cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Херберт Фрыдман
Біяграфія
Асноўныя працы ў галіне пазаатмасфернай астраноміі, з’яўляецца адным з яе заснавальнікаў. Кіраваў першымі эксперыментамі па выяўленні рэнтгенаўскага выпраменьвання Сонца з дапамогай вышынных ракет. Упершыню вымераў выпраменьванне зорак у далёкай ультрафіялетавай вобласці. Правёў шматлікія даследаванні з дапамогай ракет і спадарожнікаў па выяўленні і вымярэнні касмічнага рэнтгенаўскага і γ-выпраменьванняў. Адзін з заснавальнікаў Міжнароднай акадэміі астранаўтыкі. Уваходзіў у склад кансультатыўнага камітэта Камісіі па атамнай энергіі падчас прэзідэнцтва Л. Джонсана і кансультатыўнай навуковай рады ў прэзідэнта Р. Ніксана. Падпісаў «Папярэджанне чалавецтву» (1992).
Памёр у сябе дома ў Арлінгтане ад раку.
Свята Сонца
«Свя́та Со́нца» — буйны міжнародны фальклорны музычны фэст пад адкрытым небам, прысвечаны старажытнаму святу Купалле і яго галоўнаму сімвалу — агню. Фестываль праводзіцца c 2016 года штогод у чэрвені на працягу двух дзён у музейным комплексе старажытных народных рамёстваў і тэхналогій «Дудуткі», Мінская вобласць, Беларусь. Арганізатары фестываля — Экстрым Тэатр «Берсерк» і Аляксандр Рак.
Канцэпцыя і фармат фестываля
Асноўная ідэя, якая аб’ядноўвае ўсе мерапрыемствы фестываля — старажытнае свята Купалле, прымеркаванае да дня летняга сонцастаяння, часу, калі дасягаюць найвышэйшага росквіту жыватворчыя сілы зямлі. У абрадах гэтага свята цесна перапляліся старажытныя язычніцкія і больш познія хрысціянскія традыцыі. Фармат фестываля «Свята Сонца» аб’ядноўвае некалькі разнапланавых мерапрыемстваў у межах адной канцэпцыі: маштабны фаер-шоу фестываль, open-air канцэрт на 2 сцэнічных пляцоўках, этна-пляцоўкі, рамесны кірмаш, горад майстроў з дзеючымі рамеснымі майстэрнямі, інтэрактыўныя пляцоўкі, абрадавыя і забаўляльныя блокі.
Значная ўвага ў межах фестываля надаецца аднаўленню традыцый і абрадаў нацыянальнай беларускай культуры і свята Купалле ў прыватнасці. Асобным блокам фестываля з’яўляецца рэканструкцыя традыцый святкавання летняга сонцастаяння ў народаў іншых краін: Літвы, Фінляндыі, Вялікабрытаніі і інш.
Пасля завяршэння асноўнай праграмы ноччу першага дня цэнтральнае дзеянне фестываля перамяшчаецца з музейнага комплекса «Дудуткі» на бераг ракі Пціч, дзе традыцыйна запальваюцца вялікія купальскія вогнішчы і ўзнаўляюцца традыцыйныя абрады святкавання Купалля: скокі праз ачышчальны купальскі агонь, факельнае шэсце, старадаўнія танцы, варожбы, пляценне і запуск вянкоў па вадзе.
Спіс асноўных мерапрыемстваў і пляцовак фестываля «Свята Сонца»
Адно з самых відовішчных мерапрыемстваў купальскага фестываля «Свята Сонца». У межах Фестываля Агню штогод сваё майстэрства дэманструюць дзесяткі каманд, якія выступаюць у жанры фаер-шоу. У праграме Фестываля Агню праходзяць: Выступленне калектываў з Беларусі і краін СНД, якія граюць музыку фолк/фолк-рок/пэйган-метал і сумежных напрамкаў. Дзеючыя рамесныя майстэрні: кузні (майстар-класы, паходная кузня), ганчарная майстэрня, майстэрні музычных інструментаў, майстэрня апрацоўкі каменя, зброевая майстэрня, саломапляценне, абрадавая лялька, ткацтва, гарбарная майстэрня, ювелірная майстэрня, манетны двор. Кірмаш вырабаў традыцыйных рамесных майстэрняў: кованыя вырабы і сярэднявечныя ўпрыгажэнні, посуд і ганчарныя вырабы, вырабы з лёну, традыцыйная адзенне, сувеніры, рэквізіт для вогненнага шоу і г.д. Выступы танцавальных і музычных калектываў, вулічных тэатраў, факіраў, пэрформансы на купальскую тэму, майстар-класы па традыцыйных танцах. Аднаўленне традыцыйных абрадаў святкавання Купалля, варожбы, пляценне і запуск вянкоў па вадзе, купальскія вогнішчы і г. д. Стравы традыцыйнай беларускай кухні, кулінарныя майстар-класы. Для гасцей фестываля дзейнічае больш за 20 лакацый і атракцыёнаў: лучны і арбалетны цір, сярэднявечныя і народныя гульні, «гульні вікінгаў», шатландская пляцоўка «гульні горцаў», дзіцячая пляцоўка, пляцоўка «Героі: Батлгеймінг», настольныя гульні, скаладром, "archery battle ", вяровачны гарадок і іншыя. «Усходняя кальянная», намёт траўніцы, варажбіткі. праходзяць спецыялізаваныя майстар-класы, навучальныя семінары.
Удзельнікі канцэртнай праграмы
Галоўная сцэна
Падалешнік (грыб)
Падалешнік (Gyrodon lividus) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства.
Апісанне
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 3—10 (да 20) см, пляската-пукатая, потым пляскатая, з вострым краем, аксаміцістая, тонка-шаўкавістая або амаль гладкая, сухая, у вільготнае надвор'е клейкая, пясчана-жоўтая, пазней іржава-карычняватая. Мякаць бледна-жоўтая, на зломе сінее, потым бурэе. Гіменафор трубчасты, жаўтаваты, пазней зеленавата-жоўты, пры націсканні сінее, потым бурэе. Трубачкі кароткія, э вуглаватымі лабірынтападобнымі порамі. Ножка вышынёй 3—9 см, патоўшчаная ўверсе, часта выгнутая, мучністая, з узростам гладкая, амаль аднаго колеру з шапкай. Споравы парашок вохрыста-аліўкавы.
Пашырэнне
Ядомы ў маладым узросце.
Кантагіёзны малюск
Кантагіёзны малюск (новалац. molluscum contagiosum) уяўляе скурнае захворванне, прычынай якога з'яўляецца вірусная інфекцыя. Звычайна пашкоджваецца скура, часам - слізістыя абалонкі. Найбольш часта інфекцыя ўзнікае ў дзяцей ва ўзросце ад аднаго да дзесяці гадоў. Інфекцыя перадаецца пры непасрэдным кантакце з хворым або праз забруджаныя прадметы ўжытку.
Узбуджальнік
Вірус інфільтруе толькі чалавека, не пераносіцца жывёламі, блізкі да вірусаў воспы. Існуе 4 тыпу віруса кантагіёзнага малюска (MCV-1, MCV-2, MCV-3, MCV-4). З іх найбольш распаўсюджаны MCV-1, а MCV-2 звычайна выяўляецца ў дарослых і часта перадаецца палавым шляхам. Таксама можа перадавацца праз ваду (напрыклад, басейн). Унутры ўтварэння знаходзіцца вадкасць, праз якую ён пераносіцца і размнажаецца.
