cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Траянскі конь
Вайна паміж траянцамі і данайцамі пачалася таму, што траянскі царэвіч Парыс выкраў грачанку прыгажуню Алену з горада Спарта. Яе муж, цар Спарты Менелай са сваім братам Агамемнанам сабраў войска грэкаў і пайшоў на Трою. У часы вайны з Трояй ахейцы, пасля доўгай і беспаспяховай аблогі, звярнуліся да хітрасці: яны збудавалі велізарнага драўлянага каня, пакінулі яго ў сцен Троі, а самі зрабілі выгляд, што сплываюць ад берага Троі (вынаходства гэтага выкруту прыпісваюць Адысею).На боку каня было напісана «Гэты дарунак прыносяць Афіне Ваяўніцы сыходзячыя данайцы». Жрэц Лаакоан, убачыўшы гэтага каня і ведаючы хітрасці данайцэў, выклікнуў: «Што бы гэта ні было, я баюся данайцэў, нават дарункі якія яны прыносяць!» Але траянцы, не слухаючы засцярогу Лаакаона і прарочыцы Касандры, увалаклі каня ў горад. Уначы грэкі, якія хаваліся ўсярэдзіне каня, вышлі з яго, перабілі варту, адкрылі гарадскія вароты, упусцілі вярнуўшыхся на караблях таварышаў і такім чынам авалодалі Трояй.
Па здагадках некаторых гісторыкаў (пачынальна з Паўсанія), Траянскі Конь на самай справе быў сценабітнай машынай.
Малыя Масушыны
Малы́я Масу́шыны (, Малые Масушины) — вёска ў Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Навадворскага сельсавета.
4 студзеня
4 студзеня — чацвёрты дзень года па Грыгарыянскім календары
Ёдзо Аокі
(青木 要三; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1955 годзе выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Алітус
Алі́тус (Alytus, традыцыйная беларуская назва — Алі́та) — горад у Літве, цэнтр Алітускага павета і этнакультурнага рэгіёна Дзукія. Горад знаходзіцца на рацэ Нёман, недалёка ад мяжы з Польшчай і Беларуссю. Насельніцтва налічвае каля 70 тыс. чалавек, з якіх 94,7 % — літоўцы.
Гісторыя
Упершыню згадваецца ў хроніцы Віганда Марбургскага пад 1377 годам як драўляны замак Oliten у Вялікім Княстве Літоўскім, які бараніў дарогу на Вільню і Трокі, крыжакі захапілі і разарылі яе разам з Мераччу.
Наступным разам згадваецца каралём Ягайлам у грамаце ад 28 красавіка 1387 года, калі разам з усім Троцкім княствам Аліцкі замак з воласцю перададзены князю Скіргайлу.
Пасля Грунвальдскай бітвы (1410) замак страціў стратэгічнае значэнне, і да пачатку XVI стагоддзя Аліта знікае з пісьмовых крыніц. У 1504 Аліта была перададзеная вялікім князем Аляксандрам ў карыстанне Яну Юр'евічу Забярэзінскаму ў кошт выплаты пазык. Яго сын, вялікі літоўскі маршалак Ян Забярэзінскі фундаваў у Аліце касцёл св. Яна Хрысціцеля, св. Панны Марыі і Св. Мікалая актам ад 23 красавіка 1524 года, касцёлу была запісаная маёмасць на ўтрыманне. У 1536 годзе Жыгімонт Аўгуст пацвердзіў перадачу Аліты Яну Забярэзінскаму ў пажыццёвае карыстанне, а пасля перадаў мястэчка сваёй жонцы Барбары Радзівіл.
15 чэрвеня 1581 года кароль Стэфан Баторы надаў Аліце магдэбургскае права, гараджанам дазвалялася самастойна вырашаць усе спрэчкі і судовыя справы. Таксама Баторы надаў наступныя важныя прывілеі: 1) вызваліў гараджан ад працоўнай павіннасці за валокі прынятай гарадской зямлі і пакінуў толькі чынш; 2) абмяняў гарадскі лес у Даўгайскай пушчы; 3) накіраваў дарогу Мерач-Коўна праз Аліту. Гэтыя прывілеі ў нязменным выглядзе пацвярджалі і наступныя каралі. Гербам нададзена белая ружа ў чырвоным полі (герб «Порай»).
З 1588 года — цэнтр Аліцкай эканоміі.
Неаднаразова разбуралася ў войнах XVII стагоддзя.
Гарадское самакіраванне захоўвалася да Сойма 1776 г.
Пры трэцім падзеле Рэчы Паспалітай у 1795 годзе горад Аліта быў падзелены па Нёману: частка горада на яго правым беразе адышла да Расійскай імперыі, частка горада на левым беразе — Прусіі.
У 1807—1815 гадах левабярэжная частка Аліты ўваходзіла ў склад Варшаўскага герцагства, з 1815 года — у склад Царства (Каралеўства) Польскага ў складзе Расійскай імперыі. Правабярэжная частка горада мела статус мястэчка Троцкага павета Віленскай губерні.
У 1818 годзе быў узведзены мураваны касцёл святога Людовіка (на месцы былога касцёла, які фундаваў Ян Забярэзінскі).
Адміністрацыйны падзел горада быў скасаваны толькі пасля паўстання Кастуся Каліноўскага ў 1863 годзе.
У канцы ХІХ стагоддзя Аліта атрымала статус абарончага горада (крэпасць 3-га ранга), тут прайшла чыгунка, былі пабудаваны абарончыя фартыфікацыі (чатыры фарты і артылерыйская батарэя).
Падчас Першай Сусветнай вайны Аліта была занята нямецкімі войскамі. 12 лютага 1919 года ў Аліце адбыліся баі паміж літоўскім войскам і Чырвонай Арміяй.
Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж Польшчай і Літвой у 1919 годзе Аліта трапіла ў склад Літвы. У 1940 годзе Алітус апынуўся ў складзе СССР. З 1941 да 1944 года горад знаходзіўся ў нямецкай акупацыі, а потым зноў трапіў у склад СССР да 1991 года.
Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудавання, тэкстыльнай, камбікормавай і харчовай прамысловасці; вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.
Культура
Краязнаўчы музей.
Марк Якаўлевіч Рэпінскі
Марк Я́каўлевіч Рэпі́нскі (, в. Восава,, Магілёўская губерня — да 3 сакавіка 1966) — дзеяч УКП(б), выконваючы абавязкі 3-га сакратара ЦК КП(б) Беларусі ў 1938 годзе.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1904 годзе ў в. Восава Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні ў сям’і селяніна-серадняка. Беларус. Член УКП(б) з лістапада 1927 года.
Скончыў сельскую школу ў Гавяновічах Рэчыцкага павета Гомельскай губерні ў 1916 годзе, тры класы прафтэхнічнай школы металістаў у Рэчыцы, вячэрні радыётэхнікум ў Ленінградзе.
