cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Крычаўскі раён
Гісторыя
Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Калінінскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Крычаў. 20 жніўня 1924 года падзелены на 11 сельсаветаў: Баеўскі, Бацвінаўскі, Бельскі, Варанеўскі, Дарліўскі (Дарлінскі), Кашанскі, Крычаўскі, Маляціцкі, Паланіцкі, Прахораўскі, Сакольніцкі. 21 жніўня 1925 ўтвораны Зарубецкі і Міхеевіцкі сельсаветы, скасаваны Прахораўскі сельсавет, Дарліўскі (Дарлінскі) сельсавет перайменаваны ў Касцюшкавіцкі (Касцюковіцкі). 24 верасня 1926 года Крычаўскі сельсавет скасаваны. З 9 чэрвеня 1927 года раён у складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 17 снежня 1931 года Крычаў набыў статус горада. У 1932 годзе скасаваны Варанеўскі сельсавет. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Баеўскі, Бельскі, Зарубецкі, Кашанскі, Міхеевіцкі, Сакольніцкі сельсаветы, утвораны Краснабудскі і Лабковіцкі сельсаветы. 16 верасня 1959 года да раёна далучаны горад Чэрыкаў, Вепрынскі, Верамейскі (Верамееўскі), Глінскі, Горацкі, Зябенскі, Лабанаўскі, Мірагошчанскі, Рэчыцкі, Ушакоўскі, Халмоўскі, Шароеўскі, Язёрскі сельсаветы скасаванага Чэрыкаўскага раёна. 8 ліпеня 1960 года скасаваны Глінскі, Горацкі, Зябенскі, Лабанаўскі, Мірагошчанскі, Паланіцкі, Ушакоўскі, Халмоўскі, Шароеўскі, Язёрскі сельсаветы, утвораны Пільнянскі і Сормаўскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, Краснабудскі сельсавет перададзены Клімавіцкаму раёну, горад Чэрыкаў, Вепрынскі, Пільнянскі, Рэчыцкі і Сормаўскі сельсаветы — Краснапольскаму раёну, горад Крычаў, Бацвінаўскі, Касцюшкавіцкі, Лабковіцкі, Маляціцкі сельсаветы — Мсціслаўскаму раёну, Верамейскі сельсавет — Чавускаму раёну.
6 студзеня 1965 года Крычаўскі раён утвораны зноў, уключаў горад Крычаў, Краснабудскі сельсавет Клімавіцкага раёна, горад Чэрыкаў, Вепрынскі, Рэчыцкі, Сормаўскі сельсаветы Краснапольскага раёна, Бацвінаўскі, Касцюшкавіцкі, Лабковіцкі, Маляціцкі сельсаветы Мсціслаўскага раёна, Верамейскі сельсавет Чавускага раёна. 4 чэрвеня 1965 года ўтвораны Лабанаўскі сельсавет. 30 ліпеня 1966 года горад Чэрыкаў, Вепрынскі, Верамейскі, Лабанаўскі, Рэчыцкі, Сормаўскі сельсаветы перададзены адноўленаму Чэрыкаўскаму раёну. 22 жніўня 1997 года горад Крычаў і Крычаўскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку.
Насельніцтва
Насельніцтва раёна складае 35 500 чалавек, у тым ліку ў гарадскіх умовах пражываюць 26800. Усяго налічваецца каля 110 населеных пунктаў.
Гаспадарка
Прамысловасць Крычаўшчыны прадстаўлена наступнымі галінамі: паліўна-энергетычная, дрэваапрацоўчая, хімічная і харчовая.
Асноўнымі напрамкамі ў развіцці сельскай гаспадаркі раёна з’яўляецца вытворчасць збожжавых, бульбы, льну і мясамалочная вытворчасць. Сельскагаспадарчыя землі ў раёне займаюць 46,7 тыс.га, што складае 50 % агульнай зямельнай плошчы. У раёне працуюць 10 сельгаспрадпрадпрыемстваў: 9 с/г кааператываў замест былых калгасау (СВК), унітарнае камунальнае сельгаспрадпрыемства (УКСП)"Крычаўскае", 6 фермерских гаспадарак. Дзейнічаюць таксама прадпрыемствы, абслугоўваючыя сельскую гаспадарку раёна: гэта «Крычаўаграпрамтэхзаб», ААТ «Крычаўвадгас». Працуюць прадпрыемствы перапрацоўкі с/г прадукцыі: ААТ «Крычаўскі масларобчы маслазавод», мясакамбінат, Краснабудскі спіртзавод.
Льёрэт-дэ-Мар
Льёрэт-дэ-Мар (Lloret de Mar) — муніцыпалітэт у Іспаніі, уваходзіць у правінцыю Жырона ў складзе аўтаномнай супольнасці Каталонія. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) Сельва. Займае плошчу 47,87 км². Насельніцтва 39794 чалавекі (на 2010 год). Размешчаны за 75 км на поўнач ад Барселоны. З’яўляецца самым буйным і найбольш вядомым з усіх курортаў іспанскага ўзбярэжжа Коста-Брава і адным з найбольш наведвальных месцаў Міжземнаморскага ўзбярэжжа Іспаніі.
Патагонскі папугай
Патагонскі папугай (Cyanoliseus patagonus) — птушка сямейства папугаевых. Адзіны від роду.
Знешні выгляд
Даўжыня цела 45 см, хваста 24 см. Афарбоўка аліўкавы-бурага колеру з карычневым адценнем, на крылах і галаве — з зеленаватым адценнем. На жоўтым брушку маецца чырвоная пляма. Грудзі і горла шэра-карычневага колеру. Самец адрозніваецца ад самкі крыху больш буйной галавой, вялікай па велічыні дзюбай і больш інтэнсіўнай чырвона-аранжавай афарбоўкай чэрава.
Арэал
Жыве ў Чылі, Аргенціне і на поўдні Уругвая.
Змяінагорск
Змяінагорск (Змеиногорск) — горад (з 1952) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Змяінагорскага раёна Алтайскага края. Насельніцтва 11,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1736 годзе.
Уруінімгіна
Уруінімгіна, таксама Урукагіна (памёр у 2373 гг. да н. э.) — шумерскі сацыяльны рэфарматар, валадар Лагаша і Гірсу.
Біяграфія
Паходжанне Уруінімгіны не зусім яснае. Яго бацька не меў прыдворных тытулаў, каб называць іх у пісьмовых крыніцах. Пасля прыходу да ўлады ён не называўся думу (сынам або спадчыннікам) папярэдніх манархаў першай дынастыі Лагаша. Лепей вядома пра яго жонку Шашу, бацька якой быў галоўным пастухом, а сама яна займала пасаду адміністратара ў адным з гарадскіх храмаў.
У той перыяд спадчынным валадаром-энсі Лагаша з'яўляўся Лугаланда. Ён і яго жонка Баранамтара былі буйнымі землеўласнікамі. Яны паставілі пад свой кантроль абшчынныя гарадскія храмы, прызначылі ў іх сваіх адміністратараў і вымусілі выплочваць падаткі нават жрацоў. На гліняных конусах з клінапіснымі тэкстамі пра Уруінімгіну паведамляецца, што маёмасць простых людзей адбіралі чыноўнікі, яны трацілі зямлю і былі вымушаны працаваць у маёнтках энсі, храмавыя адміністратары спаганялі высокую плату, выкарыстоўвалі храмавых быкоў для ўзворвання асабістых палеткаў.
