-тэорыі) закранаюць D-браны, шматмерныя аб'екты, існаванне якіх выцякае з уключэння ў тэорыю адкрытых струн.
У 1997 годзе Хуан Малдасэна выявіў узаемасувязь паміж тэорыяй струн і калібравальнай тэорыяй, якая называецца N = 4 суперсіметрычная тэорыя Янга — Мілса. Гэтая ўзаемасувязь, якая называецца AdS/CFT-адпаведнасцю (скарачэнне тэрмінаў anti de Sitter space — прастора анты-дэ-Сітэра, і conformal field theory — канформная тэорыя поля), прыцягнула вялікую цікавасць струннай супольнасці і зараз актыўна вывучаецца. AdS/CFT-адпаведнасць з'яўляецца канкрэтнай рэалізацыяй галаграфічнага прынцыпу, які мае далёка ідучыя вывады ў дачыненні да чорных дзірак, лакальнасці і інфармацыі ў фізіцы, а таксама прыроды гравітацыйнага ўзаемадзеяння.
У 2003 годзе адкрыццё ландшафту тэорыі струн, які азначае існаванне ў тэорыі струн экспаненцыяльна вялікага ліку неэквівалентных псеўдавакуумаў , дало пачатак дыскусіі аб тым, што ў выніку можа прадказаць тэорыя струн, і якім чынам можа змяніцца струнная касмалогія (падрабязней гл. ніжэй).
Цзялінцзян
Цзялінцзя́н (嘉陵江) — рака ва ўсходняй частцы Кітая, левы прыток ракі Янцзы.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрычная сістэма свету — уяўленне аб тым, што Сонца з’яўляецца цэнтральным нябесным целам, вакол якога круціцца Зямля і іншыя планеты. Процілегласць геацэнтрычнай сістэме свету. Узнікла ў антычнасці, але атрымала шырокае распаўсюджанне у канцы эпохі Адраджэння.
Тэорыя струн
Асноўныя ўласцівасці
Сярод многіх уласцівасцей тэорыі струн асабліва важныя тры ніжэйпрыведзеныя:
Цзялінцзян
Асноўныя прытокі: Байлунцзян, Фаўцзян (правыя) і Цюйзян (левы).
Каля ракі гарады Хэчуань, Бэйпэй, Наньчун. Суднаходная ад горада Наньчун. Вада з ракі выкарыстоўваецца на арашэнне.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
У гэтай сістэме мяркуецца, што Зямля абарочваецца вакол Сонца за адзін зорны год і вакол сваёй восі за адны зорныя суткі. Вынікам другога руху з’яўляецца бачнае кручэнне нябеснай сферы, першага — перасоўванне Сонца сярод зорак па экліптыцы. Сонца лічыцца нерухомым адносна зорак.
Аб паняццях
Геліяцэнтрычная сістэма адліку — гэта проста сістэма адліку, дзе пачатак каардынат змешчаны ў Сонцы.
Геліяцэнтрычная сістэма свету — гэта ўяўленне аб структуры сусвету. У вузкім сэнсе гэтага слова, яно заключаецца ў тым, што Сусвет абмежаваны, Сонца размешчана ў яго цэнтры, а Зямля выконвае два тыпы рухаў: паступальны вакол Сонца і вярчальны вакол сваёй восі; зоры нерухомыя адносна Сонца. Тэрмін «геліяцэнтрычная сістэма свету» часта ўжываецца ў шырэйшым сэнсе, калі Сусвет лічыцца неабмежаваным і не мае цэнтра. Тады сэнс гэтага тэрміна заключаецца ў тым, што зоркі ў сярэднім нерухомыя адносна Сонца, гэта значыць Сонца хоць бы з кінематычнага пункту гледжання з’яўляецца адной з зорак. Геліяцэнтрычную сістэму свету можна разглядаць у любой сістэме адліку, у тым ліку геацэнтрычнай, дзе Зямля абіраецца ў якасці пачатку каардынат. У гэтай сістэме адліку Зямля нерухомая і Сонца круціцца вакол Зямлі, але сістэма свету ўсё роўна застаецца геліяцэнтрычнай, бо ўзаемная канфігурацыя Сонца і зорак застаецца нязменнай. Наадварот, нават калі разглядаць геацэнтрычную сістэму свету ў геліяцэнтрычнай сістэме адліку, яна па ранейшаму будзе геацэнтрычнай сістэмай свету, бо зоркі будуць здзяйсняць у ёй рух з перыядам у адзін год.
Вонкавыя і ўнутраныя планеты
Планеты сонечнай сістэмы дзеляцца на два віды: унутраныя (Меркурый і Венера), якія назіраюцца толькі на адносна невялікіх вуглавых адлегласцях ад Сонца, і вонкавыя (усе астатнія), якія могуць назірацца на любых адлегласцях. У геліяцэнтрычнай сістэме гэта адрозненне звязана з тым, што арбіты Меркурыя і Венеры заўсёды знаходзяцца ўнутры арбіты Зямлі (трэцяй ад Сонца планеты), у той час як арбіты астатніх планет знаходзяцця па-за арбітай Зямлі.
