cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч
Творчасць
Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах БСМ, Музеі славянскай бібліятэкі ў Празе, музеі «Графіка модэрн» у Берліне.
Сядзіба Кеневічаў (Дарашэвічы)
Сядзіба Кеневічаў — колішняя сядзіба ў в. Дарашэвічы (каля пасёлка Славінск) Петрыкаўскага раёна Гомельскай вобласці. Сядзібны парк з’яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю Беларусі.
Гісторыя
Адносіцца да ліку найстарэйшых маёнткаў у Беларусі, так адно з фамільных пахаванняў, мяркуючы па надмагільнай пліце, датуецца 1535 годам. Калісьці сядзіба з’яўлялася маёмасцю езуітаў, а потым роду Масальскіх. З канца XVIII ст. ад Алены Масальскай маёнтак набыў падкаморы новагародскі Антон Нестар Кеневіч (пам. каля 1822). У руках яго нашчадкаў уладанне знаходзілася да Рыжскага пагаднення 1921 года. Сын Антона Нестара Фелікс Кеневіч (1802—1863), кіраўнік паўстання 1831 года ў Мазырскім павеце і пасол на сойм таго ж года, каля 1825 г. на высокім беразе ракі пачаў будаўніцтва сядзібы, якое не паспеў скончыць з-за неабходнасці эмігрыраваць пасля паражэння паўстання. Праз дзесяць гадоў мазырскі харунжы Геранім Кеневіч (1796—1884), які ўратаваў маёнтак ад канфіскацыі, выкупіў яго ў брата. З завяршэннем будаўніцтва сядзібы ён адначасова залажыў цудоўны парк і пабудаваў у ім фамільную капліцу-пахавальню. Апошнім уладальнікам сядзібы быў Геранім Кеневіч (1830—1911), маршалак мазырскай шляхты. У пачатку XX ст. уладанне ахоплівала два вялізных маёнтка: Дарашэвічы, дзе жыў Антон Геранімавіч Кеневіч (1877—1960), і Брынёў — сядзіба Гераніма Кеневіча (1866—1925). Пасля смерці іх бацькі маёнтак у 60 000 дзесяцін застаўся адзіным і ім валодалі абодва браты.
Восенню 1917 г. сядзіба была разрабавана і спустошана, у 1918 г. амаль зруйнавана.
Ён выкарыстоўваўся як сядзіба дома адпачынку. Прыкладна з 1928 г. яго тэрыторыю займала Прыпяцкая рачная флатылія, для якой было пабудавана шмат будынкаў рознага прызначэння. У гады Вялікай Айчыннай вайны тут праходзіла лінія абароны. У парку знаходзіцца брацкая магіла дэсанта маракоў Прыпяцкай рачной флатыліі і партызан, загінулых у бітве з варожымі войскамі. Сядзіба знішчана ў час вайны.
Архітэктура
Архітэктар сядзібна-паркавага ансамбля невядомы. Узорам для помніка, верагодна, паслужыў палац Друцкіх-Любецкіх у Луніне Лунінецкага раёна. Сядзібны дом, выкананы ў стылі позняга класіцызму, быў аднапавярховым простакутным у плане драўляным будынкам на высокім падмурку. Сярэдняя трохвосевая частка была павялічана на паверх. Трохчасткавая сіметрычна-восевая кампазіцыя галоўнага і паркавага фасадаў складалася з цэнтральнага порціка і невялікіх бакавых рызалітаў. Класічны чатырохкалонны тасканскі порцік галоўнага фасада выкананы з цэглы і атынкаваны. Калоны неслі гладкі антаблемент і трохкутны франтон, акантаваны прафіляваным карнізам з сухарыкамі, пад які свабодна ўязджаў конны экіпаж. Над уваходам размяшчаўся балкон з драўлянай балюстрадай. Шырокія бакавыя рызаліты завяршаліся трохкутнымі франтонамі і мелі па аднаму патройнаму акну, фланкіраванаму пілястрамі. Чатыры калоны тыльнага ці паркавага порціка стаялі паўкругам. З тэрасы гэтага порціка раскрываўся прыгожы краявід на Прыпяць. Шэры колер фасадаў, ашаляваных дошкамі з імітацыяй рустоўкі, удала спалучаўся з чырвоным дахам і белымі парталамі дзвярэй і ліштваў вокнаў з трохкутнымі сандрыкамі. Чатырохсхільны гонтавы дах меў складаную форму: двухсхільны над галоўным порцікам і купальны над паркавым.
Жорсткая сіметрыя і класічная гарманічная кампазіцыя палаца парушылася, калі да заходняга боку дома далучылася невялікая ашклёная веранда, праз якую ажыццяўляўся непасрэдны ўваход да кабінета і канцылярыі. З часам палац аказаўся цесным, і апошні ўладальнік Дарашэвіч Геранім Кіеневіч у 1890 г. з усходняга боку старога палаца прыбудаваў драўлянае пяцівосевае жылое крыло. З поўначы палац набыў ашклёны ўваходны ганак, супрацьлеглы бок дапоўніўся двухпавярховым ганкам з чатырма тонкімі калонамі, якія аб’ядналіся балюстрадай і стваралі ўнізе тэрасу, а наверсе балкон. Дэкаратыўнымі балюстрадамі аздабляліся і вокны новых памяшканняў. У выніку прыбудовак павялічылася жылая плошча дома, але была страчана цэласнасць і гармонія першапачатковага будынка.
Інтэр’ер
Уваходныя вялізныя дзверы ўпрыгожвалі галовы львоў, выкананыя з каванай бронзы. Унутры дом меў двухрадную анфіладную планіроўку. Франтальны рад прызначаўся пад жыллё, а паркавы — пад парадныя апартаменты. Вестыбюль быў падзелены на тры невялікія памяшканні: сярэдняе адводзілася пад аднамаршавую лесвіцу, якая ўзнімалася на другі паверх, правае без канкрэтнага прызначэння, а ідэнтычнае левае з’яўлялася рэпрэзентацыйным холам. Адсюль дзверы вялі ў вялізную залу на ўсю шырыню будынка, якая трыма вокнамі выходзіла на абодва бакі дома. Аформленая па нізе драўлянымі панелямі, а зверху абітая шпалерамі з раслінным арнаментам чырвонага колеру зала атрымала назву «чырвонай». Яе ўпрыгожваў наборны паркет з малюнкам вялікай зоркі, абкружанай кветкавымі гірляндамі. З разеткі сафіта звісала хрустальна-бронзавая люстра, бакавое асвятленне забяспечвалі бра ў тым жа стылі. Зала ацяплялася вуглавой белакафлянай печчу і камінам з белага мармуру. Тут стаяла мэбля з чырвонага і арэхавага дрэва з пазалотай у стылях ампір і бедэрмеер. Цікавымі элементамі інтэр’ера з’яўляліся беламармуровыя калоны з бронзавымі пазалочанымі кандэлябрамі ў выглядзе дзіцяці, якое несла шэсць падсвечнікаў. Па баках далейшых анфіладных дзвярэй віселі два люстры ў багатых разных пазалочаных рамах. Дэкор салона дапаўнялі фамільныя партрэты пэндзля Дамеля, Сестранцэвіча, Ю. Дзяконскай і іншых мастакоў, а таксама мармуровыя скульптуры Венеры і Анцінеюса. З «чырвоным» салонам суседнічала вялізная сталовая, вылучаная знадворку рызалітам. Далей па правы бок мясціліся тры жылыя пакоі.
