cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баяры
Вялікае Княства Літоўскае
Ваеннаслужылыя людзі прыватных маёнтакаў удзельнічалі ў войнах у складзе атрадаў паноў, a з вялікакняскіх земляў — самастойна, разам са баярамі-шляхтай пэўнага павета. Так, Попісам 1528 года названа 10 баяраў путных i 1 конюх з Жалудка, 2 «слугі путныя, што людзей не маюць» з Рагачова, 34 сакольнікі Новагародскага замка, 11 новагародскіх садоўнікаў, 4 кухары, 1 псяр i 1 «лазебнік». У Попісе 1567 года запісаны 7 самілішскіх путных слуг (Троцкі пав., пазней ix нашчадкі лічыліся шляхтай), усе ваеннаслужылыя людзі разам з баярамі-шляхтай выступалі ў паход «з ыменей своих». Яны падзяляліся на панцырных баяр, путных баяр або проста баяраў (часам ix звалі слугамі), путных слуг, дамовых слуг. Усе яны атрымлівалі надзелы зямлі пры ўмове нясення розных службаў, але з яе павінны былі служыць ваенную. Паміж дробнымі феадаламі i вышэйшай групай ваенных слуг у 16 ст. не заўсёды можна правесці мяжу. Такая неакрэсленасць адлюстроўвала пераходную ступень, што займалі ваенныя слугі ў эканамічных i сацыяльных адносінах. Напрыклад, паводле полацкай рэвізіі 1552 года, ва ўладаннях полацкай шляхты жылі баяры, слугі, путныя слугі, дамовыя слугі, якія неслі вайсковую службу ў атрадах шляхціцаў, сваіх паноў. Аднак, у часткі з гэтых баяраў і слуг былі ўласныя айчызныя людзі i агароднікі. Так, на айчызнай зямлі путнага чалавека Міхаіла Балотава было 15 сялянскіх дымоў. Ваенныя слугі намагаліся далучыцца да стану феадалаў, часта гэта ім удавалася. Былі і адваротныя выпадкі, калі баяры-феадалы, якія не маглі выконваць ваеннай павіннасці, траплялі ў катэгорыю сялян. У рэдкіх выпадках шляхціцамі станавіліся прадстаўнікі незапрыгоненых сялян (людзей пахожых). Працэс прававога фарміравання шляхецкага саслоўя зацягнуўся да 2-й паловы 16 ст. (попісы 1528 i 1567, Статуты ВКЛ 1529, 1566 i 1588, закон пра доказ шляхецтва 1522 i іншыя прывілеі).
Частка ваеннаслужылых людзей не трапіла ў шляхецкае саслоўе, але захавала назву баяры, яны як і раней выконвалі ваенныя i іншыя службовыя павіннасці i займалі прывілеяванае ў пэўнай ступені становішча ў параўнанні з сялянамі. Іншая частка таксама захавала назву баяры, але да 2-й паловы 17—18 ст. была ўжо толькі адной з катэгорый сялян у Вялікім княстве Літоўскім, за свой надзел яны ўжо выконвалі не ваенныя і не службовыя павіннасці, або плацілі чынш; не былі асабіста свабоднымі i па сутнасці набліжаліся да прыгонных — да канца 18 ст. феадалы перавялі гэтую катэгорыю баяраў ў стан чыншавых і нават цяглых сялян.
Маскоўская дзяржава
Да ўтварэння Рускай цэнтралізаванай дзяржавы ў XVI ст. баяры на тых землях былі васаламі князёў і за маёнткі служылі ў княжым войску. Аднак, баяры мелі права змяніць князя-сюзерэна. Баяры валодалі спадчыннымі маёнткамі — вотчынамі, дзе мелі абсалютную уладу. Уплыў баяраў, палітычны і эканамічны, аслабляўся ў перыяды цэнтралізацыі і значна ўзмацняўся ў перыяды феадальнай раздробненасці. Ён быў вялізным у Наўгародскай феадальнай рэспубліцы, дзе ўсе пытанні вырашаліся баярскай радай, а князь быў выбарны і абмежаваны ваеннай функцыяй.
Пасля ўзмацнення вялікакняскай улады з 2-й паловы XIV ст. стала ўзмацняцца саслоўе служылых феадалаў — дваран, як супрацьпастаўленай баярам катэгорыі ваеннаслужылых людзей. У XIV—XV ст. з узмацненнем цэнтралізацыі маёмасныя і палітычныя правы баяраў значна абмяжоўваліся; так, да канца XV ст. было скасавана права змены баярамі князёў-сюзерэнаў. А з XV ст. баярства стала званнем — вышэйшым урадам сярод «служылых людзей па бацьку». Званне баярства давала права ўдзелу у пасяджэннях Баярскай думы — дарадчага органа пры вялікім князю, пазней пры цары.
Адначасова адбываліся значныя змены ў складзе баярства -- выступы баяраў супраць цэнтралізацыі душыліся, асабліва моцны ўдар нанесла апрычніна пры Іване IV. Да канца XVII ст. большасць старых і вядомых баярскіх родаў вымерла, іншыя эканамічна саслабелі, вялікае значэнне набыла нетытулаваныя арыстакратыя і дваранства. Таму ў XVII ст. зніклі адрозненні паміж баярамі і дваранінамі, у прыватнасці, розніца паміж спадчынным (вотчынным) і маёнткавым землеўладаннем фармальна скасавана ў 1714 годзе. У 1682 годзе было скасавана месніцтва, што канечна падарвала ўплыў баяраў. Званне баярын фармальна не было скасавана Пятром I, аднак з пачатку XVIII ст. не было выпадкаў надання гэтага звання.
Мыслевічы
Мы́слевічы (, Мыслевичи) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хажоўскага сельсавета.
Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Вялікасельскага сельсавета, да 28 мая 2013 года — у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Партрэт Уладзіслава Дамініка Астрожскага (Стробель, 1630—1636)
Партрэт Уладзіслава Дамініка Заслаўскага, князя Заслаўскага, намаляваны прыдворным мастаком польскага караля Барталамеем Стробелем. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.
Партрэт напісаны пасля атрымання Уладзіславам Дамінікам пасады канюшага вялікага кароннага, таму верагодным годам стварэння партрэту з’яўляецца 1636.
Гісторыя
Паходзіць з калекцыі Радзівілаў у Нясвіжы (№ 76, 244; да 1941). Захоўваўся ў Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР да 1941 года, фондах Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (з 1948), у Дзяржаўным музеі БССР (з 1957 да 1968).
Рэстаўрыраваны ў Дзяржаўным Рускім музеі А. Б. Брындаравым у 1969—1975 гадах у Ленінградзе.
Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі (Мінск).
Апісанне
Па сцвярджэнні Н. Ф. Высоцкай Уладзіслаў Дамінік паказаны ў шведскім строі, моду на які ўвёў Уладзіслаў IV (1632-48), але В. М. Бялявіна мяркуе, што касцюм князя Заслаўскага пашыты па прыдворнай модзе 1630-х гадоў французскага караля Людовіка XIII. Уладзіслаў Дамінік апрануты ў касцюм з карычнева-сярэбранай парчы. Полы, проразі шырокіх рукавоў, праз якія бачна кашуля, бакавыя швы нагавіц аблямаваны вузкім шлякам, вышытым шоўкам і залатой ніткай, над паяском перахватам пасярэдзіне грудзей прымацаваны карчыневы шаўковы бант-разетка. Яшчэ два банты прышыты да паяска пурпуэна. Нагавіцы-брыджы завужаны да каленяў, а ніз штанін упрыгожаны парчовай стужкай з бантам, з-пад якой на адвароты ботаў спускаюцца карункі.
