cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нараджэнне Найсвяцейшай Багародзіцы
Кандак свята Нараджэння Прасвятой Багародзіцы, глас 4
Іаакім і Анна ад знявагі за бяздзетнасць/ і Адам і Ева ад пагібелі смяротнай/ вызваліліся, Прачыстая, у святым Нараджэнні Тваім./ Яго ж святкуюць і людзі Твае,/ ад віны саграшэнняў пазбавіўшыся,/ усклікаючы да Цябе:// няплодная нараджае Багародзіцу і Карміцельку жыцця нашага.
Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)
Архітэктура
Другая асноўная дарога сучаснага парку праходзіць у яго найбольш прыпаднятай частцы на месцы былой вуліцы горада. Перспектыва ўздоўж дарогі, абсаджанай рознымі відамі дрэў, завяршаецца маляўнічым павільёнам-млыном. Гэта тэрыторыя парку, абмежаваная з паўночнага боку вуліцай Фрунзэ, была сфарміравана адразу пасля Вялікай Айчыннай вайны. Яе кампазіцыйным цэнтрам стаў адзін з жылых дамоў, прыстасаваны пад службовы будынак. Парк атрымаў выхад у горад у выглядзе кароткіх алей, пракладзеных па восі трох гарадскіх завулкаў — Бранявога, Вайсковага і Омскага. Сектары паміж алеямі прадстаўлены разрэджаным дрэвастоем з ліпы з дамешкамі клёна, бярозы, таполі пахучай пірамідальнай і інш. Яны служаць зонай актыўнага адпачынку, тут размешчаны шматлікімі атракцыёны, гульнявыя пляцоўкі і спартыўныя павільёны. Уздоўж гэтай дарогі, з паўднёвага яе боку, ідзе двухрадная лінейная пасадка піхты аднаколернай ва ўзросце прыкладна 55 гадоў. Хоць яна не ўвязана з агульнай паркавай кампазіцыяй, піхты з блакітнаватай ігліцай і ажурнай кронай надаюць гэтай часткі парку асаблівую прыгажосць.
Побач, на самым высокім месцы рэльефу, у 1965 годзе па тыпавым праекце пабудаваны вучэбны планетарый і абсерваторыя, перад будынкам планетарыя ўстаноўлены помнік К. Э. Цыялкоўскаму (скульптары А. Заспіцкі, Л. Гумілеўскі). Ад планетарыя адна з пешаходных дарожак праходзіць па перакідным мосце, які адначасова служыць краявіднай пляцоўкай.
Нараджэнне Найсвяцейшай Багародзіцы
Задастойнік свята Нараджэння Прасвятой Багародзіцы
Велічай, душа мая, найслаўнейшае нараджэнне Божае Маці. Чужаснае для маці дзявоцтва і не ўласціва дзевам дзяцей нараджэнне, на Табе ж, Багародзіца, здзейснілася тое і другое. Таму мы, усе народы зямныя, несупынна Цябе велічаем.
Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)
Архітэктура
Акцэнтам паўднёвай перспектывы з’яўляецца арыгінальнае збудаванне эстрады, размешчанае сярод дрэў на казачнай паляне з багатай драўлянай скульптурай (працы майстра Н. Ерафеева). У паўднёвым кірунку ад моста дарога вядзе да месца пахавання члена рэўваенсавета 16-й арміі, героя Грамадзянскай вайны А. Э. Даўмана і начальніка палітаддзела 8-й дывізіі І. М. Флакса, якія загінулі ў барацьбе за Савецкую ўладу на Беларусі. Тут жа знаходзіцца магіла воіна Чырвонай Арміі Г. А. Іванкова, які загінуў у 1944 годзе.
Нараджэнне Найсвяцейшай Багародзіцы
Народная традыцыя
Багач — старадаўняе земляробчае свята беларусаў, што спраўлялася пасьля заканчэння жніва. З пашырэннем хрысціянства Багач быў прымеркаваны да Другой Прачыстай — свята нараджэння Божай Маці (8 верасня), якая лічылася заступніцай ураджаю. Сімваль свята Багача — сявенька з жытам ці пшаніцай і ўстаўленай васковай свечкай (збожжа вымалочвалі з першага зажыначнага снапа і зносілі па жменьцы з кожнага двара). З Багачом абыходзілі ўсе двары ў вёсцы, а потым ставілі ў хаце пэўнага гаспадара і пакідалі да наступнага жніва. Паводле народнага павер’я, Багач забяспечваў дому багацце і шчасце.
Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)
Помнікі прыроды
12 кастрычніка 2017 года Мінгарвыканкам абвясціў 200-гадовую ліпу Губернатарскага саду і 120-гадовую таполю-велікан, найстарэйшых прадстаўнікоў дадзеных відаў на тэрыторыі сталіцы, батанічнымі помнікамі прыроды мясцовага значэння. Ліпа Губернатарскага саду, або губернатарская ліпа захавалася ад першаснай пасадкі ў 1805 годзе, калі парк быў заснаваны першым губернатарам Мінска З. А. Карнеевым.
Атракцыёны
У парку дзейнічаюць атракцыёны: «Кола агляду», аўтадром, «Сюрпрыз», шарыкавы басейн, «Званок», «Сонейка», дзіцячыя арэлі, «Лодачкі», ланцужковая карусель і іншыя. Гонар парку — агляднае «Кола агляду», вышынёй 54 метра, з якога мінчукі і госці сталіцы могуць з вышыні агледзець цэнтральную частку горада.
Самыя маленькія могуць пакатацца на дзіцячых электрамабілях і матацыклах. Дзеці старэйшага ўзросту і дарослы — на Паратруперы, Сатурне, Ракавінках (Вальс), Спруце, Арбіце, Рамонку і іншыя. Можна пакатацца на прагулачным цягніку, пракаціцца на катары па Свіслачы.
Апроч новага Кола агляду, увесну 2003 г. усталявана яшчэ чатыры новых атракцыёны. Усталяваны скачкі на батуце, з’явіўся «Пакой страху», а таксама і «Пакой смеху».
Бертальд V Цэрынген
Бе́ртальд V (Berthold V. von Zähringen, auch Berchthold V.), вядомы таксама як Бертальд Багаты (каля 1160 —, Фрайбург) — герцаг цэрынгенскі з 1186 года, сын герцага Бертальда IV і Клеменцыі Намюрскай. Апошні герцаг фон Цэрынген.
Біяграфія
Стаў спадчыннікам свайго бацькі ў 1186 годзе, прычым уладанні Цэрынгенаў былі падзелены паміж Бертальдам і яго дзядзькам Адальбертам, герцагам Тэкскім. У пачатку свайго кіравання Бертальд V атрымаў перамогу ў няпростай барацьбе за ўладу з бургундскай знаццю, навёў парадак у раёне Фірвальдштэцкага возера (будучай калыскі Швейцарыі) і возера Тунерзэе, пашырыўшы тэрыторыю Туна і заснаваўшы ў 1191 годзе горад Берн, які стаў цэнтрам яго ўладанняў.
Пасля смерці германскага імператара Генрыха VI шэраг імперскіх князёў прапанавалі Бертальду V стаць пераемнікам Генрыха. Спачатку Бертальд пагадзіўся, але неўзабаве даведаўся, што большасць германскай знаці схіляецца на карысць кандыдата Гогенштаўфенаў Філіпа Швабскага, малодшага сына Фрыдрыха Барбаросы і брата памерлага імператара. У гэтых умовах Бертальд V заняў бок Філіпа і наўзамен атрымаў шэраг тэрыторый на поўдні Германіі (Ортэнау, Брайсгау, Брайзах і абацтва Усіх Святых) і поўначы сучаснай Швейцарыі (Шафгаўзен). Акрамя таго Філіп Швабскі заплаціў Бертальду V 3000 сярэбраных марак за адмову ад прэтэнзій на германскую карону.
