cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ганс Леві
Біяграфія
Падчас Другой сусветнай вайны Ганс Леві атрымаў ліцэнзію пілота, але потым пачаў працаваць на Абердзінскім выпрабавальным палігоне. У 1950 годзе ён быў звольнены з Берклі за адмову падпісаць клятву лаяльнасці. У 1952 і 1953 гадах ён выкладаў у Гарвардскім і Стэнфардскім універсітэтах, пакуль Вышэйшы суд штата Каліфорнія не аднавіў яго на пасадзе. Ён пакінуў Берклі ў 1972 годзе, а ў 1973 годзе стаў адным з першых двух ардуэеўскіх прафесараў у Мінесоцкім універсітэце.
Дворышча (Руднянскі раён)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Беларусы ў Сіднеі
Беларусы ў Сіднеі, паводле агульнай думкі, былі найбуйнейшай беларускай супольнасцю ў Аўстраліі. Яны тут з’яўляюцца ў сярэдзіне 1948 года. У 1950 годзе беларусы Сіднея арганізацыйна аформіліся.
Пачатак
З самага пачатку былі вызначаныя два накірункі дзейнасці: наладжванне беларускага культурнага жыцця і сацыяльнай дапамогі і стварэнне арганізацыі, якая б бараніла цікавасці беларусаў.
7 студзеня 1950 года быў заснаваны Беларускі Клуб у Сіднеі.
Падзел
21 студзеня 1951 года на паседжанні акруговай арганізацыі Беларускага Аб’еднання у Аўстраліі ў Сіднеі і ягонай Галоўнай управы Уладзімір Клуніцкі і Пётра Гайдзель пакінулі склад управы, бо, на іх думку, яна набывала БЦРаўскі характар. 25 сакавіка 1951 года група з 17 былых сяброў Аб’еднання праводзіць арганізацыйны сход уласнага Беларускага Аб’еднання у Новай Паўднёвай Валіі, якое згуртавала прыхільнікаў Рады БНР на чале з Міхасём Лужынскім. У сакавіку 1952 года была спроба правесці сумеснае святкаванне і дамовіцца пра агульнае кіраўніцтва арганізацыямі, але сустрэча скончылася канчатковым разрывам паміж арганізацыямі. Такім чынам, у грамадскім жыцці адбыўся падзел на прыхільнікаў БЦР і Рады БНР.
У першыя гады расколу выходзілі дзве рэдакцыі раней адзінага «Новага Жыцьця».
Прыхільнікі БЦР
Да падзелу ў Беларускім Аб’еднанні ў Аўстраліі на чале з Міхасём Зуём было 27 сяброў, а ў 1954 годзе — ужо да 62. Прыхільнікі БЦР адрадзілі на новай аснове Беларускі Клуб, які стаў Культурна-Асветным клубам, кіраўніком якога стаў галоўны ініцыятар ягонай дзейнасці Язэп Шкода.
У 1955 годзе пры Аб’еднанні і Клубе быў створаны беларускі мяшаны хор пад кіраўніцтвам С. Анічкава, расейца з паходжання, прафесійнага хормайстра. Гэты хор выступаў на беларускіх святкаваннях і на міжнацыянальных дзеях. З ініцыятывы Аб’еднання і Клуба частка сабраных грошай пайшла на запіс і прадукаванне кружэлак з запісам беларускіх песень у выкананні хора, аднак якасць гучання аказалася нізкай.
У 1950-х пры Аб’еднанні быў таксама створаны драматычны гурток, які ставіў на святкаваннях беларускія п’есы ды меў поспех у гледачоў. Сярэдзіна 1950-х стала вяршыняй клубнай актыўнасці.
У 1957 годзе Беларускі Культурна-Асветны Клуб быў скасаваны, а ягоная маёмасць перайшла мясцоваму аддзелу Аб’еднання.
У 1960-я збольшага дзейнасць Аб’еднання ў Аўстраліі была вядомая удзелам у розных нацыянальных, міжнародных і ўрадавых мерапрыемствах з мэтай рэпрэзентацыі беларусаў.
Прыхільнікі Рады БНР
У ліпені 1952 года прыхільнікі БНР з Беларускага Аб’еднання ў Новай Паўднёвай Валіі зарэгістравалі першы прыход БАПЦ у Сіднеі, дзе праводзіліся набажэнствы, чаму спрыяў архіяпіскап Сяргей. У першай палове 1950-х гадоў святкаванні прыхільнікаў Рады БНР суправаджаліся малебнамі або літургіямі ў выкананні айца Уладзіміра (Зялінскага), часам разам з протаярэем Анатолем (Кунцэвічам). Рэлігійныя практыкі БАПЦ праходзілі ў арандаваных памяшканнях. У 1957 годзе архіяпіскам Сяргей пераехаў у Перт, дзе павінная была быць пабудаваная беларуская царква. З ягоным ад’ездам дзейнасць БАПЦ у Сіднеі заняпала, а вернікі пачалі хадзіць да расейскіх або ўкраінскіх парафій.
Злучэнне
З другой паловы 1950-х гадоў Аб’еднанне ў Аўстраліі і Аб’еднанне ў Новай Паўднёвай Валіі адчувалі адцёк сяброў. Да канца 1960-х гадоў стала відавочна, што суполкам Сіднея трэба аб’ядноўвацца, каб захаваць жыццяздольнасць тутэйшай беларускай грамады.
У траўні 1969 года быў арганізаваны агульны сход беларусаў Сіднея. На сход прыйшло 47 чалавек, якія пастанавілі супольна развязаваць як мага хутчэй справу беларускага дома. Быў створаны адмысловы Камітэт на чале з Міколам Антухом. 25 траўня 1969 года на першай нарадзе Камітэта, акрамя выбараў управы, была агалошая ідэя стварэння адмысловага Беларускага Культурна-Грамадскага Клуба ў якасці агульнай беларускай арганізацыі. З гэтага часу падзел на прыхільнікаў Рады БНР і БЦР скончыўся. Дзейнасць Аб’еднання ў Аўстраліі і Аб’еднання ў Новай Паўднёвай Валіі фармальна хоць і працягвалася, але ўжо занепадала.
14 снежня 1973 года Беларускі Культурна-Грамадскі Клуб афіцыйна быў зарэгістраваны. Таксама ў выніку збірання сродкаў і дзякуючы грошам, якія па сабе пакінуў Адам Чурыла, памерлы ў 1972 годзе, было набытае сваё памяшканне. Былі ідэі зрабіць маёмасць Клуба прыбытковай, але яны рэалізаваныя не былі. Паводле Міхася Лужынскага, найбольшы лік удзельнікаў Клуба — 198 чалавек.
Пры клубе быў створаны Жаночы Камітэт, які адказваў за арганізацыю беларускіх мерапрыемстваў. З гэтага часу сталі традыцыйнымі беларускія балі.
У 1976 годзе была зарганізаваная беларуская секцыя радыё, якое стала аб’яднаўчым чыннікам у Сіднеі.
Густаў Шведскі (1799)
Густаў Ваза (Gustav av Wasa; ) — спадчынны прынц Швецыі, сын караля Швецыі Густава IV Адольфа і каралевы Фрыдэрыкі.
Беларусы ў Сіднеі
Сучаснасць
У 1990-х гадах беларуская грамада ў Сіднеі адчувае крызіс: колькасць удзельнікаў змяншаецца, моладзь не цікавіцца дзейнасцю Клуба, а эмігранты з БССР (з рэдкім выняткам) не разумеюць ягоных мэтаў.
