cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нікола Тэсла
Ніко́ла Тэ́сла (Никола Тесла, Nikola Tesla;, Смілян, Аўстра-Венгрыя, цяпер Харватыя — , Нью-Ёрк, ЗША) — сербска-амерыканскі фізік з сусветным імем, вынаходнік у галіне электрычнасці, магнетызму і электратэхнікі, аўтар больш чым 300 патэнтаў у розных галінах інжынернай тэхнікі. У прыватнасці Тэслу належаць вынаходствы зменнага току, радыёсувязі, мнагафазнай сістэмы, асінхроннага электрарухавіка, рэзананснага трансфарматара (трансфарматара Тэслы). Ён займаўся даследаваннем магнітнага поля. Тэсла першым звярнуў увагу на фізіялагічнае ўздзеянне токаў высокай частаты, публічна прадэманстраваў бесправадную перадачу высокачастотнага току на лямпы і рухавікі, быў ключавой фігурай пры будаўніцтве першай гідраэлектрастанцыі на Ніягарскім вадаспадзе. Адзінка вымярэння магнітнай індукцыі ў сістэме СІ носіць назву ў гонар даследчыка.
Джозеф Сміт
Джозеф Сміт-малодшы (Joseph Smith, Jr.,  — ) — амерыканскі рэлігійны лідар, першы прарок Царквы Ісуса Хрыста Святых Апошніх Дзён. Калі яму было 24 гады, Сміт апублікаваў Кнігу мармонаў. Да моманту сваёй смерці, праз 14 гадоў, ён прыцягнуў дзясяткі тысяч паслядоўнікаў і дапамагаў аднавіць царкву, якая працягваецца і дагэтуль з мільёнамі вернікаў па ўсім свеце.
Нікола Тэсла
Маленства і юнацтва
Нікола Тэсла нарадзіўся 10 ліпеня 1856 года ў вёсцы Смілян непадалёк ад горада Госпіч у Аўстра-Венгрыі (цяпер у Харватыі). Яго бацька — Мілуцін Тэсла (1819—1879) — быў святаром праваслаўнай царквы. Маці, дачка праваслаўнага святара, — Джука Мандзіч (1822—1892). Продкі Тэслы — этнічныя сербы паходжаннем з заходняй Сербіі з мясцін непадалёк ад Чарнагорыі. У сям’і было пяцёра дзяцей — двое хлопцаў (старэйшы брат Данэ загінуў, упаўшы з каня, калі Ніколу было 5 гадоў) і трое дзяўчатак, Нікола быў чацвёртым.
У 1861 годзе Тэсла скончыў першы клас у мясцовай вясковай школе. Сваё навучанне ён працягвае ўжо ў Госпічы, дзе яго бацька служыў святаром і куды сям’я Тэслаў пераязджае ў 1862 годзе, там ён заканчвае яшчэ тры класы пачатковай школы. У 1870—1873 гадах Тэсла паступіў і пачаў навучацца ў гімназіі горада Карловац, дзе пасля заканчэння атрымлівае атэстат сталасці.
Пасля заканчэння сярэдняй школы Тэсла вярнуўся ў Смілян, дзе цяжка захварэў і быў прыкаваны да ложка на працягу дзевяці месяцаў, некалькі разоў знаходзячыся на валасок ад смерці. Бацька Ніколы ў гэты час, у хвіліну адчаю, абяцае адправіць яго, калі ён выздаравее, у найлепшае інжынернае вучылішча насуперак сваім перакананням, бо першапачаткова не бачыў для Тэслы ніякай іншай будучыні, акрамя святарства.
У 1874 годзе, пазбегнуўшы прызыву на трохгадовую службы ў войска, слабы пасля хваробы Тэсла хаваецца ў горных лясах і ў сваякоў. Кантакты з прыродай робяць яго мацнейшым, як фізічна, так і псіхічна, акрамя таго, за гэты час Тэсла прачытаў шмат кніг, і пазней сцвярджаў, што творы Марка Твэна цудоўным чынам дапамаглі яму акрыяць пасля хваробы.
Атрыманне адукацыі
У 1875 годзе Тэсла паступіў у тэхнічнае вучылішча (цяпер універсітэт) у Грацы, дзе вывучаў электратэхніку, з яго ўспамінаў: «я меў намер прадэманстраваць такія вынікі, якімі аддзячыў бы сваім бацькам за іх горкае расчараванне, выкліканае зменай маёй прафесіі. Гэта было не мімалётнае рашэнне легкадумнага юнака — гэта была цвёрдасць, рашучасць ». Першы год праходзіць для Тэслы вельмі роўна, у яго амаль стоадсоткавая наведвальнасць заняткаў і выдатныя адзнакі па выніках года. Пры гэтым Тэсла яшчэ і працуе па начах, у выхадныя і святочныя дні, некаторыя з прафесараў нават занепакоены яго фізічным станам.
На другім годзе свайго навучання малады студэнт панадзіўся да азартных гульняў, што неўзабаве стала ўплываць на яго вучобу самым адмоўным чынам. Аднойчы ён так моцна прайграўся, што маці Тэслы вымушана была браць пазыку для аплаты даўгоў сына. Пасля гэтага інцыдэнту Тэсла болей ніколі не йграў. Да ўсяго, ён не паспеў належным чынам падрыхтавацца да чарговых іспытаў — Нікола не атрымаў належныя адзнакі за семестр і дазволу на падаўжэнне тэрміну здачы іспытаў і быў адлічаны. У снежні 1878 года Тэсла пакінуў Грац.
У наступным годзе Тэсла працуе памочнікам машыніста ў Марыборы. Пазней бацька пераконвае яго паступіць у Карлаў універсітэт у Празе. У красавіку 1879 года бацька Тэслы, цяжка захварэўшы, памірае. Не правучыўшыся і года, адразу ж пасля смерці бацькі Тэсла кідае вучобу, скончыўшы толькі адзін семестр універсітэта.
Вярнуўшыся ў Госпіч, Тэсла некаторы час працуе ў той самай сярэдняй школе, якую скончыў. У гэты перыяд свайго жыцця ён шмат чытае, здаецца, завучвае на памяць цэлыя кнігі, але і часта хварэе, трызніць, пакутуе на галюцынацыі, звязаныя з яго мінулым або вынаходствамі.
Праца ў Еўропе
Да 1882 года Тэсла працуе інжынерам-электрыкам ва ўрадавай тэлеграфнай кампаніі ў Будапешце, якая ў той час займалася правядзеннем тэлефонных ліній і будаўніцтвам цэнтральнай тэлефоннай станцыі. У лютым таго ж года ён прыдумаў, як можна было б выкарыстоўваць у электрарухавіках вярчэнне, якое ўтвараецца магнітным полем.
У канцы 82-а малады інжынер уладкоўваецца ў «Кантынентальную кампанію Эдысана» («Continental Edison Company») у Парыжы. Адным з найбольш буйных заказаў кампаніі было будаўніцтва электрастанцыі для чыгуначнага вакзала ў Страсбургу. У пачатку 1883 года кампанія накіроўвае Ніколу ў Страсбург для вырашэння шэрагу рабочых праблем, якія ўзніклі ў кампаніі пры мантажы асвятляльнага абсталявання новай чыгуначнай станцыі. У вольны час Тэсла працаваў над вырабам мадэлі асінхроннага электрарухавіка, а ўжо ў 1883 годзе дэманстраваў працу рухавіка ў мэрыі Страсбурга.
