cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ветлівыя людзі
Узнікненне тэрміна
Тэрмін быў выпадкова прыдуманы 28 лютага 2014 года блогерам Жывога Журнала Барысам Рожыным (colonelcassad), які ўспамінаў пазней пра гэта так : Асабіста мне, проста спадабаўся выраз «ветліва» ў стаўленні да невядомых асоб, якія захопліваюць стратэгічныя аб’екты, фармальна не раскрываючы свайго інкогніта, таму як жарт (бо ўсё ў Крыме цудоўна разумелі, хто гэта і адкуль) у стылі «але мы ж з вамі ведаем хто-гэта», выкарыстаў пару разоў выраз «ветлівыя людзі», без усякай задняй думкі, што гэта будзе мець хоць нейкія наступствы, акрамя смяшкоў у некалькіх чытачоў, якія магчыма звернуць увагу на выраз, якім мне спадабаўся.
Выраз «ветлівыя людзі» хутка ўвайшоў ва ўжытак, калі ў канцы лютага — пачатку сакавіка 2014 года стратэгічныя аб’екты ў Крыме былі заняты невядомымі людзьмі ў камуфляжнай форме без апазнавальных знакаў і знакаў адрознення. Яны не ўступалі ў гутаркі з прадстаўнікамі сродкаў масавай інфармацыі, пры гэтым паводзілі сябе «вельмі ветліва», пра што 28 лютага ўпершыню паведаміла выданне «Политнавигатор» : "«Прыкладна ў гадзіну ночы захоплены аэрапорт Сімферопаля — тымі ж людзьмі. Са зброяй, дужыя, у такім жа адзенні. Начальнік аховы паведаміў, што яго людзей ветліва папрасілі выйсці», — сказаў суразмоўца агенцтва."
У перыяд крымскіх падзей з’явіўся і выраз «зялёныя чалавечкі», паходжанне якога звязана як з колерам камуфляжу ўзброеных асоб, так і з фактам іх незразумелага паходжання. Украінскі тэлеканал 1+1 сцвярджаў, што тэрмін «зялёныя чалавечкі» быў прыдуманы мясцовымі жыхарамі Крыма.
Украіна, многія краіны свету, НАТА, а таксама некаторыя расійскія крыніцы лічылі, што ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення з’яўляліся ваеннаслужачыя Расійскай Федэрацыі.
Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, а таксама міністр абароны РФ Сяргей Шайгу заяўлялі, што невядомыя ўзброеныя людзі, якія блакуюць украінскія ваенныя аб’екты ў Крыме, не з’яўляюцца расійскімі ваеннаслужачымі. Пазней, падчас «прамой лініі», Пуцін прызнаў, што расійскія ваенныя «забяспечвалі ўмовы для свабоднага волевыяўлення» на рэферэндуме пра статус Крыма, а 24 кастрычніка 2014 года ён таксама прызнаў, што расійскія войскі блакіравалі ўкраінскія вайсковыя падраздзяленні , пры гэтым у інтэрв’ю тэлеканалу ARD ён заяўляў, што гэты факт «мы ніколі не хавалі».
Ваенны аспект
У адпаведнасці з канцэпцыяй гібрыднай вайны, групы спецпрызначэння без апазнавальных знакаў скрытна перакідаюцца на тэрыторыю праціўніка з мэтай дэстабілізацыі дзяржаўнай улады, для чаго ўжываюцца наступныя метады : Названыя дзеянні могуць здзяйсняцца і без фармальнага абвяшчэння вайны, што дае магчымасць агрэсару некаторы час адмаўляць уласную прычаснаць да падзей і весці эфектыўную інфармацыйную вайну.
Экіпіраванне
На «ветлівых людзях» былі выяўлены элементы найноўшай расійскай распрацоўкі — экіпіроўкі «Ратнік». Гэта экіпіроўка пачала паступаць у расійскія войскі ў першым квартале 2014 года.
Анюй (прыток Амура)
Даўжыня ракі — 393 км, плошча вадазборнага басейна — 12 700 км². Бярэ пачатак на схілах хрыбта Сіхатэ-Алінь. У верхнім цячэнні — горная рака, у ніжнім — раўнінная, працякае па шырокай даліне з нізкімі забалочанымі берагамі. Паблізу вусця разбіваецца на рукавы, пратокі і старыцы.
Галоўны прыток — Манома (198 км).
Найбольш буйныя прытокі Анюя: Тормасу (75 км), Габілі (97 км), Подзі (70 км), Дымні (61 км).
Зав’ялаўскі раён (Алтайскі край)
Зав’ялаўскі раён (Завья́ловский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Зав’ялава, размешчанае за 250 км ад Барнаула.
Геаграфія
Зав’ялаўскі раён размешчаны на захадзе края, ва ўсходняй частцы Кулундзінскай раўніны. На поўначы мяжуе з Баеўскім, на паўночным усходзе з Цюменцаўскім і Мамантаўскім, на поўдні з Раманаўскім, на захадзе з Благавешчанскім і Родзінскім раёнамі. Тэрыторыя раёна ўяўляе сабой раўнінны лесастэп, у паніжэннях якога размешчаны шматлікія балоты і азёры агульнай плошчай 23,9 тысяч га.
Клімат раёна рэзка кантынентальны, умерана цёплы, слаба ўвільготнены. Сярэдняя тэмпература студзеня −18,2 °C, ліпеня +19,2 °C. На тэрыторыі раёна размешчаны ланцуг азёр у старажытнай лагчыне сцёку, якія распасціраюцца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход ад сяла Камышанка да сяла Авечкіна (азёры Грачынае, Арцельнае, Старадаўняе, Крывое, Бакланне і іншыя). Група азёр у паўночна-заходняй частцы раёна (азёры Модзіна, Глыбокае, Салодкае, Курняватае і іншыя).
Па тэрыторыі раёна працякае рака Кулунда. Глебы — чарназёмы. Лясная расліннасць раёна прадстаўлена бярозавымі і асінавымі калкамі.
Тэадор Нарбут
Тэадор Нарбут, Фёдар Яўхімавіч Нарбут (Teodor Narbutt;, маёнтак Шаўры Лідскага павета Віленскай губерні, цяпер , Гродзенская вобласць — , Вільня) — гісторык, археолаг, інжынер.
Біяграфічныя звесткі
З роду Нарбутаў. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1803). Вучыўся ў Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Удзельнічаў у расійска-пруска-французскай (1806—1807) і расійска-шведскай (1808—1809) войнах; капітан, ваенны інжынер. Удзельнічаў у праектаванні і будаўніцтве Бабруйскай крэпасці. З 1812 у адстаўцы. Жыў у сваім маёнтку, даследаваў гісторыю ВКЛ, праводзіў археалагічныя раскопкі. Найбольш значны яго твор — «Гісторыя літоўскага народа» (т. 1-9, 1835—1841), дзе, разам з іншым, апісаны народныя абрады беларусаў Лідчыны. Друкаваўся ў газеце «Kurier Wileński» («Виленский вестник»). Арыштаваны ў сувязі з падзеямі паўстання 1863—1864 гадоў. Пахаваны каля касцёла ў Начы.
