cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ваенныя рэформы ў Беларусі (1994—2005)
Дзейнасць Мальцава
У другой палове 1990-х гадоў Лукашэнка шукаў на пасаду міністра абароны чалавека, здольнага правесці сур’ёзныя пераўтварэнні. Спярша на гэтай пасадзе знаходзіўся Анатоль Касценка. Затым прыйшоў Леанід Мальцаў, якога пазней змяніў Аляксандр Чумакоў. Аднак у сакавіку 2001 года абароннае ведамства зноў перададзена Мальцаву. Другі раз Лукашэнка даў міністру поўны карт-бланш у ажыццяўленні пераўтварэнняў у войсках.
Перш за ўсё ў пачатку 2000-х былі абноўлены Канцэпцыя нацыянальнай бяспекі і Ваенная дактрына Рэспублікі Беларусь, а таксама шэраг іншых важных дакументаў.
Важнай асаблівасцю вучэння стаў удзел у ім сіл пагранічных і унутраных, а таксама ваенізаваных падраздзяленняў МНС. Усе сілавыя структуры дзейнічалі пад кіраўніцтвам міністра абароны і Генеральнага штаба. Пры распрацоўцы задумы і плана вучэння максімальна выкарыстаны вопыт баявых дзеянняў апошніх гадоў у розных «гарачых кропках». Асабліва пад увагу браўся Югаслаўскі канфлікт. Зыходзячы з яго адпрацавана арганізацыя інфармацыйнага проціборства з выкарыстаннем сродкаў радыёэлектроннай барацьбы і аператыўнай маскіроўкі.
Відавая структура
1 лістапада 1994 года Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь было пераведзена на новы штат. Адбыўся пераход на двувідавую структуру Узброеных Сіл: сухапутныя войскі і ваенна-паветраныя сілы.
У снежні 2001 года на базе 28-га армейскага корпуса (былая 28-я армія) створана Заходняе аператыўнае камандаванне. Адначасова 65-ы армейскі корпус (сфармаваны ў 1994-м з 7-га армейскага корпуса, які ў 1993-м створаны на базе 7-й танкавай арміі) ператвораны ў Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне.
У тым жа годзе праведзена аб’яднанне Ваенна-паветраных сіл і войскаў СПА ў адзіную структуру. У аснову былі пакладзены вынікі, атрыманыя ў ходзе глыбокіх тэарэтычных даследаванняў у галіне вядзення ўзброенай барацьбы ў сучасных умовах. На практыцы і ў якасці эксперыменту праца аб’яднанага штаба ВПС і войскаў СПА ўпершыню была апрабавана падчас вучэння «Нёман-2001». Рэальна ацэньваючы важнасць аператыўнасці кіравання сіламі і сродкамі выяўлення і паражэння паветранага праціўніка, у 2002 годзе было ажыццёўлена фарміраванне двух аператыўна-тактычных камандаванняў ВПС і войск СПА — Заходняга і Паўночна-заходняга.
Мабільныя сілы
У чэрвені 1995 года Аляксандр Лукашэнка выдаў указ аб стварэнні мабільных сіл, у якія ўвайшлі 103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія, перафарматаваная ў брыгаду, і 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада. У верасні падраздзяленні ПДВ зарабілі ў новым фармаце.
У верасні 1995 года на базах 103-й дывізіі і 38-й брыгады створаны 38-ы, 317-ы і 350-ы асобныя гвардзейскія мабільныя брыгады, а таксама 357-ы асобны гвардзейскі навучальнага батальён. У 2002 годзе 317-я, 350-я брыгады і 357-ы батальёна аб’яднаны ў 103-ю брыгаду, чые асобныя батальёны атрымалі нумары 317, 350 і 357. На базе падраздзялення сфармаваны 33-ы асобны атрад спецназа, які атрымаў сакрэтнае найменне «СДА» (спецыяльны дыверсійны атрад). У 2005-м там жа ўтворана міратворчая рота.
Мабільныя часці ўвайшлі ў склад сухапутных войскаў. Агульнае кіраўніцтва падраздзяленняў ажыццяўляла ўпраўленне мабільных сіл.
У пачатку 2000-х гг. мабільныя брыгады былі перападпарадкаваны Генеральнаму штабу, а ў складзе аператыўнага ўпраўлення створаны аддзел сіл спецыяльных аперацый, што павысіла ўзровень арганізаванага кіравання мабільнымі часцямі і падраздзяленнямі спецпрызначэння. У 2004-м аддзел рэарганізаваны да ўпраўлення.
Пры стварэнні мабільных войск меркавалася, што задачы ў іх будуць агульнавайсковымі. На вучэннях падраздзяленням даручалі весці як наступальныя, так і абарончыя дзеянні, а таксама прыкрыццё асобных кірункаў. Мабільнасць, што з’яўлялася галоўнай іх перавагай, камандаванне фактычна не выкарыстоўвала. Аднак пазней злучэнні мабільных сіл сталі адпрацоўваць асобныя задачы спецыяльных дзеянняў, звязаныя, у асноўным, з процідзеяннем незаконным узброеным фарміраванням і дэсантна-дыверсійным сілам праціўніка.
Тэрытарыяльная абарона
У пачатку 2000-х, ва ўмовах скарачэння колькасці Узброеных Сіл і зніжэння ўзроўню ўзбраенняў, адным з найбольш эканамічных шляхоў кампенсацыі сіл і сродкаў, падтрымання абараназдольнасці дзяржавы на належным узроўні стала арганізацыя тэрытарыяльнай абароны. Ваеннае камандаванне прыйшло да высновы, што пагроза для краіны можа адыходзіць не толькі ад замежнай дзяржавы, але і ад экстрэмісцкіх і тэрарыстычных груповак. Зыходзячы з войнаў у Афганістане і Чачні, дзе значна пашырыліся і павялічыліся маштабы шкоды ад дыверсійнай работы, паўстала неабходнасць стварэння тылавых ахоўных падраздзяленняў. Гістарычны вопыт, асабліва Вялікая Айчынная вайна, паказаў, што ў выпадку поўнамаштабнай вайны партызанскія аперацыі здольныя значна скаваць і аслабіць сілы працiўнiка. Усе гэтыя фактары спрыялі стварэнню тэрытарыяльных войскаў.
У 2002 годзе на Барысаўскім ваенным палігоне ў ходзе аператыўна-тактычнага вучэння «Бярэзіна-2002» упершыню былі адпрацаваны практычныя дзеянні тэрытарыяльных войскаў.
Ваенна-прамысловы комплекс
30 снежня 2003 года выходзіць указ Прэзідэнта № 599. На падставе дакумента кантралюючыя і каардынуючыя функцыі ў дзейнасці ўсіх арганізацый ВПК краіны перададзены Дзяржаўнаму ваенна-прамысловаму камітэту, што дазволіла павялічыць эфектыўнасць і выніковасць работы ў ваенна-тэхнічнай сферы, надаўшы ёй належную сістэмнасць, упарадкаванасць і планавы характар.
