cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
NGC 3249
NGC 3249 (іншыя абазначэнні — ESO 375-24, MCG -6-23-28, IRAS10240-3442, PGC 30657) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Насос.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Афінная геаметрыя
Афі́нная геаметрыя (лац.affinis - роднасны) - раздзел геаметрыі, у якім вывучаюцца ўласцівасці фігур, інварыянтныя адносна афінных пераўтварэнняў. Напрыклад, адносіны накіраваных адрэзкаў, паралельнасць прамых і г.д. Група афінных пераўтварэнняў змяшчае розныя падгрупы, якім адпавядаюць геаметрыі, падпарадкаваныя афіннай, напрыклад, эквіафінная геаметрыя, цэнтраафінная геаметрыя і іншыя.
Беларускі тыдзень
Апісанне
Праграма паўстала ў супрацоўніцтве з нацыянальнымі арганізацыямі на Падляшшы. Першапачаткова выходзіла на канале TVP Białystok у рамках тэлечасопіса пра нацыянальныя меншасці «». З 2004 года выходзіць як штотыднёвая самастойная перадача працягласцю 20 хвілін. 95 % эфірнага часу аддаецца асвятленню жыцця беларускай меншасці на Падляшшы. Праграма выходзіць беларускай мовай з польскімі субтытрамі.
Афінная геаметрыя
Гісторыя
Уласцівасці геаметрычных фігур, якія пераходзяць адна ў адну пры афінных пераўтварэннях, вывучалісь Мёбіусам яшчэ ў першай палове XX ст., аднак паняцце "афінная геаметрыя" узнікла толькі пасля ўзнікнення ў 1872 эрлангенскай праграмы Клейна, згодна з якой кожнай групе пераўтварэнняў адпавядае свая геаметрыя, якая вывучае ўласцівасці фігур, інварыянтныя адносна пераўтварэнняў гэтай групы.
Беларускі тыдзень
Апісанне
У пачатку красавіка 2020 года тагачасны дырэктар TVP Białystok Яўгеніюш Шпакоўскі вырашыў спыніць выхад перадачы. Пасля хвалі крытыкі і публічных абмеркаванняў, у тым ліку з боку дэпутатаў Сейма, дырэктар Яўгеніюш Шпакоўскі адмовіўся ад свайго рашэння.
Вікторыя Кужмава
Вікторыя Кужмова (Viktória Kužmová; нарадзілася 11 мая 1998, Кошыцы, Славакія) — прафесійная славацкая тэнісістка; паўфіналістка аднаго турніра Вялікага шлема у парным разрадзе (US Open-2019) разам з Аляксандрай Сасновіч; пераможца трох турніраў WTA у парным разраде; пераможца аднаго юніёрскага турніра Вялікага шлема ў парным разраде (US Open-2015); фіналістка аднаго юніёрскага турніра Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе (US Open-2016).
Ірына Іванаўна Паскевіч
Ірына Іванаўна Паскевіч (Ірына Іванаўна Паскевіч-Эрыванская, святлейшая княгіня Варшаўская; — ) — дабрачынніца, дачка обер-цырыманіймайстара, сапраўднага тайнага саветніка графа Івана Іларыёнавіча Варанцова-Дашкава, жонка (з 1853 года) расійскага ваеннага дзеяча Фёдара Іванавіча Паскевіча.
Біяграфія
У 1856 годзе, пасля смерці І. Ф. Паскевіча з мужам пераязджае ў Гомель. Праславілася сваёй дабрачыннасцю: будавала і ўтрымоўвала школы (пабудавала каля 10 новых навучальных устаноў і новых будынкаў і карпусоў для іх), аплачвала вучобу адораных дзяцей, ахвяравала штомесяц па 10 рублёў срэбрам для бясплатнага жаночага вучылішча. На яе грошы ў Гомелі пабудаваная мужчынская класічная гімназія (1898, зараз — адзін з карпусоў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту), утрымоўваліся прытулак для дзяўчынак-сірот, дзіцячы прытулак гарадскога апякунства аб бедных і багадзельня для пажылых жанчын. Ірына Іванаўна пабудавала ў Гомелі вочную лякарню (якая існавана да 1941 года), вылучала грошы і на ўтрыманне іншых лякарань. Паводле прашэння забяспечвала любой маладзіцу Гомеля прыданым. Вылучала грошы на будаўніцтва вадаправода.
З пачаткам Першай сусветнай вайны арганізавала некалькі лазарэтаў і шпіталяў, за гэта ўдастоілася асабістай падзякі Імператара.
Пасля рэвалюцыі падарыла новым уладам усю сваю маёмасць і жыла ў вылучанай ёй кватэры да самой смерці. Пахаваная ля сцяны Петрапаўлаўскага сабора, перапахаваная ў 1930 гадах на Новікаўскіх могілках. Пазней могілкі было ліквідаваныя, магіла не захавалася.
Ірына Паскевіч вядомая і як першы перакладчык рамана Л. Н. Талстога «Вайна і мір» на французскую мову.
У гонар Ірыны Паскевіч названая адна з вуліц у цэнтральнай частцы горада (вуліца Ірынінская, на якой усталяваны ёй помнік), Ірынінская гімназія. На тэрыторыі Петрапаўлаўскага сабора ўсталяваны бюст Ірыны Паскевіч і мемарыяльная дошка.
Праабшчына
Праабшчына або першабытны чалавечы статак — эпоха, этапная форма ў развіцці чалавечага грамадства і грамадскіх адносін.
Крыніцай ведаў з'яўляюцца гістарычная рэканструкцыі па падставе ўскосных дадзеных — звестках аб сучасных статкавых стасунках малпаў, фактах археалогіі і антрапалогіі, а таксама некаторых фактах этналогіі, якія могуць разглядацца як перажыткі дасапіентнага стану чалавецтва. Натуральна ўсе высновы зробленыя на падставе гэтых дадзеных хоць і дазваляюць скласці агульнае ўяўленне аб жыцці таго часу, але яно толькі гіпатэтычнае і пакідае прастору для розных лагічных здагадак і цёмных месцаў, навуковых спрэчак.
Пра назву гэтай эпохі ідуць спрэчкі. Некаторыя навукоўцы лічаць што назва першабытны чалавечы статак супярэчная, бо ўтрымлівае ў сабе статкавы характар стасункаў у чалавечым калектыве і такім чынам спрашчае разуменне развіцця грамадскіх адносін да ўзроўню біялагічных працэсаў. Але менавіта такая назва найбольш трапна перадае супярэчныя ўласцівасці стасункаў старажытнейшых людзей — пераходных між статкам жывёл і чалавечым грамадствам, і такім чынам добра адлюстроўвае характар эпохі. Назву праабшчына выкарыстоўваюць у асноўным з-за яе кароткасці.
Узнікненне чалавечага грамадства
З'яўленне праабшчыны верагодна супадае з вылучэннем чалавека з жывёльнага свету, што паводле працоўнай тэорыі непарыўна звязана з мэтавай працоўнай дзейнасцю і як наступства са змяненнем стаўлення чалавека да прыроды і членаў першапачатковага дачалавечага калектыву (заалагічнага аб'яднання продкаў чалавека). Такім чынам, дапушчальна лічыць, што пачатак гэтае эпохі супадае са з'яўленнем асэнсавана вырабленых прылад працы і іх ужываннем. Канцом эпохі лічаць пераход ад праабшчыны да абшчыннага ладу, што адбылося па розных ацэнках паміж раннім і познім палеалітам. Натуральна, што ў гэтую эпоху развіваўся выраб каменных прылад працы, фізічны тып чалавека. Адпаведна праабшчына развівалася і не была ўвесь гэты час аднолькавай. Таму часцяком адрозніваюць раннюю праабшчыну найстаражытнейшых людзей і больш развітую праабшчыну неандэртальцаў (першабытную абшчыну), але гэтая і падобныя класіфікацыі няўстойлівыя.
