cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mesobatrachia
Агульная даўжыня прадстаўнікоў гэтага падатраду вар'іруе ад 2 да 20 см. Падатрад Mesobatrachia з'яўляецца своеасаблівым прамежкавым звяном паміж падатрадамі Archaeobatrachia і Neobatrachia. Галава ў большасці відаў даволі масіўная або сярэдняга памеру. Вочы пераважна з вертыкальнымі зрэнкамі. Асаблівасцю з'яўляецца будова пазваночніка. У іх ёсць заднеўвагнутыя (апістацэльныя) пазванкі ў спалучэнні з пярэднеўвагнутымі (працэльнымі) пазванкамі. Плечавы пояс рухомы. Рэбры адсутнічаюць. Таксама большасць відаў не здольна свабодна выкідваць свой язык пры паляванні.
Сустракаюцца ў розных ландшафтах. Могуць знаходзіцца доўгі час на сушы. Актыўнасць пераважна змрочная і ранішняя. Здольныя рыць норы. Кормяцца беспазваночнымі, дробнай рыбай.
Гэта яйцакладныя земнаводныя.
Жывуць у Еўропе, Пярэдняй, Сярэдняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, Афрыцы.
Літаратура
Gissi, Carmela; Diego San Mauro, Graziano Pesole and Rafael Zardoya (Жнівень 2006). «Mitochondrial phylogeny of Anura (Amphibia): A case study of congruent phylogenetic reconstruction using amino acid and nucleotide characters». Gene 366 (2): 228-237.
Швейная машына
Швейная машына (у побыце швейная машынка) — тэхнічнае абсталяванне для злучэння і аздаблення матэрыялаў метадам шыцця. Швейныя машыны прымяняюцца ў швейнай, трыкатажнай, абутковай і іншых галінах лёгкай прамысловасці, а таксама ў побыце.
Швейныя машыны выпускаюцца з ручным, нажным і электрычным прывадам.
Швейная машына дазваляе злучаць у хатніх умовах дэталі з тканіны нітачнай строчкай, весці іх аддзелку і ўпрыгожванне, прышываць гузікі, абкідваць петлі і г. д. Швейныя машыны бываюць 3 класаў. На швейнай машыне класа 2М можна сшываць дэталі адзення адналінейнай чаўночнай строчкай, замацоўваць строчкі ў пачатку і ў канцы шва, шыць вырабы паралельнымі строчкамі, прышываць карункі або тасьму да вырабаў, падшываць краі вырабаў запашывачным швом, прышываць аплікацыі, цыраваць, вышываць. На швейнай машыне класа 132 дадаткова можна абкідваць петлі, прышываць гузікі, рабіць гладзевую строчку, рэльефную строчку, абкідваць краі і сшываць устык зігзагападобнай строчкай. На швейнай машыне класа 142 можна выконваць вышэй пералічаныя работы, а таксама спецыяльныя і дэкаратыўныя строчкі.
Фастрыгава́льная машына — від швейных машын для часовага змацавання дэталяў швейных вырабаў. Утварае ланцуговыя строчкі (з даўжынёй шыўка да 9 мм), якія лёгка распускаюцца. Выпускаюцца спецыялізаваныя фастрыгавальныя машыны: для абкідання борта, для фастрыгавання (наметкі) парусіны і інш.
Асманскія султаны
Асманскія султаны, інакш султаны Асманскай імперыі.
Туркі-асманы паходзілі з агузскага племя кайы, які насяляў у Сярэдняй Азіі ў вобласці Балха. Ратуючыся ад нашэсця манголаў, частка племя адвандравала на захад, дзе іх правадыры знаходзіліся на службе ў харэзмшаха Джалал уд-Дзіна. Затым невялікае падраздзяленне кайы, на чале з Эртагрулам, накіравалася ва ўладанне румскага султана Кай-Кубада I, які дараваў яму удж Сёгюта ў Анатолі, на мяжы з візантыйскімі ўладаннямі.
У 1402 сярэднеазіяцкі заваёўнік Цімур разграміў асманаў пад Анкарой. Султан Баязід I патрапіў у палон, дзе і памёр. Дзяржаву асманаў Цімур падзяліў на часткі. Толькі Мурат II змог ізноў аднавіць адзінства дзяржавы. Пайшла магутная экспансія турак з XIV стагоддзя.
У 1517 г. Селім I знішчыў дзяржаву мамлюкаў у Егіпце, і далучыў Егіпет да сваіх уладанняў. Ён таксама прыняў новы тытул халіф прававерных. Асманскія султаны насілі тытул халіфа аж да 1924 г.
Паступова ўзмацніўшыся, туркі-асманы захапілі велізарныя тэрыторыі, якія ўключалі ў сябе ўвесь Балканскі паўвостраў, Малую-Азію, Паўночную Афрыку аж да Марока, Сірыю, Палесціну, Аравійскі паўвостраў, Месапатамію, Закаўказзе і Крым.
У 1922 султан Мехмед VI пакінуў краіну. Практычна з гэтага моманту манархія ў Асманскай імперыі перастала існаваць. Дакументальна гэта было аформлена 29 кастрычніка 1923 г. калі была абвешчана Турэцкая рэспубліка. Больш у Турцыі манархія не адраджалася.
IC 1489
IC 1489 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) у сузор’і Вадаліў.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Біч
Біч — прозвішча.
Dynastes
Dynastes — род буйных жукоў, сямейства пласцінавусыя, распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы і на астравах Карыбскага басейна.
Віды
Dynastes hercules (Linnaeus, 1758): Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка. Самцы даўжынёй да 160—165 мм, самкі да 80 мм.
Dynastes myashitai і Dynastes maya магчыма з’яўляюцца падвідамі  Dynastes hyllus.
Блажэвіч
Блажэвіч — беларускае прозвішча.
Ма Кэ
Біяграфія
Скончыла школу тэкстыльных тэхналогій Сучжоўскага ўніверсітэта (1992), затым вучылася ў Лондане ў.
Ёй належаць дзве гандлёвыя маркі: гатовага адзення EXCEPTION, створаная ў 1996, і высокай моды WUYONG, якая існуе з 2006. Заснавала кампанію Mixmind Art & Design Co, Ltd, якая базуецца ў Гуанчжоу. Выкарыстоўвае традыцыйныя кітайскія тэхнікі ручной працы, ткацтва і вышыўкі, у прыватнасці — традыцыі народа (Паўднёвы Кітай). Разам з тым, па-наватарску прымяняе нетрадыцыйныя матэрыялы накшталт брызента, «знойдзеныя рэчы», уключаючы старыя, і т. п.
У цяперашні час працуе ва ўласнай студыі ў Чжухае (правінцыя Гуандун).
Вядомасць і прызнанне
Яе своеасаблівая філасофія адзення (як прынцыповай анты-моды), праца над мадэлямі от-куцюр і іх арыгінальны (без выкарыстання подыума) паказ пад агульнай назвай WUYONG (Бескарыснае) ў парыжскім Пале-Раялі (2007, пастаноўка ) сталі цэнтральным эпізодам аднайменнага дакументальнага фільма, які атрымаў прэмію Венецыянскага МКФ у праграме Гарызонты (2007, ). У 2009 шоў Бескарыснае было прадстаўлена ў лонданскім Музеі Вікторыі і Альберта.
Царскасельскі павет
Царскасе́льскі павет (Царскосельский уезд) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Санкт-Пецярбургскай (Петраградскай) губерні Расійскай імперыі і РСФСР, якая існавала ў 1780—1923 гадах. Павятовы горад — Царскае Сяло.
