cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карабахскі канфлікт
Чэрвень — жнівень
29 мая адбылася сустрэча кіраўнікоў партарганізацый Азербайджана (А. Х. Везірава і В. Н. Канавалава) і Арменіі (С. Г. Аруцюняна і Ю. П. Качаткова), якія сумесна наведалі раёны дзвюх рэспублік (Іджэванскі і Казахскі) і разгледзелі пытанні, звязаныя з узмацненнем эканамічных і культурных сувязей. Сустрэча не прывяла да якога-небудзь аздараўлення становішча. Ужо 7 чэрвеня, паводле сцвярджэння азербайджанскіх крыніц, азербайджанскае насельніцтва было выгнана з горада Масіс Армянскай ССР, а 20 чэрвеня этнічным чысткам падвергліся яшчэ пяць азербайджанскіх паселішчаў у Арарацкім раёне Арменіі. За некалькі першых дзён чэрвеня ў Азербайджан з Арменіі прыбылі да дзвюх тысяч чалавек. Першы намеснік Старшыні Савета Міністраў АзССР паведаміў агенцтву «Азерінформ», што на 14 чэрвеня ў рэспубліку з Армянскай ССР прыбылі 4000 бежанцаў. У Баку, Агдашскім, Зангеланскім, Уджарскім, Казахскім, Агсуінскім і Імішлінскім раёнах створаныя штабы па сустрэчы і размяшчэнні ў гэтых зонах ўсіх прыбываючых асоб. Звыш 900 чалавек часова былі размешчаны ў пансіянатах Апшэрона. Усяго ў раёнах рэспублікі было размешчана звыш 3800 прыбылых.
У Сцепанакерце, дзе з 24 мая працягваўся ўсеагульны страйк, азербайджанцаў не дапускалі на працоўныя месцы, ім прапанавалі пакінуць вобласць.
У чэрвені-ліпені заканадаўчыя органы Азербайджанскай і Армянскай ССР развязалі так званую «вайну законаў». 13 чэрвеня Прэзідыум Вярхоўнага Савета Азербайджанскай ССР прызнаў непрымальным хадайніцтва дэпутатаў аблсавета НКАВ аб перадачы НКАВ з АзССР ў склад Армянскай ССР. Новы кіраўнік Азербайджана Везіраў у той жа дзень склікаў агульнагарадскі «мітынг працоўных», але, паводле слоў Зартушта Алі-Задэ, «''мітынг не атрымаўся, Везіраў па-азербайджанску размаўляў вельмі дрэнна, не разумеў сітуацыю і не адчуваў настроі мас. Людзі пасля мітынгу накіраваліся граміць армянскія раёны горада і толькі з вялікай цяжкасцю міліцыя, а дзе-нідзе прадстаўнікі інтэлігенцыі змаглі ўтрымаць натоўп''». Везіраў паведаміў удзельнікам мітынгу, што Прэзідыум Вярхоўнага Савета Азербайджанскай ССР, «усебакова разгледзеўшы просьбу» дэпутатаў Савета народных дэпутатаў НКАВ аб перадачы НКАВ з АзССР у склад Армянскай ССР, «пастанавіў лічыць яе непрымальнай, паколькі гэта супярэчыла б інтарэсам і азербайджанскага, і армянскага насельніцтва рэспублікі, не адказвала б задачам умацавання дружбы ўсіх народаў нашай краіны, задачам рэвалюцыйнага пераўтварэння грамадства». Як піша А. Ф. Дашдаміраў, «''праблемы і цяжкасці сацыяльна-эканамічнага жыцця насельніцтва, парушэнні нормаў сацыяльнай справядлівасці, карупцыя і іншыя аспекты, закранутыя ў прамове, прыярытэты ў іх вырашэнні, прапанаваныя аратарам, былі дастаткова актуальныя і вострыя, і маглі быць ацэнены інакш у іншай сітуацыі і ў іншы час. Але палітычны фон, створаны карабахскім канфліктам, не дазваляў успрымаць гэтыя пытанні як першачарговыя. Усе спробы прамоўцы пераключыць увагу грамадства з міжнацыянальнага канфлікту на сацыяльныя, кадравыя і т. п. праблемы палітычнага эфекту не мелі''».
Азербайджанскія ўлады блакавалі дастаўку грузаў з Арменіі ў НКАВ праз Лачынскі калідор.
15 чэрвеня Вярхоўны Савет Армянскай ССР даў згоду на ўваходжанне Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці ў склад Армянскай ССР і звярнуўся ў сувязі з гэтым да Вярхоўнага Савета АзССР. Рашэнне, прынятае ў абстаноўцы беспрэцэдэнтнага ціску з боку некалькіх сотняў тысяч мітынгоўцаў, якія сабраліся перад будынкам Вярхоўнага Савета (парламенцкае абмеркаванне трансліравалася ў прамым тэле- і радыёэфіры, і ў нейкі момант менавіта незадаволенасць тых, хто сабраўся, прымусіла дэпутатаў унесці змены ў фармулёўкі пастановы), прывяло да канстытуцыйнага крызісу і прамога супрацьстаяння заканадаўчых органаў дзвюх саюзных рэспублік. У адказ 17 чэрвеня Вярхоўны Савет Азербайджанскай ССР заявіў, што рашэнне гэтага пытання «не можа ўваходзіць у кампетэнцыю Армянскай ССР, а цалкам і поўнасцю адносіцца да неад'емнага суверэннага права» АзССР: «У адказ на зварот Вярхоўнага Савета Армянскай ССР Вярхоўны Савет Азербайджанскай ССР, зыходзячы з інтарэсаў захавання нацыянальна-тэрытарыяльнага ладу краіны, замацаванага Канстытуцыяй СССР, кіруючыся прынцыпамі інтэрнацыяналізму, інтарэсамі азербайджанскага і армянскага народаў, іншых нацый і народнасцей рэспублікі, палічыў перадачу НКАВ з Азербайджанскай ССР у склад Армянскай ССР немагчымай».
21 чэрвеня на сесіі абласнога савета НКАВ ізноў было вылучана пытанне аб выхадзе са складу Азербайджанскай ССР.