Даследчыцкая дзейнасць
Тэадор Нарбут першы на Беларусі даў вызначэнне курганам як месцам старажытных пахаванняў. Вёў раскопкі ў Падняпроўі, пазней — на радзіме. У 1820 адкрыў ямнае пахаванне непадалёку ад в. Шаўры Лідскага пав. Апісаў руіны крэпасці на Нёмане каля в. Лыскава Гродзенскага пав. Сцвярджаў, што дрыгавічы невядомага паходжання жылі каля Кіева. Памылкова адносіў ятвягаў да скіфскіх плямён. Геральдыку Беларусі не лічыў старажытнай, бо аналагічная існавала і ў суседніх народаў. Даследаваў Лідскі замак. Збіраў і вывучаў помнікі археаграфіі. Аўтар «Гісторыі літоўскага народа» (т. 1-9, 1835—1841; давёў падзеі да 1569), у 1-м томе якой змясціў табліцу сваіх знаходак. Увёў у навуковы ўжытак «Хроніку Быхаўца» (1846). Меў багатую калекцыю археалагічных матэрыялаў. Апублікаваў шэраг артыкулаў пра Ліду, Навагрудак, Індуру інш. Займаўся пытаннямі старажытнай міфалогіі, этнаграфіі, фалькларыстыкі.
У сваіх творах выкарыстоўваў часам крыніцы, якія паводле меркавання сучасных даследчыкаў не існавалі і былі выдуманыя самім Нарбутам. Найбольш вядомая з падобных «уяўных крыніц» — Раўданская хроніка.
Жан-Мары Пфаф
Жан-Мары Пфаф (Jean-Marie Pfaff; нар. ) — былы бельгійскі футбаліст, брамнік.
Вялікую частку сваёй кар’еры правёў у бельгійскім «Беверэне» і мюнхенскай «Баварыі». Удзельнік двух чэмпіянатаў свету (1982, 1986) і двух чэмпіянатаў Еўропы (1980, 1984), срэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы 1980 і чацвёрты прызёр чэмпіянату свету 1986. Адзін з найлепшых брамнікаў у сусветнай гісторыі. Першым атрымаў званне найлепшага брамніка свету (у 1987 годзе). У 2004 годзе, у год стагоддзя ФІФА, быў уключаны ў спіс ФІФА 100. Акрамя надзейнай гульні ў браме, праславіўся таксама сваімі дзівацтвамі, гульнёй на публіку падчас матчаў. З 2003 года на бельгійскім тэлебачанні выходзіць праграма «Пфафы», свайго роду рэаліці-шоў з удзелам Жан-Мары, яго жонкі і трох дачок.
Халодная вайна (значэнні)
Хало́дная вайна́ — словазлучэнне, якое выкарыстоўваецца для абазначэння міждзяржаўнага канфлікту, пры якім бакі не прыбягаюць да ваенных дзеянняў.
Януш Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі
Януш Юр'евіч Дубровіцкі (каля 1505 — 1549), прадстаўнік роду Гальшанскіх, сын Юрыя Іванавіча.
Чарадзей (тэлесерыял)
«Чарадзе́й» (Spellbinder), «Два све́ты» (Dwa światy) — фэнтэзійны падлеткавы навукова-фантастычны тэлесерыял супольнай аўстралійска-польскай вытворчасці, які выйшаў на экраны ў 1995 годзе.
Сюжэт
Школьны клас знаходзіцца ў лагеры ў аўстралійскіх Блакітных гарах. Тут Пол Рэйналдс выпадкова трапляе ў, дзе існуе іерархічнае і меней тэхналагічнае грамадства. Пол заводзіць сяброўства з дзяўчынай на імя Рыяна.
Пол у спробе вярнуцца дадому выклікае гнеў Чарадзеяў на Рыяну, яе сям’ю і вёску. Пол і Рыяна вымушаныя хавацца, чакаючы, пакуль ягоныя сябры здолеюць вярнуць яго назад. У рэшце рэшт ён вяртаецца дадому, забіраючы з сабой і Рыяну, каб уратаваць яе ад пагоні. Пазней Пол пераносіць Рыяну назад у яе свет, але цяпер услед за ім у наш свет трапляе Ашка. Яна спрабуе атрымаць ад бацькі Пола больш магутныя даспехі, каб адолець іншых Чарадзеяў.
Пол раскрывае планы Ашкі, сябры і ягоны бацька дапамагаюць перадаць Ашку ў рукі Чарадзеяў. Рыяна становіцца новым вучнем чарадзея Корэана. Каб пазбегнуць наступных падобных выпадкаў, праход між сусветамі перакрываюць назаўжды.
Тыбецкае пісьмо
Тыбе́цкае пісьмо́ — пісьмо, якое склалася ў 8—11 ст. у манастырах Цэнтральнай Азіі на аснове індыйскага пісьма брахмі эпохі гупта.
Алфавіт значна пашыраны за кошт дадатковых сімвалаў, адсутнічаюць спецыяльныя знакі для абазначэння сэнсаўтваральнай вышыні галасавога тону.
Падзяляецца на кніжны і друкаваны шрыфт і на курсіўнае пісьмо, у якім таксама вылучаецца некалькі тыпаў.
На аснове тыбецкага пісьма развіліся некаторыя іншыя пісьмовыя сістэмы, напрыклад, мангольскае пісьмо.
Полацкае паходжанне літоўскіх князёў
Полацкае паходжанне літоўскіх князёў — адна з гіпотэз паходжанне вялікіх князёў літоўскіх. Паводле яе, Міндоўг і пазнейшыя Гедзімінавічы паходзілі з роду Ізяславічаў Полацкіх (Рагвалодавічаў).
Змест падання
«Васкрасенскі летапіс» (сяр. XVI ст.) паведамляе: « Въ лето 6637 (1129) прииде на Полоцкие Князи на Рогволодовичи Князь Великий Мстиславъ Володимировичь Мономашь и Полтескъ взялъ, а Рогволодовичи за бежали въ Царьградъ. Литва въ ту пору дань даяше Княземъ Полоцкимъ, а владома своими Гетманы, а городы Литовские тогда, иже суть ныне за Кролемъ, обладаны Князьями Киевскими, иные Черниговскими, иные Смоленскими, иные Полоцкими, и оттоле Вильня приложишася дань даяти Королю Угорскому за страхование Великаго Князя Мстислава Володимировича; и Вильняне взяша себе изъ Царяграда Князя Полоцку Ростислава Рогволодовича детей Давила Князя, да брата его Молковца Князя; и той на Вильне первой Князь Давилъ, братъ Молковцевъ большой. А дети ево Видъ, егожъ люди волкомъ звали; да Ердень Князь. А Ерденевъ сынъ крестился, былъ Владыка во Твери, которой на Петра Чудотворца волнение учинилъ; звали его Андреемъ; писалъ на Чудотворца лживыя словеса. А у Молковца Князя сынъ Миндовгъ.» (Ст.-рус.)
Аналіз падання
Мікола Ермаловіч, абапіраючыся на тое, што літоўцы («літва») часта ўдзельнічала з паходах полацкіх князёў, лічыў, што «літва» знаходзілася ў васальнай залежнасці ад Полацка. Таксама на ўсходзе сучаснай Літвы і паўночным захадзе Беларусі існавала Віленскае княства, з цэнтрам у Вільні (першапачаткова Крывіч-горад або Крывы-горад). Пра тое ж быццам паведамляе і Васкрасенскі летапіс. Гэта тэрыторыя славянізавалася праз крывічоў, як у сваю чаргу Панямонне праз дрыгавічоў.
Ёсць пытанні наконт Расціслава Рагвалодавіча. Паводле «Рускай геральдыкі» А. Б. Лакіера, Расціслаў Усяславіч меў сыноў Маўкольда і Давіла. Тым самым А. Б. Лакіер лічыць Расціслава Рагвалодавіча Расціславам Усяславічам. Паводле, напрыклад, «Гісторыі родаў рускага дваранства» П. М. Пятрова, Расціслаў Рагвалодавіч — сын Рагвалода Барысавіча і «Рагвалодавіч» не родавая прыналежнасць, а імя па бацьку.
