cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шатландская гэльская мова
Колькасць носьбітаў
У канадскай правінцыі Новая Шатландыя пражывае каля 500—1000 носьбітаў гэльскай шатландскай мовы, якія ў асноўным з’яўляюцца людзьмі пажылога ўзросту і з’яўляюцца нашчадкамі бежанцаў XVIII—XIX стагоддзяў, якія, у сваю чаргу, былі вымушаны эміграваць у выніку т.зв. «Хайлендскіх зачыстак» — прымусовых дэпартацый шатландскіх горных кланаў. Наогул у Канадзе паводле звестак перапісу насельніцтва 2011 года пражывае прыкладна 1 500 носьбітаў мовы (пераважна ў правінцыі Новая Шатландыя), з якіх каля 350 чалавек вызначае шатландскую мову як родную.
Дыялекты
Сучасная гэльская шатландская мова можа згадвацца як высакагорна-шатландская мова ў мэтах адрознення захаваных на цяперашні час дыялектаў мовы ад раўнінных дыялектаў, у большасці сваёй амаль або поўнасцю страчаных у нашыя часы. Адзіным дыялектам гэльскай шатландскай мовы, які захоўваўся да Новага часу, ёсць галоўэйскі дыялект, які быў распаўсюджаны на паўднёвым захадзе шатландскага Лоўленда пры мяжы з Англіяй. Станам на XVIII ст. большая частка носьбітаў гэльскай шатландскай мовы ў Лоўлендзе перайшлі на шатландскую германскую мову. На карысць гістарычнай прысутнасці носьбітаў мовы з’яўляецца адзіная этымалогія тапонімаў былых і сучасных гэльскамоўных рэгіёнаў.
Па паведамленнях Джэймса Крайтана, апошнім месцам Лоўленда, дзе гэльская шатландская мова найдаўжэй захоўвала свае пазіцыі, было сяло Бар у сучасным графстве Эйршыр (крыху на поўнач ад крайняга паўднёвага захаду Шатландыі). Тым не менш, Крайтан не пазначыў дакладнае даты знікнення мовы ў гэтым паселішчы. Апрача гэтага, зніклі дыялекты па абодва бакі праліва Стрэйтс-оф-Мойл (між Ірландыяй і Шатландыяй), якія па сваіх рысах лічацца пераходнымі шатландска-ірландскімі гаворкамі.
Літаратурная гэльская шатландская мова ў сучасным разуменні ўтворана на аснове гаворак, распаўсюджаных у рэгіёнах, якія лічацца найбольш прадстаўнічымі гэльскамоўнымі рэгіёнамі — вострава Скай і архіпелага Знешніх Гебрыдскіх астравоў. Гэльскае шатландскае маўленне гэтых астравоў (за выключэннем астравоў Аран і Кінтайр) класіфікуецца як адна з асноўных дыялектных груп мовы. Між іншым, маўленне гэтых астравоў мае ўласныя асаблівасці (напрыклад, рэалізацыя як  на востраве Льюіс і, на думку некаторых даследчыкаў, наяўнасць слядоў скандынаўскай фаналогіі). З іншага боку, амаль зніклыя на цяперашні час дыялекты ўсходу Шатландыі (напрыклад, усходняй часткі графства Сазерлэнд) захоўваюць некаторыя архаічныя рысы, страчаныя на захадзе арэалу мовы.
Гэльская шатландская мова дагэтуль застаецца досыць блізкай ольстэрскаму дыялекту ірландскай мовы, а паўднёвыя дыялекты мовы ўтвараюць з ім дыялектны кантынуум. Так, дыялект вострава Ратлін між узбярэжжамі Ірландыі і Шатландыі фактычна ўяўляў сабой пераходнае шатландска-ірландскае маўленне. Некаторыя рысы супрацьпастаўляюць гэльскую шатландскую мову і ольстэрскі дыялект ірландскай мовы іншым, больш паўднёвым дыялектам ірландскай мовы: напрыклад, у гэльскай шатландскай мове і ольстэрскім дыялекце адмоўная часціца мае выгляд cha, у заходніх і паўднёвых дыялектах ірландскай мовы — ní.
Гісторыя
[[Файл:Scots lang-en.svg|thumb|right|250px|Мовы Шатландыі ў XII ст.:
Паводле сучаснае гістарыяграфіі лічыцца, што гаворкі, якія леглі ў аснову гэльскай шатландскай мовы, з’явіліся ў Шатландыі прыкладна ў IV ст. н.э., калі перасяленцамі з вострава Ірландыя на захадзе Шатландыі было заснавана каралеўства Дал Рыяда, што грунтуецца ў асноўным на звестках пісьмовых помнікаў ІХ—Х стст. н.э. Тым не менш, у апошні час некаторыя даследчыкі аспрэчваюць гэтую версію з-за адсутнасці археалагічных і тапанімічных доказаў на карысць міграцыі продкаў носьбітаў гэльскай шатландскай мовы ў гэты рэгіён. Напрыклад, на думку археолага Э. Кэмпбела, між поўначчу Ірландыі і захадам Шатландыі існавалі сталыя марскія злучэнні, якія дазволілі ўтварыцца агульнай архаічнай мове, досыць ізаляванай ад лінгвістычнага развіцця, якое адбывалася на ўсход ад Хайленда. Выказваюцца гіпотэзы, паводле якіх гаворкі, што леглі пазней у аснову шатландскай кельцкай мовы, з’явіліся ў Шатландыі значна раней. Брыцкае насельніцтва магло захоўвацца ў рэгіёне прыкладна да VI ст. н.э., але потым на поўдні яно саступіла германскім плямёнам, на захадзе — гайдэльскім, продкам носьбітаў гэльскай шатландскай мовы. Па засваенні гайдэламі з Ірландыі поўдня Шатландыі і прасоўванні далей пашырылася назва Шатландыя, якая паходзіла ад лацінскага Scotus — «ірландзец».
Прыкладна XII ст. датуецца вылучэнне гэльскай шатландскай мовы з папярэдніх гайдэльскіх гаворак. Іншыя лінгвісты адносяць адасабленне шатландскай кельцкай мовы не раней чым на пачатак XIV ст. Існуюць адваротныя палажэнні, згодна з якімі гэты працэс пачаўся ўжо па прыбыцці гэлаў у Шатландыю.
З ростам уплыву дзяржавы Дал Рыяда, утворанага ў ІХ ст. каралеўства Шатландыя, а таксама царквы гэльская шатландская мова паступова стала асноўнай мовай Шатландыі, выцесніўшы кумбрыйскую (поўдзень) і пікцкую (усход, цэнтр) мовы. Пануючы статус мовы падтрымліваўся т.зв. Каралеўствам Астравоў, якое кантралявала астравы на захад ад Шатландыі і часткі гістарычнага рэгіёна Ольстэр да XVI ст.
