cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Магамет
Нараджэнне і дзяцінства
Бацька Магамета Абд Алаг памёр незадоўга да яго нараджэння (за два месяцы) або праз некалькі месяцаў пасля нараджэння Магамета. Імя маці Магамета — Аміна бінт Вагб ібн Абд Манаф ібн Зухра ібн Кілаб. Імя Магамет, што азначае «Ухваляльны», даў яму яго дзед Абд Аль-Муталіб. Магамет быў перададзены паводле звычаю карміцельцы Халіме бінт Абі Зу’айб, некалькі гадоў жыў у яе сям’і ў качавым племі бедуінаў Бану С’ад. У 4 гады ён быў вернуты ў сям’ю. У 6 гадоў Магамет страціў маці. Ён выехаў з ёй у Медзіну на магілу бацькі, яе суправаджалі апякун Абд аль-Муталіб і прыслужніца Ум Айман. Па дарозе назад Аміна захварэла і памерла. Магамета ўзяў да сябе дзед Абд аль-Муталіб, але праз два гады ён памёр таксама. Пасля смерці Абд аль-Муталіба Магамета ўзяў дзядзька па бацьку Абу Таліб, які быў вельмі бедны. У 12 гадоў Магамет пас авечак Абу Таліба, потым стаў браць удзел у гандлёвых справах свайго дзядзькі.
У дзяцінстве з Магаметам адбыўся выпадак, калі нестарыянскі манах па імені Бахіра прадказаў яму вялікі лёс. Абу Таліб паехаў з караванам у Сірыю, а Магамет, які быў тады яшчэ хлопчыкам, прывязаўся да яго. Караван спыніўся ў Бусры, дзе ў келлі жыў манах Бахіра, які быў хрысціянскім навукоўцам. Раней, калі яны праязджалі міма яго, ён не размаўляў з імі і наогул не з’яўляўся. Сцвярджаюць, што спачатку манах убачыў Магамета, над якім было воблака, пакрыўшы яго сваім ценем і вылучыўшы яго сярод астатніх. Потым ён убачыў, што цень воблака ўпаў на дрэва, а галінкі гэтага дрэва схіліліся над Магаметам. Пасля гэтага Бахтра аказаў гасціннасць курайшытам, здзівіўшы іх гэтым. Калі ён глядзеў на Магамета, то спрабаваў убачыць асаблівасці і прыкметы, якія сказалі б яму аб тым, што перад ім сапраўды будучы прарок. Ён распытваў Магамета аб яго снах, знешнасці, справах і ўсё гэта супадала з тым, што ведаў Бахіра з апісання прарока. Таксама ён убачыў пячатку вяшчунства паміж плячмі менавіта на тым месцы, дзе яна, паводле яго звестак, мусіла быць. Потым манах сказаў Абу Талібу, што той павінен берагчы Магамета ад іўдзеяў, бо калі яны пазнаюць аб тым, пра што пазнаў ён сам, то будуць аказваць варожыя дзеянні.
Магамет да соракагадовага ўзросту
У гэтым перыядзе, паводле арабскіх крыніц, можна вылучыць наступнае:
Шлюб з Хадзіджай
У 25 гадоў Магамета наняла адна з самых шляхетных і багатых жанчын племя курайш — Хадзіджа бінт Гувайлід для паездкі ў Сірыю. Яна займалася гандлем і наймала мужчын для вядзення сваіх спраў. З ім паехаў слуга Хадзіджы — Майсара. Згодна з хадысам, Хадзіджа атрымала вялікі прыбытак ад той паездкі і, чуўшы ад Майсары аб якасцях Магамета, вырашыла выйсці за яго замуж. Яму было 25 гадоў, ёй было па сведчанні большасці крыніц — 40 гадоў (паводле іншых даных, Хадзіджы было 28 гадоў. Прыводзяцца таксама і іншыя звесткі). Аднак, гэты ўзрост, паводле меркавання М. Уота, магчыма, перабольшаны.
Да Магамета яна была замужам два разы. Магамет адчуваў да яе моцнае каханне як пры жыцці, так і пасля яе смерці, пра што кажуць шматлікія хадысы; калі рэзаў авечку, пасылаў частку мяса яе сяброўкам. Акрамя таго, ён казаў, што найлепшая жанчына місіі Ісы была Мар’ям (Марыя дачка Імрана, маці Ісуса), а найлепшай жанчынай яго місіі была Хадзіджа. Аіша ж казала, што раўняла Магамета толькі да Хадзіджы, хоць той і не было ў жывых, а аднойчы, калі яна выгукнула «Зноў Хадзіджа?», Магамет быў незадаволены і сказаў, што Усявышні надзяліў яго моцным каханнем да яе.
Пачатак прароцкай місіі
Калі Магамету споўнілася 40 гадоў, пачалася яго рэлігійная дзейнасць. Спачатку ў Магамета з’явілася патрэба ў аскетызме, ён стаў адасабляцца ў пячоры на гары Хіра, дзе пакланяўся Алаху. Таксама ён пачаў бачыць прарочыя сны. У адну з такіх начэй адзіноты да яго з’явіўся анёл Джабраіл, пасланы Алахам, з першымі аятамі Карана.
Людзі пачалі паступова прымаць іслам, спачатку гэта былі жонка Магамета Хадзіджа і яшчэ восем чалавек, сярод якіх былі будучыя халіфы Алі і Усман. Потым людзі сталі прымаць іслам групамі, як мужчыны, так і жанчыны, і прарок Магамет стаў адкрыта заклікаць да ісламу. Да гэтага, на працягу трох гадоў, ён вёў свае пропаведзі таемна. У Каране так сказана аб гэтым: абвясці тое, што табе загадана, і адвярніся ад шматбожнікаў.
Курайшыты пачалі аказваць варожыя дзеянні ў дачыненні да Магамета, адкрыта крытыкуючы яго рэлігійныя погляды, і да новазвернутых мусульман. Мусульман маглі абражаць, закідваць камянямі і брудам, збіваць, падвяргаць голаду, смазе, зною, пагражаць смерцю. Усё гэта падштурхнула Магамета на прыняцце рашэння аб першым перасяленні мусульман.
Крытыка
Першымі крытыкамі Магамета былі яго супляменнікі — курайшыты. Гэтая крытыка адрознівалася агульным недаверам і кансерватызмам. Аб гэтай крытыцы можна судзіць толькі з Карана і па біяграфіях Магамета. Крытыка ў адрас Магамета была з боку візантыйскіх гісторыкаў, аднак гэтая крытыка адрозніваецца скажэннем аблічча Магамета. Французскія энцыклапедысты канца XVIII стагоддзя пішуць наступнае: «Магамет — вядомы ашуканец, ілжэпрарок і ілжэнастаўнік, заснавальнік ерасі». Прадметам крытыкі з’яўляецца асабістае жыццё Магамета. Паводле некаторых крыніц, узрост адной з жонак Магамета, Аішы складаў 9 гадоў. Гэтае меркаванне не адмаўляецца мусульманамі (хоць аб узросце Аішы ёсць шэраг альтэрнатыўных хадысаў, у якіх гаворыцца аб узросце 13, 17 і нават 27 гадоў ), але ў мусульманскім свеце гэтым звесткам надаецца іншае значэнне, што выяўляецца ў адкрытай абароне, выказанай у рознага роду літаратуры.
