cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чарназём
Уласцівасці
Чарназёмы маюць добрыя водна-паветраныя ўласцівасці, адрозніваюцца камякаватай ці крупчастай структурай, утрыманнем у глебавым паглынальным комплексе ад 70 да 90 % кальцыю, нейтральнай ці амаль нейтральнай рэакцыяй, павышанай натуральнай урадлівасцю, інтэнсіўнай гуміфікацыяй і высокім, парадку 15 %, утрыманнем у верхніх слаях перагною.
Віды
Падзяляюць на 2 градацыі:
Чарназёмныя зоны
Вядучае месца ў свеце сярод краін, на тэрыторыі якіх распаўсюджаны чарназёмы, займае Украіна. Чарназёмы Украіны займаюць 27,8 млн га, што складае 8,7 % ад сусветных плошчаў чарназёмаў.
У Паўночнай Амерыцы да зоны чарназёмаў адносяцца заходняя частка ЗША і поўдзень Канады. У Паўднёвай Амерыцы чарназёмы назіраюцца на поўдні Аргенціны і ў паўднёвых перадгорных раёнах Чылі.
Міхедавіцкі канал
Міхе́давіцкі кана́л — меліярацыйны канал у Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці, левы прыток Міхедава-Грабаўскага канала. Даўжыня 9,3 км. Пачынаецца з Міхедава-Грабаўскага канала за 3,8 км на захад, упадае ў Міхедава-Грабаўскі канал за 4 км на поўдзень ад вёскі Міхедавічы.
Мажугіўка
Мажу́гаўка ці Мажу́гіўка (Мажу́гівка) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Слабынскага сельсавета.
Ракітня-2
Ракітня-2 (Ракитня-2) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Гнёздаўскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 415 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 8 км на захад ад Смаленска, за 3 км на поўнач ад аўтадарогі Арол — Віцебск, на беразе ракі Альшанка. За 0,5 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Ракітная на лініі Масква — Мінск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Якубіўка (Чарнігаўскі раён)
Якубаўка ці Якубіўка (Яку́бівка) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Слабынскага сельсавета.
Уан
Уан — сяло ў Тарбагатайскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Іргізбайскай сельскай акругі. Код КАТА — 635865400.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 96 чалавек (53 мужчыны і 43 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 72 чалавекі (39 мужчын і 33 жанчыны).
Атрубак (Лагойскі раён)
Атру́бак (, Отрубок) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Азербайджанская Савецкая Энцыклапедыя
Азербайджанская Савецкая Энцыклапедыя (АСЭ) (Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası) — першая універсальная, самая вядомая і поўная энцыклапедыя, якая выдавалася ў Азербайджанскай ССР на азербайджанскай мове. Выпускалася на працягу 11 гадоў (1976—1987). Галоўнай рэдакцыяй АСЭ і складалася з 10 тамоў.
Рэдактары
Старшыня рэдакцыйнай калегіі — Расул Рза, галоўны рэдактар — Джаміль Гуліеў.
Тэрэхіўка
Церахоўка ці Тэрэхіўка (Те́рехівка) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Тэрэхіўскага сельсавета.
Стары Білавус
Стары Белавус ці Стары Білавус (Старий Білоу́с) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Старабілавускага сельсавета.
Пасёлак Касыма Кайсенава
Пасёлак Касыма Кайсенава (Қасым Қайсенов кенті; да 2011 года — Маладзёжны ) — пасёлак у Уланскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт пасялковай адміністрацыі Касыма Кайсенова. Код КАТА — 636230100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 3484 чалавекі (1649 мужчын і 1835 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3966 чалавек (1865 мужчын і 2101 жанчына).
Капцэвіцкі канал (прыток Міхедава-Грабаўскага канала)
Капцэ́віцкі кана́л — меліярацыйны канал у Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці, левы прыток Міхедава-Грабаўскага канала. Даўжыня 6,4 км. Пачынаецца за 3,5 км на паўночны ўсход ад аграгарадка Грабаў, вусце за 4 км на захад ад вёскі Міхедавічы.
Бурыя
Бу́рыя (, Бурые) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Плешчаніцкага сельсавета.
Капцэвіцкі канал
Назву Капцэ́віцкі кана́л маюць:
Класічны перыяд археалагічных культур Паўночнай Амерыкі
Класічны перыяд (Classic period) — стадыя развіцця археалагічных культур у дакалумбавую эпоху Паўночнай Амерыкі на працягу прыкладна 500 г. н.э. — 1200 г. н. э.
Класічны перыяд у дачыненні да паўночнаамерыканскіх археалагічных культур быў упершыню вылучаны ў 1958 г. археолагамі-аўтарамі кнігі «Метад і тэорыя ў амерыканскай археалогіі». Яны абапіраліся на вопыт вывучэння археалагічных культур паўднёвага захаду ЗША, дзе ў вылучаны перыяд існавалі развітыя культуры анасазі, патаян, хахокам, магаён, сінагуа і фрэмант. Папярэдняя перыядызацыя засноўвалася на даследаванні культур усходняй часткі ЗША, дзе да ўзнікнення Місісіпскай цывілізацыі вылучаўся працяглы лясны перыяд. Увядзенне ў храналогію развіцця археалагічных культур перыядаў фарміравання, класічнага і паслякласічнага павінна было звязаць вывучэнне паўночнаамерыканскіх культур з месаамерыканскімі і паўднёваамерыканскімі.
Характэрныя рысы класічнага перыяду:
Малыніўка (Чарнігаўскі раён)
Малінаўка ці Малыніўка (Мали́нівка) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Тэрэхіўскага сельсавета.
Стасы
Стасы (Стаси́) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Тэрэхіўскага сельсавета.
Адольфас Таўтавічус
Адольфас Таўтавічус (Adolfas Tautavičius;, в. Курэняй, Цельшайскі павет, Літва — ) — літоўскі археолаг. Доктар гістарычных навук (1997).
Біяграфія
Скончыў Вільнюскі ўніверсітэт (1950). З 1946 года ў Інстытуце гісторыі АН Літвы (у 1962—1987 гадах загадчык аддзела археалогіі), адначасова ў 1951—1960 гадах выкладаў у Вільнюскім універсітэце. З 1988 года загадчык аддзела археалогіі Цэнтра даследавання «Замкі Літвы».
Навуковая дзейнасць
Даследаваў культуру насельніцтва Літвы жалезнага веку і сярэдніх вякоў, гісторыю Вільнюса, нумізматыку Літвы. Праводзіў раскопкі Ніжняга замка ў Вільнюсе, замкаў у Тракаі, Клайпедзе, Велюоне, грунтавых і курганных могільнікаў. Аўтар кніг: «Кафля Вільнюскіх замкаў (XVI—XVII стст)» (1969), «Археалагічны атлас Літоўскай ССР. Т. 3. Курганы і грунтавыя могільнікі I—XIII ст.» (1977), «Сярэдні жалезны век Літвы (V—IX ст.)» (1996); сааўтар кніг «Нарыс археалогіі Літвы» (1961), «Гісторью горада Вільнюса» (т. 1, 1968), «Замкі Літвы» (1971), «Гандлёвыя сувязі насельніцтва Літвы ў I—XIII ст.» (1972), «Гісторыя Літоўскай ССР» (1978), «Этнагенез літоўцаў» (1987), «Палац Вільнюскага Ніжняга замка» (т. 1—4, 1989—99). Складальнік кнігі «Бібліяграфія археалогіі Літвы» (2000), дзе ўлічаны публікацыі 1782—1999.