Сярэдзіну дома за вестыбюлем займаў іншы вялікі салон — «блакітны», які выходзіў двума вокнамі і ашклёнымі дзвярамі на тэрасу пад паўкруглым порцікам. Салон быў аклеены серабрыстымі шпалерамі, меў цудоўны паркет, вялізную хрустальную люстру і дзве вуглавыя кафляныя печы. Абсталяванне салона складалася з люстраў на кансолях, масіўных сталоў і вырабленых у Менску мяккіх крэслаў у, абітых бледна-блакітным плюшам. У салоне віселі фамільныя партрэты, пейзажы ў галандскім стылі, копіі карцін Караваджа і Мурылья, карціны рэлігійнага зместу. Частка твораў мастацтва ўпрыгожвала малы салон, які знаходзіўся ў паўднёва-ўсходнім вуглу дома. Справа ад блакітнага салона размяшчалася вялізная на тры акны спальня, затым — кабінет у паўднёва-заходнім куце дома, які замыкаў анфіладу паркавага рада памяшканняў.
Новае прыбудаванае крыло мела на першым паверсе невялікія сенцы і прасторную простакутную залу, прызначаную для бібліятэкі (5 000 тамоў) і архіва, адзін салон і шэраг жылых пакояў, гасціных і лазню.
Флігелі
З усходняга боку ад круглага газона, які размяшчаўся паміж брамай і порцікам сядзібнага дома, стаяў працяглы аднапавярховы драўляны флігель, крыты чатырохсхільным дахам. У ім мясцілася кухня, кладовая і жыллё дваровых. З заходняга боку ў 1900 г. быў пабудаваны другі аднапавярховы флігель у адным стылі з домам. Першапачатковы простакутны план флігеля змяніўся, калі праз некалькі гадоў да яго сярэдняй часткі ад тыла далучылася кароткае крыло, а да паўднёвага боку ашклёная веранда. На галоўным фасадзе флігель меў двухкалонны ганак з трохкутным франтонам, а на крайніх восях адзначаныя пілястрамі псеўдарызаліты.
Альтанкі і капліца
За шатамі дрэў, размешчаных у невялікай частцы парку, што ляжала з усходняга боку дома, хавалася невялікае заросшае возера са штучнай выспай і пастаўленай на ёй альтанкай. Галоўным акцэнтам парка была працяглая елкавая алея. Амаль на канцы пасадак, над самой Прыпяццю, стаяў драўляны аднапавярховы павільён «Бельведэр», накрыты востраканечным дахам, абапёртым на белыя калоны. Адсюль адкрываўся цудоўны выгляд на раку і сасновы лес на пагорку. Невялікую тэрыторыю займалі фамільныя могілкі з капліцай, узведзенай у сярэдзіне XIX ст. у рэтраспектыўна-гатычным стылі.
Парк
Парк закладзены пры Гераніме Кеневічы на высокай тэрасе Прыпяці. Мае ў плане форму прамавугольніка плошчай больш 6 га. З паўночнага і паўночна-заходняга боку яго атачалі вялікія пладовыя сады. Разам з паркам, аранжарэйнай гаспадаркай, пад’язнымі і ахоўнымі алеямі яны ўтваралі вялікі, на некалькі дзясяткаў гектараў садова-паркавы комплекс, сфарміраваны ў першай палове XIX ст.
Планіровачную структуру сядзібы вызначалі тры велічныя ўязныя алеі, якія перасякалі сады. Парадная частка мела сіметрычна-восевае рашэнне, характэрнае для першых пейзажных паркаў з выразна выяўленай кампазіцыйнай воссю. Па асноўнай восі праходзіла цэнтральная таполевая алея працягласцю 600 м. Уезд быў фіксаваны пілонамі з жалезнай брамай, абапал якой стаялі будынкі стайні выязных коней і карэтнай. Двухпавярховы палац размяшчаўся ў глыбіні парку за партэрам акруглай формы.
За палацамі, на беразе Прыпяці, быў кветнік, які ствараў пярэдні план маляўнічай панарамы поймы Прыпяці. Вось перспектывы падкрэслівалася дрэвамі таполі чорнай пірамідальнай (Populus nigra var. piramidalis). Высокі стромкі бераг тэрасы быў абаронены ад разбурэння адмысловым мацаваннем з калоў, званым «шчоткай».
Паркавы масіў знаходзіўся на паўднёвы захад ад параднай часткі. Ён абмяжоўваўся вялікім ярам, схілы якога надзейна замацоўвалі шматлікія дрэвы і кусты. Адзіночныя старыя дубы і цяпер абараняюць паркавыя насаджэнні. У аснову кампазіцыі парча пакладзены прынцып раскрыцця далёкіх перспектыў з тэрасы на пойму, з сувязі з чым ён выцягнуўся ўздоўж яе больш як на 400 м. Становішча палаца і малых архітэктурных формаў вызначаў кірунак прагулачны' маршрутаў. Асноўны з іх ішоў уздоўж грэбня тэрасы да паўднёва-ўсходняга мыса, дзе была двухпавярховая альтанка (бельведэр), пабудаваная ў кітайскім стылі на 12 калонах з выгнутым дахам і флюгерам, апавітая дзявочым вінаградам. Яна служыла месцам адпачынку і адзіноты ў найбольш маляўнічай і зручнай частцы парку для агляду поймы Прыпяці. Другім архітэктурным аб’ектам з’яўляўся касцёл, які знаходзіўся ў процілеглым, паўднёва-заходнім, вуглу парку, побач з фамільнымі пахаваннямі. Ён адмяжоўваўся вузкім каналам, па якім са спіртзавода вярталася ў яр, а затым у Прыпяць вада. Сюды ад палаца праз парк вяла вузкая яловая алея. Яна перарывалася на паляне, а затым працягвалася ў выглядзе конска-каштанавай алеі.
Трэці прагулачны маршрут праходзіў па цэнтральнай зоне, па гарбатым мастку праз яр і выводзіў за межы парку, да дома кіраўніка.
Драўняныя кветнікі і групы, невялікія паляны з салітэрамі пакладзены ў аснову кампазіцыі цэнтра парку. У канцы XIX —пачатку XX ст. у парк прыцягваецца шмат экзотаў (піхта сібірская, піхта бальзамічная, ліпа буйналістая, бэз кітайскі і персідскі і інш.). Тут вырошчваліся ўнікальныя платан кленалісты (адзінае вядомае дрэва ў Беларусі) і каштан пасяўны. Вялікае распаўсюджанне атрымалі белая акацыя, клён ясенялісты. Паспяхова размножваючыся парасткавым шляхам, акацыя расце ў выглядзе вялікіх курцін і адзінкавых асобнікаў. Нароўні з асноўным відам сустракаюцца адзіночныя асобнікі бледна-ружовай формы і акацыі пышнай з характэрным жалезістым апушэннем суквеццяў і ружаватымі кветкамі. З хвойных растуць елка звычайная і хвоя веймутава. Вышыня стогадовага асобніка хвоі веймутавай складае 29 м. Разнастайны і відавы склад кустоў — 32 віды. Яны выкарыстоўваліся ў якасці салітэраў, падлеску, для падбіўкі біягруп. Шырока распаўсюджана спірэя дубраўкалістая. Від дзічэе, разрастаецца вегетатыўным шляхам, займаючы паляны. Большасць кустоў (бружмель, пузыраплоднік, жаўтазель, ракітнік, карагана, біручына, снежнаягаднік) патрапілі пад полаг разрослых дрэў. Ва ўмовах зацянення расліны прыгнечаны, страчваюць дэкаратыўнасць і паступова адміраюць.