Да вясны 1884 года работы на Страсбургскай чыгуначнай станцыі былі завершаныя і Тэсла вярнуўся ў Парыж, чакаючы ад кампаніі абяцанай яму прэміі. Паспрабаваўшы атрымаць належныя яму прэміяльныя, ён зразумеў, што гэтых грошай яму не атрымаць і, абражаны, звольніўся. Выдатныя дасягненні ў галіне электратэхнікі і перспектывы рэалізацыі ўласных ідэй прыцягваюць увагу Тэслы да Злучаных штатаў Амерыкі, куды ён неўзабаве накіроўваецца.
Праца ў Эдысана
Летам 1884 года Тэсла прыбыў у Нью-Ёрк. Ён уладкаваўся на працу ў кампанію Томаса Эдысана («Edison Machine Works») інжынерам па рамонту электрарухавікоў і генератараў сталага току.
Эдысан даволі холадна ўспрымаў ідэі Тэслы і адкрыта выказваў незадавальненне кірункам асабістых пошукаў вынаходніка. Увесну 1885 года Эдысан паабяцаў Тэслу 50 тысяч долараў (па тых часах сума, прыкладна эквівалентная 1 мільёну сучасных долараў ), калі ў яго атрымаецца канструктыўна палепшыць электрычныя машыны сталага току, прыдуманыя Эдысанам. Нікола актыўна ўзяўся за працу і неўзабаве прадставіў 24 разнавіднасці машыны Эдысана, новы камутатар і рэгулятар, якія значна паляпшалі эксплуатацыйныя характарыстыкі. Ухваліўшы ўсе ўдасканаленні, у адказ на пытанне аб узнагародзе Эдысан адмовіў Тэслу, заўважыўшы, што эмігрант пакуль дрэнна разумее амерыканскі гумар. Неўзабаве пасля гэтага выпадку Тэсла звольніўся. Нягледзячы на вельмі напружаныя далейшыя адносіны і вострае супрацьстаянне з Томасам Эдысанам за ўсё сваё жыццё Тэсла толькі аднойчы дазволіў сабе крытычна выказацца пра Эдысана ў прэсе :
Лабараторыя ў Нью-Ёрку
Пасля свайго звальнення з кампаніі Эдысана вынаходнік вымушаны перабівацца на падсобных работах. Тэсла займаўся капаннем канаў, «спаў, дзе прыйдзецца, і еў, што знойдзе». У гэты перыяд ён пасябраваў з інжынерам Браўнам, які знаходзіўся ў падобным жа становішчы, той змог угаварыць некалькіх сваіх знаёмых аказаць невялікую фінансавую падтрымку Тэслу. У красавіку 1887 года створаная на гэтыя грошы «Тэсла арк лайт компані» пачала займацца вулічным асвятленнем, усталёўваючы новыя дугавыя лямпы. Неўзабаве справы кампаніі пайшлі ўгору, Тэслу пачалі паступаць заказы з іншых гарадоў ЗША.
Пад офіс сваёй кампаніі ў Нью-Ёрку Тэсла зняў дом на Пятай авеню (Fifth Avenue) непадалёк ад будынка, занятага кампаніяй Эдысана. Паміж дзвюма кампаніямі развязалася вострая канкурэнтная барацьба, вядомая ў Амерыцы пад назвай «Вайна токаў» (War of Currents).
У ліпені 1888 года вядомы амерыканскі прамысловец Джордж Вестынгаўз выкупіў у Тэслы больш за 40 патэнтаў, заплаціўшы ў сярэднім па 25 тысяч долараў за кожны. Вестынгаўз таксама запрасіў вынаходніка на пасаду кансультанта на заводы ў Пітсбургу, дзе распрацоўваліся прамысловыя ўзоры машын зменнага току. Прапрацаваўшы год і не атрымліваючы задавальнення ад працы, Тэсла вярнуўся ў сваю лабараторыю ў Нью-Ёрку.
У 1888—1895 гады Тэсла займаўся даследаваннямі магнітных палёў і высокіх частот у сваёй лабараторыі. Гэтыя гады былі найбольш плённымі: ён атрымаў мноства патэнтаў.
13 сакавіка 1895 года ў лабараторыі на Пятай авеню здарыўся пажар. Будынак згарэў дашчэнту, знішчыўшы самыя апошнія дасягненні вынаходніка — механічны асцылятар, новы метад электрычнага асвятлення, новы метад бесправадной перадачы паведамленняў на далёкія адлегласці і іншыя.
ФК Гамбург
«Гамбург» (Hamburger) — нямецкі футбольны клуб з горада Гамбург. Заснаваны ў 1887 годзе. 6-разовы чэмпіён Германіі і трохразовы ўладальнік Кубка Германіі. Уладальнік Кубка чэмпіёнаў (1983), уладальнік Кубка ўладальнікаў кубкаў (1977). З’яўляецца адным з найстарэйшых, папулярных і тытулаваных нямецкіх клубаў.
Раннія гады
Гісторыя «Гамбурга» пачынаецца 29 верасня 1887 года, калі адбылося зліццё двух клубаў: «Der Hohenfelder Sportclub» і «Wandsbek-Marienthaler Sportclub» у «спартыўны клуб Германія ў Гамбургу» (Sportclub Germania zu Hamburg). Пад сваёй цяперашней назвай клуб быў сфарміраваны ў 1919 годзе шляхам аб’яднання трох гарадскіх каманд, сур’ёзна паслабленых пасля Першай сусветнай вайны: «спартыўны клуб Германія», «Гамбург ФК» і ФК «Фалька Эпэндорф». Колерамі клуба сталі чырвоны і белы ў гонар гораду Гамбурга, і сіне-чорныя ў гонар найстарэйшага клуба заснавальніка — «Германія». Менавіта праз «спартыўны клуб Германія», Гамбург прэтэндуе на званне найстарэйшага клуба краіны. Тым не менш, іншыя клубы аспрэчваюць гэта, бо «Германія» першапачаткова была заснавана як атлетычны клуб які не гуляў у футбол да 1891 года, калі паўтузіна англічанін далучыліся да клуба, прынёсшы з сабою захапленне футболам.
Нікола Тэсла
Каларада Спрынгз
У маі 1899 года па запрашэнню мясцовай электрычнай кампаніі Тэсла пераехаў у курортны гарадок Каларада Спрынгз у штаце Каларада.
У Каларада Спрынгз Тэсла арганізаваў невялікую лабараторыю. Спонсарам на гэты раз быў уладальнік гасцініцы «Уолдарф-Асторыя», які выдзяліў на даследаванні 30 тысяч долараў. Для вывучэння навальніц Тэсла сканструяваў трансфарматар, адзін канец першаснай абмоткі якога быў заземлены, а другі злучаўся з металічным шарам на вертыкальным стрыжні. Да другаснай абмоткі падключаўся саманаладны датчык, злучаны з самазапісным прыборам. Гэтая прылада дазволіла Тэслу вывучаць змены патэнцыялу Зямлі, у тым ліку і эфект стаячых электрамагнітных хваль, выкліканы навальнічнымі разрадамі ў зямной атмасферы (праз пяць з лішнім дзесяцігоддзяў гэты эфект быў падрабязна даследаваны і пазней стаў вядомы як «рэзананс Шумана» ). Назіранні навялі вынаходніка на думку аб магчымасці перадачы электраэнергіі без дроту на вялікія адлегласці.