Суаносіны паміж сінадычным і сідэрычным перыядам абароту планет; вавілонскія перыяды
У геліяцэнтрычная сістэме ўсталёўваюцца наступныя суадносіны паміж сінадычным S і сідэрычным T перыядамі абаротаў вонкавых планет:
дзе Y — працягласць зямнога (зорнага) года. Адсюль вынікаюць суадносіны, эмпірычна атрыманыя астраномамі Старажытнага Вавілона (так званыя мэтавыя гадавыя перыяды):
n
m
гадоў, то за гэты час праходзіць
сінадычных перыядаў дадзенай планеты (
k
,
— цэлыя лікі). Напрыклад, для Марса
Тэорыя струн
Класіфікацыя струнных тэорый
Нягледзячы на тое, што разуменне дэталей суперструнных тэорый патрабуе сур'ёзнай матэматычнай падрыхтоўкі, некаторыя якасныя ўласцівасці квантавых струн можна зразумець на інтуітыўным узроўні. Так, квантавыя струны, як і звычайныя струны, валодаюць пругкасцю, якая лічыцца фундаментальным параметрам тэорыі. Пругкасць квантавай струны цесна звязана з яе памерам. Разгледзім замкнутую струну, да якой не прыкладзены ніякія сілы. Пругкасць струны будзе імкнуцца сцягнуць яе ў памерах да кропкі (да нулявога памеру). Аднак гэта парушыла б адзін з фундаментальных прынцыпаў квантавай механікі — прынцып нявызначанасці Гейзенберга. Характэрны памер струннай пятлі атрымаецца ў выніку балансавання паміж сілай пругкасці, якая скарачае струну, і эфектам нявызначанасці, які не дае струне сцягнуцца ў кропку.
Дзякуючы працягласці струны развязваецца праблема ўльтрафіялетавых разбежнасцей у квантавай тэорыі поля, і, такім чынам, уся працэдура рэгулярызацыі і перанарміроўкі перастае быць матэматычным трукам і набывае фізічны сэнс. Сапраўды, у квантавай тэорыі поля бесканечныя значэнні амплітуд ўзаемадзеяння ўзнікаюць у выніку таго, што дзве часціцы могуць адвольна блізка падысці адна да адной. У тэорыі струн гэта ўжо немагчыма: занадта блізка размешчаныя струны зліваюцца ў адну.
Дуальнасці
У сярэдзіне 1980-х тэарэтыкі прыйшлі да высновы, што суперсіметрыя, якая з'яўляецца цэнтральным звяном тэорыі струн, можа быць уключана ў тэорыю не адным, а пяццю рознымі спосабамі, што прыводзіць да пяці розных тэорый: тыпу I, тыпаў IIA і IIB і двух гетэратычных струнных тэорый. З разумных меркаванняў (не можа дзейнічаць адначасова 2 варыянты аднаго і таго ж фізічнага закона) лічылася, што толькі адна з іх магла прэтэндаваць на ролю «тэорыі ўсяго», прычым тая, што пры нізкіх энергіях і кампактыфікаваных шасці дадатковых вымярэннях узгаднялася б з рэальнымі назіраннямі. Заставаліся адкрытымі пытанні аб тым, якая іменна тэорыя больш адэкватная, і што рабіць з астатнімі чатырма тэорыямі. С. 126.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Суаносіны паміж сінадычным і сідэрычным перыядам абароту планет; вавілонскія перыяды
, для Юпітэра
Тэорыя струн
Дуальнасці
У ходзе другой суперструннай рэвалюцыі было паказана, што такое наіўнае ўяўленне няправільна: усе пяць суперструнных тэорый цесна звязаны адна з адной і з'яўляюцца рознымі гранічнымі выпадкамі адной 11-мернай фундаментальнай тэорыі (M-тэорыі). .
Улацлавак
Улацлавак (Włocławek, Leslau) — горад на правах павета ў Польшчы, у Куяўска-Паморскім ваяводстве, на рацэ Вісла. Адлегласць па прамой паміж Улацлаўкам і Мінскам 574 км, да Варшавы — 140 км.
Насельніцтва — жыхароў (2014 год).
Епархія з цэнтрам ва Улацлаўку ўпершыню ўспамінаецца ў папскай буле ад 1148 года. Да 1999 года быў цэнтрам Улацлаўскага ваяводства.
Паблізу ад горада размешчана ГЭС на Вісле магутнасцю 160 МВт.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Суаносіны паміж сінадычным і сідэрычным перыядам абароту планет; вавілонскія перыяды
, для Сатурна
.
