cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Варатынь
Брацкая магіла свецкіх воінаў і партызан
І. Я. Арол нарадзіўся 26.01.1914 года ў вёсцы Клешчынцы Чарнабаеўскага раёна Чаркаскай вобласці ў сялянскай сям'і. У Чырвонай Арміі з 1936 года. З лютага 1943 года на Цэнтральным, Беларускім і 1-ым Беларускім франтах, камандзір батарэі 40-га стралковага палка 102-ой стралковай дывізіі. 24.06.1944 года батарэя пад яго камандаваннем фарсіравала раку Друць, захапіла плацдарм на яе правым беразе, замацавалася на ім і агнём садзейнічала наступленню пяхоты палка. 27 чэрвеня батарэя вызваліла ад немцаў вёску Варатынь, фарсіравала раку Ала, на правым беразе захапіла плацдарм і замацавалася на ім. У гэтым баі І. Я. Арол быў смяротна паранены. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 25.09.1944 года.
Казакова (Бабруйскі раён)
Казако́ва (, Казаково) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнёўскага сельсавета.
Варатынь
Брацкая магіла свецкіх воінаў і партызан
У 1970 годзе на брацкай магіле пастаўлены абеліск.
Казакова (Бабруйскі раён)
Флора
У ваколіцах вёскі батанікамі адзначаны такія рэдкія расліны, як, , і.
Варатынь
Помнік землякам
У цэнтры вёсцы. На ўшанаванне памяці 227 жыхароў Варатынскага сельсавета, якія загінулі падчас вайны 1941-45 гадоў. У 1971 годзе пастаўлены помнік: скульптурныя выявы мужчыны і жанчыны ў жалобе і стэла з імёнамі загінулых.
Планіроўка
Планіроўка квартальная, аснову якой складае прамалінейная, мерыдыянальнай арыентацыі вуліца. Жылая забудова пераважна драўляная, у цэнтральнай частцы і на паўночнай ускраіне мураваная 1-2-павярховая.
Вайнюны
Вайню́ны (, Вайнюны) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Ваяціна
Вая́ціна (, Воятино) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Казянскага сельсавета.
Ламы (Бабруйскі раён)
Ламы́ (, Ломы) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнёўскага сельсавета.
Малая Людзвінаўка
Мала́я Людзві́наўка (, Малая Людвиновка) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Давыдаўскага сельсавета.
Залле
За́лле (, Залье) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Давыдаўскага сельсавета.
Мармавічы
Мармаві́чы (, Мармовичи) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Давыдаўскага сельсавета.
Красны Брод
Кра́сны Брод (, Красный Брод) — хутар (да 2018 года станцыя ) у Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнёўскага сельсавета.
Спіс аб’ектаў PGC (963001—964000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (963001—964000)
Давыдаўка (Светлагорскі раён)
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 22 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Светлагорск, за 135 км ад Гомеля, за 9 км ад чыгуначнай станцыі Жэрдзь.
Гісторыя
У 1926 годзе да вёскі далучаны пасёлак Яўтушкавіцкая Рудня, якая згадвалася ў дакументах за 1850 год як вёска (7 двароў) Карпавіцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні.
Вацкялюны
Вацкялю́ны (, Вацкелюны) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 2004 года ўваходзіў у склад Дрысвяцкага сельсавета.
Перасова
Перасо́ва (, Пересова) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнёўскага сельсавета.
Карані (Светлагорскі раён)
Карані́ (, Корени) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Давыдаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1924—1926 гадах цэнтр Каранёўскага сельсавета. Да 16 ліпеня 1954 года вёска ўваходзіла ў склад Мартынавіцкага сельсавета Даманавіцкага раёна, да 14 красавіка 1960 года — у склад Хаміцкага сельсавета Калінкавіцкага раёна.
Продзвіна
Про́дзвіна (, Продвино) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнёўскага сельсавета.
У 1924—1968 гадах цэнтр Продзвінскага сельсавета.
Відзішкі
Відзі́шкі (, Видишки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Мартынавічы
Марты́навічы (, Мартыновичи) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Давыдаўскага сельсавета.
Гадаўшчына
Гадаўшчы́на (, Годовщина) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Галалаўкі
Галала́ўкі (, Гололавки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Сяліба (Бабруйскі раён)
Сялі́ба (, Селиба) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнёўскага сельсавета.
Бабоўе (Бабруйскі раён)
Бабо́ўе (, Бобовье) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Галавачы (Браслаўскі раён)
Да 2004 года ўваходзіў у склад Дрысвяцкага сельсавета.
Відзы Лаўчынскія
Ві́дзы Лаўчы́нскія (, Видзы Ловчинские) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета. Ляжаць каля возера Дворнае, якое ўваходзіць у групу невялікіх азёр, за 44 км ад Браслава, за 34 км ад чыгуначнай станцыі Гадуцішкі (Літва).
Інфраструктура
У вёсцы васьмігадовая школа, бібліятэка, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт.
Баранавічы 1
Бара́навічы 1 (, Барановичи 1) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Банёўка 2
Банёўка 2 (, Банёвка) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года называлася проста Банёўка і ўвазодзіла ў склад Восаўскага сельсавета. У 2013 годзе, пасля скасавання Восаўскага сельсавета, увайшла ў склад Гарбацэвіцкага сельсавета, а ў наступным годзе назва вёскі была змененая на Банёўка 2 у сувязі з існаваннем у Гарбацэвіцкім сельсавеце іншай Банёўкі.
Баранавічы 3
Бара́навічы 3 (, Барановичи 3) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Гаўраны
Гаўра́ны (, Гавраны) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Дрысвяцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1938 годзе вёска Браслаўскага павета Віленскага ваяводства.
Ельнічкі
Е́льнічкі (, Ельнички) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Гектаўка
Ге́ктаўка (, Гектовка) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Высокі Полк
Высо́кі Полк (, Высокий Полк) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Гевянішкі
Гевяні́шкі (, Гевенишки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Узнаж (Светлагорскі раён)
Да 12 лістапада 2013 года ўваходзіла ў склад Давыдаўскага сельсавета.
