cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генацыд у Руандзе
Планаванне і арганізацыя
У Кігалі на чале генацыду стаяла Прэзідэнцкая Гвардыя — добра падрыхтаваныя элітныя падраздзяленні арміі. Ім дапамагалі Інтэрахамвэ і Імпузамугамбі, якія ўсталявалі шматлікія блокпасты па ўсёй сталіцы. Кожны чалавек, які хацеў прайсці блокпост мусіў паказаць картку нацыянальнай ідэнтыфікацыі, у якой змяшчалася інфармацыя пра прыналежнасць да той ці іншай этнічнай групы; усіх, хто мелі карткі тутсі, забівалі на месцы адразу жа. Міліцыя таксама ініцыявала вобыск у гарадскіх дамах, забіваючы тутсі і забіраючы іх маёмасць. Губернатар Кігалі Тарсіс Рэнзаха граў вядучую ролю ў гэтым, спрыяючы стварэнню новых блокпастоў і патрабуючы ад іх большай эфектыўнаўсці. Таксама Тарсіс Рэнзаха выкарыстоўваў сваё высокае службовае становішча ў правінцыйным урадзе, звальняючы тых дзяржаўных дзеячаў, якія не былі дастаткова актыўныя ў рэалізацыі забойстваў.
У сельскіх раёнах у большасці выпадкаў мясцовыя ўлады былі таксама вінаватыя ў аддачы ланцуга камандаў на ажыццяўленне генацыду. Губернатар кожнай правінцыі, атрымоўваючы загады з Кігалі, праводзіў інструктаж лідараў раёнаў (bourgmestres), якія, у сваю чаргу, даносілі інфармацыю да лідараў сектараў, ячэек і вёсак у сваіх раёнах. Большасць забойстваў у вёсках ажыццявілі звычайныя грамадзянскія асобы па загадзе мясцовых улад. Тутсі і хуту жылі побач у сваіх вёсках, таму сем'і ведалі адна адну вельмі добра, што зрабіла тутсі лёгкай здабычай сваіх суседзяў-хуту. Жэрар Пруньё тлумачыць такі шырокі ўдзел звычайнага насельніцтва ў генацыдзе насаджэннем яму ідэалогіі «дэмакратычнай большасці», у адпаведнасці з якой сцвярджалася, што тутсі з'яўляюцца небяспечнымі ворагамі хуту і што трэба бездакорна выконваць любое патрабаванне ўлад. Таксама Пруньё мяркуе, што меў месца «эфект прымусу», калі вяскоўцы, якія адмаўляліся забіваць тутсі, станавіліся ахвярамі прыніжэнняў і або ўвязваліся ў генацыд, або здзяйснялі самагубства.
Крызісны камітэт прызначыў пераходны ўрад 8 красавіка, выкарыстоўваючы, аднак, умовы Канстытуцыі 1991 г. і ігнаруючы Арушскія пагадненні. Выконваючымі абавязкі Прэзідэнта і Прэм'ер-міністра былі прызначаны адпаведна Тэадор Сіндзікубваба і Жан Камбанда. Нягледзячы на тое, што ўсе палітычныя партыі былі прадстаўлены ва ўрадзе, большасць складалася з прыхільнікаў руху «Моц хуту». Пераходны ўрад прыняў прысягу 9 красавіка, аднак адразу жа пераехаў з Кігалі ў Гітараму, каб пазбегнуць сутыкненняў паміж РПФ і арміяй Руанды ў сталіцы. Крызісны камітэт быў афіцыйна распушчаны, аднак Багасара і старшыя афіцэры фактычна працягвалі кіраваць краінай. Марыянетачны ўрад, які не мог рэальна ўплываць на дзеянні арміі або актывістаў Інтэрахамвэ, сыграў сваю ролю ў мабілізацыі насельніцтва на генацыд, стварыўшы ілюзію легітымізацыі рэжыму. Калі Рамэа Далер наведаў сядзібу ўрада праз тыдзень пасля яго фарміравання, то ўбачыў большасць дзяржаўных дзеячаў за лодарнічаннем і пазней апісаў гэта наступнай фразай: «Яны сартавалі свае планы пасяджэнняў і сустрэч, якія, як яны самі ведалі, ніколі не адбудуцца».
Сродкі і спосабы забойстваў
9 красавіка назіральнікі ААН сталі сведкамі разні дзяцей у польскай царкве ў Гіконда. У той жа дзень 1000 цяжка ўзброеных і добра падрыхтаваных еўрапейскіх салдат прыбылі ў Руанду, каб вывесці грамадзянскі еўрапейскі персанал з краіны. Ніводны з гэтых жаўнераў не застаўся, каб дапамагчы МААНпР. Асвятленне падзей у СМІ пачалося з 9 красавіка, калі газета «Washington Post» паведаміла пра пакаранне смерцю руандыйскіх супрацоўнікаў устаноў па аказанні дапамогі на вачах у іх замежных калег. За 2 дні (9 і 10 красавіка) з Руанды былі эвакуіраваны амбасадар і 250 грамадзян ЗША.
Правінцыя Бутарэ стала выключэннем у распаўсюджванні хваль жорсткасці. Жан-Батыст Хаб'ярымана быў адзіным у краіне тутсі, які займаў пасаду прэфекта (губернатара), а Бутарэ была адзінай правінцыяй, дзе ва ўладзе дамінавала апазіцыйная партыя. Хаб'ярымана здолеў захаваць адносны спакой у правінцыі і супрацьстаяў генацыду, пакуль не быў зрынуты са сваёй пасады экстрэмістам Сільвенам Ндзікуманам. Сустрэўшы супраціў мясцовага насельніцтва і яго нежаданне забіваць суграмадзян, цэнтральны ўрад накіраваў з Кігалі міліцыю на верталёце, якая адразу жа прыступіла да забойстваў тутсі.
Большасць ахвяр была забіта ва ўласных вёсках або гарадах, прычым часта ролю катаў выконвалі іх суседзі. Міліцыя звычайна забівала людзей з дапамогай мачэтэ, калі некаторыя армейскія падраздзяленні выкарыстоўвалі вінтоўкі. Банды хуту шукалі сваіх ахвяр у цэрквах і школах, дзе апошнія хаваліся, і чынілі разню. Мясцовыя ўлады і радыё (якое спансіравалася ўрадам) падбухторвалі звычайных грамадзян забіваць сваіх суседзяў, а тых, хто адмаўляўся, часта забівалі саміх. Пачаў дзейнічаць наступны прынцып: «Або вы прымаеце ўдзел у разні, або самі будзеце зарэзаныя».
Адно з такіх масавых забойстваў адбылося ў Ньярубуе. 12 красавіка больш за 1500 тутсі схаваліся ў каталіцкай царкве ў Ньянге, што ў камуне Ківуму. Мясцовыя атрады Інтэрахамвэ па атрыманні згоды ад улад выкарысталі бульдозеры, каб знесці царкоўны будынак. Міліцыя выкарыстоўвала мачэтэ і вінтоўкі, каб забіць кожнага чалавека, які спрабаваў збегчы. Мясцовы святар Атанас Серомба пазней быў прызнаны вінаватым у генацыдзе і злачынствах супраць чалавецтва і прысуджаны на пажыццёвае зняволенне за сваю ролю ў зносе царквы. У іншым выпадку тысячы людзей схаваліся ў Афіцыйнай Тэхнічнай Школе (École Technique Officielle) у Кігалі, дзе знаходзіліся бельгійскія салдаты МААНпР. 11 красавіка бельгійцы былі выведзены з будынка і Узброеныя сілы Руанды разам з міліцыяй забілі ўсіх тутсі.