Сама праабшчына ўяўляла сабою невялікую групу людзей — 20—30 дарослых. Большая група не мела магчымасці пракарміць сябе з-за слабай тэхнічнай узброенасці — збіральніцтва давала адносна мала ежы, прытым нізкакаларыйнай, а паляванне на буйных жывёл было вельмі цяжкай справай, што звычайна не абыходзілася без ахвяр сярод паляўнічых. Пры спрыяльных умовах некалькі праабшчын верагодна маглі аб'яднацца ў адну буйную, але такое аб'яднанне магло быць выключна выпадковай з'явай. Зыходзячы з археалагічных знаходак 20 ст. жыццё праабшчыны не ўяўляла сабой шэрагу рознакірункавых вандровак збіральнікаў і паляўнічых з месца на месца, а было аселым на працягу некалькіх і нават многіх пакаленняў. Пад жытло выбіралі прыдатныя пячоры ці павеці. Вядома, што аселасці не магло быць без развіцця палявання, бо рэсурсы збіральніцтва ў вузкім наваколлі нашмат менш значныя за рэсурсы паляўніцтва пры багацці чацвярцічнай фаўны.
Роля палявання ў развіцці праабшчыны
Нельга казаць каб паляўніцтва было пераважаючай галіной гаспадаркі, бо збіральніцтва і паляванне ў аднолькавай ступені былі асновай жыцця праабшчыны — пры беднасці прадукту ад кожнага з іх, толькі разам яны маглі забяспечыць неабходны праабшчыне мінімум ежы. Праўда суадносіны збіральніцтва маглі вагацца ў залежнасці ад сезонаў геаграфічных і кліматычных умоў. Але менавіта паляванне шмат чым прадумовіла развіццё першабытных чалавечых калектываў.
Верагодна жывёл палохалі шумам, агнём, камянямі і гналі да глыбокіх цяснін ці высокіх страмнінаў — як сведчыць размяшчэнне стойбішчаў каля такіх прыродных аб'ектаў, адкуль жывёлы падалі і разбіваліся і людзям заставалася і толькі дабіць. Відавочна, што паляванне на буйных жывёл вымагала лепшай арганізацыі праабшчыны, прымушаючы яе членаў працаваць разам і атрымліваць плён ад калектывізму. Верагодней за ўсё яны самі не разумелі гэтага плёну, а ён уздзейнічаў на развіццё калектывізму праз натуральны адбор, бо паляванне на буйных жывёл давала аднамомантна значна больш ежы, прытым высокакаларыйнай, чым паляванне, напрыклад на грызуноў, і збіральніцтва, што падвышала жыццяздольнасць тых першабытных людзей, якія займаліся паляваннем на буйных жывёл, т.б. адпаведна тых у чыіх праабшчынах калектывізм быў больш развіты.
Палавыя адносіны ў праабшчыне
Палавыя адносіны былі адным з асноўных напрамкаў барацьбы паміж біялагічным і сацыяльным пачаткам у праабшчыне, бо менавіта ў гэтай галіне адносін жывёльныя інстынкты былі значна моцнымі — таму менавіта палавыя адносіны цярпелі ад праабшчыны значны ціск, бо як пісалася вышэй існаванне праабшчыны залежыла ад калектывізму, а нерэгламентаванасць палавых адносін моцна замінала мацаванню калектыву. Невядома, якая была пачатковая форма палавых адносін у праабшчыне, якую яна атрымала ў спадчыну ад заалагічнага аб'яднання продкаў чалавека. Верагодная паралель з узаемадносінамі сучасных прыматаў, якіх ў апошнія дзесяцігоддзі істотна лепей вывучылі. Праўда, такая паралель не можа быць цалкам поўнай. Адны віды сучасных малпаў, такія яе шымпанзэ і гарыла, жывуць парнымі сем'ямі, іншыя — г.зв. гарэмнымі сем'ямі, якія складаюцца з аднаго ці некалькіх дзясяткаў малпаў на чале з буйным моцным самцом. Апроч важака ў гарэмную сям'ю ўваходзяць маладыя самцы, але яны звычайна не ўдзельнічаюць ў рэпрадукцыі, бо не вытрымліваюць канкурэнцыі з важаком. Калі некалькі гарэмных сем'яў аб'ядноўваюцца ў статак, кожная з іх захоўвае адасобленасць, што, праўда, не выключае боек за самак.
Такім чынам, можна меркаваць, што на пачатковым этапе праабшчыны ў ёй маглі існаваць падобныя тыпы палавых адносінаў, але любая з гэтых формаў сям'і была антаганістычная статкавай суполцы. Частка вучоных лічыць, што ўжо на раннім этапе праабшчыны сем'і зніклі і ўсталявалася ўзаемная цярпімасць дарослых самцоў, т.б. усталяваліся нерэгламентаваныя палавыя адносіны — праміскуітэт. Прыхільнікі гэтай гіпотэзы засноўваюцца на тым, што па этналагічных дадзеных у сучасных адсталых плямёнаў захаваліся оргіястычныя святы праміскуітэтнага характару, якія нібыта з'яўляюцца перажыткам першапачатковай свабоды ў адносінах паміж паламі. Аднак існуе іншая гіпотэза, якая за апошнім часам збірае ўсё больш прыхільнікаў. Паводле яе праабшчына спадкавала ад заалагічнага аб'яднання продкаў чалавека і моцна трымалася гарэмнай формы сям'і з уласцівай ёй рэгламентацыяй. Пры гэтым праабшчына складалася з некалькіх гарэмных сем'яў, якія час ад часу перагрупоўваліся з прычыны смерці важакоў, буйных сварак за жанчын і інш. Усё ж такі пакуль няма дастатковых вестак, каб канчаткова высветліць гэтае пытанне. Аднак відавочна, што канфлікты не маглі не прымусіць праабшчыну да развіцця больш жорсткай рэгламентацыі праз выжыванне меней канфліктных суполак, але як ішоў працэс гэтай рэгламентацыі вучоным пакуль не вядома.
Узнікненне мыслення і мовы
Узнікненне мыслення і мовы з'яўляецца ці не складанейшай праблемай ў гісторыі першабытнага грамадства, бо практычна ўся інфармацыя на гэты конт мае ўскосны характар. Першыя трактоўкі праблемы з'явіліся ў 2-ой палове 19 ст. Ужо тады, ці троху пазней — лінгвісты прыйшлі да гэтай высновы праз 20-30 гадоў, навукоўцы падкрэслівалі непарыўнасць чалавечага мыслення і яго знешняга праяўлення з дапамогай мовы, бо без мовы не можа існаваць мысленне, а мова не можа існаваць без мыслення. Гэта было важнае асэнсаванне, але яно нічога не казала пра канкрэтныя формы мовы, якія меліся ў найстаражытнейшых гамінід і як яны развіваліся з поступам першабытнага грамадства да з'яўлення чалавека сучаснага тыпу.