У Лагашы адбыўся пераварот. Рада з 36000 мужчын выбрала валадаром Уруінімгіну. Тое, што сын Лугаланды заставаўся праз год пасля падзей жывым, а яго жонка Баранамтара была ўрачыста пахавана толькі праз 2 гады, можа сведчыць пра тое, што пераварот абышоўся без гвалту. Уруінімгіна пачаў звальняць адміністратараў, заплямленых злоўжываннямі, усталяваў абмежаванні на суму, якую жрацы маглі збіраць за рэлігійныя рытуалы і пахаванне мёртвых, адмяніў пазыковае рабства, абвясціў усеагульную амністыю, аказваў дабрачыннасць бедным і старым. Землі і маёткі Лугаланды былі перададзены храмам.
У сваіх сацыяльных рэформах Уруінімгіна нібы абапіраўся на волю багоў. Усе свае дзеянні ён занатоўваў на гліняных конусах, якія закопваў каля аснавання храмаў. На іх упершыню сустракаецца паняцце а-магі («свабода»), таму даследчыкі нашых дзён звыкла называюць іх конусамі свабоды. Праз год Уруінімгіна прыняў тытул лугаль, што магло сведчыць пра тэакратычны характар яго кіравання.
Супраць Уруінімгіны і жыхароў Лагаша выступіў Лугальзагесі, валадар Умы і Урука. Падставай стала зямельная спрэчка паміж Урукам і Лагашам. Войска Умы ўзяло Лагаш у аблогу, захапіла і разрабавала яго. Жорсткія дзеянні Лугальзагесі пазней былі адлюстраваны ў шумерскай паэме пра заняпад Лагаша. Уруінімгіна пераехаў у Гірсу, але быў вымушаны абараняцца і там. На адным з конусаў ён паведамляе, што змагаўся з Лугальзагесі, і той прайграў. Аднак пасля другой аблогі Гірсу звесткі пра яго кіраванне губляюцца.
Заканадаўства
У шумераў не было паняцця права як асаблівай галіны сацыяльных узаемадзеянняў. Тым не меней, Уруінімгіна стаў першым палітычным дзеячом, які прымаў законы ў пісьмовай форме і зводзіў разам. У адрозненні ад пазнейшага звода Ур-Наму, заканадаўства Уруінімгіны не захавалася да нашага часу і дайшло толькі ў пераказе. Аднак звесткі пра рэформы дазваляюць казаць, што асноўны сэнс прыняцця пісьмовага заканадаўства быў заключаны ў імкненні да справядлівасці. Уруінімгіна занатоўваў свае дзеянні, што, хутчэй, з'яўлялася справаздачай перад багамі. Хоць сацыяльны рэфарматар у выніку прайграў, яго асоба высока ацэньвалася нашчадкамі. Уруінімгіне была прысвечана асобная паэма ў панегірычнай форме.
Ластаўкавыя
Ластаўкавыя (Hirundinidae) — багатае на віды сямейства вераб'інападобных. Для ластаўкавых характэрная здольнасць здабываць ежу ў паветры, яны здольныя лавіць насякомых у палёце. У ластаўкавых стройны, абцякальны целасклад і доўгія вузкія крылы. Дзюба кароткая і адкрываецца даволі шырока. Лапкі вельмі маленькія, у большасці відаў доўгія хвасты. Сямейства налічвае 75 відаў.
Губчыцы
Гісторыя
У 1796 г. адна частка яе належала Міхалу Грабоўскаму, генерал-лейтэнанту войскаў Рэчы Паспалітай, а другая — дамініканскаму кляштару ў Канюхаха. У 1914 г. 41 двор, 242 жыхары.
Насельніцтва
На 01.01.2004 г. 40 двароў, 72 жыхары.
Дэтэрмінізм
Дэтэрміні́зм (Determinatus — вызначаны, абмежаваны) — філасофскае матэрыялістычнае вучэнне пра агульную аб'ектыўную абумоўленасць з'яў прыроды, грамадства і чалавечай псіхікі, у прыватнасці волі. Галоўным у дэтэрмінізме з'яўляецца палажэнне аб прычыннасці, як такой сувязі з'яў, пры якой адна з'ява (чыннік) пры пэўных умовах спараджае іншую (дзеянне).
Келіх
Келіх (ад ням. Kelch ) — пасудзіна для віна.
Адрозніваюць келіхі:
Цікава, што класічныя келіхі для салодкага шампанскага вырабляліся па форме і памеру грудзей каралевы Францыі Марыі-Антуанэты, якая была абезгалоўлена ў Парыжы ў 1793 годзе. Гэтыя келіхі адпавядаюць памеру «У» паводле міжнароднай класіфікацыі памераў жаночых бюстаў і аб'ёму ў 200 мл, паводле метрычнай сістэмы. У наш час такія келіхі выкарыстоўваюцца для падачы шампанскага даволі рэдка.
У 1950-я гг. аўстрыец Клаус Іозеф Рыйдэль стварыў розныя тыпы келіхаў для вінаў розных рэгіёнаў Францыі, Аўстрыі, Італіі, тэкілы, аквавіту, вермута, кіршвасеру, грапы і іншых напояў. Вынайдзеныя ім формы выкарыстоўваюцца і ў наш час.
Усевалад Аляксандравіч Раждзественскі
Усевалад Аляксандравіч Раждзе́ственскі (, Царскае Сяло (цяпер Пушкін), Расійская Імперыя — 31 жніўня 1977, Ленінград) — рускі савецкі паэт і перакладчык, журналіст, ваенны карэспандэнт. На пачатку 1920-х гадоў адзін з «малодшых» акмеістаў.
Біяграфія
У 1907 году сям’я вымушана пераехаць у Санкт-Пецярбург. Скончыў 1-ю Санкт-Пецярбургскую класічную гімназію, у 1914 годзе паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта, але вучобу перарвала 1-я сусветная вайна. У 1915 годзе прызваны у армію, залічаны да Запаснага электратэхнічнага батальёна радавым на правах вольнаслужылага. Студзенем 1917 года атрымаў званне прапаршчыка інжынерных войск. У жніўні 1919 года ўступіў добраахвотнікам у Вучэбна-вопытны мінны дывізіён Чырвонай Арміі. Дэмабілізаваўся ў канцы 1924 года, вярнуўся ва ўніверсітэт, які скончыў у 1926 годзе; адначасова наведваў Дзяржаўны інстытут гісторыі мастацтваў.
У 1920—1924 — сакратар Петраградскага аддзялення Усерасійскага саюза паэтаў.
У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў шмат падарожнічаў па краіне, у складзе літаратурных брыгад наведаў буйнейшыя будоўлі Першай пяцігодкі, што адлюстравалася ў яго творчасці.
Удзельнік 2-й сусветнай вайны, з чэрвеня 1941 года ў народным апалчэнні. Працаваў карэспандэнтам у газетах «На защиту Ленинграда», «Ленинградская правда», «Ленинский путь», браў удзел у прарыве блакады Ленінграда. Пахаваны на Літаратарскіх мастках Волкаўскіх могілак.
Творчасць
Дэбютаваў у друку ў Пецярбургу ў гімназічным часопісе «Ученик» (1910—1914), арганізатарам і рэдактарам якога быў выкладчык латыні В. Янчавецкі — будучы вядомы пісьменнік В. Ян. Першы зборнік вершаў «Гимназические годы» (1914) выдадзены без ведама аўтара на сродкі аднакласнікаў. З 1915 года друкаваўся ў часопісах «Рудин», «Арион», «Новы Гиперборей», «Ковш» і інш.
У 1920 годзе прыняты ў другі «Цэх паэтаў», уплывам паэтыкі акмеізму адзначаны яго зборнікі «Лето» і «Золотое веретено» (абодва 1921). Найбольш распрацоўваў «экзатычную» лінію акмеізму, якая ўзыходзіць да М. С. Гумілёва: яго вершы пачатку 1920-х гадоў багата населены падарожнікамі, піратамі, карсарамі, санкюлотамі і падобным. Тым жа часам Раждзественскаму, на думку крытыкаў, даваліся і пейзажная лірыка, услаўлялая (зусім не ў акмеістычным духу) мірныя радасці сельскага жыцця і ціхамірнага кахання. У 2-й палове 1920-х гадоў уваходзіў у творчае аб’яднанне ленінградскіх пісьменнікаў «Содружество» (разам з М. Браўнам, М. Камісаравай, Б. Лаўранёвым і інш.).
