cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Візантыйскі абрад
Чын Еўхарыстыі
Па меркаванні Каталіцкай і Праваслаўных Цэркваў, Еўхарыстыя з'яўляецца вяршыняй хрысціянскага жыцця. Большасцю царкоўных супольнасцей лічыцца, што лепш прымаць Святое Прычасце як мага часцей. У адпаведнасці з Кодэксам Канонаў Усходніх Цэркваў і Катэхізісам Каталіцкай Царквы, прымаць Прычасце трэба не менш, чым адзін раз на год. У розных Праваслаўных Цэрквах падыход да гэтага пытання можа адрознівацца, у залежнасці ад пастаноў мясцовай царкоўнай улады.
Таінства Еўхарыстыі праходзіць падчас Боскай Літургіі. Яно пачынаецца з падрыхтоўкі — анафары (за выключэннем Літургіі Раней асвячаных Дароў). У візантыйскім абрадзе для Святога Прычасця выкарыстоўваюцца чырвонае віно і квасны хлеб, а само Таінства адбываецца, як правіла, пад двума відамі — і Целам, і Крывёю Хрыста. Выключэнне складае Прычасце дзяцей, якое адбываецца пад адным відам — толькі Крывёю. Гэта асабліва кантрастуе з рымскім абрадам, дзе міран, у большасці выпадкаў, прычашчаюць толькі Целам Хрыста.
Стандартнай для візантыйскага абраду з'яўляецца Еўхарыстыя з выкарыстаннем лжыцы, але ў некаторых царкоўных супольнасцях, якія ўжываюць візантыйскі абрад, ёсць і іншыя практыкі: напрыклад, так званы, «мелькіцкі чын» (выкарыстоўваецца ў Мелькіцкай Грэка-Каталіцкай Царкве), дзе Цела Хрыста мачаецца распарадчыкам Таінства ў Кроў Хрыста і выдаецца верніку, які падыходзіць да Прычасця.
Пакаянне
Звычайна ў візантыйскім абрадзе Таінсва Пакаяння адбываецца перад крыжом, які трымае святар ці перад аналоем з крыжом і Евангеллем, але гэта не абавязкова ў адрознанне ад таго, што святар, для выканання сакраментальнага дзеяння, абавязаны быць апрануты ў епітрахіль (у лацінскім абрадзе – стула). Калі святар адпускае грахі, ён прамаўляе тое, што ён з'яўляецца недастойным іерэям, які, уладай Госпада адпускае грахі, у адрознанне ад рымскага абраду, дзе робіцца акцэнт на святары: "і я адпускаю табе грахі ў імя Айца, і Сына, і Духа Сьвятога.
Шлюб
Таінства Шлюба накіравана на тое, каб аб'яднаць мужчыну і жанчыну і ўзаконіць іх саюз перад Богам. Для гэтага Таінства патрэбныя сведкі с боку як жонкі, так і мужа. Пад час Таінства муж і жонка трымаюць свечку, а іх сведкі ці стаяць за шлюбуюшчыміся, ці трымаюць на іх галовамі вянкі ці кароны. У славянскай традыцыі ёсць практыка трымаць вянок з кветак, некаторыя выкарыстоўваюць вялікія металічныя кароны, якія павінны трымаць сведкі, таксама распаўсюджваецца румынскія кароны, памер якіх рэгулюецца і сведкам не трэба іх трымаць.
Бліжэй да канца Таінства муж і жонка трымаюцца за епітрахіль святара і яны абыходзяць тэтрапод тры разы.
Таксама перад Шлюбам (напрыклад за некалькі дзён) адбываецца абрад абручэння, такім чынам, на Таінстве Шлюба, шлюбуюшчыяся прыходзяць ужо абруччанымі.
Сабораванне
Таінства Саборавання праводзіцца вернікам, калі яны пакутуюць цялеснай ці душэўнай (непраходзячая роспач, маркота, смутак) хваробай.
Паводле трэбніку, Таінства адпраўляецца саборам сямі святароў, ад чаго Таінства і атрымала назву, але калі няма магчымасці так зрабіць, можно адправіць Таінства і аднаму святару.
Чын пачынаецца с блаславення, чытання канона, екценні аб хворам, асвячэння алея іерэем, чытаннем сямі адрыўкаў з Апостала і Евангелля (пасля кожнага чытання хворы памазваецца алеем). Пасля апошняга, сёмага памазвання, святар кладзе Евангелле на галаву хвораму і чытае разрашальная малітва.
Пасвячэнне
Таінства Пасвячэння адбываецца пад час Літургіі.
Хіратонія дыякана адбываецца пасля асвячэння Дароў, што з'яўляецца сімвалам таго, што дыякан можа удзельнічаць пры здзяйсненні Таінств, але не можа сам іх здзяйсняць. Пад час Таінства Пасвячэння дыякан атрымлівае арарь.
Хіратонія прэсвітара адбываецца Херувімскага спеву і перад асвячэннем Дароў, каб новы прэсвітар мог прыняць удзел у здзяйсненні Таінства Еўхарыстыі. Пасвяччаны прэсвітар атрымлівае пад час Літургіі епітрахіль, фелонь, пояс, святарскі крыж і служэбнік.
Хіратонія епіскапа адбываецца перад чытаннем Апостала, што з'яўляецца сімвалам таго, што епіскап мае ўсю палнату Апостальскай улады. Епіскапы, якія рукапалагают новага епіскапа, кладут яму на галаву напрастольнае Евангелле, якое адначасова трымаюць усе епіскапы, калі могуць. Епіскап атрымлівае мітру, амафор і сакас.
Ёсць правіла, што рукапалагаць епіскапа могуць мінімум тры іншых епіскапа, аднак гэтае правіла з'яўляецца неабавязковым. У Праваслауных Цэрквах гэта трэба абавязкова выконваць.
Каляндар
Трэба разумець, што нават калі Царква візантыйскага абраду карыстаецца грагарыянскім, ён мае адрозванні ад грыгарыянскага каляндара Рыма-Каталіцкай Царквы. Так, напрыклад, беларускія грэка-каталікі 30 красавіка святкуюць Дзень Святога Апостала Якуба, брата Яна Багаслова, а рыма-каталікі ў гэты ж самы дзень святкуюць Дзень Святога Папы Пія V.
У візантыйскім абрадзе выкарыстоўваецца тры каляндара: грыгарыянскі, юліянскі і новаюліянскі (прыклады даны толькі Цэркваў, якія прытрымліваюцца візантыйскага абраду):
Традыцыі
Ёсць 2 асноўныя візантыйскія (грэчаскія) традыцыі: славянская і грэчаская. Ёсць некаторыя адрознанні знешняга выгляду ў розных традыцыях, напрыклад так званыя грэчаскіе філоні, скуф'і, камілаўкі і інш., якія адрозніваюцца ад рускіх, ці прыклад таго, што грэчаскіея святары не носяць наперстныя крыжы, а апранаюць іх толькі на багаслужэнні, у славянскай традыцыі наперстыя крыжы носяць святары і пазамежамі Літургіі. Ёсць такія грэчаскія асаблівасці ў грэчаскай традыцыі як тое, што на Успенне Найсвяцейшай Багародзіцы ўшаноўваюцца ўсе цудатворныя і мясцовыя іконы Багародзіцы. Да славянскіх традыцый можно аднесці некаторыя святы, звязаныя з народнай культурай, напрыклад Радаўніца ці Масленіца, якія святкуюць толькі ўсходнія славяне. У грэкаў святаў падобнага тыпу няма, бо хрысціянская традыцыя грэкаў больш старая і яна змагла моцна замацавацца ў грамадстве, а ў славян, пад час асіміляцыі паганскіх традыцый хрысціянствам адбыўся сінтэз, з-за чаго ў славянскіх традыцый больш ёсць такіх святаў.