Балозіў
Балозіў (Боло́зів) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Панцінврэа
Понцінврэа (Pontinvrea) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Савона.
Насельніцтва складае 881 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 35 чал./км². Займае плошчу 25 км². Паштовы індэкс — 17042. Тэлефонны код — 019.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Сэарэ Меканен
Сэарэ Меканен (1954 — 22 чэрвеня 2019) — генерал Узброеных сіл Эфіопіі, узначальваў Генеральны штаб арміі Эфіопіі ў 2018—2019 гадах.
Біяграфія
Нарадзіўся каля 1954 года ў рэгіёне Тыграй.
У гады грамадзянскай вайны далучыўся да Народнага фронту вызвалення Тыграя. У пасляваенны час паступіў на службу ў армію. У розны перыяд часу узначальваў Паўночнае камандаванне Узброеных сіл і Аб’яднаны аддзел навучання і падрыхтоўкі.
7 чэрвеня 2018 года прызначаны на пасаду кіраўніка Генеральнага штаба.
Быў забіты 22 чэрвеня 2019 года падчас спробы перавароту ў штаце Амхара.
Аблога Слуцка (1655)
Аблога Слуцка войскамі Рускага царства і Гетманшчыны рабілася ў верасні 1655 года, падчас руска-польскай вайны 1654—1667 гадоў. На чале гарнізона стаяў ваенны губернатар горада палкоўнік Вільгельм Патэрсан. На чале войскаў Рускага царства стаяў князь Аляксей Трубяцкі. Таксама ў баях за Слуцк ўдзельнічалі запарожскія казакі. На чале казакоў стаяў або Іван Залатарэнка. Усе спробы ўзяць Слуцк скончыліся няўдачай. На працягу ўсёй руска-польскай вайны (1654—1667) Слуцк не быў узяты ні войскамі Рускага царства, ні войскамі Гетманшчыны.
Перадумовы
Руска-польская вайна 1654—1667 гадоў пачалася няўдала для Рэчы Паспалітай. У 1654 годзе войскі Рускага царства шэрагам тэрыторый на ўсходзе Вялікага Княства Літоўскага (якое ў выніку Люблінскай вуніі стала часткай Рэчы Паспалітай). Асабліва важнай перамогай было Смаленска 23 верасня 1654 года. Войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандаваннем гетмана вялікага літоўскага Я. Радзівіла было канчаткова разбітае ў бітве пад Шапялевічамі. Контратака арміі Вялікага Княства Літоўскага зімой 1654/1655 гадоў была адбітая рускімі войскамі. Далей войскі Рускага царства перайшлі ў наступ, пачалі займаць новыя тэрыторыі.
Колькасць рускай арміі
Паводле польскага гісторыка К. Бабятынскага, рускі князь Аляксей Трубяцкі меў слабыя сілы. Паводле беларускага гісторыка А. Грыцкевіча, ён меў 20 тысяч чалавек.
Абарона Слуцка
2 верасня 1655 г. руская армія пад кіраўніцтвам князя Аляксея Трубяцкога падышла да Слуцка. Трубяцкі размясціўся ў Трайчанскім манастыры. Ён прапанаваў Слуцку здацца, на гэта слуцкі гарнізон адказаў гарматнымі стрэламі.
У ноч на 3 верасня рускія салдаты пайшлі на штурм горада з крыкамі «Цароў горад!». Аднак салдаты гарнізона адкінулі іх, страціўшы аднаго чалавека ў баі.
Трубяцкой зноў пачаў перамовы аб здачы горада, абяцаў розныя льготы пасля капітуляцыі. Лісты з прапановай капітуляцыі адпраўлялі афіцэрам, мяшчанам, губернатару. Камандзір слуцкага гарнізона ваенны губернатар горада палкоўнік Вільгельм Патэрсан адправіў у варожы лагер вязня з лістом, у якім гаварылася, што Слуцк трэба здабываць крывёю, а не лістамі.
Далейшыя падзеі ў розных крыніцах апісваюцца па-рознаму. Паводле версіі беларускага гісторыка А. Грыцкевіча, 29 верасня войскі Трубяцкога сталі адступаць па дарозе на Казловічы і Любань. Даведаўшыся пра гэта, слуцкі губернатар Патэрсан на чале некалькіх конных харугваў стаў пераследваць іх, але інфармацыя аб сутыкненнях паміж імі адсутнічае. Паводле версіі польскага гісторыка К. Бабятыньскага, рускія войскі адступілі 30 верасня, пасля таго, як гарнізон адказаў агнём на прапанову здацца.
30 верасня падчас адступлення ад горада ар’ергард рускай арміі спаліў прыгарадную вёску Кляпчаны.
Вынікі
Больш войскі Рускага царства не атакавалі Слуцк. На думку польскага гісторыка К. Бабятыньскага, «у значнай ступені гэта было вынікам палітыкі, якую праводзіў уладыка горада (галоўным чынам у дачыненні да казакоў), а таксама сведчаннем моцы фартыфікацыі і гарнізона». На працягу ўсёй руска-польскай вайны (1654—1667) Слуцк не быў узяты ні войскамі Рускага царства, ні войскамі Гетманшчыны.
Дзедаў Курган
Дзе́даў Курга́н (, Дедов Курган) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Патапаўскага сельсавета.
Размяшчэнне
У 16 км на паўночны захад ад Буда-Кашалёва, 7 км ад чыгуначнай станцыі Забаб’е (на лініі Жлобін — Гомель), 64 км ад Гомеля.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Жлобін — Гомель. Забудова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Заснаваны ў канцы XIX стагоддзя. Па перапісу 1897 года — фальварак. У 1909 годзе ў Недайскай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні.
У 1920-х гадах вялася актыўная забудова пасёлка. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Шлях сацыялізму», працавала гамарня. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінулі 22 жыхара вёскі. У 1959 годзе ў складзе гаспадаркі Буда-Кашалёўскага аграрна-тэхнічнага каледжа (цэнтр — горад Буда-Кашалёва).
Максіміліян Хайдэр
Біяграфія
Скончыў універсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта ў Кілі і Дармштацкі тэхнічны ўніверсітэт, у якім у 1987 годзе атрымаў доктарскую ступень. У 1989 годзе стаў кіраўніком групы ў Еўрапейскай лабараторыі малекулярнай біялогіі (EMBL).
У 1992 годзе пачынае плённае супрацоўніцтва з нямецкімі фізікамі Харальдам Разэ і Кнутам Урбанам. У 2006 годзе сумесна з імі атрымлівае прэмію Карла-Хайнца Бекурца, а ў 2008 — прэмію Хонды. У 2011 годзе тром фізікам прысуджаецца прэмія Вольфа. У 2005 годзе ад сваёй кампаніі CEOS атрымаў прэмію доктара Рудольфа Эберле.
Хайдэр
Хайдэр — прозвішча.
Аўстрыйская літаратура
Аўстры́йская літарату́ра — літаратура, створаная на землях Аўстрыі або створаная за яе межамі літаратарамі з аўстрыйскай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй.
Аўстрыйскую літаратуру можна ўмоўна падзяліць на два гістарычныя перыяд развіцця: перыяд вялікай еўрапейскай імперыі і перыяд маленькай дзяржавы. Змена сацыяльна-палітычнага ўладкавання аўстрыйскага грамадства моцна адбілася на ўсёй культуры, у тым ліку ў сферы літаратурнага жыцця.
