cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі
Дзейнасць у Заходняй Беларусі
Пры арганізацыі беларускага школьніцтва мае расчараванне праз сутыкненне з непрыхільнай да беларушчыны пазіцыяй польскага кіраўніцтва Сярэдняй Літвы. У сувязі з гэтым яшчэ больш радыкалізуецца яго ўласная палітычная пазіцыя. 30 сакавіка 1921 года Янка Чарапук пісаў да Вацлава Ластоўскага, што «Сымон рак кажэ: адно трэба рабіць, за бомбы і рэвальвэры трэба ўзяцца». Уступіў у створаны 17 красавіка 1921 года прапольскі Беларускі дзяржаўны камітэт, але расчараваўся ў ім адным з першых, разам з Максімам Гарэцкім выйшаў з яго пасля некалькіх сходаў. Пачынае адкрыта выказвацца за аднаўленне парушанага ў снежні 1919 года адзінства Рады БНР. 10 ліпеня 1921 года Рак-Міхайлоўскі разам з Кузьмом Цярэшчанкам у лісце да Браніслава Тарашкевіча абвясцілі аб спыненні нават фармальнага існавання Найвышэйшай Рады БНР. У 1921 годзе Рак-Міхайлоўскі быў адным з тых, хто выступаў за паразуменне Віленскага БНК з ковенскім урадам БНР на чале з Вацлавам Ластоўскім.
У канцы 1921 года актыўна падтрымаў ідэю байкоту беларускімі нацыянальнымі арганізацыямі выбараў у, якія былі прызначаны польскімі ўладамі на 8 студзеня 1922 года і фактычна мелі ролю плебісцыту, які мусіў развязаць спрэчку паміж Польшчай і Літвой аб будучай дзяржаўнай прыналежнасці Віленскай зямлі. Бальшыня беларускіх дзеячаў у той час стаяла на баку Літвы, якая паабяцала беларусам аўтаномію. У выбарах узялі ўдзел 64,4% усіх выбаршчыкаў, такім чынам беларускім дзеячам не ўдалося дасягнуць сваёй мэты. 20 лютага 1922 года Віленскі сойм, выбраны без іх удзелу, прыняў рашэнне аб далучэнні Віленшчыны да Польшчы, а 28 сакавіка Сойм распушчаны, 6 красавіка быў прыняты закон аб перадачы ўлады над Віленшчынай дэлегату польскага ўрада.
У жніўні 1922 года беларускія арганізацыі актыўна ўключыліся ў выбарчую кампанію ў польскі парламент. Сымон Рак-Міхайлоўскі афіцыйна ўвайшоў у склад Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта (БЦВК) і быў пастаўлены другім пасля Антона Аўсяніка месцы ў спісе Блока нацыянальных меншасцей (БНМ) у Лідскай акрузе. У часе выбарчай кампаніі не прыняў актыўнага ўдзелу, ёсць факты яго таемнага супрацоўніцтва з віленскімі камуністамі. У лістападзе 1922 года выбраны паслом сейма Польскай Рэспублікі.
Не прымаў актыўнага ўдзелу ў парламенцкай рабоце, займаючыся кантактамі з уладамі БССР у Менску, і ўрадам БНР на эміграцыі. За 4 гады выканання пасольскіх абавязкаў усяго 4 разы (12 лютага 1924 года, 6 ліпеня і 12 снежня 1925 года, 21 ліпеня 1926 года) выступіў з сеймавай трыбуны і падаў ад свайго імя толькі 4 запыты, якія ў асноўным тычыліся правоў беларускага насельніцтва ў справе атрымання адукацыі на роднай мове (з іх 3 — у пачатку 1926 года). Фармальна ўваходзячы ў сеймавыя камісіі (аховы здароўя, прававую камісію, камісію грамадскай апекі) актыўнага ўдзелу ў іх працы не браў. Часта ездзіў па Заходняй Беларусі (у асноўным па Віленшчыне і паўночнай Наваградчыне) і праводзіў так званыя «справаздачныя мітынгі», якія карысталіся вялікай папулярнасцю сярод насельніцтва. Пасольская недатыкальнасць дазваляла Рак-Міхайлоўскаму адкрыта і больш радыкальна выказваць свае думкі, чым тыя дзеячы, што не мелі пасольскага мандата. Разам з некаторымі аднадумцамі прымаў удзел у падрыхтоўцы на тэрыторыі Заходняй Беларусі антыпольскага паўстання, таемна наведваў месцы фармавання партызанскіх атрадаў. Сяргей Хмара, адзін з арганізатараў партызанскага руху на Слонімшчыне, згадваў частыя патаемныя наведванні Рак-Міхайлоўскага.
У пачатку 1925 года кіраўніцтва кампартый Заходняй Беларусі і Польшчы прызнала памылковым курс на падрыхтоўку ўзброенага паўстання. Цэнтральныя камітэты КПРП і КПЗБ заклікалі камуністаў і партызан спыніць узброеную барацьбу як несвоечасовую і акцэнтаваць увагу на шырокай палітмасавай і арганізацыйнай рабоце сярод жыхароў Заходняй Беларусі. Дзеля выканання гэтых задач было вырашана заснаваць масавую беларускую радыкальную арганізацыю — Беларускую сялянска-работніцкую грамаду (БСРГ). Першым крокам у гэтым кірунку стаў раскол Беларускага пасольскага клуба і стварэнне асобнай беларускай парламенцкай фракцыі ў сейме Польшчы — пасольскага клуба Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ, чэрвень 1925). Рак-Міхайлоўскі — намеснік старшыні ЦК БСРГ, арганізатар Цэнтральнага сакратарыята БСРГ, кіраўнік яе рэдакцыйнага камітэта. Рэдактар «Бюлетэня пасольскага клуба БСРГ». Рак-Міхайлоўскі быў старшынёй Нагляднай рады Беларускага кааператыўнага банка, праз які праходзіла значная частка фінансавых сродкаў з БССР для арганізацыі работы БСРГ. З 1926 года старшыня Нагляднай рады Таварыства беларускай школы. У многіх крыніцах напісана, што Рак-Міхайлоўскі ў 1926 годзе ўступіў у КПЗБ. Гісторык Аляксандр Пашкевіч адзначае, што дакладных звестак аб уступленні Рак-Міхайлоўскага ў КПЗБ няма.
У часе разгрому БСРГ арыштаваны польскімі ўладамі. Быў затрыманы 15 студзеня 1927 года на вакзале ў Вільні. Наступныя тры месяцы правёў у віленскай Лукішскай турме, а пасля ў турме для палітычных зняволеных у Вронках. Віленскім акруговым судом 22 траўня 1928 года на «працэсе 56-і» за «камуністычную прапаганду» прыгавораны да 12 гадоў зняволення. Быў накіраваны разам з Максімам Бурсевічам у Каранова Пазнаньскага ваяводства. У студзені 1929 года апеляцыйны суд паменшыў тэрмін да 6 гадоў зняволення, увесну 1930 года датэрмінова вызвалены.
Пераезд у БССР, рэпрэсіі і смерць
З іншымі беларускімі дзеячамі ў кастрычніку 1930 года пераязджае ў Менск. Па прыездзе ў Менск Рак-Міхайлоўскі і іншыя Грамадоўцы змясцілі свае подпісы на камуністычных перадвыбарчых пракламацыях (выбары ў польскі парламент адбываліся ў лістападзе 1930 года) Цэнтральнага беларускага сялянска-рабочага камітэта «Змаганне», на што, паводле Мухі-Мухноўскага, не пагаджаліся ў Вільні. У пракламацыях паліваліся брудам усе беларускія нацыянальныя дзеячы некамуністычнай арыентацыі.
