cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кашамір
Гісторыя
У 1799 годзе на сваёй фабрыцы ў Рэймсе, вядучы вытворца ваўняных вырабаў у Францыі пры Напалеоне, пачаў вырабляць імітацыю індыйскіх шаляў (cachemires), выкарыстоўваючы воўну іспанскіх. У 1811 годзе пры дапамозе ўрада Тэрно таксама пачаў эксперыментаваць з вытворчасцю сапраўдных індыйскіх шаляў, выкарыстоўваючы тое, што ён называў laine de Perse, г. зн. пух (duvet) тыбецкіх кашміравых коз. У 1818 годзе Тэрно вырашыў дапамагчы ў стварэнні статка кашміравых коз у Францыі. Была арганізавана знакамітая экспедыцыя ў Персію пад кіраўніцтвам усходазнаўца і дыпламата, якая часткова фінансавалася французскім урадам. З набытага статка ў 1500 жывёл толькі 256 шчасна прыбылі вясной 1819 года ў Марсель і Тулон праз Крым. Каля 100 кашміравых коз былі набыты французскім урадам (па 2000 франкаў кожная) і адпраўлены на каралеўскую ферму авечкагадоўлі ў Перпіньяне. Астатнія, каля 180 у тым ліку нованароджаных, адправіліся ва ўласнасць Тэрно ў за Парыжам. Нягледзячы на тое, што Тэрно не меў поспеху ў тым, каб прымусіць дробных фермераў дадаць кашмірскіх коз у свае статкі авечак, некалькі заможных землеўладальнікаў былі гатовыя паэксперыментаваць з козамі. Напрыклад, статак Тэрно быў заўважаны ў 1823 годзе ўладальнікам маёнтка К. Т. Таўэрам у Эсексе, Англія. Таўэр набыў двух коз і двух казлоў і адвёз іх у Англію, дзе ў 1828 годзе ўзнагародзіла яго залатым медалём за вырошчванне статка кашаміравых коз. Акрамя таго, некалькі коз Тэрно былі набыты для ўзорнай фермы ў Грыньёне, недалёка ад Версаля, якой кіраваў М. Палансо. Палансо скрыжаваў кашмірскіх коз з, каб палепшыць пух для прадзення і ткацтва. Гэты кашмірава-ангорскі статак бачыў Уільям Райлі з Новага Паўднёвага Уэльса ў 1828 годзе, а таксама ў 1831 годзе, калі Райлі набыў трынаццаць коз для перапраўкі ў Аўстралію. У той час сярэдняя вытворчасць статка Палансо складала 16 унцый (500 грам) пуху. Статак Тэрно ў Сэнт-Уэне ўсё яшчэ налічваў 150 галоў, калі знакаміты прамысловец памёр у 1833 годзе. Статак у Перпіньяне вымер да 1829 года.
Да 1830 года ткацтва кашаміровых шаляў з французскай пражы стала важнай галіной шатландскай вытворчасці. Шатландскі апякунскі савет па заахвочванні мастацтваў і мануфактур прапанаваў узнагароду ў 300 фунтаў стэрлінгаў таму, хто першым у Шатландыі зможа прасці кашамір па французскай сістэме. Капітан Чарльз Сцюарт Кахрэйн сабраў неабходную інфармацыю ў Парыжы і атрымаў шатландскі патэнт на гэты працэс у 1831 годзе. Увосень 1831 года ён прадаў патэнт Генры Хоўлдсварту і сынам у Глазга. У 1832 годзе Генры Холдсварт і яго сыны пачалі вытворчасць пражы, а ў 1833 годзе атрымалі ўзнагароду.
Кампанія Dawson International сцвярджае, што ў 1890 годзе вынайшла першую камерцыйную машыну для, з 1906 года яны закуплялі кашамір у Кітаі, але да 1978 года ім было дазволена купляць валакно толькі з Пекіна і Цяньцзіня. У 1978 годзе гандаль быў лібералізаваны, і Dawson International пачала закупляць кашамір з многіх правінцый.
Многія раннія тэкстыльныя цэнтры развіліся ў рамках амерыканскай прамысловай рэвалюцыі. Сярод іх стала галоўным удзельнікам амерыканскай прамысловай рэвалюцыі. Горад у Масачусетсе стаў раннім тэкстыльным цэнтрам у даліне Блэкстоўн, ён быў вядомы вытворчасцю кашаміравай воўны і сацінетаў.
Аўстрыйскаму тэкстыльнаму вытворцу прыпісваюць масавую дастаўку кашаміру ў Злучаныя Штаты Амерыкі, пачынальна з 1947 года.
Самаркандскі вілает
Самаркандская вобласць (вілает) (Samarqand viloyati) — адна з 12 абласцей (вілаятаў) Рэспублікі Узбекістан. Адміністрацыйны цэнтр — горад Самарканд. Важны эканамічны і культурны рэгіён краіны.
Кашамір
Сучаснасць
Кітай стаў найбуйнейшым вытворцам неапрацаванага кашаміру, які ацэньваецца ў 19 200 метрычных тон (у поўсці) у год (2016). Далей ідзе Манголія з 8900 тонамі (у поўсці) па стане на 2016 год, у той час як Афганістан, Іран, Турцыя, Кыргызстан і іншыя рэспублікі Цэнтральнай Азіі вырабляюць меншыя аб’ёмы. Штогадовая сусветная вытворчасць сыравіны, паводле ацэнак, складае ад 15 000 да 20 000 тон (13 605 і 18 140 тон) (у поўсці). Чысты кашамір, атрыманы ў выніку жывёльнага тлушчу, бруду і грубых валасінак, ацэньваецца ў 6500 тон (5895 тон). Ультратонкі кашамір або па-ранейшаму вырабляецца суполкамі ў Кашміры, але яго рэдкасць і высокі кошт разам з палітычнай нестабільнасцю ў рэгіёне вельмі ўскладняюць пошук і рэгуляванне якасці. Падлічана, што сярэднегадавая вытворчасць адной казы складае 150 гр.
Самаркандскі вілает
Геаграфія
Самаркандская вобласць размешчана ў цэнтральнай частцы Узбекістана, у басейне ракі Зераўшан. На крайняй поўначы мяжуе з Нурацінскім раёнам Наваійкай вобласці, на паўночным захадзе з Хатырчынскім і Карманінскім раёнамі Наваійкай вобласці, з захаду з Кызылтэпінскім раёнам Наваійкай вобласці, з поўдня з Мубарэкскім, Касанскім, Чыракчынскім і Кітабскім раёнамі Кашкадар’інскай вобласці, з усходу з Пенджыкенцкім раёнам Сагдыйскай вобласці Рэспублікі Таджыкістан, з паўночнага усходу з Бахмальскім, Галяаральскім і Фарышскім раёнамі Джыззакскай вобласці.
Кашамір
Сучаснасць
Чысты кашамір можа быць афарбаваны, спрадзены і ў, капелюшы, , шкарпэткі і іншую вопратку, або сатканы ў тканіны, затым разрэзаны і сабраны ў вопратку, напрыклад, паліто, , нагавіцы, , шалікі,  і іншыя рэчы. Вытворцы тканін і адзення ў Шатландыі, Італіі і Японіі даўно вядомыя як лідары рынку. Кашамір таксама можа быць змешаны з іншымі валокнамі, каб знізіць кошт адзення або атрымаць дадатковыя ўласцівасці, такія як эластычнасць воўны або бляск шоўку.