Дэндралагічны склад парку складаўся паступова. Значныя пасадкі зроблены ў 1919—1930 гг. Сярод іх найбольш паспяховым ростам адрозніваюцца дуб чырвоны і таполя чорная пірамідальная. У 45 гадоў вышыня таполі была 20 м, а 56-гадовы асобнік дуба меў вышыню 21 м і дыяметр ствала 62 см. Дрэвы дуба пладаносяць і даюць самасеў. У прыбярэжнай частцы па схіле тэрасы натуральна растуць вярба белая і ломкая, алешына чорная, чаромха, каліна, крушына, маліна. Багатае і травяністае покрыва. Пад полагам насаджэнняў пераважае дуброўнае разнатраўе, а на палянах — злакі. З ліку параўнальна рэдкіх раслін адзначаны добрыя курціны купены шматкветнай, кусты павойніку прамога. З трох бакоў да парку вялі алеі, закладзеныя ў 1862 г. У абсадцы выкарыстоўваліся найбольш даўгавечныя іншаземныя (лістоўніца еўрапейская), а таксама мясцовыя віды (ліпа, клён, ясень, таполя чорны і белая). Цэласнасць алей даўно парушана, але яшчэ здалёк уражвае велічнасць захаваных дрэў. У адной з алей маецца арыгінальная садовая разнавіднасць ясеня пенсільванскага з узыходнымі галінамі. Яго гадавыя парасткі скарочаны, праз што крона ўтварыла на верхавінах галін своеасаблівы парасонік. Усяго ў парку адзначана 63 найменні дрэвавых раслін.
Парк перажыў складаную гісторыю, неаднаразова гарэў і высякаўся. У гады Вялікай Айчыннай вайны, калі тут праходзіла лінія абароны, спелы дрэвастой, асабліва іглічных парод, быў амаль цалкам высечаны (у парку стаяла піларама).
Пасля вайны паркавыя дрэвы служылі матэрыялам для аднаўлення спаленых у гады вайны дамоў мясцовых сялян. Да нашых дзён парк дайшоў у вельмі перайначаным выглядзе. Найбольш маляўнічая яго частка — тэрыторыя ўздоўж краю тэрасы з разрэджаным дрэвастоем ліпы ва ўзросце каля 100 гадоў, з добрым злакава-разнатраўным наглебавым покрывам. Разрослыя па схіле тэрасы дрэвы закрываюць перспектыву на Прыпяць, але добра замацоўваюць яго. На астатняй, больш паніжанай, тэрыторыі парк прымае выгляд лесапаркавага масіва. У дрэвастоі дамінуе белая акацыя, а ў раёне былой параднай часткі багатае распаўсюджванне атрымаў клён ясенялісты, высаджаны ў 1939 г. Адзінкавыя старыя дрэвы мясцовых відаў даюць багаты самасеў, асабліва клён вастралісты. Самасеў і атожылкі пакрылі ўсе паляны. Падрост клёну, граба, ліпы дазваляе сфарміраваць у перспектыве дрэвастой высокай якасці мясцовай рэпрадукцыі. Але нягледзячы на страты і разбурэнні, парк адрозніваецца маляўнічасцю пейзажаў.
Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў
Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў (, Пецярбург —, Гродна) — этнограф, фалькларыст, педагог. Дырэктар народных вучылішчаў Гродзенскай губерні, стацкі саветнік.
Дзейнасць
Даследаваў матэрыяльную і духоўную культуру сялян Гродзенскай губерні. Збіраць фальклор пачаў у 1850-я гады, М. А. Дзмітрыеў аўтар рукапісу Імператарскай Акадэміі навук «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак сялян Навагрудскага павета» (1858). Работа М. А. Дзмітрыева як фалькларыста-збіральніка была даволі плённай, з 1860-х вялікая колькасць артыкулаў з яго матэрыяламі ў друку, яны выходзілі ў рэгіянальных губернскіх ведамасцях, у т. л. і ў Гродзенскіх губернскіх ведамасцях.
Шырока вядомы сталі працы М. А. Дзмітрыева: «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак пра дамашні побыт сялян Паўночна-Заходніх губерняў» (яе якасць і каштоўнасць адзначыў Я. Карскі), «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю» (Вільня, 1869), «Абрады і звычаі заходне-рускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю». Казкі, сабраныя Дзмітрыевым, былі ўключаны ў самы аўтарытэтны зборнік народных казак «Рускія народныя казкі» А. М. Афанасьева (напрыклад, № 5, 26, 91, 126, 134).
Частка рукапісаў М. Дзмітрыева зберагаецца ў архіве Рускага геаграфічнага таварыства, бібліятэцы РАН у Санкт-Пецярбургу і ў Цэнтральным гістарычным архіве Літвы (Вільнюс). Асобныя адбіткі артыкулаў Дзмітрыева з Гродзенскіх губернскіх ведамасцей зберагаюцца ў Дзяржаўнай публічнай бібліятэцы імя М. Я. Салтыкова-Шчадрына ў Санкт-Пецярбургу і Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы ў Маскве.
Прызнанне
За навуковую дзейнасць М. Дзмітрыеў узнагароджаны срэбным медалём Рускага Імператарскага геаграфічнага таварыства.
Рыгор Якаўлевіч Цемахоў
Рыгор Якаўлевіч Цемахоў (, Дніпро, цяпер Украіна — 1997) — беларускі ўрач-хірург, арганізатар аховы здароўя. Заслужаны ўрач БССР (1964).
Біяграфія
Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут (1946). Загадчык Дрысенскага раённага аддзела аховы здароўя (1944—1945). Галоўны ўрач Ушацкай (1946—1952), Глыбоцкай (1952—1978) раённых бальніц.
Ален Рэнэ
Ален Рэнэ (Alain Resnais, нар. 3 чэрвеня 1922 г., Ван, Францыя) — французскі рэжысёр, сцэнарыст, рэжысёр мантажу, памочнік рэжысёра, прадзюсар і акцёр. Яго раннія рэжысёрскія працы адносяць да французскай «новай хвалі». Нягледзячы на працяглую і прадуктыўную кар'еру, міжнароднае прызнанне атрымаў за тры раннія фільмы: «Ноч і туман» (1955), «Хірасіма, любоў мая» (1959), «У мінулым годзе ў Марыенбадзе» (1961). Двойчы удастоены прыза Жана Віго: у 1954 і 1956 годзе.
Гісторыя каралёў Брытаніі
«Гісторыя каралёў Брытаніі» (Historia Regum Britanniae; таксама «Гісторыя брытаў») — псеўдагістарычная праца па брытанскай гісторыі, напісаная каля 1136 года Гальфрыдам Монмуцкім. Яна ўяўляе сабой хроніку кіравання брытанскіх каралёў на працягу двух тысячагоддзяў, ад засялення Брытаніі траянцамі і да захопу значнай яе часткі англасаксамі каля VII стагоддзя. «Гісторыя каралёў Брытаніі» стала адной з галоўных крыніц фарміравання брытанскага міфалагічнага цыклу.
Хоць да XVI стагоддзя праца Гальфрыда ўспрымалася некрытычна, з XVII стагоддзя стала лічыцца, што яна ўяўляе малую каштоўнасць з гістарычнага пункта гледжання — калі апісанне падзей, такіх як уварванне Юлія Цэзара ў Брытанію, можа быць праверана па іншых крыніцах, Гальфрыд аказваецца вельмі недакладным — аднак яна застаецца значным творам сярэднявечнай літаратуры, які змяшчае першую вядомую версію гісторыі караля Ліра і яго трох дочак, а таксама першае паслядоўнае апавяданне пра жыццё легендарнага караля Артура.