Агульна да візантыйскай традыцыі больш адносяцца практыка памінання памёрлых, пасты, асвячэнні і г. д.: у адрознанні ад рымскага абраду, дзе памёрлага памінаюць на 3, 7, 30 дзень і на год, у візантыйскім памінаюць на 3, 9, 40 дзень і на год. Гэтыя дні ў некаторымі праваслаўнымі звязваюцца з перыядамі, якія праходзіць душа пад час таго, як яна праходзіць мытарства (некаторыя праваслаўныя багасловы і епіскапы адпрэчваюць гэта, бо ў праваслаў'і мытарства з'яўляецца тэалагуменам). Каталіцкая Царква адпрэчвае тэалагумен аб мытарствах як ерась, бо, па меркаванню каталікоў, стан душы пасля смерці канчатковы і её не трэба праходзіць іспыт, каб трапіць у Царства Нябеснае ці пекла, а сама душа адразу ў момант смерці адыходзіць у трансцэндзентнасць. Грэка-каталікі і праваслаўныя, якія не вызнаюць теалагумен аб мытарствах, даёць гэтым датам сэнс, што на 3 дзень пасля смерці Хрыстос Уваскрос (супадае з рыма-каталікамі), 9 дзён звязваюцца з дзевяццю ангельскімі чынамі, 40 дзень звязваецца з тым, што на 40 дзень пасля Укрыжавання Ісуса, Хрыстос Узнёсся на Неба.
Пост у візантыйскім абрадзе больш срогі, напрыклад, большасць грэка-каталікоў і праваслаўных прытрымліваецца практыцы, што мяса нельга есці па пятніцам і па серадам (у рымскім новага чыну толькі ў пятніцу), дзесці ёсць і больш строгія пасты. Пад час Вялікага Посту большая частка хрысціян, прытрымліваючыхся візантыйскага абраду, не спажываюць мяса яшчэ і ў панядзелак (напрыклад Украінская Грэка-Каталіцкая Царква)), а ў некаторых традыцыях і з панядзелка па пятніцу/суботу. Дзесці к забароненаму харчаванню дадаюць яйкі, прадукты жывёльнага паходжання, алкаоль і г. д.; Паводле апостальскіх правілаў, забараняецца пасціцца ў нядзелю нават пад час Вялікага Посту, выключэнне толькі Руская Праваслаўная Царква, дзе ёсць складанная сістэма посту. Зразумела, што да посту таксама адносяцца і ўстрымліванні ад забаў, залежнасцей і шмат чаго іншага.
Вуліца Леаніда Левіна (Мінск)
Вуліца Леаніда Левіна — вуліца ў Кастрычніцкім раёне Мінска ў мікрараёне Мінск-Свет на тэрыторыі былога аэрапорта Мінск-1.
Названа ў гонар архітэктара Л. М. Левіна рашэннем Мінскага гарадскога Савет дэпутатаў ад 24 снежня 2020 года № 259. Пачынаецца ад Брэсцкай вуліцы і ідзе да Плошчы Стары Аэрапорт.
Стары Крым
Стары Крым (Старый Крым, Старий Крим, Эски Къырым) — горад у Крыме. Цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта. Насельніцтва 9373 чал. (2018 год).
Язэп Туркевіч
Язэп Туркевіч ( — ?) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.
Перад Першай сусветнай вайной жыў у Вільні, працаваў сталяром, удзельнічаў у рэвалюцыйным руху. У час першай расійскай рэвалюцыі ўступіў у Беларускую Сацыялістычную Грамаду. Падчас нямецкай акупацыі — адзін з актыўных дзеячаў рабочых прафсаюзаў у Вільні. Уваходзіў у Віленскую беларускую раду. У сакавіку 1918 году быў разам з Антонам Луцкевічам, Іванам Луцкевічам і Янкам Станкевічам накіраваны на беларускае паседжанне ў Мінск, якое завяршылася абвяшчэннем Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка 1918. У 1922 балатаваўся ў польскі сейм ад Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта, але дэпутацкага мандату не атрымаў. Пасля быў рэдактарам шэрагу заходнебеларускіх газет.
Спіс народжаных у 2017 годзе
У гэтым спісе прадстаўлены спіс персон, якія нарадзіліся ў 2017 годзе.
(31) Еўфрасіна
(31) Еўфрасіна  — вельмі буйны астэроід галоўнага пояса, які належыць да цёмнага спектральнага класа C. Ён быў адкрыты 1 верасня 1854 года амерыканскім астраномам Джэймсам Фергюсанам у старой ваенна-марской абсерваторыі ЗША і названы ў гонар Еўфрасіны, адной з трох багінь весялосці ў старажытнагрэчаскай міфалогіі, якія адпавядаюць рымскім грацыям. Гэта першы астэроід, адкрыты Джэймсам Фергюсанам.
Група армій «Паўднёвая Украіна»
Група армій «Паўднёвая Украіна» (Heeresgruppe Sudukraine) — аператыўна-стратэгічнае аб'яднанне ва ўзброеных сілах Германіі падчас Другой сусветнай вайны. Група армій дзейнічала ў 1944 г. у Паўднёвай Украіне, у Малдове і Румыніі. У склад групы армій уваходзілі таксама румынскія, венгерскія і славацкія войскі.
Баявыя дзеянні
Група армій «Паўднёвая Украіна» была створана 31 сакавіка 1944 г. з армій Груп армій «Поўдзень» і «A». У яе ўвайшлі армейская група «Вехлер» (8-я нямецкая армія, 4-я румынская армія і 17-ы нямецкі асобны армейскі корпус), размешчаная ў Паўночнай Малдове, армейская група «Думітрэску» (6-я нямецкая армія і 3-я румынская армія), размешчаная ў Бесарабіі і 17-я нямецкая армія, якая знаходзілася ў Крыму. У задачу групы армій уваходзіла абарона балканскага кірунку ад савецкіх войскаў і перашкода іх выйсцю ў Румынію. 17-й арміі абаранялася ў Крыму.
8 красавіка 1944 г. войскі савецкага 4-га Украінскага фронта перайшлі ў наступ у Крыму. Пасля месячных разлютаваных баёў да 12 мая Крым быў канчаткова заняты савецкімі войскамі. 17-я армія была разгромлена, яе рэшткі рэарганізаваны і 25 ліпеня армія была перададзена Групе армій «Паўночная Украіна».
20 жніўня савецкія войскі 2-га і 3-га Украінскіх франтоў перайшлі ў наступ у Малдове. Група армій «Паўднёвая Украіна» не змагла стрымаць імклівы наступ савецкіх войскаў і да 24 жніўня значная частка яе сіл апынулася ў акружэнні. Астатнія войскі групы армій адышлі ў Румынію, аднак ім не атрымалася стварыць там магутнага фронта абароны. 23 жніўня ў Румыніі адбыўся дзяржаўны пераварот, у выніку чаго румынскія часткі склалі зброю. 5 верасня рэшткі нямецкіх войскаў разам з венгерскімі войскамі паспрабавалі перайсці ў контрнаступленне ў Паўночнай Трансільваніі, аднак былі разгромлены. 23 верасня група армій была расфармавана, яе войскі перададзены зноў створанай Групе армій «Поўдзень».