У рэшце рэшт гэльская шатландская мова выцесніла пікцкую мову ў цэнтр і поўнач Шатландыі. Прыкладна з гэтага перыяду і да самага канца XV ст. гэльская шатландская мова стала вядомай як шатландская мова; прынята лічыць, што з сярэдзіны гэтага ж стагоддзя гэльскую шатландскую мову можна лічыць асобнай, але іншыя даследаванні адзначаюць, што мова заставалася імаверна ўзаемназразумелай з ірландскай. Прыблізна з часу наступнага стагоддзя мова стала згадвацца пад прыметнікам Erse, якім пазначалася таксама ірландская мова, у той час як тэрмін шатландская мова стаў перамяшчацца на значэнне германскіх стараанглійскіх дыялектаў. Пазначэнне ірландскай і гэльскай шатландскай моў адным словам было звязана з выкарыстаннем адукаванай часткай ірландцаў і шатландцаў агульнай пісьмовай мовы — класічнай гэльскай мовы, розніца ўнутры якой не дасягала вялікіх маштабаў. Са знікненнем класічнай гэльскай мовы з адукацыі ў абедзвюх краінах стала пераважаць размоўнае маўленне. Гэта стала прычынай павелічэння разыходжання ў народнай гаворцы, што пацягнула за сабою павелічэнне адрозненняў у пісьмовых мовах.
Распаўсюджванне шатландскай германскай (потым — англійскай) мовы ў Лоўлендзе і набегі вікінгаў па ўсёй тэрыторыі края (у тым ліку на Гебрыды, дзе становішча мовы наймацнейшае) моцна аслабілі пазіцыі гэльскай шатландскай мовы, якая трапіла пад англійскі і скандынаўскі ўплывы. Акрамя вялікага пласта лексічных запазычванняў, са скандынаўскімі мовамі звязваюць узнікненне супрацьпастаўлення глухіх прыдыхальных з глухімі непрыдыхальнымі, якое ўзнікла замест супрацьпастаўлення глухіх і звонкіх — падобныя з’явы назіраюцца таксама ў ісландскай, фарэрскай мовах і дыялектах кантынентальнай Скандынавіі.
Эканамічныя і палітычныя фактары, звязаныя з распаўсюджаннем на поўдні Шатландыі стараанглійскіх гаворак (якія пазней развіліся ў шатландскую германскую мову), абумовілі пачатак працэсу вымірання шатландскай кельцкай мовы ў Лоўлендзе (поўдзень краіны) з XIV ст. З пачатку XV ст. у шатландскім грамадстве замацоўваецца няяўны падзел на пераважна германскамоўны Лоўленд (вядомы ў шатландскай мове як Galldachd) і галоўным чынам кельцкамоўны Хайленд (Gàidhealtachd, літаральна «гэльская [тэрыторыя]»).
Каля XVII ст. прынята вылучаць пачатак існавання мэнскай мовы, якая вылучылася з гаворак гэльскай шатландскай мовы. З гэтага ж стагоддзя многія шатландцы эмігравалі ў Канаду для працы на кампанію Гудзонава заліва. Некаторы час гэльская шатландская мова была трэцяй па колькасці носьбітаў мовай у Канадзе пасля англійскай і французскай, былі спробы надання ёй статусу трэцяй афіцыйнай мовы.
Гэльская шатландская мова назапасіла багатую вусную і пісьмовую традыцыю, будучы моваю бардаўскай культуры кланаў Хайленда на працягу многіх стагоддзяў; таксама ў мове захоўваецца шмат слядоў дафеадальнай племянной культуры. Пачынаючы з 1746 года, калі пад Кулодэнам адбылася бітва між шатландцамі-хайлэндцамі і ўрадавымі войскамі, улады новаўтворанае Вялікабрытаніі пачалі асабліва моцна праследаваць гэльскую мову. Стан мовы стаў пагаршацца таксама дзякуючы дзейнасці пасяленцаў у Хайлендзе, якая ўзмацнілася ў XIX ст. Гэльская шатландская мова, як і іншыя кельцкія, доўгі час не мела афіцыйнага статусу і нават праследвалася (напрыклад, Актам аб адукацыі 1872 года забаранялася выкладаць на мове і нават размаўляць на ёй). Апрача таго, спаду выкарыстання мовы ў Хайлендзе спрыялі культурны ціск, міграцыі, ваенныя падзеі.
Першым перакладам Бібліі на гэльскую шатландскую мову лічыцца пераклад Роберта Керка, апублікаваны ў Лондане ў 1690 годзе, але гэтая версія не атрымала шырокага выкарыстання. Першым шырокавядомым перакладам Бібліі на мову стаў пераклад Новага Запавету, выкананы Джэймсам Сцюартам Кілінскім і Дугалдам Б’юкененам у 1767 годзе. Адносна доўгая адсутнасць перакладу Бібліі на гэльскую шатландскую мову верагодна стала адным з фактараў заняпаду мовы. Цікава, што ў перыяд між сярэдзінай XVI ст. і з’яўленнем першых вядомых перакладаў Бібліі на мову для мэт шатландскамоўных вернікаў выкарыстоўвалася Біблія на ірландскай мове.
Пачынаючы з цяперашняга часу адбываецца асаблівы росквіт гэльскай шатландскай мовы ў галіне мастацкай прозы. На сёння некаторыя гэльскія шатландскія фразы (напрыклад, Alba gu bràth «Шатландыя назаўсёды») выкарыстоўваюцца ў Шатландыі як асаблівыя палітычныя поклічы.
Алфавіт
У часы існавання старажытнага гайдэльскага дыялектнага кантынуума гайдэльскія плямёны выкарыстоўвалі агамічнае пісьмо, якое складалася з вертыкальных і гарызантальных рыс. Пасля хрышчэння Ірландыі сярод гэтых плямён распаўсюдзіўся лацінскі алфавіт. Сучасны шатландскі алфавіт складаецца з 18 літар:
У запазычанай лексіцы могуць выкарыстоўвацца літары j, k, q, v, w, x, y, z. Варта адзначыць, што ў адрозненне ад іншых пісьмовых моў Заходняй Еўропы, за выключэннем таксама ірландскай, літара c у спалучэннях ce і ci пазначае не свісцячы гук, а заднеязычны (часцей за ўсё ).
З XVII ст. да сярэдзіны XX ст. вельмі шырока выкарыстоўваўся т.зв. гэльскі шрыфт, які ўжываўся таксама ў ірландскай мове. На цяперашні час гэты шрыфт выкарыстоўваецца ў асноўным у дэкаратыўных мэтах. Раней існавала традыцыя наймення літар назвамі дрэваў (напрыклад, Aa — ailm «бяроза»), але падобны звычай выйшаў з ужытку.
Арфаграфія
Да XVIII ст. у Шатландыі ў якасці пісьмовай мовы гэлаў выкарыстоўвалася класічная гэльская мова. Арфаграфічныя разыходжанні ў гэльскай шатландскай і ірландскай пісьменнасцях узніклі пазней, што стала прычынай утварэння плюрыцэнтрычнай моўнай карціны. У 1767 годзе выхад Новага Запавету на гэльскай шатландскай мове фактычна замацаваў пісьмовыя нормы мовы. Арфаграфічная сістэма ўласна гэльскай шатландскай мовы мае працяглую гістарычную традыцыю і засноўваецца на этымалагічным прынцыпе (гл. прыклады ніжэй).
Якасць зычнага гука на пісьме адлюстроўваецца наяўнасцю тых ці іншых галосных вакол зычнага (такім чынам, нярэдка літары для галоснага не маюць гукавога значэння, маючы толькі правапісныя функцыі).