У сярэдзіне 20 ст. была прапанаваная тэорыя кінетычнай мовы — мовы жэстаў, нібыта ўласцівай для старажытнейшага чалавека і папярэдняй гукавой мове. Прыхільнікі гэтай тэорыі цвердзілі, што гукавая мова не магла ўзнікнуць так хутка, каб забяспечыць патрэбы першабытных калектываў, якія развіваліся. Гэтая тэорыя была раскрытыкаваная і прызнаная ненавуковай, хаця мела пад сабой шэраг пацвярджэнняў, у тым ліку этнаграфічныя дадзеныя з сучасных першабытных калектываў. Праўда апошнім часам гэтая тэорыя атрымала нібыта падмацаванне, пасля навучання некалькіх асобін шымпанзэ мове глуханямых. Усе спробы навучыць шымпанзэ гукавой мове скончыліся няўдала, бо, як пазней высветлілася, іх галасавы апарат быў анатамічна да гэтага непрыдатны, але ў мове глуханямых шымпанзэ былі здольнымі вучнямі і за 1—1,5 гады авалодалі каля 150 словамі. Таксама было назірана, што авалоданне мовай жэстаў прывяло да змен у паводзінах шымпанзэ, яны адчужджаліся ад асобін якія не валодалі мовай жэстаў і цягнуліся да людзей з якія маглі камунікаваць гэтай мовай, таксама гэтыя шымпанзэ вучылі мове жэстаў сваіх шымпанзенятаў.
Не гледзячы на гэтыя вынікі, тэорыя кінетычнай мовы ўсё адно малаверагодная, бо ў мовы жэстаў ёсць буйныя арганічныя недахопы — мова жэстаў не дыстанцыйная і не прыдатная для выкарыстання ў цемнаце. А гэтая якасці вельмі неабходныя для палявання загоннага тыпу, якім і карысталіся першабытныя людзі і які быў рухавіком калектывізацыі і сапіенсізацыі. Да таго ж, усе сучасныя гамініды — вакалізаваныя жывёлы і вымаўленне імі гукаў натуральна. Гэта хоць і ўскосныя, але поўнавартасныя доказы, што камунікацыя перш за ўсё ішла праз гук, хаця магчыма і дапаўнялася жэстамі, бо больш багатыя магчымасці гуку не маглі не праявіцца вызначальным для эвалюцыі чынам.
Аднак дакладна невядома з якой групы гукаў гэтай вакалізацыі ўзнікла мова. Ёсць дзве асноўныя групы гукаў. Першая — звычайныя гукі, якія выражаюць пагрозу, раз'ятранасць, страх і г.д. — такіх гукаў у сучасных малпаў налічваецца ад 20 да 30 у залежнасці ад віду. Другая — так званыя жыццёвыя шумы, якія малпы выдаюць увесь час, але гэтыя гукі звязаныя больш з эмацыйным станам асобіны, напрыклад з задавальненнем ад ежы і інш., і не маюць сэнсавай нагрузкі, магчыма апроч той, што выдаючы па чарзе гэтыя гукі малпы чуюць адзін другога і адчуваюць сябе ў бяспецы.
Спачатку лічылася, што мова ўзнікла з другой групы гукаў, але даследаванні гэтага пытання не прынеслі пацверджання гэтай гіпотэзы, выявілася што верагодней мова пайшла ад гукаў першай групы, якія мелі сэнсавую нагрузку, праз яе паступовае развіццё і пашырэнне.
Працэс паступовага пашырэння і развіцця мовы быў звязаны не толькі з неабходнасцю абслугоўвання калектыўных адносін, але і з узнікненнем і развіццём мыслення, якое ў сваю чаргу было звязана з развіццём калектыўных адносін і мовы. Цяжка сказаць якім шляхам развівалася мова супольна з мысленнем — ёсць толькі здагадкі. Лінгвісты лічаць, што дзеянні былі першыя асэнсаваныя людзьмі і таму мова развівалася праз дзеяслоўную намінацыю гукаў. Тым часам, відавочна, што назвы аб'ектаў былі не меней важныя для людзей чым назвы дзеянняў.
Аляксей Пятровіч Багалюбаў
Біяграфія
Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1850-53), у 1854-60 працаваў у Парыжы, Дзюсельдорфе. 3 1873 жыў у Францыі.
На пачатку творчага шляху зведаў уплыў І. Айвазоўскага. Аўтар рамантычных пленэрных пейзажаў і панарамных марскіх баталій: «Грэнгамская бітва» (1866), «Лес у Вёле. Нармандыя» (1871), «Вусце Нявы» (1872) і інш.
Заснаваў Мастацкі музей імя А. Радзішчава (1885) і Рысавальнае вучылішча ў Саратаве (1897).
Іл-28
Іл-28 (па кадыфікацыі НАТА: Beagle — «Ганчак») — першы савецкі рэактыўны франтавы бамбардзіроўшчык, носьбіт тактычнай ядзернай зброі.
У сярэдзіне 1950-х быў асноўнай ударнай сілай франтавой авіяцыі СССР і краін Варшаўскай дамовы. Адрозніваўся выбітнай надзейнасцю і непераборлівасцю ў эксплуатацыі. Браў удзел у мностве лакальных канфліктаў.
За стварэнне Іл-28 С. В. Ільюшыну і групе канструктараў ДКБ быў прысуджана Сталінская прэмія.
Гісторыя стварэння і вытворчасці
Распрацоўка Іл-28, спраектаванага ў ініцыятыўным парадку, ішла ва ўмовах цвёрдай канкурэнцыі з ДКБ Тупалева.
Пастанова Ураду пра стварэнне франтавога бамбардзіроўшчыка з турбарэактыўнымі рухавікамі ў ДКБ-240 выйшла ў чэрвені 1948 года. Першы палёт машыны з англійскімі рухавікамі «Нін» фірмы «Ролс-Ройс» адбыўся 8 ліпеня 1948 года. Дзяржвыпрабаванні пачаліся ў лютым 1949 года, ужо з айчыннымі рухавікамі ВК-1 (РД-45Ф). Падчас выпрабаванняў у НДІ ВПС выканана 84 палётаў з агульнай працягласцю 75 гадзін. Па выніках выпрабаванняў было запісана 80 канструктыўных дэфектаў, на ліквідацыю якіх пайшло каля чатырох месяцаў.
Разам з Іл-28 у выпрабаваннях таксама бралі ўдзел трохрухавіковыя Ту-73 і Ту-78, якія абсталёўваліся шматлікім абарончым узбраеннем аналагічна поршневаму Ту-2. У параўнанні з Іл-28 у гэтых бамбардзіроўшчыкоў быў большы экіпаж, маса і габарыты пры аналагічнай баявой нагрузцы. Пасля канструктарскім бюро Тупалева быў пададзены Ту-14, двухрухавіковы бамбардзіроўшчык з экіпажам з 3 чалавек і адной кармавой гарматнай устаноўкай. Ту-14 валодаў трохі большай далёкасцю палётаў, але быў значна складаней у вытворчасці і эксплуатацыі.
У сярэдзіне траўня 1949 года пытанне прыняцця на ўзбраенне першага рэактыўнага франтавога бамбардзіроўшчыка абмяркоўвалася на адмысловым пасяджэнні ў І. В. Сталіна. Сталін пасля дэталёвага разгляду прадстаўленых дадзеных, выслухаў пункты погляду вайскоўцаў і прыняў на ўзбраенне Іл-28. Адначасна была прынята пастанова аб павелічэнні хуткасці палётаў Іл-28 да 900 км/г за кошт усталёўкі магутнейшых рухавікоў ВК-1 з узлётнай цягай па 2700 кгс.
8 жніўня 1949 года дапрацаваны самалёт з новымі рухавікамі ВК-1 ізноў выйшаў на выпрабаванні, паводле вынікаў якіх была рэкамендавана прыняць машыну на ўзбраенне і пачаць серыйную пабудову. Вайсковыя выпрабаванні праводзіліся на першых пабудаваных машынах у Маскоўскай ВА.
9 мая 1950 адбыўся публічны паказ Іл-28 — пралёт палка самалётаў над Чырвонай плошчай г. Масквы. Вытворчасць была арганізавана на заводах № 30 у Маскве, № 166 у Омску і № 64 у Варонежы. Дадаткова вытворчасць самалётаў была разгорнута яшчэ на двух авіязаводах — № 1 і № 18.