Некаторыя людзі актыўна спрабавалі спыніць генацыд або, прынамсі, схаваць безабаронных тутсі. Сярод іх былі Рамэа Далер (канадскі генерал-лейтэнант з шэрагаў МААНпР), Піэрантоніа Коста (італьянскі дыпламат, які ўратаваў многіх ад смерці), Антонія Лакатэлі (італьянскі валанцёр, якая спрабавала ўратаваць 300 або 400 тутсі, заклікаючы лідараў міжнароднай супольнасці да ўмяшання, і пазней была забіта Інтэрахамвэ), Жаклін Мукансанера (жанчына-хуту, якая ўратавала тутсі падчас генацыду), Поль Русесабаджына (фільм «Гатэль „Руанда“» апісвае яго гісторыю), Карл Уілкенс (адзіны амерыканец, які вырашыў застацца ў Руандзе падчас генацыду), Андрэ Сібамана (святар і журналіст, які ўратаваў многіх; па нацыянальнасці ён быў хуту) і капітан Мбае Дзіань (афіцэр арміі Сенегала, які служыў у шэрагах МААНпР і ўратаваў многіх, перш чым быў забіты).
Сексуальныя злачынствы
Згвалтаванні выкарыстоўваліся як звычайны інструмент дзейнасці Інтэрахамвэ, мэтай якіх было цалкам знішчыць папуляцыю тутсі. У шырокім распаўсюджванні згвалтаванняў таксама была віна прапаганды хуту, якая апісвала жанчын-тутсі як «сексуальна прывабную „пятую калону“, якая знаходзіцца ў саюзе з ворагамі хуту». Выключная жорсткасць падчас здзяйснення сексуальнага гвалту, як і ўдзел жанчын-хуту ў атаках, сведчаць пра тое, што прапаганда закранула глыбінныя гендарныя пачуцці хуту, мабілізаваўшы на генацыд як мужчын, гэтак і жанчын. Салдаты Арміі Вызвалення Руанды і Сіл Абароны Руанды, уключаючы Прэзідэнцкую Гвардыю, а таксама грамадзянскія асобы гвалтавалі пераважна жанчын-тутсі. Нягледзячы на тое, што найчасцей ахвярамі сексуальных злачынстваў станавіліся тутсі, умераныя хуту жаночага полу таксама цярпелі ад гэтага.
Мэтай гвалту з'яўляліся і жанчыны, мужамі якіх былі прадстаўнікі не іх этнічнай групы. Спецыяльны дакладчык ААН па Руандзе ў 1996 г. паведаміў наступнае: «''Згвалтаванні былі правілам, а іх адсутнасць — выключэннем. Яны былі сістэматычнымі і выкарыстоўваліся ў якасці зброі''». Шляхам ужывання сілы і запужвання генацыднікі дамагліся таго, што людзі не ўмешваліся, калі побач гвалтавалі жанчын. Марыя Луіза Ніёбухунджыра ў сваіх паказаннях сцвярджала, што падчас таго, як яе згвалтавалі 5 разоў за 1 дзень, побач знаходзіліся і моўчкі назіралі за гэтым мясцовыя жыхары, мужчыны-хуту і нават некаторыя армейскія генералы. Яна таксама распавяла, што, нават калі гвалтаўнікі аддалі яе пад догляд жанчынам, яна не толькі не атрымала ні спачування, ні дапамогі, але яшчэ і была вымушана па іх загадах апрацоўваць зямлю паміж згвалтаваннямі.
Многія з тых, хто выжылі, былі заражаны ВІЧ, які быў перададзены ім гвалтаўнікамі. Варта адзначыць, што генацыднікі спецыяльна рэкрутавалі ВІЧ-інфіцыраваных мужчын: падчас канфлікту экстрэмісты хуту выпусцілі з бальніц сотні пацыентаў, хворых на СНІД, і сфарміравалі з іх «дружыны для згвалтаванняў». Мэтай гэтага было інфіцыраваць як мага больш тутсі, знішчыць іх рэпрадуктыўны апарат і прынесці ім «павольную і няўмольную смерць». Калецтва палавых органаў таксама мела месца пасля згвалтаванняў і ўключала ў сябе такія рэчы, як пашкоджанне похвы з дапамогай мачэтэ, нажоў, завостраных палак, кіпеню і кіслаты. Мужчыны рэдка станавіліся ахвярамі згвалтаванняў, аднак выпадкі палавога калецтва былі распаўсюджаны, найчасцей у форме адразання геніталій, якія потым публічна дэманстраваліся ў якасці трафеяў. Усё гэта мела мэтай зрабіць немагчымым нараджэнне новых пакаленняў тутсі.
Колькасць загінуўшых
Праз хуткасць і хаатычнасць генацыду дагэтуль няма кансэнсусу наконт колькасці людзей, забітых у перыяд паміж 6 красавіка і сярэдзінай ліпеня. Гэтак жа, як і ў выпадку генацыдаў, якія ажыццяўлялі нацысты Трэцяга рэйха і Чырвоныя кхмеры ў Камбоджы, арганізатары не запісвалі колькасць знішчаных людзей. Урад РПФ сцвярджае, што былі забіты 1 071 000 чалавек, з якіх 10 % былі хуту па этнічнай прыналежнасці. Журналіст Філіп Гурвіч згаджаецца з лічбай загінуўшых каля 1 млн, у той жа час ААН ацэньвае колькасць ахвяр у 800 000. Алекс дэ Вааль і Ракія Амар з «Афрыканскіх правоў» ацэньваюць колькасць памерлых лічбай каля 750 000, калі Элісан Дэс Форджэс з «Human Rights Watch» кажа пра «прынамсі 500 000». Джэймс Сміт з «Aegis Trust» піша: «Што важна помніць, дык гэта тое, што меў месца генацыд, мэтай якога была ліквідацыя ўсіх тутсі — мужчын, жанчын і дзяцей — і знішчэнне любой памяці пра іх існаванне».
Да пачатку генацыду ў Руандзе жылі 7,3 млн чалавек наступных этнічных груп: 84 % хуту, 15 % тутсі і 1 % тва. Па афіцыйных дадзеных урада Руанды за 100 дзён ахвярамі генацыду сталі 1 174 000 чалавек (больш за 10 000 забіваліся кожны дзень, 400 — кожную гадзіну, 7 — кожную хвіліну). У жывых засталіся толькі каля 300 000 прадстаўнікоў тутсі. Тысячы ўдоў, многія з якіх былі ахвярамі згвалтаванняў, зараз ВІЧ-пазітыўныя. Засталіся каля 400 000 сірот, з якіх каля 85 000 былі вымушаны стаць кіраўнікамі таго, што засталося ад іх сем'яў.
Ваенная кампанія і перамога Руандыйскага Патрыятычнага Фронту
7 красавіка, калі стала вядома пра пачатак генацыду, камандуючы РПФ Поль Кагамэ папярэдзіў крызісны камітэт і МААНпР, што ён адновіць грамадзянскую вайну, калі забойствы не спыняцца. На наступны дзень сілы ўрада Руанды атакавалі будынак парламента з некалькіх кірункаў, аднак войскі РПФ здолелі паспяхова адбіць напад. Пасля гэтага ўжо РПФ пачаў атаку з поўначы краіны па трох франтах, каб як мага хутчэй злучыцца з ізаляванай групай салдат у Кігалі. Кагамэ адмовіўся весці перамовы з пераходным урадам, бо быў упэўнены, што апошні з'яўляецца ўсяго толькі марыянеткай Багасары і не збіраецца спыняць генацыд. За наступныя некалькі дзён РПФ удалося прайсці адносна глыбока на поўдзень, захапіўшы Габіра і вялікія вясковыя раёны на поўнач і ўсход ад Кігалі. Яны пазбягалі прамой атакі Кігалі або Б'юмбы, але стараліся акружыць гэтыя гарады, каб перакрыць іх забеспячэнне. РПФ таксама дазволіў уцекачам-тутсі з Уганды сяліцца за лініяй фронту на тэрыторыях пад кантролем РПФ.