Лаўрынас Міндаўгас Станкявічус
Лаўрынас Міндаўгас Станкявічус (Laurynas Mindaugas Stankevičius;, Аўкштадварыс — , Вільнюс) — літоўскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Літвы ў 1996 годзе.
Санкт-Пецярбургскі тралейбус
Санкт-Пецярбургскі тралейбус — сістэма тралейбуснага руху ў Санкт-Пецярбургу. Была адкрыта 21 кастрычніка 1936 года, актыўна развівалася да пачатку 1990-х гадоў. Пасля распаду СССР аб’ёмы руху паступова скарачаюцца. Станам на студзень 2020 года дзейнічаюць 46 тралейбусных маршрутаў, спісачная колькасць тралейбусаў 686 машын, яны абслугоўваюцца ў 5 тралейбуснымі паркамі.
Тралейбусная гаспадарка горада знаходзіцца пад кіраваннем ГУП «Гарэлектратранс».
Лаўрынас Міндаўгас Станкявічус
Шмат гадоў быў сябрам камуністычнай партыі, у 1990 годзе ўступіў у посткамуністычную Літоўскую дэмакратычную рабочую партыю. Пасля абвяшчэння незалежнасці Літвы ён працягваў займаць пасаду намесніка міністра ў міністэрстве. З кастрычніка 1993 года — міністр сацыяльнай абароны, з ліпеня 1994 года — міністр па рэформе дзяржаўнага кіравання.
З лютага па лістапад 1996 года узначальваў урад Літвы, сфарміраваны былымі камуністамі. У 1996 годзе на выбарах атрымаў месца ў Сейме. Нягледзячы на ​​тое, што яго партыя заставалася ў апазіцыі, у 1998 годзе ён прыняў прапанову стаць міністрам аховы здароўя ва ўрадзе Гядзімінаса Вагноруса, які належаў да Саюза Айчыны. Затым сышоў з парламента і займаў пасаду міністра да 1999 года. Затым ён адмовіўся ад палітычнай дзейнасці.
Сафійскі метрапалітэн
Сафійскі метрапалітэн (Софийско метро) — сістэма ліній метрапалітэна ў Сафіі, сталіцы Балгарыі, адзіны метрапалітэн у краіне.
Складаецца з двух ліній працягласцю 39 км з 34 станцыямі. Сярэдняя адлегласць паміж станцыямі 1100 м, даўжыня платформ на Першым радыусе 120 м (разлічаныя на 6 вагонаў стандартнай даўжыні), а на Другім радыусе 104 м. Выкарыстоўваецца каляіна 1435 мм, стандартная для Еўропы. Сілкаванне ад кантактнай рэйкі, з напружаннем 825 В. Максімальная хуткасць цягнікоў — 90 км/г, мінімальна магчымы інтэрвал паміж цягнікамі — 90 секунд.
Стрэжавы
Стрэжавы (Стрежевой) — горад (з 1978) ў Расіі, у Аляксандраўскім раёна Томскай вобласці. Насельніцтва 44,3 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1966 годзе.
Размешчаны на беразе правай протокі ракі Об), за 970 км на паўночны захад ад Томска.
Нафтагазаздабываючая прамысловасць, нафтаперапрацоўка.
Панава (Вяземскі раён)
Панава (Паново) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Андрэйкаўскага сельскага паселішча.
Эфект Зеемана
Эфект Зе́емана — з'ява расшчаплення энергетычных узроўняў атамаў, малекул і крышталёў у знешнім магнітным полі, якая выклікае расшчапленне спектральных ліній у спектрах выпраменьвання і паглынання рэчываў, змешчаных у магнітнае поле. Адкрыты П. Зееманам у 1896 годзе.
Адлегласць паміж крайнімі палярызаванымі кампанентамі:
2Δλ = 9,4×10-13 g λ2H
Тут λ — даўжыня хвалі ў ангстрэмах, H — напружанасць магнітнага поля ў эрстэдах, g — каэфіцыент (фактар Ландэ), які разлічваецца асобна для кожнай спектральнай лініі.
З назіранняў эфекту Зеемана ўдалося вымераць магнітныя полі Сонца і многіх зорак. Таксама эфект Зеемана выкарыстоўваецца для вывучэння структуры рэчываў.
Усе атамы, якія маюць адзін выпраменьвальны электрон, а таксама нейтральныя атамы першай групы перыядычнай сістэмы ў слабым магнітным полі даюць складаны эфект Зеемана. У выпадку простага эфекту, як вядома, атрымліваецца тры лініі пры назіранні ў кірунку, перпендыкулярным да поля, і дзве - пры назіранні ўздоўж поля. Велічыня зрушэння пры гэтым выяўляецца формулай Лорэнца.
Вопыт паказаў, што такое расшчапленне даюць толькі лініі, якія не маюць тонкай структуры (так званыя синглеты); для дублетаў і ліній з больш складаным расшчапленнем (трыплет і г.д.) атрымліваецца, як правіла, складаны эфект: агульная колькасць кампанентаў аказваецца вялікай і прытым цотнай, а велічыні расшчаплення не супадаюць з нармальным лорэнцавым расшчапленнем.
Мае месца выдатны закон: велічыня зрушэння ў складаным эфекце заўсёды складае рацыянальную дроб нармальнага лорэнцава зрушэння; напрыклад, калі пазначыць нармальнае зрушэнне праз \nu_ L, то кампаненты расшчаплення галоўнай серыі такія:
Як бачна, ва ўсіх выпадках назоўнік дробу адзін і той жа, менавіта 3.
USB-C
USB-C, фармальна вядомы як USB Type-C, уяўляе сабой сістэму, раз'ём USB-24-кантактны, які адрозніваецца яго 2-кратным вярчальны-сіметрычным раздымам.
Гістарычная проза
Развіццё і асноўныя этапы
Вытокі гістарычнай прозы ў гераічным эпасе, гістарычных паданнях, вусных гісторыка-мемуарных апавяданнях, якія суправаджалі важныя падзеі ў жыцці народа ці чалавека. Упершыню канчаткова сфарміравалася ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. Асноўныя віды і формы антычнай гістарычнай прозы — гісторыя, манаграфія, аналы, біяграфія, гістарычныя запіскі. Першыя творы мастацкай прозы на гістарычную тэму з'явіліся на пачатку новай эры. У сярэднявеччы гістарычная проза зазнала ўплыў антычных традыцый, побач з уласна гістарыяграфіяй (аналы, хронікі гісторыі) расквітнела агіяграфія. У эпоху Адраджэння традыцыйная гістарычная проза пачала распадацца на навуковую гісторыю і гістарычны жанр мастацкай літаратуры. Гэты працэс завяршыўся ў Еўропе ў XIX ст., калі з'явіўся класічны гістарычны раман. Як помнікі літаратуры могуць разглядацца і асобныя творы гістарыяграфіі новага часу. Узоры гістарычнай прозы XX ст. — мастацкія навукова-папулярныя біяграфіі вялікіх людзей, выданні серыі «Жыццё выдатных людзей», белетрызаваныя нарысы на гістарычныя тэмы асобных пісьменнікаў і вучоных, лепшыя творы гістарычна-мемуарнай літаратуры.
USB-C
USB Type-C Спецыфікацыя 1,0 была апублікаваная USB Implementers Forum (USB-IF) і была завершана ў жніўні 2014 г. Яна была распрацавана прыкладна ў той жа час, як USB 3.1 спецыфікацыі.