Падабенства геральдычных сімвалаў
Герб Гедзімінавічаў «Калюмны» вельмі падобны да «Трызуба» Рурыкавічаў, у т.л. да знака, якім карыстаўся Усяслава Брачыславіч і яго нашчадкі. Гэта можа сведчыць пра тое, што Гедзімінавічы маглі паходзіць ад нашчадкаў Усяслава і карыстацца мадыфікацыяй гэтага ж знака. Таксама герб «Пагоня», на думку некаторых гісторыкаў, мог мець полацкае паходжанне.
Дзмітрый Мікалаевіч Крутой
Дзмітрый Мікалаевіч Крутой (, Бялынічы, Магілёўская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Нарадзіўся 10 студзеня 1981 года ў гарадскім пасёлку Бялынічы Магілёўскай вобласці.
У 1998—2003 гадах вучыўся ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце. Са жніўня па кастрычнік 2003 года — інжынер кафедры эканомікі і кіравання на прадпрыемствах хіміка-ляснога комплексу Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта. У 2004 годзе скончыў аспірантуру БДТУ.
У 2004—2006 гадах — вядучы, галоўны эканаміст сектара арганізацыі аплаты працы і цэнаўтварэння ўпраўлення эканомікі і інвестыцый Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь. У 2006—2010 гадах намеснік начальніка ўпраўлення ляснога комплексу галоўнага ўпраўлення аграпрамысловага і лясной комплексаў Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь.
У 2010—2014 гадах намеснік начальніка галоўнага ўпраўлення аграпрамысловага і ляснога комплексаў — начальнік упраўлення ляснога комплексу Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 2014 —2017 гадах — намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь.
З 27 студзеня 2017 года — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. 18 жніўня 2018 года прызначаны Міністрам эканомікі Беларусі. 29 лістапада 2019 года стаў першым намеснікам прэм’ер-міністра Беларусі, працаваў на пасадзе да 3 чэрвеня 2020 года, пасля чаго быў празначаны намеснікам Кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.
31 жніўня 2020 года Крутой быў уключаны ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у Латвію, пяцігадовая забарона на ўезд у Эстонію і забарона на ўезд у Літву ў сувязі з тым, што «сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня і наступнае гвалтоўнае задушэнне мірных пратэстаў».
1 жніўня 2022 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі.
Сям’я
Жанаты. Мае дваіх дзяцей.
Ілья Данілавіч Гурскі
Ілья Данілавіч Гурскі (26 красавіка 1899 — 11 жніўня 1972) — беларускі пісьменнік, заслужаны дзеяч культуры БССР (1969).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў вёсцы Замосце Уздзенскага раёна. У 1935—1941 — рэдактар газеты «Літаратура і мастацтва». У гады Вялікай Айчыннай вайны — рэдактар газеты «За свабодную Беларусь» і сатырычнага лістка «Партызанская дубінка». Узначальваў часопіс «Беларусь» (1944—1960). Памёр у 1972 годзе.
Ушанаванне памяці
Імем Ільі Гурскага названая вуліца ў Мінску.
Ратнэўскі раён
Ратнэўскі раён (Ратнівський район) — адміністрацыйная адзінка на поўначы Валынскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Ратнэ (Ратне).
Утвораны 4 студзеня 1965 (раней існаваў у 1940–1962) годзе. Насельніцтва раёна на года складае 52207 чалавек, плошча — 1437 км².
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 2 пасялковых і 22 сельскіх саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 2 пасёлкі гарадскога тыпу і 67 сёлаў.
Ніжняя Нармандыя
Ніжняя Нармандыя (Basse-Normandie, Basse-Normaundie) — рэгіён на паўночным захадзе Францыі: разам з Верхняй складае аднайменную гістарычную вобласць. Галоўны горад — Кан. Насельніцтва 1,463 млн чалавек (17-е месца сярод рэгіёнаў).
Геаграфія
Плошча тэрыторыі 17 589 км², даўжыня ўзбярэжжа 470 км. Плошча лясоў складае 192 000 га, тут таксама размешчана 3 рэгіянальных нацыянальных парка. Вышэйшы пункт — Сіняль д’Экуў (413 м). Рэгіён уключае дэпартаменты Кальвадос, Манш і Орн. Праз яго працякаюць рэкі Орн, Маен і Сена.
Гісторыя
У рымскую эпоху тэрыторыя рэгіёна была падзелена паміж шматлікімі гарадамі. У 5 ст. землі былі захоплены франкамі і ўвайшлі ў састаў каралеўства Нейстрыя. У IX стагоддзі сталыя набегі нарманаў спусташаюць рэгіён. У 911 г. паміж Карлам III і Ралонам у гарадку Сен-Клер-сюр-Эпт быў падпісаны дагавор пра перадачу Нармандыі — тагачаснага графствы Руанскага — апошняму. Яго нашчадкі паслядоўна пашыралі межы сваіх уладанняў за кошт паступовага пасоўвання на поўдзень.
У 1066 Вільгельм Заваёўнік захоплівае Англію. У 1087 годзе англа-нармандская дзяржава была падзелена. Пасля перамогі пры Тынчэрбей у 1106 г. Нармандыя пераходзіць у валоданне дынастыі Плантагенетаў. У 1204 г. Філіп Аўгуст захоплівае Нармандыю, але падчас Стагадовай вайны Англія зноў заваёўвае гэту вобласць. У 1436—1450 гг. барацьба Францыі за Нармандыю працягвалася. Толькі ў 1468 г. правінцыя была ўклучана ў склад каралеўскага дамена.
Залесаўскі раён
Залесаўскі раён (Зале́совский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) у Алтайскім краі Расіі. У рамках арганізацыі мясцовага самакіравання яму адпавядае Залесаўская муніцыпальная акруга (з 2003 да 2021 гг. — муніцыпальны раён).
Адміністрацыйны цэнтр — сяло Залесава, размешчанае за 142 км на паўночны ўсход ад Барнаула.
Геаграфія
Размешчаны на паўночным усходзе Алтайскага края, мяжуе з Тальменскім, Первамайскім, Зарынскім раёнамі края, з Кемераўскай і Новасібірскай абласцямі. Усходнюю тайговую частку займаюць перадгор’і Салаірскага кража са шматлікімі касагорамі і далінамі па звілістых рэчках.
Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −19 °C, ліпеня +18 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў да 600 мм. На тэрыторыі раёна размешчана больш за 46 азёр плошчай ад 2 да 43 га, працякаюць рэкі Чумыш, Бердзь, Каменка, Урап, Татарка і яшчэ 125 дробных рэчак, 223 ручаі.
Глебы — дзярнова-падзолістыя, шэрыя лясныя і вышчалачаныя чарназёмы. Значную плошчу займае чарнявая тайга.
Дамбай (курортны пасёлак)
Дамбай (Домба́й, Доммай) — курортны пасёлак у Карачаева-Чаркескай Рэспубліцы. Насельніцтва — 665 чалавек (2021).
Уваходзіць у склад муніцыпальнага ўтварэння «Карачаеўская гарадская акруга». Размешчаны на вышыні каля 1600 метраў, у міжгорнай катлавіне (Дамбайская паляна) ля паўночнага падножжа Галоўнага Каўказскага хрыбта. Знаходзіцца ля ўпадзення рэк Алібек і Дамбай-Ульген у Аманауз — адзін з вытокаў ракі Цебярды.