Геаграфічнае становішча
Царскасельскі павет размяшчаўся ў цэнтральнай частцы губерні і межаваў з Шлісельбургскім паветам на паўночным усходзе, Ямбургскім і Пецяргофскім на захадзе, Лужскім на поўдні і з Наўгародскай губерняй на ўсходзе. Плошча павета ў 1897 годзе складала 3781,8 вёрст² (4304 км²).
Сучаснае становішча
У наш час тэрыторыя былога павета ўваходзіць у склад двух суб’ектаў Расійскай Федэрацыі: горад Санкт-Пецярбург (Пушкінскі раён, Краснае Сяло, Колпіна) і Ленінградскую вобласць (раёны — Гатчынскі, Воласаўскі, частка Тосненскага).
У складзе Расійскай імперыі
1 студзеня 1780 года паводле ўказу Кацярыны II у складзе Санкт-Пецярбургскай губерні з часткі былога Капорскага павета быў утвораны Сафійскі павет з цэнтрам у горадзе Сафія.
У 1796 годзе ў склад павета ўвайшла тэрыторыя скасаванага Раждзественскага павета.
Імянным указам ад 29 жніўня (10 верасня) 1808 года горад Сафія і Царскае Сяло аб’ядналіся ў адзін населены пункт, з прысваеннем яму назвы Царскае Сяло. У сувязі з гэтым Сафійскі павет быў перайменаваны ў Царскасельскі.
Пры савецкай уладзе
Да Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года ў склад павета ўваходзілі горад Царскае Сяло, пазаштатныя гарады Паўлаўск, Гатчына, Краснае Сяло, Колпіна, 15 валасцей. У 1917—1918 гадах у павеце было створана 11 новых валасцей: Веніёкская (цэнтр — г. Паўлаўск), Воханаўская (цэнтр — ст. Елізавеціна), Вырыцкая (цэнтр — пас. Вырыца), Інгерынская (цэнтр — в. Войскарава), Каліцінская (цэнтр — в. Каліціна), Краснаборская (цэнтр — станцыя Папоўка), Маскоўска-Славянская (цэнтр — с. Маскоўская Славянка), Нова-Пятроўская (цэнтр — в. Нова-Пятроўская), Саблінская (цэнтр — пас. Сабліна), Сіверская (цэнтр пас. Сіверская), Цярлеўская вол. (цэнтр — в. Цярлева).
Пасля пераназвання Царскага Сяла ў Дзецкае Сяло 20 лістапада 1918 года павет атрымаў назву Дзецкасе́льскі.
28 студзеня 1919 года Сіверская воласць ліквідавана, далучана да Раждзественскай. У канцы 1919 года Пакроўская і Веніёкская воласці былі аб’яднаны ў Пакроўска-Веніёкскую (ці Пакроўскую) воласць. 31 ліпеня 1920 года ў выніку аб’яднання замест існых 24 валасцей у павеце засталося 16 валасцей, з Лужскага павета перадазена Глебаўская воласць.
14 лютага 1923 года адбылося аб’яднанне Дзецкасельскага і Пецяргофскага паветаў у адзіны Троцкі павет.
Адміністрацыйны падзел
У 1890 годзе ў склад павета ўваходзіла 15 валасцей
У 1923 годзе ў склад Дзецкасельскага павета ўваходзіла 17 валасцей:
Міхаіл Васілевіч Арцёменка
Міхаіл Васілевіч Арцёменка (, в. Малашкавічы, Рагачоўскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
Царскасельскі павет
Насельніцтва
Паводле даных перапісу П. І. Кёпена 1848 года ў Царскасельскім павеце пражывалі: іжора — 367 чал., эўрэмейсы — 7222 чал., савакоты — 19 795 чал., немцы — 1530 чал., цыгане — 10 чал. Усяго 28 924 чалавекі нацыянальных меншасцей, рускае насельніцтва гэтым перапісам не ўлічвалася.
Міхаіл Васілевіч Арцёменка
Біяграфія
Член КПСС з 1967 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1947 года жывёлавод, з 1976 года палявод саўгаса «1 мая» Рагачоўскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1967—1971 гадах.
Царскасельскі павет
Насельніцтва
Паводле даных перапісу 1897 года ў павеце пражывала 149 845 чал. У тым ліку рускія — 65,5 %, фіны (фінляндскія і інгерманландскія) — 25,7 %, эстонцы — 2,5 %. Старавераў — 1461 чалавек. У Царскім Сяле пражывалі 22 480 чалавек, у пазаштатных гарадах Гатчыне і Паўлаўску — 14 824 і 5113 чалавек адпаведна.
Арцёменка
Арцёменка — прозвішча.
Кавалі
Назву Кавалі маюць:
IC 1491
IC 1491 — галактыка тыпу S? (спіральная галактыка) у сузор’і Вадаліў.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Пачаіўская лаўра
Свята-Успенская Пачаіўская лаўра — мужчынскі манастыр Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата ў горадзе Пачаіў Цярнопальскай вобласці Украіны, са статусам лаўры. Самая вялікая праваслаўная святыня Валыні і ўсёй Заходняй Украіны, другая, пасля Кіева-Пячэрскай лаўры ва Украіне. Доўгі час існавала як уніяцкая базыльянская абіцель. На тэрыторыі Лаўры размешчана Пачаіўская духоўная семінарыя.
Першы праваслаўны перыяд
Паводле легенды XIX ст., манастыр заснавалі манахі Кіева-Пячэрскага манастыра, якія ўцяклі з Кіева з-за нападу татараў у 1240 г. Упершыню абіцель згадваецца ў дакументах у 1527 г.
Уніяцкі перыяд
З 1713 да 1832 гг. Пачаіўскі манастыр належаў да грэка-каталіцкай царквы, да чыну святога Васіля Вялікага (васіліянскага).
Перабудову храма і кляштара базыліянаў у Пачаіве аплаціў у 1771 г. Мікалай Васіль Патоцкі (як заснавальнік быў пахаваны, паводле тагачаснага звычаю, у крыпце пад храмам, злева ад галоўнага ўваходу). Таксама ён даў манастыру 200 тыс. злотых, меў у манастыры свой дом, якому завяшчаў сяло Срэбнае і ўсю ўласнаю маёмасць.
Манастыр больш за ўсё быў разбудованы, калі належаў да базыльянскага чыну. У прыватнасці, быў збудаваны галоўны храм Лаўры — Свята-Успенскі. У агульных рысах праект сабора падрыхтаваў Ян Готфрыд Гофман — яго лічаць аўтарам праекта. Далейшую працу па будаўніцтве храма ажыццяўлялі львоўскія дойліды і скульптары — браты Пётр (і Мацвей Палеёўскія, прымаў удзел архітэктар Францыск Ксаверый Кульчыцкі, пад кіраўніцтвам якога пабудавалі на працягу 1771—1783 гг. трапезную, сфармавалі пад Успенскім саборам тэрасу з парапетам. Агульная кампазіцыя комплексу — тэрасная, будынкі размешчаны на схілах з паступовым павышэннем да галоўнага акцэнту — Успенскага сабора. Галоўны фасад ўпрыгожваюць дзве вежы пад вуглом 45° да галоўнай восі, падкрэслівае ўсефасаднасць сабора — характэрную рысу ўкраінскіх цэркваў. Першасны алтар падобны на каталіцкі, з калонамі і статуямі на іх (захаваўся малюнак алтара Успенскага сабора, аўтар — Тарас Шаўчэнка, 1846 г.). У цэлым кампазіцыя з адным цэнтральным купалам на васьмерыцы і двума бакавымі вежамі падобная на кафедральную царкву ў Холме і сугучная лепшым узорам барока. Асаблівасцю Успенскага сабора з’яўляецца яго арыентацыя алтаром на поўнач, а не на ўсход.