Гістарычная проза
Беларуская гістарычная проза
У XV—XVI стст. у беларускай гістарычнай прозе актыўна развіваўся летапісны жанр, ствараліся агульнадзяржаўныя летатсы і хронікі («Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», Беларуска-літоўскі летапіс 1446 г., Хроніка Быхаўца). У XVII—XVIII стст. у выніку дыферэнцыяцыі літаратурных форм вядучае месца ў ёй занялі мясцовыя летапісы (Баркулабаўскі летапіс, Магілёўская хроніка), хранографы-анталогіі гістарычных аповесцей і пагадовых запісаў, прысвечаныя сусветнай гісторыі («Вялікая хроніка»), гістарычна-мемуарны жанр (дыярыушы). Да ўзроўню мастацкай літаратуры ўзнімаліся і некаторыя творы эпісталярнага жанру («Лісты» Ф. Кміты-Чарнабыльскага, «Ліст да Абуховіча»). Арыгінальную гістарычнцю прозу дапаўнялі перакладныя аповесці і раманы («Гісторыя пра Атылу», «Гісторыя пра Варлаама і Іасафа», «Мамаева пабоішча»), розныя зборнікі дыдактычных аповесцей і навел («Жыціі святых» П. Скаргі, «Рымскія дзеі»), якія ўспрымаліся тагачаснымі чытачамі як цалкам гістарычныя. Вялікае значэнне мела друкаванае выданне Ф. Скарынам беларускага перакладу Бібліі. Беларуская старажытная гістарычная проза сінкрэтычная паводле характару, развівалася з дзелавога пісьменства на аснове сінтэзу дакумента і літаратуры, дакладнага факта і гістарычнага падання. У ёй спалучаліся рацыянальнае і эмацыянальнае асваенне гісторыі, дакументальна-дзелавое і мастацкае апісанне гістарычных падзей.
USB-C
Прылада, якое рэалізуе USB-C не абавязкова ажыццяўляць USB 3.1, USB магутнасць дастаўкі, або альтэрнатыўны рэжым.
Гістарычная проза
Беларуская гістарычная проза
Зараджэнне на Беларусі гістарычнай прозы новага часу пачалося ў 1-й палове XIX ст. ў эпоху рамантычнага захаплення гісторыяй, аднак навуковае і мастацкае асэнсаванне беларускай гісторыі звязана з імёнамі польскіх вучоных і пісьменнікаў (І. Лялевель, А. Міцкевіч, Ю. Крашэўскі). Новая беларуская гістарычная прозв з'явілася толькі ў пачатку XX ст. Гістарычнай прозай у наш час нярэдка называюць і ўласна мастацкую літаратуру пра мінулае (гістарычны раман, аповесць, апавяданне).
USB-C
Спецыфікацыя
24-кантактны двухбаковы раздым з'яўляецца досыць кампактным, блізкім па памерах да раздымаў мікра-B стандарта USB 2.0. Памеры раздыму — 8,4 мм на 2,6 мм. Канектар падае 4 пары кантактаў для сілкавання і зазямленні, дзве дыферэнцыяльныя пары D+/D- для перадачы дадзеных на хуткасцях менш за SuperSpeed (у кабелях Type-C падлучана толькі адна з пар), чатыры дыферэнцыяльныя пары для перадачы высакахуткасных сігналаў SuperSpeed, два дапаможных кантакту (sideband), два кантакты канфігурацыі для вызначэння арыентацыі кабелю, вылучаны канал канфігурацыйных дадзеных (кадаванне BMC — biphase-mark code) і кантакт сілкаванні +5 V для актыўных кабеляў[7][8][9]. Падлучэнне раней выпушчаных прылад да кампутараў, абсталяваных раздымам USB Type-C, запатрабуе кабелю ці адаптара, мелых штэкер ці раздым тыпу A ці тыпу B на адным канцы і штэкер USB Type-C на іншым канцы. Стандартам не дапушчаюцца адаптары з раздымам USB Type-C, бо іх выкарыстанне магло б стварыць «мноства няправільных і патэнцыйна небяспечных» камбінацый кабеляў. .
Кабелі USB 3.1 з двума штэкерамі Type-C на канцах павінны цалкам адпавядаць спецыфікацыі - утрымваць усе патрэбныя праваднікі, павінны быць актыўнымі, якія залучаюць у сябе чып электроннай ідэнтыфікацыі, што пералічвае ідэнтыфікатары функцый у залежнасці ад канфігурацыі канала і паведамленні, што вызначаюцца вендарам (VDM) са спецыфікацыі USB Power Delivery 2.0. Прылады з раздымам USB Type-C могуць падтрымваць шыны сілкавання з токам у 1,5 ці 3 амперы пры напрузе 5 вольт у дадатак да асноўнага сілкавання. Крыніцы сілкавання павінны апавяшчаць пра магчымасць падавання павялічаных токаў праз канфігурацыйны канал або цалкам падтрымваць спецыфікацыю USB Power Delivery праз канфігурацыйны кантакт (кадаванне BMC) ці больш старыя сігналы, што кадуюцца як BFSK праз кантакт VBUS. Кабелі USB 2.0, што не падтрымваюць шыну SuperSpeed, могуць не ўтрымваць чып электроннай ідэнтыфікацыі, калі толькі яны не могуць перадаваць ток 5 ампер.
Аксід тытану(IV)
Аксід тытану(IV) (дыяксід тытану, тытанавыя бялілы, харчовы фарбавальнік E171) TiO2 — амфатэрны аксід чатырохвалентнага тытану. З’яўляецца асноўным прадуктам тытанавай індустрыі (на вытворчасць чыстага тытану ідзе толькі каля 5 % тытанавай руды).
Будова
[[Файл:Rutile-unit-cell-3D.png|міні|200x200пкс|Дыяксід тытана ў рутыльнай форме.
Шэрым колерам пазначаныя атамы тытана, чырвоным — кіслароду]] Аксід тытана існуе ў выглядзе некалькіх мадыфікацый. У прыродзе сустракаюцца крышталі з тэтраганальнай сінгоніяй (анатаз, рутыл) і рамбічнай сінгоніяй (брук). Штучна атрыманыя яшчэ дзве мадыфікацыі высокага ціску — рамбічная IV і гексаганальная V. Пры награванні і анатаз, і брук незваротна ператвараюцца ў рутыл (тэмпературы пераходу адпаведна 400—1000 °C і каля 750 °C). Асновай структур гэтых мадыфікацый з’яўляюцца актаэдры TiO6, то ёсць кожны іон Ti4+ акружаны шасцю іонамі O²−, а кожны іон O2− акружаны трыма іонамі Ti4+.
Актаэдры размешчаныя такім чынам, што кожны іон кіслароду належыць тром актаэдрам. У анатазе на адзін актаэдр прыпадаюць 4 агульных рэбры, у рутыле — 2.
Знаходжанне ў прыродзе
У чыстым выглядзе ў прыродзе сустракаецца ў выглядзе мінералаў рутыла, анатазу і брукіта (па будове першыя два маюць тэтраганальную, а апошні — рамбічную сінгонію), прычым асноўную частку складае рутыл.
Трэцяе ў свеце па запасах рутыла радовішча знаходзіцца ў Расказаўскім раёне Тамбоўскай вобласці. Буйныя радовішчы знаходзяцца таксама ў Чылі (Cerro Bianco), у канадскай правінцыі Квебек, Сьера-Леонэ.
