cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парламенцкія выбары ў Беларусі (1938)
Вынікі
У выбарах у Вярхоўны Савет БССР прынялі ўдзел 3 030 148 з 3 040 710, ці 99,65 % зарэгістраваных выбаршчыкаў. За кандыдатаў блока камуністаў і беспартыйных галасавала 99,9 % выбаршчыкаў, якія ўдзельнічалі ў выбарах. У склад дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР першага склікання былі абраныя 273 дэпутаты: 103 працоўных (37,7 %), 103 сялян (37,7 %), 67 інтэлігентаў (24,5 %). 59 дэпутатаў былі занятыя ў сельскай гаспадарцы, 21 у прамысловасці і транспарце. 206 дэпутатаў былі членамі КП(б) Б. Сярод дэпутатаў былі 167 беларусаў, 75 рускіх, 20 яўрэяў, сем украінцаў і чатыры прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. Узрост 180 дэпутатаў не перавышаў 35 год. У складзе дэпутатаў былі 67 жанчын, ці каля 25 % усяго Вярхоўнага Савета БССР.
Куангбінь
Куангбінь (Quảng Bình) — правінцыя ў В’етнаме. Размяшчаецца на поўначы цэнтральнай часткі краіны, на захадзе мяжуе з Лаосам, з усходу амываецца Паўднёва-Кітайскім морам. Цэнтр правінцыі — горад Дангхоі.
Транспарт
Нацыянальная чыгунка (Ханой—Сайгон) і дарога 1A праходзіць па ўсёй правінцыі.
Аэрапорт Дангхоі знаходзіцца за 6 км на ўсход ад Дангхоі.
NGC 2686A
NGC 2686A (іншыя абазначэнні — NGC 2686-1, MCG 8-16-36, VV 765, PGC 25026) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Замошша (гарадзішча)
Замошша — археалагічны помнік каля вёскі Замошша 2 Полацкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,3 км на паўднёвы захад ад вёскі, на ўзгорку вышынёй каля 13 м, сярод забалочанай мясцовасці.
Апісанне
Пляцоўка авальнай формы памерам 53×37 м, на ўзгорку вышынёй да 14 м, сярод забалочанай мясцовасці, валы і равы не прасочваюцца. Вядома з канца XIX ст.
Даследавалі ў 1949 годзе А. Р. Мітрафанаў (выявіў ляпную гладкасценную кераміку), у 1974 годзе — Г. В. Штыхаў (залажыў раскоп 16 кв. м), у 1977 годзе — В. І. Шадыра (ускрыў больш за 500 кв. м). Культурны пласт ад 2,5 м у цэнтры пляцоўкі да 0,5 м па краях. Выяўлена шмат вырабаў з каменю, косці, гліны, жалеза. Сярод каменных прылад — плоскія клінападобныя і свідраваныя сякеры, зерняцёркі, цёрачнікі, таўкачы, прасліцы. Знаходкі найбольш прадстаўлены касцянымі вырабамі (больш за 200) — прылады працы (долаты, прасліцы, шылы, праколкі, іголкі і інш.), зброя (наканечнікі дзід, дроцікаў, стрэл, ручкі кінжалаў, баявых нажоў), упрыгожанні (шпількі, падвескі, амулеты), розныя дробныя вырабы.
З найбольш цікавых знаходак — касцяныя шпількі з вытанчанай формай галоўкі, якія з’яўляюцца спецыфічнымі прадметамі ўбранства старажытных балтаў, маюць шматлікія аналагі ў Прыбалтыцы, датуюцца VIII—VII стст. да н.э. Гэтыя знаходкі вызначаюць ніжнюю дату гарадзішча, якое ў цэлым адносіцца да днепра-дзвінскай культуры. У верхніх пластах знойдзены жалезныя сякеры, шылы, фрагменты вузкалязовых сякер, сярпы з прамавугольнай спінкай, характэрныя толькі для гарадзішчаў Беларускага Падзвіння, а таксама сярпы латгальскага тыпу.
На мацерыку выяўлены рэшткі агнішчаў, круглыя ямы (дыяметрам 2,5—3 м, глыбінёй 0,6—1 м), запоўненыя вугалем, касцямі жывёл, рэшткамі посуду, разнастайнымі вырабамі з каменю і косці, абпаленымі камянямі. Яны адносяцца да найбольш ранняга перыяду існавання гарадзішча. Магчыма, яны звязаны з рэшткамі жытлаў-зямлянак, якія звычайна рэканструююцца ў выглядзе будана з канічным дахам. На гарадзішчы сабраны абломкі гладкасценнага глінянага посуду слоікападобных і слабапрафіляваных форм. Для слоікападобных гаршкоў характэрны адтуліны на венчыку. Слабапрафіляваныя пасудзіны арнаментаваны пракрэсленымі лініямі ці скразнымі адтулінамі. Зрэдку сустракаецца штрыхаваная кераміка.
У больш позні час гарадзішча выкарыстоўвалася як сховішча. Гарадзішча адносіцца да днепра-дзвінскай культуры і датуецца VIII ст. да н.э. — VI ст. н. э.
Стэйн Эрыксен
Стэйн Эрыксен (Stein Eriksen;, Осла, Нарвегія — , Парк-Сіці, Юта, ЗША) — нарвежскі гарналыжнік, алімпійскі чэмпіён у гіганцкім слаламе (1952), чатырохразовы чэмпіён свету (1952, 1954×3).
Спартыўная кар’ера
Дэбютаваў на міжнародных турнірах у складзе зборнай Нарвегіі ў 19 гадоў. На чэмпіянаце свету па гарналыжным спорце ў 1950 годзе ў Аспене заваяваў бронзу ў слаламе. На Алімпійскіх гульнях 1952 года ў Осла стаў алімпійскім чэмпіёнам і чэмпіёнам свету ў гіганцкім слаламе, бо чэмпіянат свету праходзіў у рамках Алімпіяды, а таксама заваяваў срэбра ў слаламе. За поспехі на Алімпіядзе быў узнагароджаны медалём Холменколена. На чэмпіянаце свету 1954 года выйграў тры залатыя медалі з чатырох магчымых. Пасля сезона 1954 года прыняў рашэнне аб завяршэнні кар’еры.
Вавёркавыя
Вавё́ркавыя (Sciuridae) — сямейства атраду грызуноў. У сямейства ўваходзяць 48 родаў, якія аб’ядноўваюцца ў два падсямействы: вавёркі і палятухавыя. Па колькасці відаў (280) вавёркавыя саступаюць толькі мышыным.
Арэал
Вавёркавыя шырока распаўсюджаны па планеце: адсутнічаюць у Аўстралійскай вобласці, на Мадагаскары, у палярных абласцях, паўночна-заходняй Афрыцы і на поўдні Паўднёвай Амерыкі. Насяляюць самыя разнастайныя ландшафты: ад трапічных лясоў да арктычнай тундры, у гарах сустракаюцца да ніжняй кромкі леднікоў. Вядуць наземны ці дравесны лад жыцця.
Выкарыстанне
Шэраг відаў мае прамысловае значэнні і здабываецца дзеля футра ці мяса. У сямействе ёсць шкоднікі сельскай гаспадаркі (суслікі) і пераносчыкі небяспечных захворванняў чалавека (суркі, суслікі).
Ісін (Шумер)
Ісін (إيسن), — помнік археалогіі на месцы аднайменнага шумерскага горада ў 180 км на паўднёвы усход ад Багдада, сталіцы Ірака.