У 1200 годзе Бертальд V пачаў перабудову знакамітага Фрайбургскага сабора, заснаванага яго дзедам Конрадам, каб стварыць радавую пахавальню Цэрынгенаў.
У 1211 годзе Бертальд V уступіў у канфлікт з Тамаза I Савойскім, спрабуючы захапіць тэрыторыю Вале, аднак яго войскі пацярпелі паражэнне ў бітве пры Ульрыхіне, якое паклала канец экспансіі Бертальда V на поўдзень.
У 1218 годзе Бертальд V Багаты памёр, не пакінуўшы нашчадства. З яго смерцю лінія герцагаў Цэрынгенскіх згасла. Бургундскія імперскія лены перайшлі да імператара (пры гэтым Цюрых і Берн сталі свабоднымі імперскімі гарадамі), а ўладанні ў Брайсгау, Швабіі, Шварцвальдзе і Швейцарыі — па жаночай лініі да граф Урах (граф Эган IV фон Урах быў у шлюбе з сястрой Бертальда V Агнесай) і Кібург (граф Ульрых III фон Кібург быў у шлюбе з іншай сястрой Бертальда Ганнай).
1950-я
1950-я гады — дзесяцігоддзе, якое ўключае гады з 1950 па 1959.
Сен-Мало
Сен-Мало (Saint-Malo, Sant-Maloù,, Macloviopolis, Maclovia, Aletha, Alleco, Aeronis Insula) — горад і порт у Брэтані на паўночным захадзе Францыі, знаходзіцца на беразе Ла-Манша ў вусці ракі Ранс, пры ўпадзенні яе ў заліў Сен-Мало.
Пальчатакарэннік майскі
Пальчатакарэннік майскі (Dactylorhiza majalis) — від шматгадовых травяністых раслін роду сямейства.
Сен-Мало
Насельніцтва горада — 50675 жыхароў (1999). Папулярны турыстычны цэнтр.
Пальчатакарэннік майскі
Батанічнае апісанне
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй 15-60 см, з двума пальчатаасобнымі клубнямі. Лісце шырокае, яйцападобна-ланцэтнай формы, як правіла з цёмнымі плямамі. Кветкі лілова-пурпуровага або цёмна-фіялетавага колеру, сабраныя ў колас. Плод — сухая каробачка. Цвіце ў канцы мая — пачатку чэрвеня.
Сен-Мало
Сваё найменне горад атрымаў у гонар Святога Мало. У VI стагоддзі Сен-Мало быў рэзыдэнцыяй манахаў. Сам горад паўстаў у сярэдзіне XII стагоддзя. У Сярэднявеччы горад быў крэпасцю на востраве ў вусці ракі. У 1590—1594 гадах на тэрыторыі горада існавала самастойная рэспубліка.
Пальчатакарэннік майскі
Батанічнае апісанне
Расце на сырых лугах, па ўзлесках.
Сен-Мало
Пры высадцы саюзнікаў у 1944 годзе на тэрыторыю мацерыковай Еўропы, горад моцна пацярпеў. Аднак у пасляваенны час цалкам адноўлены. У 1967 годзе ў заліве Сен-Мало была пабудавана прыліўная электрастанцыя Ля-Ранс.
Пальчатакарэннік майскі
Арэал
У Расіі сустракаецца толькі ў Калінінградскай вобласці. Асноўная частка арэала знаходзіцца ў Паўночнай і Заходняй Еўропе.
У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі.
Ахоўны статус
З'яўляецца рэдкім відам. Занесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Літвы, Расіі, Калінінградскай вобласці.
Сінонімы
Паводле The Plant List :
Выкарыстанне
Выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне; добры меданос.
Пальчатакарэннік мяса-чырвоны
Пальчатакарэннік мяса-чырвоны, Ятрышнік шыракалісты (Dactylorhiza incarnata) — від шматгадовых травяністых раслін роду сямейства.
Назва
Ятрышнік шыракалісты, чырвонае зелле, кукаўка , язвежнік , салеп, салепны корань, таўкан , кукулка, кукулька, кукушка , канвалія лугавая.
Батанічнае апісанне
Сцябло, 25-60 см. вышынёй, у суквецці да 50 кветак. Ёсць некалькі падвідаў, а таксама гібрыды.
Арэал і экалогія
Сустракаецца паўсюдна ў Еўропе і Азіі: на ўсходзе — у Манголіі, Расіі, Турцыі, Румыніі, у цэнтральнай частцы — у Венгрыі, Аўстрыі, Швейцарыі, Германіі, Бельгіі і Нідэрландах, на захадзе — у Францыі, Вялікабрытаніі і Ірландыі. Таксама трапляецца ў Нарвегіі і Швецыі.
Расце на сырых лугах, да 2100 м над узроўнем мора.
Ёжэф Сендзі
Ёжэф Се́ндзі (Szendi József;  — 23 ліпеня 2017) — венгерскі архібіскуп-эмерыт, які ўзначальваў з 1983 па 1997 года дыяцэзію, а пасля архідыяцэзію Веспрэма.
5 красавіка 1982 года прызначаны апостальскім адміністратарам дыяцэзіі Веспрэма, 21 красавіка пасвечаны ў біскупы, як тытулярны біскуп Стэфаніяка (Stephaniacum). 3 верасня 1983 года быў прызначаны біскупам Веспрэма, пасля пераўтварэння веспрэмскай дыяцэзіі ў архідыяцэзію 31 мая 1993 года стаў яе першым архібіскупам. 14 жніўня 1997 года сышоў у адстаўку з пасады ардынарыя дыяцэзіі, яго пераемнікам стаў архібіскуп Дзьюла Марфі. У 2011 годзе ўзнагароджаны Ордэнам Заслуг.
Паўночна-Каўказскі эканамічны раён
Паўночна-Каўказскі эканамічны раён — адзін з 11 эканамічных раёнаў Расійскай Федэрацыі, складаецца з 10 суб'ектаў Федэрацыі:
Хоць раён займае ўсяго 2 % плошчы краіны (355,1 тыс.), тут пражывае 19 445 604 чалавек (13,6 %). Галоўная спецыялізацыя раёна — аграпрамысловая вытворчасць, якое ўключае ўсё тры звяны АПК. Апроч гэтага, у раёне развіты металаёмістае машынабудаванне, хімічная прамысловасць.
Эканоміка-геаграфічнае становішча
Гэта самы паўднёвы раён краіны. Ён мае выхад да Азоўскага, Чорнага і Каспійскага мораў. Раён знаходзіцца на перакрыжаванні транспартных магістраляў з паўночных, цэнтральных і ўсходніх раёнаў Расіі ў краіны Закаўказзя, Міжземнамор'я і замежнай Азіі. Ён мяжуе з развітымі раёнамі Украіны, а таксама з Паволжскім і Цэнтральна-Чарназёмным раёнамі Расіі.
Прыродныя ўмовы і рэсурсы
Наяўнасць у назве раёна слова «Каўказ» наводзіць на думку пра горны характар гэтага раёна. На самой жа справе паўночны схіл Каўказскага хрыбта займае малаважную частку раёна. Пераважны раўнінны рэльеф у спалучэнні з доўгім гарачым і сонечным летам і вельмі ўрадлівымі чарназёмамі ствараюць тут найбольш спрыяльныя ў краіне ўмовы для вядзення сельскай гаспадаркі. Не выпадкова гэты раён называюць Еўрапейскім Поўднем. Мінеральныя рэсурсы адносна невялікія. Гаспадарчае значэнне маюць вугаль у Растоўскай вобласці, нафта Чачні і прыродны газ Стаўраполля. У Паўночнай Асеціі — Аланіі — радовішчы поліметалічных, у Кабардзіна-Балкарыі — вальфрамава-малібдэнавых, а ў Карачаева-Чаркесіі — медных руд.
