cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карабахскі канфлікт
Нагнятанне напружанасці
«''У тыя лютаўскія дні 1988 года многія савецкія кіраўнікі раптам ўсвядомілі, што стаяць на нагах зусім не так цвёрда, як ім здавалася. Дзве складовыя часткі камуністычнай партыі адкрыта спрачаліся адна з адной, і маскоўскае кіраўніцтва хутка прыйшло да высновы, што мяцежнікаў нельга сцерці звыклымі сілавымі метадамі. Ужыўшы на практыцы дух новай гарбачоўскай памяркоўнасці, Палітбюро аб’явіла лідарам азербайджанскай кампартыі, што яны павінны дзейнічаць выключна „партыйнымі метадамі“ — перакананнем, а не сілай, — каб пагасіць канфлікт''».
На наступны дзень пасля сходу ў Сцепанакерце быў арганізаваны масавы мітынг (адным з арганізатараў быў Ігар Мурадзян ). Гарвыканкам даў дазвол на яго правядзенне, пазначыўшы мэту — «патрабаванне пра ўз’яднанне НКАВ з Арменіяй». Заг. аддзела ЦК КП Азербайджана М. Асадаў беспаспяхова спрабаваў перашкодзіць правядзенню мітынгу. Тым часам, як сцвярджаюць удзельнікі падзей, выканаўчыя ўлады аўтаномнай вобласці былі расколатыя і страцілі кантроль над сітуацыяй. Кіраўніцтва ўзяў на сябе Савет дырэктараў, у які ўвайшлі кіраўнікі буйных прадпрыемстваў вобласці і асобныя актывісты. Савет прыняў рашэнне правесці сесіі гарадскіх і раённых саветаў, а затым склікаць сесію абласнога Савета народных дэпутатаў. Тым часам прадстаўнікі Баку працягвалі ціск на ўлады НКАВ і мясцовых партыйных кіраўнікоў, часам звяртаючыся да адкрытага шантажу і пагрозам ўрэгуляваць канфліктную сітуацыю ўжываннем сілы.
14 лютага азербайджанскае партыйнае кіраўніцтва паспрабавала звярнуцца да насельніцтва НКАВ праз абласную газету «Савецкі Карабах», ахарактарызаваўшы падзеі, што адбываюцца як «экстрэмісцкія і сепаратысцкія», інспіраваныя армянскімі нацыяналістамі. У выніку ўмяшання Савета дырэктараў зварот так і не быў апублікаваны. На наступны дзень паэтэса Сільва Капуцікян выступіла ў падтрымку карабахскіх армян на пасяджэнні  — адной з найбольш уплывовых грамадскіх арганізацый рэспублікі. У Сцепанакерце і раённых цэнтрах НКАВ прайшлі сесіі Саветаў народных дэпутатаў для абмеркавання пытання пра ўз’яднанне НКАВ з Армянскай ССР, а з 16 лютага да 2 сакавіка мітынг на цэнтральнай плошчы Сцепанакерта практычна не спыняўся. 19 лютага з Тбілісі ў Сцепанакерт для ўзмацнення мясцовай міліцыі быў перакінуты батальён Унутраных войскаў МУС СССР. У той жа дзень у Баку прайшла першая акцыя палітычнага пратэсту. Група студэнтаў, рабочых і прадстаўнікоў інтэлігенцыі прайшла ад будынка Акадэміі навук да, несучы плакаты, абвяшчаючыя прыналежнасць Нагорнага Карабаха Азербайджану.
20 лютага пазачарговая сесія народных дэпутатаў НКАВ, скліканая позна вечарам у суботу па патрабаванні дэпутатаў-армян, звярнулася да Вярхоўнага Савета Армянскай ССР, Азербайджанскай ССР і СССР з просьбай разгледзець і станоўча вырашыць пытанне аб перадачы НКАВ са складу Азербайджана ў склад Арменіі. Дэпутаты-азербайджанцы адмовіліся ўдзельнічаць у галасаванні. Нічога не змог зрабіць і першы сакратар ЦК КП Азербайджана, які прысутнічаў на сесіі. У рашэнні, апублікаваным на наступны дзень у газеце «Савецкі Карабах», гаварылася:
«Ідучы насустрач пажаданням працоўных НКАВ, прасіць Вярхоўны Савет Азербайджанскай ССР і Вярхоўны Савет Армянскай ССР праявіць пачуццё глыбокага разумення спадзяванняў армянскага насельніцтва Нагорнага Карабаха і вырашыць пытанне аб перадачы НКАВ са складу Азербайджанскай ССР у склад Армянскай ССР, адначасова хадайнічаць перад Вярхоўным Саветам Саюза ССР аб станоўчым вырашэнні пытання перадачы НКАВ са складу Азербайджанскай ССР у склад Армянскай ССР».
Паводле сведчання супрацоўніка газеты «Савецкі Карабах» Гегама Багдасарана, рэдактар газеты Егішэ Саркісян адмовіўся друкаваць рашэнне абласнога савета. Тады супрацоўнікі газеты і работнікі абласной друкарні замкнулі яго ў памяшканні друкарні і самастойна выпусцілі газету з тэкстам рашэння, размясціўшы яго пад паведамленнем «У Палітбюро ЦК КПСС» і побач з «Пастановай Пленума ЦК КПСС». Такім чынам, візуальна стваралася ўражанне легітымнасці і законнасці ўсяго, што адбылося. Егішэ Саркісян быў зняты з пасады і газету ўзначаліў Максім Аванісян. Гэта адбылося толькі 28 лютага пасля аднаўлення выдання газеты ў Сцепанакерце. Да гэтага на працягу тыдня газета выходзіла і друкавалася ў Баку.
Азербайджанскія ўлады адмовіліся прызнаць рашэнне аблсавета НКАВ. Палітбюро ЦК КПСС, што сабралася ў нядзелю, 21 лютага, прыняло пастанову, у якой патрабаванне аб уключэнні Нагорнага Карабаха ў склад Армянскай ССР было прадстаўлена як прынятае ў выніку дзеянняў «экстрэмістаў» і «нацыяналістаў» і такое, што супярэчыць інтарэсам Азербайджанскай і Армянскай ССР. Пастанова абмежавалася агульнымі заклікамі да нармалізацыі становішча, выпрацоўцы і ажыццяўленню мер па далейшым сацыяльна-эканамічнаму і культурнаму развіццю аўтаномнай вобласці. Цэнтральныя органы ўлады і ў далейшым, нягледзячы на абвастрэнне становішча, будуць кіравацца гэтай пастановай, бесперапынна заяўляючы, што «перакройкі меж не будзе».