Пруднікі (Смаленскі раён)
Пруднікі (Пруднікі) — вёска ў Смаленскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Касплянскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 7 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 31 км на паўночны захад ад Смаленска, за 3 км на паўночны захад ад аўтадарогі Смаленск — Невель, на беразе ракі Пруднікі. За 16 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя 416 км на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Краёўцы
Краё́ўцы (Krajowcy, Краёвцы) — палітычная плынь першага дваццацігоддзя XX ст. у Беларусі і Літве, дзеячы якой (галоўным чынам, карэннае каталіцкае і польскамоўнае сярэднезаможнае і заможнае дваранства шасці губерняў Паўночна-Заходняга края Расійскай імперыі) сумяшчалі ў сваёй праграме аўтанамісцкія («краёвыя»), ліберальныя і інтэрнацыянальныя лозунгі. Цэнтральнай ідэяй «краёўцаў» было ўвядзенне ў Расійскай імперыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай аўтаноміі кіравання сваім «Краем» (з мясцовым парламентам у Вільні), што, на думку «краёўцаў», было патрэбна для лепшага развіцця «края», а пазней (у сувязі з ваенна-палітычным крызісам у Расійскай імперыі ў час Першай сусветнай вайны) трансфармавалася ў ідэю дзяржаўнай самастойнасці зямель былога Вялікага Княства Літоўскага. Ідэалогія «краёўцаў» атрымала назву «краёвасць» (альбо «краёвая канцэпцыя», «краёвая ідэя») і грунтавалася на ідэі грамадзянскай нацыі, паводле якой усе карэнныя жыхары літоўска-беларускага краю (зямель былога Вялікага Княства Літоўскага), незалежна ад іх этнічна-культурнай прыналежнасці, з'яўляюцца «грамадзянамі краю» і павінны супольна працаваць на яго развіццё, росквіт і палітычную суб'ектнасць. Пашырэнню руху «краёўцаў» спрыяла далучэнне да яго — лідараў розных этнакультурных і этнапалітычных рухаў літоўска-беларускіх губерняў (як правіла — інтэлігенцыі), якія сфармавалі ліберальна-дэмакратычную плынь руху (побач з першапачатковай ліберальна-кансерватыўнай плынню, прадстаўленай сярэднезаможным і заможным дваранствам). Рух краёўцаў у міжваенны перыяд (1918—1939) трансфармаваўся і ў новым выглядзе меў сваіх пераемнікаў у Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы).
Этымалогія тэрміна
На думку польскага гісторыка Зыгмунта Юндзіла і беларускага гісторыка Аляксандра Смалянчука этымалогія тэрміна «краёўцы» і «краёвасць» зыходзіць ад тэрміна «край», якім карэннае польскамоўнае і каталіцкае дваранства азначала землі былога Вялікага Княства Літоўскага (у межах па стану на 1771 г. — да першага падзелу Рэчы Паспалітай), якое сваімі знешнімі межамі амаль супадала са знешнімі межамі ўсіх шасці літоўска-беларускіх губерняў («Паўночна-Заходняга края») Расійскай імперыі. На думку польскага гісторыка Юліюша Бардаха тэрмін «край» паходзіць ад тэрміна «Паўночна-Заходні край», які карэнным дваранствам менаваўся проста як «край» і поўнасцю асацыяваўся з землямі былога Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ). Аляксандр Смалянчук адзначае, што тэрмін «краёвец» у творах краёўцаў ужываецца як сінонім слова «аўтахтон», «мясцовы жыхар», што было характэрна і для мемуараў мясцовых дваран першай паловы XIX ст.
Выспяванне і ўзнікненне
Менавіта Маніфест, які надаваў жыхарам імперыі шмат грамадзянскіх свабод (недатыкальнасць асобы, свабоду сумлення, слова, сходаў, стварэння арганізацый, права голасу і г.д.) і ўводзіў у імперыі новы дзяржаўны інстытут — парламент (Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі), дазволіў самай палітычна актыўнай праслойцы мясцовага сярэднезаможнага і заможнага дваранства Паўночна-Заходняга края афіцыйна аформіць праз дыскусію ў друку сваю ідэалогію («краёвасць»), што дагэтуль выпрацоўвалася і прысутнічала толькі ў прыватнай палеміцы, і праз парламенцкія інстытуты дабівацца ўвядзення ў Расійскай імперыі аўтаноміі кіравання землямі былога Вялікага Княства Літоўскага. «Краёвая канцэпцыя» вырасла з імкнення адміністрацыйна-тэрытарыяльнага аб'яднання ў рамках шасці літоўска-беларускіх губерняў (Паўночна-Заходняга краю) разнароднага этнічна і канфесійна, але ўзаемазвязанага тэрытарыяльна, культурна і гістарычна насельніцтва зямель былога Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ).
Рэжым выключных законаў у Паўночна-Заходнім краі (галоўным чынам, абмежавальнага і дыскрымінацыйнага характару да «асоб польскага паходжання»), уведзены расійскай уладай, асабліва цяжкі пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў, стрымліваў эканамічнае развіццё літоўска-беларускіх зямель. «Краёвая ідэя» была патрыятычным памкненнем значнай часткі мясцовых дваран і інтэлігенцыі супрацьстаяць ператварэнню сваёй зямлі ў звычайную акраіну Расіі ці Польшчы, стала спробай зламання правінцыялізацыі ў Расійскай імперыі літоўска-беларускіх губерняў (былых зямель ВКЛ) — спробай ператварэння іх у самастойны палітычны і культурны суб'ект, спробай супрацьстаяння русіфікацыі.
«Краёўцы» таксама падвяргалі пастаяннай крытыцы ідэі Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі (г.зв. «эндэкаў», «эндэцыі»), бо бачылі ў нацыяналістычнай праграме і дзейнасці гэтай партыі ў літоўска-беларускіх губернях захады выключна ў інтарэсах «Кангрэсоўкі» (г.зн. польскіх губерняў Расійскай імперыі) і палякаў. «Эндэкі» прапагандавалі ідэі адмовы ад адраджэння шматэтнічнай Рэчы Паспалітай у межах да яе першага падзела (1772), а таксама ідэю адмовы шматвекавой уніі Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага; выступалі за фармаванне гамагеннай па мове, рэлігіі і культуры польскай дзяржавы — выключна з этнічна польскіх зямель (з тых, дзе дамінавала польская мова сярод сельскага насельніцтва), і за ўтрыманне толькі тых невялікіх па абшару іншаэтнічных тэрыторый (частак Віленскай, Гродзенскай і Валынскай губерняў), насельніцтва якіх можна хутка апалячыць. «Эндэкі» не бачылі патрэбы шукання саюзнікаў сярод літоўцаў, беларусаў, украінцаў і яўрэяў; адхілялі маранні «краёўцаў» аб рэстытуцыі ВКЛ як супярэчных польскім інтарэсам, бо лічылі, што ў аўтаномнай «Літве» палякі застануцца нацыянальнай меншасцю і гэта пагоршыць іх статус; выступалі за асіміляцыю няпольскага насельніцтва і ўмацаванне польскай нацыянальнай свядомасці праз насаджэнне польскай мовы ў сферы адукацыі і культуры.