ФК Гамбург
Заўзятары
У цяперашні час, некаторыя фанаты «Гамбургу» падтрымліваюць сяброўскія адносіны з фанамі клубаў «Гановер 96» і «Армінія», але яны не распаўсюджваюцца на ўсіх прыхільнікаў, як гэта было ў традыцыі 1970-х і 1980-х гадоў. Гэтак жа добрыя адносіны існуюць і з фанамі і заўзятарамі клубаў «Штутгарт» і «Нюрнберг», а найбольшае сяброўства маецца з калегамі з клуба «Барусія Дортмунд». Самыя ненавісныя супернікі — «Санкт-Паўлі», «Вердэр» і «Шальке 04».
Нікола Тэсла
Каларада Спрынгз
Наступны эксперымент Тэсла накіраваў на даследаванне магчымасці самастойнага стварэння стаячай электрамагнітнай хвалі. На велізарны гмах трансфарматара былі накручаны віткі першаснай абмоткі. Другасная абмотка злучалася з 60-метровай мачтай і заканчвалася медным шарам метровага дыяметра.
Пры правядзенні эксперымента былі зафіксаваны навальнічнападобныя разрады, якія зыходзілі ад металічнага шара. Даўжыня некаторых разрадаў дасягала амаль 4,5 метраў, а гром быў чутны на адлегласці да 24 кіламетраў. Першы запуск эксперымента быў прыпынены з-за згарэлага генератара на электрастанцыі ў Каларада Спрынгз. Тэсла вымушаны быў спыніць даследчыя працы і самастойна займацца рамонтам генератара. Праз тыдзень даследаванне было працягнута.
На падставе эксперымента Тэсла зрабіў выснову аб тым, што прылада дазволіла яму згенераваць стаячыя хвалі, якія сферычна распаўсюджваліся ад перадатчыка, а затым з нарастаючай інтэнсіўнасцю сыходзіліся ў дыяметральна процілеглай кропцы зямнога шара, дзесьці каля астравоў Амстэрдам і Сен-Поль у Індыйскім акіяне.
Свае нататкі і назіранні ў Каларада Спрынгз Нікола Тэсла заносіў у дзённік, які пазней быў апублікаваны пад назвай «Colorado Springs Notes, 1899—1900».
Увосень 1899 года вучоны вярнуўся ў Нью-Ёрк.
Уордэнкліф
У 1900 годзе пры фінансавай падтрымцы амерыканскага прамыслоўца і міліянера Джона Моргана, які выдаткаваў 150 тысяч долараў (цяпер гэтая лічба эквівалентная суме ў больш чым 3 мільёны долараў ), па заказу Тэслы на востраве Лонг-Айленд, непадалёк ад Нью-Ёрка, распачынаецца будаўніцтва радыёстанцыі — 47-метровай драўлянай каркаснай вежы з медным паўшар’ем наверсе. Будаўніцтва вежы завяршылася ў 1902 годзе. Тэсла пасяліўся ў невялікім катэджы непадалёк.
Выраб неабходнага абсталявання зацягнуўся, бо фінансаванне праекта спынілася: Морган разарваў кантракт пасля таго, як даведаўся, што замест практычных мэт па развіцці электрычнага асвятлення Тэсла плануе займацца даследаваннямі бесправадной перадачы электрычнасці. На працягу наступных пяці гадоў Тэсла адсылае каля 50 лістоў Моргану, молячы таго аб дадатковым фінансаванні для завяршэння будаўніцтва станцыі. У 1904 годзе нарэшце адказаў сакратар прамыслоўца, кажучы, што Морган не можа нічым болей дапамагчы. Тэсла вымушаны быў спыніць будаўніцтва, зачыніць лабараторыю і распусціць штат супрацоўнікаў. Вежа была закінута і прастаяла да 1917 года, калі федэральныя ўлады западозрылі, што нямецкія шпіёны выкарыстоўваюць яе ў сваіх мэтах. Недабудаваны праект Тэслы ўзарвалі.
Пасля Уордэнкліфа
Пасля 1900 года Тэсла атрымаў мноства іншых патэнтаў на вынаходствы ў розных галінах тэхнікі (электрычны лічыльнік, частотамер, шэраг удасканаленняў у радыёапаратуры, паравых турбінах і г. д.)
18 мая 1917 года Тэслу быў уручаны медаль Эдысана, хоць сам ён рашуча адмаўляўся ад яго атрымання.
З лета 1917 да лістапада 1918 года Нікола Тэсла працаваў на «Пайл Нешэнл» у Чыкага, у 1919—1922 гадах быў у Мілуокі; апошнія месяцы 1922 года прайшлі ў бостанскім «Уолт Уотч Компані», у 1925—1926 гадах у Філадэльфіі вучоны распрацоўваў для «Бадзі Компані» бензінавую турбіну.
У 1934 годзе ў часопісе Scientific American быў апублікаваны артыкул Тэслы, які выклікаў шырокі рэзананс у навуковых колах, у якім ён падрабязна разгледзеў магчымасці атрымання звышвысокіх напружанняў шляхам зарадкі шарападобных ёмістасцей статычнай электрычнасцю ад трэння рамянёў.
Смерць
Ужо ў сталым узросце Тэслу збіла легкавая машына, ён атрымаў пералом рэбраў. Хвароба выклікала вострае запаленне лёгкіх, якое перайшло ў хранічную форму. Тэсла апынуўся прыкаваным да ложка.
Нікола Тэсла памёр ад сардэчнай недастатковасці ў ноч 7 студзеня 1943 года ва ўзросце 86 гадоў. Тэсла і ў апошнія дні жыцця патрабаваў, каб яму ніхто не перашкаджаў, на дзвярах яго гасцінічнага нумара, дзе ён жыў апошнія гады, у Нью-Ёрку вісела спецыяльная таблічка. Цела Тэслы было знойдзена пакаёўкай і дырэктарам гасцініцы «Нью-Ёркер» толькі праз 2 дні пасля яго смерці. 12 студзеня цела крэміравалі, урну з прахам усталявалі на Фернкліфскіх могілках у Нью-Ёрку. Пазней яна была перанесена ў Музей Ніколы Тэслы ў Бялградзе.
Вынаходствы Ніколы Тэслы
Нікола Тэсла — аўтар каля 800-а вынаходстваў у галіне электра- і радыётэхнікі, аўтар болей чым 300 патэнтаў у розных галінах інжынернай тэхнікі. Сярод самых вядомых адкрыццяў — радыёсувязь, зменны ток, асінхронны рухавік, электрарухавік, флюарэсцэнтнае святло, бесправадная перадача энергіі, лазер, рэнтгенаўскія промні.
Тэсла ўпершыню распрацаваў прынцыпы дыстанцыйнага кіравання, асновы лячэння токамі высокай частаты, стварыў першыя электрычныя гадзіннікі, рухавік на сонечнай энергіі і шмат іншага.
Зменны ток
З 1889 года Тэсла прыступіў да даследаванняў токаў высокай частаты і высокага напружання. Ён вынайшаў першыя ўзоры электрамеханічных генератараў высокай частаты і высокачастотны трансфарматар (трансфарматар Тэслы, 1891), стварыўшы тым самым перадумовы для развіцця новай галіны электратэхнікі — тэхнікі высокай частаты.
У ходзе даследаванняў токаў высокай частаты Тэсла надаваў увагу і пытанням бяспекі. Эксперыментуючы на сваім целе, ён вывучаў уплыў зменных токаў рознай частаты і сілы на чалавечы арганізм. Многія правілы, упершыню распрацаваныя Тэслам, увайшлі ў сучасныя асновы тэхнікі бяспекі пры працы з высокачастотнымі токамі. Ён выявіў, што пры частаце электрычнага току звыш 700 герцаў ён працякае па паверхні цела, не наносячы шкоды тканкам арганізму. Электратэхнічныя апараты, распрацаваныя Тэслам для медыцынскіх даследаванняў, атрымалі шырокае распаўсюджанне ў свеце.