Гісторыя
Месца, дзе знаходзіўся Ісін, было населена яшчэ ў Убейдскі перыяд. У сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н. э. яно ператварылася ў горад. Аднак у пісьмовых крыніцах Ісін упершыню ўзгадваецца толькі ў канцы перыяда трэцяй дынастыі Ура, калі ўладу ў ім захапіў Ішбіэра, выхадзец з нешумерскай дзяржавы Мары. Па даручэнню ўрскага лугаля Ібі-Суэна ён займаўся забеспячэннем Ура збожжам. Ішбіэра здолеў закупіць вялікую колькасць зерня, дастатковую для пераадолення голада ў Уры, аднак з-за нападу амарэяў быў вымушаны захаваць яго ў Ісіне. У лісце да Ібі-Суэна Ішбіэра патрабаваў ад 600 караблёў для вывазу збожжа і прызначэння сябе намеснікам Ісіна і Ніпура. Па невядомых прычынах караблі так і не прыбілі з Ура ў Ісін, і Ішбіэра выкарыстаў сітуацыю саслаблення лугаля для захопу ўлады ў горадзе і суседніх землях. У лісце намесніка Казалу да Ібі-Суэна выкрываўся план Ішбіэры ператварыць Ісін у новы палітычны цэнтр шумерскай дзяржавы. Аднак планы ўзурпатара не маглі спраўдзіцца да 2004 г. да н. э., пакуль эламіты не захапілі і не разрабавалі Ур. Ішбіэра выгнаў эламітаў з Шумера, вярнуў у Ур статую бога Сіна і, відавочна, далучыў былую сталіцу да створанай ім дзяржавы.
Заснаваная Ішбіэрам першая дынастыя кіравала ў Ісіне да 1860 г. да н. э. У 1760 г. да н. э. улада над Шумерам і Акадам канчаткова перайшла да лугаляў Ларсы. Хаця валадары Ісіна не здолелі вярнуць усе тэрыторыі, раней падуладныя трэцяй дынастыі Ура, яны імкнуліся працягваць актыўную палітыку, наладжвалі гандлёвыя кантакты з іншымі краінамі.
Новы ўздым Ісіна адбыўся ў канцы 2 тысячагоддзя да н. э., калі са саслабленнем Ларсы, а потым Вавілона тут замацавалася другая дынастыя (магчыма арамейскага паходжання). Яна ўсталявала сваю ўладу над Вавілонам і садзейнічала кароткаму перыяду росквіту навук у Месапатаміі.
Сакральны цэнтр
Ісін з'яўляўся важным рэлігійным цэнтрам Шумера, дзе шанавалася багіня Гула. Валадары Ісіна першай дынастыі падтрымлівалі агульнашумерскія рэлігійныя практыкі, вядомыя з часоў трэцяй дынастыі Ура.
Даследаванне
Упершыню навуковае даследаванне месца, дзе існаваў Ісін, было арганізавана амерыканскім вучоным брытанскага паходжання Стывенам Лангданам у 1924 г. Інтэнсіўныя археалагічныя раскопкі праводзіліся ў 1973 — 1989 гг. вучонымі з ФРГ і Ірака. Месца раскопак пацярпела ад умяшальніцтва іракскіх марадзёраў у 2003 г.
Сцяг Ваёмінга
Сцяг Ваёмінга (Flag of Wyoming) - адзін з дзяржаўных знакаў амерыканскага штата Ваёмінг.
Сцяг штата Ваёмінг уяўляе сабой сіняе прамавугольнае палотнішча з белай і чырвонай аблямоўкай. У цэнтры сцяга намаляваны сілуэт амерыканскага бізона (які звычайна завецца ў ЗША «Бафала») белага колеру, які глядзіць у бок тронка. На боку бізона, як кляймо, размяшчаецца пячатка Ваёмінга.
Дадзены сцяг перамог на конкурсе, арганізаваным Ваёмінгскім аддзяленнем руху «Дочкі Амерыканскай Рэвалюцыі» па прапанове прафесара Ваёмінскага ўніверсітэта Грас Райманды Хебарды (Grace Raymond Hebard) з прызам у 20 $. Перамогу на конкурсе атрымала Верна Кеайс Кейеса (Verna Keays Keyes), дыпламаваны спецыяліст Чыкагскага мастацкага інстытута. 31 студзеня 1917 года гэты сцяг быў зацверджаны заканадаўчым сходам Ваёмінга і падпісаны губернатарам Робертам Д. Карэй (Robert D. Carey).
Апісанне сцяга
Вышыня сцяга складае 7/10 яго даўжыні. Знешняя паласа чырвонага колеру шырынёй 1/20 даўжыні сцяга. Да яе прымыкае паласа белага колеру шырынёй 1/40 даўжыні сцяга. Пакінутае поле сцяга сіняга колеру, у цэнтры якога намаляваны белы сілуэт Бафала даўжынёй 1/2 даўжыні сіняй часткі палотнішча, іншыя памеры Бафала павінны быць у прапорцыі да яго даўжыні. На рэбрах Бафала намаляваная вялікая пячатка штата Ваёмінг сіняга колеру. Дыяметр пячаткі 1/5 даўжыні сцяга. Да сцяга прыкладзены залаты шнур з залатымі пэндзлікамі. Адценні чырвонага і сіняга колеру такія ж, як на сцягу ЗША.
Палішчук
Палішчук — прозвішча.
Іардан
Іарда́н, Іярда́н, Ярда́н:
Сугучна: дзяржава Іарданія
IC 5284
IC 5284 — галактыка тыпу Sa (спіральная галактыка) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
HMS А8
HMS А8 — брытанская падводная лодка тыпу А. Пабудавана ў 1904—1905 гадах кампніяй Vickers, на верфі Бараў-ін-Фёрнас, дзе судна было спушчана 23 студзеня 1905 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 8 мая 1905 года.
Падчас Першай сусветнай вайны A4 выкарыстоўвалась ў.
8 кастрычніка 1920 года лодка была прададзена на металалом.
Дняпро
Дняпро́ (Днепр, Дніпро) — рака ў Расіі, Беларусі (у т. л. ў Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абл.) і Украіне. Даўжыня 2201 км (да пабудовы вадасховішчаў 2285 км), у Беларусі — 690 км (найбольш працяглая з усіх рэк Беларусі). Вадазбор 504 тыс. км², на тэрыторыі Беларусі — 63,7 тыс. км² (без басейна Прыпяці). Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1670 м³/с, каля Оршы 123 м³/с, каля Рэчыцы 364 м³/с. Агульнае падзенне ракі ў Беларусі 54 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,08 ‰.
Пачынаецца з невялікага балота на Валдайскім узвышшы (Смаленская вобл.) на вышыні 236 м над узроўнем мора, упадае ў Дняпроўскі ліман Чорнага мора.
Густата рачной сеткі басейна Дняпра на тэрыторыі Беларусі складае 0,39 км/км².
Назва
Большасць даследчыкаў лічыць паходжанне назвы сармацкім і выводзяць яе ад выразу дану апара, што азначае задняя рака (адносна Днястра). Іншыя лічаць, што назва ракі паходзіць ад каранёў дан (дон), што значыць вада, рака і пр (прс), што значыць прыкладна пырскі, якія ўтвараюцца парогамі ў ніжнім цячэнні ракі.
Іншыя вядомыя назвы Дняпра: Барысфе́н (Βορυσθένης — паўночная рака), згадваецца ў працах старажытнагрэчаскіх гісторыкаў Герадота, Страбона і ў некаторых старажытнарымскіх (Плінія Старэйшага), хаця ў рымскіх працах пераважае назва Данапрыс. Славу́тыч, т.б. Славянская (?), метафарычная назва часоў Русі. Вар (верагодна, ад імя індаеўрапейскага бога вады Варуна), гунская назва ракі, ад яе паходзіць печанежская назва Варух або Варуч. Буры-Чай (ад імя бога вайны Барын-Буры, які, па паданні, адпачываў на гэтай ракі), старажытнабулгарская назва. Узу́ (тур. — доўгая), турэцкая назва. Элтэкс, назва, якая ўжывалася ў сярэднявечнай Італіі.