Самаркандскі вілает
Геаграфія
Цэнтральную частку вобласці займаюць аазісы і пагоркі, якія распасціраюцца з усходу на захад паміж Зераўшанскім і Туркестанскім хрыбтом.
У Самаркандскай вобласці знаходзіцца г.п.Чархін.
Кашамір
Сусветная індустрыя кашаміру
Манголія пастаўляе ў свет 9600 тон неапрацаванага кашаміру ў год. 15 % ад агульнага аб’ёму неапрацаванага кашаміру, які вырабляецца ў Манголіі, выкарыстоўваецца для вытворчасці гатовых вырабаў, а астатнія 85 % экспартуюцца ў паўапрацаваным выглядзе. 70 % сыравіны, якая выкарыстоўваецца для вытворчасці гатовага адзення ў Манголіі, закупляецца Gobi Corporation, а астатнія 30 % выкарыстоўваюцца іншымі вытворцамі ў Манголіі.
Чакаецца, што ў 2025 годзе сусветны рынак раскошнага моднага адзення з кашаміру дасягне 4,2 мільярда долараў ЗША са штогадовым ростам на 3,86 % у год у перыяд з 2018 па 2025 год.
Спробы палепшыць кашаміравую прамысловасць Афганістана за кошт імпарту італьянскіх коз у 2010-я гады крытыкаваліся як марнатраўныя.
Крытыка прамысловасці
Вытворчасць кашаміравай воўны падвяргаецца крытыцы за шкоднае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе, якое непасрэдна ўзнікае ў выніку вырошчвання статкаў. З-за таго, як козы знішчаюць расліны, якія яны ядуць, вырываючы іх з каранямі, а не аб’ядаючы верхавіны, а таксама з-за таго, што козы маюць вострыя капыты і пратыкаюць зямлю, па якой яны ступаюць, высокі попыт на кашамір выклікае знікненне пашы ў Кітаі і Манголіі, ад чаго забруджванне паветра павялічваецца, а статкі пачынаюць галадаць. Заводы ў вымушаныя зачыняцца некалькі дзён на тыдзень з-за нармавання вады, паколькі пустыні там павялічваюцца на 400 квадратных міль у год. Па стане на 2016 год дэградацыя 65 % лугоў у гэтым раёне была звязана з павышэннем тэмпературы ў Манголіі на чатыры градусы па Фарэнгейту, што на тры градусы вышэй, чым тэмпература ў іншых раёнах свету. Пры належным кіраванні лугі могуць аднавіцца за дзесяць гадоў. Намаганні па змякчэнні наступстваў ўключаюць у сябе змяненне прафесій, забарону на выпас, кармленне коз з рук і спробы пераканаць мангольскіх пастухоў разводзіць якаў або вярблюдаў замест або ў дадатак да меншай колькасці коз, паколькі поўсць гэтых жывёл таксама каштоўная, а іх уплыў на лугі значна меншы.
Забруджванне паветра, выкліканае камбінацыяй прамысловага інтэнсіўнага спальвання вугалю, які стварае атмасферныя часціцы, і пылавыя буры ў пустыні ў выніку знікнення лугоў у Кітаі і Манголіі, перасякае Ціхі акіян і ўплывае на Амерыку. Прадстаўнікі аховы здароўя ў Канадзе, Кітаі, Манголіі і ЗША былі вымушаныя выдаваць насельніцтву папярэджанні аб якасці паветра.
Попыт на валакно прымусіў некаторых прадаўцоў, як свядома, так і не, прадаваць пражу або тэкстыль, якая практычна не змяшчае кашамір, выдаючы яе за вырабы, што складаюцца з кашаміру. Нядобрасумленныя вытворцы змешваюць воўну і іншыя валокна, пасля чаго наўмысна прадаюць тавары з няправільнай маркіроўкай у вядомыя ўнівермагі. Інстытут вытворцаў кашаміру і вярблюджай поўсці паведаміў у аб скаргах на памылковую маркіроўку пасля тэставання на ўтрыманне кашаміру, што прывяло да больш строгай праверкі вырабаў з кашаміру.
У рамках атрымання «залатой» сертыфікацыі для свайго адзення ў студзені 2023 года модны брэнд Ralph Lauren абвясціў, што будзе прадастаўляць транспартныя этыкеткі для вяртання кашаміровага адзення любой маркі, якое будзе перапрацавана Re-Verso ў Таскане.
Факультэт горнай справы і інжынернай экалогіі БНТУ
Факультэт горнай справы і інжынернай экалогіі БНТУ (ФГСЭ БНТУ) — адзін з факультэтаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта.
Факультэт быў створаны ў 1933 годзе на базе Мінскага тарфянога інстытута і Горацкага водна-меліярацыйнага інстытута як торфамеліярацыйны факультэт. Сваю сучасную назву факультэт набыў у 2005 годзе.
Склад факультэта
Факультэт мае ў сваім складзе наступныя кафедры:
Слабодка (Буда-Кашалёўскі раён)
Слабо́дка (, Слободка) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Рагінскага сельсавета.
Лёгкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 1936
Спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года праходзілі сярод мужчын і жанчын. Праграма спаборніцтваў была той жа, што і на папярэдніх Гульнях.
Яселевічы
Гісторыя
За 200 м на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Лебяда, прыкладна за 1 км ад месца яе зліцця з Нёманам, каля вясковых могілак знаходзіцца селішча плошчай 50х20 м. Гэта помнік сярэдзіны і другой паловы І тысячагоддзя н.э. Тут былі знойдзеныя абпаленыя камяні і аскепкі кружальнай керамікі.
Таццяна Анатолеўна Сцефаненка
Таццяна Анатолеўна Сцефаненка (нар. ) — беларуская лёгкаатлетка. Спецыялізуецца ў бегу на 5000 м. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраная прызёрка Кубка Беларусі 2016 года ў бегу на 5000 метраў з вынікам 16.15,52.
Васілёк Фішэра
Апісанне
Можа дасягаць у вышыню 40-70 см. Лісце ланцэтнае, чарашковае, 15-25 см у даўжыню. Кветкі ад крэмава-белага да ружова-бэзавага колеру, дыяметрам каля 9 см.
Арэал
Расце на Каўказе ў поясе альпійскіх і субальпійскіх лугоў.
У мастацтве
Выява расліны была выкарыстана на паштовай марцы Азербайджана.
Ларэтанская літанія
Літанія да Найсвяцейшай Дзевы Марыі, або Ларэтанская літанія (Litaniae Lauretanae) — адна з літанняў да Маці Божай; малітва каталіцкая, якую святар вымаўляе разам (напераменку) з вернікамі. Звычайна адпраўляецца ў траўні.
Яна ўзнікла ў 13 стагоддзі ў Францыі. Назва «Ларэтанская» паходзіць ад італьянскага мястэчка Ларэта, дзе знаходзіцца адна з найвялікшых марыйных святыняў. Менавіта там літанія набыла вельмі вялікую папулярнасць у вернікаў. У літанніі Касцёл праслаўляе вялікія цноты і прывілеі, якімі Бог адарыў сваю верную Слугу.