Адзін з нешматлікіх малодшых акмеістаў, хто працягваў актыўна публікавацца ў наступныя гады: выйшла каля дзясятка вершаваных зборнікаў (у асноўным у жанры інтымнай, гарадской і пейзажнай лірыкі) і двухтомнік выбранага (1974). Яго вершы, у цэлым захавалі неблагую тэхніку, дэманструюць паступовы пераход ад мадэрнісцкай паэтыкі да традыцыйнай, з невялікай доляй «дазволенай» гісторыка-геаграфічнай рамантыкі.
У 1918 годзе прыцягнуты М. Горкім да працы ў выдавецтве «Всемирная литература» (пераклад заходнееўрапейскай літаратуры і рэдагаванне). Займаўся перакладам да канца жыцця, лічачы найбольш блізкай сабе французскую паэзію. Уключаў пераклады ў зборнікі сваіх вершаў; у канцы жыцця падрыхтаваў кнігу выбраных перакладаў «Средоточие времён», якая выйшла пасля смерці. Многія пераклады не апублікаваны да цяпершаняга часу.
Перакладаў на рускую беларускіх аўтараў, у т.л. Янку Купалу з якім знаёмы з дарэвалюцыйнага часу — паэма «Яна і я» (1943), «Раскіданае гняздо», дзясяткі вершаў, агульная рэдакцыя зборнікаў перакладаў.
Крытыка
"Перажыўшы акмеісцкі перыяд, Раждзественскі стаў паэтам-канфармістам, аднак не прапагандыстам. Звяртанне да тэмы будаўніцтва сацыялізму ў перыяд першых пяцігодак і ў пасляваенныя гады (галоўным чынам, у Ленінградзе) дапаўняецца ў яго творчасці лірычнымі літаратурнымі партрэтамі паэтаў (А. С. Пушкін, А. А. Фет, Дж. Байран, Д. Кедрын і інш.) і кампазітараў (Шапэн, Чайкоўскі). Для вершаў Раждзественскага характэрна класічная будова, часам яны апавядальны (у тым ліку — на гістарычныя тэмы); нярэдка яны носяць апісальны характар — аж да чыстай «прыроднай лірыкі». Яны лёгка чытаюцца і не ўтойваюць у сабе ніякіх нечаканасцяў."
NGC 3437
NGC 3437 (іншыя абазначэнні — UGC 5995, MCG 4-26-16, ZWG 125.13, KARA 448, IRAS10498+2312, PGC 32648) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сяргей Аляксандравіч Паўловіч
Сяргей Аляксандравіч Паўловіч (, с. Кузьмін, Красыліўскі раён, Хмяльніцкая вобласць, Украіна — ) — урач-мікрабіёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1971), прафесар (1971).
Біяграфія
Скончыў Станіслаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (1954). Працаваў у Станіслаўскай дзіцячай бальніцы (1952—1954), Івана-Франкоўскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1954—1971), Калінінскім медыцынскім інстытуце (1971—1977), Горкаўскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1977—1979), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1979—1998, загадчык кафедры мікрабіялогіі) Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Я. Купалы (1998—2014, професар кафедры экалогіі).
Навуковыя інтарэсы: медыцынская мікрабіялогія; біямагнетызм; механізм уздзеяння магнітных палёў на мікраарганізмы; біярытмалогія.
Георг Рафаэль Донер
Георг Рафаэль Донер (Georg Raphael Donner, 24 мая 1693, Эслінг — 15 лютага 1742, Вена) — аўстрыйскі скульптар эпохі барока.
Маскарэнскі папугай
Маскарэнскі папугай (Mascarinus mascarinus) — птушка сямейства папугаевых атрада Папугаепадобныя.
Calliptamus italicus
Апісанне
Цела імага буравата-шэрае, часам цямней або святлей, даўжынёй 1,8-3,4 см. Пярэднягрудзі паміж пярэднімі нагамі маюць характэрны выступ. На пярэдняспінцы ёсць бакавыя грабяні, яе афарбоўка аднатонная. Заднія крылы ружовыя ля аснавання. Заднія сцёгны кароткія і шырокія, з унутранага боку чырвоныя або фіялетавыя. Галёнкі задніх ног чырвонага колеру.
Маскарэнскі папугай
Апісанне
Даўжыня цела 35 см. Галава бэзава-блакітная, перад галавы (твар) чорны. Чэрава — карычнева-дымчатае, спіна, крылы — цёмна-карычнева-дымчатыя. Подкрылья, падхвосце — бледны перад. 12 хвастовых пёраў — чорна-карычневыя. 10 крайніх рулявых — белыя ў аснове на чвэрць даўжыні. Дзюба чырвоная. Радужка чырвоная. Калявокавае кольца чырвона-вішнёвае. Лапкі чырванаваты-вішнёва-цялесныя.
Calliptamus italicus
Спосаб жыцця
Жыве ў адкрытых біятопах з вялікай часткай аголенага грунту, на сухіх лугах, пустках, абочынах дарог. На поўначы арэала займае пераважна штучныя ландшафты: кучы пяску і жвіру, закінутыя кар’еры, чыгуначныя насыпы. Выбірае месцы са шчыльнымі кусцікамі і ўчасткамі голай зямлі.
Ахова
Унесены ў нацыянальныя чырвоныя спісы Польшчы і Германіі як від пад пагрозай. У Германіі від абараняецца законам і ахоўваецца ў шэрагу запаведных тэрыторый. У Швейцарыі і Аўстрыі ўнесены ў спісы як «ўразлівы», а ў Чэхіі — як «пад пагрозай». У Бельгіі лічыцца лакальна вымерлым.
Жаркаінскі раён
Жаркаінскі раён (Жарқайың ауданы; да 1997 года — Дзяржавінскі раён) — адміністрацыйная адзінка Акмолінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр — горад Дзяржавінск.
Маркоўнік
Марко́ўнік  (Anthríscus) — род аднагадовых, двугадовы і шматгадовых травяністых раслін сямейства. Род налічвае прыкладна 20 відаў, з іх — 2 на тэрыторыі Беларусі.
Віды
Агульны лік відаў — каля дваццаці, паводле сайта The Plant List — 15. Некаторыя з іх :
Гаспадарчае значэнне
Лекавыя, агароднінныя, вострапрыпраўныя, эфіраалейныя і меданосныя расліны.
Радзееў
Радзееў (Radziejów) — горад у Польшчы, размешчаны за 200 км на захад ад Варшавы і за 50 км на поўдзень ад Торуні. Адміністрацыйны цэнтр Радзяёўскага павета Куяўска-Паморскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Радзееў. Займае плошчу 5,69 км². Насельніцтва 5,6 тыс. чалавек.
Выг
Выг — рака ў Расіі, у Карэліі.
Складаецца з дзвюх частак: Верхні Выг — выцякае з возера Вярхоціннае, упадае ў Выгвозера; Ніжні Выг — выцякае з Выгвозера, ўпадае ў Анежскую губу Белага мора двума рукавамі ля горада Беламорск. Даўжыня Верхняга Выга — 135 км, Ніжняга Выга — 102 км. Плошча басейна — 27 100 км². Верхні Выг ляжыць у забалочанай мясцовасці, працякаючы праз сістэму невялікіх азёр. Расход вады Верхняга Выга — 267 м³/сек. Цячэнне Ніжняга Выга рэгулюецца, уваходзіць у сістэму Беламорска-Балтыйскага канала.