З лістапада 1924 года па чэрвень 1925 года — сакратар сельсавета ў Балашаўке. У чэрвені-кастрычніка 1925 года — навучэнец курсаў паштова-тэлеграфных адміністрацыйных работнікаў у Мінску. З кастрычніка 1925 года па кастрычнік 1926 года — работнік паштова-тэлеграфнай канторы на станцыі Калінкавічы Мазырскай акругі. З кастрычніка 1926 года па студзень 1928 года — чырванафлоцец у Кранштаце. Са студзеня 1928 года па кастрычнік 1937 года працаваў у Ленінградзе, да 1931 года — на флоце, пасля — на партыйнай рабоце. З 25 кастрычніка 1937 года да сакавіка 1938 года — трэці сакратар ЦК КП(б) Беларусі. З сакавіка па верасень 1938 года — першы сакратар Аргбюро ЦК КП(б)Б па Магілёўскай вобласці, першы сакратар Магілёўскага абкама КП (б)Б. З верасня 1938 года па ліпень 1941 года — дырэктар Дзяржаўнага выдавецтва БССР. З ліпеня 1941 года — на службе на Балтыйским флоце: камандзір узвода, пасля роты службы назірання і сувязі Кранштацкага ўмацаванага сектара, з 1942 года — камандзір роты асобнага батальёна сувязі. Са жніўня 1942 года па красавік 1945 года — тэхнік, старшы радыст склада № 200 аддзела сувязі флоту, з красавіка 1945 года па студзень 1948 года — у службе радыёлакацыі флоту. Са студзеня 1948 года — старшы афіцэр Ленінградскага інстытута № 6 ВМС. У лютым 1954 года працягваў працаваць на гэтай пасадзе. Партыйныя дакументы былі пагашаныя Ленінградскім гаркамам КПСС 3 сакавіка 1966 года, як памерлага.
Член Бюро ЦК КП(б) Беларусі (1938—1939), ЦК КП(б) Беларусі (1938—1940).
Новае Азарава
Новае Азарава (Новое Азарово) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У 2004—2017 гадах у складзе Арнішыцкага сельскага паселішча.
Святлана Георгіеўна Суджаева
Святлана Георгіеўна Суджаева (, Мінск) — выбітны беларускі вучоны ў галіне кардыялогіі, рэабіліталогіі, патафізіялогіі кровазвароту, псіхафізіялогіі. Доктар медыцынскіх навук (1994), прафесар (2007). Першая ў гісторыі медыцыны Беларусі жанчына — доктар медыцынскіх навук па спецыяльнасці «кардыялогія». З’яўляецца вядучым членам Еўрапейскай Асацыяцыі кардыёлагаў (ESC), членам Еўрапейскай Асацыяцыі па прафілактыцы і рэабілітацыі хворых з захворваннямі сэрца, а таксама каардынатарам Еўрапейскай Асацыяцыі кардыёлагаў ў галіне кардыялагічнай рэабілітацыі па Беларусі.
Біяграфія
У 1974 годзе скончыла Мінскі медыцынскі інстытут па спецыяльнасці «лячэбная справа». З 1974 па 1979 глд працавала ў лячэбна-прафілактычных установах Беларусі. У 1979 годзе паступіла і ў 1981 годзе скончыла клінічную ардынатуру ў Беларускім НДІ кардыялогіі па спецыяльнасці «кардыялогія». У 1982—1996 гадах працавала навуковым супрацоўнікам лабараторыі рэабілітацыі хворых на інфаркт міякарда. У 1997—2001 гадах — намеснікам дырэктара Беларускага НДІ кардыялогіі па клінічнай працы, пасля рэарганізацыі Беларускага НДІ кардыялогіі ў Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр «Кардыялогія» ў 2001 годзе (дырэктар прафесар Н. А. Манак) працягнула працаваць намеснікам дырэктара Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра «Кардыялогія» па кардыятэрапіі да 2004 года.
З ліпеня 2007 — загадчыца лабараторыі рэабілітацыі хворых кардыялагічнага і кардыяхірургічнага профілю. Абараніла кандыдацкую дысертацыю «Дыягнастычнае значэнне пробы з псіхаэмацыйным напружаннем для ацэнкі стану каранарнага крывацёку і скарачальных рэзерваў міякарда ў хворых на ІХС» ў 1987 годзе, доктарскую дысертацыю «Псіхафізіялагічны аспект рэабілітацыі хворых інфарктам міякарда» — у 1994 годзе. Званне прафесара па спецыяльнасці «клінічная медыцына» прысвоена Вышэйшай Атэстацыйнай Камісіяй Нацыянальнай Акадэміі Навук Рэспублікі Беларусь у 2007 годзе.
Навуковая дзейнасць
Апублікавала 370 навуковых прац, з іх 7 манаграфій, 43 навукова-практычных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, 127 навуковых артыкулаў. Атрымала 9 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў на вынаходствы. Падрыхтавала 5 кандыдатаў медыцынскіх навук.
Узнагароды
Лаўрэат прэміі Нацыянальнай акадэміі навук Рэспублікі Беларусь за цыкл прац «Навуковае абгрунтаванне, стварэнне і ўкараненне ў практыку тэхналогій комплекснай кардыялагічнай рэабілітацыі хворых пасля аперацый на сэрцы і магістральных сасудах, а таксама пасля трансплантацыі сэрца ў Беларусі» (2011).
Дубрава (Пастаўскі раён)
Ду́брава (, Дуброво) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Курапольскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Паставы Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Да 18 снежня 2009 года належала да Белькаўскага сельсавета.
Пятрова (Угранскае сельскае паселішча)
Пятрова (Петрово) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У 2004—2017 гадах у складзе Арнішыцкага сельскага паселішча.
Зоя Васільеўна Літвінава
Біяграфія
Скончыла Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (1967). Жыве ў Мінску.
Працуе ў розных жанрах станковага жывапісу. Сярод галоўных твораў: пано «Стары і новы Вільнюс» (кінатэатр «Вільнюс», Мінск), палотны «Мая Радзіма», «Мадонна», роспіс капліцы Св. Марыі (Хапфагартанс, Аўстрыя). Творы зберагаюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь, Траццякоўскай галерэі, Рускім музеі ў Санкт-Пецярбургу, грамадскіх і прыватных зборах Беларусі, Расіі, Аўстрыі, Германіі, ЗША, Італіі, Вялікабрытаніі, Ізраіля і інш.
Удзельнічае ў выставах з 1962 года.
У 1992 годзе атрымала ганаровае званне Заслужанага дзеяча мастацтваў Рэспублікі Беларусь. У 2005 годзе ўзнагароджана ордэнам Міністэрства культуры Францыі за заслугі ў галіне мастацтва.
Герб Суража
Герб Суража — герб Суража Віцебскага раёна. Герб зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 студзеня 2006 г. № 36.
Апісанне
У сярэбраным полі барочнага шчыта — сцяна замка-крэпасці з трыма вежамі чырвонага колеру. У сцяне крэпасці і ў вежах — байніцы. Унізе трох веж — уваходныя праёмы.
Гісторыя
У адпаведнасці з загадам вялікага князя Вялікага Княства Літоўскага Жыгімонта II віцебскі ваявода Стэфан Збаражскі ў 1563 г. дзеля вайсковых мэт пабудаваў Суражскі замак. У 1570 г. Сураж атрымаў такія ж, як і Віцебск, правы і волю. Годам раней горад атрымаў герб: у сярэбраным полі — крэпасць з трыма вежамі.