Вымаўленне была афіцыйна зацверджанае першы раз Папам Сікстам V. У 1631 годзе Святая Кангрэгацыя Абрадаў забараніла самавольна дадаваць да літанніі непацверджаныя звароты, і кожная наступная змена ў яе адбывалася толькі з дазволу касцельнай улады. Так, некаторыя ранейшыя звароты былі выключаны з тэксту малітвы, а замест іх з'явіліся новыя: «Каралева Ружанца святога» (1675), «Каралева без граху першароднага зачатая» (1846), «Маці добрай парады» (1903), «Каралева супакою» (1917), «Каралева ўнебаўзятая» (1950), «Маці Касцёла» (1980), «Каралева сем'яў» (1995). Такім чынам, цяпер літанія складаецца ўсяго з 49 тытулаў і прывілеяў Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Гэта не тычацца аднак Польшчы, дзе літанія складаецца з 50 тытулаў — апошнім з'яўляецца «Каралева Польшчы». Гэты тытул, у форме «Каралева Польскай Кароны», быў афіцыйна зацверджаны 12 кастрычніка 1923 года.
IC 1139
IC 1139 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) у сузор’і Малая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Ярданаў Слёнскі (гміна)
Ярда́наў Слё́нскі (Jordanów Śląski) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Урацлаўскага павета Ніжнесілезскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Ярданаве Слёнскім. Плошча гміны складае 56,62 км². Станам на 2009 год у гміне Ярданаў Слёнскі пражывалі 3053 чалавекі, шчыльнасць — 53,9 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 13 салецтваў.
(213) Лілея
(213) Лілея (Λιλαία) — даволі буйны астэроід галоўнага пояса, прыналежны да рэдкага спектральнага класа F. Як і астэроіды класа C яго паверхня багатая простымі вугляроднымі злучэннямі. Ён быў адкрыты 16 лютага 1880 года германа-амерыканскім астраномам К. Г. Ф. Петэрсам у Клінтан, ЗША і названы ў гонар Лілеі, адной з наяд у старажытнагрэчаскай міфалогіі.
Ляхавічы (станцыя)
Ля́хавічы (, Ляховичи)  — станцыя Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі ў Ляхавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Размешчана на паўднёва-заходняй ускраіне горада Ляхавічы; на лініі Баранавічы — Лунінец, паміж п.п. і ст. Райтанаў.
Свята-Мікалаеўская царква (Мазыр)
Свята-Мікалаеўская царква — мураваны праваслаўны храм у горадзе Мазыр Гомельскай вобласці. Знаходзіцца на вул. Савецкая, 154.
Гісторыя
Учынена ў 1993 годзе ў цагляным будынку ДТСААФ 1920-х гадоў.
Архітэктура
Помнік архітэктуры класіцызму. Прамавугольны ў плане будынак дынамічна нарастаючай асіметрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Яе дамінантай з’яўляецца акруглы вертыкальны аб’ём лесвічнай клеткі, завершаны адкрытай тэрасай пад навіссю; збоку ўваходная лоджыя з верхняй тэрасай. Двухсхільны дах ніжняга прамавугольнага ў плане аб’ёму малітоўнай залы завершаны па цэнтры цыбулепадобным купалам, 4-гранная званіца макаўкай. Фасады расчлянёны прамавугольнымі і арачнымі аконнымі праёмамі.
Міхаіл Данілавіч Максімцоў
Міхаіл Данілавіч Максімцоў (, Росаш Варонежскай вобласці —, Кіеў) — генерал-маёр, удзельнік баёў за вызваленне Магілёва ў 1944 годзе.
Біяграфія
Працоўную дзейнасць пачаў у 1925 годзе трактарыстам. У 1926 годзе паступіў у Варонежскі індустрыяльны тэхнікум, які скончыў у 1929 годзе. Працаваў на будаўніцтве завода штучнага каўчуку ў г. Варонежы.
У 1939 годзе прызваны ў рады Чырвонай Арміі. Да Вялікай Айчыннай вайны скончыў Ваенна-інжынерную акадэмію і быў пасланы на будаўніцтва ўмацаванняў на фінскай граніцы. З першых дзён вайны на фронце. З ліпеня 1941 года — камандзір 359-га сапёрнага батальёна 269-й стралковай дывізіі. У 1942 годзе — памочнік начальніка штаба інжынерных войск 50-й арміі. У 1943 годзе быў назначаны начальнікам штаба інжынерных войск 50-й арміі. Перадавыя часці 50-й арміі аднымі з першых у верасні 1943 года ўступілі на беларускую зямлю. З 1944 годзе начальнік аператыўнага аддзела, начальнік штаба інжынерных войск 2-га Беларускага фронта.
Удзельнік абароны Тулы, Маскоўскай і Курскай бітваў, Арлоўскай аперацыі, вызвалення Беларусі ў 1943 годзе (Клімавічы, Крычаў, Хоцімск), Усходне-Прускай, Усходне-Памеранскай, Берлінскай аперацый. У час Магілёўскай аперацыі 1944 годзе — удзельнік фарсіравання Проні, Басі, Расты, пры вызваленні Магілёва — начальнік пераправы праз Дняпро войск 2-га Беларускага фронта.
Пасля вайны скончыў Вышэйшую акадэмію Генеральнага штаба і з 1951 года па 1955 год працаваў начальнікам інжынерных войск Закаўказскай ваеннай акругі, затым па стану здароўя быў звольнены ў запас у званні генерал-маёра. Праводзіў вялікую грамадскую работу, займаўся выкладчыцкай дзейнасцю.
Узнагароды
Узнагароджаны чатырма ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Багдана Хмяльніцкага 1-й ступені, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, медалямі «За адвагу», «За баявыя заслугі» і інш.
Звання «Ганаровы грамадзянін горада Магілёва» ўдастоены 25 красавіка 1980 года.
Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне
Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне праводзіліся ў XX стагоддзі ў Гродне на тэрыторыі Старога замка, падчас якіх быў ўдакладнены сярэдневяковы перыяд гісторыі Гродна.
Перадумовы
Доўгі час нараджэнне Гродна лічылася самай сапраўднай таямніцай і доўгі час выклікала спрэчкі археолагаў і гісторыкаў, паколькі не захавалася падрабязных летапісных звестак, легенд ці паданняў пра ўзнікненне Гродна.
Летапісна гарадзенскія князі згадваюцца ў 1116: «Том жа лёце Володимер (Манамах) отда дщерь сваю Огафью за Всеволодка». Усеваладка, а таксама Агаф’я, былі нашчадкамі Яраслава Мудрага. У той час Гарадзенскае княства знаходзілася ў арбіце палітыкі кіеўскіх князёў. У знакамітым паходзе на Полацк, арганізаваным кіеўскім князем Мсціславам Уладзіміравічам у 1127, калі ўдар на Полацкую зямлю планавалася зрабіць адначасова з чатырох бакоў («четырьми шляхі»), згадваецца і «Всеволодко из Городна»; а самі гарадзенскія сілы названы пры гэтым на трэцім месцы пасля Уладзіміра-Валынскага і Турава. Такім чынам у вучоных не было сумневу, што Гародня ўжо існавала, і Гарадзенскае княства ўяўляла значную ваенна-феадальную адзінку.
