cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя авіяцыі
Браты Райт
Пры аднаўленні апарата Флайер-III пасля сур'езнай аварыі 14 ліпеня 1905 г. Райт зрабілі радыкальныя перамены ў канструкцыі. Яны амаль падвоілі памер элеватара і руля і перанеслі іх ўдвая далей ад крылаў. Яны дадалі дзве жорсткія вертыкальныя лопасці («блінкерсы») паміж элеватарамі, і далі крылам вельмі невялікі станоўчы вугал. Яны адлучылі руль адноўленага Флайера-III ад кіравання перакосам крыла, і, як ва ўсім будучым самалёце, сталі выкарыстоўваць асобную ручку кіравання. Пры выпрабаваннях Флайера-III, аднаўленных у верасні, вынік быў атрыманы амаль адразу. Рэзкія ўзлёты, спускі і павароты, якія перашкаджалі пілатаванню Флайераў-I і II, спыніліся. Нязначныя аварыі, якія пераследвалі братоў Райт, таксама завяршыліся. Палёты на Флайере-III былі ўжо больш за 20 хвілін. Такім чынам Флайер-III стаў рэальным, акрамя таго, надзейным самалётам, які мог ляцець працяглы час і вярнуць пілота да адпраўнога пункта шчасна, прызямліўшыся без пашкоджанняў. 5 кастрычніка 1905 г. Уілбер праляцеў 38,9 км за 39 хвілін 23 секунды.
Паводле красавіцкага выпуску 1907 года часопіса Scientific American, браты Райт валодалі найбольшым досведам пра кіраванне апаратаў цяжэй за паветра на той час. Аднак той жа самы выпуск часопіса таксама пацвярджае, што ніякіх публічных палётаў не было зроблена ў ЗША да гэтага красавіцкага выпуску 1907 г.
Іншыя раннія палёты
У той час, у 1900-1910 гг., вялікая колькасць іншых вынаходнікаў зрабіла (або сцвярджала, што зрабіла) кароткія палёты.
Ліман Гілмар абвесціў, што здзейсніў палёт 15 траўня 1902 г.
У Новай Зеландыі, фермер і вынаходнік з Паўднёвага Кентэрберы Рычард Пірс пабудаваў самалёт-монаплан, які, па паведамленнях, падняўся ў паветра 31 сакавіка 1903 г.
Карл Ято <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на немецком языке ">(ням.) з Гановера здзейсніў кароткі палёт з рухавіком у жніўні 1903 г., праз некалькі месяцаў пасля Пірса. Канструкцыя крыла Ято і хуткасць палёту не дазвалялі яго паверхням кіравання працаваць такім чынам, каб імі можна было кіраваць самалётам.
Таксама летам 1903 г., па сцвярджэнні сведак, Прэстан Уотсан, здзейсніў свае першыя палёты ў Эрол недалёка ад Данды на ўсходзе Шатландыі. І ў гэты раз, аднак, недахоп фатаграфічных або дакументальных сведчанняў робіць інфармацыю аб палёце цяжкаправяраемай. Многія заявы аб першых палётах складана адназначна праверыць у сувязі з тым, што многія гэтыя палёты былі зроблены на вельмі нізкай вышыні, што, магчыма, з’яўляюцца следствам экраннага эфекту, а таксама ёсць пэўныя складанасці ў класіфікацыі палёту з рухавікамі і без.
Браты Райт правялі цэлую серыю палётаў (каля 150) у 1904 і 1905 годзе ў Прэрыі Хафман ў Дэйтане, Агае, сведкамі якіх былі іх сябры і сваякі. Газетныя рэпарцёры не асвятлялі гэтыя палёты, пасля няўдалага палёту ў траўні 1904 г.
Публічныя прадстаўленняі палётаў на вялікай вышыні былі праведзены Дэніэлам Мэлоні на планёры з падвойным крылом Джона Мантгомеры ў сакавіку і красавіку 1905 года ў Санта-Клара, Каліфорнія. Гэтыя палёты атрымалі шырокае асвятленне ў амерыканскіх СМІ і на іх было прадэманстравана выдатнае кіраванне апаратам, ён падымаўся на вышыню да 1 200 м і прызямляўся ў загадзя вызначаных месцах.
Два вынаходніка, Анры Фарман і Джон Уільям Дан, таксама працавалі над машынамі, абсталяванымі рухавікамі. У студзені 1908 г. Фарман выйграў Гран-пры на апараце, які праляцеў 1 км, хоць да гэтага часу былі ўжо здзейсненыя і больш далекія пералёты. Напрыклад, браты Райт пераадолелі адлегласць у 39 км да 1905 г. Ранняя праца Данна фінансавалася брытанскімі ўзброенымі сіламі, і выпрабаванні праводзіліся ва ўмовах павышанай сакрэтнасці ў Глен Тілт у Хайлендзе. Яго лепшы з ранніх праектаў, D4, падняўся ў паветра ў снежні 1908 г. недалека ад Блэр Атол у Пертшыры. Галоўны ўклад Дана ў развіцце ранняй авіяцыі было дасягненне  стабільнасці палёту, якая была ключавой праблемай у самалетаў братоў Райт і Сэмюэля Кодзі.
14 траўня 1908 г. браты Райт здзейснілі першы палёт самалета з двума людзьмі на борце, пасажырам быў Чарлі Фернас.
8 ліпеня 1908 Тэрэза Пельтэ стала першай жанчынай, якая паднялася на самалёце ў якасці пасажыра, здзейсніўшы палёт на 200 м з Лявонам Делагранжем ў Мілане, Італія.
Томас Селфрыдж стаў першым чалавекам, загінуўшым ў авіякатастрофе самалёта 17 верасня 1908 г., калі самалёт, пілатуемы Орвілам Райтам і пасажырам якога быў Селфрыдж, разбіўся падчас выпрабаванняў для заключэння кантракту з Арміяй ЗША ў Форт Майр ў Вірджыніі.
25 ліпеня 1909 г. Луі Блерыа на монаплане Blériot XI перасёк Ла-Манш, атрымаўшы прыз газеты Daily Mail. Яго палёт з Кале ў Дувр працягваўся 37 хвілін.
22 кастрычніка 1909 г. Райманд дэ Ларош стала першай жанчынай-пілотам, якая здзейсніла адзіночны палёт на апараце цяжэй за паветра з рухавіком. Яна ж стала першай жанчынай у свеце, якая атрымала ліцэнзію пілота. Рознагалоссі па пытанні прыярытэту ў стварэнні самалёта складаліся ў тым, што Пірс і Ято не турбавалі сябе інфармаваннем прэсы аб сваіх вынаходствах, у адрозненне ад братоў Райт, якія запатэнтавалі свае вынаходства і правялі сур'езную рэкламную кампанію, акрамя таго, многія першыя самалёты, магчыма, былі усяго найпростымі вынаходствамі. Напрыклад, румынскі інжынер Траян Вуя (1872-1950), як сцвярджалася, пабудаваў першы самарухомы апарат цяжэй за паветра, здольны самастойна ўзлятаць без выкарыстання сустрэчнага ветру і цалкам кіруемы яго ўласным рухавіком. Вуя пілатаваў самалёт, які ён распрацаваў і пабудаваў 18 сакавіка 1906 г., у Монтэсоне каля Парыжа. Ні адзін з яго палётаў не быў даўжэй 30 м. Для параўнання, у кастрычніку 1905 г., браты Райт ўжо здзейснілі палёт 39 хвілін і далекасцю 39 км.