Пасля ўваходу у склад Расійскай імперыі ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай, 21 жніўня 1781 г. Кацярынай II быў зацверджаны герб заштатнага Суража Віцебскай губерні: «у верхнім залатым полі — узнікаючы Дзяржаўны арол; у ніжняй частцы — полацкі герб: на кані воін, які трымае ў правай руцэ шаблю, на левую руку ўздзеты чырвоны шчыт з двайным крыжам на ім. Поле падзелена на чатыры часткі: чырвоная, залатая, сярэбраная і блакітная».
У рашэнні сесіі Суражскага пасялковага Савета дэпутатаў ад 29 сакавіка 2002 г. № 25 падкрэсліваецца, што герб 1569 г. на працягу некалькіх стагоддзяў быў для суражан сімвалам высокага патрыятызму, палітычнай і эканамічнай значнасці, духоўнай цвёрдасці, вернасці роднаму гораду. Старажытны герб з’яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю, адлюстроўвае ў адпаведнасці з законамі геральдыкі гістарычную ролю горада.
Герб Суража належыць да гісторыка-геральдычных помнікаў Беларусі.
Юрый Андрэевіч Арынянскі
Ю́рый Андрэ́евіч Арыня́нскі (, Баку — ) — беларускі акцёр і рэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР.
Біяграфія
Сярод лепшых пастановак: «Тры сястры» А. Чэхава, «Сэрца на далоні» І. Шамякін, «Выклік багам» А. Дзялендзіка.
Сянное (Угранскі раён)
Сянное (Сенное) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2017 гадах у складзе Арнішыцкага сельскага паселішча.
Allium desertorum
Allium desertorum — від травяністых раслін сямейства, распаўсюджаны ва ўсходнім Міжземнамор’і.
Распаўсюджанне
Насяляе ўсходняе Міжземнамор’е — Ізраіль, Іарданія, Егіпет.
Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь
Вае́нна-паве́траныя сі́лы і во́йскі су́працьпаветранай абаро́ны Рэспу́блікі Белару́сь — адзін з відаў Узброеных сіла Рэспублікі Беларусь.
15 чэрвеня 1992 года на базе ўпраўлення 26-й Паветранай арміі ВПС СССР сфарміравана Камандаванне ВПС Рэспублікі Беларусь, а 1 жніўня 1992 года на базе ўпраўлення СПА ЧБВА і 11-га корпуса 2-й Асобнай арміі Войск СПА СССР сфарміравана Камандаванне Войск СПА Рэспублікі Беларусь.
Арганізацыйна ВПС і войскі СПА складаюцца з АТК, воінскіх часцей непасрэднага падпарадкавання, аператыўнага, тэхнічнага і тылавога забеспячэння.
Задачы
Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны як від Узброеных Сіл прызначаны для абароны цэнтраў, раёнаў, аб’ектаў, груповак войск ад удараў праціўніка з паветра, а таксама для паражэння аб’ектаў, ваенна-эканамічнага патэнцыялу і войск праціўніка, агнявой падтрымкі і забеспячэння баявых дзеянняў Сухапутных войск.
Структура
ВПС і войскі СПА Рэспублікі Беларусь маюць у сваім складзе наступныя роды войскаў:
Гісторыя
Сваю гісторыю войскі супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь пачынаюць з 1941 года, калі ў Куйбышаве была сфарміравана на базе часцей.
5 мая 1942 года на базе была сфармавана 1-я паветраная армія. 10 студзеня 1949 года ўпраўленне 1-й ПА на падставе дырэктывы ГШ УС СССР № ОРГ 120026 перайменавана ва ўпраўленне 26-й ПА.
Пасля некалькіх рэарганізацый 30 чэрвеня 1960 года, згодна з Дырэктывай Галоўнакамандуючага войскамі СПА СССР ад 24 сакавіка 1960 года была створана, у склад якой увайшлі 27-ы Рыжскі і карпусы СПА. Асабоваму складу адным з першых была даверана навейшая зброя: ЗРК С-300 і С-200, самалёты Су-15 і МіГ-25 П.
Дырэктывай ГШ УС СССР 1980 года № 314/1/00170 упраўленне 26-й ПА перафарміравана ва ўпраўленне ВПС Беларускай ваеннай акругі. З 1 мая 1988 года прыказам Міністра абароны СССР 1988 года № 0018 упраўленне ВПС БВА перафарміравана ва ўпраўленне 26-й ПА.
Вясной 1992 года былі створаны ўласныя Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь пасля распаду СССР. 15 чэрвеня 1992 года прыказам Міністра абароны Рэспублікі Беларусь № 05 на базе ўпраўлення 26-й Паветранай арміі ВПС СССР было сфармавана камандаванне ВПС Рэспублікі Беларусь. 1 жніўня 1992 на аснове ўпраўлення СПА Беларускай ваеннай акругі і 2-й асобнай арміі СПА было сфармавана камандаванне Войск СПА Рэспублікі Беларусь.
У 2000 Войскі СПА Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь былі ўзнагароджаны Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.
З 8 лістапада 2001 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі № 639 зацверджана рашэнне аб аб’яднанні ВПС і войск СПА Беларусі ў адзін від узброеных сіл.
4 і 10 сакавіка 2005 3 лётчыкі ВПС Рэспублікі Беларусь усталявалі на 2 МіГ-29БМ 15 сусветных авіяцыйных рэкордаў па часе набору вышыні 3000, 6000, 9000 і 12 000 м без нагрузкі і з нагрузкай у 1000 і 2000 кг, а таксама па дасягненні хуткасці палёту па замкнёным маршруце працягласцю 100, 500 і 1000 км без нагрузкі.
Узбраенне ВПС і СПА
Перспектыўная тэхніка
Катастрофы
Агулам за час існавання беларускія ВПС страцілі ў катастрофах 12 лётчыкаў, 8 самалётаў і 2 верталёты:
Навасёлкі (Навадворскі сельсавет)
Навасёлкі (, Новосёлки) — вёска ў Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Навадворскага сельсавета.
Ён Баўэр
Ён Баўэр (John Bauer;  — ) — шведскі мастак і ілюстратар. Шырока вядомы сваімі ілюстрацыямі да казак «Сярод эльфаў і троляў» (Bland tomtar och troll), якія штогод публікаваліся ў Швецыі на Ражство.
Біяграфія
Ён Баўэр нарадзіўся ў горадзе Ёнчэпінг у паўднёвай Швецыі, дзе рос разам з двума братамі і сястрой — Ганнай Баўэр. Ранняя смерць Ганны ў 13 гадоў зрабіла цяжкае ўражанне на Баўэра і яго братоў. З дзяцінства Баўэр любіў праводзіць час за маляваннем, спачатку абмяжоўваючыся невялікімі малюнкамі і накідамі. Калі яму споўнілася 16, ён з'ехаў у Стакгольм, дзе праз два гады паступіў у Шведскую каралеўскую акадэмію мастацтваў.
Макс Клінгер
Макс Клінгер (ням. Max Klinger;,  — , , цяпер Наўмбург) — нямецкі мастак, графік і скульптар, прадстаўнік сімвалізму.