Герб Вільнюса
Герб Вільнюса — герб горада Вільнюса.
Гістарычна на гербе горада на пунсовым поле адлюстроўваўся Святы Хрыстафор, пераходзячы па вадзе і нясучы на плячы немаўля Ісуса. Герб быў уведзены ў 1330, праз 7 гадоў пасля заснавання горада. Па версіі, распаўсюджанай у папулярных выданнях і ўзыходзячай да містыфікацыі гісторыка Тэадора Нарбута, на гербе да XIV ст. адлюстроўваўся казачны герой Алціс, які пераносіў праз раку сваю жонку Янтэрытэ; затым нібы герб быў пераасэнсаваны ў хрысціянскім духу.
У перыяд уваходжання горада ў склад Расійскай Імперыі герб горада быў заменены мінулым гербам Вялікага Княства Літоўскага і ўяўляў сабой на чырвоным полі выяву вершніка ў латах, які скача на белым кані ў правы бок; у правай руцэ вершніка паднятая ўверх шабля, а левая трымае срэбны шчыт з залатым васьміканцовым крыжам. У якасці герба горада Вільнюса герб быў уведзены ў 1845.
Пасля 1990 гістарычны герб быў адноўлены.
Альфонса VIII Кастыльскі
Альфонса VIII Кастыльскі (Alfonso VIII de Castilla) ці Альфонса VIII Высакародны (Alfonso VIII el Noble, нар. 11 лістапада 1155, Сорыя — 6 кастрычніка 1214, Гут'ерэ-Муньяс) — кароль Кастыліі з 1158 года, адзіны сын Санча III Кастыльскага і Бланкі Наварскай.
Вялікую частку свайго валадарання правёў у барацьбе з рознымі іспанскімі дзяржавамі. Імкнуўся прыцягнуць на свой бок Англію, Францыю і Германію, але супраць яго склалі саюз усе гаспадары Пірэнейскага паўвострава, і яго выратаваў ад поўнай паразы толькі інтэрдыкт, накладзены Папай на Леон і Партугалію. У канцы валадарання яму атрымалася заключыць саюз з іншымі васпанамі Іспаніі і нанесці мусульманам параза пры Талосе, якая канчаткова зламала іх магутнасць 1212.
Яго кіраванне (больш 56 гадоў) з’яўляецца самым працяглым у гісторыі Кастыліі, а пазней і Іспанскага каралеўства.
Генадзь Яўгенавіч Цароў
Генадзь Яўгенавіч Цароў (нар., Масква) — беларускі кларнетыст, педагог. Заслужаны артыст Беларусі (1999).
Біяграфія
Для ігры Царова характэрна вытанчанасць, прыгажосць гуку, віртуознасць. Першы выканаўца твораў беларускіх кампазітараў для кларнета Л. Шлег, М. Марозавай.
NGC 3438
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Народны ўрач Беларусі
«Народны ўрач Беларусі» — ганаровае званне.
Ганаровае званне «Народны ўрач Беларусі» прысвойваецца не раней як праз пяць гадоў пасля прысваення ганаровага звання «Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь» высокапрафесійным урачам-спецыялістам, якія ўнеслі значны ўклад у айчынную медыцыну і атрымалі шырокае грамадскае прызнанне іх прафесійнай дзейнасці, за асаблівыя заслугі ва ўмацаванні здароўя насельніцтва, арганізацыі і аказанні медыцынскай дапамогі з выкарыстаннем сучасных дасягненняў медыцынскай навукі і тэхнікі.
Варшаўскае гета
Варшаўскае гета (Getto warszawskie) — найбуйнейшае яўрэйскае гета з усіх, якія былі створаны нацыстамі на акупаваных тэрыторыях. У пік на тэрыторыі гета знаходзілася больш за 450 тысяч вязняў.
18 красавіка 1943 года Яўрэйскі воінскі саюз і Яўрэйская баявая арганізацыя пачалі паўстанне ў Варшаўскім гета. Паўстанне было жорстка задушана, каля 10 тсяч вязняў гета было забіта, каля 50 тысяч вязняў было адпраўлена ў лагеры смерці. У выніку паўстання гета было ліквідавана акупацыйным урадам.
Перадумовы
У 1938 годзе ў Варшаве пражывала 368 394 яўрэя, што складала 29,1 % насельніцтва сталіцы. У 1939 г. Варшава была самай вялікай канцэнтрацыяй яўрэяў у Еўропе і другой пасля Нью-Йорка ў свеце.
Падчас абароны горада ў верасні 1939 г. яўрэйскі квартал падвяргаўся асаблівай лютасці немцаў.
Паводле перапісу яўрэйскага насельніцтва, праведзенага 28 кастрычніка 1939 г. па просьбе нямецкіх акупацыйных уладаў, у Варшаве на той час пражывала 359 827 яўрэяў. Яўрэйскае насельніцтва пачало расці ў наступныя месяцы ў выніку перасялення ў сталіцу з лістапада 1939 г. па кастрычнік 1940 г. каля 90 000 яўрэяў. Яўрэі, вывезеныя з акупаваных тэрыторый Польшчы, уключаных непасрэдна ў склад Трэцяга Рэйху (перш за ўсё з Лодзі і раёна Цеханаў).
13 лістапада 1939 г. у адказ за расстрэл Пінкусам Зыльбернгам польскага паліцэйскага на гэтым участку немцы арыштавалі 53 жыхароў дамоў па вул. Налеўкі 9. Нягледзячы на ​​выплату 300 тысяч. укладу ўсе арыштаваныя 21 лістапада 1939 г. былі забіты. Гэта быў першы масавы расстрэл яўрэяў у Варшаве.
Дыскрымінацыя
Пасля стварэння Генэрал-губернатарства (26 кастрычніка) нямецкія ўлады пачалі выдаваць чарговыя пастановы, якія дыскрымінавалі яўрэйскіх жыхароў сталіцы і санкцыянавалі першыя рэпрэсіі. У кастрычніку 1939 г. «арыйскім» крамам і кавярням было забаронена абслугоўваць яўрэяў. Банкаўскія рахункі і дэпазіты, якія належалі яўрэям, былі заблакіраваны, зняцце грошай абмежавана 250 злотымі ў тыдзень і забаронена захоўваць наяўныя грошы больш за 2000 злотых. Гарадское праўленне забараняла дапамагаць яўрэйскаму насельніцтву і загадала звальняць служачых-яўрэяў.
У лістападзе 1939 г. яўрэйскія прадпрыемствы былі ўведзены ў прымусовы кантроль, а ў снежні ламбардам забаранілі вяртаць яўрэям закладзеныя рэчы. У тым жа месяцы быў уведзены абавязак рэгістрацыі яўрэйскай маёмасці і абавязковая праца для мужчын-яўрэяў ва ўзросце ад 14 да 60 гадоў. Да стварэння гета яўрэі працавалі прыкладна ў 130 месцах Варшавы (так званых фарпостах), напр. аб’ектах, якія належаць паліцыі, арміі, чыгунцы і пошце, а таксама пры расчыстцы завалаў і ўборцы горада. Абавязковая праца была два дні на тыдзень, і праца, часта спалучаная з пабоямі і здзекамі, працягвалася да 12 гадзін у суткі. У жніўні 1940 г. на прымусовых работах было адпраўлена 105 тыс. яўрэяў.
У 1940—1943 гадах немцы прымусова наймалі яўрэяў на будаўніцтва супрацьпаводкавых валаў на правым беразе Віслы ад Слівіцкага форта да Райшэва; многія з іх загінулі і пахаваны там. Адзін з працоўных лагераў, дзе яны жылі, быў у Пекелку.