Працаваў у сектары навукі Наркамата Асветы БССР. З лютага 1931 года і да арышту працаваў дырэктарам Беларускага дзяржаўнага сацыяльна-гістарычнага музея. Уступіў у ВКП(б). У 1931—1932 гадах быў сябрам ЦВК БССР.
Арыштаваны ДПУ БССР 16 жніўня 1933 года ў Менску па адрасе: вул. К. Маркса, 2-і Дом Саветаў, па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра». Паўгода правёў у турме менскага ДПУ. Рашэннем судовай калегіі АДПУ СССР ад 9 студзеня 1934 года як «арганізатар і кіраўнік контррэвалюцыйнай арганізацыі БНЦ», прыгавораны да расстрэлу; прысуд заменены на 10 гадоў лагераў. Пакаранне адбываў у Салавецкіх лагерах, куды быў накіраваны з іншымі фігурантамі справы (Пятром Мятлом, Ігнатам Дварчаніным, Язэпам Гаўрылікам, Максімам Бурсевічам, Флягонтам Валынцом). Украінскі дзеяч, які ў той час адбываў зняволенне на Салаўках, у сваіх успамінах пісаў пра грамадоўцаў:
Няшчасныя і зблажэлыя прыбылі на Салаўкі гэтыя валадары, што сталіся апошнімі нявольнікамі. З іх найвыдатнейшым і найбадзёршым быў Рак-Міхайлоўскі. Не ведаю пра ягонае мінулае, не ведаю і пра ягоную дзейнасць у савецкай Беларусі. Магу сцвердзіць толькі толькі адно, што гэты чалавек сапраўды адкрыта і без жаднага жалю сказаў "Так нам і трэба". Мне давялося колькі разоў размаўляць з Рак-Міхайлоўскім, і ён зрабіў на мяне добрае ўражанне. Здавалася, што чалавек, у якога галава была набіта ўшчэнт усялякім саветафільскім мэтлахам, не можа гэтак хутка прыйсці да памяці, але ў Рак-Міхайлоўскага гэты чад хутка развеяўся. Ён рашуча і катэгарычна асуджаў усё, ува што так слепа паверыў, і так ён караў сябе за мінулае. На Салаўках ён трымаў сябе незалежна, працаваў на цяжкіх фізічных працах, скрозь і заўсёды падкрэсліваў сваю нянавісць на бальшавізму і Масквы, і ўрэшце неяк у 1936 годзе трапіў у адзін з салавецкіх ізалятараў. Адтуль пра яго я не меў ніводных вестак.
5 верасня 1937 года этапаваны ў Менск; 14 лістапада 1938 года «асобай тройкай» НКУС БССР як «агент 2-га аддзела польскага генштаба» прыгавораны да расстрэлу. Расстраляны ў Менску. Рэабілітаваны ваенным трыбуналам Беларускай вайсковай акругі 18 красавіка 1956 года. Асабовая справа Рак-Міхайлоўскага № 10182-с (спынена 16 жніўня 1956) захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.
Публіцыстыка
Першы артыкул «3 думак у паходзе» надрукаваў у газеце «Наша ніва» 5 чэрвеня 1915. Публікацыі 1917—1918 гадоў («Да беларускай інтэлігенцыі і вясковых вучыцеляў», «Зберагайце нашу песню»), брашура «Гутарка аб беларускай мове» (1919) прасякнуты занепакоенасцю аўтара праблемай захавання мовы, культурнай спадчыны беларускага народа.
Рэгулярную публіцыстычную творчасць пачаў у 1919 годзе на старонках газет «Беларусь», «Звон», часопіса «Родны край» і іншых заходнебеларускіх выданняў нацыянальна-вызваленчага кірунку. Друкаваўся пад псеўданімамі: Баўтручонак, Беларус, Бутрым Каляда, Сымон Міхалкаў, Сымон Рак; Крыптанімы: ''С. Р., Р.-М., Сымон Р., Сымон Р-к.'' У шматлікіх артыкулах выступаў у абарону беларускіх школ, за сацыяльную справядлівасць, супраць рабавання польскімі ўладамі прыродных багаццяў Заходняй Беларусі.
Рэдактарскія здольнасці асабліва праявіліся ў друку БСРГ. Падрыхтаваў тэкст арганізацыйнага статута БСРГ (апублікаваны разам з праграмай у 1926 годзе ў Вільні), рэдагаваў «Бюлетэнь пасольскага клуба Беларускай сялянска-работніцкай грамады» і іншыя выданні. У выступленнях на віленскім працэсе 56-і над членамі грамады Рак-Міхайлоўскі не адмовіўся ад папярэдняй сваёй дзейнасці, даў высокую ацэнку нацыянальна-вызвольнаму руху:
У публікацыях у БССР ён абараняў палітзняволеных, ТБШ, беларускія гімназіі ў Заходняй Беларусі.
Аўтар «Арыфметычнага задачніка для пачатковых школ» (ч. 2, 1923), брашуры «Страшны вораг: (Кніжка пра гарэлку)» (1924).
Паэтычная і музычная творчасць
Сымон Рак-Міхайлоўскі напісаў музыку да раманса на словы Максіма Багдановіча «Зорка Венера». Праз тое, што С. Рак-Міхайлоўскі быў рэпрэсаваны, аўтарства раманса ў даведачнай літаратуры падавалася народным, а пасля выкарыстання музыкі ў оперы «Зорка Венера» аўтарам памылкова лічылі Юрыя Семяняку.
Рак-Міхайлоўскаму прыпісваюць аўтарства дуэта-балады «Што за хлопец, што за дзяўчына?».
Ушанаванне памяці
У 1982 годзе на ўшанаванне памяці Сымона Рак-Міхайлоўскага ў цэнтры вёскі Максімаўка Маладзечанскага раёна ўстаноўлены мемарыяльны знак.
Ігар Ісідаравіч Сянкевіч
Ігар Ісідаравіч Сянкевіч (, Менск) — беларускі архітэктар.
Каліпса (карабель)
«Каліпса» (Calypso)  — карабель, абсталяваны французскім навукоўцам-акіянографам Жакам-Івам Кусто для даследаванняў сусветнага акіяна.
Будаўніцтва і эксплуатацыя
Першапачаткова пабудаваны як драўляны тральшчык Брытанскіх Каралеўскіх ВМС кампаніяй Ballard Marine Railway Company, Сіэтл, Вашынгтон, ЗША. Адносіўся да класа караблёў BYMS — British Yard Minesweeper Mark 1 Class Motor Minesweeper. Закладзены 12 жніўня 1941 года пад завадскім пазначэннем BYMS-26, спушчаны на ваду 21 сакавіка 1942 года.
Ігар Ісідаравіч Сянкевіч
Біяграфія
Член Саюза архітэктараў СССР з 1958 года. Член КПСС з 1963 года. Пражываў у Мінску.
Каліпса (карабель)
Будаўніцтва і эксплуатацыя
Уведзены ў строй ВМС ў лютым 1943 пад назвай HMS J-826, прыкамандзіраваны да аднаго з атрадаў караблёў, якія дзейнічалі на Міжземным моры. Перакласіфікаваўся як BYMS-2026 ў 1944 годзе, перазакладзены на заводзе на Мальце, выключаны са спісаў флоту ў 1947 годзе.
Ігар Ісідаравіч Сянкевіч
Творчасць
У складзе аўтарскіх калектываў распрацоўваў схемы і праекты раённых планіровак для БССР і абласцей Нечарназёмнай зоны РСФСР (1960—1980), Каталог пашпартоў плошчаў для размяшчэння прамысловых прадпрыемстваў у гарадах БССР (1975), аўтар «Схемы размяшчэння і развіцця гарадскіх і сельскіх паселішчаў БССР да 2000 г.» (1973, 1981). Артыкулы па пытаннях рассялення і раённай планіроўкі.