23 траўня 1910 года быў здзейснены першы ў Расіі ўдалы палёт самалета расійскай канструкцыі Кудашов-1. Акрамя Кудашова, у гэтым жа годзе адбыліся палёты аэрапланаў канструкцыі Сікорскага і Гакеля.
10 мая 1913 года здзейсніў свой першы палёт першы ў свеце чатырохматорны самалёт «Рускі віцязь» авіяканструктара І. І. Сікорскага. Гэта падзея дала значны штуршок развіццю цяжкай авіяцыі.
Верталёт
У 1877 г. Энрыка Форланіні стварыў беспілотны верталёт, абсталяваны паравым рухавіком. Ён падняўся на вышыню 13 метраў, дзе заставаўся на працягу каля 20 секунд, вертыкальна ўзляцеўшы ў парку ў Мілане. Першы пілатаваны верталёт, які падняўся над зямлей, быў сканструяваны Полем Карню. Гэты палёт адбыўся ў 1907 годзе. Аднак першым верталётам які валодаў дастатковай устойлівасцю на ўсіх рэжымах палёту і добрай кіравальнасцю быў Focke FA-61 (Германія, 1936).
Гідрасамалёт
Першы гідрасамалет быў пабудаваны ў сакавіку 1910 французскім інжынерам Анры Фабром. Ён атрымаў імя Le Canard ('качка'), ён узляцеў з вады і праляцеў 800 метраў падчас першага рэйса 28 сакавіка 1910 г. Гэтыя эксперыменты былі падтрыманы піянерамі авіяцыі Габрыэлем і Шарлем Вуазэнамі, якія набылі некалькі плаўкоў Фабры і ўсталявалі іх на свой самалет Canard Voisin. У кастрычніку 1910 Canard Voisin стала першым гідрасамалётам, які праляцеў над ракой Сенай, а ў сакавіку 1912 г. першым гідрасамалетам, які стартаваў з авіяносца La Foudre ('маланка').
1914-1918: Першая сусветная вайна
Амаль адразу, як толькі быў вынайдзены самалёт, яго новыя мадэлі сталі праектавацца з улікам ваеннага выкарыстання. Першай краінай, якая выкарыстала самалёты ў ваенных мэтах, была Балгарыя — яе самалеты атакавалі і праводзілі разведку асманскіх пазіцый падчас Першай Балканскай вайны 1912-13 гг. Першай вайной, у якой самалетам адводзілася важная роля ў наступе, абароне і выведцы, была Першая сусветная вайна. І Антанта, і Цэнтральныя дзяржавы актыўна выкарыстоўвалі самалёты ў гэтай вайне.
У той час як ідэя выкарыстання самалёта як носьбіта ўзбраення да Першай сусветнай вайны сур'езна не прымалася, у якасці выведніка, для фатаграфавання пазіцый праціўніка самалёт выкарыстоўваўся ўсімі найбуйнейшымі дзяржавамі, якія прынялі ўдзел у гэтай вайне. Усе асноўныя арміі ў Еўропе мелі легкія самалёты, якія звычайна былі мадыфікацыямі даваенных спартыўных апаратаў, што неслі службу у выведвальных падраздзяленнях. У той час як раннія самалёты адрозніваліся нізкай грузападымальнасцю, неўзабаве выявілася, што двухмясцовыя апараты маюць вялікія практычныя перспектывы.
Неўзабаве на самалетах з’явілася ўзбраенне і пачаліся першыя паветраныя баі, аднак ўсталёўка любога віду фіксаванай агнявой кропкі была праблематычнай. Французы першымі вырашылі гэтую праблему, калі ў канцы 1914 г. Ралан Гары сумясціў кулямет з галоўнай воссю самалета, а першым паветраным асам стаў Адольф Пегу, які першым атрымаў 5 паветраных перамог, пакуль не загінуў на фронце.
Лётчыкі таго часу ў вачах публікі былі акружаны рамантычным арэолам, яны былі сучаснымі рыцарамі, ведучы баі з ворагамі адзін на адзін. Шэраг пілотаў сталі знакамітымі ў сувязі са сваімі ваеннымі перамогамі, найбольш вядомы з іх — Манфрэд фон Рыхтгофен, які атрымаў мянушку Чырвоны Барон, ён збіў 80 самалётаў у паветраных баях на некалькіх тыпах самалётаў, найбольш вядомым з якіх быў Fokker Dr.I. У саюзнікаў самым вядомым асам быў Рэнэ Поль Фонк, яму прыпісваецца максімум 75 перамог. Сярод амерыканскіх пілотаў самым паспяховым асам быў Эдзі Рыкенбакер з 26 перамогамі.
1918-1939 («Залатое стагоддзе»)
Гады паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі адзначаны істотным прагрэсам у тэхналогіі самалётабудавання.
За гэты перыяд ад самалётаў, пабудаваным галоўным чынам з дрэва і тканіны, канструктары прыйшлі да амаль цалкам алюмініевых апаратаў. Развіццё рухавікоў таксама ішло хуткімі тэмпамі, ад бензінавых рухавікоў з вадзяным астуджэннем да ротарных і радыяльных з паветраным астуджэннем, з адносным павелічэннем магутнасці рухавіка. Рухаючай сілай прагрэсу сталі шматлікія прызы за рэкорды хуткасці і далёкасці. Напрыклад, Чарлз Ліндберг выйграў Прыз Артэга за першы індывідуальны безупынны трансатлантычны пералет $25000, аднак гэта быў не першы безупынны пералёт. Васьмю гадамі раней капітан Джон Олкок і лейтэнант Артур Браўн на бамбавіку Vickers Vimy без прыпынкаў здзейснілі пералёт з Сэнт-Джона, Ньюфаўндленд ў Кліфдэн, Ірландыя 14 чэрвеня 1919 г., выйграўшы прыз £10000 ($50000) (прыз Норткліф). Пасля Першай сусветнай вайны дасведчаныя лётчыкі—знішчальнікі імкнуліся прадэманстраваць свае новыя навыкі. Многія амерыканскія пілоты сталі выступаць у лятучых цырках, гастралюючы па невялікіх гарадах па ўсёй краіне, дэманструючы свае палётныя навыкі і арганізоўваючы перавозкі пасажыраў. У канчатковым рахунку гэтыя летчыкі сталі аб’ядноўвацца і праводзіць больш арганізаваныя авіяшоў. Авіяцыйныя шоў перамяшчаліся па ўсей краіне, паказваючы паветраныя гонкі і акрабатычныя трукі. Паветраныя гонкі падагналі развіццё рухавіка і развіццё корпуса — напрыклад, Кубак Шнейдэра прывёў да стварэння больш хуткіх і больш абцякальных праектаў монапланов, найлепшым з якіх стаў Supermarine S. 6B, прамы папярэднік Spitfire. Грашовыя прызы павялічвалі канкурэнцыю сярод пілотаў і канструктараў і значна паскаралі прагрэс. Амелія Эрхарт была, магчыма, найбольш папулярнай з удзельнікаў шматлікіх авіяшоў. Яна была таксама першай жанчынай, якая ставіла рэкорды накшталт пералёту праз Атлантыку і Ла-Манш.