Апостальская адміністратура
Апостальская адміністратура — тэрытарыяльная адзінка ў Рымска-Каталіцкай Царкве, якая функцыянуе амаль як дыяцэзія. Апостальская адміністратура ўсталёўваецца ў тых выпадках, калі па якіх-небудзь сур'ёзных прычынах паўнавартасная дыяцэзія не можа быць заснавана (Кодэкс кананічнага права, глава 371 § 2). У ліку магчымых прычын могуць фігураваць нявызначанасць межаў дыяцэзіі ў сувязі з тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі дзяржаў адна да адной, складанасці ў адносінах паміж Царквой і дзяржавай і інш.
У наш час у Каталіцкай царкве існуюць 10 апостальскіх адміністратур, з іх 7 — лацінскага абраду, 2 — візантыйскага і 1 — персанальная адміністратура каталікоў-традыцыяналістаў.
Спіс графаў Булонскіх
[[Выява:Boulogne Comte 1150.png|thumb|300px|Булонскае графства ў сярэдзіне XII стагоддзя
]] Графы Булонскія (Comtes de Boulogne) — тытул кіраўнікоў графства Булонь у паўночнай Францыі, на ўзбярэжжы Ла-Манша.
Першыя графы
Імёны першых кіраўнікоў Булоні цяжка ўсталяваць з-за частых набегаў вікінгаў на ўзбярэжжа Ла-Манша, у выніку якіх горад неаднаразова пераходзіў з рук у рукі, гарэў і разбураўся. Першымі дакладна вядомымі графамі з'яўляюцца наступныя:
Брабанцкі дом
Пасля смерці Мацільды дэ Дамартэн на тытул графа Булонскага высунулі прэтэнзіі некалькі прэтэндэнтаў:
Пасля разгляду справы аб Булонскай спадчыне Парыжскім парламентам, спадчынніцай графства была прызнана Адэлаіда Брабанцкая.
Дом дэ Ла Тур-д'Авернь
У 1477 г., Бертран VI дэ Ла Тур саступіў графства Булонскае французскаму каралю Людовіку XII, у абмен на тэрыторыю Ларагэ. Булонь увайшла ў склад каралеўскага дамена.
Вараа
Паходжанне
У мінулым некаторыя лінгвісты лічылі мову вараа блізкай да Чыбча. Гэта, а таксама тое, што яны ўмела спалучалі прымітыўнае збіральніцтва з земляробствам, спарадзіла думку, быццам бы продкі вараа раней жылі на захадзе Паўднёвай Амерыкі або нават у Цэнтральнай Амерыцы, дзе мелі больш развітую культуру, чым у перыяд іх першых кантактаў з еўрапейцамі. Аднак пазнейшыя даследаванні паказалі, што мова вараа з'яўляецца ізалятам і не звязана з мовамі андскіх індзейцаў. Археолагі лічаць, што вараа насялялі дэльту Арынока і землі на ўсход ад яе ўжо ў каменным веку, а культурныя адметнасці народа тлумачаць прыстасаванасцю да зменлівых умоў мясцовай прыроды.
У канцы XV ст., калі было адкрыта ўзбярэжжа Венесуэлы, вараа жылі пераважна ў дэльце і вялі паўкачавы лад жыцця. Сваю назву яны атрымалі ад суседдзяў-аравакаў. Яна значыла "людзі лодак". У 1767 г. група вараа пад ціскам іспанцаў перасялілася на ўсход у галандскія калоніі. Іх нашчадкі і ў нашы дні жывуць у Гаяне і Сурынаме.
Культура
Традыцыйнымі заняткамі вараа здаўна былі рыбалоўства, збіральніцтва ўздоўж берагоў рэк, у меншай ступені — паляванне на наземную жывёлу. Важным заняткам ужо ў каменным веку стала земляробства. У мінулым вараа выпальвалі ляды сярод забалочаных лясоў, стваралі своеасаблівыя насыпы, на якіх вырошчвалі маніёк і кукурузу. Праз некалькі гадоў такія ляды пакідаліся і ствараліся новыя. У нашы дні існуюць сталыя агароды, дзе, акрамя традыцыйных культур, саджаюць садавіну, рыс, цукровы трыснёг. Распаўсюджаныя рамёствы — выраб лодак-кадаўбаў маёту і пляценне. Плеценыя гамакі — распаўсюджаны тавар для абмену з іншымі плямёнамі. З другой паловы XX ст. многія вараа займаюцца адыходніцтвам, працуюць на лесапільнях або ў гарадах.
У мінулым вёскі будавалі ўздоўж рэк. Яны складаліся з доўгіх драўляных будынкаў на па́лях з двухсхільнымі дахамі, крытымі пальмавым лісцем. Акрамя жытлаў, вараа будавалі рытуальныя хаціны, невялікія хаціны для жанчын, у якіх тыя праводзілі перыяд менструацый, розныя сховішчы і г. д. У наш час пераважаюць вялікія вёскі да 250 чал. Яны часцяком месцяцца вакол прадпрыемстваў, дзе працуюць вараа. У гарадах па магчымасці яны імкнуцца жыць у асобных кварталах, каб разам падтрымліваць супольную культуру.
Асноўнай сацыяльнай пабудовы грамадства з'яўляецца група сваякоў па мужчынскай лініі на чале старэйшага гаспадара арахі, які распараджаецца сумеснай працай, але не размяркоўвае прыбытак. Распаўсюджана фіктыўнае сваяцтва, калі да такіх сваяцкіх груп далучаюцца выхадцы з іншых месцаў. Імі могуць быць найманыя рабочыя небу. Сучаснымі вялікімі вёскамі кіруюць старасты айдама. Яму падначальваюцца нефармальныя правадыры сваяцкіх груп кабітана і дробныя служачыя бісікары і барысія. Некалькі вёсак могуць быць падначалены адзінаму старасце ("губернатару") кабенахора. Арахі выконваюць не толькі арганізацыйныя, але і рытуальныя функцыі. Але разам з імі здаўна існуюць прафесійныя шаманы, нашчадкавыя рамеснікі і гандляры.
Шлюбы эндагамныя, складаюцца знутры сваяцкіх супольнасцяў па жаночай лініі. Практыкуецца палігінія, калі гаспадар сям'і бярэ ў жоны другую жанчыну. Яна знаходзіцца ў падначаленым стане не толькі да мужа, але і першай жонкі, лічыцца яе дапаможцай. Дазваляюцца выпрабавальныя часовыя шлюбы. Выхаванне дзяцей цалкам кладзецца на маці. Аўдавелы мужчына абавязаны перадаць сваіх дзяцей прыёмным бацькам, яго сваякам.
Вараа вядомы рытуальнымі танцамі, а таксама казкамі з шматлікімі сюжэтнымі лініямі.
Мова
Мова вараа — ізалят, не звязана з мовамі іншых народаў Паўднёвай Амерыкі, аднак заўважна багатая лексічная запазычанасць з аравакскіх і іспанскай моў. Пісьмовасць на аснове лацінкі, ужываецца пераважна хрысціянскімі місіянерамі.
Рэлігія
Большасць вернікаў — хрысціяне-каталікі. У апошнія дзесяцігоддзі назіраецца павелічэнне колькасці пратэстантаў.