Каліпса (карабель)
Будаўніцтва і эксплуатацыя
Пасля Другой сусветнай вайны працаваў паромам паміж Мальтай і востравам Гоца, перайменаваны ў гонар німфы Каліпса (якая жыла на выдуманым востраве Агігія, асацыяваны ў міфах з Гоца).
Ігар Ісідаравіч Сянкевіч
Узнагароды
Узнагароджаны Граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1963).
Каліпса (карабель)
Будаўніцтва і эксплуатацыя
Ірландскі мільянер і былы член парламента Томас Лоэл Гінес выкупіў Каліпса ў 1950 годзе і выдаў у лізінг Ж.-І. Кусто за сімвалічны франк у год, паставіўшы пры гэтым дзве ўмовы: не раскрываць яго імя і не прасіць больш грошай.
Кусто ператварыў карабель пад экспедыцыйнае судна, забеспячэнне дайвінга, падводных здымак і акіянаграфічных даследаванняў. У тым ліку была ўсталяваная пасадачная пляцоўка для верталёта, навуковае абсталяванне, адсек для падводнага назірання (тры метры пад ватэрлініяй), адно- і двухмесныя міні-падводныя лодкі, распрацоўкі Кусто, сподкі-чоўны і падводныя матацыклы.
11 студзеня 1996 г «Каліпса» сутыкнулася у Сінгапурскай гавані з баржай і затанула.
Аднаўленне і кансервацыя судна
Судна заставалася пад вадой 17 дзён, пасля чаго было паднята і адбуксіравана ў Францыю. Пасля таго, як карабель правёў некаторы час у порце Марсель, у 1998 годзе, ужо пасля смерці Кусто, яго адбуксіравалі на атлантычнае ўзбярэжжа Францыі — ў Марскі музей у Ла Рашэль. Тады ж было заяўлена аб планах ператварэння карабля ў плывучы музей.
У чэрвені 2010 года BПC паведамляла, што «Каліпса» будзе адноўлена да стагоддзя з дня нараджэння Жака-Іва Кусто. Па словах аднаго з былых членаў каманды судна, які наведаў верф, яно па-ранейшаму захоўваецца ў разабраным выглядзе ў ангары ў тым жа выглядзе, як і 11 чэрвені 2010 года — афіцыйная дата стагоддзя — і наўрад ці зможа выйсці ў моры ў найбліжэйшы час.
Петрачкі
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Будслаўскай гміны Дунілавіцкага, потым Вілейскага паветаў Віленскага ваяводства.
Да 27 сакавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Вераб’ёўскага сельсавета.
Ірлява
Ірля́ва  — вёска ва Ужгарадскім раёне Закарпацкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Ірляўскага сельсавета.
Юрый Васілевіч Шпіт
Юрый Васілевіч Шпіт (нар., г. Запарожжа, Украіна — , Мінск) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1969). Дацэнт (1963). Акадэмік Расійскай Акадэміі архітэктуры і будаўнічых навук.
Біяграфія
У 1954 годзе скончыў архітэктурны факультэт Кіеўскага інжынерна-будаўнічага інстытута. Працаваў у Белдзяржпраекце, у 1964—1975 гадах намеснік старшыні Дзяржбуда Беларусі, з 1976 года дырэктар БелНДІПгорадабудаўніцтва, адначасова з 1967 года выкладаў у БПІ (з 1968 дацэнт). 3 1990 прэзідэнт Асацыяцыі праектных арганізацый Беларусі (Беласпраект).
У 1990—2002 гг. — кіраўнік персанальнай творчай майстэрні.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1957 года. З 1970 па 1973 г. — старшыня праўлення СА БССР. Член КПСС з 1963 года.
Творчасць
Найбольш значныя работы: комплекс буйнапанельных жылых дамоў па вуліцы Талбухіна (1965), жылыя дамы па прасп. Леніна, вуліцах Я. Коласа, Чырвонаармейскай, Карла Маркса (1960—1970-я гг.), будынкі кінатэатра «Партызан» (1967; усе ў Мінску), кінатэатр «Мінск», планіроўка і забудова вул. Маладзёжнай у Наваполацку (1971—1980) , абкама КПБ у Магілёве (1971), гаркама КПБ у Бабруйску (1976, абодва ў сааўт.), жылыя дамы ў Гомелі, Магілёве і інш. гарадах (1960—1970-я г.), будынкі гасцініцы «Юнацтва» на Заслаўскім вадасховішчы (1974) пад Мінскам, у Місхоры Крымскай вобласці (1974), храм святога апостала Андрэя Першазваннага на праспекце Ракасоўскага.
Навуковая дзейнасць
Больш за 30 навуковых прац, у т.л. «Грамадзянскае будаўніцтва і архітэктура ў Беларускай ССР» (1968), «Архітэктура Савецкай Беларусі» (1972), «Гарады і сістэмы рассялення Беларускай ССР» (1979), «Удасканаленне тэрытарыяльнай арганізацыі прамысловасці ў эканамічным раёне (рэспубліцы)» (1980), «Рэкамендацыі па тэрытарыяльнай арганізацыі Беларускай ССР» (1987) — усе ў аўтарскім калектыве.
Равячка
Равя́чка (, Ревячка) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Будслаўскага сельсавета.
Каля вёскі знаходзяцца археалагічныя помнікі: гарадзішча і 2 селішчы.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Будслаўскай гміны Дунілавіцкага, потым Вілейскага паветаў Віленскага ваяводства.
Мірчынк
Мірчынк — прозвішча.
Nettapus auritus
Nettapus auritus — птушка сямейства качыных.
Апісанне
Даўжыня 30-33 см, маса 260—285 г. Спіна і хвост цёмна-зялёныя, крылы цёмныя з белымі люстэркамі, жывот белае, бакі, грудзі ярка-рудыя. Ногі вельмі кароткія, цёмныя. На галаве і шыі ў самца развіты прыгожы чорна-бела-зялёны малюнак, дзюба жоўтая. У самкі галава і шыя светлыя з бураватымі рыскамі, дзюба аліўкавая. Радужына цёмная.
Арэал
Насяляе ў Афрыцы на поўдзень ад Сахары і на Мадагаскары, трымаецца на вадаёмах розных тыпаў. Сілкуецца воднымі раслінамі і бесхрыбтовымі.
Размнажэнне
Аселы від. Перыяд размнажэння не залежыць ад сезону года. У кладцы 6-12 яек, наседжванне — 23-24 дня. Пухавікі чорна-белыя.
Юзаф Твардоўскі
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Твардоўскіх герба «Агоньчык». Нарадзіўся ў сям’і генерал-маёр Пятра Антонія Твардоўскага.
Да свайго абрання Твардоўскі стаяў убаку ад акадэмічнага жыцця і жыў у сваім багатым маёнтку Велясніца, займаючыся матэматыкай. Быў віцэ-маршалкам шляхты Пінскага павета Мінскай губерні. Знаходжанне Твардоўскага на пасадзе рэктара прыпала на час працэсу філаматаў, які паслужыў нагодай да закрыцця ўніверсітэта. З мэтай барацьбы з гэтым рухам Твардоўскі распрацаваў «Правілы для слухачоў універсітэта», якімі быў уведзены ўзмоцнены нагляд за студэнтамі ў сценах і па-за ўніверсітэтам. Аднак меры, прадпрыманыя ўніверсітэцкім начальствам, не прывялі да жаданых вынікаў, 17 мая 1823 года Твардоўскі нават быў арыштаваны, але неўзабаве вызвалены. Калі ж у 1824 годзе Навасільцаў заявіў Твардоўскаму, што ўрад не давярае ўніверсітэту і вымушаны будзе рэарганізаваць яго, ён, бачачы сваё бяссілле, падаў у адстаўку і вярнуўся ў свой маёнтак.