Жыццё і творчасць
Вялікае значэнне ў творчасці Клінгера займала графіка, у якой ён быў віртуозным майстрам і якой ён у сваёй кнізе «Жывапіс і маляванне», якая выйшла ў 1891 годзе, надае асаблівае, самастойнае значэнне ў адлюстраванні знешняга свету. Пры гэтым Клінгер лічыў, што графіцы ўласціва перадаваць дэманічна-цёмныя аспекты жыцця, адэкватна выяўляецца ў лінейнай і кантраснай манеры, што дазваляе разглядаць Клінгера як аднаго з папярэднік сюррэалістаў. Сваёй мэтай у мастацтве Клінгер бачыў аб’яднанне жывапісу, пластыкі і архітэктуры. Напісаныя Клінгерам рэлігійныя карціны паказваюць уплыў на майстроў італьянскага Рэнесансу.
Оргія
Оргія (ὄργιον) — назва антычнага рэлігійнага абраду, які ўключаў групавыя сексуальныя зносіны паміж удзельнікамі. Оргіі былі асабліва характэрны для містэрый (патаемных рытуалаў) у культах Дыяніса і Кібелы. Падобныя абрады існавалі і ў іншых рэлігіях.
У наш час оргіямі называюць сексуальныя або папросту непрыстойныя з пункту гледжання грамадскай этыкі вечарыны.
Мехерын
Мехерын (саманазва: Kauwets’a:ka, літаральна «людзі вады») — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША. Жывуць пераважна ў Паўночнай Караліне. Агульная колькасць — 900 чал.
У XVII ст. мехерын насялялі берагі аднайменнай ракі, межавалі з тускарора на поўдні і натавэй на поўначы. У 1669 г. іх агульная колькасць была каля 160 чалавек. Займаліся земляробствам і паляваннем.
У 1705 г. садружнасць Вірджынія вылучыла кантралюемыя імі землі (каля 6 міль у дыяметры) у асобную рэзервацыю. Але ў 1707 г. атрад каланістаў з Паўночнай Караліны атакаваў паселішча мехерын і вымусіў перасяліцца на землі, што раней належылі алганкінам. Падчас вайны паміж каланістамі і тускарора захоўвалі нейтралітэт, але падвяргаліся нападам з боку іншых індзейцаў. У 1761 г. мехерын насялялі землі каля ракі Роанак і мелі 20 дарослых мужчын-воінаў.
У другой палове XVIII ст. перасталі ўзгадвацца як асобнае племя. Ужо ў XIX ст. нашчадкі мехерын спрабавалі аднавіць племянны статус. У 1977 г. была створана нацыя мехерын, прызнаная ўрадам Паўночнай Караліны.
Валун
Валуны — круглаватыя камяні памерамі ад 10 см да 10 м.
Пашыраны ў абласцях старажытнага антрапагенавага зледзянення. Уваходзяць у склад марэны. Валуны, перанесеныя на вялікія адлегласці, называюць эратычнымі (вандроўнымі).
Выкарыстоўваюцца для падмуркаў, як брук, для атрымання шчэбеню.
Любёнжскае абацтва
Любёнжскае абацтва (Kloster Leubus; Opactwo cystersów w Lubiążu) ― былы цыстэрцыянскі манастыр у вёсцы Любёнж, Ніжнесілезскае ваяводства, Польшча. Размешчаны прыкладна за 54 км на паўночны захад ад Уроцлава. Заснаваны ў 1175 годзе і з’яўляецца адным з найбуйнейшых хрысціянскіх архітэктурных комплексаў у свеце, лічыцца шэдэўрам сілезскага барока.
Апісанне
Плошчу даху складае каля квадратных метраў. Фасад, які мае працягласць 223 м, з’яўляецца самым доўгім у Еўропе пасля палаца Эль Эскарыял ў Іспаніі. У крыпце знаходзяцца 98 добра захаваўшыхся мумій сілезскіх князёў.
Абацтва будавалася на працягу стагоддзяў і было самым вялікім цыстэрцыянскім кляштаром у свеце. На бягучы момант уваходзіць у найвышэйшы клас («0») помнікаў сусветнай культурнай спадчыны.
Гісторыя абацтва
Старэйшы сын Уладзіслава, князь, правёў некалькі гадоў у выгнанні ў Германіі. Калі ён стаў кіраваць у Ніжняй Сілезіі, ён запрасіў цыстэрцыянскіх манахаў з, што размяшчаецца на рацэ Заале і пасяліў іх у Любёнжы. Яны сталі першымі прадстаўнікамі свайго ордэна ў Сілезіі. Першы манастырскі комплекс будаваўся да 1175, калі князь Баляслаў I выдаў афіцыйны хартыю аб заснаванні ў замку Гродзец. Правёўшы дрэнажныя работы, манахам удалося меліяраваць зямлю ў багністых ваколіцах манастыра, разараць тры палі для севазвароту і разбіць вінаграднікі. Іх намаганні паклалі пачатак сярэдневяковаму нямецкаму, у тым ліку і ў Сілезію.
Каля 1200 года царква абацтва была перабудавана, стаўшы першым будынкам у стылі цаглянай готыкі ў рэгіёне. Калі князь Баляслаў памёр у 1201 годзе, ён быў тут пахаваны. Уздым Любёнжа працягнуўся пры кіраванні яго сына князя Генрыха I Барадатага і яго жонкі. У 1202 годзе сямейная пара заснавала Тшэбніцкае абацтва, якое ў 1220 годзе стала даччыным у адносінах да Любёнжскага аббатства па ўказе папы Ганорыя III. За ім адбылося стварэнне ў 1222 годзе ў Малапольшчы і Генрыкаўскага абацтва ў 1227 годзе. У 1249 годзе манахі Любёнжа ўзялі пад сваё кіраванне былое абацтва Камянец, а ў 1256 годзе нават зладзілі манастыр у Бышаве, што ў Куявіі, які потым быў перанесены ў Каранова ў 1288 годзе.
З 1249 па 1844 года Любёнж меў гарадскія прывілеі. У 1327 годзе сілезскі князь Генрых VI Добры прызнаў сябе васалам караля Багеміі Іагана Люксембургскага, і калі ён памёр без нашчадкаў мужчынскага полу ў 1335 годзе, яго землі, у тым ліку Любёнж, адышлі да каралеўства Багеміі. Манастырскі комплекс быў разбураны ў час Гусіцкіх войнаў, і, акрамя таго, манахі былі выгнаныя па ўказе ваяўнічага князя Яна II Вар’ята у 1492 годзе, які ператварыў абацтва ў паляўнічы дом. Цыстэрыянцы не маглі вярнуцца, пакуль Ян II не сышоў у Франкфурт-на-Одэры ў Брандэнбургу. У XVI стагоддзі абацтва сутыкнулася з пратэстанцкай Рэфармацыяй і атрыманнем у спадчыну зямель Багемскае кароны аўстрыйскай дынастыяй Габсбургаў. У час Трыццацігадовай вайны абацтва было захоплена і разрабавана шведскімі войскамі ў 1638 годзе.
Цыстэрыянцы былі выгнаныя з Любёнжа ў 1810 годзе па ўказе караля Фрыдрыха Вільгельма III.