У 1807—1810 гг. Лука Далінскі афармляў інтэр’ер Успенскай царквы: абразы для іканастаса, вялікіх і бакавых прыдзелаў, роспісы «цудаў Хрыстовых» на пілястрах, насценны жывапіс, звязаны з гісторыяй манастыра (заменены па ўказанні цара Аляксандра II у 1861 г.).
Падчас паўстання 1830—1831 гг. манахі добразычліва паставіліся да паўстанцаў: дапамаглі правіянтам, коньмі, фуражом, грашыма; 9 манахаў-васіліян, 45 манастырскіх падданых далучыліся да паўстанцкага войска. Адным з ігуменаў у гэты перыяд быў Геранім (Дунаеўскі).
Сіналальны перыяд
У саборным храме Успення Божай Маці былі зробленыя дзве бакавыя прыбудовы: адна ў 1842 г. у імя святога Мікалая Цудатворца, іншая ў 1859 г. у гонар святога Аляксандра Неўскага. Над царскімі варотамі ў Зорным ківоце змясцілі цудатворны Пачаіўскі абраз Божай Маці. У пячорным храме Святой Тройцы ў срэбнай рацы, аздобленай у 1842 г. графіняй Ганнай Аляксееўнай Арловай-Чэсменскай, спачывалі мошчы прападобнага Іоа Пачаіўскага. Пры лаўры была іканапісная майстэрня, школа для навучання розным рамёствам, тры гасцініцы, бальніца для паломнікаў.
Вуглы (Старадарожскі раён)
Вуглы́ (, Углы) — вёска ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Языльскага сельсавета.
Пачаіўская лаўра
Сіналальны перыяд
Манастыр стаў апорай русіфікацыі рэгіёну, пасля ўказа Мікалая II у 1905 г. — цэнтрам дзейнасці чарнасоценцаў. У прыватнасці, тут друкавалі антыўкраінскі «Пачаеўскі лісток» — выданне Саюза рускага народа.
Гардзееў
Гардзееў — прозвішча.
Акуніна
Акуніна — возера ў Беларусі, у Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці, за 21 км на паўднёвы ўсход ад горада Іванава, за 5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Махро, у басейне ракі Піна.
Катлавіна возера карставага тыпу. Схілы катлавіны пясчаныя, нізкія, на захадзе і поўдні параслі лесам, на ўсходзе забалочаныя. Берагі пясчаныя, на ўсходзе вышынёй да 0,5—1 м, абрывістыя, на захадзе нізкія, на поўдні тарфяністыя. У возера ўпадаюць дзве канавы, з поўначы выцякае меліярацыйны канал, які ўпадае ў Акунінскі канал.
Шаварш Уладзіміравіч Карапецян
Шаварш Уладзіміравіч Карапецян (Շավարշ Կարապետյան; 19 мая 1953, Ванадзор, Армянская ССР, СССР) — савецкі спартсмен у дысцыпліне падводнае плаванне, 11-разовы рэкардсмен свету, 13-разовы чэмпіён Еўропы, сяміразовы чэмпіён СССР, заслужаны майстар спорту СССР (1982). Ганаровы прэзідэнт расійскай Асацыяцыі падводнага плавання. Выратаваў некалькі дзясяткаў людзей у некалькіх аварыях.
У 2012 годзе Шаварш Карапецян стаў галоўным суддзёй Трэціх Сусветных дзіцячых гульняў пераможцаў, у якіх удзельнічала больш за 350 юных спартсменаў з 12 краін свету.
Каралінская вуліца (Мінск)
Вуліца Каралінская — вуліца ў Маскоўскім раёне Мінска, у мікрараёне Брылевічы, названая па другой назве ранейшага фальварка Брылевічы — Каралін.
Перасячэнні
Вуліца перасякаецца з шэрагам іншых вуліц:
Грамадскі транспарт
На вуліцы пралягае шэраг аўтобусных (6, 32с, 103) і тралейбусных (47) маршрутаў. Паблізу размешчана станцыя метро «Малінаўка», а таксама прыпыначны пункт «Курасоўшчына» Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі.
Мальмё
Размешчаны ў паўднёвай правінцыі Сконэ. Адзін са старэйшых і найбольш індустрыялізаваных гарадоў Скандынавіі. Заснаваны ў XIII стагоддзі. Адзін з самых цёплых гарадоў Швецыі нараўне з Гётэбаргам.
У 2013 годзе горад прымае Еўрабачанне 2013, якое праходзіць на Мальмё Арэне.
Дзеразовыя (клас)
Дзеразовыя (Lycopodiopsida) — клас дзеразападобных.
Апісанне
Спарафіты — сухапутныя вечназялёныя шматгадовыя расліны з укарочанымі або доўгімі паўзучымі, звычайна галінастымі сцябламі. Лісце маленькае, ланцэтнае, вострае, луска- або шылападобнае, завостранае, без язычка, размешчана па спіралі ці беспарадкава. Спарафілы мала або зусім не адрозніваюдца ад астатняга лісця. Спарангіі ныркападобныя, па верхнім баку спарафілаў каля іх асновы, сабраны ў стробілы (дзеразовыя), або пазушныя (баранцовыя). Споры роўныя, прарастаюць на 3-і, іншы раз на 5—8-ы год. Гаметафіты — зарасткі (у відаў нашай флоры) добра развітыя, мясістыя, падэемныя, клубнепадобныя, бесхларафільныя, двухполыя, з мікарызай, дыферынцыраваны на тканкі, сапратрофныя або паўсапратрофныя, выспяваюць на працягу 5—20 гадоў. Архегоніі і антэрыдыі размешчаны раздзельна на паверхні гаметафіта. Сперматазоіды з 2 жгуцікамі.
Класіфікацыя
Выдзяляецца два сучасных сямействы: і. Пашыраны па ўсім зямным шары. На Беларусі сустракаюцца прадстаўнікі родаў, , ,.
Васіль Пятровіч Дзятлаў
Васіль Пятровіч Дзятлаў (нар. ) — беларускі футбаліст і трэнер.
Клубная кар’ера
Гуляў за віцебскія «Віцязь», КІМ, «Дзвіну», «Лакаматыў-96», лідскі «Абуўшчык», «Бабруйск», мазырскі МПКЦ, гарадзенскі «Нёман», а таксама за «Оршу». Паспеў правесці 2 матчы ў нацыянальнай зборнай Беларусі, абодва ў 1996 годзе, з камандамі Літвы (2:2) і ААЭ (0:1).
Пасля заканчэння прафесійнай кар’еры доўгі час гуляў на аматарскім узроўні ў чэмпіянаце горада Віцебска. У трэнерскай кар’еры дапамагаў Юрыя Канаплёву ў «Віцебску», таксама трэніраваў дубль гэтай каманды, потым перайшоў у жаночы футбол і прыняў стырно віцебскага клуба «Універсітэт».
Эрвін Шродзінгер
Э́рвін Ру́дольф Іо́зеф Алякса́ндр Шро́дзінгер, таксама Шро́дынгер (Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger; , Вена, Аўстрыя — , Вена, Аўстрыя) — аўстрыйскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1933 разам з Полем Дыракам) за адкрыццё новых аспектаў тэорыі атамаў і іх застасаванне.