На працягу красавіка былі некалькі спроб МААНпР дамагчыся спынення агню, але Кагамэ кожны раз абвяшчаў, што РПФ не спыніць барацьбу, пакуль не спыняцца забойствы. У канцы красавіка РПФ кантраляваў усю зону мяжы з Танзаніяй і пачаў рухацца на захад ад Кібунга (на поўдзень ад Кігалі). Ён сустрэў невялікі супраціў, але ўжо 16 мая кантраляваў дарогу паміж Кігалі і Гітарамай — часовым домам пераходнага ўрада. К 13 чэрвеня РПФ пасля няўдалай спробы сіл урада Руанды разблакіраваць дарогу заняў ужо Гітараму непасрэдна. У выніку гэтага пераходны ўрад быў вымушані пераехаць у горад Гісеньі (знаходзіцца на паўночным захадзе непасрэдна на мяжы з Заірам). Паралельна з кіраваннем арміяй Кагамэ набіраў туды новых рэкрутаў з мэтай яе ўзмацнення: рэкруты пераважна паходзілі ці з выжыўшых у генацыдзе мясцовых тутсі, ці з уцекачоў з Бурундзі. Зрэшты, варта адзначыць, што ўзровень іх падрыхтоўкі быў не найлепшы.
Дзень Вызвалення Руанды адзначаецца ў гонар вышэй апісаных падзей 4 ліпеня і з'яўляецца дзяржаўным святам.
МААНпР і ААН
Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе (МААНпР) знаходзілася ў Руандзе з кастрычніка 1993 г. з мандатам назіраць рэалізацыю Арушскіх пагадненняў. Камандуючы МААНпР Рамэа Далер даведаўся пра рух «моц хуту» адносна рана: у студзені 1994 г. інфарматар з урада вывеў Далера на групу, якая імкліва ўзбройвала міліцыю і планавала масавыя вынішчэнні тутсі. МААНпР нават знайшла іх склад узбраення. Далер накіраваў прамое паведамленне ў Дэпартамент аперацый па падтрыманні міру (ДАпПМ) ААН у Нью-Ёрк, у якім папрасіў дазвол на правядзенне рэйдаў па знойдзеных складах зброі, аднак ААН адмовіла Далеру ў яго просьбе і папракнула яго тым, што ён хоча пашырыць паўнамоцтвы свайго мандата. Варта адзначыць, што Далер таксама паведаміў ДАпПМ інфармацыю пра падрыхтоўку генацыду: «''Пакуль МААНпР знаходзіцца тут па мандаце, яму [інфарматару] загадалі зарэгістраваць усіх тутсі ў Кігалі. Ён падазравае, што гэта спіс на ліквідацыю. Ён прывёў прыклад, што за 20 хвілін яго персанал можа забіць да 1000 тутсі''». Далер не змог атрымаць вялікай падтрымкі і ад адміністрацыйнага кіраўніка МААНпР Жака-Ражэ Бу-Бу, які, дарэчы, абвінавачваўся РПФ у падтрымцы Прэзідэнта Хаб'ярыманы і эліты хуту. МААНпР мела вельмі абмежаваныя рэсурсы, і яе спробы ўсталяваць пераходны ўрад былі скасаваныя Прэзідэнтам Хаб'ярыманам і прыхільнікамі жорсткай лініі ў пачатку 1994 г. К красавіку Савет Бяспекі стаў пагражаць МААНпР скасаваннем яе мандата ў выпадку адсутнасці прагрэсу.
Пасля смерці Хаб'ярыманы і пачатку генацыду генерал Далер паўторна паспрабаваў наладзіць дыялог паміж крызісным камітэтам і РПФ з мэтай аднаўлення міру. Ноччу 6 красавіка ён накіраваў сілам урада спачуванні з прычыны смерці Хаб'ярыманы і заклікаў іх спыніць забойствы. Далер таксама прасіў Кагамэ не аднаўляць грамадзянскую вайну, каб пазбегнуць эскалацыі жорсткасці і даць магчымасць МААНпР спыніць забойствы. Але ніводны з бакоў не быў зацікаўлены ў спыненні агню. Частка VI мандата МААНпР рабіла яе бяссільнай ва ўжыванні ваеннай сілы, акрамя таго, многія руандыйскія супрацоўнікі МААНпР былі забіты ў першыя дні генацыду, што яшчэ мацней абмежавала магчымасці місіі. Такім чынам МААНпР стала выконваць ролю выключна старонняга назіральніка, а Далер потым адзначыў яе «правал». Найбольш значным дасягненнем МААНпР было прадастаўленне сховішча тысячам тутсі і ўмераным хуту ў яе штабе на стадыёне «Амахора» і на іншых аб'ектах пад кантролем ААН, што дазволіла людзям перажыць генацыд. МААНпР таксама прымала ўдзел у эвакуацыі замежных грамадзян, што прывяло і да трагедыі: група бельгійскіх салдат, якая ахоўвала 2000 руандыйцаў у Афіцыйнай Тэхнічнай Школе, атрымала загад пакінуць сваю дыслакацыю, каб дапамагчы з эвакуацыяй. Пасля таго, як бельгійцы пакінулі будынак, міліцыя хуту ўвайшла і выразала ўсіх унутры.
Іосіф Іосіфавіч Клімовіч
Іосіф Іосіфавіч Клімовіч (нар. , в. Карытніца, Лідскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі ўрач-хірург. Доктар медыцынскіх навук (2001), прафесар (2007). Член Міжнароднай акадэміі наасферы (2001), Беларускага навуковага таварыства хірургаў (1977).
Генацыд у Руандзе
МААНпР і ААН
12 красавіка ўрад Бельгіі, які меў адну з найвялікшых ваенных груп у складзе МААНпР і страціў 10 салдат падчас абароны Прэм'ер-міністра Увілінгійіманы, абвясціў пра адвод сваіх людзей. Бельгія таксама паспрабавала пралабіраваць у ААН ідэю аб адводзе ўсёй місіі МААНпР. У адказ на гэта Далер запратэставаў, сцвярджаючы, што, наадварот, сілы МААНпР мусяць быць узмоцнены і павінен быць выдадзены новы мандат, каб абараніць тысячы людзей, якіх выратавала МААНпР. Савет Бяспекі ААН, аднак, адмовіў Далеру ў гэтай просьбе, паставіўшы наступны ўльтыматум: або к пачатку мая будзе дасягнутае спыненне агню, або МААНпР будзе адведзеная. Журналіст Філіп Гурвіч адзначае, што гэта, магчыма, было звязана са стратамі падчас нядаўняй місіі ААН у Самалі, таму мэтай ААН было «выбрацца з Руанды» і «пакінуць яе сам-насам са сваім лёсам». Рашучую ролю ва ўратаванні многіх людзей сыграла Новая Зеландыя, якая ў той час старшынствавала ў Савеце Бяспекі і была адзінай краінай, якая прагаласавала за ўзмацненне прысутнасці ААН у Руандзе, а ў канцы красавіка ёй удалося ўгаварыць Савет адкласці адвод МААНпР, нягледзячы на пратэсты ЗША і Вялікабрытаніі супраць гэтага. У сярэдзіне мая ААН канчаткова прызнала, што «акты генацыду маглі мець месца», і згадзілася на ўзмацненне місіі ў Руандзе пад назвай «МААНпР 2». Зрэшты, новыя салдаты пачалі прыбываць толькі ў чэрвені, таму да канца генацыду ў ліпені іх роля пераважна заключалася ў падтрыманні бяспекі і стабільнасці на занятых РПФ тэрыторыях. МААНпР пакінула Руанду ў 1996 г. пасля згоды на адвод ад урада на чале з РПФ.