Адлегласці да планет
У геліяцэнтрычнай сістэме з дапамогай простых геаметрычных разважанняў і нешматлікіх назіральных звестак лёгка вызначаецца сярэдняя адлегласць ад Сонца да планет (пры дапушчэнні кругавых канцэнтрычных арбіт), што немагчыма ў рамках геацэнтрызму. Для ўнутранай планеты дастаткова ведаць яе максімальную вуглавую адлегласць ад Сонца θ (найбольшую элангацыю). Разглядаючы трохвугольнік SPT (вугал SPT — прамы), відавочна, што
(гл. мал. справа), дзе a — астранамічная адзінка (сярэдняя адлегласць ад Зямлі да Сонца). Для вонкавых планет трэба з назіранняў вызначыць сінадычны перыяд планеты S і прамежак часу t паміж процістаяннем планеты і момантам квадратуры (калі планета бачна з Зямлі пад прамым вуглом да Сонца). Далей трэба знайсці па формуле перыяд T абароту планеты вакол Сонца. Ведаючы гэтую велічыню, можна знайсці вуглы α і β, пройдзеныя планетай і Зямлёй па сваіх арбітах за час t:
Далей, вылічваецца вугал \gamma, пад якім відаць Зямля і Сонца пры назіранні з планеты:
Тэорыя струн
Дуальнасці
Усе пяць суперструнных тэорый звязаны адна з адной пераўтварэннямі, так званымі дуальнасцямі. Калі дзве тэорыі звязаны паміж сабой пераўтварэннем дуальнасці (дуальным пераўтварэннем), гэта азначае, што кожная з'ява і якасць з адной тэорыі ў яком-небудзь гранічным выпадку мае свой адпаведнік у другой тэорыі, іншымі словамі, ёсць некаторы своеасаблівы «слоўнік перакладу» адной тэорыі ў другую. .
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Адлегласці да планет
Менавіта з дапамогай такіх меркаванняў Капернік упершыню вылічыў адносныя адлегласці планет ад Сонца.
Тэорыя струн
Дуальнасці
Гэта значыць, дуальнасці звязваюць велічыні, якія лічыліся рознымі і нават несумяшчальнымі. Вялікія і малыя маштабы, моцныя і слабыя канстанты сувязі — гэтыя велічыні заўсёды лічыліся цалкам выразнымі граніцамі паводзін фізічных сістэм як у класічнай тэорыі поля, так і ў квантавай. Струны, тым не менш, могуць сціраць адрозненні паміж вялікім і малым, моцным і слабым.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Эмпірычныя доказы руху Зямлі вакол Сонца
Усё вышэйапісанае адносіцца не толькі да геліяцэнтрычнай сістэмы, але і да камбінаванай сістэмы (накшталт сістэмы Ціха Брагэ), у якой усе планеты круцяцца вакол Сонца, якое, у сваю чаргу, рухаецца вакол Зямлі. Існуюць, аднак, доказы руху Зямлі вакол Сонца.
Гадавыя паралаксы зорак
Яшчэ ў старажытнасці было вядома, што паступальны рух Зямлі павінен прыводзіць да паралактычнага ссоўвання зорак. З-за аддаленасці зорак паралаксы упершыню былі знойдзены толькі ў XIX стагоддзі (амаль адначасова В. Я. Струвэ, Ф. Бэсселем і Т. Гэндерсонам), што з’явілася прамым (і догачаканым) доказам руху Зямлі вакол Сонца.
Тэорыя струн
Т-дуальнасць
Т-дуальнасць звязана з сіметрыяй у тэорыі струн, прымянімай да струнных тэорый тыпу IIA і IIB і двух гетэратычных струнных тэорый. Пераўтварэнні Т-дуальнасці дзейнічаюць у прасторах, у якіх хаця б адна вобласць мае тапалогію акружнасці. Пры таком пераўтварэнні радыус R гэтай вобласці мяняецца на 1/R, і «накручаныя» станы струн мяняюцца на высокаімпульсныя струнныя станы ў дуальнай тэорыі. Такім чынам, мяняючы імпульсныя моды на шрубавыя моды струны і наадварот, можна пераключацца паміж буйным і дробным маштабам.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Гадавыя паралаксы зорак
Паралакс тым меншы, чым далейшая ад нас зорка. Калі вылічаць вугал паралакса p у секундах, а адлегласць r у парсеках, то
Тэорыя струн
Т-дуальнасць
Іншымі словамі сувязь тэорыі тыпу IIA з тэорыяй тыпу IIB азначае, што іх можна кампактыфікаваць на акружнасць, а затым, памяняўшы шрубавыя і імпульсныя моды, а значыць, і маштабы, можна ўбачыць, што тэорыі памяняліся месцамі. Тое ж справядліва і для двух гетэратычных тэорый.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Гадавыя паралаксы зорак
Адваротныя рухі планет маюць месца па той жа самай прычыне, што і гадавыя паралаксы зорак, іх можна назваць гадавымі паралаксамі планет.