Шродзінгеру належыць шэраг фундаментальных вынікаў у галіне квантавай тэорыі, якія ляглі ў аснову хвалевай механікі: ён сфармуляваў хвалевыя ўраўненні (стацыянарнае і залежнае ад часу ўраўненні Шродзінгера), паказаў тоеснасць развітога ім фармалізму і матрычнай механікі, распрацаваў хвалевамеханічную, атрымаў рашэнні шэрагу канкрэтных задач. Шродзінгер прапанаваў арыгінальную трактоўку фізічнага сэнсу хвалевай функцыі; у наступныя гады неаднаразова падвяргаў крытыцы агульнапрынятую Капенгагенскую інтэрпрэтацыю квантавай механікі (парадокс «ката Шродзінгера» і іншае). Акрамя таго, ён з’яўляецца аўтарам мноства работ у розных галінах фізікі: статыстычнай механіцы і тэрмадынаміцы, фізіцы дыэлектрыкаў, тэорыі колеру, электрадынаміцы, агульнай тэорыі адноснасці і касмалогіі; ён распачаў некалькі спроб пабудовы адзінай тэорыі поля. У кнізе «Што такое жыццё?» Шродзінгер звярнуўся да праблем генетыкі, зірнуўшы на феномен жыцця з пункту гледжання фізікі. Ён надаваў вялікую ўвагу, і , пытаннях этыкі і рэлігіі.
Паходжанне і адукацыя (1887—1910)
Эрвін Шродзінгер быў адзіным дзіцям у забяспечанай і культурнай венскай сям’і. Яго бацька, Рудольф Шродзінгер, паспяховы ўладальнік фабрыкі па вытворчасці цыраты і лінолеума, адрозніваўся цікавасцю да навукі і доўгі час займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Венскага батаніка-заалагічнага таварыства. Маці Эрвіна, Геаргіна Эмілія Брэнда, была дачкой хіміка Аляксандра Баўэра, лекцыі якога Рудольф Шродзінгер наведваў падчас вучобы ў імператарска-каралеўскай Венскай вышэйшай тэхнічнай школе (k. k. Technischen Hochschule). Становішча ў сям’і і зносіны з высокаадукаванымі бацькамі спрыялі фарміраванню разнастайных інтарэсаў юнага Эрвіна. Да адзінаццаці гадоў ён атрымліваў хатнюю адукацыю, а ў 1898 годзе паступіў у прэстыжную Акадэмічную гімназію (Öffentliches Academisches Gymnasium), дзе вывучаліся ў асноўным гуманітарныя прадметы. Вучоба давалася Шродзінгеру лёгка, у кожным класе ён станавіўся лепшым вучнем. Шмат часу прысвячаў чытанню, вывучэнню замежных моў. Яго бабуля па матчынай лініі была англічанкай, таму ён з ранняга дзяцінства авалодаў гэтай мовай. Любіў наведваць тэатр; асабліва яму падабаліся п’есы Франца Грыльпарцэра, якія ставіліся ў Бургтэатры.
Бліскуча здаўшы выпускныя іспыты ў школе, Эрвін паступіў у Венскі ўніверсітэт восенню 1906 года, дзе абраў для вывучэння курсы матэматыкі і фізікі. Вялікі ўплыў на фарміраванне Шродзінгера як навукоўца аказаў Франц Экснер, які чытаў лекцыі па фізіцы, якія надавалі асаблівае значэнне і філасофскім пытанням навукі. Цікавасць да тэарэтычных праблем фізікі паўстала ў Эрвіна пасля знаёмства з Фрыдрыхам Хазенерлем, пераемнікам Людвіга Больцмана на кафедры тэарэтычнай фізікі. Менавіта ад Хазенерля будучы вучоны даведаўся пра актуальныя навуковыя праблемы і цяжкасці, якія ўзнікаюць у класічнай фізіцы пры спробе іх вырашыць. За час навучання ва ўніверсітэце Шродзінгер авалодаў матэматычнымі метадамі фізікі, аднак яго дысертацыйная праца была эксперыментальнай. Яна была прысвечана вывучэнню ўплыву вільготнасці паветра на электрычныя ўласцівасці шэрагу ізаляцыйных матэрыялаў (шкло, эбаніт, бурштын) і была выканана пад кіраўніцтвам Эгона Швейдлера ў лабараторыі Экснера. 20 мая 1910 года, пасля абароны дысертацыі і паспяховай здачы вусных экзаменаў, Шродзінгеру была прысуджаная ступень доктара філасофіі.
Пачатак навуковай кар’еры (1911—1921)
У кастрычніку 1911 года, пасля гадавой службы ў аўстрыйскай арміі, Шродзінгер вярнуўся ў Другі фізічны інстытут Венскага ўніверсітэта ў якасці асістэнта Экснера. Ён вёў заняткі па фізічным практыкуме, а таксама ўдзельнічаў у эксперыментальных даследаваннях, якія праводзіліся ў лабараторыі Экснера. У 1913 годзе Шродзінгер падаў хадайніцтва на атрыманне звання прыват-дацэнта, і, пасля праходжання адпаведных працэдур (прадстаўленне навуковага артыкула, чытанне «пробнай лекцыі» і іншае), у пачатку 1914 года міністэрства зацвердзіла яго ў гэтым званні (хабілітацыя). Першая сусветная вайна на некалькі гадоў адтэрмінавала пачатак актыўнай выкладчыцкай дзейнасці Шродзінгера. Малады фізік быў прызваны ў армію і праходзіў службу ў артылерыі на параўнальна спакойных участках аўстрыйскага Паўднёва-Заходняга фронту: у Райбле (Raibl), Комараме, затым у Прасека (Prosecco) і ў раёне Трыеста. У 1917 годзе ён быў прызначаны выкладчыкам метэаралогіі у афіцэрскім вучылішчы ў. Такі рэжым службы пакідаў яму дастаткова часу, каб чытаць спецыяльную літаратуру і працаваць над навуковымі праблемамі.
Цюрых — Берлін (1921—1933)
Шродзінгер перабраўся ў Цюрых летам 1921 года. Жыццё тут было больш устойлівым у матэрыяльным дачыненні, суседнія горы падавалі навукоўцу, які любіў альпінізм і лыжныя паходы, зручныя магчымасці для адпачынку, а зносіны з вядомымі калегамі Петэрам Дэбаем, Паўлем Шэрэрам і Германам Вейлям, якія працавалі ў суседнім Цюрыхскім політэхнікуме, стварала неабходную атмасферу для навуковай творчасці. Час, праведзены ў Цюрыху, быў азмрочаны ў 1921—1922 гадах цяжкай хваробай; Шродзінгеру быў пастаўлены дыягназ — сухоты лёгкіх, так што дзевяць месяцаў яму давялося правесці ў курортным мястэчку ў Швейцарскіх Альпах. У творчых адносінах Цюрыхскія гады апынуліся найбольш плённымі для Шродзінгера, які напісаў тут свае класічныя працы па хвалевай механіцы. Вядома, што ў пераадоленні матэматычных цяжкасцей вялікую дапамогу яму аказаў Вейль.
Вядомасць, якую прынеслі Шродзінгеру яго наватарскія працы, зрабіла яго адным з асноўных кандыдатаў на прэстыжны пост прафесара тэарэтычнай фізікі Берлінскага ўніверсітэта, які вызваліўся пасля сыходу ў адстаўку Макса Планка. Пасля адмовы Арнольда Зомерфельда і пераадолення сумневаў, ці варта пакідаць упадабаны Цюрых, Шродзінгер прыняў гэтую прапанову і 1 кастрычніка 1927 года прыступіў да выканання сваіх новых абавязкаў. У Берліне аўстрыйскі фізік знайшоў сяброў і аднадумцаў у асобе Макса Планка, Альберта Эйнштэйна, Макса фон Лаўэ, якія падтрымлівалі яго кансерватыўныя погляды на квантавую механіку і даўно не прызнавалі яе капенгагенскую інтэрпрэтацыю. Ва універсітэце Шродзінгер чытаў лекцыі па розных раздзелах фізікі, вёў семінары, кіраваў фізічным калоквіумам, удзельнічаў у правядзенні арганізацыйных мерапрыемстваў, аднак у цэлым ён стаяў асобна, пра што сведчыла адсутнасць вучняў. Як адзначаў Віктар Вайскопф, які адзін час працаваў асістэнтам Шродзінгера, апошні «іграў ва ўніверсітэце ролю аўтсайдэра».