У 1950 годзе быў пабудаваны першы асобнік навучальнага самалёта Іл-28У. У 1951 годзе выйшаў на выпрабаванні тарпеданосец Іл-28Т. У 1954 годзе паступіў на ўзбраенне выведнік Іл-28Р. Усяго была выпушчана парадку 6000 асобнікаў.
У 1951 годзе Ту-14 быў таксама прыняты на ўзбраенне, але толькі ў якасці тарпеданосца і выведніка для авіяцыі ВМФ. Усяго было пабудавана 147 Ту-14 на заводзе № 39, якія эксплуатаваліся толькі да 1957 года.
Апісанне канструкцыі
У канструкцыі самалёта шырока ўжываўся алюмініевы сплаў (дзюраль) Д16Т. Сілавы набор фюзеляжа са шпангоўтаў і стрынгераў. Кабіна герметызавана і гукаізалявана. Крыло простае, трапецападобнае, манаблочнае двухланжэроннае, з кутом усталёўкі 3 град і папярочным V 38 хвіл. Профіль крыла — СР-5С з адноснай таўшчынёй 12 %. Механізаванне крыла — звычайныя закрылкі з кутом адхілення 50 град. на пасадцы і 20 — на ўзлёце. Для кіравання па нахіле выкарыстоўваліся элероны. Кіль і стабілізатар стрэлападобныя, сіметрычнага профілю NACA-00. Вугал стрэлападобнасці кіля па лініі фокусаў — 41 град, стабілізатара — 30 град. Кіраванне трымерам руля кірунку і элеронаў — электрычнае, трымера РВ — механічная тросавая праводка і шасцяроністыя механізмы.
Рухавікі ВК-1 усталяваны ў гандолах пад крылом. Кіраванне рухавікамі — з дапамогай тросавай праводкі. Раскрутка рухавікоў пры запуску ад электрастарцёраў. Паліўная сістэма знаходзіцца з фюзеляжных мяккіх гумавых баках агульнай ёмістасцю 7908 л. Шасі трох апорнае, з паветрана-алейнай амартызацыяй. Гідраўлічная вадкасць амартызатараў — спірта-гліцэрынавая сумесь Іл-660. Пярэдняя нага прыбіраецца назад у фюзеляж, асноўныя стойкі — наперад, у мотагандолы. Кіраванне прыбіраннем-выпускам шасі — ад паветранай сістэмы, пазней замененае на гідраўліку.
Гідрасістэма ўжываецца для прывода тармазоў колаў на асноўных стойках і прывода закрылкаў. Гідрапомпа ўсталяваная толькі на левым рухавіку. В якасці працоўнай вадкасці ўжываецца масла МВП, каля 45 літраў. В выпадку адмовы гідрасістэмы ад пнеўмасістэмы можна выпусціць закрылкі і скарыстаць аварыйнае тармажэнне колаў. Таксама паветрам адкрываліся форткі грузаадсека (бамбалюка). Помпы паветранай сістэмы ўсталяваны на абодвух рухавіках, апроч таго, ёсць аварыйныя балоны са сціснутым паветрам.
У якасці крыніц электраэнергіі на самалёце ўсталяваны два старцёр-генератары сталага току ГСР-9000 і дзве акумулятарныя батарэі 12-А-30.
Радыёабсталяванне самалёта — РЛС ПСБН-Н, радыёкомпас АРК-5, радыёвышынямеры РВ-2 і РВ-10, радыёстанцыя РСИУ-3М, радыёлакацыйны адказнік СРО, перамоўная прылада СПУ-5.
Прыборнае абсталяванне — гірапаўкомпас ГПК-46, авіягарызонт АГК-47Б, гірамагнітны компас ДГМК-3, навігацыйны візір АБ-52, магнітны компас ХІ-11, паказальнік павароту УП-2, гадзіннікі АВР-М і АЧХО, вышынямер ВД-17, паказальнік хуткасці КУС-1200, паказальнік ліку М — МА-0,95. Таксама меўся аўтапілот АП-5.
На выведніках усталёўвалася фотаабсталяванне: тры АФА-33, АФА-75МК, АФА-БА-40, для перспектыўнай здымкі. Начныя НАФА-31/50 і НАФА-31/25 былі сінхранізаваны з фатаграфічнымі бомбамі ФОТАБ-50-35/100-60 і асвятляльнымі САБ-100-55/1000-35. Інфармацыя з экрана РЛС ПСБН фіксавалася фота-прыстаўкай ФРЛ-1М. Надалей РЛС ПБСН была заменена на РЛС «Курс» (Пастанова Ураду ад 12 снежня 1953 года). На выведнікі таксама ставіўся кантэйнер з дыпольнымі адбівальнікамі тыпу АСО-28 і апаратура перашкод «Натрый». Бомбавае ўзбраенне самалёта ўлучала 12 бомбаў ФАБ-100 ці 8 ФАБ-250М46 ці дзве ФАБ-500М46 ці адну ФАБ-1500М46 (ФАБ-3000М46), у грузаадсеку. На тарпеданосец Іл-28Т можна была падвесіць адну рэактыўную тарпеду РАТ-52 у груза-адсек ці міны — АМД-500, АМД-1000, «Ліра», «Дзясна» і інш. Надалей ужывалася вонкавая падвеска для дзвюх тарпед. Для тарпедакідання выкарыстоўваўся прыцэл ПТН-45, для ўсталёўкі якога давялося змяніць шкленне кабіны штурмана. Стралковае ўзбраенне ўлучала дзве нерухомыя гарматы НР-23 у насавой частцы фюзеляжа (на тарпеданосцах і выведніках стаяла адна насавая гармата) і дзве гарматы ў кармавой дыстанцыйнай устаноўцы Іл-К6 (Іл-К8) з гідраўлічным прыводам.
Усе самалёты афарбоўваліся «серабранкай», пастаўляныя на экспарт — у розныя віды камуфляжу. Прыборныя дошкі чорнага колеру, нішы шасі і грузаадсек фарбаваліся ў шэры колер ці проста не фарбаваліся (толькі грунтоўка светла-зялёнага «травянога» колеру).
На стаянцы з-за адсутнасці ціску ў гідрасістэме ствалы гармат у карме самаадвольна апускаліся ўніз.
З-за адсутнасці аўтаматыкі запуску і распальвання рухавікоў усе аперацыі даводзілася выконваць ручна, штораз рызыкуючы «спаліць» рухавік. Бо існаваў істотны роскід параметраў для кожнага пэўнага рухавіка, то часта запуск перад вылетам вырабляў не лётчык, а тэхнік, як асоба найболей дасведчаная.
Эксплуатация і баявое ўжыванне
Першае згадванне пра з'яўленне Іл-28 у зоне вайсковага канфлікту датычыцца да перыяду вайны ў Карэі (1950-53 гг.). Згодна заходнім крыніцам, на прымежных з КНДР кітайскіх аэрадромах дыслакавалася каля 70 такіх бамбардзіроўшчыкоў з савецкімі экіпажамі. Меркавалася, што яны маглі выкарыстоўвацца ў выпадку, калі войскі ААН ізноў перасякуць 38-ю паралель, па якой стабілізавалася лінія фронту. Афіцыйнай інфармацыі пра ўжыванне ў баях самалётаў гэтага тыпу няма. Аднак сам факт іх з'яўлення не застаўся без увагі. Так, амерыканцы, скарыстаючы дыпламатычныя каналы, папярэдзілі Кітай, Што ў выпадку ўжывання Ілаў супраць аб'ектаў на тэрыторыі Паўднёвай Карэі ў адказ будзе нанесены ўдар па аэрадромах на паўночным усходзе КНР - месцам базавання 64-га ІАК і З'яднанага кітайска-карэйскага паветранага войска.