Джорджа Балашавіч
Джорджа Балашавіч (Ђорђе Балашевић/Đorđe Balašević; нар. 11 мая 1953, Новы Сад) — вядомы сербскі спявак, аўтар песенных тэкстаў і літаратар.
Мікалай Мікалаевіч Зінін
Мікалай Мікалаевіч Зінін (13 [25] жніўня 1812,  — 6 [18] лютага 1880, ) — расійскі хімік-арганік, акадэмік Пецярбургскай акадэміі навук, першы прызёр на прэмію першага Рускага хімічнага таварыства (РХТ) (1868—1877). Прадстаўнік Казанскай хімічнай школы.
Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя
Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя (араб.الليبية والشعبية الاشتراكية العظمى الجماهيرية العربية) — гэта афіцыйная назва, якая выкарыстоўвалася ў Лівіі паміж 1977 і 2011, пад палітычным рэжымам Муамара Кадафі.
Кадафі прыйшоў да ўлады ў 1969 годзе са звяржэннем лівійскай манархіі. У сваіх ранніх гадах ва ўладзе (1969—1977), Лівія ўзняла афіцыйную назву Лівійскай Арабскай Рэспублікі (араб. الجمهورية العربية الليبية). У 1977 годзе Кадафі прыняў новую форму праўлення і зрабіў Лівію «Джамахірыяй» ці «дзяржава мас», пры гэтым перайменаваў краіну даўшы назву Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя. У 1986 дзяржава стала называцца Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя.
Прыход да ўлады Кадафі
У 1960-х гадах, Лівійская манархія сутыкаецца ўздым моцнай сацыяльнай незадаволенасці, як за кошт нераўнамернага размеркавання прыродных рэсурсаў краіны, так і далікатным міжнародным становішчам Лівіі. Лівіі пацярпела з іншымі арабскімі краінамі прыніжэння Шасцідзённай вайны ў 1967 годзе. Нягледзячы на спробы сацыяльных і палітычных рэформ на працягу дзесяці гадоў, манархічны рэжым не ў стане быў справіцца з дыскамфортам насельніцтва і склерозам у палітыцы.
1 верасня 1969 года, кароль Ідрыс I, які ў той час знаходзіўся на лячэнні ў Турцыі, у выніку дзяржаўнага перавароту быў скінуты з пасады. Змоўшчыкі, якія называюць сябе, як «Вольныя афіцэры» знаходзіліся ў кантакце з егіпецкімі спецслужбамі. Лідар змовы — малады капітан (паніжаны па дысцыплінарным прычынах, у лейтэнанты) 27-мі гадовы Муамар Кадафі. 8 верасня, імя Кадафі публічна раскрытае, калі яму было прызначана званне палкоўніка, і ў той самы дзень ён абвясціў сябе кіраўніком узброеных сіл. Савет Рэвалюцыйнага Камандавання служыў сапраўднай уладай краіны.
11 снежня прынята «канстытуцыйная дэкларацыя», «прызначаны для забеспячэння асноў арганізацыі дзяржавы ў час завяршальнай стадыі нацыянальна-дэмакратычнай рэвалюцыі». Лівійская Арабская Рэспубліка неадкладна ставіцца да пан-арабскіх пунктаў гледжання. Артыкул 1 абвяшчае: "Лівія з’яўляецца дэмакратычнай і свабоднай арабскай рэспублікай, у якой суверэнітэт належыць народу. Лівійскі народ з’яўляецца часткай арабскай нацыі. Яе мэтай з’яўляецца агульны арабскае адзінства. Артыкул 6 абвяшчае: «Мэта дзяржавы з’яўляецца рэалізацыя сацыялізму шляхам прымянення сацыяльнай справядлівасці, якая забараняе ўсе формы эксплуатацыі».
Раннія гады рэжыму
Першы ўрад, на чале з Сулейманам Махмудам аль-Магрыба, спрабуе прыўносіць ідэалагічнай разнастайнасць у кола ўлады. Ваенныя СРК выступаюць супраць інтэграцыі апошняга, на іх погляд гэта напад на стратэгію рэвалюцыі. 20 лістапада 1969 года, аль-Магрыба сыходзіць у адстаўку і 16 студзеня 1970 года, сам Кадафі становіцца прэм’ер-міністрам, сумяшчэнне пасаду кіраўніка дзяржавы (у якасці старшыні СРК), кіраўніка ўрада і ўсе структуры выканаўчай улады. Пяць членаў СРК прызначаюцца на пасады міністраў, але Кадафі, здаецца, у значнай ступені сканцэнтраваны на вылучэнні з арміі, дзе знаходзіцца рэальныя ўлады. У першыя месяцы, прыхільнікі рэвалюцыі не вінаваціць Кадафі ў прыняцці рашэнняў без кансультацый і акту; яны просяць прыняцця пастаяннай канстытуцыі і правядзенне свабодных выбараў. Па стане на 6 мая 1970, Кадафі арганізуе «Кангрэс рэвалюцыйнай думкі», каб абмеркаваць класіфікацыю «рабочых сіл» у Лівіі і арганізацыйных структур у краіне, пры гэтым натхнёны насерызмам і панарабізмам. Лівійскія інтэлектуалы і знакамітасці запрашаюцца да ўдзелу. Кадафі кантралюе ўсе дэбаты Кангрэсу. Ён таксама спрабуе супакоіць лівійскую буржуазію, занепакоенную рэвалюцыйным дыскусам. Новы ўрад, заснаваны 8 верасня 1970, ўсталёўвае ліквідацыю інтэлектуальнай моцы ў Лівіі на карысць дакладна прызначанага ваеннымі СРК. У гэтай сувязі Савет рэвалюцыйнага камандавання пад старшынствам Кадафі спалучае выканаўчыя і заканадаўчыя паўнамоцтвы, аб прызначэнні міністраў, і ролі ідэалагічнай арыентацыі дзяржаўнага апарату.
Спробы панарабскіх і пан-афрыканскіх саюзаў
Пасля прыходу да ўлады, Кадафі выступаў з планамі за саюз «арабскай нацыі», з мэтай сцерці сляды дамінавання Захаду, ўстойлівыя нават пасля дэкаланізацыі. 27 снежня, Лівія з Егіптам і Суданам падпісалі «рэвалюцыйны статут», таксама званы «Пакт Трыпалі», які запусціў праект федэрацыі, вызначаны як «рэвалюцыйны саюз», мэтай якога з’яўляецца перашкода імперыялістычным і сіянісцкім інтрыгам. Смерць Насера ў верасні 1970 года не замарудзіцца праект і прыходу да ўлады Хафеза Асада ў Сірыі прыносіць далучэнне апошніх краін да праекту. На 17 красавіка 1971 года быў абвешчаны Саюз арабскіх рэспублік, федэрацыі Егіпта, Лівіі і Сірыі і адобрана рэферэндумам у трох краінах. Судан адхіліў саюзны праект, у сувязі з унутранай палітычнай нестабільнасцю. 2 жніўня 1972, увогуле саюза Сірыя ўжо не згадваецца ў пагадненні. Хутка, прэзідэнт Егіпта Анвар Садат, вырашыў адысці ад федэрацыі. Саюза, як чакалася ў 1973 годзе не адбылося і сітуацыя прыходзіць да крызісу ў дыпламатычных адносінах паміж Егіптам і Лівіяй.
