cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рэлігійныя войны ў Францыі
Першая вайна 1560—1563
1 сакавіка 1562 герцаг дэ Гіз напаў гугенотаў, які адпраўлялі набажэнства ў мястэчку Васі ў правінцыі Шампань. Было забіта некалькі чалавек і паранена каля 100 удзельнікаў сходу. Трыумвіры захапілі Карла IX і Кацярыну Медычы ў мястэчку Фантэнбло і вымусілі іх адмяніць Студзеньскі эдыкт. Пасля гэтага Кандэ і яго паплечнік Франсуа д’Андэло ўзялі Арлеан, ператварыўшы горад у сталіцу гугеноцкага супраціўлення. Быў заключаны саюз з Англіяй, дзе ў той час кіравала каралева Лізавета I, якая аказвала актыўную падтрымку пратэстантам усёй Еўропы, і германскімі пратэстанцкімі князямі. Трыумвіры ўзялі Руан (май-кастрычнік 1562), перашкодзіўшы аб’яднанню сіл англічан і гугенотаў у Нармандыі; падчас гэтых баёў загінуў Антуан Наварскі. Неўзабаве да Кандэ прыбыло падмацаванне з Германіі, гугеноты наблізіліся да Парыжа, але нечакана вярнуліся назад у Нармандыю. 19 снежня 1562 года ў Дро прынц Кандэ быў разбіты каталікамі і патрапіў у палон; але пратэстанты забілі варожага маршала Сент-Андрэ і ўзялі ў палон канетабля Манмарансі. Які ўзначаліў гугенотаў адмірал Каліньі вярнуўся ў Арлеан. Гіз аблажыў горад, але нечакана для ўсіх быў забіты гугенотам Пальтро дэ Меры. Пасля смерці Гіза баку селі за стол перамоў. Саслабленыя стратай сваіх лідараў, абедзве партыі шукалі міру. Імкнулася да гэтага і каралева-маці Кацярына Медычы, якая пасля смерці караля Францыска даверыла кіраванне дзяржавай умеранаму канцлеру Мішэлю дэ Лапіталю. У сакавіку 1563 лідары гугенотаў і каталікоў пры пасродніцтве Кацярыны Медычы падпісалі Амбуазскі мір, які гарантаваў кальвіністам свабоду веравызнання ў пэўных абласцях і ўладаннях. Яго ўмовы ў цэлым пацвярджалі Сен-Жэрменскі эдыкт.
Другая вайна 1567—1568
Другая вайна пачалася з таго, што Гізы, не здаволеныя саступкамі гугенотам, сталі падрыхтоўваць міжнародны альянс каталіцкіх дзяржаў. Гугеноты на чале з Каліньі адрэагавалі на гэта саюзам з Лізаветай Англійскай і пратэстанцкім пфальцграфам Вольфгангам Цвейбрукенскім, які прывёў на дапамогу гугенотам 14 000 сваіх падданых, паклаўшы пачатак традыцыі ўмяшання пфальцграфаў у французскія грамадзянскія войны, якая праіснавала да канца стагоддзя.
У верасні 1567 года прынц Кандэ аднавіў свой план выкрадання караля, гэтым разам Карла IX, з Мо. Адначасова адкрыта абвясцілі сябе гугенотамі жыхары Ла-Рашэлі і шэрагу іншых гарадоў, а ў Німе адбылася разня каталіцкіх святароў. У лістападзе ў бітве пры Сен-Дэні паклаў галаву канетабль Манмарансі. Каралеўская казна была пустая, камандаваць арміяй было няма каму, што вымусіла караля пайсці на мір у Ланжумо (сакавік 1568), які не вырашыў ніводнага пытання і служыў толькі адтэрміноўкай буйнамаштабных баявых дзеянняў.
Трэцяя вайна 1568—1570
Узброенае супрацьстаянне аднавілася з наступам восені, калі свабода веравызнання была ў чарговы раз адменена, а на падмогу гугенотам прыбыў атрад галандскіх пратэстантаў на чале з Вільгельмам Аранскім. Кацярына Медычы паспрабавала ўзяць ініцыятыву ў свае рукі і вярнула да двара Гізаў, кальвінісцкіх прапаведнікаў выправоджвалі з Францыі, справа ішла да арышту Кандэ і Каліньі.
У сакавіку 1569 года прынц Кандэ быў забіты пры Жарнаку, і адмірал Каліньі прыняў камандаванне сіламі пратэстантаў ад імя юных прынцаў — Кандэ-малодшага і Генрыха Наварскага. Нягледзячы на паражэнне пры Манкантуры, ён здолеў злучыцца з графам Мантгомеры і авалодаць Тулузай. У жніўні 1570 года кароль падпісаў Сен-Жэрменскі мір з істотнымі саступкамі гугенотам. Паводле ўмоў міру каралю Наварскаму была абяцана рука сястры караля, Маргарыты.
Чацвёртая вайна 1572—1573
За час пасля Сен-Жэрменскага міру Каліньі авалодаў даверам караля, што выклікала раздражненне як каралевы-маці, так і Гізаў. Шлюб Генрыха Наварскага і Маргарыты Валуа абгарнуўся страшнай разнёй гугенотаў на вуліцах Парыжа і іншых гарадоў, якая ўвайшла ў гісторыю як Варфаламееўская ноч. Сярод ахвяр гвалту быў і Каліньі. Спробы выбіць гугенотаў з Сансера і Ла-Рашэлі, зрэшты, скончыліся безвынікова. У 1573 годзе быў выдадзены эдыкт, які пацвердзіў права гугенотаў на адпраўленне пратэстанцкіх абрадаў у Ла-Рашэлі, Мантабане і Німе.
Пятая вайна 1574—1576
Вайна зноў разгарэлася пасля смерці Карла IX і вяртання ў Францыю з Рэчы Паспалітай яго брата Генрыха III, які наблізіў сябе да Гізаў шлюбам з Луізай Латарынгскай. Новы кароль не кантраляваў рэгіёны: у Шампань уварваўся пфальцграф Іаган, паўднёвымі правінцыямі самаўпраўна кіраваў Анры дэ Манмарансі. У мэтах стабілізацыі сітуацыі кароль ухваліў Мансьёрскі мір 1576 года, які дараваў гугенотам свабоду веравызнання па-за межамі Парыжа.
Шостая вайна 1576—1577
Зацішша было вельмі недоўгачасовым і было выкарыстана Гізамі для згуртавання «прававерных» пад сцягам Каталіцкай лігі. Генеральныя штаты ў Блуа не змаглі вырашыць накопленых супярэчнасцей. Пад ціскам лігі Генрых III паводле Бержэракскага дагавора 1577 года адмовіўся ад саступак, зробленых гугенотам годам раней.
Сёмая вайна 1579—1580
Ключавой фігурай сёмай вайны быў брат караля, Франсуа Анжуйскі, які пры падтрымцы Вільгельма Аранскага абвясціў сябе графам Фландрыі і герцагам Брабанта і ўмяшаўся ў паўстанне галандскіх пратэстантаў супраць іспанскай кароны на баку першых. Тым часам малады прынц Кандэ авалодаў Ла-Ферам у Пікардыі. Баявыя дзеянні афіцыйна завяршыў мір у Флё (1580).
«Вайна трох Генрыхаў» 1584—1589
Смерць герцага Анжуйскага і бяздзетнасць Генрыха III зрабілі спадчыннікам французскага прастола адлучанага Папам ад царквы главу гугенотаў — Генрыха Наварскага. Паколькі ён не збіраўся змяняць веру, Генрых Гіз пры падтрымцы Каталіцкай лігі і Кацярыны Медычы стаў рыхтаваць глебу да пераходу прастола ва ўласныя рукі. Гэта прывяло да яго разрыву з каралём, які намерваўся любым коштам захаваць карону ў руках нашчадкаў Капета.