Узнагароды
Кавалер ордэна Святой Ганны 2-й ступені.
Сараева
Сараева (Sarajevo ) — горад у Босніі і Герцагавіне, сталіца краіны. Размешчаны на вышыні 500 м над узроўнем мора, стаіць на берагах ракі Міляцка. Індустрыяльны і культурны цэнтр краіны.
Юзаф Твардоўскі
Сям’я
У 1812 годзе ажаніўся з Тэафіліяй з Мікульскіх (1784/1785 — 24.03.1878). Меў дзяцей: Жонка Тэафілія пахаваная на Старых могілках у Пінску.
Сараева
Гісторыя
Упершыню згадваецца ў 1244 пад назвай Врхбосна. У 1435 заваяваны туркамі-асманамі. 3 1507 называецца Сараева. На гэты час прыпадае росквіт горада як гандлёвага і рамеснага цэнтра. У XVII—XIX ст. неаднаразова зруйнаваны пажарамі. 3 сярэдзіны XIX ст. адміністрацыйны і палітычны цэнтр баснійскага намесніцтва Асманскай імперыі. У 1878—1908 галоўны горад Босніі, акупіраванай Аўстра-Венгрыяй. У 1908—18 адміністрацыйны цэнтр правінцый Боснія і Герцагавіна. 28.6.1914 у Сараеве забіты аўстрыйскі наследнік прастола Франц Фердынанд (Сараеўскае забойства). Са снежня 1918 у складзе Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (з 1929 Югаславія). У ІІ сусветную вайну акупіраваны нацыстамі (1941-45). Адзін з цэнтраў Народна-вызваленчай вайны ў Югаславіі 1941-45. 3 1946 сталіца Босніі і Герцагавіны. У 1984 ў Сараеве адбыліся XIV зімовыя Алімпійскія гульні. У выніку ваенных дзеянняў пач. 1990-х г. горад перажыў цяжкія разбурэнні і пашкоджанні.
Насельніцтва
Па дадзеных перапісу 1991, колькасць насельніцтва складала 429672; па 2006 г. - каля 800000.
Гаспадарка
Тут знаходзяцца шматлікія прамысловыя прадпрыемствы (машынабудаванне, у т.л. аўтамабільная, электра-тэхнічная, радыёэлектронная прамысловасць; хімічная, тэкстыльная, гарбарна-абутковая, дрэваапрацоўчая, харчасмакавая). Саматужны выраб дываноў і рамёствы.
Транспарт
Вузел чыгунак і аўтадарог. Міжнародны аэрапорт.
Культура, адукацыя, навука
Акадэмія навук і мастацтваў Босніі і Герцагавіны. Універсітэт, кансерваторыя.
Музей Босніі і Герцагавіны. Мастацкая галерэя.
Архітэктура і планіроўка
Каларыт старога горада ствараюць пабудаваныя паводле ўсходняй традыцыі кварталы са шчыльнай планіроўкай. Захавалася сярэдневяковая Старая царква з абразамі XV—XVII ст. Узоры рэгіянальнага варыянта класічнага стылю турэцкай архітэктуры: мячэці Хусрэў-бега (1531) з мінарэтам выш. 45 м (арх. Сінан), Алі-Пашы (1561), Царова (1566) і інш., медрэсэ Хусрэў-бега (1537) і інш. Адметныя крытыя базары XVI ст. — паўпадземны безістэні Хусрэў-бега (1557, даўж. 109 м), купальны Бруса-безістэні (1557), каменныя масты — Козі (да 1550), Лацінскі (да 1565), Шэхерчэхайін (1620). 3 2-й пал. ХІХ ст. ўзводзіліся жылая забудова і грамадскія будынкі ў аўстрыйскіх архітэктурных стылях (гістарызм, сецэсіён) з выкарыстаннем усходніх (ратуша, кафедральны каталіцкі сабор) і класічных матываў (Прэзідыум урада, чыгуначнае ўпраўленне, Міністэрства фінансаў, тэатр, музей). Пабудовы 1918-45 і 2-й пал. ХХ ст. ў духу функцыяналізму: банкі, Вышэйшая педагагічная школа, чыгуначны вакзал, новыя карпусы ўніверсітэта, аэрапорт. Паводле генплана 1963 створаны новыя раёны (Габрычава).
Тарас Максімавіч Сянчук
Тарас Максімавіч Сянчук (, с. Дукора, Мінская губерня — 1959) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Член Саюза архітэктараў СССР з 1938 года. Член КПСС з 1942 года.
Узнагароды
Узнагароджаны медалямі.
Белорусский голос
Беларускі голас (Белорусский голос) — грамадска-палітычная і літаратурная газета, якая выдавалася ў Гомелі з 24 студзеня (6 лютага) па 3 (16) сакавіка 1910 года на рускай мове (друкаваліся таксама беларускія народныя песні на «беларускім прыслоўі»). Газета з’яўлялася фактычна друкаваным органам гомельскага аддзялення Саюза рускага народа і стаяла на пазіцыях заходнерусізма, лічачы беларусаў адной з галін рускага народа. Выходзіла два разу ў тыдзень у сераду і нядзелю. Рэдактар і выдавец А. Ф. Беняш-Кржыжэц.
Газета не зацікавіла шырокае кола чытачоў, і на 10-м нумары яе выданне было спынена.
Кам’яныця (Ужгарадскі раён)
Кам’яны́ця  — вёска ва Ужгарадскім раёне Закарпацкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кам’яныцкага сельсавета.
Альтанкавыя птушкі
Альтанкавыя птушкі, альтаншчыкі, буданнікі (Ptilonorhynchidae) — сямейства пеўчых птушак атрада вераб'інападобныя. 8 родаў, 18 відаў. Жывуць у трапічных лясах Новай Гвінеі з прылеглымі астравамі і на поўначы і ўсходзе Аўстраліі. Найбольш вядомы.
Апісанне
Даўжыня 22-40 см. Апярэнне бурае, цёмна-сіняе або фіялетавае. У большасці моцная дзюба і ногі, кароткі хвост. Многім відам характэрны палавы дымарфізм: самцы прыгажэйшыя за самак. Робяць з галінак і травы своеасаблівыя буданы або альтанкі (адсюль назва) даўжынёй да 1 метра, вышынёй да 50 см для спароўвання. Пляцоўку перад імі ўпрыгожваюць пер'ем, ракавінамі, бліскучымі каменьчыкамі, насякомымі, кветкамі. Гнёзды на дрэвах. У кладчы 1-3 яйкі. Наседжвае самка. Усёедныя. Здольныя да гукапераймання.
Северо-Западная жизнь
«Северо-Западная жизнь» — штодзённая грамадска-палітычная газета вялікадзяржаўнага шавіністычнага кірунку, орган «Беларускага таварыства». Выдавалася з 10(23) жніўня 1911 да 5(18) верасня 1915 спачатку ў Вільні, з 23 сакавіка (4 красавіка) 1912 у Гродне, з сакавіка 1913 у Мінску на рускай мове. Рэдактар–выдавец Л. М. Саланевіч, часовыя рэдактары яго брат С. Саланевіч, І. Цярлецкі, М. Міхальскі, таксама часовы рэдактар–выдавец І. Саланевіч. Усяго выйшла каля 110 нумароў.
Працягвала праграму газеты «Белорусская жизнь» у больш рэакцыйным кірунку. Стаяла на пазіцыях манархізма, заходнерусізма, падзяляла погляды рускіх нацыяналістаў. Адмаўляла энтнічную, нацыянальную і культурную самастойнасць беларускага народа, прызнавала толькі рэгіянальныя адрозненні краю ад Расіі. Газета ідэалізавала старадаўнюю дапятроўскую Русь на чале з царом–самадзержцам і Земскім саборам, прапагандавала утапічны ідэал «народнай манархіі». Праслаўляла асобу і эпоху цара Аляксея Міхайлавіча. Паводле надрукаванага ў газеце ананімнага артыкула «Ліквідацыя пальшчызны пры першых царах дома Раманавых», менавіта цар Аляксей Міхайлавіч абвясціў пасля заняцця беларускай тэрыторыіі: «Католікам не быць, уніятам не быць, жыдам не быць, і жыцця ніякага не мець».