У Аўстрыі пражывалі такія літаратары, як Артур Шніцлер, Стэфан Цвэйг, Томас Бернхард, Роберт Музіль, Георг Тракль, Франц Верфель, Франц Грыльпарцэр, Райнер Марыя Рыльке, Адальберт Штыфтэр, Эльфрыдэ Елінэк і Петэр Хандке.
Банэвычы
Банэвычы (Боне́вичі) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Ян Уладзіслаў Александровіч
Ян Уладзіслаў Александровіч (Jan Władysław Aleksandrowicz; ? — 7 лістапада 1644, Новагародак) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Александровічаў герба «Александровіч».
Займаў пасаду гарадзенскага маршалка з 1627 года. Маршалак Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага ў 1633 і 1638 гадах.
Разам з жонкай заснаваў царкву ў гонар Найсвяцейшай Панны ў сваёй маёмасці Стубінец. Фундуш быў запісаны ў тэстаменце Яна Уладзіслава ў 1644 годзе, але не быў выплачаны.
Памёр 7 лістапада 1644 года ў Новагародку, пахаваны ў Гарадзенскім бернардзінскім касцёле.
Сям’я
У шлюбе з Хрысцінай з Курчоў (пам. пасля 1666). У сям’і нарадзіліся :
Баршэвычы
Баршэвычы (Борше́вичі) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
NGC 5442
NGC 5442 (іншыя абазначэнні — MCG -1-36-6, VV 691, IRAS14020-0928, PGC 50189) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Букава (Львоўская вобласць)
Букава (Букова́) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Міністэрства транспарту БССР
Міністэ́рства тра́нспарту Белару́скай ССР было ўтворана ў 1946 годзе на базе Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР пад назвай Міністэрства аўтамабільнага транспарту БССР. У 1953 годзе атрымала найменаванне Міністэрства дарожнай і транспартнай гаспадаркі БССР, затым у тым жа годзе было рэарганізавана ў Міністэрства аўтамабільнага транспарту і шашэйных дарог БССР, з 1956 года зноў атрымала назву Міністэрства аўтамабільнага транспарту.
Чайны грыб
Чайны грыб, японскі грыб, маньчжурскі грыб, марскі грыб  — сімбіёз дражджавога грыба (Saccharomyces ludwigii) з воцатнакіслай бактэрыяй (часцей Acetobacter xylinum).
Мае выгляд тоўстай, слізістай, слаістай плеўкі на паверхні падсалоджанага (звычайна да 10 % цукру) чайнага настою (адсюль назва). Дрожджы зброджваюць цукар з утварэннем невялікай колькасці этылавага спірту і вуглякіслага газу, а воцатнакіслая бактэрыя зброджвае цукар з выдзяленнем воцатнай кіслаты. У выніку вадкасць (чайны квас) набывае кісла-салодкі смак і злёгку газіруецца.
Міністэрства транспарту БССР
З 16 чэрвеня 1988 года на базе Міністэрства аўтамабільнага транспарту і Галоўнага ўпраўлення рачнога флоту было створана Міністэрства транспарту БССР.
Вольныя танцы: альтэрнатыва by
«Вольныя танцы: альтэрнатыва_by» — беларускі музычны зборнік, выдадзены ў 2001 годзе лэйблам «БМАgroup».
Астанскі ўніверсітэт
Астанскі ўніверсітэт (Aston University) — брытанская дзяржаўная даследчая вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Бірмінгем.
Агульная характарыстыка
Універсітэт пачынаўся як Бірмінгемская муніцыпальная тэхнічная школа ў 1895 годзе, ператварыўшыся ў першы ў Вялікабрытаніі каледж перадавых тэхналогій у 1956 годзе. Універсітэт атрымаў грамату ад каралевы Лізаветы II 22 красавіка 1966 года.
У верасні 2021 года было абвешчана, што ўніверсітэт ўвайшоў у шорт-ліст прэміі «Times Higher Education Awards» у званні «Універсітэт года».
У 2020 годзе ён быў названы «The Guardian» універсітэтам года, газета таксама ўзнагародзіла яго прэміяй «Будынкі, якія натхняюць». «Times Higher Education Awards» назваў універсітэт «Выдатным прадпрымальніцкім універсітэтам» у 2020 годзе.
У 2021 годзе універсітэт абвясціў аб планах закрыць дэпартамент гісторыі, моў і перакладу, засяродзіўшыся замест гэтага на ахове здароўя, інжынерыі і бізнэсе. Гэта рашэнне выклікала пратэсты з боку членаў універсітэта, а таксама навукоўцаў-гуманітарыяў у цэлым.
Ноле (правінцыя Турын)
Ноле (Nole) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 6447 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 567 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 10076. Тэлефонны код — 011.
Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў
Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў (нар., в. Халопенічы, Глускі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі біёлаг. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000; член-карэспандэнт з 1991), доктар біялагічных навук (1987), прафесар (1992).
Ноле (правінцыя Турын)
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Vincenzo Martire.
Нубійскі горны казёл
Знешні выгляд
Нубійскі горны казёл — гэта самыя маленькія з усіх горных казлоў. Яны маюць добра выяўлены палавой дымарфізм: самкі ў сярэднім у тры разы меншыя за самцоў па памерах. Агульная даўжыня цела ў самцоў складае 125 см, а ў самак 105 см. Вышыня ў карку ў сярэднім 75 см у самцоў і 65 гл у самак. Сярэдняя маса цела самцоў 62,5 кг, самак — 26,5 кг.
Паводзіны
Нубійскія горныя казлы засяляюць горныя раёны, уключаючы цясніны, камяністыя асыпкі і раёны з беднай расліннасцю. Як правіла, жывуць у найбольш аддаленых, высокіх і стромкіх скалах.
Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў
Біяграфія
Закончыў Маскоўскую сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева (1959). У 1960—1962 гг. малодшы навуковы супрацоўнік БелНДІ пладаводства, агародніцтва і бульбаводства Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР. З 1966 г. малодшы, старшы навуковы супрацоўнік, у 1977—1978 гг. вучоны сакратар Інстытута эксперыментальнай батанікі АН БССР. З 1978 г. намеснік дырэктара па навковай рабоце гэтага інстытута, адначасова з 1985 г. загадчык лабараторыі. У 1997—2009 гг. дырэктар Цэнтральнага батанічнага саду Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Нубійскі горны казёл
Паводзіны
Нубійскія горныя казлы не вельмі гучныя жывёлы, але яны выпрацавалі сістэму сігналаў, для таго каб выяўляць сваю агрэсію.
Пакроўка (хутар)
Пакроўка — хутар у Парыцкай воласці Бабруйскага павета, пазней Чыркавіцкага сельсавета, праіснаваў да 1939 года.
Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў
Біяграфія
Член Беларускага батанічнага таварыства.
Пакроўка (хутар)
Гісторыя
Упершыню адзначаны на карце пад 1876 годам, у апублікаваным «Атласе» генерал-лейтэнанта Аляксея Афінагенавіча Ільіна(1832—1889). Таксама ўзгадваецца пад 1887 годам ў «Слоўніку гераграфічным Каралеўства Польскага і іных зямель славянскіх», як карчма ў павеце Бабруйскім, пры гасцінцы з Парыч да Якімаўскай слабады, паміж вёскамі Ракшын і Чыркавічы, ў Парыцкай воласці. . У 1920-х гадах ператварыўся ў пасёлак, які складаўся з дзвюх частак. Па перапісу 1926 года вядома, што ў пасёлку Пакроўка 1-ая (5 гаспадарак і 31 жыхар) ды Пакроўка 2-ая (7 гаспадарак і 33 жыхара) Посёлкі маюць вытворчасць па рабленню цэглы. У часы калектывізацыі сельскай гаспадаркі (1939 год) расселены ў вёску Чыркавічы.
Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў
Навуковая дзейнасць
Аўтар больш за 400 навуковых прац, у т.л. 11 манаграфій, 2 аўтарскіх пасведчанні, 12 патэнтаў.
Цёмна-бурая плямістасць ячменю
Цёмна-бурая плямістасць — гэта грыбковае захворванне ячменю, выкліканае. Хвароба сустракаецца ўсюды, дзе вырошчваюць ячмень, але выклікае значныя страты ўраджаю толькі ў цёплым, вільготным клімаце. Па ранейшай навуковай назве грыбковага патагену ў крыніцах таксама сустракаецца пад назвай цёмна-буры гельмінтаспарыёз.
Куйліяна
Куйліяна (Quiliano) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Савона.
Насельніцтва складае 7335 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 148 чал./км². Займае плошчу 49 км². Паштовы індэкс — 17047. Тэлефонны код — 019.
Цёмна-бурая плямістасць ячменю
Цыкл захворвання
Тэмпературы не вышэй за 20 °C і вільготныя ўмовы на палях спрыяюць развіццю цёмна-бурай плямістасці. Спрыяльныя пагодныя ўмовы могуць спрыяць паслядоўнаму з’яўленню новых спор і паражэнняў, якія вядуць да хуткага развіцця хваробы на працягу вегетацыйнага перыяду.
Страты ўраджаю
Захворванне часам дастаткова разбуральнае. Страты ўраджаю могуць дасягаць 10-30 %, калі пагодныя ўмовы спрыяюць развіццю грыба.
Меры аховы
Барацьба з захворваннем ажыццяўляецца з дапамогай ўстойлівых сартоў, чыстага насення, хімічнай апрацоўкі насення і лісця фунгіцыдамі, а таксама аптымальны севазварот з выкарыстаннем не збожжавых.
Спіс аб’ектаў PGC (1896001—1897000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1896001—1897000)
Уладзівастоцкі час
370px|thumb|right|[[Часавыя паясы Расіі:
]] Уладзівастокскі час (VLAT) — часавы пояс, які адрозніваецца ад UTC на 11 гадзін (UTC+11) і на 7 гадзіны ад маскоўскага часу (MSK+7). Гэта афіцыйны час у цэнтральнай частцы Якуціі (уключаючы Новасібірскія астравы), у Прыморскім і Хабараўскам краях, у Яўрэйскай аўтаномнай вобласці і на востраве Сахалін.
Асноўныя гарады:
Буньковычы
Буньковычы (Бунько́вичі) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Агаўнадзор (Ваёц-Дзор)
Агаўнадзо́р (Աղավնաձոր) — сяло ў марзе Ваёц-Дзор, на поўдні Арменіі. Размешчана за 12 км на захад ад горада Ехегнадзора, побач з сёламі Гетап, Арэні, Рынд і Елпін.
Лісабонскі дагавор
Лісабонскі дагавор (афіцыйная назва - "Лісабонскі дагавор аб унясенні змяненняў у Дагавор аб Еўрапейскім саюзе і Дагавор аб заснаванні Еўрапейскай супольнасці", Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community) — міжнародны дагавор, падпісаны на саміце ЕС 13 снежня 2007 года ў манастыры іеранімітаў ў Лісабоне.
Закліканы замяніць сабой Канстытуцыю ЕС, якая не ўступіла ў сілу, і ўнесці змены ў дзеючыя пагадненні аб Еўрапейскім саюзе ў мэтах рэфармавання сістэмы кіравання ЕС.
Бертран Гальперын
Бертран Гальперын (Bertrand I. Halperin; нар., Бруклін, Нью-Ёрк) — амерыканскі фізік-тэарэтык, спецыяліст у галіне кандэнсаваных асяроддзяў. Доктар філасофіі (1965), эмерыт-прафесар Гарвардскага ўніверсітэта, дзе працуе з 1969 года. Член Нацыянальнай АН ЗША і Амерыканскага філасофскага таварыства (1990).
Біяграфія
Скончыў Гарвардскі ўніверсітэт (бакалаўр фізікі, 1961). У Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі атрымаў ступені магістра (1963) і доктара філасофіі (1965) па фізіцы. У 1965—1966 гг. пастдак Нацыянальнага навуковага фонду ў парыжскай Вышэйшай нармальнай школе. У 1966—1976 гг. супрацоўнік лабараторый Бэла. З 1976 года па цяперашні час прафесар фізікі альма-матэр, Гарвардскага ўніверсітэта, з 1992 года Hollis Chair of Mathematics and Natural Philosophy, цяпер эмерыт; з 1988 па 1991 год загадчык кафедры фізікі; з 2004 года старэйшы член Harvard Society of Fellows. Таксама займаецца статыстычнай фізікай.
Сапраўдны член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук і Амерыканскага фізічнага таварыства.
Плуг
Плуг (ад протагерм. plogaz) — сельскагаспадарчая прылада для асноўнай апрацоўкі глебы ў рамках падрыхтоўкі да пасяўной насення або пасадкі раслін. Плугамі таксама завуцца прылады для працы пад вадой, для пракладкі кабеляў, а таксама падрыхтоўкі зямной паверхні перад гукавым зандаваннем і гідралакацыяй бакавога агляду пры пошуку нафты. Першапачаткова плугі цягнулі на сабе людзі, потым валы, а яшчэ пазней — коні. Пасля індустрыяльнай рэвалюцыі плугі цягнулі паравыя машыны, а ў цяперашні час — трактары. Плугі могуць быць выраблены з дрэва, жалеза або сталі. Ён з'яўляецца асноўным інструментам для большай часткі чалавецтва на працягу ўсёй гісторыі, і ўяўляе сабой адно з галоўных дасягненняў у сельскай гаспадарцы.
Выкарыстанне плуга знізілася ў некаторых абласцях, часцяком з прычыны пагрозай пашкоджання і эрозіі глебы, на карысць дробнага ўзворвання і іншых менш інвазіўных метадаў апрацоўкі глебы. На сённяшні момант у некаторых рэгіёнах праводзяцца адмословыя спаборніцтвы ўзворвання зямлі плугам, як прыклад у Вялікабрытаніі праводзіцца Нацыянальны чэмпіянат узворвання плугам.
Павел Іванавіч Булак
Павел Іванавіч Булак (, в. Вострава,  — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, за палітычную дзейнасць падвяргаўся турэмнага зняволення ў Польшчы (1930—1935, 1936—1939). Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны сакратар сельсавета ў Зэльвенскім раёне.
У партызанах з сакавіка 1942 года, камандзір групы, атрада, у снежні 1943 г. — ліпені 1944 — партызанскай брыгады «Перамога». У 1944—1964 гг. на савецкай і гаспадарчай рабоце ў Зэльвенскім раёне.
Памяць
У вёсцы Дзярэчын Зэльвенскага раёна помнік Булаку.