Пасля таго, як Гізы арганізавалі ўварванне ў Салуца войскаў герцага Савойскага, у канцы 1588 года і пачатку 1589 па Францыі пракацілася хваля наёмных забойстваў, ахвярамі якіх сталі асноўныя дзеючыя асобы — Генрых Гіз і яго малодшы брат, Людовік Латарынгскі, кардынал дэ Гіз, Кацярына Медычы і кароль Генрых III. Састарэлы кардынал дэ Бурбон, у якім ліга бачыла новага караля Карла X, таксама памёр, адмовіўшыся ад прастола на карысць Генрыха Наварскага.
«Заваяванне каралеўства» 1589—1593
Наварскі кароль прыняў французскую карону пад імем Генрыха IV, але ў першыя гады свайго кіравання яму даводзілася абараняць свае правы на трон ад астатніх Гізаў — Шарля дэ Гіза, герцага дэ Маена, які трымаў у сваіх руках Нармандыю, і Філіпа Эмануэля, герцага дэ Меркёра, які, прыкрываючыся правамі жонкі, спрабаваў аднавіць суверэннасць Брэтані.
У сакавіку 1590 года новы кароль атрымаў важную перамогу пры Іўры, але спробы ўзяць Парыж і Руан не прыносілі поспеху з-за процідзеяння іспанцаў на чале з Алесандра Фарнезэ, якія, насуперак салічнаму парадку пераходу ў спадчыну прастола, спрабавалі пасадзіць на прастол унучку Генрыха II па жаночай лініі — інфанту Ізабелу Клару Яўгенію.
Да 1598 годзе Францыя была канчаткова аб'яднана пад скіпетрам Генрыха IV. Іспанская карона прызнала гэта паводле Вервенскага міру. У тым жа годзе быў выдадзены знакаміты Нанцкі эдыкт, які прызнаў свабоду веравызнання і паклаў канец рэлігійным войнам. Пасля смерці Генрыха IV іх адновіць кардынал Рышэльё сваім супрацьстаяннем з Анры дэ Раганам ля сцен Ла-Рашэлі.
Раман Галіцкі прымае паслоў Папы Інакенція III
«Раман Галіцкі прымае паслоў Папы Інакенція III» (Роман Галицкий принимает послов папы Иннокентия III) — карціна мастака-перасоўніка Мікалая Неўрава, напісаная ў 1875 годзе. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі.
Гісторыя стварэння
У сярэдзіне 1870-х вядомы археолаг, граф Аляксей Увараў прыцягнуў Неўрава да ўдзелу ў конкурсе на карціну для заснаванага ім Маскоўскага Гістарычнага музея, прапанаваўшы сюжэт «з жыцця Галіцкай Русі, калі яна пачала падвяргацца інтрыгам заходняга лацінства». Палатно Неўрава «Раман Галіцкі прымае паслоў Папы Інакенція III» стала лепшым у гэтым конкурсе.
Апісанне
Карціна мае вельмі цікавую, класічна выбудаваную кампазіцыю з выдатным веданнем аўтарам дэталей, аксесуараў і атрыбутаў XII ст., моцная па жывапіснай пластыцы.
Раман Мсціслававіч Галіцкі быў сынам вялікага кіеўскага і ўладзіміра-валынскага князя Мсціслава Ізяслававіча і польскай князёўны Агнешкі, дачкі Баляслава Крывавустага. Пасля смерці бацькі Раман Мсціслававіч стаў вялікім князем наўгародскім, валынскім, галіцкім і кіеўскім. Пасля царкоўнага расколу 1054 года адзіная хрысціянская Царква падзялілася на праваслаўную, з Канстанцінопальскім патрыярхам, і на каталіцкую — на чале з Папам. Усемагутны Рымскі Папа Інакенцій III, які ў 1199 годзе ініцыяваў чацвёрты крыжовы паход і дабіўся поўнага панавання Рымска-каталіцкай царквы і ў Рыме, і ва ўсёй Італіі, захацеў уз'яднаць Галіцка-Валынскае княства з Каталіцкай царквой пры дапамозе вялікага князя Рамана Мсціслававіча, якому ён абяцаў за гэта каралеўскую карону і палітычную дапамогу. З дадзенай мэтай у княства ў 1204 годзе прыбывае папскі легат з прапановай аб уз'яднанні Цэркваў. Але прапанова была катэгарычна адхілена Раманам Мсціслававічам — менавіта гэты лёсавызначальны адказ Неўраў і адлюстраваў у сваім палатне.
Вільгельм Тэль
Вільгельм Тэль (Wilhelm Tell; Guillaume Tell; Guglielmo Tell) — легендарны народны герой Швейцарыі, выхадзец з кантона, які жыў у канцы XIII — пачатку XIV стагоддзяў, умелы лучнік, барацьбіт за незалежнасць сваёй краіны ад Аўстрыі і Свяшчэннай Рымскай імперыі. Доўгі час лічыўся гістарычнай асобай. Цяпер сапраўднасць легенды пра Тэля аспрэчваецца.
Паданне пра Вільгельма Тэля
Жорсткі намеснік (фогт) германскага імператара ў Швейцарыі Геслер павесіў на плошчы горада Альтдорфа на тычцы капялюш аўстрыйскага герцага і аддаў загад, каб усякі, хто праходзіць, кланяўся капялюшу. Малады селянін Тэль, вядомы як выдатны стралок, не выканаў гэты загад, і Геслер у пакаранне прымусіў яго страляць у яблык, пастаўлены на галаву сына стралка. Тэль паспяхова справіўся з задачай, але затым ён прызнаўся, што калі б патрапіў у сына, то іншай стралой забіў бы Геслера. Паводле іншай версіі, у выпадку няўдачы, Тэль забіў бы сябе другой стралой. Яго адправілі ў турму, але ён уцёк у горы. Падпільнаваў Геслера на дарозе паміж скаламі і забіў яго стралой. Храналагічна падзею гэту датуюць 1307 годам.
Павел Пятровіч Люцько
Павел Люцько (нар., ) — беларускі футбаліст, абаронца. У цяперашні час працуе дырэктарам клуба «Смаргонь».
Клубная кар’ера
Выхаванец мінскага РВАР, пазней гуляў за дубль мінскага «Дынама». У 2005 годзе перайшоў у склад жодзінскага «Тарпеда», але і там пераважна гуляў за дубль, за два гады згуляў 6 матчаў у асноўнай камандзе.
Улетку 2007 перайшоў у «Віцебск», і ў 2010 годзе нарэшце замацаваўся ў аснове. Сезон 2011 правёў у складзе СКВІЧа, а пачынаючы з 2012 выступаў за мікашэвіцкі «Граніт». У сезоне 2012 быў трывалым іграком асновы, а сезон 2013 быў вымушаны поўнасцю прапусціць з-за траўмы. У 2014 вярнуўся на поле, але стаў толькі выхадзіць на замену.
У лютым 2015 года падпісаў кантракт з «Гомелем». Аднак, з-за траўмы вымушаны быў прапусціць увесь сезон 2015, па заканчэнні якога пакінуў Гомель. У маі 2016 года стаў іграком «Смаргоні».
У лютым 2017 года падпісаў кантракт з «Белшынай». Пачынаў сезон 2017 у якасці асноўнага іграка бабруйчан, але ў чэрвені страціў месца ў аснове. У жніўні 2017 года вярнуўся ў «Смаргонь». У 2018 годзе не выхадзіў на поле і ў ліпені пакінуў каманду.