У Другую сусветную вайну, у будынках былога абацтва размяшчаліся сакрэтныя даследчыя лабараторыі і вытворчыя прадпрыемствы: у прыватнасці, па развіццю радыёлакацыйных камплектуючых і вытворчасці рухавікоў для ракет і Фау-2 (да працы прыцягваліся зняволеныя). У канцы вайны, у будынку былога манастыра размясціліся салдаты Чырвонай Арміі, а затым і савецкая ваенная псіхіятрычная бальніца. У гэты час манастыр панёс вялікі ўрон (напрыклад, драўлянай мэбляй палілі печы). Пасля гэтага на працягу дзесяцігоддзяў ён і зусім быў закінуты.
З 1989 года манастыр сталі рэстаўраваць. Да яго пацягнулася мноства турыстаў. Кожны год летам тут праходзіць фестываль альтэрнатыўнай культуры пад назвай SLOT Art.
Старае Азарава
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2017 гадах у складзе Арнішыцкага сельскага паселішча.
Васіль Якаўлевіч Ерашэнка
Васі́ль Я́каўлевіч Ерашэ́нка (, слаб. Абухоўка, Старааскольскі павет, Курская губерня, Расійская імперыя —, в. Абухоўка, Старааскольскі раён, Курская вобласць, РСФСР, СССР) — эсперантыст, пісьменнік сімваліст, паэт, музыкант, педагог. Літаратурныя творы пісаў на эсперанта і японскай мове.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і селяніна. Страціў зрок у дзяцінстве. У 1899—1908 гадах вучыўся ў Маскоўскай школе для сляпых дзяцей, гуляў у Маскоўскім аркестры сляпых. Сустрэча з эсперантысткай Ганнай Шарапавай адкрывае для таленавітага юнака новыя перспектывы. Пасля вывучэння міжнароднай мовы эсперанта, ён накіроўваецца ў 1912 годзе ў Англію, дзе вучыцца ў Каралеўскім інстытуце сляпых, а потым, у 1914 годзе ў Японію, дзе вучыцца ў Такійскай школе сляпых. У Японіі знаёміцца з шэрагам вядомых літаратараў, журналістаў, рэвалюцыянераў. У прыватнасці, яго сябрам быў японскі драматург Акіта Удзяку. Пасля вывучэння японскай мовы, публікаваў у японскіх часопісах свае казкі і нарысы. Пасля сустрэчы з Агнэс Александэр зацікавіўся рэлігіяй Бахаі і быў першым перакладчыкам «Запаветных слоў» Бахаулы на эсперанта.
У 1929—1930 гадах здзяйсняе падарожжа на Чукотку. Да 1935 года жыве і працуе ў Ніжнім Ноўгарадзе і Маскве. У 1935 годзе заснаваў першую ў Туркменіі школу для сляпых каля горада Мары, дзе застаецца да 1945 года. У 1946—1948 гадах настаўнік Маскоўскай школы для сляпых дзяцей. У 1949—1951 жыве і працуе ў Ташкенце. У 1952 годзе смяротна хворы на рак, пераязджае ў Абухоўку, дзе працуе над апошняй кнігай. Вялікія архівы пісьменніка ў розны час і пры розных абставінах былі знішчаны.
Творы Ерашэнкі, створаныя ў Японіі і Кітаі, якія зрабілі яго вядомым у гэтых краінах, у СССР не перакладалі да 1962 года. Пра Васіля Ерашэнку напісана кніга «Чалавек, які ўбачыў свет», аўтар Аляксандр Харкаўскі.
Такасі Мідзуно
(水野 隆; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1955 годзе выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Касандра
Касандра (Κασσάνδρα), другое імя: Аляксандра (Ἀλεξάνδρα) — легендарная прадракальніца з Троі. Паводле Гамера, самая прыгожая з дочак Прыама. Народжана Гекубай разам з Геленам, таксама прадракальнікам. Пры ўзяцці Троі дасталася ў здабычу Агамемнану, які прывёз яе з сабой у Мікены. Тамака абодва былі забіты Клітэмнестрай.
У наступных паэтаў Касандра нададзеная дарам прадракання, які ёй перадаў Апалон наўзамен на абяцанае ёю каханне; калі жа яна не стрымала сваё абяцанне, то Апалон пакараў яе тым, што ніхто ніколі не слухаў яе прадказанняў. Так, яна дарма прадракала, што Алена будзе прычынай згубы Троі, дарма пярэчыла ўводзінам драўлянага каня ў горад. Калі Троя была ўзятая, Касандра шукала сховішча ў храме Афіны, але Аякс, сын Аілея, сілаю вывяў яе адтуль і прывёў у стан, дзе Агамемнан адабраў яе ў яго.
У Мікенах нібы паказвалі яе могілкі. У Аміклах і Леўктрах (у Лаконіі) былі храмы са статуяй Касандры, вядомай тут пад імем Аляксандры; гэта імя насіла Касандра і ў некаторых найпозніх паэтаў.
Губіа
Губіа (Gubbio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Умбрыя, у правінцыі Перуджа, ля падножжа гары Інджына. Насельніцтва — чалавекі (на 2004 г.), шчыльнасць насельніцтва — 58 чал./км². Займае плошчу 525 км². Паштовы індэкс — 6024. Тэлефонны код — 075.
Казімерцы
Казіме́рцы (, Казимерцы) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Курапольскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Паставы Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Да 18 снежня 2009 года належала да Белькаўскага сельсавета.
Герб Падсвілля
Герб Падсвілля — герб гарадскога пасёлка Падсвілле (Глыбоцкі раён, Віцебская вобласць).
Апісанне
У блакітным полі іспанскага шчыта са срэбным перакуленым вастрыём тры рыбіны: адна (у цэнтры) — блакітнага, дзве па краях — срэбнага колеру. Усе рыбы ўсплываючыя і выгнутыя ў выглядзе маладзіка.
Пасёлак размешчаны на берагах азёр Алаізберг і Белае. Набліжанасць да вадаёмаў перададзена ў гербе "вастрыём" – другаснай геральдычнай фігурай, якая падзяляе шчыт, рассякаючы яго, і "паглыбляе" верхнюю частку, а таксама адлюстраваннем трох рыбін процілеглых колераў на срэбным і блакітным полі. Рыбы і іншыя насельнікі падводнага свету даволі часта сустракаюцца як у гістарычнай, так і сучаснай тэрытарыяльнай геральдыцы. У гербе 1582 года польскага горада Сураж-Падляшскі адлюстраваны карп, у гербе 1845 года літоўскага горада Свянцяны – дзве срэбныя сялявы, у гербе расійскага Саратава – тры сцерлядзі.
Паўзуновыя, рыбы, насякомыя і земнаводныя прылічваюцца да натуральных негеральдычных фігур. У той жа час рыба з'яўляецца адным з важнейшых сімвалаў хрысціянства. Тры рыбіны ў гербе Падсвілля ўвасабляюць не толькі прыродную адметнасць мясціны, але і розныя плыні хрысціянства. Прадстаўнікі трох з іх здавён жывуць у гэтым рэгіёне.
Аўтар герба М. М. Елінская, мастак А. У. Леўчык.