Большасць даследчыкаў сцвярджала, што горад, аб якім паведамляюць летапісы,— гэта Гродна над Нёманам. Такой думкі прытрымліваліся даследчыкі: В. Антаневіч, П. Сямёнаў, П. Баброўскі, З. Глогер. Падзяляў яе і Я. Арлоўскі, які на IX археалагічным з’ездзе ў Вільні прысвяціў гэтай тэме свой даклад.
Але існавала і другая група вучоных — М. Карамзін, С. Салаўёў, Н. Барсаў, якія лічылі, што вялікая аддаленасць нёманскай Гародні ад найважнейшых старажытнарускіх палітычных цэнтраў не дазваляе злучаць з ёй паведамленні летапісаў, а таму атаясамлівалі летапіснае Гродна з мястэчкам Гарадно, што знаходзіцца ў цяперашнім Столінскім раёне Брэсцкай вобласці — славутым цэнтры народнага ганчарства. Пазней да такога пункту гледжання далучыліся польскія даследчыкі Ю. Ядкоўскі і Г. Лаўмянскі.
Некаторыя гісторыкі (Н. І. Ермаловіч і інш.) летапісныя дадзеныя XII ст. адносілі да пінскай Гародні, а звесткі XIII ст. злучалі з Гародняй нёманскай. Па пытанне пра месцазнаходжанне горада пасля XIII ст. сярод даследчыкаў рознагалоссяў не было.
Аднак ні адзін з бакоў не змог прывесці пераканаўчых аргументаў у карысць сваёй пазіцыі з-за абмежаванасці пісьмовых крыніц. Відавочна, што гэтае пытанне магло быць канчаткова вырашана толькі пры дапамозе археалагічных даследаванняў абодвух геаграфічных пунктаў.
Умоўна першым археолагам Гродна можна назваць Ігната Кульчынскага (1707—1747?), гродзенскага архімандрыта, настаяцеля базыльянскага манастыра, які хоць і не праводзіў археалагічныя раскопкі, але ў сваіх даследаваннях карыстаўся археалагічнымі метадамі. І. Кульчынскі першы датаваў Барысаглебскую царкву 12 стагоддзем, параўнаўшы цэглу-плінфу, з якой зроблена царква, з аналагічным матэрыялам полацкага Сафійскага сабора
Даследаванні Ю. Ядкоўскага
У пачатку 1930-х гадоў гродзенскія ўлады змагаліся з пастаянным падмываннем берага Нёманам пад час паводак. Для гэтага бераг Замкавай гары аблямавалі каменем, а схілы было вырашана падсыпаць зямлёй, узятай зверху з пляцоўкі гары, дзе тады ўжо быў двор музея.
Працы ўзначаліў стваральнік музея і яго першы дырэктар, археолаг-энтузіяст Ю. Ядкоўскі. Самі працы праводзіліся на працягу 4 год: 1932—1936. З пачаткам земляных прац выявіліся магутныя гатычныя муры ўмацаванняў, зробленых з радоў буйных камянёў уперамешку з радамі цэглы. Таксама была знойдзена ніжняя частка маленькай аднаапсіднай царквы, рэшткі якой удалося расчысціць усярэдзіне замка. Цэгла з усіх гэтых збудаванняў належала да канца XIV — пачатку XV ст. да тых часоў, калі гродзенскім князем быў Вітаўт (1350—1430).
Аб унікальных адкрыццях Ю. Ядкоўскага пачалі пісаць многія еўрапейскія газеты. Аднак у 1936 выбухнуў навуковы скандал. Віленскі прафесар Яманоўскі, наведаўшы раскопкі, высветліў, што метады даследавання Ю. Ядкоўскага далёкія ад сучаснай навукі. Старажытныя напластаванні не фіксаваліся, знойдзеныя рэчы з імі не звязваліся, зменшаліся паміж сабой і заставаліся бяспашпартнымі і для навукі бескарыснымі. Горш за ўсё было тое, што аўтар раскопак абкапаў знойдзеныя пабудовы метровымі траншэямі, адрэзаўшы іх ад слаёў, у якіх яны былі збудаваныя, што значна ўскладніла вызначэнне даты пабудоваў. У выніку дэбатаў археалагічнай камісіі Ядкоўскі быў адхілены ад раскопак. Тым не менш, Ядкоўскі паспеў апублікаваць грунтоўны артыкул «Сярэдневяковае Гродна ў святле археалагічных раскопак у Старым каралеўскім замку ў Гродне ў 1932—1933 гг.» (Варшава, 1934), а асноўныя яго меркаванні аб мураваных пабудовах XII ст. лічацца слушнымі і зараз.
Даследаванні З. Дурчэўскага і Я. Вайцяхоўскага
Ядкоўскага замяніў малады варшаўскі археолаг Здзіслаў Дурчэўскі, а пасля і Яраслаў Вайцяхоўскі, якія працягвалі працы ўжо на сучасным узроўні.
Іх вынікі таксама пераўзышлі ўсе спадзяванні: аказалася, што пад замкам Баторыя (XVI ст.) цалкам захаваліся ніжняя часткі палаца Вітаўта (XIV ст.), а некаторыя яго часткі ўвайшлі ў муры пабудовы часоў Баторыя.
Дурчэўскі ў 1937—1939 правёў даследаванні на захад ад Ніжняй царквы. Рэшткі Верхняга храма пры ім былі закансерваваны. Потым іх знялі з падмуркаў Ніжняй царквы і перанеслі ў спецыяльны збудаваны каля будынка каралеўскага палаца будан, дзе яны знаходзяцца і зараз. Агульная плошча раскапак З. Дурчэўскага склала каля 300 кв. м. Раскопкі пачаліся з глыбіні 3,4 м ад узроўню тагачаснай дзённай паверхні, таму што больш познія наслаенні былі знятыя пад кіраўніцтвам Ю. Ядкоўскага пры ўмацаванні схілаў Замкавай гары. За дзённую паверхню сваіх раскопак З. Дурчэўскі прыняў брук замкавага двара часоў Вітаўта. На працягу аднаго палявога сезона 1937 даследчык распрацаваў культурны пласт на глыбіню 2,2 м і дасягнуў глыбіні 5,6 м. Уся плошча, якая раскопвалася, была падзелена на квадраты плошчай 4 кв. м. Кожны з квадратаў меў свой нумар.
Пільную ўвагу археолаг надаваў апісанню стратыграфіі культурнага пласта. На працягу трох гадоў З. Дурчэўскі вывучыў культурныя наслаенні таўшчынёй каля 4,5 м. Даследаванні ён давёў да мацерыка, які залягаў на глыбіні ад 8 да 8,15 м. Усяго зафіксавана 14 розначасовых слаёў і праслоек. Пры раскопках ім былі выяўлены рэшткі 23 драўляных пабудоў. У развіцці Гродна Дурчэўскі вылучыў два перыяды: рускі горад канца XII — 1-й паловы XIII ст. і час панавання літоўскіх князёў, так званы літоўскі перыяд, які абмяжоўваўся даследчыкам XIII—XIV стст.