Францыя і аперацыя «Біруза»
Падчас кіравання Прэзідэнта Хаб'ярыманы Францыя наладзіла з ім вельмі шчыльныя адносіны ў межах палітыкі Франсафрыкі. Калі РПФ распачаў Руандыйскую Грамадзянскую Вайну ў 1990 г., Хаб'ярымана адразу жа атрымаў ваенную дапамогу ад Прэзідэнта Францыі Франсуа Мітэрана, які разглядаў РПФ як «аплот Англафоніі» і негатыўна ставіўся да ідэй Прэзідэнта Уганды аб стварэнні англамоўнага «Тутсілэнда», бо баяўся змяншэння французскага ўплыву ў рэгіёне за кошт павелічэння англійскага. Францыя адправіла 600 дэсантнікаў у Руанду, якія эфектыўна дапамаглі ўраду стрымаць уварванне РПФ і нават адбіць тэрыторыі, кантроль над якімі РПФ усталяваў у першыя дні вайны. Францыя не выводзіла гэтыя войскі на працягу ўсёй грамадзянскай вайны.
Іосіф Іосіфавіч Клімовіч
Біяграфія
Скончыў Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1969). Працаваў у бальніцы станцыі Асіповічы Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі (1969—1971), бальніцы станцыі Ліда Гродзенскага аддзялення Беларускай чыгункі (1971—1973), Лідскай цэнтральнай раённай бальніцы (1975—1977), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (1973—1975 і з 1977, медыка-псіхалагічны факультэт, 2-я кафедра хірургічных хвароб, прафесар).
Генацыд у Руандзе
Францыя і аперацыя «Біруза»
На працягу першых дзён генацыду Францыя распачала ваенную аперацыю «Амарыліс», у якой прынялі ўдзел 190 дэсантнікаў, якім дапамагала армія Бельгіі і МААНпР: мэтай аперацыі было вывядзенне замежных грамадзян з Руанды. Пазней Жэрар Пруньё ахарактарызаваў гэту аперацыю як «ганьбу», бо французы і бельгійцы не дазвалялі любым тутсі суправаджаць іх: тыя нямногія тутсі, якім удалося схавацца ў ваенных эвакуацыйных грузавіках, былі выкінуты з іх на кантрольна-прапускны пунктах урада Руанды і адразу жа забіты пры поўным бяздзеянні еўрапейскіх салдат. Французы таксама раздзялялі змешаныя сем'і, забіраючы замежных грамадзян і пакідаючы руандыйцаў на смерць. У той жа час французы выратавалі некалькі высокіх членаў урада Хаб'ярыманы, уключаючы яго жонку Агату. Неаднаразова адбываліся выпадкі, калі французскія войскі выкарыстоўвалі транспартныя сродкі МААНпР без дазволу генерала Далера. Французскія дыпламаты пакінулі амбасаду ў Кігалі адразу жа пасля таго, як знішчылі сотні дакументаў, у якіх змяшчаліся дэталі ўзаемаадносін са старым рэжымам.
У канцы чэрвеня 1994 г. Францыя распачала аперацыю «Біруза» — місію па мандаце ААН для абароны перамешчаных асоб, уцекачоў і грамадзянскіх асоб у небяспецы. Французы пачалі наступленне са сваіх баз у Заіры ў гарадах Гома і Букаву і ўвайшлі ў Паўднёва-Заходнюю Руанду, усталяваўшы там зону «Біруза», якая змяшчалася ў трохвугольніку Ч'янгугу — Кібуе — Гікангора і займала каля 20 % усёй краіны. Міжнароднае Радыё Францыі сцвярджае, што «Біруза» выратавала каля 15 000 чалавек, але той факт, што аперацыя пачалася ў самым канцы генацыду, калі РПФ ужо заняў большую частку краіны, паўплываў на тое, што аперацыя «Біруза» пачала ўспрымацца многімі руандыйцамі як місія па абароне хуту (у тым ліку і ўдзельнікаў генацыду) ад РПФ. Французы не змянілі варожай пазіцыі ў дачыненні РПФ, таму іх прысутнасць значна спыніла прасоўванне Руандыйскага Патрыятычнага Фронту ў Паўднёва-Заходняй Руандзе.
Улічваючы ўсё вышэй апісанае, заканамерным з'яўляецца тое, што Францыя стала адрасатам шматлікіх пытанняў наконт яе ўплыву на падзеі ў Руандзе. У 1998 г. пад ціскам газеты «Le Figaro» і былога прэзідэнта грамадскай арганізацыі «Survie», французскі ўрад распачаў Французскую Парламенцкую Камісію па Руандзе. Справаздача камісіі абвінаваціла Францыю ў такіх памылках, як «ваеннае супрацоўніцтва на фоне этнічных сутыкненняў, разні і жорсткасці», але прыйшла да высновы, што Францыя не нясе прамой адказнасці за генацыд непасрэдна. У 2006 г., пасля таго як французскі суддзя абвінаваціў РПФ у забойстве Прэзідэнта Хаб'ярыманы і Руанда разарвала адносіны з Францыяй, Руанда пачала сваё ўласнае даследаванне наконт французскага ўплыву на генацыд. Па выніках даследавання ў 2008 г. была апублікавана справаздача, якая абвінаваціла французскі ўрад у тым, што ён ведаў пра падрыхтоўку да генацыду і нават дапамагаў трэніраваць хуту ў шэрагах міліцыі: у спіс абвінавачваных трапілі 33 французскія ваенныя і палітыкі найвышэйшых узроўняў, уключаючы колішняга Прэзідэнта Франсуа Мітэрана, яго Прэм'ер-міністра Эдуара Баладзюра і Міністра замежных спраў Алена Жупэ. Адносіны паміж краінамі былі адноўлены ў канцы 2009 г. , але, па стане на 2014 г., Прэзідэнт Кагамэ працягваў абвінавачваць Францыю ў «прамой ролі ў падрыхтоўцы генацыду».
Іосіф Іосіфавіч Клімовіч
Біяграфія
Навуковыя інтарэсы; хірургія брушной і грудной поласцей, сасудаў.
Генацыд у Руандзе
Злучаныя Штаты Амерыкі
Да вайны ўрад ЗША падтрымліваў інтарэсы тутсі, што выклікала ў хуту абурэнні, бо яны ўспрымалі гэта як патэнцыяльную падтрымку апазіцыі. Поль Кагамэ — афіцэр-тутсі ў выгнанні ва Угандзе, які з'яўляўся адным з заснавальнікаў Руандыйскага Патрыятычнага Фронту (РПФ) у 1986 г. і знаходзіўся ў адкрытым канфлікце з тагачасным урадам Руанды — быў запрошаны на ваенныя трэніроўкі ў Форт Лівенворт (штат Канзас), дзе знаходзілася адна з устаноў ваеннай адукацыі ЗША. У кастрычніку 1990 г., калі Кагамэ быў у Канзасе, РПФ распачаў уварванне ў Руанду. Праз два дні пасля ўварвання блізкі сябар Кагамэ і сузаснавальнік РПФ Фрэд Рвіг'ема быў забіты, пасля чаго ЗША арганізавалі вяртанне Кагамэ ва Уганду, каб апошні ўзначаліў ваеннае камандаванне РПФ. Артыкул у газеце «Washington Post» ад 16 жніўня 1997 г., напісаны кіраўніком яе паўднёва-афрыканскага бюро Лінам Дзюкам, змяшчаў інфармацыю аб тым, што спецназ ЗША праводзіў падрыхтоўку байцоў РПФ.
Іосіф Іосіфавіч Клімовіч
Узнагароды
Медаль «За асваенне цалінных зямель» (1966).
Генацыд у Руандзе
Злучаныя Штаты Амерыкі
У студзені 1994 г. член Савета Нацыянальнай Бяспекі ЗША Рычард Алан Кларк распрацаваў фармальную міратворчую дактрыну ЗША пад назвай «Presidential Decision Directive 25» (PDD-25).
Афіцыйна войскаў ЗША не было ў Руандзе на момант пачатку генацыду. Архіў Нацыянальнай Бяспекі (грамадская ініцыятыва ў ЗША) у сваёй справаздачы вылучыла 5 спосабаў, якімі ўрад ЗША паўплываў на запавольванне сусветнай рэакцыі на генацыд: Паводле дадзеных разведкі, Прэзідэнт Клінтан і яго кабінет ведалі яшчэ да пачатку разні, што «канчатковае вырашэнне пытання па ліквідацыі ўсіх тутсі» планавалася.