Аксана Сяргееўна Маркарава
Аксана Сяргееўна Маркарава (Оксана Сергіївна Маркарова; нар. 28 кастрычніка 1976, Роўна, УССР) — украінскі дзяржаўны дзеяч і фінансіст. Міністр фінансаў Украіны з 22 лістапада 2018 года па 4 сакавіка 2020 года ў кабінетах Уладзіміра Гройсмана і Аляксея Ганчарука. Член СНБА (з 31 мая 2019 па 4 сакавіка 2020). З 25 лютага 2021 года пасол Украіны ў ЗША.
Біяграфія
З 1998 па 1999 і з 2001 па 2003 годы займала пасады саветніка па эканамічнай палітыцы і менеджара па знешніх і карпаратыўных сувязях у амерыканскім фондзе прамых інвестыцый Western NIS Enterprise Fund (цяпер ва ўпраўленні Horizon Capital), а ў 2000 годзе праходзіла практыку ў Сусветным банку.
8 чэрвеня 2018 года, у сувязі са звальненнем Аляксандра Данілюка, была прызначана выконваючай абавязкі міністра фінансаў Украіны.
4 сакавіка 2020 года Пастановай Вярхоўнай рады была адпраўлена ў адстаўку разам з большай часткай урада.
У 2021 годзе Аксана Маркарава ўвайшла ў топ-100 паспяховых жанчын Украіны па версіі часопіса «Новое Время».
Асабістае жыццё
Замужам. Муж — банкір і бізнесмен Данііл Валынец. У сям’і чацвёра дзяцей.
Халмы (Угранскі раён)
Халмы (Холмы) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У 2004—2017 гадах адміністрацыйны цэнтр Холмаўскага сельскага паселішча.
2005 год у гісторыі астраноміі
2005 год быў адзначаны шэрагам падзей у астраноміі.
Allium dictyoscordum
Allium dictyoscordum — від травяністых раслін сямейства ; распаўсюджаны ў Таджыкістане і Іране.
Апісанне
2n=16.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў паўднёвым Таджыкістане і паўночна-ўсходнім Іране.
4 чэрвеня
4 чэрвеня — сто пяцьдзясят чацвёрты (сто пяцьдзясят пяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.
Бахаравічы
Ба́харавічы (, Бахаровичи) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Месціцца за 39 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, 29 км ад Мінска, 19 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы, на рацэ Пціч (прыток Прыпяці).
Вялікае Княства Літоўскае і Расійская імперыя
Бахаравічы вядомыя з XVII ст. У 1587 годзе сяло ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага.
Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі. Бахаравічы каля ста гадоў былі ўласнасцю Быкоўскіх, у сярэдзіне XIX ст. праз вена сталі ўласнасцю Вайсенгофаў. У 1870 годзе ў Дудзіцкай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні. У 1888 годзе ў маёнтку збудаваны паравы млын, у 1895 годзе на млыне працавалі 3 рабочыя.
У 1897 годзе ў вёсцы быў хлебазапасны магазін, лаўка; у маёнтку паравы млын, капліца на могілках.
Найноўшы час
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў Германскай імперыі.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У жніўні 1919 — ліпені 1920 года вёска была пад акупацыяй Польшчы.
Пасля рэвалюцыі была адкрыта працоўная школа 1-ай ступені, у якой вучылася ў 1922 годзе 40 дзяцей. У пачатку 1930-х гадоў створаны калгас «Новыя Бахаравічы», працавала кузня.
Чэшская мова
Чэшская мова (čeština, IPA :[ˈʧɛʃcɪna], český jazyk) — славянская мова індаеўрапейскай моўнай сям’і. Належыць да заходнеславянскай падгрупы.
Вылучылася з заходніх дыялектаў праславянскай мовы напрыканцы X стагоддзя. Чэшская літаратура паўстала ў XIV стагоддзі, хоць першыя помнікі чэшскай пісьменнасці датаваныя XII стагоддзем.
Чэшскай мовай карыстаюцца каля 11,5 мільёнаў чалавек, з якіх прыблізна 10 млн пражываюць у Чэхіі. Цягам апошніх 150 гадоў эмігранты розных хваляў і іхнія нашчадкі рассяліліся ў Славакіі, ЗША , Канадзе, Нямеччыне, Аўстрыі , Румыніі, Аўстраліі, Украіне і некаторых іншых краінах.
Чэшская мова, як і беларуская, належыць да флектыўных моў, якія вызначаюцца складанай сістэмай скланенняў і спражэнняў. Правапіс ужывае рэфармаваную Янам Гусам лацінку. Найболей блізкія да чэшскай славацкая, польская і сербалужыцкая мовы.
Чэшскай мовай, ў якасці роднай, карыстаецца каля 12 мільёнаў чалавек (1999), з якіх прыблізна 10 млн. пражываюць у Чэхіі, дзе яна з'яўляецца афіцыйнай. З 1 мая 2004 года чэшская мова ўваходзіць у спіс афіцыйных моў Еўрасаюзу. Кадыфікацыяй пісьмовага стандарту мовы займаецца Інстытут чэшскай мовы Акадэміі навук Чэхіі. Вывучэннем чэшскай мовы займаецца навука багемістыка.
Гісторыя
Першай славянскай літаратурнай мовай на тэрыторыі сучаснай Чэхіі была стараславянская мова, якая выкарыстоўвала ў якасці алфавіту прынесеную каля 836 году братамі Кірылам і Мяфодзіем глаголіцу.
Чэшская мова вылучылася з заходняга дыялекту праславянскай напрыканцы 1 тысячагоддзя. Аднак чытаць і пісаць у той час умела пераважна толькі духавенства, і функцыі пісьмовай мовы выконвалі лацінская і стараславянская мовы.
Першымі пісьмовымі дакументамі чэшскай мовы з’яўляюцца рэлігійныя песні і кароткія тэксты, вядомыя як глосы (glosy), напісаныя ў XII і XIII стагоддзях. Яны пісаліся так званым прымітыўным правапісам, які выкарыстоўваў звычайную лацінку для запісу неўласцівых латыні гукаў (адна літара выкарыстоўвалася для розных гукаў).
У XIV і XV стагоддзях з’яўляюцца першыя творы прыдворнай літаратуры, чэшская мова пранікае ў дзяржаўныя дакументы. У XIV стагоддзі на чэшскую мову былі ўпершыню перакладзеныя ўсе часткі Бібліі, праўда, не як саюзны твор. У іх для запісу чэшскіх гукаў выкарыстоўваліся састаўныя літары. На мяжы XIV—XV стагоддзяў была праведзеная рэформа правапісу, звязаная з імем Яна Гуса, якая ўвяла ў чэшскую мову дыякрытычныя знакі. Ян Гус таксама працаваў над перакладам усіх частак Бібліі. Вялікі ўнёсак у развіццё чэшскай літаратуры дало вынаходства кнігадрукавання. У 1475 годзе на чэшскай мове быў упершыню надрукаваны Новы Запавет, а ў 1488 годзе ўся Біблія. Тым не менш, класічны чэшскі пераклад Бібліі, Краліцкая Біблія, быў выдадзены ў 6 частках толькі ў 1579—1594 гадах.
Пасля паражэння і пачаткам Контррэфармацыі пачаўся паступовы заняпад чэшскай пісьмовай літаратуры, які быў выкліканы змушанай эміграцыяй некаталіцкай інтэлігенцыі. І ў гэты час, тым не менш, выходзілі кнігі на чэшскай мове, аднак яны падвяргаліся строгай цэнзуры. Па Новым земскім укладанні (Obnovené zřízení zemské) (1627, 1628) у Чэхіі і Маравіі другой дзяржаўнай мовай станавілася нямецкая, якая мела роўныя правы з чэшскай (на падставе пражывання тамака вялікай колькасці немцаў). У XVIII стагоддзі нямецкая мова была ўведзена ў якасці адзінай ва ўсіх габсбургскіх землях. Для паспяховай кар’еры нямецкай мовай трэба было валодаць як роднай. Шматлікія чэшскія паны так анямечваліся, што забывалі сваю родную мову. Заняпаду чэшскай мовы спрыялі езуіты, знішчаючы чэшскія кнігі і рукапісы, якія яны лічылі ерэтычнымі. Пры кіраванні Марыі-Тэрэзіі ў вышэйшых, сярэдніх і пачатковых школах уводзілася выкладанне на нямецкай мове, а пры Іосіфе II без ведання нямецкай стала немагчыма паступіць у гімназію. У 1784 годзе нямецкая мова канчаткова стала мовай выкладання ў гімназіях і Пражскім універсітэце, наўзамен лацінскай мовы. Ва ўсіх урадавых установах таксама была ўведзеная нямецкая мова.
Поўнае непрызнанне з боку аўстрыйскіх імператараў земскай самастойнасці Чэхіі прывяло да ўзнікнення ў канцы XVIII стагоддзя руху нацыянальнага адраджэння, які ўзмацніўся са скасаваннем у XIX стагоддзі прыгоннага права. У 1792 у Пражскім універсітэце была арганізаваная кафедра чэшскай мовы, у 1793 годзе чэшская стала выкарыстоўвацца ў сейме.
У XIX стагоддзі чэшская літаратура ізноў дасягнула росквіту. З розных спроб кадыфікацыі чэшскай мовы ўсеагульна была прынятая граматыка Ёсефа Добраўскага, якая ўпершыню выйшла ў 1809 годзе. У 1830—1835 гадах быў выдадзены пяцітомны чэшска-нямецкі слоўнік Ёсефа Юнгмана. Развіваецца публіцыстыка і мастацкая літаратура, якія значна наблізіліся да паўсядзённай мовы. Зніклі некаторыя перажыткі састарэлага правапісу Краліцкай Бібліі. Менавіта ў гэты час літаратурная чэшская мова стала больш-менш падобная на сучасную.
Пісьменнасць
Чэшская мова выкарыстоўвае лацінскі алфавіт, пашыраны наступнымі літарамі з дыякрытычнымі знакамі:
На пісьме паслядоўна абазначаецца даўжыня галосных (штрыхі над літарамі, а над u або штрых, або кружок — апошні ў тых выпадках, калі гук [u:] утварыўся са старажытнага [o]). Літары для шыпячых і мяккіх зычных утрымоўваюць дыякрытычны знак ( «гаплік»), які ў большасці выпадкаў выглядае як «птушачка» над літарай, а над літарамі з вертыкальнай верхняй часткай (d, t) — як апостраф. Гачык над галоснай e азначае мяккасць папярэдняй зычнай; звычайна літара ě адпавядае гуку, які пайшоў ад старога агульнаславянскага Ѣ). Літары q, w, x ужываюцца толькі ў запазычаннях.
Чэшскі правапіс мае ў сваёй аснове фаналагічны прынцып з пэўнымі гістарычнымі элементамі. Гэта азначае, што адна літара (графема), як правіла, ужываецца для запісу аднае фанемы (а не гуку) з тым, каб наблізіцца да марфалогіі й этымалогіі слоў і захаваць некаторыя элементы, адпаведныя гістарычнай форме мовы (напр. i/y, í/ý, ě, ú/ů).
Літары ě і ů не могуць стаяць у пачатку слова, таму што ě змякчае папярэдні зычны гук, а выкарыстанне ů замененае іншымі спосабамі (пачатковы галосны /u:/ на пісьме перадаецца як ú).
Па ўзоры чэшскай пісьменнасці была створаная вельмі блізкая да яе славацкая. У пачатку XIX стагоддзя на чэшскую сістэму (з некаторымі змяненнямі) была пераведзеная харвацкая лацінка («гаевіца»). Па чэшскім жа ўзоры ствараліся праекты найбольш распаўсюджаных сістэм лацінізацыі некаторых іншых славянскіх моў: беларускай, украінскай, рускай, як і ўвогуле асноўныя стандарты лацінскай транслітарацыі кірыліцы. Яшчэ некалькі моў (баснійская, лякоцкая, літоўская, латышская, некаторыя саамскія варыянты, славенская і інш.) выкарыстоўваюць гачыкі над літарамі.
Да сярэдзіны XIX стагоддзя чэшская арфаграфія захоўвала некалькі своеасаблівых старажытных абазначэнняў гукаў, якія сёння выглядаюць вельмі нязвыкла:
Галосныя
У чэшскай мове 10 асноўных галосных гукаў: кароткія і доўгія варыянты гукаў [a], [e], [i] (на пісьме з гістарычна-этымалагічных прычын адлюстроўваецца дваяка: i і y), [o], [u]. Даўжыня галосных абазначаецца дыякрытычнымі знакамі (штрыхом ці кружком) і з’яўляецца сэнсаадрознай: drahá — «дарагая», dráha — «даро́га».
Націск сілавы, фіксаваны на першым складзе. Націск не звязаны з даўгатой; у выніку можа памылкова здавацца, што націск часам падае ў сярэдзіну або канец слова.
Характэрныя складаўтваральныя [r] і [l]: vlk «воўк», krtek «крот», bratr «брат». Пры вымаўленні такога склада з'яўляецца смутны гук, які нагадвае вельмі кароткі беларускі [ы] (тэат[ы]р). Існуюць цэлыя фразы без адзінага «сапраўднага» галоснага: Strč prst skrz krk «засунь палец у горла».
Дыфтонгі [au], [eu], [ou] (першыя два пераважна ў запазычаннях, апошні тыповы і для ўласна чэшскіх слоў: doubrava, houknouti, kousati).
Зычныя
* [r̝]— гэта асаблівы прыпадняты альвеалярны вібруючы r, які можа вымаўляецца як звонка, так і глуха.
[ɱ] - алафон фанемы /m/ папярэдні губна-зубным зычным (/f/ і /v/).
[ŋ] - алафон фанемы /n/ папярэдні задне-паднябенным зычным (/k/ і /g/).
[ɣ] - звонкі алафон /x/ папярэдні звонкім зычным.
[h] - алафон /ɦ/ папярэдні глухім зычным.
Цвёрды прыступ (гартанная змычка) не лічыцца асобным гукам.
Існуе таксама чатыры афрыкаты:
Іншым зычным адпавядаюць тыя ж літары, што і ў IPA.
Лексіка
Чэшскія навукоўцы ацэньваюць колькасць запазычанняў з праславянскай мовы ў сучасных чэшскай і роднаснай славацкай у 98%, што больш за ўсе астатнія славянскія мовы.
Сярод іншамоўных слоў, як і ў большасці еўрапейскіх моў, шэраг тэрмінаў у галіне культуры і навукі былі запазычаныя з грэчаскай (demokracie, parabola, typ — дэмакратыя, парабала, тып) і лацінскай моў (škola, kříž, doktor, herbář — школа, крыж, доктар, гербарый). Праз цесныя гістарычныя кантакты частка слоў была запазычаная з нямецкае (knedlík, šunka, taška, brýle, rytíř — клёцка, вяндліна, мяшок, акуляры, рыцар), у некаторых выпадках яны дайшлі праз іншыя мовы. З нямецкае паходзіць шэраг слоў з галіны рамесніцкай тэрміналогіі і слэнгу (hoblík, klempíř, ponk, šichta — гэбель, водаправоднік, варштат, вахта). У эпоху нацыянальнага адраджэння частка слоў адмыслова была перанятая з іншых славянскіх — польскай (báje, věda, půvab, otvor — байка, веданне, прывабнасць, адтуліна), рускай (vzduch, příroda, chrabrý — паветра, прырода, адважны) і інш. Чэшская тэрміналогія стваралася штучна праз запазычанне іншамоўных слоў, часта даслоўным перакладам (калькаваннем). Многія з гэтых слоў засталіся ва ўжытку і цяпер. У XX стагоддзі з рускай мовы ў чэшскую прыйшлі ў асноўным палітычныя тэрміны (sovět, kulak, chozrasčot, polárník, rozvědka, celiny — савет, кулак, гасразлік, палярнік, выведка, цаліна). З італьянскае паходзіць шэраг музычных тэрмінаў (duet, soprán, forte, piano — дуэт, сапрана, фортэ, піяна), з французскай — датычных моды (baret, blůza, manžeta — берэт, блюза, манжэта). Ангельская мова стала крыніцай спартовых тэрмінаў (fotbal, hokej, tenis — футбол, хакей, тэніс), а цяпер з яе пераходзяць новаўвядзенні ў вылічальных тэхналогіях (software, hardware — праграмнае забеспячэнне, апаратнае забеспячэнне) і іншых галінах.
Маюцца запазычанні з экзатычных моў, часта праз іншыя мовы. З арабскай прыйшлі словы alkohol, káva, trafika (алкаголь, кава, тытунёвая крама), з турэцкай jogurt, klobouk, čapka, tasemnice (ёгурт/ягурт, клабук, капялюш, тасьма), з кітайскай — čaj, kečup (чай/гарбата, кетчуп), з хіндзі džungle, jóga (джунглі, ёга).
Правапіс запазычаных слоў залежыць ад ступені натуралізацыі:
Як у многіх роднасных мовах, якія доўгі час развіваліся паасобку, падобныя па гучанні чэшскія і беларускія словы нярэдка маюць розны і нават супрацьлеглы сэнс (напрыклад, čerstvý — свежы; pozor — увага; hrad — замак; ovoce — садавіна; rodina — сям’я; і да т. п.).
Граматыка
Чэшская мова, як і беларуская, адносіцца да флектыўных моў, якія вызначаюцца складанай сістэмай скланенняў і спражэнняў. Гэта выяўляецца праз багацце слоўных формаў.
Часціны мовы
У чэшскай 10 часцінаў мовы, сярод якіх адрозніваюць змяняльныя і незмяняльныя:
Род
Адрозніваюць 3 роды: мужчынскі, жаночы і ніякі. Акрамя таго, назоўнікі мужчынскага роду падзяляюцца на адушаўлёныя і неадушаўлёныя.
Лік
Адрозніваюць адзіночны і множны лікі.
Скланенне
Чэшская мова мае 7 склонаў (назоўны, родны, давальны, вінавальны, клічны, творны, месны), якія ўжываюцца пры скланенні чэшскіх назоўнікаў, прыметнікаў, займеннікаў і лічыльнікаў.
Пачатковаю формаю (лемай) імёнаў ёсць, як правіла, назоўны склон адзіночнага ліку.
Спражэнне
Дзеясловы маюць 3 часы: мінулы, цяперашні і будучы.
Акрамя таго, па завершанасці ці незавершанасці дзеяння адрозніваюць дзеясловы закончанага (перфектныя) і незакончанага (імперфектныя) трыванняў. Дзеясловы закончанага трывання не маюць формы цяперашняга часу, яна супадае з формай будучага часу.
Адрозніваюць 3 лады дзеяслоў: абвесны, умоўны і загадны. Паводле адносін між прадметам і дзеяннем вылучаюць асабовыя і безасабовыя дзеясловы.
Пачатковаю формаю дзеяслова ёсць інфінітыў.
Парадак слоў
Парадак слоў вельмі гнуткі (вольны). Асноўным тыпам парадку з’яўляецца «дзейнік — выказнік — дапаўненне».
Дыялекты
Чэшская мова распадаецца на некалькі дыялектаў, носьбіты якіх у цэлым разумеюць адзін адно. У цяперашні час пад уплывам літаратурнае мовы межы між дыялектамі сціраюцца. Чэшскія дыялекты падзяляюцца на 4 групы :
Памежныя землі, раней населеныя судэцкімі немцамі, нельга аднесці да пэўнага дыялекту з-за размаітасці насельніцтва.
Падабенства да славацкай мовы
Чэшская і славацкая мовы вельмі падобныя і ўтвараюць кантынуум, плаўна пераходзячы адна ў адну. Адрозненні ў лексіцы чэшскай і славацкай моў нават меншыя, чым паміж некаторымі дыялектамі славацкай мовы. Некаторыя дыялекты адносяць да адной або другой мовы толькі ў залежнасці ад тэрытарыяльнай прыналежнасці.
У значнай меры за час існавання супольнай дзяржавы — Чэхаславакіі — у Чэхіі і Славакіі склаўся пасіўны чэха-славацкі білінгвізм, чэхі звычайна без праблемы разумеюць славацкую і наадварот. У рэчышчы тагачаснай палітыкі ў міжваеннай Чэхаславакіі (1918—1938) абедзве мовы разглядаліся як два варыянты адной літаратурнай мовы. Узаемаразуменне абедзвюх моў ацэньваецца ў 95%.
Афіцыйны статус
Чэшскай мовай карыстаецца пераважная большасць грамадзян Чэхіі. Паводле дзеючага заканадаўства, суды, следчыя і адміністратыўныя органы вядуць справаводства па-чэшску (фінансавыя інстытуцыі таксама і па-славацку ). На таварах абавязкова павінна прысутнічаць інструкцыя па выкарыстанні па-чэшску.
Грамадзяне, якія не валодаюць чэшскай мовай, маюць права карыстацца паслугамі перакладчыка (напрыклад, у судзе). У адпаведнасці з этнічныя меншасці маюць права карыстацца ўласнымі мовамі.
Чэшская мова таксама можа ўжывацца ва ўсіх афіцыйных актах у Славакіі, што абумоўлена Артыкулам 6 Акту пра мовы меншасцяў Славакіі 184/1999 Zb. А з 1 мая 2004 года чэшская мова ўваходзіць у спіс афіцыйных моў Еўрасаюзу.
Шылава (Угранскі раён)
Шылава (Шилово) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.