Па распараджэнні губернатара Варшаўскага дыстрыкта Людвіга Фішара ад 24 лістапада 1939 г. яўрэі ва ўзросце ад 12 гадоў павінны былі насіць на правым «перадплеччы» белую павязку з «намаляванай яўрэйскай блакітнай зоркай». Для мэт гэтага патрабавання яўрэй вызначаецца як асоба «яўрэйскай веры», а таксама асоба, у якой хаця б адзін з бацькоў быў або з’яўляецца яўрэем. Аднак у той жа час актам вышэйшага парадку, гэта значыць орданансам генерал-губернатара, ва ўсім генерал-губернатарстве быў уведзены абавязак насіць белую павязку з сіняй «Зоркай Сіёна» (Зоркай Давіда) на правы рукаў верхняй вопраткі ўсім яўрэям старэйшым за 10 гадоў. Увядзенне павязак пагоршыла становішча яўрэяў, бо спрыяла затрыманню на прымусовых работах, рабаванні маёмасці і дамаганням.
Сімвалам зоркі Давіда таксама абазначалі яўрэйскія крамы і майстэрні. Іх уладальнікі, аднак, былі вызваленыя ад уведзенага ў канцы 1939 г. абавязку вывешваць нямецкія шыльды — верагодна, акупацыйныя ўлады не хацелі, каб надпісы на ідыш і іўрыце суседнічалі з надпісамі на нямецкай мове.
Пазнейшым указам генерал-губернатара было ўдакладнена вызначэнне яўрэя ў сэнсе акупацыйнага палажэння. Згодна з адпаведным актам ад 24 ліпеня 1940 г., яўрэям лічыўся кожны былы польскі грамадзянін або асоба без нацыянальнасці, калі ў іх было не менш за трох дзядоў і бабуль «чыста яўрэйскага паходжання» (яўрэй «чыста яўрэйскага паходжання» быў абсалютна вызначаецца як кожны з дзядоў, якія належалі да яўрэйскай рэлігійнай суполкі). Асоба, чые двое бабуль і дзядуляў мелі «чыста яўрэйскае паходжанне», таксама лічылася яўрэем, калі яны адпавядалі адной з дадатковых умоваў, указаных у пастанове, гэта значыць, калі яны належалі да яўрэйскай рэлігійнай суполкі на 1 верасня 1939 г. або пасля гэтай даты або былі жанатыя на яўрэі, або нарадзіўся пасля 31 мая 1941 г. у выніку пазашлюбных сувязяў з яўрэем. Акрамя таго, яўрэем лічыўся кожны, хто быў яўрэем у адпаведнасці з дзеючымі ў Рэйху прававымі нормамі.
У студзені 1940 г. былі зачынены сінагогі, забароненыя сумесныя малітвы ў прыватных дамах. У тым жа месяцы яўрэям забаранілі публічныя бібліятэкі. 26 студзеня 1940 г. ім было забаронена карыстацца чыгункай, а ў лютым прадпрымальнікам было загадана звольніць супрацоўнікаў-габрэяў. У сярэдзіне 1940 г. захоп жылых дамоў, якія належалі яўрэям, а таксама аб’ектаў і прадпрыемстваў аховы здароўя: аптэкі і стаматалагічныя кабінеты. Зачыняліся таксама яўрэйскія кнігарні і бібліятэкі. Былі адменены льготы яўрэяў-фіяробшчыкаў, яўрэям-урачам забаранялася лячыць «арыйскіх» хворых, а яўрэі-хворыя выдаляліся з гарадскіх бальніц. Яўрэі таксама былі выключаны з сістэмы сацыяльнага забеспячэння. Была прыпынена выплата дапамог яўрэям — дзяржаўным пенсіянерам, інвалідам вайны, а таксама ўдовам і сіротам загінуўшых воінаў.
Нямецкія ўлады загадалі выключыць са спісу адвакатаў асоб яўрэйскага паходжання (яўрэі складалі каля 40 % членаў варшаўскай калегіі). Каб надаць гэтаму рашэнню выгляд законнасці, камісарскі дэкан Акруговай рады адвакатаў у Варшаве, распушчанай у снежні 1939 г., фольксдойч Эдвард Вільгельм фон Вендорф загадаў правесці галасаванне па гэтай справе сярод 15 найбольш вядомых варшаўскіх адвакатаў, якія ўваходзілі ў склад т. зв Тайная рада. На здзіўленне немцаў, 14 з іх выступілі супраць пазбаўлення яўрэяў права займацца сваёй прафесіяй, спасылаючыся на адпаведныя артыкулы Гаагскай канвенцыі. Як было абвешчана, тыя, хто прагаласаваў «супраць», былі выключаны са спісу адвакатаў. Паколькі палякі працягвалі даказваць, што выключэнне яўрэяў з прафесіі было незаконным з пункту гледжання права, «у выніку гэтага нападу супраць распараджэнняў нямецкай судовай адміністрацыі» былі праведзены арышты сярод членаў варшаўскай адвакатуры.
У ліпені 1940 г. яўрэям забаранілі выходзіць у гарадскія паркі, сядзець на лаўках у грамадскіх месцах і хадзіць па галоўных вуліцах горада. У верасні яўрэям забаранілі выходзіць на плошчу Пілсудскага (тады ж перайменаваную ў Adolf-Hitler-Platz).
У верасні 1940 г. таксама была ўведзена сегрэгацыя польскага насельніцтва ў трамваях (асобныя часткі вагонаў Nur für Deutsche былі ўведзены ў кастрычніку 1939 г.). З верасня 1940 года яўрэі маглі карыстацца толькі спецыяльнымі трамвайнымі вагонамі з бела-жоўтымі або жоўтымі нумарамі, дадаткова пазначанымі таблічкай з зоркай Давіда за лабавым шклом і таблічкай «Nur für Juden — Толькі для яўрэяў». Таксама яўрэйскаму насельніцтву цалкам забаранялася карыстацца 15 трамвайнымі і адной аўтобуснай лініямі.
З чэрвеня 1940 г. яўрэі пачалі падвяргацца дыскрымінацыі адносна працягласці каменданцкай гадзіны. Потым яна была перанесена — але толькі для «арыйскага» насельніцтва — з 21-га на 22-га. Пасля чарговага пераносу ў кастрычніку 1940 г. (з нагоды першай гадавіны ўтварэння Генерал-губернатарства) з 22-га на 23-е, габрэям было дазволена знаходзіцца на вуліцах за сценамі гета да 19 гадзін, а ў яго сценах — да 21.
Юдэнрат
4 кастрычніка (паводле іншай крыніцы — 7 кастрычніка) 1939 г. нямецкія ўлады стварылі ў Варшаве Яўрэйскую раду (Юдэнрат). Першым старшынёй Рады, якая складалася з 24 радцаў, быў Адам Чарнякоў, якога 23 верасня мэр Варшавы Стэфан Старжынскі прызначыў выканаўчым прэзідэнтам Юдэйскай рэлігійнай абшчыны ў Варшаве. Пасаду віцэ-старшыні Рады заняў Марэк Ліхтэнбаўм.
Юдэнрат складаўся з 26 аддзелаў і налічваў каля 2000 чыноўнікаў. Да жніўня 1942 г. яе галоўная сядзіба знаходзілася ў даваеннай сядзібе яўрэйскай абшчыны па вул. Гжыбоўская 26/28.
Пагромы 1940 года
У апошняй дэкадзе сакавіка 1940 г., за некалькі дзён да і падчас Вялікадня, у Варшаве адбыліся буйнамаштабныя антыяўрэйскія пагромы. Групы хуліганаў білі вітрыны, рабавалі яўрэйскія крамы і кватэры, збівалі людзей на вуліцах з павязкамі з зоркай Давіда. Жыхары Варшавы ў цэлым заставаліся пасіўнымі перад абліччам актыўных нападаў на яўрэяў. Падзеі, верагодна, інспіраваныя немцамі, здымаліся імі як сведчанне антысеміцкіх настрояў польскага грамадства. Яны таксама дапамаглі апраўдаць стварэнне гета неабходнасцю абароны яўрэяў ад нападаў палякаў.