NGC 5443
NGC 5443 (іншыя абазначэнні — UGC 8958, MCG 9-23-26, ZWG 272.20, IRAS14004+5603, PGC 49993) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Базафілія
Базафілія (ад βάσις аснова і — сяброўства, любоў, схільнасць) — хімічная роднасць да асноваў, у тым ліку, да асноўных фарбавальнікаў. Базафіліяй у гісталогіі называюць здольнасць клеткавых структур афарбоўвацца асноўнымі (шчолачнымі) фарбавальнікамі (азурам, піранінам, гематаксілінам і інш.), абумоўленую кіслотнымі ўласцівасцямі кампанентаў клеткі, якія афарбоўваюцца, галоўным чынам нуклеінавых кіслот (ДНК і РНК). Павышэнне базафіліі клеткі звычайна сведчыць аб інтэнсіўным бялковым сінтэзе, што адбываецца ў ёй. Базафілія ўласцівая пухлінавай тканцы, якая расце і рэгенеруе. Выкарыстоўваецца для адрознівання клетак крыві (гл. базафілы), аналізу клетак пярэдняй долі гіпофізу, астраўковай тканкі падстраўнікавай залозы і г. д.
Гл. таксама
Афарбоўка гематаксілінам і эазінам Афарбоўка па Раманоўскаму — Гімзе
Ілля Дзмітрыевіч Кузьмін
Ілля Дзмітрыевіч Кузьмін (1907—1944) — старшыня Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).
Біяграфія
Ілля Кузьмін нарадзіўся ў 1907 годзе ў Царыцыне (цяпер — Валгаград). Пасля заканчэння пачатковай школы працаваў матросам, качагарам на рачным баркасе, пазней працаваў на сталінградскім заводзе «Чырвоны Кастрычнік». У лютым 1942 года Кузьмін быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію і накіраваны на фронт Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў курсы камсаставу. У баях два разы быў паранены. Да жніўня 1943 года старшыня Ілля Кузьмін быў старшынёй роты 705-га стралковага палка 121-й стралковай дывізіі 60-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас вызвалення Сумскай вобласці Украінскай ССР.
Агрэст шыпаваты
Агрэ́ст шыпаваты (Ribes cynosbati, Grossularia cynosbati) — від шматгадовых раслін, сямейства агрэставых.
Батанічнае апісанне
Куст вышынёю да 1,5 м. Лопасці лісця гародчата-зубчастыя. Кветкі зялёныя, ягады вінна-чырвоныя або цёмна-карычневыя, апушаныя.
Арэал
Радзіма — Паўночная Амерыка. Iнтрадукаваны на Беларусі.
Першая балканская вайна
Першая балканская вайна — вайна, якую вялі між сабой Балканскі саюз (Балгарыя, Сербія, Грэцыя, Чарнагорыя — і Турцыя) з 9 кастрычніка 1912 года па 30 мая 1913 года. Вайна скончылася перамогай саюзнікаў, але хутка па яе сканчэнні вайну між сабой пачалі самі саюзнікі і пачалася Другая балканская вайна.
Прычынамі вайны былі імкненні чатырох дзяржаў да перагляду Сан-Стэфанскіх пастановаў на Балканскім п-ве, ва ўмовах агульнага цяжкага становішча Турцыі, і асабліва пасля яе паразы ў італа-турэцкай вайне (гл. гісторыю Еўропы ў 1900—1910-я гг., Сан-Стэфанскі мір, Нова-Базарскі санджак).
Саюзнікі
Агульная колькасць войска саюзнікаў, пасля мабілізацый, 603 або 725 тыс. ч. Балгарскае войска лічылася асноўнай сілай надыходзячай вайны, і мусіла здзейсніць галоўны ўдар па турках. Дзеянні сербаў, чарнагорцаў, грэкаў на македонскім фронце лічыліся дапаможнымі. Паасобку войскі саюзнікаў характарызаваліся наступным чынам:
Балгарыя
Дзейная армія 300 тыс. ч. (паводле некаторых звестак, да 400 тыс. ч., разам з македонскімі добраахвотнікамі і арміяй, пакінутай у Балгарыі). У балгарскім войску адзначаліся добрая якасць узбраення і лепшая за турэцкую артылерыя, але і малая колькасць кавалерыі, вялікі недахоп лекараў, слабая арганізаванасць шпітальнай і санітарнай службаў.
Сербія
Дзейная армія 250 тыс. ч., усяго мабілізавана 330 тыс. ч. Адзначаўся надзвычай высокі дух войска, яго добрая ўзброенасць і якасць артылерыі.
Чарнагорыя
Дзейная армія 40 тыс. ч., дапаможная армія да 10 тыс. ч.
Грэцыя
Дзейная армія каля 100 тыс. ч. (грэчаскім бокам абвешчана агульная лічба войска 200 тыс. ч.). Рэформы і рэарганізацыя войска з дапамогай французскіх спецыялістаў, пачатыя пасля паразы грэкаў у грэка-турэцкай вайне (1897), далі відавочнае павышэнне баяздольнасці грэчаскай арміі.
Турцыя
Колькасць войска на балканскіх ТВД — 412 або 300 тыс. ч.
Армія на македонскім ТВД мела ў сваім складзе тры корпусы — ~180 тыс. штыкоў (да 220 тыс. ч., лічачы разам з кавалерыяй, артылерыяй і інш. родамі войск).
'''Гл. таксама:''' Мікалай I, Даніла, Вукоціч, Мартынавіч, Хусейн-Рыза-паша, Эсад-паша, Феці-паша, Фердынанд, Саваў, Фічаў, Гольц-паша (фон дэр Гольц), Махмуд-Мухтар-паша, Абдулах-паша, Джавід-паша, Таксін-паша, Тодараў, Шукры-паша, Алі-Рыза-паша, Кара-Саід-паша, Зекі-паша.
Крэпасць Скутары
Аблога крэп. Скутары чарнагорскімі войскамі пачалася ў кан. кастрычніку 1912, і працягвалася пасля перамір'я (4.12.1912).
Сербы
Сербскае войска было падзелена на 4 арміі (1А: кам. прынц Аляксандр, 120 тыс. ч., да 200 гарм.; 2А: ген. Стэфанавіч; 3А: ген. Янкавіч; 4А: ген. Жыўкавіч). Адной з галоўных мэтаў сербаў было займанне ўзбярэжжа Адрыятычнага мора і порту Дураца.
1А
18—19.10.1912 сербскія войскі перайшлі мяжу, серб. 1А разбіла турэцкую заходнюю армію ў бітве пад Куманавам (23—24.10.1912). У далейшым 1А без бою заняла Скопле (26.10.1912), з баямі пераадолела перавал Бабіне-Планіна (2.11—5.11.1912), узяла Манастыр (Бітолію) і канчаткова знішчыла там заходнюю турэцкую армію. Пераследуючы рэшткі турэцкіх войскаў, сербскія войскі ўзялі Флорыну, дзе сустрэліся з грэчаскімі войскамі (23.11.1912). Пасля злучэння з чарнагорскімі войскамі 1А павярнула да адрыятычнага ўзбярэжжа.
2А
Пасля таго, як серб. 1А самастойна перамагла ў бітве пад Куманавам, серб. 2А была скіравана да Салонікаў, на дапамогу грэкам, але Салонікі былі здадзены да прыйсця 2А, і тады яе значная частка была скіравана да Адрыянопалю, на дапамогу балгарам.
3А
Серб. 3А заняла Прышціну (26.10.1912), Качанік (27.10.1912), потым, аддаўшы 1 дыв. на падмацаванне серб. 1А каля Манастыра, армія павярнула да адрыятычнага ўзбярэжжа, заняўшы Дзібру і ўсю Лімскую акругу (28.11.1912), Эльбасан (30.11.1912).