Кадафі беспаспяхова спрабаваў далучыць да блока Алжыр на чале з Хуарымам Бумедзьенам, затым пачынае яшчэ адну спробу зліцця, на гэты раз з Тунісам: 12 студзеня 1974 г, але, Хабіб Бургіба, пасля падпісання дагавора з Кадафі, рэзка зняў прапанаваны саюз. У лістападзе 1978 года, паведамляецца міжнародныя дагаворы паміж Егіптам і Лівіяй. У верасні 1980 года новы праект аб’яўляецца саюз паміж Лівіяй і Сірыяй, які не апраўдаўся. У 1981 годзе яшчэ адзін праект, які аб’ядноўвае Лівію з Чадам таксама быў кароткі. У 1984 годзе Егіпет быў адпраўлены ў адстаўку з Саюза арабскіх рэспублік, які была ў стане супакою на працягу некалькіх гадоў і на гэты раз афіцыйна спыняе сваё існаванне. У жніўні 1984 Кадафі падпісаў дагавор «араба-афрыканскага саюза» з Марока, які ў асноўным адлюстроўвае меркаванне лівійскай падтрымкі Фронту POLISARIO  і гандлю паміж дзвюма краінамі.
Блок Кадафі прыняў пазней удзел у такіх установах, як Саюза арабскага Магрыба (які не прынёс чаканых вынікаў, у сувязі з лівійскай ізаляцыяй і напружанасцю, спароджанай абнаўленнем ісламістаў і вайна ў Персідскім заліве) і Супольніцтва Сахеляана-сахарскіх дзяржаў. У верасні 1999 года Лівія вітае спецыяльную сесію Арганізацыі афрыканскага адзінства, якая была прынятая пад кіраўніцтвам Кадафі, рэзалюцыі, вядомай як Сірская дэкларацыі, якая заклала асновы для трансфармацыі Афрыканскага саюза.
Джамахірыя або «дзяржавы мас»
У пачатку 1973 года, Муамар Кадафі сутыкаецца з сітуацыяй адмовы на рэгіянальным узроўні, яго імкненне да адзінства сустракаецца недаверам у іншых кіраўнікоў дзяржаў. Унутры краіны так сама ўзнікае адмаўленне ад супрацоўніцтва, і гэта дае падставу для з’яўлення апазіцыі ў Савеце рэвалюцыйнага камандавання. Пасля пасяджэння, падчас якога СРК прапаноўвае Кадафі сумесна з іншымі членамі Савета сысці ў адстаўку. Праз некалькі дзён, 15 красавіка 1973 г., Кадафі выступае ў Заўры з прамоваю, у якой заклікае да ўсеагульнага адзіўлення абяцаюцы «масам» пасады ў адміністрацыйным апараце. Кадафі з’яўляецца пачаткам «культурнай рэвалюцыі» ў школах, на прадпрыемствах, і ў дзяржаўных установах.
«Падрыўная» ўнутраная і знешняя палітыка паступова становіцца пераважным спосабам дзеяння Кадафі, які думае, што ён знайшоў рашэнне навакольнай стагнацыі. У 1970 годзе ён пачаў працяглы працэс «штурмавых»  устаноў, па якіх грамадзяне павінны кіраваць без іншых, без пасярэднікаў.
У 1975 годзе Кадафі апублікаваў першую частку сваёй Зялёнай кнігі кароткай дактрынальнай кнігі, у якой ён выклаў ідэалагічны корпус з уласнага жыцця. «Трэцяя сусветная тэорыя» прызначана прадстаўляць «трэці шлях» з’яўляецца альтэрнатывай эксплуататарскага капіталізму і таталітарнага камунізм, абмяркоўвае прынцыпы і формы прамой дэмакратыі, якую Кадафі прапануе стварыць замест парламенцкай дэмакратыі. У жніўні 1975 адбылася спроба дзяржаўнага перавароту супраць Кадафі, на чале з дзвюма членамі Савета рэвалюцыйнага камандавання. СРК працягвае функцыянаваць як калектыўны орган прыняцця рашэнняў; але ён знікае ў сакавіку 1977. Лівія ў той момант імкнецца няўмольна да ўстанаўлення асабістай улады. Апазіцыя, рэпрэсаваных на тэрыторыі Лівіі, фарміруюць групы за мяжой. Сярод вядучых дзеячаў у другой палове 1970-х гадоў, ёсць два былых членаў СРК (Абдэль-Манейм аль-Хуні, былы міністр унутраных спраў і Амар аль-Мехэйчы) і былы прэм’ер-міністр Махмуд Сулейман аль-Магрыбі.
2 сакавіка 1977 у сваім выступе Кадафі абвяшчае аб устанаўленні новай формы праўлення. Усеагульны народны кангрэс, сустрэўся ў другі раз, і  праз выступ Абдэсалама Джэлуду афіцыйна ўводзіцца ў Лівіі «улада народа» і ў той жа момант прымаецца Дэкларацыя «Аб прыходзе народнай улады». Назва краіны мяняецца на «Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя». Слова «Джамахірыя» — неалагізм, утвораны шляхам замены ў корані слова «Джумхур» (рэспубліка) адзіночнага ліку «Джумхур» (народ) на множны лік «джамахірыі» (масы).
Горныя крэпасці Раджастхана
Горныя крэпасці Раджастхана (Hill Forts of Rajasthan) — фартыфікацыйна-палацавыя збудаванні, помнікі сусветнай спадчыны ў індыйскім штаце Раджастхан.
Уключае 6 крэпасцей VIII - XVIII стст.:
Для ўсіх аб'ектаў характэрна эклектычная архітэктура. На працягу стагоддзяў крэпасці выконвалі функцыі ваенных, адміністрацыйных, рэлігійных, культурных і гандлёвых цэнтраў раджпутскіх дзяржаў.
IC 4740
IC 4740 — галактыка тыпу SBc ў сузор’і Паўлін.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Кацэбу
Кацэбу — прозвішча, тапонім.
Плошча Стары Аэрапорт (Мінск)
Плошча Стары Аэрапорт — плошча ў мікрараёне Мінск-Свет Кастрычніцкага раёна Мінска. Названа ў гонар старога аэрапорта беларускай сталіцы рашэннем Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў ад 24 сакавіка 2023 года №484.
NGC 2166
NGC 2166 (іншае абазначэнне — ESO 57-SC64) — рассеянае скопішча ў сузор’і Залатая Рыба.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022)
Экалагічныя наступствы вайны ва Украіне — разнапланавы аднаразовы і доўгатэрміновы ўрон прыродзе і грамадскаму здароўю, выкліканы ваеннымі дзеяннямі на тэрыторыі Украіны ў 2022 годзе пасля ўварвання расійскіх войскаў.
Эрнест Бірзніек-Упіт
Э́рнест Бі́рзніек-У́піт, або Э́рнэстс Бі́рзніекс-У́пітыс (Ernests Birznieks-Upītis;, воласць Дзірцыемс, сучасн. Латвія — ) — латышскі пісьменнік. Народны пісьменнік Латвіі (1947).
Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022)
Спалучаныя з баявымі дзеяннямі выбухі і стрэлы наносяць як непасрэдны фізічны ўрон, так і таксічны, вылучаючы ў паветра, ваду і глебы такія атрутныя рэчывы і канцэрагены, як ртуць, свінец, збеднены уран і іншыя. Трапляючы ў арганізм чалавека, выбуховыя рэчывы (TNT,, гексаген) прыводзяць да сур’ёзных парушэнняў працы ўсіх органаў і сістэм.
Эрнест Бірзніек-Упіт
Скончыў Тукумскую гарадскую школу. Настаўнічаў. У 1908 заснаваў кніжнае выдавецтва «Дзірцыемніекі».
Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022)
Баі ў зоне высокай канцэнтрацыі цяжкай прамысловасці прыводзяць да тэхнагенных аварый, уцечкам і паліва, негатыўны эфект ад якіх распаўсюджваецца на значныя тэрыторыі, у тым ліку Еўропу і Расію. Разбураныя будынкі дзесяцігоддзямі вылучаюць канцэрагенны пыл. і хімікаты пранікаюць у падземныя воды і атручваюць крыніцы пітной вады, робячы рэкі і вадаёмы непрыдатнымі для пражывання. З-за разбурэнняў грамадзянскай інфраструктуры больш за 4 млн чалавек ва Украіне апынуліся пазбаўленыя доступу да чыстай пітной вады. Глебы ў зонах баявых дзеянняў становяцца непрыдатнымі для земляробства, паколькі ў іх назапашваюцца палютанты, якія трапляюць у расліны, а праз іх — у арганізмы людзей і жывёл.
Эрнест Бірзніек-Упіт
Друкавацца пачаў у 1891. Пісаў рэалістычныя апавяданні пра жыццё латышскай вёскі (зборнікі «Алавяданні Упіта», 1900; «Зранку», 1912; «Пад вечар», 1913; «Апавяданні шэрага каменя», 1914). У 1893—1921 жыў у Закаўказзі, стварыў каўказскі цыкл (зборнікі «У каўказскіх гарах», 1924; «Апавяданні Каўказа», т. 1—2, 1927). Аўтар аўтабіяграфічнай трылогіі «Дзённік Пастарыня» (1922), «Пастарынь у школе» і «Пастарынь у жыцці» (абодва 1924), кніг для дзяцей.
Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022)
Вайна павышае рызыкі. Перабоі з электразабеспячэннем АЭС, баі ў непасрэднай блізкасці ад станцый і сховішчаў ядзерных адходаў могуць прывесці да катастроф, параўнальнымі з аварыямі ў Чарнобылі або Фукусіме. Звязаныя з ваеннымі дзеяннямі выкіды CO2 налічваюць мільёны тон і ставяць пад пагрозу мэты.
Эрнест Бірзніек-Упіт
На беларускую мову яго творы перакладалі У. Пігулеўскі, Я. Скрыган, Л. Філімонава.
Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022)
У зоне ваенных дзеянняў апынуліся звыш 12 406,6 км² запаведных тэрыторый Украіны. Папуляцыі эндэмічных відаў раслін і жывёл панеслі значныя страты, віды птушак апынуліся пазбаўленымі звыклых маршрутаў і месцаў гнездавання, разбураныя вынікі шматгадовых праектаў па аднаўленні біяразнастайнасці.
Каб ацаніць усю прычыненую шкоду, патрабуецца поўнае спыненне ваенных дзеянняў. Паводле папярэдніх ацэнак навукоўцаў, на аднаўленне экалогіі Украіны спатрэбіцца не менш 15 гадоў, але частка нанесеных страт незваротная.
Шкода навакольнаму асяроддзю ад ваенных дзеянняў
Экалагічны ўрон ад ваенных дзеянняў вельмі шматгранны, а яго наступствы могуць доўжыцца стагоддзямі. Паводле ацэнкі навукоўцаў, зямля на палях баёў Першай сусветнай вайны каля бельгійскага Іпра да гэтага часу змяшчае звыш 2800 тон медзі ў верхніх пластах. У Іране глебы кантамінаваныя ртуццю і хлорам пасля Ісламскай рэвалюцыі. У Кабуле толькі за 2018 год зарэгістравана 3000 смерцяў ад захворванняў, выкліканых таксічнымі атручваннямі пры баях 1978 года. Пасля Чачэнскіх войнаў звыш 30 % зямлі рэгіёну сталі непрыдатныя для сельскай гаспадаркі. Тэрміны, за якія ў прыродзе распадаюцца снарады і патроны, вар’іруюць ад 100 да 300 гадоў у залежнасці ад складу глеб, доступу кіслароду і вады. Разбураныя вайной гарады прадстаўляюць сабой значную экалагічную пагрозу — у завалах застаюцца не разарваныя боепрыпасы, ад знішчаных будынкаў у паветра гадамі падымаецца канцэрагенны пыл, якая змяшчае азбест і падобныя палютанты, аб’ёмы смецця вылічаюцца мільёнамі тон. Шкода прыродзе стварае і масавае перасяленне людзей: нагрузка на інфраструктуру рэгіёнаў, якія прымаюць, значна вырастае, а, напрыклад, у намётавых лагерах бежанцаў цяжка забяспечыць экалагічную сістэму збору адходаў.
Аналіз наступстваў ваенных дзеянняў 2014 паказаў, што на той момант закласці міну ва Украіне каштавала 2,5 еўра, а правесці аперацыі па размініраванні і ачыстцы — 900 еўра. Каб цалкам ацаніць экалагічны ўрон ад вайны, спатрэбіцца значная колькасць даследаванняў, якія немагчымыя ў перыяд актыўных баявых дзеянняў. Па падліках, да сярэдзіны чэрвеня 2022 года экалагічны ўрон перавысіў 6,6 млрд еўра. Выкіды CO2, якія адбываюцца пры перамяшчэнні ваеннай тэхнікі, транспарціроўцы снарадаў, пажарах, згаранні паліва, складаюць сотні мільёнаў тон і ставяць пад пагрозу намаганні развітых краін па.
Прамыя забруджванні
Ужо пасля першых двух тыдняў вайны ў паветры Кіеўскай вобласці канцэнтрацыя шкодных рэчываў у 27 разоў перавышала дапушчальную. Выбухі боепрыпасаў, разбурэнне і згаранне ваеннай тэхнікі разам з палівам і боекамплектамі выклікаюць значнае забруджванне паветра, вады і глеб. Пры кожным выбуху вылучаюцца часціцы цяжкіх металаў, фармальдэгід, , сінільная кіслата і таксічныя арганічныя злучэнні , лакалізаваць уздзеянне якіх немагчыма: вятры, рэкі і падземныя воды разносяць іх на значныя адлегласці, таму экалагічныя наступствы вайны на тэрыторыі Украіны непасрэдна закрануць Расію і Еўропу. Пасля выбуху вызваленыя хімічныя злучэнні акісляюцца на паветры, сера і аксід азоту выклікаюць кіслотныя дажджы, якія мяняюць pH склад глеб, «абпальваюць» расліны і слізістыя млекакормячых (у тым ліку органы дыхання ў людзей). Армейскія снарады на 95-97 % складаюцца са свінца. Акрамя яго, у іх склад уваходзяць нікель, цынк, барый, марганец, медзь, сурма, часам — збеднены уран. Свінец вельмі таксічны і лёгка распаўсюджваецца — ён трапляе ў арганізм чалавека не толькі праз ежу, ваду або дыханне, але нават убіраючыся праз скуру і валасы. Доўгатэрміновае інтэнсіўнае ўздзеянне свінцу выклікае незваротныя паражэнні нырак, але нават кароткі кантакт і невялікія дозы пашкоджваюць нервовую сістэму і прыводзяць да, анеміі, страты каардынацыі і разладу памяці. Аналагічныя нейратаксічныя эфекты адзначаны і ў жывёл. Часціцы збедненага ўрану ў 100 разоў менш лейкацыту і трапляюць да нерваў пярэдняга аддзела мозгу, абыходзячы клеткавыя бар’еры, і выклікаюць парушэнні  і разумовых функцый. Сурма выклікае раздражненне і запаленне сардэчна-сасудзістай, рэспіраторнай і стрававальнай сістэм. Нікель паражае не толькі іх, але і імунную сістэму. Павышаныя канцэнтрацыі медзі, марганцу і цынку прыводзяць да атручвання і пры назапашванні выклікаюць вострыя станы ад пнеўманіі і да. Мікрачасцінкі ад разбураных абалонак снарадаў трапляюць у ваду і па харчовым ланцугу пранікаюць у арганізмы жывёл і людзей.