Аўтамабільнай дарогай пасёлак звязаны з Цебярдой, Карачаеўскам і Чаркескам (адгалінаванне ад Ваенна-Сухумскай дарогі). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра рэспублікі складае каля 120 км (па дарозе). Адлегласць да бліжэйшай чыгуначнай станцыі ў горадзе Усць-Джэгута — каля 100 км.
Турэцкая мова
Турэцкая мова (саманазва: Türk dili, скарочана Türkçe [ˈtyɾct͡ʃe̞]) — афіцыйная мова Турцыі, адносіцца да цюркскіх моў. У якасці альтэрнатыўнай назвы ў цюркалогіі выкарыстоўваецца таксама Türkiye Türkçesi (турэцкая цюркская).
Існуе мноства дыялектаў турэцкае мовы, аснову турэцкай літаратурнай мовы сёння ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя таго, у турэцкай мове адрозніваюць дунайскі, эскішэгірскі (у вілаеце Эскішэгір), разградскі, дынлерскі, румелійскі, караманскі (у вілаеце Караман), адрыянопальскі (м. Эдырнэ), газіянтэпскі, дыялект р-на м. Урфы і шэраг іншых.
Сучасная турэцкая мова адносіцца да паўднёва-заходніх (або заходне-агузскіх) цюркскіх моў.
Распаўсюджанне
Турэцкая мова ў Турцыі родная для 66,5 млн чалавек (на 2006 г.), альбо для амаль 90 % насельніцтва краіны.
Каля 606 тыс. чалавек гавораць па-турэцку ў Балгарыі (2011), 197 тыс. ва Узбекістане, Казахстане, Кыргызстане, Таджыкістане і Азербайджане (1979). Роднай турэцкую мову лічаць 177 тыс. чалавек на Кіпры (1995) і каля 130 тыс. у Грэцыі (1976).
На 2006 год ва ўсім свеце па-турэцку размаўляла каля 71 млн чалавек.
Дыялекты
Існуе мноства дыялектаў турэцкай мовы. Аснову турэцкай літаратурнай мовы ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя яго вылучаюць дунайскі, эскішэхірскі, разградскі, дзінлерскі, румелійскі, адрыянапольскі (горад Эдзірнэ), газіянтэпскі, урфскі, эгейскі і шэраг іншых дыялектаў. Цэнтральна-анаталійскі рэгіён гаворыць на Orta Anadolu. Праваслаўныя грэкі Кападокіі ўжываюць караманлійскі дыялект турэцкай мовы.
Гісторыя
Сучасная турэцкая мова напрамую паходзіць ад агузскай — мовы ўсходніх цюркскіх плямён, якія калісьці насялялі Цэнтральную Азію і былі выціснутыя у VIII-X стст. спаборнымі ўйгурскімі (таксама цюркскімі) плямёнамі на захад. На працягу апошніх некалькіх стагоддзяў турэцкая мова зазнала істотны ўплыў персідскай і арабскай моў, у сувязі з чым колькасць запазычаных з гэтых моў слоў дасягала часамі 80 % турэцкай лексікі. Да XX стагоддзя існавала літаратурная мова Асманскай Імперыі, якая дастаткова моцна адрознівалася ад гутарковай турэцкай прамовы — асманская мова.
Пасля ўсталявання Турэцкай Рэспублікі ў 1923 г. у 30-я гг. пачаўся працэс замены іншамоўных запазычанняў нібыта спрадвечнымі турэцкімі словамі. Гэты працэс працягваецца і ў нашыя дні, і ў турэцкай мове ўсё яшчэ часта можна сустрэць словы персідска-арабскага паходжання. У XX ст. з'явіліся новыя паняцці з еўрапейскіх моў, у першую чаргу з французскай.
Дзеля рэцюркізацыі і мадэрнізацыі турэцкай мовы ў 1932 г. было створана дзяржаўнае «Таварыства турэцкай мовы» («Türk Dil Kurumu»).
Самымі блізкімі да турэцкай мовамі (у лексічных, фанетычных і сінтаксычных адносінах) з'яўляюцца найперш балкана-цюркскі дыялект гагаузаў, распаўсюджаны на тэрыторыі сучасных Малдовы, Румыніі і Балгарыі, і паўднёвы дыялект крымскататарскай мовы. Трохі далей стаіць азербайджанская, а яшчэ далей — туркменская мова.
Пісьмовыя помнікі з XIII-XIV стагоддзяў.
Алфавіты
Старажытныя ўсходнія цюркі ўжо былі плямёнамі з развітай культурай: яны карысталіся для пісьма цюркскай рунічнай пісьменнасцю.
К X ст. агузы ісламізаваліся і перанялі арабскае пісьмо у яго персідскім варыянце з дадатковымі знакамі, а таксама дадалі некалькі сваіх літар і надалі новае значэнне некаторым ужо наяўным арабскім.
У пачатку 1926 года Кемаль Атацюрк прыняў удзел у кангрэсе цюрколагаў у Баку, на якім, у прыватнасці, прагучала патрабаванне аб стварэнні алфавіта на аснове лацінскага для цюркскіх моў.
З 1928 года для турэцкай мовы выкарыстоўваецца варыянт лацінскага алфавіта, у распрацоўцы якога ўдзельнічаў Атацюрк. Асновай новага напісання слоў (як і для агульнай рэформы мовы) паслужыў стамбульскі дыялект.
У турэцкім алфавіце 29 літар, прычым кожнаму гуку адпавядае літара:
Асаблівасці вымаўлення
Астатнія літары вымаўляюцца як у нямецкай мове. Літары лацінскага алфавіта q, w, x у турэцкай графіцы выкарыстоўваюцца толькі ў замежных уласных імёнах; літара j сустракаецца толькі ў запазычаннях.
Галосныя
У турэцкай мове восем галосных: a, ı, u, o (галосныя задняга рада), e, i, ü, ö (галосныя пярэдняга рада). У некаторых выпадках галосныя могуць быць доўгімі, гэта мае месца, у прыватнасці, у некаторых запазычаных словах і пры выпадзенні зычнай ğ, якая ідзе за галоснай.
Гармонія галосных
Для турэцкай мовы характэрны сінгарманізм (гармонія галосных), гэта азначае, што пры далучэнні афіксаў галосныя ў іх прыпадабняюцца апошняй галоснай асновы. Пры гэтым турэцкія галосныя маюць дзве асноўныя прыкметы, па якіх адбываецца прыпадабненне: рад (задні/пярэдні) і лабіялізаванасць. Гармонія галосных з'яўляецца прычынай таго, чаму шмат якія турэцкія словы маюць у сваім складзе галосныя альбо толькі задняга яльбо толькі пярэдняга рада (напрыклад huzursuzsunuz, вы непакоіцеся). Адрозніваюць вялікую і малую гармонію галосных: Прыкладам вялікай гармоніі можа служыць афікс прыналежнасці nız/niz/nuz/nüz: Прыкладам малой гармоніі з'яўляецца афікс месцазнаходжання de-da:
Гармонія склада
У турэцкай мове дзейнічае закон гармоніі склада, гэта азначае, што ў межах склада з галоснымі пярэдняга рада спалучаюцца паланталізаваныя (мяккія) варыянты зычных, а з галоснымі задняга рада непаланталізаваныя (цвёрдыя). Выключэнні могуць сустракацца ў запазычаных словах, пры гэтым, калі галоснай задняга рада /a/ папярэднічае мяккая зычная, над ёй (над галоснай) ставіцца спецыяльны значак «^», напрыклад: kâğıt (папера).