Разам з хрысціянствам працягваюць суіснаваць традыцыйныя вераванні. Яны заснаваны на анімізме і шаманскай практыцы. Вараа шануюць памерлых продкаў канахатума, якія, як яны лічаць, могуць увасабляцца ў святых камянях, вераць у духі дрэў і жывёл, рачных духаў набараа і г. д. Існуе разуменне адзінага стваральніка сусвету кананату. Функцыі заступнікаў перад духамі, лекараў, чараўнікоў і арганізатараў рытуалаў належаць шаманам вісірату.
Манганіт
Манганіт — мінерал з падкласа гідраксідаў, оксігідраксід марганцу MnO(OH). Змяшчае 89,16 % марганцу, дамешкі жалеза, барыю, свінцу, алюмінію, медзі, кальцыю. Крышталізуецца ў манакліннай сінгоніі. Крышталі непразрыстыя, слупкаватыя, прызматычныя і псеўдарамбічныя. Часта ўтварае друзы. Колер цёмна-шэры да чорнага з бураватым адценнем. Шчыльнасць 4,3 г/см³. Цвёрдасць 3,5—4 па шкале Моаса. Паходжанне асадкавае, зрэдку — гідратэрмальнае.
Выкарыстанне
Манганіт выкарыстоўваецца ў якасці руды на марганец, у вытворчасці ферамарганцу.
Малісіт
Малі́сіт (Maliseet; Malécites, Etchemins; саманазва: Wəlastəkwiyik, літаральна "народ прыгожай ракі") — алганкінскі народ, карэнныя жыхары ўсходу Канады і ЗША. Агульная колькасць - каля 4 000 чал.
Да прыходу еўрапейцаў малісіт насялялі землі ўздоўж ракі Сент-Джон. Уваходзілі ў склад канфедэрацыі Вабанакі, якая супрацьстаяла іракезам. Малісіт вялі вандроўны лад жыцця. Займаліся паляваннем, збіральніцтвам і рыбалоўствам. Назва народа паходзіць з мовы суседзяў-мікмак і значыць "павольная гаворка".
Першым еўрапейцам, які ўсталяваў кантакт з малісіт у 1604 г., быў французскі падарожнік Самюэль дэ Шамплейн. З 1677 г. сярод малісіт вялі місіянерскую дзейнасць французскія езуіты. У першай палове XVIII ст. падтрымлівалі французаў у ваенных дзеяннях супраць брытанскіх каланістаў. У 1763 г. Вялікабрытанія ўсталявала кантроль над тэрыторыямі малісіт, аднак у 1776 г. прызнала іх маёмасныя правы на зямлю. У 1812 г. гэтыя тэрыторыі былі падзелены паміж ЗША і Канадай.
У наш час насяляюць шэраг аўтаномных рэзервацый у штаце Мэн, правінцыях Квебек і Нью-Брансуік. Большасць прадстаўнікоў гэтага народа працуе ў лясной гаспадарцы або абслугоўвае турыстаў. Захаваліся некаторыя традыцыйныя рамёствы, у тым ліку пляценне кошыкаў.
Малісіт знакаміты міфалагічнымі паданнямі пра Вялікага Духа Gici Niwaskw і героя Клускапа, што забіў вялізарную жабу Аглебему і дапамагаў духам ствараць сусвет.
Ананія з Дамаска
Ананія з Дамаска (, חנניה, Ананія, «бласлаўлёны Госпадам») — вучань Ісуса ў Дамаску, які згадваецца ў Дзеяннях Апосталаў ў Бібліі, дзе апісваецца, як ён быў пасланы Ісусам аднавіць зрок «Саўла» (вядомы пазней як апостал Павел) і забяспечыць яму дадатковае навучанне ў шляху Госпада.
Біблейскае апавяданне
Згодна з Дз. 9:10 Ананія жыў у Дамаску. У прамове Паўла ў Дз. 22, ён апісвае Ананію як «мужа пабожнага паводле закона, Павел, апостал яўрэямі», якія жылі ў Дамаску (Дз. 22:12). Хутчэй за ўсё, гэта азначае, што ён не быў адным з бежанцаў ад пераследу ў Іерусаліме, апісаных у Дзеяннях 8:1.
Даследчыкі лічаць, што Ананія быў прарокам, хоць і згадваецца ў якасці вучня. Некаторыя даследчыкі нават лічаць, што Ананія ўваходзіў у лік сямідзесяці вучняў і апосталаў. Паводле каталіцкай традыцыі, Ананія быў закатаваны ў Элеўферапалі. Ананія таксама пералічаны Іпалітам Рымскім і інш якасці аднаго з сямідзесяці вучняў, чыі дзеянні запісаныя ў Евангеллі паводле Лукі 10:1-20.
Юбілейны (кінатэатр, Гомель)
Архітэктура
Актыўна ўдзельнічае ў фарміраванні архітэктурнага аблічча гандлёва-бытавога цэнтра. 2-павярховы асіметрычны складанай канфігурацыі ў плане будынак. У аснове кампазіцыі кантраст глухіх паверхняў сцен і вітража на галоўным фасадзе. У планіровачнай структуры будынка вылучаны функцыянальныя групы памяшканняў. На 1-м паверсе размешчаны касавы вестыбюль, адміністрацыйнае памяшканне, буфет. Цэнтральная лесвіца злучае ўваходную групу памяшканняў з фае і глядзельнымі заламі на 300 і 800 месцаў (вырашаны амфітэатрам). У аздабленні фасадаў і інтэр'ераў выкарыстаны дэкаратыўная тынкоўка пад граніт, чырвоная керамічная і гіпсавая пліткі.
Пальчатакарэннік Фукса
Пальчатакарэннік Фукса, Ятрышнік Фукса (Dactylorhiza fuchsii) — від шматгадовых травяністых раслін роду сямейства.
Экалогія
Расце ў лясах, на ўзлесках, сярод хмызнякоў, на мохавых балотах, лугах, лясных палянах і схілах.
Ахова
Занесена ў Чырвоную кнігу Украіны (1996).
Пладовыя мушкі
Пладовыя мушкі (Drosophilidae) — сямейства з атраду двухкрылых насякомых (Двухкрылых), уключае 4002 віды. Мае сусветнае распаўсюджванне. Найбольш вядомы род —.
Адводы
Адво́ды — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 24 км на паўднёвы захад ад горада Полацк, за 0,7 км на паўночны захад ад вёскі Старынкі, у басейне ракі Крашанка.
Пладовыя мушкі
Апісанне
Сямейства ўключае два падсямействы — і  — і каля 70 родаў з 4000 відаў. Лічынкі развіваюцца ў раскладаюцца раслінных рэштках, садавіне, гародніне, грыбах.
Адводы
Плошча паверхні 0,28 км². Даўжыня 0,78 км, найбольшая шырыня 0,46 км. Найбольшая глыбіня 2,2 м, сярэдняя — 1,48 м. Даўжыня берагавой лініі 2,13 км. Аб’ём вады ў возеры 0,41 млн м³. Плошча вадазбору 31,8 км².
Пладовыя мушкі
Роды
Роды :
Адводы
Злучана ручаём з возерам Зыкоўскае, на поўдні выцякае ручай у раку Крашанка.
Xyleborus dispar
Xyleborus dispar — шкодны жук з сямейства караедаў. Пашкоджвае ўсе пладовыя і многія лясныя культуры: бярозу, вольху, яблыню, грушу, ясень, бук, дуб, граб, грэцкі арэх, абрыкос, айву, алычу, вішню, глог, інжыр, кізіл, персік, сліву, цёрн, чаромху, чарэшню, ляшчыну і іншую. Распаўсюджаныя ў Крыму, стэпавай і лесастэпавай зонах Украіны ў лесанасаджэннях і садках, радзей сустракаецца на Палессі.
