cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нобелеўская прэмія па хіміі
Патрабаванні да вылучаемых кандыдатаў
Згодна са статутам Нобелеўскага фонду, вылучаць кандыдатаў могуць наступныя асобы:
Выбар асоб, згаданых у пунктах 5 і 6 для вылучэння кандыдатаў, павінен быць зроблены да канца верасня кожнага года.
Кандовэ
Кандовэ (Condove) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Міхаіл Аляксеевіч Маталыцкі
Міхаіл Аляксеевіч Маталыцкі (н., гарадскі пасёлак Гарадзея, Нясвіжскі раён, Мінская вобласць) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1998, Сеткі масавага абслугоўвання ў стацыянарным і пераходным рэжымах), прафесар (1998).
Кандовэ
Насельніцтва складае 4259 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 60 чал./км². Займае плошчу 71 км². Паштовы індэкс — 10055. Тэлефонны код — 011.
Міхаіл Аляксеевіч Маталыцкі
Біяграфія
Скончыў БДУ (1979). Працуе ў Гродзенскім дзяржаўным універсітэце. Навуковыя працы па тэорыі масавага абслугоўвання. Распрацаваў метады даследавання маркавых і адвольных сетак масавага абслугоўвання ў стацыянарным і пераходным рэжымах.
Кандовэ
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Pietro in Vincoli.
Пётр Мікалаевіч Траццякоў
Пётр Мікалаевіч Траццякоў (, Кастрама —, Ленінград) — савецкі археолаг-славіст, доктар гістарычных навук, член-карэспандэнт АН СССР, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута археалогіі АН СССР. Аўтар шматлікіх прац, прысвечаных паходжанню і старажытнай гісторыі ўсходніх славян, гісторык Старажытнай Русі і ўзнікнення старажытнарускай народнасці. Лаўрэат Сталінскай прэміі (1952). Пахаваны на Серафімаўскіх могілках.
NGC 5356
NGC 5356 (іншыя абазначэнні — UGC 8831, MCG 1-35-52, ZWG 46.1, IRAS13524+0534, PGC 49468) — спіральная галактыка з перамычкай (SBbc) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Камароўка (Валожынскі раён)
Камаро́ўка (, Комаровка) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дорскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Сугваздаўскага сельсавета.
Сангай (дзяржава)
Сангай — гандлёвая дзяржава, створаная ў XV—XVI стст. народам сангай уздоўж сярэдняга цячэння ракі Нігер на тэрыторыі сучасных дзяржаў Малі, Нігер і Нігерыя.
Гісторыя
Асновай дзяржавы паслужыла невялікае царства, якое існавала па легендарным звестках з IX стагоддзя ў вобласці Гаа. Аб ранняй гісторыі народа сангай вядома мала. Іх найстарэйшая дынастыя — За, або Зува — паходзіла ад еменскага араба За Аліямена, які па легендзе забіў святую рыбу, якую шанавалі народы сорка і габібі.
У XI стагоддзі мясцовы кіраўнік Косай прыняў іслам і на працягу наступных 300 гадоў яго пераемнікам ўдалося распаўсюдзіць сваю ўладу на вялікую частку тэрыторыі сучаснага Малі.
У першай палове XIII стагоддзя сярэднявечная імперыя Малі заваявала Сангай, які заставаўся васальнай дзяржавай на працягу паўстагоддзя, пакуль не стаў незалежным пры Сулеймане-Мары.
Стваральнікам Сангайскай імперыі выступіў Сонні(шы)Алі Бер, які паміж 1462 і 1492 гадамі значна пашырыў межы дзяржавы, пасля сямігадовай аблогі авалодаў Джэнэ (1468—1475) і выбіў туарэгаў з Тамбукту (1468). Падчас яго кіравання Сангай перасягнула імперыю Малі, якая пасля ўвайшла ў склад імперыі Сангай.
Яго сын Абубакар, або Соні Бара, не мог падтрымаць раўнавагі паміж інтарэсамі жывёлагадоўцаў-язычнікаў і ісламскім купецтвам і, згодна з вуснай традыцыяй, быў скінуты ў 1493 годзе правадыром племя санінке і ваенным начальнікам ў войску Алі Бера Махамедам Аскіяй, падчас доўгага праўлення якога (1493 −1528) імперыя дасягнула вяршыні сваёй магутнасці. Яго палітыка прывяла да хуткага пашырэння гандлю з Еўропай і Азіяй, стварэнню школ, а іслам стаў неад’емнай часткай імперыі. Сам кіраўнік у 1495 годзе здзейсніў паломніцтва ў Меку. Махамед I стварыў бюракратычны апарат для эфектыўнага кіравання імперыяй і збору падаткаў, правёў рэформы ў аграрнай і ваеннай палітыцы.
У 1528 годзе Махамед Аскія быў скінуты уласным сынам Аскіяй Мусой і памёр праз дзесяцігоддзе. Дынастыя нашчадкаў Махамеда Аскіі, якія насілі тытул аскія, заставалася на троне да 1591 года. Аднак пасля звяржэння першага аскіі ніводнаму імператару не ўдавалася пратрымацца ва ўладзе на працягу доўгага часу. Сын Махамеда I, Муса, кіраваў тры гады; яго пераемнік Махамед II — шэсць гадоў; чацвёрты аскія прасядзеў на троне ўсяго два гады, а пяты, дэспатычны Аскія Ісхак I — дзесяць. Толькі ў 1549 годзе да ўлады прыйшоў Аскія Дауд і кіраваў каля трох дзесяцігоддзяў, да 1582 года.
Мараканскі султан Ахмад аль-Мансур імкнуўся ўсталяваць кантроль над транссахарскім гандлем і запатрабаваў ад Сангая выплаты падаткаў з прыбыткаў ад здабычы солі. Нашэсце войскаў ваеначальніка султана Джудар-пашы, узброеных агнястрэльнай зброяй, прынесла канец імперыі Сангай, саслабленай міжусобнай дынастычнай вайной пасля смерці Аскіі Дауда. Вынікам гэтага паходу ў 1591 годзе стаў разгром сангаяў у бітве пры Тандзібі і іх падпарадкаванне Марока. Спадчынніцай традыцыі Сангай стала дзяржава Дэндзі (1591—1901).
Міжнародная прэмія па біялогіі
Міжнародная прэмія па біялогіі (International Prize for Biology) — прэстыжная штогадовая прэмія за выдатныя дасягненні ў галіне навук аб жыцці, штогод ўручаецца з 1985 года ад імя імператара Японіі.
Адбор кандыдатаў і ўзнагароджанне праводзіцца. Лаўрэат атрымлівае грашовую прэмію ў памеры 10 мільёнаў іен і міжнародны сімпозіум, які арганізуецца ў яго галіне даследаванняў.
Нідэрландская манархія
Нідэрландская манархія (Nederlandse monarchie) — форма кіравання незалежным каралеўствам Нідэрландаў каралём (ці каралевай) з Аранскай дынастыі. Спіс манархаў гл. Каралі Нідэрландаў.
Кіраўніком нідэрландскай дзяржавы з'яўляецца манарх,які кіруе каралеўствам на падставе канстытуцыі 1815 года (перагледжанай у 1847, 1887 і 1983 гадах). Выканаўчая ўлада знаходзіцца ў руках манарха, які фарміруе ўрад па ўзгадненні з палітычнымі партыямі. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатным Генеральным штатам. Наследаванне трона адбываецца ад памерлага або караля, які адрокся ад яго, да яго старэйшага дзіцяці незалежна ад полу, гэта значыць як па мужчынскай, так і па жаночай лініям. Шлюб наследніка прастола павінен быць зацверджаны парламентам; прынц ці прынцэса, якія ўступілі ў шлюб без дазволу парламента, пазбаўляюцца права атрымання ў спадчыну прастола.