Страх ад магчымага паўтарэння падзей у Самалі шмат у чым вызначаў палітыку ЗША. Некаторыя наўпрост звязваюць бітву за Магадыша з тым, што ЗША перасталі ўмешвацца ў пазнейшыя канфлікты на кантыненце, як і не ўмяшаліся ў генацыд у Руандзе ў 1994 г. Пасля згаданай вышэй бітвы целы некалькіх амерыканскіх ахвяр канфлікту былі працягнуты па вуліцах Магадыша мясцовым натоўпам і членамі Самалійскага Нацыянальнага Альянсу. Па словах былога намесніка спецпрадстаўніка ЗША па Самалі Уолтэра Кларка, «прывід Самалі працягвае пужаць палітыкаў ЗША; наша недастатковае ўмяшанне ў падзеі ў Руандзе было абумоўлена тым, што мы баяліся паўтарэння чагосьці, што нагадвала бы падзеі ў Самалі». Прэзідэнт Клінтан выказваўся пра адсутнасць інтэрвенцыі ЗША ў Руанду як пра адну з найбольшых няўдач у знешняй палітыцы ЗША ўвогуле: «''Я не думаю, што мы змаглі бы спыніць генацыд, але адназначна мы бы дамагліся змяншэння яго маштабаў. Я вельмі шкадую пра наша бяздзеянне''». 80 % дыскусій у Вашынгтоне былі наконт эвакуацыі амерыканскіх грамадзян.
Ватыкан
Каталіцкая Царква сцвярджае, што генацыд меў месца, але тыя, хто прымаў у ім удзел, нават калі былі веруючымі, парушалі галоўныя запаветы Царквы. Нягледзячы на тое, што рэлігійны фактар не быў значным у генацыдзе, у сваім дакладзе за 1999 г. «Human Rights Watch» абвінаваціла некаторых рэлігійных дзеячаў Руанды, уключаючы прадстаўнікоў Каталіцкай Царквы, Англіканскай Царквы (і іншых пратэстанцкіх дэнамінацый), у тым, што апошнія не рабіла прамога публічнага асуджэння генацыду; зрэшты, гэтыя абвінавачванні абвяргаюцца прадстаўнікамі згаданых рэлігійных арганізацый. Некаторыя рэлігійныя іерархі нават прыцягваліся да адказнасці за свой магчымы ўдзел у трагічных падзеях : напрыклад, каталіцкі біскуп Агюстэн Місага быў абвінавачаны ў карупцыі і ўдзел у генацыдзе, але ўсе абвінавачванні былі з яго зняты ў 2000 г. Аднак многія іншыя прадстаўнікі каталіцкага і пратэстанцкага кліру аддалі сваё жыццё, абараняючы тутсі ад смерці. Асобныя духоўныя асобы прамым чынам удзельнічалі ў разні: у 2006 г. айцец Атанас Серомба (Каталіцкая Царква) быў прысуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі Міжнародным Крымінальным Трыбуналам па Руандзе за яго ролю ў забойстве 2000 тутсі. Серомба завёў і замкнуў тутсі ў царкве, дзе тыя хацелі знайсці паратунак. Пасля гэтага айцец Атанас падтрымаў міліцыю хуту ў ідэі разбурыць бульдозерамі будынак і забіць усіх, хто знаходзіўся ўнутры.
Наступствы
У справаздачы, якая была апублікавана ў выніку ўцечкі інфармацыі з ААН, паведамляецца пра магчымы генацыд, які здзяйсняўся войскамі Сіл Абароны Руанды (складаліся пераважна з былых байцоў РПФ) на тэрыторыі Заіра ў дачыненні да хуту. Справаздача абвінавачвае Сілы Абароны Руанды і саюзных ім кангалезскіх паўстанцаў у забойстве дзясяткаў тысяч этнічных хуту (мужчын, жанчын і дзяцей) — як уцекачоў з Руанды, гэтак і мясцовых жыхароў. Адзначаецца, што забойствы ажыццяўляліся ў выглядзе сістэматычных атак у перыяд з 1996 г. па 1997 г. Урад Руанды адмаўляе гэтыя абвінавачванні.
Пасля перамогі РПФ сілы МААНпР былі ўзмоцнены (і сталі называцца МААНпР 2) і заставаліся ў Руандзе да 8 сакавіка 1996 г.
Прысутнасць 2 млн уцекачоў ва Усходнім Заіры сыграла значную ролю ў дэстабілізацыі гэтай краіны (і так ужо аслабелай), бо Прэзідэнт Мабуту Сесэ Секо фактычна не перашкаджаў экстрэмістам (якіх было шмат сярод уцекачоў) працягваць здзяйсняць злачынствы. Мэтай Мабуту было стварыць для ўцекачоў настолькі жорсткія ўмовы, каб тыя пакінулі Заір. Зрэшты, гэта палітыка прывяла да непажаданага Прэзідэнтам эфекту: у кастрычніку 1996 г. разгарэлася паўстанне баньямуленгэ (кангалезскіх тутсі) ва Усходнім Заіры. Паўстанне падтрымлівалася Руандай палітычна і ваенна і фактычна стала пачаткам Першай Кангалезскай вайны, што прывяло да вяртання больш чым 600 000 хуту назад у Руанду за апошнія два тыдні лістапада. Масіўная рэпатрыяцыя руандыйскіх уцекачоў адбылася таксама ў канцы снежня: яшчэ 500 000 чалавек вярнуліся ў Руанду пасля адмовы ўрада Танзаніі ў іх прыняцці. Разнастайныя арганізацыі, якія пераймалі ідэалогію міліцыі хуту, дзейнічалі на ўсходзе ДРК да 22 мая 2009 г.
Мабуту быў зрынуты ў маі 1997 г., а Ларан Кабіла, новы лідар Заіра, перайменаваў краіну ў Дэмакратычную Рэспубліку Конга. Зрэшты, саюзныя адносіны Кабілы з Руандай даволі хутка сапсаваліся, таму ў жніўні 1998 г. паўстанцы-тутсі (у гэты раз з падтрымкай не толькі Руанды, але і Уганды) распачалі новае паўстанне, якое прывяло да Другой Кангалезскай вайны, падчас якой за перыяд з 1998 г. па 2004 г. памерлі 5 млн чалавек.
Палітычнае развіццё
Пасля сваёй ваеннай перамогі ў ліпені 1994 г. РПФ арганізаваў кааліцыйны ўрад, падобны да таго, які быў створаны падчас кіравання Прэзідэнта Жувеналя Хаб'ярыманы ў пачатку года. Урад меў назву «The Broad Based Government of National Unity» і грунтаваўся на камбінацыі прынцыпаў Канстытуцыі, Арушскіх пагадненняў і палітычных праграм партый. Партыя «Нацыянальны Рэспубліканскі Рух за Дэмакратыю і Развіццё» была забаронена. Таксама да 2003 г. была забаронена любая палітычная дзейнасць, скіраваная на перамены (на практыцы любая ўвогуле). Першыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары пасля вайны адбыліся адпаведна 25 жніўня 2003 г. і 29 верасня 2003 г.
У сакавіку 1998 г. падчас візіту ў Руанду Прэзідэнт ЗША Біл Клінтан звярнуўся да натоўпу ў аэрапорце Кігалі: «Сёння мы прыбылі сюды, каб згадаць той факт, што мы ў ЗША і сусветная супольнасць не зрабілі столькі, колькі маглі і павінны былі зрабіць, каб паспрабаваць абмежаваць маштабы таго, што адбылося ў Руандзе». Ён прызнаў свой правал у спробе эфектыўна разабрацца з цяжкай сітуацыяй у 1994 г. Клінтан назваў «найбольшым жалем» свайго прэзідэнцтва адсутнасць рашучых дзеянняў па спыненню генацыда ў Руандзе.