Фізічныя, тэрмадынамічныя ўласцівасці
Чысты дыяксід тытана — бясколерныя крышталі (жоўкне пры награванні). Для тэхнічных мэтаў ўжываецца ў раздробленым стане, прадстаўляючы сабой белы парашок. Не раствараецца ў вадзе і разведзеных мінеральных кіслотах (за выключэннем плавікавай).
Тэмпература плаўлення, кіпення і раскладання для іншых мадыфікацый не пазначана, так як яны пераходзяць у рутыльную форму пры награванні (гл. вышэй). З прычыны больш шчыльнай ўпакоўкі іонаў у крышталі рутыла павялічваецца іх узаемнае прыцягненне, зніжаецца фотахімічная актыўнасць, павялічваюцца цвёрдасць (абразіўнасць), паказчык праламлення (2,55 — у анатаза і 2,7 — у рутыла), дыэлектрычная пастаянная.
Хімічныя ўласцівасці
Дыяксід тытану амфатэрны, то есць праяўляе як асноўныя, так і кіслотныя ўласцівасці (хоць рэагуе галоўным чынам з канцэнтраванымі кіслотамі).
Павольна раствараецца ў канцэнтраванай сернай кіслаце, утвараючы адпаведныя солі четырехвалентного тытану:
Пры сплаўленні з аксідамі, гідраксідамі, карбанатамі  ўтвараюцца тытанаты — солі тытанавай кіслаты (амфатернага гідраксіду тытану TiO(OH)2)
C пераксідам вадароду дае ортатытанавую кіслату:
Пры награванні з аміякам дае нітрыд тытану:
Пры награванні аднаўляецца вугляродам і актыўнымі металамі (Mg, Ca, Na) да ніжэйшых аксідаў.
Пры награванні з хлорам ў прысутнасці аднаўляльнікаў (вугляроду) утварае тэтрахларыд тытану.
Награванне да 2200 °C прыводзіць спачатку да адшчапленння кіслароду з утварэннем сіняга Ti3O5 (гэта значыць TiO2·Ti2O3), а затым і цёмна-фіялетавага Ti2O3.
Гідратаваны дыяксід TiO2·nH2O [гідраксід тытану(IV), оксо-гідрат тытану, оксагідраксід тытану] у залежнасці ад умоў атрымання можа ўтрымліваць зменныя колькасці звязаных з Ti груп  OH, структурную ваду, кіслотныя рэшткі і адсарбаваныя катыёны. Атрыманы на холадзе свежаасаджаны TiO2·nH2O добра раствараецца ў разведзеных мінеральных і моцных арганічных кіслотах, але амаль не раствараецца ў растворах шчолачаў. Лёгка пептызуецца з утварэннем устойлівых калоідных раствораў.
Пры высушванні на паветры ўтварае аб’ёмісты белы парашок шчыльнасцю 2,6 г/см3, надыходзячы па складзе да формуле TiO2·2H2O (ортатытановая кіслата). Пры награванні і працяглай сушцы ў вакууме паступова абязводжваецца, набліжаючыся па складзе да формуле TiO2·H2O (метатытановая кіслата). Ападкі такога складу атрымліваюцца пры аблозе з гарачых раствораў, пры ўзаемадзеянні металічнага тытана з HNO3 і да т. п. Іх шчыльнасць ~ 3,2 г/см3 і вышэй. Яны практычна не раствараюцца ў разведзеных кіслотах, не здольныя пептызавацца.
Пры старэнні ападкі TiO2·nH2O паступова ператвараецца ў бязводны дыяксід, які ўтрымлівае ў звязаным стане адсарбаванага катыёны і аніёны. Старэнне паскараецца кіпячэннем завісі з вадой. Структура ўтвараецца пры старэнні TiO2 вызначаецца ўмовамі аблогі. Пры аблозе аміякам з солянокислых раствораў пры рН < 2 атрымліваюцца ўзоры са структурай рутыла, пры рН 2-5 — са структурай анатаза, з шчолачны асяроддзя — рэнтгенааморфныя. З сульфатных раствораў прадукты са структурай рутыла не ўтворацца.
Таксічныя ўласцівасці, фізіялагічнае дзеянне, небяспечныя ўласцівасці
Рэгістрацыйны нумар ААН — 2546
Пры ўдыханні
TLV (лімітавая дапушчальная канцэнтрацыя): як TWA (сярэднеўзважаны ў часе канцэнтрацыя, ЗША) — 10 мг/м3 A4 (ACGIH 2001).
ГДК у паветры рабочай зоны — 10 мг/м3 (1998)
IARC (МАИР) адносіць аксід тытану да групы 2B (патэнцыйна канцэрагенныя) у выпадку удыхання наначасціц.
У якасці харчовай дабаўкі E171
Ацэнкі бяспекі харчовай дабаўкі E171 (Аксід тытану) з боку EFSA: дазволены да харчовага ўжывання дырэктывай 94/36/EEC (у асобных формах), ADI не ўстаноўлены, MoS 2250 мг/кг.
У канцы 2010-х з’явілася некалькі публікацый INRA аб даследаванні аксіду тытану на мышах або на малым ліку пацыентаў. Агенцтва EFSA накіравала аўтарам артыкулаў шэраг пытанняў і не знайшло прычын для пераацэнкі рызык на падставе дадзеных публікацый, застаецца ў сіле меркаванне 2016 года.
У ЗША па дадзеных FDA дапускаецца выкарыстанне фарбавальніка — харчовай дабаўкі E171 (Аксід тытану) у харчовых прадуктах (на ўзроўні не больш за 1 % па масе), у касметыцы, у складзе лекавых прэпаратаў, што пацвярджаецца CFR Title 21 (Food and Drugs) Chapter I Subchapter A Part 73 (LISTING OF COLOR ADDITIVES EXEMPT FROM CERTIFICATION) — § 73.575 Titanium dioxide.
Па дадзеных Расспажыўнагляду харчовая дабаўка E171 дазволена для ўжывання на тэрыторыі Расіі
Здабыча і вытворчасць
Сусветная вытворчасць дыяксіду тытану на канец 2004 года дасягнула прыблізна 5 мільёнаў тон.
ГАсноўныя вытворцы і экспарцёры дыяксіду тытана:
У апошнія гады надзвычай хутка расце вытворчасць дыяксіду тытана ў Кітаі.
Сумскай дзяржаўны інстытут мінеральных угнаенняў і пігментаў (МИНДИП) у сваіх навукова-даследчых працах асаблівае месца надае тэхналогіях атрымання аксіду тытана (IV) сульфатным спосабам: даследаванне, распрацоўка новых марак, мадэрнізацыя тэхналогіі і апаратурнага афармлення працэсу.
Існуюць два асноўных прамысловых метаду атрымання TiO2: з ільменітавага (FeTiO3) канцэнтрату і з тэтрахларыду тытану. Паколькі запасаў ільменіту для задавальнення патрэб прамысловасці відавочна недастаткова, значная частка TiO2 вырабляецца менавіта з тэтрахларыду тытану.
Вытворчасць дыяксіду тытану з ільменітавага канцэнтрату
Першы завод па вытворчасці тытанавых бяліл з прыроднага тытанавага мінерала ільменіту FeTiO3 быў пабудаваны ў Нарвегіі ў 1918 г., аднак першыя прамысловыя партыі бяліл мелі жоўты колер і дрэнна падыходзілі для жывапісу, так што фактычна белыя тытанавыя бялілы сталі выкарыстоўвацца мастакамі толькі ў 1922—1925 гг. Пры гэтым варта паказаць, што да 1925 г. былі даступныя толькі кампазітныя тытанавыя пігменты на базе барыту або кальцыту.