Густаў Шведскі (1799)
Біяграфія
Быў старэйшым сынам караля Густава IV і адразу пасля нараджэння абвешчаны спадчыннікам прастола. Калі яму было дзесяць гадоў, яго бацька быў зрынуты ў выніку перавароту. Жадаючы захаваць карону за сынам, кароль 29 сакавіка 1809 года адрокся ад прастола, аднак 10 мая рыксдаг абвясціў, што ён і ўсе яго нашчадкі пазбаўляюцца права займаць шведскі прастол, пасля чаго сям’і давялося адправіцца ў выгнанне і жыць у розных краінах Еўропы.
Прыхільнікі караля — густавіянцы — некалькі разоў спрабавалі дамагчыся прызнання Густава законным спадчыннікам прастола, але беспаспяхова. У 1816 годзе прыняў тытул графа Ітэнбурга, служыў афіцэрам у арміі габсбургскай Аўстрыі і ў 1829 годзе ўдастоены тытула князя Вазы ад імператара Франца II. У 1836 годзе стаў фельдмаршал-лейтэнантам аўстрыйскай арміі.
У 1828 годзе заручыўся з прынцэсай Марыянай Нідэрландскай, але з палітычных прычын быў вымушаны разарваць заручыны і 9 лістапада 1830 года ў Карлсруэ ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой Луізай Амаліяй Бадэнскай, з якой развёўся ў 1843 годзе. У шлюбе нарадзіліся сын Людвіг (1832), які памёр у маленстве, і дачка, прынцэса Карола (1833—1907), якая выйшла пасля замуж за караля Саксоніі Альберта, але гэты шлюб быў бяздзетным.
У 1830 і 1862 гадах кандыдатура Густава ўсплывала ў сувязі з выбарамі караля Грэцыі, аднак сур’ёзнай падтрымкі ён не атрымаў.
У 1884 годзе рэшткі Густава і яго сына былі перапахаваны ў Стакгольме.
NGC 2947
NGC 2947 (іншыя абазначэнні — IC 547, IC 2494, MCG -2-25-4, IRAS09336-1212, PGC 27309) — спіральная галактыка з перамычкай (SBbc) ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
TP SA Tower
TP SA Tower — небаскроб у Варшаве, Польшча. Вышыня 30-павярховага небаскроба складае 128 метраў, таксама будынак мае 5 падземных паверхаў. Будаўніцтва планавалася скончыць да 30 чэрвеня 2002 года, аднак генпадрадчык, кампанія PIA Piasecki SA не паспеў у тэрмін, пасля чаго ў пачатку 2003 года будаўніцтвам занялася PORR Polska SA, і небаскроб быў здадзены ў снежні 2003 года. Падчас будаўніцтва падмурка быў знойдзены 580-кілаграмовы артылерыйскі снарад часоў другой сусветнай вайны. Плошча дома складае 50 000 м², з іх 41 000 м² карыснай плошчы. У доме знаходзіцца штаб-кватэра кампаніі Telekomunikacja Polska SA. Таксама ў ім размешчана кафэ і два рэстараны і некалькі апартаментаў, у падземнай частцы размешчана аўтастаянка. Поўны кошт будаўніцтва склала 200 млн. злотых.
Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)
Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1492—1494 гадоў, Памежная вайна — першая адкрытая вайна Маскоўскай дзяржавы за так званую «отчину» — усходнеславянскія землі, што былі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага.
Гісторыя
Вайне папярэднічалі парубежныя канфлікты, якія пачасціліся з 1486 года, калі ваяводы Івана ІІІ напалі і разрабавалі Любуцк, Мцэнск і Вяземскае княства. Вясною 1492 года Іван ІІІ накіраваў да польскага караля і вялікага князя літоўскага Казіміра IV пасла з праграмай тэрытарыяльных дамаганняў, аднак той вярнуўся назад даведаўшыся пра раптоўную смерць Казіміра (7 чэрвеня 1492 года ў Гродне). Склалася спрыяльная сітуацыя для вайны. У жніўні войска на чале з Ф. Целяпнём-Абаленскім, накіраванае на Любуцк і Мцэнск, папаліла гарады, а баяр і жыхароў забрала ў палон. Восенню маскоўскія ваяводы занялі Хляпень і Рагачоў. У гэты час у Маскву перабеглі князі з парубежных раёнаў Вялікага Княства Літоўскага — С. Ф. Варатынскі, М. Р. Мязецкі, А. і В. Бялеўскія, А. Ю. Вяземскі, што дазволіла Івану ІІІ авалодаць землямі ў верхоўях Акі. Пры дапамозе князёў-перабежчыкаў былі заняты Мязецк, Сярпейск, Масальск, спалены Апакаў, пазней войска князя Д. В. Шчэні захапіла Вязьму. Рыхтуючыся да пашырэння ваенных дзеянняў, вялікі князь маскоўскі сабраў войска ў Вялікіх Луках, Ноўгарадзе, Пскове і Цверы, заклікаў крымскага хана Менглі-Гірэя нанесці ўдар па Вялікім Княстве Літоўскім з поўдня. У 1493 годзе маскоўскае пасольства наведала князя Конрада Мазавецкага і магістра Тэўтонскага ордэна з прапановай стварыць супраць Ягайлавічаў ваенны альянс. Вялікае Княства Літоўскае не было гатова да абароны, таму вялікі князь Аляксандр накіраваў сваіх паслоў у Крым, Заволжскую Арду і да свайго брата польскага караля Яна Альбрэхта з просьбай аб дапамозе. Каб спыніць агрэсію, віленскі двор прапанаваў выдаць дачку Івана ІІІ Алену замуж за вялікага князя Аляксандра. Гэта паслужыла пачаткам перагавораў, у час якіх маскоўскі ўрад імкнуўся заняць як мага больш тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.
Вялікае пасольства
«Вялікае пасольства» вялікага князя Аляксандра, у склад якога ўваходзілі троцкі ваявода П. Янавіч, жамойцкі староста С. Я. Кезгайла, Войтка Янавіч і пісар Хведар Грыгор’еў, прыбыло ў Маскву ў студзені 1494 года. У выніку складаных перагавораў было дасягнута пагадненне аб новай мяжы паміж дзяржавамі. Да маскоўскай дзяржавы адышлі Вяземскае княства і землі ў басейне Верхняй Акі, дзе дакладная мяжа не была вызначана, што пакідала падставы для будучых канфліктаў. Вялікае Княства Літоўскае адмовілася ад прэтэнзій на Ноўгарад Вялікі, Пскоў, Цвер, Разань, прызнала ўсе «ад’езды» вярхоўскіх князёў. Пасольства Вялікага Княства Літоўскага правяло таксама перагаворы аб сватанні Аляксандра да дачкі Івана ІІІ і, атрымаўшы станоўчы адказ, прадстаўляла вялікага князя на заручынах.
Сабрына Харман
Сабрына Харман (Sabrina Harman; нар. 5 студзеня 1978) — вайсковец арміі ЗША, датычная да катаванняў зняволеных у турме Абу-Грэйб.
Харман пазіравала на фоне аголеных іракцаў, напісала на назе аднаго з іх слова «гвалтаўнік», іншага зняволенага, абматанага правадамі, яна паставіла стаяць на вузкай скрыні, заявіўшы, што яго ўдарыць токам, калі ён упадзе на падлогу ці хаця б паварушыцца.
На адной з фатаграфій Харман пазіруе, усміхаючыся і паказваючы вялікі палец, побач з целам закатаванага да смерці зняволенага Манадэла аль-Джамадзі (быў забіты работнікамі ЦРУ).
16 мая 2005 года была прызнана вінаватай па 6 з 7 пунктаў абвінавачвання. Прысуджана да шасці месяцаў турмы.
Рыхард Курант
Рыхард Курант (, Люблінец, Германская імперыя, цяпер Польшча —, , ЗША) — нямецкі і амерыканскі матэматык, педагог і навуковы арганізатар. Вядомы як аўтар класічнай папулярнай кнігі па матэматыцы «Што такое матэматыка?», а таксама адзін з аўтараў крытэрыя Куранта — Фрыдрыхса — Леві.