Оксфард — Грац — Гент (1933—1939)
Час, праведзены ў Берліне, было ахарактарызавана Шродзінгерам як «выдатныя гады, калі я вучыў і вучыўся». Гэты час падышоў да канца ў 1933 годзе, пасля. Летам гэтага года ўжо немалады навуковец, які не жадаў больш заставацца пад уладай новага рэжыму, вырашыў яшчэ раз змяніць становішча. Варта адзначыць, што, нягледзячы на ​​адмоўнае стаўленне да нацызму, ён ніколі яго адкрыта не выказваў і не хацеў умешвацца ў палітыку, а захаваць сваю апалітычнасць у тагачаснай Германіі было практычна немагчыма. Сам Шродзінгер, тлумачачы прычыны свайго ад’езду, казаў: «Я цярпець не магу, калі мяне даймаюць палітыкай». Брытанскі фізік (пазней лорд Черуэл), які якраз у гэты час наведаў Германію, запрасіў Шродзінгера ў Оксфардскі ўніверсітэт. Адправіўшыся на летні адпачынак у, вучоны ўжо не вярнуўся ў Берлін і ў кастрычніку 1933 года разам з жонкай прыбыў у Оксфард. Неўзабаве пасля прыезду ён даведаўся, што яму прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіцы (сумесна з Полем Дзіракам) «за адкрыццё новых плённых формаў атамнай тэорыі». У аўтабіяграфіі, напісанай з гэтай нагоды, Шродзінгер даў наступную ацэнку свайму стылю мыслення:
У Оксфардзе Шродзінгер стаў членам, не маючы выкладчыцкіх абавязкаў і, нароўні з іншымі эмігрантамі, атрымліваючы фінансаванне ад кампаніі Imperial Chemical Industry. Аднак яму так і не ўдалося асвоіцца ў спецыфічнай абстаноўцы аднаго з найстарэйшых універсітэтаў Англіі. Адной з прычын гэтага было адсутнасць у Оксфардзе, арыентаваным у асноўным на выкладанне традыцыйных гуманітарных і тэалагічных дысцыплін, усякай цікавасці да сучаснай тэарэтычнай фізікі, што прымушала навукоўца адчуваць незаслужанасць свайго высокага становішча і вялікага даравання, якое ён часам называў свайго роду міласцінай. Іншым аспектам дыскамфорту, які адчуваў Шродзінгер у Оксфардскім універсітэце, былі асаблівасці грамадскага жыцця, поўныя умоўнасцей і фармальнасцей, якія, паводле яго прызнання, скоўвалі яго свабоду. Сітуацыя ўскладнялася незвычайным характарам яго асабістага і сямейнага жыцця, якая выклікала сапраўдны скандал у клерыкальных колах Оксфарда. У прыватнасці, Шродзінгер уступіў у востры канфлікт з прафесарам англійскай мовы і літаратуры Клайвам Льюісам. Усе гэтыя праблемы, а таксама згортванне ў пачатку 1936 года праграмы фінансавання навукоўцаў-эмігрантаў вымусілі Шродзінгера разгледзець варыянты працягу кар’еры па-за Оксфарда. Пасля наведвання Эдынбурга, восенню 1936 года ён прыняў прапанову вярнуцца на радзіму і заняць пасаду прафесара тэарэтычнай фізікі ў Грацскім універсітэце.
Знаходжанне Шродзінгера ў Аўстрыі не зацягнулася: ужо ў сакавіку 1938 года адбыўся аншлюс краіны, у выніку якога яна ўвайшла ў склад нацысцкай Германіі. Па радзе рэктара ўніверсітэта навуковец напісаў «ліст прымірэння» з новай уладай, які быў апублікаваны 30 сакавіка ў грацскай газеце «Tagespost» і выклікаў негатыўную рэакцыю калегаў, якія эмігравалі. Зрэшты, гэтыя меры не дапамаглі: навуковец быў звольнены са сваёй пасады па прычыне палітычнай нядобранадзейнасці; афіцыйнае апавяшчэнне было атрымана ім у жніўні 1938 года. Разумеючы, што выезд з краіны неўзабаве можа апынуцца немагчымым, Шродзінгер паспешліва пакінуў Аўстрыю і накіраваўся ў Рым (фашысцкая Італія ў той час была адзінай краінай, для праезду ў якую не патрабавалася віза). Да гэтага часу ў яго усталявалася сувязь з прэм’ер-міністрам Ірландыі Эйманам дэ Валера, матэматыкам па адукацыі, які задумаўся арганізаваць у Дубліне аналаг. Дэ Валера, які знаходзіўся тады ў Жэневе ў якасці прэзідэнта Асамблеі Лігі Нацый, выпрасіў для Шродзінгера і яго жонкі транзітную візу для праезду па Еўропе. Увосень 1938 года, пасля кароткага прыпынку ў Швейцарыі, яны прыбылі ў Оксфард. Пакуль ішла арганізацыя інстытута ў Дубліне, навуковец пагадзіўся заняць часовую пазіцыю ў бельгійскім Генце, аплачваную са сродкаў Фонду Франкі. Тут яго і заспеў пачатак Другой сусветнай вайны. Дзякуючы ўмяшанню дэ Валера Шродзінгер, які лічыўся пасля аншлюсу грамадзянінам Германіі (а значыць, варожай дзяржавы), атрымаў магчымасць праехаць праз Англію і 7 кастрычніка 1939 года прыбыў у сталіцу Ірландыі.
Дублін — Вена (1939—1961)
Заканадаўчы акт аб арганізацыі быў прыняты ірландскім парламентам у чэрвені 1940 года. Шродзінгер, які стаў першым прафесарам аднаго з двух першапачатковых аддзяленняў інстытута — Аддзялення тэарэтычнай фізікі (School of Theoretical Physics), быў прызначаны таксама і першым дырэктарам (chairman) гэтай установы. Іншыя супрацоўнікі інстытута, якія з’явіліся пазней, сярод якіх былі як ужо вядомыя навукоўцы Вальтэр Гейтлер, Лайоша Янаш і Карнэлій Ланцаш, так і мноства маладых фізікаў, мелі магчымасць цалкам сканцэнтравацца на даследчай працы. Шродзінгер арганізаваў пастаянны семінар, чытаў лекцыі ў Дублінскім універсітэце, ініцыяваў правядзенне пры інстытуце штогадовых, якія наведваліся вядучымі фізікамі Еўропы. У гады, праведзеныя ў Ірландыі, яго асноўнымі навуковымі інтарэсамі сталі тэорыя гравітацыі і пытанні, якія ляжаць на стыку фізікі і біялогіі. Ён працаваў на пасадзе дырэктара Аддзялення тэарэтычнай фізікі ў 1940—1945 гадах і з 1949 па 1956 год, калі прыняў рашэнне вярнуцца на радзіму.
Хоць пасля заканчэння вайны Шродзінгер неаднаразова атрымліваў прапановы пераехаць у Аўстрыю ці Германію, ён адхіляў гэтыя запрашэнні, не жадаючы пакідаць наседжанае месца. Толькі пасля падпісання і вываду з краіны войскаў саюзнікаў ён даў згоду вярнуцца на радзіму. У пачатку 1956 года прэзідэнт Аўстрыі зацвердзіў пастанову аб прадастаўленні навукоўцу персанальнай пасады прафесара тэарэтычнай фізікі Венскага ўніверсітэта. У красавіку таго ж года Шродзінгер вярнуўся ў Вену і ўрачыста ўступіў на пасаду, прачытаўшы лекцыю ў прысутнасці шэрагу знакамітасцей, у тым ліку прэзідэнта рэспублікі. Ён быў удзячны аўстрыйскаму ўраду, які арганізавала яго вяртанне туды, дзе пачыналася яго кар’ера. Праз два гады навуковец, які часта хварэў, канчаткова пакінуў універсітэт, сыдучы ў адстаўку. Апошнія гады жыцця ён правёў у асноўным у цірольскай вёсцы. Шродзінгер памёр у выніку абвастрэння сухотаў у адной з венскіх бальніц 4 студзеня 1961 года і быў пахаваны ў Альпбаху.