Даследаванні З. Дурчэўскага канчаткова вырашылі на карысць сучаснага Гродна навуковую дыскусію адносна месцазнаходжання летапіснага горада.
Я. Вайцэхоўскі апублікаваў свае найцікавейшыя даследаванні ў 1938, а працам З. Дурчэўскага лёс не спрыяў: у 1939 пачалася другая сусветная вайна, а ў 1944 даследчык загінуў падчас Варшаўскага паўстання.
Падчас вайны калекцыя старажытных рэчаў, сабраная пры раскопках, была часткова разрабавана і дэпартавана. Большая частка археалагічных матэрыялаў была звалена ў адну кучу, многія рэчы дэпашпартызаваныя.
Даследаванні ў 1940-1950-ыя гады
Пасля заканчэння вайны, у лістападзе 1945, у Гродна прыехалі вядомыя польскія археолагі У. Галубовіч і Х. Цегак-Галубовіч. Яны ў тым ліку ўдзельнічалі ў археалагічных раскопках старажытнага Менска. Вучоныя стварылі пад сваім кіраўніцтвам рабочую групу ў складзе чатырох чалавек і на працягу пяці месяцаў, па сакавік 1946, правялі вялізную працу па выратаванні музейных калекцый Старога замка, у тым ліку і археалагічных. Намаганнямі даследчыкаў удалося аднавіць пашпарты амаль на 70 % знаходак з раскопак 1932—1939 гг. Засноўваючыся на звестках аб земляных работах у гістарычнай зоне горада, даследчыкі выказалі меркаванне, што тэрыторыя Новага замка і участкі на ўсход ад дзядзінца былі заселены ўжо ў старажытнасці. Па выніках сваіх прац даследчыкі напісалі кнігу «Новыя матэрыялы па гісторыі Гродна ў раннефеадальную гісторыю», якая аднак не была апублікавана.
Новыя буйныя раскопкі на Старым замку правяла экспедыцыя пад кіраўніцтвам вядомага расійскага даследчыка М. М. Вароніна ў жніўні—кастрычніку 1949. У склад экспедыцыі ўваходзілі вядомыя археолагі В. Янін, В. Сядоў, А. Нікіцін, Л. Аляксееў, палеазаолаг В. Цалкін, палеабатанік А. Кір’янаў і археолаг Ф. Гурэвіч. Актыўна працавалі на раскопках і супрацоўнікі Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея. Асноўнымі задачамі раскопак было ўдакладненне стратыграфіі помніка і поўнае раскрыццё Ніжняй царквы.
Вынікам гэтага даследавання стала грунтоўная манаграфія М. М. Вароніна «Древнее Гродно», у якой дэталёва разгледжана пачатковая гісторыя горада на фоне гісторыі ўсяго рэгіёна, матэрыяльная культура старажытных гарадзенцаў. Асобны раздзел прысвечаны помнікам мураванага дойлідства XII ст. Варонін удакладніў стратыграфію культурнага пласта Старога замка, паказаў развіццё матэрыяльнай культуры горада XI—XIV ст., дэталёва апісаў драўляныя пабудовы XI—XIV ст., мураваныя пабудовы XII ст.
Характарыстыцы матэрыяльнай культуры прысвечаны цэлы раздзел кнігі. Услед за Галубовічамі аўтар падрабязна апісвае знаходкі і прыводзіць іх аналогіі з іншых помнікаў. Шматлікі рэчавы матэрыял дае магчымасць археолагу шырока і падрабязна ахарактарызаваць рамесную вытворчасць, заняткі насельніцтва, гандлёвыя сувязі старажытнага Гродна. М. Варонін, апісваючы планіроўку і драўляную забудову, адзначаў наяўнасць вуліц на тэрыторыі крэпасці ў XII—XIII стст і падкрэсліваў, што з цягам часу забудова паступова рабілася больш сціслай. Параўноўваючы будаўнічыя прыёмы і забудову старажытнага Гродна з Давыд-Гарадком, адзначае іх падабенства.
Значнае месца ў працы займае даследаванне помнікаў архітэктуры XIII ст. Сярод іх аўтар аналізуе асаблівасці царквы Барыса і Глеба, што знаходзілася за межамі замка, ва ўрочышчы Каложа. На думку даследчыка, яна была пабудавана пазней за помнікі, выяўленыя на тэрыторыі замка. Вялікая ўвага ў працы надаецца вынікам даследавання Ніжняй царквы ў цэнтры гарадзенскага дзядзінца. М. Варонін адзначыў, што Ніжняя царква, як і Барысаглебская царква была змуравана з цэглы некалькіх відаў, для яе вонкавага аздаблення выкарыстоўваліся шліфаваныя камяні. У падлозе царквы месцамі захавалася маёлікавая плітка жоўтага, зялёнага і карычневага колераў рознай формы. У інтэр’еры храма шырока ўжываліся галаснікі, а дах царквы быў накрыты свінцом. Даследчык слушна заўважыў, што муроўка царквы бессістэмная, таму перавязка швоў часам парушаецца. Варонін адзначыў, што сцены царквы былі даволі тонкія (да 1,05 м) і наяўнасць у іх галаснікоў і валуноў рабіла іх яшчэ менш трывалымі. Да таго ж у выніку даследаванняў археолаг высветліў, што падмурак храма быў выкладзены з дробных камянёў без ужывання рошчыны на глыбіню ўсяго 0,45—0,5 м. Гэтыя канструкцыйныя памылкі, на думку даследчыка, і садзейнічалі даволі хуткаму разбурэнню помніка, пачаткам якога вучоны лічыў пажар падчас навальніцы ў 1183.
Адносна пабудовы, якую адкрыў у 1932 г. Ю. Ядкоўскі ў паўднёвай частцы дзядзінца і назваў яе княскім церамам, М. Варонін выказаў іншую думку. Будынак, які Ю.Ядкоўскі назваў «церамам», Варонін лічыў рэшткамі абарончай вежы. Аднак пасля раскопак 1981 спецыяліст па архітэктуры эпохі Кіеўскай Русі П. А. Рапапорт прыйшоў да высновы, што рацыю меў Ядкоўскі, а рэшткі збудаванняў на мысе Замкавай гары, якія спачатку лічыліся вежай, былі прызнаныя за абарончую сцяну.
На падставе археалагічных даследаванняў М. У. Малеўскай удалося рэканструяваць ізшаданы паліхромны малюнак падлогі Ніжняй царквы, выкладзенай з маёлікавых плітак жоўтага, карычневага і зялёнага колераў. Нягледзячы на вялікую цікавасць да археалогіі Гродна, выкліканую адкрыццямі 1930-х гадоў, даследаванні горада пасля экспедыцыі Вароніна прыпыніліся.
Даследаванні ў 1970-1980-ыя гады
Даследаванні Старога замка працягнуліся праз 22 гады ў 1971 г. У 1971 г. і ў М. А. Ткачоў (Гродна) праводзіў шурфоўку на Старым замку, у 1977 г. А. А. Трусаў (Мінск) праводзіў шурфоўку на Старым замку; у 1981 г. А. А. Трусаў (Мінск) і П. А. Рапапорт (Ленінград) праводзілі шурфоўку на Старым замку, у 1985—1986 гг. А. А. Трусаў (Мінск) і М. А. Ткачоў (Гродна) праводзілі раскопкі на Старым замку; у 1987—1988 гг. А. А. Трусаў працягваў даследаванні на Старым замку. Усяго з 1971 да канца 1988 года раскапана на Старым замку каля 1040 м².