Зычныя гукі падзяляюцца на «вузкія», да якіх адносяцца палаталізаваныя зычныя, і «шырокія», да якіх адносяцца велярныя і звычайныя зычныя. У сваю чаргу, падзел на «вузкія» і «шырокія» гукі ёсць і сярод галосных: да першых адносяцца e, i, да апошніх — a, o, u. Аб’яднанне гэтых заканамернасцей для галосных і зычных пакладзена ў аснову гэльскай арфаграфіі, што вядома як прынцып caol ri caol agus leathann ri leathann («вузкі з вузкім, шырокі з шырокім»), які патрабуе, каб перад спалучэннямі тыпу «зычны ў сярэдзіне слова + і або е» або «група зычных + і або е» стаялі літары i і e адпаведна. Гэтае правіла дзейнічае і адносна іншых галосных: калі пасля зычнага ў сярэдзіне слова або групы зычных ідзе галосны a, o або u, перад гэтым зычным або групаю зычных трэба пісаць a, o або u.
Палаталізаваны або непалаталізаваны характар зычнага пазначаецца тым ці іншым галосным поруч, пры гэтым у выпадку ўзнікнення магчымай неадназначнасці дадаюцца новыя галосныя літары, якія маюць нуль гука (напрыклад, параўн. вымаўленне t у слове slàinte, але bàta ). Гэтае правіла не закранае вымаўлення галосных: напрыклад, множны лік пазначаецца канчаткам -an, але ў адпаведнасці з правіламі ў некаторых сітуацыях (напрыклад, пасля gh) можа дадавацца e, якая не ўплывае на вымаўленне канчатка — bròg «чаравік» > brògan  «абутак», але taigh  «дом» > taighean  «дамы́». Падобныя правілы выконваюцца і ў ірландскай мове, а правіла заканамернасці «вузкі з вузкім, шырокі з шырокім» захоўваецца ў ірландскай мове і пасля рэформы арфаграфіі (гл. далей). Падобным жа чынам, але з даданнем h, на пісьме пазначаецца леніцыя зычных.
Замошча (Траццякоўскае сельскае паселішча)
Замошча (Замощье) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Шатландская гэльская мова
Арфаграфія
У зменах, праведзеных Шатландскай экзаменацыйнай камісіяй пасля 1976 года, апісаныя вышэй правілы парушаныя ў напісанні канчаткаў дзеепрыметнікаў прошлага часу (напрыклад, togte замест традыцыйнага togta).
У часы Другой Сусветнай вайны адбылася рэформа ірландскага правапісу, якая пашырылася ў 1957 годзе прыбраннем т.зв. «ціхіх» літар, у выніку чаго ірландская пісьмовая мова ў пэўнай ступені аддалілася ад гэльскай (напрыклад, зніклі некаторыя дыграфы, якія ў гэтых пазіцыях захаваліся ў гэльскай шатландскай). У 1981 годзе па парадзе шатландскай адукацыйнай камісіі большая частка выданняў і пісьменнікаў прыняла т.зв. гэльскія арфаграфічныя канвенцыі, аднак іх сталі крытыкаваць некаторыя лінгвісты. Тым не менш, збольшага гэльскае шатландскае напісанне больш традыцыйнае ў параўнанні з ірландскім (напрыклад, гэльск. oidhche, oiche «ноч», гэльск. суфікс назоўнікаў -chd замест ірл. -cht).
Падчас узнікнення пар галосных на пісьме часам узнікае неадназначнасць, калі нельга размежаваць функцыі галосных для вымаўлення або іх функцыі для дзеяння правілаў. У нефармальнай пісьменнасці могуць не ўказвацца ненаціскныя галосныя, рэдукаваныя ў маўленні (напрыклад, Tha mi an dòchas «я спадзяюся» > Tha mi ’n dòchas). Для асоб, добра знаёмых з прынцыпамі гэльскай арфаграфіі, маўленчая рэалізацыя пісьмовага тэксту ў цэлым з’яўляецца прадказальнай.
Адной з самых адметных рыс шатландскай пісьменнасці з’яўляецца ўжыванне дыграфаў з літараю h, якая адлюстроўвае леніцыю папярэдняга зычнага гука, у старых сістэмах пісьма леніцыя пазначалася кропкай унізе пад патрэбнай літарай. Падаўжэнне галоснага пазначаецца знакам гравіса (à, è, ì, ò, ù), дыграфамі (напрыклад, ao — ) або праз наяўнасць іншых літар побач з галосным (напрыклад, u перад nn пазначае ). Традыцыйныя арфаграфічныя сістэмы таксама выкарыстоўваюць знак акут для пазначэння якасці галоснага (á, é, ó), але сучасная літаратурная гэльская мова адмовілася ад гэтых літар. Некаторыя раннія пісьмовыя помнікі выкарыстоўвалі толькі знак акута на ўзор ірландскага алфавіта, асабліва ў XVIII ст.
У розныя гістарычныя часы для запісу гэльскіх шатландскіх тэкстаў таксама выкарыстоўваліся арфаграфічныя сістэмы на аснове шатландскага варыянта англійскай мовы (не блытаць з шатландскай германскай мовай). Аднымі з узораў такіх пісьмовых помнікаў з’яўляюцца Кніга Дэна Лісмарскага і Фернаскі манускрыпт.
Фанетыка, фаналогія
Гукавы лад гэльскай шатландскай мовы ў асноўным збліжаецца з адпаведнымі сістэмамі дыялектаў ірландскай мовы, найперш ольстэрскага. У той жа час гэльская шатландская мова мае шэраг своеасаблівых рыс, якія адрозніваюць яе ад ірландскай, у першую чаргу ў сістэме галосных і змычных зычных. Гэльская шатландская мова не мае стандартызаванай арфаэпіі, у гэтым артыкуле ў асноўным прыведзена апісанне гукавога ладу паўночна-заходніх дыялектаў Шатландыі (Гебрыдскія астравы, востраў Скай, паўночна-заходні Хайленд) як тэрыторый, носьбіты якіх складаюць большасць ад сучасных носьбітаў гэльскай шатландскай мовы. Асаблівасцямі прасодыі ў гэльскай шатландскай мове можна лічыць замацаванасць націску на першым складзе (ініцыяльны націск) з наступнай рэдукцыяй у ненаціскных складах, а таксама сыходную (падаючую) інтанацыю ў большасці тыпаў сказаў, у тым ліку пытальных. Вялікую граматычную ролю маюць мутацыі зычных і палаталізацыя (гл. далей).
Большая частка дыялектаў гэльскай шатландскай мовы мае 8—9 асноўных галосных гукаў-манафтонгаў, якія могуць адрознівацца па даўжыні або кароткасці. Галосныя рэдукаваныя і не могуць падаўжацца, галосная  мае розныя варыянты рэалізацыі як галосны пярэдняга або задняга рада ў залежнасці ад дыялекту або даўжыні галоснай. Некаторыя з галосных моцна назалізаваныя (набываюць насавое вымаўленне), але ўзоры асобных назалізаваных галосных досыць рэдкія. Апрача манафтонгаў адзначаецца параўнальна шырокая сістэма дадатковых галосных — каля дзевяці дыфтонгаў і некалькі трыфтонгаў.
Ніжэй прыведзены лад галосных гэльскай шатландскай мовы паводле іх месца артыкуляцыі.
Дыфтонгі падзяляюцца паводле месца артыкуляцыі іх першых і другіх кампанентаў. У гэльскай шатландскай мове прадстаўленыя наступныя дыфтонгі:.