22 лютага ў Сцепанакерт, Баку і Ерэван для вывучэння становішча на месцах і сустрэч з членамі партыйных арганізацый былі экстрана накіраваны групы работнікаў цэнтральных партыйных і савецкіх органаў, якія ў першыя дні узначальвалі сакратары ЦК КПСС, кандыдаты ў члены Палітбюро ЦК КПСС Г. П. Разумоўскі, П. Н. Дзёмічаў і В. І. Доўгіх. Разумоўскі і Дзёмічаў прынялі ўдзел у партгасактыве НКАВ. Выступаючы перад прысутнымі, Разумоўскі сказаў, што ЦК КПСС расцэньвае дзеянні і патрабаванні, накіраваныя на перагляд існуючага нацыянальна-тэрытарыяльнага ладу як такія, што супярэчаць інтарэсам працоўных абедзвюх рэспублік: «Усё гэта стала магчымым у выніку безадказных заклікаў і дзеянняў асобных асоб, а таксама пасіўнай, чакальнай пазіцыі партыйных і савецкіх органаў абедзвюх рэспублік, кіраўніцтва якіх павярхоўна падышло да ацэнкі сітуацыі». У прынятай рэзалюцыі, у прыватнасці, гаварылася, што «дзеянні і патрабаванні, накіраваныя на перагляд існуючага нацыянальна-тэрытарыяльнага ладу НКАВ, якія супярэчаць інтарэсам працоўных Азербайджанскай ССР і Армянскай ССР, наносяць шкоду міжнацыянальным адносінам, могуць, калі не прыняць зараз адказных мер, прывесці да непрадказальных або нават цяжка папраўных наступстваў». Як пазней пісаў у сваіх успамінах першы намеснік старшыні КДБ СССР генерал арміі, які знаходзіўся ў гэтыя дні ў Азербайджане і Арменіі,
«''нашай групе на чале з Разумоўскім удалося пераканаць партыйна-гаспадарчы актыў вобласці, што нельга зараз перакройваць межы рэспублік і яшчэ больш распальваць нацыянальную міжусобіцу. Аднак мы лічылі неабходным даць армянам Нагорнага Карабаха ўсе ўмовы для нармальнага жыцця, развіцця нацыянальнай культуры і традыцый. Удзельнікі партыйна-гаспадарчага актыву з намі пагадзіліся. Так была закладзена аснова для вырашэння крызісу. Элементарная логіка падказвала: рашэнне партыйна-гаспадарчага актыву — не жарт, гэта ж адлюстраванне меркавання насельніцтва Нагорнага Карабаха, з якім не могуць не лічыцца ў цэнтры. Кіраўніцтва Арменіі павінна было падтрымаць яго. Да нашага здзіўлення, нічога гэтага зроблена не было. Замест таго, каб правесці ў жыццё рашэнне актыву, ЦК кампартыі Арменіі затрымаў на некалькі дзён яго публікацыю. Гэта яшчэ больш актывізавала рух за змяненне статусу Нагорнага Карабаха''».
«Першая кроў»
Як адзначае ў сваёй кнізе Том дэ Ваал, з першага ж дня пасля таго, як армянская большасць аблсавету НКАВ прыняло рашэнне аб аддзяленні Нагорнага Карабаха, «''пачалося павольнае спаўзанне да ўзброенага канфлікту. Ужо пачалі цыркуляваць і падаграваць страсці ў абедзвюх этнічных супольнасцях першыя чуткі аб актах гвалту''» на нацыянальнай глебе.
Раптоўны выбух мітынгавай актыўнасці і заклікаў да аддзялення ад Азербайджана ў пераважна армянскім Сцепанакерце прывёў да рэакцыі ў адказ азербайджанскай абшчыны, у першую чаргу ў суседнім Шушанскім раёне НКАВ і азербайджанскім горадзе Агдам, размешчаным ля меж вобласці. 22 лютага ў армянскага населенага пункта Аскеран на тэрыторыі НКАВ адбылося сутыкненне з выкарыстаннем агнястрэльнай зброі паміж шматлікім натоўпам азербайджанцаў з горада, што накіроўваўся ў Сцепанакерт для «навядзення парадку», міліцэйска-вайсковымі кардонамі, выстаўленымі на іх шляху, і мясцовым насельніцтвам. У выніку сутыкнення загінулі два азербайджанцы, пяцьдзясят мясцовых жыхароў атрымалі цялесныя пашкоджанні. Больш масавае кровапраліцце ў той дзень атрымалася прадухіліць.
У гэты ж час у НКАВ пачалася першая шматдзённая забастоўка, якая доўжылася да 2 сакавіка. Паводле дадзеных Ч. А. Султанава, на працягу 1988 года да забастовак звярталіся не раз. Самымі доўгімі перыядамі страйкавага руху сталі 24 сакавіка — 5 красавіка, 23 мая — 24 ліпеня, 12 верасня — 9 кастрычніка, 14 лістапада — 7 снежня.
22 — 23 лютага ў Баку і іншых гарадах Азербайджанскай ССР адбыліся першыя мітынгі ў падтрымку рашэння Палітбюро ЦК КПСС аб недапушчальнасці перагляду існуючай нацыянальна-тэрытарыяльнай структуры. Адным з найбольш актыўных удзельнікаў гэтых масавых акцый стаў дзейны член АН Азербайджанскай ССР, гісторык-усходазнавец, Герой Савецкага Саюза.
У Арменіі тым часам разрастаўся рух падтрымкі армянскага насельніцтва НКАВ. Як сведчыць Ф. Д. Бабкоў, «''у Арменіі рашэнне Палітбюро ЦК КПСС падтрымана не было. Усе партыйныя арганізацыі, пачынаючы з ЦК кампартыі Арменіі, прынялі яго ўмоўна, з агаворкай: пытанне павінна вырашыцца на бліжэйшым пленуме ЦК КПСС. І гэты так званы „трэці пункт“ рашэння партыйных арганізацый фактычна аб'яднаў камуністаў Арменіі з нацыяналістычнымі элементамі, якія ўваходзілі ў камітэт „Карабах“''». У той жа час першы сакратар ЦК КП Арменіі Карэн Дземірчан, выступаючы 22 лютага на рэспубліканскім тэлебачанні, заявіў, што патрабаванне пра ўз'яднанне не можа быць задаволена і што «сяброўства паміж народамі з'яўляецца нашым неацэнным багаццем і гарантыяй будучага развіцця армянскага народа ў сям'і брацкіх савецкіх народаў». У процівагу гэтаму лідары Арганізацыйнага камітэта ўз'яднання «Карабах», створанага ў гэтыя дні ў Ерэване, заклікалі да ўзмацнення ціску на дзяржаўныя органы з мэтай перадачы НКАВ Арменіі. Менавіта камітэт «Карабах» пасля стаў неафіцыйным выразнікам грамадскіх настрояў у рэспубліцы і да канца года, паводле выразу Тома дэ Ваала, «амаль цалкам зацямніў камуністычную партыю». Тым не менш, паводле сведчання С. М. Маркедонава, мітынгі ў Ерэване і іншых гарадах Арменіі, што пачаліся ў лютым 1988 года, праходзілі пад партрэтамі Леніна і Гарбачова, з лозунгамі «Ленін — партыя — Гарбачоў», «За перабудову, дэмакратызацыю, галоснасць». Выступоўцы апелявалі да ленінскіх прынцыпаў нацыянальнай палітыкі — праве нацый на самавызначэнне. Мітынгі праходзілі на ў цэнтры Ерэвана, перад будынкам опернага тэатра. Як піша Том дэ Ваал, 20 лютага, незадоўга да адкрыцця ў Сцепанакерце сесіі абласнога савета на плошчы сабраўся трыццацітысячны натоўп. З кожным днём колькасць удзельнікаў мітынгу павялічвалася. 25 — 26 лютага ў ерэванскім мітынгу ўдзельнічалі ўжо да 1 млн чалавек, што, паводле слоў С. М. Маркедонава, прадэманстравала наяўнасць кансенсусу ў армянскім грамадстве па пытанні аб будучыні Нагорнага Карабаха.
23 лютага пленум Нагорна-Карабахскага абкама КПСС прыняў рашэнне аб вызваленні ад займаемай пасады «за недахопы ў працы» Б. С. Кеворкава, які працаваў першым сакратаром абкама з 1974 года. Першым сакратаром абкама быў абраны, які раней працаваў першым намеснікам старшыні аблвыканкама — старшынёй аграпрамысловага комплексу НКАВ. У працы пленума прынялі ўдзел Г. П. Разумоўскі, П. Н. Дзёмічаў і першы сакратар ЦК КП Азербайджана К. М. Багіраў.