З гэтага моманту пачалася мадэрнізацыя раней распрацаваных узораў і даўно наяўных у распараджэнні Беларусі ўзбраенняў. У краіне наладжаны выпуск айчынных сродкаў і сістэм агнявога паражэння, ваеннай радыёэлектронікі, оптыкі, оптаэлектронікі, праграмных комплексаў для ваенных інфармацыйных сістэм і сістэм кіравання зброяй. Вырабы былі прадстаўлены на спецыялізаваных міжнародных выставах і салонах. Распрацоўкі беларускага ВПК зацікавілі замежных пакупнікоў, якія актыўна куплялі яго прадукцыю.
Раней абаронны сектар беларускай эканомікі быў раз’яднаны па прычыне ведамаснай прыналежнасці да розных галінах прамысловасці.
Адукацыйны комплекс
У канцы 1990-х і пачатку 2000-х праведзены якасныя пераўтварэнні сістэмы ваеннай адукацыі. Завершана перабудова сістэмы падрыхтоўкі малодшых камандзіраў і ваенных спецыялістаў. Створана сістэма падрыхтоўкі спецыялістаў, падобную ваеннай навучальнай установе. На базе навучальных палкоў 72-га АВЦ створаны школы падрыхтоўкі малодшых спецыялістаў. Пры гэтым функцыі забяспечвання ляглі на цэнтры тылавога і тэхнічнага забеспячэння. У выніку павышана якасць падрыхтоўкі курсантаў, выключаны іх адрыў ад баявой падрыхтоўкі. На базе цэнтра створана таксама школа прапаршчыкаў. У перыяд з 2001 па 2005 год у ёй прайшлі навучанне больш за 2100 чалавек, у тым ліку звыш за сто жанчын.
У дзяржаўных ВНУ пачалося выкладанне ваенных дысцыплін. У 2004 годзе створаны ваенны факультэт у Гродзенскім дзяржаўным універсітэце. Падрыхтоўка ў грамадзянскіх ВНУ у некалькі разоў танней, чым падрыхтоўка гэтых спецыялістаў у ваенных навучальных установах іншых дзяржаў, таму атрымалася некалькі зэканоміць. Адначасова, з улікам таго, што колькасць афіцэраў запасу значна перавышала патрэбы Узброеных сіл, а па шэрагу спецыяльнасцяў малодшых ваенных спецыялістаў адчуваўся пэўны дэфіцыт, з 2003 года вырашана перайсці да навучання на ваенных факультэтах і кафедрах студэнтаў па праграме малодшых спецыялістаў.
Важны крок быў зроблены 17 мая 1995-га, калі ўказам прэзідэнта заснавана Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь. Яна стала галаўным установай адукацыі ў сістэме падрыхтоўкі, перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі ваенных кадраў. ВНУ атрымаў сем факультэтаў — агульнавайсковы, сувязі і аўтаматызаваных сістэм кіравання, факультэт ракетных войскаў і артылерыі і ракетна-артылерыйскага ўзбраення, супрацьпаветранай абароны, ваеннай разведкі, авіяцыйны, унутраных войскаў. Запушчана падрыхтоўка спецыялістаў па 19 спецыяльнасцях, 6 напрамках і 31 спецыялізацыі. Выкладчыцкі калектыў быў укамплектаваны каля 700 выкладчыкамі, сярод якіх 20 дактароў і 250 кандыдатаў навук, 25 прафесараў і 200 дацэнтаў.
Акадэмія створана на базе дзвюх устаноў — Мінскага вышэйшага ваеннага інжынернага і Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага.
Ідэалагічная работа
Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь у першай палове 1990-х перажывала крызіс. Сітуацыю ратавалі толькі энтузіясты з ліку афіцэраў. У 1995—2003 гадах у напрамку ідэалагічнай работы былі праведзены розныя эксперыменты і даследаванні, якія пазней прывялі да з’яўлення эфектыўных і ўстойлівых мадэляў кіравання, умацаваўшы парадак у арміі. У ходзе рэформаў 2004—2005 гадоў і стварэння галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы выхаваўчая дзейнасць была канчаткова ўпарадкавана.
У першай палове 2000-х гадоў распрацавана новая прававая база для ідэалагічнай работы, зменены некаторыя яе аспекты. Калі раней выхаваўчая дзейнасць праводзілася выключна з вайскоўцамі, то зараз у яе ўключаны і грамадзянскія работнікі Узброеных сіл. У 1994—2004 гадах палітычная работа праводзілася ў сістэме дзяржаўна-прававой падрыхтоўкі. У 2005 годзе замест заняткаў па дзяржаўна-прававой падрыхтоўцы ўведзены заняткі па ідэалагічнай падрыхтоўцы.
У аснову пакладзена афіцыйная дзяржаўная ідэалогія, так званая «ідэалогія беларускай дзяржавы» — юрыдычна аформленая сістэма ідэй, ідэалаў і каштоўнасцяў, якая адлюстроўвае мэты і асаблівасці беларускага шляху грамадскага развіцця. Базавыя прынцыпы і мэты развіцця беларускай дзяржавы замацаваны ў канстытуцыі. У падмурку знаходзяцца бяспека, тэрытарыяльная цэласнасць, незалежнасць, суверэнітэт і дабрабыт грамадзян. Забеспячэнне гэтага непасрэдна звязана з функцыямі і задачамі Узброеных Сіл.
Барацьба са злачыннасцю
У 2001—2009 гадах Леанід Мальцаў дасягнуў значных поспехаў у справе навядзення парадку ў войску. У прыватнасці, значна скарочаны выпадкі дзедаўшчыны, злачыннасці і самагубстваў у воінскіх часцях.
Беларусь мела самы нізкі ўзровень злачыннасці сярод армій свету. Каэфіцыент злачыннасці (колькасць правапарушэнняў на 1 тыс. вайскоўцаў) у 2005 г. складаў 3,4 %, у той час як у 1994 — 10,9 %. У 2008 г. індэкс злачыннай актыўнасці ў беларускіх Узброеных Сілах склаў 3,6. У сваю чаргу, у 1994 г. колькасць самагубстваў ва Узброеных сілах складала 42 выпадкі на 100 тыс. вайскоўцаў, у той час у 2008 г. яно скарацілася амаль у 4 разы, прычым усе яны звязаны выключна з балючымі станамі, а не з нестатутнымі ўзаемаадносінамі. Па даных Мінабароны, калі ў 2008 г. у цэлым па краіне пазбаўлялі сябе жыцця прыкладна 3 чалавекі з 10 тыс., то ў арміі гэты паказчык складаў каля 1 на 10 тыс. чалавек — у тры разы менш.
Вынікі
У другой палове 1990-х удалося вырашыць многія праблемы, звязаныя са стварэннем органаў ваеннага кіравання, падрыхтоўкі кадраў. Была рэфармавана большасць аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей і ўстаноў, уведзены прынцып тэрытарыяльнага камплектавання войскаў вайскоўцамі тэрміновай службы, аптымізавана сістэма падрыхтоўкі войскаў.
Актыўнае развіццё атрымаў новы від ваеннай службы — ваенная служба па кантракце.