4А
Серб. 4А заняла Новы-Базар (22.10.1912), злучылася там з чарнагорскімі войскамі і рушыла да Адрыятычнага мора.
Сербы і чарнагорцы
Цягам лістападу чарнагорскімі і сербскімі войскамі было занята адрыятычнае ўзбярэжжа Нова-Базарскага санджаку і порты Алесіё (18.11.1912) і Дураца (28.11.1912).
Грэкі
Эпірская армія пасля некалькіх удалых баёў абклала крэп. Яніну (8.11.1912).
Дзякла
Дзякла — прадуктовая рэнта за зямельны надзел, якая збіралася на карысць землеўладальніка з сялян у Вялікім Княстве Літоўскім. Выплочвалася збожжам: пераважна жытам і аўсом, радзей ячменем і пшаніцай. Да валочнай памеры 1557 г. адзінкай абкладання былі дворышча і служба, пазней — валока (21,36 гектары) і дым. У склад рэнты таксама ўваходзілі хатняя птушка і жывёла, яйкі, мёд, арэхі, грыбы, ягады, сена, лён і пянька. Найчасцей памер збожжавага дзякла, які залежаў ад ураджайнасці, складаў 1—2 бочкі жыта і аўса (глядзіце Літоўскія меры аб'ёму: бочка = 36 вёдраў = 406 літраў). У адной бочцы змяшчалася 18 пудоў (295 кг) жыта, або 10 пудоў (164 кг) аўса, або 15 пудоў (246 кг) ячменя, або 19 пудоў (311 кг) пшаніцы. У 2-ой палове 16 ст. у маёнтку Нябышын (Ашмянскі павет, Віленскае ваяводства; цяпер Вілейскі раён, Мінская вобласць) сяляне здавалі з валокі 2 бочкі жыта, 2 бочкі аўса і 2 бочкі пшаніцы. Сяляне мелі звезці збожжа на поле землеўладальніка, засеяць і забаранаваць яго (не ў залік паншчыны). Інвентар за 1578 г. вёскі Косценева (Слонімскі павет, Наваградскае ваяводства; цяпер Бярозаўскі раён, Брэсцкая вобласць) прадпісваў здаваць «аўса бочак 2 альбо грошай 20 за адвозы, сена воз 1 або грошы 5 за адвозы, за гусь, куры, яйцы, грошы 3 і пул, за невады грошы 2». У 1705 г. уласнік маёнтка Газдзеева (Мінскае ваяводства) прапанаваў сялянам плаціць замест 1/2 бочкі жыта — 10 злотых, замест бочкі аўса — 5 злотых, замест воза сена — 3 злотых. У 2-й палове 18 — 1-й палове 19 ст. выцясняецца працоўнай (паншчына) і грашовай (чынш) рэнтай.
Адам Яўгенавіч Супрун
Адам Яўгенавіч Супрун (,  —, Мінск) — савецкі і беларускі лінгвіст, славіст, доктар філалагічных навук (1966), доктар педагагічных навук (1981), прафесар, загадчык кафедры тэарэтычнага і славянскага мовазнаўства Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (БДУ), заслужаны дзеяч навукі БССР (1990).
Біяграфія
Нарадзіўся ў настаўніцкай сям’і, якая пасля вайны пераехала ў Кіргізію, у горад Фрунзэ. А. Я. Супрун вучыўся ў Кіргізскім універсітэце, які скончыў у 1952 г. У 1955 г. у Маскоўскім універсітэце імя М. В. Ламаносава абараніў кандыдацкую дысертацыю «Словы з каранямі лічэбнікаў у сучаснай рускай літаратурнай мове». Лічэбнікі сталі адной з ключавых тэм у творчасці навукоўца: у 1961 г. ён напісаў кнігу «Стараславянскія лічэбнікі», а ў 1966 г. у Ленінградскім універсітэце абараніў доктарскую дысертацыю «Славянскія лічэбнікі. Станаўленне лічэбнікаў як часціны мовы». Аднайменная кніга і зараз застаецца ў славістыцы ўзорам дыяхранічнага даследавання лічэбнікаў.
У тым жа 1966 г. навуковец пераехаў у Беларусь у горад Мінск і ў Беларускім дзяржаўным універсітэце арганізаваў кафедру агульнага і славянскага мовазнаўства, на чале якой працаваў усё жыццё — больш 30 гадоў. А. Я. Супрун быў ініцыятарам стварэння ў Беларусі ўніверсітэцкай славістыкі: на філалагічным факультэце БДУ выкладаюцца ўсе славянскія мовы, у 1993 г. з’явілася спецыяльнасць і аддзяленне «Славянская філалогія».
Другую доктарскую дысертацыю «Лінгвадыдактычныя праблемы зместу навучання рускай мове ў беларускай школе» (на атрыманне вучонай ступені доктара педагагічных навук) Адам Яўгенавіч абараніў у Мінску ў 1981 г.
Прафесар Супрун чытаў лекцыі і выступаў з дакладамі ва ўніверсітэтах і навуковых установах Аўстрыі, Балгарыі, Венгрыі, Даніі, Іспаніі, Люксембурга, Польшчы, Славакіі, Славеніі, ЗША, Фінляндыі, Харватыі, Чэхіі, у краінах СНД. Ён удзельнік (з 1958 г.) міжнародных кангрэсаў славістаў (таксама член Беларускага камітэта славістаў), пазней кангрэсаў Міжнароднай асацыяцыі выкладчыкаў рускай мовы і літаратуры (бел. МАВРМЛ — рус. МАПРЯЛ), шматлікіх міжнародных навуковых канферэнцый, лаўрэат міжнароднага медаля МАВРМЛ імя А. С. Пушкіна (1991).
Дадатковую інфармацыю пра прафесара А. Я. Супруна можна знайсці на сайце кафедры тэарэтычнага і славянскага мовазнаўства Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Першая балканская вайна
Грэкі
Фесалійская армія ўзяла Эласону (19.10.1912), перамагла ў Саранданорскім баі (22.10.1912), узяла Сервію (23.10.1912). Пасля гэтага была падзелена на дзве часткі, з іх дапаможная ўступіла ў баі каля Манастыра (Бітоліі), а галоўная (кам. прынц Канстанцін, каля 6 пях. дывізій і кавалерыя) рушыла да Салонік, перамагла ў баі пад Зеніджэ-Вардарам (Яніцай) (2.11.1912), пераправілася праз р. Вардар (6.11.1912), набліжаючыся да Салонікаў. Салонікі былі здадзены без бою (8.11.1912), грэчаская армія ўрачыста ўступіла ў горад (9.11.1912).
Канфлікт грэкаў і балгараў
У гэты самы час (9.11.1912) з боку Серэсу да Салонікаў падыходзіла балгарская група войск ген. Тодарава. Супраць іх 6 гадзін абараняліся тыя турэцкія войскі, якія яшчэ не ведалі пра капітуляцыю горада. Супраціўленне было спынена пасля атрымання такіх звестак, а сам эпізод даў балгарам повад прэтэндаваць на галоўную ролю ў авалоданні Салонікамі. Гэта сутыкненне інтарэсаў шкодна адбілася на далейшым супрацоўніцтве саюзнікаў.
У далейшым частка арміі Канстанціна была скіравана морам у порт Кавалу, а галоўныя сілы былі скіраваны да Манастыра дзеля дапамогі сербам, дзе дабілі рэшткі турэцкай албанскай арміі каля Флорыны.