З 1920 па 1933 гады ён быў прафесарам Гётынгенскага ўніверсітэта. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады ў Германіі і разгрому Матэматычнага інстытута ў Гётынгене Куранту прыйшлося эміграваць. Адзін год ён правёў у Кембрыджы, потым пераехаў у ЗША.
З 1936 года Курант працаваў прафесарам Нью-Ёркскага ўніверсітэта. У Нью-Ёрку яму было даручана стварэнне спецыяльнага матэматычнага інстытута, што ён паспяхова ажыццявіў. У 1958 годзе, калі Куранту было 70 гадоў, ён пакінуў пасаду дырэктара Матэматычнага інстытута, але працягваў актыўнае супрацоўніцтва з ім. У 1964 годзе ўстанова атрымала назву Курантаўскі інстытут матэматычных навук.
У 1963 годзе наведаў СССР у сувязі з удзелам у Савецка-амерыканскім сімпозіуме па дыферэнцыяльных ураўненнях з частковымі вытворнымі, у 1966 годзе Курант стаў замежным членам АН СССР.
Ізяславічы Валынскія
Ізясла́вічы Валынскія, або Валынскія Манамахавічы — галіна дынастыі Рурыкавічаў, якая паходзіць ад кіеўскага князя Ізяслава Мсціславіча. Кіруючая дынастыя ў Кіеўскім (з перапынкамі), Валынскім, Галіцка-Валынскім княствах (Раманавічы) і ў Наўгародскай зямлі (з перапынкамі).
Рудна
Рудна (Рудне) — пасёлак гарадскога тыпу ў складзе тэрыторыі, падпарадкаванай Львоўскаму гарадскому савету ў Залізнычным раёне Львова, размешчаны ў 10 км на захад ад Львова і ўваходзiць у склад Львоўскай агламерацыі.
Геаграфія
Рудна размешчана ў 10 км ад Львова і ў непасрэднай блізкасці (вул. Шэптыцкага) ад чыгуначнай станцыі "Зымна Вада" на лініі Львоў — Масціска. Ёсць яшчэ чыгуначная станцыя "Рудна", якая знаходзіцца каля мястэчка і якою ў асноўным карыстаюцца жыхары былой прыгараднай вёскі Белагоршча.
Па ўскраіне Старога Рудна праходзіць Львоўская кальцавая аўтадарога. Паміж Старым Рудна і Зымнай Вадой працякае рака Зымна Вада, якая ў сваю чаргу дзеліць некалі адну вялікую мясцовасць Зымна Вада на два самастойных населеных пункты.
Да Рудна з поўначы і захаду прымыкаюць Руднаўскі і Вараціўскі лясы. Мястэчка знаходзіцца ў рачным басейне Днястра. Праз заходнюю частку Рудна цячэ паток Зымна Вада, які ў паўднёвай частцы вёскі ўтварае сажалку, у якую з усходу ўпадае Белагорскі паток, які, у сваю чаргу, цячэ з Белагоршча. Воды, якія выцякаюць з гэтай сажалкі, на паўднёвым усходзе ўпадаюць у Старую Раку, якая з'яўляецца левым прытокам ракі Верашчыцы.
Гісторыя
Вёскі Рудна і Зымна Вада ў XIV ст. утваралі адзіны маёнтак пад назвай "Зымна Вада". Да сярэдзіны XIX ст. Рудна лічылася часткай Зымнай Вады і толькі пасля 1866 г. стала асобнай адміністрацыйнай адзінкай. У 1967-1971 гг. вёскі Дубкевічыўка і Надзільнае ўвайшлі ў склад Рудна.
Палі (мова)
Палі (дэванагары: संस्कृता वाक्, літаральна «радок») — індаеўрапейская літаратурная мова, распаўсюджаная ў Паўднёвай Азіі. На мове палі напісаны раннія будысцкія тэксты, а таксама некаторыя помнікі гістарычнай літаратуры.
Паходжанне
Палі з'яўляецца класічным пракрытам. Адрозніваецца ад санскрыта часам паходжання, а таксама дыялектнай базай, лексічна і марфалагічна.
Узнікла ў 1 тысячагоддзі да н.э. у Заходняй Індыі. Некаторыя даследчыкі лічаць, што палі была шырока распаўсюджана ў дзяржаве Магадха і першапачаткова звалася мовай магадха. Найбольш раннія з вядомых тэкстаў з'явіліся ў кан. 1 тысячагоддзя да н.э. на востраве Шры-Ланка. Аднак яны спасылаліся на яшчэ больш ранейшыя помнікі. Шырокае распаўсюджанне набыла ў літаратуры ў сувязі з пашырэннем будызму ў якасці асноўнай рэлігіі.
Ужыванне
Літаратура на палі традыцыйна падзяляецца на кананічную будысцкую і некананічную. Галоўны помнік кананічнай літаратуры — Трыпітака або Палійскі канон, у тым ліку Дхамапада. Да некананічнай літаратуры адносяць шматлікія каментарыі і хронікі.
У гаворцы палі не ўжываецца, але захоўваецца як пісьмовая мова. Аказала моцны ўплыў на станаўленне многіх сучасных літаратурных моў краін Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. У нашыя дні вывучаецца ў рэлігійных будысцкіх навучальных установах.
Пісьменнасць
Палі не мае сваёй асобнай пісьменнасці. Класічным лічыцца напісанне на дэванагары, але ў сучаснасці таксама ўжываюць і іншыя алфавіты, у тым ліку лацінку.
Жыгімонт II Аўгуст
Жыгімонт Аўгуст ( —, ) — вялікі князь літоўскі (1544—1572), кароль польскі (1548—1572). Сын Жыгімонта Старога і Боны Сфорца.
Біяграфія
У 1522 сойм ВКЛ даў гарантыю Жыгімонту Старому, што пасля яго смерці Жыгімонт Аўгуст будзе абраны вялікім князем. У 1526 пасля смерці апошніх мазавецкіх князёў Бона Сфорца намагалася перадаць Мазавецкае княства Жыгімонту Аўгусту, але яно было далучана проста да Польшчы. На сойме ВКЛ у кастрычніку 1529 года Жыгімонт Аўгуст абраны вялікім князем пры жыцці бацькі, а 18 снежня на польскім сойме Жыгімонт Стары дамогся абрання сына польскім каралём. Каранаваны ў Кракаве 20 лютага 1530, але рэальная ўлада ў Польшчы і ВКЛ засталася ў Жыгімонта Старога.
У 1543 годзе быў арганізаваны шлюб Жыгімонта Аўгуста з дачкой спадчанніка Свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанда — эрцгерцагіняй Елізаветай.
У 1544 Жыгімонт Аўгуст атрымаў рэальную ўладу ў ВКЛ, але Жыгімонт Стары захоўваў правы кантролю над выдаткамі велікакняжацкага скарбу.
У 1547 Жыгімонт Аўгуст пабраўся шлюбам з Барбарай Радзівіл. У выніку гэтага шлюбу браты Барбары Мікалай Радзівіл Руды і Мікалай Радзівіл Чорны занялі пануючае становішча ў ВКЛ, і пэўны час Жыгімонт Аўгуст быў пад іх уплывам. Жыгімонт Стары і Бона Сфорца былі супраць гэтага шлюбу, як і значная частка польскіх магнатаў.