У 2005 годзе было завершана рэфармаванне, створаны ўсе сістэмы, неабходныя для функцыянавання арміі ў новых умовах. Былі дасягнуты станоўчыя вынікі па ўсіх асноўных напрамках пераўтварэнняў: ва ўдасканаленні сістэмы кіравання, умацаванні базы мабілізацыйнага разгортвання і аптымізацыі арганізацыйнай структуры, удасканаленні сістэмы камплектавання войскаў і падрыхтоўкі малодшых ваенных спецыялістаў, а таксама сістэмы ваеннай адукацыі. У наступным будаўніцтва і развіццё Узброеных Сіл ажыццяўляліся ў дынамічнай абстаноўцы. На аснове глыбокага аналізу ваенна-палітычнага становішча, вынікаў навуковых даследаванняў, а таксама абагульнення вопыту ваенных канфліктаў, вынікаў аператыўнай падрыхтоўкі, у тым ліку буйнамаштабных вучэнняў, былі распрацаваны планы будаўніцтва і развіцця армія на кожнае пяцігоддзе.
Іорыс Івенс
Іорыс Івенс (Joris Ivens,, Наймеген — , Парыж) — галандскі рэжысёр дакументальнага кіно, камуніст па перакананнях.
Творчасць
З'яўляецца адным з найвялікшых мастакоў-дакументалістаў. Асноўныя матывы творчасці: чалавек за працай, чалавек, які змагаецца з прыродай і сацыяльным прыгнётам. Быў сведкам многіх паваротных падзей гісторыі. Цалкам не цікавячыся дэпрэсіўнымі аспектамі чалавечай дзейнасці, захапляўся барацьбой чалавецтва, яго будаўніцтвам і творчасцю. Прыхільнік напрамку «сінема верытэ», як адлюстравання сацыяльнай рэальнасці, прасоўваў ідэі Дзігі Вертова на Захадзе.
Першамайская
Першама́йская — шматзначны тэрмін.
Станцыі метро
«Першама́йская» — назва станцыяў метрапалітэну ў гарадах:
Пылкюла (прыпыначны пункт)
Пылкюла (Põllküla) — прыпыначны пункт Эстонскай чыгункі ў павеце Хар’юмаа. Знаходзіцца ў вёсцы Пылкюла на лініі Кейла — Палдыскі.
Навасёлкі (Шчучынскі сельсавет)
Навасёлкі (, Новосёлки) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Шчучынскага сельсавета.
1958 год у гісторыі літаратуры
1958 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Карысць
Кары́сць (, Корысть) — вёска ў Беларусі, у Салігорскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Зажэвіцкага сельсавета.
Падгайцы
Назву Падга́йцы маюць:
Пінскае партызанскае злучэнне
Пінскае партызанскае злучэнне — дзейнічала пад кіраўніцтвам Пінскага падпольнага абкома КП(б)Б. Падпольны абком у лістападзе 1942 года стварыў штаб партызанскіх атрадаў Пінскай вобласці, які да студзеня 1943 года наладзіў сувязь і аб’яднаў партызанскія атрады Камарова (Каржа), імя Шчорса (у красавіку 1943 перададзены Брэсцкаму партызанскаму злучэнню), В. А. Васільева, імя Кірава, імя Чапаева, В. А. Дамброўскага, імя Суворава, імя Лазо, «За савецкую Беларусь», імя М. Ц. Шыша (усяго 1855 партызан).
Камандаванне
Упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і БШПР па Пінскай вобласці, сакратар Пінскага падпольнага абкома КП(б)Б Аляксей Яўхімавіч Кляшчоў.
Камандзіры:
Вольны горад
Вольны горад, Свабодны горад (Freie Stadt) — самастойнае тэрытарыяльна-палітычнае ўтварэнне.
Пінскае партызанскае злучэнне
Камандаванне
Для кіраўніцтва партызанскім рухам у Пінскім, Іванаўскім, Лагішынскім, Драгічынскім, Жабчыцкім раёнах у студзені 1943 года створаны міжраённы штаб, (у красавіку 1943 года скасаваны), у які ўваходзілі 1-ы сакратар Іванаўскага падпольнага РК КП(б)б Фёдар Сямёнавіч Кунькоў, М. Л. Праходскі, С. Ц. Бандарэнка. Для арганізацыі партызанскага руху і аб’яднання асобных груп і атрадаў у Столінскі і Давыд-Гарадоцкі раёны была накіравана група (14 чалавек) на чале з Х. І. Севасцьянчыкам і П. П. Тамілавым.
Склад
У 1943 годзе ў складзе злучэння сфарміравана сем брыгад: і асобны (штабны) партызанскі атрад імя І. І. Чуклая; усяго 8431 партызан.
Вольны горад
Гісторыя
Такія гарады набылі амаль усе правы дзяржаўнай улады: фарміраваць войскі, спаганяць падаткі, часам вышэйшага суда. Вольныя гарады знаходзіліся ў залежнасці ад імператара і па прававым становішчы набліжаліся да імперскіх гарадоў. Вольнымі гарадамі былі ці афіцыйна з'яўляюцца, напрыклад: Кёльн, Майнц (да 1462 года), Аўгсбург і Базель.
Пінскае партызанскае злучэнне
Склад
У лютым — сакавіку і 7 — 14 ліпеня 1944 года злучылася з Чырвонай Арміяй.
Вольны горад
Гісторыя
Пасля распаду I Рэйха некалькі такіх гарадоў — Любек, Гамбург, Брэмен і Франкфурт-на-Майне — заставаліся вольнымі (суверэннымі ў сэнсе міжнароднага права) гарадамі.
Пінскае партызанскае злучэнне
Склад
Аляксею Яўхімавічу Кляшчову і Васілю Захаравічу Каржу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Вольны горад
XX стагоддзе
У XX стагоддзі вольнымі гарадамі былі Данцыг (1920—1939) і Фіумэ (1920—1924), якія кіраваліся Лігай Нацый, Мемель (1922), Парыж (лета 1940 г.).
Некаторыя з сярэднявечных свабодных гарадоў, як, напрыклад, Гамбург, да гэтага часу захоўваюць гэту назву. Гарады Гамбург і Брэмен (разам з Брэмерхафен), як найбольш буйныя сярод сучасных «вольных» гарадоў, маюць палітыка-прававы статус землі ФРГ.
Орша-Цэнтральная
О́рша-Цэнтра́льная (, Орша-Центральная) — станцыя Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Віцебскай вобласці. Размешчана ў горадзе Оршы. Буйны чыгуначны вузел. Праз Оршу-Цэнтральную праходзяць чыгункі на Віцебск, Лепель, Магілёў, Крычаў і Краснае.
Адмаўленне генацыду армян
Асноўныя аргументы рэвізіяністаў, супрацьстаялых дамінантным у акадэмічнай супольнасці паглядам на генацыд армян, зводзяцца да заніжэння колькасці армянскіх ахвяр, адмаўленню мэтанакіраванай палітыкі па знішчэнні армян, перабольшанню ўдзелу саміх армян у антыасманскіх акцыях і забойствах мусульман. Радыкальныя адмаўляльнікі зусім не прызнаюць існаванне значнай армянскай абшчыны на гістарычнай тэрыторыі Турцыі.