Адрыянопальскі фронт
1А і 3А мусілі рухацца праз Лозенград (Кіркілісе) да Канстанцінопалю, а 2А мусіла ізаляваць і ўзяць у аблогу Адрыянопаль. Атрады Ковачава і Тодарава на заходнім участку балгарскага фронту мусілі раздзяліць македонскі і адрыянопальскі ТВД, спыніць рух між Салонікамі і Канстанцінопалем.
Усходні ўчастак
Сілы балг. 1А і 3А перайшлі турэцкую мяжу 21.10.1912, правялі Лозенградскую аперацыю (21—24.10.1912; гл. таксама бой пад Эрэклерам, бой пад Селіолу), занялі Лозенград (24.10.1912)
Тымчасам балг. 2А ўзяла ўмац. пункт Курт-кале (Воўчая крэпасць; 19.10.1912), які закрываў выйсце ў даліну р. Арды, узяла ў аблогу Адрыянопаль (фактычна аблога была знята пасля перамір'я 3.11.1912).
Балгарскія 3А і 1А пасля бітвы Бунар-Гісар—Люле-Бургас (27.10—2.11.1912) выйшлі да Чаталджынскай умац. лініі (9.11.1912), якая закрывала шлях да Канстанцінопалю. Пасля безвыніковага штурму лініі балгарамі (17—19.11.1912), абодва бакі перайшлі да пазіцыйнай абароны.
Заходні ўчастак
На заходнім участку балгарскага фронту атрад ген. Ковачава ўзяў Ферэджык (26.11.1912) і Дэадагач (27.11.1912).
Перамір'е і вялікія дзяржавы
Поспехі саюзнікаў хутка вымусілі Турцыю прапанаваць перамір'е. Папярэдняе перамір'е было падпісана 4.12.1912, мірныя перамовы ў Лондане пачаліся 13.12.1912. Але пасля ваеннага перавароту ў Турцыі (23.1.1913; гл. таксама младатуркі, Энвер-бей) і прыходу да ўлады пра-ваенных, радыкальных сіл перамовы зайшлі ў тупік, асабліва ў пытанні Адрыянопалю.
Працяг аблогі крэп. Скутары чарнагорцамі выклікаў незадаволенасць вялікіх дзяржаў Еўропы і блакаду ўзбярэжжа Чарнагорыі міжнароднай (Італія, Германія, Аўстрыя, Вялікабрытанія, Францыя) эскадрай (кам. брыт. адм. С. Берні), якая пачалася 4.4.1913 і працягвалася, хоць і не маючы адчувальных вынікаў, да самай здачы крэпасці (23.4.1913).
У далейшым, поспехі саюзнікаў супраць Турцыі, асабліва ўзяцце і прэтэнзіі чарнагорцаў на Скутары і магчымасць анексіі Албаніі Сербіяй, выклікалі рэзкую незадаволенасць кіроўных колаў Германіі і, асабліва, Аўстрыі, і сталі непасрэдным повадам аўстрыйскай мабілізацыі і пагроз у бок Сербіі і Чарнагорыі.
Бусовыска
Бусовыска (Бусòвисько) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Першая балканская вайна
Другі этап вайны
Ваенныя дзеянні ўзнавіліся 3.2.1913. Пасля працягнутых аблогаў крэп. Яніна была здадзена грэкам (6.3.1913), а крэп. Скутары — чарнагорцам (23.4.1913). Галоўныя падзеі на другім этапе вайне разгарнуліся на адрыянопальскім ТВД.
Пры ўзнаўленні ваенных дзеянняў балг. 3А (ген. Дмітрыеў; 125 тыс. ч.) мусіла трымаць абарону перад Чаталджынскай умац. лініяй, нанова сфарміраваная 4А (ген. Ковачаў; 105 тыс. ч.) мусіла, пры дапамозе грэч. флоту, узяць Булаірскую ўмац. лінію і прарвацца да турэцкіх Дарданэльскіх артылер. пазіцый, даючы грэч. флоту магчымасць уваходу ў Мармуровае мора.
Балг. 4А выканала свае задачы часткова, заняўшы толькі Булаірскі перасмык.
Васа Пелагіч
Вага Пелагіч (Васо Пелагић; 1838, Горні-Жабар — 25 студзеня 1899, Пажаравац) — асманскі і сербскі баснійскі палітычны дзеяч, рэвалюцыйны дэмакрат, сацыяліст-утапіст, удзельнік сацыялістычнага і нацыянальна-вызвольнага руху на тэрыторыі Сербіі і Босніі і Герцагавіны, педагог, народны лекар.
Першая балканская вайна
Другі этап вайны
Пасля ўзнаўлення ваенных дзеянняў балг. 2А (88 тыс. ч., 342 гарм.) і сербскія войскі (32 тыс. ч., 98 гарм.) нанова ўзялі ў аблогу крэп. Адрыянопаль, і пасля штурму (24—31.3.1913) авалодалі крэпасцю і горадам.
Васа Пелагіч
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і, скончыў найнізкую гімназію, у 1857 годзе паступіў у Белградскую духоўную семінарыю. У 1860 годзе стаў настаўнікам сербска-моўнай пачатковай школы ў Брчко, пры якой заснаваў адну з першых у Босніі сербскіх чытальных залаў.
Першая балканская вайна
Канфлікт сербаў і балгараў
Пасля ўзяцця Адрыянопалю між балгарскім і сербскім бакамі пачаліся спрэчкі, што да таго, чые войскі першымі ўвайшлі ў горад і чые войскі ўзялі ў палон галоўнакамандуючага турэцкім гарнізонам Шукры-пашу.
Васа Пелагіч
Біяграфія
У 1863 годзе з'ехаў у Расійскую імперыю, дзе паступіў у Маскоўскі ўніверсітэт і вучыўся там два гады, вывучаючы палітычную гісторыю і медыцыну і звядучы знаёмства з рускімі рэвалюцыйнымі дэмакратамі, якія зрабілі вялікі ўплыў на яго светапогляд.
Першая балканская вайна
Канфлікт сербаў і балгараў
Пасля ўзяцця Адрыянопалю на ўсім балгарскім фронце актыўных ваенных дзеянняў не адбывалася.
Васа Пелагіч
Біяграфія
У 1865 годзе вярнуўся ў Боснію, у горад Баня-Лука, дзе заснаваў сербскую праваслаўную семінарыю, што стала адной з першых у Босніі. У семінарыі ён навучаў свае ідэі, у 1867 годзе выдаў у Белградзе «Руковођу за српско-босанске, херцеговачке, старосрбијанске и македонске учитеље». За свае ліберальныя педагагічныя пагляды падпадаў цкаванню з боку прадстаўнікоў розных веравызнанняў у Босніі, аднак стаў архімандрытам. За крытыку асманскага кіравання ў Босніі быў у 1869 годзе высланы ў Малую Азію. У 1871 годзе здолеў бегчы са спасылкі з дапамогай рускіх і праз Канстанцінопаль далез да Сербіі, дзе некаторы час працаваў у грамадстве «Уједињене омладије српске», потым на час з'ехаў у Цэтыне (Чарнагорыя), дзе браў удзел у руху «Дружыне за ослобођење српства». У 1872 годзе ён адправіўся ў Нові-Сад, у 1873 годзе паслядоўна жыў у Грацы, Празе, Трыесце і Цюрыху, у выніку адмовіўшыся ад рэлігійных службаў.
Першая балканская вайна
Канфлікт сербаў і балгараў
30.5.1913 мірныя перамовы ў Лондане завершыліся падпісаннем мірнага дагавора.