25 лютага адбылася тэлефонная размова М. С. Гарбачова з Пагасяном, у якім яны абмеркавалі сітуацыю ў вобласці. Тым часам з заклікам падтрымаць рашэнне аблсавету НКАВ звярнуўся да Гарбачова Патрыярх і Каталікос ўсіх армянаў Вазген I, кіраўнік Армянскай Апостальскай Царквы. У той жа дзень у Ерэван былі ўведзеныя некалькі тысяч ваеннаслужачых унутраных войскаў, якія перакрылі рух па шэрагу вуліц у цэнтральнай частцы горада, а таксама блакіравалі плошчу перад Оперным тэатрам і прылеглы парк. На наступны дзень пленум ЦК КП Арменіі ў сваім пастанове паказаў, што «разлічвае на вывучэнне і разгляд праблем Нагорнага Карабаха ў комплексе з іншымі пытаннямі, якія стануць прадметам абмеркавання на пленуме ЦК КПСС па праблемах нацыянальнай палітыкі, і просіць ЦК КПСС ўтварыць у сувязі з гэтым адпаведную камісію». У гэтыя дні ў горад Капан Армянскай ССР — адзін з раёнаў кампактнага пражывання азербайджанцаў — прыбылі ўпаўнаважаныя прадстаўнікі штаба Закаўказскай ваеннай акругі, КДБ і МУС СССР, партыйных органаў для праверкі паведамленняў аб магчымых міжнацыянальных сутыкненнях. Паведамленні не атрымалі пацверджання, аднак каля 200 мясцовых жыхароў-азербайджанцаў раптоўна ў ноч з 26 на 27 лютага пакінулі Капан і адправіліся ў Баку адным цягніком, нібыта паддаўшыся на ўгаворы сваякоў.
У той жа дзень, 26 лютага, па бакінскаму і ерэванскаму тэлебачанні выступілі сакратары ЦК КПСС Г. П. Разумоўскі і В. І. Доўгіх. Яны абвясцілі тэкст Звароту М. С. Гарбачова «Да працоўных, да народаў Арменіі і Азербайджана», у якім утрымліваўся заклік «праявіць грамадзянскую сталасць і вытрымку, вярнуцца да нармальнага жыцця і працы, захоўваць грамадскі парадак». Пасля абвяшчэння звароту ўдзельнікі мітынгу ў Ерэване прынялі рашэнне спыніць масавыя акцыі і «ўдарнай працай у суботнія і нядзельныя дні нагнаць упушчанае». На наступны дзень гэты зварот быў апублікаваны цэнтральнымі выданнямі Азербайджанскай і Армянскай ССР.
Тым часам, як адзначае Свантэ Корнэл, атмасфера ў самым Нагорным Карабаху была зусім не мірнай — наадварот, згодна з настойліва цыркулюючымі тут чуткамі, Масква была фактычна гатовая пайсці насустрач карабахскім армянам, але для гэтага ім трэба яшчэ больш рашуча заявіць пра свае патрабаванні. Вось як пасля апісваў абстаноўку ў Сцепанакерце нам. заг. аддзела ЦК КПСС Карэн Брутэнц, які прыбыў сюды 27 лютага з групай адказных работнікаў цэнтральных органаў па даручэнні Гарбачова:
«''Гутаркі праходзілі ў „цені“ бесперапыннага мітынгу, які шумеў за вокнамі і рэзаніраваў узбуджэнне. Адчувалася нядрэнная арганізацыя — у рытме мітынгу, у рэгулярным падвозе харчавання, забароне прадаваць спіртное (хоць па чыёйсьці ініцыятыве двойчы паспрабавалі завезці яго ў горад), у адсутнасці правапарушэнняў, нарэшце, у начных „дзяжурствах“ ля абкама. Гэта відавочна было справай рук „ініцыятыўных груп“, у якіх вылучыліся свае лідары…''».
Увечары 27 лютага ў тэлевізійным інтэрв’ю намесніка генеральнага пракурора СССР А. Ф. Катусева прагучалі словы пра тое, што ў сутыкненні блізу Аскерана, які адбыўся 22 лютага, загінулі два азербайджанцы. Гэта паведамленне, як сцвярджаецца, магло стаць адной з прычын, якія справакавалі, які стаў паваротным пунктам у развіцці міжнацыянальнага канфлікту. Паводле афіцыйных дадзеных Генпракуратуры СССР, падчас гэтых падзей загінулі 26 армян і 6 азербайджанцаў. Згодна з армянскімі крыніцамі, колькасць ахвяр сярод армян ў шмат разоў пераўзыходзіла афіцыйныя дадзеныя. Існуюць сведчанні таго, што разгулу гвалту ў Сумгаіце спрыяла свядомая бяздзейнасць мясцовых праваахоўных органаў і цэнтральнага дзяржаўнага і партыйнага кіраўніцтва СССР або няздольнасць своечасова ўмяшацца ў развіццё падзей. Адзначаецца таксама, што адсутнасць ўсебаковага і поўнага расследавання прычын і абставінаў пагромаў, устанаўлення і пакарання правакатараў і непасрэдных удзельнікаў злачынстваў, несумненна, прывяла ў далейшым да эскалацыі канфлікту. Як піша Свантэ Корнэл,
«''Пасля Сумгаіта стала ясна, што шляху назад ужо няма, тым больш, што савецкія ўлады праяўлялі крайнюю нерашучасць і ваганні. Для армян Сумгаіт стаў напамінам аб разні ў гады Першай сусветнай вайны, а азербайджанцы ў іх свядомасці атаясамляліся з. І да Сумгаіта армяне выганялі азербайджанцаў з Арменіі, але цяпер яны сталі выганяць іх сістэматычна і мэтанакіравана, у тым ліку і з раёнаў Арарата і Зангезура, дзе азербайджанцы жылі кампактнай групай''».
Сумгаіцкія падзеі, паводле сведчання С. М. Маркедонава, «''радыкальна змянілі настроі думак жыхароў Арменіі…, выклікалі крызіс даверу да цэнтральнай улады. У патрабаваннях і лозунгах армянскіх аб'яднанняў сталі гучаць крытычныя ў адносінах да КПСС матывы''». Як адзначае А. Звераў, «''няздольнасць цэнтральных улад прымяніць сілу для абароны грамадзянскіх асоб мела сур'ёзныя наступствы для далейшага развіцця этнічных канфліктаў на Каўказе і ў Сярэдняй Азіі: стварыўшы ўражанне, што гвалт сябе апраўдвае, яна сфарміравала ўмовы для паўтарэння бясчынстваў. Стала ясна, што любое выгнанне нацыянальнай меншасці з месцаў свайго пражывання пад пагрозай тэрору застанецца беспакараным''».
Аналагічныя падзеі адбыліся 28 лютага ў Кіравабадзе, дзе шматлікі натоўп маладых людзей, узброеных металічнымі прутамі і палкамі, накіраваўся ў армянскія кварталы горада, узломваючы вокны і дзверы і збіваючы мінакоў-армян. Мясцовае армянскае насельніцтва, скарыстаўшыся кампактнасцю пражывання, здолела арганізаваць адпор, а ўмяшанне вайскоўцаў дазволіла прыпыніць пагромы і пазбегнуць разні. Некалькі чалавек атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці, але тут абышлося без чалавечых ахвяр, хоць і быў нанесены значны матэрыяльны ўрон — былі разгромлены і разрабаваны некалькі дзясяткаў армянскіх дамоў, спалены некалькі аўтамашын.