Нойнкірхен (Аўстрыя)
Нойнкірхен (Neunkirchen) — горад, акруговы цэнтр у Аўстрыі, у федэральнай зямлі Ніжняя Аўстрыя. Уваходзіць у склад акругі Нойнкірхен. Насельніцтва — чалавек (на 31 снежня 2005 года). Плошча — 20,28 км². Афіцыйны код — 3 18 18.
Сконпэ (гміна)
Ско́нпэ (Skąpe) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Свебадзінскага павета Любушскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Сконпэ. Плошча гміны складае 181,28 км². Станам на 2004 год у гміне Сконпэ пражывалі 5511 чалавек, шчыльнасць — 30,4 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 16 салецтваў.
Мікалай Радзівіл Чорны
Мікала́й «Чо́рны» Радзіві́л (4 лютага 1515, Нясвіж — 28/29 мая 1565, Лукішкі пад Вільняй) — вялікалітоўскі дзяржаўны, палітычны, ваенны, культурны і рэлігійны дзеяч. Мянушку «Чорны» атрымаў з-за колеру сваёй барады, чым адрозніваўся ад свайго стрыечнага брата Мікалая Радзівіла Рудога (які атрымаў мянушку праз тое ж).
Удзельнічаў у вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—1537 гадоў. У 1544 годзе атрымаў пасаду маршалка земскага (вялікага) і ўзначаліў Раду ВКЛ і соймы. Спрыяў шлюбу сваёй стрыечнай сястры Барбары з вялікім князем ВКЛ Жыгімонтам Аўгустам. У 1547 годзе атрымаў тытул князя Свяшчэннай Рымскай імперыі «на Алыцы і Нясвіжы». З 1550 года канцлер ВКЛ, выступаў за суверэннасць ВКЛ у саюзе з Польшчай. Таксама займаў пасаду віленскага ваяводы. Дзякуючы дыпламатычным дзеянням Мікалая Радзівіла адбылося ўключэнне Лівонскага ордэна ў склад ВКЛ. Узначальваў дзяржаўную камісію па правядзенні аграрнай рэформы (валочнай памеры) у гаспадарскіх маёнтках.
Радзівіл Чорны валодаў вялікімі латыфундыямі ў Беларусі (з цэнтрам у Нясвіжы) і на Валыні (Алыка). Найбольш вялікія маёнткі: Клецкае і Давыд-Гарадоцкае княствы (з 1558 года), Лахва і Нягневічы ў Новагародскім павеце, Здзітаў у Слонімскім павеце, Дуброва, Шацк і Узда ў Менскім павеце, Геранёны ў Ашмянскім павеце, Дусяты, Свядасць і Бігушкі ў Вількамірскім павеце, Лукішкі каля Вільні, Шыдловец у Польшчы; таксама трымаў Барысаўскае, Берасцейскае, Ковенскае і Шавельскае староствы.
Дзейнасць Радзівіла як вялікага рэфарматара карэнным чынам паўплывала на рэлігійнае і культурнае жыццё свайго часу.
Паходжанне
Мікалай Радзівіл паходзіў са старажытнага роду Радзівілаў. Радзівілы ўжо з часоў Гедыміна знаходзіліся на вяршыні ўлады, а к XVI ст. занялі адно з першых месцаў сярод магнацкіх радоў па магутнасці, колькасці маёнткаў і палітычным уплыве. У сваіх уладаннях Радзівілы трымаліся як удзельныя князі: так, Мікалай Радзівіл называўся ў родавых дакументах Мікалаем IV, яго брат Ян — Янам ІІІ, а іх бацька — Янам І. Сам Мікалай Чорны пісаў, што яго продкі паходзілі з Ашмянаў, а Сымон Будны ўважаў Радзівілаў за прадстаўнікоў «славного языка словенъского».
Мікалай Чорны быў унукам Мікалая Старога (памёр у 1509 годзе), ад якога пайшлі тры галоўныя галіны роду Радзівілаў: старэйшая ад Мікалая (на Гонязі і Мядзелах), сярэдняя ад Яна (у Нясвіжы і Алыцы) і малодшая ад Юрыя (на Біржах і Дубінках). Мікалай Радзівіл Чорны належаў да сярэдняй галіны роду.
Нарадзіўся Мікалай у 1515 годзе ў сям’і кашталяна троцкага і маршалка літоўскага Яна Радзівіла (празванага Барадатым) ў Нясвіжы, які быў пасагам яго маці Ганны Кішкі (дачкі Станіслава Кішкі, гетмана і маршалка земскага). Мікалай быў старэйшым сынам у гэтым шлюбе, для Яна Мікалая гэта быў трэці шлюб. Пасля смерці мужа ў 1522 годзе Ганна выйшла замуж за Станіслава Кезгайлу, старасту жамойцкага.
Дзяцінства і юнацтва
Дзяцінства хлопчыка прайшло ў Нясвіжы, там жа ён атрымаў хатнюю адукацыю, ведаў старабеларускую, польскую і лацінскую мовы, хоць сам пасля прызнаваўся, што лацінскую мову ведаў недастаткова, аднак пры гэтым ён мог чытаць трактаты і весці перамовы на лацінскай мове. Паколькі маці выйшла замуж у другі раз, то апекуном Мікалая Радзівіла, яго брата Яна і іх сястры стаў іх родны дзядзька Юрый Радзівіл, вядомы палкаводзец, удзельнік бітвы пад Оршай. Некаторы час Юрый вёў судовыя скаргі з-за маёмасці з братам маці Мікалая і Яна Пятром Кішкам, у рэшце рэшт працэс удалося выйграць. Юрый ласкава ставіўся да Мікалая і Яна, і ўзяў хлопчыкаў у свой дом, дзе яны выраслі разам са стрыечным братам Мікалаем і яго сястрой Барбарай.
Родзічы Мікалая займалі шэраг вышэйшых дзяржаўных і рэлігійных пасад у Вялікім княстве Літоўскім, таму рашэннем Жыгімонта Старога хлопчыкі Мікалай і Ян (дзяўчатак узяла каралева Бона) былі ўзяты для выхавання ў каралеўскі двор у Кракаў. Кіраванне бацькавымі маёнткамі да паўналецця братоў вялікі князь прысудзіў Юрыю Радзівілу.
У каралеўскім двары адбылося блізкае сяброўскае збліжэнне Мікалая з будучым каралём польскім і вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам. Сэрца каралевіча не ляжала да вучобы, хлопчык рос распушчаным і капрызным, любіў забавы і гульні. Бацька Жыгімонт Стары з горыччу зазначаў, што яго нашчадак «марна траціць час сярод зграі дзяўчат і нявест», маці ж марыла выгадаваць сына паслухмяным сабе, каб потым праз яго кіраваць Польшчай. Магчыма гэта было адной з прычын, чаму да двара запрасілі Радзівілаў, выхаваных у старых літвінскіх традыцыях. На каралевіча Радзівілы не паўплывалі, аднак сяброўства паміж Жыгімонтам і Мікалаем Чорным захавалася на доўгія гады.
Мікалая Чорнага ж больш вабілі веды. Каля 1534 года ён паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, аб чым захаваўся запіс: Nicolaus Radzyvil de Przelagensi Lithuanus dioc Vilnensis». Аднак скончыць адукацыю не ўдалося, бо Мікалай быў павінен ад’ехаць на радзіму на «абарону краю».