Апісанне
Невялікія жукі — самкі даўжынёй 3-3,5 міліметра, а прыкметна меншыя самцы 2-2,8 міліметра. Цела шырокае, чорна-бурае. Надкрылы чырвона-бурыя, бліскучыя, гладкія, з яснымі кропкавымі баразёнкамі, якія даходзяць да верхавіны. пярэдняспінкі самак моцна выпуклыя, з вянком зубчыкаў на пярэднім краі. Сплюшчаны пахіл надкрыльев пачынаецца амаль адразу за іх сярэдзінай. Самцы маюць сплясканыя пярэдняспінкі і зваротнаяйкападобнае цела.
Своеасаблівыя хады гэтага віду. Спачатку ход доўгі да 6 см прарываецца ў кірунку ад кары да цэнтра дрэва. Затым з гэтага асноўнага ходу робіцца шэраг новых невялікіх хадоў паралельна да дрэва. Самкі адкладаюць яйкі купкамі па 30-40 штук у кароткія бакавыя галіны маткавага ходу. Купкі яек пакрытыя бурай габлюшкай якая падобная на муку. Неўзабаве з яйцаў з'явяцца лічынкі. Увесь перыяд развіцця лічынак самкі караеда жывуць у хадах, выкідваючы з іх экскрыменты лічынак. Пасля таго, як лічынкі ператворацца ў кукалак вялікая частка самак памірае.
Экалогія
Зімуюць жукі ў маткавых хадах пад карой, часам пад апалым лісцем. Вясной спарваюцца. Самкі адкладаюць яйцы па адным або купкамі з сярэдзіны да канца мая. Яны ўгрызаюцца пад кару і адкладаюць яйцы. Засяляе як тонкія, так і тоўстыя штамбы. Уваходны канал дасягае 6 см глыбіні, ад яго жукі выгрызаюць маткавыя хады ўнутры драўніны. Лічынкі асобных хадоў не робяць, а жывуць у маткавых хадах, зробленых самкай, і сілкуюцца сокам дрэва, а таксама міцэліем грыба Ambrosia, споры якога захоўваюцца ў кішачніку самкі і заносяцца пад кару разам з экскрэментамі. Лічынкі акукляюцца ў тых жа хадах, дзе развіваюцца жукі. На працягу года развіваецца адно пакаленне.
У адрозненне ад многіх відаў караедаў пашкоджвае зусім здаровыя дрэвы.
Спіс зорак сузор’я Возніка
У прыведзеным спісе пералічаны ўсе зоркі сузор’я Возніка да бачнай зорнай велічыні +6,5m і іншыя зоркі, якія ўяўляюць пэўную цікавасць: пераменныя, з планетнымі сістэмамі, звышновыя і г. д.
Ранс
Ранс (Le Rance, Renk) — рака ў паўночна-заходняй частцы Францыі, упадае ў заліў Сен-Мало праліва Ла-Манш.
Даўжыня — 103 км, плошча басейна — 1195 км².
На рацэ ў вусці знаходзіцца горад Сен-Мало і пабудавана плаціна (прыліўная электрастанцыя) ПЭС «Ля-Ранс». Таксама Ранс звязаны каналам з ракой Вілен, што ў мінулым мела вялікае транспартнае і гандлёвае значэнне.
Ласла Пашкаі
Яго Высокапраасвяшчэнства кардынал Ла́сла Па́шкаі (Paskai László; род. 8 мая 1927, Сегед, Венгрыя) — венгерскі кардынал, член ордэна францысканцаў. Тытулярны біскуп Бавагальяны і апостальскі адміністратар Веспрэма з 2 сакавіка 1978 па 31 сакавіка 1979. Біскуп Веспрэма з 31 сакавіка 1979 па 5 красавіка 1982. Каад'ютар архібіскупа Калачы з 5 красавіка 1982 па 3 сакавіка 1987. Архібіскуп Эстэргама з 3 сакавіка 1987 па 31 мая 1993. Архібіскуп Эстэргам-Будапешта з 31 мая 1993 па 7 снежня 2002. Прымас Венгрыі з 3 сакавіка 1987 па 7 снежня 2002. Кардынал-святар з тытулам царквы S. Teresa al Corso d’Italia з 28 чэрвеня 1988.
7 снежня 2002 года падаў у адстаўку з пасады архібіскупа Эстэргама-Будапешта па стане здароўя. Яго пераемнікам стаў кардынал Петэр Эрдзё.
Бірнікская культура
Бі́рнікская культура (Birnirk culture) — археалагічная культура продкаў інуітаў на Алясцы (ЗША) і ў Чукоцкай аўтаномнай акрузе (Расія). Існавала ў прамежку паміж 600 г. і 1300 г. З'яўляецца пераходнай ад Старажытнай берангаморскай культуры да культуры Туле.
Провады (фільм, 2008)
«Провады» (おくりびと) — мастацкі фільм 2008 года рэжысёра. Галоўныя ролі ў фільме выканалі Масасіро Матокі, Рыёко Хіросу, Кіміко Ё.
Сюжэт
Малады музыка Дайго Кобаясі набывае дарагую віяланчэль і ўладкоўваецца на працу ў адзін з прыватных такійскіх аркестраў. Калі пасля аднаго з выступаў менеджар абвяшчае, што аркестр распушчаны, Кобаясі застаецца без працы ды дзеля эканоміі пастанаўляе перабрацца разам з жонкаю ў роднае мястэчка. Маці, што памерла некалькі гадоў таму, пакінула яму ў спадчыну дом. Маладая сям’я асвойваецца на новым месцы, і неўзабаве Кобаясі натрапляе ў газеце на абвестку: турыстычнаму агенцтву трэба працаўнік, практыка неабавязковая. Калі Кобаясі з’яўляецца ў офісе агенцтва, то нечакана пераконваецца, што фірма зарганізоўвае провады нябожчыкаў у апошні шлях…
Крытыка
Вядомы амерыканскі кінакрытык Роджэр Эберт адзначыў фільм чатырма зоркамі з чатырох магчымых і занёс у свой спіс «Выдатных фільмаў».
Узнагароды
Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 40 кінаўзнагародамі і яшчэ 11 намінацыямі.
Бірнікская культура
Асаблівасці
Бірнікская культура вылучаецца асаблівасцямі апрацоўкі каменю, гарпуннымі навершамі са шпорамі і бакавымі лёзамі, сланцавымі лёзамі, трохкутнымі санкамі і лукамі з кітовага вуса, складанымі відэльцамі для мяса, створанымі як для элегантнасці, так і практычнасці.
Бертальд IV Цэрынген
Бе́ртальд IV Цэ́рынгенскі (Berthold IV. von Zähringen; каля 1125 — ) — герцаг Цэрынгенскі з 1152 года, сын Конрада Цэрынгенскага і Клеменцыі Намюрскай. Ён заснаваў многія гарады, у тым ліку Фрыбур (цяпер у Швейцарыі).
Біяграфія
Да 1164 года Бертальд IV выступае на баку імператара. Ён актыўна падтрымлівае Фрыдрыха Барбаросу ў яго барацьбе з Вельфамі і бярэ ўдзел у італьянскіх паходах Фрыдрыха Барбаросы ў 1154 і 1158 гадах. Аднак канкурэнцыя з суседнім герцагам Швабіі Фрыдрыхам фон Ротэнбургам падахвоціла Бертальда IV у 1164 годзе выступіць на баку Вельфаў у Цюбінгенскай спрэчцы. Але і гэты канфлікт ужо ў 1166 годзе скончыўся прымірэннем з імператарам, пасля чаго Бертальд IV кансалідаваў уладанні Цэрынгенаў і ў 1173 годзе набыў фогтства ў Цюрыху.
У 1183 годзе Бертальд IV ажаніўся з Ідай Латарынгскай і пасродкам гэтага шлюбу далучыў да сваіх уладанняў графства Булонь, якое, зрэшты, пасля яго смерці ў 1186 годзе было страчана домам Цэрынгенаў.