29 лютага адбылося пасяджэнне Палітбюро ЦК КПСС, на якім было разгледжана пытанне «Аб дадатковых мерах ў сувязі з падзеямі ў Азербайджанскай і Армянскай ССР». Вышэйшым дзяржаўным і партыйным кіраўніцтвам СССР было прынята рашэнне схаваць характар і маштабы сумгаіцкіх падзей. У паведамленнях ТАСС яны былі прадстаўлены як парушэнні грамадскага парадку, якія прывялі да чалавечых ахвяр. З самага пачатку было прынята рашэнне не праводзіць адзін агульны судовы працэс; справа была разбіта на 80 эпізодаў і разглядалася ў судах розных гарадоў. З некалькіх тысяч пагромшчыкаў да судовай адказнасці прыцягнулі 94 радавых удзельнікаў — пераважна падлеткаў і юнакоў. Ва ўсіх выпадках матывамі злачынстваў, у якіх іх абвінавачвалі, называліся «хуліганскія матывы». Такі падыход выключыў магчымасць выяўлення арганізатараў злачынства. Пракуратура СССР адпрэчыла наяўнасць доказаў падрыхтоўкі да разні. Да судовай адказнасці не былі прыцягнутыя падбухторшчыкі з ліку тых, хто выступаў на мітынгах. Не разглядалася адказнасць службовых асоб партыйных і праваахоўных органаў Сумгаіта. У сродках масавай інфармацыі былі згаданыя толькі два першыя працэсы, астатнія ж прайшлі незаўважанымі. Звароты ў ЦК КПСС з заклікамі правесці аб'ектыўнае расследаванне сумгаіцкай разні не атрымалі адказу.
Вясна — восень 1988: абвастрэнне сітуацыі
У гэты перыяд лакальны сацыяльна-эканамічны, моўны і нацыянальна-культурны канфлікт армянскага насельніцтва НКАВ з кіраўніцтвам аўтаномнай вобласці і АзССР з-за ўшчамлення законных правоў гэтага насельніцтва паступова распаўсюдзіўся на ўсю Арменію і Азербайджан і перарос у «нацыянальна-палітычны крызіс, заснаваны на узаемавыключальных паданнях аб нацыянальнай тэрыторыі абодвух народаў і рэспубліканскай прыналежнасці Нагорнага Карабаха», які выразіўся ў масавых праявах грамадзянскага непадпарадкавання і этнічнага гвалту.
У НКАВ (асабліва ў Сцепанакерце) гэты перыяд характарызаваўся штодзённымі шматлюднымі шэсцямі, мітынгамі, забастоўкамі калектываў прадпрыемстваў, арганізацый, навучальных устаноў вобласці з патрабаваннямі аддзялення ад Азербайджана. Гэты рух атрымліваў значную маральную, матэрыяльную і арганізацыйную падтрымку з Арменіі.
Першапачаткова партыйныя і савецкія кіраўнікі НКАВ паводзілі сябе асцярожна. Генрых Пагасян, які змяніў Барыса Кеворкава на пасадзе кіраўніка абкама партыі, у газетах заклікаў да спынення забастовак і беспарадкаў, да дэмакратычнага вырашэння «нявырашаных праблем». Пастаянна цытуючы М. С. Гарбачова, ён стараўся сыходзіць ад галоўнага пытання аб прыналежнасці Нагорнага Карабаха, спасылаючыся на «гатовасць ЦК КПСС разгледзець увесь комплекс сацыяльна-эканамічных праблем развіцця НКАВ» як «…сведчанне мудрасці ленінскай нацыянальнай палітыкі». Вымушаны на першым этапе лавіраваць паміж Масквой, Баку і Карабахскім рухам, Генрых Пагасян, тым не менш, моцна спрыяў сваёй пазіцыяй росту сепаратызму ў Нагорным Карабаху. Маюцца сведчанні, што Карабахскае армянскае падполле ўсталявала сувязі з Генрыхам Пагасянам яшчэ ў 1987 годзе.
Адначасова ў Азербайджане працягваліся заклікі да «рашучага навядзення парадку» ў НКАВ. Грамадскае напружанне і нацыянальная варожасць паміж азербайджанскім і армянскім насельніцтвам узрасталі з кожным днём. Пасля сумгаіцкай трагедыі пачалося выцісканне азербайджанцаў з Арменіі і армян з Азербайджана. Летам і восенню пачасціліся выпадкі гвалту ў НКАВ, нарастаў узаемны паток бежанцаў. Да лістапада — пачатку снежня эскалацыя міжнацыянальнай напружанасці дасягнула новай стадыі — «адкрытай канфрантацыі з шматлікімі і амаль паўсюднымі сутыкненнямі на нацыянальнай глебе, гібеллю дзясяткаў людзей і масавымі міжрэпубліканскімі міграцыямі бежанцаў».
Паступова не толькі ўцекачы з Арменіі, але і самыя шырокія пласты азербайджанскага грамадства пачынаюць адчываць дэзарыентаванасць, разгубленасць, азлобленасць і падазронасць. Азербайджанцы хваравіта перажывалі той факт, што цэнтральныя СМІ, як і пераважная частка расійскіх «дэмакратаў», спачуваюць не ім, а армянам, яны «адчуваюць сябе аточанымі з усіх бакоў, блакіраванымі ўсюдыіснымі армянамі, якія дыктуюць сваю волю ледзь не ўсяму свету». У якасці ілюстрацыі спагады да армянам з боку расійскай ліберальнай інтэлігенцыі даследчыкі прыводзяць выказванні Старавойтавай, заяўляе, што «армяне — маленькі хрысціянскі народ, які перажыў, як і яўрэі, генацыд і мужна кінуў выклік цёмным пагромшчыкам-мусульманам». Паводле выразу Фурмана, у гэты час «не толькі гарадскія нізы, але і ўсё змучанае і заторганае азербайджанскае грамадства становіцца „парахавым склепам“, гатовым падарвацца ў любы момант масавай істэрыкай».
Сакавік — красавік
1 сакавіка ў Сцепанакерце была створана грамадска-палітычная арганізацыя армян — грамадства «Крунк» («Журавель»), якую ўзначаліў дырэктар Сцепанакерцкага камбіната будматэрыялаў Аркадзь Манучараў. Заяўленымі мэтамі таварыства «Крунк» з'яўляліся вывучэнне гісторыі рэгіёну, яго сувязей з Арменіяй, аднаўленне помнікаў даўніны. Насамрэч камітэт «Крунк» (кіруючы орган грамадства) узяў на сябе функцыі арганізатара масавых пратэстаў. «Ідэалагічнай секцыяй» камітэта кіраваў Роберт Качаран, сакратар парткама Сцепанакерцкай шаўкапраднай фабрыкі. Як адзначае ў сваёй кнізе Том дэ Ваал, «„Крунк“ быў першай арганізацыяй у Савецкім Саюзе эпохі Гарбачова, якая пачала выкарыстоўваць стачкі ў якасці палітычнай зброі». 24 сакавіка пастановай Прэзідыума Вярхоўнага Савета АзССР таварыства «Крунк» і яго органы — камітэт і савет — былі распушчаны, але фактычна працягнулі сваю дзейнасць. 8 мая ў сувязі з забаронай на дзейнасць камітэта «Крунк» было вырашана ўзнавіць Савет дырэктараў, які кіраваў нацыянальным рухам карабахскіх армян да канца 1991 года, калі былі праведзены выбары ў Вярхоўны Савет НКР.