Тэорыя палёў
У 1887 годзе Тэсла даў дакладнае навуковае апісанне сутнасці з’явы вярчэння магнітнага поля. У 1888 годзе Тэсла атрымаў свае асноўныя патэнты на вынаходніцтва шматфазных электрычных машын (у тым ліку асінхроннага электрарухавіка) і сістэмы перадачы электраэнергіі з дапамогай шматфазнага зменнага току. З выкарыстаннем дзвюхфазнай сістэмы, якую сам навуковец лічыў найбольш эканамічнай, у ЗША быў пушчаны шэраг прамысловых электраўстановак, у тым ліку Ніягарская ГЭС (1895), найбуйнейшая ў тыя гады.
Радыёсувязь
Тэсла адным з першых запатэнтаваў спосаб надзейнага атрымання токаў, прыдатных для выкарыстання ў радыёсувязі. Патэнт «US Patent 447920», выдадзены ў ЗША 10 сакавіка 1891 года, апісваў «Метад кіравання дугавымі лямпамі» («Method of Operating Arc-Lamps»). Запатэнтаванай інавацыяй стаў метад падаўлення гуку, які зыходзіць ад дугавой лямпы пад уздзеяннем току, для чаго Тэсла прыдумаў выкарыстоўваць частоты, якія знаходзяцца па-за межамі ўспрымання чалавечага слыху.
У тым жа годзе на публічнай лекцыі Тэсла апісаў і прадэманстраваў прынцыпы радыёсувязі. У 1893 годзе ўшчыльную заняўся пытаннямі бесправадной сувязі і вынайшаў мачтавую антэну.
У 1893 годзе Тэсла запатэнтаваў радыёперадатчык. Лічыцца, што ён вынайшаў радыё раней за Гульельма Марконі (1895) і Аляксандра Папова (1891—1893).
Пазней, у 1943 годзе, Вярхоўны суд ЗША канчаткова вызнаў першынства Тэслы ў вынаходніцтве радыё.
Рэнтгенаўскае выпраменьванне
Нягледзячы на тое, што афіцыйна рэнтгенаўскае выпраменьванне (X-промні) было вынайдзена Вільгельмам Рэнтгенам у 1895 годзе, дакладна вядома, што Нікола Тэсла раней, прынамсі з 1894 года пачаў даследаваць тое, што ён называў прамяністай энергіяй «нябачнага» віду, магчыма, ён быў першым чалавекам, які атрымаў, хоць і выпадкова, рэнтгенаўскі здымак, гэта адбылося ў 1895 годзе, калі Нікола Тэсла зрабіў здымак Марка Твэна пры дапамозе гейслераўскай трубкі. Як высветлілася, фатаграфіі Твэна не атрымалася, але затое атрымалася добрая выява рэгуліровачнага вінта аб’ектыва фотаапарата.
Ужо пасля афіцыйнага вынаходства рэнтгенаўскіх промняў і рэнтгенаўскай тамаграфіі Тэсла працягваў рабіць уласныя эксперыменты ў гэтым кірунку. Ён не толькі ставіў доследы, але, аналізуючы атрыманыя звесткі, першым звярнуў увагу на небяспеку з боку ўздзеяння рэнтгенаграфіі на арганізм чалавека.
Рэзананс
У 1891 годзе Нікола Тэсла стварае першы высокачастотны (рэзанансны) трансфарматар у Каларада Спрынгз. У адрозненне ад іншых трансфарматараў, у ім не было ферамагнітнага сардэчніка, трапляючы ў рэзананс, бабіны перадаюць адна адной ток літаральна па паветры. Пры правядзенні эксперымента былі зафіксаваны навальнічнападобныя разрады даўжынёй да 4,5 метраў.
Містычныя тэорыі і чуткі
Таямнічая постаць Ніколы Тэслы спарадзіла шмат чутак і фантастычных тэорый, як пры жыцці, так і пасля смерці вучонага, найбольш вядомыя з іх:
Універсітэт імя кардынала Эрэра
Універсітэт імя кардынала Эрэра (Universidad CEU Cardenal Herrera) — іспанская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Валенсія і кампусамі ў іншых гарадах аўтаномнай супольнасці Валенсія. Кантралюецца Каталіцкім Касцёлам.
Ігар Уладзіміравіч Трухаў
Ігар Трухаў (нар. ) — беларускі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «Смаргонь».
Клубная кар’ера
Пачаў кар’еру ў Віцебску. Паспяхова гуляў у некалькіх клубах, у 2001 годзе з «Белшынай» выйграў золата чэмпіянату.
У лютым 2015 года падоўжыў кантракт з «Гранітам». У сезоне 2015 застаўся асноўным апорным паўабаронцам мікашэвічцаў у Вышэйшай лізе, правёў усе 26 матчаў чэмпіянату. 12 ліпеня 2015 года, вызначыўшыся голам у матчы супраць «Віцебска» (3:2), стаў самым узроставым аўтарам гола ў гісторыі Вышэйшай лігі.
У ліпені 2016 года перайшоў у «Нафтан», якому трыма галамі ў сезоне 2016 дапамог захаваць месца ў Вышэйшай лізе. У лютым 2017 года перайшоў на трэнерскую працу ў клуб «Смалявічы-СТІ», пры гэтым працягваў з’яўляцца на полі ў якасці іграка. Згуляўшы за смалявіцкі клуб ва ўсіх 30 матчах Першай лігі ў сезоне 2017, дапамог яму выйсці ў Вышэйшую лігу. Па заканчэнні сезона пакінуў каманду, канчаткова завяршыўшы кар’еру.
Пазней працаваў у БАТЭ, «Іслачы». У верасні 2021 года быў прызначаны галоўным трэнерам «Смаргоні».
У снежні 2021 года атрымаў трэнерскую ліцэнзію катэгорыі A.
IC 2290
IC 2290 — галактыка тыпу E (эліптычная галактыка) ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Канцадайлаў
Канцадайлаў — прозвішча.
Акіноры Накаяма
Акіноры Накаяма (нар., , Айты, Японія) — японскі гімнаст, шасціразовы алімпійскі чэмпіён і шматразовы чэмпіён свету. Па колькасці залатых алімпійскіх узнагарод ва ўсіх відах спорту сярод усіх азіяцкіх спартсменаў саступае толькі свайму партнёру па зборнай Японіі Саваа Ката.
За спартыўную кар’еру Акіноры заваяваў 6 залатых медалёў, 2 сярэбраныя і 2 бронзавыя медалі. Выступаў як у складзе каманды ў якасці лідара, так і індывідуальна. У 2005 годзе імя Акіноры Накаяма было ўключана ў Сусветную залу славы гімнастыкі (Аклахома-Сіці, ЗША). У цяперашні час з’яўляецца віцэ-прэзідэнтам Японскай Асацыяцыі гімнастыкі.
Алэксііўская лінія
Алэксііўская лінія (Олексіївська лінія) — трэцяя лінія Харкаўскага метрапалітэна. Сёння на лініі дзейнічаюць 9 станцый.
Навазёмава
Навазёмава (, Новозёмово) — вёска ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Лукомльскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Чарэйскага сельсавета.