Асабістае жыццё
Біёграфы і сучаснікі не раз адзначалі рознабаковасць інтарэсаў Шродзінгера, яго глыбокія пазнанні ў філасофіі і гісторыі. Ён валодаў шасцю замежнымі мовамі (акрамя «гімназічных» старажытнагрэчаскай і латыні, гэта англійская, французская, іспанская і італьянская), чытаў класічныя творы ў арыгінале і займаўся іх перакладам, пісаў вершы (у 1949 годзе быў выпушчаны зборнік), захапляўся скульптурай.
Раннія і эксперыментальныя працы
У пачатку сваёй навуковай кар’еры Шродзінгер шмат займаўся тэарэтычнымі і эксперыментальнымі даследаваннямі, якія знаходзіліся ў рэчышчы інтарэсаў яго настаўніка Франца Экснер, — электратэхнікай, атмасфернай электрычнасцю і радыеактыўнасцю, вывучэннем уласцівасцей дыэлектрыкаў. Адначасова малады навуковец актыўна вывучаў чыста тэарэтычныя пытанні класічнай механікі, тэорыі ваганняў, тэорыі броўнаўскага руху, матэматычнай статыстыкі. У 1912 годзе па просьбе складальнікаў «Даведніка па электрычнасці і магнетызму» (Handbuch der Elektrizität und des Magnetismus) ён напісаў вялікі аглядны артыкул «Дыэлектрыкі», што было сведчаннем прызнання яго работ у навуковым свеце. У тым жа годзе Шродзінгер даў тэарэтычную ацэнку імавернага вышыннага размеркавання радыеактыўных рэчываў, якое патрабуецца для тлумачэння назіранай радыеактыўнасці атмасферы, а ў жніўні 1913 года ў Зеехаме правёў адпаведныя эксперыментальныя вымярэнні, пацвердзіўшы некаторыя высновы Віктара Франца Геса аб недастатковай велічыні канцэнтрацыі прадуктаў распаду для тлумачэння вымеранай іанізацыі атмасферы. За гэтую працу Шродзінгер быў узнагароджаны ў 1920 годзе прэміяй Хайтынгера (Haitinger-Preis) Аўстрыйскай акадэміі навук. Іншымі эксперыментальнымі даследаваннямі, праведзенымі маладым навукоўцам у 1914 годзе, былі праверка формулы для капілярнага ціску ў газавых бурбалках і вывучэнне ўласцівасцей мяккага бэта-выпраменьвання, якое з’яўляецца пры падзенні гама-прамянёў на паверхню металу. Апошнюю працу ён выконваў сумесна са сваім сябрам эксперыментатарам Фрыцам Кольраушам (Karl Wilhelm Friedrich Kohlrausch). У 1919 годзе Шродзінгер выканаў свой апошні фізічны эксперымент (вывучэнне кагерэнтнасці прамянёў, выпусканых пад вялікім вуглом адзін да аднаго) і ў далейшым засяродзіўся на тэарэтычных даследаваннях.
Вучэнне аб колеры
Асаблівую ўвага ў лабараторыі Экснера надавалі вучэнню аб колеры, працягу і развіцці работ Томаса Юнга, Джэймса Клерка Максвела і Германа Гельмгольца ў гэтай галіне. Шродзінгер займаўся тэарэтычнай бокам пытання, зрабіўшы важны ўклад у колераметрыю. Вынікі праведзенай работы былі выкладзеныя ў вялікім артыкуле, апублікаванай у часопісе «Annalen der Physik» у 1920 годзе. За аснову навуковец узяў не плоскі каляровы трохвугольнік, а трохмерную колерную прастору, базіснымі вектарамі якога з’яўляюцца тры асноўныя колеры. Чыстыя спектральныя колеры размяшчаюцца на паверхні некаторай фігуры (каляровага конусу), тады як яе аб’ём займаюць змешаныя колеры (напрыклад, белы). Кожнаму канкрэтнаму колеру адпавядае свой радыус-вектар у гэтай колернай прасторы. Наступным крокам у напрамку так званай вышэйшай колераметрыі было строгае вызначэнне шэрагу колькасных характарыстык (такіх, як яркасць), каб мець магчымасць аб’ектыўна параўноўваць іх адносныя велічыні для розных колераў. Для гэтага Шродзінгер, працягваючы ідэі Гельмгольца, увёў у трохмерную колерную прастору законы, прычым самая кароткая адлегласць паміж двума дадзенымі пунктамі такой прасторы (па геадэзічнай лініі) павінна служыць колькаснай велічынёй адрозненні двух колераў. Далей ён прапанаваў канкрэтную метрыку колернай прасторы, якая дазваляла вылічаць яркасць колераў у згодзе з.
У наступныя гады Шродзінгер прысвяціў некалькі работ фізіялагічным асаблівасцям (у прыватнасці колеры зорак, назіраных ноччу), а таксама напісаў вялікі агляд па глядзельнай ўспрымання для чарговага выдання папулярнага падручніка Мюлера — Пулье (Müller-Pouillet Lehrbuch der Physik). У іншым артыкуле ён разгледзеў эвалюцыю колернага зроку, паспрабаваўшы звязаць адчувальнасць вока да святла рознай даўжыні хвалі са спектральным складам сонечнага выпраменьвання. Пры гэтым ён лічыў, што неадчувальныя да колераў (рэцэптары, адказныя за ) паўсталі на значна больш ранніх стадыях эвалюцыі (магчыма, яшчэ ў старажытных істот, якія вялі падводны лад жыцця), чым. Гэтыя эвалюцыйныя змены, паводле яго сцвярджэння, можна прасачыць у будове вока. Дзякуючы сваім работам да сярэдзіны 1920-х гадоў Шродзінгер набыў рэпутацыю аднаго з вядучых спецыялістаў па тэорыі колеру, аднак, пачынаючы з гэтага часу, яго ўвага была цалкам паглынута зусім іншымі праблемамі, і ў наступныя гады ён больш не вяртаўся да гэтай тэматыкі.
Статыстычная фізіка
Шродзінгер, які атрымаў адукацыю ў Венскім універсітэце, выпрабаваў вялікі ўплыў з боку свайго знакамітага суайчынніка Людвіга Больцмана, яго работ і метадаў. Ужо ў адным са сваіх першых артыкулаў (1912) ён ужыў метады кінетычнай тэорыі для апісання дыямагнітных уласцівасцей металаў. Хоць гэтыя вынікі мелі толькі абмежаваны поспех і ў цэлым не маглі быць вернымі ў адсутнасць правільнай квантавай статыстыкі для электронаў, неўзабаве Шродзінгер вырашыў прымяніць больцманаўскі падыход да больш складанай задачы — да пабудовы кінетычнай тэорыі цвёрдага цела і, у прыватнасці, да апісання працэсаў крышталізацыі і плаўлення. Адштурхваючыся ад апошніх вынікаў Петэра Дэбая, аўстрыйскі фізік абагульніў ураўненне стану для вадкасці і інтэрпрэтаваў існуючы ў ім параметр (крытычную тэмпературу) як тэмпературу плаўлення. Пасля адкрыцця ў 1912 годзе дыфракцыі рэнтгенаўскіх прамянёў паўстала праблема тэарэтычнага апісання гэтай з’явы і, у прыватнасці, уліку ўплыву цеплавога руху атамаў на структуру назіраных інтэрферэнцыйных карцін. У артыкуле, які выйшаў у 1914 годзе, Шродзінгер (незалежна ад Дэбая) разгледзеў гэтую задачу ў рамках мадэлі дынамічных рашотак Борна — фон Кармана і атрымаў тэмпературную залежнасць для размеркавання інтэнсіўнасці рэнтгенаўскіх прамянёў па вуглах. Гэтая залежнасць была неўзабаве пацверджана эксперыментальна. Гэтыя і іншыя раннія працы Шродзінгера прадстаўлялі для яго цікавасць таксама з пункту гледжання зацвярджэння атамістычнай будовы рэчыва і далейшага развіцця кінетычнай тэорыі, якая, на яго думку, павінна была ў будучыні канчаткова выцесніць мадэлі бесперапынных асяроддзяў.