Выбуховыя рэчывы (TNT,, гексаген) прыводзяць да хімічнага забруджвання, яны выклікаюць у людзей як вострыя атручванні, так і доўгатэрміновыя мутагенныя наступствы. TNT лёгка ўсмоктваецца праз слізістыя і скуру. У залежнасці ад дозы, яго канцэрагенныя эфекты могуць выклікаць наступствы ад аблысення і анеміі да цяжкіх парушэнняў функцый печані, катаракты і змены складу крыві. Атручэнне гексагенам можа справакаваць млоснасць і анемію, а пры працяглым уздзеянні — парушэнні функцый нырак і печані. DNT таксама таксічны, працяглае ўздзеянне вялікіх доз можа прывесці да парушэнняў сардэчна-сасудзістай сістэмы і анказахворванняў. Пры выбуху снарада «Град» вылучаецца не менш за 500 грамаў, які пры судотыку з вадой ператвараецца ў. Зямля пасля баёў, якую называюць «выпаленай», у рэчаіснасці спаленая кіслатой, а не звычайным агнём. Паводле ацэнкі Міністэрства абароны ЗША, да ліпеня 2022 года як мінімум 1200 ракет і бомбаў выбухнулі ва Украіне пасля пачатку вайны. У першыя дні ўварвання расійскія войскі абстрэльвалі склады боепрыпасаў, у тым ліку каля вёскі Паланкы (27 лютага), каля Балакліі (26 лютага) і ў Чугуіве (1 сакавіка), побач з Крывым Рогам, Жытомірам і ў Краснапіллі. Аблокі таксічнага дыму пры такіх выбухах асабліва небяспечныя, а блізкасць да жылых раёнаў узмацняе іх уздзеянне на здароўе мясцовых жыхароў. Прыкладам наступстваў такога ўздзеяння з’яўляецца так званы «Панчаўскі рак» — Усплёск анкалагічных захворванняў у людзей, якія перажылі бамбёжкі падчас бамбардзіровак Югаславіі у 1999 годзе. Паводле ацэнак некаторых навукоўцаў, таксіны ў вадзе, паветры і глебе нясуць папуляцыі людзей нават большую шкоду, чым непасрэдна выбухі.
Выкіды пры разбурэнні вытворчых аб’ектаў
Усходняя частка Украіны, якая стала зонай найбольш актыўных баявых дзеянняў, з’яўляецца вельмі індустрыялізаванай тэрыторыяй. Тут размешчаны звыш 900 буйных вытворчасцяў, сярод якіх —, хімічныя лабараторыі, аб’екты металургіі,. Паводле ацэнкі цэнтра назірання за канфліктамі і навакольным асяроддзем, ва ўсходняй Украіне захоўваецца да 10 мільярдаў тон прамысловых адходаў. Прамыя трапленні ракет і выбухі на індустрыяльных аб’ектах прыводзяць да ўцечак небяспечных рэчываў, якія забруджваюць паветра, ваду і глебы. Аварыі на буйных прамысловых аб’ектах развіваюцца па «», пры якім выбухі і пажары правакуюць і ўзмацняюць цеплавыя, гідрадынамічныя і хімічныя выкіды.
На 1 красавіка 2022 года было зафіксавана 36 нападаў на аб’екты, 29 нападаў на электрастанцыі, 7 — на аб’екты воднай інфраструктуры і 6 — на АЭС. Усяго ў ходзе ваенных дзеянняў толькі да чэрвеня 2022 года на тэрыторыі Украіны было падпалена звыш 60. Буйныя прадпрыемствы Усходняй Украіны, такія як «Азоўсталь»,, «», прадстаўляюць сабой асаблівую небяспеку пры магчымым пашкоджанні. У выніку абстрэлаў на Лісічанскім НПЗ гарэлі рэзервуар для аб’ёмам 50 тыс. тон, дзве цыстэрны з бензінам па 20 тыс. тон і серны склад. Персаналу «Азоўсталі» ўдалося спыніць вытворчыя працэсы такім чынам, каб у выпадку бамбёжкі не адбылося ўцечак небяспечных рэчываў. З 24 лютага ў паступова знізілі тэмпературу і залілі іх вадкім шклом, 25 лютага былі ўтылізаваныя хімічныя рэактывы, якія выкарыстоўваюцца пры вытворчасці. , уцечкі якога маглі адбыцца на працуючым заводзе, забівае чалавека на працягу 3 секунд. Калі ў канвертарным цэху прарывае вадзяную, у ванну з гарачым металам трапляе вада, якая выпараецца, раскладаецца з вылучэннем вадароду і дае выбух. Колькасць тэхнагенных аварый праз расійскае ўварванне такая вялікая, што міжнародная супольнасць і ўрад Украіны кажуць пра іх як пра. Напрыклад, 21 сакавіка на «» ракеты патрапілі ў цыстэрны, напоўненыя аміякам. У выніку ўцечкі радыус зоны забруджвання склаў 2,5 км, жыхарам пасёлка Навасэлыцы было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. 5 і 9 красавіка ў Рубіжнэм былі ўзарваныя цыстэрны з азотнай кіслатой, узаемныя абвінавачванні ў падрыве высунулі УСУ і. 4 красавіка 2022 года над Крэмэнэцкім раёнам была збітая расійская ракета, частка абломкаў якой упала на ферму і пашкодзіла цыстэрны з арганічнымі ўгнаеннямі, выклікаўшы ўцечку. Хоць цыстэрны былі практычна пустыя, праз некалькі дзён у мясцовай рацэ пробы паказалі 163-кратнае перавышэнне нормы ўтрымання аміяку, па берагах выявілі касякі мёртвай рыбы. 31 мая ў раёне Севераданэцка была падарваная цыстэрна з азотнай кіслатой, паднялося таксічнае воблака, жыхарам вобласці было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. Усяго да канца чэрвеня 2022 года ўкраінскі бок зарэгістраваў звыш дзвюх тысяч выпадкаў прычынення шкоды навакольнаму асяроддзю.
Радыеактыўная пагроза
Украіна займае другое месца ў Еўропе па агульнай магутнасці ядзерных электрастанцый, палову сваёй электрычнасці краіна атрымлівае ад размешчаных на яе тэрыторыі 15 энергаблокаў. Атамныя электрастанцыі з’яўляюцца асабліва ўразлівымі аб’ектамі інфраструктуры, бо не маюць абароны на выпадак прамой ваеннай пагрозы. Акрамя прамога паражэння пры абстрэлах, верагоднасць аварый на АЭС расце з-за парушэння рэжыму працы супрацоўнікаў, перабояў з электрычнасцю і сувяззю. Напрыклад, калі праз адсутнасць электрычнасці перастане працаваць падача вады для астуджэння рэактараў, яны могуць проста расплавіцца, як здарылася пасля цунамі на японскай станцыі Фукусіма.