Пачатак кар’еры
Мікалай Радзівіл удзельнічаў у вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—1537 гадоў, на якую разам з братам Янам выставіў 160 коннікаў. Паколькі, згодна з уставай аб земскай вайсковай службе, кожны феадал быў павінен выставіць аднаго конніка з васьмі службаў, а кожная служба складалася з трох сялянскіх гаспадарак, то вынікае, што браты Радзівілы мелі не менш за 3840 гаспадарак у сваіх маёнтках. Войскам у гэтай кампаніі кіраваў Мікалаеў дзядзька Юрый Радзівіл. Улетку 1535 года быў вызвалены Гомель («Гомей, который первей того несправедливе от неприятеля наш(о)го Московского есть взят, зася в руки наши дал»): пасля амаль двухдзённага гарматнага абстрэлу замка маскоўскі стаўленнік князь Дзмітрый Абаленскі «и вси люди, которые на том замку с ним были» здалі яго, бо «боронити не могли». Пасля штурмам быў узяты Старадуб, у гэтай бітве ўдзельнічалі і коннікі Радзівіла. Але вайсковай кар’еры Мікалай Радзівіл не зрабіў, аддаючы перавагу палітычнай, дыпламатычнай і дзяржаўнай дзейнасці. Пасля заканчэння ваеннай кампаніі паміж сабой парадніліся два магутныя рады: у Геранёнах пабраліся шлюбам Барбара Радзівіл і Станіслаў Гаштольд.
Фармікола
Фармікола (Formicola) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Казерта.
Насельніцтва складае 1466 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 86 чал./км². Займае плошчу 17 км². Паштовы індэкс — 81040. Тэлефонны код — 0823.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Мікалай Радзівіл Чорны
Пачатак кар’еры
Імклівае ўзнясенне па службе Мікалая Радзівіла Чорнага пачалося пасля 1544 года, калі на Берасцейскім вальным сойме быў прыняты акт, па выніках якога Жыгімонт I Стары перадаваў поўную ўладу ў Вялікім княстве Літоўскім свайму сыну Жыгімонту Аўгусту. Паколькі Мікалай Радзівіл у значнай ступені спрыяў прыняццю гэтага акта, то пасля сойма ён атрымаў сваю першую ўплывовую пасаду земскага маршалка, якая давала яму магчымасць часта бываць пры велікакняжацкім двары; а таксама ўзначаліў Раду ВКЛ і соймы. З гэтага часу Мікалай актыўна ўдзельнічаў у вызначэнні палітыкі дзяржавы, увайшоўшы ў склад сціслага атачэння Жыгімонта Аўгуста. Праз два гады ён атрымаў ад Вялікага князя за заслугі Шавельскае староства ў Жамойці. Палітычны ўплыў набіраў і родны брат Барбары, Мікалай Радзівіл Руды, займаючы вышэйшыя пасады ў дзяржаве. У 1549 годзе ён атрымаў пасаду ваяводы троцкага, у 1553 годзе гетмана вялікага літоўскага, а ў 1566 годзе дадаткова віленскага ваяводы і канцлера. Абодва Радзівілы ўзмацнілі сваё дзяржаўнае становішча пасля смерці Жыгімонта Старога ў 1548 годзе.
Фармікола
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Мікалай Радзівіл Чорны
Атрыманне княжацкага тытулу і шлюб
У 1547 годзе Мікалай Радзівіл адправіўся ў дыпламатычную вандроўку з мэтай вырашэння лёсу пасагу памерлай жонкі Жыгімонта Аўгуста Лізаветы Габсбург, які пры жыцці памерлай так і не быў адданы. Пытанне вырашалася марудна, спачатку ў Вене, а пасля да разбіральніцтва прыцягнуўся імператар Карл V, які запрасіў бакі ў сваю сталіцу Аўгсбург.
Мікалай з уласнай выгадай скарыстаў перамовы. Яму ўдалося пацвердзіць тытул князя Свяшчэннай Рымскай імперыі, які яшчэ ў 1518 годзе быў дадзены прадстаўніку ганёндзка-мядзельскай галіны роду Радзівілаў, брату яго бацькі Мікалаю. Пасля смерці ў 1548 годзе апошняга прадстаўніка галіны тытул быў страчаны. Германскі імператар перадаў тытул прадстаўнікам двух іншых галін Радзівілаў. Мікалай Чорны разам з братам Янушам сталі звацца князямі на Алыцы і Нясвіжы, Мікалай Руды — князем на Біржах і Дубінках. Хоць тытул распаўсюджваўся і на нашчадкаў, але не даваў на радзіме ніякіх правоў, толькі павялічваючы вагу ў вачах шляхты. Як прызнаваўся сам Чорны, тытул яму дорага каштаваў: такім чынам ён спрабаваў узвысіць веліч і гонар свайго роду, каб нікога не бянтэжыла, што новая каралева і вялікая княгіня нібыта не паходзіць са слаўнага роду. Адначасова Мікалай Радзівіл змог атрымаць графскі тытул і для гетмана кароннага Тарноўскага, з якім збіраўся ў хуткім часе парадніцца. Неўзабаве ўдалося дасягнуць пагаднення і наконт пасагу: скупаваты цесць выплаціў астатнюю частку.
На адваротным шляху Мікалай Чорны заехаў у Сандамір, дзе адбыўся яго шлюб з залоўкай графа Тарноўскага пятнаццацігадовай Альжбетай Шыдлавецкай. На шлюбе прысутнічаў і Жыгімонт Аўгуст, які прыехаў туды адразу ж пасля сойма ў Петрыкаве. Захаваўся панегірык-эпітафія, напісаны вядомым паэтам Пятром Раізіям у гонар вяселля, які ўшанаваў цырымонію шлюбу, што адбылася ў зімовы дзень 1546 года. Пасля вяселля маладыя накіраваліся ў Нясвіж, які стаў радавым гняздом сям’і. Пазней Альжбета запрашала туды паэтаў, музыкантаў і вучоных, а вядомы польскі паэт Ян Каханоўскі прысвяціў ёй паэму «Сусанна».
Шлюб Барбары Радзівіл з каралём і ўзвышэнне
Мікалай Радзівіл Чорны разам са сваім стрыечным братам Мікалаем Радзівілам Рудым спрыяў заключэнню шлюбу сваёй стрыечнай сястры Барбары (роднай сястрой Рудога) з Вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам.
Упершыню Жыгімонт Аўгуст звярнуў увагу на аўдавелую Барбару ў 1542 годзе. Паколькі са смерцю Станіслава род Гаштольдаў перасекся, то ўласнікам маёмасці станавіўся вялікі князь, які прыехаў у Геранёны, каб уступіць у правы. Там ён пазнаёміўся з Барбарай, у якой была рэпутацыя досыць вольнай жанчыны. Сам Чорны неаднаразова асуджаў сястру за любоў да асалодаў д’ябальскіх. У гэты час Жыгімонт яшчэ быў жанатым чалавекам, аднак сваю жонку Лізавету Габсбург, дачку аўстрыйскага імператара Фердынанда І, непрыгожую і хваравітую жанчыну, з якой быў заручаны з самага дзяцінства, не любіў.