Сяло імя Жанкожа батыра
Сяло імя Жанкожа батыра — сяло ў Казалінскім раёне Кызылардзінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Арыкбалыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 434435100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1701 чалавек (868 мужчын і 833 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 1831 чалавек (979 мужчын і 852 жанчыны).
Джозеф Уайтэкер
Джозеф Уайтэкер (Joseph Whittaker) — брытанскі батанік, які наведаў у 1839 годзе Аўстралію. 300 раслін з той паездкі былі прывезены ў сады К'ю, і 2200 засушаных экзэмпляраў — у Музей і мастацкую галерэю Дэрбі.
Раннія гады
Дакладная дата нараджэння Уайтэкера невядомая. Хрышчоны ён быў 8 лютага 1813 года. Яго бацька, таксама Джозеф, быў чорнарабочым, яго жонку звалі Сара.
Паездка ў Аўстралію
У 1838 годзе пасада Уйатэкера указваецца як «садоўнік». На службе ў Джорджа Гоўлера, прызначанага другім губернатарам Паўднёвай Аўстраліі, ён разам з сям'ёй Гоўлера і яшчэ сям'ю слугамі адправіўся ў Адэлаіду, куды прыбылі 12 кастрычніка 1838 года. Далей яны здзейснілі чатырохмесячнае падарожжа праз Тэнэрыфэ і Рыа-дэ-Жанэйра. Прыбыўшы на месца, яны выявілі гэтак дрэнныя ўмовы, што садоўніцтва пачало займаць далёка не галоўны прыярытэт.
Уайтэкер стаў вядомы за расліны, якія ён збіраў у наваколлях Адэлаіды ў Паўднёвай Аўстраліі ў 1839-40 гадах. Падчас адпачынкаў ён падарожнічаў па розных месцах Паўднёвай Аўстраліі, уключаючы раку Мурэй, раку Торэнс і іншыя месцы, збіраючы гербарый. Уайтэкер быў першым чалавекам, які сур'езна калекцыянаваў расліны Фларо і шэрагу іншых рэгіёнаў.
Уайтэкер быў у Аўстраліі 19 месяцаў, пакуль 11 красавіка 1840 года не адплыў на караблі Кэтрын Сцюарт Форбс (Katherine Stuart Forbes) з порта Адэлаіды. Па шляху дадому яго карабель чатырохразова рабіў прыпынкі — на востраве Кенгуру, востраве Святой Алены, Маўрыкіі і востраве Корва Азорскіх астравоў. Уайтэкер збіраў і сушыў расліны і тут, пакуль карабель стаяў у гэтых портах.
Жыццё ў Англіі
23 верасня 1840 Уайтэкер вярнуўся ў Англію, і да 1844 года працягваў збор раслін. Яго дзейнасць дасягнула свайго піка ў 1851-52 гадах, мела перапынак каля 1867 года. Ён збіраў у розных частках Дербішыра, але ён часам выязджаў за межы акругі, у тым ліку ў Булуэл, Рыл і Денбі.
Да 1846 года ён жыў у Брэдселе ў Дэрбішыры, дзе працаваў настаўнікам у школе для хлопчыкаў, фінансуемай сям'ёй Харпер-Кру. Адтуль ён перапісваўся з сэрам Уільямам Дж. Хукерам, дырэктар батанічных садоў К'ю, у спробе абмяняць некаторыя са сваіх аўстралійскіх і звязаных з імі ўзоры для шэрагу кніг па брытанскай батаніцы. Уайтэкер сабраў каля 300 раслін, якія ў канчатковым выніку былі набыты К'ю. У гонар Уайтэкера быў названы від расіцы Drosera whittakeri.
У лютым 1847 Уайтэкер быў абраны членам Батанічнага таварыства ў Лондане. Пасля ён уступіў у Botanical Exchange Club і, нарэшце, у Botanical Locality Record Club. Да 1847 года ён назбіраў досыць батанічнай інфармацыі для публікацыі «спісу рэдкіх раслін, знойдзеных у наваколлях Брэдсела, Дэрбішыр». Публікацыя ўтрымлівае сумесь рэдкіх і адносна папулярных відаў, і дае добрае ўяўленне пра батанічную разнастайнасць вобласці ў той час.
У канцы 1850-х гадоў Уайтэкеры жылі ў маленькай вёсцы Морлі каля Дэрбі ў Ферыбі Брук. Жонку Джозефа звалі Мэры. Джозеф працягваў выкладаць, прымаючы ў сваіх класах да 12 вучняў, якія ужо, як правіла, скончылі школу, ва ўзросце ад 8 да 18 гадоў. Тут ён стварыў вялікую калекцыю жывых раслін. Мясцовыя садоўніцкія групы паведамлялі, што ён выгадоўваў больш 1300 розных відаў. У 1864 годзе ён апублікаваў працу пра лакальнае выміранне Cypripedium calceolus. Да 1871 годзе ён ужо быў не настаўнікам, а «сейбітам і фларыстам». У 1881 годзе ён апісваецца ўжо як «разводчык і фермер», з дзвюма слугамі, якія жывуць у яго доме, і 25-ці гадовым Уільямам Уайтхедам, які стаў партнёрам у яго справе.
Пад канец 1880-х гадоў Уайтэкер дапамог Уільяму Ханту Пэйнтэру ў публікацыі кнігі пра флору Дэрбішыра.
Уайтэкер памёр 2 сакавіка 1894 года; мемарыяльная гравіраваная латуневая дошка была ўстаноўлена па папулярнай падпісцы ў царкве святога Матфея, дзе ён быў царкоўным старастай і дзе быў пахаваны.
Янакіевэ
Янакіева ці Янакіевэ (Єнакієве; у 1928—1937 гадах — Рыкава, у 1937—1943 гадах — Арджанікідзэ) — горад (з 1925 г.) абласнога значэння ва Украіне, у Данецкай вобласці. Чыгуначная станцыя. Горад размешчаны ва ўсходняй частцы Данецкай вобласці, за 50 км ад Данецка. У яго паўднёвых ваколіцах рэкі Садкі, Корсунь і Булавін зліваюцца ў раку Крынка (басейн Міуса).
Распараджэннем Кабінета міністраў Украіны ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні.
Змазвальна-астуджальныя вадкасці
Змазвальна-астуджальная вадкасць (ЗАВ) — абагульненае найменне разнастайных вадкіх складаў, якія выкарыстоўваюцца галоўным чынам пры апрацоўцы металаў рэзаннем альбо ціскам. Найболей распаўсюджаныя ЗАВ — нафтавыя маслы (звычайна з процізноснымі і процізадзірнымі прысадкамі) і іх 3-10 % водныя эмульсіі. Часта ў дачыненні ЗАВ ужываюць больш карэктны тэхнічны тэрмін вадкі змазвальна-астуджальны тэхналагічны сродак (ЗАТС).