Газета атрымлівавала дзяржаўную падтрымку царскага ўрада ў выглядзе грашовай субсідыі. Шматлікія матэрыялы былі прысвечаны апалагетыцы палітыкі прэм’ер–міністра П. Сталыпіна, у тым ліку яго аграрнай рэформе, увядзенню земстваў ў Заходніх губернях і г.д. Пасля гібелі Сталыпіна спрабавала «ўплываць на ўрад і на мясцовых агентаў урадавай улады». За абвінавачванне ўрада ў супрацоўніцтве з масонамі і здрадніцкім «лібералізме» ў адносінах да Польшчы рэдактара газеты некалькі разоў штрафавалі. Крытыка рэвалюцыйнага руху вялася ў газеце выключна з антысеміцкіх пазіцый. Вяла барацьбу з прадстаўнікамі беларускага нацыянальнага адраджэння, абвінавачвавала газету «Наша ніва», Янку Купалу і іншых пісьменнікаў у сепаратызме і дзяржаўнай здрадзе.
Енс Леман
Енс Леман (Jens Lehmann;, ) — нямецкі футбольны брамнік. Зараз завяршыў кар’еру. Раней выступаў за англійскі клуб «Арсенал» (Лондан) і нацыянальную зборную Германіі.
Брамнік зборнай Германіі з 1998 года, удзельнік трох чэмпіянатаў свету — 1998 (3-і брамнік), 2002 (2-і брамнік) і 2006 (асноўны брамнік).
Рэпішча (Мядзельскі раён)
Рэ́пішча (, Репище) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Будслаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Будслаўскай гміны Дунілавіцкага, потым Вілейскага павета Віленскага ваяводства.
Юрый Іванавіч Сердзюкоў
Юрый Іванавіч Сердзюкоў (нар., Ірбіт, Свярдлоўская вобласць) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут у 1954 годзе. Працаваў у праектных арганізацыях Свярдлоўска, у Мінскграмадзянпраекце, з 1980 года — галоўны спецыяліст аддзела экспертызы ў Белдзяржпраекце.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1972 года. Пражываў у Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): Дом праектных арганізацый Дзяржбуда СССР у Свярдлоўску (1960-я гады), праект забудовы Жодзіна, Маладзечна, Салігорска (1970-я гады), рэстаран «Заслаўе» на Заслаўскім вадасховішчы (1974), ВА «Беларуськалій» у Салігорску (1980—1986).
Узнагароды
Узнагароджаны сярэбраным медалём ВДНГ СССР.
Дэку
Андэрсан Луіс ды Соза (Anderson Luís de Souza;, Сан-Бернарду), больш вядомы як Дэку (Deco — прафесійны футбаліст, выступаў за зборную Партугаліі (атрымаў партугальскае грамадзянства ў 2002 годзе). Гуляў на пазіцыі атакавалага паўабаронцы і лічыўся адным з лепшых футбалістаў гэтага амплуа ў свеце, Дэку двойчы звалі лепшым паўабаронцам Лігі чэмпіёнаў (у 2004 і 2006 гадах).
Прыбыццё ў Еўропу
Дэку прыбыў у Партугалію ў 1997 г. ва ўзросце 19 гадоў з бразільскага «Карынтыянса», каб выступаць за лісабонскую «Бенфіку» разам з іншым бразільскім футбалістам Каджу. Нягледзячы на вырабленае Дэку на трэніроўцы добрае ўражанне кіраўніцтва «Бенфікі» вырашыла аддаць бразільца ў арэнду клубу другой партугальскай лігі «Алверка», дзе ён адыграў адзін сезон. Дэку паказаў сябе добра і быў блізкі да падаўжэння кантракту з «Бенфікай» ужо як гулец асноўнага складу, аднак лісабонскі клуб і агент гульца не дашлі да дамовы, паколькі трэнер Грэм Сунесс не бачыў у футбалісце даляглядаў. Пасля гэтага ў сезоне 1998/1999 Дэку быў прададзены ў «Салгейрушу» з горада Порту, за які згуляў да снежня 12 матчаў і забіў 2 гала. Яго гульня прыцягнула ўвагу кіраўніцтва клуба «Порту», і ў зімовае трансфернае акно быў аформлены пераход Дэку ў «Порту».
«Барселона»
17 чэрвеня 2004 Дэку на партугальскім радыё заявіў, што ён верагодней усяго пяройдзе ў «Чэлсі» (які толькі што ўзначаліў Маўрынью) адразу пасля Еўра 2004. Па яго словам паміж клубамі ўжо была дасягнута дамова, і толькі некаторыя фармальнасці адлучалі яго ад пераезду ў Англію.
Аднак ужо 26 чэрвеня 2004 партугальская газета O Jogo распаўсюдзіла навіну аб магчымым пераходзе футбаліста ў «Барселону», таксама не пераставала цікавіцца гульцом мюнхенская «Баварыя». У выніку «Барсе» атрымалася падаць партугальскаму боку суму ў 15 млн еўра, а таксама правы на ўзыходзячую зорку партугальскага футбола Рыкарду Куарэжму. 6 ліпеня 2004 Дэку стаў гульцом сіне-гранатавых.
Шмат хто лічыў, што ў «Барселоне» Дэку будзе знаходзіцца ў цені бразільскай зоркі Раналдынья, хоць ён і гуляе на пазіцыі больш у цэнтры поля, чым у нападзе (дзякуючы сваім здольнасцям у адборы мяча), аднак футбаліст працягваў дэманстраваць добрую гульню. У снежні 2004 ён быў другім у спісе «Залатога мяча», саступіўшы Андрэю Шаўчэнку і апярэдзіўшы на 6 галасоў Раналдзіньё.
У складзе «Барселоны» Дэку папоўніў сваю скарбонку медаляў двума чэмпіёнскімі тытуламі ў Іспаніі, а таксама другім кубкам Лігі чэмпіёнаў у сезоне 2005/06.
У сезоне 2006/07 Дэку ўсталяваў рэкорд Лігі чэмпіёнаў з 3-мя званнямі лепшага гульца матчу («Vodafone Man of the Match»). Таксама не гледзячы на пройгрыш «Барселоны» у фінале клубнага чэмпіянату свету «Інтэрнасьяналу» Дэку быў прызнаны найлепшым гульцом турніру.
Марк Сальвій Атон
Марк Сальвій Атон (Marcus Salvius Otho,  — ) — рымскі імператар з 15 студзеня па 16 красавіка 69 года.
Паходжанне
Род Салвіяў, да якога належаў Атон, паходзіў з этрускага горада Ферэнта, пазней частка горада Вітэрба. Продкі будучага імператара былі ў асноўным людзі нязначныя, і толькі бацька яго, Луцый Атон, консул 34 года, дзякуючы асаблівай міласці Клаўдзія узвысіўся і зрабіўся шляхетным чалавекам.
Сіўцы (Мядзельскі раён)
Сі́ўцы (, Сивцы) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Будслаўскага сельсавета.
У 1940—1963 гадах цэнтр Сіўцаўскага сельсавета.