Антыяўрэйскія выступленні асуджаліся польскай падпольнай прэсай. Аднак у наступныя месяцы яны працягваліся, хоць і ў значна меншым памеры.
Падрыхтоўка гета
У студзені 1940 г. у канцылярыі губернатара Варшаўскага дыстрыкта быў створаны Аддзел перасялення (Umsiedlung) на чале са штандартэнфюрэрам СА Вальдэмарам Шэнам. Гэты аддзел каардынаваў дзейнасць па стварэнні гета.
У сакавіку 1940 г. нямецкая адміністрацыя разглядала праект канцэнтрацыі ўсіх яўрэяў у Генерал-губернатарстве ў Люблінскім дыстрыкце, але ад яго хутка адмовіліся. У гэтай сытуацыі пачаліся працы па размяшчэньні габрэйскага раёну ў Варшаве. Згодна з першым праектам, гета павінна было размешчана ў Празе, таксама разглядалася стварэнне двух асобных перыферыйных гета — у Кола і Грохаве. Аднак яны не былі рэалізаваныя ў сувязі з неабходнасцю адсялення каля 600 тысяч чалавек. У наступныя тыдні праца над планамі стварэння гета ў Варшаве была прыпыненая з-за планаў перасялення ўсіх еўрапейскіх яўрэяў на Мадагаскар пасля заканчэння вайны. Аднак у сувязі з ваенным становішчам Трэцяга рэйха ў жніўні работы па стварэнні гета былі адноўлены. Нарэшце было вырашана стварыць у паўночна-заходняй частцы цэнтра горада закрыты раён, які з XIX ст. быў населены пераважна яўрэямі.
Працэс ізаляцыі гэтай часткі Варшавы з-за пагрозы нібыта эпідэміі пачаўся зімой 1939/1940 г., калі на памежных вуліцах раёна былі размешчаны белыя дошкі з надпісамі на польскай і нямецкай мовах, якія засцерагалі ад знаходжання ў раёне заселена яўрэйскім насельніцтвам з-за небяспекі тыфу.
Будаўнічыя работы, якія праводзіў Савет па ўзвядзенні сцен, пачаліся 1 красавіка 1940 года
Стварэнне гета
Гета («яўрэйскі квартал») у Варшаве быў створаны 2 кастрычніка 1940 г. распараджэннем губернатара Варшаўскага дыстрыкта Людвіга Фішара, выдадзеным на падставе пастановы аб абмежаванні знаходжання ў Генерал-губернатарстве ад 13 верасня 1940 г. Гэтая інфармацыя была агучана ў вулічныя мегафоны 12 кастрычніка.
Згодна з загадам Фішара, усе яўрэі, якія пражывалі або перасяляліся ў Варшаву, павінны былі жыць у яўрэйскім квартале, а палякі, якія там пражывалі, павінны былі перасяліцца ў астатнюю частку горада. Перасяленне яўрэяў у яўрэйскі квартал і высяленне з яго палякаў павінна было завяршыцца да 31 кастрычніка 1940 г., але пазней гэты тэрмін быў падоўжаны да 15 лістапада. Адказнымі за кіраўніцтва былі: старшыня яўрэйскай рады Адам Чарнякоў і кіраўнік гарадской управы Юліян Кульскі.
У пастанове ад 2 кастрычніка 1940 г. быў пералік вуліц, якія аддзялялі гета ад астатняга горада. 15 кастрычніка 1940 г. план гета апублікаваў «Nowy Kurier Warszawski». Пасля невялікіх карэкціровак, унесеных у наступныя тыдні, у дзень закрыцця гета яго межы праходзілі па вуліцах: Вялікая, Багна, плошча Гжыбоўская, Рынковая, Зімная, Электаральная, плошча Банкавая, Тломацкая, Пшэязд, Налеўкі, мяжа ўздоўж сада Красіньскіх, Свентаерская, Фрэта, Сапежынская, Канвікторская, Стаўкі, Дзіка, Акопава, Таваровая, Срэбраная і Злотая.
З гета былі выключаны: градскі суд, турма Павяк, раён г.зв евангелічны анклаў з касцёлам і евангелічным шпіталем, а таксама маёмасць, якая належыць піваварнаму заводу Haberbusch і Schiele на вуліцы Цэглана.
Гета было закрыта 16 лістапада 1940 г. Знаходжанне яўрэяў на «арыйскім баку» было забаронена, і дазвалялася выязджаць толькі людзям з пропускамі або членам працоўных калон, занятым па-за межамі гета. У той жа дзень быў пачаты пошук яўрэяў, якія засталіся на «арыйскім» баку, у выніку чаго было схоплена і адпраўлена ў гета 11 130 чалавек. Адначасова было захоплена і спустошана 3770 яўрэйскіх крам.
Эмануэль Рынгельблюм у сваіх нататках з гета прыводзіць прыклады стыхійнай дапамогі палякаў яўрэям пасля закрыцця гета: «У першы дзень шмат хрысціян прыносілі хлеб сваім сябрам і знаёмым яўрэям, гэта была масавая з’ява. (…) Сёння, 19 лістапада 1940 г., хрысціянін быў застрэлены, перакінуўшы праз сцяну мяшок з хлебам».
Адміністрацыйныя функцыі ў гета нямецкія акупацыйныя ўлады ўсклалі на юдэнрат. Функцыі аховы ў закрытым раёне выконвала Яўрэйская служба парадку.
Паводле розных ацэнак, на момант закрыцця гета ў лістападзе 1940 года ў ім было каля 2000 яўрэяў. Прыкладна да 5 тысяч католікаў. У студзені 1941 г. у яўрэйскім квартале налічвалася 1540 католікаў і 221 чалавек, якія належалі да іншых хрысціянскіх цэркваў. Шмат з іх лічылі сябе палякамі (хрысціянамі), але з-за нацысцкіх расавых крытэраў нямецкія ўлады іх аднеслі да яўрэяў. У межах гета існавалі 3 царквы: Усіх Святых, Св. Аўгустына і касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі. Да дапамогі яўрэям падключыўся пробашч парафіі Усіх Святых у Варшаве Марцэлі Гадлеўскі.
Нагляд нямецкіх уладаў
Са студзеня 1940 г. яўрэйскія справы і гета, якое стваралася, кантраляваліся аддзелам перасялення (Umsiedlung) у канцылярыі акруговага начальніка на чале з Вальдэмарам Шэнам. У сярэдзіне сакавіка 1941 г. перасяленчы аддзел быў расфарміраваны і заменены Упраўленнем камісара Яўрэйскага раёна ў Варшаве. У маі 1941 г. камісарам быў прызначаны Хайнц Аўэрсвальд. Нагляд за гаспадарчымі пытаннямі, у тым ліку тавараабменам з закрытай акругай, ажыццяўляла Разліковая кантора (Transferstelle), якую ўзначальваў Макс Бішаф.
На практыцы гета таксама кантралявалі варшаўскія СС і паліцыя, стварыўшы ў закрытым раёне сваю неафіцыйную ўстанову — Упраўленне па барацьбе з ліхвярствам і спекуляцыяй пад кіраўніцтвам Абрагама Ганцвайха, якое жыхары гета называлі па адрасе (вул. Лешна 13), «трынацатка».