У час ваеннай службы Шродзінгер вывучыў праблему тэрмадынамічных флуктуацый і звязаных з імі з’яў, надаўшы асаблівую ўвагу работ Мар’яна Смалухоўскага. Пасля заканчэння вайны статыстычная фізіка становіцца адной з асноўных тэм у творчасці Шродзінгера, ёй прысвечана найбольшая колькасць работ, напісаных ім у першай палове 1920-х гадоў. Так, у 1921 годзе ён выказаў аргументы на карысць адрознення ізатопаў аднаго і таго ж элемента з тэрмадынамічнага пункту гледжання (так званы ), хоць яны могуць быць практычна неадметныя хімічна. У шэрагу артыкулаў Шродзінгер удакладняў або растлумачваў канкрэтныя вынікі, атрыманыя яго калегамі па розных пытаннях статыстычнай фізікі (удзельная цеплаёмістасць цвёрдых целаў, цеплавая раўнавага паміж святлом і гукавымі хвалямі і так далей). У некаторых з гэтых работ выкарыстоўваліся меркаванні квантавага характару, напрыклад, у артыкуле пра ўдзельную цеплаёмістасць малекулярнага вадароду або ў публікацыях па квантавай тэорыі ідэальнага (выраджанага) газу. Гэтыя працы папярэднічалі з’яўленню летам 1924 года работ Шацьендраната Бозэ і Альберта Эйнштэйна, якія заклалі асновы новай квантавай статыстыкі і ўжылі яе да развіцця квантавай тэорыі ідэальнага аднаатамнага газу. Шродзінгер падключыўся да вывучэння дэталей гэтай новай тэорыі, абмеркаваўшы ў яе святле пытанне аб вызначэнні энтрапіі газу. Увосень 1925 года, карыстаючыся новым вызначэннем энтрапіі Макса Планка, ён вывеў выразы для квантаваных узроўняў энергіі газу як цэлага, а не асобных яго малекул. Праца над гэтай тэматыкай, зносіны з Планкам і Эйнштэйнам, а таксама знаёмства з новай ідэяй Луі дэ Бройля аб хвалевых уласцівасцях рэчыва з’явіліся перадумовамі далейшых даследаванняў, якія прывялі да стварэння хвалевай механікі. У працы «Да эйнштэйнаўскай тэорыі газу», якая непасрэдна папярэднічала гэтаму, Шродзінгер паказаў важнасць канцэпцыі дэ Бройля для разумення статыстыкі Бозэ — Эйнштэйна.
У наступныя гады ў сваіх працах Шродзінгер рэгулярна вяртаўся да пытанняў статыстычнай механікі і тэрмадынамікі. У дублінскі перыяд свайго жыцця ён напісаў некалькі прац па асновах тэорыі імавернасцей,, прымянення статыстычных метадаў да аналізу адліку дэтэктараў касмічных прамянёў. У кнізе «Статыстычная тэрмадынаміка» (1946), напісанай на аснове прачытанага ім курсу лекцый, вучоны дэталёва разгледзеў некаторыя фундаментальныя праблемы, якім часцяком надавалася недастаткова ўвагі ў звычайных падручніках (цяжкасці вызначэння энтрапіі, і выраджэнне, энергія нулявых ваганняў у крышталях і электрамагнітным выпраменьванні і гэтак далей). Некалькі артыкулаў Шродзінгер прысвяціў прыродзе другога пачатку тэрмадынамікі, зварачальнасці фізічных законаў у часе, кірунак якога ён звязваў з узрастаннем энтрапіі (у сваіх філасофскіх творах ён паказваў, што, магчыма, адчуванне часу абумоўлена самім фактам існавання чалавечай свядомасці).
Старая квантавая тэорыя
Ужо ў першыя гады сваёй навуковай кар’еры Шродзінгер пазнаёміўся з ідэямі квантавай тэорыі, якая развівалася ў працах Макса Планка, Альберта Эйнштэйна, Нільса Бора, Арнольда Зомерфельда і іншых навукоўцаў. Гэтаму знаёмству спрыяла праца над некаторымі праблемамі статыстычнай фізікі, аднак аўстрыйскі навуковец быў у той час яшчэ не гатовы расстацца з традыцыйнымі метадамі класічнай фізікі. Нягледзячы на ​​прызнанне Шродзінгерам поспехаў квантавай тэорыі, яго стаўленне да яе было неадназначным, і ён стараўся па магчымасці не выкарыстоўваць новыя падыходы з усімі іх няяснасцямі. Значна пазней, ужо пасля стварэння квантавай механікі, ён казаў, успамінаючы гэты час:
''Стары венскі інстытут Людвіга Больцмана… даў мне магчымасць пранікнуцца ідэямі гэтага магутнага розуму. Круг гэтых ідэй стаў для мяне як бы першым каханнем у навуцы, нішто іншае мяне так не захоплівала і, мабыць, ніколі ўжо не захопіць. Да сучаснай тэорыі атама я набліжаўся вельмі павольна. Яе ўнутраныя супярэчнасці гучаць, як пранізлівыя дысанансы, у параўнанні з чыстай, няўмольна яснай паслядоўнасцю думкі Больцмана. Быў час, калі я проста-такі гатовы быў звярнуцца ва ўцёкі, аднак, схілены Экснерам і Кольраушам, знайшоў выратаванне ў вучэнні аб колеры.''
Першыя публікацыі Шродзінгера па атамнай тэорыі і тэорыі спектраў пачалі з’яўляцца толькі з пачатку 1920-х гадоў, пасля яго асабістага знаёмства з Зомерфельдам і Вольфгангам Паўлі і пераезду на працу ў Германію, якая была цэнтрам развіцця новай фізікі. У студзені 1921 года Шродзінгер скончыў свой першы артыкул па гэтай тэматыцы, разгледзеўшы ў рамках тэорыі Бора — Зомерфельда ўплыў узаемадзеяння электронаў на некаторыя асаблівасці спектраў шчолачных металаў. Асаблівую цікавасць для яго ўяўляла ўвядзенне рэлятывісцкіх меркаванняў у квантавую тэорыю. Увосень 1922 года ён прааналізаваў электронныя арбіты ў атаме з геаметрычнага пункту гледжання, скарыстаўшыся метадамі вядомага матэматыка Германа Вейля. Гэтая праца, у якой было паказана, што квантавым арбітам можна супаставіць пэўныя геаметрычныя ўласцівасці, стала важным крокам, які прадбачыў некаторыя асаблівасці хвалевай механікі. Раней у тым жа годзе Шродзінгер атрымаў формулу рэлятывісцкага эфекту Доплера для спектральных ліній, зыходзячы з гіпотэзы светлавых квантаў і меркаванняў захавання энергіі і імпульсу. Зрэшты, ён адчуваў вялікія сумневы ў справядлівасці апошніх меркаванняў у мікрасвеце. Яму была блізкая ідэя яго настаўніка Экснера аб статыстычным характары законаў захавання, таму ён з энтузіязмам успрыняў з’яўленне вясной 1924 года артыкула Бора, і Слэйтэра, у якой меркавалася магчымасць парушэння гэтых законаў у індывідуальных атамных працэсах (напрыклад, у працэсах выпускання выпраменьвання). Нягледзячы на ​​тое, што неўзабаве эксперыменты Ганса Гейгера і Вальтэра Ботэ паказалі несумяшчальнасць гэтага дапушчэння з вопытам, ідэя энергіі як статыстычнай канцэпцыі прыцягвала Шродзінгера на працягу ўсяго жыцця і абмяркоўвалася ім у некаторых дакладах і публікацыях.