Да 1940-х гг. двухвокіс тытану выпускаўся ў крышталічнай мадыфікацыі — анатаз (β-TiO2) тэтраганальнай сінгоніі з паказчыкам праламлення ~2,5
Тэхналогія вытворчасці складаецца з трох этапаў:
Вытворчасць дыяксіду тытану з тетрахлорида тытану
У 1938—1939 гг. спосаб вытворчасці змяніўся — з’явіўся так званы хлоркавай метад вытворчасці бяліл з тэтрахларыда тытану, дзякуючы чаму тытанавыя бялілы сталі выпускацца ў крышталічнай мадыфікацыі рутыл (α-TiO2) — таксама тэтраганальнай сінгоніі, але з іншымі параметрамі рашоткі і некалькі вялікім па параўнанні з анатазам паказчыкам праламлення 2,61.
Існуюць тры асноўных метаду атрымання дыяксіду тытану з яго тэтрахларыда:
Прымяненне
Асноўныя прымянення дыяксіду тытана:
Іншыя прымяненні — у вытворчасці гумовых вырабаў, шклянай вытворчасці (тэрмаўстойлівае і аптычнае шкло), як агнеўпор (абмазка зварачных электродаў і пакрыццяў ліцейных формаў), у касметычных сродках (мыла і г д.), у фармакалагічнай прамысловасці ў якасці пігмента і напаўняльніка некаторых лекавых формаў (таблеткі і гд.), у харчовай прамысловасці (харчовая дабаўка E171). Выкарыстоўваецца ў працэсах ачысткі паветра метадам фотакаталіза.
Вядуцца даследаванні па выкарыстанні дыяксіду тытану ў фотахімічных батарэях — ячэйках Гржтцэля, у якіх дыяксід тытану, які з’яўляецца паўправадніком з шырокай забароненай зонай 3-3,2 эВ (у залежнасці ад крышталічнай фазы) і развітой паверхняй, сенсіблізуецца арганічнымі фарбавальнікамі.
Падробкі
Дыяксід тытану — каштоўны белы пігмент, які не змяняе колеру з часам, у адрозненне аналагічнага пігмента аксіду цынку, у сувязі з гэтым існуе праблема фальсіфікацыі. Спосабам хуткага выяўлення фальсіфікацыі тытанавых бяліл цынкавымі, у тым ліку, у складзе фарбаў, з’яўляецца нагрэў доследнага ўзору: аксід цынку валодае ўласцівасцю жоўкнуць пры нагрэве, а дыяксід тытану пры нагрэве не жоўкне.
Кошты і рынак
Кошты на дыяксід тытану адрозніваюцца ў залежнасці ад ступені чысціні і маркі. Так, асабліва чысты (99,999 %) дыяксід тытану ў рутыльнай і анатазнай форме каштаваў у верасні 2006 года 0,5—1 долара за грам (у залежнасці ад сумы пакупкі), а тэхнічны дыяксід тытану — 2,2—4,8 долара за кілаграм у залежнасці ад маркі і аб’ёму пакупкі.
Мікалай Аляксандравіч Халадкоўскі
Мікалай Аляксандравіч Халадкоўскі (, Іркуцк — 2 красавіка 1921, Петраград) — рускі заолаг, паэт-перакладчык, член-карэспандэнт Пецярбургскай акадэміі навук, заслужаны прафесар. Адзін з заснавальнікаў ў Расіі — ім быў пераведзены на рускую мову шэраг вядомых нямецкіх выданняў па энтамалогіі, якія папулярызавалі гэтую навуку ў Расіі.
Дзяцінства і адукацыя
Нарадзіцца года ў Іркуцку, у сям’і лекара. У двухгадовым узросце, у сувязі з прызначэннем бацькі на новае месца службы, разам з сям’ёй пераехаў у Пецярбург.
Пачатковую адукацыю атрымаў у, якую скончыў у 1875 годзе. У гэтым жа годзе паступіў у і скончыў яе ў 1880, але цвёрдага намеру быць практыкуючым лекарам у яго не было. Пасля заканчэння акадэміі, падрыхтаваўшыся самастойна, ён вытрымаў іспыты на ступень на. Атрыманы дыплом адкрыў яму дарогу для службы і для працы па заалагічнай спецыяльнасці.
З 1880 па 1884 год выкладаў натуральную гісторыю ў прыватных навучальных установах, на дзяржаўную службу паступіў 18 снежня 1883 года  — асістэнтам пры кафедры заалогіі. У 1885 годзе быў абраны па конкурсе прыват-дацэнтам па кафедры заалогіі ў Пецярбург (з 1902 года — прафесар). У 1886 годзе атрымаў ступень магістра заалогіі, а ў 1891 годзе — ступень доктара заалогіі Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.
Акрамя таго, у 1886—1887гадах чытаў лекцыі на у 1887—1891 гадах быў прыват-дацэнтам Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.
У 1891 годзе быў запрошаны чытаць лекцыі заалогіі і параўнальнай анатоміі ў Ваенна-медыцынскай акадэміі, дзе ў наступным годзе быў абраны экстраардынарным прафесарам (затым ардынарным прафесарам акадэміі), заняўшы кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля смерці свайго настаўніка Э. К. Бранта. У 1892 годзе быў камандзіраваны за мяжу, а ў 1897 годзе-Ваенна-медыцынскай акадэміяй. Быў выраблены ў правадзейныя стацкія саветнікі 6 снежня 1904 года; узнагароджаны ордэнамі: Св. Ганны 2-й ст., Св. Уладзіміра 3-й ст., Св. Станіслава 1-й ст. .
Памёр 2 красавіка 1921 ў Петраградзе. Пахаваны на Багаслоўскіх могілках.
Навуковая і літаратурная дзейнасць
Першыя свае навуковыя працы зрабіў яшчэ студэнтам Медыка-хірургічнай акадэміі. З тых часоў апублікаваў шэраг спецыяльных даследаванняў, пераважна па, эмбрыялогіі і насякомых. Таксама ён склаў навучальныя кіраўніцтва па заалогіі і энтамалогіі. Асаблівую цікавасць уяўляюць яго даследаванні складаных цыклаў развіцця  — шкоднікаў іглічных дрэў. Халадкоўскі быў прыхільнікам эвалюцыйнага вучэння Чарльза Дарвіна і публікаваў свае навукова-папулярныя працы па тэорыі эвалюцыі і агульных пытаннях біялогіі, якія спрыялі шырокаму распаўсюджванню ў Расіі. Рашуча выступаў супраць ідэалізму ў прыродазнаўстве.
Галоўным літаратурным дасягненнем Холодковского лічыцца пераклад «Фаўста» Ё. В. Гётэ, за які 19 кастрычніка 1917 года Расійскай акадэміяй навук яму была прысуджана поўная. Акрамя таго, ён пераклаў паэму Эразма Дарвіна «Храм прыроды» і шэраг твораў Д. Байрана, Ф. Шылера, У. Шэкспіра, Д. Мільтана, Г. Лангфела і іншых. Невялікая колькасць арыгінальных вершаў Халадкоўскага апублікаваныя пасмяротна і  у зборніку «Гербарый маёй дачкі» (Пг., 1922).
Пад рэдакцыяй Халадкоўскага выйшаў пераклад кнігі К. Гюнтэра «Цэйлон. Увядзенне ў свет тропікаў» (: Выданне А. Ф. Девриена, 1914), выкананы яго дачкой-Наталляй Халадкоўскай.