Да красавіка 1942 г. варшаўскае гестапа не праводзіла сур’ёзных тэрарыстычных актаў супраць яго жыхароў у гета. У ноч з 17 на 18 красавіка 1942 г. на падставе пайменных спісаў немцы ў закрытым раёне забілі 52 чалавекі, як падпольшчыкаў, так і людзей, звязаных з гестапа.
На працягу ўсяго існавання закрытага раёна важнай прычынай прысутнасці нямецкіх паліцэйскіх сіл на некаторых вуліцах гета была турма Павяк, якая была анклавам на яго тэрыторыі, куды звозілі арыштаваных у Варшаве і акрузе, адкуль вязняў рэгулярна дастаўлялі на допыты ў штаб-кватэру гестапа і СД на Алея Яна Хрысціяна Шуха 25.
Мяжа
Гета было створана на плошчы каля 3 км², аддзеленай сцяной ад астатняга горада. Агульная працягласць муроў складала каля 18 км. На пачатак 1941 г. плошча гета складала каля 307 га. Сцяна гета была каля 3 метраў у вышыню і была паднятая яшчэ на метр з дапамогай калючага дроту.
Гета было створана ў адным з самых густанабудаваных раёнаў даваеннай Варшавы. Ён быў амаль цалкам пазбаўлены зеляніны — паркаў і садоў. Адзінай большай зялёнай зонай быў стадыён «Скра» (выключаны з гета ў снежні 1941 г.).
Пасля 1940 г. межы гета падвяргаліся шматразовым карэкціроўкам, прычым плошча выключаных тэрыторый была большай, чым тэрыторый, уключаных у гета. У лістападзе 1940 г. на яе межах было 22 брамы. У красавіку 1941 г. іх колькасць зменшылася да 14, што было вынікам нямецкай палітыкі ізаляцыі яўрэйскага квартала. Брамы ахоўваліся сумесна нямецкай паліцыяй, блакітнай паліцыяй і яўрэйскай паліцыяй.
Вуліца Хлодна дзяліла гета на т.зв малое гета (меншая тэрыторыя на поўдні) і вялікае гета (большая тэрыторыя на поўнач ад гэтай вуліцы). Умовы жыцця ў малым гета былі значна лепшыя, там жылі больш заможныя яўрэі. Аўтамабільны рух паміж дзвюма часткамі гета адбываўся па вуліцы Жалезна. Сувязь на скрыжаванні з Хлоднай рэгулявалася з дапамогай папераменна адчыненых варот. Скрыжаванне ахоўвалася яўрэйскай, нямецкай паліцыяй і эсэсаўцамі, размешчанымі ў Нордвахе, размешчаным у вуглавым доме Ігнацыя Партовіча.
Каб паменшыць маштабы кантрабанды прадуктаў у гета, нямецкія ўлады пачалі пераносіць яго межы на сярэдзіну вуліц. У снежні 1941 г. з гета быў выключаны ўчастак вуліцы Хлоднай паміж вуліцамі Вроня і Жалезна. Адзінай сувяззю паміж дзвюма часткамі замкнёнага раёна быў вузкі перашыек на скрыжаванні вуліц Жалезна і Хлодна. У студзені 1942 г. паміж 23 і 26 камяніцамі Хлодна быў узведзены драўляны мост. Двухпавярховая канструкцыя з пяцідзесяціпрыступкавымі лесвіцамі, якія вялі ў кожны бок, была самым вялікім з чатырох пешаходных мастоў, пабудаваных у гета. Мост, спраектаваны нямецкай фірмай Schmied and Muentzermann, быў прафінансаваны Яўрэйскай радай.
Адзіным месцам, якое ўяўляла сабой спалучэнне закрытага раёна і «арыйскага» боку, быў будынак Гарадскога суда. Яўрэі мелі доступ у будынак з вуліцы Лешна, а палякі з вул. Агродава.
Дэмаграфія
У студзені 1941 г. у гета налічвалася каля 396 тыс. яўрэяў. Са студзеня па сакавік у гета было пераселена каля 50 тысяч чалавек. Яўрэі з заходняй часткі Варшаўскага дыстрыкта (уключаючы раёны Сахачаў, Блонне, Жырардаў, Гродзіск Мазавецкі, Груец і Ловіч). Вясной 1942 г. у гета было адпраўлена каля 3 тыс. чалавек. Яўрэі з усходняй часткі раёна, у т.л Марак, Вавер, Радзымін і Тлушч. У красавіку 1942 года ў Варшаву было прывезена каля 4 тысяч яўрэяў. Нямецкія яўрэі (між іншым з Берліна, Франкфурта і Гановера).
Нягледзячы на ​​вялікую колькасць смерцяў ад голаду і хвароб, перасяленне ў Варшаўскае гета з іншых гарадоў прывяло да росту колькасці яго жыхароў. Максімальная колькасць насельніцтва — каля 450 000 чалавек. — закрытая акруга дасягнула ў красавіку 1941 г. У наступныя месяцы назіралася павольнае змяншэнне насельніцтва гета, выкліканае вельмі высокай смяротнасцю (ад 3 мая да 5000 смерцяў у месяц) і ўцёкамі на «арыйскі» бок. У 1941 годзе загінула больш за 43 тысячы людзей. Умовы жыцця ў гета выклікалі значнае падзенне колькасці шлюбаў і нараджэнняў. У маі 1941 г. было зарэгістравана 82 вяселлі, у чэрвені — 56, а ў жніўні — 41. Сярэдняя колькасць нараджэнняў у 1941 г. складала каля 220 у месяц.
Транспарт
Пасля стварэння гета 26 лістапада 1940 г. у закрытым раёне пачалі працаваць тры трамвайныя лініі (№ 15, 28 і 29). У лютым 1941 г. яны былі ліквідаваныя і пушчана адна лінія, пазначаная сіняй зоркай Давіда. Трамваі некалькіх ліній праходзілі праз гета без прыпынкаў.
Умовы жыцця
Умовы жыцця ў гета былі вельмі цяжкімі. Шчыльнасць насельніцтва дасягала 146 тыс. чалавек. чалавек на 1 км². Гісторыкі разыходзяцца ў ацэнках колькасці чалавек на пакой у кватэрах гета. Паводле Паўлсана, іх было каля 3 чалавек, паводле Руты Сакоўскай, якая спасылаецца на справаздачы Шэна, у студзені 1941 г. на пакой было 6-7 чалавек, а ў красавіку таго ж года ўжо 7-8 чалавек.
У студзені 1940 г. у Варшаве была ўведзена картачная сістэма: для польскага насельніцтва — ружовая картка, для яўрэйскага — жоўтая. З сакавіка таго ж года нормы для яўрэйскага насельніцтва паступова зніжаліся. Сярэдні рацыён харчавання дарослага жыхара гета ў 1940—1942 гг. Супрацоўнікі юдэнрата і яўрэйскія паліцэйскія атрымлівалі павышаныя пайкі. Катастрафічнае харчовае становішча ў значнай ступені ратавала нелегальная кантрабанда. Ежу перакідвалі праз сцены, перавозілі па пераходах у камяніцах, што прылягалі да сцен гета, а таксама выкарыстоўвалі трамваі, якія праязджалі праз раён. Значную долю ў кантрабандзе мелі яўрэйскія дзеці, якія нелегальна пераходзілі на «арыйскі бок». У канцы 1941 г. сярэднясутачная каларыйнасць прадуктаў, якія спажываліся ў гета, складала 1125 калорый на чалавека.
З восені 1940 г. па ліпень 1942 г. у гета загінула каля 92 тыс. чалавек. Галоўнымі прычынамі былі голад, холад і хваробы. Там таксама зафіксаваны выпадкі канібалізму.