Адносіны вялікага князя і Барбары перараслі ў каханне пасля смерці Лізаветы ў 1545 годзе. Па сведчаннях папскага нунцыя Грацыяні, Жыгімонт, зачараваны «яе навабамі і пяшчотамі» «з запалам яе пажадаў». Барбара атрымала магчымасць выйсці замуж за Жыгімонта, аднак той не вырашаўся на апошні крок, баючыся рэакцыі сваёй маці. Знаходзячыся ў Вільні, манарх часта патаемна ноччу прыходзіў да Барбары, дом якой знаходзіўся побач з палацам Жыгімонта. Аб гэтых візітах стала вядома Мікалаю Чорнаму і Мікалаю Рудому, якія патрабавалі ад вялікага князя спыніць сустрэчы з Барбарай, каб не кідаць цень на гонар роду Радзівілаў. Жыгімонт паабяцаў, аднак неўзабаве парушыў сваё абяцанне. Калі аднойчы ноччу ён зноў прыйшоў да Барбары, то сустрэў там Чорнага і Рудога. «Милостивии королю, не мел еси то до сестры нашое ходити, а тепер для чого еси пришол?», — падступілі браты з пытаннем да Вялікага князя. Адказ Жыгімонта быў досыць нечаканы: «А што, ведаете, можэть теперешнее прыістье мое ку сестре вашеі вчініті вам большую славу, честь і пожіток». Той жа ноччу ў ліпені 1547 года ў капліцы Віленскага замка адбылося тайнае вянчанне, сведкамі якога былі Чорны, Руды і іх сваяк Станіслаў Кезгайла.
У пачатку жніўня Чорны разам з Кезгайлам адправіўся ў Вену з афіцыйным паведамленнем пра смерць Лізаветы. У Сандаміры ад кароннага гетмана Яна Тарноўскага даведаўся, што пра шлюб Жыгімонта Аўгуста ўжо ведаюць у Польшчы. У Петрыкаве Чорны даведаўся ад Самуіла Мацяеўскага, што Жыгімонт Стары збольшага змірыўся з выбарам сына, аднак каралева Бона была настроена рашуча супраць. Напярэдадні Петрыкаўскага сойма яна залілася слязьмі з-за «нефартуннага» ўчынку сына. На сойме Жыгімонт Стары звярнуўся да паноў-рады з просьбай угаварыць сына адмовіцца «ад непрыстойнай жаніцьбы, якая нямалую знявагу ўчыніла». Паны-рада слёзна прасілі маладога Жыгімонта, «абы того не чынили неровни собе, подданое свое, за малъжонку не брал». Але Жыгімонт «слухати не хотел», не звяртаючы ўвагі на шматлікія пасквілі ў бок Барбары.
1 красавіка 1548 года памёр Жыгімонт Стары, а 17 красавіка Жыгімонт Аўгуст паслаў за Барбарай, каб афіцыйна ўвесці яе ў велікакняжацкі палац. Вялікалітоўскія паны і шляхта хоць і наракалі на валадара, але былі вымушаны змірыцца. У Польшчы паны і шляхта думалі запрасіць на каралеўства Габсбурга, а пра Барбару распаўсюджваліся самыя чорныя і неверагодныя чуткі. У гэтай сітуацыі Жыгімонт звярнуўся па дапамогу да Радзівілаў: па просьбе вялікага князя Чорны арганізоўваў прыезд Барбары ў Польшчу. Была сабрана шырокая світа сярод літоўскіх і польскіх дыгнітарыяў. Каля Радомля Барбару ад імя Жыгімонта сустракаў каронны падканцлер Мікалай Грабя. Ворагам не ўдалося прымусіць Жыгімонта вырачыся Барбары, малады кароль застаўся непахісным і тады, калі дэпутаты пасольскай рады ўпалі перад ім на калені і прасілі адмовіцца ад Барбары. Жыгімонт быў гатовы адмовіцца ад польскай кароны і хай «у апошняй кашулі» застацца разам з жонкай. Быў прапанаваны кампраміс: Барбара становіцца жонкай караля, але не каралевай. Супраць гэтай прапановы рашуча выступіў Чорны, давёўшы Жыгімонту, што адмова каранацыі — абраза як яму, дык і яго жонцы, а таксама пазбаўленне права ягоных нашчадкаў на польскую карону.
Сітуацыя пачала змяняцца пасля сойма. На бок караля перайшлі некаторыя ўплывовыя праціўнікі: серадзкі ваявода Станіслаў Ласкі і біскуп хелмскі Ян Драгойскі. Бона пакінула Кракаў і пераехала ў Варшаву. Хоць просты народ і вітаў Барбару як каралеву, аднак велікапольская шляхта была настроена варожа. Жыгімонт Аўгуст вырашыў ехаць у Вялікую Польшчу, каб супакоіць тутэйшую шляхту, аднак эпідэмія перашкодзіла ягоным планам. Сам жа Чорны ў пачатку жніўня 1549 года вярнуўся ў Літву для разгляду судовых спраў, па дарозе дамоў ён атрымаў вестку пра нараджэнне сына, якога па радзівілаўскай традыцыі назвалі Мікалаем.
У Літве Чорны прабыў нядоўга. Праз пагрозу з боку крымскіх татараў, якія напалі на Валынь і Галіцыю, Жыгімонт Аўгуст паслаў на абарону польскае войска на чале з гетманам Янам Тарнаўскім, з якім на Валынь выехаў і Чорны. Актыўныя баявыя дзеянні не вяліся: татары, нарабаваўшы дабра і захапіўшы палонных, вярнуліся ў Крым. Па выніках кампаніі Жыгімонт Аўгуст прапанаваў Радзівілу Чорнаму гетманскую булаву, але той адмовіўся ад пасады, больш імкнучыся да дыпламатычнай дзейнасці.
Значна палепшылася сітуацыя з каранацыяй Барбары. Па парадзе Чорнага кароль дамовіўся з Габсбургамі, абяцаючы не падтрымліваць свайго пляменніка Яна Заполі ў спрэчцы за венгерскую карону ўзамен на падтрымку супраць унутранай апазіцыі. Першым на бок Жыгімонта перайшоў прымас Мікалай Дзяргоўскі, а за ім і іншыя галоўныя праціўнікі шлюбу. На наступным сойме большасць шляхты ўжо падтрымлівала караля. Нарэшце, 9 снежня 1550 года Барбара была каранавана як польская каралева. А 26 снежня Чорны атрымаў пасаду канцлера.
У гэты час Радзівілы сталі самым багатым і ўплывовым родам у княстве. Так, у коннае войска яны выстаўлялі 930 вершнікаў, а роднасныя ім Осцікавічы яшчэ 337. Гэта было больш, чым выстаўлялі Гальшанскія, Сапегі, Кішкі, Слуцкія і Лукомскія разам узятыя.
Смерць Барбары
Пасля каранацыі здароўе Барбары пачало імкліва пагаршацца. Яе асабісты лекар Пётр з Познані прадказваў хуткую смерць каралевы. Ужо праз два месяцы яе цяжка было пазнаць. Чорны паведамляў Рудому: «Схуднела так, што адны косці засталіся». Неўзабаве яна злегла ў ложак і, адчуваючы блізкую смерць, прасіла мужа пахаваць яе ў Вільні. Жыгімонт не адыходзіў ад ложка жонкі, у адчаі ён прасіў Чорнага і Рудога прыслаць з Літвы чараўнікоў, якія б узяліся вылечыць Барбару. Чорны знайшоў на Падляшшы трох чараўніц, пад іх наглядам здароўе сястры на непрацяглы час крыху палепшылася. Аднак у пачатку красавіка Барбара ўжо не мела сіл паварушыцца, яе цела высахла, а ногі распухлі. 8 мая 1551 года Барбара прыняла камунію, апошнія часы свайго жыцця правяла з Жыгімонтам Аўгустам, які, па сведчанні Чорнага, абліваўся «крывавым потам».
Па адной версіі смерць была выклікана ракам страўніка, па іншай — каралеву атруцілі. Мікалай Чорны разам з Мікалаем Рудым праводзілі ўласнае дазнанне, аднак нічога даказаць яны не змаглі, хоць захавалася сведчанне лекара каралевы Боны Грацыяна, які выказаў думку, што Барбара сама выпадкова атруцілася ў выніку празмернага ўжывання лекаў ад бясплоддзя.