Адмаўленне генацыду армян адрозніваецца ад іншых формаў аспрэчання генацыду, што ажыццяўляецца прыватнымі асобамі ці арганізацыямі, тым, што афіцыйна падтрымліваецца Турэцкай і Азербайджанскай рэспублікамі, таксама афіцыйнай гістарыяграфіяй гэтых краін. Гэта надае яму больш рэспектабельны выгляд у акадэмічных колах і робіць яго палітычна матываваным. Турэцкая Рэспубліка прызнае шматлікія армянскія ахвяры, аднак усебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, прыкладам, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі.
У Францыі і Швейцарыі былі прыняты законы пра адказнасць за адмаўленне генацыду армян, французскі закон быў скасаваны, як не адпаведны прынцыпу свабоды слова.
Гістарычны кантэкст
250px|thumb|[[Мустафа Кемаль Атацюрк Прамова ў снежні 1919 года(фрагмент) :
«Што б ні адбылося з немусульманамі ў нашай краіне, гэты вынік іх варварскага прытрымлівання палітыкі сепаратызму, калі яны сталі прыладай вонкавай інтрыгі і злоўжылі сваімі правамі. Напэўна, ёсць шмат прычын для апраўдання адбытых у Турцыі непажаданых падзей. І хачу вызначана сказаць, што гэтыя падзеі па маштабах далёкія ад тых форм прыгнёту, якія без якога-небудзь апраўдання былі здзейснены ў краінах Еўропы.»]]
Палітыка Турцыі ў дачыненні генацыду армян была сфармулявана Мустафой Кемалем Атацюркам, які ў праграмнай прамове ў Анкары ў 1919 годзе прывёў усе класічныя апраўданні гвалтоўнай агрэсіі: вінаватасць ахвяры; усё было не так дрэнна, іншыя паступілі б яшчэ горш. Кемаль проста ўсклаў віну на армян і высока ацаніў талерантнасць мусульман Асманскай імперыі; ён таксама атачыў сябе людзьмі, якія бралі ўдзел у знішчэнні армян.
У 1926 годзе нацыянальны сход Турцыі прыняў закон пра пенсіі ўдовам і сіротам членаў Іціхат, забітых армянамі ў рамках аперацыі адплаты «Немезіс», а таксама пакараных смерцю па рашэнні. У кастрычніку 1927 года на з'ездзе Рэспубліканскай партыі Турцыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася турэцкая нацыя. Гэты тэкст быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і прадстаўляўся дзяржавай як сакральны. Згодна гэтай гісторыі, генезіс турэцкай нацыі пачаўся ў 1919 годзе, а ў яе фармаванні бралі ўдзел вылучна мусульмане, перадусім, турэцкія. Прамова славіла туркаў і выкрывала хрысціянскія меншасці і Захад. Гістарычная канцэпцыя Атацюрка ігнаравала традыцыйную поліэтнічнасць турэцкага грамадства, якая склалася гістарычна. У калектыўным міфе пра Турэцкую Рэспубліку не было месца для этнічных меншасцей: армян, курдаў, грэкаў, а пра гвалт над імі ў дарэспубліканскі перыяд і пасля яго замоўчваўся. Да цяперашняга часу крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытыку ў адносінах да кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымым яе абмеркаванне ў турэцкім грамадстве.
У 1919 годзе Вярхоўным камісарам ЗША ў Турцыі быў прызначаны адмірал Марк Брысталь (Mark Lambert Bristol), які быў шчыра перакананы, што Вільсанаўская Арменія як буфер паміж Іракам і Савецкай Расіяй служыць на карысць толькі Францыі і Вялікабрытаніі. У эканамічнай сферы Брысталь імкнуўся замацаваць амерыканскі ўплыў у Турцыі. «Падазроныя» нацыянальныя меншасці ўспрымаліся ім як пагрозлівыя стабільнасці Турцыі. Палітыка ЗША выходзіла з таго, што дзяржава Арменія не зможа самастойна існаваць без вонкавай абароны, а гэтай абаронай магла быць толькі Савецкая Расія. З першых жа дзён знаходжання ў Стамбуле Брысталь пачаў крытыкаваць дзеянні амерыканскіх арганізацый па дапамозе армянам і супрацівіўся спробам арганізацыі «Блізкаўсходняя дапамога» (Near East Relief) вывезці з Турцыі армянскіх сірот, заявіўшы, што «лепш ахвяраваць гэтымі сіротамі, калі гэта патрэбна для ўсталявання даверу». Таксама Брысталь супрацівіўся спробам выслабаніць армянскіх жанчын, якія патрапілі ў турэцкія сем'і. Падчас масавага абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй, пачатага ў 1922 годзе, Брысталь ахарактарызаваў грэкаў і армян як «п'явак, якія на працягу стагоддзяў высмоктваюць кроў», і публічна заявіў, што ўсе хрысціяне павінны пакінуць Турцыю і пасяліцца ў іншым месцы. Усё гэта выдатна спалучалася з нацыяналістычнай і антыхрысціянскай рыторыкай Іціхат і кемалістаў.
Місіянерская літаратура ў ЗША галоўным чынам была станоўча наладжана да армян і адмоўна да туркаў, і, апроч таго, падзеі 1915 года было цяжка інтэрпрэтаваць у карысць Турцыі. Для стварэння «балансу» Брысталь перамяншаў колькасць армянскіх ахвяр ці зусім адмаўляўся іх прызнаваць. У лютым 1920 года ён сумысля дэзынфармаваў Дзярждэп ЗША пра, заяўляючы, што там не было ахвяр. У тых выпадках, калі яму даводзілася тлумачыць масавыя забойствы, Брысталь заяўляў, што гэтым займаліся «ўсе народы ў гэтай частцы свету». Яшчэ адным актыўным прыхільнікам перагляду паглядаў на тое, што адбылося, быў адмірал Колбі Чэстэр (Colby Mitchell Chester), які напісаў у 1922 годзе, што Асманскі ўрад за вялікія грошы перавозіў армян у самыя цудоўныя раёны Сірыі, дзе клімат напамінаў Фларыду. Гэтыя сцвярджэнні ўтрымвалі элементы, надалей прынятыя прыхільнікамі тэорыі адмаўлення генацыду армян: мінімізацыя армянскіх страт, адмаўленне намеру забойства армян, вінавачанні ахвяр забойстваў і еўрапейцаў, падвышаная ўвага да турэцкіх страт. Брысталь таксама дэзынфармаваў Дзярждэп пра жорсткае прыгнечанне туркамі курдскіх паўстанняў, апісваючы іх як «выдатны подзвіг турэцкай арміі». У 1923 годзе была створана арганізацыя «Амерыканскія сябры Турцыі» (American Friends of Turkey), якую пазней узначаліў Брысталь.
У 1951 годзе амерыканскі прафесар Льюіс Томас (Lewis Thomas) з суаўтарамі апублікаваў кнігу «Злучаныя Штаты, Турцыя і Іран» у серыі «Бібліятэка вонкавай палітыкі Амерыкі». Рэдактарам серыі выступіў былы намеснік дзяржаўнага сакратара ЗША (Sumner Welles), які ў прадмове адзначыў фундаментальнае супрацьстаянне паміж туркамі і камунізмам. Апісваючы Турцыю, Льюіс Томас сцвярджаў, што туркі ратавалі сябе, знішчаючы і высяляючы армян. Паводле Томаса, аднастайнасць насельніцтва Турцыі забяспечвае ўстойлівасць краіны, якая з’яўляецца важным партнёрам ЗША. Вучнем Томаса ў Прынстанскім універсітэце быў Стэнфард Шоу, які ў сваю чаргу кіраваў падрыхтоўкай дысертацый Джасціна Мак-Карці і Хіта Лоўры ў Каліфарнійскім універсітэце. Шоу, Мак-Карці і Лоўры сталі ключавымі фігурамі ў адмаўленні генацыду армян у ЗША.
Адмаўленне генацыду: мэты і метады
Адмаўленне генацыду армян ставіць заданне перагляду агульнапрынятага кірунку ў гістарыяграфіі, што мяркуе, што ў 1915 годзе ў Асманскай імперыі праводзілася масавая і мэтная палітыка знішчэнні армянскага насельніцтва.
Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, што адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя. Заходнія дзяржавы падтрымвалі ў гэтым Турцыю, калі гэта супадала з іх зацікаўленасцямі. Так прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі Дызраэлі спрабаваў прадставіць балгарскія забойствы як «кававую плётку», урад Солсберы замоўчваў пра масавыя забойствы 1894—1895 гадоў, Германія ў 1915 годзе займалася масавымі фальсіфікацыямі з мэтай абяліць сябе і свайго саюзніка Турцыю. Дзве найболей уплывовыя краіны на Блізкім Усходзе, ЗША і Вялікабрытанія, у змове з Турэцкай Рэспублікай, прыкладалі ўсе магчымыя высілкі для адмаўлення масавых забойстваў армян, і ўсё ж праблема генацыду армян не страціла актуальнасць.
Турэцкая Рэспубліка ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнання генацыду Турцыя пагражае дыпламатычнымі і іншым дзяржавам і рэпрэсіямі ўласным меншасцям.
Тэзы
Аргументы прыхільнікаў тэорыі адмаўлення генацыду звычайна ўяўляюць мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў :
Тэза правакацыі
Гістарычна першым аргументам адмаўлення генацыду армян з’яўляецца т.зв. «тэза правакацыі» (тэрмін уведзены ), які сцвярджае наступнае:
Тэза правакацыі аперуе ідэалагічнымі паняццямі і не спрабуе разглядаць якія-небудзь адмоўныя рысы асманскага грамадства. Ён ігнаруе таксама прычыны супраціву армян і лаяльнасць большасці армянскага насельніцтва турэцкай дзяржаве. Упершыню гэта тэза была высунутая міністрам унутраных спраў Асманскай імперыі Талаатам, якія апраўдваюць дэпартацыю армян ванскім паўстаннем 1915 года. Альтэрнатыўная інтэрпрэтацыя была прапанавана паслом ЗША ў Асманскай імперыі. Засноўваючыся на данясеннях амерыканскіх місіянераў, якія апісалі зверствы асманскіх салдат над армянскім насельніцтвам замест пераследу адступалых рускіх войскаў, Маргента прыйшоў да высновы, што падзеі ў Ване паслужылі толькі нагодай для пачатку мэтнага знішчэння армянскага насельніцтва Турцыі.
Пазней тэза правакацыі была падтрыманая заходнімі гісторыкамі і, а таксама турэцкімі гісторыкамі, якія сцвярджалі, што армянскія рэвалюцыянеры свядома ахвяравалі суайчыннікамі ў імя стварэння незалежнай армянскай дзяржавы.
Крытыкі гэтай тэзы зважаюць, што армянскія рэвалюцыйныя групы паўсталі, калі былі вычарпаны іншыя спосабы барацьбы за выжыванне армян і што гэтыя групы былі ўзорам і прадметам захаплення для радыкальных младатурак. Крытыкі бачаць яшчэ менш сэнсу ў тэзе правакацыі, калі разглядаюцца падзеі пасля 1896 года і асабліва пасля 1908 года, калі, нягледзячы на лаяльнасць пераважнай большасці армянскага насельніцтва і працу армянскіх партый у парламенце Асманскай імперыі, дыскрымінацыя і забойствы армян не спыніліся (найболей вядомы выпадак ). адзначае, што гэты аргумент заснаваны на ўспрыманні дзеянняў Асманскай дзяржавы толькі ў якасці зваротных, ігнараванні дзяржаўнай ідэалогіі і завышэнні значэння армянскіх рэвалюцыянераў. Гісторык прыводзіць прыклады шматлікіх генацыдаў ад да распаду Югаславіі, калі забіваючы бок матываваў свае дзеянні супрацівам ахвяры. Пярэчачы тэзе правакацыі, адзначае, што ён супярэчыць храналогіі, бо першая дэпартацыя армян адбылася 8 красавіка 1915 года ў горадзе Зейтун і прыводзіць у прыклад Стэнфарда Шоу, які, апраўдваючы дзеянні турэцкіх улад у кнізе па гісторыі сучаснай Турцыі, ніяк не згадвае папярэднія армянскаму паўстанню ў Ване (сярэдзіна красавіка 1915 года) дэпартацыі і забойствы армян.
Абмен насельніцтвам
Найболей вядомым выразнікам гэтага пункту погляду з’яўляецца адзін са студэнтаў Шоу —. Аналізуючы механізмы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва падчас войн 1912—1923 гадоў і міждзяржаўныя пагадненні пра абмен насельніцтвам, Мак-Карці прыходзіць да высновы, што армяне сталі часткай агульнай палітыкі «абмену насельніцтвам». Крытыкі гэтага аргумента паказваюць, што, хоць праца Мак-Карці карэктна апісвае часта недаацэненыя гісторыкамі пакуты перамяшчаемых мусульманаў і паказвае, што этнічны нацыяналізм быў уласцівы не толькі ўраду младатурак, аднак, яго інтэрпрэтацыя армянскай праблемы вельмі спрэчная і неправамерна экстрапалюе гэту сітуацыю на армян. На думку крытыкаў, Мак-Карці апісвае «абмен мусульманскага і армянскага насельніцтва» выходзячы з няслушных пасылак, што армяне мелі на той момант дзяржаву, з якой здзяйсняўся гэты абмен, і ўяўленні младатурак як урада, залучанага ў знішчэнне армян непераадольнай гістарычнай сілай. Сцвярджэнне Мак-Карці пра немагчымасць унікнуць масавай гібелі армян у практыцы абмену насельніцтвам падрывае пазіцыі іншага спосабу адмаўлення, «тэзы правакацыі», бо мяркуе масавую гібель армян па-за залежнасцю ад жадання армянскіх рэвалюцыянераў справакаваць рэпрэсіі.
Дэмаграфічны аргумент
Першым гісторыкам, які выкарыстаў дэмаграфічны аргумент для адмаўлення генацыду армян, быў Стэнфард Шоу. У першым выданні кнігі «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» ён ацаніў армянскае насельніцтва Асманскай імперыі ў чалавек, а лік ахвяр у  ( у другім выданні). У той жа час, сцвярджае што асманскі перапіс 1914 года найболей верагодны, і ацэньвае лік армян у імперыі ў 1914 годзе ў чалавек. Джасцін Мак-Карці, таксама засноўваючыся на асманскай статыстыцы, заве лік у армян у Асманскай імперыі, з якіх, то бок каля 40 % насельніцтва, загінулі падчас вайны. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць што асманскі перапіс 1844 года паказваў 2,4 мільёна армян, а 1881—1882 гадоў — армян, а гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд, не ў стане вытлумачыць гэта змяншэнне армянскага насельніцтва да 1880 года. Паводле крытыкаў, Асманская імперыя з 1880-х гадоў маніпулявала лічбамі і ў палітычных мэтах удвойчы заніжала лік армян. У якасці доваду некарэктнасці афіцыйнай статыстыкі прыводзіцца і той факт, што, згодна афіцыйным крыніц, сабраны з армян падатак удвойчы перавысіў разліковы, заснаваны на асманскай статыстыцы. Апроч таго, увесну 1915 года губернатар Дыярбакіра паведаміў пра дэпартацыю з вілаета армян, тым часам як паводле афіцыйных дадзеных армянскае насельніцтва складала ўсяго  чалавек.
Параўнальны аргумент
Згодна гэтаму аргументу, Халакост быў унікальным і беспрэцэдэнтным, а знішчэнне армян уяўляе сабою жудасную трагедыю, аднак носіць абмежаваны характар і мае рацыянальныя і палітычныя матывы. Вядомыя даследчыкі генацыду, , Роберт Мелсан, і Майкл Марус прызнаюць, што генацыд армян адбыўся, але быў не таго ж парадку, што Халакост, які яны ўспрымаюць як ірацыянальны і ўнікальны. У апошнія гады пагляды Баўэр і Ліпштат змяніліся. Так, Баўэр заявіў, што сцвярджэнне пра тое, што забойствы армян адбыліся па ваенных прычынах, няслушна, а меў месца запланаваны напад на грамадзянскую меншасць. Буйныя даследчыкі, якія адпрэчваюць генацыд армян на падставе параўнальнага аргумента, гэта (згодна ) і. Варта адзначыць, што подпіс Каца стаіць пад лістом 126 даследчыкаў Халакосту, у якім прызнаецца армянскі генацыд.
Крытыкі пярэчаць, што забойствы армян працягваліся і значна пазней адхілення Іціхат ад улады кемалістамі, і што армяне не былі цалкам знішчаны ў Закаўказзе з-за супраціву савецкіх войскаў. Пярэчачы супраць аргумента пра «ўсеагульнае знішчэнне», крытыкі прыводзяць прыклад, што з паўмільёна нямецкіх яўрэяў з’ехалі ці былі высланы; у Францыі з  яўрэяў загінулі толькі , а лік загінулых еўрапейскіх яўрэяў (60 %) супастаўна з лікам загінулых турэцкіх армян (50—70 %). У сваю чаргу,, аналізуючы сувязі генацыду армян і Халакосту, знаходзіць, што генацыд армян у некаторых адносінах перасягаў Халакост. З пункту погляду Дадрана, у выніку генацыду армян была знішчана вялікая частка армянскай матэрыяльнай культуры і, у адрозненне ад яўрэяў, яны страцілі, а не набылі гістарычную радзіму. Забойствы армян адбываліся больш жорсткімі метадамі, што ўключаюць працяглую агонію ахвяр. Выжылыя ахвяры Халакосту ў выніку, а армяне не. Нарэшце, вінаватыя ў Халакосце былі асуджаны, а вінаватыя ў генацыдзе армян — не.
Сцвярджэнні пра адсутнасць дакументальнага пацверджання
Палітыкі і гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд армян, прыцягваюць аргумент пра адсутнасць дакументаў, што пацвярджаюць факт існавання загадаў асманскіх лідараў, скіраваных на знішчэнне армян. Кіруючы кафедрай міжнародных адносін Бількенцкага ўніверсітэта Анкары мяркуе, што дакументальныя довады палітыкі генацыду адсутнічаюць. Да гэтага ж аргумента звяртаецца і Гюнтэр Леві, які з’яўляецца адзіным гісторыкам, хто фактычна адмаўляе як генацыд армян, так і генацыд амерыканскіх індзейцаў і. Аргументуючы свой пункт погляду ў артыкуле «Revisiting the Armenian Genocide», Леві адзначае, што генацыд армян быў аспрэчаны многімі турэцкімі і заходнімі гісторыкамі. Паводле Леві, тэза пра генацыд армян заснаваная на трох сумнеўных аргументах: рашэннях ваеннага трыбунала 1919 года, ролі ў разне армян і мемуарах Наім-бея, што змяшчаюць тэлеграмы Талаата пра знішчэнне армян. Леві мяркуе, што трыбунал праходзіў пад ціскам Антанты для дыскрэдытацыі рэжыму младатурак і не адпавядае стандартам заходняга правасуддзя. Самай сур’ёзнай праблемай гэтага трыбунала Леві лічыць страту ўсёй яго дакументацыі і немагчымасць усталяваць адпаведнасць матэрыялаў, апублікаваных у турэцкай прэсе, арыгінальным судовым дакументам. У якасці прыкладу Леві прыводзіць праведзены Дадранам аналіз абвінаваўчага заключэння па Вехіб-пашы, тым часам як па звестках Леві, фактаграфічныя матэрыялы суда, выключаючы гэта вінавачанне, згублены. Паводле Леві, сцвярджэнні пра Адмысловую арганізацыю заснаваны не на аргументах, а на здагадках. Аспрэчваючы мемуары Наім-бея, Леві спасылаецца на працу турэцкіх аўтараў Шынасі Арала (Şinasi Orel) і Сурэя Юджа (Süreyya Yuca), якія мяркуюць, што армяне наўмысна знішчылі арыгіналы, каб няможна было давесці фальшывасць дакументаў.
Разгорнутая крытыка артыкула Леві ўтрымваецца ў працы Ваагна Дадрана («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy») і («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey»). Дадран прыводзіць шматлікія прыклады, што паказваюць, што артыкул Леві поўны сумнеўных сцвярджэнняў і абмылаў, у некаторых выпадках свядомых, і што яна паказвае дрэнныя веды Леві турэцкай, а тым больш асманска-турэцкай мовы. Каментуючы шкадаванне Леві з нагоды знікнення архіва трыбунала, Дадран заўважае, што гэта падзея дзіўна супала з захопам Стамбула кемалістамі ў 1922 годзе. Таксама Дадрян мяркуе, што Леві ігнаруе велізарны масіў дакументаў і сведчанняў, супярэчных яго тэзам.
Макдональд, крытыкуючы пазіцыю Леві, згаджаецца з Дадранам у тым, што, кажучы пра акадэмічныя нязгоды і раўнапраўныя пункты погляду на генацыд армян, Леві насамрэч прыводзіць толькі турэцкія і шчыра пратурэцкія крыніцы. Аргументы Леві пра наўмыснае знішчэнне армянамі дакументаў па разаніне Макдональд знаходзіць аналагічнымі аргументам, якія аспрэчваюць дзённікі Ганны Франк і.
Акчам таксама адзначае, што ў працы Леві ўтрымваецца мноства фактычных памылак, службоўцаў дастатковай падставай лічыць, што яна сумнеўная. Пасля крытыкі Дадрана Леві, выкарыстоўваючы гэты артыкул у якасці прадмовы да кнігі, выправіў некаторыя памылкі, тым не менш Акчам знаходзіць мноства фактычных памылак і ў выпраўленым варыянце. Крытыкуючы змястоўную частку артыкула, Акчам адзначае, што нягледзячы на палітычны характар гэтых органаў, сцвярджэнне Леві пра несправядлівасць «суда пераможцаў» з тым жа поспехам можна ўжыць да ўсіх аналагічных суднаў: Нюрнбергскаму працэсу, крымінальнаму суду па былой Югаславіі і інш. Акчам адзначае, што, заяўляючы пра адсутнасць сведчанняў Вехіб-пашы, Леві не ведае, што прэса таго перыяду публікавала яго сведчанні цалкам, сведчанні Вехіб-пашы ўтрымваюцца ў архівах армянскага Патрыярхату Іерусаліма, і гэтыя тэксты цалкам супадаюць адзін з адным і дапасуюцца з выцемкамі са сведчанняў, што змяшчаюцца ў абвінаваўчым зняволенні. Аналагічную магчымасць праверыць верагоднасць матэрыялаў трыбунала з дапамогай параўнання публікацый газет, успамінаў, архіваў армянскага Патрыярхату Іерусаліма і тэкстаў абвінаваўчых зняволенняў Акчам бачыць і для ўсіх іншых выпадкаў.
Крытыкамі канцэпцыі армянскага генацыду недаказанымі ці фальшывымі таксама лічацца так званыя «тэлеграмы Талаата», апублікаваныя ў 1920 годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатурак.
Палітычны аргумент
Пры абмеркаванні генацыду армян на палітычным узроўні часта выкарыстоўваецца аргумент, што гэта пытанне знаходзіцца ў кампетэнцыі гісторыкаў, а не палітыкаў. Падобная аргументацыя выкарыстоўваецца Турцыяй. Пазіцыя армянскага боку зводзіцца да таго, што ў гісторыкаў няма ніякіх сумневаў у факце генацыду армян.
Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «The New York Times» і «» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку Іегуда Баўэр, і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «» (МЦППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦППП уявіў заключэнне, што падзеі 1915 года падпадаюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжыванне гэтага тэрміна цалкам апраўдана.
Ізраільскі гісторык адзначае, што аргумент «гісторыя для гісторыкаў» цынічна выкарыстоўваецца ў палітычных зацікаўленасцях, каб пазбегнуць абмеркавання на палітычным узроўні.
Сустрэчныя вінавачанні ў генацыдзе
Турэцкі бок сцвярджае, што нелаяльныя армяне Асманскай імперыі забілі 1,1 мільён мусульман і 100 000 яўрэяў. Яір Арон заўважае, што апошняе «забойства» ніколі не згадвалася ізраільскімі даследчыкамі і з’яўляецца спробай туркаў згуляць на яўрэйскай адчувальнасці да рэпрэсій, узмоцненай Халакостам. Згодна афіцыйнай асманскай статыстыцы ў абласцях, дзе армянамі прыпісваюцца антыасманскія злачынствы, лік яўрэяў не перавышаў 4000. Адсутнасць яўрэйскай рэакцыі на гэтыя факты і спасылак на якія-небудзь крыніцы робіць, паводле Арона, гэтыя падзеі зусім неверагоднымі. Ён адзначае, што, наадварот, яму вядомыя яўрэйскія крыніцы, што адзначалі дапамогу армян пры апошніх дзесяцігоддзяў XIX і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя.
Згодна амерыканскаму палітолагу, у 1915—1918 гг. армянскімі ратнікамі былі забіты 75 тыс. туркаў і курдаў, тым часам як лік забітых армян ён ацэньвае ў 2,1 мільёна чалавек. Турэцкі гісторык ацэньвае колькасць забітых мусульман у армянанаселеных рэгіёнах у 1915 годзе ў 10-12 тысяч.
Адкрыццё архіваў
Сама Турцыя ўпершыню афіцыйна заявіла пра адкрыццё сваіх архіваў у 1989 годзе. У сувязі з гэтай заявай Яір Арон адзначае, што пасля гэтага турэцкі ўрад яшчэ некалькі разоў заяўляў пра чарговае «адкрыццё архіваў», тады як у рэчаіснасці доступ да дакументаў абмежаваны. Хізер Рэй таксама згодна, што навукоўцам ужо даўно адмоўлена ў доступе да асманскіх архіваў: «У канцы 1980-х быў пададзены доступ да некаторых архіваў з боку турэцкага ўрада, але здаецца, што матэрыял быў абмежаваны, і ўрад прыняў вельмі выбарчы падыход да тых, каму быў дазволена вывучыць матэрыял». Аналагічны пункт погляду выказаў і Танер Акчам. У кастрычніку 2000 года турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг таксама канстатаваў, што турэцкія архівы не былі адкрыты для даследчыкаў.
У ліку апублікаваных WikiLeaks дакументаў было паведамленне генеральнага консула ЗША ў Стамбуле, дзе перадавалася яго гутарка з турэцкім гісторыкам Халілам Берктаем у ліпені 2004 года. Берктай сцвярджаў, што ў турэцкіх архівах двойчы праводзілася чышчанне дакументаў па генацыдзе армян, у 1919 годзе і 90-х гадах XX стагоддзя.
Ліст Хіта Лоўры
Адным з галоўных адмаўляльнікаў генацыду армян з’яўляецца прафесар Прынстанскага ўніверсітэта (Heath W. Lowry).
У 1985 годзк Лоўры быў у ліку 69 навукоўцаў, якія падпісалі ліст ураду ЗША з прапановай не прызнаваць генацыд армян. У 1990 годзе псіхолаг атрымаў ліст ад турэцкага пасла ў ЗША, з каментарамі па пытанні генацыду армян. Да ліста выпадкова быў прыкладзены тэкст Лоўры, што змяшчае саветы па прадухіленні згадвання генацыду армян у акадэмічных даследаваннях. Выкладзеныя ў прыкладзеным тэксце рэкамендацыі былі расцэнены Робертам Ліфтанам і яго калегамі як грубае парушэнне акадэмічнай этыкі і прыклад метадаў, з дапамогай якіх турэцкі пасол у Вашынгтоне спрабуе адмаўляць генацыд армян. Ва ўніверсітэт Прынстана была скіравана петыцыя «Супраць адмаўлення генацыду армян з боку турэцкага ўрада і навуковай карупцыі ў акадэмічнай супольнасці», дзе 150 інтэлектуалаў патрабавалі выключыць Лоўры з універсітэта. Петыцыю, у ліку іншых, падпісалі, Іегуда Баўэр, Ізраэль Чарні, Уільям Стайран, , Курт Вонегут і Дэрэк Уолкат. Скандал з Лоўры асвятляўся ў New York Times, Boston Globe і іншых вядомых СМІ. Хоць Прынстанскі ўніверсітэт адмовіўся звольніць Лоўры, гэты скандал стаў нагодай для прыцягнення ўвагі да фактаў генацыду і адмаўлення генацыду армян, а таксама пашкодзіў рэпутацыі ўніверсітэта.