Калі ў Ерэване, дзе азербайджанскае насельніцтва было малалікім і праваахоўным сілам было няцяжка падтрымліваць парадак, амаль не было (або зусім не было) міжнацыянальных сутыкненняў, то, згодна з азербайджанскімі крыніцамі, у сельскіх раёнах і малых гарадах Арменіі мелі месца масавыя запалохванні, напады на азербайджанскае насельніцтва, іх усё больш энергічна выціскалі з рэспублікі. Паводле сведчання тагачаснага сакратара ЦК КП Азербайджана А. Ф. Дашдамірава, з 19 па 25 чэрвеня 1988 года ў Арменіі па ініцыятыве ЦК КП Арменіі знаходзілася група адказных партыйных і савецкіх работнікаў з Азербайджана пад кіраўніцтвам члена бюро ЦК КП Азербайджана, першага намесніка Старшыні Савета міністраў Азербайджанскай ССР М. С. Мамедава. Паводле вынікаў паездкі была падрыхтавана даведка, якая была накіравана для звесткі ў ЦК КПСС. У даведцы гаварылася:
''Дэманструючы сваё незадавальненне адмоўным рашэннем сесіі Вярхоўнага Савета Азербайджанскай ССР ад 17 чэрвеня г. г. па пытанні перадачы НКАВ са складу Азербайджанскай ССР у Армянскую ССР, групы хуліганства элементаў армянскай нацыянальнасці распачалі шэраг супрацьпраўных дзеянняў супраць азербайджанскай часткі насельніцтва Арменіі. Так, 17 чэрвеня г.г. яны ўчынілі пагром і масавае збіццё жыхароў пасёлкаў Масіс,, , , Сарванляр і іншых. Разгромленыя 18 кватэр, спаленыя 7 прыватных дамоў азербайджанцаў, 11 чалавек цяжка паранены. У дзясятках дамоў і кватэр разбітыя шыбы, дзверы, паламаныя платы, гаражы, аўтамабілі, разбураныя надворныя пабудовы. Больш за 8 тыс. жыхароў пакідалі свае дамы, схаваліся пад абаронай пагранічнай заставы… Асаблівай жорсткасцю адрозніваліся дзеянні «малойчыкаў», якія прыбылі на аўтобусах у суправаджэнні грузавых машын і самазвалаў, гружаных арматурай, камянямі, палкамі і іншымі прыладамі збіцця. Гэтым падзеям шмат у чым спрыялі публікацыі ў мясцовым друку, перадачы рэспубліканскага тэлебачання і радыё, шматлікія падбухторвальныя прамовы на мітынгах і зборышчах ў г. Ерэване і іншых населеных пунктах Армянскай ССР… Звяртае на сябе ўвагу беспакаранасць хуліганскіх праяваў, бяздзейнасць мясцовых савецкіх і праваахоўных органаў, якімі не папярэджваецца здзяйсненне фактаў гвалту. Аналагічны пагром меў месца таксама 11 мая г. г. у сяле Шыразлы Арарацкага раёна, дзе паўсюдна пражываюць армяне і азербайджанцы. Тады былі разгромлены 57 дамоў азербайджанцаў, у тым ліку адзін дом цалкам і два дамы часткова былі спалены. Жыхары азербайджанскай нацыянальнасці сяла Шыразлы і іншых разгромленых сёл знайшлі абарону ў пагранічнікаў. Больш за 45 дзён існуе лагер гэтых бежанцаў, якія жывуць практычна пад адкрытым небам. Тут нямала і дзяцей. З боку мясцовых улад не праяўляецца элементарнай ўвагі, не аказваецца медыцынская дапамога, не завозяцца прадукты, вада і іншыя прадметы першай неабходнасці, узнікае рэальная пагроза эпідэмічных захворванняў. У выніку праведзенай працы жанчын і дзяцей з гэтага лагера ўдалося перавесці ў найбліжэйшы населены пункт. Становішча пагаршаецца тым, што многіх азербайджанцаў звальняюць з працы, здымаюць з пастаяннага пашпартнага ўліку, сістэматычна шантажуюць пагрозай фізічнай расправы. Усё гэта ўзмацняе трывогу, нагнятае страх, адбіваецца на маральным стане людзей… Падобныя факты назіраюцца і ў многіх іншых раёнах, асабліва Масіскім, Варданіскім, Ехенадзорскім, Азізбекаўскім. Усё гэта прывяло да таго, што многія азербайджанскія сем'і пакінулі Арменію, знаходзяцца ў цяперашні час у Азербайджанскай ССР і іншых рэгіёнах краіны''.
28 чэрвеня — 1 ліпеня ў Маскве адбылася XIX канферэнцыя КПСС. І армянская, і азербайджанская дэлегацыі паспрабавалі выкарыстоўваць яе для вырашэння карабахскага пытання ў сваю карысць, але абмяркоўваліся праблемы дэмакратызацыі савецкага грамадства і рэформы палітычнай сістэмы СССР, якія адціснулі гэтае пытанне на задні план. Выступаючы перад дэлегатамі канферэнцыі, М. С. Гарбачоў зноў падкрэсліў прыхільнасць прынцыпе непарушнасці існуючых межаў паміж саюзнымі рэспублікамі.
У Арменіі наступны месяц адзначыўся шматдзённымі забастоўкамі калектываў прадпрыемстваў, арганізацый, навучальных устаноў, масавымі мітынгамі. 5 ліпеня адбыўся сур'ёзны інцыдэнт у ерэванскім аэрапорце «Звартноц». У ноч з 4 на 5 ліпеня супрацоўнікі аэрапорта далучыліся да агульнанацыянальнай забастоўкі, абвешчанай па ініцыятыве камітэта «Карабах». У будынку аэрапорта і вакол яго сабраліся каля 2000 удзельнікаў пікету. За некалькі гадзін да заканчэння забастоўкі на лётным полі высадзіліся дэсантнікі, якімі камандаваў генерал А. М. Макашоў. Аэрапорт быў акружаны войскамі, шашы, якія велі да яго, былі перакрытыя. Пасля таго, як перамовы паміж ваенным камандаваннем і пікетоўцамі зайшлі ў тупік, войскі пачалі штурм будынка. Пікетоўцаў збівалі дубінкамі і прыкладамі аўтаматаў. Армянская міліцыя беспаспяхова спрабавала прадухіліць збіццё, загарадзіўшы пікетоўцаў ад салдат. Адзін з удзельнікаў пікету загінуў ад стрэлу ў галаву, яшчэ адзін у выніку кулявога ранення ў пазваночнік быў паралізаваны. Усяго пасля збіцця ў аэрапорце былі шпіталізавана 96 чалавек. Генеральны пракурор СССР А. В. Сухароў распарадзіўся распачаць крымінальную справу супраць арганізатараў забастоўкі ў аэрапорце і адначасова перашкодзіць спробам армянскай пракуратуры пачаць уласнае следства па справе аб гібелі пікетчыка і масавых збіваннях.
12 ліпеня сесія абласнога Савета народных дэпутатаў НКАВ заявіла аб аднабаковым выхадзе з Азербайджанскай ССР і перайменаванні НКАВ ў «Арцахскую Армянскую аўтаномную вобласць», аднак Прэзідыум Вярхоўнага Савета Азербайджанскай ССР прызнаў гэтае рашэнне незаконным і адмяніў яго. У Сцепанакерце ўжо некалькі месяцаў не працавалі прадпрыемствы і арганізацыі, кожны дзень праводзіліся шэсці па вуліцах горада і масавыя мітынгі, абстаноўка напальвалася ўсё больш. Карэспандэнты «Вестак» паведамлялі аб магутнай падтрымцы, якую пратэстоўцы атрымлівалі з Арменіі — сотні людзей штодня з'язджалі ў Ерэван і, наадварот, прыязджалі ў Сцепанакерт (для гэтага быў арганізаваны «паветраны мост» паміж гэтымі гарадамі, лік авіярэйсаў часам даходзіў да чатырох — васьмі ў дзень). Тым часам савецкія сродкі масавай інфармацыі прадстаўлялі падзеі вакол Карабаха і Карабахскую праблему як справа рук нейкіх «карумпаваных кланаў», мафіёзных груповак, якія такім чынам спрабуюць нанесці ўдар па перабудове, якая будзе пагражаць іх існаванню. У Карабаху і Арменіі людзі байкатавалі журналістаў і публічна спальвалі нумары «Праўды» і «Вестак».
18 ліпеня Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР на спецыяльным пасяджэнні разгледзеў рашэнні Вярхоўных Саветаў Армянскай ССР і Азербайджанскай ССР па Нагорным Карабаху і прыняў загадзя падрыхтаваную пастанову па гэтым пытанні. У пастанове было пазначана, што, разгледзеўшы просьбу Вярхоўнага Савета Армянскай ССР аб пераходзе НКАВ у склад Армянскай ССР (у сувязі з хадайніцтвам Савета народных дэпутатаў НКАВ) і рашэнне Вярхоўнага Савета Азербайджанскай ССР аб непрымальнасці перадачы НКАВ у склад Армянскай ССР, Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР лічыць немагчымым змяненне межаў і ўсталяванага на канстытуцыйнай аснове нацыянальна-тэрытарыяльнага дзялення Азербайджанскай ССР і Армянскай ССР. Было пацверджана і папярэдняе рашэнне ЦК КПСС аб выдзяленні НКАВ дадатковых сродкаў на развіццё эканомікі. Фактычна, аднак, рашэнні аб мэтавым выдаткоўванні гэтых сродкаў прымаліся на ўзроўні азербайджанскага кіраўніцтва, тым больш што будаўнічыя арганізацыі НКАВ не валодалі вытворчымі магутнасцямі, неабходнымі для іх асвойвання. Як стане вядома пазней, кіраўніцтва Азербайджана паспрабуе выкарыстаць выдзеленыя фінансы для ажыццяўлення будаўніцтва на тэрыторыі НКАВ за кошт працоўнай сілы, прыцягнутай з іншых раёнаў рэспублікі, у тым ліку з мэтай змены этнічнай структуры насельніцтва вобласці. Пры гэтым НКАВ так і не атрымае аб'ектаў, вельмі неабходных ёй для забеспячэння выжывання ва ўмовах эканамічнай блакады, — вобласць не мела свайго мукамольнага завода, камбікормавага завода, завода жалезабетонных вырабаў, домабудаўнічага камбіната.
Вышэйшае савецкае кіраўніцтва такім чынам фактычна падтрымала пазіцыю Азербайджанскай ССР, што азначала захаванне status quo і дэманстравала незадаволенасць патрабаваннямі армян. М. С. Гарбачоў у заключным слове абвінаваціў армян у тым, што яны вядуць «недапушчальную» кампанію, якая ідзе насуперак з задачамі перабудовы. Пры гэтым, аднак, ён распачаў крок, які не атрымаў папулярнасці ў Азербайджане, — 24 ліпеня ў НКАВ быў накіраваны ў якасці прадстаўніка ЦК КПСС і Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР загадчык аддзела ЦК КПСС Аркадзь Вольскі «для арганізацыі і каардынацыі працы партыйных, савецкіх і гаспадарчых органаў Азербайджана, Арменіі і НКАВ па выкананні рашэнняў ЦК КПСС, Прэзідыума Вярхоўнага Савета і Савета Міністраў СССР па Нагорным Карабаху», што фактычна азначала ўвядзенне ў Нагорным Карабаху прамога праўлення. Чакалася, што на гэтай пасадзе ён прабудзе ўсяго шэсць месяцаў. Як аказалася, яму трэба было прапрацаваць ў Нагорным Карабаху амаль паўтара года. Як піша Том дэ Ваал, Вольскі, «чалавек вялікага асабістага абаяння, набыў — прынамсі, спачатку, — павагу да сябе абодвух канфліктуючых бакоў, і яму ўдавалася, па меншай меры, спачатку, здымаць напружанасць у міжэтнічных адносінах». Прызначэнне Вольскага дало магчымасць спыніць на нейкі час усеагульную забастоўку, якая доўжылася ў НКАВ з канца мая. Наступная ўспышка страйкавай актыўнасці адбылася ў сярэдзіне верасня.
23 ліпеня газета «Бакінскі рабочы» апублікавала паведамленне аб нарадзе партактыву горада Баку, які прайшоў напярэдадні, дзе першы сакратар ЦК КП Азербайджана Везіраў праінфармаваў прысутных аб ходзе пасяджэння Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР па Нагорным Карабаху і паставіў задачы па выкананні яго рашэнняў. Сярод іншых тэм было закранута становішча, у якім аказаліся азербайджанцы, вымушаныя пакінуць Арменію. Паводле слоў Везірава, камісію па гэтых пытаннях ўзначаліць старшыня Савета Міністраў АзССР Г. Н. Сеідаў.
У другой палове чэрвеня ўскладненне становішча ў Арменіі выклікала новыя патокі бежанцаў, якіх размяшчалі ў намётавых мястэчках. У сярэдзіне ліпеня агенцтва ТАСС паведамляла:
"Складаная, напружаная абстаноўка ў Армянскай ССР працягвае выклікаць масавыя перамяшчэння азербайджанскага насельніцтва з Арменіі ў Азербайджан. Як паведамляе спецыяльная камісія, створаная пры Савеце Міністраў Азербайджанскай ССР, азербайджанцы, якія прыбылі з Арменіі, часова размешчаны ў 43 раёнах рэспублікі. Найбольшая колькасць такіх грамадзян — у Нахічэванскай АССР, у Шамхорскім, Кубінскім, Казахскім і Жданаўскім раёнах."
Па стане на сярэдзіну ліпеня, у Азербайджан з Арменіі выехала каля 20 тыс. чалавек (больш за 4 тыс. сем'яў). Адначасова ў Арменію працягвалі прыбываць уцекачы з Азербайджана. Паводле дадзеных мясцовых уладаў, на 13 ліпеня ў Арменію прыбыло 7265 чалавек (1598 сем'яў) з Баку, Сумгаіта, Мінгечаўра, Казаха, Шамхора і іншых гарадоў Азербайджана.
18 ліпеня, у дзень пасяджэння Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, у Ерэван былі ўведзеныя дадатковыя воінскія падраздзяленні, і, паводле некаторых дадзеных, агульная колькасць войскаў, дыслакаваных у горадзе і ваколіцах, дасягнула 200 тыс. Была уведзена каменданцкая гадзіна. 25 ліпеня праца на большасці прадпрыемстваў горада аднавілася і працягвалася да канца жніўня. Жорсткае рашэнне Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР прывяло да змены тактыкі армянскай апазіцыі. Камітэт «Карабах» прыступіў да фарміравання агульнанацыянальнай арганізацыі, якая атрымала найменне «» («HHSH» — «Hayots Hamazgayin Sharzhum»). Праграма ААР прадугледжвала правядзенне ў Арменіі шырокамаштабных рэформаў.
У Азербайджане 23 ліпеня А. Х. Везіраў сустрэўся з прадстаўнікамі Бакінскага клуба навукоўцаў, якія, паводле слоў удзельніка сустрэчы Зардушта Алі-Задэ, прапанавалі яму правесці шэраг дэмакратычных рэформаў і «рашуча пазбаўляцца» ад «аліеўскіх кадраў», якія «вельмі хутка з’ядуць яго, Везірава». Дыялогу, аднак, не атрымалася, і менавіта пасля гэтай сустрэчы актывісты БКН пачалі працу па стварэнні (НФА).
2 жніўня ў Сцепанакерце адбылася сустрэча першых сакратароў рэспубліканскіх партыйных арганізацый А. Х. Везірава і С. Г. Аруцюняна з удзелам А. І. Вольскага.
16 жніўня ў Баку прайшоў пленум ЦК КП Азербайджана. У сваім выступе А. Х. Везіраў адзначыў, што абвастрэнні абстаноўкі вакол Нагорнага Карабаха спрыяла прыбыццё ў Азербайджан тысяч азербайджанцаў, якія раней пражывалі ў Арменіі, — «гэта актыўна выкарыстоўваецца правакатарамі для нагнятання запалу, стварэння некіравальнай абстаноўкі, узнікае небяспека ланцуговай рэакцыі».
19 жніўня ў газеце «Бакінскі рабочы» было апублікавана вялікае інтэрв’ю з намеснікам Генеральнага пракурора СССР А. Ф. Катусевым аб ходзе расследавання крымінальных спраў, звязаных з бясчынствамі ў Сумгаіце 27-28 лютага 1988. Ён паведаміў, у прыватнасці, што 19 крымінальных спраў у дачыненні да 29 з 94 абвінавачаных ужо накіраваныя ў суд, прычым сем ўжо разгледжаны.
Верасень — кастрычнік
31 жніўня ў Ерэване прайшоў чарговы шматтысячны мітынг, на які сабраліся 100 тыс. чалавек, а ў пачатку верасня ў мітынгу на Тэатральнай плошчы ўдзельнічалі да 300 тысяч. На працягу верасня баставалі ад 30 да 70 % прадпрыемстваў. У апошнія дні верасня ранішні мітынг у Ерэване сабраў 250 тысяч чалавек, вячэрні — 500 тысяч.
Яшчэ ў выступе Генрыха Пагасяна на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР 18 ліпеня адзначаліся пастаянныя спробы азербайджанскіх улад увесці блакаду НКАВ: рух на двух шашэйных дарогах, якія злучаюць Арменію з НКАВ, быў абцяжараны з-за нападаў на машыны (напады і збіцця пасажыраў адбываліся, пачынаючы з лютага, але ўлетку яны набылі сістэматычны характар); значна скарацілася колькасць авіярэйсаў Ерэван — Сцепанакерт. Улетку блакада на дарогах стала больш жорсткай; пачалася «каменная вайна», якая з-за патурання праваахоўных органаў неўзабаве перакінулася і на тэрыторыю НКАВ.
18 верасня на шашу, якая праходзіць праз азербайджанскае сяло Хаджалы, адбываецца крывавы інцыдэнт  — камянямі закідалі аўтобус са студэнтамі, якія вярталіся ў Сцепанакерт з сельскагаспадарчых работ, і машыны з пасажырамі-армянамі (паводле іншых дадзеных — аўтобусы з будаўнічай брыгадай з Ерэвана ). Адзін чалавек быў забіты, больш за сорак — у тым ліку жанчыны — атрымалі цяжкія раненні. Міліцыя ўмяшалася занадта позна, толькі калі з Сцепанакерта ў Хаджалы кінуліся абураныя ўдзельнікі мітынгу. У масавай бойцы, згодна з паведамленнем ТАСС, ужывалася халодная і агнястрэльная зброя, раненні атрымалі 25 чалавек. Інцыдэнт меў далёка ідучыя наступствы для міжнацыянальнай абстаноўкі ўнутры НКАВ. 19 верасня ў Сцепанакерце пачаліся пагромы азербайджанскага насельніцтва, якія суправаджаліся збіццём і падпаламі дамоў. У Шушы азербайджанцы падпалілі армянскую царкву і школу ; на працягу 19-21 верасня азербайджанцы пад абаронай вайскоўцаў былі эвакуіраваны з Сцепанакерта ў Шушу (Шушанскі раён быў адзіным раёнам ў складзе НКАВ, большасць насельніцтва якога складалі азербайджанцы). Адначасова ваеннымі была арганізавана эвакуацыя з Шушы ў Сцепанакерт армянскага насельніцтва, якое заставалася там.
21 верасня ў НКАВ і Агдамскім раёне АзССР былі ўведзеныя асаблівае становішча і каменданцкая гадзіна. Адначасова Прэзідыум Вярхоўнага Савета Армянскай ССР прыняў рашэнне аб роспуску камітэта «Карабах». Аднак спробы партыйных і дзяржаўных органаў супакоіць насельніцтва не мелі эфекту. У Ерэване і некаторых іншых гарадах Арменіі працягваліся заклікі да арганізацыі забастовак, мітынгаў, галадовак. 22 верасня была спыненая праца шэрагу прадпрыемстваў і гарадскога транспарту Ерэвана, Ленінакана, Абавяна, Чарэнцавана, а таксама Эчміядзінскага раёна. У Ерэване да забеспячэння парадку на вуліцах разам з органамі міліцыі прыцягваюцца вайсковыя падраздзяленні.
У кастрычніку і першай палове лістапада напружанне нарастала. Мітынгі, у якіх удзельнічалі па дзвесце-трыста тысяч чалавек, праходзілі ў Ерэване амаль штодня. Не спыняліся галадоўкі студэнтаў. На дадатковых выбарах у Вярхоўны Савет Армянскай ССР пераважнай большасцю галасоў былі абраныя члены Камітэта «Карабах» Хачык Стамбалцян і Ашот Манучаран.
3 кастрычніка Сцепанакерт наведалі сябры камісіі Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР. Перамовы прайшлі безвынікова.
Тым часам суд над вінаватымі сумгатцкай трагедыі набыў характар фарсу. На судовым пасяджэнні, якое праходзіла ў Сумгаіце, у адным выпадку некалькі пагромшчыкаў былі прысуджаныя да 2,5 гадоў пазбаўлення волі ўмоўна, а ў іншым грамадскі абаронца прадставіў хадайніцтва прадпрыемства аб перадачы справы аднаго з абвінавачаных у таварыскі суд. У судовых працэсах і ў Сумгаіце, і ў Маскве відавочна прасочвалася мэтавая ўстаноўка: пакараць (прычым па магчымасці не вельмі строга) «стрэлачнікаў» і рашуча ігнарыраваць усе абставіны, якія сведчаць аб загадзя спланаваным характары масавых беспарадкаў.
Лістапад — снежань
14 лістапада ў НКАВ была абвешчаная чарговая тыднёвая забастоўка з патрабаваннямі адмены асаблівага становішча ў вобласці (якое фактычна распаўсюджвалася толькі на армян), высялення азербайджанцаў, завезеных у НКАВ у апошні час, вяртання армянскіх бежанцаў у Шушу.
16 лістапада Прэзідыум Вярхоўнага Савета Арменіі разгледзеў вынесены на ўсесаюзнае абмеркаванне праект паправак да Канстытуцыі СССР і выказаўся за істотныя змены. Аднак на 200-тысячным мітынгу, які адбыўся ў той жа дзень, было вырашана дамагацца адхілення ўсяго праекта. Адначасова прапаноўвалася абвясціць аднадзённую ўсеагульную забастоўку. 18 лістапада забастоўка адбылася, ахапіўшы Ерэван і іншыя буйныя гарады Арменіі. Да 12-й гадзіны дня на Тэатральнай плошчы сталіцы адбыўся 600-тысячны мітынг, які скончыўся шэсцем па гораду, у якім удзельнічалі да мільёна чалавек. Сярод удзельнікаў мітынгу аказаліся і кіраўнікі Арменіі — старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета Васканян, сакратар ЦК КП па ідэалогіі Галаян.
У сярэдзіне лiстапада 1988 года назапашаная ў азербайджанскім грамадстве нездаволенасць нерашучымі дзеяннямі бакінскага кіраўніцтва па ўрэгуляванні карабахскай праблемы і сітуацыі з бежанцамі выклікала чарговую ўспышку мітынгавай актыўнасці ў Баку, што прывяло да масавых пагромаў на тэрыторыі Азербайджана і Арменіі, якія суправаджаліся гвалтам і забойствамі мірнага насельніцтва. У шэрагу гарадоў было ўведзена асаблівае становішча і каменданцкая гадзіна. Сотні тысяч жыхароў Азербайджана і Арменіі, вымушаных пакінуць месца свайго пастаяннага пражывання, утварылі два сустрэчныя патокі бежанцаў.
Нагодай для абвастрэння напружанасці паслужылі паведамленні аб распачатым будаўніцтве ў раёне Тапхана (Хачын Тап) на тэрыторыі НКАВ філіяла алюмініевага завода, якія з'явіліся ў азербайджанскай прэсе ў сярэдзіне лістапада.
У рэчаіснасці 23 кастрычніка выканкам Савета народных дэпутатаў Аскеранскага раёна прыняў рашэнне «''Аб адводзе зямельнага ўчастка плошчай 6 га, які знаходзіцца ў карыстанні калгасу імя Энгельса пад г. Шуша, названага „Тапхана“, пад будаўніцтва пансіяната Канакерскага алюмініевага завода Армянскай ССР''», а выканкам Савета народных дэпутатаў НКАВ зацвердзіў гэта рашэнне. У азербайджанскай прэсе гэта рашэнне было прадстаўлена як намер армян знішчыць святы для азербайджанцаў гай, нанесці шкоду экалогіі і змяніць дэмаграфічны баланс Шушанскага раёна, што было ўспрынята грамадствам як праява «паўзучай армянскай анексіі» азербайджанскай тэрыторыі , парушэнні «нацыянальнай цэласнасці» рэспублікі.
Паводле слоў Зардушта Алізадэ, сігналам для пачатку кампаніі паслужыла падпісанае жыхарамі горада Шушы ліст «Лямант Тапханы», апублікаваны ў газеце «Камуніст», органе КП Азербайджана, у якім выказваўся пратэст супраць пачатку будаўніцтва блізу Шушы прафілакторыя для рабочых Кенакерскага алюмініевага завода. Пералічваючы некалькі версій з'яўлення гэтага ліста, Алізадэ лічыць найбольш абгрунтаваным дапушчэнне, згодна з якім гэты «крык» быў арганізаваны сапернікамі Везірава з яго ж атачэння, якія такім чынам спрабавалі яго дыскрэдытаваць. Як піша А. Ф. Дашдаміраў, «''неасцярожная крытыка <Везірава> ў адрас ранейшага кіраўніцтва рэспублікі, спроба правядзення кадравых чыстак, накіраваных супраць вылучэнцаў Г. А. Аліева, які кіраваў рэспублікай 14 гадоў, непазбежна вялі да ўнутрыпалітычнага канфлікта з вельмі ўплывовай часткай партыйна-гаспадарчай наменклатуры і тымі пластамі грамадства, якія былі цесна з ёю звязаны… Уласна кажучы, сама палітыка барацьбы з так званымі карумпаванымі антыперабудоўнымі сіламі толькі падштурхоўвала апазіцыйна настроеныя групы ў грамадстве да таго, каб выкарыстоўваць карабахскі фактар ва ўнутрыпалітычнай барацьбе''».
Вестка аб высечцы дрэў і кустоў на плато Тапханы выклікала рэзка негатыўную рэакцыю сярод бакінцаў. Ужо 17 лістапада ў Баку на пачаўся масавы бестэрміновы мітынг пратэсту. Мясцовасць была абвешчаная спачатку нацыянальнай і рэлігійнай святыняй, а затым — запаведнікам з каштоўнымі пародамі дрэў, якім пагражае высечка. На думку Зардушта Алізадэ, падзеі, што былі пазней, «адназначна сведчаць, што галоўнай мэтай арганізатараў <мітынгу> была не абарона Карабаха, а дыскрэдытацыя і зрушэнне Везірава, які прадстаўляў вялікую небяспеку для партыйна-гаспадарчай наменклатуры рэспублікі».
Свайго роду адказнай акцыяй стала ўсеагульная забастоўка, абвешчаная 18 лістапада ў Арменіі з патрабаваннямі далучэння НКАВ да Арменіі.
19 лістапада да мітынгоўцаў далучыліся актывісты з ініцыятыўнай групы па стварэнні Народнага фронту Азербайджана, якія прадставілі сваю праграму. Яны спрабавалі, па словах Зардушта Алізадэ, «весці контрагітацыю прамовам, якія гучаць з трыбуны на плошчы».
Нягледзячы на тое, што 21 лістапада Аркадзь Вольскі аддаў распараджэнне аб спыненні будаўніцтва, мітынг у Баку прадоўжыўся. Удзельнікі начавалі тут жа на плошчы. На працягу тыдня плошча забяспечвалася дровамі для вогнішчаў, намётамі і правіянтам, які раздаваўся бясплатна. Паводле некаторых ацэнак, па начах тут збіраліся каля 20 тыс. чалавек, а днём іх лік даходзіў да паўмільёна.
Мітынгоўцы вылучылі палітычныя патрабаванні да ўлад — ліквідаваць карабахскую аўтаномію, падвергнуць арышту актывістаў камітэтаў «Карабах» і «Крунк», аднавіць суверэнітэт Азербайджанскай ССР у НКАВ і зняць Генрыха Пагасяна з пасады сакратара Нагорна-карабахскага абкама КП АзССР, утварыць ў месцах пражывання азербайджанцаў на тэрыторыі Арменіі аўтаномію, судзіць абвінавачаных па сумгаіцкім справам на тэрыторыі Азербайджана і т. п.. На мітынгу ўпершыню загучалі словы аб імперыі, аб нацыянальным гнёце, ушчамленні культуры і правоў азербайджанскага народа. Аднак ЦК КП Азербайджанскай ССР, паводле ацэнкі Л. Юнусавай, «''практычна самаўхіліўся ад кантактаў з народам, што рэзка падарвала яго аўтарытэт. Не дапамог і кароткачасовы выступ па тэлебачанні першага сакратара ЦК КП Азербайджана А. Везірава, у якім ён паспрабаваў з дапамогай традыцыйных дэкларацый аб дружбе народаў супакоіць грамадскасць''». Ініцыятыва перайшла ў рукі дэманстрантаў. Асаблівую актыўнасць, як заўсёды, выяўляў Неймат Панахаў (Панахлы), які ўзначальваў арганізацыю «Варлыг» («Рэальнасць»), якая яшчэ з мая 1988 года ўзяла на сябе каардынацыю масавых мітынгаў у Баку.
Людзі, якія сабраліся, прадстаўлялі самыя розныя грамадскія сілы і светапогляды — адсюль і гэтак разнастайная сімволіка, ад сцягоў Азербайджанскай ССР да мусульманскіх знакаў і партрэтаў аяталы Хамейні. У натоўпе з'явіліся лозунгі тыпу «Слава героям Сумгаіта». Спрыялі распальванні запалу і выступленні прадстаўнікоў азербайджанскай інтэлігенцыі па тэлебачанні і радыё. Толькі 21 лістапада перад мітынгоўцамі выступіў старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета Азербайджанскай ССР, які паабяцаў ад імя азербайджанскага кіраўніцтва, што патрабаванні дэманстрантаў будуць выкананы. Аднак абстаноўка працягвала заставацца напружанай. На плошчы з'явіліся трохкаляровыя сцягі Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, па гораду ездзілі дзясяткі легкавых аўтамабіляў з людзьмі, размахвалі сцягамі АзССР. Л. Юнусава піша, што з ходам мітынгу ў часткі пратэставай моладзі з'явілася ўласная сімволіка — чырвоныя павязкі або стужкі на лбе, этыкеткі ад цыгарэт «Карабах», прышпіленыя на грудзях.
18 лістапада Вярхоўны суд СССР прысудзіў Ахмедава, аднаго з падсудных па сумгаіцкім справах, да смяротнага пакарання. Вестка пра гэта прывяла да пагромаў у Баку, а 22 лістапада хваля гвалту захліснула ўвесь Азербайджан. Забойства, гвалт і рабаванні адбываліся ва ўсіх гарадах з армянскім насельніцтвам — у асаблівасці ў Кіравабадзе, Нахічэвані, Ханлараме, Шамхоры, Шэкі, Казахе, Мінгечауры. Міліцыя бяздзейнічала. Армія некалькі дзён не атрымлівала загаду ўмешвацца; толькі ў Нахічэвані вайсковыя злучэнні правялі эвакуацыю жанчын і дзяцей у Арменію па паветры, а ў Кіравабадзе ваенныя на працягу некаторага часу спрабавалі перагарадзіць шлях натоўпу пагромшчыкаў, якія рваліся ў армянскую частку горада. Пры гэтым загінулі адзін афіцэр і двое салдат. Паводле дадзеных Л. Юнусавай, у Кіравабадзе пяць чалавек загінулі (з іх трое вайскоўцаў) і 126 паранена (з іх 25 вайскоўцаў). Да гэтага ж перыяду адносяцца першыя выпадкі блакады на чыгунках (напады на пасажырскія цягнікі і прыпынкі грузавых складаў, якія ідуць у Арменію), а таксама абстрэлы прыгранічных армянскіх сёл.
23 лістапада пачалася агульнагарадская забастоўка, амаль спыніў працу грамадскі транспарт. У ноч на 24 лістапада С. Татліеў выступіў з тэлезваротам, абвясціўшы аб увядзенні асаблівага становішча і каменданцкай гадзіны ў Баку, а таксама ў Кіравабадзе і Нахічэвані. Улада ў сталіцы засяродзілася ў руках ваеннага каменданта генерал-палкоўніка М. Цягунова. У ноч з 24 на 25 лістапада ў Баку былі ўведзеныя вайсковыя часткі. У васьмі раёнах Баку, пры аэрапорце Біна, цэнтральным чыгуначным вакзале, метрапалітэне, аўтавакзале і тэлефонным вузле былі створаны ваенныя камендатуры. Закрыліся станцыі метро «28 красавіка», «26 бакінскіх камісараў» і «Бакы Савеці»; усе пад'езды да і плошчы былі перакрытыя, на важных скрыжаваннях размясціліся бронетранспарцёры, БМП, танкі і салдаты.
Рэакцыя суседняй Арменіі на бакінскі мітынг і акты гвалту супраць армян у розных раёнах Азербайджана не прымусіла сябе доўга чакаць. 22 лістапада адкрылася чарговая сесія Вярхоўнага Савета Армянскай ССР, аднак пасяджэнне было раптам перапынена па прапанове Аркадзя Вольскага, які прыбыў з НКАВ, «з прычыны рэзкага пагаршэння палажэння ў рэгіёне». Камітэт «Карабах» на мітынгу ў Ерэване запатрабаваў аднаўлення сесіі; гэта патрабаванне падтрымала і большасць дэпутатаў. Тут жа было прынята рашэнне ствараць «атрады самаабароны». Кіраўнікі Арменіі, аднак, выканалі ўказанні Масквы і не з'явіліся на сесію, якую дэпутаты спрабавалі працягнуць ўвечары 24 лістапада. Пасля заканчэння пасяджэння дэпутаты даведаліся, што ў Ерэване у поўнач было ўведзена асаблівае становішча, а ўсе рашэнні сесіі былі абвешчаныя незаконнымі.
Выказваецца меркаванне, што ўвядзенне цэнтрам асаблівага становішча ў Ерэване мела на мэце паралізаваць дзейнасць камітэта «Карабах» і аднавіць уладу рэспубліканскага кіраўніцтва. Пры гэтым рэжым асаблівага становішча ў Арменіі не распаўсюджваўся ні на прыгранічныя раёны, ні на раёны з азербайджанскім насельніцтвам, хоць менавіта там складвалася вельмі трывожная сітуацыя — ужо 25 лістапада пачаўся зыход дзясяткаў тысяч азербайджанскіх бежанцаў, пачасціліся абстрэлы сёл, захоўвалася блакада на чыгунках. У большасці раёнаў выгнанне азербайджанцаў адбывалася па ініцыятыве і пры прамым удзеле партыйных кіраўнікоў і іншых афіцыйных асоб.
29 лістапада пад ціскам пратэстоўцаў Савет Міністраў Азербайджанскай ССР адмяніў рашэнні выканкамаў Савета народных дэпутатаў Аскеранскага раёна і Савета народных дэпутатаў НКАВ. Дэманстранты, між тым, працягвалі заставацца на плошчы. Толькі 5 снежня войскі, ужыўшы сілу, выціснулі мітынгоўцаў з плошчы. Пры сутыкненнях, згодна з паведамленнямі ваеннага каменданта Баку, загінулі трое і атрымалі раненні чатырнаццаць вайскоўцаў, а ў ліку ўдзельнікаў мітынгу аказаліся трыццаць параненых.
Пасля распаду СССР 17 лістапада (пачатак мітынгаў) стаў адзначацца ў Азербайджане як. Для азербайджанцаў гэты дзень стаў сімвалізаваць пачатак нацыянальна-вызвольнага руху, у канчатковым выніку якога Азербайджан стаў незалежнай дзяржавай.
1994
У 1994 годзе ўпершыню адзначана з'яўленне баявых самалётаў у Арменіі. Расіяй Арменіі былі перададзены чатыры Су-25 у рамках ваеннага супрацоўніцтва СНД, адзін з якіх, паводле заявы армянскага боку, быў збіты праціўнікам.
На думку Уладзіміра Казімірава, кіраўніка пасрэдніцкай місіі Расіі, паўнамоцнага прадстаўніка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі па Нагорным Карабаху, і сустаршыні Мінскай групы АБСЕ ад Расіі ў 1992-1996 гадах, галоўную стаўку кіраўніцтва Азербайджана (і пры прэзідэнцтве А. Эльчыбея, і пры Г. Аліеве) рабіла на сілавое рашэнне канфлікту, і менавіта азербайджанскі бок быў асноўным носьбітам сілавога падыходу да вырашэння карабахскага канфлікту.
Рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН
З красавіка па лістапад 1993 года Саветам Бяспекі ААН былі прынятыя чатыры рэзалюцыі па нагорна-карабахскаму канфлікту:
Эскалацыя ў 2020 годзе
У ходзе ваенных дзеянняў у верасні-лістападзе 2020 года Азербайджан вярнуў кантроль над, , і  раёнамі, а таксама значную частку тэрыторыі былой Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці (у тым ліку горад Шуша). Згодна з заявай аб спыненні агню 10 лістапада 2020 года, Азербайджан таксама атрымаў кантроль над, і  раёнамі (за выключэннем , які злучае Нагорны Карабах з Арменіяй).
Пазіцыя армянскага боку
Прэзідэнт НКР Бако Саакян 8 сакавіка 2011 года, выступаючы з прамовай у Парыжы на канферэнцыі «17 гадоў пасля ўстанаўлення перамір'я 1994 года: чаго дасягнуў Нагорны Карабах сёння?», арганізаванай у французскім Інстытуце міжнародных адносін і стратэгічных даследаванняў, адзначыў: «Арцах з'яўляўся адной з правінцый гістарычнай Арменіі і заўсёды гуляў важную ролю ў гісторыі армянскага народа, доўгі час быў апошнім асколкам незалежнай армянскай дзяржаўнасці і эпіцэнтрам нацыянальна-вызваленчай барацьбы». Прэзідэнт назваў 1918 год «пачаткам зараджэння карабахскай праблемы, калі пры ўмяшанні Асманскай Турцыі ў Закаўказзе ствараецца дзяржава пад назвай „Азербайджан“, якая ніколі да гэтага не існавала ў гісторыі і з першага ж дня свайго фарміравання пачала выстаўляць тэрытарыяльныя прэтэнзіі ўсім суседнім дзяржавам з мэтай фарміравання сухапутных межаў з Асманскай імперыяй і стварэння панцюркісцкай дзяржавы». Прэзідэнт Саакян падкрэсліў, што рашэнне аб гвалтоўным далучэнні Арцаха да Савецкага Азербайджана, прынятае каўказскім бюро бальшавіцкай партыі, было накіравана на распаўсюд бальшавізму на Усходзе.
Гаворачы аб міжнародным прызнанні НКР, кіраўнік дзяржавы адзначыў, што хоць гэта і цесна звязана з урэгуляваннем карабахскага канфлікту, яны з'яўляюцца рознымі працэсамі. Згодна з Бако Саакянам, можна думаць, што рэспубліка атрымае міжнароднае прызнанне пасля ўрэгулявання канфлікту. Але з тым жа поспехам можна сказаць, што канфлікт будзе вырашаны пасля міжнароднага прызнання Арцаха. Прэзідэнт адзначыў, што вопыт апошніх 2-3 гадоў паказвае, што ўрэгуляванне аналагічных канфліктаў ідзе менавіта па гэтым сцэнарыі, яркімі прыкладамі чаго з'яўляюцца Косава, Абхазія, Паўднёвая Асеція і Паўднёвы Судан. Кіраўнік дзяржавы падкрэсліў, што Нагорна-Карабахская Рэспубліка заслужыла права быць паўнавартасным членам міжнароднай супольнасці і з палітычнага, і з прававога, і з маральнага пунктаў гледжання. «''На працягу двух дзесяцігоддзяў існавання Рэспублікі Арцах нам удалося пабудаваць дэмакратычную краіну, якая стабільна развіваецца і не прадстаўляе ні для каго небяспекі. А такая краіна не можа быць не прызнаная''», — сказаў на заканчэнне прэзідэнт.
Пазіцыя азербайджанскага боку
Азербайджан настойвае на вырашэнні канфлікту, заснаваным на павазе да тэрытарыяльнай цэласнасці і непарушнасці міжнародна-прызнаных меж дзяржавы і мірным суіснаванні армянскай і азербайджанскай суполак у нагорна-карабахскім рэгіёне. З гэтай мэтай, паводле афіцыйнай пазіцыі Азербайджана, павінны быць вызваленыя ўсе акупаваныя тэрыторыі і вернуты ў свае дамы гвалтоўна перамешчаныя асобы.
Пазіцыі трэціх краін
Міжнародная супольнасць не прызнала Нагорна-Карабахскую Рэспубліку. Большасць дзяржаў прытрымліваецца лініі мірнага ўрэгулявання. Дружалюбныя Азербайджану краіны ўспрымаюць факт ваеннай і палітычнай прысутнасці Арменіі ў рэгіёне як акупацыю. У той жа час прыхільнікі апошняй у негатыўным ключы выказваюцца пра спробы Азербайджана вярнуць Карабах, лічачы Арцах гістарычным рэгіёнам Арменіі.
У Карабахскім канфлікце Расія не заняла чый-небудзь бок, захоўваючы нейтралітэт, але ў той жа час актыўна ўдзельнічае ў мірным працэсе і аказвае ваенна-тэхнічную дапамогу абодвум краінам. Яе мэтай з’яўляецца рашэнне тэрытарыяльнага пытання і ліквідацыя ачага напружанасці ля сваіх межаў, паколькі для Масквы важным застаецца захаванне добрых адносін і з Азербайджанам, і з Арменіяй. У апошняй знаходзіцца расійская ваенная база. Таксама іх аб’ядноўвае партнёрства па АДКБ. Іншыя краіны гэтага блока, такія як Беларусь і Казахстан, таксама адначасова супрацоўнічаюць з абодвума бакамі. Больш за тое, пачынаючы яшчэ з 2000-х гадоў Азербайджан з’яўляецца адным з прыярытэтных напрамкаў экспарту беларускага ВПК, што неаднаразова выклікала незадаволенасць у Ерэване.
У сваю чаргу Грэцыя і Кіпр падтрымліваюць Арменію. Гэта тлумачыцца шмат у чым сумесным супрацьстаяннем Турцыі і яе саюзнікам. Афіны гістарычна з’яўляюцца апанентам Анкары. Краіны маюць тэрытарыяльныя прэтэнзіі адзін да аднаго, пры гэтым з’яўляючыся членамі НАТА. Асабліва востра стаіць пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці Кіпра, дзе на поўначы краіны знаходзіцца дзяржава Паўночны Кіпр, прызнаная толькі Турцыяй.
Зніклыя без вестак
З моманту заключэння 5 мая 1994 года Бішкекскага пагаднення аб спыненні агню лёс больш за чатырох тысяч грамадзян Азербайджана, якія ўсё яшчэ лічацца зніклымі без вестак, застаецца нявызначаным. Пачынаючы з 1992 года Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа цесна супрацоўнічае з азербайджанскім таварыствам Чырвонага Паўмесяца, аказваючы пры гэтым садзейнічанне уладам у выкананні абавязацельстваў у галіне міжнароднага гуманітарнага права і ажыццяўлення права сем’яў асоб, зніклых без вестак, на інфармацыю пра лёс іх блізкіх.
Сяргей Аляксандравіч Маркаў
Сяргей Аляксандравіч Маркаў (Сергей Александрович Марков; нар. 18 красавіка 1958, Дубна, Маскоўская вобласць) — расійскі палітык, палітолаг, дэпутат Дзяржаўнай думы Расіі, член Адзінай Расіі. У 2009 годзе быў прызначаны да Камісіі па процідзеянню спробам фальсіфікацыі гісторыі.
Аляксандр Іванавіч Баброўнік
Аляксандр Іванавіч Баброўнік (нар., в. Вуйвічы, Пінскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, эксплуатацыі, аднаўлення і рамонту сельскагаспадарчай тэхнікі. Доктар тэхнічных навук (1999), прафесар.
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (1965), Цэнтральны навукова-даследчы інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі Нечарназёмнай зоны СССР (аспірантура). Працаваў у Цэнтральным навукова-даследчым інстытуце механізацыі сельскай гаспадаркі Нечарназёмнай зоны СССР (1971—1978, навуковы супрацоўнік, інжынер), Мінскім трактарным заводзе (1994—2006, начальнік канструктарскага бюро навукова-тэхнічнага цэнтра), Беларускім дзяржаўным аграрным тэхнічным універсітэце (2007—2013, прафесар кафедры «Трактары і аўтамабілі», у 2008—2012 — загадчык кафедры), Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (1979—1994 — дацэнт кафедры «Дэталі машын і пад’ёмна-транспартныя машыны і механізмы», загадчык лабараторыі прыводаў, сістэм машын і механізмаў, з 2013 — прафесар кафедры «Гідрапнеўмааўтаматыка і гідрапнеўмапрывад», у 2016—2020 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: даследаванне рэжымаў машынна-трактарных агрэгатаў.
Пыжыцкі павет
Пыжыцкі павет (Powiat pyrzycki) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Заходнепаморскага ваяводства. Цэнтр павета — горад Пыжыцы. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў 1999 годзе. Займае плошчу 726,00 км². Насельніцтва павета складае 40,1 тыс. чалавек.
Грузд
Грузд — шматзначны тэрмін
Скунья
Скунья — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток Аршыцы.
Пачынаецца каля вёскі Стайкі. Упадае ў Аршыцу на поўнач ад Оршы каля вёскі Антавіль. Працякае праз аграгарадок Межава.
Казялужцаўскі сельсавет
Казялу́жцаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Казялужцы.
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Глухавіцкага сельсавета.
Чырвоны Маяк
Назву Чырво́ны Мая́к маюць:
Баравік (род грыбоў)
Баравік, Балет, Глызнік-баравік, Глызнік-добрык (Boletus) — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства балетавых.
Назва
Родавая назва паходзіць ад bolus — глыба.
Пашырэнне
Вядома звыш 50 відаў, пашыраных па ўсім зямным шары, асабліва ў цёплых раёнах умераных зон абодвух паўшар'яў. На Беларусі найбольш вядомы грыб баравік.
Ditylenchus
Ditylenchus — род нематодаў, якія з’яўляюцца патагеннымі для раслін.
Андрэй Якаўлевіч Эшпай
Андрэй Якаўлевіч Эшпай (Андре́й Я́ковлевич Эшпа́й;, Казьмадзям’янск, Марыйская АВ, РСФСР, СССР — , , Расія) — савецкі і расійскі кампазітар, піяніст, педагог, грамадскі дзеяч. Народны артыст СССР (1981), лаўрэат Ленінскай прэміі (1986) і Дзяржаўнай прэміі СССР (1976). Ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
Чэрнікі
Назву Чэ́рнікі маюць:
NGC 4195
NGC 4195 (іншыя абазначэнні — UGC 7244, MCG 10-18-10, ZWG 292.83, ZWG 293.4, PGC 39082) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Мергім Маўрай
Мергім Маўрай (Mergim Mavraj; нар., , Гесэн) — албанскі футбаліст, абаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Албаніі (2012—2019).
Педра Куатрэкасас
Педра Куатрэкасас (нар. ) — амерыканскі біяхімік і ад’юнкт-прафесар фармакалогіі і медыцыны Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Дыега. Нарадзіўся ў Мадрыдзе, Іспанія. Скончыў магістраскую ў Вашынгтонскім універсітэце ў Сент-Луісе ў 1958 годзе. Атрымаў ступень доктара медыцыны ў Медыцынскай школе Вашынгтонскага ўніверсітэта ў 1962 годзе.
Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2015
Пераможцы і намінанты
Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў  і намінантаў. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны жоўтым колерам фона    і прыводзіцца першым.
Згуртаванне беларускай шляхты
Згуртаванне Беларускай Шляхты, ЗБШ — былая грамадска-патрыятычная і навукова-культурная добраахвотная арганізацыя асоб шляхецкага стану. Існавала з 1988 г., юрыдычна заснаваная 1 лістапада 1992 г. на 1-м (Устаноўчым) Сойме ў Мінску. Афіцыйна спыніла дзейнасць у мае 2000 года.
Вірусы мозгу
Вірусы мозгу (Viruses of the Mind) — нарыс брытанскага эвалюцыйнага біёлага Рычарда Докінза, упершыню быў апублікаваны ў кнізе «Dennett and His Critics: Demystifying Mind» (1993). Першапачаткова Докінз напісаў нарыс у 1991 годзе і выступіў з ім на лекцыі ў гуманістычным цэнтры Конвей Хол 6 лістапада 1992 года. У нарысе разглядаецца, як рэлігію можна разглядаць як мем, ідэю, якую Докінз раней выказваў у сваёй кнізе «Эгаістычны ген» (1976). Докінз аналізуе распаўсюджванне рэлігійных ідэй і паводзін як меметычны вірус, аналагічна распаўсюджванню біялагічных і камп’ютарных вірусаў. Нарыс пазней быў апублікаваны ў «Служцы Д’ябла» (2003), дадаткова яго ідэі вывучаюцца ў тэлевізійнай праграме «Корань усіх бедаў?» (2006).
Змест
Докінз дае вызначэнне «сімптомам» заражэння «вірусам рэлігіі», прыводзіць прыклады для большасці з іх, і спрабуе вызначыць сувязь паміж элементамі рэлігіі і яе значэннем для выжывання (выкладзеная Завахі канцэпцыя гандыкапа ў палавым адборы, прымяняецца да вернікаў). Докінз апісвае рэлігійныя вераванні як «паразітаў мозгу» і як «Яны ператвараюцца ў сукупнасці, дастаткова стабільныя, каб атрымаць агульную назву, напрыклад „каталіцызм“ ці „вудуізм“»
Докінз мяркуе, што рэлігійная вера ў «хворага на веру» звычайна паказвае наступныя элементы:
Докінз падкрэслівае сваё сцвяржэнне, што рэлігійныя праяўленні распаўсюджваюцца не ў выніку доказаў у іх падтрымку, а звычайна шляхам культурнай перадачы, у большасці ад бацькоў ці харызматычных асоб. Ён называе гэта «эпідэміялогіяй, а не доказамі». Далей Докінз адрознівае гэты спосаб ад распаўсюджвання навуковых ідэй, якія, на яго думку, стрымліваюцца патрабаваннем адпавядаць вызначаным вартасцям станадартнай метадалогіі: «праверка, доказная падтрымка, дакладнасць, колькаснасць, паслядоўнасць, міжсуб’ектыўнасць, паўтаральнасць, універсальнасць, прагрэсіўнасць, незалежнасць ад культурнага асяроддзя і гэтак далей». Ён падкрэслівае, што вера «распаўсюджваецца, нягледзячы на поўную адсутнасць кожнай з гэтых вартасцей».
Крытыка
Ідэя аб тым, што паняцці «Бог» і «вера» з’яўляюцца вірусамі розуму выклікала некалькі варожую крытыку, у тым ліку з боку Джона Боўкера, які сцвяржаў, што ацэнка Докінзам рэлігіі і яе ідэі далёкая ад рэальнага стану рэчаў, і нават калі паняцце «Бог» было б проста мемам, то гэта не прывяло нас да вышэйапісанай сітуацыі.
Хрысціянскі тэолаг Алістэр Макграт таксама крытычна пракаментаваў твор Докінза, сказаўшы, што «мемам няма месца ў сур’ёзнай навуковым творы», і што існуюць пераканаўчыя доказы таго, што такія ідэі не распаўсюджваюцца выпадкова, а з’яўляюцца вынікам наўмысных дзеянняў , і што ідэі такой эвалюцыі больш падобныя на ідэі ламаркізму, чым дарвінізму , і што няма ніякіх доказаў (у тым ліку і ў артыкуле), што эпідэміялагічная мадэль добра тлумачыць распаўсюджванне рэлігійных ідэй.
Меір Вільчэк
Меір Вільчэк (нар. ) — ізраільскі біяхімік. Прафесар Інстытута навукі Вейцмана. Нарадзіўся ў Варшаве (Польшча), у сям’і равіна. Падчас Халакосту ўцёк з акупаваных немцамі тэрыторый на тэрыторыі, акупаваныя СССР, і быў перавезены ў Сібір, а яго бацька, які служыў равінам у Варшаве, быў забіты ў канцлагеры Флосенбюрг. Меір Вільчэк выжыў і эміграваў у Ізраіль у 1949 годзе разам з маці і сястрой. Вільчэк апублікаваў больш за 400 навуковых прац і кансультаваў розныя біятэхналагічныя кампаніі. Ён таксама быў у партыйным спісе Мафдала і Меймада ў Кнэсет.
Малы Грабянец
Малы́ Грабяне́ц — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 24 км на паўночны захад ад горада Полацк, за 2 км на захад ад вёскі Лісуны, у басейне ракі Дрыса.
Сатосі Кон
Сатосі Кон (今 敏, Kon Satoshi; нар.  — ) — стваральнік анімэ (японскіх мультфільмаў) і мангі. Найбольш вядомы дзякуючы сваім паўнаметражным работам «Ідэальны смутак» (1997), «Актрыса тысячагоддзя» (2001), «Такійскія хросныя» (2003) і «Папрыка» (2006). Ён памёр ад раку падстраўнікавай залозы 24 жніўня 2010 года.
Малы Грабянец
Плошча паверхні 0,005 км². Даўжыня 0,1 км, найбольшая шырыня 0,07 км. Даўжыня берагавой лініі 0,25 км.