Манарх праводзіць усе ўзнагароджанні ардэнамі (Ордэн Нідэрландскага Льва, Ордэн Аранскіх-Насаў і ваенны ордэн Вілема).
Каралеўская сям'я распараджаецца шасцю палацамі, у тым ліку Каралеўскім палацам ў Амстэрдаме. Манарх не выплачвае падатка на спадчыну на атрыманую ў спадчыну ім маёмасць.
Партрэты манарха намаляваныя на нідэрландскіх манетах еўра і паштовых марках. Дзень нараджэння каралевы з'яўляецца афіцыйным дзяржаўным святам. Абраза Вялікасці з'яўляецца крымінальным злачынствам з максімальным пакараннем да пяці гадоў турмы.
Пётр Паўлавіч Матус
Пётр Паўлавіч Матус (н., гарадскі пасёлак Рось, Ваўкавыскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1995, Рознасныя схемы на адаптыўна-часавых сетках для краявых задач матэматычнай фізікі), прафесар (1996).
Мігель Сервантэс
Міге́ль дэ Серва́нтэс Сааве́дра (Miguel de Cervantes Saavedra;, , Іспанія — , , Іспанія) — сусветна вядомы іспанскі пісьменнік, аўтар аднаго з найвялікшых твораў сусветнай літаратуры — рамана «Хітры гідальга Дон Кіхот Ламанчскі».
Ранняе жыццё
Мяркуецца, што Сервантес нарадзіўся ў кастыльскім горадзе Алькала-дэ-Энарес каля 35 кіламетраў на паўночны ўсход ад Мадрыду, верагодна, 29 верасня 1547 года. Верагодная дата яго нараджэння была вызначана з аналізу запісаў царкоўнай кнігі, улічваючы традыцыі наймення дзіцяці пасля свята яго нараджэння. Ён быў ахрышчаны ў Алькала-дэ-Энарес 9 кастрычніка 1547 года ў прыхадской царкве Санта-Марыя-ла-Маёр.
Бацька Мігеля, Радрыга, быў цырульнікам з Кордавы, які ўсталёўваў косткі, рабіў кровапусканне, і іншыя «меншыя медыцынскія патрэбы» ; што ў той час было агульнапрынятым для цырульнікаў. Яго дзед па бацькоўскай лініі, Хуан дэ Сервантэс, быў уплывовым адвакатам, які займаў некалькі адміністрацыйных пасадаў. Яго дзядзька быў мэрам Кабрэ на працягу многіх гадоў.
Яго маці, Леанор дэ Корцінас была родам з Арганда-дэль-Рэй і была трэцяй дачкой двараніна, які з-за свойго няўдалага фінансавага становішча быў вымушаны аддаць сваю дачку ў шлюб у 1543 годзе, гэта быў няшчасны шлюб. Леанор памерла 19 кастрычніка 1593 года.
Мала што вядома аб ранніх гадах Сервантэса. Лічыцца, што ён правёў большую частку свайго дзяцінства пераязджаючы з горада ў горад разам са сваёй сям’ёй. На працягу гэтага часу, ён сустрэў маладую буфетчыцу Жазэфіну Каталіну дэ Парэз. Пара моцна закахалася і планавала, каб разам уцячы. Аднак бацька дзяўчыны выявіў гэтыя планы і забараніў Жазэфіне зноў бачыць калі-небудзь Сервантэса, магчыма з-за дрэнных перспектыў маладога чалавека калі-небудзь пакінуць стан галечы, бо ўласны бацька Мігеля праследваўся за даўгі. Судовыя справаздачы аб пасяджэннях паказваюць вельмі бедную хатнюю гаспадарку. У той час як некаторыя з яго біёграфаў сцвярджаюць, што ён вучыўся ў універсітэце Саламанкі, гэтаму факту няма цвёрдых доказаў. Спрэчным таксама з’яўляецца меркаванне, што Сервантес вучыўся ў езуітаў у Кордаве або Севільі.
Яго братамі і сёстрамі былі Андрэс (1543), Андрэа (1544), Луіза (1546), Радрыга (1550), Магдалена (1554) і Хуан, вядомы толькі таму, што ён згадваецца ў тэстаменце бацькі.
Ваенная служба і палон
Прычыны, якія прымусілі Сервантэса пакінуць Іспанію застаюцца нявызначанымі. Як многія маладыя іспанцы таго часу, якія хацелі далейшай кар’еры, Сервантес паехаў у Італію: у Рыме ён засяродзіў сваю ўвагу на мастацтве, архітэктуры і паэзіі эпохі Адраджэння, — веданне італьянскай літаратуры адрозная рыса яго прац. .
У 1570 годзе Сервантэс залічаны салдатам у полк марской пяхоты Іспаніі, дыслакаванай у Неапалі, які быў валоданнем іспанскай кароны. Там ён быў на працягу прыблізна года, перш чым пачалася актыўная служба. У верасні 1571 года Сервантэс адплыў на борце карабля Маркіз, часткі галернага флоту Свяшчэннай лігі (кааліцыі папы Пія V, Іспаніі, Рэспублікі Венецыі, Рэспублікі Генуі, герцагства Савойскага, рыцараў гаспітальераў з Мальты і іншых, пад камандаваннем нелегітымнага зводнага брата іспанскага караля Філіпа II Хуана Аўстрыйскага), якія перамаглі асманскі флот 7 кастрычніка ў бітве пры Лепанта у Патраскім заліве. Будучы хворы ліхаманкай, Сервантэс адмовіўся заставацца ў запасе і папрасіў дазволу прыняць удзел у бітве, кажучы, што ён хутчэй памрэ за Бога і свайго караля, чым будзе проста назіраць за боем. Ён ваяваў на борце судна, і атрымаў 3 агнястрэльныя раненні — 2 у грудзі, і яшчэ адно, ад якога яго левая рука стала нерухомай. У Падарожжы на Парнас ён напіша, што ён «страціў рух левай рукі да славы правай» (ён думаў аб поспеху першай частцы Дон Кіхота). Сервантэс бачыў свой удзел у бітве з гонарам: ён меркаваў, што ён прыняў удзел у падзеі, якая вызначыла рух Еўрапейскай гісторыі.
Пасля бітвы пры Лепанта Сервантэс засталіся ў бальніцы ў Месіне на працягу 6 месяцаў, перш чым яго раны былі досыць вылечыныя, каб дазволіць яго зноў далучыцца ваенных кампаній. З 1572 па 1575 год, знаходзячыся галоўным чынам, у Неапалі, ён працягваў армейскае жыццё: удзельнічаў у экспедыцыях у Корфу і Наварын, ўбачыў падзенне Туніса і Ла Гулетта туркамі ў 1574 годзе.
6 або 7 верасня 1575 года Сервантэс адплыў на галерах Соль з Неапалю ў Барселону, з граматамі да караля ад герцага Сессі. Раніцай 26 верасня, калі Соль падышоў каталонскага ўзбярэжжа, ён быў атакаваны алжырскімі карсарамі пад камандаваннем Арнаута Мамі. Пасля значнага супраціву, падчас якой былі забітыя капітан і многія члены экіпажа, тыя, што засталіся ў жывых пасажыры былі дастаўлены ў Алжыры ў палон. Пасля 5 гадоў, праведзеных у якасці раба ў Алжыры, і 4 няўдалых спробаў уцёкаў, ён быў выкуплены сваімі бацькамі і трынітарыямі і вярнуўся да сваёй сям’і ў Мадрыдзе. Не дзіўна, што гэты траўматычны перыяд жыцця Сервантэса з’яўляецца прадметам для некалькіх літаратурных твораў, асабліва размову пра няволю ў Дон Кіхоце і дзвюх п’есаў, El trato de Argel (Жыццё ў Алжыры) і Los baños de Argel (Турмы Алжыра), а таксама ў некалькіх іншых працах, хоць і не ў прамой аўтабіяграфічнай форме.