Выкарыстанне ЗАВ
У самым тэрміне закладзены асноўныя прызначэнні выкарыстання ЗАВ — астуджаць і змазваць. Сучасныя тэхналогіі апрацоўкі матэрыялаў, абсталяванне высокай магутнасці дазваляюць праводзіць інтэнсіўныя працэсы рэзання, выдушвання, пракаткі, штампоўкі, свідравання, шліфавання і іншыя. Высокая магутнасць, высокія статычныя і дынамічныя нагрузкі выклікаюць разаграванне дэфармаваных матэрыялаў, што можа прыводзіць да зніжэння якасці апрацоўкі, да псавання прылады і абсталявання. Выкарыстанне ЗАВ дазваляе змяншаць тэмпературу ў зоне апрацоўкі да прымальнай за кошт цеплаабмену і, досыць часта, за кошт параўтварэння. Наяўнасць у ЗАВ змазвальных уласцівасцяў змяншае трэнне ў зоне апрацоўкі, фрыкцыйны знос прылады, значна змяншае верагоднасць задзірку і пашкоджання паверхняў апрацоўваных дэталяў і прылады. У агульным выпадку выкарыстанне ЗАВ дазваляе павялічыць інтэнсіўнасць тэхналагічных працэсаў, прадукцыйнасць працы і абсталявання, павялічыць якасць прадукцыі. Сучасныя ЗАВ могуць уяўляць складаныя фізіка-хімічныя сістэмы, утрымоўваць дадаткі і прысадкі рознага прызначэння: антыкаразійныя, процізносныя, процізадзірныя, біяцыдныя і іншыя.
Класіфікацыя ЗАВ
Камерцыйныя прапановы ЗАВ шырокія і разнастайныя. Класіфікацыя будуецца галоўным чынам на фізіка-хімічным складзе :
Медаль «За працоўную адзнаку»
Меда́ль «За працо́ўную адзна́ку» заснаваны Указам Прэзідыума ВС СССР ад 27 снежня 1938 года «Аб заснаванні медаля За працоўную адзнаку».
У далейшым у апісанне медаля было ўнесена змяненне Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 19 чэрвеня 1943 года, а ў Статут медаля — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 16 снежня 1947 года.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 28 сакавіка 1980 года зацверджаны Статут у новай рэдакцыі.
Гісторыя медаля
Медаль «За працоўную адзнаку» — адзін з першых медалёў, заснаваных ў СССР.
Ён з’яўляецца «малодшым» з двух перадваенных савецкіх медалёў, заснаваных для ўзнагароджання за працоўныя заслугі. «Старэйшым» з’яўляецца медаль «За працоўную доблесць». Гэтыя два працоўных медаля можна параўноўваць з іх баявымі аналагамі — медалямі «За адвагу» і «За баявыя заслугі».
Першы Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР аб узнагароджанні медалём «За працоўную адзнаку» быў падпісаны 15 студзеня 1939 года. З прычыны выключных заслуг перад краінай у справе ўзбраення Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі, стварэння і асваення новых узораў узбраення медалём былі ўзнагароджаны 19 работнікаў завода № 8 імя Калініна. Спіс адкрывалі прозвішчы слесара Івана Яфімавіча Новікава, токара Сяргея Іванавіча Віктарава, майстра АТК Рыгора Пятровіча Емяльянава.
На наступны дзень, 16 студзеня 1939 года, выйшаў Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР аб узнагароджанні работнікаў Чырванасцяжнага ансамбля чырвонаармейскай песні і танца СССР. У сувязі з 10-годдзем ансамбля медаль атрымалі 16 чалавек — памочнік мастацкага кіраўніка Барыс Аляксандравіч Аляксандраў, спявак ансамбля Аляксандр Фёдаравіч Ланін, саліст ансамбля Васіль Пятровіч Лігін, танцор ансамбля Дзмітрый Міхайлавіч Барысаў і іншыя.
Яшчэ праз дзень — 17 студзеня 1939 года — пабачыў свет Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР аб узнагароджанні работнікаў «Падземгаз» НКТП. За навуковую распрацоўку метаду падземнай газіфікацыі вугалю і паспяховае засваенне гэтага метаду на Горлаўскай станцыі медалём была ўзнагароджана 28 чалавек. Першымі ў спісе стаялі прозвішчы начальніка тэхаддзела Горлаўскай станцыі «Падземгаз» Ісаака Аронавіча Брозіна, начальніка эксплуатацыйна-даследчага цэнтра станцыі Івана Сямёнавіча Гаркушы і галоўнага механіка станцыі Ціхана Ананьевіча Захарава.
Праз тры дні Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 21 студзеня 1939 года медалём «За працоўную адзнаку» былі ўзнагароджаны 75 перадавікоў сельскай гаспадаркі Узбекістана. Алфавітны спіс адкрываўся прозвішчамі Султана Адылава (брыгадзір калгаса імя Сталіна Свярдлоўскага раёна, які здаў па 30 цэнтнераў бавоўны з гектара), Рустамі Азізава (брыгадны механік Самаркандскай МТС, зэканоміўшы 5000 кг гаручага і выпрацаваўшага 1149 працадзён) і Карамахон Амалбаевай (зборшчыца калгаса «Узгарыш» Аімскага раёна, якая сабрала за сезон 9200 кг бавоўны і выпрацаваўшая 525 працадзён).
1 лютага 1939 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР выдаў указ аб узнагароджанні работнікаў Дальбуда. Медалём «За працоўную адзнаку» былі ўзнагароджаны 70 чалавек — брыгадзір Аляксей Георгіевіч Абрамаў, дзесятнік прыіска Міхаіл Іванавіч Афанасьеў, геолаг рудніка Сяргей Наўрылавіч Афонін і іншыя.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 снежня 1939 года медалём «За працоўную адзнаку» былі адзначаны 395 чалавек, якія вызначыліся на будаўніцтве Вялікага Ферганскага канала імя Сталіна.
Усяго ў перадваенныя гады медалём «За працоўную адзнаку» было ўзнагароджана больш за 11 тысяч чалавек, у гады Вялікай Айчыннай вайны — звыш 44 тысяч.
Узнагароджанні медалём праводзіліся толькі Указамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР.
Па стану на 1 студзеня 1995 года медалём «За працоўную адзнаку» было ўчынена прыблізна 2 146 400 узнагароджанняў.
Статут медаля
Медаль «За працоўную адзнаку» заснаваны для ўзнагароджання за ўдарную працу, дасягненне высокіх паказчыкаў у працы.
Медалём «За працоўную адзнаку» ўзнагароджваюцца рабочыя, калгаснікі, спецыялісты народнай гаспадаркі, працаўнікі навукі, культуры, народнай адукацыі, аховы здароўя і іншыя грамадзяне СССР. Медалём «За працоўную адзнаку» могуць быць узнагароджаны і асобы, што не з’яўляюцца грамадзянамі СССР.
Узнагароджанне медалём «За працоўную адзнаку» ажыццяўляецца:
Медаль «За працоўную адзнаку» носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці іншых медалёў СССР размяшчаецца пасля медаля «За працоўную доблесць».
Апісанне медаля
Медаль «За працоўную адзнаку» мае форму правільнага круга дыяметрам 32 мм.
На адным баку медаля размешчаны рэльефныя выявы сярпа і молата, пакрытыя рубінава-чырвонай эмаллю, і рэльефны надпіс «СССР». Памеры сярпа і молата ад ручкі да верхняй кропкі, адпаведна, 21 і 20 мм. Вышыня літар у слове «СССР» — 3,5 мм.
На рэверсе медаля змешчаны ў два радкі рэльефны надпіс «ТРУД В СССР — ДЕЛО ЧЕСТИ». Вышыня літар надпісу — 2,5 мм.
Краі медаля з абодвух бакоў абрамлены борцікам шырынёй 0,6 мм.
Медаль вырабляецца з серабра 925 пробы.
Сярэбранага ўтрымання ў медаля — 15,6 г. Агульная вага медаля без калодкі — 16,975±1,4 г.
Медаль з дапамогай вушка і кольца злучаецца з пяцівугольнай калодачкай, абцягнутай шаўковай муаравай стужкай бэзавага колеру з дзвюма падоўжнымі залацістымі палоскамі па краях. Шырыня стужкі — 24 мм, шырыня палосак па 2 мм.