3 сакавіка камітэт «Карабах» выступіў са зваротам да ААН, парламентаў і ўрадаў усіх краін, Сусветнага Савету цэркваў, Сацінтэрна, камуністычных і рабочых партый, Міжнароднага чырвонага крыжа, у якім абвінаваціў «кіраўніцтва Савецкага Азербайджана, шэраг адказных работнікаў ЦК КПСС у злачынстве супраць армянскага народа». У НКАВ была абвешчана жалоба па ахвярах сумгаіцкай трагедыі. У Сцепанакерце на тэрыторыі комплексу загінулым воінам была ўсталяваная мемарыяльная пліта ў памяць аб загінулых у Сумгаіце. У выніку масавага перасялення сумгаіцкіх армян у Армянскую ССР, НКАВ, гарады Расійскай Федэрацыі, якое пачалося адразу ж пасля пагромаў, усё 14-тысячнае армянскае насельніцтва Сумгаіта пакінула горад. Тым часам з першых дзён сакавіка ў Зангеланскі і суседнія з ім раёны АзССР пачалі прыбываць новыя ўцекачы — азербайджанскія сем'і, вымушаныя пакінуць тэрыторыю Армянскай ССР.
9 сакавіка на нарадзе ў ЦК КПСС былі заслуханыя паведамленні першых сакратароў ЦК КП Азербайджана і Арменіі Багірава і Дземірчана аб становішчы, якая складвалася ў гэтых рэспубліках ў сувязі з падзеямі ў Нагорным Карабаху, у выніку чаго было вырашана прызнаць наяўнасць некаторых праблем эканамічнага і культурнага плана, якія спарадзілі карабахскі рух, і выказаць гатоўнасць да распрацоўкі праграм па іх вырашэнні ў рамках ранейшай аўтаноміі. У паведамленні газеты «Праўда» гаварылася: «''Як адзначалася на нарадзе, абстаноўка ў Азербайджане і Арменіі ўваходзіць у нармальнае рэчышча, хоць працягвае мець свае складанасці. Працуюць прадпрыемствы і навучальныя ўстановы. Папаўняецца упушчаная вытворчасць прамысловай прадукцыі. Выконваецца грамадскі парадак. Працягваецца следства па справах аб злачынствах, якія мелі месца ў г. Сумгаіце 28 лютага 1988 года''». Як паведаміла «Праўда», Гарбачоў, які выступіў на нарадзе, заявіў, што «галоўнае цяпер заключаецца ў паслядоўным правядзенні ленінскіх прынцыпаў нацыянальнай палітыкі, умацаванні дружбы азербайджанскага і армянскага народаў… Любое абвастрэнне сітуацыі можа адкінуць нас назад ад тых нялёгкіх заваяванняў дружбы народаў, якіх дасягнула наша краіна за сем дзесяцігоддзяў свайго існавання».
10 сакавіка газета «Савецкі Карабах» публікуе першыя матэрыялы, у якіх згадваюцца «бясчынствы, учыненыя ў Сумгаіце».
Да 11 сакавіка даследчык К. В. Юматаў адносіць пачатак інфармацыйнага супрацьстаяння галоўнай абласной газеты з рэспубліканскімі СМІ Азербайджана — у рэпартажы з агульнага сходу камуністаў апарата абласнога савета прафсаюзаў, дзе абмяркоўвалася зварот М. С. Гарбачова, рэспубліканскія СМІ падвергліся абвінавачванням у тэндэнцыйнай трактоўцы падзей, якія адбываюцца ў Нагорным Карабаху, фальсіфікацыі фактаў. У якасці галоўнай прычыны «лютаўскіх падзей» называлася «''тэндэнцыйная, памылковая палітыка, якую вялі ў апошнія дзесяцігоддзі асобныя партыйныя, савецкія і гаспадарчыя кіраўнікі вобласці, рэспублікі. Некаторыя дзеячы навукі, літаратуры і мастацтва рэспублікі замахнуліся на духоўныя каштоўнасці нашага народа, абразілі яго нацыянальную годнасць, ігнаруючы прынцыпы ленінскай нацыянальнай палітыкі''». З'яўленне гэтага рэпартажу, на думку К. В. Юматава, было вельмі значным: па-першае, упершыню ў афіцыйнай прэсе выразна праявілася апазіцыя армянскага партыйнага і прафсаюзнага апарата НКАВ ў адносінах да Баку, нягледзячы на ўсе запэўніванні ў інтэрнацыяналізме і дружбе. Па-другое, прыхільнікі далучэння да Арменіі відавочна скарысталіся нерашучасцю дзеянняў цэнтральных улад СССР, якія выявіліся ў звароце Генеральнага сакратара ЦК КПСС і на нарадзе ЦК КПСС. Па-трэцяе, ужо ў сакавіку 1988 армянскае насельніцтва НКАВ — карабахцы — аказалася на афіцыйным узроўні супрацьпастаўленае азербайджанскаму насельніцтву рэгіёна, якое не разглядалася як раўнапраўны суб'ект працэсаў.
16 сакавіка, паводле ацэнкі К. В. Юматава, адзначылася свайго роду «выхадам армянскага падполля ў адкрытую інфармацыйную прастору» — у газеце «Савецкі Карабах» быў апублікаваны адкрыты ліст у рэдакцыю трох актывістаў карабахскага руху — выкладчыкаў Сцепанакерцкага педінстытута кандыдатаў навук Лены Грыгаран, Арзік Мхітаран і Гамлета Грыгарана. Аўтары вылучылі тэзіс аб асаблівай адказнасці газеты, абвінаваціўшы яе ў тым, што пры асвятленні «ўсенароднага руху, які ўсё нарастаў у Нагорным Карабаху, мэта якога — уз'яднанне з Савецкай Арменіяй», газета праяўляе «незразумелую марудлівасць» «замест таго, каб выявіць ісціну, сказаць сумленнае, праўдзівае партыйнае слова»: «''Проста невыноснай стала хлусня, грэбаванне друку да голасу мас. Народ Нагорнага Карабаха адчувае духоўную і маральную смагу. Ён патрабуе аб'яднаць НКАВ з Армянскай ССР''». Фактычна, піша К. В. Юматаў, аўтары заклікалі газету «Советакан Карабах» да пачатку інфармацыйнай вайны з рэспубліканскімі СМІ, да поўнага і канчатковага пераходу на нацыяналістычныя пазіцыі, каб «голас карабахцаў» дайшоў да «мудрага кіраўніцтва нашай партыі» без «скажэнняў». У гэтым жа нумары ў адным з матэрыялаў былі праведзены прамыя паралелі паміж рэпрэсіямі мусаватыстаў супраць армян у Нагорным Карабаху ў 1920 годзе і ўладамі Савецкага Азербайджана, на якія аўтар усклаў адказнасць за сумгаіцкія і агдамскія падзеі. Працяг і замацаванне падобнай рэдакцыйнай палітыкі ў наступны перыяд сведчыла аб тым, што газета «Савецкі Карабах» канчаткова ператварылася ў галоўны інфармацыйны орган прыхільнікаў Міяцума ў НКАВ
17 сакавіка органы савецкай улады Шаўмянаўскага сельскага раёна і падраёна накіравалі хадайніцтва аб уключэнні іх у склад НКАВ.
16 сакавіка пленум Сумгаіцкага абкама КП Азербайджана вызваліў Д. М. Муслім-задэ ад абавязкаў першага сакратара Сумгаіцкага гаркама партыі «за праяўленую палітычную бестурботнасць, дапушчаныя буйныя недахопы ў арганізатарскай і палітычнай працы і непартыйныя паводзіны, якія прывялі да трагічных падзей у горадзе».