Шлюб і сям’я
У першым шлюбе з графіняй Гедвігай фон Фробург (пам. да 1183) года. У гэтым шлюбе былі народжаны:
Другі раз Бертальд IV ажаніўся ў 1183 годзе з Ідай Латарынгскай, дачкой Мацье Эльзаскага, графа Булоні, і Марыі дэ Блуа. Ад гэтага шлюбу ў Бертальда IV дзяцей не было.
Зыгмунд Шчаткоўскі
Зыгмунд Францішак Шчаткоўскі, Zygmunt Franciszek Szczotkowski (, Варшава — , Бежанаў) — горны інжынер, першы польскі дырэктар шахты «Яніна» ў Лібёнжы (Польшча).
Да 1914
Спачатку Зігмунд хадзіў у школу ва Улацлаваку, пазней яго маці вырашыла пераехаць з ім у Варшаву, дзе ў 1896 г. ён здаў выпускны іспыт у рэальнай гімназіі. Затым быў студэнтам прэстыжнай навучальнай установы для шахцёраў у Леобене (Аўстрыя), якую скончыў 24 лютага 1900 г., атрымаўшы дыплом горнага інжынера. Па сканчэнні навучанні ён пачаў падрыхтоўку да ўдзелу ў экспедыцыі на Урал, дзе павінен быў даследаваць магчымасці выкарыстання мінералаў, якія залягаюць там, але неўзабаве адмовіўся ад удзелу. У студзені 1901 г. здаў іспыт перад Спецыяльнай Камісіяй Шахцёрскай Дамброўскай акругі. У 1901—1906 гадах займаўся разведкай спуску «Клімонтаў» у каменнавугальнай шахце «Ніўка» каля Сасноўца. Ад ліпеня 1906 г. кіраваў шахтай «Сатурн» у Чэлядзі ; звольніўся ў 1913 г. і выехаў да Францыі і Бельгіі, дзе знаёміўся з сучаснымі тэхналогіямі, каб пасля ўжыць іх у праектаванай горнавыратавальнай станцыі ў Сасноўцы.
1914—1939
У 1914—1919 гадах быў кіраўніком Пастаяннай Канцылярыі Паліўнай Секцыі; у 1916—1917 гадах там жа скончыў Вышэйшыя курсы для чыноўнікаў адміністрацыі. У 1919 г. кіраваў горна-інжынернымі працамі каля Заверцаў.
Пачынаючы з 1 сакавіка 1920 быў галоўным інжынерам, а ад 18 лістападзе 1920 года да пачатку Другой сусветнай вайны — польскім дырэктарам Галіцкага Аб’яднання Шахт (Compagnie Galicienne de Mines) у Либёнже (у цяперашні час каменнавугальнымі Шахта «Яніна»). Ў Другой Рэчы Паспалітай актыўна ўдзельнічаў у развіцці Цэнтральнага Індустрыяльнага Рэгіёну; супрацоўнічаў з былым міністрам прамысловасці і гандлю ва ўрадзе Леапольда Скульскага (1919—1920) Антоніем Альшэўскім (у 1935—1937 гадах быў членам камісіі пад кіраўніцтвам Альшэўскага па даследаванні дзяржаўных прадпрыемстваў, так называецца камісія па пытаннях этатызму) і былым міністрам камунікацыі ва ўрадзе Бартэль і Пілсудскага, пазней дырэктарам шахты ў Тшэбіне, Паўлам Рамоцкім. За заслугі ў развіцці польскай прамысловасці 11 лістапада 1937 года. Крыж Кавалерскі Ордэна адраджэння Польшчы.
Па 1939
Пасля пачатку вайны, з 18 верасня 1939 г. у першы год акупацыі (да моманту прызначэння немцамі іншага дырэктара, што было фармальна абвешчана 3 чэрвень 1940 г.) быў прыняты на шахтавыя працы ў якасці Treuhänder’a. Быў ненадоўга арыштаваны Гестапа па абвінавачванні ў дыверсіі ў шахце; пасля вызвалення кіраваў шахтай яшчэ некалькі месяцаў, летам ці восенню 1940 пакінуў Лібёнж і пераехаў да сваёй сям’і, якая з 1 верасня 1939 года знаходзілася ў Бежанове пад Кракавам у доме, пабудаваным незадоўга перад вайной. Памёр з прычыны цяжкага хранічнага сардэчна-сасудзістага захворвання тры гады пазней.
Шмат падарожнічаў, асабліва па Еўропе і краінах каля Міжземнага мора, цікавіўся тэхнікай (у тым ліку радыётэхнікай) і фатаграфіяй (а таксама навінкамі ў гэтай вобласці, напрыклад, метадамі каляровай фатаграфіі). У свабодны час захапляўся нумізматыкай і ў меншай ступені філатэліяй і цяслярскімі працамі (у тым ліку тэхнікай інтарсіі рознымі відамі драўніны).
Сям’я
Быў двойчы жанаты. У кастрычніку 1907 ажаніўся з 19-гадовай Магдаленай Ганнай Шнабль, з якой пазней развёўся (пасля выйшла замуж другі раз; памерла ў канцы 60-х гг. ХХ ст.).
У чэрвені 1923 ажаніўся з Марыяй Ветшыкоўскай герба «Кораб», у першым шлюбе Бароўскай (1886—1959).
Шмат падарожнічаў, асабліва па Еўропе і краінах вакол Міжземнага Мора, цікавіўся тэхнікай (у тым ліку радыётэхнікі) і фатаграфіяй (а таксама навінкамі ў гэтай галіне, напрыклад, метадамі каляровай фатаграфіі). У вольны час захапляўся нумізматыкай і ў меншай ступені філатэліі і цяслярскімі працамі, у тым ліку тэхнікай інтарсіі рознымі пародамі драўніны.
Узнагароды
За заслугі ў развіцці польскай прамысловасці 11 лістапада 1937 года Зігмунд атрымаў Кавалерскі Крыж Ордэна Адраджэння Польшчы.
Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён, 1924—1925)
Слабадскі́ сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пухавіцкага раёна Мінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Слабада.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Пухавіцкага раёна Мінскай акругі БССР. 18 снежня 1925 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Пухавіцкага сельсавета.
Атлатль
Атла́тль (ад науатль: atlatl) — прыстасаванне для кідання дзіды, адзін з найстаражытнейшых відаў зброі.
Атлатль уяўляе сабою злёгку выгнуты кавалак дрэва або косці памерам ад 13 см да 61 см у даўжыню і ад 2 см да 7 см у шырыню. На заднім канцы мацуецца крук, да якога прыладжваецца дрэўка дзіды.
Найстаражытнейшы касцяны атлатль быў знойдзены археолагамі ў Дардоні. Ён быў выраблены прадстаўнікамі Салютрэйскай культуры каля 17 500 гадоў таму. У пячоры Мас-Дазіль (Le Mas-d'Azil) на поўдні Францыі выяўлены атлатль з узростам 15 300 гадоў, па-мастацку выразаны з аленяй косці ў выглядзе казы. Атлатлі таксама выраблялі людзі на іншых кантынентах. Адной з архаічных форм, якая дайшла да нашага часу, з'яўляецца аўстралійская вумера. Аднак у Еўропе атлатль быў забыты да перыяду сярэднявечча, так што канкістадоры, якія трапілі ў Мексіку ў XVI ст., былі непрыемна здзіўлены наяўнасцю ў ацтэкаў прылады, што дазваляла вытыкаць браню.
У нашы дні існуе Сусветная асацыяцыя атлатля. Яе чальцы займаюцца як вырабам і выкарыстаннем, так і даследаваннем прыстасаванняў для кідання дзіды.