Дыялектныя адрозненні ў ладзе галосных параўнальна невялікія. На дыялектным узроўні прасочваецца неадрозненне і  (паўднёвыя дыялекты), а таксама пар тыпу  або. Іншай дыялектнай рысай з’яўляецца хістанне рэалізацыі ў межах, аналагічна ў дыялектах мяняецца рэалізацыя. Некаторыя з дыялектных адрозненняў вылучаюцца нават у пісьмовай мове (напрыклад, mios і meas «павага»).
Большасць зычных мае палатальныя і непалатальныя адпаведнікі, у тым ліку вялікі набор плаўных, насавых і дрыжачых. Непалаталізаваныя і палаталізаваныя зычныя традыцыйна ў гэльскай мове вядомыя як «шырокія» і «вузкія», а іх супрацьпастаўленне адыгрывае вялікую ролю ў словазмяненні. Гістарычна звонкія зычныя страцілі звонкае вымаўленне, з-за чаго супрацьпастаўленне гэтых гукаў грунтуецца на наяўнасці або адсутнасці прыдыхання ( і ). У медыяльнай або фінальнай пазіцыях слова выбухныя з наяўнасцю прыдыхання пераўтвараюцца ў прэаспіраваныя, гэта значыць зычныя з папярэднім прыдыханнем.
Як і ў ірландскай мове, для гэльскага шатландскага ладу зычных уласцівая карэляцыя па палаталізаванасці, падобная на беларускае сэнсаадрознівальнае значэнне проціпастаўлення мяккіх і цвёрдых. Пры гэтым у шматлікіх дыялектах у якасці палаталізаваных карэлятаў пярэднеязычных выбухных, выступаюць постальвеалярныя афрыкаты , ; тое ж датычыць і , якая фаналагічна з’яўляецца палаталізаваным карэлятам  (апошняя з’ява характэрная для ўсіх дыялектаў), а велярызацыю маюць толькі зычныя , што адрозніваецца ад ірландскай, дзе велярызаваную артыкуляцыю маюць усе «шырокія» зычныя. Большасць даследчыкаў мяркуе, што ў большай частцы гэльскіх шатландскіх дыялектаў карэляцыя па палаталізаванасці не распаўсюджваецца на губныя зычныя. Палаталізаваныя карэляты адсутнічаюць у зычных, але іх колішняя прысутнасць відаць дзякуючы слядам перад або пасля галосных задняга рада (beul «рот», але beò  «жывы»). Традыцыйна палаталізаваныя гэльскія шатландскія зычныя ў кельталогіі пазначаюцца знакам апострафу (напрыклад, m′).
У радзе дыялектаў, найперш паўднёвых, ёсць гартанная змычка. Яна ўзнікае пасля галосных, у асноўным у тых жа становішчах, калі ў іншых дыялектах галосныя падаўжаюцца перад санантамі. Сананты перад выбухнымі могуць аглушацца, з іншага боку — званчэць, асабліва пасля «моцных» санантаў (calltainn «арэшнік»).
Ніжэй прыведзены лад зычных у гэльскай шатландскай мове паводле іх месца артыкуляцыі.
Апрача стандартнага ладу зычных, у залежнасці ад дыялекту розную рэалізацыю могуць мець, таксама дыялектныя адрозненні маюць аспірацыя (прыдыхальнае вымаўленне пасля зычных) і прэаспірацыя (прыдыхальнае вымаўленне перад зычнымі) : рэалізацыя можа прымаць варыянты  ці ,  — ,  —  (апошняе — на Гебрыдскіх астравах, гл. вышэй). Асноўны гэльскамоўны арэал (паўночны захад Шатландыі, а таксама астравы на захад ад рэгіёна) мае стандартную рэалізацыю, у той час як на паўднёвы ўсход ад гэтага рэгіёна, у рэгіёнах Арднамерхан, Мойдарт, Лахабер, Лоўрн, Бадэнах гэты гук рэалізоўваецца агублена — або , на паўднёвы захад ад гэтых рэгіёнаў даная фанема атрымлівае вакалізаваную рэалізацыю ў выглядзе , яшчэ на паўднёвы захад (раён заліва Ферт-оф-Лорн) —  альбо , амаль на самым поўдні гэльскамоўнага арэала, на востраве Айлэй, фанема рэалізоўваецца як  або ; урэшце, на крайнім захадзе арэала, на архіпелагу Сент-Кілда, была распаўсюджана поўнасцю губная рэалізацыя як  або. У якасці выключэння зафіксаваныя рэалізацыі і  (паўночна-заходняе ўзбярэжжа Шатландыі).
Дыялектнае драбленне таксама ўласцівае аспірацыі і прэаспірацыі. Выбухныя фортыс у большасці дыялектаў перасоўваюць уласную аспірацыю перад зычным у выпадку знаходжання ў сярэдзіне слова пасля націскнога склада. Прэаспірацыя адрозніваецца па сіле прыдыхання ( або ), іншыя глатальныя мяняюцца ў залежнасці ад віду наступнай зычнай (напрыклад, перад «вузкімі»,  — перад «шырокімі») /, іншай своеасаблівасцю прэаспірацыі з’яўляецца яе іерархічны характар: у выпадку наяўнасці прэаспірацыі перад, яна таксама ўзнікае і перад зычнымі c, t. На крайняй поўначы, а таксама ў цэнтральнай Шатландыі прэаспірацыя адсутнічае наогул, на захадзе — разам, у паўднёвай частцы цэнтра —  разам з , на паўднёва-заходніх астравах —  і , востраў Льюіс і г.д. —, паўднёвы захад — і  без аспірацыі t, p.
Нягледзячы на адсутнасць у літаратурнай гэльскай шатландскай мове звонкіх зычных, у многіх дыялектах іх звонкае вымаўленне ўзнікае праз другасную артыкуляцыю пасля насавых зычных (напрыклад, taigh «дом», але an taigh  «[іменна гэты] дом»; tombaca  «тытунь»), іншая дыялектная з’ява — тэндэнцыя да поўнай назалізацыі выбухных леніс  (напрыклад, doras  «дзверы», але an doras  «[іменна гэтыя] дзверы»). У некаторых устойлівых выразах гэтая змена адбылася ў якасці трывалай заканамернасці з прычыны страты сувязі з першапачатковым словам (напрыклад, an-dràsta «цяпер» ад an tràth-sa «у гэты момант»). У іншых дыялектах (у прыватнасці, на востраве Льюіс) спалучэнні насавых зычных з выбухнымі рэалізоўваюцца як насавыя з рыпучай фанацыяй, адпаведныя зыходнаму выбухному па наяўнасці прыдыхання, якое пасля насавога рэалізоўваецца як. Карэляцыя паводле прыдыхальнасці нейтралізуецца на карысць непрыдыхальных пасля зычных (sgian «нож», olc «зло»), а таксама ў пазіцыі пасля ненаціскнога галоснага.
Паводле іншых мовазнаўцаў, у дыялектах Льюіса спалучэнні, дзе на канцы слова прысутнічае насавая зычная, а ў пачатку наступнага слова — выбухная, рэалізоўваюцца як перад глухімі (напрыклад, nan cat  «катоў», seann taigh  «стары дом») і як  — перад звонкімі (напрыклад, am balach  «хлопец»). Іншыя дыялекты сярод падобных спалучэнняў маюць толькі звонкія варыянты, але ў іх яны адрозніваюцца паводле наяўнасці або адсутнасці прыдыхання (напрыклад, або ).