Агульнае
Вярхоўі вадазбору ракі ў межах Смаленскага і Аршанскага ўзвышшаў, правабярэжжа сярэдняй часткі верхняга цячэння на Цэнтральнабярэзінскай раўніне, левабярэжжа на Аршанска-Магілёўскай раўніне, што на поўдні пераходзіць у нізіну беларускага Палесся. На поўдні ад Рагачова па левабярэжжы ракі цягнецца Прыдняпроўская нізіна.
У межах Беларусі даліна пераважна трапецападобная, ніжэй вусця Сажа невыразная. Шырыня яе да Магілёва 0,8—3 км, ніжэй (да вусця Сажа) 5—10 км, у межах Палескай нізіны зліваецца з прылеглай мясцовасцю. Схілы даліны ўмерана стромкія і спадзістыя, вышынёй 12—35 м, парэзаныя ярамі, лагамі, далінамі прытокаў. Пойма на значным працягу ад Магілёва — двухбаковая тэраса, якая ўзвышаецца над межанным узроўнем вады на 5—8 м, шырыня яе 0,1—1 км. Ад Магілёва да Жлобіна пашыраецца да 6 км, у межах Гомельскага Палесся да 10 км. Паверхня поймы ніжэй Магілёва перасечана старыцамі, рукавамі, пратокамі і залівамі, большай часткай адкрытая і разараная. Ёсць павышаныя грывістыя ўчасткі, пясчаныя ўзгоркі і прырэчышчавыя валы.
Рэчышча на вялікім працягу моцназвілістае, багатае перакатамі і мелямі, найбольш выразнымі на ўчастку паміж вусцямі рэк Друць і Сож. За 9 км вышэй Оршы рака праразае граду дэвонскіх вапнякоў, утварае каля в. Прыдняпроўе так званыя Кабяляцкія парогі. Шырыня ракі 60—120 м, паміж вусцямі Бярэзіны і Сажа 0,2—0,6 км, ніжэй 0,8—1,5 км, а ў зоне падпору ад Кіеўскага вадасховішча 3—5 км. Дно роўнае, пясчанае, часам пясчана-жвіровае. Берагі ад спадзістых да стромкіх, на лукавінах разбураюцца, вышынёй ад 0,5 м да 10 м, у асобных месцах наладжаны берагавыя замацаванні.
Рэльеф
Рэльеф раўнінна-пагорысты. Найбольш узнёслая паўночная частка ўяўляе складаную сістэму буйнаўзгорыстых марэнавых узвышшаў (Аршанскае, Мінскае), якія чаргуюцца са слабаўвагнутымі, часта забалочанымі нізінамі і моцна падзеленымі плятопадобнымі дзялянкамі. Адносныя вышыні асобных грудоў вагаюцца ад 30—50 да 120 м. Цэнтральная частка, якая ахоплівае вадазборы рэк Бярэзіна і Сож, пераважна раўнінная, месцамі сустракаюцца хвалістыя і дробнаўзгорыстыя дзялянкі дновай марэны з адноснымі вышынямі 5—30 м. Левабярэжжа да Жлобіна моцна падзеленае далінамі, ярамі, бэлькамі і прыпаднятае адносна правабярэжжа на 40—60 м. Паўднёвая частка вадазбору звязаная з дзюнава-грудкаватымі пясковымі ўтварэннямі вышынёй 5—8 м і асобнымі моцна размытымі марэнавымі грудамі, узвышшамі і градамі вышынёй да 10—60 м над навакольнай мясцовасцю.
Расліннасць
Значная частка тэрыторыі (каля 25 %) занятая ляснымі масівамі, якія размешчаны нераўнамерна. Вялікія лясныя масівы знаходзяцца на вадазборах правабярэжных прытокаў (Бярэзіна, Друць). Левабярэжжа аблесенае значна менш. Лясы тут сустракаюцца параўнальна невялікімі дзялянкамі, найвялікшыя з іх засяроджаныя ў нізоўе Сажа. Лясы мяшаныя, асноўныя пароды — хвоя, елка, дуб.
Суднаходства
Дняпро з даўніх часоў меў вялікае значэнне як транспартная артэрыя, што злучае Балтыйскае мора з Чорным. Па Дняпры праходзіла асноўная частка шляха з варагаў у грэкі. З XII ст. з-за качэўнікаў у нізоўях, Дняпро пачынае губляць сваё значэнне як міжнародны гандлёвы шлях — суднаходства па Дняпры ажыццяўлялася толькі ў верхнім яго цячэнні. У сяр. XVIII ст., пасля ліквідацыі Крымскага ханства, суднаходства аднавілася па ўсяму цячэнню. Да XX ст. у ніжнім цячэнні суднаходству заміналі парогі, якія былі ўзарваныя ў 1930-я гг. Цяпер басейн Дняпра злучаны з басейнамі іншых рэк (Заходняя Дзвіна, Нёман, Вісла), Бярэзінскай воднай сістэмай, Агінскім каналам, Дняпроўска-Бугскім каналам.
Асноўныя прытокі
Справа: Аршыца, Адроў, Лахва, Друць, Бярэзіна, Прыпяць, Ірпень, Інгулец, Цецяраў, Добасна.
Злева: Ухлясць, Ржаўка, Сож, Дзясна, Сула, Самара, Ворскла, Рось, Псёл.
На рацэ
Гарады:
Дарагабуж, Смаленск, Дуброўна, Орша, Шклоў, Магілёў, Рагачоў, Жлобін, Рэчыца, Кіеў, Канеў, Чаркасы, Крамянчуг, Кам’янскэ, Дняпро, Запарожжа, Нікапаль, Энергадар, Новая Кахоўка, Херсон.
Вадасховішчы: Гідраэлектрастанцыі:
Эразм Дарвін
Эразм Дарвін (англ. Erasmus Darwin; 1731—1802) — англійскі натураліст, урач і паэт, дзядуля Чарльза Дарвіна.
Філіп I (кароль Францыі)
Філіп I (Philippe Ier, 23 мая 1052 — 29 ліпеня 1108) — кароль Францыі, кіраваў у 1060—1108 гг. Прадстаўнік дынастыі Капетынгаў. Сын караля Генрыха I і Ганны Кіеўскай. Праўнук заснавальніка дынастыі Капетынгаў караля Гуга Капета.
NGC 2686B
NGC 2686B (іншыя абазначэнні — NGC 2686-2, MCG 8-16-37, VV 765, PGC 25025) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Рафал Брускі
Рафал Брускі (Rafał Bruski; нар., г. Быдгашч) — польскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Член Грамадзянскай платформы.
Біяграфія
На выбарах 2010 года ён балатаваўся на пасаду мэра Быдгашчы, дзе перамог у першым туры з 43,3 % галасоў. 5 снежня таго ж года ён перамог у другім туры выбараў з дзеючым прэзідэнтам Канстанціем Дамбровічам, набраўшы 59,2 % галасоў.
У 2014 годзе паспяхова балатаваўся на выбарах, перамогшы свайго папярэдніка ў другім туры галасавання з вынікам 57,1 % галасоў.
Абарончая граната wz.33
Абарончая граната wz.33 (Granat obronny wz.33) — аскепкавая граната, якая ўжывалася да і падчас Другой сусветнай вайны, як польскай арміяй, так і арміямі іншых дзяржаў. Корпус абалонкі быў адліты з чыгуну і сфармаваны ў ананасавідны авал, тыповы для ручных гранат Першай сусветнай вайны.