У 1971 на Старым замку пад падмуркам мураванай сцяны XIV—XVI ст. выяўлены рэшткі самых старажытных драўляных умацаванняў XII—XIII ст. М. А. Ткачоў прыйшоў да высновы, што згарэлыя драўляныя канструкцыі былі перакрыты пластом пяску з гравіем і на іх месцы ў канцы XIV ст. узведзены каменныя умацаванні на падмурку каля 1 метра глыбінёй і да 2,5 м таўшчынёй.
Шурфоўка ў 1981 канчаткова пацвердзілі, што адкрыты Ю. Ядкоўскім «церам» 12 з’яўляецца княжацкім палацам. Гэты будынак прымыкаў да абарончай сцяны над берагам Нёмана і складаўся з двух памяшканняў і меў некалькі паверхаў. Яго даўжыня 9,72 м, шырыню вызначыць не ўдалося з-за разбурэнняў. Гродзенскі княжацкі палац быў большы па памерах, чым аналагічныя збудаванні ў Полацку, Смаленску, Чарнігаве, і намнога багацей упрыгожаны.
Каля паўночнай сцяны замка былі расчышчаны рэшткі вялікіх мураваных пабудоў XIV ст., ад якіх захаваліся сцены даўжынёй ад 5,5 да 10 м. Папярочная сцяна гэтых будынкаў (верагодна, склады рыштунку і зброі) маюць скразныя аркі, складзеныя з жоўтай і чырвонай цэглы-пальчаткі XVI ст. Пад час раскопак культурнага пласта знойдзена 20 каменных ядраў, дэталь арбалета, нервюрная гатычная цэгла, кельма XV—XVI ст., нажы, кафля, вялікая колькасць керамічнага посуду. Яшчэ адно адкрыццё чакала даследчыкаў каля ўсходняга крыла палаца. Тут была выяўлена сцяна, складзеная з плінфы XII ст. і шліфаваных камянёў.
Акрамя таго, плінфай была абкладзена падэшва вала з боку ракі Гараднічанкі. Наяўнасць сярод гэтых муроў XII ст. фігурнай плінфы і шліфаваных камянёў навяло даследчыкаў на думкі, што пасля пабудовы царквы засталася лішняя плінфа і каменне, якія былі выкарыстаны ва ўмацаваннях.
Вывучэнне помнікаў мураванай архітэктуры, адкрытых на Старым замку, прывяло даследчыкаў да высновы аб існаванні асобнай гродзенскай архітэктурнай школы 12 ст. Усе даследчыкі сыходзяцца на тым, што яна вылучаецца сярод іншых сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю.
Матэрыяльная культура, выяўлення падчас даследаванняў
Культурны пласт старажытнага горада ў цэнтры Замкавай гары дасягае магутнасці 8—10 м і падзяляецца на 4 стратыграфічныя гарызонты. У ходзе раскопак выяўлены драўляныя жылыя і гаспадарчыя збудаванні, а таксама прылады працы, прадметаў побыту, узбраення, керамікі X—XVII ст. Культурны пласт мае нязначнае агульнае паніжэнне да цэнтра замкавага двара. Вылучаецца магутны слой XII ст. (таўшчынёю больш за 3 м), насычаны адходамі інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва (бітая і цэлая плінфа з клеймамі, шліфаваныя валуны, керамічныя, паліваныя пліткі падлогі і фасада, вапна, пясок і інш.). Іх аналіз і стратыграфічныя назіранні паказалі, што на дзядзінцы з сярэдзіны XII ст. пастаянна вялося будаўніцтва мураваных аб’ектаў: храма XII ст. (так званая Ніжняя царква), княжацкага палаца, каменна-плінфавых абарончых сцен.
Найбольш масавымі знаходкамі былі абломкі керамічных вырабаў (больш за 3 тыс. фрагментаў). Самыя раннія абломкі гліняных гаршкоў культуры штрыхаванай керамікі датуюцца рубяжом нашай эры. Сустракаюцца нешматлікія абломкі грубаляпной, падпраўленай на крузе ганчарнай керамікі X ст. агульнаславянскага тыпу, характэрнага для вялізных тэрыторый як усходніх, так і заходніх славян. Сярод керамічнага матэрыялу старажытнай Гародні канца X — XI ст. не заўважана керамікі крывічоў, жмудзі і яцвягаў, хаця іх прысутнасць на Гарадзеншчыне тых часоў прасочваецца па іншых археалагічных помніках. Колькасць керамікі значна павялічылася ў XI—XII ст., калі на гэты час прыйшліся каланізацыйныя патокі з паўднёвай Русі і асабліва з паўднёвага захаду Валыні спалучаліся з каланізацыяй, якая ішла з захаду, з Падляшша.
Сярод знаходак XI—XII ст.: посуд з вострым рабром ці накладным дэкарыруючым валікам у аснове горла і па тулаве (валік упрыгожаны штампаванымі ўзорамі ці касымі насечкамі ў выглядзе ёлачак); гаршкі з высокім горлам, на якім глыбокія і шырокія канелюры-глалоткі; бочкападобны посуд. На донцах посуду XI—XIII ст. прысутнічаюць ганчарныя клеймы.
Сярод талерак XVII—XVIII ст. ёсць глянцаваныя і чорнаглянцаваныя, з палівай зялёнага і салатнага колеру; некаторыя мелі падглазурную размалёўку і раслінны ўзор. Міскі пакрыты палівай і ўпрыгожаны па борціку падглазурнай размалёўкай. Знойдзены таксама абломкі прычарнаморскіх амфар, тыглі XII ст. трохвугольнай і гаршкападобнай формаў са слядамі палівы.
Сярод археалагічных знаходак вылучаецца вялікая калекцыя (з больш як 2 тыс. фрагментаў) кафлі рознага часу, разнастайных памераў, тыпаў і формаў. Тут ёсць гаршковая кафля XV—XVI ст. з круглым і квадратным вусцем: каробкавая канца XVI — першай паловы XVII ст. (зялёныя паліваныя, паліхромныя і размаваныя экзэмпляры, упрыгожаныя арнаментам; «галандская» другой паловы XVIII ст. з гладкай паверхняй.
У ходзе раскопак знойдзена значная калекцыя будаўнічых матэрыялаў, у тым ліку прамавугольная плінфа, на тарцах якой выяўлены разнастайныя літары і 36 знакі. Знойдзены таксама амфары-галасткі XII ст., якія манціраваліся ў тоўшчу сцен у якасці рэзанатараў, а таксама каля 90 фрагментаў архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі — плітак падлогі XII ст. Знойдзена ў ходзе даследаванняў некалькі тысяч фрагментаў дахоўкі, якія сведчаць, што ўсе будынкі сярэдневяковага гарадзенскага замка былі накрыты гэтым эстэтычна прыгожым, трывалым і пажарабяспечным матэрыялам. Сярод знаходак самая ранняя дахоўка «бабровы хвост» (XV ст.), плоская так званая «дашчаная» з круглявай пяткай (канец 16 — 1-я палова XVII ст.), хвалістая або «галандская» XVIII ст.