Асаблівыя рысы маюць сцячэнні (можа рэалізоўвацца як,  ці ) і  (у сучаснай мове заўсёды адбываецца прагрэсіўная асіміляцыя ў , пры тым што гэльская тапаніміка захоўвае сведчанні ранняга вымаўлення, напрыклад, корань рада тапонімаў Auchter-).
Гэльскай шатландскай мове ўласцівая паслядоўная эпентэза (устаўка) галосных фанем паміж радам суседніх зычных, што характэрна таксама для шатландскай германскай мовы і шатландскага варыянта англійскай мовы. Эпентэза галоснай адбываецца пасля між гукамі, якія пазначаюцца літарамі l, n, r, і гукамі, якія пазначаюцца як b, bh, ch, g, gh, m, mh; а таксама між гукамі, якія пазначаюцца літарай m, і гукамі, якія пазначаюцца як l, r, s, ch; эпентэтычная галосная на пісьме не адлюстроўваецца (tarbh «бык», Alba  «Шатландыя»). Вядома спарадычная эпентэза галосных у іншых пазіцыях (напрыклад, Glaschu «Глазга»).
Для галоснай шва (у IPA пазначаецца як ) вядомая зваротная з’ява — элізія, выпадзенне фанемы ў вызначанай пазіцыі слоў ці фразы. У гэльскай шатландскай мове элізія шва адбываецца пры наяўнасці наступнага слова, ініцыяльная фанема якога з’яўляецца любой галоснай (напрыклад, duine «чалавек», але an duine agad  «вашыя людзі»). Таксама вядомае выпадзенне ініцыяльнага s у назоўніках жаночага роду, калі між назоўнікам і пэўным артыклем устаўляецца t (гл. ніжэй).
Націск пераважна мае ініцыяльную пазіцыю (замацаваны на першым складзе): drochaid «мост», у ненаціскным складзе могуць існаваць толькі галосныя, якія пазначаюцца спалучэннямі і літарамі a, ai, e, ea, ei, i. Націск не нясуць на сабе прыназоўнікі, злучнікі, пэўны артыкль і паказчыкі прыналежнасці, што дазваляе іх разглядаць як клітыкі адносна слоў, да якіх дапасаваныя гэтыя часціны мовы.
У большасці тыпаў сказу, у тым ліку ў пытальных, адзначаецца сыходная (падаючая) інтанацыя. Тон прадстаўлены толькі ў дыялектах вострава Льюіс (поўнач Гебрыдскіх астравоў) і графства Сазерлэнд (поўнач Шатландыі), але асаблівасцю льюіскіх гаворак з’яўляецца вельмі рэдкае існаванне мінімальнай пары для тонавых адрозненняў (розныя фанемы ў адной пазіцыі): напрыклад, fitheach  «крумкач», але fiach  «абавязак». Тонавыя адрозненні не ўласцівыя іншым дыялектам гэльскай шатландскай мовы і блізкароднаснай ірландскай.
Марфалогія
Гэльская шатландская мова мае флектыўную марфалогію, існуе граматычны род. Аналагічна іншым гайдэльскім мовам граматычную ролю маюць заканамернасці змены зычных фанем у той ці іншай граматычнай форме, вядомыя пад тэрмінам мутацыі зычных. Сярод іншых адметнасцей вылучаецца шырокае выкарыстанне прыназоўнікаў для выражэння ўласнасці.
На ўзор іншых гайдэльскіх моў і, у прыватнасці, старажытнаірландскай мовы, вялікае граматычнае значэнне адыгрывае набор заканамернасцей змены зычных, сярод якіх леніцыя (прыдыханне) і палаталізацыя (перамяшчэнне артыкуляцыі на мяккае нёба, у кельталогіі таксама вядомая як афекцыя). Гэтыя змены маюць строгую паслядоўнасць у дачыненні да свайго гукавага выгляду, арфаграфічнага адлюстравання і прымянення.
Так, леніцыя не адбываецца перад галоснымі і перад сцячэннямі sg, sm, sp, st і часта абумоўленая наяўнасцю рада службовых слоў перад словаформай; леніцыя ініцыяльных l, n, r не пазначаецца на пісьме, фаналагічна леніцыя гэтых жа фанем не адбываецца ў часціцах або ў акружэнні іншымі леніцызаванымі зычнымі, гэта правіла дзейнічае і для перад. Пры наяўнасці побач з леніцызаваным зычным гомарганічнай зычнай (зычнай, якая мае такое ж месца артыкуляцыі) леніцыя не адбываецца, пры гэтым з зубнымі гэтая заканамернасць з’яўляецца шырокаўжывальнай (напрыклад, air an taigh salach «у гэтым брудным доме»), з велярнымі і лабіяльнымі гэты працэс мае выключна гістарычны, даўні этымалагічны характар (напрыклад, Caimbeul — уласнае імя). Лабіяльныя зычныя не маюць фанематычнага адрознення між «вузкімі» і «шырокімі» формамі, але ў пазіцыі перад або пасля галосных задняга рада гістарычна «вузкія» лабіяльныя зычныя ўтвараюць спалучэнні з лабіяльнага і ёта. У ініцыяльнай пазіцыі мае пазіцыю пасля зычнага, у медыяльнай — перад. Гэтае ж галоснае акружэнне выклікае пераход і  >.
Пры наяўнасці перад «вузкай» галоснай сцячэння зычных гэтая галосная палаталізуе ўсё сцячэнне зычных (напрыклад, uisge «вада»), у ініцыяльных сцячэннях палаталізуецца толькі зычная перад «вузкай» галоснай (напрыклад, grian «сонца», дзе палаталізаваным ёсць толькі ).
Усе леніцызаваныя зычныя маюць замацаваныя адпаведнікі, якія замяняюць першапачатковыя зычныя пры леніцыі :
Палаталізацыя ў шатландскай гэльскай мове тычыцца найперш змены рэалізацыі фінальнай зычнай фанемы, але не закранае фінальныя галосныя (напрыклад, bàta «лодка») і фінальныя палаталізаваныя зычныя (sràid «вуліца»). З гісторыі фаналогіі гэльскай шатландскай мовы палаталізацыю можна растлумачыць як рэліктавы ўплыў страчаных галосных пярэдняга рада пасля зычных; гэтак жа леніцыя ініцыяльнай зычнай фанемы магла першапачаткова быць выклікана дзякуючы фінальнай галоснай папярэдняга слова, якая таксама была страчана. Некаторыя страчаныя фінальныя зычныя таксама праяўляюць свае сляды ў сучаснай гэльскай шатландскай мове, вяртаючыся ў некаторых сінтаксічных канструкцыях (напрыклад, пасля рада азначальнікаў, гл. ніжэй). У іншых выпадках дзякуючы леніцыі могуць узнікаць зычныя, якія звычайна ніколі не стаяць у пачатку слова.
Ніжэй прыведзеныя некаторыя ўзоры леніцыі і палаталізацыі фанем у гэльскай шатландскай мове:
Харкаўскі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт сельскай гаспадаркі імя Пятра Васіленкі
Харкаўскі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт сельскай гаспадаркі імя Пятра Васіленкі (Харківський національний технічний університет сільського господарства імені Петра Василенка) — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, размешчаная ў Харкаве.