Сам медаль да 1945 года меў нумар на рэверсе.
Купалле
Купа́лле (Ноч на Івана Купалу) — старажытнае народнае земляробчае свята, звязаны з летнім сонцастаяннем, з росквітам прыроды і летняй цеплыні. Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня. У Юлiянскім календары адбыўся зрух на 6-7 ліпеня паводле Грыгарыянскага календара і цяпер часта Купалле адзначаюць у гэты дзень.
Часта Купалле блытаюць з днём Святога Іаана (Яна, Івана) Хрысціцеля. Між тым гэта два розныя святы. «Сёння Купалле, а заўтра Ян…», — тлумачыць народная песня. Купалле — гэта ноч перад Іванавым днём, а не сам Іванаў дзень.
Этымалогія
Слова «купала», як і «Купалле», мае некалькі трактовак. Найбольш пашыраная — ад старажытнаславянскага «купець» (гарэць). Выдзяляецца таксама індаеўрапейскі корань «куп» — са значэннем «кіпець», «горача жадаць», блізкі да лацінскага cupido (імкнуцца, ускіпаць), ад якога выводзіцца Купідон. Назва можа паходзіць і ад «куп» у сэнсе «група людзей», «збор».
Раней меркавалася, што назва паходзіць ад імя Купалы — бога, якога быццам ушаноўвалі славяне-язычнікі. Сёння даследчыкі сумняваюцца ў існаванні такога боства. Ужо У. Проп ставіцца да яго скептычна і мяркуе, што Купалле магло быць прысвечана Ярыле.
Існавалі таксама рэгіянальныя варыянты назвы свята: Купава, Купалачка, Купальчык, Купало, Купал, Купалейка, Купальначка.
Паходжанне
Пад рознымі назвамі свята вядома ўсім індаеўрапейскім народам. Паводле гісторыка Змітра Скварчэўскага, свята ў гонар летняга сонцаварота вядома на Беларусі яшчэ з бронзавага веку. Ёсць меркаванне, што яно ўзнікла ў перыяд матрыярхату і было прысвечана нейкаму жаночаму вобразу. Таму ў купальскіх песнях Купала згадваецца ў якасці жаночага персанажа: маладой дзяўчыны ці дарослай жанчыны, у якой ёсць тры дачкі.
Ва ўсходніх славян Купалле ўпершыню згадваецца ў Цвярскім летапісе пад 1175 г., у Іпац’еўскім летапісе — пад 1262 г., у старабеларускіх граматах — з XIII—XIV стст. Захаваўся надпіс на сцяне Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, дзе згадваецца назва свята. Прадстаўнікі фалагічнай школы лічылі Купалле святам у гонар язычніцкага бога (багіні) Купалы. Таксама ёсць меркаванне, што свята прысвячалася богу Ярыле, які нібыта памірае ў купальскі дзень, каб зноў адрадзіцца вясною на будучы год.
В. К. Сакалова прыходзіць да высновы, што ў найболей старажытным выглядзе Купалле захавалася менавіта ў беларусаў. «Украінцы таксама захавалі асноўныя старажытныя элементы, але ў ХІХ ст., калі Купала стаў вясёлым маладзёжным гуляннем, яны відазмяніліся і пераасэнсаваліся. Рускімі ж асноўныя элементы купальскага рытуалу былі або забыты або перанесены на іншыя святы…»
Праблема даты
У старажытнасці Купалле прымяркоўвалася да летняга сонцастаяння, аднак магло святкавацца і ў блізкія даты. Як лічыць Зміцер Скварчэўскі, адзінай даты Купалля не існавала. Паводле этнаграфічных звестак, яно магло святкавацца некалькі разоў: сёння ў адной вёсцы, заўтра — у суседняй. Старадаўнія беларусы, тым болей сяляне, не мелі дакладных астранамічных прыбораў, таму даты росквіту лета, цеплыні і прыроды вызначалі вельмі прыблізна. Часта Купальскія абрады расцягвалі на цэлы шэраг дзён. Хроніка Стыйкоўскага вызначае Купалле як перыяд года з 25 траўня па 23 чэрвеня. Акрамя таго, перыяд сонцастаяння ў розныя стагоддзі мяняўся. Напрыклад, Францішак Скарына ў 16 ст. вызначае дату 12 чэрвеня (паводле сучасных астранамічных падлікаў, ён быў правы). Так ці інакш, Купалле сімвалізавала мяжу, пасля якой дзень пачынаў скарочвацца, цеплыня пачынала сыходзіць, а прырода — згасаць, набліжацца да канца лета, да восені, да зімы.
З цягам часу Купалле стала прымяркоўвацца да дня Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). Тады яно і набыло назву Іван (Ян) Купала. Але ў некаторых мясцінах яно спраўлялася і раней. «Наша ніва» ў нумарах 1910—1911 гг. называе ў якасці даты Купалля ноч 23-24 чэрвеня.
У 1918 г. камуністычныя ўлады правялі каляндарную рэформу і перайшлі на Грыгарыянскі каляндар. Руская праваслаўная царква адмовілася падтрымаць рэформу, і Іван Купала пачаў святкавацца ў ноч 6-7 ліпеня, што працягваецца і па наш час. Але некаторыя грамадска-культурныя супольнасці ў Беларусі спраўляюць купальскія абрады паводле старажытнай традыцыі — у ноч 20-21 (ці 21-22) чэрвеня, у перыяд летняга сонцастаяння.
Міфалогія Купалля
Лічылася, што раніцай пасля Купальскай ночы сонца «грае». Яно нібыта плавае ў вадзе далёка на гарызонце, «купаецца». «На Купалу сонца грала…» — спяваецца ў народных песнях. Купальская ноч — быццам злучэнне двух несумяшчальных стыхій, агню і вады. У народных песнях і баладах часта паўтараецца матыў: дзяўчына і хлопец пабраліся шлюбам, а потым даведаліся, што яны — брат і сястра. Не вытрымаўшы сораму, яны ператварыліся ў кветку, у якой пялёсткі двух колераў — сіняга і жоўтага. Жоўты — колер сястры, сіні — колер брата (у іншых варыянтах — наадварот). Кветка вядомая як «брат-сястрыца», яна сапраўды расце ў Беларусі, квітнее летам і лічыцца адным з сімвалаў Купалля. У гэтым матыве можа быць рэшта вялікага славянскага міфа пра нараджэнне і зямлі, і неба, і ўсяго сусвету: праз шлюб двух першасных стыхій — агню і вады.
Купальскія містэрыі
Паводле народных павер’яў, рэкі ў гэту ноч свецяцца асаблівым прывідным святлом, а звяры, птушкі і нават дрэвы атрымліваюць дар мовы. У ноч а 12-й гадзіне зацвітае папараць-кветка. Хто знойдзе яе — атрымае здольнасць бачыць схаваныя ў зямлі клады і разумець мову звяроў. Каб адшукаць яе, трэба выправіцца ноччу ў лес аднаму і зайсці ў такі лясны гушчар, каб не чуць ні пеўняў, ні сабак з навакольных вёсак. Папараць-кветка маленькая, але яна ззяе ў цемры яскравым агеньчыкам.