Дзяржаўная дзейнасць
Пасля смерці Барбары кароль працягваў сяброўства з братамі Радзівіламі. Жыгімонт паспрабаваў «суцешыць» свайго швагра пасадай віленскага ваяводы, якую апошні атрымаў у снежні 1551 года, а разам з ёй Клецк і Давыд-Гарадок. Уплыў Радзівіла Чорнага на палітыку велікакняжацкага ўрада быў такі значны, што ў тым жа годзе ён дамогся права на захоўванне найважнейшых дзяржаўных актаў у сваім архіве. Пры гэтым асаблівую ўвагу Мікалай Радзівіл звяртаў на тыя дакументы, што пацвярджалі даўнія дзяржаўныя прывілеі Вялікага Княства Літоўскага: «на час прышлый потомству и обывателям Великого Князьства Литовского ведомость, славу и можность приносить могли». Такім чынам, Чорны трымаў у сваіх руках тры найважнейшыя пасады Вялікага княства: маршальства земскае, канцлерства і Віленскае ваяводства, — стаўшы першым дыгнетарыем Літвы, а ў адсутнасць вялікага князя фактычна з’яўляўся некаранаваным уладаром дзяржавы. У 1553 годзе адбылася дыпламатычная вандроўка ў Вену. Адной з мэтаў было заключэнне саюзу Польшчы і ВКЛ з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Іншай мэтай было заключэнне шлюбу Жыгімонта Аўгуста з малодшай сястрой першай жонкі Кацярынай Габсбург. Там жа, у Аўстрыі, адбыўся «папярэдні шлюб» (per procura), пад вянец маладую вёў той жа Чорны. Выканана была і другая мэта: саюз паміж Габсбургамі і Іванам ІV не быў заключаны, больш таго, паміж імператарам і Жыгімонтам былі заключаны саюзныя ўмовы. Сам жа Чорны атрымаў тытул «графа на Шыдлоўцы».
У дзяржаўных справах Чорны быў прыхільнікам вырашэння праблем мірным чынам. Так, у 1555 годзе разам з віленскім біскупам Паўлам Гальшанскім Чорны напісаў грамату да мітрапаліта Макарыя і маскоўскіх баяр: каб «кровь бы ся христьянская на обе стороны не разливали», і прапанавалі парадзіць Івану Васільевічу «абы з нашим государем миру и доброго пожитье похотел». У выніку перамоў было заключана замірэнне на шэсць гадоў.
Радзівіл Чорны ўзначальваў дзяржаўную камісію па правядзенні аграрнай рэформы (валочнай памеры) у гаспадарскіх маёнтках, якая прапанавала «Уставу на валокі». Ідэя рэформы адносілася да часоў каралевы Боны Сфорцы, якую падтрымліваў ейны духоўнік Лісманіні. Рэформы аднак абмежаваліся ўладаннямі каралевы ў Гарадзенскім і Кобрынскім староствах. У пачатку 1550-ых гадоў Чорны, зацікавіўшыся пераўтварэннямі на землях Боны Сфорцы і ўбачыўшы эфектыўнасць рэформаў, стварыў адмысловую камісію, якая пачала працаваць у 1556 годзе. Разам з Чорным працавалі пісар ВКЛ Астафій Валовіч і адзін з непасрэдных выканаўцаў пераўтварэнняў на землях каралевы Пётр Хвальчэўскі. Камісія падрыхтавала «Уставу на валокі», абвешчаную Жыгімонтам Аўгустам восенню 1557 года, якая на доўгія часы вызначыла гаспадараванне зямлёй у Вялікім княстве.
У 1561 годзе ў сувязі з ад’ездам Жыгімонта Аўгуста ў Польшчу Мікалай Радзівіл абвешчаны намеснікам вялікага князя. Чорны пагадзіўся з неабходнасцю судовай рэформы, і пасля выдання Бельскага прывілея ў краіне было абвешчана стварэнне шляхецкіх саслоўных судоў. Пасля правядзення павятовай рэформы былі створаны соймікі, якія выконвалі ролю мясцовага самакіравання. У выніку рэформ адбылася кансалідацыя шляхецкага саслоўя, а шляхта выходзіла з падпарадкавання магнатам.
Дыпламатычная дзейнасць Мікалая Радзівіла і яго сябра Астафія Валовіча прывяла да пераходу на бок Вялікага Княства Літоўскага значнага рускага ваяра, сябра Івана Грознага, князя Андрэя Курбскага.
Далучэнне Лівоніі
Дзякуючы ініцыятыве Чорнага на сойме 1554—1555 гадоў была забяспечана дапамога польскага войска ў выпадку нападу Маскоўскай дзяржавы. У 1555 годзе з царом Іванам ІV было заключана шасцігадовае перамір’е. У тым жа годзе рэзка абвастрыліся адносіны з Лівонскім ордэнам. Скарыстаўшыся ўнутраным канфліктам, узнікла магчымасць атрымаць васалітэт над Ордэнам, што, аднак, прывяло б к вайне. Паны-рада ВКЛ выступалі за вайну з Лівоніяй, Чорны выступаў супраць, даводзячы, што вайна з Ордэнам выклікае вайну са значна больш грозным супернікам — Масковіяй. Да паўнавартаснай вайны справа не дайшла: сабранае 70-тысячнае войска так і не не перайшло межы Ордэна — Лівонскі ордэн згадзіўся на мірныя перамовы. У верасні 1557 года па ініцыятыве Мікалая Радзівіла быў падпісаны дагавор з магістрам Лівонскага ордэна В. Фюрстэнбергам аб узаемнай абароне. У пачатку Лівонскай вайны Радзівіл Чорны выступіў супраць прапановы Івана ІV заключыць саюз супраць Крымскага ханства, пабачыўшы ў гэтым спробу цара адцягнуць увагу Вялікага княства ад Інфлянтаў з далейшым намерам іх заваяваць. Першапачаткова паны-рада з захапленнем прынялі прапанову Івана ІV, аднак Чорны здолеў пераканаць устрымацца ад саюзу супраць Крымскага ханства, але і датрымаць мір з Масковіяй. У 1558 годзе Маскоўскае войска пачало баявыя дзеянні ў Лівоніі, новы магістр ордэна Готхард Кетлер звярнуўся да Жыгімонта Аўгуста з просьбай аб дапамозе. У адказ паслы Чорнага заявілі, што дапамога магчыма толькі пры ўмове прыняцця падданства Літвы.
У лютым 1559 года паслы Лівонскага ордэна ездзілі ў Кракаў прасіць польскага караля заступніцтва ад Масковіі. Жыгімонт Аўгуст адмовіўся, спасылаючыся, што не можа дапамагчы без ухвалы рады польскіх станаў. Тады ландмайстар Ордэна Кетлер звярнуўся да Жыгімонта як да Вялікага літоўскага князя, абяцаючы ўзамен частку зямель. У гэты час у Кракаве знаходзіўся Чорны, які здолеў пераканаць спачатку князя, а потым і шляхту ў неабходнасці дагавору. 31 жніўня 1559 года ў Вільні была падпісана ўмова аб пратэктараце над Лівонскім ордэнам, пасля чаго паўднёва-ўсходняя частка ордэна (Латгалія) пераходзіла пад апеку ВКЛ. Чорны па-ранейшаму выступаў за мір з Масковіяй, і перш чым пачынаць з ёй вайну, выступаў за паразуменне з Іванам. Адпраўленыя пасольствы да баяр паказалі, што заступніцтва за Лівонію настроіць цара супраць Літвы.