Па тагачаснай модзе пурпуэн зашпілены зверху толькі да паяска-перахвата, яго полачкі разышліся, і праз гэты трохвугольнік бачна светла-блакітная шаўковая кашуля з вышыўкай на грудзях. Касцюм дапоўнены вялікім адкладным каўняром з, якія закрываюць плечы і спускаюцца на пышныя рукавы з шырокімі карункавымі манжэтамі-раструбамі.
На нагах Астрожскага светла-бэжавыя боты мушкецёрскага тыпу з мяккімі халявамі і вялікай фігурнай чатырохпялёсткавай накладкай на пад’еме, праз якую праходзіць раменьчык са спражкай, што прымацоўвае да ботаў шпоры, якія ў гэтым касцюме нясуць дэкаратыўную функцыю. Насок у ботаў усечана-тупы. Завяршае касцюм чорны з аксаміту капялюш з шырокімі палямі і плюмажам са страўсавых пер’яў.
Прычоска ў Януша таксама па модзе таго часу пры двары Людовіка XIII: завітыя валасы ляжаць на плячах.
Міхаіл Сцяпанавіч Свечнікаў
Міхаі́л Сцяпа́навіч Све́чнікаў (, станіца Усць-Мядзведзіцкая, Вобласць войска Данскога — 26 жніўня 1938, Масква) — падпалкоўнік Рускай імператарскай арміі, савецкі военачальнік, ваенны гісторык, ваенны тэарэтык і адзін з аўтараў ідэалогіі і канцэпцыі стварэння адмысловых сіл (спецпрыз), камбрыг (1935).
Яснотка сцеблаабдымная
Яснотка сцеблаабдымная (Lamium amplexicaule) — травяністая расліна, від роду яснотка сямейства.
Мянюткі
Мяню́ткі (, Менютки) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Універсітэт Цэнтральнага Кітая
Універсітэт Цэнтральнага Кітая (або літаральна Класічны ўніверсітэт Цэнтральнага Кітая, 华中师范大学, Central China Normal University) — кітайская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова, якая мае статус універсітэта і знаходзіцца ў горадзе Ухань.
Мянюткі
Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Хажэўскага сельсавета.
Універсітэт Цэнтральнага Кітая
Першапачаткова ствараўся для падрыхтоўкі школьных настаўнікаў як педагагічная ВНУ. У наш час гэта класічны ўніверсітэт, які выпускае навукоўцаў, лекараў, інжынераў, настаўнікаў, чыноўнікаў, а таксама рыхтуе будучых бізнесменаў і партыйных лідараў. Разам з Пекінскім універсітэтам і Усходне-Кітайскім універсітэтам у Шанхаі з'яўляецца адным з трох самых прэстыжных універсітэтаў Кітаю.
Агульная характарыстыка
Універсітэт складаецца з 15 інстытутаў і 66 факультэтаў. Вядзецца навучанне па 73 бакалаўрскіх спецыяльнасцях, 156 магістарскіх і 120 спецыяльнасцях аспірантуры. Таксама ў склад універсітэта ўваходзяць 4 даследчых цэнтраў сацыяльных навук, 5 даследчых цэнтраў фундаментальных навук. Універсітэт рэалізуе каля 30 дзяржаўных праграм Міністэрства адукацыі КНР. У цяперашні час структуры універсітэта ў агульнай складанасці ахопліваюць 54 даследчых інстытутаў, 86 міждысцыплінарных інстытута і 3 навуковыя лабараторыі. Акрамя таго, у склад універсітэта ўваходзяць 4 шпіталя, якія прадастаўляюць медыцынскія паслугі і на базе якіх вядзецца навучанне студэнтаў медыцынскіх спецыяльнасцяў. Штогод ва ўніверсітэт паступаюць бтысячы студэнтаў, у тым ліку якія навучаюцца па праграмах дыстанцыйнага навучання. Акрамя таго, ва ўніверсітэце навучаецца каля 2 тысяч замежных студэнтаў. Універсітэт мае высокакваліфікаваны выкладчыцкі склад, які складаецца з больш чым 4 тысяч выкладчыкаў, уключаючы 700 прафесараў і 4 акадэмікаў Акадэміі навук Кітая.
Замежныя наступствы Тыграйскага канфлікту
Замежныя наступствы Тыграйскага канфлікту — уплыў узброенага канфлікту ў эфіопскім рэгіёне Тыграй, які ўспыхнуў у лістападзе 2020 года, на іншыя краіны. Пераважна наступствы дадзеных падзей выпрабавалі суседнія Судан і Эрытрэя.
Бежанцы
Нестабільная палітычная сітуацыя ў суседніх дзяржавах і шматгадовыя канфлікты прывялі да таго, што Эфіопія стала адным з найбуйнейшых цэнтраў прытулку для бежанцаў у свеце. На пачатак 2020 года ў краіне пражывала 735 204 бежанцаў, у асноўным з Паўднёвага Судана. Значнай была і доля грамадзян Эрытрэі. Тыграй быў адным з рэгіёнаў, дзе ісавала значная колькасць бежанцаў.
Успышка канфлікту павярнулася да змены роляў: менавіта грамадзяне Эфіопіі сталі бежанцамі. Па даных УВКБ на 13 лістапада 2020 года, больш за 14,5 тыс. дзяцей, жанчын і мужчын беглі ад вайны ў Паўднёвы і Паўночны Суданы. Акрамя таго, многія эфіопы пакінулі свае дамы і праніклі ў глыб краіны, дзе не вяліся баі. У той жа час значна пагоршылася становішча 96 тысяч бежанцаў з Эрытрэі, якія пражывалі ў Тыграі. Ужо на 18-га, паводле заявы кіраўніка Нацыянальнай камісіі па справах бежанцаў Судана Абдула Сулеймана, у краіне налічвалася 36 тысяч бежанцаў з суседняй дзяржавы. Як адзначылі ў Чырвоным Крыжы, у Эфіопіі і за яе межамі разгортваецца «катастрафічны гуманітарны крызіс». Шмат эфіопаў перабіраліся праз памежную раку ў суданскі цэнтр для бежанцаў «Хамдаят». Яго пабудавалі ля вёскі Вад Музаміл, у «трохвугольніку» паміж ракой Тэкэзэ, эрытрэйскай і эфіопскай межамі.
У канцы лістапада Хамдаят наведаў Вярхоўны камісар ААН па справах бежанцаў Філіпа Грандзі. Па стане на 4 снежня таго ж года, паводле паведамленняў гэтага чыноўніка, у Судан прыбыло 47 000 эфіопскіх бежанцаў. Сярод іх 11 150 былі пераведзены з Хамдаята і іншага памежнага лагера Абдэрафі ў лагер Ум-Ракуба ў 70 км ад судана-эфіопскай мяжы. Па стане на пачатак 2021 года колькасць эфіопскіх бежанцаў у Судане цалкам узрасла да 61 000 чалавек. Значная частка з іх размясцілася ў «Хамдаят». Сітуацыя ў гэтым і іншых лагерах час ад часу абвастралася з-за сутыкненняў паміж варагуючымі этнасамі тыграі і амхара.