Баркі (Бабруйскі раён)
Баркі́ (, Борки) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Вярхлессе (Светлагорскі раён)
Вярхле́ссе (, Верхлесье) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Ніёба
Ніёба (Ніябе́я; Νιόβη, Niobe) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка Тантала і Дыёны (або Эўрыянасы), або дачка Тайгеты, сястра Пелопа.
Жонка фіванскага цара Амфіёна, заганарылася сваімі дзецьмі — Ніябідамі і ўздумала параўнацца з Лета, у якой былі толькі двое дзяцей: Апалон і Артэміда. Блізкая сяброўка Лета. Стала гаварыць, што яна пладавіцей за багіню Лета, і тая разгневалася. Або стала гаварыць, што яе дзеці былі найпрыгажэйшымі з людзей. Звесткі пра колькасць дзяцей Ніёбы разыходзяцца. Найбольш папулярнай стала версія пра 7 сыноў і 7 дочак (паводле Гесіёда, 10 сыноў і 10 дочак або 9 і 10 ; паводле Гамера — 6 сыноў і 6 дочак, тое ж у Ферэкіда ; паводле Геланіка — 4 сыны і 3 дачкі (схаліяст да Еўрыпіда), паводле Герадора — 2 сыны і 3 дачкі (Апаладор); паводле Ласа — 7 і 7 , паводле Алкмана ўсяго 10 , паводле Сапфо 9 сыноў і 9 дочак , паводле Мімнерма і Піндара — 20 ). Паводле Вакхіліда, 10 сыноў і 10 дочак. Яшчэ пра іх пісалі Геланік і Ксанф. Авідзій называе імёны 7 сыноў Ніёбы, але не імёны дочак.
Раздражнёная фанабэрыстасцю Ніёбы, Лета звярнулася да сваіх дзяцей, якія сваімі стрэламі знішчылі ўсіх дзяцей крыўдзіліцы. Артэміда забіла ўсіх дочак Ніёбы ў яе ўласным доме, а сыноў, якія палявалі на схілах Кіферона, забіў Апалон. Паводле некаторых аўтараў, яшчэ 1 сын і 1 дачку выратаваліся. Паводле трагедыі, сыны былі забіты, палюючы на Сіпіле, а дочкі — у палацы, акрамя Хларыды.
Дзевяць дзён ляжалі яны непахаваныя; нарэшце на дзясяты былі адданы зямлі багамі, бо Зеўс ператварыў сэрцы людзей у камень. Ніёба ад гора ператварылася ў камень і ў вечнай тузе плача пра загінулае нашчадства. Пасля смерці дзяцей Ніёба прыйшла ў Сіпіл да свайго бацькі Тантала і там, узмаліўшыся да багоў, ператварылася ў камень, які струменіць слёзы днём і ўначы Згадана ў «Іліядзе», пераўтворана ў камень на Сіпіле, паводле Гамера, у камень былі пераўтвораны і іншыя людзі, так што няма каму было пахаваць дзяцей Ніёбы.
Грэчаскі навуковец Паўсаній (II ст. н.э.) успамінаў: Гэту Ніёбу я і сам бачыў, падняўшыся на гару Сіпіл; зблізку — гэта стромкая скала, і таму, хто стаіць перад ёй яна не паказвае ніякага аблічча жанчыны … калі ж стаць далей, тады здаецца, што ты зусім ясна бачыш жанчыну, якая плача. Магільныя помнікі дзяцей Амфіёна паказвалі ў Фівах, асобна сыноў, асобна дочак; а таксама попел ад іх пахавальнага кастра. Паводле вытлумачэння, Ніёба паставіла на магіле дзяцей сваю каменную скульптуру.
Дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Ніёба» (фр.154-161 Рат), трагедыі Сафокла «Ніёба» (фр.441-448 Рат), Мелітона і невядомага аўтара «Ніёба».
Германоўшчына (Браслаўскі раён)
Германо́ўшчына (, Германовщина) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Супрасльскі летапіс
Су́прасльскі ле́тапіс — помнік беларуска-літоўскага летапісання XV стагоддзя, самы поўны спіс 2-й рэдакцыі Беларуска-літоўскага летапісу 1446 года.
Адкрыццё і даследаванне
Захаваўся ў рукапісе 1519 года. Сам рукапіс быў выяўлен М.К. Баброўскім у пачатку 19 ст. ў бібліятэцы Супрасльскага Дабравешчанскага манастыра (адсюль назва, гл. таксама Супрасльскі рукапіс).
Упершыню летапіс быў апублікован І. М. Даніловічам у 1823—24 гг. у часопісе «Дзённік Віленскі» лацінскім шрыфтам. У 1905 годзе рукапіс апісаў таксама А. А. Шахматаў. Поўнасцю на кірыліцы летапіс быў выдадзен у 1907 годзе ў 17 томе Поўнага збору рускіх летапісаў, перавыдадзен у 35 томе з прадмоваю Мікалая Улашчыка. Зберагаецца ў Архіве Санкт-Пецярбургскага філіяла Інстытута расійскай гісторыі Расійскай АН.
Змест летапісу
Складаецца з дзвюх асноўных частак:
У канцы рукапісу перапісчык пакінуў запіс :
і ніжэй пасля віньеткі: «Преставлъшего помени, господи, ерея Ивана».
Восава (Гарбацэвіцкі сельсавет)
Во́сава (, Осово) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Авестыйская мова
Авесты́йская мова (раней вядомая таксама як старажытнабактры́йская або зе́ндская) — адна з моў усходняе падгрупы іранскай групы індаіранскай галіны індаеўрапейскай сям'і моў, вядомая як мова Авесты — літургічных помнікаў зараастрызму — ад якой мова і атрымала сучасна вядомую назву. Як лічыцца, арэал выкарыстання мовы ахопліваў прынамсі такія старажытныя рэгіёны як Сістан (Арахозія), Герат, Мерв і Бактрыя. Яская культура — археалагічная культура на поўдні сучаснага Туркменістана перыяду 1500—1100 гг. да н.э., часта атаясамліваецца з ранняй культурай усходнеіранскіх народаў, апісаных у Авесце.
Статус авестыйскай мовы як мовы набажэнстваў забяспечыў мове трывалае выкарыстанне на доўгі час пасля яе вымірання. Гэтая акалічнасць, а таксама шэраг лінгвістычных прычын дазваляе параўнаць мову з ведыйскай мовай — найстарэйшай з індаарыйскіх моў, якія захаваліся дагэтуль.
Класіфікацыя
Іранская група індаіранскай галіны моў звычайна падзяляецца ў лінгвістыцы на дзве падгрупы — усходне- і заходнеіранскую. Авестыйская мова традыцыйна адносіцца да ўсходняе падгрупы іранскай групы, але некаторымі іншымі даследчыкамі падобны варыянт класіфікацыі аспрэчваецца з прычыны развіцця адрозненняў між усходне- і захдонеіранскімі мовамі ўжо пасля існавання авестыйскай мовы.
Між тым, авестыйская мова блізкароднасная старажытнаперсідскай і, у некаторай ступені, таксама ведыйскай мове. Выказваюцца тэорыі, што мова магла быць блізкай дыялектам, якія пазней леглі ў аснову мовы пушту.
Гісторыя
Час існавання старажытнаіранскага дыялекту, які паслужыў асновай для авестыйскай мовы, прыблізна адзначаецца перыядам другой палавіны II тыс. — першай палавіны I тыс. да н.э.
Перыяд існавання авестыйскай мовы прынята ўмоўна падзяляць на два этапы — стара- і раннеавестыйскую мовы. Раннеавестыйская мова не з'яўляецца вынікам эвалюцыі стараавестыйскай мовы, паколькі два храналагічныя этапы адрозніваюцца не толькі часам уласнага існавання, але маюць таксама дыялектныя адрозненні; пры гэтым кожны авестыйскі тэкст, незалежна ад яго прыналежнасці да таго ці іншага храналагічнага этапу мовы, зведваў уласныя змены.
Ужо у канцы IV — у пачатку VI стст. авестыйская мова была мёртвай і выкарыстоўвалася толькі як мова богаслужэнняў, але ў гэтай мове выкарыстоўваецца дагэтуль — парсамі ў Індыі і гебрамі ў Іране.
Пісьменнасць
У III або IV стст. н.э. была распрацавана ўласная сістэма запісу авестыйскай мовы, дагэтуль мова перадавалася выключна вусным шляхам у літургічных мэтах. Тым не менш, першая спроба пісьмовай фіксацыі, ажыццёўленая каля 100 г. да н.э., зроблена адным з алфавітаў на арамейскай аснове, у якім не было сімвалаў для галосных, а сімвалы для зычных маглі перадаваць некалькі гукаў. Гэты тэкст не захаваўся да цяперашняга часу, шматлікія даследчыкі ўвогуле адмаўляюць яго існаванне. Пры Сасанідах адбылася наступная кадыфікацыя Авесты, яна скончылася ў канцы IV — пачатку VI стст. н.э.
Авестыйскае пісьмо мела 53 сімвалы, якія запісваліся справа-налева. Сярод гэтых сімвалаў каля трыццаці з'яўляліся, за кошт дадання разнастайных знакаў, варыяцыямі трынаццаці графем пісьма пехлеві, якія вядомыя з зараастрыйскіх тэкстаў перыяду пасля існавання Сасанідскай імперыі. Гэтыя сімвалы, як і знакі пісьменнасці пехлеві, заснаваныя на сімвалах арамейскага пісьма. Тым не менш, некаторыя іншыя сімвалы, напрыклад знакі для галосных фанем, паходзілі з іншых сістэм пісьменнасці, у асноўным з грэчаскай. Некаторыя іншыя сімвалы, у прыватнасці знакі прыпынку, былі ўласным вынаходніцтвам мовы. Акрамя таго, у авестыйскай пісьменнасці змяшчаўся сімвал, які не меў уласнага гукавага адпаведніка — сімвал для зычнага, але гэты сімвал выкарыстоўваўся для запісу тэкстаў на пазендзе (адзін з відаў пісьменнасці для запісу зараастрыйскіх тэкстаў).
Авестыйскае пісьмо засноўвалася на алфавітным прынцыпе; вялікая колькасць пісьмовых помнікаў сведчыць на карысць таго, што ўладкаванне пісьма ажыццяўлялася так, каб перадаваць вусныя тэксты з вялікай ступенню фанетычнай дакладнасці. Правільнае вымаўленне рэлігійных тэкстаў Авесты дагэтуль лічыцца важным фактарам правядзення богаслужэнняў і пад. Вялікая колькасць графем і іх спалучэнняў тлумачылася неабходнасцю адлюстравання розных пазіцыйных варыянтаў тых ці іншых фанем.
Фанетыка, фаналогія
Для фанетыкі авестыйскай мовы ўласцівае захаванне звонкіх шыпячых зычных і прысутнасць серыі фрыкатываў у адрозненне ад серыі прыдыхальных у іншых іранскіх мовах. У гэтым артыкуле фанетыка мовы апісваецца на ўзоры транслітарацыі авестыйскай пісьменнасці.
Ніжэй прадстаўлены спіс авестыйскіх галосных, размеркаваных паводле іх месца артыкуляцыі. Справа — указанне гука паводле IPA, злева — адпаведны сімвал для гэтага гука ў авестыйскай пісьменнасці, транслітараваны лацінскім алфавітам.
Падоўжаныя галосныя былі неістотнымі для сэнсаадрознення, ē, ə̄, ō з'яўляліся толькі варыянтамі фанем.
Плаўныя y і w на ўзор арфаграфіі авестыйскага пісьма часта транскрыбуюцца як ii і uu адпаведна.
З праіндаіранскага *-rt- у авестыйскай мове развілася шыпячая š, але яго рэалізацыя і фаналагічны статус як адной ці дзвюх фанем застаецца нявысветленым; умовы, пры якіх адбыўся гэты пераход, таксама застаюцца кепска акрэсленымі. Напрыклад, у раннеавестыйскай раўназначна існавалі як ərəta/arəta, якое было вытворным ад aša, альбо, прыкладам, arəti і aši, aməša («бессмяротны») і marəta («смяротны»). У некаторых выпадках падобныя змены адбываліся толькі ў раннеавестыйскай: напрыклад, ранн. pəšūm, але pərətūm (Гаты). Абодва словы з'яўляюцца формамі вінавальнага склону назоўніка «мост», але ў раннеавестыйскай зноў паўстае ў назоўным склоне. Некаторымі мовазнаўцамі лічыцца, што š не несла ўласнай гукавай нагрузкі і ўяўляла сабою толькі адзін са спосабаў перадачы. Іншыя пункты гледжання прапаноўваюць версіі, паводле якіх š з'яўлялася вынікам няправільнага прачытання з няпэўнай гукавай нагрузкай, але імаверна прадстаўляла глухі r. Выказваліся меркаванні, што š прадстаўляла ўласную фанему, для якой Г. Мілер увёў сімвал /Ř/, што, згодна з гіпотэзай, вызначаў (параўн. з глухім алафонам чэшскага ř). На думку Г. Мілера, -rt- аднаўлялася на пісьме, калі між і  існавала мяжа марфем, і аўтар тэксту пра яе ведаў.
У авестыйскай мове існаваў шэраг дыфтонгаў. сустракаўся пераважна ў адкрытым складзе,,  — у закрытым.
У мове колькасна пераважалі адкрытыя склады. У асноўным сустракаліся склады тыпу V, CV, радзей — CCV, дзе C — зычны, V — галосны. Адкрытыя склады гэтак жа частыя ў канцы слова, як і ў яго сярэдзіне. Закрытыя склады сустракаюцца ў любой пазіцыі.
Колькасныя чаргаванні ў выглядзе гістарычнага чаргавання фанем (агаласоўкі) выступаюць адным з дадатковых сродкаў іменнага і дзеяслоўнага словаўтварэння і словазмянення (у атэматычных парадыгмах як імені, так і дзеяслова). Чаргаванне існуе ў каранёвым складзе (калі аснова каранёвая) і ў суфіксальным (калі аснова вытворная).
Існуе тры ступені чаргавання: слабая (або нулявая), гуна (або поўная ці сярэдняя), урыдгі (або доўгая, узмоцненая). Кожнаму класу граматычных форм прадпісваецца тая ці іншая ступень чаргавання. Гістарычна поўная ступень чаргавання існавала толькі ў націскной пазіцыі, слабая, адпаведна — у ненаціскной.
Авестыйскае пісьмо не пакінула нейкіх пазначэнняў адносна тону. Аднак след меркаваць, што мова найбольш старажытных частак Авесты мела тон. Напрыклад, у тэкстах Гатаў некаторыя доўгія склады лічацца ў метры за два склады, будучы за тымі, якія ў старыя часы мелі цыркумфлексны тон. У далейшым, імаверна, адбывалася абмежаванне месца тону, неўзабаве ён знік на карысць сілавога націску.
Тыпалагічная характарыстыка
Паводле тыпу выражэння граматычных значэнняў авестыйская мова адносіцца да сінтэтычных моў. Граматычныя значэнні выражаюцца з дапамогай флексій (у тым ліку ўнутраных у іменным скланенні, што сталі вынікам пераўтварэння ступеней агаласовак у атэматычных формах). Парадак следавання марфем з'яўляецца фіксаваным.
У авестыйскай мове прысутнічае семантычная фузія: катэгорыя ліку (адзіночны, парны, множны) выражаецца ў імёнаў кумулятыўна з родам і склонам, а ў асабістых формах дзеясловаў — з станавым і віда-часавымі значэннямі.
Як і ў прэдыкацыі, так і ў іменнай групе маркіраванне залежнаснае.
Кнышэвічы
Кнышэ́вічы (, Кнышевичи) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Авестыйская мова
Тыпалагічная характарыстыка
Авестыйская мова — мова намінатыўнага ладу. Склонам граматычнага суб'екта (дзейніка) з'яўляецца намінатыў, прамога дапаўнення — акузатыў:
Парадак слоў простага сказа адносна свабодны. Базавым парадкам з'яўляецца SOV — дзейнік-дапаўненне-выказнік. Сувязь слоў у сказе вызначаецца паводле іх марфалагічных прыкмет:
Марфалогія, сінтаксіс
У авестыйскай мове вылучаюцца наступныя семантычна-граматычныя разрады слоў: назоўнік і прыметнік, лічэбнік, прыслоўе, займеннік, дзеяслоў; службовыя часціны мовы: часціны-прыназоўнікі-паслялогі, злучнікі, часціцы — сцвярджальныя, адмоўныя, эмфатычныя.
Паводле спецыфічных парадыгм вылучаюцца дзеясловы, назоўнікі і прыметнікі, асабовыя і неасабовыя займеннікі. Назоўнікі і прыметнікі на марфалагічным узроўні характарызуюцца аднымі і тымі ж катэгорыямі: роду, ліку, склону, на сінтаксічным — залежнасць катэгорыі роду ў прыметнікаў. Да прыметнікаў па фармальных прыкметах можна аднесці парадкавыя лічэбнікі, якія маюць агульныя з імем парадыгмы скланення (напрыклад, лічэбнік «першы» ўзыходзіць да прыметніка fra-tara- — «пярэдні»).
Асабовыя формы дзеяслова адзначаюцца катэгорыямі асобы, ліку, ладу, стану, віда-часавай сістэмай. Неасабовыя формы дзеяслова прадстаўленыя аддзеяслоўнымі імёнамі (дзеепрыметнік, інфінітыў) і характарызуюцца як дзеяслоўнымі, так і іменнымі катэгорыямі.
У авестыйскай мове фіксуецца тры роды: мужчынскі, жаночы і ніякі. Роды выражаюцца або супрацьпастаўленнем тыпаў асноў або супрацьпастаўленнем тыпаў флексій, у атэматычных назоўнікаў і прыметнікаў — таксама супрацьпастаўленнем моцных і слабых форм (каранёвых агаласовак). Супадзенне форм намінатыва-акузатыва ў адзіночным ліку ў імёнаў ніякага роду ў процілегласць імёнам мужчынскага і жаночага родаў можна разглядаць як адлюстраванне супрацьпастаўлення паводле адушаўлёнасці/неадушаўлёнасці.
Вылучаюцца два станы: актыўны (пераходны — дзеянне не для сябе) і медыяльны (дзеянне для сябе). Формы з пасіўным значэннем сустракаюцца ў аорысце, таксама загаднае значэнне выражаецца пры дапамозе актыўных дзеепрыметнікаў перфекта.
Катэгорыя віду складаецца з супрацьпастаўлення трох тыпаў асноў: прэзентнай (працяглае, шматразовае дзеянне), аорыстнай (скончанае, аднаразовае, імгненнае дзеянне) і перфектнай (выніковасць дзеяння).
Катэгорыя часу другарадная ў дачыненні да катэгорыі віду. Часавыя значэнні выяўляюцца толькі ў дзеепрыметніках (будучага, цяперашняга, прошлага часоў) і ў формах індыкатыву (цяперашні, мінулы, даўномінулы час), астатнія лады — пазачасовыя. У асабістых формах дзеяслова катэгорыя часу выражаецца проціпастаўленнем асноў (ад аорыстнай і перфектнай — аорыст, перфект, плюсквамперфект) і асабовых канчаткаў (першасныя — цяперашні час ад прэзентнай асновы, другасныя — імперфект, аорыст (сігматычны, асігматычны), плюсквамперфект ад усіх тыпаў асноў).
У катэгорыі ладу адзначаюцца абвесны, загадны, умоўны лады, аптатыў, ін'юнктыў.
Лексіка
Абсалютная большасць лексікі авестыйскай мовы мае агульнаарыйскае (індаіранскае) паходжанне, на сінхронным узроўні цяжка выявіць запазычанні з іншых іранскіх моў. Некаторыя даследчыкі схільныя бачыць у шэрагу ўласных імёнаў Гатаў антрапонімы скіфскага паходжання.
У сваю чаргу, авестыйская мова ўзбагаціла лексіку іншых народаў, якія вызнавалі зараастрызм. У сучаснай персідскай мове некаторыя словы маюць авестыйскае паходжанне (آتش āteš «агонь» з авест. ātarš, بهشت behešt «рай» з авест. vahišta- (ahu-) «найлепшы (свет)»).
Гірэйшы
Гірэ́йшы (, Гирейши) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Дрысвяцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска Браслаўскага павета Віленскага ваяводства.
Ліпнікі (Светлагорскі раён)
Лі́пнікі (, Липники) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Глуша (вёска)
Глу́ша (, Глуша) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Рымавецкага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Восаўскага сельсавета.
Кастрычнік (Светлагорскі раён)
Кастры́чнік (, Костричник) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Майсееўка (Светлагорскі раён)
Майсе́еўка (, Мойсеевка) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Забудзькі
Забу́дзькі (, Забудьки) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Рымавецкага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Восаўскага сельсавета.
Казлоўка (Светлагорскі раён)
Казло́ўка (, Козловка) — аграгарадок у Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года Казлоўка ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 33 км у напрамку на паўночны захад ад горада Светлагорск, за 143 км ад Гомеля, за 30 км ад чыгуначнай станцыі Светлагорск-на-Бярэзіне , на перакрыжаванні аўтамабільных дарог і.
Гробішкі
Гро́бішкі (, Гробишки) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Зарэчча (Бабруйскі раён)
Зарэ́чча (, Заречье) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Пагонцы
Паго́нцы (, Погонцы) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Міхайлаўшчына (Бабруйскі раён)
Міха́йлаўшчына (, Михайловщина) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Дойнічава
До́йнічава (, Дойничево) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Рымавецкага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Восаўскага сельсавета.
Грытуны
Грыту́ны (, Гритуны) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Дрысвяцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска Браслаўскага павета Віленскага ваяводства.
Навасёлкі (Бабруйскі раён)
Навасёлкі (, Новосёлки) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета.
Груштэлішкі
Груштэ́лішкі (, Груштелишки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска знаходзілася ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Дрысвяцкага сельсавета.
Гурэлі (Браслаўскі раён)
Гурэ́лі (, Гурели) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Пясчаная Рудня
Пясча́ная Ру́дня (, Песчаная Рудня) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Грыгараўшчына (Браслаўскі раён)
Гры́гараўшчына (, Григоровщина) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Казянскага сельсавета.
Пакроўка (Бабруйскі раён)
Пакро́ўка (, Покровка) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Рымавецкага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Восаўскага сельсавета.
Прагрэс (Гарбацэвіцкі сельсавет)
Прагрэ́с (, Прогресс) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Селішчы (Парыцкі сельсавет)
Се́лішчы (, Селищи) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Прасвет (Светлагорскі раён)
Прасве́т (, Просвет, да 1926 года — Яўту́шкавічы) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці, каля ракі Іпа. Уваходзіць у склад Давыдаўскага сельсавета. Насельніцтва 125 чал. (2004). Знаходзяцца за за 21 км на паўднёвы захад ад Светлагорску, за 5 км ад чыгуначнай платформы Узнаж (лінія Жлобін — Калінкавічы); аўтамабільная дарога злучае вёску з Светлагорскам.
Гісторыя
Упершыню Яўтушкавічы згадваюцца ў XVI ст. як вёска ў складзе Рэчыцкага павета Менскага ваяводства. У 1737 у маёнтку Ліпаў у валоданні Горватаў. У 1753 тут збудавалі драўляную царкву Раства Багародзіцы.
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Яўтушкавічы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Мазырскім павеце Мінскай губерні. Станам на 1795 у мястэчку было 12 двароў, паштовая станцыя. У розны час Яўтушкавічы знаходзіліся ў валоданні Горватаў, Баліцкіх, Палянскіх. На 1834 — 17 двароў. Дзейнічала царкоўна-прыходская школа.
1 студзеня 1919 згодна з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі Яўтушкавічы ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, дзе 24 жніўня 1924 года сталі цэнтрам Яўтушкавіцкага сельсавета (цяпер у Давыдаўскім сельсавеце). 1 студзеня 1926 бальшавікі перайменавалі паселішча ў Прасвет.
Інфраструктура
У Прасвеце працуе дом культуры.
Забудова
Планіроўка складаецца з простай вуліцы з 2 завулкамі, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу.
Слабада (Глушанскі сельсавет)
Слабада́ (, Слобода) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Глушанскага сельсавета.
Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Рымавецкага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Восаўскага сельсавета.
Гультаёўшчына
Гультаёўшчына (, Гультаёвщина) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 27 сакавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Блажышкаўскага сельсавета, да 8 красавіка 2004 года — у склад Казянскага сельсавета.
Дамброўскія
Дамбро́ўскія (, Домбровские) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Прудок (Светлагорскі раён)
Прудо́к (, Прудок) — вёска ў Беларусі, у Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 27 км у напрамку на паўночны захад ад горада Светлагорск, за 137 км ад Гомеля, за 25 км ад чыгуначнай станцыі Светлагорск-на-Бярэзіне, на аўтамабільнай дарозе Рэчыца — Бабруйск.
Помнікі гісторыі і культуры
Каля вёскі археалагічны помнік: селішча 2-й паловы I тысячагоддзя да н.э. — пачатку II тысячагоддзя н.э.
Судавіца
Судаві́ца (, Судовица) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Скалка
Ска́лка (, Скалка) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Парыцкага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўскага сельсавета.
Старынкі (Бабруйскі раён)
Стары́нкі (, Старинки) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарбацэвіцкага сельсавета.
Дубраўка (Браслаўскі раён)
Ду́браўка (, Дубровка) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
У 1940—1954 гадах цэнтр Дубраўскага сельсавета. Да 2004 года ўваходзіла ў склад Казянскага сельсавета.
Васілёўка (Светлагорскі раён)
Васілёўка (, Василёвка) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснаўскага сельсавета.
Дэгуцішкі
Дэгуці́шкі (, Дегутишки) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Данілоўка
Даніло́ўка (, Даниловка) — вёска ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснаўскага сельсавета.
Яленаўка (Бабруйскі раён)
Яле́наўка (, Еленовка) — былая вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіла ў склад Восаўскага сельсавета. Ліквідавана 23 снежня 2011 года.
Туркі (Бабруйскі раён)
Туркі́ (, Турки) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Варатынскага сельсавета.
Геаграфічнае становішча
Вёска знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад Бабруйска, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Цялуша на лініі Бабруйск-Жлобін, пры аўтамабільнай дарозе М-5 Мінск-Гомель. На захад ад вёскі працякае рака Ала (левы прыток Бярэзіны, басейн Дняпра).
Гісторыя
Вядома з Попісу войска ВКЛ у 1567 годзе. У 1639 годзе сяло Туркі, шляхецкая ўласнасць пана Скарыны, у складзе Рэчыцкага павета Мінскага ваяводства Рэчы Паспалітай. У XVIII — 1-й палове XIX ст. у сяле існавала ўніяцкая царква. У 1790 годзе ў складзе маёнтка пана Булгака. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе ў складзе Расійскай імперыі. У 1804 годзе Туркі ў Бабруйскім павеце Мінскай губерні, уласнасць памешчыка. У 1804 годзе ўласным коштам паноў Булгакаў пабудавана драўляная Свята-Троіцкая царква. У сярэдзіне XIX ст. да царквы прыпісана 948 чалавек. У ліку мецэнатаў царквы памешчыкі Стэфан і Аляксандр Скарыны. У 1871 годзе адкрыта школа. У 1877 годзе прыём хворых праводзіць фельчар Ясінскі. Дзейнічаюць карчма, крама, хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года ў Турках працуюць 2 ветракі, 2 крамы, лячэбны пакой, заезны двор. Раз на год адбываецца кірмаш. Апроч земляробства і жывёлагадоўлі сяляне займаліся рознымі промысламі: прадзеннем, ткацтвам, зборам ягад, грыбоў, лоўляй рыбы, пляценнем лапцяў, кошыкаў, віццём вяровак, шыццём адзення, вырабам хатняга начыння, простай мэблі.
Побач з сялом месціўся маёнтак, у складзе якога 2 двары, 34 жыхары. У 1898 годзе замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы. Падчас грамадзянскай вайны ў Турках дзейнічае валасны рэвкам. У 1922 годзе ў маёнтку створана сельскагаспадарчая арцель «Месяц», да якой адышло 160 гектараў зямлі. У гэтым жа годзе пачала дзейнічаць бальніца. У студзені 1924 года адкрыта хата-чытальня і створана крэдытнае таварыства. У жніўні 1931 года арганізаваны калгас «Чырвоныя Туркі», працавалі млын, кузня, тарфяная арцель «Агеньчык». З 20.08.1924 г. да 16.07.1954 г. цэнтр Туркоўскага сельсавета Бабруйскага 1-га, з 04.08.1927 г. Бабруйскага раёнаў (да 26.07.1930 г.) акругі, з 20.02.1938 г. у Магілёўскай, з 20.09.1944 г. Бабруйскай, з 08.01.1954 г. Магілёўскай абласцях. У 2-ю сусветную вайну 20 вяскоўцаў загінулі на фронце. У 1986 годзе — цэнтр калгаса «Прагрэс». Працуюць майстэрні па рамонце сельскагаспадарчай тэхнікі, лесапільня, сярэдняя школа, сталовая, клуб-бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аўтаматычная тэлефонная станцыя, аддзяленні сувязі і банка, 2 крамы, Дом быту.
Валасное праўленне
У 1861 годзе для сялян, якія вызваліліся ад прыгону, былі створаны органы саслоўнага кіравання па ўзору валаснога кіравання дзяржаўнымі сялянамі. Бабруйскі павет быў падзелены на 22 воласці і 136 сельскіх абшчын. У склад валаснога сходу ўваходзілі сельскія і валасныя службовыя асобы, а таксама так званыя «дзясяцідворнікі» — выбраныя ад кожных дзесяці двароў. Валасны сход выбіраў валаснога старшыню, усіх старастаў, зборшчыкаў падаткаў, 1-2 засядацеляў і пісара, якія складалі валасное праўленне — выканаўчы орган сялянскага саслоўнага кіравання. Фактычна валасныя справы вялі валасны старшыня і пісар. Выбіраўся валасны старшыня на тры гады. Старшыня меў права адмовіцца ад пасады. Ён выконваў агульнапаліцэйскія (абˈяўленне распараджэнняў урада, нагляд за парадкам) і саслоўна-сялянскія абавязкі (скліканне валаснога сходу, нагляд за выкананнем павіннасцей).
Валасное кіраўніцтва засядала ў спецыяльным будынку — валасной управе. Яна адрознівалася ад звычайнай хаты большымі памерамі, шырокім ганкам, высокай страхой, вялікімі вокнамі, мела шырокі двор, на якім стаялі брычкі і павозкі, а ўнутры быў доўгі калідор з пакоямі на два бакі — кабінетамі чыноўнікаў.
Спіс валасных старшынь і пісараў Туркоўскага валаснога праўлення
Адукацыя
У 1871 годзе ў Турках адкрыта земскае аднакласнае народнае вучылішча, якое размяшчалася ў будынку валаснога ўпраўлення. Пры вучылішчы арганізаваны рамесны клас, у якім дзеці навучаюцца кавальскаму і шавецкаму рамяству, у 1876 годзе ў класе навучаецца 6 хлопчыкаў. У 1886 годзе для вучылішча пабудавана новае памяшканне, настаўнікам працуе Міхаіл Іванавіч Кезевіч. У 1891 годзе 57 вучняў, настаўнік Адам Станіслававіч Супрыновіч. Настаўнікамі працуюць  — у 1900 годзе Iгнат Ягоравіч Міцкевіч і Елізавета Кірылаўна Празднічная, у 1905 годзе Піліп Караткевіч, у 1912 годзе Аляксандр і Ялона Шырокія. Пасля рэвалюцыі 1917 года на базе земскага народнага вучылішча адкрыта працоўная школа 1-й ступені. У 1925 годзе ў школе 118 вучняў, дзейнічаў драматычны гурток. З 1951 па 1977 год у школе працуе Капусціна Марыя Андрэеўна, настаўнікам, намеснікам дырэктара, дырэктарам. У 1967 годзе Капусцінай М. А. прысвоена ганаровае званне «Заслужаны настаўнік БССР».
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
Нарадзіўся 03.06.1936 года ў вёсцы Туркі ў сям'і настаўніка. Жыў у Пятровічах, а з лета 1944 года — на радзіме маці, у Плёсах, дзе бацьку прызначылі дырэктарам мясцовай школы.
У 1959 г. скончыў аддзяленне журналістыкі БДУ. Працаваў у Глыбоцкай раённай газеце «Сцяг камунізму» (1959—1961), у «Чырвонай змене» (1961—1973).
У 1973—1975 гг. член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «Беларусьфільм». У 1975—1980 гг. карэспандэнт рэспубліканскай газеты «Звязда», з 1980 г. рэдактар аддзела навукі часопіса «Родная прырода». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1979 г.
Друкуецца з 1956 г. У 1970-м годзе было надрукавана апавяданне ў газеце «Літаратура і мастацтва». Аўтар зборнікаў, аповесцей і апавяданняў, нарысаў, фельетонаў, твораў для дзяцей.
Першае апавяданне надрукаваў у 1970 г. ў газеце «Літаратура і мастацтва».
Замкавая царква (Мінск)
Рэшткі бажніцы знойдзены ў 1949 годзе падчас раскопак Васілём Тарасенкам ва ўсходняй частцы Мінскага замчышча, на правым беразе Свіслачы. Пытанне часу будаўніцтва застаецца дыскусійным. Паводле версіі Эдуарда Загарульскага, храм пачалі будаваць паміж 1069 і 1073 гадамі. Паводле версіі Леаніда Аляксеева і Георгія Штыхава — у пачатку XII ст. Будаўніцтва пачалі пасля моцнага пажару, які знішчыў забудову дзядзінца, магчыма, у тым ліку і ранейшую драўляную царкву. На думку Загарульскага і Аляксеева, бажніцу па невядомых прычынах не дабудавалі, бо раскопкі не выявілі слядоў разбурэння і вызначана, што ў XII—XIII ст. на месцы храма фунцыянаваў некропаль, а на пачатку XIII ст. зверху пакладзена драўляная маставая.
Загарульскі адзначыў будаўніча-тэхнічныя асаблівасці храма — кладка з бутавага каменя і выкарыстанне вапняковых пліт, даследчык падкрэсліваў, што менскі храм не мае аналогій сярод культавых манументальных пабудоў Старажытнай Русі. Таксама Загарульскі выказаў думку, што дойліды былі знаёмы з архітэктурай заходнеславянскіх земляў і, магчыма, былі запрошаны ў Менск з Польшчы.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
У некаторых маіх творах узнаўляюцца падзеі вайны. Штуршком да іх напісання з'явіліся ўражанні маленства ў Пятровічах. Гэта апавяданні „Схватка ў тумане“, „Данос“, „Сустрэча на гравійцы“, аповесць „Час даспелага жыта“, раман „Парог“. У ім, дарэчы, я нават захаваў назву вёскі — Пятровічы, хаця, вядома, ёсць і аўтарскі домысел.
Замкавая царква (Мінск)
Цяпер рэшткі храма знаходзіцца на глыбіні 0,5—2,1 м ад дзённай паверхні. У 1967 годзе за 30 м ад сапраўдных рэштак на дзённай паверхні пабудаваны іх муляж.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
Мая малая радзіма, мой родны кут даў мне столькі як чалавеку, пісьменніку, што нельга выказаць словамі. І я ўдзячны людзям, якія ўсё жыццё са мной, у маіх кнігах».
Замкавая царква (Мінск)
Гісторыя даследаванняў
Рэшткі храма выяўлены ў 1949 годзе Васілём Тарасенкам. Наступныя раскопкі ў 1950 і 1951 гадах, па сутнасці, былі прысвечаны даследаванню храма, але не даведзены да канца — не адкрыты і не прасочаны ў глыбіню падмуркі, не выяўлены падмуркавыя равы, не зроблены адмысловыя разрэзы, не прааналізавана стратыграфічная сувязь будынка з вакольнымі культурнымі напластаваннямі. За ўсе гады складзены толькі адзін профіль, якія паказвае рэшткі храма — заходняя сценка раскопу 1950 года. Асноўная ўвага ў профілі нададзена фіксацыі культурных напластаванняў вышэй храма, а не стратыграфічнаму вывучэнню будынка, чым, мабыць, тлумачыцца адсутнасць у чарцяжы многіх важных дэталяў. Так, не прасочана глыбіня, на якую ўпушчаны ў мацярык падмуркі сцен і слупоў, незразумелым і сумніўным здаецца перададзены ў чарцяжы характар культурных напластаванняў на поўнач ад храма, не адзначаны сляды падмуркавых равоў або катлавана, не прасочаны могільныя ямы ад пахаванняў ўнутры храма.
Апісанне пабудовы, якое дае Тарасенка, стратыграфічна мала што тлумачыць. Тое, што падмурак быў упушчаны ў мацярык на глыбіню да 1,4 м, не пацвярджаюць разрэзы і моцна адрозніваецца ад замераў, зробленых Эдуардам Загарульскім у 1961 годзе на паўднёвай сцяне. Тарасенка апублікаваў тры планы храма, усе яны адрозніваюцца адзін ад другога, маюць разыходжанне ў памерах і ні адзін з іх не фіксуе пабудовы цалкам з контурамі падмурку на ўсім працягу сцен, што стала прычынай некаторых памылковых рэканструкцый плана і несправядлівых абвінавачванняў да дойлідаў і будаўнікоў.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
Зборнікі аповесцей і апавяданняў:
«Росы на паплаве» (1974)
Замкавая царква (Мінск)
Гісторыя даследаванняў
Не вывучаны належным чынам і не ацэнены, помнік прастаяў на адкрытым паветры 10 гадоў і быў засыпаны. У пачатку 1970-х гадоў помнік вывучаў Загарульскі, у 1976 годзе паўторнае даследаванне правёў Георгій Штыхаў, часткова ў 2009 годзе Аляксандр Мядзведзеў.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
«Белы месяц сакавік» (1977)
Замкавая царква (Мінск)
Гісторыя даследаванняў
Спробу вывучыць менскі храм, вызначыць ідэйна-мастацкія задачы, якія стаялі перад дойлідамі і заказчыкамі, зрабіў Леанід Аляксееў (ён называе яго храмам Прасвятой Багародзіцы). Разглядаючы бажніцу ў параўнанні з іншымі помнікамі Русі і найперш з манументальнымі будынкамі Полацкай зямлі, Аляксееў вылучыў арыгінальныя тэхнічныя і ідэйна-мастацкія рысы менскага храма.
Гянужа
Гяну́жа (, Генужа) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Відзаўскага сельсавета.
Замкавая царква (Мінск)
Гісторыя даследаванняў
Матэрыялы даследаванняў захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі АН Беларусі і Дзяржаўным музеі Беларусі.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
«Сляды» (1981)
Гянужа
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
«Вяртанне» (1987)
Замкавая царква (Мінск)
Датаванне
Васіль Тарасенка адзначаў, што храм — адно з найраннейшых збудаванняў Мінскага замчышча. Пад яго будаўнічымі рэшткамі ёсць невялікі культурны пласт — 0,12 метры, датаваны Тарасенкам XI ст. Свае высновы пра храналогію храма даследчык зрабіў на падставе апрыёрнага ўяўлення, што «найбольш імаверным будаўніком мінскага храма з’яўляецца князь Глеб», які распачаў будаўніцтва «з мэтай падняць значэнне Менскага княства». Праз тое, што Глеб княжыў у Менску да 1119 года, храм атрымаў дату — пачатак XII ст.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
«У вераснёвы вечар» (1987)
Гянужа
Гісторыя
Да 27 сакавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад Блажышкаўскага сельсавета, да 8 красавіка 2004 года — у склад Казянскага сельсавета.
Замкавая царква (Мінск)
Датаванне
Эдуард Загарульскі звяртае ўвагу, што з часу ўзнікнення Менска і да пачатку будаўніцтва храма сфармавалася ўсяго толькі каля 20 см культурных напластаванняў, перакрытых на вялікай прасторы слядамі будаўніцтва, выкідамі з катлавана або падмуркавых равоў і рэшткамі будаўнічых матэрыялаў. Гарызонт, на якім пачалося будаўніцтва, у наступны час быў перакрыты амаль 5-мятровымі культурнымі напластаваннямі. Толькі культурны пласт XII—XIII стст. меў таўшчыню ад 2 да 3,5 м. І зыходзячы з неабвержных стратыграфічных даных, на думку Загарульскага, будаўніцтва менскага храма можна датаваць часам не пазней за 1071—1085 гады.
Туркі (Бабруйскі раён)
Пісьменнік Алесь Дзятлаў
«Парог» (1993)
Планіроўка
Планіровачна ўяўляе сабой прамалінейную вуліцу, трасіраваную мерыдыяльна, перпендыкулярна да аўтамабільнай дарогі. Пераважае драўляная жылая забудова сядзібнага тыпу. Мураваныя будынкі — уздоўж дарогі.
Замкавая царква (Мінск)
Датаванне
Асноўныя аргументы даследчыкаў, якія адносяць час пабудовы храма да XII ст., зводзяцца да наступнага: 1) мінскі храм мае невялікія памеры, якія характерны для культавых пабудоў XII ст.; 2) яго простая чатырохслупавая канструкцыя не характэрна для XI ст.; 3) квадратная ў сячэнні форма слупоў, якую мае мінскі храм, распаўсюджваецца ў старажытнарускіх помніках сярэдзіны і нават 2-й паловы XII ст. Між тым, Загарульскі адзначае, што не толькі мінскі храм, але і шэраг іншых помнікаў другой паловы XI ст. дэманструюць тэндэнцыю да спрашчэння плана і памяншэння аб’ёмаў культавых будынкаў: храм у сядзібе Мастацкага інстытута ў Кіеве, саборы, чатыры малыя храмы ў Пераяслаўлі, ў вёсцы Старагарадку. Хоць гэтыя пабудовы яшчэ ў большай ступені выяўляюць блізкасць да культавых збудаванняў XII ст., аднак даследчыкі гэтых помнікаў вызначаюць іх дату не на падставе гэтых фактаў, а па характары муру, тыповага для XI ст.