Памяць
У 1947 годзе Акадэмія навук СССР заснавала прэмію імя М. А. Халадкоўскага па энтамалогіі. Прэзідыум Акадэміі навук пастанавіў праводзіць штогод у дзень смерці М. А. Халадкоўскага (2 красавіка) навуковыя чытанні, прысвечаныя пытанням энтамалогіі, паразіталогіі і біялогіі.
Руакана
Руакана (Ruacana Falls) — вадаспад на рацэ Куненэ, у паўднёва-заходняй частцы Афрыкі.
Геаграфія
Вадаспад Руакана знаходзіцца ў сярэднім цячэнні Кунене, блізу горада Руакана ў паўночнай Намібіі. У месцы знаходжання вадаспаду рака Кунене з'яўляецца дзяржаўнай мяжой паміж Анголай і Намібіяй.
Вышыня падзення вады складае 124 метры, шырыня ракі тут (пры паўнаводдзі) — 695 метраў.
NGC 3060
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Ума Турман
Ума Каруна Турман (Uma Karuna Thurman; нар., Бостан) — амерыканская актрыса.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і прафесара Калумбійскага універсітэта, спецыяліста па ўсходніх рэлігіях Роберта Турмана, а яе маці Нена (у дзявоцтве фон Шлеебругэ), шведская мадэль, цяпер псіхатэрапеўт па прафесіі, некалі нядоўгі час была замужам за Цімаці Ліры. Бацька Нены — немец, а маці — шведка. Уму назвалі ў гонар індуісцкай багіні. Акрамя таго, з санскрыту імя актрысы перакладаецца як «не пакутаваць». Прыехаўшы ў Нью-Ёрк, Ума працавала пасудамыйкай і спрабавала прабіцца ў фотамадэлі. Па-сапраўднаму яе заўважылі толькі пасля эпізадычнай ролі ў фантастычным фільме Тэры Гільяма «Прыгоды барона Мюнхгаўзена». Вядомасць прыйшла да яе пасля фільма «Генры і Джун», дзе яна сыграла жонку пісьменніка Генры Мілера.
Узнагароды
7 лютага 2006 Ума Турман ўзнагароджана французскім Ордэнам мастацтваў і літаратуры.
Герб Пуэрта-Рыка
Герб Пуэрта-Рыка быў падараваны краіне іспанскай манархіяй у 1511 г. і з'яўляецца найстарэйшым у Новым Свеце, бо Пуэрта-Рыка стала першай дзяржавай Амерыкі, якая атрымала герб. У 1976 г. урад краіны прыняў яго паўторна.
Зялёны фон шчыта сімвалізуе расліннасць вострава. Намаляваныя на шчыце ягня (Божы) і сцяг сімвалізуюць Іаана Хрысціцеля, а кніга з сямю пячаткамі, на якой сядзіць ягня, сімвалізуе кнігу Адкрыцці Іаана Багаслова. Апраўленне шчыта складаецца з некалькіх элементаў: замкі і львы ўяўляюць каралеўствы Кастыліі і Леона, а сцяг з гербамі — каралеўства Арагон і каралеўства Сіцылія. Іерусалімскі крыж увасабляе Іерусалімскае каралеўства, чые спадчынныя правы перайшлі да каралеўства Сіцылія, а затым да іспанскай кароны. Літара F і стрэлы (ісп. flechas) уяўляюць Фердынанда II Арагонскага, літара Y і ярмо (ісп. yugo) — каралеву Ізабелу I Кастыльскую. Дэвіз на латыні «Joannes Est Nomem Ejus» (цытата з Евангелля ад Лукі, 1:63, якая азначае «Іаан імя яму») нагадвае пра тое, што першапачаткова востраў зваўся Сан-Хуан-Баўтыста ў гонар Іаана Хрысціцеля.
Пячатка
Усе штаты ЗША выкарыстоўваюць пячатку ў якасці афіцыйнага сімвала. Пячатка Пуэрта-Рыка ў адрозненне ад першапачатковага герба пазбаўлена хрысціянскіх сімвалаў: у ягня ў цэнтры адсутнічае німб, а замест сцяга з крыжам ён трымае белы сцяг. Акрамя таго, на кнізе няма пячатак кнігі Адкрыцця.
Пол Коркум
Пол Брус Коркум (Paul Bruce Corkum, нар., Канада) — канадскі фізік у галіне і лазернай фізікі. Узначальвае сумесную кафедру Атаўскага ўніверсітэта і у галіне атасекунднай фатонікі.
Біяграфія
У 1965 годзе атрымаў ступень бакалаўра навук ва Універсітэце Акадыя, Новая Шатландыя, а таксама ступень магістра ў 1967 годзе і доктарскую ступень у 1972 годзе па тэарэтычнай фізіцы ў Ліхайскім універсітэце, штат Пенсільванія. Атрымаў некалькі ўзнагарод за працу ў галіне лазернай фізіцы.
Коркум адначасова тэарэтык і эксперыментатар. У 1980-я гады распрацаваў мадэль іанізацыі атамаў (утварэння плазмы) і на гэтай аснове прапанаваў новы падыход да стварэння (Іанізацыя аптычнага поля, OFI). Лазеры OFI сёння з’яўляюцца адной з найболей важных распрацовак у вобласці даследаванняў рэнтгенаўскіх лазераў.
Зубраўка
Зу́браўка, Зу́браўскае — возера ў Беларусі, у Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці, за 33 км на паўночны захад ад горада Шчучын, за 1,9 км на паўночны захад ад вёскі Арлова Гара, каля вусця ракі Нявіша, у басейне ракі Котра.
Плошча паверхні 0,1 км². Даўжыня 0,58 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Даўжыня берагавой лініі 1,32 км. Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 2—5 м, спадзістыя, пад лесам і хмызняком, на ўсходзе разараныя. Берагавая лінія слабазвілістая. У возера ўпадае меліярацыйны канал і на ўсходзе выцякае ручай у раку Котра.
Герб Сен-Мартэна
Неафіцыйны герб французскага заморскага ўладання Сен-Мартэн існуе ў сучасным выглядзе з 2007 годзе. Ён адлюстроўвае карабель, які плыве па мору, пальмы і сонца, і мае дэвіз Ile de St Martin, востраў Сен-Мартэн. Да гэтага дэвіз абвяшчаў Ville de Saint Martin, пасёлак Сен-Мартэн.
Collectivity of Saint Martin
Семава (Смаленская вобласць)
Семава (Семово) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Навасельскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Віктар Леанідавіч Сонца
Віктар Леанідавіч Сонца  (  —, ) — беларускі дызайнер.
Біяграфія
Нарадзіўся у Мінску, у 1974 годзе скончыў Беларускі політэхнічны інстытут. Спецыялізацыя: індустрыяльны дызайн. Удзельнік творчага тандэму «Паланевіч і Сонца». Член Беларускага саюза дызайнераў з 1991 года. Мае больш за 60 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў на прамысловыя ўзоры.
Асноўныя аб’екты распрацовак
Трактары, сельгасмашыны, кабіны, пульты кіравання, панэлі прыбораў, дзяржальні, сядзенні, аўтобусы (ПАЗ, КАвз, «Нёман»), перспектыўныя кабіны для Мінскага аўтамабільнага завода, у тым ліку аўтацягнік МАЗ «Перабудова».