Тэорыя струн
S-дуальнасць
S-дуальнасць (моцна-слабая дуальнасць) − эквівалентнасць двух квантавых тэорый поля, тэорыі струн і M-тэорыі. Пераўтварэнне S-дуальнасці замяняе фізічныя станы і вакуум з канстантай сувязі g адной тэорыі на фізічныя станы і вакуум з канстантай сувязі 1 / g другой тэорыі, дуальнай першай. Дзякуючы гэтаму становіцца магчымым выкарыстоўваць тэорыю ўзбурэнняў, якая справядлівая для тэорый з канстантай сувязі g намнога меншай за 1, у адносінах да дуальных тэорый з канстантай сувязі g, нашмат большай за 1. Суперструнныя тэорыі звязаны S-дуальнасцю наступным чынам: суперструнная тэорыя тыпу I S-дуальна гетэратычнай SO(32) тэорыі, а тэорыя тыпу IIB S-дуальна самой сабе.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Аберацыя святла зорак
З-за вектарнага складання хуткасці святла і арбітальнай хуткасці Зямлі падчас назірання зорак тэлескоп даводзіцца нахіляць адносна лініі Зямля—зорка. Гэтую з’яву (аберацыя святла) адкрыў і правільна патлумачыў у 1728 г. Джэймс Брэдлі, які займаўся пошукам гадавых паралаксаў. Аберацыя святла аказалася першым назіральным пацвярджэннем руху Зямлі вакол Сонца і адначасова другім доказам абмежаванасці хукасці святла (пасля тлумачэння нерэгулярнасці ў руху спадарожнікаў Юпітэра Рёмерам). У адрозненні ад паралакса, вугал аберацыі не залежыць ад адлегласці ад зоркі і цалкам вызначаецца арбітальнай хуткасцю Зямлі. Для ўсіх зорак ён роўны адной і той жа велічыні: 20,5".
Тэорыя струн
U-дуальнасць
Існуе таксама сіметрыя, якая звязвае пераўтварэнні S-дуальнасці і T-дуальнасці. Яна называецца U-дуальнасць і найбольш часта сустракаецца ў кантэксце так званых U-дуальных груп сіметрыі ў М-тэорыі, вызначаных на канкрэтных тапалагічных прасторах. U-дуальнасць уяўляе сабой аб'яднанне ў гэтых прасторах S-дуальнасці і T-дуальнасці, якія, як можна паказаць на D-бране, не перастаўляльныя адна з адной.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Гадавая варыяцыі прамянёвых хуткасцей зорак
З-за арбітальнага руху Зямлі кожная зорка, размешчаная паблізу плоскасці экліптыкі, то набліжаецца, то аддаляецца ад Зямлі, што можна выявіць з дапамогай спектральных назіранняў (эфекту Доплера). Аналагічны эфект назіраецца для тэмпературы рэліктавага выпраменьвання.
Тэорыя струн
Дадатковыя вымярэнні
Інтрыгуючым прадказаннем тэорыі струн з'яўляецца шматмернасць Сусвету. Ні тэорыя Максвела, ні тэорыі Эйнштэйна не даюць такога прадказання, бо мяркуюць лік вымярэнняў зададзеным (у тэорыі адноснасці іх чатыры). Першым, хто дадаў пятае вымярэнне да эйнштейнаўскіх чатырох, быў нямецкі матэматык Тэадор Калуца (1919). Абгрунтаванне неназіраемасці пятага вымярэння (яго кампактнасці) было прапанавана шведскім фізікам Оскарам Клейнам у 1926 годзе.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Гадавая варыяцыі прамянёвых хуткасцей зорак
Доказы кручэння Зямлі вакол сваёй восі глядзі ў артыкуле Сутачнае кручэнне Зямлі.
Тэорыя струн
Дадатковыя вымярэнні
Патрабаванне ўзгодненасці тэорыі струн з рэлятывісцкай інварыянтнасцю (лорэнц-інварыянтнасцю) тыражае жорсткія патрабаванні на размернасць прасторы-часу, у якой яна фармулюецца. Тэорыя базонных струн можа быць пабудавана толькі ў 26-мернай прасторы-часе, а суперструнныя тэорыі — у 10-мернай.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Ідэя руху Зямлі ўзнікла ў межах піфагорскай школы. Піфагарэец Філалай з Кратона абнародаваў сістэму свету, у якой Зямля з’яўляецца адной з планет; але ж гаворка пакуль ішла аб яе кручэнні (за суткі) вакол містычнага Цэнтральнага Агня, а не Сонца. Арыстоцель адхіліў гэтую сістэму ў тым ліку таму, што яна прадказвала паралактычнае ссоўванне зорак.
NGC 6909
NGC 6909 — галактыка каталога NGC, знаходзіцца ў сузор’і Тэлескопа. Бачная зорная велічыня: 11,6. Размер: 2,2' × 1,1'. Прамое ўзыходжанне:20 гадз. 27 мін. 38,8 сек. Схіленне: −47°01'38".
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Менш спекуляцыйнай была гіпотэза Геракліда Пантыйскага, згодна з якой Зямля здзяйсняе сутачнае кручэнне вакол сваёй восі. Акрамя таго, Гераклід магчыма выказай здагадку, што Меркурый і Венера абарачаюцца вакол Сонца і толькі з ім — вакол Зямлі. Магчыма, такога погляду прытрымліваўся і Архімед, мяркуючы, што абарачаюцца вакол Сонца і Марс, арбіта якога ў гэтым выпадку павінна была ахопліваць Зямлю, а не пралягаць паміж ёю і Сонцам, як у выпадку Меркурыя і Венеры. Ёсць меркаванне, што ў Геракліда была тэорыя, згодна з якой Зямля, Сонца і планеты абарачаюцца вакол аднаго пункта — цэнтра планетнай сістэмы. Паводле паведамлення Теафраста, Платон на схіле сваіх гадоў шкадаваў, што ён аддаў Зямлі цэнтральнае месца ў Сусвеце, якое ёй не падыходзіла.