У гэты час эрытрэйскі мігранты, якія апынуліся ў зоне канфлікту, былі гвалтоўна вернуты на радзіму эрытрэйскай арміяй, якая заняла частку Тыграя. У перыяд з лістапада 2020 па люты 2021 каля 20 тысяч эрытрэйцаў з лагераў бежанцаў «Хітсат» і «Шымельба» падвергліся гвалтоўнай рэпатрыяцыі. Аднак афіцыйнай статыстыкай ААН яны былі пазначаны як зніклыя без вестак, паколькі дакладна не вядома, колькі людзей жывымі дабраліся да Эрытрэі.
Эрытрэя
9 лістапада 2020, каментуючы бітву за Хамеру, прэзідэнт мяцежнага рэгіёну Тыграй Дэбрэцыан Гебрэмікаэль заявіў, што ў баявых дзеяннях на баку ўрада ўдзельнічае эрытрэйская армія. Аднак урад Эрытрэі адмаўляў свой удзел у вайне. Эфіопскі ўрад таксама першапачаткова абвяргаў такога кшталту інфармацыю, але 23 сакавіка 2021 прэм’ер-міністр Абій Ахмед Алі афіцыйна пацвердзіў, што эрытрэйскія войскі знаходзяцца ў зоне баявых дзеянняў. 16 красавіка гэта пацвердзіла і пастаянны прадстаўнік Эрытрэі пры ААН Сафія Тэсфамарыам. Войскі Эрытрэі занялі частку паўночных раёнаў Тыграя. Да пачатку аперацыі «Алула» яны кантралявалі такія гарады як Шыр, Аксум і Адва. Сярод падраздзяленняў у баях былі заўважаны 21-я і 32-я пяхотныя дывізіі.
14 лістапада 2020 года некалькі ракет, выпушчаных з Эфіопіі, уразілі горад Асмара, сталіцу Эрытрэі. Дзве ракеты трапілі ў Міжнародны аэрапорт.
У той жа дзень урад Эрытрэі пацвердзіў, што ракеты былі выпушчаны па сталіцы, але адмаўляў, што горад быў уражаны, заявіўшы, што яны прызямліліся ў сельскай мясцовасці. Напад быў здзейснены ўсяго праз некалькі гадзін пасля таго, як Народны фронт вызвалення Тыграя (НФВТ) прыгразіў нанесці ўдар па краіне, абвінаваціўшы яе ў падтрымцы цэнтральнага ўрада Эфіопіі ў канфлікце. Афіцыйна, пра абстрэл было абвешчана раніцай 15 лістапада. Як перадаў самалійскі навінавы партал Somali Guardian, пасля атакі на Асмэру на мяжы пачаліся баявыя дзеянні з выкарыстаннем цяжкай артылерыі. Па даных журналістаў, з-за інтэнсіўных абстрэлаў жыхары памежных раёнаў Эрытрэі пакідалі свае дамы і шукалі прытулку ў горных пячорах. У той жа час лідары Народнага фронту заявілі, што эрытрэйскія матарызаваныя часці перайшлі дзяржграніцу.
Галоўны дыпламат дзярждэпартамента ЗША ў Афрыцы Тыбар Надзь асудзіў напады сіл Тыграя на дзяржаву, назваўшы іх «намаганнямі ў інтэрнацыяналізацыі канфлікту».
Увечары 27 лістапада сілы НФВТ выпусцілі па меншай меры 4 ракеты па горадзе Асмэра ў Эрытрэі, усе ракеты ўпалі паблізу жылых кварталаў. Увечары 28 лістапада сілы НФВТ выпусцілі яшчэ па меншай меры 6 ракет па горадзе Асмэра ў Эрытрэі.
Судан
У снежні 2020 года на фоне вайны ў Тыграі абвастрылася даўняя памежная спрэчка паміж Эфіопіяй і Суданам вакол раёнаў Курайша і Аль-Фашака. Гэтыя землі былі засвоены эфіопамі, аднак на іх прэтэндавалі суданцы. 5 снежня Узброеныя сілы Судана занялі спрэчныя сельскагаспадарчыя тэрыторыі ў Аль-Фашака. 12 снежня эфіопскі бок абвінаваціў улады суседняй краіны ў падтрымцы паўстанцаў НФВТ. Неўзабаве на мяжы адбыліся першыя сутыкненні. Праз некаторы час суданская армія выбіла праціўніка з Курайшы і Фашакі, але баі працягваліся.
Салата (род раслін)
Латук, або Салата (Lactūca) — род кветкавых раслін сямейства.
Этымалогія
Навуковая назва роду паходзіць ад лацінскага слова («малако»), што звязана са змешчаным у расліне млечным сокам, які вылучаецца пры пашкоджанні сцеблаў і лісця.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаныя па ўсім свеце, але ў асноўным ва ўмераных раёнах Еўразіі. Большасць дзікарослых відаў ксерафіты, прыстасаваныя для сухіх месцаў, але ёсць віды, якія аддаюць перавагу больш вільготным рэгіёнам, напрыклад, якія насяляюць у гарах Цэнтральнай Афрыкі.
Віды
Па інфармацыі базы дадзеных The Plant List, род уключае 147 відаў :
Выкарыстанне
Самы вядомы прадстаўнік — папулярная гародніна, у якога у культуры вядома шмат сартоў, вырошчваецца ў камерцыйных маштабах і шырока прадаюцца паўсюль у свеце. Іншыя віды з’яўляюцца распаўсюджанымі пустазеллямі.
з’яўляецца.
Траецкая вуліца (Гомель)
Траецкая вуліца — вуліца ў старосцінскім і раннім румянцаўскім Гомелі. Вядомая па пісьмовых крыніцах з другой паловы XVII ст. Існавала прынамсі да канца XVIII ст., калі адбылася маштабная перабудова гістарычнага Гомеля.
Гісторыя
Прозвішчы ўладальнікаў падворкаў даюць магчымаць уявіць прафесійную прыналежнасць жыхароў вуліцы: Павел Златар, Янка Каваль (1681 г.) ; Васіль Бетан Каваль, Васіль Бетан Кушнер, Хведар Халхун Каваль (1738 г.) ; Стэфан Каваль, Ярохім Кравец (1765 г., 1771 г.).
2 верасня 1737 года на вуліцы Траецкай пачаўся пажар, які спрычыніўся ад значных страт усяму Гомелю.
Паходжанне назвы
Назва паходзіць ад Траецкай царквы, якая размяшчалася на ўсходнім канцы вуліцы, амаль каля замкавых сценаў. На пісьме па-польску назва падавалася як «Troiecka»  , па-руску — як «Троецкая» . Прыкладаў напісання назвы па-старабеларуску пакуль не выяўлена.
Лакалізацыя
Знаходзілася ў паўночнай частцы тагачаснага Гомеля на поўдзень ад Чачэрскай і на поўнач ад Спаскай вуліц, прасціраючыся між Рынкам і сістэмай гарадскіх умацаванняў, што адпавядае адрэзку між сучаснымі філіялам Веткаўскага музея стараабрадніцтва і беларускіх традыцый і скверам Кірылы Тураўскага каля драматычнага тэатра. Зафіксавана на плане Гомеля 1799 года без подпісу назвы.
1947 год у гісторыі кіно
1947 год быў адзначаны шэрагам кінематаграфічных падзей.
Дунайская армія
Дуна́йская а́рмія (Дунайская армия) — ваеннае фарміраванне Расійскай імперыі.
Ваенныя дзеянні
У 1812 годзе ўдзельнічала ў вайне з Напалеонам на паўднёвым фронце.