18 сакавіка ЦК КП Азербайджана абмеркаваў пытанне «Аб буйных недахопах у арганізатарскай працы сярод насельніцтва, палітычнай блізарукасці і бяздзейнасці бюро Сумгаіцкага гаркама партыі ў прадухіленні трагічных падзей у горадзе». У прынятай пастанове адзначалася, што бюро гаркама партыі і яго сакратары, выканкам гарсавета недаацанілі складаную абстаноўку, не прынялі канкрэтных мер па павышэнню пільнасці, забеспячэнню грамадскага парадку ў горадзе, занялі чакальную пазіцыю, што прывяло да трагічных наступстваў — «групай хуліганскіх элементаў у г. Сумгаіце былі справакаваныя беспарадкі. У супрацьпраўныя дзеянні аказаліся залучанымі няўстойлівыя, няспелыя людзі, якія трапілі пад уплыў правакацыйных чутак, падбухторшчыцкіх размоў. Скарыстаўшыся становішчам разгулу эмоцый, крымінальныя элементы здзейснілі бандыцкія дзеянні, якія прывялі да чалавечых ахвяр… У складанай сітуацыі шэраг партыйных, савецкіх і гаспадарчых кіраўнікоў, партыйны актыў, камуністы горада праявілі нерашучасць і разгубленасць, недаацанілі ўсёй небяспекі наступстваў падзей, што разыграліся. На спыненне беспарадкаў не былі паднятыя працоўныя калектывы, фактычна бяздзейнічалі народныя дружыны. Запатрабаваліся экстраныя, надзвычайныя меры для аднаўлення і навядзення парадку ў горадзе… Прафесійна непадрыхтаваным да процідзеяння бясчынствам элементам аказаўся гарадскі аддзел унутраных спраў… бестурботнасць, безадказнае стаўленне многіх работнікаў праваахоўных органаў горада да выканання сваіх службовых абавязкаў не дазволіла своечасова прадухіліць беспарадкі».
18 сакавіка група вышэйшых партыйных кіраўнікоў (Я. К. Лігачоў, Л. Н. Зайко, М. С. Саломенцаў, П. Н. Дзёмічаў, В. І. Доўгіх, Г. П. Разумоўскі, А. І. Лук'янаў) сустрэліся з дзеячамі навукі і культуры армянскай і азербайджанскай нацыянальнасці, якія працавалі ў г. Маскве. У той жа дзень Лігачоў прыняў групу прадстаўнікоў працоўных калектываў НКАВ.
21 сакавіка адбылося пасяджэнне Палітбюро ЦК КПСС, на якім, у прыватнасці, абмяркоўвалася пытанне аб мерах процідзеяння нарастальнаму нацыянальна-дэмакратычнаму руху ў Арменіі — і ў першую чаргу, дзейнасці камітэта «Карабах». У газеце «Праўда» быў апублікаваны шырокі артыкул пад назвай «Эмоцыі і розум», у якой падзеі, што адбываліся ў Арменіі і Азербайджане, былі прадстаўлены як вынік інтрыг безадказных экстрэмістаў, што распальваюць страсці і штурхаюць людзей на парушэнні грамадскага парадку. 23 сакавіка ў Сцепанакерце у сувязі з гэтай публікацыяй пачалася шматдзённая забастоўка, якая завяршылася 5 красавіка. 24 сакавіка Прэзідыум ВС АзССР прыняў пастанову, якой, у прыватнасці, распускалася таварыства «Крунк» і яго кіруючыя органы, забаранялася правядзенне несанкцыянаваных сходаў і г. д.
21 сакавіка ў лісце Гарбачову патрабаванні армян Карабаха аб ўваходжанні ў склад Арменіі падтрымаў вядомы праваабаронца акадэмік А. Д. Сахараў, які заклікаў знайсці «рашучы, дэмакратычны і канстытуцыйны» спосаб выхаду з двух крызісных сітуацый, звязаных з патрабаваннямі аб вяртанні крымскіх татар на іх радзіму і пра ўз'яднанне Карабаха з Арменіяй.
22 сакавіка Прэзідыумы Вярхоўных Саветаў усіх саюзных рэспублік СССР правялі пасяджэнні, на якіх абмеркавалі становішча, якое склалася ў НКАВ, Азербайджанскай і Армянскай ССР, «выказалі занепакоенасць і трывогу ў сувязі з гэтым і прасілі Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР прыняць рашучыя меры, накіраваныя на захаванне патрабаванняў савецкай канстытуцыі на тэрыторыях названых рэспублік, на далейшае ўмацаванне Саюза ССР і ўсіх яго дзяржаўных і аўтаномных утварэнняў». 23 сакавіка Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР прыняў пастанову «Аб мерах, звязаных са зваротам Саюзных рэспублік з нагоды падзей у Нагорным Карабаху, у Азербайджанскай і Армянскай ССР», у якім, у прыватнасці, указаў: «…Прызнаць недапушчальным, калі складаныя нацыянальна-тэрытарыяльныя пытанні спрабуюць вырашаць шляхам ціску на органы дзяржаўнай улады, у абстаноўцы нагнятання эмоцый і запалу, стварэння усякага роду самачынных утварэнняў, якія выступаюць за перакройванне замацаваных у Канстытуцыі СССР нацыянальна-дзяржаўных і нацыянальна-адміністрацыйных межаў, што можа прывесці да непрадказальных наступстваў…».
24 сакавіка ЦК КПСС і Савет Міністраў СССР прынялі пастанову «Аб мерах па паскарэнню сацыяльна-эканамічнага развіцця Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці Азербайджанскай ССР у 1988—1995 гадах». У пастанове паказвалася на «недапушчальнасць перагляду замацаваных у Канстытуцыі СССР нацыянальна-дзяржаўных і нацыянальна-адміністрацыйных меж», вылучалася 400 млн рублёў на будаўніцтва ў Нагорным Карабаху жылля, школ, бальніц, заводаў, дарог (у прыватнасці, на рэканструкцыю дарогі Гарыс-Лачын-Сцепанакерт), забеспячэнне занятасці працаздольнага насельніцтва, паляпшэнне водазабеспячэння, рэканструкцыю сцепанакерцкага аэрапорта, забеспячэнне прыёму праграм армянскага тэлебачання, комплекс мерапрыемстваў па рэстаўрацыі і аднаўленню помнікаў гісторыі і культуры і інш. Прадугледжвалася пашырэнне культурных і эканамічных сувязей НКАВ з Арменіяй.
24 сакавіка пастановай Прэзідыума Вярхоўнага Савета АзССР было распушчана таварыства «Крунк» і яго органы — камітэт і савет, паколькі «так званае таварыства „Крунк“ бярэ на сябе неўласцівыя функцыі і яго дзейнасць па сутнасці супярэчыць мэтам камуністычнага будаўніцтва і прынцыпам сацыялістычнага інтэрнацыяналізму, падбухторвае насельніцтва да масавых беспарадкаў». 25 сакавіка ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета АзССР было зацверджана «Палажэнне аб парадку арганізацыі і правядзення сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў і дэманстрацый». Таксама быў прыняты Указ «Аб адказнасці за парушэнне ўсталяванага парадку арганізацыі і правядзення сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў і дэманстрацый».
24 сакавіка для прадухілення масавых пратэстаў супраць рашэння Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР у Ерэван былі ўведзеныя дадатковыя войскі, перакрылі цэнтр горада.