У 1955 годзе 30 самалётаў атрымаў Егіпет. Таксама машына эксплуатавалася ў Алжыры, Балгарыі, Чэхаславакіі, ГДР, В’етнаме, Паўночнай Карэі, Емене, Марока, Кубе, Самалі, Сірыі, Нігерыі, Інданезіі. У Афганістане цалкам паспяхова ваявалі афганскія экіпажы 335-га змяшанага авіяпалка, і самалёт выявіў сябе досыць добра ва ўмовах гарыстай мясцовасці. Самалёт пастаўляўся ў Кітай, дзе надалей была засвоена яго вытворчасць на авіязаводзе ў Харбіне. Кітайская копія атрымала пазначэнне Н-5 (шэсць кітайскіх машын купіла Румынія). У Фінляндыі лёталі 4 самалёта Іл-28 — буксіроўшчыкаў мішэняў.
У СССР Іл-28 даволі хутка, ужо да канца 1950-х гадоў пачаў здымацца з эксплуатацыі і замяняцца на Як-28, у шэрагу палкоў — Ту-16. Значны лік яшчэ зусім новых машын была экстрана спісана і па-варварску ўтылізавана ў самыя найкароткія тэрміны — падушана трактарамі і бульдозерамі проста на стаянках, што выклікала крыўды, неразуменне і проста рэзка негатыўную рэакцыю сярод асабовага склада авіяпалкоў (у час т.зв. «Хрушчоўскай адлігі», калі ўзброеныя сілы былі скарочаны на 1,2 млн чалавек). Некаторая частка самалётаў была перададзена ў лётныя вучэльні, у якасці навучальных машын, і атрымала самыя пахвальныя водгукі. Толькі вельмі невялікая частка парка была пераабсталявана ў буксіроўшчыкі мішэняў і праслужыла да пачатку 1980-х гадоў. Таксама частка самалётаў была пераабсталявана ў радыёкіраваныя лятучыя мішэні Іл-28М, якія выкарыстоўваліся пры практычных стрэльбах ракетнікаў СПА.
Іл-28 выкарыстоўваўся і ў грамадзянскіх мэтах. Для перападрыхтоўкі пілотаў з поршневай на рэактыўную тэхніку (на Ту-104) некаторая колькасць Іл-28 была дэмілітарызавана і афарбавана пад стандарт «Аэрафлота», і ўжывалася для перавозкі пошты і матрыц друку з Масквы. Улетку 1979 года такі самалёт можна была рэгулярна бачыць стаячым на пероне ў аэрапорце Талмачова (г. Новасібірск). Паштовыя самалёты па дакументацыі праходзілі як Іл-20.
На ўзбраенні ВПС Вугоршчыны напярэдадні паўстання 1956 г. меўся адзін авіяполк, аснашчаны 37 Іл-28. Спасылаючыся на сведчанні эмігрантаў, у заходняй прэсе адзначалася, што лётчыкі, якія перайшлі на бок паўстанцаў, стартуючы з аэрадрома Кунмандарас, выканалі некалькі адзінкавых налётаў на пераправы савецкіх войскаў праз Цісу. Аднак хуткі захоп усіх вугорскіх аэрадромаў звёў на нішто ўсялякую авіяцыйную актыўнасць мадзяраў.
Камандаванню ВПС Егіпта ад пачатку баёў была відавочна, што бамбардзіроўшчыкі без добра падрыхтаваных экіпажаў - спакуслівы кавалачак для авіяцыі праціўніка. Таму была вырашана рассяродзіць Ілы на адносна бяспечных авіябазах. Дваццаць машын з дапамогай савецкіх і чэхаславацкіх экіпажаў перагналі ў Саудаўскую Аравію на аэрадром Эр-Рыяд, а астатнія (ад 24 да 28 самалётаў па розных крыніцах) - у Луксор, на самую паўднёвую авіябазу Егіпта. Лічылася, што там іх авіяцыя праціўніка ўжо не дастане. Аднак 4 лістапада на авіябазу здзейснілі налёт брытанскія "Канберы", што спрычынілася перагонкі ў Саудаўскую Аравію яшчэ васьмі Іл-28. Усе самалёты вывесці з-пад удару не паспелі: у той жа дзень Луксор атакавалі знішчальнікі-бамбардзіроўшчыкі F-84F Thunderjet ВПС Францыі. Французы заявілі пра поўнае знішчэнне ўсіх самалётаў якія знаходзіліся на зямлі, хоць Егіпет прызнаў страту толькі сямі Ілаў.
Перыяды паміж араба-ізраільскімі войнамі характарызаваліся вялікай колькасцю ўзброеных інцыдэнтаў у рэгіёне, у тым ліку з ужываннем баявой авіяцыі. Так, у снежні 1958 г. Іл-28 ВПС Егіпта выканалі некалькі начных выведпалётаў у раёне ізраільскага порта Эйлат.
У 1962 г. бамбардзіроўшчыкі Ільюшына з'явіліся ў небе Емена, дзе была зрынута манархія і пачалася грамадзянская вайна, што доўжылася да 1970 г. У склад пасланага на дапамогу рэспубліканцам егіпецкага вайсковага кантынгенту ўвайшла эскадрылля, абсталяваная Іл-28. Адначасна ВПС Емена атрымалі партыю Ілаў наўпроста з СССР, на якіх, як адзначалася ў заходнім друку, выконвалі баявыя вылеты і савецкія экіпажы. Праца Іл-28 складалася ў нанясенні бомбавых удараў па апорных пунктах, камунікацыях і месцах дыслакацыі атрадаў манархістаў, а таксама вядзенні тактычнай выведкі. Адзначаліся выпадкі бамбаванняў прымежных з Еменам саудаўскіх гарадоў Захран і Наджран. У чэрвені 1966 г. мелі месца налёт адзінкавага Іл-28 у суправаджэнні некалькіх МіГ-17 ВПС ААР на саудаўскую авіябазу Хаміс-Мушайт і выведпалёты ў раёне порта Джызан. Пасля пачатку чарговай араба-ізраільскай вайны ў чэрвені 1967 г. усе егіпецкія часткі была змушаны пакінуць Емен.
Напярэдадні "Шасцідзённай вайны" (5.06 - 10.06.1967 г.) арабскія краіны, што прынялі ўдзел у баях, валодалі наступным паркам Іл-28: ВПС Егіпта -35-40 машын, якімі была ўкамплектаваны чатыры бамбавальных і адна выведэскадрылля, Сірыі - 4-6 самалётаў, Ірака - 10 машын. Ізраільцяне, якія лічылі егіпецкія Іл-28 і Ту-16 галоўнай пагрозай для сваёй краіны, азначылі аэрадромы іх базавання як прыярытэтныя цэлі ў запланаванай серыі паветраных удараў. 5 чэрвеня ізраільскай авіяцыяй на аэрадромах Рас-Банас і Луксор была спалена 28 егіпецкіх Іл-28. Яшчэ адзін бамбардзіроўшчык такога тыпу і знішчальнік суправаджэння была збіты "Міражамі" 7 чэрвеня пры спробе здзейсніць удар па населеным пункце Эль-Арыш. ВПС Сірыі страцілі два Ілы на зямлі.
В перыяд "Вайны на знясіленне" (1967-70 гг.) экіпажы егіпецкіх "дваццаць восьмых" здзяйснялі налёты на апорныя пункты ізраільцянаў на Сінаі. Яны таксама вялі выведку з сярэдніх вышынь, што рабіла самалёты вельмі ўразлівымі. Па ізраільскіх дадзеных, у перыяд з 10.07 па 1.08.1970 г. была збіта два такіх бамбардзіроўшчыка. Ілы ВПС Егіпта неслі страты і пры выкананні небаявых вылетаў, прытым вядомы выпадак гібелі машыны ад агню свайго СПА. У сакавіку 1970 г. Іл-28, што вырабляў буксоўлю конуса-мішэні для трэнавання зенітчыкаў, быў збіты ракетай комплексу С-125, якім кіраваў савецкі разлік пад камандаваннем Н.М.Кутынцава. У складзе загінулага экіпажа быў прадстаўнік адной з арабскіх каралеўскіх сем'яў. Па іроніі лёсу гэта быў першая перамога дывізіёна Кутынцава.