Націск
Націск у турэцкай мове, як правіла, падае на апошні склад. Выключэннем з'яўляюцца некаторыя словы з ненаціскнымі афіксамі, запазычаныя словы (асабліва з італьянскай і грэчаскай моў), службовыя словы і многія ўласныя імёны. У той час як у запазычаных словах націск звычайна падае на перадапошні склад ([ɫoˈkanta] lokanta «рэстаран» альбо [isˈcele] iskele «набярэжная»), ва ўласных імёнах ён менш прадказальны ([isˈtanbuɫ] İstanbul, [ˈaŋkaɾa] Ankara).
Граматыка
Турэцкая належыць да аглютынатыўных (або «прыляпляючых») моў і, тым самым, істотна адрозніваецца ад індаеўрапейскіх. Гэта праяўляецца ў тым, што ў слове выразна вылучаецца корань, а ўсе граматычныя формы выражаюцца (практычна заўсёды адназначнымі) афіксамі, якія як бы прылепліваюцца да кораня. Пры гэтым адзін за адным могуць узнікаць некалькі афіксаў запар, кожны з сваім значэннем. Парадак следавання тыпаў канчаткаў выразна фіксаваны.
Прыклад: Uçurtmayı vurmasınlar. Яны не павінны збіваць паветранага змея (Назва фільма)
Гэты сказ можна раскласці наступным чынам: Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. «змей-яго збіваць-не-павінны-яны.» Канчатак -yı паказвае на вызначаны вінавальны склон; -ma азначае адмаўленне; -sın — паказнік загаднага ладу, -lar — афікс 3 асобы множнага ліку.
У турэцкай вылучаюць 5 склонаў (назоўны, давальны, вінавальны, зыходны і месны), родны склон часам разглядаюць у якасці шостага. Асноўныя формы дзеяслова: (вызначаны) прэзэнс, аорыст, (вызначаны) прэтэрыт, наратыў, дубітатыў, а таксама складаныя формы, вылучаюць таксама залежны стан і ўмоўнае і пажаданае трыванне. Даданыя сказы выражаюцца, як правіла, так званымі канвербамі.
Акрамя таго, у турэцкай існуе толькі нявызначаны артыкль bir і адсутнічае граматычная катэгорыя роду.
Лексіка
Прыклады запазычаных слоў з розных моў:
Турэцкая мова ў Беларусі
Асманская турэцкая (разам з старажытнаяўрэйскай) была, мабыць, першай усходняй мовай, якая шырока ўвайшла ў культурны кантэкст Беларусі яшчэ ў сярэднявякоўі. Захавалася мноства двухмоўных кніг на старабеларускай і асманскай мовах. У Нацыянальным музеі Літоўскай Рэспублікі ў Вільні захоўваецца турэцка-беларускі размоўнік 1836 года, напісаны ў Слоніме Мустафой Шагідзевічам. Дзякуючы Сяргею Шупу і Галіне Александровіч-Мішкінене гэта размоўнік быў перавыдадзены ў 1995 годзе ў Нью-Ёрку пры падтрымцы Беларускага інстытута навукі і мастацтва.
Курган Бессмяротнасці Адама Міцкевіча
Курган занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны міжнароднага значэння. .
Насыпаны па ініцыятыве Міцкевічаўскага камітэта на пляцы, які быў выкуплены за 6 тысяч злотых, што былі сабраны добраахвотнымі ахвяраваннямі. Урачыстая закладка кургана адбылася 27 мая 1924 года. Скончылі насыпаць курган у 1931 годзе. Каля яго падножжа была ўстаноўлена стэла з надпісам-прысвячэннем, якая ў 1998 годзе ў сувязі са святкаваннем 200-годдзя з дня нараджэння паэта была заменена на валун.
Недалёка ад кургана ў 1992 годзе быў усталяваны таксама помнік Адаму Міцкевічу.
NGC 2551
NGC 2551 (іншыя абазначэнні — UGC 4362, MCG 12-8-38, ZWG 331.40, ARAK 162, PGC 23608) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Жырафа.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч
Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч (, в., Валожынскі раён, Мінская вобласць) — беларускі ,. Брат Ф. Янушкевіча і Я. Янушкевіча.
Бурштынавая кіслата
Бурштынавая кіслата (бутандыявая кіслата, этан-1,2-дыкарбонавая кіслата) НООС-СН2-СН2-СООН  — двухасноўная лімітавая карбонавая кіслата. Бясколерныя крышталі, растваральныя ў вадзе і спірце. Змяшчаецца ў невялікіх колькасцях ў многіх раслінах, бурштыне. Стымулюе рост і павышае ўраджай раслін, паскарае развіццё кукурузы. У прамысловасці бурштынавую кіслату атрымліваюць галоўным чынам гідрыаваннем малеінавага ангідрыду.
Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч
Біяграфія
Нарадзіўся 16 снежня 1962 года ў в. Ракаў Валожынскага раёна Мінскай вобласці.
Бурштынавая кіслата
Упершыню атрымана ў XVII стагоддзі перагонкай бурштыну. Солі і эфіры бурштынавай кіслаты называюцца сукцынатамі (лац. succinum — бурштын).
Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч
Біяграфія
Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1987), творчыя майстэрні АМ СССР у Мінску (1992).
Бурштынавая кіслата
Смяротныя дозы (LD50): аральна — 2,26 г / кг (пацукі), нутравенна — 1,4 г / кг (мышы).
Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч
Творчасць
Працуе ў манументальнай і станковай скульптуры, жывапісе. Аўтар помнікаў А. Міцкевічу ў Лідзе (1988—1989) і Навагрудку (1987—1992), харты князя Радзівіла ў замкавым парку ў Нясвіжы (1991), Ф. Скарыну ў Лідзе (1992—93), І. Падарэўскаму ў Кракаве (1995), М. Доўнар-Запольскаму ў Рэчыцы (1997), Б. Івановай у г. Уроцлаў, Я. Скрыгану ў г. Йыхві (Эстонія, абодва 1998), К. Каліноўскаму ў г. Шальчынінкай (Літва, 1998—1999), М. К. Агінскаму ў г. Маладзечна (2001) і інш.; мемарыяльных дошак Ф. Скарыну ў Кракаве (1989—1991), у г. Падуя (1992), Мінску (1996), М. К. Агінскаму ў г. Фларэнцыя (1996), С. Манюшку (2019) і інш.; мастацкага афармлення касцёлаў Св. Роха ў Мінску (1992—2001), Св. Андрэя Баболі ў Полацку (1999—2003), надмагілляў. Выканаў серыю рэльефаў «Беларускія легенды» для Музея камянёў у Мінску (1989), рэльефы «Сон Гедзіміна», «Над магілай паўстанца», «Цені Барбары», «Смерць Л. Баразны» (усе 1989), «Ценям А. Міцкевіча» (1990), для Музея М. Багдановіча (1991), вышэйшай духоўнай семінарыі ў г. Гожаў (Польшча, 1993), касцёла Св. Дамініка ў в. Ракаў Мінскай вобласці (абедзве 1994), «Полацкая Багародзіца» (1997), «Міндоўг» (2002) і інш.; станковыя кампазіцыі «Ф. Кашкурэвіч» (1982), «С. Янкоўскі» (1984), «Лялевель» (1986), «Ягайла» (1989), «Вітаўт Вялікі» (1991), «Т. Хвайніцкая» (1995), «Т. Касцюшка» (1996), «Я. Купала» (2001) і інш. Працуе таксама ў жывапісе.
Творы, выкананыя ў рэалістычных традыцыях, вылучаюцца адухоўленасцю, глыбокім псіхалагізмам у раскрыцці вобраза, лёгкасцю кампазіцыйнага вырашэння.
Эдвард Грыг
Э́двард Хагеруп Грыг (Edvard Hagerup Grieg;, , Нарвегія — , , Нарвегія) — нарвежскі перыяду рамантызму, музычны дзеяч, піяніст, дырыжор. Буйнейшы прадстаўнік нарвежскай кампазітарскай школы. Член Шведскай каралеўскай музычнай акадэміі (1872), Французскай акадэміі прыгожых мастацтваў (1889), ганаровы доктар музыкі Кембрыджскага (1893) і Оксфардскага (1906) універсітэтаў.
Біяграфічныя звесткі
Вучыўся ў Лейпцыгскай кансерваторыі (1858-62, клас К.Райнэке), а таксама ў Н. Гадэ і інш. Разам з кампазітарам Р. Нурдракам, які паўплываў на станаўленне яго творчай індывідуальнасці, і інш. арганізаваў міжскандынаўскае музычнае таварыства «Эўтэрпа» (1864, Капенгаген). 3 1866 жыў у Крысціяніі (Осла), сябраваў з паэтам і драматургам Б. Б'ёрнсанам, паводле п'ес якога напісаў шэраг музычна-сцэнічных твораў, у т.л. незакончаную оперу «Улаф Тругвасан», музыку да п'есы «Сігурд Крыжаносец», 1872; эскізы да оперы «Арнульт Геліне», да меладрамы для чытальніка і аркестра «Бергліёт», шмат рамансаў і песень. У 1871 заснаваў канцэртнае Музычнае таварыства (цяпер Філарманічнае таварыства). У 1880-90-я г. набыў сусветную славу як кампазітар, дырыжор, піяніст. У 1898 у Бергене арганізаваў І фестываль нарвежскай музыкі (праводзяцца і цяпер, з 1953 — штогадовыя фестывалі яго музыкі).
Творчасць
Творчасць Грыга фармавалася пад уплывам нарвежскай народнай культуры. Яго творчасць глыбока нацыянальная, з рысамі нямецкага рамантызму. Майстар фартэпіяннай («Лірычныя п'есы» і інш. цыклы) і камерна-вакальнай музыкі (каля 150 рамансаў і песень). Яркі індывідуальны стыль Э.Грыга, тонкага каларыста, у многім блізкі да музыкі імпрэсіянізму. Ён па-новаму трактаваў санатную форму (струнны квартэт, 3 санаты для скрыпкі і фартэпіяна; санаты для віяланчэлі і фартэпіяна, для фартэпіяна), драматызаваў і сімфанізаваў форму варыяцый («Старанарвежскі раманс з варыяцыямі» для аркестра, «Балада» для фартэпіяна і інш.) і канцэрта (канцэрт для фартэпіяна з аркестрам, 1868). У шэрагу твораў увасобіў вобразы народных легенд і паданняў (2 аркестровыя сюіты з музыкай да драмы «Пер Гюнт» Г. Ібсена, 1888, 1896; фартэпіянныя п'есы «Шэсце гномаў», «Кобальд»). Апрацоўваў нарвежскія народныя мелодыі. Пад уздзеяннем фальклору скпаліся характэрныя для Э.Грыга стылістычныя прыёмы і асаблівасці гармоніі і рытмікі. Выступаў як музычны крытык (аўтабіяграфічны нарыс «Мой першы поспех», 1905; артыкул «Моцарт і яго значэнне для сучаснасці», 1906, і інш.).
Землетрасенне ў Чылі (2010)
Землетрасенне у Чылі — магутнае землетрасенне, якое адбылося 27 лютага 2010 года ля ўзбярэжжа Чылі, якое выклікала чалавечыя ахвяры, разбурэнне і утварэнне цунамі. Адно з самых буйных землетрасення за апошнія паўстагоддзя. Ачаг землетрасення знаходзіўся на глыбіні 35 кіламетраў. Эпіцэнтр — у 90 кіламетрах ад сталіцы Бія-Бія Кансепсіён, другой агламерацыі краіны па велічыні пасля Сант’яга. У большай ступені ад землетрасення магнітудай 8,8 пацярпелі рэгіёны Бія-Бія і Мауле. У двух рэгіёнах загінулі 540 і 64 чалавекі адпаведна. У вобласці Лібертадор-Хенераль-Бернарда-О’Хігінс ахвярамі стыхіі сталі 46, а ў Сталічнай вобласці — 36 чалавек. Землетрасенне выклікала цунамі, якое абрынулася на 11 астравоў і ўзбярэжжа Мауле, аднак колькасць ахвяр, выкліканых цунамі, — мінімальна: большасць жыхароў узбярэжжа паспелі схавацца ад цунамі ў гарах.
Падземныя штуршкі былі зафіксаваныя ў 11:39 па мясцовым часе. Па ўдакладненых дадзеных, эпіцэнтр землетрасення размяшчаўся ў 150 кіламетрах на паўднёвы-захад ад сталіцы краіны Сант’яга. Ачаг землетрасення знаходзіўся на глыбіні 35 кіламетраў. Падземныя штуршкі адчуваліся ў некалькіх гарадах цэнтральнай частцы краіны, у тым ліку ў Сант’яга і Вальпараіса.
== Характарыстыка землетрасення == Параметры галоўнага штуршка:
Наступныя штуршкі і іншыя землетрасенні
Афтэршокі (паўторныя штуршкі), у тым ліку магнітудай 8,0, працягвалі скалынаць Чылі яшчэ доўгі час.
Праз 20 хвілін пасля асноўнага ўдару быў зафіксаваны паўторны штуршок магнітудай крыху больш за 6 па шкале Рыхтэра. Праз гадзіну пасля асноўнага ўдару было зафіксавана яшчэ два штуршкі сілай 5,4 і 5,6 балаў. Два новыя падземныя штуршкі былі зафіксаваныя ля ўзбярэжжа Чылі праз некалькі гадзін пасля амаль 9-бальнага землетрасення. Іх магнітуда склала 6,9 і 5,4. Адбыліся яны прыкладна з гадзінавай розніцай і ў тым жа раёне, што і першае землетрасенне.
Два новыя землетрасенні адбыліся 3 сакавіка. Сіла падземных штуршкоў склала 5,9 і 6,3 бала па шкале Рыхтэра па дадзеных Геалагічнай службы ЗША. Падземныя штуршкі былі зафіксаваныя на глыбіні 31 кіламетра ў 50 кіламетрах на поўнач ад горада Кансепсіён.
11 сакавіка 2010 года ў Чылі адбылася серыя падземных штуршкоў з максімальнай магнітудай у 7,2, з-за чаго ўзнікла пагроза цунамі.
Тры падземных штуршка былі зафіксаваныя 11 сакавіка ў 11:39 па мясцовым часе. Эпіцэнтр землетрасення размяшчаўся за 150 кіламетраў на паўднёвы захад ад сталіцы краіны Сант’яга, ачаг стыхіі знаходзіўся на глыбіні 35 кіламетраў. Па дадзеных агенцтва Франс Прэс, падземныя штуршкі адчуваліся ў некалькіх гарадах цэнтральнай частцы краіны, у тым ліку ў Сант’яга і Вальпараіса. Падземныя штуршкі адбыліся літаральна за некалькі хвілін да прыняцця прысягі новым прэзідэнтам краіны Себасцьянам Піньерам у Вальпараіса.