Аблога Сараева
Аблога Сараева (, Опсада Сарајева) — працяглая аблога Сараева, сталіцы Босніі і Герцагавіны, падчас баснійскай вайны і. З 5 красавіка 1992 года па 29 лютага 1996 года (1425 дзён) горад першапачаткова быў абложаны войскамі Югаслаўскай народнай арміі, а потым — арміяй Рэспублікі Сербскай. Гэта аблога доўжылася ў тры разы даўжэй, чым Сталінградская бітва, больш за год даўжэй, чым блакада Ленінграда, на некалькі месяцаў даўжэй, чым блакада Мадрыда і блакада Дэйр-эз-Зора, яна была самай працяглай за ўвесь час аблогай сталіцы ў гісторыі сучасных войн.
Калі Боснія і Герцагавіна абвясціла незалежнасць ад Югаславіі пасля, — стратэгічнай мэтай якіх было стварэнне новай дзяржавы баснійскіх сербаў Рэспублікі Сербскай (РС), якая ўключала б раёны, дзе большасць складалі баснякі — акружылі Сараева з асаднымі сіламі ў 13 000 чалавек  , разгорнутымі на навакольных пагорках. Адтуль яны штурмавалі горад з артылерыі, танкаў і стралковай зброі. З 2 мая 1992 года сербы блакіравалі горад. у абложаным горадзе, каля 70 000 вайскоўцаў, былі дрэнна абсталяваныя і не маглі прарваць аблогу. Усяго па горадзе было выпушчана каля 50 тысяч тон артылерыйскіх снарадаў.
Падчас блакады горад быў амаль цалкам адрэзаны ад знешняга свету, не працавалі камунальныя паслугі, а вуліцы горада былі пад пастаянным абстрэлам артылерыі і снайпераў. Сараеўцам прыходзілася выжываць без ацяплення, электрычнасці і водазабеспячэння да шасці месяцаў запар на некаторых стадыях аблогі. Усяго падчас блакады загінула 13 952 чалавекі, у тым ліку 5 434 мірныя жыхары. Са складу ARBiH загінула 6 137 чалавек, у той час як страты баснійскіх сербаў склалі 2 241 забітых салдат. Перапіс 1991 года паказвае, што да блакады ў горадзе і ваколіцах пражывала 525 980 чалавек. Паводле некаторых ацэнак, агульная колькасць насельніцтва ўласна горада да аблогі складала 435 000 чалавек. Паводле ацэнак насельніцтва Сараева пасля аблогі вагалася ад 300 000 да 380 000 чалавек. Сталіца Босніі па сённяшні дзень застаецца падзеленай на дзве часткі.
Пасля вайны Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі (МТБЮ) асудзіў чатырох сербскіх чыноўнікаў па шматлікіх пунктах абвінавачвання ў злачынствах супраць чалавечнасці, якія яны здзейснілі падчас блакады, у тым ліку за тэрарызм. і былі асуджаныя да пажыццёвага зняволення і 29 гадоў пазбаўлення волі адпаведна. Іх начальнікі Радаван Караджыч і Ратка Младзіч таксама былі прызнаныя вінаватымі і асуджаныя да пажыццёвага зняволення.
Кантэкст
З моманту свайго стварэння пасля Другой сусветнай вайны і да самага распаду ў 1991 і 1992 гадах урад Сацыялістычнай Федэратыўнай Рэспублікі Югаславія падаўляў нацыяналістычныя настроі, якія існавалі сярод шматлікіх этнічных і рэлігійных груп, якія складалі насельніцтва краіны, палітыка, якая прадухіляла ўзнікненне хаосу і распаду дзяржавы. Калі ў 1980 годзе памёр даўні лідар Югаславіі маршал Іосіп Броз Ціта, гэта палітыка стрымлівання перажыла рэзкі разварот. Нацыяналізм перажыў рэнесанс у наступнае дзесяцігоддзе пасля выбуху гвалту ў Косаве. У той час як мэтай была цэнтралізацыя Югаславіі, дзе дамінавалі сербы, іншыя нацыянальнасці ў Югаславіі імкнуліся да федэралізацыі і дэцэнтралізацыі дзяржавы.
Паводле апошняга даваеннага перапісу насельніцтва Босніі і Герцагавіны мусульман было 1 905 829 чалавек (43,7%), сербаў — 1 369 258 чалавек (31,4%), харватаў — 755 892 чалавекі (17,3%). З 106 абшчын БіГ мусульмане (баснякі) складалі большасць у 35 абшчынах, у асноўным у цэнтральнай Босніі, а сербы — у 32 заходніх і ўсходніх абшчынах Рэспублікі. Харваты складалі большасць на поўдні БіГ і ў некаторых цэнтральных абшчынах. Каля 240 тысяч жыхароў БіГ самавызначыліся як «югаславы». Большасць з іх былі сербамі або дзецьмі ад змяшаных шлюбаў. У 1991 годзе 27% шлюбаў былі змяшанымі. Па тэрыторыі рассялення сербы апярэджвалі іншыя баснійскія народы. Яны прадстаўлялі абсалютную большасць насельніцтва на 53,3% тэрыторыі БіГ.
Сербы ў парламенце, якія ў асноўным з’яўляліся членамі (СДП), пакінулі цэнтральны парламент у Сараеве і 24 кастрычніка 1991 г. стварылі Асамблею сербскага народа Босніі і Герцагавіны, што азнаменавала канец трохэтнічнай партыйнай кааліцыі, якая кіравала пасля выбараў 1990 г. Гэты сход заснаваў Сербскую Рэспубліку Босніі і Герцагавіны 9 студзеня 1992 года, якая ў жніўні 1992 года стала Рэспублікай Сербскай.
На працягу 1990 года распрацоўваўся Службай дзяржаўнай бяспекі (СДБ) і групай выбраных сербскіх афіцэраў Югаслаўскай народнай арміі (ЮНА) з мэтай арганізацыі сербаў за межамі Сербіі, умацавання кантролю над новаспечанай СДП і размяшчэнне зброі і боепрыпасаў. План меў на мэце падрыхтаваць падмурак для трэцяй Югаславіі, у якой усе сербы з іх тэрыторыямі жылі б разам у адной дзяржаве. Устрывожаны, урад Босніі і Герцагавіны абвясціў незалежнасць ад Югаславіі 15 кастрычніка 1991 года, пасля чаго неўзабаве баснійскія сербы стварылі Нацыянальны сход Сербіі.
Пасля абвяшчэння суверэнітэту Босніі 29 лютага і 1 сакавіка 1992 года адбыўся, які байкатавала пераважная большасць сербаў. Яўка на рэферэндуме склала 63,4% пры 99,7% выбаршчыкаў, якія выказаліся за незалежнасць.
Пачатак вайны
2 сакавіка сербскія ваенізаваныя фарміраванні ўсталявалі барыкады і выставілі снайпераў каля будынка парламента Сараева, але іх дзяржаўны пераварот быў сарваны тысячамі грамадзян Сараева, якія выйшлі на вуліцы і сталі перад снайперамі. Узброеныя баснійцы, вядомыя як «Зялёныя берэты», таксама ўзвялі барыкады ў Сараеве і ваколіцах. Каля Баня-Лукі з’явіліся новыя ўмацаванні, а ў Дабаі ўзброеныя сербы забілі аўтамабіліста. Да канца дня ў баях загінулі дванаццаць чалавек. Пасля афіцыйнага абвяшчэння незалежнасці Босніі і Герцагавіны ад Югаславіі 3 сакавіка 1992 г. на ўсёй тэрыторыі ўспыхвалі спарадычныя баі паміж сербамі і ўрадавымі войскамі. Гэта цягнулася і на этапе падрыхтоўкі да прызнання Босніі і Герцагавіны незалежнай дзяржавай.