Пасля смерці бацькі (1548) Жыгімонт Аўгуст стаў поўнаўладным каралём і вялікім князем. Заключыў тайны дагавор аб узаемнай дапамозе з каралём Чэхіі і Венгрыі Фердынандам I Габсбургам. Гэты саюз быў замацаваны, калі пасля смерці Барбары Радзівіл (1551) Жыгімонт Аўгуст пабраўся шлюбам з эрцгерцагіняй Екацярынай, сястрой сваёй першай жонкі. Пазней адмовіўся ад саюзу з Габсбургамі.
Знешняя палітыка
Знешняя палітыка Жыгімонта Аўгуста была накіравана на захаванне мірных стасункаў з суседнімі дзяржавамі. Герцагства Прусія заставалася васалам Польшчы. Стасункі з Швецыяй палепшыліся, калі ў 1568 сталец там заняў Юхан III, швагр Жыгімонта Аўгуста. Але адносіны з Маскоўскай дзяржавай былі кепскія, Іван IV пачаў Лівонскую вайну (1558—1582), якая падштурхнула ВКЛ да заключэння Люблінскай уніі (1569).
Унутраная палітыка
Унутраная палітыка Жыгімонта Аўгуста была накіравана на паляпшэнне становішча і павялічэнне ўплыву сярэдняй шляхты. На сойме 1562—1563 гг. падтрымаў рэформу скарбу, судоў і войска. Вяртаў сабе землі раздадзеныя магнатам з 1504. У выніку рэформ былі павялічаны прыбыткі дзяржаўнага скарбу. Садзейнічаў правядзенню Валочнай памеры ў ВКЛ. Пачаў стварэнне ваенна-марскога флоту Польшчы, стварыў Марскую камісію. Падчас яго праўлення пашырылася рэфармацыя розных плыняў. Праводзіў палітыку талерантнасці ў адносінах да ўсіх канфесій. Віленскім прывілеем (1563) пацвердзіў роўнасць правоў праваслаўнага і каталіцкага баярства ВКЛ. Зацвердзіў Статут Вялікага Княства Літоўскага (1566). У апошнія гады свайго ўладарання пад ціскам каталіцкай царквы дазволіў дзейнасць езуітаў у Польшчы (з 1564) і ў ВКЛ (з 1569), што стала пачаткам контррэфармацыі. Быў мецэнатам, падтрымліваў мастакоў, архітэктараў, музыкантаў, акцёраў. Яго ўладарста было перыядам росквіту Адраджэння ў ВКЛ.
Каштоўны абклад
''Гэты артыкул пра кніжныя абклады. Артыкул пра абклады ікон гл.: Абклад іконы.''
Каштоўны абклад — раскошны з выкарыстаннем металічных дэталяў з золата або срэбра, каштоўных камянёў, слановай косці, магчыма, у дадатак да больш звычайных  матэрыялаў для вокладак, такіх, як скура, аксаміт ці іншая тканіна. Фактычна пераплетная тэхніка такая ж, як і для іншых сярэднявечных кніг з фоліа, зробленых, як правіла, з вяленю, сшытых разам і прывязаных да драўляных покрыўных дошак. Металічная рама каштоўнага абклада фіксуецца, звычайна на цвікі, да гэтых дошак. Каштоўныя абклады пачалі выкарыстоўваць яшчэ ў позняй антычнасці, хоць такія раннія прыклады і не захаваліся і нават прыклады вельмі рэдкія. Каштоўныя абклады былі менш выкарыстаныя ў канцы Сярэдневякоўя, але ў невялікай колькасці па-ранейшаму вырабляюцца на Захадзе і па гэты дзень, і ў большай колькасці на тэрыторыях, дзе пераважае праваслаўе. Абклады выкарыстоўваліся галоўным чынам для вялікіх манускрыптаў, асабліва Евангелляў, прызначаных для алтара і выкарыстання ў царкоўных службах, а не для вывучэння ў бібліятэцы.
У пераважнай большасці гэтыя абклады былі пазней знішчаны, а іх золата і каштоўнасці знятыя марадзёрамі або гаспадарамі, якія мелі грашовую патрэбу. Некаторыя захаваліся без упрыгажэнняў, а многія яшчэ і асобна ад рукапісаў ці прымацаваныя да іншага манускрыпта. Некаторыя захаваліся ў буйных бібліятэках, напрыклад у ў Нью-Ёрку,  ў Манчэстэры, Брытанскай бібліятэцы ў Лондане і Нацыянальнай бібліятэцы Францыі ў Парыжы. Паколькі разьбяныя рэльефы са слановай косці, як правіла, было немагчыма перапрацаваць у нешта іншае, то яны захаваліся ў значна большай колькасці, даючы больш поўнае ўяўленне аб колькасці каштоўных абкладаў, якія калі-небудзь існавалі. Іншыя прыклады зафіксаваны ў дакументальных крыніцах, але хоць самі рукапісы захаваліся, іх абкладам пашанцавала меней. Келская кніга страціла свой абклад пасля рабавання, а лёс згубленага без вестак абклада Ліндзісфарнскага Евангелля не зафіксаваны.
Ва Усходняй Праваслаўнай Царквы каштоўныя абклады працягваюць рабіць, у асноўным для богаслужбовых Евангелляў, да сённяшняга дня, і існуюць у самых розных мастацкіх стылях. У некаторых абкладах выкарыстоўваюць каштоўныя камяні і жэмчуг, яны, як правіла, маюць пакрыццё з аксаміту або іншай тканіны, да якой каштоўныя камяні прышытыя ці прымацаваныя іншым спосабам. Часцей за ўсё каштоўныя абклады ствараліся для ўласных кніг знатных людзей, асабліва малітоўнікі і часасловы жаночага дваранства, якія таксама маглі ўключаць вышыўку.
Тэхніка і вытворчасць
Тэхніка вырабу ювелірных пераплетаў развівалася на працягу гісторыі тэхналогіі і метадаў, якія выкарыстоўваліся ў стварэнні кніг. У чацвёртым стагоддзі хрысціянскай эры, рукапісы на скрутках папірусу альбо вяленю ўпершыню сталі рабіцца плоскімі і ператварыліся ў кнігі з разрэзаных старонак, звязаных адна з адной праз зробленыя адтуліны на палях. Пачынаючы з V стагоддзя, кнігі сшываліся такім чынам пры дапамозе скураных рамянёў, каб звязаць лісты больш трывала, а каб кніга даўжэй захоўвалася, стос старонак афармлялі дошкамі, размешчанымі зверху і знізу для таго, каб іх трымаць. Гэтыя раменьчыкі сталі працягваць скрозь дошкі, якія цалкам пакрывалі скурай.
Дошкі прадастаўлялі магчымасць для дэкаратыўнага ўпрыгожвання, з металічнымі карпусамі, устаўленымі ў дрэва для ўстаноўкі каштоўных камянёў і ювелірных прадметаў. Матэрыял пакрыцця выкладваўся ўручную і выразаўся па краі абадка, каб паказаць каштоўнасці. Упрыгожаныя манускрыпты, як правіла, з’яўляліся Евангеллямі ці іншымі рэлігійнымі кнігамі, зробленымі для выкарыстання ў царкве. У Сярэднія стагоддзі, адказнасць за стварэнне ўпрыгожаных кніг была ўскладзена не на пераплётчыкаў, на майстроў па метале, якія працавалі з лістамі золата, срэбра або медзі, каб стварыць ювелірныя і эмаляваныя панэлі, якія потым прыбіваліся да драўляных дошак.