Чэслаў Янкоўскі выказаў сваё меркаванне проста: «Даўняя краёвая ідэя была даўняй антытэзай усяпольскасці». Гэтым ён хацеў сказаць, што «краёвая ідэя» была ў многім і працягам т.зв. «літоўскага сепаратызма» у Рэчы Паспалітай, калі шляхта ВКЛ супраціўлялася ўсялякім захадам скасаваць унію ВКЛ і Польскага каралеўства і ператварыць Рэч Паспалітую з польска-літоўскай федэрацыі ва ўнітарную і польскую дзяржаву. Адным з важных фактараў узнікнення руху «краёўцаў» была рэакцыя на «мураўёшчыну» — палітыку расійскіх улад пасля паўстання 1863—1864 гадоў убіць клін паміж каталіцкімі дваранамі і праваслаўнымі сялянамі праз прапаганду таго, што ў «Паўночна-Заходнім краі» («Паўночна-Заходняй Расіі», «адвечна рускім краі») каталікі (галоўным чынам, мясцовыя дваране) з'яўляюцца «палякамі», а мясцовае праваслаўнае насельніцтва (галоўным чынам, сяляне) з'яўляюцца «беларусамі» і складовай часткай «адзінага рускага народа». Раман Скірмунт (1868—1939), адзін з лідараў «краёвасці», у сваёй кнізе «Голас мінуўшчыны і патрэба моманту. Становішча шляхты на Літве і Русі» (1905) адзначаў, у адказ на якія прапольскія заклікі і меркаванні, што пачалі распаўсюджвацца ў пачатку XX ст. сярод мясцовага дваранства, узнікла краёвая канцэпцыя, і асуджаў адмову ад працы на карысць «Літвы і Русі»: «Па выдуманай прычыне мы пачалі прамаўляць, што жывем у гэтым краі сярод чужых, што мы ёсць толькі пярэдняя варта, залога Кароны, <…> што матка наша там — над Віслай, адкуль кіруюць нашым палітычным жыццём, адкуль нам прысылаюць лозунгі на запатрабаванне і без запатрабавання; [што] замацаваліся на гэтых пляцоўках і павінны далей трываць на іх, працаваць на вялікую славу Кароны ». Раман Скірмунт жа быў прыхільнікам «ягелонскай ідэі» (г.зн. адраджэння шматэтнічнай федэрацыйнай Рэчы Паспалітай), а адносіны былога Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай апісваў у сваёй кнізе так: ''«Калі стваралі разам з Каронай адну вялікую дзяржаву, тая любоў да больш вузкай айчыны знешне выглядала, верагодна, як правінцыйны патрыятызм. Па сутнасці ж было гэта прывязаннем да сваёй айчыны прыроднай. Рэч Паспалітая — гэта айчына культурная і палітычная, трыадзіны саюз, які не гасіў індывідуальнасцей народаў»''.
Служыць духоўнай апорай павіна было ўспамінанне прошлага зямель былога ВКЛ і патрэба пашукання там сваіх не толькі генеалагічных, але і культурных каранёў. Краёвая ідэя таксама прадстаўляла ў пачатку XX ст. на літоўска-беларускіх землях своеасаблівы культурны феномен, сфармаваны на аснове сентымента да гістарычнай традыцыі ВКЛ. Самі ідэолагі краёвасці казалі, што духоўныя крыніцы іх ідэй трэба шукаць у супольным мінулым народаў шасці губерняў Паўночна-Заходняга края ў часы ВКЛ і Расійскай імперыі і ў творчасці літаратараў Адама Міцкевіча, Уладзіслава Сыракомлі і Элізы Ажэшкі.
Карэннае (галоўным чынам, польскамоўнае і каталіцкае) дваранства Паўночна-Заходняга лічыла сябе спадкаемцам гісторыі і традыцый ВКЛ; усведамляла, што яно з'яўляецца самай заможнай, культурнай і адукаванай часткай грамадства «края», і заяўляла, што менавіта яму належыць і надалей захоўваць сацыяльныя і палітычныя пазіцыі ў краі, клапоцячыся аб росквіце ўсіх іншых; шукала сабе новую ролю, жадаючы самастойна іграць на арэне тагачасных падзей.
Пачатку вялікай дыскусіі адносна праблем і супольнай будучыні паўночна-заходніх губерняў, а таксама ўзаемаадносін мясцовых народаў спрыяла фармаванне побач з ліберальна-кансерватыўным ліберальна-дэмакратычнага кірунку «краёвасці», што стала прычынай атрымання «краёвай канцэпцый» новых граняў і яе шырокага распаўсюджання ў грамадскай палеміцы Паўночна-Заходняга края.
Сутнасць ідэй
Краёвая канцэпцыя не мела адзінага канкрэтнага аўтара, а нарадзілася ў выніку дыскусіі самых актыўных прадстаўнікоў карэннага дваранства і інтэлігенцыі, хоць і не мела ў сабе нічога штучнага.
Цэнтральнай ідэяй «краёўцаў» было ўвядзенне ў Расійскай імперыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай аўтаноміі кіравання сваім «Краем» (з мясцовым парламентам у Вільні), што, на іх думку, было патрэбна для лепшага развіцця «края». Ва ўмовах абвастрэння ў шасці паўночна-заходніх губернях (асабліва ў Віленскай) канфліктаў на этнапалітычнай і моўнай глебе «краёўцы», жадаючы вырашыць праблему, аб'яўлялі талерантнасць і роўнасць усіх моў, культур і веравызнанняў края, заклікалі не звяртаць увагі на этнічныя адрозненні. Баляслаў Ялавецкі і Міхал Ромер сцвярджалі, што этнасы ў краі даўно перамяшаліся на працягу стагоддзяў і выпрацавалі «адзіныя звычаі і адзіную нацыянальную этыку», хоць іх тэзіс не атрымаў распаўсюджання.
Адсюль сутнасць ідэалогіі «краёвасці» заключалася ў тым, што ўсе, хто адчувае сябе «грамадзянамі Края», належаць да адзінай супольнасці незалежна ад этнічнага паходжання, канфесійнай прыналежнасці і ўжыванай мовы (польскай, літоўскай, беларускай, рускай ці ідыш). Патрыятызм і любоў да свайго края лічыліся ідэолагамі краёвасці (Баляславам Ялавецкім, Міхалам Ромерам, Марыянам Здзяхоўскім, Раманам Скірмунтам, Канстанцыяй Скірмунт, Чэславам Янкоўскім, Эдвардам Вайніловічам, Людвікам Абрамовічам і інш.) вызначальнымі рысамі прыналежнасці да адной «краёвай» супольнасці, усе «грамадзяне» якой павінны былі працаваць на карысць «Края».