У сезоне 2019 увайшоў у трэнерскі штаб «Смаргоні». Пазней перайшоў на адміністрацыйную працу ў клубе, выконваў абавязкі дырэктара, а ў ліпені 2020 года быў зацверджаны на пасадзе дырэктара клуба.
Антоні Казімір Тышкевіч
Антоні Казімір Тышкевіч (1723—1778) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-лейтэнант літоўскага войска.
Біяграфія
З лагойскай лініі роду Тышкевічаў герба «Ляліва», сын Міхала Яна і Рэгіны з Лярскіх. Меў братоў Феліцыяна, Мікалая, Юзафа Ігнацыя. Успадкаваў ад бацькі тытул графа на Лагойску і Бярдычаве.
Спачатку быў ротмістрам панцырнай харугвы. З 1776 генерал, камандзір 1-й брыгады народнай кавалерыі Вялікага Княства Літоўскага.
Ад першага шлюбу з Тэрэзай Тызенгаўз (1753) меў сына Вінцэнта, другі раз ажаніўся з Тэрэзай Булгарын (дзяцей не было).
Каралевіч
Каралевіч/каралеўна — афіцыйны арыстакратычны тытул у манархічнай Рэчы Паспалітай і Каралеўстве Польскім, дзеці пануючых каралёў польскіх.
Значэнне таксама мае на ўвазе дзяцей замежных манархаў. Непасрэднымі калегамі каралевіча ў іншых манархічных сем’ях адпаведна лічацца такія пасады, як інфант,.
Слова можна сустрэць у дакументах ВКЛ XV стагоддзя (загад каралевіча Казіміра жамойцкаму старосце Кантоўту; 14 красавіка 1441 г., Вільня). Каралевіч Уладзіслаў у 1617—18 гадах з войскамі хадзіў у на Маскоўскае царства.
Ужыванне ў культуры
Ужываецца таксама, у прыватнасці, у народных песнях («Ах, лялён рана, каралеўна ўстала» ), паданнях і казках: «Каралевіч, які нічога не баяўся» (Браты Грым), «Каралевіч, чараўнік і ягоная дачка» (беларуская народная казка) , «Аб каралевічу-чараўніку» (беларуская народная казка). У сучаснай беларускай літаратуры — у фэнтэзійна-прыгодніцкай трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана».
Беларускім этнографам Еўдакімам Раманавым у Быхаўскім павеце Магілёўскай губерні ў XIX стагоддзі быў запісаны карагод (гульня) «У каралевіча». Ён гэта апісваў такім чынам:
Для гульні ў каралевіча дзяўчыны становяцца ў кружок. У сярэдзіну кружка ўпускаецца царскі сын, ці каралевіч,— дзяўчына, якой даецца шапка ў рукі. Ходзячы вакол царскага сына дзяўчыны спяваюць:
«''Цароў сын, каралевіч, Пры гораду ходзіць. Пры гораду ходзіць. Шапку ў руках носіць, А шапачку носіць, Нівест выглідаіць…''» . Дзяўчына, якая стаіць у крузе, выбірае адну з сябровак і цалуе яе. Тая бярэ ў яе шапку і сама ідзе ў круг. Гульня працягваецца, пакуль усё не пабываюць каралевічам.
Карагод «У каралевіча» у 1922 годзе выкарыстоўваў К. Алексютовіч у п’есе Е. Міровіча «Машэка». Тэкст песні ў п’есе быў зменены, а карагод быў значна тэатралізаваны.
Варшаўская архідыяцэзія
Варшаўская архідыяцэзія (Archidioecesis Varsaviensis) — архідыяцэзія Рымска-Каталіцкай царквы з цэнтрам у горадзе Варшава, Польшча. У мітраполію Варшавы ўваходзяць Плоцкая і Варшаўска-Пражская дыяцэзіі. Кафедральным саборам варшаўскай архідыяцэзіі з'яўляецца касцёл Святога Яна Хрысціцеля.
Гісторыя
16 кастрычніка 1798 года Рымскі Папа Пій VI выдаў булу Ad universam agri, якой заснаваў Варшаўскую дыяцэзію. Першапачаткова Варшаўская дыяцэзія ўваходзіла ў Пазнаньскую мітраполію. 12 студзеня 1794 года Рымскі Папа Пій VI выпусціў дэкрэт Quam Eminentissimus, якім далучыў дыяцэзію да Гнезненскай мітраполіі.
12 сакавіка 1818 года Рымскі Папа Пій VII выдаў булу Militantis Ecclesiae regimini, а 30 чэрвеня 1818 года Ex imposita Nobis, якімі ўзвёў Варшаўскую дыяцэзію ў ранг архідыяцэзіі. У 1863 годзе пасля Студзеньскага паўстання архібіскуп Зыгмунт Шчэнсны Фялінскі быў сасланы ўладамі Расійскай імперыі ў Яраслаўль, дзе знаходзіўся ў ссылцы да 1883 года. Пасля свайго вяртання ў Варшаву архібіскуп Зыгмунд Фялінскі падаў у адстаўку.
28 кастрычніка 1925 года Рымскі Папа Пій XI выдаў булу Vixdum Poloniae unitas, якой далучыў да Варшаўскай мітраполіі Плоцкую, Сандамірскую, Люблінскую, Лодзінскую і Сядлецкую дыяцэзіі.
25 сакавіка 1992 года Рымскі Папа Ян Павел II выдаў булу Totus tuus Poloniae populus, якой перадаў частку тэрыторыі Варшаўскай архідыяцэзіі новым Ловіцкай і Варшаўска-Пражскай дыяцэзіям.
Менелай
Менела́й (Μενέλᾱος,, іан.-ат. ) — легендарны герой гамераўскага эпасу «Іліяда», муж Алены. Названы светлавалосым (IV, 183). Менелай быў сынам Атрэя (паводле версіі, Плісфена) і Аэропы, малодшым братам Агамемнана.
Выгнаныя Фіестам Менелай і Агамемнан беглі з Мікен у Спарту, да Тындарэя, з дачкой якога, Аленай, ажаніўся Менелай, атрымаўшы ў спадчыну прастол цесця. У іх нарадзілася дачка Герміёна. Падчас выкрадання Алены Менелай наведваў Крыт.
Траянская вайна
Калі Парыс выкраў Алену, Менелай з Адысеем адправіліся ў Іліён (Трою) і патрабавалі выдачы выкрадзенай жонкі, але беспаспяхова.
Перад Іліёнам Менелай з дапамогай Гэры і Афіны праявіў сябе доблесным воінам і разумным саветнікам. Калі Парыс абвясціў выклік на адзінаборства, Менелай з радасцю пагадзіўся і так разлютавана кінуўся на праціўніка, што апошні спалохаўся і стаў адыходзіць. Гектар засароміў Парыса, і адзінаборства адбылося: Менелай схапіў Парыса за шлем і пацягнуў яго да ахейскіх дружын, але Афрадыта выратавала свайго ўлюбёнца. Пераможцы сталі патрабаваць выдачы Алены і вывезеных з ёй скарбаў, але Пандар, які выступіў з радоў траянцаў, параніў Менелая і тым самым, адхіліў магчымасць перамір'я. Пазней Менелай выклікаецца на адзінаборства з Гектарам, але па просьбе сяброў пакідае гэты небяспечны план; менавіта так Антылох утрымаў яго ад спаборніцтва з Энеем. Калі Патрокл паў, Менелай быў сярод тых, хто абараняў цела забітага героя. У пахавальных гульнях па Патрокле перамог у кіданні дзіды. У гульнях па Ахілесе перамог у гонках калясніц.