Справа Люіса
19 сакавіка 1985 года ў газетах The New York Times і The Washington Post група з 69 амерыканскіх гісторыкаў, якія спецыялізаваліся па турэцкай тэматыцы, у ліку якіх былі вядомыя даследчыкі, на правах рэкламы апублікавала заяву, у якой яны заклікалі Кангрэс ЗША не прымаць рэзалюцыю па генацыдзе армян. Сярод тых, хто падпісалі, быў вядомы гісторык, імем якога стала звацца гэта заява. Публікацыю аплаціла Турэцкая Асамблея ЗША.
Рычард Аванісян адзначае, што важную ролю ў гэтай публікацыі згуляў Хіт Лоўры, дырэктар Інстытута турэцкіх даследаванняў, у якім многія з тых, хто падпісалі гэты ліст, атрымвалі гранты. Паводле Пітэра Сур'яна, большасць тых, хто падпісалі ліст, мабыць, мелі прамыя ці ўскосныя зыскі ад турэцкага ўрада. Армянская асамблея ЗША прааналізавала спіс 69 і паказала, што большасць з іх не з’яўляюцца спецыялістамі па перыядзе, адпаведнаму генацыду, а таксама, што больш важна, што большая колькасць з’яўляліся атрымальнікамі грантаў з турэцкіх афіцыйных крыніц. , які прааналізаваў спіс, таксама прыходзіць да высновы, што значны лік падпісантаў і іх інстытутаў былі прамымі атрымальнікамі грошай з Турцыі.
Сумневы якія падпісалі ліст дакраналіся слоў «Турцыя» і «генацыд». Так, у лісце адзначалася, што тэрыторыя цяперашняй Турцыі з’яўляецца толькі часткай Асманскай імперыі, і выкарыстанне ў рэзалюцыі тэрміна «Турцыя» недапушчальна. у гэтай сувязі адзначае, што ў сваіх працах падпісанты ліста прытрымліюцца больш ліберальных крытэраў, так Бернард Льюіс толькі ў адной частцы кнігі «The Emergence of Modern Turkey» выкарыстаў тэрмін «Турцыя» замест «Асманская імперыя» адзінаццаць разоў. Аргументы супраць выкарыстання вызначэння «генацыд» Цернан знаходзіць непрымальнымі. Пасля публікацыі заявы прафесар Сарбоны выказаў расчараванне ў тым, што падпісаў ліст, паслаўшы ліст Бернарду Льюісу, які адказаў, што прычынай гэтай заявы было нежаданне псаваць амерыкана-турэцкія адносіны і што заява заклікае Турцыю адкрыць свае архівы. Шальян адказаў Льюісу, што некарэктна — калі не сказаць несумленна — казаць, што прычынай непрызнання генацыду з боку Захаду з’яўляецца нястача сведчанняў, што даказваюць выпадкі генацыду супраць армянскага насельніцтва ў Анатоліі падчас вайны, калі насамрэч прычынай былі боязі ў дэстабілізацыі НАТА. У 2006 годзе Жэрар Шальян у суаўтарстве з Івам Цернанам напісаў кнігу, у якой падзеі 1915 года ацэньваюцца як генацыд армян, што прывёў да амаль 1,5 мільёна ахвяр.
Ізраэль Чарні, дырэктар Інстытута халакосту і генацыду ў Іерусаліме, правёў уласнае даследаванне, паслаўшы анкеты кожнаму з падпісантаў заяву, дзе быў зададзены шэраг падрабязных пытанняў: што яны думаюць пра смерць армян у Турцыі, ці адмаўляюць яны генацыд армян, ці лічаць яны, што армяне перакручваюць факты і што яны думаюць пра падпісантаў адкрытага ліста. Вынікі апытання Чарні ацэньвае як: «такія, што ўражальна паказалі, што прынамсі некаторыя даследчыкі прызналі, што мелі месца масавыя забойствы армян, у ісце не паддаючы сумневу факт генацыду армян, хоць ніхто з іх не пагадзіўся з выкарыстаннем слова „генацыд“; некаторыя прызнавалі, што адбываецца наўмыснае заблытванне пытання і адмаўленне з боку туркаў». Папярэднія дадзеныя апытання былі апублікаваны ў 1990 годзе «Internet on the Holocaust and Genocide».
Згодна Яіру Арону гэты ліст, што прызывае не спяшацца з прызнаннем генацыду армян да таго, як будуць апублікаваны турэцкія архівы, з’яўляецца прыкладам чарговай спробы Турцыі ўплываць на акадэмічнае асяроддзе, для чаго Турцыяй выдаткоўваюцца велізарныя грошы і высілкі.
У кастрычніку 2000 года, калі ў Палаце прадстаўнікоў ЗША разглядалася чарговая рэзалюцыя па генацыдзе армян, у газеце «Міліет» турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг (Mustafa Şükrü Elekdağ) наракаў, што заява 69 навукоўцаў была бескарыснай, бо ніхто з іх, з выняткам Джасціна Мак-Карці, не хоча падпісваць новую дэкларацыю. Элекдаг тлумачыў гэта дзвюма прычынамі: тым, што навукоўцы баяцца армянскіх баевікоў, і што турэцкія архівы, пра закрытасць якіх гаварылася ў заяве, так і не былі адкрыты.
Адстаўка Дональда Кватаэрта
Адзін з 69 падпісантаў,, у снежні 2006 года падаў у адстаўку з паста кіраўніка савета кіраўнікоў Інстытута турэцкіх даследаванняў (Institute of Turkish Studies), які ён займаў з 2001 года. Згодна яго заяве, ён змушаны быў падаць у адстаўку з-за ціску пасла Турцыі ў ЗША Набі Шэнсоя, пасля таго, як ахарактарызаваў забойствы армян у Турцыі як генацыд. Шэнсой адмаўляў, што ён аказваў нейкі ўплыў на адстаўку. Адстаўка Квартаэрта выклікала скандал у акадэмічным асяроддзі. Шэраг членаў рады дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў у знак пратэсту таксама падалі ў адстаўку. Мерват Хацем (Mervat Hatem), дырэктар Асацыяцыі даследаванняў Сярэдняга Усходу (Middle East Studies Association), скіраваў рэзкі ліст прэм'ер-міністру Турцыі Эрдагану, у якім выказаў заклапочанасць заявамі турэцкіх урадоўцаў пра намер адклікаць фінансаванне Інстытута турэцкіх даследаванняў, калі Квартаэрт публічна не адмовіцца ад сваіх ацэнак. Хацем таксама адзначыў, што адстаўка рэзка кантрастуе з заявай урада Турцыі пакінуць абмеркаванне падзей 1915 года навукоўцам. Паводле заявы Квартаэрта, члены савета дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў са здзіўленнем пазналі, што фінансаванне інстытута Турцыяй не знак даверу, а падарунак, які ў любы момант можа быць ануляваны.
Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях
Найбуйнейшыя профільныя энцыклапедыі: «Encyclopedia of Genocide», «Dictionary of Genocide» і «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity» , «Encyclopedia of Human Rights» адназначна вызначаюць армяна-турэцкія падзеі 1915 года як генацыд.