15 кастрычніка 1941 года губернатар Ганс Франк выдаў пастанову, якая забараняла яўрэям пакідаць прызначаныя для іх раёны пад страхам смяротнага пакарання. Такое ж пакаранне падлягала асобам, якія давалі прытулак яўрэям, а замах караўся як скончаны. У лістападзе губернатар Людвіг Фішэр і камісар Хайнц Аўэрсвальд выдалі падобныя загады. Першыя расстрэлы яўрэяў за «самавольнае пакіданне яўрэйскага квартала» былі праведзены 17 лістапада (8 чалавек) і 15 снежня (16 чалавек). Яўрэяў расстралялі супрацоўнікі польскай блакітнай паліцыі.
Кіно і тэатр
Калі ў арыйскай частцы горада было больш за дзясятак кінатэатраў, дзе паказвалі фільмы для палякаў, нямецкія ўлады не далі дазволу на адкрыццё кінатэатраў у гета. У закрытым раёне ў 1940—1942 гадах дзейнічала пяць стацыянарных тэатраў, у т.л «Эльдарада» і «Феміна». Трое гралі на ідыш, а двое — на польскай.
Дэпартацыя
22 ліпеня 1942 года ў гета пачалася аперацыя па дэпартацыі. На той момант у закрытым раёне было каля 370 тысяч яўрэяў.
Пасля аперацыі ў гета (легальна і нелегальна) знаходзілася каля 60 тысяч яўрэяў. Моладзь, прымушалі працаваць на створаных у гета вытворчых прадпрыемствах (так званых хлявах). Тэрыторыя былога гета на поўдзень ад вуліцы Лешна, за выключэннем крамы Вальтэра К. Тэбенса на вуліцы Простай, была ўключана ў «арыйскую» частку Варшавы. На поўнач ад вул. Лешня перапляталася з т. зв дзікія тэрыторыі (дзе ніхто не мог жыць і рухацца) і раскіданыя тэрыторыі рэшткавага гета — аддзеленыя адзін ад аднаго кварталы будынкаў, дзе маглі жыць пакінутыя ў Варшаве яўрэі (іх было каля 50-65 тысяч), працуючы ў хлявах.
Студзеньская акцыя
Другая акцыя дэпартацыі адбылася 18-21 студзеня 1943 г. па загадзе Генрыха Гімлера. 9 студзеня 1943 г. ён асабіста агледзеў гета і аддаў загад аб дэпартацыі з Варшавы 8 тыс. яўрэяў.
Студзеньская акцыя выклікала першае ўзброенае супраціўленне ў гета. Група байцоў пад камандаваннем Мардэхая Анелевіча ўцягнулася ў калону яўрэяў, якая вяла да плошчы Умшлагплац, і атакавала нямецкі канвой на рагу вуліц Заменгофа і Ніскай. Большая частка яўрэяў-байцоў загінула, але некалькім дзесяткам яўрэяў удалося ўцячы.
Акцыя была перапыненая немцамі. Каля 5000 чалавек былі перавезеныя ў Трэблінку.
Паўстанне ў гета
У 6.00 раніцы 19 красавіка 1943 г. нямецкія войскі на чале з начальнікам варшаўскага СС і паліцыі палкоўнікам Фердынанд фон Замерн-Франкенег уваходзіў у гета з двух бакоў: Налеўкі і ад скрыжавання вул. Заменгофа. Мэтай аперацыі было ажыццяўленне канчатковай ліквідацыі гета. Але яўрэі аказалі нечакана моцны супраціў, прымусіўшы нямецкія войскі адступіць. У той жа дзень камандаванне нямецкімі войскамі прыняў генерал СС Юрген Штроп.
8 мая 1943 г. у бункеры па вул. Міла, камандзір паўстання Мардэхай Анялевіч загінуў разам з каля 120 паўстанцамі. Але спарадычныя баі працягваліся да сярэдзіны мая 1943 г. Дзеля прапагандысцкага эфекту было вырашана скончыць падаўленне паўстання падрывам Вялікай сінагогі на вуліцы Тломацкай. Гэта зрабіў асабіста Юрген Штроп 16 мая ў 20:15.
Знішчэнне гета
Пасля зрыву паўстання пабудовы ў гета былі амаль поўнасцю разбураны. Захавалася мала будынкаў.
У «каменна-цаглянай пустыні», у якую немцы ператварылі раён, праводзіліся масавыя расстрэлы жыхароў Варшавы (польскіх палітвязняў і яўрэяў, захопленых на «арыйскім баку»).
У выніку ліквідацыі Варшаўскага гета было знішчана каля 12 % забудовы горада.
Архіў гета
У 1940 годзе ў гета пачала дзейнічаць падпольная грамадская арганізацыя Oneg Shabbat, заснаваная гісторыкам Эмануэлем Рынгельблюмам, мэтай якой было даследаванне і дакументаванне розных аспектаў грамадскага жыцця польскіх яўрэяў пад нямецкай акупацыяй.
Матэрыялы, сабраныя Oneg Shabbat, былі схаваныя ў 1943 годзе. Дзве з трох частак архіва былі раскапаныя пасля 1945 года. Яны з’яўляюцца вельмі важным сведчаннем нямецкіх злачынстваў падчас Халакосту.
Куфель
Ку́фель kufel, таксама ку́халь (ад ням. с-в-ням. kuefel), кухлік, куфлік — цыліндрычная пасудзіна для піцця, з прамавугольнай або петлепадобнай ручкай для піцця. Можа быць выкананы з розных матэрыялаў напр. шкла, гліны, керамікі, метала, фаянсу, фарфору, волава, серабра, альбо дрэва. Куфелі звычайна былі гладкія. Найчасцей мае ёмістасць ад 0,25 да 1 л.
Керамічныя куфелі часам сціпла аздаблялі рэльефным лінейным арнаментам пад венчыкам і ў прыдоннай частцы. Шырока выкарыстоўваліся ў 2-й палове XVI ст. Фрагменты паліваных (зялёная, радзей карычневая паліва на абедзвюх паверхнях) керамічных, а таксама шкляныя куфлі знойдзены пры раскопках у Віцебску, Крычаве, Лідзе, Магілёве, Мсціславе і інш. гарадах. Часам куфель выраблялі на заказ і багата аздаблялі (напрыклад, XVII ст. з раскопак Магілёўскай ратушы маюць выяву герба горада). Металічныя куфелі часта мелі накрыўку.
Чайка-рагатуха
Чайка-рагатуха (Larus cachinnans) — буйная чайка, гняздуе галоўным чынам у раёнах, якія прымыкаюць да Чорнага і Каспійскага мораў, а таксама ў меншай ступені ў Казахстане, Венгрыі, Беларусі і Польшчы. Засяляе марскія пясчаныя пляжы, марскія астравы, берагі стэпавых азёр і рэк. Да нядаўняга часу звычайна разглядалася ў якасці аднаго або некалькіх падвідаў больш распаўсюджанай серабрыстай чайкі, з якой, а таксама з усходняй клуняй, мае шмат агульнага ў вонкавым абліччы і паводзінах.
Куфель
На куфель нярэдка наносіцца атрыбутыка бровару або гатункі піва. Такія куфлі выкарыстоўваюцца вытворцамі піва для прасоўвання свайго тавару на рынку, у прыватнасці, прэзентуюцца ў рэкламных акцыях.
Чайка-рагатуха
Апісанне
Буйная светлая чайка вытанчанага целаскладу з невялікай галавой, моцна пакатым ілбом, які плаўна пераходзіць у доўгую і тонкую дзюбу, і адносна доўгімі нагамі. Агульнымі памерамі амаль не адрозніваецца ад серабрыстай і міжземнаморскай чаек, але выглядае больш лёгкай і стройнай, з больш плоскай, грушападобнай галавой і доўгай шыяй. Даўжыня 54-66 см, размах крылаў 130-158 см, вага 700-1200 г.
Куфель
Раней вырабляліся з шкл