Творчасць
Друкаваўся з 1568 (оды, рамансы, санеты і інш.). Першы значны твор — пастаральны раман «Галатэя» (1585). Аўтар каля 30 п’ес, у т.л. патрыятычнай драмы «Нумансія» (апубл. 1784), прасякнутай любоўю да свабоды і нянавісцю да рабства, зборнікаў «Павучальныя навелы» (1613), «Восем камедый і восем інтэрмедый» (1615), паэмы «Падарожжа на Парнас» (1614), авантурнага рамана «Вандраванні Персілеса і Сіхізмунды» (апубл. 1617).
Вяршыня яго творчасці — раман «Хітрамудры гідальга Дон Кіхот Ламанчскі» (ч. 1—2, 1605—15). Задуманы як пародыя на рыцарскія раманы, твор выйшаў за межы літаратурнай сатыры, стаў энцыклапедыяй іспанскага жыцця мяжы XVI—XVII ст. У ім намаляваны прыгоды Дон Кіхота — збяднелага двараніна, які прагнуў сцвердзіць на зямлі гуманістычныя ідэалы. Не здольны адрозніваць у жыцці сапраўднае ад выдуманага, ён выбіраў дзіўныя шляхі здзяйснення мараў. У вобразе Санча Пансы, збраяносца Дон Кіхота, увасоблены народны розум, кемлівасць, гумар. Імя Дон Кіхота стала назыўным для абазначэння высакародных, але не ўсім зразумелых імкненняў.
Паводле рамана напісаны оперы Г. Пёрсела, Дж. А. Рысторы, Дж. Паізіела, Н. Пічыні, А. Сальеры, Ж. Маснэ, балеты Ж. Буамарцье, С. Меркадангэ, Л. Мінкуса, пастаўлены кінафільмы (Данія, Францыя, Расія).
На беларускую мову асобныя вершы М. дэ Сервантэса пераклалі А. Зарыцкі, Р. Барадулін, М. Пазнякоў.
Дон Кіхот
Дон Кіхот (Don Quixote) з’яўляецца творам з двух асобных тамоў, (у цяперашні час амаль заўсёды публікуецца ў выглядзе аднаго), якія ахопліваюць прыгоды Дон Кіхота, таксама вядомыя як рыцара або чалавека з Ла-Манчы, героя, які нясе свой энтузіязм і самападман да выпадковых і камічных прыгод. З аднаго боку, Дон Кіхот з’яўляецца сатырай на рыцарскія раманы, якія, хоць і былі па-ранейшаму папулярныя ў часы Сервантэса, тым не менш сталі аб’ектам насмешак сярод больш патрабавальных крытыкаў. Абранне вар’ята ў якасці героя таксама служыла крытычным мэтам, а канцэпцыя вар’яцтва была звязана з фізічным або маральных памяшаннем. Раман дазволіў Сервантэсу асвятліць розныя аспекты чалавечай прыроды. З прычыны таго, што раман і ў прыватнасці яго першая частка была напісана ў асобных апублікаваных раздзелах, склад уключае ў сябе некалькі неадпаведнасцяў. Сервантэс адзначыў некаторыя з гэтых памылак у прадмове да другой часткі; але ён не стаў выпраўляць іх, таму што ён лічыў, што яны будуць занадта строга асуджаны крытыкамі. Сервантэс адчуваў запал да яркага апісання характараў. Дон Кіхот высакародны, адданы прыхільнік ўсяго добрага і вялікага, але ўсе гэтыя цудоўныя якасці змяшаныя з частковай доляй вар’яцтва. Дон Кіхот апісваецца ў пары з працілеглым характарам, Санча Пансы, чалавека з нізкай самаацэнкай, якія ўяўляе сабой злучэнне грубасці і прастаты.
Дон Кіхот лічыцца першай класічнай мадэллю сучаснага раманса або навэллы, ён паслужыў прататыпам камічнага рамана. Гумарыстычныя сітуацыі ў асноўным бурлескныя, яны ўключаюць ў сябе сатыру. Дон Кіхот з’яўляецца адным з вялікіх кніг Брытанскай энцыклапедыі ў Заходнім свеце, у той час як рускі пісьменнік Фёдар Дастаеўскі назваў твор «апошняй і самай узнёслай працай чалавечага мыслення». Менавіта ў Дон Кіхоце Сервантэс прыдумаў папулярную фразу «доказ пудынгу знаходзіцца ў ежы» (por la muestra se conoce el paño), які па-ранейшаму бачыць інтэнсіўнае выкарыстанне ў скарочанай форме «доказ ў пудынгу», і «хто шмат ходзіць і шмат чытае, той шмат ведае і шмат бачыць» (quien anda mucho y lee mucho, sabe mucho y ve mucho).
Лоск
Лоск (, Лоск) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гародзькаўскага сельсавета. 280 жыхароў (2008).
Геаграфія
Знаходзіцца за 28 км на паўночны захад ад Валожына, 5 км ад чыг. ст. Валожын на лініі Маладзечна — Ліда, 95 км ад Мінска.
Рэльеф раўнінна-ўзгорысты, на захадзе цячэ рака Буянка (правы прыток Бярэзіны).
Планіровачна складаецца з працяглай амаль прамалінейнай вуліцы мерыдыянальнай арыентацыі з завулкамі, забудаванай двухбакова, шчыльна, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. Частка забудовы адмежавана ва ўсходнім баку, у зарэчнай частцы. Грамадскія будынкі — у цэнтры вёскі. Вытворчы сектар — на паўднёвай ускраіне.
Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз в. Малое Запруддзе і далей па шашы Гародзькі — Валожын.
Гісторыя
У вёсцы на паўночна-ўсходнім мысе ўзвышша, на правым беразе р. Буянка захавалася гарадзішча (мясцовая назва Замчышча), якое сведчыць аб засяленні гэтых месц у далёкай старажытнасці. Паводле археалагічных даследаванняў у XI—XIII ст. тут існавала паселішча.
У выніку археалагічных раскопак у перадмацерыковым пласце знойдзены фрагменты ляпнога посуду культуры штрыхаванай керамікі. Вышэй залягаюць раннесярэдневяковыя напластаванні. Знойдзены рэшткі гаршкоў (ёсць донцы са свастыкай), шматлікія жалезныя вырабы, асабліва цыліндрычныя замкі, кавалачкі керамічных плітак падлогі (XI—XIII ст). Сабрана больш за 100 фрагментаў рознакаляровых шкляных бранзалетаў кіеўскай і візантыйскай вытворчасці (гладкіх, гранёных і вітых), шкляныя пярсцёнкі і пацеркі, блізкія да візантыйскіх тыпаў, загатоўкі і пацеркі з бурштыну, самшытавыя грабеньчыкі, шмат шыферных прасліц і кавалкі амфар, сярэбраныя нацельныя крыжыкі, касцяныя вырабы. Загатоўкі і абрэзкі косці і рога сведчаць пра наяўнасць касцярэзнай вытворчасці. У пласце XII—XIII ст. ускрыты рэшткі драўляных пабудоў — спаленыя і струхлелыя зрубы хат.
У пісьмовых крыніцах упершыню ўпамінаецца пад назвай Лошаск у кан. XIV ст. у «Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх». У XIV—XVIII ст. існаваў Лоскі замак.