16 сакавіка 2010 года пасля асноўнага землетрасення рушыла услед землетрасенне магнітудай 6,7.
2 красавіка 2010 года — афтэршок магнітудай 6. 23 красавіка 2010 года — афтэршок магнітудай 6.
3 мая 2010 года ў гэтым жа рэгіёне адбыўся афтэршок магнітудай 6,3.
Магутнасць землетрасення
Землетрасенне магнітудай 8,8, якое адбылося 27 лютага ў Чылі, магло скараціць працягласць дня на Зямлі. Да такой высновы прыйшоў даследчык Лабараторыі рэактыўнага руху НАСА Рычард Грос. Вучоны вылічыў, як кручэнне Зямлі павінна было змяніцца ў выніку падземных штуршкоў на тэрыторыі Чылі. Выкарыстоўваючы складаную мадэль, Грос разам з групай навукоўцаў разлічыў, што землетрасенне магло скараціць кожны зямны дзень на 1,26 мікрасекунды.
Зямная вось
Як паведамілі амерыканскія навукоўцы, з-за землетрасення вось кручэння Зямлі зрушылася на 8 см у бок 112-га градуса ўсходняй даўгаты. Брытанскія навукоўцы паказалі, што працягласць сутак скарацілася на 1,2 мікрасекунды.
Цунамі
Чылійскае землетрасенне выклікала цунамі. Праз дваццаць хвілін пасля падземнага штуршка марская хваля вышынёй у два з лішнім метры абрынулася на ўзбярэжжа Чылі. Хвалі абрынуліся на 11 чылійскіх гарадоў. На востраве Рабінзона-Круза з чылійскага архіпелага Хуана Фернандэса трохметровая хваля забрала жыцці як мінімум пяці чалавек. У Новай Зеландыі максімальная вышыня хваляў склала два метры, у Японіі — 1,2 метра, у Аўстраліі — 40 сантыметраў. Найбольш высокія хвалі на тэрыторыі Расіі — 90 сантыметраў былі зафікса— ваныя на Камчатцы.
Наступствы
Каля двух мільёнаў чылійцаў засталіся без прытулку ў выніку разбуральнага землетрасення, больш за 800 чалавек загінулі, 1200 чалавек прапалі без вестак, пашкоджана 1,5 мільёна дамоў. Прэзідэнт Чылі Мішэль Бачэлет у звароце да нацыі паведаміла, што ў сувязі са стыхіяй пачатак новага навучальнага года пераносіцца на 8 сакавіка. У некаторых гарадах краіны было ўведзена надзвычайнае становішча.
Эканамічны ўрон
Па дадзеных міжнароднай групы па ацэнцы наступстваў катастроф (EQECAT), якая базуецца ў ЗША, сума шкоды ад землетрасення ў Чылі вар’іруецца ад 15 да 30 мільярдаў долараў. Паводле ацэнак чылійскіх уладаў, у выніку землетрасення эканоміцы краіны, якая некалі лічылася прыкладам стабільнасці ў Лацінскай Амерыцы, нанесены шматмільярдны ўрон, без прытулку засталіся каля 2 мільёны чалавек, пашкоджаны 1,5 мільёна дамоў, з якіх 500 тысяч не падлягаюць аднаўленню.
Страхавыя гіганты Swiss Re і Munich Re ацанілі свае верагодныя страты ад землетрасення ў Чылі на суму каля $500 млн для кожнай кампаніі. Пры гэтым, па іх жа ацэнцы, страхавая індустрыя ў цэлым панясе страты ад $4 млрд да $7 млрд.
Пацярпелі і Чылійскія вінаробы. Больш за 125 млн літраў знакамітага Чылійскага віна коштам у 250 млн долараў было знішчана землетрасеннем. «Вытворцы віна мяркуюць, што страцілі 12 % віна ўраджаю 2009 года, які захоўваўся ў цыстэрнах, бочках і бутэльках», — заявіў Альфрэда Бартоламаус, які прадстаўляе інтарэсы чылійскіх вінаробаў у ЗША. Віно з’яўляецца адной з пяці найважнейшых частак Чылійскага экспарту, а 70 % чылійскіх вінаграднікаў апынуліся паблізу эпіцэнтра землетрасення. Найбольшы ўрон прыйшоўся на гаспадаркі ў далінах Кальчагуа, Курыка і Мауле. А найбуйнейшае вінаробная гаспадарка ў краіне — Vina Concha y Toro SA — абвясціла аб часовым спыненні вытворчасці.
Шкода, нанесеная рыбнай гаспадарцы Японіі ў з-за цунамі, якое дасягнула берагоў краіны 28 лютага, ацэньваецца ў 2,44 мільярда ен (каля 27 мільёнаў долраў).
Пальміра
Пальміра, у старажытнасці — важны горад у цэнтральнай Сірыі, які размяшчаўся ў аазісе за 215 км на паўночны ўсход ад Дамаска і за 120 км на паўднёвы захад ад Еўфрата.
Гісторыя
У 1089 годзе горад быў разбураны землятрусам.
Заняпаў пасля 16 стагоддзя, у цяперашні час — невялікае сяло каля руін славутага горада, помніка старажытнарымскай архітэктуры.
Улетку 2015 года ў Пальміры тэрарысты пашкодзілі храм Баалшаміна, знішчылі храм Бела, калекцыю статуй і 15-тонную постаць льва Алата, якая ўпрыгожвала ўваход у гарадскі музей. У кастрычніку таго ж года баевікі ІД узарвалі Трыумфальную арку — самы вядомы помнік Пальміры. Спецыялісты ЮНЕСКА ў сакавіку 2016 адправілі фрагменты статуі льва Алата ў Дамаск, дзе праз два месяцы карпатлівай працы рэстаўратары аднавілі фігуру. Улады Сірыі спадзяюцца зноў адкрыць Пальміру для турыстаў. Эксперты мяркуюць, што храм Баалшаміна, Трыумфальную арку і нават амаль цалкам знішчаны храм Бела магчыма аднавіць.
Меднагорскі
Меднагорскі (Медного́рский, Медногорский) — пасёлак гарадскога тыпу ва Урупскім раёне Карачаева-Чаркескай Рэспублікі. Пасёлак размешчаны менш чым за кіламетр на поўдзень ад ускраін раённага цэнтра — станіцы Праграднай і за 100—110 км на паўднёвы захад ад горада Чаркеск (адлегласць па дарогах).
Пасёлак атачаюць горы Паўночнага Каўказа. Ландшафт складаецца з лісцяных лясоў і горных лугоў. Насельніцтва — 5631 чалавек (2021).
Спіс аб’ектаў PGC (1814001—1815000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1814001—1815000)
Іаан Малала
Іаа́н Мала́ла (Ἰωάννης Μαλάλας; каля  — 574/) — візантыйскі гісторык 6 ст. Малала — старажытнагрэчасая транслітарацыя сірыйскага слова «прамоўца», «рытар».
Славянскі пераклад мае ўстаўкі: апакрыфічныя запаветы 12 патрыярхаў і «Слова Афанасія Александрыйскага пра Мелхіседэка» (Мелхіседэка).
Зарынскі раён
Зарынскі раён (Зари́нский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Зарынск (у склад раёна не ўваходзіць), размешчаны за 110 км ад Барнаула.