У лістападзе 1916 года з палявога штаба 47-га армейскага корпуса былой Дабрудскай арміі быў створаны палявы штаб Дунайскай арміі. У снежні перайменаваная на 6-ю армію, на базе яе штаба ўтвораны палявы штаб Румынскага фронту.
1812 год
Агулам 57 526 чалавек, 51 батальён, 70 швадронаў, 11 казацкіх палкоў, 202 гарматы.
1-ы корпус
Генерал ад інфантэрыі.
3-і корпус
Генерал-лейтэнант Аляксандр Воінаў.
Рэзерв арміі
Генерал-лейтэнант.
9 батальёнаў, 10 швадронаў, 1 казацкі полк.
1916 год
Камандуючы генерал ад кавалерыі.
Рэчыцкая вуліца (Гомель, XVII—XVIII стагоддзі)
Рэчыцкая вуліца — вуліца ў старосцінскім і раннім румянцаўскім Гомелі. Вядомая па пісьмовых крыніцах з другой паловы XVII ст. Існавала прынамсі да канца XVIII ст., калі адбылася маштабная перабудова гістарычнага Гомеля.
Чачэрская вуліца (Гомель, XVII—XVIII стагоддзі)
Чачэрская вуліца — вуліца ў старосцінскім і раннім румянцаўскім Гомелі. Вядомая па пісьмовых крыніцах з другой паловы XVII ст. Існавала прынамсі да канца XVIII ст., калі адбылася маштабная перабудова гістарычнага Гомеля. Дала назву Чачэрскаму прадмесцю.
Гісторыя
Прозвішчы ўладальнікаў падворкаў даюць магчымаць уявіць прафесійную прыналежнасць жыхароў вуліцы: Якаў Цесла, Яхім Швец, Абакун Рэзнік (1681 г.) ; Янка Іўчонак Швец, Грыц Рыбак, Ілля Кравец (1738 г.) ; Андрэй Злотнік (1765 г., 1771 г.).
Паходжанне назвы
Па-за горадам пераходзіла ў шлях, які ішоў у кірунку каралеўскай Чачэрскай воласці, чым і было абумоўлена ўзнікненне назвы вуліцы. А. Рогалеў выводзіць назву вуліцы ад тапонімаў «Чачора» ці «Чачэрскі яр», якія беспадстаўна прыпісвае спуску да ракі Сож, вядомаму сёння як Кіеўскі  — пісьмовых сведчанняў пра існаванне ў Гомелі аб’ектаў з назвамі «Чачора» ці «Чачэрскі яр» няма.
На пісьме па-польску назва падавалася як «Czeczerska», па-руску — як «Чечерская» ці «Чичерская»  . Прыкладаў напісання назвы па-старабеларуску пакуль не выяўлена.
Меская вуліца (Гомель)
Меская вуліца — вуліца ў старосцінскім і раннім румянцаўскім Гомелі. Вядомая па пісьмовай крыніцы 1776 года. Існавала прынамсі да канца XVIII ст., калі адбылася маштабная перабудова гістарычнага Гомеля.
Дзмітрый Паўлавіч Парскі
Дзмі́трый Па́ўлавіч Па́рскі ( —, Масква) — рускі генерал-лейтэнант, удзельнік руска-японскай, Першай сусветнай і грамадзянскай вайны, камандуючы Паўночным фронтам Чырвонай арміі. Ваенны гісторык Расіі і СССР.
Пальміра Любаміраўна Мрачкоўская
Пальміра Любаміраўна Мрачкоўская (у дзявоцтве Камоцкая; 1875—1941) — беларуская мастачка, мецэнатка.
Біяграфія
Паходзіла з дваранскага роду Камоцкіх. Нарадзілася ў сям’і Любаміра Станіслававіча Камоцкага, памочніка губернскага землямера. У шлюбе з Карлам Ільдэфонсавічам Мрачкоўскім, які ў 1900—1901 гадах быў галосным Мінскай гарадской думы, у 1900—1907 — членам праўлення Мінскага аддзела Расійскага таварыства дапамогі жывёлам.
Атрымала вышэйшую мастацкую адукацыю. У 1899 ладзіла мастацкую выставу ў Кракаве (Польшча), з 1916 — у Мінску.
У 1901—1904 — намесніца старшыні Дамскага камітэта пры Мінскім аддзеле Расійскага таварыства дапамогі жывёлам. У 1900-я дала памяшканне мастаку Я. М. Кругеру для яго прыватнай школы. У 1919 годзе праходзіла па сакрэтным чэкісцкім «Спісе буржуяў Мінска». У снежні 1923 года аштрафавана Менвыканкамам. У 1920-я арганізавала дзіцячую мастацкую студыю. Па звестках А. I. Валахановіча, у 1925 годзе ўдзельнічала ў 1-й Усебеларускай мастацкай выставе ў Менску. Аўтар партрэтаў шэрагу савецкіх дзяржаўных дзеячаў, карцін «Сталін з дзяўчынкай», «Гібель „Тытаніка“» (верагодна, была яго пасажыркай), «Сляпы лірнік» (напісана са сляпога, які штодня іграў на ліры перад касцёлам Св. Сымона і Алены) і інш. Славілася сваёй бязмернай дабрынёй — дапамагала бедным мастакам, вучыла сялянскіх дзяцей маляванню, утрымлівала бяздомных старых і бабулек, падкормлівала вандроўных сабак і катоў.
З 1901 года валодала домам № 122/20 па Савецкай вуліцы (цяпер праспект Незалежнасці) на скрыжаванні з вул. Шпітальнай (цяпер — Фрунзе), у 1922—1930 гадах валодала домам № 120 па Савецкай вуліцы.
Загінула ў доме на Кальварыі падчас Другой сусветнай вайны.
Вароны (археалагічны помнік)
Вароны — археалагічны помнік: курганны могільнік. Знаходзіцца за 0,5 км на паўднёвы захад ад аграгар. Вароны (Віцебскі раён), на беразе воз. Палонскае. 3 курганы вышынёй 3,5 м, дыяметрам 15 м.
У 1972 годзе помнік выявіў і даследаваў Г. В. Штыхаў, у 1981 годзе помнік даследаваў Л. У. Калядзінскі.
Дземяхі (археалагічны помнік)
Дземяхі — археалагічны помнік: курган. Знаходзіцца за 1,5 км на ўсход ад в. Дземяхі (Віцебскі раён), у бары каля лясной дарогі. У плане чатырохвугольны, памерам 12х14 м, вышынёй ё,8 м, вакол насыпу раўкі.
У 1972 годзе вявіў і даследаваў Г. В. Штыхаў.
Рагазы
Ра́газы (, Рагозы) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хажоўскага сельсавета.
Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Вялікасельскага сельсавета, да 28 мая 2013 года — у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Насілава
Насі́лава (, Носилово) — вёска ў Беларусі, у Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 3 км у напрамку на захад ад горада Маладзечна, за 76 км ад Мінска.
Гісторыя
Згадваецца ў 1674 годзе як вёска Насілава ці, інакш, Рудое Сяло ў Ашмянскім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У 1940—1958 гадах цэнтр Насілаўскага сельсавета.
Аркадзь Пятровіч Іваноў
Аркадзь Пятровіч Іваноў (нар., г. Самара, Расія) — беларускі фізік. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1974), доктар фізіка-матэматычных навук (1967), прафесар (1970). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1991).
Біяграфія
Скончыў Ленінградскі інстытут дакладнай механікі і оптыкі (1953).
У 1953—1959 гадах навуковы супрацоўнік у Дзяржаўным аптычным інстытуце (Ленінград). З 1959 года старшы навуковы супрацоўнік, з 1964 года загадчык лабараторыі, з 2004 года галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута фізікі імя Б. І. Сцяпанава Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Навуковая дзейнасць
Асноўныя працы па вывучэнні пераносу радыяцыі ў рассейвальных аб’ектах. Ужыў метады мадэлявання і падабенства ў лабараторных умовах для апісання працэсаў распаўсюджвання святла ў акіяне, забруджанай атмасферы, фатаграфічных матэрыялах, што дазволіла ў некалькі разоў скараціць экспедыцыйныя расходы і павысіць дакладнасць атрымліваемых вынікаў. Удзельнічаў у распрацоўцы інжынерных метадаў тэорыі пераносу выпраменьвання. Вывучыў асаблівасці распаўсюджвання лазернага выпраменьвання ў прыродных асяроддзях і на гэтай аснове прапанаваў аптымальныя параметры сучасных сістэм сувязі, лакацыі, бачання ў атмасферы і акіяне. З сучасных аптычных уяўленняў апісаў заканамернасці распаўсюджвання святла ў фотаматэрыялах і прапанаваў спосабы паляпшэння іх якасці. Тэарэтычна і эксперыментальна вывучыў асаблівасці рассейвання святла ў шчыльназапакаваных дысперсных аб’ектах (біяаб’екты, глеба, снег, папера і г.д.), дзе класічная тэорыя пераносу непрымяняльная. Ажыццявіў лазернае зандзіраванне атмасферы і вады. У рамках Еўрапейскай лідарнай сеткі ўдзельнічае ў маніторынгу стану забруджвання Беларусі. Прымаў удзел (2005—2007) у арганізацыі аналагічнай лідарнай сеткі ў краінах СНД. Даследаваў уздзеянне нізкаінтэнсіўнага лазернага выпраменьвання на тканкі чалавека. Прапанаваў спектраметрычныя методыкі вызначэння структуры і складу скурнага покрыва.
Аўтар каля 600 навуковых работ, в т.л. 8 манаграфій, 18 вынаходстваў.
Узнагароды
Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) — за цыкл прац «Дыягностыка стану прыроднага асяроддзя на аснове аэракасмічных, лідарных, наземных і хіміка-аналітычных метадаў і сродкаў: даследаванні, распрацоўкі, укараненне». Прэмія Савета Міністраў СССР (1981). Прэмія НАН Беларусі і Сібірскага аддзялення РАН імя акадэміка В. А. Капцюга (2008).
Яснотка плямістая
Яснотка плямістая (Lamium maculatum) — шматгадовая расліна сямейства. Мае абмежаванае выкарыстанне як дэкаратыўная культура, часам вядзе сябе, як пустазелле.
Апісанне
Травяністая расліна вышынёй 20-80 см, з кароткімі падземнымі парасткамі. Усе надземныя часткі апушаныя. Сцеблы прамыя, у ніжняй частцы разгалінаваныя. Лісточкі на хвосціках, яйкападобнай або трохкутнай формы, пілаватыя па краі. Кветкі сабраны ў шматкветкавыя кольцы. Чашачка кветкі званочкавая, з трохкутнымі вострымі і досыць доўгімі зубцамі. Вяночак двухгубы, з кольцам валасінак у зеве, верхняя губа шлемападобнай формы, ніжняя — трохлопасцевая. Трубачка вяночка выгнутая, бакавыя лопасці ніжняй губы з шылаватым зубцом.
Экалогія і распаўсюджанне
Арэал ахоплівае ўсе ўмераныя вобласці Еўропы, Заходнюю Азію (у прыватнасці, Турцыю, Сірыю) і Заходні Кітай. Ва Украіне расце ў лясах, у хмызняковых зарасніках амаль паўсюдна, акрамя паўднёвага стэпу.
Сесілія Фруксель
Сесілія Фруксель (Ulrica Cecilia Fryxell,  — ) — шведская асветніца, піянер жаночай адукацыі ў Швецыі XIX ст.
Біяграфія
Сесілія Фруксель нарадзілася ў 1806 годзе ў Вестэргётландзе. Яе бацькамі былі землеўладальнік Густаў Фруксель і Катарына Марыя Ліегрэн.
Сесілія спачатку працавала гувернанткай у багатых сем’ях. У 1843 годзе, пасля таго як выслухала пропаведзь Петэра Ф’ельстэта, Сесілія вырашыла прысвяціць сябе місіянерскай дзейнасці. Ф’ельстэт аказаў ёй садзейнічанне ў навучанні місіянерскай працы ў місійным інстытуце ў Базелі ў Швейцарыі, але па стане здароўя яна апынулася непрыдатнай для гэтага. Замест гэтага яна ў 1843—1847 гадах вывучала дзейнасць школы-інтэрнатаў для дзяўчынак у Швейцарыі і Германіі і працавала настаўніцай у Вайзенхаўсе ў Базельскім інстытуце.
У 1847 годзе Сесілія вярнулася на радзіму і была прынятая на працу ў школу Societetsskolan — першую ў Швецыі школу для дзяўчынак у Гётэбаргу, якая давала сярэднюю адукацыю. У 1848 годзе пры падтрымцы вікарыя Петэра Візельгрэна яна адкрыла першую школу для дзяўчынак у Гельсінгфорсе. Гэтая школа мела кабінет на 40 вучаніц. У 1852 годзе школа пераехала ў маёнтак графа Левенгаўпта побач з Вестэросам, дзе маглі навучацца 100 дзяўчынак. Аднак Сесілія хацела мець сваё ўласнае памяшканне для школы і ў 1858 годзе змагла набыць маёнтак Ростад побач з Кальмарам, у якім школа працавала з 1859 па 1877 год.
У школе ў Ростадзе Сесілія была гаспадыняй. Яна прымала дзяўчынак не толькі з усёй Швецыі, але і з-за мяжы, да яе прыязджалі нават з Паўночнай Амерыкі. 30 вучаніц жылі пры школе. Месцы ў школе Сесіліі мелі такую ​​папулярнасць, што бацькі браніравалі месцы для сваіх дачок на гады наперад. Вучаніцы былі падзеленыя на тры класы, таксама быў адзін клас для настаўніц. Кожны тыдзень праводзіліся ўрокі замежнай мовы, сама Сесілія выкладала гісторыю і хрысціянства. Новыя прадметы яна не ўводзіла, засяродзіўшыся на выхаванні вучаніц. Сесілія апісвалі як моцную жанчыну, нетрывальную ў пытаннях рэлігіі і асабістай маралі, але, нягледзячы на ​​гэта, жыццё ў яе школе апісвалася як нефармальная, сямейная і вясёлая. У 1877 годзе Сесілія перадала сваю школу дзяржаве, а сама адкрыла пачатковую школьную семінарыю.
Школа Сесіліі Фруксель аказала вялікі ўплыў на развіццё жаночай адукацыі ў Швецыі. Многія яе вучаніцы сталі выкладчыцамі і заснавальніцамі школ для дзяўчынак у краіне, напрыклад, Эльса Борг ў школе Еўле, Сафія Пасэ і Фрэдрыка Хамарстэт ў Hammarstedtska skolan ў Стакгольме, Марыя Хеншэн у Упсале, Наталля Андэрсан ў Вэстэросе і Сігрыд Рудэбек ў Гётэбаргу.
Сесілія Фруксель памерла ў 1883 года ў Кальмары.