25 сакавіка, як сцвярджаюць азербайджанскія крыніцы, былі ажыццёўлены падпалы ў чатырох азербайджанскіх селішчах ў Арарацкай вобласці Армянскай ССР
10 красавіка Сцепанакерт наведаў заг. аддзелам машынабудавання ЦК КПСС А. І. Вольскі, які выступіў на шэрагу прамысловых прадпрыемстваў горада. З гэтага дня ён будзе неаднаразова наведваць НКАВ ў якасці прадстаўніка ЦК КПСС, а з верасня 1988 фактычна будзе кіраваць уведзенымі ў рэгіён войскамі.
Як піша А. Ф. Дашдаміраў, на працягу сакавіка — красавіка урадам Азербайджана сумесна з саюзнымі міністэрствамі і ведамствамі былі вырашаны асноўныя пытанні практычнай рэалізацыі пастановы ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР ад 24 сакавіка. Аднак з самага пачатку яго выкананне натыкнулася на супраціўленне новага кіраўніцтва НКАВ. На мітынгах у Ерэване і Сцепанакерце прагучаў лозунг «Мы патрабуем палітычнага рашэння, а не эканамічных падачак!». Акцэнт у прапагандысцкай рыторыцы зрушыўся з сацыяльна-эканамічных пытанняў у палітычную сферу, узмацняліся патрабаванні «палітычнага рашэння карабахскай праблемы». Новыя кіраўнікі НКАВ вялі справу да дэманстратыўнага згортвання гаспадарчых, вытворчых сувязей з гарадамі і раёнамі Азербайджана, адмаўляліся супрацоўнічаць з дзяржаўнымі органамі рэспублікі. Узмацнялася дыскрымінацыя азербайджанскага насельніцтва НКАВ. Грамадскія арганізацыі, першасныя арганізацыі КПСС, камсамольскія, прафсаюзныя арганізацыі, творчыя саюзы пачалі дзяліцца па нацыянальнаму прынцыпу.
Май
Паводле паведамленняў азербайджанскіх крыніц, за першыя дзесяць дзён мая ў Азербайджан прыбылі да тысячы бежанцаў з Арменіі.
3 мая падраздзяленні МУС былі ўведзены ў сяло Туг Гадруцкага раёна НКАВ са змяшаным насельніцтвам для прадухілення сутыкненняў на нацыянальнай глебе.
У НКАВ працягваліся акцыі пратэсту. 1 мая першамайская дэманстрацыя ў Сцепанакерце перарасла ў мітынг, удзельнікі якога зноў вылучылі патрабаванне пра ўз'яднанне Нагорнага Карабаха з Армянскай ССР. 8 мая ў Сцепанакерце прайшла сядзячая забастоўка, удзельнікі якой не вылучалі ніякіх патрабаванняў. На пастамент помніка Леніну быў узняты сцяг Армянскай ССР. 11 мая ў сувязі з прызначэннем азербайджанца на пасаду намесніка пракурора НКАВ ў Сцепанакерце адбыліся дэманстрацыі і мітынгі пратэсту, якія перайшлі ў страйк, спынены толькі праз два дні, пасля адмены гэтага прызначэння.
15 мая адбыліся сутыкненні паміж армянамі і азербайджанцамі ў Арарацкім раёне Армянскай ССР. Беспарадкі, падчас якіх былі падпалены некалькі дамоў, былі падушаныя войскамі. Меліся пацярпелыя.
15 мая прайшлі шматтысячныя антыармянскія мітынгі ў Шушы, на якіх выказваліся пагрозы расправы над мясцовымі армянамі. Быў прыняты зварот у савецкія і партыйныя органы з патрабаваннямі ліквідацыі аўтаномнай вобласці. 16 — 18 мая мясцовыя армяне пачалі пакідаць горад (перабіраючыся ў Сцепанакерт). Як сцвярджае Лявон Мелік-Шахназаран, пад уздзеяннем пагроз горад было вымушана пакінуць амаль усё 4-тысячнае армянскае насельніцтва. Нагорна-Карабахскі абкам КПСС, які абмеркаваў 17 мая пытанне «''Аб правакацыях у г. Шуша''», прыняў рашэнне стварыць прэс-цэнтр для аператыўнага інфармавання аб падзеях у вобласці. У гэты ж перыяд у самым Сцепанакерце пачынаюцца напады на азербайджанцаў — студэнтаў і выкладчыкаў мясцовага педінстытута, зрываюцца заняткі на азербайджанскім аддзяленні, студэнтаў-азербайджанцаў змушаюць пакінуць Сцепанакерт.
16 мая ў Баку на плошчы імя Леніна (пазней пераназванай ў плошчу Свабоды) адбыўся першы агульнагарадскі мітынг студэнтаў, моладзі і інтэлігенцыі ў знак пратэсту супраць выгнання азербайджанцаў з Арменіі, які сабраў каля 15 тысяч чалавек і ледзь было не завяршыўся нападам асабліва агрэсіўных удзельнікаў на прадстаўнікоў рэспубліканскай улады.
17 мая адбылася дэманстрацыя ў Ерэване і ўсеагульны страйк ў Сцепанакерце ў знак пратэсту супраць занадта мяккага прысуду сумгаіцкага суда па справе «непасрэдных удзельнікаў у масавых хваляваннях» (16 мая ў ходзе першага судовага працэсу абвінавачаны Талех Ісмаілаў быў асуджаны на 15 гадоў пазбаўлення волі за забойства ).
18 мая ў газеце «Бакінскі рабочы» быў апублікаваны зварот ЦК КП Азербайджана, Прэзідыума ВС АзССР, Савета міністраў АзССР ў сувязі з новай хваляй «мітынгавай дэмакратыі», выкліканай сітуацыяй, якая складваецца ў Нагорным Карабаху, Азербайджане і Арменіі і «можа прызвесці да непрадказальных наступстваў». У звароце адзначалася, што «ў апошнія дні абстаноўка зноў стала нагнятацца, пачасціліся чуткі, рознага кшталту здагадкі, што спарадзіла нездаровыя настроі, негатыўна падзейнічала на працэс далейшай нармалізацыі ў рэспубліцы». Гаварылася, што выступы на мітынгу 16 мая «''былі ўважліва выслуханыя членамі Бюро ЦК КП Азербайджана… Пытанні, пастаўленыя ўдзельнікамі мітынгу, уважліва разгледжаны. Па некаторых з іх будуць прынятыя неадкладныя меры. Але варта ўлічыць, што пастаўленыя і такія пытанні, вырашэнне якіх патрабуе глыбокага вывучэння і пэўнага часу''». Прызнавалася, што «''цяперашняя занепакоенасць пэўнай часткі насельніцтва выклікана, у прыватнасці, падзеямі, якія мелі месца ў некаторых населеных пунктах Арарацкага раёна Армянскай ССР 11 мая (так у тэксце) г. г., дзе паміж мясцовымі жыхарамі адбыліся інцыдэнты. Маюцца пацярпелыя, ахвяр няма. Партыйнымі і савецкімі органамі прымаюцца меры па нармалізацыі становішча. Па ўсіх выпадках Пракуратурай СССР вядзецца расследаванне. Можна не сумнявацца, што вінаватыя будуць выяўлены і прыцягнуты да адказнасці па ўсёй строгасці закона''». Насельніцтва рэспублікі заклікалася да цярпення, вытрымцы і годнасці, глыбокай адказнасці за лёс свайго народа.