Стварэнне хвалевай механікі
Непасрэдным штуршком да пачатку распрацоўкі хвалевай механікі стала знаёмства Шродзінгера ў пачатку лістапада 1925 года з дысертацыяй Луі дэ БройлЯ, якая змяшчае ідэю аб хвалевых уласцівасцях рэчыва, а таксама з артыкулам Эйнштэйна па квантавай тэорыі газаў, у якой цытавалася праца французскага навукоўца. Поспех дзейнасці Шродзінгера у гэтым кірунку быў забяспечаны валоданнем адпаведным матэматычным апаратам, у прыватнасці методыкай рашэнні задач на ўласныя значэнні. Шродзінгер распачаў спробу абагульніць хвалі дэ Бройля на выпадак часціц, якія ўзаемадзейнічаюць, улічваючы, як і французскі вучоны, рэлятывісцкія эфекты. Праз некаторы час яму ўдалося прадставіць энергетычныя ўзроўні ў якасці ўласных значэнняў некаторага. Аднак праверка для выпадку найбольш простага атама — атама вадароду — расчаравала: вынікі разліку не супадалі з эксперыментальнымі дадзенымі. Тлумачылася гэта тым, што фактычна Шродзінгер атрымаў рэлятывісцкае ўраўненне, вядомае цяпер як, якое справядлівае толькі для часціц з нулявым спінам (спін у той час яшчэ не быў вядомы). Пасля гэтай няўдачы навуковец пакінуў гэтую працу і вярнуўся да яе толькі праз некаторы час, выявіўшы, што яго падыход дае здавальняючыя вынікі ў нерэлятывісцкім набліжэнні.
У першай палове 1926 года рэдакцыя часопіса «Annalen der Physik» атрымала чатыры часткі знакамітай працы Шродзінгера «Квантаванне як задача аб уласных значэннях». У першай частцы (атрымана рэдакцыяй 27 студзеня 1926 года), адштурхваючыся ад оптыка-механічнай аналогіі Гамільтана, аўтар вывеў хвалевае ўраўненне, вядомае цяпер як стацыянарнае ўраўненне Шродзінгера, і ўжыў яго да знаходжання дыскрэтных энергетычных узроўняў атама вадароду. Асноўным перавагай свайго падыходу вучоны лічыў тое, што «квантавыя правілы ўжо не ўтрымліваюць загадкавага „патрабавання цэлалікавасці“: яно цяпер прасочваецца, так бы мовіць, на крок глыбей і знаходзіць абгрунтаванне ў абмежаванасці і адназначнасці некаторай прасторавай функцыі». Гэтая функцыя, якая атрымала пасля назву хвалевай функцыі, была фармальна ўведзена як велічыня, лагарыфмічна звязаная з дзеяннем сістэмы. У другім паведамленні (атрымана 23 лютага 1926 года) Шродзінгер звярнуўся да агульных ідэй, які ляжыць у аснове яго методыкі. Развіваючы оптыка-механічную аналогію, ён абагульніў хвалевае ўраўненне і прыйшоў да высновы аб роўнасці хуткасці часціцы хвалевага пакета. На думку навукоўца, у агульным выпадку «варта адлюстроўваць разнастайнасць магчымых працэсаў, зыходзячы з хвалевага ўраўнення, а не з асноўных ураўненняў механікі, якія для тлумачэння сутнасці мікраструктуры механічнага руху гэтак жа непрыдатныя, як і геаметрычная оптыка для тлумачэння дыфракцыі». У заключэнне Шродзінгер выкарыстаў сваю тэорыю для вырашэння некаторых канкрэтных задач, у прыватнасці задачы аб гарманічным асцылятары, атрымаўшы рашэнне, якое пагаджалася з вынікамі матрычнай механікі Гейзенберга.
Ва ўводзінах да трэцяй часткі артыкула (атрымана 10 мая 1926 года) ўпершыню з’явіўся тэрмін «хвалевая механіка» (Wellenmechanik) для абазначэння развітога Шродзінгерам падыходу. Абагульняючы метад, распрацаваны лордам Рэлеем у тэорыі акустычных ваганняў, аўстрыйскі навуковец распрацаваў спосаб атрымання ў рамках сваёй тэорыі набліжаных рашэнняў складаных задач, вядомы як тэорыя абурэнняў, якія не залежаць ад часу. Гэты метад быў ужыты ім да апісання эфекту Штарка для атама вадароду і даў добрую згоду з эксперыментальнымі дадзенымі. У чацвёртым паведамленні (атрымана 21 чэрвеня 1926 года) вучоны сфармуляваў ураўненне, пазней названае нестацыянарным (часовым) ураўненнем Шродзінгера, і выкарыстоўваў яго для развіцця тэорыі залежных ад часу абурэнняў. У якасці прыкладу ён разгледзеў праблему дысперсіі і абмеркаваў звязаныя з ёй пытанні, у прыватнасці ў выпадку перыядычнага ў часе патэнцыялу абурэння ён прыйшоў да высновы аб наяўнасці ў другасным выпраменьванні камбінацыйных частот. У гэтай жа працы было прадстаўлена рэлятывісцкай абагульненне асноўнага ўраўнення тэорыі, якое было атрымана Шродзінгерам яшчэ на пачатковым этапе працы (ураўнанне Клейна — Гордана).
Сувязь з матрычнай механікай
Праца Шродзінгера адразу ж пасля свайго з’яўлення прыцягнула ўвагу вядучых фізікаў свету і была з захапленнем сустрэта такімі навукоўцамі, як Эйнштэйн, Планк і Зомерфельд. Здавалася нечаканым, што апісанне пры дапамозе бесперапынных дыферэнцыяльных ураўненняў давала тыя ж вынікі, што і матрычная механіка з яе нязвыклым і складаным алгебраічным фармалізмам і апорай на вядомую з вопыту дыскрэтнасць. Хвалевая механіка, блізкая па духу класічнай механіцы суцэльных асяроддзяў, шматлікім навукоўцам здавалася пераважнай. У прыватнасці, сам Шродзінгер крытычна адгукаўся пра матрычную тэорыю Гейзенберга: «Вядома, я ведаў аб яго тэорыі, аднак мяне адпужвалі, калі не сказаць адштурхоўвалі, метады трансцэндэнтнай алгебры, якія здаваліся мне вельмі цяжкімі, і адсутнасць усякай нагляднасці». Тым не менш, Шродзінгер быў перакананы ў фармальнай эквівалентнасці фармалізму хвалевай і матрычнай механікі. Доказ гэтай эквівалентнасці быў дадзены ім у артыкуле «Аб стаўленні квантавай механікі Гейзенберга — Борна — Ёрдана да маёй», атрыманай рэдакцыяй «Annalen der Physik» 18 сакавіка 1926 года. Ён паказаў, што любое ўраўненне хвалевай механікі можна прадставіць у матрычнай форме і, наадварот, ад зададзеных матрыц можна перайсці да хвалевым функцыям. Незалежна сувязь паміж дзвюма формамі квантавай механікі была ўсталяваная Карлам Экартам (Carl Eckart) і Вольфгангам Паўлі.