Сапраўды геліяцэнтрычная сістэма была прапанавана у пачатку III стагоддзя да н. э. Арыстархам Самоскім. Сціслая інфармацыя аб гіпотэзе Арыстарха дайшла да нас праз працы Архімеда, Плутарха і іншых аўтараў. Звычайна лічыцца, што Арыстарх прыйшоў да геліяцэнтрызму зыходзячы з высветленнага ім факта, што Сонца па памерах нашмат большае за Зямлю (вылічэнню адносных памераў Зямлі, Месяца і Сонца прысвечана адзіная праца навукоўца, якая дайшла да нас). Было натуральна дапусціць, што меншае цела абарачаецца вакол большага, а не наадварот. Наколькі была распрацавана гіпотэза Арыстарха, невядома, але Арыстарх зрабіў важны вывад аб тым, што ў параўнанні з адлегласцямі да зорак зямная арбіта з’яўляецца кропкай, бо іначай павінны б былі назірацца гадавыя паралаксы зорак (услед за Арыстархам такую ацэнку адлегласцей да зорак прымаў і Архімед). Філосаф Клеанф прызваў прыцягнуць Арыстарха да суда за тое, што ён зрушвае з месца Зямлю («Ачаг свету»).
Тэорыя струн
Кампактыкфікацыя (згортванне вымярэнняў)
Першы з іх заключаецца ў кампактыфікацыі дадатковых 6 ці 7 вымярэнняў, г. зн. замыканні іх на сябе на такіх малых адлегласцях, што яны не могуць быць выяўлены ў эксперыментах. Шасцімернае разлажэнне мадэлей дасягаецца з дапамогай прастор Калабі — Яу.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Геліяцэнтрызм дазволіў развязаць асноўныя праблемы, якія стаялі перад старажытнагрэчаскай астраноміяй, бо панаваўшыя у пачатку III стагоддзя да н. э. геацэнтрычныя погляды відавочна былі ў крызісным стане. Найбольш распаўсюджаны ў той час варыянт геацэнтрызму, тэорыя гомацэнтрычных сфер Еўдокса, Каліпа і Арыстоцеля, не змагла патлумачыць змены бачнага бляску планет і бачнага памеру Месяца, што грэкі правільна звязвалі са зменай адлегласці да гэтых нябесных цел. Геліяцэнтрычная сістэма лёгка тлумачыла рэтраградныя рухі планет. Яна дазваляла таксама вызначыць парадак руху нябесных цел. Грэкі пастулявалі залежнасць паміж блізкасцю нябеснага цела да «сферы нерухомых зорак» і сідэрычным перыядам яго руху: так, самым далёкім ад нас лічыўся найбольш павольна рушачы Сатурн, далей (у парадку набліжэння да Зямлі) ішлі Юпітэр і Марс; Месяц аказваўся найбольш блізкім да Зямлі нябесным целам. Цяжкасці гэтай схемы былі звязаны з Сонцам, Меркурыем і Венерай, бо ўсе гэтыя целы мелі аднолькавыя сідэрычныя перыяды (у тым сэнсе, які ўжываўся ў антычнай астраноміі), роўныя аднаму году. Гэта цяжкасць лёгка здымалася ў геліяцэнтрычнай сістэме, дзе адзін год аказваўся роўным перыяду абароту Зямлі; пры гэтым перыяды руху (зараз — абарачэння вакол Сонца) Меркурыя і Венеры ішлі ў тым жа парадку, што і іх адлегласці да новага цэнтра свету.