Іншыя формы
Металічная таксама ўключала металічныя зашпількі, якія трымалі кнігу закрытай, пакуль ёю не карысталіся, і ізаляваныя металічныя элементы, што ўпрыгожвалі вокладку са скуры ці тканіны, якія былі вельмі распаўсюджаныя ў большай бібліятэк у Познім Сярэдневякоўі. Дэкарытыўныя кніжныя зашпількі або папружкі рабіліся з каштоўнымі камянямі або з выкарыстаннем з XII стагоддзя, у прыватнасці ў Галандыі і Германіі. У Шатландыі і Ірландыі з IX стагоддзя або раней кнігі, якія лічыліся рэліквіямі прападобных лідараў, захоўваліся ва ўпрыгожаных металічных рэлікварыях, званых кумдахі, і пасля такога афармлення, верагодна, ужо не выкарыстоўваліся як кнігі. Іх нават бралі ў бой у якасці своеасаблівага, які насіўся на шыі салдата як ахоўны амулет. Ювелірныя футляры або скрыні таксама выкарыстоўваліся для захавання невялікіх хатніх выданняў Карану на працягу гэтага перыяду часу.
Гісторыя
Каштоўныя абклады былі раскошай, даступнай толькі багатай эліце, і замаўляліся заможнымі прыватнымі калекцыянерамі, вышэйшым духавенствам, каралеўскай уладай і шляхтай, а таксама часта замаўляліся для прэзентацыі ўладара ці шляхціца. Самыя раннія згадкі пра іх вядомы з ліста Ераніма Стрыдонскага 384 года, дзе ён піша пра «багатых хрысціянак, чые кнігі напісаны золатам на пурпурным пергаменце, і апрануты каштоўнымі камянямі…». З як мінімум VI стагоддзя яны з’яўляюцца на мазаіках і іншых выявах, такіх як ікона Хрыста Пантакратара Vi стагоддзя з Манастыра Святой Кацярыны і знакамітая мазаіка Юстыніяна I ў базіліцы Сан-Вітале ў Равене. Панэлі са слановай косці, якія часта змяшчаліся ў цэнтры абкладаў, былі адаптаваныя са стылю, і пераважная колькасць захаваных дыпціхаў — гэта асобнікі, паўторна выкарыстаныя на каштоўных абкладах Сярэдневякоўя. Некаторыя вокладкі былі створаны, каб утрымліваць рэліквіі святых, і гэтыя вялікія кнігі мелі часам бачныя падвесы з залатых шнуроў і насіліся ў публічных працэсіях візантыйскіх імператараў. Асабліва ў кельцкім хрысціянстве ў Ірландыі і Вялікабрытаніі, асобныя кнігі, што належалі манаскім святым, сталі разглядацца як рэліквіі і атрымалі каштоўны абклад або былі змешчаныя ў кумдах.
Каштоўныя камяні і золата не толькі ствараюць уражанне багацця, хоць, безумоўна, гэта адно з іх прызначэнняў, але таксама служаць прадвесцем каштоўнай прыроды ў рэлігійных кантэкстах, а пэўныя тыпы каштоўных камянёў, як лічылі, маюць фактычныя магутныя ўласцівасці ў розных «навуковых», медыцынскіх і магічных адносінах, як выкладзена ў папулярных. Для некаторых богаслужбовых кніг з каштоўнымі абкладамі тэксталагічны аналіз паказаў адсутнасць істотных частак нармальнага тэкставага апарата «рабочай» версіі іх тэксту, сярод іх Келская кніга і. Яны маглі выкарыстоўвацца на службах, але ў манастыры, па сутнасці, былі часткай ўбрання царквы, а не бібліятэкі, напрыклад, запісы з паказваюць, што Келская кніга захоўвалася ў рызніцы.
Візантыйскія і заходнія сярэднявечныя каштоўныя абклады часта маюць стылістычную неаднароднасць. Акрамя таго, што яны ствараліся ў розны час і часам у розных краінах, некаторыя элементы маглі выдаляцца або перастаўляцца з адных тамоў на другія, або аднаўляцца з новых дэталяў з цягам часу. Напрыклад, сучасны абклад паходзіць з розных частак Паўднёвай Германіі, з ніжняй або задняй вокладкай, створанай у VIII стагоддзі (раней, чым кніга, якую яна цяпер упрыгожвае), і верхняй або пярэдняй вокладкай, зробленай у IX стагоддзі. Абедзве часткі ўключаюць пазалочаны метал, арнаментаваны каштоўнымі камянямі. Невядома, калі яны былі прымацаваныя да гэтай кнігі. . Па-за манастыроў гільдыі пераплётчыкаў часта былі абмежаваныя заканадаўчымі абмежаваннямі на прымяненне каштоўных камянёў. Хоць гэта істотна не паўплывала на рамяство дэкарыравання кніг, яны санкцыянавалі колькасць каштоўнасцяў, дазволеных у залежнасці ад пасады або рангу камісіянера працы. Наўрад ці якія-небудзь раннесярэднявечныя каштоўныя аклады захаваліся пасля роспуску манастыроў і Рэфармацыі, калі царкоўныя бібліятэкі ў Англіі былі расфарміраваны, а каштоўныя абклады былі знятыя з кніг у адпаведнасці з законам, каб «пазбавіць і заплаціць у каралеўскую казну усё золата і срэбра, знойдзенае на Папскіх кнігах адданасці». Супастаўныя бясчынствы былі не так шырока распаўсюджаныя падчас кантынентальнай пратэстанцкай Рэфармацыі, але большасць ацалелых абкладаў засталося з каталіцкіх абласцей сярод асобнікаў, што перажылі пазнейшыя войны і рэвалюцыі. На Беларусі каштоўныя абклады ўжывалі для такіх Евангелляў, як Аршанскае (XIII стагоддзе, касцяны, захоўваецца на Украіне), Лаўрышаўскае (XIV стагоддзе, сярэбраны, у Кракаве). Выяўлены металічны абклад Евангелля з Ляхавіч (XVIII стагоддзе), пазалочаны металічны абклад Евангелля з Жабінкаўскага раёна (1838), скураны абклад Статута ВКЛ (XVII стагоддзе, усе зберагаюцца ў Музеі старажытнабеларускай культуры ІМЭФ НАН Беларусі). Вядомыя калекцыя драўляных абкладаў XVIII стагоддзя з Ляхавіцкага, Маларыцкага і Камянецкага раёнаў, металічны абклад, аздоблены гравіраванай і чаканенай выявай святога Міколы (Бярозаўскі раён) і інш.
Нягледзячы на камерцыялізацыю кніжнай прадукцыі за конт друкаванага станка, мастацкія традыцыі ювелірнай пераплётнай справы працягнуліся ў Англіі, хоць і радзей, і часта ў больш простых канструкцыях. Раскошныя абклады былі ўпадабаныя, што відаць з запісу на асабістай бібліятэцы каралевы Лізаветы I, якая аддавала перавагу аксамітным вокладкам. Падчас наведвання ў 1598 годзе  адзначаў на кнігах «вокладкі з аксаміту розных колераў, хоць пераважна чырвонага, з зашпількамі са срэбра і золата, часам з жэмчугам і каштоўнымі камянямі, замацаванымі на абкладах». На працягу XVI і XVII стагоддзяў, стыль развіваўся і аклады звычайна рабіліся з выкарыстаннем аксаміту, атласу, шоўку, і палатна, аформленых рэдка каштоўнымі камянямі, а часцей вышыўкай, металічнымі ніткамі, жэмчугам і бліскаўкамі.
Адраджэнне
Пасля таго, як ювелірны пераплёт перажыў свой рэнесанс, практыка заняпала, пакуль не адбылося яе адраджэнне на рубяжы XX стагоддзя ў Англіі. Вялікі ўплыў на аднаўленне гэтага стылю зрабілі Фрэнсіс Сангорскі і Джордж Саткліф з пераплётнай фірмы. Іх абклады выкарыстоўвалі не вялікія неапрацаваныя камяні як у Сярэдневякоўі, а паўкаштоўныя камяні, устаноўленыя ў прыгожа аформленыя абклады з устаўкамі скуры розных колераў і пазалочанай фурнітурай. Майстэрства гэтых пераплётаў было непераўзыйдзеным; толькі іх канкурэнт рабіў абклады падобнай якасці. Адзін з самых вядомых гэтых абкладаў гэта «Вялікі Амар» (The Great Omar, 1909), створаны для выдання ў перакладзе, які меў залатую фурнітуру, устаўкі рознакаляровай скуры і 1050 каштоўных камянёў, з якіх былі выкладзены выявы трох залатых паўлінаў. Ён затануў разам з «Тытанікам» у 1912 годзе. На сёння захавалася толькі трэцяя рэпрадукцыя гэтага абкладу, паколькі другая, створаная па дызайне Саткліфа яго пляменнікам Стэнлі Брэем, была пашкоджана падчас нямецкіх бамбардзіровак Вялікабрытаніі. Другая спроба Брэя па аднаўленні дызайну абклада захоўваецца ў Брытанскай бібліятэцы з 1989 года.
У 1998 годзе Роб Шэферд з Shepherds Bookbinders купіў Zaehnsdorf і Sangorski & Sutcliffe. У цяперашні час абклады з каштоўнымі камянямі рэдкая практыка, а малыя і вялікія пераплётныя кампаніі шукаюць новыя мастацкія формы і становяцца менш жыццяздольнымі ў сучасным грамадстве.[19] прывязак, якія існуюць на сённяшні дзень знаходзяцца ў прыватных калекцыях і могуць быць знойдзены ў бібліятэках і музеях па ўсім свеце. Абклады, ацалелыя да сёнешняга часу, цяпер знаходзяцца ў бібліятэках і музеях па ўсім свеце.
Цна (прыток Ушы)
Цна — рака ў Вілейскім і Маладзечанскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Уша (басейн Віліі).
Назва
З балцкай лексікі да гэтага гідроніма найбліжэйшае прускае tusn(а)s «ціхі», прускі тапонім Tuseine. Далей да прускага *tusitwei «маўчаць», балцкага *taus- / *tus- «супакойваць, маўчаць, супакойвацца», індаеўрапейскага *taus- «ціхі, маўклівы».
Мяркуецца, што даўней у не захаваных на сёння гаворках балтаў Падняпроўя і Павочча гэтае слова таксама ўжывалася — як і некаторыя іншыя словы, цяпер вядомыя толькі з прускай мовы, напрыклад, ape «рака» (у верхнедняпроўскім гідроніме Опісна, ад *Apesna).
Назвы тыпу Цна фіксуюцца на Верхнім Падняпроўі, Верхнім Павоччы, Верхнім Падонні.
Назву Цна можна перадаць як «Ціхая, спакойная (рака)».
Гідраграфія
Каля ракі вёскі Цна (Вілейскі раён), Чарчонава (Маладзечанскі раён).
Лютня
Лютня — старажытны шчыпковы струнны музычны інструмент з ладамі на грыфе і авальным корпусам. Выканаўца на лютні называецца лютніст, а майстар-вытворца лютняў і наогул любых струнных інструментаў — люцье ад luthier.
Назва
Слова «лютня» верагодна, паходзіць ад араб. العود — аль-'вуд, «драўніна», хоць нядаўнія даследаванні Экхарда Нойбауэра даказваюць, што слова 'вуд проста з'яўляецца арабізаваным варыянтам персідскага слова руд, якое мае значэння струны, струннага інструмента, або лютні. У той жа час Джанфранка Лотэ лічыць, што ў раннім ісламе «дрэва» было тэрмінам з грэблівай канатацыяй, абумоўленай у ім забаронай на любую інструментальную музыку.
Апісанне
Мае выпуклы міндалепадобны корпус з плоскай верхняй дэкай, у якой прарэзана рэзанатарная адтуліна з ажурнай разеткай. Кароткая шырокая шыйка заканчваецца адагнутай назад галоўкай з калкамі для нацягвання струн па баках. Унізе струны замацаваны на падстаўцы, прыклеенай да дэкі. Памеры інструмента і шыйкі, колькасць струн, іх размяшчэнне і настройка гістарычна мяняліся. Гук лютні нагадвае гітарны, здабываецца зашчыпваннем струн пальцамі або плектрам.
Гісторыя
Лютня паходзіць ад уда — найбольш старажытнага інструмента араба-іранскай культуры. У Еўропе вядома з сярэдніх вякоў. Найбольш пашырана ў XV—XVI ст. як сольны, акампаніравальны і аркестравы інструмент. Выкарыстоўвалася ў прыдворнай канцэртнай практыцы, выклікала паяўленне шматлікіх віртуозаў-лютністаў і стварэнне багатай музычнай літаратуры. У XVII—XVIII ст. выцеснена іншымі музычнымі інструментамі. У XX ст. выкарыстоўваецца ў прафесійнай практыцы пры выкананні старадаўняй музыкі.
Флэйм
Флэйм (ад flame — агонь, полымя) — «спрэчка дзеля спрэчкі», акт размяшчэння відавочна некарэктнага, пагрозлівага альбо абразлівага паведамлення, звычайна ў кантэксце дыскусій у Інтэрнэце. Такія паведамленні калі-нікалі з'яўляюцца адказам на раней размешчанае "гарачае" паведамленне.
Даўгмале
Даўгмале — гарадзішча на левым беразе ракі Заходняя Дзвіна, за 22 км на паўднёвы ўсход ад Рыгі (Латвія) — рэшткі старажытнага горада з пасадам і гаванню. Археалагічныя раскопкі праводзіліся ў 1933, 1935—1937, 1966—1970, найстаражытнейшыя знаходкі — бронзавыя сярпы, каменныя прылады датуюцца кан. 2-га тыс. да н.э., умацаванні на паселішчы з'явіліся ў пачатку нашай эры.
Флэйм
Гісторыя сеціўнага флэйму пачынаецца ў асяроддзі канферэнцый Usenet (хоць такія ж дзеянні ўдзельнікаў супольнасцей назіраліся і ў камп'ютарных сетках WWIVnet і FidoNet). Флэйм можа выглядаць як звычайнае паведамленне, але яго лёгка распазнаюць па магчымых мэтах такога выказвання. Флэйм звычайна неканструктыўны, не накіраваны на высвятленне пэўных аспектаў абмяркоўваемага пытання альбо на пераўпэўніванне суразмоўцаў. Матыў для пачатку флэйму звычайна ляжыць у псіхалагічнай ці сацыяльнай сферы. Бывае, што флэймер спрабуе праз флэйм узняць свой аўтарытэт альбо паказаць сваю перавагу над супернікамі па дыскусіі. Таксама нярэдкі выпадак, калі флэймер з'яўляецца абмежаванай асацыяльнай асобай, якая не прыймае ніякіх пазіцый у дыскусіі, якія адрозніваюцца ад яго, і тады ён пачынае персанальна змагацца з "адступнікамі". Калі-нікалі флэймер пераследуе мэту абразіць ці засмуціць удзельнікаў форума. Такіх флэймераў таксама клічуць тролямі. Але часцей за ўсё флэйм пачынаюць людзі, якія маюць вельмі грунтоўныя перакананні па тэме дыскусіі. Некаторыя лічаць, што флэйм з'яўляецца добрым шляхам зняць агрэсію.
Даўгмале
Горад існаваў з пач. X ст., размяшчаўся ў акрузе Пуцелене земгальскай зямлі Упмале. Каля горада было некалькі сёлаў — селішчы на астравах Доле і Марціньсала і селішча Лаўкскола на процілеглым беразе Дзвіны. У IX — 1-й пал. X ст. паселішча было цалкам земгальскае, у XI ст. Даугмале было ўжо ў значнай ступені ліўскім, тымчасова тут жылі і скандынавы. Гарадзішча плошчай 0,4 га, пасад — 2 га, гавань, два грунтавых магільнікі — Даўгмалес Лівес (VII-XII ст., земгала-села-латгала-скандынава-ліўскі) і Томес Нарыняс (XI—XII ст., ліўскі).
Флэйм
Наогул, звычайнае, няфлэймавае паведамленне таксама можа мець некаторыя прыкметы флэйму - напрыклад, яно можа быць варожым па сутнасці, - але такое паведамленне не з'яўляецца флэймам, калі яно накіравана на працяг і развіццё дыскусіі.
Даўгмале
Росквіт гарода — 2-ая пал. X — 1-ая пал. XI ст., калі паселішча з этнічна мяшаным насельніцтвам (земгалы, латгалы, лівы, русіны і скандынавы) робіцца цэнтрам транзітнага гандлю і рамёстваў. У Даўгмале знойдзена больш за 190 манет VIII-XII ст. (арабскія, візантыйскія і заходнееўрапейскія), з іх 130 з'яўляюцца асобнымі знаходкамі, 60 у складзе скарбаў. У пластах гэтага часу знойдзеныя жыллё, жалезаплавільныя печы (знойдзена 265 тыгеляў і іх фрагментаў), ювелірныя і іншыя майстэрні з прыладамі працы, гаспадарчыя пабудовы, рамесныя вырабы ў т.л. па ўсходніх і заходніх узорах, а таксама розных прывазных прадметаў (шкляныя пацеркі, бронзавыя і срэбныя зліткі, рускія шыферныя прасніцы і інш.). У горадзе апрацоўвалі бронзу, волова і срэбра — вырабы з Даўгмале (падвескі — фігуркі, крыжыкі, мініяцюрныя сякеркі і інш.) трапляюцца на тэрыторыі сучасных Беларусі, Расіі, Украіны і Фінляндыі.
Флэйм
Флэймам таксама называюць (хоць і не цалкам правільна) любую доўгую, актыўную, гарачую дыскусію, нават калі яна не змяшчае ніякіх абразаў.
Даўгмале
Заняпад горада пачаўся з сяр. XI ст. і быў звязаны са з'яўленнем у Ніжнім Падзвінні полацкіх прыгарадаў Герцыке і Кукенойса. Канчаткова горад заняпаў у кан. XII — пач. XIII ст., калі ўмацаванні Даўгмале былі разбураныя і больш не аднаўляліся. Разбурэнне было звязанае з будаўніцтвам немцамі Рыгі, бо Даўгмале было яе гандлёвым канкурэнтам. Магчыма з гэтым звязана адзіная, хоць і ўскосная, узгадка Даўгмале ў крыніцах — у Хроніцы Лівоніі Генрыха Латвійскага згаваецца «земгальская гавань». У 1200 годзе Папа Рымскі Інакенцій III, пад пагрозай царкоўнага пракляцця, забараніў усім гандлярам захадзіць ў «земгальскую гавань» з мэтаю гандлю. У той жа хроніцы апісаны выпадак, калі за парушэнне гэтай забароны гандляр і лоцман карабля былі пакараныя смерцю.
Флэйм
Заўважана, што Інтэрнэт-карыстальнікі часцей флэймяць у Інтэрнэце, чым абражаюць іншых людзей у рэальным жыцці, дзе з высокай імавернасцю за такія дзеянні можна пацярпець фізічна альбо сустрэць іншы сур'ёзны адпор з кепскімі вынікамі.
Алмаз (спецпадраздзяленне)
Спецыяльнае падраздзяленне па барацьбе з тэрарызмам «Алмаз» (СПБТ «Алмаз», раней Атрад спецыяльнага прызначэння МУС БССР «Беркут») — спецпадраздзяленне Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, якое вызначае сваю дзейнасць як выкананне шырокага спектру задач па прадухіленні тэрарыстычных актаў і рэагаванні па іх завяршэнні.
Наўпрост падпарадкоўваецца Міністру ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь. Паводле звестак СМІ, падраздзяленне апроч супрацьтэрарыстычных аперацый прымае ўдзел у задушэнні палітычных апанентаў рэжыму Лукашэнкі і прыцягваецца для разгону масавых акцый пратэсту.
Гісторыя
Атрад спецыяльнага прызначэння Міністэрства ўнутраных спраў БССР «Беркут» быў створаны 2 студзеня 1991 года ў адпаведнасці з загадам МУС СССР ад 14 снежня 1990 года. Гэта было першае спецыяльнае падраздзяленне міністэрства ўнутраных спраў на тэрыторыі БССР. Першапачаткова атрад «Беркут» быў у падпарадкаванні ўпраўлення па выкананні пакаранняў МУС БССР.
Першым камандзірам быў прызначаны капітан міліцыі Уладзімір Навумаў, тады яшчэ камандзір патрульнай роты. Асноўнымі задачамі падраздзялення ў той перыяд былі: вызваленне закладнікаў, затрыманні ўзброеных злачынцаў, ліквідаванне беспарадкаў ў месцах пазбаўлення волі.
У 1994 годзе камандзір «Беркута» Уладзімір Навумаў прапанаваў рэарганізаваць і пераназваць спецпадраздзяленне. Увосень 1994 года падраздзяленне было пераўтворанае ў спецыяльнае падраздзяленне Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь з падпарадкаваннем асабіста міністру і атрымала новую назву — «Алмаз». Перад падраздзяленнем былі пастаўленыя новыя задачы, у тым ліку ўдзел у барацьбе з арганізаванай злачыннасцю, затрыманне небяспечных і ўзброеных злачынцаў.
Паводле тагачаснага камандзіра «Алмазу» Мікалая Карпянкова, на 2005 год «Алмаз» правёў амаль 3700 спецыяльных аперацый, затрымаў 4300 чалавек за здзяйсненне цяжкіх злачынстваў, вызваліў 105 закладнікаў, абясшкодзіў 20 выбуховых прылад, адабраў амаль 21100 адзінак зброі і боепрыпасаў. Паводле абвешчаных «Алмазам» звестак, на 2016 год спецпадраздзяленне прыняло ўдзел больш як у 14000 спецыяльных мерапрыемствах і аперацыях, абясшкодзіла больш за 6000 небяспечных выбуховых прадметаў, затрымала больш за 9600 падазраваных у злачынствах, адабрала каля 600 адзінак агнястрэльнай зброі і больш за 37000 боепрыпасаў, звыш за 600 кілаграм наркотыкаў.
Тэрор супраць апазіцыі
14 сакавіка 2002 года Мінскі абласны суд прызнаў вінаватай у выкраданні журналіста Дзмітрыя Завадскага групу, арганізаваную супрацоўнікам «Алмазу» Валерыем Ігнатовічам, асудзіўшы двух чалавек (Валерыя Ігнатовіча і Максіма Маліка) на пажыццёвае заключэнне, а яшчэ некалькі — на розныя тэрміны пазбаўлення волі.
2 сакавіка 2006 года каля РУУС Кастрычніцкага раёна Мінска машына актывіста апазіцыі Юрыя Радзівіла была абстраляная супрацоўнікамі «Алмаз» (пазней стала вядома, што страляў камандзір «Алмазу» Мікалай Карпянкоў). У той жа дзень байцы «Алмазу» затрымалі кандыдата ў прэзідэнты Аляксандра Казуліна, які спрабаваў зарэгістравацца дэлегатам трэцяга Усебеларускага народнага сходу. Пры затрыманні яго жорстка збілі, але адпусцілі ў канцы дня. 25 сакавіка 2009 года (Дзень Волі) былі затрыманыя актывісты «Маладога Фронта» Наста Палажанка і Дзяніс Карноў і вывезеныя за горад. Дзяніс Карноў быў збіты. Актывісты апазналі чалавека, які кіраваў выкраданнем, ім быў супрацоўнік «Алмазу» Аляксандр Лявоненка.