У XV ст. ў складзе ВКЛ. Да 1444 г. маёнтак ва ўладанні князя Фёдара Карыбутавіча, пасля 1447 г. земскага маршалка ВКЛ Пятра Мантыгердавіча. У 1489 маёнтак і мястэчка, уладальніца якога Ганна Карыбутаўна (Лоская) заснавала тут у 1493 парафіяльны касцёл Божага Цела, святых Пятра і Ганны і карчму. У 1505—1590-я гады маёнтак і замак ва ўладанні роду Кішкаў. Згадваецца ў Карамзіна: «''В августе 1519 года Воеводы наши, Князья Василий Шуйский из Смоленска, Горбатый из Пскова, Курбский из Стародуба ходили до самой Вильны и далее, опустошая, как обыкновенно, всю землю; разбили несколько отрядов и шли прямо на большую Литовскую рать, которая стояла в Креве, но удалилась за Лоск, в места тесные и непроходимые. Россияне удовольствовались добычею и пленом, несметным, как говорит Летописец.''» У дакументах 1538 г. згадваецца айцец Герасім, лоскі архімандрыт (настаяцель праваслаўнага манастыра-архімандрыі) і святар Мікалаеўскай царквы. Каля 1549 маёмасць манастыра перайшла ва ўласнасць П. Кішкі. У 1559 каталіцкая парафія і касцёл валодалі тут 15 дымаміпадданых сялян.
Паблізу Лоска ў 1567 з’явіўся дробнашляхецкі маёнтак ва ўласнасці ашмянскага зямяніна М. Чыжа. У 1567 мястэчка ў Ашмянскім павеце, дзейнічала друкарня (належала Я. Кішку, які ў 1572 купіў яе ў братоў Кавячынскіх і перавёз з Нясвіжа ў Лоск), якая размяшчалася ў замку. У 1573 сюды прыехалі друкар Д. Ланчыцкі і прапаведнік С. Будны, які ў 1574 надрукаваў перакладзены ім «Новы Запавет» з прадмовай і заўвагамі. У 1576 была выдадзена кн. С. Буднага «Аб галоўных палажэннях хрысціянскай веры» з прадмовай і трактат Цыцэрона «Пра абавязкі», у 1577 — вядомага польскага мысліцеля А. Маржэўскага «Аб удасканаленні Рэчы Паспалітай», у 1583 — кнігі С. Буднага «Аб чыне, які выкарыстоўвае меч», «Аб свецкай уладзе», у 1586 г. — падручнік па логіцы на лацінскай мове «Дапаможнік для авалодання вучэннем Арыстоцеля». Выходзілі тут і іншыя кнігі. 3 1574 друкаром працаваў Я. Карцан (выдаў 7 кніг), а ў 1586—1589 друкарняй кіраваў Ф. Бесямоўскі. С.Будны адсюль напісаў ліст англійскаму дзеячу Рэфармацыі і гісторыку Д. Фоксу. Гэты ліст меў значэнне ў рэфармацыйным друку. У 1983 на будынку школы ў памяць аб дзейнасці друкарні XVI ст. ўстаноўлена мемарыяльная дошка.
З 1793 г. ў Расійскай імперыі. З XIX ст. ў Забрэжскай воласці Ашмянскага павета Віленскай губерніі. Падчас Першай сусветнай вайны праз Лоск была пракладзена чыгунка, якая ужывалася каб транспартаваць вялікія карабельныя гарматы, з якіх ажыццяўлялася бамбардыроўка нямецкіх умацаванняў, у тым ліку Крэўскага замка. З 1921 у складзе Польшчы ў Забрэжскай гміне Валожынскага павета Навагрудскага ваяводства. З 1939 у складзе БССР. З 1940 у Валожынскім раёне Баранавіцкай, з 1944 — Маладзечанскай, з 1960 — Мінскай вобласці. У 1940—1954 гадах цэнтр Лоскаўскага сельсавета.
NGC 5357
NGC 5357 (іншыя абазначэнні — ESO 445-78, MCG -5-33-32, PGC 49534) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Цэнтаўр.
Сатору Моцідзукі
(望月 聡; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1988—1989 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі
Міхал Ксаверы Зыгмунт Карлавіч Ельскі (, в. Дудзічы Ігуменскага пав., цяпер Пухавіцкі р-н — 1904) —, , музычны пісьменнік.
Мак-Кензі (прозвішча)
Макензі (Mackenzie), або Мак-Кензі (MacKenzie, McKenzie) — шатландскае прозвішча. Першапачаткова чыталася як Мак-Кеньі (Mackenȝie), аднак з-за блытаніны паміж літарамі ȝ, што пазначала гук [j], і курсіўнай z замацавалася памылковае вымаўленне. Паходзіць ад гэльскага MacCoinnich.
Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі
Біяграфія
У 1845—1847 вучыўся ў гімназіі ў г. Лаздэне (Усходняя Прусія), дзе браў урокі ў скрыпача Эндома. У 1847 ён вярнуўся да бацькоў і пачаў вучыцца ў вопытнага скрыпача, выдатнага спевака, кампазітара і педагога Канстанціна Кжыжаноўскага. Кжыжаноўскі пачаў запрашаць Міхала для сумесных выступленняў у канцэртах. Першы ж канцэрт прынёс поспех. Для ўдасканалення музычнага майстэрства бацька паслаў сына ў Вільню, дзе ён браў урокі ў вядомага скрыпача-віртуоза Вікенція Банькевіча. Заняткі музыкай М. Ельскі сумяшчаў з вучобай у Віленскім дваранскім інстытуце, які скончыў у 1849. У 1849 Міхал Ельскі пераехаў у Кіеў, дзе ў якасці вольнага слухача наведваў лекцыі па правазнаўству ў Кіеўскім універсітэце і адначасова працаваў юрыстам у судзе. Але праца не задавальняла яго, і ў хуткім часе М. Ельскі вырашыў заняцца прафесійнай кампазітарскай і выканаўчай дзейнасцю. Выступаў з канцэртамі ў Кіеве і Мінску, станавіўся ўсё больш вядомым. У 1852 у Кіеве ў выдавецтве Антона Кацыпінскага былі надрукаваны першыя творы М. Ельскага «Скрыпічныя мініяцюры». У 1860 М. Ельскі выехаў для ўдасканалення выканаўчага майстэрства і музычнай адукацыі за мяжу. Выступаў з канцэртамі ў Кракаве, Вроцлаве, Парыжы, у Франкфурце-на-Майне, Мюнхене, Берліне. Падчас знаходжання ў Парыжы браў урокі ў знакамітага бельгійскага віртуоза Анры В’ётана, а ў Мюнхене ўдасканальваўся пад кіраўніцтвам вядомага нямецкага кампазітара і дырыжора Франца Лахнера. Рэпертуар М. Ельскага складаўся ў той час з найбольш знакамітых твораў скрыпічнай музыкі Баха, Віёці, Паганіні, В'ётана, Эрнста, Ліпінскага, Берыа, Шпора, з уласных музычных твораў.
Мак-Кензі (прозвішча)
Выбітныя носьбіты:
Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі
Біяграфія
У 1862 М. Ельскі пасяліўся ў Дудзічах, адкуль часта выязджаў з канцэртамі ў Мінск і Вільню. У 1884 выступаў у Варшаўскім музычным таварыстве, потым зрабіў новае турнэ па Германіі. У 1902 вялікім канцэртам у Дудзічах адзначыў паўстагоддзя сваёй канцэртавай дзейнасці.
Мак-Кензі (прозвішча)
Гэта няпоўны спіс
Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі
Біяграфія
Першая жонка — Алена Козел, другі раз ажаніўся з Марыяй Барановіч, з якой меў дачку Соф'ю.