Тэорыя струн
Лакалізацыя
Іншы варыянт — лакалізацыя — заключаецца ў тым, што дадатковыя вымярэнні не такія малыя, аднак з-за шэрага прычын усе часціцы нашага свету лакалізаваны на чатырохмерным лісце ў шматмерным сусвеце (мультысусвеце) і не могуць яго пакінуць. Гэты чатырохмерны ліст (брана) і ёсць назіраемая частка мультысусвету. А раз мы, як і ўся наша тэхніка, складаемся са звычайных часціц, то мы ў прынцыпе няздольныя зазірнуць за межы нашага сусвету.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Сярод непасрэдных прыхільнікаў гіпотэзы Арыстарха ўпамінаецца толькі вавілонскі Селеўк (першая палова II стагоддзя да н. э.). Адсюль звычайна робіцца выснова, што іншых прыхільнікаў у геліяцэнтрызму не было, гэта значыць ён не быў успрыняты элінскай навукай. Аднак ужо само ўпамінанне Селеўка як паслядоўніка Арыстарха вельмі адметна, бо сведчыць, што геліяцэнтрызм пранік нават на берагі Тыгра і Ефрата і быў шырока вядомай ідэяй аб руху Зямлі. Больш таго, Секст Эмпірык упамінае аб паслядоўніках Арыстарха ў множным ліку. Досыць добразычлівы водгук аб гіпотэзе Арыстарха ў сачыненні Архімеда «Псаміт» (галоўнай крыніцы нашай інфармацыі аб гэтай гіпотэзе) дазваляе меркаваць, што Архімед па меншай меры не выключаў гэту гіпотэзу. Многія аўтары прыводзілі аргументы на карысць шырокай распаўсюджанасці геліяцэнтрызму ў антычнасці. Не выключана, у прыватнасці, што геацэнтрычная тэорыя руху планет, выкладзеная ў «Альмагесце» Пталемея з’яўляецца перапрацаванай геліяцэнтрычнай сістэмай. Італьянскі матэматык Лючыо Русо (Lucio Russo) прывёў шэраг сведчанняў аб развіцці ў эліністычную эпоху дынамікі геліяцэнтрычнай сістэмы на аснове агульнага ўяўлення аб законе інэрцыі і прыцягненні планет да Сонца.
Тэорыя струн
Лакалізацыя
Адзіная магчымасць выявіць прысутнасць дадатковых вымярэнняў — гравітацыя. Гравітацыя, як вынік скрыўлення прасторы-часу, не лакалізавана на бране, і таму гравітоны і мікраскапічныя чорныя дзіркі могуць выходзіць вонкі. У назіраемым свеце такі працэс будзе выглядаць як раптоўнае знікненне энергіі і імпульсу, якія выносяцца гэтымі аб'ектамі.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Тым не менш, у выніку грэкі адышлі ад геліяцэнтрызму. Галоўнай прычынай мог быць агульны крызіс навукі, які пачаўся пасля II века да н. э. На месца астраноміі заступае астралогія. У філасофіі пануе містыцызм ці адкрыты рэлігійны дагматызм: стаіцызм, пазней неапіфагарэізм і неаплатанізм. З іншага боку тыя нешматлікія філасофскія школы, якія ў цэлым спавядалі рацыяналізм (эпікурэйцы, скептыкі), мелі адну агульную рысу: нявер’е ў магчымасць пазнання прыроды. Так, эпікурэйцы нават пасля Арыстоцеля і Арыстарха лічылі немагчымым высветліць сапраўдную прычыну фаз Месяца і лічылі Зямлю плоскай. У такой атмасферы рэлігійныя абвінавачванні накшталт тых, што былі прад’яўлены Арыстарху, маглі прывесці да таго, што астраномы і фізікі, нават калі і былі прыхільнікамі геліяцэнтрызму, імкнуліся ўстрымлівацца ад публічнага агучвання сваіх поглядаў, што і магло ў выніку прывесці да іх забыцця.
Тэорыя струн
Магчымасць крытычнага эксперыменту
Тэорыя струн мае патрэбу ў эксперыментальнай праверцы, аднак ні адзін з варыянтаў тэорыі не дае адназначных прадказанняў, якія можна было б праверыць у крытычным эксперыменце. Такім чынам, тэорыя струн знаходзіцца пакуль у «зачаткавай стадыі»: яна мае мноства прывабных матэматычных асаблівасцей і можа стаць надзвычай важнай у разуменні будовы Сусвету, але патрэбна далейшая распрацоўка для таго, каб прыняць яе ці адхіліць. Лічыцца, што тэорыю струн, хутчэй за ўсё, наўрад ці ўдасца праверыць у агляднай будучыні з-за тэхналагічных абмежаванняў, таму некаторыя навукоўцы сумняваюцца, ці заслугоўвае дадзеная тэорыя статусу навуковай, бо, на іх думку, яна не з'яўляецца фальсіфікавальнаю ў попераўскім сэнсе.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Навуковыя аргументы на карысць нерухомасці і цэнтральнасці Зямлі, якія вылучаліся старагрэцкімі астраномамі, гл. у артыкуле Геацэнтрычная сістэма свету.
Тэорыя струн
Магчымасць крытычнага эксперыменту
Зразумела, гэта само па сабе не з'яўляецца падставай лічыць тэорыю струн няслушнай. Часта новыя тэарэтычныя канструкцыі праходзяць стадыю нявызначанасці, перш чым, на падставе супастаўлення з вынікамі эксперыментаў, прызнаюцца або аспрэчваюцца (гл., напрыклад, ураўненні Максвела ). Таму і ў выпадку тэорыі струн трэба альбо развіццё самой тэорыі, г. зн. метадаў разліку і атрымання вывадаў, альбо развіццё эксперыментальнай навукі для даследавання раней недаступных велічынь.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Пасля II стагоддзя н. э. у эліністычным свеце трывала замацаваўся геацэнтрызм, заснаваны на філасофіі Арыстоцеля і планетнай тэорыі Пталемея, у якой петлепадобныя рухі планет тлумачыліся з дапамогай камбінацыі дэферэнтаў і эпіцыклаў. «Фізічным» падмуркам тэорыі Пталемея была арыстоцелеўская тэорыя нябесных сфер, якія пераносілі планеты. Істотнай асаблівасцю вучэння Арыстоцеля было рэзкае проціпастаўленне «надмесячнага» і «падмесячнага» светаў. Надмесячны свет (да якога належалі ўсе нябесныя целы) лічыўся светам ідэальным, не схільным да якіх-небудзь змен. Насупраць, усё, што знаходзілася ў падмесячнай вобласці, у тым ліку Зямля, лічылася схільным да пастаянных змен, псавання.
Тэорыя струн
Фальсіфікавальнасць і праблема ландшафту
У 2003 годзе высветлілася, што існуе мноства спосабаў звесці 10-мерныя суперструнныя тэорыі да 4-мернай эфектыўнай тэорыі поля. Сама тэорыя струн не давала крытэрыя, з дапамогай якога можна было б вызначыць, які з магчымых шляхоў рэдукцыі лепшы. Кожны з варыянтаў рэдукцыі 10-мернай тэорыі спараджае свой ​​4-мерны свет, які можа нагадваць, а можа і адрознівацца ад назіраемага свету. Усю сукупнасць магчымых рэалізацый нізкаэнергетычных светаў з зыходнае суперструннай тэорыі называюць ландшафтам тэорыі.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Геліяцэнтрызм у Старажытнай Грэцыі
Істотнай асаблівасцю тэорыі Пталемея была частковае адмаўленне ад прынцыпа раўнамернасці касмічных рухаў: цэнтр эпіцыкла рухаецца па дэферэнту са зменнай хуткасцю, хоць вуглавая хуткасць пры назіранні з асаблівага эксцэнтрычна размешчанага пункта (экванта) лічылася нязменнай.
Сярэднявечча
У Сярэднявеччы геліяцэнтрычная сістэма свету была практычна забыта. Некаторую вядомасць атрымала ўяўленне, што Меркурый і Венера абарачаюцца вакол Сонца, якое, у сваю чаргу, абарачаецца вакол Зямлі. Верагодна, сярэднявечныя аўтары даведаліся аб гэтай тэорыі з сачынення лацінскага аўтара першай паловы V стагоддзя Марціяна Капелы «Шлюб Меркурыя і Філалогіі», які меў вялікую папулярнасць у раннім сярэднявеччы.
Тэорыя струн
Фальсіфікавальнасць і праблема ландшафту
Аказваецца, колькасць такіх варыянтаў сапраўды велізарная. Лічыцца, што іх колькасць складае як мінімум 10100, хутчэй — каля 10500; не выключана, што іх наогул бесканечна многа.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Сярэднявечча
Шэраг даследчыкаў знаходзяць адбіткі геліяцэнтрызму ў некаторых планетных тэорыях вялікага індыйскага астранома Арыябхаты (V ст. н. э.). Выдатны матэматык і гісторык навукі Бартэль Ван дэр Вардэн адзначае наступныя сведчанні, што ў аснове гэтых тэорый ляжала геліяцэнтрычная тэорыя: Цяпер пераважае пункт гледжання, што крыніцай індыйскай сярэдневяковае астраноміі з’яўляецца грэчаская дапталемеева астраномія. Па меркаванню Ван дэр Вардэна, у грэкаў была геліяцэнтрычная тэорыя, развітая да ступені магчымасці вылічаць эфемерыды, якая потым была перапрацавана ў геацэнтрычную прыкладна так, як абыйшоўся Ціха Брагэ з тэорыяй Каперніка. Гэта перапрацаваная тэорыя непазбежна павінна быць тэорыяй эпіцыклаў, бо ў сістэме адліку, звязанай з Зямлёй, рухі планет аб’ектыўна адбываюцца па спалучэнню рухаў па дэферэнту і эпіцыклу. Далей, па меркаванню ван дэр Вардэна, яна трапіла ў Індыю. Сам Арыябхата і пазнейшыя астраномы маглі і не ведаць аб геліяцэнтрычным базісе гэтай тэорыі. У далейшым, па меркаванню ван дэр Вардэна, гэта тэорыя перайшла да мусульманскіх астраномаў, якія саставілі «Табліцы Шаха» — эфемерыды планет, якія ўжываліся для астралагічных прадказанняў.
Тэорыя струн
Фальсіфікавальнасць і праблема ландшафту
На працягу 2005 года неаднаразова выказваліся здагадкі, што прагрэс у гэтым кірунку можа быць звязаны з уключэннем у тэорыю антропнага прынцыпу : чалавек існуе менавіта ў такім Сусвеце, у яком яго існаванне магчыма.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Сярэднявечча
Пра здагадку Арыябхаты аб сутачным абарачэнні Зямлі спачувальна адклікаўся аль-Біруні. Але сам ён, верагодна, у выніку схіляўся да нерухомасці Зямлі.