3 сакавіка прэзідэнт Босніі, басняк Алія Ізетбегавіч, заявіў, што сербы з Пале ідуць на Сараева. Неўзабаве разгарнуліся баі ў мястэчку. Адзінаццаць сербаў былі забітыя ў вёсцы Сіекавац за межамі Брода 26 сакавіка. СДБ сцвярджала, што яны былі забітыя харвацка-басняцкім апалчэннем. 29 сакавіка горад быў абложаны і абстраляны ЮНА і сербскімі ваенізаванымі фарміраваннямі. Далей адбыліся сутыкненні ў Біеліне, на якую напалі сербскія сілы на чале з Сербскай добраахвотніцкай гвардыяй. 4 красавіка, калі стала вядома аб забойствах у Біеліне, урад Босніі абвясціў усеагульную мабілізацыю рэзервістаў і паліцыі ў Сараеве, а СДБ заклікала да эвакуацыі сербаў з горада, адбыўся «канчатковы разрыў паміж баснійскім урадам і сербамі». СДБ таксама заяўляла, што гэты заклік наблізіў Сараева на крок да вайны.
На наступны дзень паліцэйскія з этнічных сербаў напалі на паліцэйскія пастарункі і вучэльню МУС. У выніку нападу загінулі двое афіцэраў і адзін мірны жыхар. На наступны дзень прэзідэнт Босніі і Герцагавіны абвясціў надзвычайнае становішча. Пазней у той жа дзень сербскія ваенізаваныя фармаванні ў Сараеве паўтарылі спробу перавароту, пасля чаго вялікі натоўп удзельнікаў маршу міру, ад 50 000 да 100 000 чалавек усіх этнічных груп,. Калі мітынгуючыя падышлі да барыкады перад будынкам Рэспубліканскай скупшчыны яны былі разагнаны стрэламі з суседняга гатэлю Holiday Inn, дзе размяшчалася СДП. Снайпер забіў аднаго з дэманстрантаў. Шэсць сербскіх снайпераў былі арыштаваныя, але іх абмянялі, калі сербы пагражалі забіць каменданта баснійскай паліцэйскай акадэміі, арыштаванага напярэдадні пры захопе акадэміі.
Боснія і Герцагавіна атрымала міжнароднае прызнанне 6 красавіка 1992 г. Урад Босніі абвясціў «надзвычайнае становішча ў сувязі з магчымай вайной» і заклікаў да барацьбы з ЮНА і ваенізаванымі фарміраваннямі. У той жа дзень сербскія войскі пачалі абстрэльваць Сараева, а ў наступныя два дні перайшлі Дрыну з уласна Сербіі і аблажылі населеныя большасцю баснякоў Зворнік, Вышаград і Фочу. Да сярэдзіны красавіка ўся Боснія была ахоплена вайной. Былі пэўныя спробы спыніць гвалт.
Раннія баі за кантроль над горадам
10 красавіка з 5:30 раніцы зноў пачаліся бамбёжкі горада, таксама снайперы адкрылі агонь па пажарным, якія хацелі патушыць агонь у пастарунку і ў дом састарэлых. 11 красавіка палітычныя партыі БіГ, уключаючы і СДП, падпісалі Дэкларацыю аб адзіным Сараеве .13 красавіка паліцыя сутыкнулася з сербскімі ваенізаванымі фарміраваннямі, калі тыя спрабавалі ліквідаваць барыкады ў раёнах Мойміла і Дабрыня. У той жа дзень ЮНА задзейнічалі авіяцыю. З прыбыццём Сайруса Вэнса і назіральнікаў ЕЭС баі сціхлі 14 красавіка, але ненадоўга. 15 красавіка ЮНА пераразмеркавалася ў прыгарады горада, у той час як сербскія ваенныя абстралялі стаянкі і аўтобусныя станцыі, знішчыўшы або пашкодзіўшы 24 аўтобусы і 14 трамваяў.
У маі 1992 г. часці ЮНА, якія знаходзіліся ў Сараеве, неаднаразова падвяргаліся нападам. 2 мая баснійскія сілы, складзеныя з «Зялёных берэтаў» і «Патрыятычнай лігі», адкрылі агонь па калоне з васьмі машын МЕДЭВАК ЮНА на вуліцы Ваяводы Стэпе. Гэта атака прымусіла ЮНА адступіць на сербскія пазіцыі ў раёне Лукавіца.
2 мая 1992 года войскі баснійскіх сербаў усталявалі поўную блакаду горада. Яны перакрылі асноўныя пад’язныя дарогі, спыніўшы пастаўкі прадуктаў харчавання і медыкаментаў, а таксама перарвалі пастаўку камунальных паслуг у горадзе (напр., вады, электрычнасці і ацяплення). Нягледзячы на тое, што яны валодалі лепшай зброяй, іх значна перасягалі па колькасці салдаты ARBiH, якія абаранялі горад. Пасля таго, як шматлікія браніраваныя калоны ЮНА не змаглі ўзяць горад, сербы пачалі засяроджваць свае намаганні на яго аслабленні, выкарыстоўваючы бесперапынныя бамбардзіроўкі як мінімум з 200 умацаваных пазіцый і бункераў на навакольных пагорках.
3 мая 1992 года члены ARBiH напалі на калону салдат ЮНА, якія адступалі, на вуліцы Дабраволячка ў Сараеве. Мяркуецца, што напад стаў адплатай за арышт Ізетбегавіча, які напярэдадні быў затрыманы югаслаўскай паліцыяй у аэрапорце Сараева і якога планавалася абмяняць на палонных ваенных. Атака пачалася з раздзялення калоны, калі ў яе ўехаў аўтамабіль. Затым у калоне і вакол яе некалькі хвілін адбываліся спарадычныя і неарганізаваныя баі. У выніку інцыдэнту загінулі ад 6-ці да 42 салдатаў. Генерал, камандуючы ЮНА ў Сараеве, пацвердзіў, што толькі на вуліцы Дабраволячка ў выніку нападу загінулі 4 афіцэры, адзін вайсковец і адзін цывільны. Генерал Льюіс Макензі, міратворац ААН у Сараеве, які быў у калоне, апісаў тое, што ён убачыў: «''Я мог бачыць, як салдаты Тэрытарыяльнай абароны штурхалі вінтоўкі праз вокны цывільных аўтамабіляў, якія былі часткай канвою, і стралялі […] Я бачыў, як кроў цячэ па лабавым шкле. Безумоўна, гэта быў горшы дзень у маім жыцці''». У дакументальным фільме «Смерць Югаславіі» Льюіс Макензі апісаў, як калона раскалолася напалову: «Я лічу, што чырвоны фольксваген узляцеў і праехаў скрыжаванне, заблакіраваў і падзяліў калону на дзве часткі». Генерал, камандуючы ARBiH у Сараеве, спрабаваў спыніць стральбу і супакоіць сітуацыю. У выніку нападу баснійскімі войскамі было ўзята ў палон 215 членаў ЮНА.
Міжнародная рэакцыя і звествы ў горадзе
10 мая New York Times паведаміла, што перашкоды харчовым канвоям спустошылі крамы Сараева і што людзі выстройваюцца ў чаргу, каб купіць хлеб з тых грузавікоў, якім удалося дабрацца да месца прызначэння. Упершыню за 453 гады гімназіі былі зачыненыя для пераўтварэння ў цэнтры для састарэлых і нямоглых. У той жа час сілы ВРС пачалі спыняць патрулі ААН і МКЧК і канфіскоўваць іх грузавікі. Яшчэ большая непавага да міжнародных арганізацый за мір адбылася 18 мая, калі ва Враніку разбамбілі канвой Міжнароднага камітэту Чырвонага Крыжа, знішчыўшы 4,5 тоны ежы і медыкаментаў і забіўшы прадстаўніка гэтай арганізацыі Фрэдэрыка Морыса. У нападзе зноў абвінавацілі сілы ВРС. 11 мая ЕЭК адклікала ўсіх сваіх паслоў з Бялграда і асудзіла «забойства і выгнанне насельніцтва з Сараева», а таксама захоп аэрапорта Сараева, які перашкодзіў гуманітарнай дапамозе ў горад. На наступны дзень сілы ВРС адкрылі агонь па раёне Дабрыне, забіўшы трох мірных жыхароў.