Творчасць
Актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці, дабрачынных канцэртах, быў адным са стваральнікаў у 1880 Мінскага музычна-літаратурнага таварыства. Сабраў і занатаваў дзесяткі народных мелодый. У рукапісе захавалася яго праца «Народныя танцы Мінскай губерні» (зберагаецца ў Варшаўскім універсітэце). Аўтар каля 100 музычных твораў, сярод іх — два скрыпічныя канцэрты, фантазіі на арыгінальныя тэмы, фантазіі на тэмы польскіх народных мелодый, Саната-фантазія, фантазія «Вясна», канцэртныя мазуркі, вялікая колькасць паланезаў, варыяцый, мініяцюр. Па сённяшні дзень фантазіі Ельскага на арыгінальныя тэмы крытыка называе бліскучымі.
Аўтар шэрагу артыкулаў і нарысаў для польскай газеты «Ruch muzyczny» («Музычны рух») пра кампазітараў і музыкантаў, пра розных іншых асоб і факты з айчыннай музычнай гісторыі. Сярод іх — артыкулы «Некалькі ўспамінаў з музычнага мінулага Літвы», «З нагоды скрыпічнай методыкі», «Параўнанне Паганіні з Ліпінскім і некалькі слоў аб скрыпічнай музыцы». У 1899 у Мінску выйшла яго праца «Вывучэнне музыкі» («Studya myzuczne»), у якой знайшлі адлюстраванне яго погляды на музыку як спецыфічны мастацкі жанр.
Калабрыя
Калабрыя (Calabria, Calavria, Brut(t)ium, Calabria) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Ён падзелены на 5 правінцый, тры — гістарычных, Рэджа-Калабрыя, Казенца і Катандзара, і дзве сучасных, Кратоне і Віба Валенція. Сталіца Калабрыі — Катандзара, адначасова гэта і цэнтр аднайменнай правінцыі. Колькасць насельніцтва — 2.050.478 чал. (2000).
Эканоміка
У рэгіёне вырабляюць пшаніцу, цытрусавыя, алівы, інжыр, бульба, вінаград, што і складае аснову эканомікі. У дадатак да гэтага важную ролю адыгрываюць лесанарыхтоўкі і рыбалоўства. У рэгіёне ёсць заклады мінеральных соляў, і ёсць уласныя гідраэнергарэсурсы. У рэгіёне працуе шэраг гідраэлектрастанцый. У XX стагоддзі шэраг рэформ далі некаторы зрух у развіцці рэгіёну. Развіваецца хімічная прамысловасць, хоць у цэлым характар эканомікі застаецца аграрным. Унутраны валавы прадукт Калабрыі складае 2,2 % ад агульнага прадукту краіны, або 33507 млн. еўра. Валавы даход на душу насельніцтва — 16.244 еўра.
Капернаум
Капернаум (כְּפַר נַחוּם, Кфар Нахум, літаральна — «вёска Навума») — рыбацкая вёска ў часы Хасманеяў. Размешчана на паўночным беразе Галілейскага мора. Вёска налічвае каля 1500 чалавек. Археалагічныя раскопкі выявілі дзве старажытныя сінагогі, пабудаваныя адна над другой. Царква побач з Капернаумам лічыцца, што стаіць на месцы дома апостала Пятра.
У Новым Запавеце
Гарадок згадваецца ў Евангеллях ад Лукі і Яна, які, як паведамляецца, быў побач родным горадам апосталаў Сымона Пятра, Андрэя, Якава і Яна, а таксама зборшчыка падаткаў Матфея. Аднойчы ў суботу Ісус вучыў у сінагозе ў Капернауме і ацаліў чалавека, які меў нячыстага духа. Пасля ў Капернауме Ісус вылечыў ад ліхаманкі цёшчу Сымона Пятра. Згодна Лукі 7:1-10 таксама ў Капернауме рымскі сотнік прасіў Ісуса вылечыць яго слугу. Капернаум таксама згадваецца ў Марк. 2:1, як месца знакамітага вылячэння расслабленага, спушчанага праз дах, каб дасягнуць Ісуса. Згодна сінаптычных Евангелляў Ісус выбраў гэты горад як цэнтр свайго служэння ў Галілеі пасля таго, як Ён пакінуў маленькай горнай вёсачку Назарэт (Матф. 4:12-17). Ён таксама пракляў горад, сказаўшы "да пекла зрынешся", (Матф. 11:23) з-за адсутнасці адказу на Яго вучэнне.
Гісторыя
Археалагічныя дадзеныя сведчаць аб тым, што горад быў заснаваны ў 2 стагоддзі да нашай эры падчас кіравання Хасманеяў. Паселішча не мела абарончай сцяны і працягвалася уздоўж берага возера з усходу на захад. Зона могілак знаходзіцца ў 200 метрах на поўнач ад сінагогі, гэтае месца было незаселенае. Вобласць на працягу 3 км да Табха відаць выкарыстоўвалася для сельскагаспадарчых мэтаў, мяркуючы па многіх алейных і збожжавых млынах, выяўленых падчас раскопкаў. Лоў рыбы быў таксама важкай крыніцай даходу; рэшткі другога порта былі знойдзеныя на захадзе ля будынкаў францысканцаў.
Не было знойдзена сведчанныў, што Капернаум быў уцягнуты ў крывавыя яўрэйскія паўстанні супраць рымлян падчас Першай Іудзейскай вайны (66-73) або паўстання Бар-Кохбы (132-135), хоць ёсць падставы меркаваць, што Іосіф Флавій, адзін з яўрэйскіх генералаў у ходзе папярэдніх паўстання быў адвезены ў Капернаум (які ён назваў "Kapharnakos") пасля падзення з каня ў суседняй Віфсаідзе. Ён застаўся там ноч пасля вывіху шчыкалаткі. Падчас першага яўрэйскага паўстання Капернаум пазбегнуў акупацыі рымлянамі.
Ва II стагоддзі ў Капернауме ўтварылася суполка яўрэяў, якія перайшлі ў хрысціянства. У наступным стагоддзі ў горадзе была пабудавана царква, якая стала апорай хрысціянства ў раёне. Да V стагоддзя ў горадзе пражывала каля 1500 чалавек, але ў VII стагоддзі пасля нашэсця персаў і арабаў горад пакінулі хрысціяне і яўрэі.
Сучасны стан
У цяперашні час Капернаум адносіцца да сістэмы ізраільскіх нацыянальных паркаў. У 1838 годзе былі выяўленыя разваліны Белай сінагогі, але археалагічныя даследаванні пачаліся толькі ў пачатку XX стагоддзя. Сінагога была пабудавана ў III - IV стагоддзях. Будынак стаіць на руінах больш старажытнага збудавання, магчыма сінагогі, у якой прапаведаваў Ісус Хрыстос. Тэрыторыя вакол сінагогі належыць да францысканскага ордэна.
Грэцкая царква Сабора Дванаццаці Апосталаў была пабудавана ў 1930-х гадах на частцы тэрыторыі евангельскага Капернаума. Выканана ў традыцыі цэркваў астраўной Грэцыі, які складаецца з кубоў і купалоў ў выглядзе паўсфер. Аднак, у адрозненне ад Грэцыі, дзе купалы звычайна фарбуюцца ў сіні колер, у Капернауме яны пафарбаваны ў чырвоны колер. Гэта ператварыла невялікую царкву ў яркую каляровую дамінанту панарамы.
У 1986 годзе у вада возера дасягнула незвычайна нізкай тэмпературы, у гэты час была знойдзена старажытная рыбацкая лодка. Радыё-вугляроднае датаванне драўніны паказала на 120 да. н.э. - 40 г. н.э.Судна было памерам 8 метраў і была захавана ў гразі возера. Пасля раскопак лодка была выстаўлена недалёка ад кібуца Гіносар.