Нягледзячы на міжнародную дапамогу і палітычныя рэформы, Руанда працягвае змагацца, каб заахвоціць інвестараў, павялічыць выраб сельскагаспадарчай прадукцыі і паскорыць прымірэнне. У сакавіку 2000 г., пасля таго, як Пастэр Бізімунгу падаў у адстаўку, Поль Кагамэ стаў Прэзідэнтам Руанды. 25 жніўня 2003 г. Кагамэ выйграў першыя нацыянальныя выбары пасля захопу ўлады РПФ у 1994 г. Масавыя перамяшчэнні насельніцтва, наяўнасць экстрэмісцкіх арганізацый, удзел у Першай і Другой Кангалезскіх войнах стварылі Руандзе сур'ёзныя перашкоды.
Першая спроба дэмакратызацыі Руанды адбылася за часам панавання Хаб'ярыманы як раз перад тым, як яго самалёт быў збіты і генацыд пачаўся. Дэмакратызацыя ішла пераважна пад французскім уплывам (фактычна ва ўльтыматыўнай форме: грошы вылучаліся міжнароднымі донарамі толькі пры наяўнасці дэмакратычных зрухаў). Паколькі ідэя дэмакратыі пазіцыянавалася як выдумка тутсі і каланістаў, яна і дагэтуль адштурхоўвае большасць, якая складаецца з хуту, што перашкаджае агульнай дэмакратызацыі Руанды.
Эканамічнае і сацыяльнае развіццё
Найбольшымі праблемамі, з якімі сутыкнуўся ўрад, з'яўляліся: рэпатрыяцыя і рэінтэграцыя ў грамадства больш чым 2 млн уцекачоў; спыненне канфліктаў паміж былымі салдатамі арміі Хаб'ярыманы і байцамі міліцыі — з аднаго боку — і РПФ — з іншага (адбываліся яны пераважна на поўначы і паўднёвым захадзе краіны); пераход ад крызіснай эканамічнай мадэлі да сярэдне- і доўгатэрміновага планавання. Перапоўненыя турмы таксама былі сур'ёзнай праблемай, паколькі каля 100 000 чалавек былі арыштаваны ў першыя 3 гады пасля вайны. Утрыманне такой вялікай колькасці падазраваных у генацыдзе нанесла вялікую шкоду руандыйскай эканоміцы.
Спецыяльны Дакладчык па Руандзе сцвярджае, што ад 2000 да 5000 цяжарнасцей сталі вынікам ваенных згвалтаванняў (ад 250 000 да 500 000 руандыйскіх жанчын і дзяўчын былі згвалтаваны). Руанда з'яўляецца традыцыйна патрыярхальнай дзяржавай і дзеці звычайна пераймаюць этнічную прыналежнасць бацькі; такім чынам маці-адзіночкі (тутсі па нацыянальнасці), якія жывуць з дзецьмі-хуту, не могуць схаваць факт таго, што былі ахвярамі згвалтаванняў. У руандыйскім грамадстве актуальнай з'яўляецца праблема прымірэння: пасля генацыду тутсі цяжка давяраць хуту — нават тым, якія не прымалі ўдзелу ў генацыдзе.
Сістэма правасуддзя пасля генацыду
Каб справіцца з гэтай сітуацыяй, урад Руанды выдаў Асноўны Закон № 40/2000 у 2001 г. , які даў пачатак стварэнню, так званых, судоў Гакака (што ў вольным перакладзе з мовы руанда значыць: «справядлівасць (правасуддзе) у траве») на ўсіх адміністрацыйных узроўнях Руанды (і асобна ў Кігалі). Яны былі створаны пераважна для таго, каб разгрузіць звычайныя суды і паскорыць разборы спраў тых, хто знаходзіўся ў турме : найменш сур'ёзныя справы (пры поўным выкананні ўмоў Асноўнага Закона № 08/96) разбіраліся ў судах Гакака. Такім чынам у Руандзе пачала дзейнічаць партыкулярная прававая сістэма. Мэтамі судоў Гакака былі: З цягам часу сістэма судоў Гакака прайшла праз шэраг мадыфікацый. Паводле ацэнак, судовая сістэма Гакака была ўключана больш чым у мільён спраў.
Тым часам ААН распачала працу Міжнароднага Крымінальнага Трыбунала па Руандзе (базіруецца ў Арушы, што ў Танзаніі). Пад юрысдыкцыю Трыбунала ААН трапляюць найвышэйшыя члены ўрада і ўзброеных сіл, калі руандыйскія суды займаюцца пакараннем лідараў ніжэйшых узроўняў і звычайнага насельніцтва.
Закрыццё судоў Гакака
18 чэрвеня 2012 г. судовая сістэма Гакака была афіцыйна закрыта пасля шматлікай і інтэнсіўнай крытыкі.
Суды Гакака сустрэлі мноства цяжкасцей і блага ўспрымаліся грамадствам: іх вінавацілі ў тым, што яны з'яўляюцца марыянеткамі ўрада РПФ, а не незалежнымі ўстановамі. Суддзі (вядомыя пад назвай «Іньянгамугаё», што перакладецца з мовы руанда: «тыя, хто ненавідзяць несумленнасць»), якія разглядалі справы генацыду, выбіраліся народам з народа. Пасля выбараў суддзі праходзілі падрыхтоўку, але, на жаль, яна была недастатковай для таго, каб разбірацца ў складаных прававых пытаннях і судовых працэсах. Акрамя таго, многія суддзі падалі ў адстаўку пасля таго, як ім самім прад'явілі абвінавачванні ва ўдзеле ў генацыдзе, а былі абвінавачваны 27,1 % народных суддзяў. Таксама падсудным асобам бракавала юрыдычнай дапамогі і адвакатаў, пры гэтым ім адмаўлялі ў праве разгяду іх спраў у звычайных судах. Нягледзячы на тое, што большасць працэсаў праводзілася адкрыта для публікі, узнікалі пытанні наконт пагроз сведкам. Варта адзначыць, што суды Гакака не разглядалі справы наконт масавых забойстваў хуту байцамі РПФ, што ўскосна даказвала падпарадкаванасць судовай сістэмы Гакака Руандыйскаму Патрыятычнаму Фронту.
Закрыццё Міжнароднага Крымінальнага Трыбунала па Руандзе
Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе (МКТпР) мусіць быць закрыты да канца 2015 г. Зрэшты, Савет Бяспекі ААН заснаваў у 1994 г. МКТпР з арыгінальным мандатам на 4 гады, але праз пэўны час стала зразумелым тое, што яго праца расцягнецца на тэрмін, які значна будзе перавышаць вызначаны ў мандаце. Нягледзячы на закрыццё МКТпР, застаюцца адкрытымі пытанні наконт таго, ці былі справядліва і дастаткова пакараны ўсе злачынцы.
Генацыд у Руандзе ў папулярнай культуры
Канадскі генерал-лейтэнант Рамэа Далер стаў найбольш вядомым сведкам генацыду пасля таго, як стаў сааўтарам кнігі «Поціск рукі з Д'яблам: Правал чалавецтва ў Руандзе» (выйшла ў 2003 г.), якая, акрамя самога генацыду, апісвала дэпрэсію і посттраўматычны стрэсавы разлад генерала. Сярод іншых твораў людзей, якія бачылі руандыйскі генацыд на ўласныя вочы, варта вылучыць кнігу доктара Джэймса Арбінскага з назвай «Недасканалая прапанова: Гуманітарная дзейнасць у дваццаць першым стагоддзі». Імакулэ Ілібаджыза была адной з тых тутсі, якія выжылі, і запісала сваю гісторыю ў кнізе «Пакінута, каб распавесці: Адкрываючы Бога сярод руандыйскага халакосту», дзе падрабязна апісана тое, як яна і яшчэ 7 жанчын выжывалі на працягу 91 дня ў сырым і маленькім ванным пакоі (плошчай прыкладна 91 см на 120 см). Франкаканадскі пісьменнік Жыл Куртэманш напісаў кнігу «Нядзеля ля басейна ў Кігалі», якая факусіруецца на падзеях у сталіцы Руанды падчас генацыду.