Граната была змадэлявана на базе больш ранніх польскіх гранат 1920-х гадоў. Wz.33 абсталёўвалася ўдарным запалам wz.Gr.31. Каб павялічыць надзейнасць, у гранаце было два дэтанатара і два ўдарніка. Карпусы вырабляліся на трох фабрыках, кожная з якіх наносіла літару на корпусе, якая пазначала вытворцу («K» для Konskie, «M» для Варшавы і «W» для Wilno).
Гісторыя
Граната Wz. 33 была створана на базе больш ранніх польскіх гранат. Самая ранняя з іх, granat obronny wz. 23, была створана на аснове англійскай гранаты Мілса. Пасля 1918 года Польшча атрымала больш за 3 380 000 гранат розных тыпаў і падчас савецка-польскай вайны 1920 года набыла яшчэ некалькі мільёнаў.
З-за наяўнасці вялікіх запасаў гранат, было вырашана засяродзіць высілкі па мадэрнізацыі наяўных боепрыпасаў, у першую чаргу шляхам распрацоўкі новага запала, а не на праектаванні цалкам новых гранат. Гэта лічылася лагічным выбарам, бо шэраг польскіх кампаній успадкаваў вытворчыя лініі па вытворчасці нямецкіх гранат часоў Першай сусветнай вайны.
У 1923 годзе дэпартамент узбраенняў пачаў конкурс на стварэнне новага запала, які падышоў бы да нямецкіх ручных гранат M16 і M17 Stielhandgranate, папярэднікаў знакавай «выбівачкі» М24. Зусім новая канструкцыя запала пад аўтарствам А. Чэрпінскага з размешчанай у Кельце кампаніі Granat атрымала перамогу ў конкурсе і была прынята на ўзбраенне як А.С 23. Аднак, паколькі палявыя выпрабаванні паказалі, што A.C. 23 была схільна да збояў у вільготным асяроддзі, Дэпартамент пачаў новы конкурс у 1925 годзе, у якім ізноў атрымаў перамогу запал, прапанаваны Чэрпінскім (A.C. 25). A.C. 23 і 25 сталі стандартнымі запаламі польскіх гранат: Granat obronny wz. 23 выкарыстоўвала A.C. 25 у той час як granat obronny wz. 17-1 (польскі клон нямецкай гранаты М17) выкарыстоўваў варыянт А. С. 23.
Кампанія Granat працягвала распрацоўваць запалы і ў 1929 годзе прадставіла ўзброеным сілам дыстанцыйны запал пад кодавай назвай Gr. 29, заснаваны на больш ранніх праектах Чэрпінскага. Ён быў прыняты ў якасці стандартнага запала для новай абарончай гранаты Granat obronny wz. KC. Урэшце лінейка гэтых запалаў прыйшла да канчатковага варыянту, прынятага на ўзбраенне як Zapalnik wz. Gr. 31 («Запал мадэлі 1931 года, завод Гранат»).
Wz. 31 быў адной з найлепшых гранат у свеце, неўзабаве пасля яго прыняцця на ўзбраенне Войскам Польскім, Францыя і Румынія купілі ліцэнзію на яго вытворчасць. Першапачаткова Францыя купіла 310 000 wz. 31 у 1935 годзе, а праз два гады набыла ліцэнзію і прыняла яго ў якасці стандартнага запала для ўсіх абарончых гранат французскай арміі. Іншай краінай, якая прыняла на ўзбраенне польскі запал, была Грэцыя у 1931 годзе.
IC 5285
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Труды (гарадзішча)
Труды — археалагічны помнік каля вёскі Труды Полацкага раёна Віцебскай вобласці.
Гарадзішча-1
Мясцовая назва Царкавішча. Знаходзіцца за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на ўзгорку вышынёй каля 20 м. Пляцоўка авальнай формы, памерам 45х30 м, з паўднёва-заходняга боку ўмацавана валам вышынёй 3 м. Абследавалі ў 1955 годзе Л. В. Аляксееў, у 1972 годзе – Г. В. Штыхаў, у 1981 годзе – Ш. І. Бекцінееў. Культурны пласт каля 1 м. Раскопкі ў гарадзішчы не праводзіліся.
Гарадзішча-2
Знаходзіцца за 1,2 км на поўдзень ад вёскі, за 0,3 км на паўночны ўсход ад першага гарадзішча, на паўднёвым беразе возера Жыльцы. Займае ўзгорак круглай формы, вышынёй 15–18 м. Пляцоўка дыяметрам 60 м. Выявіў у 1981 годзе Ш. І. Бекцінееў. Раскопкі ў гарадзішчы не праводзіліся.
Гапкаліт
Гапкаліт часцей за ўсё ўяўляе сабой сумесь, якая складаецца з аксідаў медзі і марганцу, якія дазваляюць кіслароду паветра ўзаемадзейнічаць з некаторымі хімічнымі злучэннямі пры пакаёвай тэмпературы. Найбольш вядомыя варыянты гапкаліту — гэта т.з. «гапкаліт I», які складаецца прыкладна з 60 % дыяксіду марганцу (MnO2) і 40 % аксіду медзі (CuO) пры малярных адносінах MnO2 : CuO роўных 1,375 і «гапкаліт II», які ўяўляе сабой сумесь 50 % MnO2, 30 % CuO, 15 % Co2O3 і 5 % Ag2O. Знешне гапкаліт мае ўласцівасці порыстай масы і нагадвае актывіраваны вугаль.
Уладзімір Пятровіч Саламаха
Уладзімір Пятровіч Салама́ха (нар., в. Бераснёўка, Кіраўскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі публіцыст, празаік, кінасцэнарыст.
Біяграфія
Нарадзіўся 24 красавіка 1949 года ў в. Бераснёўка Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці ў сям’і рабочага. Скончыў Скачкоўскую сярэднюю школу Кіраўскага раёна (1966), працаваў карэктарам у рэдакцыі раённай газеты «Зара» (цяпер — «Кіравец»). У 1968—1970 гадах служыў у Савецкай Арміі. Скончыў факультэт журналістыкі БДУ (1975). У 1975—1982 гадах працаваў старшым рэдактарам Дзяржаўнага камітэта БССР па кінематаграфіі. З 1983 года працаваў у рэдакцыі часопіса «Маладосць» — літсупрацоўнікам, загадчыкам аддзела публіцыстыкі, удзельнічаў у падрыхтоўцы бібліятэчкі «Маладосці». Працаваў намеснікам галоўнага рэдактара газеты «Літаратура і мастацтва». У 2004—2008 гадах — галоўны рэдактар часопіса «Вожык». У 2008—2010 гадах — галоўны рэдактар выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі». З 2010 года — загадчык адзела прозы ў часопісе «Полымя».
Сябра Саюза пісьменнікаў БССР і СССР (1982), Саюза пісьменнікаў Беларусі (з 2004).
Творчасць
Дэбютаваў у друку як журналіст у 1966 г., як празаік у 1977 г. (апавяданнямі ў часопісе «Маладосць»). Аўтар кніг прозы «На ўзмежку радасці» (1980), «Заўтра ў дарогу» (1985), «Кавалёк — лесавая былінка» (1988), «Цяпло чужога сэрца» (1990), «Прывід у скураным крэсле» (аповесць, 1992), «Расступілася зямля» (1993). Літаратурныя і публіцыстычныя творы У. Саламахі перакладаліся на многія мовы.
Асноўная тэма творчасці — лёс беларусаў, прадстаўнікоў розных пакаленняў, якія шукаюць сваё месца ў жыцці.
Красавіцкае каханне
«Красавіцкае каханне» (April Love) — карціна мастака-прэрафаэліта Артура Х'юза, напісаная паміж 1855 і 1856 годам. Упершыню была выстаўлена Каралеўскай акадэміяй мастацтваў у 1856 годзе.