У перыяд 2004—2015 гадоў — распрацоўка дарожна-будаўнічай тэхнікі аб’яднання «Амкадор».
NGC 3061
NGC 3061 (іншыя абазначэнні — UGC 5319, MCG 13-7-40, ZWG 350.36, KARA 382, IRAS09513+7606, PGC 28670) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Дракон.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Метрапалітэн Генуі
Генуэзскі метрапалітэн (Metropolitana di Genova) — лёгкае метро ў горадзе Генуі. Cкладаецца з адной лініі, якая злучае цэнтр Генуі з прыгарадам Рыварола і паўночным захадам гарадскога цэнтра. Абслугоўваннем цяпер займаецца кампанія Azienda Mobilità e Trasporti, якая забяспечвае ўвесь гарадскі транспарт.
Агульная працягласць лініі 7,1 км (8 станцый), стандартная шырыня каляіны 1435 мм і напружанне ў 750 вольт. Метро пабудавалі ў 1990 годзе да Чэмпіянату свету па футболу.
Станцыі
Цяпер дзейнічаюць наступныя станцыі:
Новыя станцыі
Існую лінію працягваюць ва ўсходнім кірунку, плануецца пабудаваць яшчэ дзве станцыі Corvetto-Acquasola і Brignole. Завяршэнне будаўніцтва запланавана на 2011 год.
Апроч гэтага, плануецца пашырыць лінію да станцыі Val Polcevera — ад станцыі Brin і правесці дзве лініі ад Brignole да бальніцы ў San Martino і стадыёна Luigi Ferraris.
Адольфас Шляжавічус
Адольфас Шляжавічус (Adolfas Šleževičius;, Мірскішкі, Літоўская ССР — , Пялякас, Ігналінскі раён, Уцянскі павет, Літва) — літоўскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Літвы ў 1993—1996 гадах.
Біяграфія
Нарадзіўся 2 лютага 1948 года ў в. Мірскішкі.
У 1967—1971 гадах вучыўся на механічным аддзяленні Каўнаскага політэхнічнага інстытута, дзе атрымаў кваліфікацыю інжынера-механіка. У 1982 годзе яму была прысвоена навуковая ступень кандыдата эканамічных навук. У 1981—1983 гадах навучаўся ў Інстытуце прафсаюзных фінансаў і эканомікі пры Акадэміі народнай гаспадаркі пры Савеце Міністраў СССР.
З сакавіка 1993 года па люты 1996 года ўзначальваў урад Літвы. Адначасова быў старшынёй Літоўскай дэмакратычнай рабочай партыі. Потым адышоў ад палітычнай і партыйнай дзейнасці, перайшоўшы працаваць у бізнес, некалькі гадоў працаваў у Расіі.
Памёр 6 снежня 2022 года ў в. Пялякас Ігналінскага раёна Уцянскага павета Літвы.
Селязні (Смаленская вобласць)
Селязні (Селезни́) — вёска ў Веліжскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Селязнёўскага сельскага паселішча.
Северск (Томская вобласць)
Северск (Северск) — горад (з 1956) у Расіі, закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне Томскай вобласці. Насельніцтва 107,1 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1949 годзе.
Сібірскі хімічны камбінат.
Балоння (правінцыя)
Балоння (Provincia di Bologna, pruvénzia ed Bulåggna) — правінцыя ў Італіі, у рэгіёне Эмілія-Раманья. Цэнтр — горад Балоння.
Северск
Назву Северск маюць:
Гісторыя Германіі
Германія — дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе. Падчас гісторыі яна перажывала перыяды моцнай раздробненасці і неаднаразова змяняла свае межы. Таму гісторыя Германіі неаддзельна ад гісторыі яе найбліжэйшых суседзяў Аўстрыі, Швейцарыі, Даніі, Польшчы, Чэхіі, Італіі і Францыі.
Дагістарычны перыяд
Яшчэ ў эпоху верхняга і сярэдняга палеаліту Германія была месцам міграцый найстаражытнейшых гамінід (гейдэльбергскі чалавек, неандэрталец).
У эпоху верхняга палеаліту і мезаліту на тэрыторыі Германіі існавала некалькі развітых палеалітычных культур (гамбургская, арэнсбургская, федэрмесерская).
У эпоху неаліту тэрыторыю Германіі займалі галоўным чынам прадстаўнікі заходняй галіны культуры лінейна-істужачнай керамікі (росенская культура і яе нашчадак — міхельсбергская культура). У гэты перыяд на тэрыторыі Германіі актыўна ўзводзяцца дальмены. Міхельсбергскую культуру паступова змяняе культура варонкападобных кубкаў.
Бронзавы век звязаны з носьбітамі найстаражытнейшых індаеўрапейскіх моў, хоць першапачаткова гэта былі, відаць, продкі не германскіх, а кельта-італійскіх народаў (культура шарападобных амфар, бадэнская культура, культура палёў пахавальных урнаў і інш.). Продкі германцаў займалі галоўным чынам паўночную частку Германіі, аднак пачынаючы з жалезнага стагоддзя яны паступова выцясняюць з Германіі кельтаў, часткова асімілюючы іх, асабліва на поўдні Германіі.
Жалезны век. У раннім жалезным веку на большай частцы тэрыторыі Германіі панавала ястарфская культура, у заходніх вобласцях - культуры групы Харпштэт-Нінбурга, у паўднёвых - латэнская культура і звязаныя з ёй групы іншых культур. У гэты перыяд адбылося знаёмства старажытных плямёнаў з металургіяй, чаму спрыяла наяўнасць балотнай жалезнай руды. Са знаходкамі ястарфскай культуры навукоўцы звязваюць плямёны старажытных германцаў. Рассяляючыся з поўдня Скандынавіі і ўзбярэжжа Балтыйскага і Паўночнага мораў, германцы занялі басейны Везера і Віслы, пратачыўшыся на поўдзень да берагоў Дуная. У выніку гэтага яны сталі межаваць з кельтамі на захадзе, іранскімі, балтыйскімі і славянскімі плямёнамі на ўсходзе і поўдні. Першыя сведчанні пра германцаў ў пісьмовых крыніцах адносяцца да старажытнагрэчаскага падарожніка і навукоўца Піфея з Масаліі.
Германцы ў антычную эпоху
Германскія плямёны насялялі на тэрыторыі Цэнтральнай Еўропы яшчэ ў першым тысячагоддзі да нашай эры, даволі падрабязнае апісанне іх ладу жыцця дае Тацыт у трактаце «Германія». Лінгвістычныя даследаванні дазваляюць выказаць здагадку, што адасабленне германскіх народаў ад балта-славян адбылося прыкладна ў VIII—VI стагоддзях да нашай эры.
Германцы падзяляліся на некалькі груп — паміж Рэйнам, Майнам і Везерам жылі батавы, бруктары, хамавы, хаты і убіі; на ўзбярэжжы Паўночнага мора — хаўкі, англы, варыны, фрызы; ад сярэдняй і верхняй Эльбы да Одэра — маркаманы, квады, лангабарды і семноны; паміж Одарам і Віслай — вандалы, бургунды і готы; у Скандынавіі — свіёны, гаўты.
З II стагоддзя н.э. германцы ўсё актыўней урываюцца ў межы Рымскай імперыі. Для рымлян аднак яны былі проста варварамі. Паступова ў іх складаліся племянныя саюзы (алеманы, готы, саксы, франкі).
