Віленскія_кансерватары
Сацыяльнае паходжанне і складванне групоўкі (1918—1926)
У 1918—1921 гг. прадстаўнікі старога пакалення кансерватараў (граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі, Эдвард Вайніловіч, Аляксандр Мяйштовіч, Раман Скірмунт, граф Марыян Плятэр, Станіслаў Ваньковіч, Станіслаў Горват, Станіслаў Лапацінскі і інш.) спрабавалі паўплываць на тое, каб усходнюю мяжу Польшчы (Другой Рэчы Паспалітай) правялі як мага далей наўсход (да ўсходніх меж былой Рэчы Паспалітай — да часу першага падзелу ў 1772 г.) і была заключана федэрацыйная ўнія паміж Польшчай і літоўска-беларускімі землямі (тэрыторыямі былога Вялікага Княства Літоўскага). Аднак, як паказалі пункты Рыжскага дагавора (1921), па розным прычынам ніводны іх намер не сустрэў ніякай падтрымкі ў Варшавы (сярод польскіх «эндэкаў») і замежных урадаў Szpoper, D. Sukcesorzy… С. 219—222. Аўтарам афіцыйнага мемарыялу віленскіх кансерватараў аб дзяржаўнай уніі (федэрацыі) быў граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі, які ў сваіх мемуарах аб сваім мемарыяле, паданым Юзафу Пілсудскаму, напісаў: «Як аказалася з тэксту Рыжскага дагавора, ніводнага ўплыву на лёсы справы не аказаў». (Гл.: Szpoper, D. Sukcesorzy… С. 221.). Эдвард Вайніловіч таксама выказаўся тады за дзяржаўную ўнію Польшчы і Беларусі і ад свайго імя спрабаваў у студзені 1921 г. паслаць у Рыгу Рамана Скірмунта і Ігната Парэмбскага прадстаўляць інтарэсы Беларусі, што скончылася безвынікова. Вырашыла справу пагадненняў Рыжскага мірнага дагавора пазіцыя Станіслава Грабскага, неафіцыйнага лідара польскіх прадстаўнікоў у Рызе, які выказаўся за адмову ад зусім рэальнай польска-беларускай федэрацыі і прадастаўлення канцэсій беларусам, што здзівіла нават прадстаўніка савецкай Расіі Адольфа Іофе. Цікава, што ў час Мірнай канферэнцыі ў Рызе адбылося пэўнае змяненне планаў дзвюх супярэчных адна адной даваенных канцэпцый стварэння дзяржавы: менавіта Раман Дмоўскі, які выступаў да Першай сусветнай вайны за стварэнне ўнітарнай Польшчы выключна ў этнічных польскіх граніцах, дабіваўся для Польшчы прызнання ўсходніх меж часоў другога падзела Рэчы Паспалітай (1793) і, як вынік, далучэння мільёнаў няпольскага насельніцтва Заходняй і Цэнтральнай Беларусі і Заходняй Украіны; менавіта Юзаф Пілсудскі, які змагаўся за адраджэнне федэрацыйнай польска-літоўскай Рэчы Паспалітай як шматнацыянальнай супольнасці ў межах да першага падзелу (1772), прыняў (пасля пэўных ваганняў) межы новай унітарнай дзяржавы паводле Рыжскага мірнага дагавора, падзяляўшага Беларусь і Украіну. Міжваенная Другая Рэч Паспалітая не была гамагеннай у этнічнай сферы, як марыў Дмоўскі, і не была федэрацыяй свабодных народаў, як хацеў Пілсудскі, аднак у канечным выніку паступова перамагала (асабліва пасля смерці Пілсудскага) гамагенізуючая (монаэтнічная) канцэпцыя Дмоўскага, якая была прынята і камуністычнымі ўладамі Польшчы пасля Другой сусветнай вайны. . Гэта расцэньвалася мясцовым дваранствам як трагедыя і здрада былым традыцыям і супольнай гісторыі. Дзяржаўнай мовай у Польшчы стала толькі польская мова. Да «майскага перавароту» (1926) віленскія кансерватары адыгрывалі нязначную ролю ў палітычным жыцці дзяржавы і шукалі саюзу з іншымі палітычнымі групоўкамі кансерватыўнай накіраванасці, адмовіўшыся ад сувязі з польскімі «эндэкамі».