Васа Пелагіч
Біяграфія
У 1875 годзе прыняў актыўны ўдзел у баснійскім паўстанні супраць асманскага валадарства. Пасля занятку тэрыторыі Босніі аўстра-венгерскімі войскамі ў 1878 годзе выступіў з катэгарычнымі пратэстамі супраць акупацыі. У 1880-х гадах жыў у Сербіі, але з-за прапаганды сацыялістычных ідэй некалькі раз высылаўся ў Балгарыю і Румынію; супрацоўнічаў у газеце Српски занатлија. Напачатку 1890-х гадоў быў адным з арганізатараў стварэння ў краіне працоўных і рамесных грамадстваў, з якіх у 1892 годзе паўстала Сацыялістычная партыя Сербіі. У 1895 годзе заснаваў у Белградзе газету «Сацыял-дэмакрат», перакладаў артыкулы сацыялістычнай тэматыкі з балгарскай. У выніку антыўрадавых дзеянняў быў арыштаваны, публічна пазбыты сану і змешчаны ў псіхіятрычную лякарню, а потым у турму, дзе і памёр.
Першая балканская вайна
Пасля падзей
У балканскіх войнах 1912—1913 спраўдзіліся практыкай новыя спосабы мабілізацыі і стратэгічнага разгортвання армій, якія вынікнулі з досведу войнаў кан. XIX — пач. XX ст., назначыліся змяненні ў спосабах вядзення вайны і баявых дзеянняў, абумоўленыя развіццём ваеннай тэхнікі — разгортванне армій на шырокім фронце, баявыя дзеянні на прасторным ТВД; далейшае ўзмацненне артылерыйскага і кулямётнага агню вымусіў далейшае разрэджанне стралковых ланцугоў, павысіў ролю рэзерваў; у баявых дзеяннях пачалі актыўна выкарыстоўвацца самалёты, бронеаўтамабілі, радыёсувязь, інш. новая тэхніка.
У выніку 1-й балканскай вайны турэцкія ўладанні ў Еўропе амаль зніклі. Права на самавызначэнне атрымалі македонцы і албанцы.
Вужанка (рака)
Вужанка — рака ў Капыльскім і Слуцкім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Лакнея (басейн Дняпра).
Даўжыня ракі 21 км (11 км з іх у Капыльскім раёне). Плошча вадазбору 92 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,3 м/км.
Пачынаецца на ўсходзе ад аграгарадка Грозава Капыльскага раёна, цячэ па раўніне, якая атачае Капыльскую граду. Упадае ў Лакнею (прыток Случы) прыкладна за 1,6 км у напрамку на ўсход ад вёскі Знамя Слуцкага раёна. На працягу 14 км рэчышча каналізаванае. На рацэ каля вёсак Гарнастайлава і Барок створаныя 2 сажалкі (плошча адпаведна 6,9 га і 47 га).
Кідані
Кіда́ні, вядомыя таксама як кіта́і, хіта́ны (契丹)  — старажытны народ, насельнікі Далёкага Усходу. Ад наймення кіданяў паходзіць назва «Кітай».
Паходжанне
Паходжанне кіданяў з’яўляецца спрэчным пытаннем. Захавалася абмежаваная колькасць кіданьскіх слоў, якія азначаюць тытулы. Звычаі ў пазнейшы час былі блізкімі да цюркскіх і кітайскіх, аднак гэта можна патлумачыць уплывам гэтых народаў на кіданяў. Многія помнікі кіданьскай культуры былі зруйнаваны пасля заняпаду іх дзяржавы Ляа. Аўтары кітайскіх пісьмовых помнікаў часцяком параўноўвалі кіданяў з гунамі. Большасць вучоных мяркуе, што кідані належылі да мангольскай групы народаў, пры гэтым спасылаюцца ў тым ліку на генетычныя даследаванні (далёкімі нашчадкамі кіданяў лічаць даураў). Але кіданяў таксама адносяць да тунгуса-маньчжурскай і цюркскай груп народаў.
У V — VIII стст. кідані займалі значныя тэрыторыі ад сучаснай Манголіі да Карэі, межавалі з Кітаем і махэ. Займаліся жывёлагадоўляй. Адзінай сістэмы кіравання не мелі і аб’ядноўваліся толькі падчас ваенных дзеянняў. У канцы IX ст. налічвалася 8 буйных аб’яднанняў кіданяў, прычым у ваенны час іх правадыры кіравалі па чарзе.
Імперыя Ляа
У VII — IX стст. кідані праяўлялі значную палітычныю і ваенную актыўнасць, уступалі ў супярэчнасці з Кітаем, Бахай, Кагуро і іншымі магутнымі дзяржавамі і народамі. Аднак раз’яднанасць часцяком прыводзіла да паражэнняў. У выніку, кідані былі вымушаны падпарадкоўвацца ці ўваходзіць у саюз з больш магутнымі суседзямі, у першую чаргу з імперыяй Тан.
У 907 г., калі дынастыя Тан перарвала сваё існаванне, а Кітай быў падзелены паміж рознымі манархамі, адзін з правадыроў кіданяў Елюй Амбагай прыняў тытул адзінага кагана, а ў 916 г. — імператара. У 926 г. ён заваяваў Бахай. Створаная ім новая дзяржава ў будучым атрымала назву Вялікі Ляа або Вялікая імперыя кіданяў. Яна займала значную плошчу Усходняй Азіі. Акрамя кіданяў у ёй жылі кітайцы, карэйцы, прадстаўнікі тунгускіх і цюркскіх народаў. Культура Ляа запазычыла многія здабыткі кітайскай культуры, у тым ліку кітайскую сістэму пісьмовасці. Значная колькасць кіданяў прыняла будызм.
У 1125 г. Вялікі Ляа быў захоплены чжурчжэнямі. Частка кіданяў (кара-кітаі) адыйшла на захад, дзе ў Сярэдняй Азіі стварыла дзяржаву Заходні Ляа. Іх дзяржава праіснавала да 1218 г., пакуль не была зруйнавана манголамі. З персідскай мовы, распаўсюджанай у той час у Сярэдняй Азіі, назва кіданяў трапіла ў Еўропу, дзе стала азначаць землі ўсяго Кітая.
Культура
Кідані былі качэўнікамі-жывёлагадоўцамі. Вядома, што даніну Танскай імперыі яны выплочвалі конямі. Важнымі заняткамі таксама былі паляванне і рыбалоўства. Згодна запісам эпохі Вялікага Ляа, вернікі-кідані традыцыйна прытрымліваліся шаманізму, адна з гор іх дзяржавы лічылася свяшчэннай. Разам з гэтым, кідані надзвычай памяркоўна адносіліся да прадстаўнікоў іншых народаў і рэлігій, падтрымлівалі шчыльныя гандлёвыя сувязі з Кітаем, Японіяй, Сярэдняй Азіяй. Многія прыдворныя імператара мелі некіданьскае паходжанне.
Пасля заваявання Вялікага Ляа чжурчжэні знішчылі пахаванні кіданьскіх імператараў і многія іншыя адметныя помнікі іх культуры.
Гантман
Га́нтман — прозвішча.
Беларускі рэспубліканскі фонд фундаментальных даследаванняў
Беларускі рэспубліканскі фонд фундаментальных даследаванняў — дзяржаўная некамерцыйная арганізацыя ў форме фонда, прадметам дзейнасці якой з’яўляецца фінансаванне фундаментальных навуковых даследаванняў і якая дзейнічае пры Прэзідыуме Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.