Жаданне аўтаноміі кіравання свайго «края» зыходзіла ад немажлівасці ў той час дабіцца карэннаму дваранству, якое праз усё XIX ст. перадавала ад пакалення да пакалення і пранесла ідэю адраджэння былой федэратыўнай польска-літоўскай Рэчы Паспалітай, большага — поўнай незалежнасці зямель былога ВКЛ ад расійскага панавання і уніі з Польшчай. Рэдка ў якіх публіцыстаў краёвасці назіралася жаданне не мець сувязі з Польшчай (Канстанцыя Скірмунт і інш.). Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў і ўвядзення абмежавальных законаў супраць «дваран польскага паходжання» у Паўночна-Заходнім краі ідэі адраджэння дзяржаўнасці пераходзілі ў катэгорыю мар. З другога боку, патрабаванні аўтаноміі кіравання неслі за сабой разуменне, што ў гэтым выпадку ў адміністрацыі края будуць дамінаваць як раз уплывовыя асобы мясцовага паходжання — прадстаўнікі карэннага (каталіцкага і польскамоўнага) сярэднезаможнага і заможнага дваранства.
Прыкметна, што свая ідэалогія «краёвасці» у пачатку XX ст. не ўзнікла сярод палякаў, якія жылі ў трох украінскіх губернях Расійскай імперыі (Кіеўскай, Падольскай і Валынскай — Паўднёва-Заходнім краі), тэрыторыя якіх да 1772 г. уваходзіла ў склад Польскага каралеўства.
Плыні краёвасці
Сярод краёўцаў вылучылася два кірункі (ліберальна-кансерватыўны і ліберальна-дэмакратычны), але краёвая канцэпцыя была супольнай ідэяй як для кансерватыўнай, так і дэмакратычнай плыні краёўцаў. Розніца паміж кансерватыўным і дэмакратычным кірункамі была не ў канечнай мэце (росквіт свайго края, раўнапраўе народаў, грамадская талерантнасць і супрацоўніцтва), а ў мадэлі пераўтварэнняў на выклікі паўсталых для края праблем і ў метадах дасягнення гэтай мэты. Наяўнасць дзвюх плынь тлумачылася тым, што карэнныя каталіцкія дваране літоўска-беларускіх губерняў у канцы XIX ст. падзяляліся на дзве асноўныя праслойкі — землеўласнікі і гарадская інтэлігенцыя (адвакаты, чыноўнікі, лекары, настаўнікі, навукоўцы, інжынеры, будаўнікі, камерсанты і г.д.). Рознасць у эканамічных інтарэсах перакрывалася тым, што мясцовыя землеўласнікі і інтэлігенцыя лічылі адзін аднаго за блізкіх: гарадская інтэлігенцыя альбо паходзіла са збяднелых дваран-землеўласнікаў, альбо была звязана сямейнымі і асабістымі (таварыскімі) адносінамі з землеўласнікамі. Сярод землеўласнікаў пераважаў кансерватызм, а інтэлігенцыя трымалася прагрэсіўных (дэмакратычных) поглядаў.
Пераважалі прадстаўнікі кансерватыўнага кірунку (Эдвард Вайніловіч, граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі, біскуп Эдвард Роп, Раман Скірмунт, Канстанцыя Скірмунт, Чэслаў Янкоўскі, Марыян Здзяхоўскі, Тадэвуш Дамбоўскі, Павел Коньча, Вітальд Жукоўскі, Уладзіслаў Жукоўскі і інш.). Краёўцы-кансерватары патрабавалі ў расійскай улады для свайго краю аўтаномнага палітычнага і юрыдычнага статусу на аснове лаялізму да расійскай манархіі і легальных сродкаў палітычнай барацьбы, адмаўляючы нават думку аб якім-небудзь узброеным супраціўленні і выхаду з-пад улады імперыі. Краёўцы-кансерватары лічылі, што «палякі» у краі прадстаўлены выключна мясцовымі аўтахтоннымі дваранамі-маянткоўцамі, моцна звязанымі з інтарэсамі края і сялянства, пад якім разумеліся «літоўцы» і «беларусы». Па сутнасці, тэрмін «палякі» быў для іх палітонімам (звязваўся з ідэяй адраджэння «Польшчы» — былой федэрацыйнай Рэчы Паспалітай), бо ўсе яны выступалі за адасобленасць свайго «края» («Літвы», г.зн. зямель былога Вялікага Княства Літоўскага) ад карэнных польскіх губерняў. Большасць прыхільнікаў гэтай плыні была прадстаўлена карэнным маёнткавым сярэднезаможным і заможным дваранствам края, якія былі згрупаваны ў губернскія аграрныя таварыствы (Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі, Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі, Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі, Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі, Магілёўскае таварыства сельскай гаспадаркі і Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі). Самым актыўным у выпрацоўцы кансерватыўнага кірунку краёвасці было дваранства Мінскага таварыства, другім па актыўнасці — Віленскага. Натуральна, што ў вырашэнні аграрнага пытання ў Паўночна-Заходнім краі і імперыі яны выступалі за захаванне за маянткоўцамі іх зямель і надзялення сялян зямлёй з дзяржаўнага фонду. З краёўцаў-кансерватараў складаліся аб'яднанні дэпутатаў ад Паўночна-Заходняга края ў I—IV Дзяржаўных Думах і ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі.
Краёўцы-дэмакраты (Міхал Ромер, браты Людвік Абрамовіч і Вітальд Абрамовіч, Баляслаў Ялавецкі, Тадэвуш Урублеўскі, Аляксандр Лядніцкі, Браніслаў Крыжаноўскі, Тадэвуш Дамбоўскі, Аляксандр Заштаўт, Ян Пілсудскі , Зыгмунт Нагродскі, Ян Клёт, Эдвард Сакалоўскі, Рагінскі і інш.) аб'яўлялі аб сваім глыбокім супраціўленні ўсялякім праявам згодніцтва і лаяльнасці да расійскіх улад па пытанні аўтаноміі края, выступалі за адчужэнне зямлі маянткоўцаў на карысць сялян. Менавіта частка краёўцаў-дэмакратаў (на чале з Людвікам Абрамовічам, Тадэвушам Дамбоўскім і інш.) адмаўляла дагмат аб тоеснасці «польскасці» у літоўска-беларускім краі з дваранамі-землеўласнікамі, сцвярджаючы пра наяўнасць тут этнічна польскай інтэлігенцыі і сялянства і пра неабходнасць годных умоў для яе культурнага і эканамічнага развіцця. Першапачаткова прызналі ідэі «краёвасці» і далучыліся да краёўцаў-дэмакратаў дзеячы беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху (Іван Луцкевіч, Антон Луцкевіч, Вацлаў Іваноўскі і Аляксандр Уласаў), а толькі пасля — літоўскага (балтамоўнага) і яўрэйскага рухаў. Дзеячы беларускага ж нацыянальна-дэмакратычнага руху больш за іншых захоўвалі прыхільнасць да «краёвасці». «Краёвая» ідэя ў 1912—1915 гг. стала складовай часткай ідэалогіі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху.
Перыёдыка краёўцаў
Галоўнай газетай краёўцаў ліберальна-кансерватыўнага кірунку стаў «Kurier Litewski» (1905—1915), аднак з 1911 г. газета адмовілася ад прапаганды ідэі «краёвасці» і пачала аддаваць перавагу ідэям польскай «народнай дэмакратыі», г.зн. Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі («эндэкаў», «эндэцыі»), што было вынікам збліжэння большай часткі краёўцаў-кансерватараў з «эндэкамі». Пэўны час выдавалася газета «Głos Polski» (1907—1908), якая стала галоўным выданнем кансерватыўнай Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907—1908).
Галоўнай газетай краёўцаў ліберальна-дэмакратычнага кірунку стала газета «Gazeta Wileńska» (28.02.1906—07.08.1906), фактычным рэдактарам якой стаў Міхал Ромер (1880—1945). Да ліберальна-дэмакратычнай плыні таксама адносіліся «Gazeta Krajowa» (1906, 1920—1922); заснаваная Міхалам Ромерам газета «Przegląd Wileński» (1911—1915, 1921—1938), рэдактарам якой быў Людвік Абрамовіч; газета «Nasz Kraj» (1913, 1919); газета «Kurier Krajowy» (1912—1914); газета «Вечерняя газета» (1912—1915).
Партыі краёўцаў
Для практычнай рэалізацыі сваіх ідэй праз парламенцкую дзейнасць «краёўцамі» было створана некалькі палітычных партый. Да ліберальна-кансерватыўнай плыні адносілася Краёвая партыя Літвы і Беларусі (1907—1908), а да ліберальна-дэмакратычнай плыні — Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі (1906—1907) і Польскі дэмакратычны саюз Беларусі (1907). Да дэмакратычнага кірунку краёвасці адносілася і грамадскае аб'яднанне Польскі саюз краёвай працы (1907—1908), пазней перайменаванае ў Польскі саюз сацыяльнай працы.
Дамінаванне кансерватыўнай плыні ў краёвасці (1905—1910)
Пасля выдання царскага маніфеста ад 6 жніўня 1905 г. аб увядзенні законадарадчай Дзяржаўнай Думы ў Расійскай імперыі, лідары Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (Эдвард Вайніловіч, Аляксандр Скірмунт, граф Ежы Чапскі, князь Геранім Друцкі-Любецкі, Раман Скірмунт і інш.) вылучыліся на ролю лідара ў распрацоўцы і рэалізацыі ідэй краёвасці — у яе ліберальна-кансерватыўнай плыні. Яны першымі сярод іншых сельскагаспадарчых таварыстваў Заходняга краю сфармулявалі для выбараў палітычную праграму, апублікаваную 7(20) кастрычніка 1905 г. на старонках газеты «Kurier Litewski» (№31, 1905 г.), і выступілі з ініцыятывай стварэння ў будучай Думе асобнай фракцыі з дэпутатаў Заходняга краю («Літвы і Русі»). Іх праграма заклікала да кансалідацыі ўсіх палітычных сіл Заходняга края і пастулявала неабходнасць ліберальна-кансерватыўных рэформ і ўвядзення аўтаноміі Заходняга края ў Расійскай імперыі. Краёўцы бачылі сваімі саюзнікамі перш дэпутатаў з польскіх губерняў (Варшаўскага генерал-губернатарства).
Пасля выдання расійскім царом Мікалаем II маніфеста 17 (30) кастрычніка 1905 г., які надаваў аб'яўленай раней законадарадчай Дзяржаўнай Думе (у якую яшчэ не прайшлі выбары дэпутатаў) заканадаўчы характар, лідарамі МТСГ 17 (30) лістапада 1905 г. было прапанавана стварыць «Краёвую партыю Літвы і Русі» ліберальна-кансерватыўнага кірунку для стварэння ў будучай Думе дэпутацкай фракцыі «Краёвае кола Літвы і Русі». Паміж іншага, яны падтрымалі ідэю рускіх лібералаў ператварыць Расійскую імперыю ў канстытуцыйную манархію. Першапачаткова ў 1904—1906 гг. «краёвая ідэя» была ідэяй мясцовых сярэднезаможных і заможных дваран (галоўным чынам, з Мінскай губерні) аб'яднаць сілы прыхільнікаў развіцця і росквіту «Літвы і Русі» (усяго Заходняга края — Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губерняў) як адзінага цэлага, бо краёўцы-кансерватары з'яўляліся і прыхільнікамі «ягелонскай ідэі» — адраджэння ў аддаленым будучым дзяржаўнага саюза былых зямель Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага як федэрацыі і канстытуцыйнай манархіі.
У той час «краёвая партыя», якая б кансалідавала палітычныя сілы ўсяго Заходняга края, не была створана, бо ідэі краёвасці не атрымалі зацікаўленасці і водгуку ў паўднёва-заходніх губернях (Кіеўскай, Валынскай і Падольскай). Аднак «краёвая ідэя» аказалася запатрабавальнай у літоўска-беларускіх губернях: у пачатку 1906 г. побач з ліберальна-кансерватыўным кірункам краёвасці пачаў фармавацца яшчэ адзін — ліберальна-дэмакратычны кірунак. Так, у 1905 г. Баляслаў Ялавецкі апублікаваў сваю кнігу «Літва і яе патрэбы. Нацыянальны катэхізіс Літвы», а ўжо 15 (28) лютага 1906 г. у Вільні пачала выдавацца газета «Gazeta Wileńska» (1906), якая стала галоўным ідэйным цэнтрам краёўцаў-дэмакратаў на чале Міхалам Ромерам. Менавіта яны прапагандавалі рэалізацыю ідэі краёвасці выключна ў межах літоўска-беларускіх губерняў, на што краёўцы-кансерватары згадзіліся толькі ў 1907—1908 гг. Аднак у 1907—1908 гг. дзейнасць краёўцаў-дэмакратаў была непрыкметнай, чаму прычынай быў вымушаны ад'езд у канцы 1906 г. за межы Расійскай імперыі іх лідара (Міхала Ромера).
20 лютага (5 сакавіка) 1906 г. некалькімі нарматыўнымі актамі расійскі імператар Мікалай II увёў змены структуры і прынцыпаў функцыянавання Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі, які станавіўся верхняй палатай парламента, а Дзяржаўная Дума – ніжняй. Лідары краёўцаў-кансерватараў, на чале якіх стаў Эдвард Вайніловіч, вырашылі балаціравацца і ў верхнюю палату, запланаваўшы стварыць свае групы («колы») дэпутатаў-краёўцаў як у Дзяржаўнай Думе, так і Дзяржаўным Савеце, і згрупавацца з іншымі групамі дэпутатаў (у першую чаргу — з заходніх і ўласна польскіх губерняў) для стварэння супольнай кааліцыі. Лідары краёўцаў-кансерватараў, якія, як правіла, былі лідарамі сельскагаспадарчых таварыстваў Заходняга края, вырашылі балаціравацца ў верхнюю палату парламента (Дзяржаўны Савет), якая была больш прэстыжнай палатай, а менш уплывовыя (і маладзейшыя) члены таварыстваў — у ніжнюю палату (Дзяржаўную Думу).
На выбарах у 1906 г. у I Дзяржаўную Думу і Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі краёўцаў-кансерватараў, якіх узначаліў Эдвард Вайніловіч, чакаў поспех, што было забяспечана іх актыўнасцю, інтэлектуальнымі і арганізацыйнымі здольнасцямі. У 1906 г. у Дзяржаўным Савеце было створана групоўка дэпутатаў «Кола Літвы і Русі» (9 дэпутатаў ад усіх дзевяці заходніх губерняў — на чале з Эдвардам Вайніловічам), якая злучылася з групоўкай дэпутатаў «Кола Каралеўства Польскага» (7 дэпутатаў) і 2 іншымі дэпутатамі, стварыўшы вялікую кааліцыю пад назвай «Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце, на чале якой стаў у 1906—1908 гг. Эдвард Вайніловіч, галоўны лідар краёўцаў-кансерватараў. Сам жа «Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце ў 1906—1917 гг. заўсёды ўваходзіла ў склад дэпутацкай групоўкі т.зв. «Цэнтра». А ў I Дзяржаўнай Думе краёўцам-кансерватарам удалося стварыць дэпутацкую групоўку (каля 20 чалавек) пад назвай «Краёвае кола Літвы і Русі» (ці «Дэпутацкае кола Літвы і Русі»), якая аб'ядналася ў ніжняй палаце з дэпутатамі ад польскіх губерняў (т.зв. «Польскім колам з Каралеўства Польскага») і склала ядро думскай дэпутацкай групы «Саюз аўтанамістаў», у якую яшчэ ўвайшлі ўсе нацыянальныя групы дэпутатаў (63 дэпутата — украінцы, татары, латышы, і інш.). Цалкам гэтая вялікая думская кааліцыя «Саюз аўтанамістаў» (1906 г.) налічвала ў I Дзяржаўнай Думе да 115—120 чалавек і была моцным аб'яднаннем сіл для дасягнення дэцэнтралізацыі кіравання нацыянальнымі рэгіёнамі Расійскай імперыі, у тым ліку — аўтаноміі Заходняга края ў Расійскай імперыі. «Саюз аўтанамістаў» узначаліў дэпутат Аляксандр Лядніцкі, які быў выбраны ад Мінскай губерні па пратэкцыі галоўнага лідара краёўцаў-кансерватараў Эдварда Вайніловіча і дзейнічаў у яго інтарэсах.
Такім чынам, краёўцам-кансерватарам удалося арганізаваць значныя кааліцыі як у Савеце, так і Думе, з дапамогай якіх яны імкнуліся захаваць права прыватнай уласнасці на зямлю, правесці ліберальна-кансерватыўныя рэформы, дабіцца аўтаноміі Заходняга края са сваім парламентам у Вільні (напрыклад, на ўзор Вялікага Княства Фінляндскага) ці прынамсі роўнасці края ў правах з іншымі губернямі Расійскай імперыі — скасавання «выключных законаў» і прававых абмежаванняў адносна «асоб польскага паходжання»;, чаго не было там па прычыне Студзеньскага паўстання 1863—1864 гг.
Верагодна, кульмінацыйным момантам дамінавання кансерватыўнай плыні краёўцаў і краёўцаў увогуле, быў вусны зварот лідара краёўцаў-кансерватараў Эдварда Вайніловіча ў 1907 г. з прапановай увесці аўтаномію кіравання Заходнім краем, які быў агучаны Вайніловічам у ходзе аўдыенцыі расійскага імператара Мікалая II з групай асобных членаў Дзяржаўнага Савета, для чаго Вайніловіч адважна выйшаў за рамкі пратакола сустрэчы. Прашэнне аб аўтаноміі не мела ніякай рэакцыі расійскага імператара, але расійская ўлада (у першую чаргу, Сталыпін) не пакінула па-за ўвагай пытанне аб.
Выбары ў 1907 г. у II Дзяржаўную Думу з-за актыўнага ўмяшальніцтва расійскага ўрада зменшылі колькасць дэпутатаў-краёўцаў з Заходняга края да 11 асоб, але і II Дзяржаўная Дума праіснавала нядоўга і неэфектыўна. Каб аднавіць свой уплыў у ніжняй палаце парламента, 17 чэрвеня 1907 г. краёўцы-кансерватары ў Вільні заснавалі Краёваю партыю Літвы і Беларусі, але толькі адзін яе член атрымаў дэпутацкі мандат у III Дзяржаўнай Думе, а партыя ў 1908 г. спыніла сваю дзейнасць.
Вялікім дасягненнем дзейнасці краёўцаў-кансерватараў (у чым была ў першую чаргу персанальная заслуга іх лідара ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі — Эдварда Вайніловіча) было (хоць і са значнымі абмежаваннямі) — у Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губернях, што паспрыяла эканамічнаму і культурнаму развіццю гэтых зямель. Гэтая рэформа была праведзена расійскім урадам, хоць нават у часы апагея свайго дамінавання краёўцы-кансерватары заўсёды былі ў колькаснай меншасці як у Дзяржаўнай Думе, так і Дзяржаўным Савеце.
Заняпад кансерватыўнай плыні ў краёвасці (1910—1911)
З 1910—1911 гг. назіраецца спад актыўнасці ліберальна-кансерватыўнай плыні краёвасці, што было выклікана звужэннем легальных метадаў палітычнай дзейнасці праз сваё прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай Думе і Дзяржаўным Савеце, на якія краёўцы-кансерватары ў першую чаргу разлічвалі для вырашэння праблем аўтаноміі свайго края, статусу «палякаў» у заходніх губернях і ўмоў найлепшага развіцця шматэтнічнага насельніцтва края на аснове павагі права прыватнай уласнасці. Завяршэнне рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі прывяло да адкату многіх саступак царызма, звужэння некаторых ліберальных праў, прынятых у ходзе рэвалюцыі, і роста ў органах кіравання і прэсе рускага вялікадзяржаўнага шавінізму як рэакцыі на актывізацыю этнакультурных і этнапалітычных рухаў самых розных народаў, якія разглядаліся ўладамі як пагроза ўнітарнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Расійскай імперыі. Прычынай аслаблення краёўцаў-кансерватараў былі, у першую чаргу, новыя выбарчыя законы ў Дзяржаўную Думу і Дзяржаўны Савет.
Спачатку расійскі імператар Мікалай II сваім Маніфестам ад 3 чэрвеня 1907 г. аб'явіў аб роспуску II Дзяржаўнай Думы і прызначыў скліканне чарговай III Дзяржаўнай Думы на 1 лістапада 1907 г. У маніфесце таксама было аб'яўлена аб карэнных зменах у законе аб выбарах у ніжнюю палату расійскага парламента (Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі): быў павялічаны выбарчы цэнз, скарачалася прадстаўніцтва сялян і нацыянальных меншасцяў (г.зв. «іншародцаў» — у тым ліку і палякаў), павялічвалася няроўнасць у прадстаўніцтве розных саслоўных катэгорый. Змены ў законе былі накіраваны на тое, каб у Думе пераважала катэгорыя заможных і лаяльных цару дваран-вялікарусаў, якія разглядаліся царом як свая галоўная сацыяльная база. Маніфест ад 3 чэрвеня 1907 г. у прэамбуле прама аб'яўляў, што іншыя народы «не павінны і не будуць прадстаўляцца ў колькасці, даючай ім мажлівасць быць вяршыцелямі пытанняў уласна рускіх». Гэта значна звузіла прадстаўніцтва карэнных дваран і інтэлігентаў ад заходніх губерняў (г.зв. «палякаў») у Дзяржаўнай Думе і было галоўнай прычынай правалу на выбарах палітычных партый «краёўцаў», як і многіх іншых партый у імперыі. У III Дзяржаўную Думу дэпутатам быў абраны толькі адзін прадстаўнік ад «краёвых» партый — Станіслаў Ваньковіч (ад Краёвай партыі Літвы і Беларусі), а ўсяго ў III Дзяржаўнай Думе было толькі 7 дэпутатаў-«палякаў» ад Заходняга края (у параўнанні з 12 «палякамі» у II Дзяржаўнай Думе і 20 — у I Дзяржаўнай Думе). У IV Дзяржаўнай Думе (1913—1917) дэпутатаў-«палякаў» ад Заходняга края было яшчэ менш — 5 асоб.
З 1908 г. рэакцыйная палітыка расійскага ўрада пашырылася амаль ва ўсіх сферах жыцця дзяржавы. У 1909 г. быў выдадзены новы закон, які скарачаў былы трохгадовы тэрмін паўнамоцтваў для дэпутатаў ад «заходніх губерняў» да 1 году ў верхняй палаце расійскай парламента — Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі, хоць у 1910 г. трохгадовы тэрмін для дэпутатаў ад «заходніх губерняў» быў вернуты. Паводле закону ад 1911 г. выбар дэпутатаў у Дзяржаўны Савет ад шасці «заходніх губерняў» (Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай), дзе былі ўведзены земствы з непрапарцыянальнай каталіцкай («польскай») і праваслаўнай («рускай») курыямі на выбарах, пачаў праводзіцца на губернскіх земскіх сходах, а не, як раней, на дваранскіх сходах. Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні засталіся няземскімі. Гэтая змена пазбаўляла ранейшага значнага ўплыву карэнных каталіцкіх дваран на выбар дэпутатаў, звужаючы і без таго малое іх прадстаўніцтва яшчэ і ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі: калі ў 1910 г. было абрана 8 «палякаў» ад Заходняга края, то на наступных выбарах у 1913 г. — толькі 3 дэпутаты (як раз ад няземскіх губерняў — Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай). Пасля забойства прэм'ер-міністра Пятра Сталыпіна ў 1911 г. у Расійскай імперыі канчаткова наступіў канец рэформам і пачала дамінаваць палітыка рускага вялікадзяржаўнага шавінізму ў адносінах да нацыянальных меншасцяў («іншародцаў»), што ў Заходнім краі адлюстравалася ў далейшым узмацненні абмежаванняў у прыёме католікаў на дзяржаўную службу ў мясцовых губернях.
Гэта ўсё стала прычынай таго, што ў 1910—1911 гг. адбылося размежаванне сярод ліберальна-кансерватыўнага лагеру «краёўцаў», што не ў малой ступені было выклікана неўвядзеннем земстваў у Ковенскай, Віленскай і Гродзенскай губернях і іх увядзеннем у 1911 г. у Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай. Адна частка краёўцаў-кансерватараў, якая паходзіла з Гродзенскай, Ковенскай і Віленскай губерняў і якую ўзначалілі Іпаліт Корвін-Мілеўскі (з Віленскай губерні), Аляксандр Мяйштовіч (з Ковенскай губерні) і Канстанцін Скірмунт (з Гродзенскай губерні), прыйшла да пераканання, што з віленскімі «эндэкамі» (мясцовымі прыхільнікамі Польскай нацыянальна-дэмакрытычнай партыі) у іх больш супольнага, чым з рускім вялікадзяржаўным шавінізмам, літоўскім (балтамоўным) нацыяналізмам альбо яўрэйскім, польскім, рускім і беларускім сацыялізмам, а таксама пачала схіляцца да думкі аб неабходнасці далучэння Віленшчыны і Гродзеншчыны (а магчыма, і іншых губерняў) да Польшчы на ўнітарнай аснове як гарантыі захавання ўплыву мясцовых сярэдніх і буйных землеўласнікаў. Крокам збліжэння і аб'яднання з мясцовымі віленскімі «эндэкамі» гэтая частка краёўцаў-кансерватараў (па большай частцы — буйныя зямельныя ўласнікі) хацела хоць неяк узмацніць свае палітычныя пазіцыі сярод росту грамадскіх рухаў і партый сацыялістычнай накіраванасці ў краі. Пачынаючы з 1911 г., галоўная газета краёўцаў-кансерватараў «Kurier Litewski» ад пазіцый «краёвасці» перайшла да прапаганды ідэй сваіх былых праціўнікаў — «эндэкаў», хоць апошнія мелі вельмі слабы ўплыў у літоўска-беларускіх губернях (акрамя Віленскай губерні). «Эндэкі», галоўнымі цэнтрамі якіх былі Познань і Львоў, ярасна змагаліся з сацыялізмам і лічылі, што класавыя канфлікты трэба гасіць, а не распальваць. Галоўнай сферай іх інтарэсаў былі нацыянальныя пытанні, эканамічнае развіццё і міжнародныя адносіны. У час рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі «эндэкі» атрымалі прызнанне ў Польшчы, стаўшы альтэрнатывай польскаму сацыялістычнаму руху, цэнтрамі якога былі Варшава і Лодзь.
Іншая частка краёўцаў-кансерватараў (Эдвард Вайніловіч, Раман Скірмунт, князь Геранім Друцкі-Любецкі, Міхал Ястржэмбскі, граф Леў Лубенскі і інш.), якая паходзіла з Мінскай губерні, адуснутая ад актыўнай палітыкі ў Санкт-Пецярбургу, сканцэнтравалася на дзейнасці ў земствах Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў, а таксама ў губернскіх грамадскіх арганізацыях і Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі, шукаючы кампрамісы з губернскай адміністрацыяй і рускімі землеўласнікамі ў губернях. Менавіта гэтая частка краёўцаў-кансерватараў, якая яшчэ ў 1908 г. звярнула ўвагу на беларускамоўную інтэлігенцыю і сялянства пры рэфармаванні Краёвай партыі Літвы і Беларусі, пачала шукаць паразуменне ў земскіх і грамадскіх арганізацыях Мінскай губерні з прадстаўнікамі кансерватыўнай часткі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху як саюзніку супраць вялікадзяржаўніцкай палітыкі расійскіх улад. А ў 1917 г. менавіта гэтая частка краёўцаў-кансерватараў стане выказваць і рэалізоўваць ідэю палітычнай суб'ектнасці Беларусі (аж да стварэння самастойнай беларускай дзяржаўнасці).
Дамінаванне дэмакратычнай плыні ў краёвасці (1910—1916)
Разам са спадам актыўнасці ліберальна-кансерватыўнай плыні, з 1909—1910 гг. назіраецца рост уплыву ліберальна-дэмакратычнага кірунку краёвасці ў грамадскай дыскусіі наконт вырашэння праблем міжэтнічных і міжсаслоўных узаемаадносін у паўночна-заходніх губернях, эканамічнага развіцця і палітычнага статуса края ўвогуле. Актывізацыя ў многім была звязана з вяртаннем з Кракава ў Вільню аднаго з таленавітых і ўплывовых ідэолагаў ліберальна-дэмакратычнай плыні краёвасці Міхала Ромера (1880—1945), які ў 1906—1909 гг. адсутнічаў у краі з-за судовага пераследу ў Расійскай імперыі адносна газетнага артыкула свайго журналіста Барліцкага.