Шатландская гэльская мова
Марфалогія
Гэльскія шатландскія назоўнік і займеннік адрозніваюцца паводле двух родаў, жаночага і мужчынскага, а таксама трох лікаў — адзіночнага, парнага і множнага.
Харкаўскі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт сельскай гаспадаркі імя Пятра Васіленкі
Гісторыя
ВНУ створана як Харкаўскі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі адным з першых сельскагаспадарчых ВНУ інжынернага профілю пастановай Цэнтральнага Выканаўчага камітэта і Савета Народных Камісараў СССР ад 23 ліпеня 1930 года на базе аддзяленняў механізацыі і электрыфікацыі Харкаўскага і Палтаўскага сельскагаспадарчых інстытутаў. Пастановай Кабінета Міністраў Украіны ад 20 красавіка 1994 года Харкаўскі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі быў ператвораны ў Харкаўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт сельскай гаспадаркі. Пасля ВНУ быў прадастаўлены статус нацыянальнага (2004 год) і прысвоена імя акадэміка Пятра Васіленкі.
Шатландская гэльская мова
Марфалогія
Невялікая колькасць слоў, якія былі ніякага роду, страцілі ніякі род, але набылі паводзіны адразу двух родаў у залежнасці ад кантэксту. Напрыклад, слова am muir «мора» ў некаторых дыялектах вызначаецца як слова мужчынскага роду ў назоўным склоне, у родным — як слова жаночага роду (na mara). Пэўная колькасць іншых назоўнікаў старажытнага ніякага роду атрымала паказчыкі жаночага або мужчынскага роду ў залежнасці ад дыялекту. Адзначаюцца ўласныя склонавыя парадыгмы адносна нядаўна засвоеных запазычанняў і паступовае разбурэнне склонавых парадыгм жаночага.
Граматычныя абмежаванні мае таксама змена назоўнікаў па ліку. Напрыклад, парны лік магчымы толькі пры дапасаванні з колькасным лічэбнікам dà «два», уласна парная форма адзначаецца толькі ў назоўніках жаночага роду (шляхам палаталізацыі фінальнага зычнага), парныя формы назоўнікаў мужчынскага роду ідэнтычныя адзіночнай. Утварэнне множных форм магчыма пры дапамозе палаталізацыі, суфіксацыі (часцей за ўсё пры ўдзеле суфікса -(e)an, гл. вышэй) або спалучэння абодвух спосабаў адразу.
У сучаснай гутарковай гэльскай шатландскай мове назіраецца тэндэнцыя да паступовага спрашчэння склонавых парадыгм.
Назоўнікі размяркоўваюцца па класах скланення з існаваннем пэўнага рада лексем, якія не ўпісваюцца ў тыпы скланенняў і ўяўляюць сабою выключэнні з гэтай заканамернасці. Гэтых класаў налічваецца пяць, кожны клас мае тры падвіды. У тры падвіды класа I ўваходзяць назоўнікі мужчынскага роду на o-аснову, жаночыя на ā-аснову, ніякія на o-, u-асноў; класа II — мужчынскія і жаночыя на r-аснову, мужчынскія і жаночыя на i-аснову, мужчынскія і жаночыя на k-аснову; класа III — мужчынскія на o-, u-асновы і жаночыя на ā-аснову, мужчынскія і жаночыя на u-аснову, мужчынскія і жаночыя на іншыя зычныя асновы; класа IV — мужчынскія і жаночыя на i- аснову і жаночыя на ī-аснову, жаночыя на i-, ī-асновы і ніякія на s-асновы, класа V — мужчынскія на io-аснову, жаночыя на iā- аснову і мужчынскія і жаночыя назоўнікі на n-аснову. Клас V мае таксама чацверты падвід, у якую ўваходзяць некаторыя іншыя назоўнікі.
Асабовыя займеннікі гэльскай шатландскай мовы на ўзор назоўнікаў адрозніваюцца паводле родаў, адрозніваючыся ад апошняга магчымасцю адрознення толькі паводле двух лікаў (адзіночны, множны), а таксама паводле ступеней ветлівасці (другая асоба) і моцнасці. Граматычны род выяўляецца толькі ў формах трэцяй асобы адзіночнага ліку. Як і ў беларускай мове, другая асоба займеннікаў адрозніваецца паводле дзвюх ступеней ветлівасці, а множная форма sibh «вы» можа ўжывацца як форма ветлівага звароту ў адзіночным ліку. У сваю чаргу, займеннікі маюць своеасаблівыя ўзмоцненыя формы, якія выражаюць вызначаную стылістыку ў сказе.
Ніжэй прыведзены пералік гэльскіх шатландскіх назоўнікаў паводле асобы, ліку і моцнасці.
Прыметнік у гэльскай шатландскай мове змяняецца паводле ліку і склону, што магчыма толькі ў формах адзіночнага ліку прыметніка. Множны лік прыметнікаў характарызуецца адзінай формай для мужчынскага і жаночага родаў, склоны пазначаюцца выключна шляхам леніцыі зычных у залежнасці ад патрэб кантэксту. Прыметнік дапасоўваецца з азначаным назоўнікам у родзе, ліку і склоне.
Аналагічна беларускай мове, у залежнасці ад разраду кожны лічэбнік мае дадатковы корань. Так, лічэбнікі 11—19 маюць нескланяльны корань deug «дзесяць», назоўнікі ад 20 да 99 — fichead «дваццаць». Усе гэтыя займеннікі не маюць чацвёртае формы, для выражэння яе значэння выкарыстоўваецца трэцяя (напрыклад, an ceudamh gille ’s a h-aon «сто адзін хлопец»). Варта адзначыць, што корань fichead можа выкарыстоўвацца таксама для лічэбнікаў ад 100 да 199.
Гэльскай шатландскай мове ўласціва выкарыстанне асаблівых займенных азначэнняў, якія выступаюць у ролі прыналежных займеннікаў і значэннем блізкія да беларускіх «мой, ваш, іхні» і г.д. Гэтыя часціны мовы выкарыстоўваюцца перш за ўсё для пазначэння валодання неад’емнымі прадметамі як часткі цела, члены сям’і і пад. Некаторыя займенныя азначэнні аказваюць леніцыю азначанага слова, перад азначаным словам, што пачынаецца з галоснай фанемы, у займенным азначэнні адбываецца элізія (выпадзенне гуку) або даданне эпентэтычнага (устаўнога) зычнага.
Ніжэй прыведзеныя прыклады ўжывання займенных азначэнняў у гэльскай шатландскай мове. Сімвалы +L азначаюць леніцыю ініцыяльнай фанемы наступнага слова.
Азначэнне трэцяй асобы множнага ліку an зазнае асіміляцыю ў am перад зычнымі падобнай артыкуляцыі b, p, f, m. Эпентэтычныя n- і h- адлюстроўваюць колішнюю прысутнасць фінальнага зычнага, зніклага ў іншых формах слова, формы ar, ur паходзяць з гістарычных форм роднага склону множнага ліку, якія заканчваліся на насавы зычны. Паказчык адзіночнага ліку ў жаночым родзе a паходзіць ад фінальнай формы -s, адзіным рэфлексам якога з’яўляецца прыставачнае h- у становішчы перад наступным галосным.
Указанне валодання патэнцыйна адчужальным прадметам выражаецца прыназоўнікам aig (гл. вышэй): an taigh aige «яго дом» (літаральна «дом на ім»), an leabhar agam «мая кніга» (літаральна «кніга на мне»).