Калі быў пабудаваны драўляны конь, Менелай разам з іншымі быў уведзены ў горад Трою і быў адным з першых, хто завязаў рашучую бойку на вуліцах Троі, што прывяла да падзення апошняй. Намаляваны на карціне Палігната ў Дэльфах сярод удзельнікаў узяцця Троі з цмокам на шчыце.
Вяртанне ў Грэцыю
Пасля ўзяцця Троі Афіна выклікала сварку паміж Агамемнанам і Менелаем. На шляху дадому патрапіў у буру, прычаліў да мыса Сунія, затым на Крыт, вандраваў па Лівіі, Фінікіі, Кіпру і толькі з 5 суднамі прыбыў у Егіпет. Правандраваўшы 8 гадоў па Усходзе, ён быў затрыманы на некаторы час на востраве Фарас і галадаў, пакуль, па парадзе Ідафеі, яе бацька Пратэй не дапамог яму адплысці на радзіму. Апавяданні пра знаходжанне Менелая ў Лівіі звязваць з кірэнскай каланізацыяй. Імя Менелая насіла гавань у Арданіды (Кірэнаіка). Паводле іншай версіі, Менелай у Егіпце ажаніўся з царскай дачкой, з яго слоў егіпцяне запісалі на стэлах гісторыю Траянскай вайны.
Вернучыся на радзіму, ён жыў з Аленай у Лакедэмоне, а пасля смерці быў перанесены ў Элізіум. Тэлемах наведвае ў Спарце Менелая і Алену. Гера зрабіла яго несмяротным, і ён прыбыў на Элісійскія палі з Аленай. Яго дом паказвалі ў Спарце. Магілы Менелая і Алены паказвалі ў Ферапне, дзе было яго свяцілішча і ў гонар праходзілі яго гульні. У стаўленні да Агамемнана ён лічыў сябе падпарадкаваным, ва ўсім прызнаючы яго вярхоўную ўладу.
Дзеючая асоба ў трагедыях Сафокла «Эант», Еўрыпіда «Іфігенія ў Аўлідзе», «Траянкі», «Алена», «Арэст», «Андрамаха», камедыі Алексіда «Менелай». Сярод спартанцаў імя Менелай не сустракаецца.
Ялоўка (гміна Міхалова)
Яло́ўка (Jałówka), традыцыйная беларуская назва — Ялаўка (на мясцовай беларускай гаворцы: Яло́ўка ) — вёска ў Польшчы, у складзе гміны Міхалова Беластоцкага павета Падляскага ваяводства.
Насельніцтва
Жыхары вёскі каталікі (парафія Перамянення Гасподняга ў вёсцы ) з польскай нацыянальнай ідэнтыфікацыяй і этнічныя беларусы, пераважна праваслаўныя (прыход Узвышэння Святога Крыжа ў вёсцы).
Гісторыя
Упершыню Ялаўка згадваецца ў XVI стагоддзя як мястэчка ў Ваўкавыскім павеце Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Раней верагодна тут існаваў цэнтр адміністрацыі Ялаўскай пушчы, самай заходняй часткі Ваўпянскай пушчы. Мястэчка засялялася беларусамі з паўднёвых прытокаў Росі, бо ў 1623 г. пражывалі тут толькі 4 палякі, 4 літоўцы і 2 венгры. . У 1545 вялікі князь Жыгімонт Стары надаў паселішчу Магдэбургскае права. У XVII ст. Ялаўка зрабілася цэнтрам нягродавага староства, якое трымалі Гараіны. Ужо ў пачатку XVI стагоддзя існавала тут праваслаўная царква, а пасля Бона Сфорца фундавала тут каталіцкі касцёл. У пачатку XVII стагоддзя староста ялаўскі Ян Станіслаў Сапега пабудаваў тут першую школу. Войны сярэдзіны XVII стагоддзя спустошылі мястэчка, таму чарговы староста Юрый Караль Глябовіч вызваліў мяшчан ад падаткаў і дапамагаў у адбудове спаленых хатаў. Першыя іўдзеі з’явіліся ў Ялаўцы пад канец XVIII стагоддзя і пачаткова адносіліся да кагала ў Свіслачы. 18 студзеня 1792 кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў мястэчку герб: «у блакітным полі выява Святога Мацвея».
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Ялаўка апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе зрабілася цэнтрам воласці Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні. У 1859 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла, але царскія ўлады адабралі ў каталікоў будынак і перадалі праваслаўным, якія ў 1861 г. заснавалі новую царкву і прыход Св. Аляксандра Неўскага. На каталіцкую Сёмуху 1863 г. Ялаўка была занята паўстанцкім атрадам Валерага Урублеўскага, што стало прычынай ліквідацыі каталіцкай парафіі і далучэння Ялаўкі да свіслацкай парафіі (1866 г.). Мясцовыя каталікі атрымалі дазол на стварэнне парафіі Св. Антонія толькі ў 1907 г. і ў 1910—1915 гадах пабудавалі новы касцёл. У другой палове XIX ст. у мястэчку дзейнічалі 2 царквы, сельскае прыходскае вучылішча. У выніку хуткага развіцья яўрэйскай грамады ў Ялацы ў другой палове 19 ст. была заснавана самастойная гміна з 2 сінагогамі.
Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Ялаўка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Ваўкавыскага павета Беластоцкага ваяводства. Царква Св. Аляксандра Неўскага была адабрана праваслаўным і ў 1922 г. асвяшчоная ў касцёл у гонар Перамянення Панскага і Св. Міхала. З 1933 г. касцёл стаў цэнтрам самастойнай (другой у мястэчку) парафіі. У 1937—1939 гадах ксяндзом у Ялаўцы быў Янка Семашкевіч.
У 1939 Ялаўка ўвайшла ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 зрабілася цэнтрам Ялоўскага сельсавета Свіслацкага раёна Беластоцкай вобласці. Статус паселішча панізілі да вёскі. У Другую сусветную вайну з 1941 да 1944 Ялаўка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 24 чэрвеня 1941 г. у выніку нямецкага наступлення згарэлі 55 жылыя дамы, 250 гаспадарчых пабудоў і драўляная царква. Пад канец 1942 г. нацысты вывезлі з Ялаўкі ўсіх яўрэяў (каля 600 чал.), спярша ў часовы лагер пад Ваўкавыскам, а пасля ў лагер смерці ў Трэблінку. У ліпені 1944 г. адступаючыя немцы знішчылі касцёл Св. Антонія, новабудаваную царкву і сінагогу. 16 жніўня 1945 улады СССР перадалі паселішча Польшчы. Праваслаўныя жыхары толькі ў 1958—1966 гадах пабудавалі новую мураваную царкву Узвышэння Святога Крыжа. Пасля Другой сусветнай вайны Ялаўка была далучана да гміны Міхалова і хутка апусцела (знаходзіцца ў 1 км ад дзяржаўнай мяжы і ляжыць далёка ад камунікацыйных шляхаў).
Шыдловец
Гісторыя
З 12 стагоддзя наваколле Шыдлоўца належала да магутнай рыцарскай сям’і Адрованжаў, якія паходзілі да мараўска-чэшскага рыцарскага роду.
У 13 стагоддзі на месцы горада была ўзведзена крэпасць на штучным востраве з драўлянымі і землянымі валамі, а таксама вёска з назвай Шыдловец. Веска стала горадам у пачатку 15 стагоддзя, горад быў уласнасцю Шыдлавецкіх і Радзівілаў да XIX стагоддзя.
Росквіт горада прыпаў да XVI і першую палову XVII стагоддзя. Менавіта тады ён стаў важным цэнтрам гандлю і рамёстваў, галоўным чынам каменнага будаўніцтва з-за здабычы мясцовага пясчаніку, які было лёгка апрацоўваць. Камень выкарыстоўваўся для выразання архітэктурных элементаў скульптур і для вырабу сельскагаспадарчых прылад. З мясцовага камяню былі збудаваны касцёл Св. Жыгімонта, Шыдлавецкі замак і Ратуша; акрамя гэтага ён адпраўляўся ў Кельцы, Кракаў і Варшаву.
Войны 1648—1717 гг., а таксама шматлікія эпідэміі і пажары прывялі да заняпаду Шыдлоўца, які працягваўся на працягу стагоддзяў. Горад набыў сучасны характар гарадской архітэктуры і дызайну, якія мелі месца ў другой палове XIX стагоддзя і ў XX стагоддзі.
Шыдловец таксама меў моцную яўрэйскую суполку да Другой сусветнай вайны. Яўрэйскае насельніцтва было пераважным. У горадзе жыў вялікі равін Натан Дэвід Рабіновіч (памёр 1865), унук вялікага рабіва Якава Іцхака з Першыша, і бацька Бяла-хасідскай дынастыі.
Даміян Васілевіч Шыбнёў
Даміян Васілевіч Шыбнёў (, Марыупаль, Расійская імперыя —, Керч, УССР) — расійскі мастак-жывапісец, вучань Паўла Чысцякова і Іллі Рэпіна. Пачынальнік вялікай мастацкай дынастыі — бацька мастака Анатоля Шыбнёва, дзед мастака Яўгена Шыбнёва, прадзед мастака Аляксандра Шыбнёва.
Біяграфія
Работы захоўваюцца ў дзяржаўных калекцыях Керчы, Феадосіі, Саратава, Алматы, музеі-кватэры Ісака Бродскага ў Пецярбургу, прыватных зборах.
Сучасныя мастацкія крытыкі апісваюць творчасць Даміяна Шыбнёва як "з'яву вытанчанага і афарбаванага лёгкай меланхоліяй захаду класічнай культуры. Спалучаючы рысы сімвалізму, мадэрну і імпрэсіянізму, яго работы часам подобныя да чароўнага сну, хоць сюжэтна цалкам рэалістычныя. Мастак быў здольны бачыць і маляваць знешне някідкія імгненні жыцця, як каштоўнасць."
Гарадзішчанскае
Гарадзішчанскае, Гарадзішча, Палескае — возера ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці, за 12 км на паўночны ўсход ад горада Пінск, у вёсцы Гарадзішча, у басейне ракі Ясельда (фактычна знаходзіцца ў яе пойме).
Плошча паверхні 0,74 км², даўжыня 1,48 км, шырыня 1,09 км. Найбольшая глыбіня 8,1 м, сярэдняя — 4,0 м. Даўжыня берагавой лініі 5,1 км. Аб’ём вады 2,93 млн м³.
Берагі нізкія, пясчаныя, месцамі пад хмызняком і рэдкалессем. Зарастае слаба. На поўначы злучана вузкай пратокай з возерам Святое (Малое Гарадзішчанскае), на поўдні — шырокай пратокай з ракой Ясельда.
У возеры водзяцца акунь, плотка, шчупак, лешч, сом, мянтуз, карась і іншыя віды рыб. У раёне возера адзначаны рэдкі від раслін, які занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, — кадзіла сармацкае. Уваходзіць у склад ландшафтнага заказніка «Сярэдняя Прыпяць».
Міхал Тышкевіч
Міхал Тышкевіч ( — ) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Пачынальнік Біржанскай лініі роду Тышкевічаў. Пасля Радзівілаў валодаў Біржанскім маяратам на тэрыторыі сучаснай Літвы.
Біяграфія
Паводле гісторыка, падчас паўстання 1794 года Міхал Тышкевіч у чыне генерал-маёра камандаваў паўстанцкім атрадам — расонскімі стральцамі.
У расійска-французскую вайну (1812) быў палкоўнікам 17-га літоўскага ўланскага палка, які сфарміраваў сваім коштам.
Пасля вайны набыў Палангу, дзе заснаваў курорт.
Сям’я
У шлюбе з Яаннай Карп, дачкой Бенядзікта Карпа, меў сыноў Яна Канстанціна, Юзафа і Бенедыкта, а таксама дачку Яну.
Чайка чорнагаловая
Чайка чорнагаловая (Larus melanocephalus) — від чаек.
Апісанне
Даўжыня цела 36—42 см, размах крылаў 92—105 см. Чорная «шапачка» заходзiць на тыл шыі. Канцы крылаў белыя, моцная чырвоная дзюба з тонкім чорным кольцам, чырвоныя ногі. Дарослыя птушкі ў негнездавы час, а таксама маладыя з белай галавой, толькі па баках цёмныя плямы. Двухгадовыя з чорнымі канцамі крылаў, з карычневым перадам крылаў. Голас гучны.
Пашырэнне
Папуляцыі вельмі ізаляваныя, сустракаюцца ад Іспаніі і Францыі на ўсход праз усю Паўднёвую, Цэнтральную і Усходнюю Еўропу да Каспійскага мора і Малой Азіі. Насяляе марскія ўзбярэжжы, а таксама дэльты, эстуарыі, залівы, балоты, берагі кантынентальных вадаёмаў, пакрытыя травяністай расліннасцю. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі, спарадычны і нерэгулярны на гнездаванні від, упершыню адзначаны ў 1988 годзе.
Пералётная птушка. Месца зімовак: Чорнае і Міжземнае моры і ад узбярэжжаў заходняй Балтыкі на захад да ўзбярэжжаў Даніі, Германіі, Францыі, Вялікабрытаніі, Іспаніі і Партугаліі. Часткова зімуе на гнездавых тэрыторыях.
Асаблівасці біялогіі
Гняздуецца пераважна ў калоніі (таксама ў змяшанай з рачной крычкай). Гняздо будуе ў ямцы сярод расліннасці або на адкрытым месцы. Гэта няшчыльная чаша з травы (часта ў высцілцы некалькі пёраў). На пясчаных месцах сустракаецца скупая высцілка з сухой травы.
Яйкі (1—2, часам 3) крыху падоўжаныя, светла-крэмавыя, бела-жоўтыя, бледна-зялёныя або светла-аліўкавыя; глыбокія плямы — папялістыя, паверхневыя — чорныя або карычневыя. Памеры: 53,5 х 38 мм.
Княжацкі церам (Полацк)
Княжацкі церам — колішні палац полацкіх князёў, які існаваў у Полацку ў XII—XVI стст.
Пабудаваныя ў паўночнай частцы полацкага дзядзінца ў трэцяй чвэрці XII ст., найверагодней, разам з царквой Архангела Міхаіла. Відаць, у XVI ст. ўваходзілі ў палацавы комплекс полацкага намесніка. Рэшткі выяўленыя выпадкова адкрыты падчас пракладкі вадаправоднай траншэі ў 1976 г. У 1976—1977 гг. П. А. Рапапортам былі праведзены раскопкі помніка. Захаваліся падмурак і частка цаглянай сцяны.
Асноўны будынак (4,7х4,2 м) амаль квадратны ў плане, складзены з плінфы ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам», з заходняга боку да яго быў прыбудаваны меншы аб'ём (2,5х2,4 м). Падмурак таўшчынёй 60—75 см (у малым памяшканні 50 см) і глыбінёй 1,8 м зроблены з камянёў на вапнавым растворы. У XIV ст. з паўночнага боку да палат прыбудаваны драўляны, з сасновых брусоў, квадратны ў плане (5,3x5,4 м) аб'ём, сцены якога ўнутры былі абмазаны глінай. У палатах знаходзіліся печы, у іх канструкцыі выкарыстаныя гаршковыя і пазней каробчатыя кафлі.
Бліжэйшыя аналагі яму можна знайсці ў Гародне, Чарнігаве і Смаленску. Напрыклад, княжацкія церамы ў Смаленску і Гародне былі размешчаны, як і Полацкі, на краю дзядзінца, над схілам да ракі.
Эдвард Кісель
Эдвард Кісель (, Юндзілаў, Браслаўскі павет — ) — рымска-каталіцкі дзеяч Польшчы, першы біскуп беластоцкі.
Біяграфія
Вучыўся ў школе ў Германавічах, пасля ў гімназіях Дзісны і Пінска. У 1937 годзе паступіў у Архідыяцэзіяльную вышэйшую духоўную семінарыю ў Вільні. Адначасова запісаўся на курсы тэалогіі Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя. У 1941 годзе ў Віленскай кафедры атрымаў дыяканскія пасвячэнні з рук архібіскупа Рамуальда Ялбжыкоўскага. 3 сакавіка 1942 г. арыштаваны гестапа, знаходзіўся ў турме ў Лукішках, а потым быў высланы ў Германію, але ў Варшаве ўцёк з палону. Нейкі час хаваўся ў ксяндзоў арыяністаў, затым у Лазневе (20 км ад Варшавы), дзе скончыў сваю навучанне. 14 лютага 1943 г. атрымаў святарскае пасвячэнне, прыміцыйную Святую Імшу адправіў у Чэнстахове.
Вясной 1943 г. прызначаны вікарыем у Чорную Весь на Беласточчыне, затым пераведзены ў Ухава. Пасля таго, як немцы спалілі Ухава, пераехаў у Беласток, дзе выконваў святарскую паслугу ў касцёле Святога Роха. У студзені 1953 г. абараніў доктарскую дысертацыю. У 1971 годзе прызначаны канцлерам архібіскупскай курыі ў Беластоку, а ў 1974 — капітульным канонікам базілікі Віленскай метраполіі.
Памёр 28 верасня 1993 г. а дзевятай гадзіне вечара. Дзень 1 кастрычніка 1993 г. на Беласточчыне быў абвешчаны днём смутку і жалобы.
Амбразіянскі абрад
Амбразіянскі абрад (таксама часам завецца міланскім абрадам, ritus Ambrosianus) — адзін з лацінскіх заходніх літургічных абрадаў, выкарыстоўваецца ў архідыяцэзіі Мілана (за выключэннем Монцы), а таксама болей чым у 100 парафіях дыяцэзій Павіі, Бергама (абедзве знаходзяцца ў Італіі) і Лугана (Швейцарыя). Названы па імені святога Аброзія Медыяланскага, аўтарытэтнага доктара Царквы IV ст., міланскага біскупа, рэфарматара літургіі і царкоўнага спеву.
Узнікненне і развіццё
Традыцыя звязвае мясцовую літургічную традыцыю з апосталам Барнабай, які прапаведаваў у Паўночнай Італіі, і ягоным вучнем Анаталонам, першым медыяланскім біскупам; распаўсюджванне абраду на бліжнія рэгіёны прыпісваецца сёмаму міланскаму біскупу Міраклету (канец III стагоддзя). Да моманту абрання Амброзія на пасад медыяланская літургія мела сфарміраваны парадак, на асобныя моманты якога спасылаецца ў сваіх творах сам Амброзій. Аднак сапраўдная гісторыя паходжання амбразіянскага абраду застаецца нявысветленай. Няма, аднак, сумневу, што амбразіянскі абрад вельмі старажытны і, магчыма, з'яўляецца нашчадкам абраду, больш старажытнага, чым рымскі.
Па прыкладзе ўсходніх цэркваў Амброзій увёў у Медыялане антыфонны спеў гімнаў, яму ж належыць аўтарства шматлікіх з іх. Сам стыль царкоўнага спеву, уведзены ім у Медыялане, называецца амбразіянскім спевам. Тым не менш, Амброзій толькі ўпрыгожыў, а не змяніў сутнасныя часткі ці парадак набажэнства, але ў наступныя стагоддзі медыяланская літургія моцна звязваецца з яго постаццю. Менавіта прызнаны аўтарытэт Амброзія дазволіў захавацца асабліваму міланскаму абраду, нягледзячы на ціск з боку рымскага абраду.
Першыя звесткі пра асаблівы міланскі абрад утрымліваюцца ў сачыненнях Амброзія Медыяланскага. У наступным V стагоддзі пра яго ўзгадваюць тры аўтары: Марцін Турскі, Гаудэнцый з Брэшыі, равенскі біскуп Пётр Хрызалог. Нашэсце лангабардаў-арыян прывяло да 80-гадовага сыходу міланскіх біскупаў у Геную (569—649 гады). У гэты перыяд, паводле шэрагу даследчыкаў, у анафару амбразіянскага абраду праніклі некаторыя малітвы з канона рымскай імшы.
У эпоху Каралінгаў адбывалася сістэматызацыя амбразіянскага абраду і паралельна з гэтым узмацненне ўплыву рымскага абраду. Так, пад канец VIII стагоддзя ў міланскім сакрамэнтарыі былі ўніфікаваныя малітвы літургіі, затым двойчы рэфармаваныя набажэнствы сутачнага цыклу (першы раз — пад уплывам візантыйскага абраду, другі — набажэнстваў бенедыктынцаў). Адзін з летапісцаў Ландульф Стары прыводзіць паданне пра спробу Карла Вялікага скасаваць амбразіянскі абрад, але намерам імператара перашкодзіў цуд — пакінутыя на ноч на алтары зачыненымі кнігі рымскага і міланскага абраду апынуліся нараніцу адкрытымі, аднак іншыя крыніцы не падтрымліваюць гэтае паданне. IX—XII стагоддзямі датуюцца самыя раннія з захаваных літургічных рукапісаў міланскага абраду — Сакрамэнтарый, Мануал, Псалтыр, Рытуал і Цырыманіял. У гэты перыяд таксама Псалтыр, які выкарыстоўваўся ў Мілане, адрозніваўся ад рымскага — тут чыталася Vetus Latina, а не Вульгата.
Па меры ўзмацнення ўлады рымскіх папаў, яны неаднаразова спрабавалі скасаваць амбразіянскі абрад. Дакументальна пацверджаныя такія спробы Яўгена III і Анастасія IV. Магчыма, аналагічныя дзеянні прадпрымалі Мікалай II, Грыгорый VII і Яўген IV. Тым не менш, амбразіянскі абрад не толькі не знік, але нават распаўсюдзіўся па сярэднявечнай Еўропе: у XII стагоддзі канонікі Ратысбоны пыталіся ў Мілане кнігі для набажэнстваў, у XIV стагоддзі імператар Карл IV увёў гэты абрад у пражскай царкве святога Амброзія, у XVI стагоддзі элементы міланскай літургіі існавалі ў Капуі і Аўгсбургу. У XV стагоддзі была праведзеная чарговая ўніфікацыя амбразіянскага абраду і выдадзеныя афіцыйныя версіі імшала і брэвіярыя.
Рэформы XX стагоддзя
Пасля Другога Ватыканскага сабора амбразіянскі абрад быў рэфармаваны па тых жа прынцыпах, што і рымскі, у выніку чаго яшчэ больш зблізіўся ў ім.
Першыя змены былі ініцыяваныя кардыналам Дж. Манціні, арцыбіскупам Мілана ў 1954—1963 гадах. Але шырокая рэформа афіцыйна пачалася толькі пры яго пераемніку кардынале Джавані Каломба 28 лютага 1967 года. Цягам дыскусіі прапанавалася ўвогуле скасаваць амбразіянскі абрад, але ў выніку быў прыняты кампрамісны варыянт: абнаўленне міланскага абраду па тых жа прынцыпах, што і рымскага, але з захаваннем тэкстаў малітваў і сукупнасці фармуляраў імшы. У 1974 годзе быў выдадзены новы амбразіянскі каляндар, а ў 1976 годзе — новы амбразіянскі імшал.
Літургічны год
Новы літургічны год распачынаецца ў Мілане, як і ў большасці лацінскіх абрадаў, у першую нядзелю Адвэнту. У адрозненне ад рымскага абраду, але ў адпаведнасці з масарабскім і зніклым галіканскім абрадам, Адвэнт у Мілане пачынаўся ў першую нядзелю пасля ўспаміну святога Марціна (11 лістапада), гэта значыць, ён працягваўся 6 тыдняў і быў адпаведна на два тыдні даўжэйшы за рымскі. Падчас рэформаў Паўла VI гэтая асаблівасць была скасаваная, але затым адноўленая. Шостая, апошняя нядзеля Адвэнту прысвячалася адзначэнню Звеставання Багародзіцы. Асаблівымі днямі былі feriae de exceptato — апошнія дні перад Хрыстовым Нараджэннем (у залежнасці ад года іх было ад двух да шасці), не лічачы вігіліі, у якія спяваліся асаблівыя антыфоны і псальмы. Першы дзень пасля Звеставання называўся Christophoria і быў, па ініцыятыве арцыбіскупа Федэрыка Барамея, прысвечаны ўспаміну вяртання Святой Сям'і з Егіпту.
У адрозненне ад рымскага абраду, Вялікі пост у амбразіянскім абрадзе працягваецца роўна шэсць тыдняў і пачынаецца ў панядзелак першага тыдня, пры гэтым рымская Папяльцовая серада не адзначаецца. У пятніцы Вялікага посту (уключаючы і Вялікую пятніцу) літургія не здзяйсняецца, што родніць амбразіянскі абрад з візантыйскім. Візантыйскую традыцыю таксама нагадваюць названні нядзельных дзён Вялікага посту паводле тэмы евангельскіх чытанняў: пра самаранку (de samaritana), пра Абрагама (de Abraham), пра сляпога (de caeco), пра Лазара (de Lazaro). Набажэнствы Вялікага тыдня захоўваюць шматлікія асаблівасці.
Хрост катэхумэнаў здзяйсняўся толькі на Вялікдзень, у сувязі з чым наступная нядзеля называлася in albis (у белым адзенні), а другая велікодная нядзеля — in albis depositis (пасля зняцця белага адзення).
Панядзелак, аўторак і серада тыдня перад Пяцідзесятніцай зваліся трыдуумам літаній (triduum litaniarum), у гэтыя дні чыталіся літаніі апосталам і мучанікам, малінскім святым і святым жанчынам адпаведна. Гэты звычай быў запазычаны з рымскага абраду ў V стагоддзі. Міланскі абрад меў яшчэ два асаблівыя цыклы: чатыры ці пяць нядзеляў пасля 29 жніўня (успамін мучаніцтва Яна Хрысціцеля) называліся post Decollationem, а таксама тры нядзелі кастрычніка, у апошнюю з якіх адзначалі асвячэнне Вялікай царквы, гэта значыць Міланскага сабора.
У ходзе рэформ Паўла VI былі адмененыя асаблівыя цыклы нядзеляў пасля Аб'яўлення, успаміну мучаніцтва Яна Хрысціцеля і кастрычніцкія, свята Christoforia, трыдуум літаній. Шасцітыдневы Адвэнт, асаблівыя дні перад Божым Нараджэннем (цяпер завуцца prenatalizie), шматлікія літургічныя асаблівасці Вялікага тыдня, адсутнасць імшаў па пятніцах Вялікага посту захаваныя. Замест скасаванага свята Christoforia адзначаецца свята Святой Сям'і (чацвёртая нядзеля студзеня). У сучасным амбразіянскім календары свята Аб'яўлення Пана адзначаецца ў нядзелю паміж 2 і 6 студзеня, Узнясенне Пана — у сёмую велікодную нядзелю, свята Цела і Крыві Хрыста — у першую нядзелю пасля дня Святой Тройцы. 12 верасня адзначаецца свята Імя Найсвяцейшай Панны Марыі, якое адсутнічае ў рымскім календары. У трэцюю нядзелю кастрычніка святкуецца асвячэнне саборнай царквы, а ўзяты з рымскага календара дзень Хрыста, Валадара Сусвету адзначаецца на два тыдні раней, чым у рымскім абрадзе.
У выніку рэформ у амбразіянскі каляндар было ўключана шмат агульнакаталіцкіх святых. Са святаў, прысвечаных міланскім біскупам, захавана толькі пяць, а астатнія аб'яднаныя з успамінам першага міланскага біскупа Анаталона (25 верасня). У амбразіянскім календары адзначана 30 святых і 2 благаслаўлёных, чые імёны не ўзгадваюцца ў рымскім календары. Яшчэ 10 міланскіх святых маюць дні больш высокай ступені, чым у рымскім календары. Святы на чэсць яшчэ 18 каталіцкіх святых, успамін якіх у рымскім календары прыпадае на prenatalizie, Вялікі пост ці супадае з успамінам міланскіх святых, пераносіцца ў амбразіянскім абрадзе на іншыя дні.
Асаблівасці літургіі
Дарэформены парадак літургіі схематычна ўяўляў сабой наступную паслядоўнасць:
У перыяд Каралінгаў у склад літургіі агалошанных быў уведзены спеў Gloria. У нядзелі Вялікага посту замест гэтага гімна чыталіся дзве літаніі з адказамі веруючых. У наступныя гады амбразіянская літургія яшчэ больш збліжалася з рымскай. У выніку анафара амаль не адрознівалася ад рымскай. Да ўстаноўчых словаў у амбразіянскім абрадзе дадаюцца словы «Будзеце смерць маю абвяшчаць, вызнаваць маё Уваскрасенне, прыйсця майго чакаць, пакуль Я зноў з нябёс не прыду да вас.» У амбразіянскім абрадзе таксама захавалася значна большая колькасць прэфацый. З XIII стагоддзя ў Мілане быў запазычаны звычай паднясення Дароў, але без гуку званочкаў.
У склад амбразіянскай літургіі ўваходзяць шматлікія зменныя спевы, частка з якіх запазычана з візантыйскага і рымскага абрадаў. Арыгінальнымі з'яўляюцца антыфоны, спяваныя пасля Евангелля, на ахвяраванне дароў, на пераламленне святога Хлеба. Вядомы рымскі спеў Agnus Dei гучыць толькі на імшах за памерлых, а на астатніх выконваецца мясцовы confractorium — антыфона на пераламленне святога Хлеба.
Літургічныя рэформы XX стагоддзя былі праведзеныя па некалькіх кірунках. Частка абрадаў, малітваў (знак супакою, малітва над сіндонам, арыгінальныя прэфацыі) і спеваў (антыфоны пасля Евангелля, confractorium) захаваныя. Амбразіянскі звычай трох чытанняў перанесены ў рымскі абрад. Іншыя абрады (пацалунак Евангелля, пурыфікацыя) і спевы паміж чытаннямі запазычаныя з рымскага абраду. Актуальны амбразіянскі імшал утрымлівае 6 эўхарыстычных малітваў: традыцыйны міланскі канон, другая, трэцяя і чацвёртая малітвы рымскага імшала, два арыгінальныя амбразіянскія каноны Вялікага чацвяра і Пасхальнай вігіліі. У цэлым, амбразіянскі імшал прыкладна на 1000 літургічных формул больш багаты за рымскі.
Набажэнствы сутачнага цыклу
Згодна з друкаванымі выданнямі XVI стагоддзя, сутачны цыкл амбразіянскага абраду меў наступныя часткі:
Асновай пералічаных набажэнстваў былі псальмы і біблійныя спевы, да якіх дадаваліся чытанні з Пісання ці жыццяў святых, а таксама амбразіянскія антыфоны і гімны. У цэлым, набажэнствы сутачнага цыклу адпавядалі сярэднявечнай лацінскай манаскай практыцы, але з захаваннем шэрагу асаблівасцяў старажытнага катэдральнага служэння гадзінаў.
Сярод іншых асаблівасцяў абраду — форма святых начынняў і парадак здзяйснення сакрамэнтаў, напрыклад, хрост заўсёды здзяйсняецца праз акунанне.
Сабор Святога Стэфана (Мец)
Сабор Святога Стэфана або Ме́цкі сабо́р (Cathédrale Saint-Étienne de Metz, Stephanuskathedrale von Metz) — гатычны каталіцкі сабор у французскім горадзе Мец, дэпартамент Мозель, рэгіён Латарынгія. Сфарміраваны XIV стагоддзі, калі да паўночнага фасада старой раманскай царквы быў прыбудаваны новы неф. Сабор размешчаны ў самым цэнтры горада, на плошчы Зброі (Place d'Armes) і з’яўляецца асноўным аб’ектам гістарычнага цэнтра горада. У XV стагоддзі да сабора былі прыбудаваны папярочны неф і хоры. Вышыня нефа складае 41,41 метра, што робіць яго трэцім па велічыні ў Францыі.
Сабор Святога Стэфана з’яўляецца кафедральны саборам Мецкай дыяцэзіі Рымска-Каталіцкай царквы і рэзідэнцыяй біскупа Меца.
Сваю неафіцыйную назву — «Ліхтар Божы» — сабор атрымаў за вялікай колькасці вітраж оў, у прыватнасці, тут знаходзіцца самы вялікі вітраж у свеце, яго плошча складае 6,496 м². Над вітражамі сабора працавалі мастакі розных часоў і стыляў: у эпоху Адраджэння — Эрман фон Мюнстэр (Hermann von Münster), Тэабальд з Ліксгейма, Валянцін Буш (Valentin Bousch), у эпоху рамантызму — Шарль-Ларэн Марэшаль (Charles-Laurent Maréchal), а ў XX стагоддзі — ташыст Ражэ Бісьер (Roger Bissière), кубіст Жак Віён (Jacques Villon) і  мадэрніст Марк Шагал.
Гісторыя
З III стагоддзя горад Мец быў цэнтрам біскупства. Першая царква на месцы сучаснага сабора была ўзведзена ў V стагоддзі ў гонар Святога Стэфана. Гэты святы, які жыў у I стагоддзі, стаў папулярным пасля здабыцця яго магілы ў 415 годзе, пасля гэтага ў гонар Святога Стэфана было асвечана шмат цэркваў, у прыватнасці, саборы ў Ліможы, Тулузе,  Буржы і г.д.
Гісторык Рыгор Турскі распавядае, што, пасля нападу на Мец гунаў 7 красавіка 451 года адзіным ацалелым гарадскім будынкам стала царква Святога Стэфана. У VIII стагоддзі, пры дапамозе Піпіна Кароткага, да царквы былі прыбудаваны алтар, прэзбітэрый, амбулаторый і балдахін працы майстра Храдэганга. У 965—984 гадах па загаду біскупа Тэадорыха I, гэтыя элементы былі заменены новымі, у стылі раманскай архітэктуры. Перабудовы завяршыліся ў 1040, тады ж біскупам Тэадорыхам II была асвечана новая базіліка. Каля 1180 года на паўднёвым баку базылікі пачалося будаўніцтва капліцы Нотр-Дам-ля-Ронд ў стылі ранняй готыкі, завершанай у 1207 годзе.
У 1220 годзе біскуп Конрад фон Шарфенберг вырашае пабудаваць вялікі кафедральны сабор на месцы базілікі. Адным з архітэктараў сабора стаў П'ер Пера (Pierre Perrat), які раней прымаў удзел у будаўніцтве іншых буйных сабораў.
Асновай новага будынка былі сцены старой базілікі. Вестверк сабора быў створаны ў прыбудаванай раней капліцы, якая стала парталам новага сабора, тады ж з’явіліся бакавыя нефа сабора. Наступны этап будаўніцтва праходзіў у 1265—1285 гадах, калі былі ўзведзены трыфорый і дзве званіцы. У 1290-х гадах скончылася будаўніцтва вестверка, скляпенняў галоўнага нефа і аркбутанаў.
У 1300—1330 гадах на паўднёвым баку сабора была збудаваная капліца Найсвяцейшай Дзевы Марыі Марыі, у 1380 годзе завершана злучэнне паміж былой гатычнай капліцай і нефам. У 1384 годзе вітражны майстар Эрман фон Мюнстэр стварыў вітражны тымпан на заходнім фасадзе і акно-«ружу».
Будаўніцтва сабора працягнулася ў канцы XV стагоддзя, калі ў 1478—1483 гадах майстар Ан дэ Ранканваль (Hannes de Ranconval) узводзіць шпіль сабора, каля 1490 года дабудоўваецца паўночны трансепт, а ў канцы 1490-х гадоў былі завершаны гатычныя хоры і ўсходняя частка сабора. У 1504 годзе паўночны трансепт быў упрыгожаны вітражным тымпанам працы майстра Тэабальда з Ліксгейма ( Théobald de Lixheim ). У тым жа годзе пачалося будаўніцтва паўднёвага трансепта, і каля 1520 года асноўны аб’ём будаўніцтва быў завершаны. У 1518—1539 гадах майстар Валянцін Буш ўпрыгожыў сабор вітражамі.
Сабор быў асвечаны 11 красавіка 1552.
У 1755 годзе французскі архітэктар Жак-Франсуа Бландэль прапанаваў рэканструяваць будынак сабора. Праект рэканструкцыі падтрымаў губернатар Меца Труа-Эвешэ, які вырашыў, што Мец не павінны саступаць Нансі і яго плошчы Станіслава. У выніку рэканструкцыі перад саборам з’явілася плошча, Каралеўскае месца, для чаго прыйшлося разбурыць прылеглыя будынкі: манастыр, тры царквы (Сен-П’ер-ле-В’е, Сен-П’ер-ле-мажор і капліцу герцага Латарынгскага, дамы) і фасад сабора. Рэканструкцыя завяршылася ў 1764 годзе.
У 1877 годзе сабор значна пацярпеў ад пажару, выкліканага феерверкамі. Пасля гэтага выпадку было вырашана адбудаваць сабор у формах неаготыкі. У 1898—1903 гадах быў цалкам перабудаваны заходні фасад. Порцік працы Бландэля быў разбураны, а на яго месцы пабудаваны новы, у неагатычным стылі.