Вялікае перасяленне народаў
У канцы IV стагоддзя ўварванне азіяцкіх качавых народаў у Еўропу падштурхнула да перасялення германцаў. Яны засялялі прымежныя землі Рымскай імперыі, а неўзабаве пачалі ўзброеныя ўварванні ў яе. У V стагоддзі германскія плямёны готаў, вандалаў і іншыя стварылі на тэрыторыі Заходняй Рымскай імперыі, якая ў той час развальвалася, свае каралеўствы. У той жа час на тэрыторыі цяперашняй Германіі галоўным чынам захоўваўся першабытна-абшчынны лад. У 476 годзе германскім военачальнікам Адаакрам быў зрынуты апошні рымскі імператар Ромул Аўгуст.
Франкская дзяржава
Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі найбольш значную ролю сярод германскіх плямёнаў сыгралі плямёны франкаў. У 481 годзе першым каралём салічных франкаў стаў Хлодвіг I. Пры ім і яго нашчадках была заваявана Галія, а з германцаў у склад дзяржавы ўвайшлі алеманы і большая частка плямёнаў франкаў. Пазней былі заваяваны Аквітанія, Праванс, паўночная Італія, невялікая частка Іспаніі, падпарадкаваны цюрынгі, бавары, саксы і іншыя плямёны. Да 800 годзе ўся Германія апынулася часткай велізарнай Франкскай дзяржавы.
У 800 годзе франкскі кароль Карл Вялікі быў абвешчаны рымскім імператарам. Да 800-га года спадчынніцай Рымскай імперыі была Візантыя (паколькі Заходняя Рымская імперыя ўжо спыніла сваё існаванне і засталася толькі Усходняя — Візантыя). Адноўленая Карлам імперыя была працягам старажытнай Рымскай імперыі, і Карл лічыўся 68-м імператарам, пераемнікам усходняй лініі непасрэдна пасля зрынутага ў 797 годзе Канстанціна VI, а не пераемнікам Ромула Аўгуста. У 843 г. франкская імперыя распалася, хоць розныя каралі (часцей каралі Італіі) з перапынкамі фармальна насілі тытул імператара да 924 г.
Пачатак германскай дзяржаўнасці
Вытокі германскай дзяржавы звязаны з Вердэнскім дагаворам, які ў 843 г. заключылі паміж сабой унукі Карла Вялікага. Гэты дагавор падзяліў імперыю франкаў на тры часткі — французскую (Заходне-Франкскае каралеўства), якая дасталася Карлу Лысаму, італьянска-латарынгскую (Сярэдняе каралеўства), каралём якой стаў старэйшы сын Карла Вялікага Лотар, і германскую, дзе ўлада дасталася Людовіку Нямецкаму.
Традыцыйна першай Германскай дзяржавай прынята лічыць усходне-франкскую дзяржава. На працягу X стагоддзя з'явілася неафіцыйная назва «Рэйх Германцаў (Regnum Teutonicorum)», якая праз некалькі стагоддзяў стала агульнапрызнаным (у форме «Reich der Deutschen»).
У 870 годзе большая частка Латарынгскага каралеўства была захоплена ўсходне-франкскім каралём Людовікам Нямецкім. Такім чынам, Усходне-Франкскае каралеўства аб'яднала практычна ўсе землі, населеныя немцамі. На працягу IX—X стагоддзяў адбываліся войны са славянамі, якія прывялі да далучэння шэрагу славянскіх земляў.
Чарговым усходне-франкскім каралём у 936 г. стаў герцаг Саксоніі Ота I (у беларускай гістарычнай традыцыі яго завуць Атонам).
Ранні перыяд Свяшчэннай Рымскай імперыі
2 лютага 962 г. Атон I быў каранаваны ў Рыме ў якасці імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Лічылася, што ён адрадзіў дзяржаву Карла Вялікага. Але зараз імперыя складалася галоўным чынам з Германіі і часткі Італіі.
Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі (Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ, Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) — палітычная ўстанова, якая захоўвала на працягу дзесяці стагоддзяў (да 1806) адну і тую ж форму, адны і тыя ж прэтэнзіі. Знешняя гісторыя імперыі з'яўляецца, у сутнасці, гісторыяй Германіі ад IX да XIX ст. і Італіі ў Сярэднявеччы. Па сваім паходжанні, С. Рымская імперыя была царкоўнай і германскай; форму ёй дала неўвядальная традыцыя сусветнага валадарства вечнага Рыма; германскія і рымскія элементы, зліваючыся, абумаўлялі сабой усёабдымны і адцягнены характар імперыі, як цэнтра і главы заходняга хрысціянскага свету.
Нягледзячы на спробы імператараў аб'яднаць «Свяшчэнную Рымскую імперыю», яна апынулася раздробненай на шматлікія амаль незалежныя дзяржавы і гарады. Некаторыя паўночнагерманскія гарады аб'ядналіся ў Ганзу — ваенна-гандлёвы саюз, які манапалізаваў гандаль на Балтыйскім моры.
Германія ў эпоху Адраджэння
Гуманізм узнік у Германіі ў 1430-я гады, на стагоддзе пазней, чым у Італіі.
Адменная роля належала кнігадрукаванню — вялікаму адкрыццю сярэдзіны XV ст., якое наспявала ў шэрагу краін, але зробленаму ў Германіі Іаганам Гутэнбергам.
Германія — радзіма Рэфармацыі
Пачатак Рэфармацыі паклаў выступ у Германіі ў 1517 са сваімі пазіцыямі, ці як іх яшчэ звалі «тэзісы для дыскусіі», аўгусцінскага манаха Марціна Лютэра. Ідэолагі Рэфармацыі высунулі тэзісы, якімі фактычна адмаўлялася неабходнасць каталіцкай царквы з яе іерархіяй і духавенствы наогул. Адпрэчвалася каталіцкае Свяшчэннае паданне, адмаўляліся правы царквы на зямельныя багацці і інш.
Рэфармацыя дала штуршок Сялянскай вайне 1524—1527 гадоў, якая ахапіла адразу многія германскія княствы. У 1532 годзе было выдадзена агульнагерманскае крымінальна-судовае ўкладанне «Караліна».
Рэфармацыя паклала пачатак некалькім рэлігійным войнам у Германіі, якія завяршыліся ў 1648 Вестфальскім мірам. У выніку была замацавана раздробненасць Германіі.
Узвышэнне Прусіі
Найбольшую вядомасць атрымаў кароль Прусіі Фрыдрых II. Ён лічыўся прыхільнікам асветнай манархіі, адмяніў катаванні, рэарганізаваў армію на аснове муштры. Пры ім Прусія ўдзельнічала ў вайне за аўстрыйскую спадчыну, у Сямігадовай вайне, у падзеле Рэчы Паспалітай. Хоць імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі заставаліся аўстрыйскія Габсбургі, іх уплыў саслаб, а Прусія адняла ў Аўстрыі Сілезію. Усходняя Прусія нават не лічылася складанай часткай імперыі. У раздробненым і саслабленым відзе Свяшчэнная Рымская імперыя праіснавала да 1806 года.
Германія ў эпоху напалеонаўскіх войн
Да 1804 годзе, калі Напалеон I стаў французскім імператарам, Германія заставалася палітычна адсталай краінай. У ёй захоўвалася феадальная раздробненасць, існавала крапасное права, усюды дзейнічала сярэднявечнае заканадаўства. Шэраг германскіх дзяржаў раней ваявалі з рэвалюцыйнай Францыяй з пераменным поспехам.