На ўзор іншых кельцкіх моў гэльскай шатландскай мове ўласцівая наяўнасць артыклю, які выкарыстоўваецца ў словаспалучэнні для выражэння распаўсюджанасці, унікальнасці прадметаў і г.д. Ёсць толькі пэўны артыкль, няпэўны артыкль адсутнічае (напрыклад, taigh «дом», an taigh «[іменна гэты] дом»). Форма артыкля змяняецца ў залежнасці ад граматычнай катэгорыі азначаемага слова (лік, род, склон). Ніжэй прыведзены пералік заканамернасцей, паводле якіх змяняецца артыкль за выключэннем выпадкаў гукавой асіміляцыі наступнага слова. У сваю чаргу, атрыманая форма артыкля можа змяняцца і далей у залежнасці ад першай фанемы наступнага слова.
Змена артыкля ў залежнасці ад граматычнай катэгорыі слова:
Некаторыя назоўнікі мужчынскага роду з ініцыяльнай галоснай, а таксама назоўнікі жаночага (часам таксама мужчынскага) з ініцыяльным s маюць прыстаўное t, якое размяшчаецца паміж пэўным артыклем і словаформай. У апошнім выпадку вымаўленне s страчваецца, але сама літара застаецца на пісьме — такім чынам, у падобных выпадках s не нясе гукавое нагрузкі; прыстаўное t пішацца асобна ад артыкля і праз злучок ад словаформы: напрыклад, sràid «вуліца», але an t-sràid «[іменна гэтая] вуліца», у апошняй форме гук, што пазначаўся літарай s, выпаў. Прыстаўное t пішацца гэтым жа чынам і ў назоўніках мужчынскага роду з ініцыяльнай галоснай (напрыклад, ìm «масла», але an t-ìm «[іменна гэта] масла»). Гэтая ж мадэль словазмянення распаўсюджваецца часткова таксама на грэчаскія і лацінскія запазычанні.
Формы пэўнага артыкля ўзыходзяць да рэканструяванае пракельцкай формы *sindo-, sindā-. Ініцыяльная s была страчана ўжо ў старажытнаірландскі перыяд, захаваўшыся, аднак, у некаторых форм прыназоўнікаў, першапачатковая d знайшла сваё адлюстраванне ў форме an t- і страце фінальнай галоснай, выкліканай леніцыяй. Форма na h-, у сваю чаргу, уяўляе сабой рэфлекс першапачатковай фінальнай -s.
Як і ў большасці натуральных моў, у гэльскай шатландскай мове ёсць няправільныя дзеясловы, якіх усяго налічваецца дванаццаць. Пераважная частка іншых дзеясловаў утвараецца згодна з прадказальнымі словаўтваральнымі парадыгмамі, але шматскладовыя дзеясловы, якія заканчваюцца на латэральны зычны, адхіляюцца ад падобных парадыгм з-за сінкопы (выпадзенне ненаціскнога гука або групы гукаў у пэўнай сітуацыі).
Формы дзеясловаў могуць мець сінтэтычныя формы, якія ўжываюцца для абазначэння асоб (абмежаваная колькасць), часу, ладу і стану (актыў, пасіў), як правіла, у падобных выпадках дзеяслоў не маркіраваны паводле асобы, што патрабуе абавязковага ўжывання займеннікаў у сказе. Акрамя сінтэтычных форм, магчыма ўтварэнне аналітычных (або перыфрастычных), якія выкарыстоўваюцца надзвычай часта і выражаюць час, від і мадальнасць.
У цэлым гэльскі шатландскі дзеяслоў змяняецца па трох асобах (першая, другая, трэцяя), трох ліках (адзіночны, парны, множны) і двух станах (актыўны, пасіўны). Ёсць адрозненне па часе, пры гэтым вылучаюцца звычайныя часы (будучы, умоўны, прэтэрыт) і зборныя (плюсквамперфект, будучы закончаны, цяперашні закончаны, прошлы закончаны, умоўны закончаны). Толькі адзін дзеяслоў — bi, які выкарыстоўваецца для пазначэння стану, дзеяння, якасці дзейніка або пазначэння нейкай няпэўнай рэчы, якая мае стан, дзеянне або ажыццяўляе гэта дзеянне — мае паказчык нязборнага цяперашняга часу. Апроч гэтых адрозненняў існуюць незалежны, умоўны і залежны лады. Незалежны лад ужываецца ў галоўнай частцы сказу адносна сцвярджальных дзеясловаў, умоўны — у гэтым жа значэнні, але ў даданым сказе, залежны — у даданых сказах адносна несцвярджальных дзеясловаў. Асаблівасцю відавой і часавай сістэм гэльскай шатландскай мовы з’яўляецца яе прыкметнае адрозненне ад падобных сістэм у блізкароднаснай ірландскай мове і яе слабая вывучанасць мовазнаўцамі.
Істотную ролю адыгрываюць аддзеяслоўныя назоўнікі (напрыклад, бел. чытанне), якія выкарыстоўваюцца ў перыфрастычным сказе ў пазіцыі перад прыназоўнікам у значэнні выказніка асновы сказа. Наогул, гэльскі шатландскі аддзеяслоўны назоўнік характарызуецца паводле склону (як і ў беларускай мове) і роду, у безасабовых сказах маючы ўласцівасці адначасова назоўніка і дзеяслова. У іншых відах сказа функцыя гэльскага шатландскага аддзеяслоўнага назоўніка блізкая канструкцыям нямецкай мовы.
Паводле рада граматычных нарысаў абодва дзеясловы-звязкі могуць разглядацца як два віды адзінага суплетыўнага дзеяслова, згодна з іншымі даследаваннямі is разглядаецца як асноўны дзеяслоў-звязка гэльскай мовы.
Маркіроўка часу адбываецца рознымі спосабамі. Азначэнне цяперашняга часу адбываецца пры дапамозе дзеяслова tha і аддзеяслоўнага назоўніка (або дзеепрыметніка): Tha mi a’ bruidhinn «я кажу», літаральна — я на гутарцы. Простая прошлая форма дзеясловаў утвараецца чынам леніцыі ініцыяльнага зычнага (напрыклад, bruidhinn «казаць», але bhruidhinn mi  «я казаў»), што адрозніваецца, напрыклад, ад беларускай мовы, дзе маркіроўка часу дзеясловаў адбываецца чынам змены канчатка. Існуе магчымасць змены дзеяслова для выражэння будучага часу без дапаможнага дзеяслова буду (напрыклад, Bruidhnidh mi «я казацьму»), гэтая ж канструкцыя пазначае таксама сказы са значэннем частаты дзеяння, даданне дзеяслова bi і аддзеяслоўнага назоўніка надае значэнне паўсядзённага дзеяння або будучага часу.