28 лістапада 1561 года пад старшынствам Мікалая Радзівіла падпісаны Акт аб падпарадкаванні Інфлянтаў сумесна ВКЛ і Польшчы, ВКЛ уступала ў вайну за Інфлянты, а сам Радзівіл быў прызначаны адміністратарам Інфлянтаў. 5 сакавіка 1562 года апошні магістр Лівонскага ордэна Готхард Кетлер у рыжскім замку перадаў Мікалаю Радзівілу сімвалы ўлады Ордэна — залаты крыж і пячатку, а таксама прывілеі і архіў Ордэна. Кетлер станавіўся васалам Жыгімонта Аўгуста і першым курляндскім герцагам.
Адстойванне незалежнасці Вялікага княства
Мікалай Чорны актыўна ўдзельнічаў ва ўмацаванні дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ. Яшчэ ў 1551 годзе на сойме ў Вільні Мікалай Радзівіл рашуча выступіў супраць перамоў з польскай дэлегацыяй наконт дзяржаўнай уніі. Тады яго падтрымаў і Жыгімонт Аўгуст, які выдаў прывілей, які гарантаваў самастойнасць Вялікаму княству Літоўскаму. Пазней ён падтрымліваў палітычны саюз з Польшчай, аднак быў рашучым праціўнікам федэрацыі з ёй і адстойваў суверэнітэт ВКЛ. Радзівілава пазіцыя па гэтым пытанні стала прычынай каралеўскай няміласці, яе падтрымлівалі многія магнаты і ўлічвалі нават пасля яго смерці пры заключэнні Люблінскай уніі.
У 1563 годзе Чорны вёў перамовы аб уніі на Варшаўскім сойме, які ішоў з вялікім напружаннем. Палякі настойвалі на ўмовах уніі: агульны ўладар, які тытулуецца толькі польскім каралём, а Вялікае княства будзе называцца Новай Польшчай. Сітуацыя пагаршалася тым, што перамір’е з Масковіяй было парушана і маскоўскія войскі пачалі баявыя дзеянні супраць ВКЛ. Палякі настойвалі, што трэба весці перамовы на падставе Мельніцкай уніі 1501 года. Аднак высветлілася, што не захавалася арыгінала уніі, а яе тэкст быў вядомы толькі па хроніцы Кромера. У адказ Радзівіл заявіў, што тэкст у хроніцы Кромера ніколі не быў праўдай, і паказаў тэкст прывілея Аляксандра Казіміравіча аб дзяржаўным суверэнітэце Вялікага княства, пад якім павесілі свае пячаткі і польскія саноўнікі. Члены дэлегацыі ВКЛ далі згоду на аб’яднанне пры ўмове, што княства будзе самастойнай дзяржавай з агульным манархам. Польскі бок такія ўмовы не задавальнялі. Перамовы былі перапыненыя пасля бітвы пад Улай, калі войска ВКЛ пад кіраўніцтвам Радзівіла Рудога перамагло маскоўскі корпус ваяводы Пятра Шуйскага. У прадстаўнікоў Вялікага княства з’явілася надзея адбіцца ад ворага ўласнымі сіламі.
Тады польскі бок звярнуўся да Жыгімонта Аўгуста, патрабуючы ад яго выказаць свой пункт гледжання. Літоўскі бок выступіў з пратэстам. Радзівіл Чорны заявіў, што калі Жыгімонт хоча ўчыніць абсалютную ўладу, то гэта будзе насілле над літоўскімі вольнасцямі. Жыгімонт Аўгуст быў гатовы дзеля сваіх нашчадкаў адмовіцца ад правоў на Вялікае Княства на карысць Польскага каралеўства. Чорны шчыра прызнаўся Жыгімонту, што «цяжка верна служыць» такому гаспадару, які забываецца пра сваю прысягу, і прасіў не адмаўляцца ад дзедзічных правоў без ведама рады і сойма ВКЛ. У рэшце рэшт, сойм скончыўся безвынікова, у чым палякі абвінавацілі Чорнага, які адмовіўся паставіць дзяржаўную пячатку ВКЛ пад канчатковым дакументам.
Вярнуўшыся ў Літву, Чорны дзейсна агітаваў супраць уніі з Польшчай. Летам на Бельскім сойме Чорны прасіў Жыгімонта не дапусціць няволі, якой палякі дамагаюцца, падобна маскавітам, праз моц. Аднак кароль падтрымаў польскі бок. Тады на сойме быў зацверджаны новы Статут, які скасаваў дзедзічныя правы Жыгімонта на Вялікае Княства. Статут таксама пашыраў правы шляхты, уводзячы шляхецкія суды. 1 ліпеня 1564 года Жыгімонт Аўгуст зацвердзіў гэты статут.
У гэты час Чорны атрымаў звесткі, што шведскі кароль Эрык XIV, жадаючы вызваліць з палону Крыштафа Мекленбургскага, задумаў захапіць некалькіх падданых Жыгімонта Аўгуста, у тым ліку і сына Чорнага Мікалая Крыштафа, які вучыўся ў Страсбургскім універсітэце. Ганец Чорнага паспяшаўся ў Страсбург з лістом да сына і рады горада. Чакаючы весткі, Чорны падаўся да межаў княства ў Берасце. Як прызнаваўся ў лісце да сына: «Уначы быў лепшым вартаўніком на Берасці». У канцы верасня Чорны атрымаў вестку, што сын здаровы і на волі.
Яшчэ на пачатку 1565 года на Петрыкаўскім сойме Жыгімонт Аўгуст абвясціў аб скліканні ў траўні агульнага польска-літоўскага сойма для заключэння уніі. Радзівіл Чорны, каб не дапусціць «нягоднай уніі», у пачатку сакавіка на чале шасцітысячнага аддзела конніцы падступіў да Вільні і стаў абозам ля горада. А ў канцы красавіка «на падставе абароны свабод Літвы» Чорны заняў горад. Палякі не адважыліся нагадваць Жыгімонту пра унію, і ў прызначаны час сойм не адбыўся.
Незалежніцкая пазіцыя віленскага ваяводы каштавала яму поўнага разрыву адносін з сябрам дзяцінства Каралём польскім і Вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам. Захаваўся ліст да сына, у якім ён пісаў: «Кароль вельмі неахвотна мяне прымае, але Рэч Паспалітая для мяне больш значыць, чым прыхільнасць гаспадара, таму мала мяне гэта хвалюе».
Рэлігійная і асветніцкая дзейнасць
З імем Мікалая Радзівіла Чорнага звязана станаўленне пратэстантызму ў Вялікім княстве. Мікалай Радзівіл узначаліў рэфармацыйны рух у ВКЛ, у якім у тым ліку бачыў сродак пазбегнуць замежнага рэлігійнага ўплыву. У пачатку 50-х гадоў XVI ст. ён далучыўся спярша да лютэранства, а праз два гады перайшоў у кальвінізм. Радзівіл падтрымліваў сувязі з прадстаўнікамі асноўных пратэстанцкіх плыняў, стаў галоўным пратэктарам Рэфармацыі ў краіне. Яго палітычны ўплыў і аўтарытэт абумовілі пераход значнай часткі шляхты ў пратэстантызм. Шэраг іншых магнатаў (хто ад чыстага сэрца, хто з разлікам, а хто імкнучыся патрапіць духу моды) пачалі пашыраць рух кальвіністаў па ўсім Вялікім Княстве, арганізоўваючы не толькі сотні ніжэйшых кальвінісцкіх школ, але гімназіі ў Вільні, Слуцку, Навагрудку, Нясвіжы, Віцебску і іншых гарадах.