Тэорыя струн
Вылічальныя праблемы
З матэматычнага пункту гледжання яшчэ адна праблема заключаецца ў тым, што, як і квантавая тэорыя поля, вялікая частка тэорыі струн усё яшчэ фармулюецца пертурбатыўна (у тэрмінах тэорыі ўзбурэнняў). Нягледзячы на тое, што непертурбатыўныя метады дасягнулі за апошні час значнага прагрэсу, поўнай непертурбатыўнай фармулёўкі тэорыі да гэтага часу няма.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Сярэднявечча
Шэраг астраномаў мусульманскага Ўсходу абмяркоўвалі тэорыі руху планет, альтэрнатыўныя пталемееўскай. Галоўным аб’ектам іх крытыкі быў, аднак, эквант, а не геацэнтрызм. Некаторыя з гэтых навукоўцаў (напрыклад, Насыр ад-Дін ат-Тусі) таксама крытыкавалі эмпірычныя довады Пталемея на карысць нерухомасці Зямлі, знаходзячы іх неадэкватнымі. Але пры гэтым яны заставаліся прыхільнікамі нерухомасці Зямлі, бо гэта адпавядала філасофіі Арыстоцеля.
Тэорыя струн
Праблема маштабу «зярністасці» прасторы
У выніку эксперыментаў па выяўленню «зярністасці» (ступені квантавання) прасторы, якія заключаліся ў вымярэнні ступені палярызацыі гама-выпраменьвання, што прыходзіць ад далёкіх магутных крыніц, высветлілася, што ў выпраменьванні гама-ўсплёску GRB041219A, крыніца якога знаходзіцца на адлегласці 300 млн светлавых гадоў, зярністасць прасторы не праяўляецца аж да памераў 10−48 м, што ў 1014 разоў меншыя за планкаўскую даўжыню. Дадзены вынік, відаць, прымусіць перагледзець знешнія параметры струнных тэорый.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Сярэднявечча
Выключэннем з’яўляюцца астраномы Самаркандскай школы, якая складалася з медрэсе Улугбека і яго абсерваторыі (першая палова XV стагоддзя). Так, аль-Кушчы абвяргаў філасофію Арыстоцеля як фізічны фундамент астраноміі і лічыў абарачэнне Зямлі вакол восі фізічна магчымым. Ёсць сведчанні, што некаторыя з самаркандскіх астраномаў разглядалі магчымасць не проста восевага кручэння Зямлі, але і руху яе цэнтра, а таксама распрацоўвалі тэорыю, у якой лічыцца, што Сонца круціцца вакол Зямлі, але ўсе планеты абарачаюцца вакол Сонца.
У Еўропе магчымасць абарачэння Зямлі вакол восі абмяркоўвалася пачынаючы з XII стагоддзя. У другой палове XIII стагоддзя гэта гіпотэза была згадана Фамой Аквінскім, поруч з уяўленнем аб паступальным руху Зямлі (без канкрэтызацыі цэнтра руху). Абедзве гіпотэзы былі адхілены па тых жа прычынах, што і ў Арыстоцеля. Гіпотэза аб восевым кручэнні Зямлі глыбока абмяркоўвалася прадстаўнікамі Парыжскай школы ў XIV стагоддзі (Жана Бурыдана і Мікалая Арэма ). Хоць падчас гэтых дыскусій былі дадзены абвяржэнні многіх довадаў праціўнікаў рухомасці Зямлі, канчатковы вердыкт быў на карысць яе нерухомасці.
Тэорыя струн
Вывучэнне ўласцівасцей чорных дзірак
Стромінджэр і Вафа змаглі вылічыць лік перастановак мікраскапічных кампанентаў чорнай дзіркі, пры якіх агульныя назіраемыя характарыстыкі, напрыклад маса і зарад, застаюцца нязменнымі. Тады энтрапія гэтага стану па азначэнню роўная лагарыфму атрыманага ліку — колькасці магчымых мікрастанаў тэрмадынамічнай сістэмы. Затым яны параўналі вынік з плошчай гарызонту падзей чорнай дзіркі — гэтая плошча прапарцыйная энтрапіі чорнай дзіркі, як прадказана Бекенштейнам і Хокінгам на аснове класічнага разумення , — і атрымалі ідэальнае супадзенне. Па крайняй меры, для класа экстрэмальных чорных дзірак Стромінджэру і Вафе ўдалося знайсці прыкладанне тэорыі струн для аналізу мікраскапічных кампанентаў і дакладнага вылічэння адпаведнай энтрапіі.
Геліяцэнтрычная сістэма свету
Ранняе Адраджэнне
У пачатку Эпохі Адраджэння рухомасць Зямлі сцвярджаў Мікалай Кузанскі, але яго абмеркаванне было выключна філасофскім, не звязаным з тлумачэннем пэўных астранамічных з’яў: найхутчэй ён меў на ўвазе паступальны рух вакол кепска вызначанага і няспыннага цэнтра. Досыць няясна на гэтую тэму выказваўся і Леанарда да Вінчы. Абодва гэтыя мысліцелі лічылі Зямлю ў прынцыпе аднолькавай па сваёй прыродзе з нябеснымі целамі.