Кожны дзеяслоў, як і ў іншых гайдэльскіх мовах, мае залежную і незалежную формы, кожны час дзеяслова мае дзве адпаведныя формы. Залежную форму атрымлівае дзеяслоў, што прымяняецца пасля часціц, у іншых становішчах дзеяслоў мае незалежную форму. У адрозненне ад ірландскай і мэнскай моў, у гэльскай шатландскай захоўваюцца сляды адрознення абсалютных і кан’юнктных і дэўтэранічных і протатанічных дзеясловаў, апошняя пара адрозніваецца адсутнасцю традыцыйнага цяперашняга часу правільных і няправільных дзеясловаў. Незалежныя формы дзеясловаў звычайна маюць канчатак -(a)idh : òl, але òlaidh «вып’е»; cluinn, але cluinnidh «пачуе». У іншых няправільных дзеясловах адрозненне паводле залежнасці—незалежнасці, вядомае цяперашнім і прошлым часам, мае іншае паходжанне, беручы пачатак ад старажытнаірландскага адрознення дэўтэранічных і протатанічных дзеясловаў : faic (зал.), але chì (незал.) «убачыць»; faigh (зал.), але gheibh (незал.) «атрымае».
Прыназоўнік у гэльскай мове можа быць простым і складаным, кожны прыназоўнік можа кіравацца толькі пэўным склонам, складаныя кіруюцца толькі родным склонам. Вялікая частка прыназоўнікаў могуць мець фінальны -s або -n у залежнасці ад артыкля (le Iain «з Іенам», але leis a’ mhinistear «з міністрам»; fo bhròn «смуткуючы» (літаральна пад смуткам), але fon a’ bhòrd «пад сталом»).
Як і асабістыя займеннікі, словазменныя прыназоўнікі маюць эмфатычныя формы, атрыманыя праз даданне адпаведных суфіксаў (напрыклад, agamsa, agadsa, aigesan, aicese, againne, agaibhse, acasan).
Пры суправаджэнні прыназоўніка ann an прыналежным азначэннем адбываецца зліццё апошняй фанемы першага і першай фанемы другога слоў, падобная з’ява ўласцівая і дзеяслоўнаму маркеру ag і спалучэнню a+ L, у выніку чаго дзейнічае правіла леніцыі або эпентэзы. Напрыклад:
Сінтаксіс
Будова сказа падпарадкоўваецца схеме VSO (выказнік-дзейнік-дапаўненне). Гэтай схеме падпарадкаваныя ў тым ліку і пытальныя сказы і адмаўленне, ўзнікненне часціц перад дзеясловамі жорстка абмежавана. Азначэнне, як правіла, стаіць пасля азначанага, наяўнасць перад данай канструкцыяй пэўнага артыклю надае леніцыю як азначэнню, так і азначанаму (напрыклад, (air) breac mòr «на вялікай фарэлі», але (air) a’ bhreac mhòr «на [іменна гэтай] вялікай фарэлі»). У сваю чаргу, азначэнне можа стаяць перад азначаным словам, спараджаючы ў апошняга члена сказа леніцыю (напрыклад, seann chù «стары сабака», droch shìde «кепскае надвор’е», deagh thidsear «добры настаўнік»).
Пры выкарыстанні дзеяслова-звязкі tha для апісання назоўніка або прыназоўніка разам з назоўным камплементам, узнікае парушэнне парадку слоў у сказе і складанне схемы VOS (выказнік-дапаўненне-дзейнік), гл. вышэй. Як і ў іншых кельцкіх мовах, адсутнічае вялікі рад злучнікаў і прыслоўяў, функцыю якіх нясуць іншасказальныя ідыяматычныя канструкцыі.
Большая частка простых прыназоўнікаў не дапасоўваецца да асабовых займеннікаў у сінтаксічных адносінах, замест гэтага займеннік прымае формы спражэння на ўзор дзеясловаў. Напрыклад:
Лексіка
Большую частку лексічнага фонду гэльская шатландская мова падзяляе з іншымі кельцкімі, асабліва гайдэльскімі мовамі, што тлумачыцца агульным паходжаннем гэтых моў.
Акрамя ўласна кельцкай лексікі прысутнічае вялікая колькасць запазычанняў лацінскага (muinntir, Didòmhnaich), старажытнагрэчаскага (асабліва ў галіне рэлігійных тэрмінаў — eaglais, Bìoball), старажытнаскандынаўскага (eilean, sgeir), яўрэйскага (Sàbaid, Aba), французскага (seòmar) і шатландскага германскага (aidh, bramar) паходжання.
Апроч уласна гайдэльскай лексікі, гэльская шатландская мова ўтрымлівае запазычанні з іншых кельцкіх моў — брыцкіх, якія ад спрадвечнай гайдэльскай лексікі адрозніваюцца гукам на месцы гайдэльскага. Часта, аднак, гэтыя запазычанні цяжка паддаюцца выяўленню з-за серыі ўзаемных запазычанняў, але іншыя словы (напрыклад, monadh) дакладна ідэнтыфікуюцца як брыцкія. Нярэдка брыцкі характар слова можна праверыць дзякуючы ірландскай мове, якая ў меншай ступені трапіла пад уплыў брыцкіх. Некаторыя з гэтых запазычанняў былі засвоены яшчэ ў перыяд старажытнаірландскай мовы праз пасрэдніцтва варыянта латыні, распаўсюджанага ў Вялікабрытаніі. Наогул, доля брыцкіх запазычанняў і, акрамя іх, старажытнаскандынаўскіх і пікцкіх, даволі малая.
Як і ў большасці індаеўрапейскіх моў, засваенне неалагізмаў адбываецца запазычваннем каранёў лацінскага або грэчаскага паходжання, пры гэтым, у адрозненне ад вялікай часткі моў Еўропы, словы набываюць уласнае гэльскае напісанне: telebhisean «тэлебачанне», coimpiùtar «камп’ютар».
Асаблівае месца займаюць запазычанні англійскага паходжання, існаванне якіх абумоўлена гістарычнымі прычынамі. Шэраг даследчыкаў ставіць пытанне аб небяспецы эрозіі лексічнага фонду гэльскай мовы пад уплывам англіцызмаў.
Запазычанні гэтага паходжання падзяляюцца на параўнальна старыя, у якіх адбываецца прыстасаванне нягэльскай фанетыкі і словазмянення (напрыклад, seacaid «піджак», ад jacket), а таксама адносна новыя, дзе нярэдкім з’яўляецца перайманне неўласцівых гэльскай англійскіх фанем (напрыклад, wèire «провад», дзе існуе, ад анг. wire). Таксама могуць запазычвацца марфалагічныя маркёры разам з усім запазычаннем (na Tories «Торы» (традыцыйная назва брытанскай палітычнай партыі), побач з na Tòraidhean), але больш раннія запазычанні падобнай варыятыўнасці не маюць (напрыклад, a’ Chuigse «Вігі» (традыцыйная назва іншай брытанскай палітычнай партыі)). У словаўтварэнні гутарковай мовы часта адзначаецца выкарыстанне англійскіх каранёў разам з гэльскімі афіксамі нават пры наяўнасці гэльскага літаратурнага адпаведніка (напрыклад, Tha mi a’ watcheadh an telly замест літаратурнага Tha mi a’ coimhead air an telebhisean «я глядзеў тэлебачанне»), падобныя з’явы ў мове адзначаліся яшчэ ў першай палавіне XIX ст. З павелічэннем ўплыву сярэдняй адукацыі на гэльскай шатландскай усё больш носьбітаў мовы знаёміцца з літаратурнай лексікай.
Статус
З сярэдзіны 1970-х гадоў у гісторыі шатландскай мовы адзначыўся новы этап па адраджэнні мовы, у выніку якога мова атрымала значную ўвагу з боку ўрада Шатландыі. Былі прадпрынятыя меры па пашырэнні афіцыйнага выкарыстання мовы ў рэгіёне.