Ужо 24 лютага 2022 года з-за перамяшчэння цяжкай тэхнікі расійскай арміі зафіксаваны ўзровень гама-выпраменьвання ў Чарнобыльскай вобласці ў 28 разоў перавысіў дапушчальны. Навукоўцы тлумачылі гэта тым, што танкі і грузавікі пры перамяшчэнні па зоне адчужэння падымалі ў паветра радыеактыўны пыл. Характэрна, што мясцовая пераважна накіравана ў бок Расіі. Украінскі бок абвінавачвае расійскія войскі ў наўмысных падпалах лесу ў зоне адчужэння ЧАЭС. Паводле розных ацэнак, у выніку баёў і падпалаў плошча лясных пажараў склала ад 15 да 37 тысяч га. У пачатку сакавіка баі пачаліся непасрэдна ў Запарожскай АЭС, пятай у свеце па магутнасці і найбуйнейшай у Еўропе. Аб’ём ядзерных матэрыялаў на станцыі ў 20 разоў большы, чым на Чарнобыльскай АЭС. 4 сакавіка з-за ваенных сутыкненняў у вучэбна-трэніровачным корпусе АЭС успыхнуў пажар, які, аднак, удалося хутка патушыць. 9 сакавіка станцыю захапілі расійскія войскі. 30 мая МАГАТЭ абвясціла аб страце сувязі з серверамі Запарожскай АЭС, сувязь была адноўлена толькі 12 чэрвеня. Генеральны дырэктар МАГАТЭ Рафаэль Гросі заявіў, што супрацоўнікі станцыі працуюць у непрымальных умовах: без магчымасці змяніцца або паўнавартасна адпачыць, яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам расійскіх вайскоўцаў. Нават ва ўмовах мірнага часу чалавечы фактар прывёў да Чарнобыльскай аварыі, а супрацоўнікі, якія знаходзяцца ў пастаянным стрэсе, могуць здзейсніць памылку з яшчэ большай ступенню верагоднасці. 30 чэрвеня 2022 года МАГАТЭ абвясціла, што зноў страціла сувязь са сваімі сістэмамі дыстанцыйнага сачэння на Запарожскай АЭС.
У той час як увага грамадскасці была прыкавана непасрэдна да пагрозы для шасці рэактараў станцыі, верагодна, большую небяспеку нясуць магчымыя пашкоджанні сховішчаў адпрацаваных паліўных стрыжняў. Напрыклад, на захопленай Запарожскай АЭС звыш трох тысяч адпрацаваных паліўных стрыжняў захоўваюцца на адкрытым участку станцыі за сімвалічнай агароджай. На недапушчальныя ўмовы захоўвання міжнародныя спецыялісты паказвалі яшчэ ў 2015 годзе. На іншых станцыях адпрацаваныя стрыжні захоўваюцца ў ахаладжальных басейнах. Калі вада ў басейнах нагрэецца пры пажары ці адбудзецца яе ўцечка, перагрэтыя стрыжні пачнуць гарэць. Наступствы могуць быць аналагічныя, якая ўзнікла з-за выхаду з ладу сістэмы астуджэння. Па дадзеных МАГАТЭ, з пачатку вайны ракеты ўжо траплялі як мінімум у два сховішчы ядзерных адходаў пад Кіевам і Харкавам. Нават пасля астуджэння даўжынёй у 10 гадоў, вылучае ў гадзіну дозу радыяцыі, у 20 разоў перавышае смяротную.
Нарвежскае экалагічнае аб’яднанне «» рэгулярна крытыкуе дзеянні РФ на захопленых ядзерных аб’ектах, у прыватнасці, Запарожскай АЭС. На думку эколагаў падобныя дзеянні падчас вайны могуць справакаваць патэнцыйную ядзерную катастрофу.
Урадлівыя глебы
Ваенныя дзеянні наносяць доўгатэрміновы значны ўрон сельскагаспадарчым угоддзям. Урадлівыя глебы, дзякуючы якім Украіна з’яўляецца адным з найбуйнейшых сусветных, пакутуюць ад забруджвання , хімікатамі,  і адпрацаваным палівам, якія трапляюць на іх з-за выбухаў. Збожжавыя, выгадаваныя на такой зямлі, убяруць у сябе таксіны і будуць несці сур’ёзную пагрозу для здароўя спажыўцоў. Паводле ацэнкі ААН, у 2022 годзе толькі на Данбасе зонай экалагічнага бедства з’яўляюцца звыш 530 тысяч га зямлі.
Даследаванні паказваюць, што пры яздзе танкі і цяжкая ваенная тэхніка наносяць чарназёму механічныя пашкоджанні, на аднаўленне ад якіх патрабуецца мінімум чатыры гады. На некалькі гадоў парушаюцца папуляцыі бактэрый, мікробаў і жывых арганізмаў (напрыклад, дажджавых чарвякоў), якія грунт. Акрамя таго, чым менш расліннае покрыва, тым хутчэй і глыбей у глебы пранікаюць забруджвальныя рэчывы.
Эколагі адзначаюць таксама, што рэзкае спыненне вядзення сельскай гаспадаркі на палях вядзе да некантралюемага росту колькасці пустазелля і грызуноў, якія з’яўляюцца пераносчыкамі розных захворванняў і становяцца дадатковай пагрозай здароўю насельніцтва.
Водныя крыніцы
Рэкі і водныя аб’екты адыгрываюць вялікае стратэгічнае значэнне. У ходзе баёў Дняпро, Северскі Данец, Ірпень і іншыя рэкі служылі як натуральныя перашкоды, тэатрам ваенных дзеянняў стала таксама ўзбярэжжа Чорнае мора. Ад падбітай і закінутай ваеннай тэхнікі ў ваду трапляюць гаручае, змазачныя матэрыялы, разлівы паліва прыводзяць да пажараў і парушаюць хімічны баланс вод. Нафта сама па сабе таксічная для марскіх насельнікаў і мікраарганізмаў, акрамя таго, якія змяшчаюцца ў ёй вуглевадароды ўступаюць у кантакт з пестыцыдамі і цяжкімі металамі, атручваючы паверхневыя воды. Разбурэнне дамбаў і разліў рэк прыводзіць да значных тэрыторый і забруджвання  і. Так, 26 лютага 2022 года ў раёне вёскі Казаравычы расійскія войскі разбурылі дамбу, якая аддзяляла раку Ірпінь ад Кіеўскага вадасховішча. За паўтара месяца вада з вадасховішча затапіла пойму Ірпіня на 10 кіламетраў аж да вёскі Горэнка. У экасістэмах, дэльты Дуная і Азоўскага мора насяляюць віды, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення, шкоду якім ад марскіх бітваў яшчэ толькі трэба будзе ацаніць.
Прыток Дона Северскі Данец, які служыць крыніцай вады практычна для ўсяго Данбаса, яшчэ ў 2018 годзе быў у крытычным стане, узровень утрымання ў вадзе цяжкіх металаў і у сем разоў перавышаў дапушчальны. У 2022 годзе прамыя трапленні бомбаў разбурылі Папаснянскі і Паўднёваданбаскі вадаводы, канал «Северскі-Данец — Данбас», Данецкую фільтравальную станцыю неаднаразова прыйшлося спыняць з-за перабояў з электрычнасцю. З-за разрыву трубаправодаў у Северскі Данец трапляюць неачышчаных каналізацыйныя сцёкі. У выніку баёў водная інфраструктура, якая абслугоўвала 4 млн чалавек, апынулася знішчана, людзі вымушаныя карыстацца забруджанай вадой. Эфекты ад яе ўжывання часта выяўляюцца не адразу — у некаторых выпадках на працягу тыдня адбываецца атручэнне ўнутраных органаў і цяжкія паражэнні печані. , якія паступаюць у Северскі Данец, цячэннем пераносяцца ў Расію і забруджваюць яе глебы і падземныя воды.
Прыродаахоўныя тэрыторыі
Запаведнікі Украіны ўваходзяць у агульнаеўрапейскую прыродаахоўных тэрыторый, якія аб’ядноўваюць унікальныя месцапражыванні рэдкіх відаў флоры і фауны. Па папярэдніх падліках, па стане на 1 сакавіка 2022 года ў зону ваеннай акупацыі і баявых дзеянняў патрапілі тэрыторыі 900 аб’ектаў агульнай плошчай 12 406,6 км² (1,24 млн га), што складае каля траціны плошчы прыродна-запаведнага фонду Украіны. Паводле ацэнкі, у зоне ваенных дзеянняў апынуліся 44 % найбольш каштоўных прыродаахоўных тэрыторый Украіны. Выпадкі прамога ўрону унікальным прыродным аб’ектам рэгіструюць на працягу ўсёй вайны: на запаведных землях расійскія войскі капалі траншэі, ладзілі фартыфікацыйныя збудаванні, закладвалі і падрывалі міны. У нацыянальным парку танкі ішлі па лугах, знішчаючы чырванакніжны першацвет, над аднаўленнем якога мясцовыя эколагі працавалі 16 гадоў. З-за баёў ля Херсона, у ўзніклі пажары такога маштабу, што іх было відаць з космасу. Нацыянальны парк, размешчаны блізу Марыупаля, з’яўляецца месцам гнездавання многіх унікальных відаў птушак — у тым ліку і. З-за баёў пажары ў запаведных лясах Кінбурнскай касы доўжыліся больш за тыдзень, нанёсшы непапраўныя страты мясцовай экасістэме. Джарылгацкі нацыянальны прыродны парк, дзе растуць унікальныя эндэмічныя травы і водзяцца дзікі, лісы і алені, стаў зонай актыўных баёў, яго прыморская паласа даўжынёй 56 км замініравана і. Вайна прымусіла значную частку супрацоўнікаў прыродааховы спыніць сваю працу, падарваўшы вынікі шматлікіх шматгадовых міжнародных праектаў аднаўлення і захавання біяразнастайнасці.
Жывёлы
На тэрыторыі Украіны насяляюць звыш 70 тысяч відаў і, якія складаюць 35 % біяразнастайнасці Еўропы. Ваенныя дзеянні наносяць прамы ўрон папуляцыям жывёл, як тым, што жывуць на Украіне, так і мігруючым праз яе. Дзікія жывёлы гінуць ад абстрэлаў і асколачных раненняў. і шумавое забруджванне і вібрацыі распужваюць звяроў, прымушаюць птушак пакідаць месцы гнездавання, руйнуюць кармавую базу. Пры фарсіраванні рэк ад ваеннай тэхнікі трапляюць у ваду гаручыя і змазачныя матэрыялы, якія атручваюць ваду і забіваюць. Ад зніжэння іх колькасці становіцца менш земнаводных, напрыклад, жаб, якімі харчуюцца чаплі і буслы. Дадатковы ўрон фаўне нанесла і тое, што баі пачаліся вясной, у перыяд размнажэння большасці відаў.
У 2014 годзе пры анексіі Крыма расійскія войскі выкарыстоўвалі запаведныя землі для высадкі, з-за чаго ў момант было знішчана гнездзішча чырванакніжнага. З-за бамбёжак, якія распужваюць пералётных птушак, замест 1500, штогод мігруючых праз касу, у 2022 годзе арнітолагі налічылі толькі 300 асобін. Толькі за першыя тры месяцы вайны на было скінута 200 бомбаў. Апошнія 30 гадоў эколагі і актывісты вялі ў мясцовым запаведніку праект па падтрыманні правільнага водаабмену паміж прыбярэжнымі лагунамі і морам: кожную вясну яны пракладвалі неглыбокія каналы, па якіх мільёны асобін рыбінага маладняку выходзілі ў моры з нерасцільняў. Раней гэтыя каналы ўзнікалі натуральным чынам, але інтэнсіўны водазабор для сельскай гаспадаркі знясіліў рэкі, якія іх сілкавалі. З-за вайны эколагі былі вымушаныя спыніць працу. Без гэтых каналаў рыба не выйдзе ў моры, пяцітысячная папуляцыя чапляў апынецца пазбаўленай кармавой базы. Аднымі з самых пацярпелых ад вайны буйных відаў сталі дэльфіны. На ўзбярэжжах Украіны, Турцыя, Румынія і Балгарыя былі выяўленыя сотні загінулых асобін розных відаў гэтых жывёл. На думку навукоўцаў, яны гінулі ад і дэзарыентацыі, выкліканай падвышанай ваеннай актыўнасцю ў Чорным моры, а таксама ад атручвання цяжкімі металамі, якія трапляюць у ваду ад разрыву снарадаў. На целах некаторых асобін былі выяўленыя механічныя раны і апёкі. Кіраўнік даследчага аддзела Нацыянальнага парку «» Іван Русеў ацэньвае колькасць загінулых дэльфінаў у некалькі тысяч.
Значны ўрон папуляцыям дзікіх жывёл, у тым ліку занесеных у Чырвоную кнігу Украіны, нанесла. Так, у сярэдзіне чэрвеня 2023 года работнікі нацыянальнага парку «» на поўдні Адэскай вобласці знайшлі на беразе мора 149 загінулых трытонаў, вынесеных дняпроўскімі водамі. Сярод іншых страт быў затоплены адзіны ва Украіне дзяржаўны завод асятровых рыб «Вытворча-эксперыментальны Дняпроўскі асятровы рыбаводны завод імя акадэміка С. Т. Арцюшчыка», які працуе з 1984 года.
Вайна наносіць страты хатнім і сельскагаспадарчым жывёлам. Ва Украіне на пачатак 2022 года было каля 3,5 млн галоў буйной і дробнай рагатай жывёлы, 5,7 млн свіней і 212 млн асобін хатняй птушкі. Гэтых жывёл вельмі цяжка рэлакаваць, яны часта застаюцца кінутыя ўладальнікамі і ўразлівыя перад абстрэламі. Хатніх катоў і сабак гаспадары часцей бяруць з сабой у эвакуацыю, аднак большасць пакінута ў зоне ваенных дзеянняў тэрыторыях без ежы і догляду. З-за баёў многія супрацоўнікі заапаркаў і прытулкаў вымушаныя былі бегчы, без іх падапечныя звяры паміраюць ад холаду і голаду. На пакінутых людзьмі тэрыторыях часам назіраецца адваротны антрапагенны эфект вяртання дзікай прыроды. Так, у Данецкім рэгіёне з 2014 года ўдвая павялічылася папуляцыя ваўкоў, значна вырасла колькасць лісіц і дзікіх сабак. У гэтага ёсць негатыўныя наступствы — пералічаныя жывёлы з’яўляюцца разносчыкамі чумы, воплескі якой цяпер фіксуюцца ў людзей.
Ускоснае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе
Пасля пачатку вайны замежныя фонды і арганізацыі спынілі супрацоўніцтва з Расіяй па большасці экалагічных праектаў, былі спыненыя Арктычныя праграмы па даследаванні эфектаў глабальнага змянення клімату. Ва Украіне перапынілася мноства праграм аднаўлення біяразнастайнасці. Лясныя пажары, якія бушавалі ў Еўропе, Турцыі і Сібіры ў 2021 годзе, тушылі ў асноўным з дапамогай расійскіх ваенных верталётаў. З-за вайны і санкцый тэхнікі для барацьбы з агнём будзе не хапаць, у спалучэнні з беспрэцэдэнтнай спякотай гэта прывядзе да яшчэ большага маштабу пажараў.