Геаграфія
Зарынскі раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы края, мяжуе з Залесаўскім, Первамайскім, Касіхінскім, Кытманаўскім і Тагульскім раёнамі Алтайскага края, а таксама Кемераўскай вобласцю.
На тэрыторыі раёна ёсць радовішчы для здабычы і вытворчасці цэменту, цэглы: цагляных суглінкаў, керамзітавых глін, мінеральных фарбаў, будаўнічага каменя (друзу), вапнякоў (у тым ліку цэментных). Таксама ў раёне ёсць радовішча золата. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −17,7 °C, ліпеня +19,2 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў — 450 мм. Па тэрыторыі раёна працякае рака Чумыш. Глебы — чарназёмы, шэрыя лясныя. Растуць — піхта, елка, кедр, бяроза, асіна. Фаўна — лось, казуля, ліса.
Біл Эванс
Біл Эванс (Bill Evans [William John Evans];  — ) — піяніст і лідар бэндаў, іграў пераважна пост-бібоп і кул.
Біяграфія
Нарадзіўся і вырас у Нью-Джэрсі, юнаком навучаўся музычнай грамаце, а таксама ігры на флейце ў Паўднёва-Заходнім Універсітэце Луізіяны.
У 1950 годзе атрымаў ступень як піяніст і пачаў гастраляваць з бэндам Хербі Філдса, але неўзабаве перайшоў у склад аркестра «Fifth Army Band», які базаваўся каля Чыкага. Пасля трох гадоў вайсковай службы і ігры ў аркестры, Біл Эванс прыехаў у Нью-Ёрк, дзе пачаў іграць з квартэтам Тоні Скота, працягваючы далейшае навучанне ў «Mannes College». У каледжы Эванс сустрэў кампазітара Джорджа Расэла і пазнаёміўся з яго ладавымі тэорыямі джазу. У 1956 годзе ён ужо запісаў свой першы альбом як лідар бэнда.
Увесну 1958 года Эванс паехаў у васьмімесячны тур у складзе секстэта Майлса Дэйвіса, дзе адчуў вялікі ўплыў маладога лідара. Увосень 1958 года ён сышоў з групы, бо хацеў заснаваць уласную.
Уся слава, якую атрымаў сумесны з Майлсам дыск «Blue in Green», дасталася менавіта лідару, а не піяністу, хоць апошні ўнёс мноства ідэй у настрой, структуру і імправізацыю. Цяпер, праўда, гэтай пласцінцы прынята даваць падвойнае аўтарства, але ўжо няма сумневаў, што ў самым паспяховым па продажам альбоме ў гісторыі акустычнага джазу Эванс іграў свае лепшыя партыі.
Вяртанне на вялікую сцэну ў ролі лідара адбылося снежнем 1958 года з альбомам «Everybody Digs Bill Evans». Першая праца трыа была і самай выбітной, выдатны малады басіст Скот Лафаро і барабаншчык Пол Моўшэн у значнай ступені спрыялі поспеху рэлізу. З гэтым гуртом Эванс стаў зоркай. Майлс пачаў весці перамовы пра запіс разам з поўным складам трыа, але ў чэрвені 1961 года, праз дзесяць дзён пасля пачатку музычнай сесіі ў «Village Vanguard», Лафаро загінуў у аўтамабільнай катастрофе. Эванс быў настолькі ўзрушаны паведамленнем пра смерць, што зусім замкнуўся ў сабе і сышоў з музыкі амаль на год.
Пасля гэтага цяжкага перыяду Эванс запрасіў у гурт басіста Чака Ізраэльса і пачаў запісы дуэтам з гітарыстам Джымам Холам, а таксама запрошаным свінгавым квінтэтам, акрамя таго ўзаемадзейнічаў з духавіком Фрэдзі Хабардам.
У 1962 годзе, пад уплывам прадзюсара Крыда Тэйлара, Эванс пачынае працу з калектывамі іншага фармату, такімі як «Gary McFarland’s big band». Ён аранжыруе Клаўсу Огерману, выступае са Стэнам Гецам і зноў аб’ядноўваецца з Джымам Холам. Самым характэрным эксперыментам быў альбом «Conversations With Myself», дзе партыі другога і трэцяга піяніна накладзены на першае.
Пад уплывам надыходзячага джаз-рока Эванс паспрабаваў сябе і з электра-піяніна разам з Гаральдам Родэсам, але неўзабаве стаміўся ад яго.
Сярод яго паслядоўнікаў можна назваць знакамітых Хербі Хэнкака, Кіта Джарэта, Чыка Карыя, Брэда Мелдаў. Пазычыўшы многае з імпрэсіянізму Клода Дэбюсі і Марыса Равеля, Эванс прыўнёс у джаз унутраную засяроджанасць, млявасць, лірычнасць і класічную еўрапейскую пачуццёвасць. Яго выступы натхнялі як маладых студэнтаў кансерваторый, так і класічных піяністаў, напрыклад Жана Іва Цібодэ.
Эванс насіў акуляры, быў баязлівы, ціха размаўляў і быў лёгка ранімы, ён зусім не падыходзіў для жорсткага і бязладнага музычнага бізнесу.
У спробе адмежавацца ад знешняга свету музыкант стаў ужываць наркотыкі: спачатку гераін, а пасля какаін, што безумоўна скараціла яго жыццё.
Аднак ва ўсіх сваіх інтэрв’ю Біл цалкам кантраляваў сябе, выдатна ведаючы, што яму трэба ад мастацтва. Калегі казалі, што ў яго заўсёды было добрае пачуццё гумару.
Хоць здароўе Эванса было моцна сапсаванае прыхільнасцю да какаіну, апошнія запісы ўсё ж дэманстравалі дзіўную жыццёвасць.
Пасля смерці Эванса паток рэлізаў, раней не выдаваных матэрыялаў з камерцыйных і прыватных крыніц, яшчэ болей узмацніў цікавасць публікі да вялікага піяніста.
Новы Карачай
Новы Карачай (Но́вый Карача́й, Джангы Къарачай, Джангы эл, Акъ Къала) — пасёлак гарадскога тыпу ў Карачаеўскім раёне Карачаева-Чаркесіі (Расія).
Утварае муніцыпальнае ўтварэнне Нова-Карачаеўскае гарадское паселішча як адзіны населены пункт у яго складзе. Пасёлак размешчаны на прыўзнятай тэрасе правабярэжжа Кубані. Насельніцтва — 3198 чалавек (2021).
Вэлюм (значэнні)
Вэлюм — шматзначны тэрмін.
Занальны раён
Геаграфія
Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы края. Рэльеф: валістая раўніна, расчлянёная глыбокімі бэлькамі. Плошча — 1717 км². Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня: −18,2 °C, ліпеня: +18,9 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў: 518 мм. Па тэрыторыі раёна працякаюць 6 рэк, знаходзіцца возера Уткуль.
Глебы: вышчалачаныя, сярэднегумусныя чарназёмы. Растуць бяроза, асіна, алешына, рабіна, чаромха, таполя, багатае разнатраўе. Фаўна — лось, казуля, ліса, заяц, воўк, суслік, крот.
Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016
Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016 — 24-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе.
Спіс аб’ектаў PGC (861001—862000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (861001—862000)
Ян Канты Любанскі
Ян Канты Любанскі, Ян Янавіч Любанскі (Jan Kanty Lubański; 1820, маёнтак Любань, цяпер  —, Любань) — буйны землеўласнік у Расійскай імперыі на тэрыторыі сучаснай Беларусі, ашмянскі павятовы маршалак (1852—1859), банкір і філантроп.