Спецыяльнае падраздзяленне «Алмаз» удзельнічала ў жорсткім падаўленні пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў у жніўні 2020 года. 10 жніўня 2020 года супрацоўнікамі сілавіх ведамстваў Беларусі быў застрэлены мірны бяззбройны пратэстовец Аляксандр Тарайкоўскі. Праз некалькі дзён па забойстве Тарайкоўскага выйшла расследаванне «», у якім аўтары паводле відэаздымкаў зрабілі выснову, што забойства здзейсніў адзін з байцоў спецыяльнага падраздзялення «Алмаз» альбо «Альфа». 21 снежня 2020 года прадстаўнік грамадскай ініцыятывы «» і былы намеснік камандзіра баявой групы «Алмаз» Ігар Макар апублікаваў матэрыялы папярэдняга расследавання. У іх сцвярджаецца, што Аляксандр Тарайкоўскі быў забіты супрацоўнікам спецыяльнага падраздзялення «Алмаз» Каровіным Мікітам Юр’евічам 1993 года нараджэння пры саўдзеле іншых не ўстаноўленых супрацоўнікаў СПБТ «Алмаз», выстрал у вобласць сэрца зроблены самазарадным ружжом Сайга-12К.
Індаарыйскія мовы
{{legend|#ff0000|Цэнтральная і ўсходне-цэнтральная зоны}} {{legend|#ff00ff|Паўночная зона}} {{legend|#0000ff|Паўночна-заходняя зона}} {{legend|#ffff00|Усходняя зона}} {{legend|#00ffff|Паўднёвая зона}} {{legend|#00ff00|Астраўныя}}]] І́ндаары́йскія мовы (таксама вядомыя як інды́йскія) — найбольш распаўсюджаная група моў на індыйскім субкантыненце, якая прадстаўляе сабой групу ў складзе індаіранскае галіны індаеўрапейскай моўнай сям'і.
Горацкае раённае краязнаўчае таварыства
Горацкае раённае краязнаўчае таварыства — суполка краязнаўцаў і гісторыкаў Горацкага раёна (1924—1931 гг.), якая ўваходзіла ў склад Інстытута Беларускай Культуры.
Гісторыя стварэння
Было ўтворана 7 снежня 1924 года. На 1 лютага 1925 года ў ім знаходзілася 363 сябра: 15 прафесараў, 18 выкладчыкаў Беларускай акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі, 220 студэнтаў і 110 выкладчыкаў школ города Горкі і раёна. .Кіраваў арганізацыяй прафесар П.Ц Салаўёў. З 16 красавіка 1925 года ў склад раённага таварыства уваходзіла «Навуковае таварыства па вывучэнню Беларусі», якое існавала пры акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі. Таварыства ўваходзіла ў склад Інстытута Беларускай Культуры.
Дзейнасць таварыства
Сябры таварыства за 1925—1927 гг. правялі 17 сходаў, дзе заслухалі 39 навуковых дакладаў па гісторыі, геаграфіі і эканомікі раёна. Свае матэрыялы яны друкавалі ў газетах «Звязда», «Советская Беларуссия», часопісе «Наш край». Таварыства выдавала штогоднік «Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі», які друкаваўся ў друкарні акадэміі. Усяго выйшла 8 тамоў гэтых прац. Так, у першым томе (1925 г.) былі змешчаны артыкулы А. Ц. Савельева «Вапна і матыльковыя расліны на глебах Горацкага раёна», С.Журыка «Быдла Горацкага раёна», С. П. Мельніка «Стары парк пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадаркі» і інш. Вывучэнню гісторыі этнаграфіі, эканомікі, прыроды Горацкага павета цалкам быў прысвечаны трэці том, што выйшаў у 1927 годзе. Тут былі змешчаны артыкулы Д.Васілеўскага «Кароткі нарыс гісторыі Горацкага раёна і Горак», «Народная асвета ў Горацкім раёне», М.Сраговіча «Яўрэйскае насельніцтва ў Горацкім раёне», Н.Пелехава «Аб становішчы селян Горацкага раёна ў першай палове мінулага сталецця». Матэрыялы аб глебах, геалагічнай пабудове, фауне і флоры, лясах Горацкага раёна надрукавалі Ф. Люнгэрзгаўзен, Н.Пелехаў, Г.Несцярчук, П.Салаўёў, У. Васількоў і інш.
Праца раённага таварыства атрымала высокую адзнаку ў Мінску і Маскве. Так, у прывітанні Цэнтральнага Бюро краязнаўства РСФСР за подпісам акадэміка М. Мара было адзначана: «ЦБ краязнаўства РСФСР з вялікай цікавасцю сочыць за поспехамі працы Горацкага таварыства…».
Аднак у 1931 годзе праца таварыства была падвергнута крытыкі, а яе сябры абвінавачаны ў контрэвалюцыйнай дзейнасці, трацкізме, нацдэмаўшчыне і кандрацьеўшчыне. У канцы 1931 года Горацкае таварыства было распушчана, а некаторыя яе сябры былі рэпрэсіраваны.
Горацкае раённае таварыства адрадзілася только ў 1994 годзе і зараз мая назву «Бацькаўшчына». Яно раз у два гады праводзіць навукова-краязнаўчыя канференцыі і выпускае працы канферэнцій. Сябры таварыства друкуюць кнігі і брашуры па гісторыі Горацкага раёна і БДСГА. Яны прымалі актыўны ўдзел у стварэнні экспазіцыі Горацкага раённага гісторыка-этнгарафічнага музея, музея гісторыіі БДСГА, музея-кабінета Максіма Гарэцкага, музеяў у весках Маслакі, Горы і Аўсянка, у напісанні кнігі «Памяць. Горацкі раён».
Індаарыйскія мовы
Найбуйнейшымі па колькасці носьбітаў мовамі сярод індаарыйскае групы з'яўляюцца мова хіндустані (хіндзі і ўрду, якія часам лічацца адной мовай, 240 млн носьбітаў разам), бенгальская мова (каля 230 млн чал.), мовы панджабі (каля 110 млн чал.), маратхі (каля 70 млн чал.), гуджараці (каля 45 млн чал.), бхаджпуры (каля 40 млн чал.), орыя (каля 30 млн чал.), сіндхі (каля 20 млн чал.), сінгальская мова (каля 16 млн чал.), непальская мова (каля 14 млн чал.) і асамская мова (каля 13 млн чал.). Носьбіты гэтых моў складаюць большасць з усіх носьбітаў індаарыйскіх моў, налічваючы 900 млн чал.
Індыйскі субкантынент
Схематычна гісторыя індаарыйскіх моў на прасторы індыйскага субкантынента выглядае наступным чынам:
Старажытнаіндаарыйскі перыяд
Найранейшыя сведчанні пра сучасную групу індаарыйскіх моў звязаныя з існаваннем ведыйскае мовы, якая выкарыстоўвалася ў старажытных індыйскіх рэлігійных тэкстах і стала прамовай (мовай-продкам) усіх сучасных індаарыйскіх моў. Тагачасны індаарыйскі субстрат (параўнальны з узростам Рыгведы) адзначаецца ў мітані — мове кіруючай дынастыі Месапатаміі, якая існавала ў XVI—XIII ст. да н.э. Тым не менш, адзіным доказам існавання падобнага субстрата з'яўляюцца толькі некалькі ўласных імён і спецыялізаваныя запазычанні.
Прыкладна ў IV ст. да н.э. ведычны санскрыт быў стандартызаваны і кадыфікаваны індыйскім лінгвістам таго часу Паніні, які заклаў літаратурную мову, вядомую як класічны санскрыт.