Праліў Кенэдзі
Праліў Кенэдзі (Kennedy Channel, Kennedykanalen) — праліў у Паўночным Ледавітым акіяне, падзяляе астравы Грэнландыя і Элсмір, з’яўляецца часткай праліва Нэрса. Злучае залівы Кейна і Хола. Даўжыня праліва складае каля 130 км пры шырыні ад 24 да 32 км і сярэдніх глыбінях ад 180 да 340 м.
Генацыд у Руандзе
Генацыд у Руандзе ў папулярнай культуры
Фільм «Гатэль „Руанда“» (намініраваўся на «Оскар») заснаваны на досведзе Поля Русесабаджыны — менеджара «Гатэля тысячы ўзгоркаў» у Кігалі, які ўратаваў больш за тысячу чалавек падчас генацыду. Амерыканскі інстытут кінамастацтва ўключыў гэты фільм у спіс 100 найбольш натхняльных фільмаў усіх часоў. У 2006 г. выйшла аўтабіяграфія Русесабаджыны пад назвай «Звычайны чалавек».
Кніга Далера была экранізавана ў аднайменным фільме ў 2007 г. У тым жа годзе адбылася экранізацыя кнігі Куртэманша пад назвай «Нядзеля ў Кігалі».
Праліў Кенэдзі
Праліў быў названы Ілайшам Кейнам у 1854 годзе ў ходзе яго другой арктычнай экспедыцыі, аднак не зусім ясна ад імя якога Кенэдзі праліў атрымаў сваю назву. Магчыма Кейн меў на ўвазе Уільяма Кенэдзі — свайго прыяцеля, даследчыка Арктыкі, аднак большасць гісторыкаў лічаць, што праліў быў названы ад імя міністра ваенна-марскіх сіл ЗША Джона Педлтана Кенэдзі, дзякуючы якому адбылася другая экспедыцыя даследчыка.
Генацыд у Руандзе
Генацыд у Руандзе ў папулярнай культуры
Дакументальны незалежны фільм «Зямля са шкла» факусіруецца на асобах і палітыках падчас генацыду: галоўнымі героямі з'яўляюцца Поль Кагамэ і Жан-П'ер Сагахуту (чалавек, які выжыў падчас генацыду). Прэм'ера фільма адбылася ў 2010 г. на кінафестывалі «Трайбека».
У 2005 г. Элісан Дэс Форджэс напісаў, што праз 11 гадоў пасля генацыду вялікае адлюстраванне яго ў папулярным мастацтве дапамагло людзям «лепей адчуць той жах, які забраў жыццё ў больш чым паўмільёна тутсі». У 2007 г. Чарлі Бекет, дырэктар дэпартамента палітычных і міжнародных навук Кембрыджскага ўніверсітэта, прамовіў: «''Колькі людзей глядзелі фільм „Гатэль „Руанда““? Іронія лёсу ў тым, што цяпер большасці людзей ёсць справа да Руанды, але ўжо позна''».
Праліў Кенэдзі
У праліве знаходзіцца востраў Ганса, які аспрэчваюць Канада і Грэнландыя (Данія).
Генацыд у Руандзе
Генацыд у Руандзе ў папулярнай культуры
Каліфарнійскі ска-панк гурт «Rancid» мае ў альбоме «Rancid» песню «Rwanda» пра генацыд у Руандзе. «Rx Bandits» (таксама каліфарнійскі ска-панк гурт) мае ў альбоме «Progress» песню «In All Rwanda's Glory», якая, па словах прадстаўнікоў гурта, «мае цалкам палітызаваны тэкст». Новазеландская спявачка Брук Фрэйзер запісала песню «Albertine» у аднайменным альбоме пра сірату з такім імем, якога пазбавіў бацькоў генацыд і якога Фрэйзер сустрэла ў 2005 г. у Руандзе.
Гістарычны рэвізіянізм
Генацыд 1994 г. у Руандзе дагэтуль з'яўляецца тэмай шматлікіх гістарычных дэбатаў. Часта сустракаюцца выпадкі гістарычнага рэвізіянізму.
Тэорыя «двайнога генацыду», якая сцвярджае, што тутсі распачалі «контргенацыд» супраць хуту, агучваецца ў кнізе «Чорныя фурыі, белыя хлусы» (2005 г.) французскага журналіста П'ера Пэана. Зрэшты, даследаванне, якое завершылася ў 2009 г. і праводзілася ў Цэнтральнай і Паўднёвай Руандзе і грунтавалася на 8 месяцах даследчай працы на працягу 2 гадоў, прыйшло да высновы, што забойствы хуту рукамі тутсі мелі месца ў згаданых рэгіёнах, але ўсё жа былі забіты ў 2 разы больш тутсі, чым хуту; пры гэтым даследчыкі адзначалі, што спосабы забойстваў кожнай з груп значна адрозніваліся. Жан-П'ер Крэцьен — французскі гісторык, якога Пэан адкрыта называе членам «лобі інтарэсаў тутсі» — абвінаваціў Пэана ў «дзіўным рэвізіянісцкім запале».
Рэвізіянізм і заканадаўства Руанды
Паводле Канстытуцыі Руанды, «рэвізіянізм, адмаўленне і апашленне генацыду» з'яўляюцца крымінальнымі злачынствамі. Сотні людзей былі абвінавачаны ў «генацыдным мысленні», «рэвізіянізме» і іншых злачынствах падобнага кшталту. З 489 чалавек, абвінавачаных у «рэвізіянізме генацыду і іншых роднасных злачынствах» у 2009 г. 5 былі прысуджаны да пажыццёвага зняволення, 5 — да тэрміну ў больш за 20 гадоў турмы, 99 атрымалі ад 10 да 20 гадоў турмы, 211 — тэрміны ад 5 да 10 гадоў, а астатнія 169 былі прысуджаны да турэмнага зняволення на тэрмін меней за 5 гадоў. «Amnesty International» крытыкавала ўрад Руанды за выкарыстанне законаў, звязаных з генацыдам, «для пакарання апазіцыі і тых, хто крытыкуе ўрад». У 2010 г. амерыканскі прафесар права і адвакат Пітэр Эрліндэр быў арыштаваны ў Кігалі і абвінавачваны ў адмаўленні генацыду, бо абараняў у судзе апазіцыйнага кандыдата на пасаду Прэзідэнта Вікторыю Інгабірэ ад абвінавачванняў ва ўдзеле ў генацыдзе.
Сяргей Уладзіміравіч Ільюшын
Сяргей Уладзіміравіч Ільюшын (Серге́й Влади́мирович Илью́шин; 18 (30) сакавіка 1894, Дзілялева, Валагодскі павет, Валагодская губерня, Расійская імперыя —, , СССР) — савецкі авіяканструктар, распрацоўшчык самага масавага баявога самалёта ў гісторыі — штурмавіка Іл-2. Тройчы Герой Сацыялістычнай Працы (1941, 1957, 1974), адзіны лаўрэат сямі Сталінскіх прэмій (1941, 1941, 1943, 1946, 1947, 1950, 1951), лаўрэат Ленінскай прэміі (1960), Дзяржаўнай прэміі СССР (1971). Кавалер васьмі ордэнаў Леніна (1936, 1941, 1945, 1945, 1954, 1964, 1971, 1974). Генерал-палкоўнік інжынерна-тэхнічнай службы (1967; з 1971 года — генерал-палкоўнік-інжынер). Акадэмік АН СССР (1968).
Панцялееў
Панцялееў — прозвішча.
Прызранскі ўніверсітэт
Прызранскі ўніверсітэт — дзяржаўны ўніверсітэт, размешчаны ў Прызране, Косава. Першапачаткова быў заснаваны ў 1962 годзе як Вышэйшы педагагічны інстытут. У 2010 годзе быў рэарганізаваны пад цяперашняй назвай.