Апісанне
Карціна паказвае маладую пару ў часе эмацыйнага крызісу. Постаць мужчыны ледзь заўважная, яго галава выглядвае з-пад левай рукі маладзіцы. Яе позірк скіраваны на ўпалыя пялёсткі кветак на падлозе, якія сімвалізуюць канец вясны і ранняга кахання.
На першым паказе Х'юз прадставіў палатно ўрыўкам з верша Альфрэда Тэнісана «Дачка млынара»:
Лонданская галерэя Тэйт набыла гэтую карціну ў 1909 годзе, якая захоўваецца там і па сённяшні дзень. Першапачатковым уладальнікам карціны быў Уільям Морыс.
Мадэллю для фігуры маладзіцы была Трайфена Форд (Tryphena Ford), з якой Х'юз ажаніўся ў 1855 годзе.
Тамаш Зан (паэт)
Тамаш Зан (Tomasz Zan;, фальварак Халецкаўшчына побач Аляхновічаў, цяпер у складзе Старынак Мінскай вобласці — , фальварак Кахачын за 39 км ад Оршы, Сенненскі павет, Магілёўская губерня, Расійская імперыя) — удзельнік вызвольнага руху, даследнік прыроды, літаратар , музеязнавец, геолаг, даследнік прыроды Урала. Адзін са стваральнікаў таварыства філаматаў, стваральнік таварыства прамяністых, рэарганізаванага пазней у таварыства філарэтаў; сябра Адама Міцкевіча і Яна Чачота. Кіраўнік першых рэвалюцыйных арганізацый на Беларусі і Літве. Адыграў значную ролю ў развіцці новага літаратурнага кірунку — рэвалюцыйнага рамантызму. Першым з кола віленскіх паэтаў прызнаў беларускую народную творчасць за адзін з найгалоўнейшых раздзелаў сваёй паэтычнай праграмы.
Паходжанне
Паводле запісу ў метрычнай кнізе Краснасельскага рымска-каталіцкага касцёла, Тамаш Зан першапачаткова ахрышчаны 12 (23) снежня 1796 года краснасельскім уніяцкім святаром. 26 студзеня 1798 года ў Краснасельскім рымска-каталіцкім касцёле адбылося мірапамазанне Тамаша Зана разам з хрышчэннем яго брата Ігната.
У большасці публікацый месцам яго нараджэння памылкова даецца фальварак Мясата паблізу мястэчка Краснае Вілейскага павета (цяпер вёска Краснае Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці).
У сям’і Караля Зана акрамя Тамаша былі і іншыя дзеці — Вінцэнт (1795), Ігнат (1798), Стэфан (1802), Антоні-Банавентура (1809), Альжбета (1819), Ян (?—1828), Схаластыка, Бенедыкта, Эвеліна.
Продкі Тамаша Зана па матчынай лініі жылі ва Уздзе і былі ўніятамі, якія перайшлі ў праваслаўе.
Род Занаў (да пачатку XIX стагоддзя прозвішча вымаўлялася як «Зань») ў XVIII стагоддзі звязаны з Радашковічамі, прадстаўнікі рода запісаны пераважна як мяшчане. 5 ліпеня 1802 года Заны атрымалі пасведчанне чыноўнікаў і шляхты Мінскай губерні пра сваё шляхецкае паходжанне, неабходныя для гэтага дакументы былі імі сфальсіфікаваны.
Сям’я Занаў у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў не мела нерухомасці і неаднаразова мяняла месца жыхарства. У дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі Караль Зан і яго брат Антоній у 1795 годзе згадваюцца як арандатары фальварка Селішча ў Вілейскім павеце, а ў 1816 годзе яны мелі ў застаўным уладанні фальварак Выверы таксама ў Вілейскім павеце. Пачынаючы з 1832 года, бацька Тамаша Зана Караль Зан жыў у фальварку Запалякі Вілейскага павета, атрыманым ў выніку эксдывізіі маёнткаў князёў Агінскіх.
Маленства
Нараджэнне Тамаша Зана авеяна рознымі легендамі. У першай біяграфіі Зана (1863), заснаванай у тым ліку на «нататках» яго ўдавы, Брыгіды Свентарэцкай, апісваецца гісторыя, што Караль Зан быў выпраўлены паслом ад Радашковіч на сойм у Варшаву, але паколькі сталіца ўжо была захоплена расійскімі войскамі, то ён змушаны быў шукаць прытулку ў Караляўцы. У той час яго брат Антоні быццам страціў дакументы на радавы маёнтак Халецкаўшчыну, таму маці змушаная была нарадзіць Тамаша ў кармче ў Мясаце, і пасля таго хавалася ад казакоў у лесе.
У больш позніх польскіх біяграфіях гэтыя драматычныя акалічнасці былі апушчаныя (відаць, у сілу шматлікіх нестыковах, асабліва храналагічных), але запазычаным з гэтага расповяду засталося месца нараджэння Тамаша Зана — Мясата.
Але ў публікацыях Кастуся Цвіркі гэта гісторыя набыла новае жыццё, Караль Зан з простага пасла пераўтварыўся ўжо ў паўстанца, які «ідзе ў шэрагі барацьбітоў пад сцягі Касцюшкі». Абедзве версіі (ні пра пасла, ні пра паўстанца) на дадзены момант не маюць дакументальнага пацверджання.
Надалей, паводле біяграфіі Чэрніцкага Караль уладкоўваецца аканомам у адстаўнога палкоўніка польскіх войскаў Трэмбіцкага ў недалёкім маёнтку Вязынь, дзе праходзіць маленства будучага паэта і першыя ўрокі граматы ў дзяка Аляшкевіча. Неўзабаве маці адвозіць юнага Тамаша да сваіх бацькоў у мястэчка Узду, дзе ўладкоўвае ў парафіяльную школу, аднак пасля смерці свайго дзеда разам з бабуляй зноў вяртаецца ў Вязынь. Цяпер ён працягвае вучобу ў гувернёра Калантая ў суседняй Слабадзе (вучыцца разам з дзецьмі нейкіх Мікуліцкіх). Праз некалькі месяцаў, у 1807 годзе, разам з малодшым братам Ігнатам пасланы ў Мінскую гімназію.
Мінская гімназія: 1805—1812
Гімназістам Тамаш належыў да ліку найбольш здольных вучняў. Актыўна ўдзельнічаў у студэнцкіх сходах і забавах. Будынак тагачаснай Мінскай гімназіі знаходзіўся на Высокім рынку, які з XVII ст. быў адміністрацыйным, гандлёвым і культурным цэнтрам Мінска. Асобныя вобразы з тагачаснага жыцця горада запомніліся юнаму Тамашу асабліва:
Найбліжэйшымі сябрамі Тамаша Зана ў Мінскай гімназіі былі браты Верашчакі з Наваградчыны — Міхал і Юзаф. Асабліва моцна ён пасябрыўся з Міхалам, дзякуючы якому Тамаш пазнаёміўся з яго сястрой Марыляй Верашчакай — будучай каханай Адама Міцкевіча, які, у сваю чаргу, пазнаёміўся з ёю не без пасярэдніцтва Зана.
Маладзечанскі перыяд
Звесткі пра маладзечанскі перыяд жыцця паэта захаваліся збольшага ў дакументах следчай камісіі працэсу над філаматамі.