Алег Алегавіч Жугжда
Алег Алегавіч Жугжда (нар., г. Вільнюс) — беларускі рэжысёр тэатра. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі.
Біяграфія
У 1983 г. скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут, у 1990 г. — Ленінградскі інстытут тэатра, музыкі і кінематаграфіі імя М. К. Чаркасава.
Да 1987 г. Алег Жугжда працаваў артыстам, потым пачалася яго рэжысёрская дзейнасць. За гэты час ён паспеў стварыць вялікую колькасць цікавых спектакляў у тэатрах лялек Мінска, Магілёва, Брэста, Гродна. У 2002 г. рэжысёр быў запрошаны на пасаду мастацкага кіраўніка Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра. У 2004 г. вярнуўся ў Гродзенскі абласны тэатр лялек.
Творчасць
Сярод пастановак А. Жугжды ў Магілёўскім абласным тэатры лялек — «Маленькі прынц» паводле А. Сент-Экзюперы (1986, рэжысёрскі дэбют), «Рыгорка — Ясная зорка» А. Вярцінскага (1990), «Зязюлька» У. Граўцова (1993); у Брэсцкім абласным тэатры лялек — «Тры казкі папугая» (аўтар А. Жугжда, 1991), «Плыт мерцвякоў» Х. Мюлера (1992); у Беларускім тэатры «Лялька» — «Загубленая душа, альбо Пакаранне грэшніка» У. Граўцова паводле Я. Баршчэўскага (1993); у Беларускім дзяржаўным тэатры лялек — «Прыгоды алавянага салдаціка, пастушкі і камінара» (1996) і «Русалачка» (1998; аўтар А. Жугжда) паводле Х. К. Андэрсена, народная казка «Марозка» (2008); у Мінскім абласным тэатры лялек «Батлейка» — «Дзікія лебедзі» (аўтар А. Жугжда; 1994) паводле Х. К. Андэрсена, «Казкі з куфэрка» (аўтар А. Жугжда, 1996).
У Гродзенскім абласным тэатры лялек Алег Жугжда паставіў спектаклі «Кузуркіяна» (музыка П. Кандрусевіча, лібрэта С. Клімковіч, 1993), «Сон у летнюю ноч» У. Шэкспіра (2001), «Паэма без слоў» Я. Купалы (2002) і інш.
У Магілёўскім абласным драматычным тэатры рэжысёр паставіў спектаклі «Турандот» К. Гоцы (2001), «Сёстры Псіхеі» С. Кавалёва (2002), «Сон у летнюю ноч» У. Шэкспіра (2011) і інш.
Алег Жугжда займае ў тэатральным жыцці асаблівае, вызначанае ўласным талентам месца: поспех, павага, захапленне, цікавасць да пастановак спадарожнічаюць яму паўсюль і пастаянна. Жугжда — чалавек-тэатр з незвычайнай харызмай, рамантычны і ўзнёслы летуценнік, драматычны інтэрпрэтатар. Разважаючы пра свае адносіны да мастацтва, рэжысёр адзначае: «Я — частка тэатра, тэатр — частка мяне». Пры стварэнні вобразаў спектакля ён надзвычай выразна ўяўляе ўсю яго «карцінку»: рух, эмоцыі, музыку, колер. У творчым почырку рэжысёра пераважае эмпірычны пачатак: гледачы павінны плакаць і смяяцца, інакш спектакль не атрымаецца.
Сярод створаных Алегам Жугждам спектакляў сапраўдным шэдэўрам стала казка «Чароўнае люстэрка», пастаўленая аўтарам на сцэне Гродзенскага абласнога тэатра лялек у 2000 г. Акцёры выконвалі свае ролі яскрава і разам з тым тактоўна і далікатна. Чароўную, казачную атмасферу надалі спектаклю касцюмы і дэкарацыі галоўнага мастака тэатра Л. Мікінай.
Крыху раней спектакль Гродзенскага тэатра лялек «Трагедыя пра Макбета» У. Шэкспіра з поспехам прайшоў на ў Торуні (Польшча). На VIII Міжнародным фестывалі тэатральнага мастацтва ў Празе ў 2004 г. Алег Жугжда атрымаў дыплом «За лепшую рэжысуру» гэтага спектакля.
У 2000 г. тэатр выступіў на фестывалі ва Ужгарадзе (Украіна) са спектаклем «Неверагодны ілюзіон» Жугжды, на якім атрымаў дыплом фестывалю і спецыяльны прыз. Рэжысёр быў адзначаны прызам «За міжнароднае творчае супрацоўніцтва» — яго спектаклі на фестывалі з поспехам прадставілі тры краіны: Беларусь, Украіна і Балгарыя.
У 2000 г. Алег Жугжда ажыццявіў пастаноўку спектакля «Трышчан і Іжота» па п’есе С. Кавалёва на сцэне Магілёўскага абласнога драматычнага тэатра. Сусветна вядомая легенда пра Трыстана ды Ізольду, першыя згадкі пра якую датуюцца XI—XIII стст., узнікла ў Шатландыі на аснове кельцкага эпасу і стала асновай для мноства апрацовак у еўрапейскіх літаратурах. Першая беларуская версія «Аповесці пра Трышчана» была зроблена невядомым аўтарам яшчэ ў XVI ст. і мела сваю пэўную зместавую адметнасць: падзеі завяршаліся прыездам Ізольды да хворага Трыстана. Спроба стварэння сучаснай версіі твора належыць беларускаму драматургу С. Кавалёву, які ў п’есе «Трышчан, альбо Блазны на пахаванні» даволі смела спалучыў элементы светаўспрыняцця сучаснага чалавека з поглядамі чалавека эпохі барока.
Алег Жугжда ў гэтым спектаклі выступіў і ў ролі мастака. Дзякуючы яго мастацкаму афармленню кожнае слова спектакля набывае не прамы, а асацыятыўны сэнс, утвараецца новае асяроддзе, у якім рамантычны пафас змяняецца стыхіяй гульні, канфлікт — суперніцтвам тэатральных масак. Праз гульню спектакль дае магчымасць адчуць, што каштоўнасць нашага жыцця заключаецца ў працэсе чалавечых зносін.
У Гродзенскім абласным драматычным тэатры Алег Жугжда ажыццявіў пастаноўку п’есы С. Кавалёва «Навука кахання» (2001). Твор заснаваны на рэальных гістарычных фактах і распавядае пра апошні перыяд жыцця Францішкі Уршулі Радзівіл — першай беларускай жанчыны-драматурга. Пастаноўка аднаўляе няўлоўна-чароўную атмасферу аматарскага тэатра XVIII ст. з яго схільнасцю да рамантычнай прыўзнятасці і пастаральнага прымітывізму.
У 2004 г. падчас Міжнароднага дня тэатра ў Гродне прайшла прэм’ера оперы-буф «Чырвоны Каптурык» паводле аднайменнай казкі Ш. Перо (кампазітар П. Кандрусевіч) — сумесны праект Гродзенскага абласнога тэатра лялек і Гродзенскай капэлы. Опера ўзнімае і раскрывае спрадвечныя катэгорыі: дабро — зло, гумар — сум. Аўтар лібрэта, рэжысёр-пастаноўшчык спектакля, харэограф і адзін з выканаўцаў ролі Маркіза дэ Ваўка — Алег Жугжда.
16 сакавіка 2007 г. у Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Я. Купалы адбылася прэм’ера спектакля «Вольга» па п’есе фінскага аўтара Л. Руаханен у пастаноўцы А. Жугжды. Твор закранае тэму кахання адзінокай немаладой жанчыны да маладога чалавека. Гэта каханне выратоўвае іх у халодным, бездухоўным і хаатычным свеце: некалькі дзён жыцця сталі галоўнай падзеяй у іх лёсе, падарылі пакуты немагчымага кахання і радасць чалавечага шчасця перад непазбежным расставаннем.
У верасні 2011 г. Гродзенскі абласны тэатр лялек прымаў удзел у XIII Міжнародным фестывалі тэатраў лялек «Разанскія агледзіны» (г. Разань, Расія), які больш за 20 гадоў збірае лялечнікаў з краін блізкага і далёкага замежжа. Спектакль Алега Жугжды «Пікавая дама», створаны па матывах аповесці А. Пушкіна і оперы П. Чайкоўскага, атрымаў прызнанне як прафесіяналаў, так і глядацкай аўдыторыі і прайшоў пры «перааншлагу»: публіка размясцілася на прыступках, ля сцэны, у праходах, многія засталіся ў фае.
Узнагароды
Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 жніўня 2011 г. Алег Алегавіч Жугжда ўзнагароджаны медалём Ф. Скарыны. У сакавіку 2007 г. ён атрымаў прыз Беларускага саюза тэатральных дзеячаў «Крыштальны анёлак» — «За ўнёсак у развіццё беларускага тэатра лялек». У 1994 г. рэжысёр стаў уладальнікам прэміі імя Л. Мазалеўскай, у 2012 г. — Прэміі імя Аляксандра Дубко абласнога выканаўчага камітэта як «Рэжысёр года». У 2019 годзе прысвоена званне Заслужанага дзеяча мастацтваў Рэспублікі Беларусь.
Яганэсбург
Яга́нэсбург, Іага́несбург  (Johannesburg) — самы буйны паводле колькасці жыхароў горад у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы.
Гісторыя
Заснаваны ў 1886 годзе як шахцёрскі пасёлак пры рудніках Вітватэрсранда. У час англа-бурскай вайны 1899-1902 захоплены англічанамі (1900), уключаны ў склад брытанскага дамініёна Паўднёва-Афрыканскага саюза (з 1961 ПАР). З 1928 горад. У пачатку 20 стагоддзя — адзін з цэнтраў масавых выступленняў афрыканскага насельніцтва супраць апартэіду. Пасля Другой Сусветнай вайны горад перажыў эканамічны бум (развіццё хімічнай прамысловасці, машынабудавання, апрацоўкі каштоўных камянёў).
Сакі (Маладзечанскі раён)
Сакі́ (, Саки) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры (Масква)
Мемарыял белым ваярам у Маскве на тэрыторыі Данскога манастыра быў адкрыты 24 мая 2009 года. У мемарыяле пахаваны кіраўнік Белага руху на Поўдні Расіі генерал А. І. Дзянікін з жонкай, адзін з кіраўнікоў Белага руху у Сібіры генерал В. О. Капель і рускі філосаф І. А. Ільін з жонкай.
Цівідаўка
Ціві́даўка (, Тивидовка) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Вялікасельскага сельсавета.
Мора Змяі
Мора Змяі (Mare Anguis) — месяцавае мора на бачным боку Месяца. Мае ў дыяметры 150 кіламетраў. Размешчана на паўночны ўсход ад мора Крызісаў побач з кратэрам Эймарт. Сфармавана ў Нектарскі перыяд. Як і большасць месяцавых мораў, мора Змяі ўяўляе сабой раўніну, запоўненую застылай базальтавай лавай, з-за чаго выглядае цёмным.
Францішак Савіч
Францішак Андрэевіч Савіч (, в. Вяляцічы, Пінскі павет, Мінская губерня — , мястэчка Янушпаль , Валынская губерня) — беларускі публіцыст, удзельнік вызваленчага руху. Адзін з пачынальнікаў рэвалюцыйнага дэмакратызму на Беларусі, папярэднік Кастуся Каліноўскага.
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Вяляцічы каля Пінска ў сям’і ўніяцкага святара. Рана страціў бацьку. Вучыўся паспяхова, у апошнія гады адначасова з вучобай працаваў хатнім настаўнікам. 9 чэрвеня 1833 года атрымаў за № 91 пахвальнае пасведчанне аб сканчэнні Пінскага павятовага вучылішча. Сёлета ж паступіў у Віленскую медыка-хірургічную акадэмію на казённы кошт. На станаўленне грамадзянскіх поглядаў Ф. Савіча моцны ўплыў аказаў наглядчык Пінскай павятовай вучылішча Францішак Махніцкі.
Дэмакратычнае таварыства
Ф. Савіч быў абраны за сакратара і скарбніка. Неўзабаве напісаў для таварыства статут пад назвай «Прынцыпы дэмакратызму» і адозву-праклямацыю «Заўвагі аб маральнай вайне народа з дэспатызмам». Задачамі таварыства Статут абвяшчаў барацьбу з беззаконнем, аказанне дапамогі абяздоленым, уздзеянне на моладзь з мэтай выхавання сумленных і справядлівых грамадзян. Ф. Савіч адзначаў:
Пра ідэі вызвалення роднага края сведчыць і тэкст Савічавае ўлёткі «Заўвагі аб маральнай вайне народа з дэспатызмам, або Якое наша становішча і што ў цяперашні час трэба рабіць людзям дабрадумным»:
У гэтым часе Ф. Савіч клапоціцца аб колькасным пашырэнні таварыства: перапісвае шматлікія праклямацыі, разважанні і супрэчкі замежных аўтараў, чытае і прапагандуе вызваленчыя ідэі на таменых сходах. Член Ф. Савіча па акадэміі Мацвей Лавіцкі адзначаў, што «ў гэты час ён ужо быў другім Занам». Паступова «Дэмакратычнае таварыства» набывае выразную палітычную накіраванасць. Свае аддзяленні арганізацыя мела ў розных гарадох, у тым ліку і ў Пінску. Таварыства стала шматлікай і ўмела заканспіраванай рэвалюцыйнай арганізацыяй: прыём новых прыхільнікаў адбываўся выключна па рэкамендацыі, радавыя ўдзельнікі тайнага таварыства не ведала ўсіх членаў, для перапіскі карысталіся «сімпатычным» чарнілам, прыняты былі ўмоўныя псеўданімы і назвы: Савіч — Адам, Загорскі — Яцэк, арганізацыйнае ядро таварыства — Клевань, Вільня — матка, Ашмяны — піўная, Мінская губерня — стадола, Віленская губерня — халупа і інш.
Улетку 1837 Ф. Савіч пазнаёміўся з польскім барацьбітом і ўдзельнікам паўстання 1830—1831 гадоў Шыманам Канарскім. Сустрэча канспіратараў адбылася ў маёнтку Лысава (цяпер Маневіцкі раён Валынскай вобласці). Неўзабавае віленскае «Дэмакратычнае таварыства» ўступіла ў «Садружнасць польскага народа» ў якасці яго радыкальнага крыла пад назвай «Маладая Польшча».
Увесну 1838 Ф. Савіч спрабаваў арганізаваць уласную друкарню. Каб знайсці чалавека, на імя якога можна было выпісаць з Жэневы друкарскую машыну, у маі 1838 у Вільню прыехаў і Шыман Канарскі, аднак тут на яго след натрапіла паліцыя. З дапамогай Ф. Савіча, Ш. Канарскі тайком выехаў з Вільні, але 27 мая 1838 быў затрыманы паліцыяй па дарозе на Ашмяны, на паштовай станцыі Крыжоўка.
Ссылка
1 чэрвеня 1838 быў арыштаваны і Ф. Савіч за ўдзел у незаконнай арганізацыі. У зняволенні напісаў на польскай мове «Споведзь». Даследчыкі лічаць, што ў ёй адчуваецца моцны ўплыў «Кнігі народа польскага і польскага пілігрымства» Адама Міцкевіча. Следства цягнулася больша восем месяцаў. Утрымліваўся ў Віленскім базыльянскім кляштары. Сучаснікі сведчаць, што за ўвесь час следства Ф. Савіч атрымаў 12 тысяч бізуноў, часта сядзеў у карцары. Допыты вёў старышня следчай камісіі князь Трубяцкі, улюбёнымі словамі якога былі: «Врешь, поросёнок!». Ф. Савіч падрабязна апісаў катаванні ў часе зняволення:
У лютым 1839 следства было скончана. высланы на Каўказ у салдаты без выслугі.
Разам з іншымі арыштантамі пешшу адпраўлены ў Стаўрапаль праз Чарнігаў, дзе захварэў. Там вывучаў горскія мовы, зблізіўся з палонным горцам Алі, якія даў яму рэкамендацыйныя лісты ў Тыфліс. Па выздараўленні канваяваны ў Апшэронскі пяхотны полк у Кізляры, затым у Дэрбент і нарэшце ў Тыфліс. Тут беспаспяхова спрабаваў уцячы. У маі 1840 знаходзіўся ў крэпасці Жыранчы на Каспійскім моры, дзе выконваў таксама і абавязкі лекара. Затым ізноў вярнуўся ў Кізляр. Тут адзін з армянскіх купцоў параіў яму ўцячы за мяжу праз таганрог і даў адрас брата. 22 красавіка 1841 інсцэніраваў самагубства (пакінуў на беразе р. Церак адпаведную запіску і вопратку). Спачатку дабраўся да Таганрога, але затым накіраваўся на Украіну, каб адтуль трапіць у Румынію. У Балтах (Адэская губерня) захварэў і быў арыштаваны памежнай вартай. Два гады пад чужым імем прасядзеў у турме Ціраспаль. У 1843 адпраўлены санітарам у Чарнігаўскі батальён унутранай варты. З дапамогай фельчара, якому аказаў паслугі сваімі медыцынскымі ведамі, увесну 1844 зноў уцёк, дабраўся да Кіева, адтуль накіраваў у Бярдычаў, аднак па дарозе вывіхнуў нагу і вымушаны быў пад імем доктара Гельгега затрымацца ў мястэчку Янушпаль на Жытоміршчыне. Адкрыў у мястэчку лекарскую практыку і праславіўся як надзвычай умелы лекар. У 1845 заслужыў поўны давер мясцовых уладаў і атрымаў замежны пашпарт. Аднак у часе эпідэміі халеры, выконваючы медыцынскія абавязкі, захварэў. Перад смерцю паспеў напісаць успаміны, якія разам са «Споведдзю» перадаў паэту А. Грозе. Гэтыя творы пазней апублікаваў Э. Геленіюш (Іваноўскі).
Пахаваны ў Астрожку на Чарнігаўшчыне.
Постаць
Член Ф. Савіча Мацвей Лавіцкі ўспамінаў асаблівыя рысы характару свайго паплечніка:
Творчасць
Творчая спадчына Ф. Савіча невялікая: гэта яго працы, напісаныя для «Дэмакратычнага таварыства»: «Прынцыпы дэмакратызму», «Заўвагі аб маральнай вайне народа з дэспатызмам», «Споведзь», мемуары і верш «Там блізко Пиньска, на шыроком полю…». Мемуары ахопліваюць дзяцінства і юнацтва, віленскі перыяд і службу на Каўказе.
Польскія гісторыкі (Б. Ліманоўскі, А. Гілер і іншыя) сведчаць, што беларускія вершы Ф. Савіча распаўсюджваліся рукапісамі па Беларусі і Украіне, многія з іх сталі папулярнымі на Піншчыне, дзе яны бытавалі сярод сялянства, перадаваліся вусна і спяваліся як народныя. Э. Паўловіч успамінае, што ён верш Савіча «Там блізко Піньска…» чытаў сваім сябрам, і гэты твор зрабіў на іх моцнае ўражанне:
Ушанаванне памяці
У роднай вёсцы паэта яму пастаўлены драўляны помнік. У гонар Францішка Савіча названая адна з вуліц Пінска. Польская пісьменніца Вераніка Трапачынская-Огаркова ўпамінае імя Францішка Савіча ў сваім рамане «Лясныя долы».
Мора Дажджоў
Мора Дажджоў (Mare Imbrium) — месяцавае мора, размешчанае ў паўночна-заходняй частцы бачнага з Зямлі боку Месяца.
Паходжанне
Мора Дажджоў было створана ў выніку затаплення лавай вялікага ўдарнага кратэра, які сфармаваўся ў выніку падзення буйнога метэарыта або ядра каметы ў раннеімбрыйскі перыяд (прыкладна 3,85 млрд гадоў таму).
Па меры напаўнення лавай дно кратэра згладжвалася, і ўтварылася адносна роўная паверхня плошчай 829 тыс. км².
У цяперашні час дно мора з'яўляецца не гэтак гладкім, а перасякаецца хвалямі, што, імаверна, сведчыць аб тым, што лава тапіла ўдарную катлавіну не за адзін раз. Па ўсёй бачнасці, Месяц перажыў некалькі ўдараў, якія ішлі адзін за адным. Таксама існуе версія, што лава, якая вызвалілася ў выніку ўдару, запоўніла басейны Акіяна Бур і Мора Аблокаў.
Фрына
Фры́на (Φρύνη; Phryne) — славутая гетэра, якая жыла ў Старажытнай Грэцыі ў 4 ст. да н.э. (прыкладныя гады жыцця: 390—330). Сёння яна вядомая перадусім як каханая і мадэль мастакоў Праксіцеля і Апелеса. Першы вылепіў з яе «Афрадыту Кнідскую», другі намаляваў «Афрадыту Анадыямену».
Сапраўднае імя дзяўчыны было Мнесарэт. Фрына — гэта мянушка, што перакладаецца як «жаба» (у яе была жаўтлявая скура). Нарадзілася Фрына ў Феспіі, што ў Беотыі, але пражывала напачатку ў Мегарах, а затым у Афінах. Лічылася адной з самых сарамлівых гетэр, якая ніколі не наведвала грамадскія лазні і прылюдна распраналася толькі двойчы на год падчас Элеўсінскіх і Пасейдонавых містэрый, калі на яе ўскладаўся абавязак сысці да мора і ўзнесці з дапамогай сваёй прыгажосці хвалу багам. Менавіта гэтыя эпізоды і натхнілі грэчаскіх майстроў скарыстацца вобразам Фрыны для мастацкага ўвасаблення багіні Афрадыты.
Прыгажосць Фрыны зрабіла яе славутай і заможнай. Так, яна на свае грошы прапанавала аднавіць гарадскія муры Фіваў (што ў Фесаліі), разбураныя Аляксандрам Македонскім, але з адной умовай: каб на іх было напісана «Разбураныя Аляксандрам, адноўленыя гетэрай Фрынай». Жыхары горада адмовіліся ад гэтай прапановы.