Цешкаўка
Це́шкаўка (, Тешковка) — вёска ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Глівінскага сельсавета.
Да 8 лютага 2010 года вёска ўваходзіла ў склад Чарневіцкага сельсавета.
Міхайлоўская
Міхайлоўская — жаночая форма прозвішча Міхайлоўскі.
Стул
Стул, або сту́ла, у жывой мове часцей крэ́сла — мэбля для сядзення аднаго чалавека, мае ножкі і спінку. Аналагічная мэбля без спінкі завецца табурэтам або зэдлікам. Асноўныя часткі стулу — сядзенне і спінка, у тыповым стуле сядзенне абапіраецца на чатыры ножкі, часам у канструкцыі ёсць і падлакотнікі. Стул большай камфортнасці з падлакотнікамі завецца крэслам (фатэлем). Мэбля для сядзення двух і болей людзей завецца лавай (лаўкай) або канапай. Каб камфортна выцягнуць ногі, часам ужываюць пуфы.
Ціміразева (прыпыначны пункт)
Ціміра́зева (, Тимирязево)  — прыпыначны пункт Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Размешчаны за 1,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Ціміразева; на лініі Орша-Цэнтральная — Лепель, паміж прыпыначным пунктам Камарова і станцыяй Бурбін.
ФК Растоў
«Растоў» (Ростов) — расійскі футбольны клуб з горада Растоў-на-Доне, Растоўская вобласць. Хатні стадыён — «Растоў Арэна». Колеры клуба — жоўты і сіні.
Гісторыя
Клуб заснаваны ў 1930 годзе. Выступаў таксама пад назвамі «Сельмашбуд» (1930—1936), «Сельмаш» (1936—1941), «Трактар» (1941—1953), «Тарпеда» (1953—1957), «Ростсельмаш» (1957—2003).
Склад
Станам на ліпень 2023 года.
Пансака
Пансака (Ponsacco) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Таскана, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Піза.
Насельніцтва складае 13353 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 662 чал./км². Займае плошчу 19 км². Паштовы індэкс — 56038. Тэлефонны код — 0587.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Costanzo Martire.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Латышова (Талачынскі раён)
Латышо́ва (, Латышёво) — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Талачынскага сельсавета.
Да 18 сакавіка 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Плоскаўскага сельсавета, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад Навасельскага сельсавета, да 8 красавіка 2004 года — у склад Плоскаўскага сельсавета.
Цютрына (Іркуцкая вобласць)
Цютрына (Тютрина) — вёска ў Аларскім раёне Іркуцкай вобласці Расіі.
Каліцтлаўака
Каліцтлаўака (Calixtlahuaca) — гарадзішча посткласічнага перыяду на тэрыторыі мексіканскага штата Мехіка каля горада Талука-дэ-Лерда. Першапачаткова вядомы пад назвай «Матлацынка», гэты горад быў адміністрацыйным цэнтрам буйнога тэрытарыяльнага ўтварэння ў даліне Талука.
Археолаг Хасэ Гарсія Паён правёў раскопкі манументальных помнікаў у Каліцтлаўаке ў 1930-я гады і адрэстаўрыраваў шэраг храмаў і іншых збудаванняў. Найбольшую цікавасць прадстаўляюць Будынак 3 — круглы храм, прысвечаны ацтэцкаму богу ветру Эхекатлю, і Будынак 17 — буйны «палац». Па сваёй архітэктуры і каменным скульптурам Каліцтлаўака нагадвае іншыя ацтэцкія гарады сярэдняга і позняга посткласічнага перыяду (1100—1520) у цэнтральнай Мексіцы.
У 2002 годзе доктар пачаў у Каліцтлаўаке новы даследчы праект, які спансіравалі Універсітэт штата Арызона і Нацыянальны навуковы фонд, ЗША. Палявыя работы, пачатыя ў 2006 годзе, ахапілі ўсю тэрыторыю гарадзішча. У 2007 годзе ўпершыню быў раскапаны шэраг жылых дамоў і земляробчых тэрас.
У Каліцтлаўаке знойдзена, якой шэраг спецыялістаў прыпісвалі «еўрапейскае» паходжанне з-за рысаў твару.
Крэсла
Крэсла, у жывой мове часцей фатэль — камфартабельны прадмет мэблі для сядзення чалавека, прасторны стул з падлакотнікамі.
Юбілейная (гасцініца, Мінск)
Архітэктура
Гасцінічны комплекс складаецца з прамавугольнага ў плане трынаццаці-павярховага жылога корпуса (на 413 месцаў) і прыбудаваных да яго двухпавярховага аб’ёма рэстарана, круглаватага аб’ёму канферэнц-залы і службовых памяшканняў. Архітэктурнае вырашэнне фасадаў заснавана на чаргаванні стужачнага зашклення і міжпаверхавых бетонных паясоў. На 1-м паверсе жылога корпуса знаходзіцца вестыбюль-хол, адміністрацыйныя памяшканні, прасторны ліфтавы хол, за савецкім часам таксама кіёскі сувеніраў і Саюздруку. Планіроўка калідорная, з ліфтавымі холамі і кулуарамі. Адна- і двухпакаёвыя камфартабельныя нумары разлічаны на 1—2 чалавек. У аздобе памяшканняў выкарыстаны сучасныя аддзелачныя матэрыялы: мяккая абіўка, шпона, дэкаратыўная тынкоўка, варсанітавае пакрыццё падлогі, мармур, ракушачнік. Жылы корпус кароткім пераходам звязаны з рэстаранам. У афармленні залы рэстарана выкарыстана мастацкая кераміка, габелены (мастак Г. Гаркуноў), жывапіс (З. Літвінава).
Рафал Міхал Аскерка
Рафал Міхал Аскерка (пасля 1761 — ) — вялікалітоўскі ваенны дзеяч. Ротмістр Нацыянальнай кавалерыі, стражнік польны літоўскі (1789).
Біяграфія
Паходзіў з роду Аскеркаў герба «Мурдэліа». У 1791 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў яму тытул камергера. Консул Мазырскага павета ў Таргавіцкай канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага ў 1792 годзе У 1792 годзе член Генеральнага штаба Вялікага Княства Літоўскага.
IC 1965
IC 1965 — галактыка тыпу SBc у сузор’і Сетка.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Зялёны Востраў (Гомельскі раён)
Зялёны Во́страў (, Зелёный Остров, да 1964 года Ву́гал) — пасёлак у Гомельскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Аздзелінскага сельсавета.
Вугальная (Аларскі раён)
Вугальная (Угольная) — вёска ў Аларскім раёне Іркуцкай вобласці Расіі.
Цярэнцій Яфрэмавіч Сычкоў
Цярэнцій Яфрэмавіч Сычкоў (, в. Хутар, Быхаўскі раён, Магілёўская вобласць — ) — Герой Савецкага Саюза.
Біяграфія
Скончыў Барысаўскае ваенна-інжынернае вучылішча (1941), Ваенную акадэмію імя Фрунзэ (1952). У Чырвонай Арміі з 1940 года. З 1942 года на Паўночна-Каўказскім, Варонежскім, 1-м і 2-м Украінскіх, 1-м і 2-м Беларускіх франтах. Удзельнічаў у баях за Крым і Паўночны Каўказ, у Курскай бітве, вызваляў Украіну, Беларусь, Польшчу.
Камандзір інжынернай роты старшы лейтэнант Ц. Я. Сычкоў вызначыўся ў баях пры вызваленні Украіны. 25 верасня 1943 года ў час наступлення пад агнём праціўніка рота на чале з ім на дэсантных лодках пераправіла на правы бераг Дняпра 802 байцоў, а за ўвесь перыяд пераправы — 8,8 тыс. чалавек, 398 т боепрыпасаў, 216 т харчовых прадуктаў, каля 6 тыс. мін, 82 гарматы, 164 павозкі з грузам, 8 мінамётаў, на левы бераг Дняпра — 430 параненых.