Першым апаратам лягчэй за паветра, перасекшым Атлантыку, стаў брытанскі дырыжабль R34, які ў ліпені 1919 г. з камандай на борце здзейсніў пералёт з Усходняга Лаціана, Шатландыя на Лонг-Айлендзе, Нью-Ёрк, а затым вярнуўся ў Пулхэм, Англія. Да 1929 г., тэхналогія дырыжаблебудавання прасунулася да вельмі высокага ўзроўню; дырыжабль Граф Цэпелін у верасні і кастрычніку пачаў першыя трансатлантычныя рэйсы. Тым не менш эра дырыжабляў завяршылася ў 1937 г. пасля катастрофы цэпеліна Гіндэнбург. Пасля вядомай катастрофы напоўненага вадародам Гіндэнбург у Лэйкхерсте, Нью-Джэрсі, дырыжаблі перасталі выкарыстоўвацца, нягледзячы на тое, што вялікая частка людзей у гэтай катастрофе выжыла. Гіндэнбург, а таксама больш ранняя катастрофа дырыжабля Winged Foot Express 21 ліпеня 1919 г. у Чыкага, у якой загінула 12 цывільных асоб, адмоўна паўплывалі на рэпутацыю дырыжабляў як надзейных лятальных апаратаў. Запоўненыя выбуханебяспечным газам дырыжаблі рэдка гарэлі і цярпелі аварыі, аднак іх катастрофы прычынялі нашмат вялікія разбурэнні ў параўнанні з самалётамі таго часу. Грамадскі рэзананс ад катастрофы дырыжабля быў непараўнальна вышэй, чым ад катастроф самалётаў, і актыўная эксплуатацыя дырыжабляў была спыненая. Магчыма, гэтага б не здарылася, калі б кампанія Цэпеліна мела доступ да дастатковай колькасці гелія. У той час найбольшыя запасы гелія мелі ЗША, аднак нямецкая кампанія ў той час наўрад ці магла разлічваць на пастаўкі гелія з ЗША. У 1929 г. Джымі Дулітл распрацаваў пілатажна-навігацыйныя прылады.
У 1930-я гг. распрацоўка рэактыўнага рухавіка пачалася ў Германіі і ў Англіі. У Англіі Фрэнк Уітл запатэнтаваў распрацаваны ім рэактыўны рухавік у 1930 г. і на працягу дзесяцігоддзя працаваў над яго ўдасканаленнем. У Германіі Ганс фон Охайн запатэнтаваў сваю версію рэактыўнага рухавіка ў 1936 г. і пачаў працу над яго ўдасканаленнем. Гэтыя два чалавекі працавалі незалежна адзін ад аднаго, і да канца Другой сусветнай вайны і Германія, і Вялікабрытанія будавалі рэактыўныя самалеты.
1939-1945: Другая сусветная вайна
Другая сусветная вайна прывяла да неабходнасці рэзкага павелічэння тэмпаў ўдасканалення самалета і вытворчасці. Усе краіны, уцягнутыя ў вайну распрацоўвалі, мадэрнізавалі і выраблялі самалёты і авіяцыйнае ўзбраенне, пры гэтым з’явіліся новыя тыпы самалётаў, напрыклад, далекія бамбардзіроўшчыкі. Эскорт знішчальнікаў сталі неабходныя для поспеху цяжкіх бамбардзіроўшчыкоў, значна зніжаючы страты ў барацьбе супраць варожых знішчальнікаў. Першым практычна ўжытым рэактыўным самалётам стаў Heinkel He 178 (Германія), які здзейсніў першы палёт у 1939 г. (Coanda-1910 па паведамленнях здзейсніў першы кароткі незнарокавы палёт 16 снежня 1910 г.). Першая крылатая ракета (Фау-1), першая балістычная ракета (Фау-2) і першая кіраваная ракета Bachem Ba 349 былі таксама распрацаваны ў Германіі. Тым не менш, ужыванне рэактыўных знішчальнікаў было абмежавана з-за іх невялікай колькасці (што таксама было абцяжарана недахопам пілотаў і паліва ў канцы вайны), Фау-1 была недастаткова эфектыўная ў сувязі з нізкай хуткасцю і высокай уразлівасцю, Фау-2 была недастаткова дакладная для ўшчэнту ваенных цэляў, хоць і эфектыўная пры бамбаванні гарадоў.
Наступная табліца паказвае, як колькасць вырабленых самалётаў у ЗША значна павялічылася да канца вайны.
1945-1991: Халодная вайна
Пасля Другой сусветнай вайны хутка развівалася камерцыйная авіяцыя. Першапачаткова ў камерцыйных мэтах выкарыстоўваліся былыя вайскова-транспартныя самалёты. Гэты рост быў значна паскораны тым, што пасля вайны існаваў лішак цяжкіх і звышцяжкіх бамбардзіроўшчыкоў, такіх як B-29 і Lancaster, якія маглі быць пераробленыя ў камерцыйныя самалёты. Транспартны DC-3 таксама быў адным з найпапулярнейшых камерцыйных самалётаў, якія мелі ваеннае мінулае.
Наступала эпоха рэактыўнай авіяцыі. Кастрычнік 1947 года — Чарлз Йегер на самалёце-ракеце Bell X-1 (з ракетным рухавіком) перавысіў гукавы бар'ер (хоць існуюць сведчанні, што некаторыя летчыкі-знішчальнікі, магчыма, перавышалі хуткасць гуку падчас вайны ў працэсе бомбакідання у пікіраванні, гэта быў першы кіраваны палёт, падчас якога было афіцыйна зафіксавана перавышэнне хуткасці гуку).
26 снежня 1948 г. — савецкі летчык-выпрабавальнік В. Сакалоўскі упершыню ў СССР дасягнуў хуткасці гуку на рэактыўным знішчальніку Ла-176. Далеёкасць палёту таксама павялічвалася — былі здзейсненыя беспасадачныя палёты на рэактыўных самалётах з ЗША ў Еўропу і Аўстралію (у 1948 і 1952 гадах адпаведна).
Першым серыйным камерцыйным рэактыўным самалётам стаў брытанскай De Havilland Comet (студзень 1951). У 1952 г. брытанская дзяржаўная авіякампанія BOAC пачала ажыццяўляць рэгулярныя рэйсы на «Каметах». Аднак да траўня 1954 г. адбылося чатыры катастрофы Камет і сертыфікат лётнай прыдатнасці было анулявана. Да часу высвятлення прычын катастроф і іх ліквідацыі падняліся ў неба іншыя мадэлі рэактыўных пасажырскіх самалётаў.
15 верасня 1956 года — савецкая авіякампанія Аэрафлот стала ажыццяўляць рэгулярныя перавозкі на рэактыўных самалётах (Ту-104). З’яўленне Boeing 707 азнаменавала пачатак масавых камерцыйных пасажырскіх авіяперавозак.
На стварэнне ў СССР бамбардзіроўшчыкоў далёкага дзеяння, якія маглі даставіць ядзерную зброю ў Еўропу і Паўночную Амерыку, Захад вырашыў адказаць стварэннем самалёта-перахопніка (які мог перахапіць і знішчыць бамбардзіроўшчыкі перш, чым яны б дасягнулі месца прызначэння) — канадскі ўрад падтрымаў распрацоўку Avro Canada CF-105 Arrow, для гэтага і прызначанага. Гэта быў самы хуткі самалёт свайго часу. Аднак у 1955 канцэпцыя змянілася і замест перахопніка НАТА вырашыла вырабляць супрацьпаветраныя ракеты з ядзернымі боегалоўкамі, у выніку чаго праект CF-105 у 1959 годзе быў згорнуты.
1967 год — X-15 усталяваў рэкорд хуткасці самалета — 7 297 км/г (6,1 М). За выключэннем апаратаў, прызначаных для палету ў космасе, гэты рэкорд быў пабіты X-43 толькі ў XXI стагоддзі (12 144 км/г (9,8 М)). У той жа самы год, калі Нэйл Армстранг і Баз Олдрын высадзіліся на Месяц, у 1969-м, здзейсніў свой першы палёт Boeing 747. Гэты самалет і сёння — адзін з самых распаўсюджаных буйных (шырокафюзеляжных) пасажырскіх самалетаў, і перавозіць мільены пасажыраў штогод.
У 1975 годзе Аэрафлот пачаў рэгулярныя рэйсы на Ту-144 — першым звышгукавым пасажырскім самалеце. У 1976 годзе British Airways пачалі трансатлантычныя рэйсы на звышгукавым самалёце Канкорд. Некалькімі гадамі раней ваенны разведвальны Lockheed SR-71 усталяваў рэкорд, калі перасёк Атлантыку менш чым за 2 гадзіны.
У апошнюю чвэрць XX стагоддзя прагрэс у авіяцыі запаволіўся. Больш не было рэвалюцыйных вынікаў у хуткасцях палету, адлегласцях і тэхналогіі, развіццё ў гэты перыяд ажыццяўлялася ў асноўным у галіне авіенікі. Але былі і дасягненні ў розных галінах: напрыклад, у 1979 годзе Gossamer Albatross стаў першым апаратам, якіі прыводзіцца ў дзеянне мускульнай сілай чалавека, перасекшы праліў Ла-Манш, у 1981 г. касмічны самалет Спейс Шатл здзейсніў свой першы арбітальны палет (давёўшы, што вялікі апарат можа падняцца ў космас, забяспечыць падтрымку жыццезабеспячэння на працягу некалькіх дзён, паўторна ўвайсці ў атмасферу на арбітальнай хуткасці, а затым прызямліцца на ўзлётна-пасадачнай паласе падобна звычайнаму самалету), у 1986 г. Дзік Рутан і Джына Ігер здзейснілі кругасветны палёт на самалеце без дазапраўкі і не прызямліўся. У 1999 г. Бертран Пікард стаў першым чалавекам, які абляцеў Зямлю на паветраным шары.
XXI стагоддзе
Напачатку XXI ст., у развіцці дагукавой авіяцыі намецілася тэндэнцыя на стварэнне дыстанцыйна кіраваных або цалкам аўтаномных транспартных сродкаў. Быў створаны цэлы шэраг беспілотных лятальных апаратаў. У красавіку 2001 беспілотны самалёт RQ-4 Global Hawk праляцеў ад авіябазы Эдвардс у ЗША да Аўстраліі без прыпынкаў і дазаправак. Гэта — самы доўгі пералёт між двума пунктамі, калі-небудзь здзейснены беспілотным самалетам. Час палёту склаў 23 гадзіны 23 хвіліны. У кастрычніку 2003 г. адбыўся першы цалкам аўтаномны трансатлантычны пералет кіраванага камп’ютарам самалёта. У камерцыйнай авіяцыі пачатак XXI ст. адзначаны спыненнем эксплуатацыі Concorde. Звышгукавыя палёты выявіліся камерцыйна невыгаднымі, паколькі пераход гукавога бар'ера без негатыўных наступстваў быў магчымы толькі над акіянам. Акрамя таго, Concorde меў занадта вялікі выдатак паліва і мог перавозіць абмежаваную колькасць пасажыраў.
Нафтавы крызіс і пошук альтэрнатыўных відаў паліва
Першае стагоддзе палётаў з рухавіком патрабавала росту вытворчасці вадкага паліва з нафты, і такім чынам развіццё авіяцыі з’яўляецца сімвалам эры нафты, у гэты час здабыча і спажыванне нафты ўзрасталі па экспаненце. У той час як іншыя найважнейшыя віды транспарту (аўтамабільны, чыгуначны, водны) таксама залежаць ад вадкага паліва, авіяцыя залежыць у значна большай ступені, так як іншыя даступныя крыніцы энергіі (напрыклад, электрычныя батарэі) недастаткова практычныя для палетаў.
Павелічэнне коштаў на нафту робіць моцны ўплыў на цывільную авіяцыю. У прыватнасці з-за высокага расходу паліва ў разліку на 1 пасажыра Concorde валодаў слабай канкурэнтаздольнасцю нават тады, калі нафта была адносна танная. Дагукавыя рэактыўныя лайнеры выкарыстоўваюць менш паліва на пасажыра, але паліўны складнік ўяўляе сабой усё роўна істотную долю цаны на квіток, а паліўныя цэнавыя надбаўкі робяць пасажырскія пералёты больш дарагімі. Тым часам прагрэс у тэхналогіях (відэаканферэнцыя, напрыклад), памяншае кошт віртуальнай альтэрнатывы ў параўнанні з фізічнай прысутнасцю, што мае асаблівае значэнне для бізнесу. Некаторыя эксперты нафтаздабываючай прамысловасці, такія як Мэцью Сіманс заклікаюць да больш шырокага ужывання такіх тэхналогій замест выкарыстання транспарту.
Патрэба ў забеспячэнні палівам авіяцыі (асабліва вайсковай авіяцыі) прывяла да павелічэння даследаванняў дадатковых крыніц вадкіх паліваў для авіяцыі, такіх як біяпаліва. Павелічэнне вытворчасці вялікай колькасці вадкіх паліваў па даступным цэнах можа быць адным з рашэнняў для авіяцыі, калі сусветная нафтавая вытворчасць сапраўды фактычна дасягае максімуму і ўваходзіць у фазу незваротнага зніжэння, як прадказана тэорыяй піку нафты К. Хабберта.
Высокія цэны на паліва могуць стымуляваць развіццеё самалетаў схемы «лятаючае крыло» ў сувязі з іх больш высокай паліўнай эфектыўнасцю.
Сапрапель
Сапрапе́ль (ад σαπρός — гнілы і  — глей, бруд) — глеістыя шматвекавыя дновыя адклады ў прэсных вадаёмах, якія ўтрымліваюць вялікую колькасць арганічных рэчываў, лігніна-гумусавы комплекс, вугляводы, бітумы і іншыя ў калоідным стане. Ён сфарміраваны з адмерлай воднай расліннасці, астаткаў жывых арганізмаў, планктону, бентасу, таксама часціц глебавага перагною, які змяшчае вялікую колькасць арганічных рэчываў, гумусу.
Назва
Назва «сапрапель» была дадзена азёрнаму глею ў канцы мінулага стагоддзя.
Даследаванне сапрапеляў
У 1919 г. у Расіі, па ініцыятыве акадэміка М. С. Курнакова, створаны сапрапелевы камітэт, куды ўвайшлі навукоўцы таго часу. У задачы камітэта ўваходзіла высвятленне прыроды і складу сапрапелітаў (выкапняў сапрапеляў), распрацоўка навуковых праграм для іх вывучэння, дазвол шэрагу спецыяльных навукова-тэхнічных і тэарэтычных пытанняў даследавання сапрапелю і роднасных яму рэчываў, арганізацыя даследчай станцыі ў месцы залягання найбольш тыповых радовішчаў сапрапелю ў сярэдняй паласе Расіі.
Сістэматычныя працы ў СССР пачалі праводзіцца пасля арганізацыі даследчай сапрапелевыя станцыі (1920 г.) і лабараторыі генезісу сапрапелю пры інстытуце гаручых выкапняў АН СССР (1931 г.). Тады былі адкрыты многія новыя радовішчы, класіфікаваны азёрныя назапашвання і вызначаны запасы сапрапелевыя сыравіны ў краіне.
У пасляваенны перыяд асноўная частка работ па вывучэнні сапрапелевых рэсурсаў выконвалася для сельскай гаспадаркі. Для гэтых мэтаў у многіх галінах і краях, ад Балтыйскага мора да Далёкага Усходу, былі створаны спецыялізаваныя геалагічныя і навуковыя арганізацыі.
Апісанне
Сапрапелі — жэлепадобная або крупчастая маса без паху ад ружовага да карычнева-аліўкавага і амаль чорнага колеру, таксама магчымы чырвоны колер. Колер сапрапеляў паказвае на прысутнасць некаторых арганічных і неарганічных кампанентаў: аліўкавы — хларафіла, ружовы — каратыну або марганца, блакітнаваты — вівіяніта, чорны — жалеза, шэры — гліны або вапны.
На паветры сапрапель хутка губляе колер — цямнее альбо, наадварот, становіцца больш светлым.
Пры высыханні дубянее і не паддаецца размочванню.
Склад
Сапрапель складаецца з рэшткаў арганізмаў, якія насялялі тоўшчу вады (фітапланктон і заапланктон) і яе паверхню, вышэйшых водных раслін (макрафітаў) і прадуктаў іх распаду, а таксама раствораных рэчываў і мінеральных часціц. Фарміраванне сапрапелю адбываецца пад уздзеяннем біяхімічных, мікрабіялагічных і механічных працэсаў. Ён уяўляе сабой складаны арганамінеральны комплекс рэчываў. У сапрапелях ёсць свабодныя радыкалы.
Арганічная частка
Элементны склад арганічнай масы сапрапелю: вугляроду 53-60 %; кіслароду 30-36 %; вадароду 6-8 %; серы 1,5-3 %; азоту да 6 %. Арганічная частка сапрапелю ўтрымлівае ад 3 да 11 % бітумаў, да 40 % гумінавых і іншых біялагічна актыўных рэчываў.
Арганічныя рэчывы ў сапрапелях :
Мінеральная частка
Мінеральная частка сапрапеляў, змяшчае вялікую колькасць мікраэлементаў, такіх як: Co, Mn, Cu, B, Br, Mo, V, Cr, Be, Ni, Ag, Sn, Pb, As, Ba, Sr, Ti. У карбанатным сапрапелі змяшчаюцца рухомыя формы жалеза (у % ад сухога рэчыва): FeO — 0.9, Fe2O3 — 0.8
Структура
Сапрапель складаецца з глеістага раствору, шкілета і калоіднага комплексу. У глеісты раствор уваходзіць вада і раствораныя ў ёй рэчывы — мінеральныя солі, нізкамалекулярныя арганічныя злучэнні, вітаміны і ферменты. Шкілет, або склад сапрапелю ўяўляе сабой рэшткі расліннага паходжання, якія не расклаліся, а калоідны комплекс — складаныя арганічныя рэчывы, якія надаюць сапрапелю жэлепадобную кансістэнцыю.
Класіфікацыя
Азначаць змяшаны тып сапрапелю — вельмі распаўсюджаная памылковая класіфікацыя тыпу сапрапелю. Узнікла па аналогіі са змяшаным тыпам лясоў. Аднак, калі там тэрмін можа быць прымальным, паколькі ў лесе немагчыма бывае дакладна вызначыць суадносіны розных парод дрэў, то хімічны аналіз сапрапелю дазваляе ўсталяваць пераважны кампанент і адпаведна пазначыць адзін з чатырох тыпаў паводле хімічнага складу мінеральнай часткі:
Існаванне змешанага тыпу сапрапелю не дазваляе спажыўцу дакладна вызначаць практычнае выкарыстанне сапрапелю.
Паводле працэнтнага ўтрымання арганічных рэчываў сапрапелі падзяляюць на 4 тыпы :
У адным вадаёме можа знаходзіцца два-тры віды сапрапеляў. Віды могуць змяняцца са зменай глыбіні і адлегласці да берага, таксама значэнне мае характар асяроддзя возера.
У медыцыне
Сапрапель (натыўная сапрапелевая гразь) выкарыстоўваецца ў лячэбнай (фізіятэрапеўтычнай) практыцы для аплікацый, разводных ваннаў для гразелячэння. Напрыклад, у Беларусі больш за 60 санаторыяў, паліклінік і лячэбных цэнтраў выкарыстоўваюць сапрапелевыя гразі ў лячэбных мэтах.
У земляробстве
У сельскай гаспадарцы сапрапель ужываюць як угнаенне (пасля прамярзання вада пры гэтым адлучаецца, структура — сыпкі стан). Асабліва эфектыўна прымяненне на кіслых і лёгкіх пясчаных і супясчаных глебах а таксама для павелічэнні ўтрымання перагною ў глебах, (доза пад збожжавыя культуры 30-40 т/га, пад агароднінныя, бульбу і кармавыя караняплоды 60-70 т/га), для падрыхтоўкі кампостаў.
Ужыванне сапрапелю ў якасці ўгнаення паляпшае механічную структуру глеб, вільгацепаглашчальную і вільгацеўтрымліваючую здольнасць, і аэрацыю, дае павелічэнне ў глебе перагною, актывуе глебавыя працэсы. Сапрапелевыя ўгнаенні спрыяюць мабілізацыі глебавага складу, прыводзіць да самаачышчэння ад хваробатворных раслін, грыбкоў і шкодных мікраарганізмаў.
Сапрапелевыя ўгнаенні — унікальны прадукт, адзінае арганічнае ўгнаенне, якое ўжываецца для карэннага паляпшэння (рэкультывацыі) і санацыі глебы. Найчасцей іх ужываюць на кіслых і лёгкіх пясчаных і супясчаных глебах. Таксама важнай перавагай сапрапелю над іншымі арганічнымі ўгнаеннямі з’яўляецца адсутнасць у ім насення пустазельных раслін і небяспечных мікраарганізмаў
Па матэрыялах даследавання «Агляд рынку сапрапелю РФ», праведзенага МА «Навігатар», выкарыстанне сапрапелевых угнаенняў падвышае ўраджайнасць збожжавых культур, агародніны і карняплодаў на 15 %, цукру ў бураках — на 40 %, а таксама павялічвае колькасць бялкоў і пратэіна ў прадуктах раслінаводства. Найбольшая эфектыўнасць сапрапелю ўсталяваная на лёгкіх пясчаных і камяністых глебах, а таксама на глебах, перанасычаных мінеральнымі ўгнаеннямі.
У жывёлагадоўлі
Сапрапель, багаты солямі кальцыю, жалеза, фосфару, без прымешкі пяску і бедны глінай, дадаюць у рацыёны сельскагаспадарчым жывёлам у якасці мінеральнага падкорму (свінням да 1,5 кг, каровам да 1,5 кг, курам 10-15 г у суткі).
Кармавыя дабаўкі на аснове сапрапелю аказваюць лячэбнае дзеянне на жывёлу, павышаюць рэзістэнтнасць да хвароб, што павышае іх прадукцыйнасць.
Здабыча
Сёння найбольш распаўсюджанымі спосабамі здабычы сапрапелю з-пад вады з’яўляюцца :
Сыры сапрапель здабываецца пад’ёмнікамі з дна вадаёмаў і праходзіць адмысловую падрыхтоўку — сушку.
Аднак, асаблівасці сапрапелю, як арганічнага кампанента арганічных мінеральных угнаенняў, не дазвалялі выкарыстоўваць ні адзін з вядомых гранулятараў без значнай дапрацоўкі канструкцыі. У выніку з’явілася так званая барабанная сушылка-гранулятар.
Квазіспадарожнік
Квазіспадарожнік — аб'ект, які знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 1:1 з планетай, што дазваляе яму заставацца блізка ад планеты на працягу шматлікіх арбітальных перыядаў.
Перыяд абароту квазіспадарожніка вакол Сонца ў дакладнасці адпавядае перыяду абароту планеты, аднак квазіспадарожнік мае іншы эксцэнтрысітэт арбіты, які звычайна перавышае эксцэнтрысітэт арбіты планеты. Адносна планеты квазіспадарожнік павольна рухаецца па выцягнутай траекторыі ў бок, процілеглы руху планеты.
Сапрапель
Тыпы радовішчаў
Звычайна адрозніваюцца два тыпы радовішчаў — азёрны і тарфянікавы. Аднак, пры забалочванні возера, на ім можна вылучыць тры ўчасткі:
Квазіспадарожнік
У адрозненне ад сапраўднага спадарожніка арбіта квазіспадарожніка знаходзіцца за межамі сферы Хіла і таму нестабільная. Праз некаторы час узаемны рух планеты і квазіспадарожніка пераходзіць да іншых формаў арбітальнага рэзанансу, што прыводзіць да іх разыходжання.
Сапрапель
Тыпы радовішчаў
Калі запасы сапрапелю ў рэшткавым возеры і пад тарфянікамі вызначаюцца пры стандартных геолагаразведачных работах, то пад дрыгвой, па тэхнічных прычынах, разведка не вырабляецца, што моцна памяншае разведаныя запасы. Таму варта да двух вядомым тыпах радовішчаў дадаць трэцяе — дрыгвовы тып.
Квазіспадарожнік
У іншых выпадках арбітальнага рэзанансу 1:1, напрыклад, для арбіты ў выглядзе падковы вакол пунктаў Лагранжа аб'ект не застаецца паблізу ад планеты на працягу некалькіх абаротаў вакол зоркі. Аб'екты, якія рухаюцца па арбіце ў выглядзе падковы, могуць на кароткі час пераходзіць на арбіты квазіспадарожнікаў, з-за чаго могуць быць памылкова прыняты за такія. Прыкладам падобнага аб'екта можа служыць.
Сапрапель
Тыпы радовішчаў
Разам, калі дадаць марскі і міжледніковы тып радовішчаў, то варта адрозніваць пяць тыпаў радовішчаў сапрапеляў.
Квазіспадарожнік
Прыклады
На 2002 год было вядома тры квазіспадарожніка Зямлі: (3753) Круітні, і. Гэтыя аб'екты застаюцца на арбітах квазіспадарожніка ад дзясяткаў да сотняў гадоў. У 2011 стала вядома пра яшчэ аднаго — 2010 SO16.
Сапрапель
Сусветныя запасы
Асабліва інтэнсіўнае ўтварэнне сапрапеляў адбываецца ў азёрах сярэдняй паласы Еўропы і Азіі. На Амерыканскім кантыненце сапрапелевыя адклады прымеркаваны да раёна Вялікіх азёр (Канада і ЗША). У Заходняй Еўропе рэсурсы сапрапелю моцна знясіленыя. Вадаёмы, якія змяшчаюць сапрапелі, былі характэрныя для Германіі, Польшчы, краін Скандынавіі і ў меншай меры — для Францыі і Вялікабрытаніі. Шматлікія сапрапелевыя радовішчы сустракаюцца ў Літве, Беларусі і Украіне і Расіі. У 2010 годзе экспарт сапрапеля з Расіі павялічыўся ў 13 разоў.
Квазіспадарожнік
Прыклады
У Венеры таксама ёсць квазіспадарожнік, 2002 VE68. Арбіта гэтага астэроіда таксама перасякае арбіты Меркурыя і Зямлі. Мяркуецца, што ён застаецца «кампаньёнам» Венеры на працягу 7000 гадоў і пакіне яе праз 500 гадоў.
Сапрапель
Радовішчы ў Беларусі
Агульныя запасы сапрапелю ў Беларусі каля 3,7, паводле іншых даных больш за 4 мільярды м³, у тым ліку 2,7 мільярда м³ у азёрах і каля 1 мільярда м³ пад тарфяной аблогай. У пераліку на ўмоўную 60-працэнтную вільготнасць таварнай прадукцыі агульныя запасы ацэньваюцца ў 1,55 млрд т, з якіх 0,9 млрд т засяроджана ў азёрах і 0,65 млрд т пад пластом торфу на тарфяных радовішчах. Вымаемыя запасы сапрапелю, размешчаныя ў перспектыўных па горна-геалагічных параметрах радовішчах, ацэньваюцца ў 0,42 млрд т, з якіх 0,2 млрд т засяроджана ў азёрах і 0,22 млрд т — на торфаўчастках выпрацаваных тарфяных масіваў.
Квазіспадарожнік
Прыклады
На аснове праведзенага мадэлявання можна сцвярджаць, што квазіспадарожнікі могуць быць ва Урана і Нептуна з часоў утварэння Сонечнай сістэмы (прыкладна 4,5 мільярда гадоў). У Юпітэра квазіспадарожнік можа заставацца на працягу 10 мільёнаў гадоў, у Сатурна — да 10 000 гадоў. Ні ў адной з гэтых планет квазіспадарожнікі не выяўлены.
Сапрапель
Радовішчы ў Беларусі
Запасы ў Брэсцкай вобласці 139 мільёнаў м³. Адно з тарфянікавых радовішчаў Брэсцкай вобласці — Удхоўда (або Удходва) Пружанскага раёна. Паводле зробленай у 2017 годзе ДНУ «Інстытут прыродакарыстання НАН Беларусі» даразведкі і ацэнкі запасаў карысных выкапняў, на ўчастку Млынок-2 тарфянога радовішча Удхоўда запасы сапрапелю станам на 2017 год склалі 106,93 тыс. тон (пры ўмоўнай вільготнасці 60 %) або ў аб’ёме 198,73 тыс. м³.
Квазіспадарожнік
Прыклады
Напачатку 1989 года савецкі міжпланетны апарат «Фобас 2» выйшаў на арбіту квазіспадарожніка ў Фобаса, спадарожніка Марса, з сярэдняй адлегласцю да Фобаса ў 100 км. . У адпаведнасці з разлікамі апарат мог заставацца на арбіце да некалькіх месяцаў, але з-за сапсавання сістэмы кіравання сувязь з ім была страчана.
Сапрапель
Радовішчы ў Беларусі
Найбуйнейшае ў Беларусі радовішча сапрапелю размешчана на возеры Дзікае ў Дзятлаўскім раёне.
У бліжэйшыя гады, згодна з планамі Дзяржаўнай праграмы «Торф», здабычу сапрапелю для сельскай гаспадаркі неабходна павялічыць у 4—5 разоў. Найбольшыя аб’ёмы яе нарошчвання плануюцца ў Брэсцкай, Віцебскай і Гомельскай абласцях. У цяперашні час выконваецца комплекс работ па выбары першачарговых радовішчаў, іх дэталёвая разведка, ацэнка запасаў, распрацоўка рэсурсазберагальных тэхналогій здабычы і перапрацоўкі сапрапелевай сыравіны. Перавага аддаецца залежам, узбагачаным арганічным рэчывам, мікраэлементамі, азотам, кальцыем, каліем, фосфарам.
Радовішчы ў Расіі
У Расіі вядома каля 10000 радовішчаў сапрапеляў.
Расійская Федэрацыя, размяшчаючы запасамі сапрапелю ў 2,6 млрд тон, займае адно з вядучых месцаў у свеце.
У цяперашні час у Расіі дзейнічае больш за дваццаць вытворчасцей па здабычы і перапрацоўцы сапрапелю.
Нэстэрварка
Нэстэрварка (Несте́рварка) — вёска ў Тульчынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
1618 год у гісторыі астраноміі
1618 год быў адзначаны шэрагам падзей у астраноміі.
Ян Мукаржаўскі
Ян Му́каржаўскі (Jan Mukařovský;, г. , Чэхія, Аўстра-Венгрыя — , , Чэхаславакія) — чэшскі эстэтык, літаратуразнавец; заснавальнік чэшскай структуралісцкай эстэтычнай школы. Акадэмік Чэхаславацкай АН (з 1952).
Скончыў Пражскі ўніверсітэт. З 1938 года прафесар, у 1948—1953 гадах рэктар Карлава ўніверсітэта ў Празе, прафесар універсітэта Коменскага ў Браціславе. У 1951—1962 гадах кіраўнік Інстытута чэшскай літаратуры.
Аўтар прац па агульнай тэорыі мастацтва, літаратуры, паэтыцы кіно, тэатра, жывапісу: «Эцюды з эстэтыкі» (1966), «Шляхамі паэтыкі і эстэтыкі» (1971), «Эцюды з паэтыкі» (выд. 1982) і інш. Даследаваў стылістыку творчасці чэшскіх пісьменнікаў. Узначальваў акададэмічнае выданне «Гісторыя чэшскай літаратуры» (т. 1—3, 1959—1961).
Зімовая Універсіяда 2017
Зімовая Універсіяда 2017 — 28-я зімовая Універсіяда праходзіла ў казахстанскім горадзе Алматы з 29 студзеня па 8 лютага 2017 года.
У спаборніцтвах зімовай Універсіяды 2017 гады прынялі ўдзел 1613 спартсменаў з 54 краін свету. Спаборніцтвы прайшлі па 12 відах спорту на 8 спартыўных аб’ектах, былі разгуляны 85 камплектаў медалёў. Таксама ў арганізацыі спаборніцтваў было задзейнічана каля 3000 валанцёраў (у тым ліку замежных). У правядзенні Універсіяды былі задзейнічаны 127 міжнародных суддзяў і каля 600 нацыянальных тэхнічных спецыялістаў.
Прэтэндэнты і выбар горада
На права правядзенні прэтэндавалі:
Аднак, за тыдзень да абвяшчэння вынікаў, з прычыны таго, што да Трэнціна перайшло права правядзення зімовай Універсіяды 2013 года, а таксама ў сувязі з эканамічным крызісам, урад Італіі прыняў рашэнне зняць яго кандыдатуру:"«Улічваючы цяжкае эканамічнае становішча Італіі і высокія фінансавыя абавязацельствы перад Міжнароднай федэрацыяй на гэты момант Савет аўтаномнай правінцыі Трэнта не бачыць магчымасці адшукаць сродкі на правядзенне Універсіяды ў 2017 годзе і таму здымае кандыдатуру нашага горада»"
Афіцыйнае ж рашэнне аб правядзенні Універсіяды ў Алматы было прынята на галасаванні Міжнароднай федэрацыі ўніверсітэцкага спорту (FISU) 29 лістапада 2011 года, які адбыўся ў Бруселі (Бельгія).
Такім чынам, у сувязі з адсутнасцю іншых кандытатаў, Алматы стала месцам правядзення зімовай Універсіяды 2017 года.
Атлетычная вёска
Атлетычная вёска пабудавана ў 2016 годзе для забеспячэння жыллём спартсменаў і членаў афіцыйных дэлегацый зімовай Універсіяды. Размяшчаецца ў Алатаўскім раёне горада на рагу вуліцы Мамышулы і праспекта Рыскулава, у крокавай даступнасці ад спартыўнага комплексу «Алматы Арэна» на тэрыторыі агульнай плошчай 21,5 га. Яна разлічана на пражыванне 5000 чалавек. Агульная плошча жылой часткі — каля 125 тысяч м?, 1748 кватэр. Жылы комплекс складаецца з 14 жылых дамоў і 3 блокаў абслугоўвання. Узвядзенне вёскі абыйшлося бюджэту краіны ў 42,6 млрд тэнгэ (127 млн долараў).
Першапачаткова меркавалася, што жылыя будынкі Атлетычнай вёскі пасля правядзення Універсіяды павінны будуць выкарыстоўвацца пад студэнцкія інтэрнаты, таму што сёння дэфіцыт месцаў у існуючых інтэрнатах горада складае парадку 28 тысяч месцаў. Былы акім горада Ахметжан Есімаў актыўна настойваў на гэтым, лічыў, што варта дапамагчы студэнтам. Але пазней у горадзе змянілася кіраўніцтва, і новы акім Баўыржан Байбек заявіў, што 1748 кватэр былой Атлетычнай вёскі будуць рэалізаваны (прададзены) пакупнікам праз АТ «Казахстанская іпатэчная кампанія» з умовай «арэнда з выкупам на 20 гадоў».
Фінансаванне і арганізацыя
На будаўніцтва і развіццё інфраструктуры да Універсіяды з рэспубліканскага бюджэту было вылучана 109 млрд тэнгэ. Кошт будаўніцтва лядовага палаца «Алматы Арэна» склала 38,5 млрд тэнге, лядовага палаца «Халык Арэна» 23,4 млрд тэнге, комплексу будынкаў Атлетычнай вёскі для пражывання ўдзельнікаў 42,6 млрд тэнге. У 30 млрд.тэнге абыйшлося падвядзенне да аб’ектаў Універсіяды камунікацый.
На падрыхтоўку і арганізацыю правядзення Універсіяды было выдаткавана 17 млрд.тэнге.
Віды спорту
Падчас Універсіяды былі праведзены спаборніцтвы па 12 відах спорту:
Расклад
Ніжэй прадстаўлены графік спаборніцтваў на Універсіядзе:
Медалі
Медаль Універсіяды выкананы ў класічным дызайне з металічнага сплаву, які імітуе золата, срэбра і бронзу. Выраблена метадам чаканкі на казахстанскім манетным двары з выкарыстаннем каляровай эмалі. На аверсе медалю размешчаны лагатып FISU, назва гульняў і месца правядзення, на рэверсе — лагатып Універсіяды.
Усяго на зімовай Універсіядзе былі разгуляны 86 камплектаў медалёў, усяго 543 у 12 відах спорту.
Лагатыпы Універсіяды
Лагатып зімовай Універсіяды 2017 створаны на аснове наступных вобразаў і паняццяў: Літара «U» — неад’емны атрыбут усіх лагатыпаў Універсіяды выкананы ў выглядзе стылізаваных крылаў, што азначае рост, а таксама імкненне да дасягнення вяршыняў.
Апроч афіцыйнага лагатыпа Універсіяды, ва ўсіх мерапрыемствах і атрыбутыцы Універсіяды: рэклама ў горадзе — білборды, банары, стэнды, афармленне, спартыўныя аб’екты; форменнае адзенне — валанцёраў, арганізатараў, факелоносцаў, прадстаўнікоў СМІ, камерцыйных блогераў; цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў; цырымоніі адкрыцця і закрыцця     выкарыстоўваўся новы лагатып горада, які раней падвергся крытыцы.
Талісман
Талісманам зімовай Універсіяды 2017 года выбрана птушаня сокала (сұңқар), які нагадвае на вераб’я (торғай), што, паводле меркавання распрацоўшчыкаў, увасабляе хуткасць, лёгкасць, энергію і прагу да перамог. Першапачатковы варыянт талісмана быў падобны да папугая, выкананага ў блакітным колеры, але пазней быў перапрацаваны.
Слоган
Слоган Універсіяды — «Распраў свае крылы!», што з’яўляецца заклікам да маладых спартсменаў скарыць вышыні дарослага спорту.
Эстафета агню Універсіяды
25 студзеня ў горадзе Астана быў дадзены старт эстафеце агню Універсіяды 2017 года. У кожным абласным цэнтры адбылося ўласнае запальванне агню і свой этап Эстафеты. 26 студзеня — Петрапаўл, Какшэтау, Кастанай, Паўладар, Караганды і Аскемен, 27 студзеня — Арал, Актабэ, Атырау, Актау, 28 студзеня — Кызыларда, Тараз, Шымкент, Талдыкарган. 29 студзеня эстафета агню прайшла ў Алматы па цэнтральных вуліцах, стартавала ад універсітэта КазНУ імя Аль-Фарабі і фінішавала каля Палаца Рэспублікі.
Удзел у Эстафеце прынялі 1000 факелоносцаў. Сярод іх спартсмены, выдатныя дзеячы спорту, культуры, навукі, прадстаўнікі FISU.
Цырымонія адкрыцця і закрыцця
Цырымонія адкрыцця 28-й Сусветнай зімовай Універсіяды 2017 года (29 студзеня 2017 года) і закрыцця (8 лютага 2017 года) адбыліся ў лядовым палацы «Алматы Арэна». На афіцыйным закрыцця гульняў прайшла перадача сцяга FISU Краснаярску, гораду-арганізатару наступнай 29-й Сусветнай зімовай Універсіяды.
Арганізацыйнае і медыя-забеспячэнне
14 чэрвеня 2016 года на пасаду кіраўніка дырэкцыі па падрыхтоўцы і правядзенні 28-й Сусветнай зімовай Універсіяды-2017 у Алматы быў прызначаны Наіль Нураў.
Паводле разлікаў колькасць чаканай тэлеаўдыторыі складзе 1 млрд. Трансляцыя праводзілася ў 80 краінах свету. Спартыўныя спаборніцтвы Універсіяды трансляваліся 3 мясцовымі каналамі — «KazSport», «Хабар» і «Казахстан», расійскім — «Матч ТБ» і замежнымі каналамі «Еўраспорт» і «ССTV».
Кванда-Кубанга (правінцыя)
Кванда-Кубанга (Cuando-Cubango) — адна з васямнаццаці правінцый Анголы, якая размяшчаецца на паўднёвым усходзе краіны і мяжуе з Намібіяй на поўдні і з Замбіяй на ўсходзе. Адміністрацыйны цэнтр — Менонгвэ. Плошча — 199 049 км², насельніцтва складае каля 140 000 чалавек.
Сант’Анджэла-Муксара
Сант'Анджэла-Муксара (Sant'Angelo Muxaro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Сіцылія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Агрыджэнта.
Насельніцтва складае 1542 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 24 чал./км². Займае плошчу 65 км². Паштовы індэкс — 92020. Тэлефонны код — 0922.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Angelo da Gerusalemme.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Слон
Вызначэнне
Слон — буйная жывёла, якая адносіцца да класу сысуноў, атраду хобатных і сямейства слановых. Традыцыйна вылучаюцца два віды: лясны афрыканскі слон (Loxodonta africana) і азіяцкі слон (Elephas Maximus), хоць некаторыя дадзеныя сведчаць, што саваннавы слон і лясны афрыканскі слон з’яўляюцца асобнымі відамі. Сланы распаўсюджаныя па ўсёй Афрыцы на поўдзень ад Сахары, таксама арэал маецца ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі.
Знешні выгляд
Слон з’яўляецца найбуйнейшай сучаснай наземнай жывёлай: самец афрыканскага слана можа дасягаць вышыні да 4 метраў і важыць пры гэтым да 7 тон. Усе сланы маюць некалькі адметных асаблівасцей, найбольш прыкметнай з якіх з’яўляецца доўгі хобат, які выкарыстоўваецца для многіх мэтаў, у прыватнасці, для захопу аб’ектаў. У дадатак да гэтага разцы слана з цягам эвалюцыі выраслі ў біўні, якія служаць у якасці інструмента для пераноскі аб’ектаў, для капання зямлі і выкарыстоўваецца сланом у якасці зброі. Вялікія вушы слана дапамагаюць яму кантраляваць тэмпературу свайго цела. Афрыканскія сланы маюць вялікія вушы і ўвагнутую спіну, у той час як азіяцкія сланы маюць меншыя вушы і выпуклую спіну.
Пражыванне
Сланы з’яўляюцца траваяднымі жывёламі і жывуць у розных асяроддзях: саванне, лесе, пустыні ці балоце, аднак аддаюць перавагу месцам каля крыніцы вады. Іншыя жывёлы, як правіла, трымаюць дыстанцыю ад сланоў: драпежнікі, як то львы, тыгры, плямістыя і паласатыя гіены звычайна палююць толькі на яшчэ малых сланоў. Самкі, як правіла, жывуць у сямейных групах, якія могуць складацца з адной самкі са сланятамі альбо некалькіх самак з нашчадкамі. Такія групы, ачоленыя адной з самак, вядомыя як матрыярхат.
Ёсеф Мыслівечак
Музыцы вучыўся ў 1744—1752 гадах у духоўных навучальных установах, кампазіцыю вывучаў у Празе (з 1760) і гарадах Італіі (з 1763). Найбольш плённа працаваў у оперным жанры. Яго оперная музыка спалучае рысы традыцыйнай італьянскай оперы-серыя і чэшскай музыкі, адметная прыгажосцю і багаццем мелодый, майстэрствам вакальнага пісьма, рытмавай разнастайнасцю і маляўнічасцю гармоніі. У сімфоніях і камерных творах адчуваецца блізкасць да ранняй творчасці В. А. Моцарта, з якім Мыслівечак быў асабіста знаёмы.
Творы
Сярод твораў: каля 30 опер, у т.л. «Белерафонт» (паст. 1767), «Дэмафонт» (паст. 1769), «Мантэцума» і «Тамерлан Вялікі» (паст. 1771), «Міласэрнасць Ціта» (паст. 1773), «Эцый» (паст. 1775), «Арміда» (паст. 1779); араторыі на біблейскія сюжэты; канцэртная сімфонія; канцэрты для розных інструментаў з аркестрам; камерна-інструментальныя ансамблі і інш.
Пэчэра (вёска)
Пэчэра (Пече́ра) — вёска ў Тульчынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
IC 3430
IC 3430 — галактыка тыпу S? (спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Мядзведзі (Краснагорскі раён)
Мядзведзі (Медведи) — сяло ў Краснагорскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Макарыцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай сяло абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала сяло разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Ваенны інстытут тэлекамунікацый і інфарматызацыі імя Герояў Крут
Гісторыя
19 жніўня 1992 года пастановай Кабінета міністраў Украіны быў створаны Кіеўскі ваенны інстытут кіравання і сувязі на базе Кіеўскага вышэйшага ваеннага інжынернага вучылішча сувязі і Кіеўскага вышэйшага інжынернага радыётэхнічнага вучылішча супрацьпаветранай абароны імя Пакрышкіна.
1 ліпеня 1999 года у адпаведнасці з сумесным загадам міністра абароны Украіны і міністра адукацыі Украіны быў створаны Ваенны інстытут КПІ.
23 сакавіка 2001 года пастановай Кабінета Міністраў Украіны на базе Кіеўскага ваеннага інстытута кіравання і сувязі і Ваеннага інстытута Кіеўскага політэхнічнага інстытута быў створаны Ваенны інстытут тэлекамунікацый і інфарматызацыі (ВІТІ НТУУ «КПІ»).