Напрыклад, абвінавачанне ў «непажадным кірунку думак» абгрунтоўвалася тым, што Тамаш «яшчэ з дзяцінства, з павятовай маладзечанскай школы зневажаў урад і пісаў недабранадзейныя вершы, а таксама стварыў там нейкае таварыства». Пад згаданым таварыствам мелі на ўвазе вайсковую гульню, што вымагала хлапчукоў дзяліцца на дзве «арміі»: расійскую — армію Марса, які ўвасабляў грубую сілу, і польскую — армію Апалона, бога любові. На чале арміі Апалона часта быў Тамаш Зан, які меў павагу паплечнікаў за «мінскую вучонасць». Да справы таксама быў далучаны верш, напісаны Занам у 1815 годзе пад назваю «Марш для студэнтаў, апалонавага войска», дзе быў просты заклік да падрыхтоўкі вайны супраць «маскаля», і няскончаная камедыя «Сталасць у сяброўстве», таксама скіраваная супраць расійскага самадзяржаўя.
«Маладзечанскія» творы Тамаша Зана не захаваліся, адзінае сведчанне пра іх — рапарт сенатара Мікалая Навасільцава вялікаму князю Канстанціну ў маі 1824 года, які потым апублікаваў Фёдар Вяржбоўскі ў брашуры «К истории тайных обществ и кружков среди литовско-польской молодёжи» (Варшава, 1898).
Віленскі ўніверсітэт: 1815—1820
У 1815 годзе Тамаш Зан за ўласны кошт паступае на фізіка-матэматычны фалькутэт Віленскага ўніверсітэта, дзе падчас уступных іспытаў пазнаёміўся з Адамам Міцкевічам. Акрамя асноўнага курса лекцый на факультэце ён меў магчымасць дадаткова вывучаць гісторыю, статыстыку, польскую, лацінскую, французскую і нямецкую літаратуры. Каб мець сродкі на жыццё, працуе гувернёрам. На другі год навучання пераводзіцца на літаратурны факультэт.
Т. Зан становіцца тут членам патрыятычнага таварыства шубраўцаў; прымаецца ў масонскую ложу.
Ужо ў першы год навучання ён ўступае ў Таварыства шасці, у якое ўваходзілі студэнты-мінчукі. У 1817 годзе Тамаш Зан становіцца адным з заснавальнікаў Таварыства філаматаў, у 1820 — стварае Таварыства прамяністых, рэарганізаванае пазней у Таварыства філарэтаў. Згодна з назвай «тэорыі прамянёў», ад кожнага добразычлівага чалавека сыходзяць прамяні, якія жыватворна ўздзейнічаюць на тых, хто яго абкружае. Таварыства прамяністых за кароткі час сабрала 200 сяброў і складалася ў пераважнай большасці з беларускай моладзі.
У 1823 годзе арыштоўваецца царскімі ўладамі. Захаваліся дакументы аб выдачы Зану дыплома магістэрскай ступені па філасофіі, які ён не паспеў атрымаць праз арышт. У часе следства 1823—1824 гг. усю віну за стварэнне і дзейнасць згуртаванняў моладзі бярэ на сваю адказнасць, дзякуючы чаму астатніх арыштаваных, у ліку якіх знаходзіліся Адам Міцкевіч, Ян Чачот, Ігнат Дамейка і слабы здароўем Юзаф Яжэўскі выслалі ўглыб Расіі, а не зняволілі ў цытадэлі. Адам Міцкевіч пазней увасобіў сумленнасць і Тамаша ў III частцы «Дзядоў». На адным з допытаў Зан выказаўся: «Мы не стваралі часу — час ствараў нас».
За некалькі дзён да высылкі Зана ў кляштарныя муры дазволілі наведацца тым, хто хацеў з ім развітацца. Філарэт Ота Слізень прыгадвае ў сваіх нататках, што «дзверы ў камеры Зана ў кляштары ўсе гэтыя дні амаль не зачыняліся» і калі ён туды ўвайшоў: Пра гэтае развітанне таксама расказвае Антоні Эдвард Адынец:
Высылка ў Арэнбург: 1824—1837
За арганізацыю падпольных таварыстваў Тамаша Зана ў кастрычніку 1824 года высылаюць праз Мінск і Маскву ў Арэнбургскую фартэцыю, адкуль яго вызваляюць 22 лістапада 1825 года. Пасля вызвалення з турмы Зан працаваў хатнім настаўнікам, шмат чытаў, перакладаў біяграфію Калумба аўтарства Вашынгтона Ірвінга.
У высылцы Тамаш Зан сустракае ў 1829 годзе вядомага нямецкага навукоўца-прыродазнаўца Аляксандра Гумбальта, які прыязджаў на Урал для навуковай экспедыцыі. Пад яго ўздзеяннем паэт захапляецца вывучэннем геалогіі і батанікі. У высылцы Тамаш Зан сустракаўся з многімі даследнікамі, якія прыязджалі вывучаць прыроду Прыўралля — батанікам з Дэрпта, яго землякамі геолагамі Рыгорам Пятровічам Гельмерсенам і , хімікам , астраномам , прафесарам , лейтэнантам Дуэ з Нарвегіі і іншымі.
У арэнбургскай ссылцы паэт таксама пазнаёміўся з  — прадзедам паэта Аляксандра Блока. Меў сустрэчы з сасланым кампазітарам, удзельнікам вайны 1812 года, сябрам і Аляксандра Грыбаедава, аўтарам славутых вакальных твораў «Салавей», «», «Доўгая дарога».
У 1831 годзе ў англійскім часопісе «Рэвю брытанік», выдаваным на французскай мове, быў змешчаны артыкул «Палітычная гісторыя Літвы» з аповедам падзей 1817—1823 гг. у Віленскім універсітэце з падрабязным асвятленнем лёсаў іх удзельнікаў, у тым ліку і «найпрамяністага» Тамаша Зана.
Плённая праца па стварэнню музея і навуковыя доследы былі адзначаны расійскімі ўладамі, 15 снежня 1832 расійскі імператар Мікалай I па прашэнні арэнбургскага губернатара П. Сухцелена прызначыў Т. Зану статус чыноўніка XIV ранга, што фактычна азначала дараванне ўдзелу ў «справе філаматаў».
Улетку 1833 года знаходзіўся на лячэнні на Сергіеўскіх серных водах каля Самары.
27 кастрычніка 1833 года ўфімскі мяшчанін Андрэй Старыкаў, які ўтрымліваўся ў арэнбургскім турэмным замку, паведаміў каменданту горада генерал-маёру Р. Г. Глазенапу, што тутэйшыя палякі, «засмучаныя няшчасным наступствам польскай рэвалюцыі», задумалі мяцеж. Планаваліся забойствы ваеннага губернатара, каменданта, яшчэ шэрагу ваенных і паліцэйскіх чыноў, захоп Арэнбурга з наступным распаўсюджваннем мецяжу па ўсёй Арэнбургскай лініі. Каб прыцягнуць на свой бок салдат і насельніцтва, змоўшчыкі збіраліся выкарыстоўваць папулярную «канстанцінаўскую легенду»: нібыта цэсарэвіч Канстанцін Паўлавіч жывы, незадаволены ўзурпацыяй трона малодшым братам Мікалаем і ўжо выступіў у паход на чале французскіх войскаў і ў саюзе з прускім каралём. Кіраўнікамі змовы былі названы невядомы француз і трое палякаў: Тамаш Зан і Ян Віткевіч, якія служылі ў Арэнбургскай памежнай камісіі, а таксама унтэр-афіцэр 2-га лінейнага батальёна Віктар Івашкевіч. Падазраваныя былі неадкладна ўзятыя пад арышт, была створана спецыяльная следчая камісія. Аднак на допытах падазраваныя адмаўлялі існаванне змовы, дадатковых доказаў не было выяўлена, і па выніковай рэзалюцыі следчай камісіі Зан быў вызвалены з аднаўленнем на службе.
У снежні 1833 года вярнуўся да выканання сваіх абавязкаў.
З 18 ліпеня па 5 снежня 1834 года праводзіў геагнастычныя даследаванні кіргізскага стэпу, у выніку якіх ён выявіў у наносах рэк Адырлы, Таўкарагайлы-Аят, Сарымсаклы і іншых дзесяць золатаўтрымальных прыіскаў, а таксама паклады меднай руды на поўдні ад Троіцкай крэпасці.
За гэта Тамаш Зан быў прыстаўлены да грашовай узнагароды ў 1500 рублёў і быў узведзены ў X клас паводле «Табелю аб рангах» (атрымаў чын калежскага сакратара).
Падарожнічаў па Башкірыі, пабываў у Екацярынбургу (пісаў пра цяжкія ўмовы работы ў Саймонаўскіх капальнях золата і малахіту). Цікавіўся фальклорнымі традыцыямі башкіраў. Адным з першых вывучаў народную паэзію і норавы казахаў, татар, башкір і пакінуў запіс адной цюрскай песні. Пад уражаннем сваіх падарожжаў па Прыўраллю і аповядаў відавочцаў у 1833 годзе выказаў намер напісаць трылогію пра гэты край у часе, аднак планаванага не здзейсніў.
У высылцы Тамаш Зан вёў дзённік.
Улічваючы нямалыя заслугі Тамаша Зана ў вывучэнні прыроды Урала і выяўленні пакладаў золата, 3 мая 1837 года, паэту паведамілі, што:
Санкт-Пецярбург: 1837—1841
У кастрычніку 1837 года Тамаш прыязджае ў Санкт-Пецярбург, дзе ён, уладкаваўшыся бібліятэкарам у Горным інстытуце, заняўся выданнем «Геагнастычных назіранняў» — вынікам сямігадовых даследаванняў прыродных багаццяў Урала агульным аб’ёмам у сто друкаваных аркушаў. Аднак апублікаваць кнігу Зану не ўдалося, а месцазнаходжанне гэтага рукапісу невядома дагэтуль. Таксама склаў карту Прыўральскага краю. У 1839 годзе здае экзамены на атрыманне кваліфікацыі горнага інжынера. Двойчы запрашаецца для выступлення з дакладамі ў Імператарскае Рускае геаграфічнае таварыства.
Неўзабаве пасля прыезду Тамаша выклікаюць у канцылярыю III аддзялення імператарскага ведамства. Даведаўшыся аб яго ўдзеле ў арэнбургскай змове 1833 года, яго вырашаюць вярнуць назад у Арэнбург у суправаджэнні жандара. На дапамогу паэту прыходзяць яго віленскія сябры, аселыя ў Пецярбургу, і найперш Францішак Малеўскі. Аднак справа аб удзеле ў планаваным бунце даходзіць да самога шэфа жандараў, галоўнага начальніка III аддзялення графа Бенкендорфа. У гэты момант за Тамаша Зана заступаецца арэнбургскі генерал-губернатар Васіль Аляксеевіч Пятроўскі, які высока цаніў высыльнага за яго геалагічныя адкрыцці і шырыню ведаў.
Вяртанне
Пасля сямнаццацігадовай высылкі ў 1841 годзе Тамаш Зан вяртаецца на радзіму. Пасля Горадні і Вільні некаторы час разам з Янам Чачотам жыў у Далматаўшчыне каля Карэліч, у маёнтку філамата Антонія Вяржбоўскага. Працаваў у Віленскім корпусе горных інжынераў, а праз чатыры гады — інспектарам дзяржаўных маёнткаў на Аршаншчыне і з 1844 года на Лепельшчыне. Тут сышоўся з сям’ёй Кусцінскіх. Міхаіл Кусцінскі, студэнт Пецярбургскага ўніверсітэта, а пазней вядомы археолаг, успамінаў, што Зан быў душой кожнага таварыскага сходу. Сачыняў музыку, песні, у тым ліку і на словы Я. Чачота. У 1845 годзе выходзіць у адстаўку.
Як адзначае Тамашовы паплечнік і блізкі сябра Ігнат Дамейка: «Тамаш Зан прыехаў здаровы і вясёлы, як і раней — сардэчны, разумны. Здавалася, ён збярог у сабе ўсю маладую сілу і кемлівасць». Але праз некалькі месяцаў Зан захварэў: «гэта быў пачатак вар’яцтва, якое прыйшло не адразу, нягледзячы на лекі, што даваў яму брат».
Па вяртанні паэта адразу акружаюць сябры і асабліва Марыля Путкамер, якая забірае яго да сябе ў маёнтак Бальценікі, дзе Тамаша кранае Марыліна дачка Зося, якая спявае яму, граючы на фартэпіяна, песні Яна Чачота. Разам з Марыляй і малодшым братам Ігнасем наведвае сям’ю Бялінскіх у Янушах, Марыліных братоў Юзафа ў Смольчыцах і Міхала ў Дварцы, дзе яго прымаюць з вялікаю радасцю. Варта адзначыць, што будучы героем міцкевічавых «Дзядоў», Тамаш Зан стаў жывой легендай у вачах сваіх сучаснікаў.
У вёсцы Аборак на Маладзечаншчыне ў сям’і добрых знаёмых Дэдэркаў Тамаш Зан сустракае маладую Брыгіду Свентарэцкую з недалёкай Маліноўшчыны, якая зачытвалася рамантычнаю літаратурай і захаплялася творчасцю свайго сучасніка Адама Міцкевіча. Неўзабаве Брыгіда захалася ў Тамаша і той адказаў узаемнасцю. Пазней у лісце Марылі Путкамер ён прызнаваўся:
29 кастрычніка 1846 года ў мястэчку Лебедзева пад Маладзечнам яны пабраліся шлюбам. Вяселле было мнагалюднае і апрача радні прыехалі яго найбліжэйшыя сябры Марыля і Ваўжынец Путкамеры, браты Верашчакі — Юзаф і Міхал.
Апошнія дзевяць гадоў жыцця вёў актыўную краязнаўчую і літаратурную работу. Нейкі час жыў у Беніцы, займаўся геалагічнымі даследаваннямі і геалагічнай працай. У беніцкіх сваякоў жонкі ў старасвецкім будынку бачыў галерэю і мемарыяльную залу, у якой суткі правёў Напалеон у снежні 1812 года. Пасля Беніцы разам з сям’ёй пераехаў у Аборак, дзе пражыў тры гады. Пад канец жыцця пры дапамозе Марылінага мужа Ваўжынца Путкамера за грошы, атрыманыя як пасаг, Зан набыў маёнтак Кахачын (цяпер в. Какоўчына). У набыцці маёнтку яму таксама дапамог А. Дабравольскі, які паставіў своеасаблівую ўмову: «новаспечаны памешчык» мусіў «аддзякаваць» яго, напісаўшы тут аўтабіяграфію, аднак задума засталася няздзейсненай. Адам Міцкевіч з Парыжа паведамляў ў Чылі Ігнату Дамейку: «У Зана вёсачка ў Беларусі».
Спачатку неспрактыкаванаму ў гаспадарцы паэту маёнтак Кахачын прынёс толькі турботы. У лісце да Кусцінскіх Зан скардзіўся: «За два прайшоўшых гады вычарпаў у мяне гэты маёнтак усе зберажэнні». Пазней Марылі Путкамер ён напіша:
Толькі праз некалькі гадоў, калі Заны пабудавалі дом, займелі гаспадарку, жыццё пайшло належным парадкам. У Тамаша і Брыгіды Занаў нарадзіліся чатыры сыны: Віктарын (1848), Абдон (1849), Клемент (1852) і Станіслаў (1854).