Рудэральныя расліны
Рудэральныя расліны (рудэралы) (ад rudus, родны склон ruderis — друз, будаўнічае смецце) — пустазельныя расліны, якія растуць на смеццевых звалках, уздоўж дарог. Як правіла, маюць ахоўныя прыстасаванні — шыпы, пякучыя валасінкі, атрутныя рэчывы.
Рудеральные расліны адносяць да синантропных арганізмаў.
Рэтэль
Рэтэль (Rethel) — горад і камуна ў Францыі, знаходзіцца ў рэгіёне Гранд-Эст. Дэпартамент — Ардэны. Адміністрацыйны цэнтр кантона Рэтэль. Супрэфектура акругі Рэтэль.
Насельніцтва — 7740 чалавек (2008 год).
Гісторыя
Узнік на месцы ваеннага лагера Цэзара. Да X стагоддзя належала найбагацейшаму манастыру Св. Рэмігія ў Рэймсе, адзін з абатаў якога абвясціў сябе графам Рэтэльскім. Ад яго спадчыннікаў тытул перайшоў у XV стагоддзі да Бургундскага, а затым і да Клеўскага дому. У 1581 годзе кароль дазволіў Луі дэ Неверу з дому Ганзага прыняць герцагскі тытул. Самым знакамітым герцагам Рэтэльскім быў кардынал Мазарыні.
Нармандыя (рэгіён)
Нармандыя (Normandie) — рэгіён Францыі, утвораны ў адпаведнасці з тэрытарыяльнай рэформай французскіх рэгіёнаў 2014 года шляхам аб'яднання былых рэгіёнаў Верхняя Нармандыя і Ніжняя Нармандыя, які цяпер амаль цалкам адпавядае межам гістарычнай Нармандыі (за выключэннем з аднаго боку некалькіх гістарычных нармандскіх камун, якія адміністрацыйна знаходзяцца ў складзе некалькіх суседніх рэгіёнаў, і з другога боку — некалькіх камун гістарычнага рэгіёна Перш, якія знаходзяцца на паўднёвым усходзе рэгіёна Нармандыя). Датай утварэння новага рэгіёна лічыцца 1 студзеня 2016 г. . Адміністрацыйны цэнтр (часова) — Руан, найбуйнейшы горад — Гаўр. Насельніцтва 3 334 657 чалавек (2015). Плошча 29 906 км². Рэгіён уключае 5 дэпартаментаў, 17 акруг, 131 кантон і 2 885 камун.
Алімпійскі камітэт Харватыі
Алімпійскі камітэт Харватыі (Hrvatski olimpijski odbor) — арганізацыя, якая прадстаўляе Харватыю ў міжнародным алімпійскім руху. Заснаваны ў 1991 годзе; зарэгістраваны ў МАК у 1993 годзе.
Штаб-кватэра размешчана ў Заграбе. З'яўляецца членам МАК, ЕАК і іншых міжнародных спартыўных арганізацый. Ажыццяўляе дзейнасць па развіцці спорту ў Харватыі.
Зборная Коста-Рыкі па футболе
Зборная Коста-Рыкі па футболе прадстаўляе Коста-Рыку на міжнародных спаборніцтвах па футболе з 1921 года. Каманда кантралюецца Костарыканскай федэрацыяй футбола, якая з’яўляецца адным з 41 члена КАНКАКАФ (Паўночнаамерыканская футбольная канфедэрацыя) і ўваходзіць у ФІФА.
Цяперашні склад
Наступныя 23 футбалісты былі выкліканыя на ўдзел у асноўнай стадыі чэмпіянату свету 2018 года.
Статыстыка прыведзена станам на 11 чэрвеня 2018 года пасля матча супраць Бельгіі.
Гаусавы цэлыя лікі
Гаусавы цэлыя лікі (гаусавы лікі, цэлыя камплексныя лікі) — гэта камплексныя лікі, у якіх і рэчаісная, і ўяўная частка — цэлыя лікі. Упершыню ўведзены Гаусам у манаграфіі «Тэорыя біквадратычных вылікаў» (1828—1832). Мноства гаусавых цэлых лікаў прынята абазначаць іх уласцівасці падобныя на ўласцівасці мноства звычайных цэлых лікаў \mathbb{Z}, але ёсць і істотныя адрозненні.
Азначэнне і класіфікацыя
Фармальнае азначэнне: Мноства утрымлівае мноства звычайных цэлых лікаў \mathbb{Z} і з’яўляецца яго пашырэннем. Сума, рознасць і здабытак гаусавых лікаў з’яўляюцца гаусавымі лікамі; такая алгебраічная структура называецца колцам. Увесці ў гэтым камплексным колцы ўпарадкаванасць немагчыма. Адзначым таксама, што спалучаны да гаусавага ліку a+bi ёсть таксама гаусаў лік a-bi.
Кожны лік z=a+bi задавальняе квадратнае ўраўненне: Таму гаусаў лік ёсць цэлы алгебраічны лік.
Норма
Уласцівасці нормы:
4n + 1
, г. зн. пры дзяленні яе на 4 атрымліваецца астача 1. Ніякі гаусаў лік не можа мець норму віду
4n + 3
.
Норма, як і модуль, мае ўласцівасць мультыплікатыўнасці : Адсюль вынікае, што абарачальнымі элементамі колца (дзельнікамі адзінкі) з’яўляюцца тыя элементы, чыя норма роўная 1, г. зн.
Маладолецкі сельсавет
Маладо́лецкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Ушацкага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Малыя Дольцы.
Гаусавы цэлыя лікі
Норма
Два гаусавыя лікі называюцца асацыіраванымі, калі адзін атрымліваецца з другога дамнажэннем на дзельнік адзінкі. Лёгка бачыць, што асацыіраванасць — дачыненне эквівалентнасці. Прыклад: гаусавы лікі
Маладолецкі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Ушацкага раёна Полацкай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Ушацкім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Лепельскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Весніцкага сельсавета.
Гаусавы цэлыя лікі
Норма
1 + i
і
1 − i
асацыіраваныя, бо: У кожнага ненулявога гаусавага ліку ёсць тры асацыіраваныя з ім. Нормы ўсіх чатырох асацыіраваных паміж сабою лікаў супадаюць.
Дзяленне цалкам
Дзяленне цалкам гаусавых лікаў вызначаецца звычайным чынам :
Кажуць, што гаусаў лік u дзеліцца (цалкам) на гаусаў лік v, калі існуе трэці гаусаў лік q такі, што u=vq.
Абазначэнне: v|u.
Чытанне: адзін з трох раўназначных варыянтаў, Ужываюцца традыцыйныя тэрміны: дзеліва ці кратнае (u), дзельнік (v) і дзель (q). Колькасць дзельнікаў гаусавага ліку заўсёды канечная, колькасць кратных бесканечная. Прыклад: лік 2 дзеліцца цалкам на
, таму што.
Дзяленне цалкам у па сваіх уласцівасцях падобнае на дзяленне цалкам цэлых лікаў. Некаторыя асаблівасці дзялімасці гаусавых лікаў :
Геаметрычнае прадстаўленне дзялімасці
У кожнага гаусавага ліку z ёсць 4 кратныя з тою ж нормаю (і, адпаведна, тым жа модулем) — гэта сам z і асацыіраваныя з ім 3 лікі, атрыманыя паслядоўным дамнажэннем z на i: Але дамнажэнне на i геаметрычна на камплекснай плоскасці адпавядае павароту радыус-вектара ліку на 90° супраць гадзіннікавай стрэлкі, прычым модуль здабытку будзе той жа. Такім чынам, усе 4 лікі ўтвараюць роўнастаронні крыж (выдзелены чырвоным на рысунку), цэнтр і вяршыні якога кратныя z. Паслядоўна ссоўваючы гэты крыж ва ўсе бакі на адну з 4 велічынь, асацыіраваных з z, атрымліваем на ўсёй плоскасці квадратную рашотку, усе вузлы якой (вяршыні квадратаў) кратныя z. Напрыклад, на рысунку Наадварот, любое кратнае z супадае з адным з вузлоў рашоткі.