16 мая члены ваенізаваных атрадаў баснійцаў правялі разню ў Пафалічах — прыгарадзе Сараева, населеным пераважна сербамі і кантраляваным баснійскімі атрадамі. Яшчэ ў красавіку імі былі ўсталяваны кантрольна-прапускныя пункты ў Пафалічах, якія забаранялі праход сербам. У выніку нападу 16 мая колькасць ахвяр склала да 200 чалавек, 3000 сербаў беглі з Пафалічаў. Тыя, хто не паспеў бегчы, трапілі ў лагеры, дзе пазней былі забітыя. Былі спалены 500 дамоў, якія належалі сербам.
Новаствораная Армія Рэспублікі Сербскай стала пад камандаванне генерала Ратка Младзіча ў новай фазе вайны. Камандуючы сіламі ВРС генерал Ратка Младзіч аддаў выразны загад нанесці ўдары па ўсіх несербскіх цывільных аб’ектах у Сараеве. Бутрас-Галі прыпісаў Младзічу абстрэлы Сараева 24, 26, 28 і 29 мая. Ахвяры сярод цывільнага насельніцтва ў выніку абстрэлаў горада 27 мая прывялі да ўмяшання Захаду ў выглядзе санкцый, уведзеных 30 мая. У той жа дзень баснійскія войскі напалі на казармы ЮНА ў горадзе, што суправаджалася моцным абстрэлам.
Абстрэлам падвергліся гарадская бальніца (асабліва яна абстрэльвалася ў прыёмныя гадзіны ў другой палове дня), мячэці, цэрквы і многія іншыя аб’екты. Нават машыны хуткай дапамогі не былі ў бяспецы: 24 чэрвеня ВРС адкрылі агонь па адной такой машыне хуткай дапамогі і забілі ўсіх шасцярых чалавек, у тым ліку параненых. ВРС часта адкрывалі агонь па людзях, якія ішлі на пахаванне. Некаторыя былі параненыя, некаторыя загінулі.
5 і 6 чэрвеня апошні персанал ЮНА пакінуў горад падчас цяжкіх вулічных баёў і абстрэлаў. Спыненне агню ад 20 чэрвеня, якое дазволіла ААН узяць пад кантроль аэрапорт Сараева для гуманітарных рэйсаў, было парушана, калі абодва бакі змагаліся за кантроль над тэрыторыяй паміж горадам і аэрапортам. Крызіс у аэрапорце прывёў да ўльтыматуму Бутраса-Галі 26 чэрвеня, каб сербы спынілі напады на горад, дазволілі ААН узяць пад кантроль аэрапорт і паставілі сваё цяжкае ўзбраенне пад нагляд ААН. Тым часам СМІ паведамлялі, што прэзідэнт ЗША Дж. Буш разглядаў магчымасць прымянення сілы ў Босніі. Прэзідэнт Францыі Мітэран наведаў Сараева 28-29 чэрвеня. 29 чэрвеня сербы перадалі аэрапорт UNPROFOR. Сусветная грамадская думка была «рашуча і трывала супраць сербаў» пасля паведамленняў у СМІ аб снайперскай стральбе і абстрэлах.
З 25 па 26 жніўня пад камандаваннем палкоўніка Таміслава Шыпчыча гарадская ратуша Сараева была спалена гарматным агнём з сербскіх пазіцый. Таксама ў 25 жніўня па Нацыянальнай бібліятэцы ў Сараеве быў адкрыты танкавы і артылерыйскі агонь. Будынку быў нанесены вялікі ўрон, у ім адбыўся пажар. Было знішчана больш за мільён кніг і дакументаў, якія захоўваліся ў гэтай установе, у тым ліку ўнікальныя старажытныя рукапісы і бясцэнныя кнігі.
30 жніўня 1992 года артылерыйскі снарад упаў на шматлюдны рынак на заходняй ускраіне Сараева. У выніку выбуху загінула 15 чалавек і 100 атрымала раненні.
31 снежня ў навагоднюю ноч горад наведаў генеральны сакратар ААН Бутрас Бутрас-Галі, якога ля будынку Прэзідыума сустрэлі незадаволеныя пратэстоўцы.
1993 год
1 студзеня 1993 года Першы Новы год жыхары Сараева сустракалі ў аблозе. У тую ноч па горадзе зноў быў адкрыты агонь, у той час як сілы Арміі БіГ і ВРС зноў сутыкнуліся. Другая палова 1992 і першая палова 1993 года ўяўлялі сабой пік блакады горада Сараева. Супраць жыхароў Сараева былі здзейснены розныя зверствы з вялікімі стратамі. Некаторыя вуліцы былі настолькі пагрозлівыя, што іх называлі «шляхамі снайпераў». Многія часткі горада, такія як Нова-Сараева, знаходзіліся пад кантролем ВРС.8 студзеня 1993 года, віцэ-прэм’ер-міністр Босніі і Герцагавіны, быў забіты салдатам баснійскіх сербаў. Калі Турайліч, які адправіўся ў аэрапорт Сараева, каб сустрэць турэцкую дэлегацыю, вяртаўся ў горад на бронемашыне Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, сіла з двух танкаў і 40-50 салдат баснійскіх сербаў заблакіравала дарогу. Сербы, дзейнічалі на падставе інфармацыі, перададзенай па радыё ад сербскага ваеннага афіцэра сувязі ў аэрапорце, куды прыбывалі «турэцкія знішчальнікі» на падмацаванне баснійскіх абаронцаў. Ён заявіў, што тры французскія вайскоўцы, якія кіравалі бронемашынай, перавозілі «турэцкіх маджахедаў». Пасля таго як сербскі ваенны афіцэр сувязі апазнаў пасажыра як Турайліча, сербы загадалі салдатам ААН перадаць яго. Заднія дзверы былі адчынены, і адзін з сербаў зрабіў сем стрэлаў у Турайліча з аўтаматычнай зброі. Шэсць куль трапілі яму ў грудзі і рукі, забіўшы імгненна. У выніку, у забойстве Турайліча быў абвінавачаны баснійскі сербскі вайсковец Горан Васіч, які ў 2002 годзе па гэтым абвінавачванні быў апраўданы.
У канцы кастрычніка баснійская армія правяла аперацыю «Трэбевіч-1», накіраваную супраць крымінальных палявых камандзіраў «Ćelo» Дэлаліча і. Новы камандуючы імкнуўся ўмацаваць дысцыпліну, што прадугледжвала ліквідацыю ваенізаваных банд. Аперацыя пачалася 26 кастрычніка, да ўдзелу ў ёй былі прыцягнуты каля 3000 салдат і паліцэйскіх. Мушан Тапаловіч паспеў узяць у палон і пакараць смерцю некалькіх спецназаўцаў, аднак затым быў схоплены. Раміз Дэлаліч узяў у закладнікі 25 мірных жыхароў, але пазней адпусціў іх і здаўся. Усяго падчас аперацыі загінула прыкладна 20 чалавек, сярод іх 6 былі цывільнымі асобамі. Паралельна з атакай на лідараў банд была праведзена аперацыя «Трэбевіч-2» супраць брыгады «Кароль Твртко». Яе камандаванне было арыштавана, а брыгада раззброеная і расфармаваная. 6 лістапада баснійскае камандаванне прызначыла брыгадзе лаяльнага сабе камандзіра — Нядзельку Верая, а брыгаду ўключыла ў склад 1-га корпуса. Ад яе першапачатковага складу засталася толькі палова байцоў.