Сярод вырабаў з гліны і каменю адзначаюць шыферныя праселкі, гліняныя грузілы ад рыбацкіх сетак, пясчанікавыя тачыльныя брускі, каменныя дыскападобныя жорны. Значная калекцыя касцяных і рагавых вырабаў. Як і ў кожным старажытным горадзе, знойдзена нямала разнастайных шкляных вырабаў. Для XII—XIII ст. гэта галоўным чынам бранзалеты розных тыпаў і колераў (гладкія, вітыя, кручаныя з зялёнага, аквамарынавага, карычневага і чорнага шкла, фрагменты імпартнага танкасценнага шклянога посуду са слядамі пазалоты (магчыма, візантыйскага ці арабскага паходжання); аконнае шкло XVI—XVII ст., фрагменты бутэлек, штофаў, аптэчны посуд.
Добрыя анаэробныя якасці культурнага слоя старажытнай Гародні, яго насычанасць грунтавымі водамі закансервавалі ўсе прадметы арганічнага і неарганічнага паходжання. Асабліва добра захаваліся скураныя вырабы, якія складаюць калекцыю больш за 2700 адзінак. Цэлыя экзэмпляры і дэталі абутку дазволілі аднавіць і рэканструяваць 4 віды старажытнага абутку XI—XVI ст. Сярод іх поршні XI—XIII ст., башмакі, чаравікі і боты. Падэшвы рознага крою і формы: тупаносыя і вастраносыя гатычныя XV—XVI ст.; паводле памераў — дзіцячыя (15,5—17,5 см даўжыні), жаночыя (17—21,5 см) і мужчынскія (23—30,5 см). Есць вялікая колькасць перадкоў, заднікаў, бакавыя дэталі-берцы, халявы, башмакі з цэльнакроеным верхам без абцасаў. Сярод скураных вырабаў — кашалёк-каліта, фрагмент скураной кайстры, похвы ад нажа, пляцёная плётка-бізун з сырамятных раменьчыкаў.
Раскопкамі выяўлена шмат прылад працы: падоўжная піла, сякеры, скоблі, долата, свярдзёлкі, кельма XV—XVI ст., сашнік, скобель, сярпы руска-літоўскага тыпу, абломкі кос, некалькі дзясяткаў тронкавых нажоў, спружынныя і шарнірныя нажніцы, іголкі, шылы.
Дзякуючы кансервавальным якасцям культурных напластаванняў дзядзінца ў іх збераглося шмат драўляных прадметаў: шматлікія бандарныя вырабы і дэталі ад іх, вырабы з бяросты, у тым ліку берасцянка са знакам Рурыкавічаў на днішчы, паплаўкі ад рыбалоўных сетак. Знойдзены кавалкі тканіны з воўны і пянькі, льняныя ніткі.
Раскопкамі вывучаны 22 будаўнічыя ярусы, якія ўключаюць жылыя і гаспадарчыя пабудовы, абнесеныя частакольнай агароджай, 2 вулічныя маставыя. Жылыя будынкі (памеры ад 3,4 х 3,5 м да 5,9 х 5,4 м) мелі глінабітныя з уключэннем камянёў печы на драўляных платформах, у іх канструкцыях ў XII — першай палове XIII ст. выкарыстоўвалі цэглу-плінфу, а пазней буйнапамерную цэглу. Зрубы рубіліся ў абло, ставіліся на розныя фундаментныя канструкцыі, мелі падлогі з тоўстых дошак на лагах, якія шматразова перасцілаліся. Гаспадарчыя пабудовы (хлявы, свірны, куратнікі, клеці) мелі розныя памеры і былі ўзведзены ў тэхніцы «ў чашку», «у храпку», «у шула», «у замёт» і «абло». Выкарыстоўваліся рамкава-стоечныя канструкцыі, брусяныя пабудовы рабіліся з XII ст. Дах рабіўся дашчаны па кроквах, знойдзены т.зв. какошыны — «курыцы». Унутраныя дворыкі абгароджваліся частаколам, масціліся плахамі і тоўстымі дошкамі, магчыма, прыкрываліся навесамі на слупах. Адкрыты вулічныя маставыя двух вуліц, якія ішлі паміж будынкаў да цэнтральнай плошчы, яны насцілаліся з плах і дошак на 2—3 лагах. Шырыня вуліц была 1,8 — 2,05 м. Аналіз забудовы і вулічных насцілаў сведчыць, што забудова і планіроўка старажытнага дзядзінца сярэдневяковага замка была стабільная і не мянялася на працягу XI—XVII ст.
Інфармацыя, сабраная ў ходзе раскопак, дала багаты матэрыял аб развіцці ворыўнага земляробства ў XI—XIII ст. Тагачасныя насельнікі вырошчвалі жыта, авёс, проса, каноплі, грэчку, пшаніцу, гарох, ячмень, конскі боб. Знойдзены шалупінне лясных арэхаў, костачкі слівы. Сабрана выключна багатая калекцыя касцей дзікай і свойскай жывёлы. Характэрнай асаблівасцю культурнага слоя старажытнай Гародні з’яўляецца працэнтная перавага касцей дзікіх жывёл над касцямі свойскай жывёлы, што сярод старажытных гарадоў эпохі Кіеўскай Русі з’ява даволі рэдкая. Гэта тлумачыцца тым, што глухія пушчы, якія абкружалі Гародню з усіх бакоў, былі вы ключ на багатыя лясным зверам і птушкай. Аналіз касцей дзікай і свойскай жывёлы, птушак, рыб паказвае, што з моманту першага пасялення гарадзенцы трымалі буйную і дробную рагатую жывёлу (кароў, авечак), свіней, коней, сабак, палявалі на аленя, зубра, дзіка, куніцу, ліса, гадавалі гусей, курэй, здабывалі розных птушак — глушца, цецерука, лебедзя, лавілі самую разнастайную рачную рыбу, у тым ліку балтыйскага асятра.
Стафола
Стафола (Staffolo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Анкона.
Насельніцтва складае 2334 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 84 чал./км². Займае плошчу 28 км². Паштовы індэкс — 60039. Тэлефонны код — 0731.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Egidio Abate.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Леон (дэпартамент)
Леон (ісп.: León) — дэпартамент у Нікарагуа.
У адміністрацыйным плане тэрыторыя дэпартамента Леон падзелена на 10 муніцыпій:
Аляксандр Пятровіч Мазалёў
Алякса́ндр Пятро́віч Мазалё́ў (, Рудня, Магілёўская губерня, Расійская імперыя —, ) — беларускі жывапісец, графік, педагог. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Маладосць
Паходзіў з сялянская сям’і. Скончыў сярэднюю школу. У 1927 годзе паступіў вучыцца ў Віцебскі мастацкі тэхнікум, дзе займаўся жывапісам у мастака Уладзіміра Хрусталёва. Але з-за матэрыяльных цяжкасцей не скончыў вучылішча і вярнуўся на радзіму, дзе стаў загадчыкам хаты-чытальні. У 1931—1938 гадах вучыўся ў Ленінградскім інстытуце пралетарскага мастацтва, куды яго накіраваў саўгас «Запаветы Ільіча». Настаўнікамі яго былі прафесар, потым. Дыплом абараняў у мастака-баталіста. У 1938 годзе быў накірован выкладаць у Варашылаўградскае мастацкае вучылішча. Па запрашэнні Упраўлення па справах мастацтва БССР у 1939 годзе быў пераведзены выкладаць у Віцебскае мастацкае вучылішча, дзе працаваў да 1941 года.
Перыяд Вялікай Айчыннай вайны
Пад час Вялікай Айчыннай вайны прымаў удзел у дзейнасці падпольнай арганізацыі. Кватэра мастака была месцам сувязі падпольшчыкаў з партызанамі. У выніку здрады ў 1942 годзе падпольная арганізацыя была раскрыта. Мастак быў падвергнуты катаванням і адпраўлены ў Германію, у канцэнтрацыйны лагер. Пасля вызвалення з канцлагера ў 1944 годзе ваяваў у Чырвонай Арміі, але быў цяжка кантужаны ў баях пад Вільнюсам, што давала пра сябе ведаць усё жыццё.
Пасляваенные годы
З 1948 года стаў жыць у Мінску. У 1948—1952 гадах выкладаў у Мінскім мастацкім вучылішчы. З 1956 па 1970 — у Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце. Удзельнічаў у рэспубліканскіх і ўсесаюзных мастацкіх выстаўках.
Творчасць
Працаваў у галіне станковых жывапісу і графікі, у пейзажным, партрэтным, бытавым і батальным жанрах. Быў аўтарам тэматычных карцін, у якіх вельмі ёміста ўвасабляліся характэрныя прыкметы таго часу і галоўныя грамадскія ідэалы. Сярод яго твораў:
Багданіўка (Ягатынскі раён)
Багданіўка (Богдані́вка) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Прышчэпчык
Прышчэ́пчык — прозвішча.
Бянькі
Бянькі́ (, Беньки) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета.
Вестфалія
Гісторыя
Першапачаткова Вестфалія (нароўні з Ангрыяй і Істфаліяй) уваходзіла ў склад герцагства Саксонія. Пасля разгрому Саксоніі Фрыдрыхам Барбаросай на тэрыторыі паўднёвай часткі краіны ў 1180 годзе было створана герцагства Вестфалія. Моцны ўплыў на палітычнае жыццё Вестфаліі аказваў архібіскуп Кёльна. Найбольш драматычныя падзеі адбываліся ў Вестфаліі ў гады Рэфармацыі, калі анабаптысты заснавалі тут Мюнстэрскую камуну. На зыходзе Трыццацігадовай вайны ў Вестфаліі быў складзены мір паміж каталікамі і пратэстантамі.
Пасля нашэсця французскіх войскаў напачатку XIX стагоддзя на кароткі час было заснавана каралеўства Вестфалія. Пасля разгрому Напалеона Вестфалія ў 1815 годзе ўваходзіць у склад Прусіі ў якасці правінцыі Вестфалія і ў такой якасці існуе аж да 1946, калі на яе месцы засноўваецца федэральная зямля Паўночны Рэйн — Вестфалія.
Бухава
Бу́хава (, Бухово) — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснапольскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Заборскага сельсавета.
Азэрнэ (Ягатынскі раён)
Азэрнэ (Озерне́) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Лазовы Куст
Лазо́вы Куст (, Лозовый Куст) — вёска ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Драчкаўскага сельсавета.
Да 16 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Пятровіцкага сельсавета.
АСК «Экспрэс»
Аўтаматызава́ная сістэ́ма кірава́ння «Экспрэ́с» — аўтаматызаваная сістэма кіравання рэзерваваннем месцаў і білетна-касавымі аперацыямі, прызначаная для браніравання месцаў у цягніках далёкага праходжання.
У цяперашні час уяўляе сабой сучасны праграмна-апаратны комплекс, пабудаваны на базе высокапрадукцыйных ЭВМ, з шырока развітой сеткай продажу білетаў.
Гісторыя
Распрацавана ў "УНДІЧТ" пад кіраўніцтвам Б. Е. Марчука.
Пакаленні:
IC 1140
IC 1140 — галактыка тыпу *3 (патройная зорка) у сузор’і Змяя.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Браніслаў Герэмек
Браніслаў Герэмек (,  — ) — польскі палітык, па адукацыі гісторык, былы кіраўнік Уніі Вольнасці, міністр замежных спраў у 1997—2000, у 1989—2001 дэпутат Сойму Х, І, II і III скліканняў, у 2004—2008 дэпутат Еўрапарламента.
Дзяцінства
Не расказваў наўпроста а сваім паходжанні і дзяцінстве, якія лічыў «зачыненай старонкай» у жыцці, аднак у інтэрвію Яцэку Жакоўскаму ўзгадваў аб свядомасці жыдоўскай, якую ў сабе ўвесь час насіў. У 1940 патрапіў разам з бацькамі ў Варшаўскае гета, адкуль яны ўцяклі ў 1943. Яго айцец згінуў у Аўшвіцы. "Nigdy nie wracałem do moich dziecięcych doświadczeń, choć to one mnie formowały. Świat palił się na moich oczach. Palił się też mały świat rodzinnych kontynuacji, w których jest ciągłość oczywistych wartości, zasad, reguł. W mojej dziecięcej biografii świat ciągle się rozpadał. To też nadawało kształt mojej późniejszej wrażliwości."
Пасля вайны жыў найперш ва Усхове, пазней у варшаўскім Жалібожы. Там актыўна дзейнічаў у Звязе Маладога Змагання (Związek Walki Młodych) разам з Яцэкам Куранем, Ежы Вятрэм і Янушам Рэйкоўскім. Гэты апошні ўчыўся ў тым жа ліцэі, што і сам Браніслаў Герэмек.
У дарослым жыцці не лічыўся жыдом. Узгадаваў а сваёй «жыдоўскасці» толькі тады, калі адбывалісь праявы антысемітызму.
Навуковая дзейнасць
Займаўся даследаваннямі па гісторыі культуры і грамадства Сярэдневечча. Публікаваў артыкулы, праводзіў лекцыі, напісаў (некаторыя як суаўтар) 10 кніжак, з якіх частка была перакладзена на замежныя мовы. Доктарская праца 1960 краналася рынка працы ў сярэдневечыным парыжскім рамястве, а таксама праблематыкі прастытуцыі ў гэтым горадзе; доктарская дысертацыя 1972 года — пытанняў грамадства сярэдневечнага Парыжу.
Як вучонага ў 1955—1985 працаваў у Інстытуце Гісторыі Польскай Акадэміі Навук у Варшаве. У 1960—1965 быў выкладчык у парыжскай Сарбоне і кіраўніком тамтэйшага Цэнтра польскай культуры. Узнагароджаны 23 тытуламі «ганаровага доктара навук» (doktora honoris causa) між іншым ва ўніверсітэтах Балонні, Кракава, Утрэхта, парыжскай Сарбоне, Нью-Ёрку (Калумбійскі) і Франкфурта. У 1992 стаў запрошаным прафесарам у Французскім каледжы. Быў членам Еўрапейскай Акадэміі, Пэн Клубу і іншых арганізацый і таварыстваў.