Пашырэнне ўплыву было дасягнута тым, што з 1910 па 1916 г. дзейнасць краёўцаў-дэмакратаў па выпрацоўцы кампрамісаў на этнічнай, палітычнай, культурнай, моўнай і канфесійнай глебе паміж лідарамі этнапалітычных і этнакультурных рухаў (у першую чаргу — у Віленскай губерні і Вільні) праходзіла ў рамках неафіцыйных палітычных арганізацый — мясцовых масонскіх лож, якія ў тыя часы выконвалі функцыі закрытых палітычных клубаў і ў вялікай ступені замянілі для краёўцаў-дэмакратаў палітычную партыю, якую яны ў той час так і не здолелі стварыць. Такая скрытнасць была выклікана звужэннем легальных форм палітычнай дзейнасці, што наступіла з пачаткам урадавай рэакцыі і пашырэннем рускага вялікадзяржаўнага шавінізму пасля завяршэння рэвалюцыі 1905—1907 гг. і забойства ў 1911 г. старшыні Савета міністраў Расійскай імперыі Пятра Сталыпіна. Віленскія масонскія ложы з характэрнымі назвамі «Еднасць» (1910), «Літва» (1911), «Беларусь» (1914) і «Вялікі ўсход Літвы» (1915) сталі цэнтрамі прапаганды «краёвай ідэалогіі» у яе ліберальна-дэмакратычным варыянце і ў вялікай ступені паспрыялі яе пашырэнню сярод дзеячоў польскіх, беларускіх, літоўскіх, рускіх і яўрэйскіх нацыянальна-дэмакратычных партый, таварыстваў і арганізацый, якія былі членамі гэтых лож. Міхал Ромер лічыў (адзначыўшы гэта ў сваім дзённіку), што існаванне Расійскай імперыі ставіць перашкоду ў рэалізацыі канечнай мэты «краёвай ідэі» — стварэння самастойнай дзяржавы (з літоўска-беларускіх зямель) на дэмакратычных прынцыпах.
Менавіта Міхал Ромер да мая 1915 г. стаў галоўным ініцыятарам наладжвання кантактаў паміж лідарамі розных нацыянальна-дэмакратычных рухаў у краі (галоўным чынам, у Віленскай губерні) — польскага (Аляксандр Заштаўт, Браніслаў Крыжаноўскі, Вітальд Абрамовіч, Ян Пілсудскі, Уладзіслаў Асмалоўскі, Юліуш Сумарок, Казімір Астахевіч, Эдвард Сакалоўскі, Зыгмунт Нагродскі і інш.), беларускага (Антон Луцкевіч, Іван Луцкевіч, Аляксандр Уласаў, Вацлаў Ластоўскі, Янка Купала і інш.), літоўскага (Ёнас Вілейшыс, Міколас Шляжавічус, Вацловас Біржышка, Міколас Біржышка, Сцяпонас Кайрыс, Юргіс Шайліс, Вацловас Бельскіс, Андрус Булёта, Данатас Маліноўскас, Феліцыя Барткевічэне-Павіцкайтэ і інш.), рускага (Іван Прозараў) і яўрэйскага (Маісей Брамсон, браты Ежы Ром і Эліяш Ром, інш.). Формай супрацоўніцтва паміж імі (абмена думак і выпрацоўкі ініцыятыў) сталі ў 1910—1916 гг. неафіцыйныя сустрэчы ў Вільні на прыватных кватэрах (Міхала Ромера, Аляксандра Заштаўта, Ёнаса Вілейшыса і інш.) і сходы ў рамках масонскіх лож. У 1912 г. масонскія ложы краёўцаў-дэмакратаў «Еднасць» (1910) і «Літва» (1911) увайшлі ў склад парамасонскай арганізацыі «Вялікі ўсход народаў Расіі» (звыш 40 лож Расійскай імперыі), за якой стаялі расійскія канстытуцыйныя дэмакраты (кадэты), абяцаўшыя народам Расійскай імперыі ператварэнне імперыі ў федэрацыю.
Поспехам краёўцаў-дэмакратаў стала выданне з пачатку лістапада 1911 г. штотыднёвіка «Przegląd Wileński» (1911—1915), які абараняў пазіцыі «краёвага грамадзянства», лічыў літоўска-беларускія землі асобным «Краем» з адметнымі інтарэсамі, звязваў яго будучыню з тэрытарыяльнай цэласнасцю і правам усіх карэнных народаў самастойна вырашаць свой лёс і развіваць культуру на роднай мове, выступаў супраць усіх праяў шавінізму і неталерантнасці. Прынцыпы «краёвай ідэалогіі» ў яе ліберальна-дэмакратычным варыянце пачалі адлюстроўвацца і ў артыкулах газет мясцовых дэмакратычных рухаў — «Наша ніва», «Kurier Krajowy» (1912—1914), «Вечерняя газета» (1912—1915), «Lietuvos ūkininkas», «Lietuvos žinios» і інш. Нягледзячы на каардынацыю і супрацоўніцтва, паміж лідарамі нацыянальна-дэмакратычных рухаў пастаянна ўзнікалі дробныя непаразуменні і мікраканфлікты.
Спроба Ромера ў 1912 г. наладзіць кантакт з лідарамі Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі не ўдалася, бо яны ўжо канчаткова адмежаваліся ад «краёвай ідэі». Аднак маюцца звесткі пра пэўныя кантакты ў 1911—1915 гг. віленскіх масонскіх лож краёўцаў-дэмакратаў з такімі мінскімі масонамі як Эдмунд Івашкевіч, Ігнат Віткевіч, Канстанцін Дзямідэцкі-Дзямідовіч, Ежы Асмалоўскі і інш., якія былі важнымі членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі і Магілёўскага таварыства сельскай гаспадаркі. Менавіта ў гэты час лідары Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі Эдвард Вайніловіч і Раман Скірмунт, а таксама Магдалена Радзівіл (з Мінскай губерні) і Тэрэза Гардзялкоўская (з Магілёўскай губерні) працягвалі ці пачыналі аказваць пэўную фінансавую падтрымку беларускамоўным выданням, у тым ліку газеце «Наша ніва».
Краёўцы-дэмакраты арганізоўвалі ў Вільні і краі інфармацыйную падтрымку (праз каардынацыю ў сваіх масонскіх ложах і праз прэсу сваіх скансалідаваных нацыянальна-дэмакратычных рухаў) сваім кандыдатам на выбарах у Дзяржаўную Думу і мясцовае гарадское самакіраванне, але заўсёды іх кандыдаты не атрымлівалі большасці, саступаючы прыхільнікам польскіх эндэкаў ці прадстаўнікам «рускай курыі». Міхал Ромер таксама імкнуўся забяспечыць падтрымку «краёвай ідэі» сярод розных арганізацый польскамоўнай моладзі Віленшчыны, але гэта не ўдалося — і новае пакаленне польскамоўнага насельніцтва Віленшчыны пачало актыўна падтрымліваць ідэі польскіх эндэкаў, ідэі незалежнасці Польшчы і пазней звяртаць увагу на польскія легіёны Юзафа Пілсудскага.