Ведзьмы на Купалле
Адначасова Купалле — час разгулу змрочных сіл прыроды: ведзьмы і ведзьмары нібыта імкнуцца адабраць у кароў малако, зрабіць заломы ў жыце і інш. Яны ператвараліся ў жаб, змей, прабіраліся ў хлеў, шкодзілі жывёлам. Гэтыя павер’і адлюстраваныя ў купальскіх песнях:
Хадзем, дзяўчаткі, на Купалу,
Хадзем, сястронкі, агонь класці.
…Пільнаваці жыта й пшаніцы
Ад тое ведзьмы-чараўніцы,
Каб яна па межах не хадзіла,
Раннія расы не абівала.
…З жыта спору не збірала.
Ведзьмы ператвараліся ў розных крылатых жывёл і ляцелі на Лысую гару пад Мсціславам, каб зладзіць там шабаш. Верагодна, гэта ўспамін пра язычніцкія культы, якія ў старажытнасці сапраўды праводзіліся жанчынамі на сакральных узгорках. У купальскіх песнях нават сустракаюцца радкі: «На гары Купала гарэла…» У іншым мясцінах верылі, што ў Купальскую ноч ведзьмы крадуць у людзей коней, на якіх скачуць на Лысую гару.
Калі чалавек не святкаваў Купалле, яго маглі палічыць ведзьмаром: значыць, у гэтую ноч ён лятаў на Лысую гару. З такім людзей паджартоўвалі: «Наталка на Купаллі не была, то-то ведзьма была!».
Каб абараніцца ад ведзьмаў, людзі выконвалі рытуалы:
Рытуалы
Купалле мела карнавальна-экстатычны характар, блізкі да антычных вакхічных культаў.
Свята характарызавалася комплексам абрадаў, павер’яў, любоўнай і аграрнай варажбой. Яшчэ днём дзяўчаты збіралі купальскія (святаянскія) зёлкі, што, як лічылася, мелі асаблівую лекавую моц. Цэнтральнае месца ў абрадах і гульнях займала купальскае вогнішча.
Пасля прыняцця хрысціянства царква сумясціла з Купалле дзень Іаана Хрысціцеля, свята атрымала здвоеную назву Іван Купала, або Іванаў (Янаў) дзень. Святкавалася ў ноч на 7 ліпеня (24 чэрвеня с. ст.). Традыцыя Купалля на Беларусі амаль у архаічным выглядзе захавалася да пач. ХХ ст. У наш час існуе як традыцыйнае народнае свята без абрадавай дзейнасці.
Варажба
Варажбітныя абрады адлюстроўваюцца ў купальскіх песнях:
Цёмна ночка Іванаўская.
Набяром, сястрыцы,
Жоўтага пясочку
I пасеем, сястрыцы,
Пад таткаву клетку.
А знаці, пазнаці,
Пясочак не ўзыдзець —
Нам у таткі не быці,
Вянкоў не насіці.
Купальскія зёлкі
Яшчэ днём дзяўчаты і жанчыны збіралі кветкі і расліны: лічылася, што на Купалле яны набываюць асаблівую моц. У Круглянскім раёне збіралі купалкі, у Глыбоцкім — багатыркі. І тыя, і другія лічыліся моцным сродкам дзеля любоўнай магіі. Таксама збіраліся васількі, папараць, рута, святаяннік. Купальскія вянкі, сплеценыя з розных кветак, лічыліся магічнымі. Людзі верылі, што іх моц толькі ўзрастае, калі асвяціць іх у царкве ці касцёле. Калі нехта хварэў, з іх гатавалі адвары ці абкурвалі імі хворага. Архілін, паводле павер’яў, абараняў ад падкопаў злых духаў, сок цірліча прыцягваў багацце, а пералёт-трава прыносіла шчасце.
Купальскія песні
Купальскія песні найбольш распаўсюджаныя ў Паўночнай і Паўднёва-Заходняй Беларусі. Рэдка сустракаюцца ў Гомельскай вобласці. Зусім не сустракаюцца на усходзе Магілёўскай вобласці (Хоцімскі, Кручаўскі, Клімаўскі раёны), Гродзенскай (Астравецкі, Лідскі, Дзятлаўскі раёны) і на паўднёва-заходняй ускраіне Брэсцкай вобласці (Брэсцкі, Жабінскаўскі раён).
Купальскія ласункі
Сялянне з Краснапальскага раёна змешвалі бульбяное цеста з мукою і пяклі пірагі, начынялі іх зялёнай цыбуляй ці кіслай капустай з просам. Амаль па ўсёй Беларусі на Купалле гатавалі кулагу: ягады ставілі на агонь і варылі. Потым дадавалі ў іх крыху мукі, мёд ці цукар, варылі да кісельнага стану. Падавалі на стол з хлебам ці блінамі. Іншым ласункам была верашчака — страва дзеля мачання бліноў. На Тураўшчыне, Магілёўшчыне і Лагойшчыне яе гатавалі так: спачатку сала, мяса ці каўбаса падсмажваліся на патэльні, потым у іх дадавалася мука, араматныя зёлкі. На Гродзеншчыне, у Цэнтральным і Ўсходнім Палессі верашчака была крыху іншай: сала, мяса ці каўбаса варыліся, потым перакалочваліся мукою. На Вілейшчыне і ў некаторых раёнах Гродзеншчыны верашчаку рабілі на хлебным ці бурачным квасе. Сёння верашчака шырока вядомая на Беларусі пад назваю мачанка.
Раніца пасля Купалля
Раніцай пасля Купальскай ночы дзяўчаты і хлопцы сустракалі світанак, назіралі, як сонца «грае» (пераліваецца рознымі колерамі, дзеліцца на кругі), купаліся ў вадзе, каталіся па траве з купальскімі росамі, каб набрацца сілы.
Падобныя святы ў іншых культурах
Многія індаеўрапейскія народы святкавалі перыяд летняга сонцастаяння. Пасля прыходу хрысціянства адпаведная абраднасць у многіх народаў Еўропы была перанесеная на тое ж свята Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). У літоўцаў вядомы Йонінэс, у латышоў — Ліга, у англічан — Ноч перад днём святога Джона, у нарвежцаў — ноч перад святым Хансам (st. Hans), у шведаў — Мідсомар (Midsommar), у датчан — Іёнсок (Jonsok). Швейцарцы святкавалі Sunnawend (Летні сонцаварот), з якім былі звязаныя павер’і пра схаваныя клады, пра гномаў, пра таямнічыя «агні Іаганіса», што ззялі ў цемры.
Купалле ў літаратуры і мастацтве
Свята шырока адлюстравана ў жывапісе, паэзіі, сучасных песнях. Беларускі паэт Янка Купала не толькі ўтварае ад назвы свята свой псеўданім, але і прысвячае яму частку сваёй творчасці:
На купалле на святое
Рві, матуля, зелле тое,
Што ў нас папараць завецца!
I шчаслівым быць здаецца!
Як нарвеш яго даволі
Ў цёмным лесе, ў чыстым полі, —
У агні народжаная
«У агні́ наро́джаная» (В огне рождённая) — беларускі нямы мастацкі фільм, зняты ў 1929 годзе рэжысёрам Уладзімірам Корш-Сабліным на кінастудыі «Белдзяржкіно». У 2012 годзе ў межах праекту «Тузін.Немаўля» беларускія выканаўцы «Re1ikt» напісалі арыгінальную музыку да фільма, мастак Анджэй Ветэшка стварыў сучасны плакат.
Купалле
Купалле ў літаратуры і мастацтве
Палажы за абразамі,
У агні народжаная
Сюжэт
Фільм у сімвалічнай форме распавядае пра гісторыю беларускага народа, яго шматвяковай барацьбе за сваё вызваленне…