Памёр тут жа 7 ліпеня 1855 года ад менінгіту. Пахаваны на каталіцкіх могілках у мястэчку Смаляны. Жонка Брыгіда памерла 23 жніўня 1900 года ва ўзросце 81 года. Яе пахавалі побач з мужам. У эпітафіі на мемарыяльнай пліце, усталяванай кс. Уладзіславам Любамірскім, што ляжыць перад помнікамі, гаворыцца:
Постаць
Блізкі сябра Тамаша Зана Ігнат Дамейка наступным чынам апісваў знешнасць свайго таварыша:
Творчая спадчына
З 1816 года пісаў элегіі, балады, трыялеты, паэмы, сатырычныя творы, сярод якіх найбольш вядомая іраікамічная паэма «Смерць табакеркі» («Zgon tabakiery»).
Тамаш Зан таксама аўтар заснаваных на беларускім фальклоры паэтычных твораў на польскай мове. У камедыі «Грэчаскія піражкі» (1817, пастаўлена ў Арэнбургу 11 лютага 1830 ) выкарыстаў беларускі фальклор, у паэме «Табакерка» (1818) апісаў беларускае вяселле, свята Купалле, звычаі і абрады беларусаў. Ім напісаны балады і паэмы «Цыганка», «Свіцязь-возера» (абедзве 1820), «Твардоўскі», «Бекеш» і лірычныя вершы, у прыватнасці, верш «Мінчук» (1836) і «Сабіраемся з-над Урала на Літву» (1838). Тамаш Зан адыграў значную ролю ў развіцці новага літаратурнага кірунку — рэвалюцыйнага рамантызму.
Ва ўральскім дзённіку «З выгнання» паэт выказаў намер пісаць на беларускай мове, аднак ніводзін з яго беларускіх твораў не захаваўся.
У 1833 годзе Тамаш Зан адзначыў у дзённіку, што «напісаў па-руску дзіцячую камедыю „Русалки и леший“, накшталт „Грэчаскіх піражкоў“». Не вядома ці ставілася яна на сцэне ў Арэнбургу.
Нашчадкі Тамаша Зана
Унучка Тамаша Зана — польская паэтэса, праўнукі — грамадскі дзеяч, аўтар успамінаў і вершаў і польскі ваенны дзеяч Тамаш Зан.
Яраслаў Гейраўскі
Яраслаў Гейраўскі (Jaroslav Heyrovský; 20 снежня 1890, Прага, Аўстра-Венгрыя — 27 сакавіка 1967, Прага, Чэхаславакія) — чэшскі хімік, замежны член АН СССР (1966). Стварыў паляраграфію, сканструяваў (1925, сумесна з японскім вучоным М. Шыкатай) першы палярограф. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1959).
Адукацыя
Яраслаў Гейраўскі нарадзіўся ў Празе 20 снежня 1890 года. Ён быў пятым дзіцём у сям’і прафесара Рымскага права Карлава ўніверсітэта (у той час — Чэшскага ўніверсітэта Карла-Фердынанда) Леапольда Гейраўскага (1852—1924), і яго жонкі Клары (дзявочае прозвішча — Ганлова).
Пасля навучання ў пачатковай школе, з 1901 года Яраслаў Гейраўскі на працягу васьмі гадоў вучыўся ў сярэдняй школе пад назвай Акадэмічная гімназія. Тут ён зацікавіўся натуральнымі навукамі. Пасля здачы выпускнога іспыту і атрымання атэстата сталасці, Гейраўскі паступіў на філасофскі факультэт Чэшскага ўніверсітэта ў Празе. На працягу першага года навучання ён слухаў курсы па хіміі, фізіцы і матэматыцы, больш за ўсё яго ўразілі лекцыі Б. Браўнера па неарганічнай хіміі, а таксама лекцыі па фізіцы, якія чыталі Ф. Завішка і Б. Кучар. Ён захапляўся брытанскімі навукоўцамі, асабліва цікавілі яго апошнія дасягненні Уільяма Рамзая. Таму Яраслаў быў вельмі ўдзячны свайму строгаму бацьку (які ў той час быў рэктарам універсітэта і якога студэнты вельмі баяліся як суровага экзаменатара), калі той дазволіў яму працягнуць сваё навучанне ў Лондане.
У 1910 годзе Гейраўскі паступіў ва Універсітэцкі каледж Лондана. Там ён з вялікай цікавасцю слухаў лекцыі У. Рамзая і Уільяма Люіса па агульнай і фізічнай хіміі, Ф. Т. Троутана і А. Портэра па фізіцы і Л. Н. Г. Філана па матэматыцы. У 1913 годзе ён атрымаў дыплом бакалаўра Лонданскага ўніверсітэта. У тым жа годзе Рамзай сышоў на пенсію і замест яго быў прызначаны прафесарам Фрэдэрык Джордж Дона. Менавіта дзякуючы гэтаму выдатнаму фізікахіміку Яраслаў Гейраўскі зацікавіўся электрахіміяй. Ён быў прызначаны асістэнтам прафесара ў семестры 1913—1914 гадах і пачаў даследчую працу пад кіраўніцтвам прафесара Дона, які прапанаваў маладому навукоўцу тэму, якая несумненна вызначыла яго наступную кар’еру.
Задачай Гейраўскага было вызначыць электродны патэнцыял алюмінія. Акісленне і іншыя эфекты пасівацыі на паверхні металічнага алюмінія рабілі гэтую працу даволі складанай. Акрамя таго, вылучэнне вадароду выклікала ваганні патэнцыялу. Таму прафесар Дона параіў Гейраўскаму выкарыстоўваць вадкую амальгаму алюмінія і прапанаваў яму даць гэтай амальгаме свабодна капаць з шклянога капіляра. Такім чынам, пастаяннае абнаўленне паверхні дазволіць пазбегнуць эфекту пасівацыі. Атрыманая ўстаноўка была аналагічная той, якую Дона выкарыстоўваў для даследаванняў мембраннай раўнавагі. У гэтых даследаваннях прафесар вызначыў актыўнасць іёнаў натрыю з дапамогай вадкай амальгамы натрыю, павольна выцякала з таўстасценнага капіляра. Выконваючы атрыманае даследаванне, Гейраўскі зразумеў перавагі вадкаметалічных электродаў, у прыватнасці, паверхні, што пастаянна абнаўляецца, і навучыўся выкарыстоўваць капілярныя электроды. Гэты вопыт аказаў вялікі ўплыў на яго наступныя даследаванні.
Яшчэ адной падзеяй, якая моцна паўплывала на навуковую кар’еру Гейраўскага, быў экзамен па фізіцы. Яго выкладчык,   <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)   , прафесар эксперыментальнай фізікі, задаў яму пытанне па электракапілярнасці ртуці. У той час малады Гейраўскі быў ужо дастаткова дасведчаным і ведаў, што экзаменатары часта задавалі пытанні, якія адносяцца да іх навуковай дзейнасці. Ён ведаў, што прафесар Кучэра распрацаваў новую эксперыментальную методыку пабудовы электракапілярных крывых, а менавіта, ўзважванне ртутных кропель, якія зваліліся з ртутнага электрода. Да гэтага выкарыстоўваўся капілярны электраметр. У Гейраўскага і экзаменатара завязалася дыскусія, падчас якой прафесар Кучэра распавёў экзаменуемаму аб некаторых сваіх нядаўніх выніках. У прысутнасці атмасфернага кіслароду, на некаторых крывых, знятых новым метадам, прысутнічалі пікі, якія не назіраліся на крывых, знятых з тых жа раствораў з выкарыстаннем капілярнага электраметра. Прафесар Кучэра выказаў меркаванне, што гэтыя адрозненні маглі быць растлумачаны толькі фізікахімікам, і прапанаваў здзіўленаму Гейраўскаму працягнуць даследаванні павярхоўнага нацяжэння на ртутным электродзе, да якога прыкладвалася напружанне.