У гэты ж дзень у Баку адбыўся яшчэ адзін агульнагарадскі мітынг, у якім удзельнічалі каля 30 тысяч чалавек. Тут таксама гучала рэзкая крытыка з нагоды бяздзейнасці рэспубліканскага кіраўніцтва
Чым больш аўтаномная вобласць дыстанцыявалася ад рэспублікі, тым меншым аўтарытэтам сярод насельніцтва карысталіся кіраўнікі Азербайджана. З мая каардынацыю масавых мітынгаў у Баку ўзяла на сябе арганізацыя «Варлыг» («Рэальнасць»), якую ўзначальваў рабочы з Нахічэвані Неймат Панахаў (Панахлы). Дзейнасць гэтай арганізацыі Д. Фурман характарызуе як «разпальваючую і фанатычную». Бакінская інтэлігенцыя, у сваю чаргу, згрупавалася вакол узніклага пасля сумгаіцкіх падзей нефармальнага Бакінскага клуба навукоўцаў.
21 мая была праведзена змена вышэйшых партыйных кіраўнікоў Арменіі і Азербайджана (з афіцыйнай фармулёўкай «па стане здароўя»): Карэна Дземірчана змяніў Сурэн Аруцюнян, а Кямрана Багірава —. Як адзначае Том дэ Ваал, абодва новыя кіраўнікі «''працавалі за межамі рэгіёну, і, як мяркуецца, не былі ўцягнутыя ў мясцовую кланавую палітыку. Везіраў быў савецкім паслом у Пакістане; Аруцюнян працаваў у апараце ЦК КПСС у Маскве''». Прадстаўляць новых кіраўнікоў на пазачарговы пленум ЦК КП Азербайджана і Арменіі былі накіраваныя два члены Палітбюро ЦК КПСС: у Баку накіраваўся, а ў Ерэван — Аляксандр Якаўлеў. Прадстаўнікі Масквы сваімі двухсэнсоўнымі і супярэчлівымі дзеяннямі, аднак, выклікалі абвастрэнне сітуацыі. Калі Якаўлеў у Ерэване выказаў спачуванне патрабаванням армян і нават выступіў на масавым мітынгу, то Лігачоў ў Баку рашуча заявіў, што ніхто і ніколі не дазволіць адабраць Нагорны Карабах у Азербайджана, заклікаў мацаваць адзінства шматнацыянальнай савецкай дзяржавы, трымацца за інтэрнацыяналізм і сяброўства народаў. Першаму сакратару Нагорна-Карабахскага абкама партыі Генрыху Пагасяну, які ўдзельнічаў у Пленуме, адмовілі ў магчымасці выступіць. Такім чынам выявілася наяўнасць сур'ёзных рознагалоссяў па карабахскай праблеме паміж членамі Палітбюро, што выявілася ў няздольнасці да рашучых і жорсткіх дзеянняў. Том дэ Ваал і Дзмітрый Фурман адзначаюць, што новыя прызначэнні не спрыялі спыненні крызісу: Сурэн Аруцюнян «хутка ўлавіў дамінуючыя нацыяналістычныя настроі» і ўжо 28 мая ў дзень Першай рэспублікі ўпершыню за савецкія гады дазволіў вывесіць у Ерэване раней забаронены трохкаляровы чырвона-сіне-аранжавы сцяг, а Абдурахман Везіраў «бездапаможна кідаўся паміж масамі і інтэлігенцыяй, пагарджаны і тымі і іншымі». Больш за тое, у кіраўніцтве Азербайджана ўсё яшчэ працягвалі дамінаваць былыя паплечнікі Гейдара Аліева. Паводле ўспамінаў Аяза Муталібава, у той перыяд, «''у сутнасці, ішла барацьба паміж двума кланамі — Аліева і Везірава. Яны ніяк не маглі дамовіцца''».
Былы першы сакратар Сумгаіцкага гаркама КП Азербайджана Муслім-задэ, выступаючы 21 мая на пленуме ЦК КП Азербайджана, публічна ўсклаў віну за трагічныя падзеі ў Сумгаіце на кіраўніцтва рэспублікі. Пленум ЦК КП Азербайджана прыняў пастанову «Аб адказнасці Кеворкава Б. С. і іншых кіраўнікоў за падзеі ў НКАВ». У той жа дзень у Баку адбыўся шматтысячны мітынг з патрабаваннямі аднавіць Багірава і лозунгамі: «Армяне, рускія, яўрэі — прэч з Азербайджана!». 30-31 мая на пленуме ЦК КП Азербайджана былы першы сакратар Нагорна-карабахскага абкама КПСС Кеворкаў быў выключаны з партыі «за сур'ёзныя палітычныя памылкі ў кіраўніцтве абласной партарганізацыі, якія прывялі да абвастрэння міжнацыянальных адносін, персанальную адказнасць за падзеі, якія адбываюцца ў аўтаномнай вобласці», былы першы сакратар Сумгаіцкага гаркама КПСС Муслім-задэ быў выключаны з партыі «за буйныя недахопы ў арганізатарскай і палітычнай працы, якія прывялі да трагічных падзей у Сумгаіце».
27 мая кіраўнікі партыйных і савецкіх органаў НКАВ накіравалі ліст у Палітбюро ЦК КПСС з просьбай з улікам цяжкай сітуацыі ў вобласці да канчатковага рашэння яе статусу вывесці НКАВ з падпарадкавання АзССР.
Том дэ Ваал сцвярджае са спасылкай на былога загадчыка пададдзела міжнацыянальных адносін ЦК КПСС В. А. Міхайлава, што ў маі кіраўніцтву НКАВ было прапанавана падумаць аб такім варыянце выхаду з сітуацыі, якая склалася: пагадзіцца на захаванне Нагорнага Карабаха ў складзе Азербайджана, але пры гэтым яго статус мог бы быць павышаны да ўзроўню аўтаномнай рэспублікі, што дазволіла б вобласці атрымаць уласны заканадаўчы орган, уласную канстытуцыю і ўрад. Генрых Пагасян, аднак, паводле слоў аўтара, «у апошні момант пайшоў насустрач мясцовым радыкальна настроеным выбаршчыкам і вырашыў адкінуць прапанаваны план». Свантэ Корнэл са спасылкай на мемуары М. С. Гарбачова таксама згадвае пра існаванне падобных планаў, ажыццяўленню якіх, аднак, перашкодзілі «''ўнутраныя антаганістычныя супярэчнасці, таму што ўжо поўным ходам ішла барацьба за ўладу, за змену кіруючай эліты. Усё распалася, таму што армянскі нацыянальны рух, які сфарміраваўся на базе камітэта „Карабах“, спяшаўся захапіць уладу''».
У маі 1988 года адбыліся змены ў складзе камітэта «Карабах», якія прывялі да радыкальнай змены яго дзейнасці як лідара масавага апазіцыйнага нацыянальна-дэмакратычнага руху. Са складу камітэта былі выведзеныя два прадстаўнікі карабахскіх армян і члена КПСС, былыя лідары «Карабаха» Ігар Мурадзян і Зорый Балаян. Новы «Карабах» цалкам складаўся з прадстаўнікоў ерэванскай інтэлігенцыі, у большасці сваёй бачных навуковых дзеячаў. Як піша Том дэ Ваал, «''хоць новыя лідары ўсё яшчэ называлі сябе „Камітэтам Карабах“, сфера іх палітычных інтарэсаў распасціралася далёка за межы Карабаха. Яны ўсе належалі да пакалення, важным фактарам фарміравання якога сталі ерэванскія. У выніку гэтых выступаў у горадзе быў адкрыты мемарыял з вечным агнём у памяць пра ахвяр генацыду 1915 года, а дзень 24 красавіка быў абвешчаны ў Арменіі Днём генацыду. Яны з'явіліся носьбітамі ідэі „армянскага суда“, ці „Ай дата“: даўняй мары аб згуртаванні ўсіх армян свету, ад Бейрута да Лос-Анджэлеса, вакол агульных нацыяналістычных мэтаў''».