Віктар Віктаравіч Траццякоў
Віктар Віктаравіч Траццякоў (н.) — савецкі і расійскі скрыпач, педагог, дырыжор. Народны артыст СССР (1987).
Біяграфія
Нарадзіўся 17 кастрычніка 1946 года ў Краснаярску. Сын ваеннага музыканта.
З 1956 года вучыўся ў МЦМШ у Ю. І. Янкялевіча, затым у МДК імя П. І. Чайкоўскага. У 1966 годзе выйграў першую прэмію Трэцяга Міжнароднага конкурсу імя Чайкоўскага ў Маскве.
Як камерны музыка Траццякоў выступаў разам са С. Т. Рыхтэрам, М. Л. Растраповічам і іншымі выбітнымі музыкантамі, а таксама разам з Ю. А. Башметам, Н. Р. Гутман і В. П. Лабанавым ён стварыў фартэпіянны квартэт, з якім рэгулярна выступае ў сталіцах Еўропы. У 1986-1991 гадах Траццякоў быў галоўным дырыжорам Дзяржаўнага камернага аркестра СССР, а ў 1986-1994 гадах старшынёй журы скрыпічнага Міжнароднага конкурсу імя П. І. Чайкоўскага.
З 1996 года Віктар Траццякоў - прафесар Кёльнскай Вышэйшай школы музыкі. Сярод яго вучняў - лаўрэаты міжнародных конкурсаў Сяргей Стадлер, Наталля Ліхапой, Іван Пачэкін, Ілля Калер і Данііл Аўстрых.
Сон (род раслін)
Сон (Pulsatílla) — род кветкавых раслін сямейства. Налічвае больш за 35 відаў, пашыраных ва ўмераных раёнах Паўночнага паўшар’я. На тэрыторыі Беларусі паводле базы даных «Растения Беларуси» 2 віды: і, а таксама іх агульны гібрыд  , але трэба ўлічваць, што паводле сучасных уяўленняў пра сістэматыку прадстаўнікоў роду, вялікую колькасць відаў, што раней уключалі ў род Сон, цяпер адносяць да роду , у тым ліку і вышэй згаданыя віды.
Батанічнае апісанне
Род уключае ў сябе травяністыя шматгадовыя расліны з доўгім карэнішчам і стромкім сцяблом. Вышыня раслін — ад 5 да 40 см. Лісце ў прыкаранёвай разетцы, на доўгіх чаранках. Кветкі буйныя, адзіночныя. Колер кветак звычайна фіялетавы. Плод — арэшак. Сцябло, лісце і пялёсткі кветак звонку маюць драбнюткія валаскі.
Віды
Многія віды, якія раней уключаліся ў род Сон, цяпер уключаюцца ў род. Марфалагічна сны выразна адрозніваюцца ад кураслепу наяўнасцю доўга апушаных песцікаў на плодзе пры плоданашэнні. Пры ўключэнні ў род Кураслеп таксанамічна правільнай назвай будзе. При вылучэнні асобнага роду ў яго ўключаецца ад 17 да 33 відаў.
Віды роду, якія ўключаюца паводле базы даных The plant list :
Значэнне і выкарыстанне
Лекавыя і дэкаратыўныя расліны. Ядавітыя расліны.
Бюллетень Военно-революционного комитета Западного фронта
«Бюллетень Военно-революционного комитета Западного фронта» — штодзённая газета бальшавіцкага кірунку. Выдавалася з 27 кастрычніка (9 лістапада) да канца лістапада 1917 у Мінску на рускай мове Ваенна-рэвалюцыйным камітэтам Заходняна фронту.
Выхад газеты быў абумоўлены спробай мясцовых бальшавіцкіх кіраўнікоў увасобіць у ВРК вышэйшую ўладу на Заходнем фронце пасля перамогі ўзброеннага паўстання ў Петраградзе. У гэтых умовах ёй надаваліся функцыі афіцыйнага органа друку. У газеце падкрэслівалася, што «ўсе распараджэнні Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта публікуюцца ў «Бюллетене...» і падлягаюць неадкладнаму і беспярэчнаму выкананню». Акрамя загадаў ВРК, у першых нумарах (27 і 28 кастрычніка) надрукаваны дэкрэты II Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, Дэкларацыя правоў народаў Расіі (6 лістапада), Дэкрэт аб увядзенні дзяржаўнай манаполіі на аб'явы (11 лістапада) і інш. дакументы. Пісала пра ход барацьбы за ўладу з камітэтамі выратавання рэвалюцыі (7 лістапада), антыбальшавіцкай прэсай (9 лістапада), супраць чутак, якія дыскрэдытавалі кастрычніцкія падзеі (8 лістапада). Шырока асвятляла падрыхтоўчую работу па скліканні Устаноўчага сходу ў Расіі, друкавала наказы вайсковых часцей сваімі дэлегатамі. Шмат увагі аддавала канфлікту паміж СНК РСФСР і Вярхоўным галоўнакамандуючым генерал-лейтэнантам М. М. Духоніным. У артыкуле «Генерал ухонін і Савет Народных Камісараў» (11 лістапада) галоўнакамандуючы паказаны прыхільнікам вайны і контррэвалюцыянерам, якога трэба адхіліць ад займаемай пасады. Засяроджвала ўвагу салдат на неабходнасці барацьбы з рэакцыйным генералітэтам у Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандуючага (12, 15 лістапада і інш.), змясціла звароты «Да ўсіх таварышаў Заходняга фронту» і «Да ўсіх афіцэраў армій Заходняга фронту» (15 лістапада) з мэтай атрымаць маральную і практычную падтрымку ў барацьбе супраць Стаўкі. Апублікавала звесткі пра вынікі гэтай барацьбы, загады новага галоўнакамандуючага, адозвы Магілёўскага ВРК (22 лістапада)
Гаа Сінцянь
Гаа Сінцзянь (нар. 4 студзеня 1940 г, Ганьчжоў, Цзянсу, КНР) — кітайскі, навеліст, і. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2000 года за «творы сусветнага значэння, адзначаныя горыччу за становішча чалавека ў сучасным свеце». Жыве ў Парыжы.
Клерымонты
Клерымо́нты (, Клеримонты) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дорскага сельсавета.
Дастакерт
Дастаке́рт (Դաստակերտ) — горад на паўночным захадзе марза Сюнік у Арменіі. Раней уваходзіў у склад Сісіянскага раёна Армянскай ССР
Мэрам горада з’яўляецца Наіры Філасян.
Альхоўка
Назву Альхоўка маюць:
Мельнікаў
Ме́льнікаў — рускае прозвішча.
Андрэй Мельнікаў
Андрэй Мельнікаў:
Аднагалосыя
Аднагалосыя (Tyranni) — падатрад вераб'інападобных птушак, які ўключае каля 1080 відаў. Распаўсюджаныя пераважна ў Амерыцы, асабліва ў Паўднёвай. Агульнай характарыстыкай групы з'яўляецца спрошчаная будова галасавога апарата і, як следства гэтага, адсутнасць песні, а таксама падзеленасць сухажылляў згінальнікаў пальцаў.
NGC 5358
NGC 5358 (іншыя абазначэнні — UGC 8826, MCG 7-29-13, ZWG 219.22, HCG 68E, PGC 49389) — галактыка ў сузор’і Гончыя Псы.
Ацусі Наторы
(名取 篤; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1988—1989 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
NGC 5358
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Лебяда смярдзючая
Лебяда смярдзючая (Chenopódium vulvária) — аднагадовая травяністая расліна, якая расце паўсюдна па пустазельных месцах, від роду сямейства. Відавы эпітэт утвораны ад назвы расліны vulvarius, які азначае «смуродны».
Батанічнае апісанне
Невялікая пустазельная расліна з галінастым распасцёртым або прамым сцяблом даўжынёй да 40-60 см. Дробнае рамбічнае лісце струменіць непрыемны пах гніючай рыбы, выкліканы трыметыламінам. Уся расліна пакрыта бялёса-мучністым налётам, што робіць яе бледна-зялёным.
Плоскае яйкападобнае насенне цёмна-карычневага колеру пасля паспявання ападае разам з калякветнікамі. Дыяметр пладоў — ад 0,9 да 1,2 мм.
Значэнне і прымяненне
У народнай медыцыне ўжывалася як рэўматычны, супрацьпрастудны і як сродак супраць істэрыі, які замяняў валяр’ян.
Корыа
Корыа (Corio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 549 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 183 чал./км². Займае плошчу 3 км². Паштовы індэкс — 10010. Тэлефонны код — 0125.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santo Stefano primo Martire
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Дэлі
Дэлі (Delhi, दिल्ली, ਦਿੱਲੀ, دِلّی) — горад у Індыі, самы вялікі мегаполіс краіны паводле плошчы і другі (пасля Мумбаі) паводле колькасці насельніцтва. Дэлі мае статус саюзнай тэрыторыі (Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі).
Горад размяшчаецца на поўначы Індыі на беразе ракі Джамны. Дэлі вядомы як пастаянна заселенае месца як мінімум з 6 ст. да н.э., а першыя пасяленні тут з'явіліся ў 2-м тысячагоддзі да н.э. Выключна выгаднае геаграфічнае становішча Дэлі на ўрадлівай раўніне ў міжрэччы Джамны і Ганга і перакрыжаванні гандлёвых шляхоў з Афганістана, Персіі і Сярэдняй Азіі на ўсход і поўдзень Індыі стымулявала эканамічнае развіццё горада.
Сучасны Дэлі з'яўляецца палітычным, эканамічным, гандлёвым і культурным цэнтрам Індыі. Прыток людзей з розных рэгіёнаў Індыі зрабіў яго многакультурным, касмапалітычным мегаполісам.
Гісторыя
Пасяленні чалавека на месцы Дэлі існуюць верагодна з 2 тысячагоддзя да н.э. Першым горадам, паводле «Махабхараты», быў Індрапрастха, легендарная сталіца дынастыі Пандаваў. Вёска з назвай Індарпат існавала ў Дэлі да пачатку 19 стагоддзя і была знесена брытанцамі пры будаўніцтве Нью-Дэлі.
З 3 стагоддзя да н.э. вобласць паміж Джамнай і гарамі Аравалі знаходзілася пад уладай цароў з дынастыі Маур'я. Захаваліся археалагічныя помнікі таго часу, у прыватнасці надпісы імператара Ашокі (262—232 да н.э.). У 340, пасля некалькіх стагоддзяў заняпаду, горад быў адбудаваны царом Канауджа Дэхлу. Паводле адной з версій, горад атрымаў імя ў яго гонар.
У 736 раджпуты з дынастыі Томар засноўваюць непадалёку горад-крэпасць Лал-Кот. У 1180 іншыя раджпуты, з клана Чаўхан, заваёўваюць Лал-Кот і пераймяноўваюць яго ў Кіла-Раі-Пітхора. У хуткім часе пачынаецца наступленне афганскіх плямёнаў на гэты рэгіён. У 1192 чаўханскі цар Прытхвірадж III церпіць паражэнне ад афганскага султана Мухамада Горы, а ў наступным годзе военачальнік апошняга Кутб-уд-дзін Айбек (цюркскі гулям з Цэнтральнай Азіі) захоплівае горад.
Пасля смерці Мухамада Горы ў 1206 Кутб-уд-дзін Айбек засноўвае Дэлійскі султанат і становіцца яго першым султанам і заснавальнікам рабскай (гулямскай, мамлюкскай) дынастыі. Сталіца султаната Дэлі багацее і ўпрыгожваецца. Забудоўваецца паўднёвая частка сучаснага горада, узводзяцца Кутб-Мінар (вышэйшы ў свеце цагляны мінарэт) і Куват-аль-Іслам (старэйшая з існых на сёняшні дзень мячэць у Індыі). Пасля 1288 рабскую дынастыю змяняюць цюркскія і афганскія дынастыі Хільджы, Туглак, Сайід і Лодзі. Імі былі пабудаваны шматлікія форты і гарады, што складаюць большасць з так званых Сямі гарадоў Дэлі.
У 1398 горад захоплены, разрабаваны і спалены Цімурам, нібыта за тое, што мусульманскія ўладары Дэлі былі надта паблажлівыя да індуісцкага насельніцтва. Горад перажыў перыяд смут, быў даволі хутка адноўлены, з 1450 у ім умацавалася дынастыя Лодзі. У перыяд султанату Дэлі становіцца надзвычай важным цэнтрам суфізму.
У 1526, у бітве пры Паніпаце, правіцель Ферганы Захірэдзін Бабур разбіў апошняга султана Лодзі і заснаваў дзяржаву Вялікіх Маголаў, сталіцай якой у розныя часы былі Дэлі, Агра і Лахор. У 1533 другі магольскі імператар Хумаюн зрабіў Дэлі сталіцай імперыі. Маголы кіравалі паўночнай Індыяй больш як тры стагоддзі, з невялікімі перарывамі: у 1540—1556 большая частка краіны была захоплена афганскім султанам Шэр Шахам Суры. У 1553 індускі цар Хему Вікрамадзіт'я разбіў як афганцаў, так і Вялікіх Маголаў і заняў трон Дэлі. Але ўжо ў 1556 маголы пад камандаваннем Акбара нанеслі паражэнне Хему ў другой Паніпацкай бітве і вярнулі сабе ўладу над рэгіёнам. Магольскі імператар Шах Джахан істотна перабудаваў горад, стварыўшы сёмы горад Дэлі, які назваў у свой гонар Шахджаханабадам. Цяпер гэта месца вядомае як Стары горад ці Стары Дэлі (Олд-Дэлі). Ён служыў з 1638 сталіцай Імперыі Вялікіх Маголаў.
Пасля 1680 Магольская імперыя пачала хутка слабець пад ударамі Імперыі Маратха. Пасля Карнальскай бітвы 1739 Дэлі быў захоплены войскамі персідскага ўладара Надэр Шаха, якому ўдалося вывезці з горада значную колькасць скарбаў, у тым ліку славуты Паўлінавы трон. У 1752 было падпісана пагадненне, паводле якога маголы страцілі незалежнасць, прызнаўшы вярхоўную ўладу маратхаў. У 1761, калі маратхі прайгралі Трэцюю паніпацкую бітву, Дэлі быў часова захоплены сіламі Ахмед Шаха Абдалі. У 1803 маратхі былі канчаткова разгромленыя ў Дэлійскай бітве сіламі Брытанскай Ост-Індскай кампаніі, якая з таго часу атрымала кантроль над горадам.
У выніку раздзела Брытанскай Індыі ў горад прыбылі тысячы бежанцаў (індусаў і сікхаў) з Заходняга Пенджаба і Сінда, у той час як тысячы мусульман выехалі з горада ў Пакістан. Міграцыя ў Дэлі працягваецца і ў цяперашні час, забяспечваючы хуткі прырост насельніцтва.
У снежні 2001, кастрычніку 2005 і верасні 2008 у Дэлі адбыліся тэрарыстычныя акты са шматлікімі ахвярамі сярод мірнага насельніцтва. Індыя абвясціла аб падазрэннях ва ўчыненні гэтых актаў радыкальнымі групамі, што базіруюцца ў Пакістане.
Адміністрацыйны падзел
Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі, агульнай плошчай у 1484 км², падзяляецца на тры «нарматыўныя гарады» або «гарадскія карпарацыі», што кіруюцца адмысловымі органамі: Муніцыпальнай карпарацыяй Дэлі (1397,3 км²), Муніцыпальным камітэтам Нью-Дэлі (42,7 км²) і Ваеннай радай Дэлі (43 км²). Для статыстычных мэт тэрыторыя падзяляецца на 59 гарадоў і 300 сельскіх пасяленняў, аб'яднаных у 27 тэхсіл.
Акругі
З 1997 Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі падзяляецца на 9 акруг (districts), кожная з якіх у сваю чаргу падзяляецца на тры раёны (subdistricts). Кожнай акругай кіруе адпаведны выканаўчы камісар (deputy commissioner), а кожным раёнам — магістрат раёна (subdivision magistrate). Ніжэй прыведзены спіс акруг.
Нацыянальны сталічны рэгіён
З мэтай кіравання агламерацыяй Дэлі і цэнтралізаванага вырашэння яе праблем у 1985 быў створаны Нацыянальны сталічны рэгіён (National Capital Region). Акрамя Нацыянальнай сталічнай тэрыторыі Дэлі, рэгіён уключае прылеглыя акругі штатаў Раджастхан, Утар-Прадэш і Хар’яна з гарадамі-спадарожнікамі Гургаон, Фарыдабад, Ноіда і Гхазіабад.
Палітыка
Дэлі лічыцца аплотам Індыйскага нацыянальнага кангрэса (ІНК), які найчасцей перамагае на выбарах. На ўсеагульных выбарах 1999 у Лок Сабху перамогу атрымала Бхаратыя джаната парты, атрымаўшы ўсе сем месцаў ад Дэлі. Але ўжо ў 2004 ІНК вярнуў сабе сімпатыі выбаршчыкаў, дзякуючы спраўнаму кіраўніцтву Шэйлы Дыкшыт, галоўнага міністра Дэлі з 1998, атрымаўшы шэсць з сямі дэлійскіх месцаў у нацыянальным парламенце.
Насельніцтва
Дэлі — касмапалітычны горад, у якім прадстаўлена мноства розных этнічных груп і культур. Дзякуючы свайму значэнню палітычнага і эканамічнага цэнтра паўночнай Індыі, горад прываблівае рабочых прамысловых прадпрыемстваў і офісных работнікаў з усёй Індыі, падтрымліваючы сваю культурную разнастайнасць. Па прычыне выканання горадам сталічных функцый і прысутнасці шматлікіх замежных кампаній, у Дэлі пражывае істотная колькасць грамадзян іншых краін.
Па стану на 2007, насельніцтва агламерацыі Дэлі дасягнула, паводле ацэнак, 21,5 млн чалавек, што робіць яе другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй Індыі пасля Мумбаі. Штогод колькасць насельніцтва Дэлі ўзрастае прыкладна на 0,5 млн чалавек. Напрыклад, у 2001 дабавілася 285 тыс. жыхароў у выніку міграцыі і 215 тыс. — у выніку натуральнага прыросту. Чакаецца, што з такімі тэмпамі прыросту насельніцтва да 2015 Дэлі стане трэцяй па колькасці жыхароў агламерацыяй свету пасля Токіа і Мумбаі. На тэрыторыі Дэлі размяшчаецца жылы раён Дварка, найбуйнейшы жылы раён у свеце, пабудаваны паводле адзінага плана.
Эканоміка
Выключна выгаднае геаграфічнае становішча на гандлёвых шляхах, якія вядуць з Афганістана, Персіі і Сярэдняй Азіі на ўсход да раўнінах Ганга і на поўдзень у Паўастраўную Індыю, стымулявала эканамічны рост горада.
Дэлі з'яўляецца найважнейшым дзелавым цэнтрам Паўночнай Індыі з намінальным валавым унутраным прадуктам стане на 2007 год у 1182 млрд рупій (24,5 млрд долараў) або ў 3364 млрд рупій па ППС (69,8 млрд долараў). Даход на душу насельніцтва ў 2007 годзе склаў 66728 рупій (1450 долараў) па цэнах таго часу, што робіць Дэлі трэцім у Індыі па гэтым паказчыку пасля Чандыгарха і Гоа. Сфера паслуг забяспечвае 70,95% валавога ўнутранага прадукту Дэлі, за ёй ідзе прамысловасць і будаўніцтва (25,2%) і здабыўная прамысловасць і сельская гаспадарка (3,85%). Рабочая сіла Дэлі складае 32,82% насельніцтва і з 1991 па 2001 год павялічылася ў абсалютным памеры на 52,52%. З рабочай сілы 620 тыс. занятыя ў дзяржаўным сектары. Узровень беспрацоўя ў Дэлі стане на 2003 год складаў 4,63% і знізіўся з 1999-2000 гадоў, калі ён дасягаў 12,57%. Па стане на снежань 2004 года, на розных праграмах дапамогі было зарэгістравана 636 тыс. беспрацоўных.
Галоўнымі галінамі эканомікі горада з'яўляюцца інфармацыйныя тэхналогіі, тэлекамунікацыі, фінансы, турызм, сродкі масавай інфармацыі. Вытворчая прамысловасць Дэлі таксама значная і працягвае хутка развівацца, яна ўключае перш за ўсё вытворчасць тавараў народнага спажывання. Вялікі ўнутраны рынак Дэлі і наяўнасць кваліфікаванай рабочай сілы актыўна прыцягваюць замежныя інвестыцыі ў гэты сектар. У 2001 годзе ў сектары вытворчасці было занята 1440000 работнікаў, а лік вытворчых адзінак дасягаў 129 тыс.
Дэлі — адзін з самых эканамічна развітых гарадоў Індыі з самым высокім узроўнем спажывання. Колькасць аўтамабіляў у Дэлі большая, чым у чатырох мегаполісах Бангалоры, Калькуце, Ченнае і Мумбаі разам узятых. У Дэлі — лепшы транспарт і лепшая інфраструктура. Па гэтай прычыне ў Дэлі і прадмесцях Наіда і Гургаон у апошнія гады сталі актыўна развівацца міжнародныя карпарацыі, камерцыйныя і гандлёвыя цэнтры, аўтамабільная прамысловасць, СМІ, вытворчасць тавараў народнага спажывання.
Будаўніцтва, энергетыка, камунальныя паслугі, ахова здароўя, продаж жылля і іншыя паслугі, накіраваныя на мясцовае насельніцтва, таксама складаюць значную частку эканомікі горада. Акрамя таго, сектар рознічнага гандлю Дэлі дэманструе адны з найбольшых тэмпаў росту ў краіне. У выніку кошты на зямлю ў зручных месцах хутка растуць, а цэны на офісныя і гандлёвыя памяшкання дасягнулі больш за 1500 долараў за м², што ставіць Дэлі на 7 месца ў свеце. Як і ў астатняй Індыі, хуткае развіццё арганізаванага рознічнага гандлю выцясняе традыцыйныя неарганізаваныя гандлёвыя ўчасткі.
Сродкі масавай інфармацыі
Паколькі Нью-Дэлі з'яўляецца сталіцай Індыі, горад пастаянна застаецца ў цэнтры ўвагі палітычных навін, у прыватнасці пастаянна ажыццяўляюцца тэлетрансляцыі сесій парламента. У горадзе размешчаны штаб-кватэры многіх агульнаіндыйскіх інфармацыйных агенцтваў, у тым ліку найбуйнейшых у краіне Press Trust of India і Asian News International. Тэлеканалы, даступныя ў горадзе, ўключаюць два бясплатных тэлеканала дзяржаўнай кампаніі Doordarshan і некалькі кабельных каналаў на англійскай, хіндзі і рэгіянальных мовах Індыі. Спадарожнікавае тэлебачанне не вельмі распаўсюджана.