Яшчэ адным арабскім карыстачом Іл-28 быў Ірак. ВПС гэтай краіны ўжывалі свае бамбардзіроўшчыкі ў канцы 60-х гг. і ў першай палове 1974 г. падчас баёў у Іракскім Курдыстане. Па заявах курдскіх паўстанцаў, адзін Іл ім атрымалася збіць у красавіку 1974 г.
Кітайскія Н-5 знайшлі ўжыванне пры задушэнні паўстання ў Тыбеце ў 1959 г. і падчас шматлікіх узброеных інцыдэнтаў з чанкайшыстамі (галоўным чынам, у зоне Тайванскага праліва). Ёсць сведчанні, што экіпажы HZ-5 вялі выведку наўпроста над Тайванем, прытым некалькі машын было збіты з дапамогай ЗРК "Найк-Аякс". 11 лістапада 1965 г. з КНР на Тайвань на Н-5 дэзерціраваў лётчык ВПС НОАК. Пазней гэта машына выкарыстоўвалася гаміньданаўцамі для вядзення выведкі над мацерыковым Кітаем. Яшчэ адзін пералёт меў месца 24 жніўня 1985 г., калі кітайскі экіпаж дасягнуў Паўднёвай Карэі і зрабіў змушаную пасадку на грунт. В выніку самалёт быў цалкам пабіты, загінулі стралок-радыст і паўднёвакарэйскі фермер.
У 1971 г. паўночна-в'етнамскія Іл-28 выканалі шэраг баявых вылетаў над Лаосам. Яны бралі ўдзел у паветранай падтрымцы ўзброеных атрадаў руху "Патет-Лао", левых нейтралістаў і паўночна-в'етнамскіх войскаў падчас баёў у Даліне Збаноў. Цікава, што шэраг вылетаў здзейснілі савецкія вайсковыя спецыялісты. Некаторыя атрымалі ганаровыя звання Герояў ВНА.
Некалькі Іл-28 (напэўна, Н-5) атрымалі ВПС полпатаўскай Кампучыі. Лёталі на іх, мусібыць, кітайскія або паўночнакарэйскія экіпажы. Гэтыя бамбардзіроўшчыкі ўжываліся супраць паўстанцаў, якія былі ўзначалены будучым кіраўніком краіны Ханг-Самрынам. В прэсе паведамлялася, што апазіцыі атрымалася збіць "адзін рэактыўны бамбардзіроўшчык". Пры захопе авіябазы Почэнтонг 7 студзеня 1979 г. два Іл-28 сталі трафеямі в'етнамскіх войскаў, якія дапамагалі паўстанцам.
Пабывалі бамбардзіроўшчыкі Ільюшына і ў Афрыцы, узяўшы ўдзел з 1969 г. у грамадзянскай вайне ў Нігерыі (1967-70 гг.). Федэральны ўрад гэтай краіны набыў шэсць такіх самалётаў, прытым, па афіцыйных дадзеных, усё ў СССР, а па брытанскіх - чатыры ў Егіпце, а два ў СССР. Ілы дзейнічалі, галоўным чынам, з аэрадромаў Энгу і Калу бар. З прычыны адсутнасці падрыхтаваных экіпажаў, спачатку баявыя вылеты выконвалі егіпцяне, пазней іх замянілі авіятары з ГДР. Іл-28 ужываліся для ўдараў па войсках і вайсковых аб'ектах сепаратыстаў Б'яфры. У прыватнасці, бамбілі аэрадром Улі - адзіны які знаходзіўся пад кантролем апазіцыі, на які маглі сядаць цяжкія транспартныя самалёты. З прычыны адсутнасці выразнай лініі фронту і дрэннага ўзаемадзеяння ВПС і сухапутных частак урадавых войскаў, мелі месца выпадкі нанясення ўдараў па сваіх аб'ектах. Супраціву ў паветры ўрадавыя ВПС практычна не сустракалі, найвялікую небяспеку для іх уяўлялі дзеянні лётчыкаў-наймітаў на лёгкаматорных самалётах SAAB MFI-9 Minicorn, якімі камандаваў шведскі граф фон Розен. Падчас аднаго з рэйдаў на авіябазу Энгу ў верасні 1969 г. яны агнём 37-мм НАР вывелі з ладу два з трох Іл-28 што знаходзіліся там. Пасля гэтага ўсе астатнія баяздольныя Ілы была выведзеныя з зоны дзеяння "Міні-карнаў". Найміты да канца вайны заявілі пра тры знішчаныя Іл-28. Магчыма, гэта не пазбаўлена падставы - ВПС Нігерыі да канца канфлікту валодалі ўсяго трыма Іламі.
Роджэр Маерсан
Роджэр Брус Маерсан (англ. Roger Bruce Myerson; нар. 29 сакавіка 1951, Бостан) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2007) за «стварэнне асноў тэорыі аптымальных механізмаў».
Бакалаўр (1973), магістр (1973) і доктар філасофіі (1976) Гарвардскага ўніверсітэта. З 1976 па 2001 выкладаў у Паўночна-Заходнім універсітэце (прафесар з 1982); з 2001 - прафесар Чыкагскага ўніверсітэта.
Спасылкі
Старонка на сайце Чыкагскага ўніверсітэта
ФК Дынама Тырана
«Дынама» (Dinamo) — албанскі футбольны клуб з горада Тырана. Заснаваны ў 1950 годзе. 18-разовы чэмпіён Албаніі, 13-разовы ўладальнік Кубка Албаніі.
Яльтай (Ярэйментаўскі раён)
Яльтай — сяло ў Ярэйментаўскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Тайбайскай аульнай акругі. Код КАТА — 114641200.
Сухопальскі сельсавет
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шарашоўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Мураўскага сельсавета. З 17 снежня 1956 года ў складзе Пружанскага раёна. 11 чэрвеня 1962 года да сельсавета далучана частка тэрыторыі скасаванага Папялёўскага сельсавета (14 населеных пунктаў: Боркі, Ваўкаўня, Выбрады, Вялікі Краснік, Глыбанец, Глыбокі Кут, Дзітаветчына, Калядзізна, Малы Краснік, Нарва, Папялёва, Пеняжкі, Рудаўка, Сявец), 7 верасня 2006 года — тэрыторыя скасаванага Роўбіцкага сельсавета (вёскі Бабінец, Глушэц, Ляўкі, Прыкалесь, Роўбіцк, Хвойнік, Чадзель). На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 25 населеных пунктаў.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3080 чалавек, з іх 92,7 % — беларусы, 2,8 % — рускія, 2,8 % — украінцы.
Кютах’я
Кютах’я (Kütahya) — горад у Эгейскім рэгіёне Турцыі. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Кютах’я.
Са старажытных часоў горад славіцца ганчарнай вытворчасцю. Сучасная эканамічная база ўключае цукровую прамысловасць, выраб скур, азотных угнаенняў, разнастайных харчовых прадуктаў.
NGC 3250
NGC 3250 (іншыя абазначэнні — ESO 317-26, MCG -7-22-7, PGC 30671) — эліптычная галактыка (E4) ў сузор’і Насос.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Блыха звычайная бураковая
Блыха звычайная бураковая, Блошка грэчкавая (Chaetocnema concinna) — насякомае-шкоднік. Ва Украіне блошкі распаўсюджаныя ва ўсіх зонах, дзе растуць буракі.
Апісанне
Імага цёмна-бронзавыя, даўжыня 1,9-2,4 мм. Пашкоджваюць расліны ад з’яўлення ўсходаў і да смыкання радкоў. Развіваюцца ў адным пакаленні. Зімуюць імага ў раслінных рэштках і ў верхнім пласце глебы на глыбіні 10 — 12 см на непаханых землях. Вясной пасля адтавання глебы яны з’яўляюцца пры тэмпературы +6..+8 °C у яснае надвор’е і пры +15 °C у пахмурнае. Лёт назіраецца толькі пры ясным і ціхім надвор’і. У гэты час жукі ўзмоцнена сілкуюцца на бураках і значна іх пашкоджваюць. Адна самка адкладае каля 20 яек. Лічынкі сілкуюцца карэньчыкамі. На лісці цукровых буракоў з верхняга боку яны выгрызаюць мякаць. Пры гэтым ніжняя скурка ліста застаецца не пашкоджанай, а па меры росту расліны яна лушчыцца і ўтвараюцца суцэльныя адтуліны. Насякомыя не толькі выгрызаюць тканку, але і выядаюць яго змесціва.
Меры абароны
Знішчэнне пустазелля з сямействаў і. З прафілактычных мер эфектыўныя інкрустацыя насення буракоў сістэмнымі інсектыцыдамі і ўнясенне грануляваных прэпаратаў у радкі ў час сяўбы. Пры выяўленні 1-1,5 імага на расліне краі поля шырынёй 50-60 м апрацоўваюць інсектыцыдамі.
Барыс Дзмітрыевіч Парыгін
Барыс Дзмітрыевіч Парыгін (Борис Дмитриевич Парыгин;, Ленінград — , Санкт-Пецярбург) — філосаф, псіхолаг, заснавальнік навуковай сацыяльнай псіхалогіі ў СССР, які ўнёс значны ўклад у яе сусветнае развіццё.
Біяграфія
Скончыў філасофскі факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ, 1953). Дысертацыя — «Сацыяльная псіхалогія як навука (пытанні гісторыі, метадалогіі і тэорыі)» (ЛДУ, 1967). Прафесар, доктар філасофіі.
Выкладаў: на філасофскім факультэце Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта (1953—1957); у Педыятрычным медыцынскім інстытуце (1957—1962). Узначальваў кафедру філасофіі ў ЛДПІ імя Герцэна, дзе стварыў лабараторыю сацыяльна-псіхалагічных даследаванняў і першы ў СССР факультэт сацыяльнай псіхалогіі (1968—1976). Кіраваў сектарам сацыяльна-псіхалагічных праблем у Інстытуце Сацыяльна-эканамічных праблем РАН (1976—1992). Заснаваў і дзесяць гадоў загадваў кафедрай сацыяльнай псіхалогіі ў Санкт-Пецярбургскім Гуманітарным універсітэце Прафсаюзаў (СПб ГУП, 1992—2012).
Барыс Дзмітрыевіч Парыгін памёр 9 красавіка 2012 года ў Санкт-Пецярбургу.
Сям’я
Жонка — Аляўціна Арысаўна Парыгіна (Студзенек) (1936, Санкт-Пецярбург — 2021, Санкт-Пецярбург ). Сыны -- Аляксей Барысавіч Парыгін (1964, Санкт-Пецярбург), Дзмітрый Барысавіч Парыгін (1974, Санкт-Пецярбург).
Бібліяграфія
Барыс Дзмітрыевіч Парыгін аўтар 10 манаграфій і больш 450 артыкулаў, якія перакладзены на дзясяткі моў.
Канада
Канада (Canada, ІРА: /ˈkænədə/; Canada, ІРА: /kanaˈda/) — дзяржава ў Паўночнай Амерыцы, займае другое месца ў свеце па плошчы пасля Расіі. Абмываецца Атлантычным, Ціхім і Паўночным Ледавітым акіянамі, мяжуе з ЗША на поўдні і на паўночным захадзе, таксама мае марскія межы з Даніяй (Грэнландыя) на паўночным усходзе і Францыяй (Сен-П’ер і Мікелон) на ўсходзе. Мяжа Канады і ЗША з’яўляецца самай працяглай агульнай мяжой у свеце. Сталіца Канады — Атава.
Рэльеф Канады змяняецца ад высозных Кардыльераў на захадзе да апрацаванага ледавікамі Лаўрэнційскага ўзвышша ў цэнтры і на ўсходзе. Багаццем мінеральных рэсурсаў Канада вылучаецца нават сярод краін свайго памеру. Хоць клімат Канады і разнастайны, большая яе частка ляжыць у халоднай зоне з працяглай зімой. Канада багатая воднымі рэсурсамі — шырокімі рэкамі і чысцюткімі азёрамі. Большая частка тэрыторыі Канады занята арктычнымі пустынямі, тундрай і тайгой. Канадская тайга шырокай паласой цягнецца ад Ціхага акіяна да Атлантычнага.
За тысячы гадоў да прыбыцця еўрапейцаў тая зямля, якая цяпер завецца Канадай, была заселена першабытнымі людзьмі, што пазней сталі знаёмыя нам пад імёнамі эскімосаў і паўночнаамерыканскіх індзейцаў. У XVI—XVII ст. англійскія і французскія мараплаўцы даследвалі ўзбярэжжа Канады, падарожнікі і траперы пранікалі ў яе ўнутраныя раёны, а каланісты стваралі пасяленні. У сярэдзіне XVIII ст. Францыя страціла ўсе свае паўночнаамерыканскія калоніі і Брытанія стала адзінаўладным гаспадаром. У 1867 годзе Канада ў складзе 4-х правінцый стала брытанскім дамініёнам. У 1931 Вэстмінстэрскі статут значна пашырыў яе аўтаномію. У 1982 Акт аб Канадзе дэнансаваў апошнія лёскі залежнасці. Самі канадцы гавораць, што ў іх зашмат геаграфіі і замала гісторыі.
Канада — федэратыўная, дэ-юрэ парламенцкая канстытуцыйная манархія. Глава дзяржавы — каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам. Фактычная ўлада належыць парламенту і ўраду на чале з прэм’ер-міністрам. Адміністрацыйна Канада падзяляецца на дзесяць правінцый і тры тэрыторыі, якія маюць свае парламенты і ўрады і карыстаюцца значнай самастойнасцю.
Канада — развітая краіна, член Вялікай сямёркі і Вялікай двадцаткі, Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР). Разам з Мексікай і ЗША — сваім галоўным гандлёвым партнёрам — уваходзіць у зону свабоднага гандлю НАФТА. Таксама Канада з’яўляецца актыўным удзельнікам Садружнасці нацый і Франкафоніі. Канада адрозніваецца найвышэйшымі пазіцыямі ў свеце па ІЧР (16 месца), якасці жыцця, грамадзянскіх правах, эканамічнай свабодзе, ўзроўню адукацыі. Нягледзячы на выразны постіндустрыяльны характар, гаспадарка Канады мае выразны сыравінны твар і абапіраецца на мінеральныя, гідраэнергетычныя, лясныя, рыбныя і інш. рэсурсы.
Этымалогія
Слова «Канада» паходзіць з вялікай доляй імавернасці ад індзейскага «каната» — вёска ці паселішча. Вядома, што так называлі свае землі індзейцы сучаснага Квебека, з якімі сутыкнуліся першыя французскія заваёўнікі.
Жак Карцье ўжываў слова «Канада» дзеля пазначэння не толькі індзейскай вёскі, якую ён сустрэў, але і ўсёй вобласці пад кантролем мясцовага правадыра Данаконы. З 1545 года еўрапейскія кнігі і карты пазначалі гэты рэгіён і ўсе берагі ракі Св. Лаўрэнція словам «Канада».
Словы, якія фанетыка-семантычна падобныя на лаўрэнційска-іракезскае «kanata», існуюць і ў мовах далёкіх ад паўночнаамерыканскіх: старажытнаанглійскае «cynedom» («каралеўства»), англійскае «country» («зямля», «краіна»), «county» («акруга»), «hundred» («сотня»), «kindred» («клан», «род»), валійскае «cantref» («акруга»), «genedl» («клан», «род»), старажытнагрэчаскае «κέντρον» («цэнтр»), ірландскае «ceantar» («акруга»), італьянскае «contado» («вёска»), лацінскае «condo» («абжываць», «насяляць»), «continuus» («прылеглы»), персідскае «кӓнд» («вёска», «паселішча»), старажытнарускае «коньць» (частка горада), рускае «кондавы» («спрадвечны») і г.д.
Геаграфічнае становішча
Канада займае значную частку мацерыка Паўночная Амерыка і шматлікія астравы, што прымыкаюць да яе. На захадзе абмываецца Ціхім акіянам і мяжуе з штатам Аляска (ЗША), на ўсходзе абмываецца Атлантычным, на поўначы — Паўночным Ледавітым акіянам, на поўдні мяжуе з ЗША. Асноўная мацерыковая частка Канады працягнулася на 5400 км ад Ціхага да Атлантычнага акіяна. Крайнія геаграфічныя каардынаты: на ўсходзе — 52°40' з.д., на захадзе — 141° з.д. З поўдня на поўнач прасціраецца на 4 500 км — ад 41°41' пн.ш. на мяжы з ЗША да паўночнай ускраіны (83°06' пн.ш.) вострава Элсмір у Канадскім Арктычным архіпелазе.
Ля ўсходняга ўзбярэжжа і ў заліве Св. Лаўрэнція знаходзяцца востраў Ньюфаўндленд, Кейп-Брэтан, Антыкосты, архіпелаг Мадлен, Прынца Эдуарда і інш. На поўначы працягнуліся Бафінава Зямля, астравы Гудзонава заліва і шматлікія астравы Канадскага Арктычнага архіпелага, падзеленыя вузкімі і плыткімі пралівамі. Ціхаакіянскае ўзбярэжжа моцна парэзана вузкімі і доўгімі залівамі з стромкімі схіламі. Недалёка ад заходняга берага ляжыць буйны востраў Ванкувер, астравы Каралевы Шарлоты і інш.
Рэльеф і карысныя выкапні
Большая частка Канады — узгорыстая раўніна, абмежаваная з усходу і захаду горнымі падняццямі ўздоўж узбярэжжаў Ціхага і Атлантычнага акіянаў. На захадзе краіны ўздоўж Ціхаакіянскага ўзбярэжжа цягнецца горная краіна Кардыльераў шырынёй каля 600 км. Усходняя вось Канадскіх Кардыльераў — Скалістыя горы. Іх заходнія схілы пакрытыя хвойнымі лясамі, усходнія аголеныя і сапраўды скалістыя; асобныя вяршыні пераўзыходзяць па вышыні 4000 м. На захад ад Скалістых гор ляжыць вулканічнае плато рэк Фрэйзер і Калумбія. Ціхаакіянскія Берагавыя горы складаюцца з двух субмерыдыянальных хрыбтоў, падзеленых падоўжнай далінай, у паўднёвай частцы затопленай морам. Найбольш высокія ўчасткі заходняга пояса гор на поўдні — прыбярэжныя востраў Ванкувер, астравы Каралевы Шарлоты і інш., а на поўначы, на мяжы з Аляскай, Берагавыя хрыбты заканчваюцца шырокімі масівамі гор Св. Ільі і Логан (5959 м, вышэйшы пункт Канады), пакрытых магутнымі ледавікамі, якія спускаюцца да мора.
Уздоўж Атлантычнага ўзбярэжжа цягнуцца невысокія горныя хрыбты, якія працягваюць горы Апалачы ЗША. Паверхня вострава Ньюфаўндленд узвышаная (вышыня да 805 м.). На поўнач ад ракі Св. Лаўрэнція і да берагоў Паўночнага Ледавітага акіяна распасціраецца шырокая вобласць Канадскага шчыта — невысокая, складзеная цвёрдымі крышталічнымі пародамі (гранітамі, гнейсамі і сланцамі) зямля. Яе сучасная паверхня носіць сляды геалагічна нядаўняга зледзянення: апрацаваныя лёдам кучаравыя скалы («барановыя ілбы»), шматлікія азёры, хуткія парожыстыя рэкі, тонкі глебавы пласт. Для паўвострава Лабрадор характэрныя крушні і скалы. Па паўднёвым і заходнім узбярэжжы Гудзонава заліва вышыня мясцовасці не перавышае 200 м. Паласа нізіны цягнецца і ўздоўж паўночнага ўзбярэжжа Канады, далёка ўдаючыся ў глыб мацерыка па даліне р. Макензі.
Тэрыторыя Канады багатая на руды каляровых металаў (нікель, медзь, цынк, свінец), жалезную руду; вялікія запасы ўрану, нафты і прыроднага газу, калійных солей, азбесту, вугалю. Казачна багатае на карысныя выкапні Лаўрэнційскае ўзвышша. Тут знаходзіцца ўнікальная рудная зона: радовішчы жалеза, нікеля, серабра, поліметалаў, урану, золата.
Клімат
З прычыны вялікай шыротнай працягласці і асаблівасцей рэльефу, клімат Канады надзвычай разнастайны. Змяняецца клімат у асноўным у шыротным напрамку. Ролю значнага мерыдыянальнага кліматападзелу гуляюць Кардыльеры. Галоўная асаблівасць клімату — яго кантынентальнасць, рэзкія пераходы паміж крайнімі тыпамі надвор’я: гарачым улетку і халодным зімой.
Большая частка Канадскага Артычнага архіпелага ляжыць у вобласці арктычнага клімату. Тут вельмі суровыя зімы (-30 °C), а летам тэмпература толькі зрэдку перавышае адзнаку ў 5 °C. Пралівы паміж астравамі замёрзлыя. Менавіта тут знаходзіцца самы вялікі ненаселены востраў свету — Дэвон. Узбярэжжа Паўночна-Ледавітага акіяна займае субарктычны кліматычны пояс. Зімовыя месяцы па сваёй суровасці тут не саступаюць арктычным, летам жа значна цяплей. На ўсходзе субарктычны пояс выгінаецца далёка на поўдзень і амаль што замыкае Гудзонаў заліў — «мех з лёдам», які разам з халоднымі цячэннямі і ёсць галоўныя віноўнікі панавання тундры на шыраце Кіева. Паўднёвая Канада — зона умеранага клімату, празмерна вільготнага на крайнім захадзе, дастатова — на ўсходзе і кантынентальнага ў цэнтральнай частцы.
Гідраграфія
Па багацці прэснаю вадою Канада саступае толькі Расіі і Бразіліі. Рэкі Канады адносяцца да басейнаў чатырох акіянаў: Макензі і Нельсан нясуць свае спакойныя воды праз зону вечнай мерзлаты да Паўночнага Ледавітага акіяна. Фрэйзер цячэ па лававым плато і праз Берагавыя хрыбты прарываецца да Ціхага акіяна. Вялікія Азёры злучаюцца з Атлантыкай непрацяглай, але шматводнай ракой Святога Лаўрэнція. Невялікая частка паўднёвай Канады належыць да басейна Місісіпі. Буйныя азёры: Вялікае Мядзвежае возера, Вялікае Нявольніцкае возера, Вініпег, возера Нетылінг. Па чатырох з пяці Вялікіх азёраў праходзіць мяжа з ЗША.