Простыя гаусавы лікі
Просты гаусаў лік — гэта ненулявы лік, які не мае іншых дзельнікаў, акрамя трывіяльных. Лік, які не з’яўляецца простым, называецца састаўным. Пры гэтым дзельнікі адзінкі, як і натуральная адзінка, не лічацца ні простымі, ні састаўнымі лікамі.
Некаторыя ўласцівасці простых гаусавых лікаў:
Натуральны просты лік можа не быць гаусавым простым лікам. Напрыклад, лікі 2 і 5 у ужо не простыя:
Узаемна простыя лікі
Калі гаусаў лік w з’яўляецца дзельнікам для двух гаусавых лікаў u і v, ён называецца іх агульным дзельнікам. Мноства агульных дзельнікаў двух лікаў заўсёды ўтрымлівае 4 дзельнікі адзінкі; калі іншых агульных дзельнікаў няма, гэтыя лікі называюцца ўзаемна простымі.
Адзначым, што калі нормы гаусавых лікаў ~u, v узаемна простыя як цэлыя лікі, то і самі лікі ~u, v узаемна простыя як гаусавы лікі. Адваротнае несправядліва: нормы ўзаемна простых гаусавых лікаў могуць мець агульныя дзельнікі — напрыклад, 5+2i і 5-2i узаемна простыя, але іх нормы супадаюць і таму не ўзаемна простыя.
Прывядзём дзве ўласцівасці, падобныя на ўласцівасці цэлых лікаў.
Крытэрый Гауса
Гаус указаў вызначальныя прыкметы простага ліку ў.
Гаусаў лік a+bi з’яўляецца простым тады і толькі тады, калі:
Прывядзём прыклады простых гаусавых лікаў. Некаторыя крыніцы дзеля большае яснасці раздзяляюць другую частку крытэрыя на дзве: Сам Гаус такога раздзялення не рабіў.
Вынікі.
Раскладанне на простыя множнікі
У спраўджваецца аналаг асноўнай тэарэмы арыфметыкі: кожны гаусаў лік, не роўны нулю ці дзельніку адзінкі, раскладаецца на простыя множнікі, прычым гэта раскладанне адназначнае з дакладнасцю да парадку і асацыіраванасці множнікаў.
Прыклад: Множнікі гэтых двух, з выгляду розных, раскладанняў папарна асацыіраваныя:  так што адназначнасць не парушаецца.
Каб практычна раскласці гаусаў лік z на простыя множнікі, можно выкарыстаць прыведзеную вышэй уласцівасць: усе дзельнікі гаусавага ліку з’яўляюцца таксама дзельнікамі яго нормы. Пры гэтым норма ўтрымлівае таксама «лішнія» простыя множнікі, якія адпавядаюць спалучанаму з z ліку.
Такім чынам, пачаць трэба з раскладвання нормы ліку z на простыя натуральныя множнікі.
Прыклад. Раскладзём на простыя множнікі 9+12i. Норма гэтага ліку роўная 225, раскладзём яе на простыя натуральныя множнікі: Згодна з вышэйсказаным,  Праверкаю пераконваемся, што 9+12i дзеліцца толькі на ~2+i і не дзеліцца на ~2-i. Дзель 9+12i на ~3(2+i) роўная ~2+i, таму канчаткова атрымліваем:
Параўнанні па гаусаваму модулю
Паняцце параўнання па модулю вызначаецца ў аналагічна таму, як гэта робіцца для цэлых лікаў :
Няхай w — некаторы гаусаў лік. Два гаусавыя лікі u, v называюцца параўнальнымі па модулю w, калі рознасць u-v дзеліцца (цалкам) на w.
Гэта запісваецца так:
Уласцівасці параўнанняў у у асноўным такія ж, як у цэлых лікаў. Дачыненне параўнальнасці ёсць дачыненне эквівалентнасці, таму разбіваецца на неперасечныя класы вылікаў — кожны такі клас утрымлівае ўсе параўнальныя адзін з адным (па вызначанаму модулю) гаусавы лікі. Для класаў, як і ў выпадку цэлых лікаў, можна вызначыць складанне і множанне, так што атрымліваецца колца вылікаў па гаусаваму модулю.
Прыклад. Возьмем у якасці модуля параўнання 1+i. Тады разбіваецца на два класы вылікаў: лікі a+bi, у якіх a,b аднолькавай цотнасці, трапяць у адзін клас (які ўтрымлівае кратныя для модуля), а лікі з рознай цотнасцю a,b — у другі.
У гаусавага параўнання ёсць некаторыя асаблівасці. Напрыклад, калі для цэлых лікаў па модулю 3 існуе 3 класы вылікаў з прадстаўнікамі 0;\ 1;\ 2, то для гаусавых лікаў па таму ж модулю колькасць класаў значна большая. Іх прадстаўнікі: Як устанавіў Гаус, колца вылікаў па модулю a+bi утрымлівае элементаў. З гэтае прычыны прыходзіцца змяняць фармулёўкі некаторых класічных тэарэм, каб яны заставаліся справядлівымі і для гаусавых лікаў. Напрыклад, малая тэарэма Ферма для цэлых лікаў сцвярджае, што (a^p-a) дзеліцца на p для любога простага p і натуральнага a. Для гаусавых лікаў гэта несправядліва, нават калі абмежавацца натуральнымі значэннямі p; напрыклад, для цэлых лікаў a^3-a заўсёды дзеліцца на 3, а для гаусавых i^3-i=-2i, і гэта значэнне на 3 не дзеліцца. Адпаведнік малой тэарэмы Ферма для гаусавых лікаў фармулюецца наступным чынам :
Праверым на тым жа прыкладзе з w=3; u=i. Атрымаем: ~(i^9-i)=0 — дзеліцца на 3.
Ле-Ман
Ле-Ма́н (Le Mans, ar Mañs, Cenomanum, Suindinum) — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Сарта. Насельніцтва — 141,4 тыс. жыхароў (2005 г.).
Гаусавы цэлыя лікі
Параўнанні па гаусаваму модулю
Назавём клас вылікаў па модулю w, у якім утрымліваецца лік u, абарачальным, калі параўнанне мае рашэнне адносна x. Клас абарачальны тады і толькі тады, калі гаусавы лікі u і w узаемна простыя. У прыватнасці, калі модуль параўнанняў w — гаусаў просты лік, то кожны ненулявы клас вылікаў мае адваротны элемент, а гэта значыць, што класы вылікаў па простаму модулю ў, як і ў \mathbb{Z}, утвараюць поле.
Функцыя Эйлера для гаусавых лікаў
Увядзём аналаг функцыі Эйлера для гаусавых лікаў. Азначэнне для цэлых лікаў не падыходзіць хаця б таму, што выраз «ад 1 да
», які ўваходзіць у гэта азначэнне, не мае сэнсу для камплексных лікаў. Новае азначэнне :
Функцыя Эйлера \varphi(z) для гаусавага ліку z вызначаецца як лік абарачальных класаў вылікаў па модулю z.
Вызначаная такім чынам функцыя, як і яе прататып для цэлых лікаў, мультыплікатыўная, таму дастаткова знаць яе значэнні для простых лікаў і іх натуральных ступеней. Калі z — просты гаусаў лік, то : Прыклад: