cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ігнат Іпалітавіч Дамейка
Паездка ў Еўропу і апошнія гады
Улетку 1884 года з сынамі прыбыў у Бардо. У Парыжы сустрэўся з сябрамі юнацтва Уладзіславам Ласковічам і Юзафам Багданам Залескім, наведаў сям'ю, сына знакамітага паэта. У Кракаве быў з энтузіязмам прыняты мясцовай навуковай грамадскасцю. У Варшаве сустракаўся з Адынцом, пабываў у Вільні, на радзіме ў Мядзведцы, у Міры і Навагрудку (у сучаснай Беларусі 17 населеных пунктаў, хоць неяк звязаных з Дамейкам), пакланіўся бацькоўскім магілам. Не выпадкова ён пісаў у свой час Адаму Міцкевічу з Чылі: «Натуральна, перарадзіцца я нiколi не здолею і спадзяюся на Бога, што я — ці ў Кардыльерах, або каля Панар (Вільня) — усё роўна памру літвінам…».
Увосень вярнуўся ў Парыж. У 1885 годзе пабываў у Рыме (атрымаў аўдыенцыю ў папы рымскага Льва XIII) і Неапалі, потым зноў наведаў Кракаў, адкуль з адправіўся ў паломніцкае падарожжа па Святой зямлі. Вярнуўшыся ў Парыж, неўзабаве зноў паехаў на радзіму і правёў там два з лішнім гады, толькі зрэдку ненадоўга адлучаўся.
У красавіку 1887 года кракаўскі Ягелонскі ўніверсітэт прысвоіў Дамейку ступень ганаровага доктара медыцыны. Улетку 1888 года выехаў у Чылі. Па дарозе цяжка захварэў. Памёр у Сант’яга-дэ-Чылі 23 студзеня 1889 года. Быў пахаваны на сродкі чылійскага ўрада; дзень пахавання быў абвешчаны днём нацыянальнай жалобы.
Узнагароды і памяць
Ігнату Дамейку прысвоена званне Нацыянальнага героя Чылі, у Сант’яга яму ўстаноўлены помнік.
Імем Ігната Дамейкі названая малая планета, адкрытая чылійскім астраномам у 1975 годзе (астэроід ), мінерал дамейкіт, выяўлены самім Дамейкам у 1844 годзе ў Чылі, чылійскі аманіт , выведзены ў Варшаве сорт азаліі, сямейства раслін  і некалькі яго відаў, кактус , фіялка , выкапнёвы слімак  і малюск , нефармальная назва роду дыназаўраў , віды плечаногіх  і , род птэразаўраў  і род выкапнёвых рыб , а таксама падвід лісіц.
Імем Дамейкі таксама названы невялікі горад у Чылі, універсітэт і вуліцы ў Сант’яга-дэ-Чылі, Вальпараіса і яшчэ ў васьмі гарадах Чылі, а таксама ў Вільнюсе, Навагрудку, горны хрыбет у Андах, польская бібліятэка ў Буэнас-Айрэсе (Biblioteca Polaca Ignacio Domeyko), некалькі ліцэяў, іншых навучальных і навуковых устаноў у Чылі, музей і абеліск у вёсцы Крупава (Беларусь, Лідскі раён, паблізу месца нараджэння Дамейкі), дзе таксама імем Дамейкі названа вуліца. У Мядзведкаўскай СШ таксама адкрыты музей, а ў вёсцы ўстаноўлены бюст і памятны камень.
У гонар Дамейкі выпускаліся паштовыя маркі ў Польшчы і Літве, таксама яму была прысвечана манета наміналам 2 злотых Польшчы, выпушчаная ў 2007 годзе.
2002 у сувязі з 200-годдзем нараджэння Дамейкі быў абвешчаны ЮНЕСКА Годам Ігнацы Дамейкі. Юбілейныя мерапрыемствы пад патранажам прэзідэнта Польшчы Аляксандра Квасьнеўскага і прэзідэнта Чылі Рыкарда Лагаса прайшлі ў Чылі, а таксама ў Беларусі і Літве. У верасні 2002 года ў варотах базыльянскага манастыра Святой Тройцы ў Вільні, дзе Дамейка знаходзіўся ў зняволенні падчас следства па справе філаматаў, была адкрыта мемарыяльная дошка з яго барэльефам (скульптар, архітэктар ). У Беларусі да 200-годдзя Дамейкі былі выпушчаны юбілейныя манеты наміналам 1 (з нікеля) і 20 (з срэбра) беларускіх рублёў, а таксама 100 папяровых беларускіх рублёў да 160-годдзя, якія пазней перасталі выпускацца.
У Польшчы ў 2007 годзе была выпушчана манета наміналам у 2 злотых (са сплаву «Паўночнае золата»), прысвечаная Дамейку.
Сям'я
7 ліпеня 1850 г. ажаніўся з дваранкай-чылійкай Энрыкетай дэ Сатамаёр (Enriquetta de Sotomayor), ад якой меў дачку Аніту і сыноў Германа і Казіміра.
Паўднёвы Шчучынец
Паўднё́вы Шчу́чынец — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці, за 19 км на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Расоны, за 4,5 км на паўночны захад ад вёскі Сасновы Бор, у басейне ракі Нішча.
Плошча паверхні 0,04 км². Даўжыня 0,3 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Даўжыня берагавой лініі 0,75 км.
Размешчана сярод забалочанага лесу. Берагі і пойма забалочаныя.
Заазёрнае (Акмолінская вобласць)
Заазёрнае — сяло ў раёне Біржан сал Акмолінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Заазёрнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны ўсход ад цэнтра горада Сцяпняк. Код КАТА — 114538100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1896 чалавек (891 мужчына і 1005 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 436 чалавек (220 мужчын і 216 жанчын).
NGC 2736
NGC 2736 (іншае абазначэнне — ESO 260-N14) — эмісійная туманнасць у сузор’і Ветразі.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Васьмікласнікі не плачуць
«Васьмікласнікі не плачуць» (Achtste Groepers Huilen Niet) — нідэрландская сямейная драма 2012 года, знятая па сюжэце аднайменнай кнігі. Перакладзены на беларускую мову праектам «Кінаконг» у межах праекта «Беларускія ўікэнды» і Фестывалю нідэрландскага кіно пры падтрымцы офіса Амбасады Каралеўства Нідэрландаў у Беларусі.
Сюжэт
12-гадовая школьніца Акі любіць гуляць у футбол, марыць паступіць у прэстыжны каледж разам з усім класам, кахае, сябруе, варагуе — жыве, як мільёны іншых дзяцей яе ўзросту. Пакуль не высвятляецца, што яна захварэла на лейкемію. Што будзе далей?
Марту
Марту (шумер.), Амуру (акад.) — бог, гаспадар захаду, заступнік качэўнікаў-амарэяў у шумера-акадскай міфалогіі.
Паходжанне
Згодна шумерскай і акадскай традыцыі, Марту лічыўся сынам Ана. Аднак акадскі эпітэт іль-Амарым ("амарэйскі") сведчыць, што яго вобраз быў запазычаны ў заходніх семітаў-амарэяў. У Месапатаміі Марту маляваўся як бог-грамабой, захопнік і дзікун.
Жаніцьба Марту
Марту прыпісваўся шлюб з рознымі багінямі. Вядомае эпічнае апавяданне "Жаніцьба Марту" (прыкладна XVII ст. да н. э.), паводле якога ён сватаўся да Аджар-Кідуг, дачкі Нумугды, бога-заступніка паўночнага месапатамскага горада Інаба.
Пад час свята ў Інабе Марту перамагае ў спаборніцтве па барацьбе. Нумугда жадае адарыць яго каштоўнымі металамі, але той адмаўляецца і просіць ажаніцца на Аджар-Кідуг. Нумугда патрабуе ад Марту адпрацаваць даглядчыкам хатняй жывёлы. Бог захаду пагаджаецца і адорвае старшынь горада золатам. Сяброўка ўгаворвае Аджар-Кідуг не выходзіць замуж за качэўніка, але тая вырашае стаць яго жонкай.
Парламенцкія выбары ў Славеніі (1990)
Парламенцкія выбары ў Скупшчыну Сацыялістычнай Рэспубліцы Славеніі прайшлі ў красавіку 1990 года.
Бурса (правінцыя)
Бурса (Bursa), правінцыя на захадзе Турцыі на ўзбярэжжы Мармуровага мора. Плошча 11 тыс. кв. км. Насельніцтва 2413 тысяч чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Бурса.
Арлейка
Арле́йка — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лужаснянка каля вёскі Стырыкі.
Назва
Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма — Арлея.
Найбліжэйшыя адпаведнікі — назвы верхнедняпроўскай ракі Арлея (на ўсходзе ад смаленскага Кардымава), возера Арлея ля Полацка.
Той жа балцкі гідранімічны корань Arl- у назвах ракі Орлік на Верхнім Павоччы (ад яе назва горада Арол), прускага возера Arle.
Далей да гідранімічнага кораня Ar-, які ў назвах Арэса, Аражня (у басейне Пцічы). Ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- са значэннем «рухацца».
У назве Арлея балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja, літоўскіх Asveja, Roveja , у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.
Значэнне назвы Арлея звязанае з рухам вады праз гэтае возера — яно праточнае, у яго ўцякае пратока з возера Плаў і выцякае пратока ў возера Вымна, з якога цячэ рака Лужасна (Лужаснянка).
Гідраграфія
Плошча паверхні возера 0,41 км², даўжыня 1,01 км, найбольшая шырыня 0,75 км. Найбольшая глыбіня 2,9 м. Вадазбор плошчай 24 км² дробнаўзгорысты. Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны маюць вышыню 2—4 м і складзены з пяскоў. Берагавая лінія звілістая. Берагі возера пясчаныя. Падводная частка катлавіны спадзістая. Уздоўж берагоў дно пясчанае, на глыбіні выслана крэменязёмістым сапрапелем. Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадае ручай з возера Плаў і выцякае пратока ў возера Вымна.
У возеры водзяцца шчупак, акунь, плотка, карась, лінь і іншыя віды рыб. На возеры адзначана рэдкая для Беларусі птушка — гогаль звычайны.
IC 5350
IC 5350 — галактыка тыпу E-S0 (эліптычная спіральная галактыка) ў сузор'і Скульптар.
Гэты аб'ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Любаўскія Дварцы
Любаўскія Дварцы (Любовские Дворцы) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кірылаўскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 13 жыхароў (2007). Размешчана ў паўднёвай частцы вобласці за 10 км на паўночны ўсход ад Рослаўля, у 0,1 км на поўнач ад аўтадарогі Масква — Варшава («Старая Польская» ці «Варшаўка»), на беразе ракі Вострык. За 11 км на паўночны захад ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Рослаўль I на лініі Смаленск — Бранск.
Калюшкі
Калюшкі (Koluszki) — горад у Польшчы, размешчаны за 30 км на ўсход ад цэнтра Лодзі і за 110 км на паўднёвы захад ад Варшавы. Уваходзіць у склад Лудзкага Усходняга павета Лодзьскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Калюшкі. Чыгуначная станцыя. Плошча 9,9 км². Насельніцтва 13,3 тыс. чалавек.
Любаўскія Дварцы
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў жніўні 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Локцеўскі раён
Локцеўскі раён (Ло́ктевский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі. Утвораны ў 1924 годзе.
Адміністрацыйны цэнтр — горад Гарняк, размешчаны за 360 км ад Барнаула.
Геаграфія
На тэрыторыі раёна размешчаны возера Новенькае, Гілёўскае вадасховішча, працякаюць рэкі Залатуха, Алей, Каменка, Шчолачыха. Глебы — чарназёмы звычайныя і чарназёмы з саланцаватымі комплексамі. Растуць бяроза, таполя, клён. Насяляюць ліса, заяц, лось, казуля, карсак.
Плошча — 2340 км².
Ішкалдзь
І́шкалдзь (, Ишколдь) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці, каля ракі Уша. Уваходзіць у склад Крошынскага сельсавета. Размешчана за 36 км на паўночны ўсход ад Баранавіч, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Пагарэльцы на лініі Баранавічы — Мінск, за 3 км ад шашы Брэст — Мінск. Насельніцтва 264 жыхары, 123 гаспадаркі (2005).
Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Ішкалдзь згадваецца ў 1-й пал. XV ст. як маёнтак у Наваградскім павеце, уладанне Неміровічаў. У 1449 смаленскі намеснік М. Неміровіч заснаваў тут касцёл. У 1472 г. з яго фундацыі збудавалі мураваны касцёл Найсвяцейшай Тройцы. М. Неміровіч запісаў маёнтак сваёй жонцы Альжбеце, па смерці якой гэты двор мусіў перайсці пад юрысдыкцыю Віленскага біскупства.
У 1502 і 1506 гг. Ішкалдзь пацярпела ад набегаў крымскіх татараў. Станам на 1579 г. паселішча мела статус мястэчка і знаходзілася ў валоданні Кацярыны Тэньчынскай, тут было 82 сядзібы, 2 карчмы. На 1598 г. — рынак, 2 вуліцы, 69 двароў, уласнасць К. Радзівіла Перуна. Сяляне мястэчка адбывалі паншчыну 3 дні ў тыдзень з валокі. Пазней мясціна знаходзілася ў валоданні Ільінічаў, Радзівілаў, Вітгенштэйнаў.
Станам на 1755 г. — 89 двароў. У 1787 г. мястэчка знаходзілася ў складзе Новагародскага павета Вялікага Княства Літоўскага, налічвала больш за 100 двароў.
Пад уладай Расійскай імперыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 г. Ішкалдзь апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Навагрудскім павеце. У 1862 г. мястэчка ў Гарадзенскай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні.
Пасля здушэння нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў у 1868 годзе касцёл пераўтвораны ў Троіцкую царкву Маскоўскага патрыярхату. У 1879 годзе яе прыход налічваў каля 2 тысяч прыхаджан, сярод якіх пісьменныя складалі толькі 4 %.
У першай палове 1880-х гг. у мястэчку было 108 двароў. У 1897 годзе дзейнічала царква, працавалі магазін, крама і карчма, рэгулярна праводзіўся 1 кірмаш. Побач з мястэчкам быў засценак Новая Ішкалдзь.
Найноўшы час
Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Ішкалдзь апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Паланэчкаўскай гміне Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства. У гэты час тут было 136 дамоў; каля мястэчка існавала вёска Ішкалдзь (13 дамоў). Станам на 1923 — 136 двароў.
Станам на 1 студзеня 1998 — 138 двароў.
Інфраструктура
У Ішкалдзі працуюць сярэдняя школа, бібліятэка, сельскі клуб.
Малахаўка (Рослаўльскі раён)
Малахаўка (Малаховка) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кірылаўскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 4 жыхары (2007). Размешчана ў паўднёвай частцы вобласці за 11 км на паўночны ўсход ад Рослаўля, за 8 км на поўнач ад аўтадарогі Масква — Варшава («Старая Польская» ці «Варшаўка»). За 9 км на паўночны захад ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Асцёр на лініі Смаленск — Бранск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў жніўні 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Мамантаўскі раён
Мамантаўскі раён (Ма́монтовский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Мамантава, размешчанае за 191 км ад Барнаула.
Геаграфія
Размешчаны ў цэнтральнай частцы края. Рэльеф — узвышаная раўніна, расчлянёная лагчынамі, ярамі. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −18,2 °C, ліпеня +19,2 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў — 367 мм. Плошча — 2305 км².
На тэрыторыі раёна размешчана шмат азёр. Найбуйнейшыя азёры: Малое і Вялікае Астраўное, Горкае, Гусінае, Сырапятава. Працякаюць рэкі: Касмала, Махаіха. Глебы — чарназёмы вышчалачаныя, звычайныя, месцамі лугова-чарназёмныя. На тэрыторыі раёна тры істужачныя бары — Кулундзінскі, Касмалінскі і Барнаульскі. Растуць хвоя, бяроза, асіна, таполя, зёлкава-палынное разнатраўе.
Малыя Кірылы
Малыя Кірылы (Малые Кириллы) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Рослаўльскім раёне. Размешчана ў паўднёвай частцы вобласці на паўночны ўсход ад Рослаўля, на процілеглым беразе ракі Асцёр. Праз вёску праходзіць аўтадарога Сафонава — Рослаўль. Насельніцтва — 1859 жыхароў (2007). Адміністрацыйны цэнтр Кірылаўскага сельскага паселішча.
Эканоміка
Льнозавод, ПМК-24 і ПМК-12, Рослаўльскі лясгас, поўная школа, бібліятэка, дзіцячы сад, дом культуры, фельчарска-акушэрскі пункт, ашчадны банк, аддзяленне сувязі, стадыён, пяць крам.
Заўралаўка
Заўралаўка — сяло ў раёне Біржан сал Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Заўральскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 32 км на поўдзень ад цэнтра горада Сцяпняк. Код КАТА — 114539100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 654 чалавекі (314 мужчын і 340 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 441 чалавекі (212 мужчын і 229 жанчын).
Геральдычны шлем
Шлемы бываюць закрытыя і адкрытыя. На шчыце знаходзіцца пасярэдзіне. Шлем, павернуты направа, сведчыць аб старажытнасці герба альбо рода яго ўладальніка, з XV ст. шлемы сталі рабіць павернутымі да гледача.
Калі на шчыце сустракаюцца два шлемы і болей (але абавязкова парамі), тады іх краты павінны быць павернуты адзін да аднаго. Калі іх тры — сярэдні шлем павернуты проста, а тыя, што па баках, павінны быць павернуты кратамі да яго.
Тэрмін
На думку геральдыста Аляксея Шаланды тэрмін «прылбіца», уведзены А. Цітовым, наўрад ці ён можа задаволіць айчынных геральдыстаў, не зусім удалым ён таксама лічыць тэрмін «шолам». Паводле беларускіх слоўнікаў другой паловы XVI — першай паловы XVII ст., у слова «шлем» было некалькі адпаведнікаў: «прилбица», «мисюрка», «шишак». Апошнім варыянтам, «шишак», карыстаўся ў першай палове XVII ст. аўтар геральдычнага трактата князь Ю. А. Ябланоўскі.
Набольш шырока ў шляхецкай геральдыцы Вялікага Княства Літоўскага выкарыстоўваўся іншы тэрмін — «гелм». Ён паходзіў ад нямецкага слова «helm», якое трапіла спачатку ў Польшчу і замацавалася там у форме «hełm», а пазней перайшло ў беларускую мову.
Віды шлемаў
Адрозніваюць шлемы:
NGC 2737
NGC 2737 (іншыя абазначэнні — UGC 4751, MCG 4-22-5, ZWG 121.9, PGC 25453) — галактыка ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Аглікон
Аглікон (ад αα — не + <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">γλυκός — салодкі), званы часам Генін — частка малекулы высокамалекулярных вугляводаўтрымальных злучэнняў, у якой вугляводы адсутнічаюць.
Агульныя звесткі
Агліконам называюць нявугляводную частку малекул вугляводаўтрымальных палімераў, такіх, напрыклад, як, глікапратэіны, гліказіды ці глікаліпіды.
Як правіла, менавіта аглікон вызначае характар біялагічнай актыўнасці ўсяго палімеру.
У прыродзе агліконы дастаткова распаўсюджаныя. У прыватнасці, яны ўваходзяць у склад такіх злучэнняў, як спірты, карбонавыя кіслоты, фенолы.
Ясатхон (правінцыя)
Ясатхон (тайск. ยโสธร) — правінцыя на паўночным усходзе Тайланда, размешчана на рацэ Чы. Мяжуе з правінцыямі: Мукдахан, Амнатчарэн, Убонратчатхані, Сісакет і Роет. У паўночнай частцы правінцыі шмат раўнін з невысокімі ўзгоркамі. Паўднёвая частка абмываецца ракой Чы, з некалькімі сажалкамі і балотамі. Уся тэрыторыя правінцыі — плато Карат з сярэдняй абсалютнай вышынёй каля 200 м. Глебы Ясатхона сфарміраваны ў Трыясавага перыяду. Правінцыя была ўтворана 1 сакавіка 1972 года, калі аддзялілася ад правінцыі Убонратчатхані.
Indigofera tinctoria
Indigofera tinctoria — расліна сямейства Бабовыя, від роду Indigofera, які паходзіць з Індыі, і культывуецца ў многіх трапічных краінах дзеля атрымання сіняй фарбы.
Хімічны састаў
Лісце змяшчае бясколерны гліказід індзікан. Пад дзеяннем ферментаў ці слабых кіслот гліказід расшчапляецца на глюкозу і аглікон індаксіл, таксама бясколерны, але на паветры ён адразу акісляецца і пераўтвараецца ў індыгацін, які завуць сінім індыга.
Выкарыстанне
Сіняе індыга — надзвычай трывалая фарба для тканін, але ў цяперашні час яна штучна сінтэзуецца. Парашок лісця расліны, змяшаны з хной, дае чорную фарбу для валасоў, званую басма.
Лісце расліны таксама лічыцца лекавым. Ва В'етнаме яго ужываюць для лячэння фурункулаў і розных скурных захворванняў. У Індыі яны ўжываюцца ўнутр пры захворваннях печані.
IC 5351
IC 5351 — галактыка тыпу E-S0 (эліптычная спіральная галактыка) ў сузор'і Рыбы.
Гэты аб'ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Крыстэрс Апар’ёдс
Крыстэрс Апар’ёдс (Kristers Aparjods; нар., Сігулда) — латвійскі саначнік, прызёр чэмпіянату свету і Еўропы. Удзельнік зімовых Алімпійскіх гульняў 2018 года, бронзавы прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 2022 года.
Біяграфія
Пачаў практыкавацца ў спорце з 8 гадоў, з 2013 года пачаў спаборнічаць за зборную Латвіі ў адзіночных санях.
Вызначыўся на розных маладзёжных спаборніцтвах. Заваяваў два залатыя і адзін сярэбраны медаль на юнацкім чэмпіянаце свету (у камандных спаборніцтвах у Лілехамеры 2015 і ў адзіночках у Сігулдзе 2017), два сярэбраныя медалі і бронзавы медаль на маладзёжным чэмпіянаце Еўропы. Ён таксама выйграў золата на юнацкіх Алімпійскіх гульнях у Лілехамеры ў 2016 годзе. Заняў другое месца ў выніковым рэйтынгу маладзёжнага заліку Кубка свету ў сезоне 2015/16.
На высокім прафесійным узроўні дэбютаваў на этапе Кубка свету 27 лістапада 2016 года ў Вінтэрбергу, заняўшы 23-е месца ў адзіночках. Першы подыум для яго адбыўся ў эстафетных спаборніцтвах на этапе 19 лютага 2017 года ў Пхёнчхане. Свае першыя спаборніцтвы ён выйграў 13 студзеня 2019 года ў эстафеце ў Сігулдзе.
Браў удзел у зімовых Алімпійскіх гульнях у Пхёнчхане (2018), дзе заняў 11 месца ў адзіночках і 7 месца ў эстафеце.
На чэмпіянаце Еўропы 2019 года выйграў бронзавы медаль у адзіночках.
Плошча Леніна (Гомель)
Плошча Леніна (Кірмашовая плошча) — цэнтральная плошча горада Гомеля, асноўны архітэктурны ансамбль, фарміруе прасторавую кампазіцыю адміністрацыйна-грамадскага цэнтра горада.
Гісторыя
Плошча створана ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Раней звалася Кірмашовай, была вядома таксама пад назвай Гандаль, бо тут тры разы на тыдзень праходзіў вялікі гандаль. Сяляне прывозілі сюды жыўнасць, сельскагаспадарчыя прадукты, розныя саматужныя вырабы. Ад яе 3 накірунках адыходзілі вуліцы Румянцаўская (цяпер Савецкая), Замкавая (цяпер праспект Леніна) і Фельдмаршальская (цяпер Пралетарская). Дамінантай кампазіцыі быў палац князя Паскевіча, які разам з Петрапаўлаўскім саборам вызначаў сілуэт забудовы цэнтра горада.
У сучасны момант памеры плошчы скарацілася.
Забудова
Палацава-паркавы ансамбль:
Машэка
Машэка — герой беларускага народнага падання, змагар супраць сацыяльнай несправядлівасці, высакародны разбойнік. Паводле падання, каля магілы забітага Машэкі ўзнік Магілёў.
Фальклорны сюжэт пра Машэку творча выкарыстаў у рамантычным стылі Янка Купала ў паэме «Магіла льва». Да вобраза Машэкі звярталіся Еўсцігней Міровіч, Віталь Вольскі (п’есы «Машэка»), Уладзімір Караткевіч (балада «Машэка»). Паводле паэмы Янкі Купалы і п’есы Міровіча Рыгор Пукст напісаў оперу «Машэка».
Узброеныя сілы Таджыкістана
Узброеныя Сілы Рэспублікі Таджыкістан  — дзяржаўная ўзброеная арганізацыя Рэспублікі Таджыкістан, прызначаная для абароны яго суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці ў выпадку агрэсіі, вайны.
Таджыкістан — член Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы.
Навічыхінскі раён
Навічыхінскі раён (Новичи́хинский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — сяло Навічыха, размешчанае за 251 км ад Барнаула.
Геаграфія
Раён размешчаны на паўднёвым захадзе края. Плошча — 3100 км². Рэльеф — раўнінны. Найвышэйшы пункт раёна (314 м над узроўнем мора) знаходзіцца паміж пасёлкамі Мамантава і Краснаярка.
Клімат кантынентальны з кароткім летам і маласнежнымі зімамі з завеямі. Вялікі ўплыў на клімат аказвае размешчаны ў цэнтры раёна Барнаульскі істужачны бор, які зніжае хуткасць вятроў, павялічвае адносную вільготнасць, спрыяе назапашванню снежнага покрыва і паляпшае водны рэжым. Лясная расліннасць прадстаўлена таксама невялікімі асінава-бярозавымі з прымешкай альніку калкамі.
Сярэдняя тэмпература студзеня −18,8 °C, ліпеня +20 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў — 326 мм.
На тэрыторыі раёна размешчана 5 азёр (Горкае, Песьянае, Параскава, Доўгае, Кулічча), найбуйнейшае з іх возера Горкае.
Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу С
Падводныя лодкі тыпу С — серыя з 38 падводных лодак, былі апошнім тыпам бензінавых падводных лодак Каралеўскага флоту і адзначылі сканчэнне развіцця тыпу. Усе трыццаць восем лодак пабудаваныя ў 1905—1910 і прымалі ўдзел у Першай сусветнай вайне. Пасля вайны астатнія лодкі былі зняты з узбраення апроч C4, якая выкарыстоўвалася ў навучальных мэтах да 1922 года. Першыя 18 адзінак (C1 — C18, «група 1») мелі некалькі горшыя хадавыя характарыстыкі ў параўнанні з наступнымі (C19 — C38, «група 2»).
Дом па праспекце Незалежнасці, 18
Дом па праспекце Незалежнасці, 18 — жылы дом у Мінску, размешчаны на рагу праспекта Незалежнасці і Камсамольскай вуліцы. Пабудаваны ў 1948—1952 гг. (архіт. Г. Баданаў). Помнік савецкай грамадзянскай архітэктуры з выкарыстаннем класіцыстычнай спадчыны.
Архітэктура
Цагляны будынак складаецца з 2 крылаў, аб’яднаных заглыбленым адносна «чырвонай лініі» корпусам са скразным арачным праездам. Сярэдні пяціпавярховы аб’ём з мезанінамі, дзе размешчаны майстэрні мастакоў. Кампазіцыя фасадаў двух’ярусная. Ніжні ярус руставаны, верхні члянёны масіўнымі пілястрамі карынфскага ордара і завершаны балюстрадай. Пластыку фасадаў узбагачае чаргаванне франтончыкаў і балконаў. Вуглавы аб’ём дома Г-падобны ў плане. Памяшканні першага паверха заняты магазінамі, кафэ і інш.
У аснове планіроўкі жылых паверхаў тыпавыя секцыі з двух- і трохпакаёвымі кватэрамі (архіт. С. Кавыкоў). Вуглавыя секцыі выкананы паводле індывідуальнага праекта.
Бінамінальная наменклатура
Бінаміна́льная, або біна́рная, або бінаміяльная наменклатура — прыняты ў біялагічнай сістэматыцы спосаб пазначэння відаў пры дапамозе двухслоўнай назвы (бінамена), якая складаецца са спалучэння дзвюх назваў або імёнаў: імя роду і імя віду (паводле тэрміналогіі, прынятай у заалагічнай наменклатуры) ці імя роду і краявіднага эпітэта (паводле батанічнай тэрміналогіі).
Імя роду заўсёды пішацца з вялікай літары, імя віду (краявідны эпітэт) — заўсёды з маленькай (нават калі ўтвараецца ад імя ўласнага). У тэксце бінамен, як правіла, пішацца курсівам. Імя віду (краявідны эпітэт) не варта прыводзіць асобна ад імя роду, паколькі без імя роду яно пазбаўлена сэнсу. У некаторых выпадках дапускаецца скарачэнне імя роду да адной літары або стандартнага скарачэння.
Па традыцыі, якая ўсталявалася ў айчыннай біялогіі, у заалагічнай літаратуры атрымала распаўсюджванне словазлучэнне біномная наменклатура (ад binomial), а ў батанічнай — бінарная, ці бінамінальная наменклатура (ад binominalis).
Пешчыкі
Пешчыкі (Пещики) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кірылаўскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 3 жыхара (2007). Размешчана ў паўднёвай частцы вобласці за 10 км на паўночны ўсход ад Рослаўля, за 7 км на поўнач ад аўтадарогі Масква — Варшава («Старая Польская» ці «Варшаўка»), на беразе ракі Шмалінка. За 9 км на паўночны захад ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Асцёр на лініі Смаленск — Бранск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў жніўні 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Зімовы сад (Гомель)
Зімовы сад — помнік архітэктуры XIX стагоддзя, уваходзіць у склад Гомельскага палацава-паркавага ансамбля.
Гісторыя
Пабудаваны як адзін з карпусоў цукровага завода князя Паскевіча. Пасля пажару ў 1850-я гг. завод спыніў сваю дзейнасць. Створаны з аранжарэі ў 1877 годзе па загаду князя Ф. І. Паскевіча ў будынку аднаго з цэхаў цукровага завода. Узімку аранжарэя князёў Паскевічаў абаграваўся двума рускімі печамі, якія знаходзіліся ў падвале. Знутры сцены Зімовага саду выкладзеныя прыроднымі мінераламі, што дазваляе раслінам, якія лазаюць ствараць жывы зялёны дыван. Падчас Вялікай Айчыннай вайны сад пацярпеў мала.
Архітэктура
Складаецца з некалькіх прамавугольных ў плане аб'ёмаў. Накрыты двухсхільнымі дахамі, сцены атынкаваныя і афарбаваныя. Вуглы будынка акцэнтаваны раскрапаванымі лапаткамі. Гарызантальна фасад падзелены цягай, завершаны карнізам з паяском парэбрыка. Ніжэйшы аб'ём будынка дэкарыраваны контрфорсамі з дэкаратыўнымі завяршэннямі. Лучковыя аконныя праёмы размешчаны ў два ярусы, аздоблены ліштвамі, лучковымі сандрыкамі. На тыльным фасадзе — тры высокія паўцыркульныя аконныя праёмы. Асаблівую выразнасць будынку надае кантрастная афарбоўка элементаў архітэктурнага дэкору.
Калекцыя
У цяперашні час калекцыя саду налічвае 18 відаў субтрапічных раслін: магнолія, пальма хамеропс, эонімус, кававае дрэва, інжыр, лаўр высакародны, язмін гімалайскі, юстыцыя, пітаспорум, лінгуструм шырокалісты, ігліца, аспідістра высокая, ціс ягадны, лімон, плюшч калхідскі, традэсканцыя, папараць, тэтрасцігма, кіпарыс.
Кудукагаш
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 482 чалавекі (230 мужчын і 252 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 378 чалавекі (185 мужчын і 193 жанчыны).
5diez
Біяграфія
Гурт створаны ў Віцебску ў верасні 2001 года. Дэбютны дыск ##### стаў, па версіі RAMP-2005, «Альбомам года».
Восень 2007 года адзначылася новым — трэцім па ліку — альбомам «Один в поле воин». 18-га снежня 2009 года ##### прадставілі свой новы альбом — Пандемия, саўнд-прадзюсарам якога стаў дацкі гукаінжынер Якаб Хансен. Апроч фізічнага выдання (кампакт-дыска), альбом таксама даступны для бясплатнай спампоўкі на афіцыйным сайце гурта.
Чалавек з Гробала
Чалавек з Гробала (Grauballemanden) — адно з найбольш добра захаваных балотных цел. Чалавек быў знойдзены 26 красавіка 1952 года ў тарфяным балоце ў ваколіцах Сількебарга, Данія.
Апісанне
Цела чалавека з Гробала вельмі добра захавалася (на кісцях рук прысутнічаюць пазногці, а на галаве — валасы). Толькі твар крыху дэфармаваны. Мяркуючы па перарэзе ад вуха да вуха на горле, ён быў забіты і кінуты ў балота. Акрамя таго, у яго была зламаная нага, што, па здагадцы навукоўцаў, адбылося ўжо пасля яго гібелі. Чэрап яго быў злёгку дэфармаваны альбо ад ціску, які даваў тарфянік, альбо з-за таго, што на балоце вялася здабыча торфу.
Згодна з вынікамі радыёвуглероднага аналізу, чалавек з Гробала жыў прыкладна ў той жа перыяд, што і чалавек з Толунда, гэта значыць у эпоху жалезнага веку, і памёр каля 290 г. да н. э. У момант смерці яму было каля 30 гадоў, ён быў ростам каля 175 см. Яго адзенне спарахнела. Даследаванне стрававальнага тракту дапамагло вызначыць яго рацыён — пераважна яго складалі зерне і насенне. Былі выяўленыя і дробныя косткі, якія сведчаць аб тым, што незадоўга да смерці ён еў мяса.
Як і ў выпадку знаходак з іншых балот, эксперты разыходзяцца ў меркаваннях, ці быў чалавек з Гробала прынесены ў ахвяру багам або пакараны.
У цяперашні час цела чалавека з Гробала выстаўлена ў музеі дацкага горада Орхус.
Францішак Бартуль
Францішак Бартуль (, Бярозкі Дрысенскага павета Віцебскай губерні, цяпер Краслаўскі край Латвіі. —, Манхасет, штат Нью-Ёрк, ЗША) — беларускі грамадскі дзеяч.
Біяграфія
Скончыў сярэднюю тэхнічную гімназію ў Дзвінску (цяпер Даўгаўпілс).
Падчас Другой сусветнай вайны ў 1940 годзе мабілізаваны ў Чырвоную Армію, трапіў у нямецкі палон і апынуўся ў Шчэціне, быў прызначаны перакладчыкам. Не вярнуўся пасля адпачынку ў Дзвінску. У 1943 годзе скончыў Віленскую беларускую настаўніцкую семінарыю. Вучыўся ў Мінскай афіцэрскай школе БКА (1944).
З ліпеня 1944 года ў эміграцыі. Знаходзіўся ў Кёнігсбергу, дзе працаваў у Камітэце самапомачы. У 1944—1945 годзе вучыўся на філасофскім факультэце Мюнхенскага каталіцкага ўніверсітэта, пазней — на філасофскім факультэце Грыгарыянскага ўніверсітэта ў Рыме. Адтуль перабраўся ў Вялікабрытанію, скончыў Лонданскі інстытут тэхнічнай стаматалогіі са спецыяльнасцю тэхніка-дантыста. З 24 снежня 1946 года быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі, а ў 1949 годзе абраны старшынёй арганізацыі. Пазней выконваў іншыя функцыі ў Галоўнай управе ЗБВБ. Быў сябрам Згуртавання беларускіх камбатантаў з 1949 года, адным са стваральнікаў Беларускага хрысціянскага акадэміцкага аб’яднання «Жыццё» і Беларускага акадэміцкага каталіцкага таварыства «Рунь».
У 1956 годзе з жонкай выехаў у ЗША. Жыў у Нью-Ёрку, дзе меў дантыстычную майстэрню. Актыўны ўдзельнік беларускага жыцця. Уваходзіў у кіраўніцтва БАЗА і яго нью-ёркскага аддзела, быў сябрам рэдкалегіі газеты «Беларус», ад 1982 года старшынёй Рады дырэктараў Фундацыі імя Пётры Крэчэўскага, членам Рады БНР.
Памёр 4 снежня 2005 года ў Манхасеце на Лонг-Айлендзе (штат Нью-Ёрк). Пахаваны на беларускіх могілках Божай Маці Жыровіцкай ў Іст-Брансуіку.
Рускія ў Эстоніі
Рускія (Eesti venelased) — найбуйнейшая нацыянальная меншасць у Эстоніі (24,8 % у 2011 годзе ).
Вынікі даследавання, праведзенага сацыёлагамі ў 2002 годзе, паказалі, што параўнальна высокая забяспечанасць насельніцтва ў Эстоніі адлюстроўвалася на ўсіх баках жыцця рускіх, якія жылі там: на аднаго сямейніка ў пераважнай большасці рускіх (80 %) у Таліне даводзілася больш 10 м², прыкладна траціна рускіх сем’яў у Таліне мелі аўтамашыны (35 %) і камп’ютары (29 %). У цэлым, рускія ў Таліне практычна не адсталі па роўні забяспечанасці ад жыхароў Масквы.
Беспарадкі ў Вамене (2023)
Беспарадкі ў Вамене — падзеі 23 лютага 2023 года ў інданезійскім горадзе, калі натоўп папуасаў, даведаўшыся пра арышт падазраванага ў выкраданні дзяцей, напаў на інданезійскіх сілавікоў. Сутыкненні прывялі да людскіх ахвяр. Гораду нанесена значная матэрыяльная шкода.
Ход падзей
Па словах мясцовага праваабаронцы Тэа Хасегема, бунт успыхнуў пасля непаразумення паміж двума гандлярамі, якія не з’яўляліся папуасамі, і мясцовым папуасам у раёне горада Сінакма. У выніку першых абвінавацілі ў выкраданні непаўналетніх. Лідар мясцовай камуны Гібсан Кагоя адзначыў, што там мела месца непаразуменне: гандляры папрасілі дзіцяці сесці на пікап, які яны выкарыстоўвалі ў якасці кіёска, але яно спалохалася, успрыняўшы гэта як спробу выкрадання, і ўцякло. Тады мясцовыя жыхары схапілі гандляроў і даставілі іх у паліцэйскі ўчастак Вамены.
Пакуль гандляры знаходзіліся пад вартай паліцыі, каля 12:30 па мясцовым часе (05:30 UTC) на вуліцы сабраўся раз’юшаны натоўп папуасаў. Інданезійскія ўлады заявілі, што праз WhatsApp распаўсюдзіліся паведамленні з абвінавачваннямі паліцыі ў абароне выкрадальнікаў дзяцей. Натоўп запатрабаваў ад сілавікоў выдаць падазраваных для публічнага допыту. Напружанасць працягвала нарастаць, і адзін з затрыманых гандляроў быў эвакуяваны на машыне ў іншае месца. Спрабуючы разагнаць людзей, супрацоўнікі службы бяспекі ўжылі і дубінкі. Сілавікі таксама зрабілі некалькі стрэлаў у паветра. Натоўп захваляваўся, і некалькі крам, якія належалі непапуасам, былі падпалены. Затым адбыліся сутыкненні, у выніку чаго некалькі чалавек загінулі. Падчас беспарадкаў было падпалена 15 будынкаў.
Ахвяры
Паводле даных урада, падчас беспарадкаў дзесяць мірных жыхароў былі забіты. З боку сілавікоў пацярпелі 18 паліцыянтаў і салдат. Яны былі паранены стрэламі або кінутымі камянямі. З дзесяці загінуўшых жыхароў сем або восем былі ўдзельнікамі беспарадкаў, забітымі сіламі бяспекі, а астатнія былі асобамі непапуаскага паходжання, забітымі натоўпам. Хасегем паведаміў, што загінулі дзевяць папуасаў, восем з якіх былі расстраляны. Далей ён адзначыў, што большасць забітых папуасаў былі расстраляны ў галаву ці шыю. Зафіксавана не менш за 23 параненых сярод мірных жыхароў і ўдзельнікаў беспарадкаў.
Наступствы
Для забеспячэння бяспекі раёна ўлады разгарнулі 200 дадатковых супрацоўнікаў сілавых і ваенізаваных структур, у тым ліку роту са складу (спецпадраздзялення інданезійскай паліцыі).
На наступны дзень сітуацыя стабілізавалася, паведамленняў аб далейшым гвалце не паступала. Аднак у горадзе былі зачынены школы, а тысячы жыхароў схаваліся ад гвалту ў ваенных і паліцэйскіх штабах або месцах культу.
26 лютага ўлады арыштавалі 13 чалавек, якія падазраваліся ў падбухторванні да беспарадкаў. Праз два дні іх адпусцілі. Міністр-каардынатар па палітычных, юрыдычных пытаннях і пытаннях бяспекі пазней заявіў, што падзеі 23 лютага не маюць нічога агульнага з і былі справакаваны выключна чуткамі аб выкраданні людзей.
Гедзімін
Гедзімін, Гедымін (~1275 — ) — вялікі князь літоўскі (~1316—1341).
У часы Гедзіміна Вялікае Княства Літоўскае зрабілася моцнай усходнееўрапейскай дзяржавай, яго тэрыторыя павялічылася ўдвая. Узмацнілася запазычанне элементаў заходнееўрапейскай культуры, адначасова Гедзімін заклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ. Яго шматлікія нашчадкі ўтварылі дынастыю Гедзімінавічаў.
Імя
Імя Гедзімін — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.
Першая іменная аснова Ged- звязаная з літ. gedauti «жадаць», з якім таксама звязаныя літ. godus «прагны» ды вытворныя ад славянскага *žęd-, ад якога блр. жадаць, рус. жадный «сквапны, прагны» і інш.
У літоўскім іменніку аснова Ged- вызначаецца высокай прадуктыўнасцю, ад яе (разам з аднаасноўнымі імёнамі) утворана больш за 80 антрапонімаў.
Другая аснова Min- звязаная з літ. mintis «думка», minti «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім men- «думаць; разумова ўзрушвацца» ). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў. Гэтая аснова таксама ў імені Міндоўга.
Прадуктыўнымі асновы Ged- і Min- былі і ў старапрускім іменніку, дзе ад іх так жа сама ўтвараліся і адна-, і двухасноўныя імёны.
Імя Гедзімін, такім чынам, мела б значыць «прагнадумны».
У беларускай навуковай літаратуры імя князя ўжываецца ў форме «Гедымін»: «Нарысы гісторыі Беларусі» (Частка 1. Мн., 1994), «Гісторыя Беларусі» (Т. 2. Мн., 2008), у тэкстах гісторыкаў Георгія Галенчанкі, Паўла Лойкі, Генадзя Сагановіча, Аляксандра Краўцэвіча.
Пісьменнік і гісторык Мікола Ермаловіч адзначыў, што ў крыніцах імя існуе ў розных варыянтах, аднак усюды ў іх гук «д» вымаўляецца як мяккі. Варыянт «Гедзімін» ужываў таксама гісторык Вячаслаў Насевіч. Мовазнаўца Вінцук Вячорка звярнуў увагу, што абсалютная бальшыня старых кірылічных напісанняў імя князя — праз -ДИ-, і ў старабеларускай мове гэта абазначала мяккасць зычнага; ён таксама прывёў дадатковыя аргументы на карысць напісання «Гедзімін» і выказаў меркаванне, што варыянт «Гедымін» узнік пад уплывам польскай мовы.
Тым не менш, на помніку вершніку, які ў 2019 годзе паставілі ў Лідзе, вырашана было напісаць «Гедымін».
Паходжанне
У 2-й палове XV стагоддзя існавала і тэндэнцыйная версія, зафіксаваная ў хроніцы Яна Длугаша і ў маскоўскіх крыніцах, паводле якой Гедзімін быў конюхам Віценя, забіў свайго гаспадара і захапіў уладу. Аднак у лісце Гедзіміна да рыжскіх ратманаў ён сам заве Віценя братам, такім чынам верагодна з’яўляецца сынам Будзівіда.
З канца XIX стагоддзя ў гістарыяграфіі доўга было прынята меркаванне, заснаванае на пісьме аднаго з членаў рыжскага магістрата самому Гедзіміну (у якім Віцень названы «братам і папярэднікам» Гедзіміна), што ён быў братам Віценя і сынам вялікага князя літоўскага Будзівіда.
А Витеневъ сынъ Едиманъ Князь Великий. А Едимановы дети …
У канцы XX стагоддзя некаторыя гісторыкі, грунтуючыся на сведчаннях двух сыноў Альгерда, у старажытнарускай паэме «», пра іх паходжанне ад бацькі або цесця Гедзіміна «Скаламенда», і прымаючы пад увагу, што слова «брат» у ВКЛ мела больш шырокае значэнне, чым у наш час, пачалі папулярызаваць альтэрнатыўную версію пра паходжанне Гедзіміна. Па іх гіпотэзе, ён быў сынам ці зяцем Скаламенда.
Жыццё і дзейнасць
Панаванне Гедзіміна пачалося паміж кастрычнікам 1315 года (апошняя згадка Віценя) і чэрвенем 1317. Пачатак панавання Гедзіміна вызначыўся стварэннем у ВКЛ самастойнай Літоўскай праваслаўнай мітраполіі, падпарадкаванай непасрэдна канстанцінопальскаму патрыярху (існавала ў 1317—1330 гадах, цэнтр — Новагародак), і спробай нармалізаваць адносіны з каталіцкім Захадам.
Не пазней за 1320 год Гедзімін заснаваў мураваны замак у Вільні, які стаў яго галоўнай рэзідэнцыяй. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання князь забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і прысніў сон: на гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедзімін спытаў у свайго варажбіта Ліздзейкі, і той растлумачыў, што сэнс сну — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад.
Каля 1321 года Гедзімін пабудаваў у Вільні касцёл манахаў-францысканцаў і аднавіў іх касцёл у Новагародку, пабудаваны яшчэ Віценем і спалены ў выніку нападу крыжакоў.
У 1318 сын Гедзіміна Альгерд ажаніўся з дачкой апошняга віцебскага князя з Рагвалодавічаў, а ў 1320 годзе пачаў княжыць у Віцебску. У 1320 годзе шлюбам дачкі Гедзіміна Марыі з вялікім князем цвярскім быў замацаваны саюз з Вялікім княствам Цвярскім.
У 1322 іншы зяць Гедзіміна і яго намеснік у Гародні Давыд Гарадзенскі быў кароткі час князем Пскова, што прывяло да выхаду Пскова з-пад кантролю Ноўгарада. Каля 1322 пад уладу ВКЛ перайшлі Берасцейшчына і Падляшша, праўда аб гэтым паведамляюць толькі познія летапісы (ускосна пацвярджаецца пералікам ваявод Галіцка-Валынскага княства 1335 года ў якім няма ваявод з гэтых зямель). У 1323 адбыўся набег літоўскага войска на наўгародскую воласць Вялікія Лукі. Пад непасрэдную ўладу Гедзіміна адышлі ў 1320-я гады і  на поўначы Смаленскай зямлі. Актыўная палітыка Гедзіміна на Русі выклікала канфлікт з Залатой Ардой. Падчас візіту папскіх легатаў ён быў вельмі занепакоены ардынскімі справамі, а ў 1325 годзе адбылася татарская ваенная выправа на ВКЛ.
У маі 1323 Гедзімін праз Рыгу звярнуўся з шэрагам лістоў да рымскай курыі, Ганзы, саксонскіх рэзідэнцый францысканскага і дамініканскага ордэнаў. У гэтых лістах Гедзімін, тытулаваны як «кароль Літвы і Русі, уладар і князь Земгаліі», выказваў намер прыняць каталіцтва, запрашаў у ВКЛ манахаў і майстроў розных спецыяльнасцей, гарантаваў ім розныя прывілеі. 20 кастрычніка 1323 года Гедзімін заключыў мір з рыжскім архібіскупам і магістратам Рыгі (так званы Дагавор 1323 года). Межы ВКЛ і Лівонскага ордэна абвяшчаліся адкрытымі для гандлю і вольнага перамяшчэння людзей. Адносіны з Тэўтонскім ордэнам на прускай мяжы засталіся варожымі, у пачатку 1324 адбыўся рад нападаў на Жамойць, у ліпені — аблога войскамі ВКЛ ордэнскага замка. У кастрычніку 1324 рымскі Папа Ян XXII накіраваў сваіх легатаў, упаўнаважаных ахрысціць Гедзіміна. Аднак у апошні момант Гедзімін адмовіўся ад прыняцця каталіцтва, задаволіўшыся мірам з Тэўтонскім ордэнам, заключаным у лістападзе 1324 года з дапамогай легатаў. Адначасова Гедзімін наладзіў добрыя стасункі з Польшчай і ў 1325 годзе выдаў сваю дачку Альдону за Казіміра, сына караля Уладзіслава Лакетка.
Полацкім князем быў брат Гедзіміна Воін, а менскі князь Васіль быў у васальнай залежнасці ад яго. З гэтага відаць, што пачатыя яшчэ пры Войшалку стасункі ВКЛ з Полацкай зямлёй не перапыняліся, а яшчэ больш узмамацніліся. Гэтыя князі ў 1326 годзе рабілі пасольства Гедзіміна ў Ноўгарадзе (Воін узначальваў яго), вынікам якога стала заключэнне міру з Ноўгарадам і аднаўленне міру з Лівоніяй. Сфера ўплыву Гедзіміна на Русі няўхільна пашыралася. З 1327 па 1329 год у Пскове пасля Давыда княжыў цвярскі князь, які абапіраўся на падтрымку Гедзіміна.
У 1326 Гедзімін накіраваў войска ў 1200 вершнікаў на чале з Давыдам Гарадзенскім, якое спустошыла зямлю варожага Польшчы Брандэнбургскага маркграфства. А ў 1328 умяшаўся ў канфлікт паміж рыжскім магістратам і Лівонскім ордэнам, напэўна, спадзеючыся, што гэта прывядзе да ліквідацыі ордэна. Восенню 1329 ён на просьбу рыжанаў спустошыў уладанні ордэна, а вясной 1330 — уладанні рыжскага архібіскупа. Аднак канфлікт скончыўся паражэннем гараджан і заключэннем імі міру з ордэнам (30 сакавіка 1330 года), што прывяло да аднаўлення вайны паміж ВКЛ і крыжакамі. Сумесны напад прускай і лівонскай галін ордэна на Жамойць адбыўся ўжо ў сакавіку 1330 года. У адказ у верасні гэтага ж года Гедзімін паслаў войска на дапамогу польскаму каралю, які напаў на Прусію. У далейшым напады ордэнскіх рыцараў на ВКЛ сталі рэгулярнымі: яны адбываліся ў 1332, 1333 (да Полацка), 1334 (да Полацка), 1339, 1340.
Аднаўленне вайны на захадзе не спыніла рускіх спраў Гедзіміна, хоць і ўскладніла іх. Саюзнік Гедзіміна цвярскі князь Аляксандр у 1329 страціў Пскоў, але ў 1331 у другі раз атрымаў яго пры дапамозе Гедзіміна і заставаўся пскоўскім князем да 1337. У 1331 Гедзімін зрабіў няўдалую спробу правесці на вакантны наўгародскі епіскапскі сталец свайго стаўленіка Арсенія. Пра памер уплыву Гедзіміна на Русі ў гэты час сведчыць тое, што другі кандыдат у епіскапы, якога Гедзімін імкнуўся захапіць, праехаў у Ноўгарад з Валыні толькі вакольным шляхам праз Бранск і Таржок (Гл. таксама: ). Саюзнікамі Гедзіміна ў той час былі смаленскі князь, казельскі князь Аляксандр Мсціславіч — зяць Гедзіміна. У 1331 Гедзімін аддаў сваю дачку Яўфімію за галіцкага князя. У 1333 сын Гедзіміна Нарымонт быў запрошаны князем у Ноўгарад, што было праявай палітычнага саюзу паміж ВКЛ і Ноўгарадам, накіраванага супраць маскоўскага князя Івана Каліты. Аднак Гедзімін у 1333 аддаў дачку Аўгусту за Сямёна Гордага, сына Каліты. У 1335 годзе Нарымонт з’ехаў з Ноўгарада і стаў княжыць у Полацку і, магчыма, Пінску, але захаваў сваіх намеснікаў у радзе наўгародскіх валасцей (у Ладазе,, Карэле і палове Капор’я).
У пазнейшых крыніцах паведамляецца пра заваяванне Гедзімінам, але гэты сюжэт большасць даследчыкаў слушна лічыць міфічным. Кіевам у 1331—1363 гадах валодаў князь, які падпарадкоўваўся татарскаму баскаку. Магчыма, спробы пашырыць уплыў ВКЛ на Кіеў выклікалі новую татарскую ваенную выправу на ВКЛ (1338). У 1340 памёр апошні галіцкі князь Баляслаў-Юрый, што дазволіла ўладкавацца на Валыні малодшаму сыну Гедзіміна Любарту. Канчатковы падзел галіцка-валынскай спадчыны паміж ВКЛ, Ардой і Польшчай адбыўся ўжо пасля смерці Гедзіміна. Ён быў забіты зімой 1341—1342 гадоў, напэўна, пры аблозе ордэнскага замка Баербург, стрэлам з агнястрэльнай зброі. На падставе чэшскай крыніцы існуе версія пра атручэнне Гедзіміна, але не вельмі надзейная.
Ацэнкі
Пры Гедзіміне ВКЛ ператварылася ў адзін з галоўных цэнтраў аб’яднання ўсходнеславянскіх зямель. Ён перанёс сталіцу дзяржавы ў Вільню. Пры тым вядучае месца ў Вялікім Княстве заняла славянская культура, а старабеларуская мова стала тут афіцыйнай. Гедзімін праводзіў мудрую ўнутраную і знешнюю палітыку, супрацьстаяў крыжацкай і татарскай агрэсіі. Пры ім актывізаваліся кантакты з Заходняй Еўропай, адкуль ён запрашаў рамеснікаў і гандляроў. У часы Гедзіміна ВКЛ упершыню ўступіла ў антыгерманскі саюз з Польшчай.
Падчас панавання Гедзіміна ВКЛ стала моцнай усходнееўрапейскай дзяржавай, яго тэрыторыя павялічылася ўдвая. Апрача Вільні, мураваныя замкі былі ўзведзеныя ў Медніках, Лідзе, Крэве, Віцебску. Пачалося запазычанне першых элементаў заходнееўрапейскай культуры. Адначасова Гедзімін заклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ, які развіваўся ў наступныя дзесяцігоддзі.
Гісторык Алег Латышонак падкрэслівае, што Гедзімін не быў беларусам, а быў проста акупантам. Сумненні ў слушнасці такіх ацэнак выказалі іншыя эксперты, напрыклад Алесь Краўцэвіч. Гісторык Альфрэдас Бумблаўскас сказаў, што, уяўляючы сабе, як Жалезны воўк завыў і ўзнікла Вільня, варта мець на ўвазе, што Жалезны воўк выў па-беларуску.
Шлюбы і дзеці
Колькасць шлюбаў Гедзіміна дыскусійная — адзін, што найбольш верагодна, або два ці тры, у якіх нарадзілася сем сыноў, паміж імі яшчэ пры жыцці бацькі былі падзелены ўладанні: