cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл XIII
Пасля звяржэння Густава IV у 1809 годзе абвешчаны каралём Швецыі, але да таго часу ўжо запаў у прыдуркаватасць і рэальнага ўплыву на палітыку не аказваў. Фактычна ўлада была ў руках арыстакратыі, а пасля абрання спадчыннікам бяздзетнага караля ў 1810 годзе напалеонаўскага маршала Жана Бернадота, князя Пантэкорва — у гэтага апошняга з яго найбліжэйшых паплечнікаў. 6 чэрвеня 1809 года прынята канстытуцыя Швецыі («Форма кіравання»), якая дзейнічала да 1974, а таксама дзеючы дагэтуль (з папраўкай 1980 года) закон аб пераходзе ў спадчыну прастола. Пасля скону Карла XIII Бернадот уступіў на прастол як Карл XIV Юхан, заснаваўшы новую дынастыю.
Хемніцкі тэхнічны ўніверсітэт
Хемніцкі тэхнічны ўніверсітэт (Technische Universität Chemnitz) — нямецкая дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Хемніц.
Агульная характарыстыка
Універсітэт налічвае прыкладна 2 000 супрацоўнікаў, уключаючы 150 прафесараў, але лічыцца ў Германіі невялікім універсітэтам, мае 8 факультэтаў. Універсітэт мае чатыры кампусы ў Хемніцы, самы вялікі з якіх размешчаны на Райхенхайнер-штрасэ, а таксама кампусы на вуліцы Нацый (з рэктаратам і цэнтральнай бібліятэкай), Эрфеншлагер-штрасэ і Вільгельм-Раабе-штрасэ.
Універсітэт выводзіць свае вытокі з прафесійна-тэхнічнай вучэльні, заснаванай у 1836 годзе. У 1929 годзе яна стала дзяржаўнай тэхнічнай акадэміяй, а ў 1953 годзе — Карл-Маркс-Штатскай вышэйшай школай машынабудавання.
Матэ Залка
Матэ Залка (Zalka Máté), сапраўднае імя Бела Франкль (Frankl Béla; у СССР Мацвей Міхайлавіч Залка; 23 красавіка 1896 — 11 чэрвеня 1937) — венгерскі пісьменнік і рэвалюцыянер, актыўны ўдзельнік грамадзянскай вайны ў Расіі 1918—1922 гадоў і грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў. Кавалер ордэны Чырвонага Сцяга і рэспубліканскага ордэна Вызвалення Іспаніі (пасмяротна).
Біяграфія
Матэ Залка нарадзіўся пад імем Бела Франкль у яўрэйскай сям’і (яго бацька быў карчмаром). Скончыў пачатковую школу ў г. Матэсалька. Скончыўшы камерцыйнае вучылішча ў Сатмары, з пачаткам Першай сусветнай вайны ўступіў у аўстра-венгерскія ўзброеныя сілы. Ваяваў на Італьянскім фронце, затым перакінуты на Усходні. Паранены і палонены рускімі войскамі пад Луцкам у 1916 годзе.
У палоне знаходзіўся ў г. Хабараўск. Як і мноства іншых аўстра-венгерскіх ваеннапалонных (Бела Кун, Яраслаў Гашак), натхнёны рэвалюцыяй (пераваротам) 1917 года ў Расіі, захапіўся сацыялістычнымі ідэямі і далучыўся да камуністычнага руху (у забароненую Венгерскую камуністычную партыю ўступіў завочна ў 1920 годзе). Ваяваў на грамадзянскай вайне ў Расіі ў Сібіры ў складзе інтэрнацыянальнага чырвонага атрада, удзельнічаў у сялянскіх паўстаннях у тыле Калчака, з 1919 года — баец 18-тысячнай Сібірскай партызанскай арміі. Пасля злучэння партызан з асноўнымі сіламі Усходняга фронту Чырвонай Арміі ў 1920 годзе ўступіў у РСЧА і знаходзіўся на камандных пасадах. У 1921—1923 гадах прыняў удзел у баях супраць атрадаў Нестара Махно і ў падаўленні паўстанняў ва Украіне. У 1923 годзе звольнены ў запас.
Аляксей Аляксандравіч Кудзін
Аляксей Кудзін (нар. 12 кастрычніка 1984 г. Мінск, Беларуская ССР, СССР) — беларускі кікбаксёр-прафесіянал. Чэмпіён свету і Еўропы па версіі WBKF, фіналіст турніру King of Kings — этапу Гран-пры K-1 (2010).
Акрамя спаборніцтваў па кікбоксінгу правёў некалькі прафесійных баёў па змяшаных адзінаборствах.
Матэ Залка
Біяграфія
На працягу 1923—1925 гадоў працаваў дыпламатычным кур’ерам, быў на гаспадарчай рабоце. Займаў пасаду дырэктара Тэатра рэвалюцыі ў Маскве. З 1925 года займаўся прафесійнай літаратурнай дзейнасцю. Таксама быў заняты ў апараце ЦК ВКП(б) з пачатку 1928 года. З канца 1920-х гадоў — у бюро Міжнароднага аб’яднання рэвалюцыйных пісьменнікаў (МАРП). Адзін з ініцыятараў стварэння Літаратурнага аб’яднання Чырвонай Арміі і флоту (ЛАЧАФ).
З 1936 года пад імем «генерал Лукач» ваяваў у ахопленай грамадзянскай вайной Іспаніі, камандаваў 12-й інтэрнацыянальнай брыгадай. На шашы блізу Уэскі быў забіты асколкам снарада. Пахаваны на поўдні Іспаніі, але пазней яго астанкі былі перапахаваны ў Венгрыі.
Аляксей Аляксандравіч Кудзін
Пераслед
Удзельнік пратэстаў у Беларусі ў жніўні 2020 года. Тады ў Маладзечна Аляксей Кудзін пабіўся з амапаўцамі, пасля чаго быў жорстка затрыманы, стаў фігурантам крымінальнай справы. Абвінавачваны па артыкуле 364 Крымінальнага кодэксу (гвалт у адносінах супрацоўніка органаў унутраных спраў). З жніўня да сярэдзіны лістапада знаходзіўся пад хатнім арыштам, а пасля з’ехаў з Беларусі ў Заходнюю Еўропу. Затым перабраўся ў манастыр у Расію, дзе яго затрымалі па патрабаванні беларускіх уладаў. Яго экстрадзіравалі ў Беларусь, дзе ён у выніку і быў асуджаны на 2 гады і 6 месяцаў калоніі агульнага рэжыму. Адбываў пакаранне ў Шклоўскай калоніі. Выйшаў на волю пад канец 2022 года.
Матэ Залка
Сям’я
Жонкай Матэ Залка была Вера Іванаўна Залка, затым — медык і літаратар Раіса Майсееўна Азарх.
Творчасць
Творчасць Матэ Залкі прысвечана пераважна ваеннай тэматыцы. Яшчэ падчас службы ў аўстра-венгерскай арміі напісаў антываенную навэлу «Янаш-салдат», за якую камандаванне хацела яго разжалаваць. Першым апублікаваным творам стаў аповед «Ходзячы». Ён выйшаў у свет у 1924 годзе і быў прысвечаны грамадзянскай вайне ў Расіі. Гэтая ж тэма фігуруе ў наступных творах Матэ Залкі — «Кавалерыйскі рэйд» (1929 год) і «Яблыкі» (1934 год). Асноўным матывам усёй яго творчасці застаецца інтэрнацыянальнае братэрства. Бессэнсоўнасці і несправядлівасці імперыялістычнай Першай сусветнай вайны прысвечаны раман «Даберда» (1937 год), скончаны незадоўга да гібелі. Ён стаў самым вядомым творам Залкі. Пісаў на венгерскай і рускай мовах.
Аляксей Аляксандравіч Кудзін
Пераслед
12 жніўня 2021 года праваабарончыя арганізацыі Беларусі прызналі яго палітычным вязнем.
Сям’я
Жонка Таццяна Пархімовіч, у сям’і двое родных і трое прыёмных дзяцей.
Спіс блішчанак Беларусі
У Беларусі адзначана больш за 53 віды блішчанак.
Безнацыяналізм
Безнацыяналізм (эспер. Sennaciismo) - культурная дактрына, галоўнымі мэтамі якой, згодна з маніфестам безнацыяналістаў, з'яўляюцца: Зароджаны ў рамках Сусветнай Безнацыянальнай Асацыяцыі (Sennacieca Asocio Tutmonda, Sat) безнацыяналізм не прызнаецца як афіцыйная ідэалогія SAT. Стваральнік і асноўны прапагандыст безнацыяналізма - стваральнік SAT Эжэн Ланці.
Найкатара
Найкатара (Noicattaro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Бары.
Насельніцтва складае 24379 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 577 чал./км². Займае плошчу 41 км². Паштовы індэкс — 70016. Тэлефонны код — 080.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Madonna del Carmine.
Лісабонскі аўтаномны ўніверсітэт
Лісабонскі аўтаномны ўніверсітэт (Universidade Autónoma de Lisboa) — партугальская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Лісабон.
Маньчжоу-го
Маньчжоу-го, да 1934 года Маньчжурская дзяржава, пасля 1934 года — Вялікая Маньчжурская імперыя — марыянеткавая дзяржава на тэрыторыі кітайскага рэгіёну Маньчжурыя, створаная Японскай імперыяй у 1932 годзе. Першапачаткова была рэспублікай, а з 1934 года стала канстытуцыйнай манархіяй. Не мела міжнароднага прызнання. Фармальна лічылася незалежнай дзяржавай, але дэ-факта была пад японскім кіраваннем.
Маньчжоу-го з’явілася ў выніку Мукдэнскага інцыдэнту, калі японская Квантунская армія ўзяла штурмам крэпасць Мукдэн і захапіла рэгіён, устанавіўшы сваю ваенную адміністрацыю. Праз год афіцыйным кіраўніком дзяржавы (спачатку рэгентам) стаў Пу І, апошні імператар з дынастыі Цын.
Маньчжоу-го спыніла існаванне падчас савецкага ўварвання ў Маньчжурыю ў жніўні 1945 года. Чырвоная армія ў канцы вайны з Японіяй перадала тэрыторыю кітайскім камуністам, у 1949 годзе Маньчжурыя ўвайшла ў склад КНР.
Перадумовы
У XVII стагоддзі плямёны маньчжураў, захапіўшы Кітай, утварылі Імперыю Цын.
У другой палове XIX стагоддзя Імперыя Цын трапіла ў заняпад, што звязана з яе палітыкай ізаляцыянізму. Паслаблены Кітай стаў аб’ектам інтарэсаў іншых вялікіх дзяржаў, у першую чаргу — Японскай і Расійскай імперый, якія сталі весці саперніцтва за ўплыў на тэрыторыі Кітая. У 1860 годзе Расія і Імперыя Цын падпісалі Пекінскі трактат, які зацвярджаў мяжу паміж гэтымі дзяржавамі — Маньчжурыя была падзелена па рацэ Амур (тэрыторыя, якую атрымала Расія, у Кітаі называлі Знешняй Маньчжурыяй). Далейшае паслабленне Цынскай дзяржавы прывяло да росту ўплыву Расійскай імперыі ўжо ў самой Маньчжурыі — была пабудавана Кітайска-Усходняя чыгунка, для сувязі з Порт-Артурам і Уладзівастокам. Яна праходзіла праз адзін з найважнейшых гарадоў Маньчжурыі — Харбін. У далейшым расійскае кіраўніцтва разглядала праект «Жаўтаросія» — па каланізацыі рускімі паўночнай часткі Кітая, асновай якога і паслужыла б тэрыторыя вакол чыгункі.
Супрацьстаянне дзвюх дзяржаў за ўплыў у рэгіёне прывяло да руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў, якую Расія прайграла. Расійскае ўладарства над Маньчжурыяй замянілася на японскае.
Гісторыя
У 1911 годзе адбылася антыманархічная Сіньхайская рэвалюцыя, у выніку якой Цынская імперыя была ліквідавана, а Кітай быў абвешчаны рэспублікай. Шасцігадовы імператар Пу І перастаў быць афіцыйным кіраўніком дзяржавы, але за ім захавалі тытул і права жыць у Забароненым горадзе. Калі маладому імператару споўнілася 18 гадоў, яго выгналі з Забароненага горада і пазбавілі ўсіх тытулаў. Пу І пасяліўся ў японскай канцэсіі ў Цяньцзіне. З гэтага часу Японія будзе мець вялікі ўплыў на выгнанага імператара.
1 сакавіка 1932 года абвешчана Маньчжурская дзяржава. Каб апраўдаць стварэнне гэтай дзяржавы, японцы запрасілі Пу І стаць яе кіраўніком. У 1934 годзе Пу І абвешчаны імператарам, а Маньчжоу-го атрымала афіцыйную назву Вялікая Маньчжурская імперыя.
Праз японскія інвестыцыі ў Маньчжоу-го праведзена індустрыялізацыя, у краіне сталі здабываць прыродныя рэсурсы.
У 1939 годзе войскі Маньчжоу-го прымалі ўдзел у баявых сутыкненнях супраць савецка-мангольскіх сіл на Халхін-голе.
У жніўні 1945 года Чырвоная Армія абвясціла вайну Японіі і пачала наступленне на тэрыторыю Маньчжоу-го.
18 жніўня імператар Пу І адрокся ад стальца, дзяржава Маньчжоу-го спыніла існаванне.
Міжнародны статус
У 1932 годзе Ліга нацый стварыла спецыяльную камісію пад кіраўніцтвам Віктара Бульвера-Літана, якую адправілі ў Маньчжурыю для вызначэння абставін Мукдэнскага інцыдэнту. У выніковай справаздачы камісіі было зафіксавана, што ўсе японскія дзеянні былі спланаванай агрэсіяй, а Маньчжурыя прызнавалася тэрыторыяй Кітая. Да таго ж японская заява, што Кітай — дэзарганізаваная дзяржава, не была прызнана. У дакладзе таксама адзначалася, што дзяржава Маньчжоу-го створана па волі Японіі, але без волі народа, які жыве на гэтай тэрыторыі. Японія прызнавалася парушальніцай міжнародных дамоў і Статута Лігі нацый.
Маньчжоу-го адразу прызнана Японіяй, у далейшым — яе хаўруснікамі (у тым ліку праяпонскім урадам Кітая). З еўрапейскіх краін яе прызналі Германія і яе хаўруснікі, а таксама СССР. Акрамя гэтага, Маньчжоу-го прызналі Сальвадор і Дамініканская Рэспубліка.
Адміністрацыйны падзел
За кароткі час існавання (1932—1945) у Маньчжоу-го часта праводзілі адміністрацыйныя рэформы. Ніжэй — табліца рэгіёнаў, якія існавалі ў розныя гады:
Палітыка
Звычайна гісторыкі разглядаюць Маньчжоу-го як марыянетачную дзяржаву Японскай імперыі, абгрунтоўваючы гэта моцнай вайсковай прысутнасцю і строгім кантролем за ўрадам дзяржавы. У кітайскай гістарыяграфіі яе звычайна называюць «Вэй Маньчжоу-го» (Фальшывая Маньчжурская дзяржава).
З 1934 года Маньчжоу-го абвяшчалася манархіяй. Імператар кіраваў краінай, абапіраючыся на Дзяржаўны Савет (кіт. 國務院) — фактычна, урад, у які ўваходзілі міністры, кожны з якіх меў намесніка, пастаўленага Японіяй. Галоўнакамандуючы Квантунскай арміяй таксама быў і паслом Японіі ў дзяржаве. Ён меў права вета на ўсе рашэнні імператара Маньчжоу-го, а таксама ўдзельнічаў у прызначэнні японскіх намеснікаў міністраў у Дзяржаўным савеце.
Таксама існаваў Заканадаўчы савет, роля якога зводзілася да фармальнага ўхвалення пастаноў Дзяржсавета.
У Маньчжоу-го была адзіная дазволеная палітычная партыя, якая падпарадкоўвалася ўраду — Таварыства згоды Маньчжоу-го (кіт. 滿洲國協和會, у англамоўных крыніцах Concordia Association). Акрамя яе арганізаваць палітычныя арганізацыі было дазволена толькі некаторым эмігранцкім групам, напрыклад, рускім (Руская фашысцкая партыя).
Пошта і паштовыя маркі
Першыя маркі «Паштовай службы Маньчжурскай дзяржавы» выйшлі 28 чэрвеня 1932 года. Яны мелі розны намінал і маглі быць з двума тыпамі малюнкаў — з пагадай у Ляаяне і з партрэтам імператара Пу І.
З 1934 года, у сувязі са зменай назвы дзяржавы, новы выпуск марак выйшаў з надпісам «Паштовая служба Маньчжурскай імперыі».
З 1935 года выпускаліся маркі з малюнкам герба Маньчжоу-го. З 1937 года да ліквідацыі дзяржавы ў 1945 годзе выходзілі памятныя маркі ў гонар прыняцця новых законаў, гадавіны стварэння Маньчжоу-го, і ў гонар Японіі (напрыклад, да 2600-годдзя японскай дзяржавы ў 1940 годзе).
Апошні выпуск паштовых марак Маньчжоу-го адбыўся 2 мая 1945 года, у гонар 10-годдзя імператарскага ўказа «Адна дабрадзейнасць, адно сэрца», выдадзенага ў знак салідарнасці Маньчжоу-го з Японіяй.
Пасля ліквідацыі дзяржавы паштовыя службы маньчжурскага рэгіёна працягвалі выкарыстоўваць маркі Маньчжоу-го, якія захаваліся, робячы на іх наддрукоўкі «Кітайская рэспубліка» на кітайскай мове.
Абсерваторыя Улугбека
Абсерваторыя Улугбека (Ulug‘bek rasadxonasi) — адна з найбольш значных абсерваторый сярэднявечча, пабудаваная Улугбекам на пагорку Кухак у ваколіцах Самарканда ў 1424—1428 гадах.
Гісторыя заснавання
Заснавальнік абсерваторыі Мухамад Тарагай Улугбек, унук Тамерлана, быў добра адукаваным і схільным да навук і мастацтва чалавекам. Яго настаўнікамі былі пісьменнік і філосаф Арыф Азары і буйны матэматык, які пасля шмат зрабіў для абсерваторыі. Працы Улугбека паказваюць, што да іх стварэння ён добра азнаёміўся з творамі папярэднікаў. Стаўшы кіраўніком Самарканда, Улугбек заснаваў там абсерваторыю, з дапамогай якой вёў працяглую і вельмі прадуктыўную навуковую дзейнасць у матэматыцы і астраноміі.
Пасля забойства Улугбека ў 1449 годзе абсерваторыя была занядбаная. Ужо ў XVI стагоддзі яна ператварылася ў груду развалін. Доўгі час дакладнае месцазнаходжанне абсерваторыі заставалася невядомым. Толькі ў 1908 годзе ўдалося выявіць яе рэшткі дзякуючы дакументам XVII стагоддзя, што далі пэўныя ўказанні на месца размяшчэння абсерваторыі.
Пры раскопках у 1908—1909 гадах былі выяўленыя сляды круглай сцяны ў адну цэглу і частка галоўнага інструмента. Іншых астранамічных прылад не знойдзена. Раскопкі В. Л. Вяткіна ў 1914 годзе не далі чаканых вынікаў. Толькі на вяршыні пагорка была расчышчана пляцоўка дыяметрам каля 50 метраў.
У 1915 годзе ўладкавана скляпеністае перакрыцце над адкапанай траншэяй з часткай секстанту. Вывучэнне абсерваторыі атрымала шырокі размах толькі ў савецкі час. У выніку раскопак І. А. Сухарава пад кіраўніцтвам прафесара ў 1941 годзе, і ў асаблівасці раскопак  ў 1948 годзе, дакладна ўстаноўлена, што абсерваторыя ўяўляла сабой адзінае архітэктурнае цэлае.
Апісанне
Галоўным стацыянарным інструментам быў гіганцкі квадрант, размешчаны ўнутры цыліндрычнага будынка дыяметрам 48 м (рэшткі падмурка, дакладней траншэй ад яго, знойдзеныя пры археалагічных даследаваннях). Верхняя частка яго мерыдыяннай дугі, памерам 40,2 м дасягала плоскага даху будынка, яе ніжняя частка (да 11 м) захавалася да гэтага часу ў скальнай траншэі, на даху размяшчаліся азімутны круг і вярчальны, якія давалі магчымасць фіксаваць самым дакладным чынам каардынаты свяцілаў ў любым пункце нябеснай сферы. Там быў таксама сонечны гадзіннік.
Значэнне абсерваторыі
Па археалагічных рэштках можна зрабіць выснову, што абсерваторыя Улугбека была адной з самых вялікіх на Усходзе.
Вынікам навуковых прац Улугбека ў абсерваторыі з’яўляюцца так званыя «Новыя астранамічныя табліцы», якія ўтрымліваюць выкладанне тэарэтычных асноў астраноміі і каардынаты звыш 1000 зорак. Сярод шматлікіх астранамічных табліц Улугбека вялікую цікавасць уяўляе табліца геаграфічных каардынатаў 683 розных населеных пунктаў краін свету. Улугбека складаецца з 1018 зорак, размешчаных па сузор’ях. Кожная зорка мае нумар, коратка апісана яе становішча ў сузор’і. Пазначаны каардынаты (даўгата і шырата) і велічыня.
Табліцы атрымалі шырокую вядомасць у Еўропе (выдадзены ў Оксфардзе ў 1665 годзе), Індыі і Кітаі. Прыведзеныя ў ім звесткі, а таксама істотна удакладненыя Улугбекам значэнні працягласці года, нахілу экліптыкі да экватара і прэцэсіі мелі вялікае значэнне для астраноміі.
Пераганцаўскі сельсавет
Перага́нцаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) Пераганцы.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Піраганцаўскі сельсавет у складзе Воранаўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Піраганцы. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Вянцукскага сельсавета. 29 красавіка 1960 года ў склад сельсавета з Воранаўскага сельсавета перададзены 6 населеных пунктаў (Валаткішкі, Валынцішкі, Вялікія Даўкшаны, Вялікія Парубішкі, Малыя Даўкшаны і Малыя Парубішкі). 11 студзеня 1966 года ў склад сельсавета з Воранаўскага пассавета перададзена вёска Рамашканцы. 11 лютага 1972 года ў склад сельсавета з Тракельскага сельсавета перададзены населеныя пункты Вайцяшуны, Малыя Германішкі, Маркаўшчызна і Поліпніца. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Пераганцаўскага сельсавета 32 населеныя пункты. 18 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Воранаўскага сельсавета (аграгарадок Вараноўка, вёскі Агароднікі, Баяры, Германішкі, Гута, Дайноўка, Клеткенікі, Лазарышкі, Мілавідная, Навасяды, Пажыжма, Стасіно і хутары Адамова, Борці, Воранава, Гартынкова, Жамойцішкі, Наваполле, Сцілгуны).
Разня ў Гуху
Разня ў Гуху — масавае забойства, здзейсненае 8 мая 2021 года ў вёсцы Гух (Тыграй, Эфіопія) падчас Тыграйскага канфлікту. Байцамі Узброеных Сіл Эрытрэі тут было забіта 19 мірных жыхароў. Інцыдэнт у Гуху быў уключаны на разгляд сумеснага расследавання УВКПЧ і ўрадавай камісіі па правах чалавека, якое пачалося ў сакавіку таго ж года.
Чартапалох паніклы
Чартапало́х паніклы (Carduus nutans) — від кветкавых травяністых раслін роду  сямейства.
Батанічнае апісанне
Двухгадовая травяністая калючая расліна вышынёй 0,5—1 м. Сцябло (адно або некалькі) прамое, галінастае, крыху баразнаватае, калючае, крылатае, павуцініста апушанае. Корань верацёнападобны. Лісце ярка-зялёнае, да 20 см у даўжыню, простае, перыстанадрэзанае, апушанае, з калючкамі па краі. Ніжняе лісце з чаранкамі, астатняе — сядзячае. Кветкавыя кошыкі ярка-пурпуровыя, адзіночныя, шарападобнай формы, 3—7 см у дыяметры, на бела-лямцавым кветаносе, панікаюць у час цвіцення. У кожным кошыку да трубчастых 100 кветак пурпуровага або ружовага колеру. Плод — сямянка з чубком даўжынёй 11–16 мм. Адна расліна дае да 3700 сямянак.
Распаўсюджанне і экалогія
Расліна распаўсюджана на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі (Алжыр, Марока, Туніс), натуралізавалася ў Паўночнай Амерыцы, Паўднёвай Афрыцы, Аўстраліі, Новай Зеландыі і Паўднёвай Амерыцы (Чылі). Святлолюбівая расліна, ксерафіт, мезафіт, мезатроф і эўтроф. Расце ў стэпах, на сухіх лугах, узлесках, камяністых россыпах, аблогах, пустках, агародах і пашах, каля дарог. Цвіце ў чэрвені—ліпені.
Сінонімы
Паводле сайта The Plant List:
Баляслаў Іванавіч Сяўко
Баляслаў Іванавіч Сяўко (, вёска Міжэрычы,, Гродзенская вобласць — ) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Беларусі (1972).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і селяніна. У 1961 годзе быў прыняты ў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут на акцёрскі факультэт. Яго педагогам быў прафесар, народны артыст БССР Д. А. Арлоў. Пасля заканчэння інстытута ў 1965 годзе — акцёр тэатра імя Я. Коласа г. Віцебска. На працягу многіх гадоў — выканаўца рознапланавых роляў: Толік («Вайна пад стрэхамі» А. Адамовіча), Юрка («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Валодзька («Трыбунал» А. Макаёнка), Колесаў («Развітанне ў чэрвені» А. Вампілава), Уладзімір («Чужы» Л. Ніканенка), сын («Зацюканы апостал» А. Макаёнка) і іншых.
Узначальваў калектыў пантамімы, якому прысвоена званне «Народны». На 12-м і 13-м Міжнародных фестывалях пантамімы ў г. Брно (Чэхія) калектыў займаў першыя месцы ў намінацыях: сола, дуэт і трыа ў групавым выступленні з кароткай праграмай.
Тытунекурэнне
Тытунекурэнне (або проста курэнне) — удыханне дыма цмелых высушаных лістоў тытуню. Найбольш важным кампанентам тытунёвага дыму з'яўляецца нікацін. Рэгулярнае ўжыванне нікаціну выклікае прывыканне, якое па меркаванні часткі спецыялістаў, мае наркатычны характар.
Тытунекурэнне ў Беларусі
У Рэспубліцы Беларусь уведзена абмежаванне тытунекурэння. Дэкрэтам Презідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17.12.2002 № 28 устаноўлены месцы, дзе забараняецца курэнне (спажыванне) тытунёвых вырабаў, у прыватнасці, ва ўстановах аховы здароўя, адукацыі, культуры, спорту, на аб'ектах гандлю і бытавога абслугоўвання насельніцтва, у дзяржаўных органах і арганізацыях, у транспарце і інш.
Кодэксам Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях тытунекурэнне ў месцах, дзе яно забаронена, цягне накладанне штрафа ад 0,1 да 0,5 базавай велічыні.
Афганістан
Афганіста́н (افغانستان, ) — дзяржава на Сярэднім Усходзе.
Мяжуе з Туркменістанам, Узбекістанам і Таджыкістанам на поўначы, Іранам на захадзе, Кітем на паўночным усходзе, з Пакістанам на поўдні і паўднёвым усходзе.
Плошча тэрыторыі 652,2 тысяч км². Працягласць межаў складае 5421 км. Выхаду да мора не мае.
IC 2927
IC 2927 — галактыка тыпу * (зорка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Батан
Батан — прозвішча.
Афганістан
Адміністрацыйна Афганістан падзяляецца на 34 правінцыі і 366 паветаў. Сталіца — Кабул. Афганістан з’яўляецца членам Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва, рэгіянальнай арганізацыі СААРК (South Asian Association for Regional Cooperation), Руху недалучэння, Групы 77.
Найбяднейшая краіна Азіі, адна з найгорш развітых краін свету. У Афганістане адны з найвышэйшых у свеце паказчыкі узроўню тэрарызму, дзіцячай смяротнасці, беднасці, насельніцтва, якое галадае. Індэкс чалавечага развіцця, хоць у 2013—2019 гадах і вырас на 50 тысячных, так і не скрануўся са 169 месца. Грашовая адзінка: афгані, афіцыйны курс трымаецца ў межах 78 афгані за 1 долар ЗША (май 2021).
Нацыянальнае свята адзначаецца 19 жніўня — Дзень аднаўлення незалежнасці (з 1919). Новы год у Афганістане пачынаецца 21 сакавіка. Выхадны дзень — пятніца.
Этымалогія
Першая частка назвы — «афган», гэта персідскае слова, што перакладаецца як «маўчанне» ці «бязмоўе»; з цюркскіх моў слова — ауган (афган) перакладаецца як «які пайшоў, які схаваўся». Экзонім, або вонкавая назва народа — так сярод цюркаў зваліся ўсе замежныя жыхары. Гэта таксама альтэрнатыўная назва пуштунаў — найбуйнейшай этнічнай групы ў краіне. Сапраўды, тэрыторыя Афганістана цяжкадаступная і зручная для плямёнаў, якія па тых ці іншых прычынах сышлі ці перасяліліся ў горы і захоўвалі сваю незалежнасць ад рознага роду заваёўнікаў Цэнтральнай Азіі. Апошняя частка назвы, суфікс «-істан», узыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*stā-» («стаяць») і на персідскай мове азначае «месца, краіна». У сучаснай персідскай мове суфікс «-істан» ужываецца для ўтварэння тапонімаў — геаграфічных назваў месцаў пражывання плямёнаў, народаў і розных этнічных груп.
Тэрмін «афганцы» ў якасці назвы народа, выкарыстоўваецца, па меншай меры, пачынаючы з ісламскага перыяду. На думку шэрагу навукоўцаў, слова «афганскі» з’яўляецца ўпершыню ў гісторыі ў 982 годзе; тады пад ім разумеліся афганцы розных плямёнаў, якія жылі на заходняй мяжы гор уздоўж ракі Інд.
Мараканскі падарожнік Ібн Батута, які наведаў Кабул у 1333 годзе, піша:
У «Энцыклапедыі іраніке» сказана:
З этналагічнага пункту гледжання, «афганскі» — тэрмін, якім на персідскай мове Афганістана называюцца пуштунаў. Гэты тэрмін распаўсюджваюцца ўсё больш і за межамі Афганістана, паколькі пуштунский племянны саюз на сёння з’яўляецца найбольш значным у гэтай краіне, колькасна і палітычна
Акрамя таго, яна тлумачыць:
Таксама сэр Монсцюарт Элфінстан, які ўзначаліў брытанскую дыпламатычную місію ў Афганістане ў 1808 годзе, у сваёй кнізе «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» пісаў, што самі афганцы вераць у тое, што яны з’яўляюцца нашчадкамі яўрэйскага роду, які бярэ свой пачатак ад трэцяга сына Іосіфа Афгана. Зрэшты, тамсама Элфінстан піша аб непацверджанасці.
Да XIX стагоддзя назва выкарыстоўвалася толькі для традыцыйных зямель пуштунаў, тым часам уся дзяржава ў цэлым была вядома як Кабульскае каралеўства. У іншых частках краіны ў пэўныя перыяды гісторыі існавалі незалежныя дзяржавы, такія, як Каралеўства Балхе ў канцы васемнаццатага і ў пачатку дзевятнаццатага стагоддзя.
Нарэшце, з пашырэннем і цэнтралізацыяй улады ў краіне, афганскія кіраўнікі прынялі назву «Афганістан» для ўсяго каралеўства. «Афганістан» у якасці назвы дзяржавы было згадана ў 1857 годзе Фрыдрыхам Энгельсам], яно стала афіцыйнай назвай, калі краіна была прызнана сусветнай супольнасцю ў 1919 годзе, пасля атрымання поўнай незалежнасці ад Вялікабрытаніі, і была зацверджана ў якасці такога ў Канстытуцыі Афганістана 1923 года.
Геаграфія
Афганістан — зямля гор, якія займаюць каля 4/5 ягонай плошчы. З паўночнага ўсходу — ад высозных Паміра і Каракарума — на паўднёвы захад цягнуцца хрыбты Гіндукуша, з найвышэйшым пунктам краіны, гарой Нашак (7 452 м). На ўсходзе велічныя хрыбты падзеленыя ўрадлівымі далінамі, на захад горы робяцца ніцымі і сухімі, паступова пераходзячы ў Іранскае нагор’е і далей у плато Рэгістана і раўніну ўпадзіны Сістан. Поўнач краіны займае Бактрыйская нізіна з самім нізкім пунктам краіны на беразе Амудар’і ў правінцыі Джаўзджан (258 м). Крайні паўночны ўсход — зямля гор-асілкаў — адрозніваецца высокай сейсмічнасцю: землетрасенні адбываюцца тут незайздросна часта — у 1998, 2002 і 2010 яны забралі дзясяткі, сотні і тысячы чалавечых жыццяў у правінцыі Бадахшан.
Геаграфічнае становішча
Афганістан — унутрыкантынентальная дзяржава. Геаграфічна яго адносяць як да Паўднёвай, гэтак і да Цэнтральнай Азіі, за важнасць геаграфічнага становішча на скрыжаванні шляхоў паэтычна называючы «сэрцам» гэтай часткі свету. Пра тое выдатна сказаў пакістанскі паэт Мухамад Ікбал: «Азія — цела з вады і зямлі, а сэрца яе ў Афганістане. Разлад у сэрцы — разлад ва ўсёй Азіі, згода на сэрцы — спакой ва ўсёй Азіі.» Плошча «сэрца» каля 652 тыс. км² — крыху болей за Украіну.
Даўжыня межаў Афганістана складае 5 529 км:
Розніца ў часе паміж Мінскам і Кабулам складае 2:30 у зімовы час і 1:30 хвілін у летні час (напрыклад, калі ў Мінску 12.00, у Кабуле 14:30 у зімовы час).
Прырода
Прырода Афганістана горная і суровая, раўнінныя толькі крайняя поўнач і паўднёвы захад. Клімат умераны і субтрапічны, пераважна горны, адрозніваецца вялікай разнастайнасцю. Рэкі належаць да бяссцёкавых басейнаў Амудар’і (поўнач) і Гільменда (паўднёвы захад), а таксама да басейна Індыйскага акіяна (захад). Флора і фаўна вельмі разнастайныя, хоць лясоў амаль што не засталося.
Клімат разнастайны, высока ў гарах тэмпература студзеня складае −15 °C, а ў ліпені рэдка ўзнімаецца вышэй за 0 °C. Узімку Памір і Гіндукуш апранаюць сапраўдны снежны кажух. Лета найцяплейшае ў пустынных абшарах упадзіны Сістан, даліне Амудар’і і Джэлалабадскай катлавіне (паўсюль сярэдняя тэмпература ліпеня вышэй за +30 °C). У гарах на наветраных схілах выпадае больш за 1 500 мм ападкаў, на большай частцы краіны — 400—600 мм, у пустынях — 200 мм. Упадзіна Сістан — адзін з найзасушлівейшых рэгіёнаў Азіі.
Рэкі поўначы Афганістана належаць да басейна Амудар’і, таму іх гаспадарчае выкарыстанне ў адроджаным Афганістане можа балюча адбіцца на і без таго хворай экалогіі краін Сярэдняй Азіі. Рэкі паўднёвага захаду належаць да басейна ўнутранага сцёку: яны жывяцца ў хрыбтах Гіндукуша расталым увесну снегам і дажджамі і сцякаюць у катлавіну Сістан, дзе ўтвараюць азёры або губляюцца ў балотах і пясках. Найбуйнейшая з гэтых рэчак — Гільменд. Рэкі ўсходу нясуць ваду ў Інд, памерамі і вядомасцю сярод іх вылучаецца Кабул. Свае водныя рэсурсы на сённяшні дзень Афганістан выкарыстоўвае слаба, ірыгацыйныя сістэмы парабуюць рэканструкцыі.
Горны рэльеф і засушлівы клімат прадвызначылі тое, што большая частка Афганістна занята малапрадукцыйнымі землямі: пяскамі, камяністымі паверхнямі, горнымі і паўпустыннымі пашамі. Урадлівыя і шчыльная населеныя толькі рачныя даліны. Сельскагаспадарчыя землі займаюць каля 12 % плошчы; лясы — толькі каля 3 %. Пераважна хваёвыя лясы з елкамі і лістоўніцамі растуць у асноўным на паўночным усходзе на вышынях ад 2000 да 3000 метраў, найбольшай лясістасцю адрозніваецца правінцыя Нурыстан. Упадзіна Сістан і Рэгістан занятыя паўпустынямі і пустынямі. Бактрыйская нізіна пакрытая пераважна стэпамі.
Справа аховы прыроды ў Афганістане яшчэ не выведзена на належны ўзровень. Тым не менш, маюцца тры нацыянальныя паркі: Вахан, Нурыстан і Бандзі-Амір. Апошні да савецкага ўварвання быў вельмі папулярны сярод турыстаў.
Гісторыя
Слядам чалавека на тэрыторыі сучаснага Афганістана сама меней 50 тысяч гадоў. Да аселага ладу жыцця на афганскай зямлі людзі перайшлі каля 9000 тысяч гадоў таму. Паступова тут паўсталі Бактрыйска-Маргіянская (яе паўднёвая ўскраіна), Гільмендская і Індская (паўночная ўскраіна) цывілізацыі. Наступная міграцыя індаарыйцаў прывяла да новага цывілізацыйнага ўздыму, і ў канцы ІІ — першай палове І тыс. да н.э. Афганістан з’яўляўся ўсходняй ускраінай зараастрыйскага свету.
У VI стагоддзі да н.э. рэгіён становіцца правінцыяй персідскай імперыі Ахеменідаў. Праз два стагоддзі сюды прыходзіць Аляксандр Македонскі, і, пабраўшыся шлюбам з бактрыйкай Раксанай, распачынае Кабульскую (фактычна, Індыйскую) кампанію. У спадчыну ад македонцаў застаецца Грэка-Бактрыйскае царства — усходні фарпост элінізму. Заваёвы Маур’яў прывялі да пранікнення ў рэгіён будызму, што паступова ператварыўся ў пануючую рэлігію, і індуізму. На рубяжы тысячагоддзяў тут паўстала Кушанскае царства, у якім на працягу трох стагоддзяў поплеч квітнелі будызм, індуізм і хрысціянства.
У VII стагоддзі пачалося пранікненне ісламу з захаду. Апорнымі пунктамі для новай рэлігіі сталі гарады Герат і Зарандж, што кантраляваліся Сасанідамі. Цалкам тэрыторыя Афганістана была ісламізавана паміж ІХ і ХІІ стагоддзямі цягам кіравання дынастый Сафарыдыў, Саманідаў, Газневідаў і Гурыдаў. У высокім і познім Сярэднявеччы і ў пачатку Новага часу зямля Афганістана часткова ўваходзіла ў склад розных імперый: дзяржавы Харэзмшахаў, Дэлійскага султаната, імперыі Цімура, імперыі Вялікіх Маголаў, Сефевідскага Ірана.
Гісторыя Афганістана як згуртавання афганскіх плямёнаў пачынаецца ў 1707 годзе, калі пуштунскі правадыр Мір Вайс-хан Хатакі, заснавальнік дынастыі Хатакі, абвясціў незалежнасць ваколіц Кандагара ад Сефевідаў. Імперыя Хатакі дасягнула найвышэйшага ўздыму ў 1720-х, аднак у 1729 годзе яе войска было ўшчэнт разбіта, а ўсе заваёвы — страчаны. Першая цэнтралізаваная дзяржава на тэрыторыі сучаснага Афганістана са сталіцай зноў жа ў Кандагары была створана ў 1747 годзе палкаводцам іранскай арміі, пуштунам Ахмад-ханам, заснавальнікам дынастыі Дурані. У 1776 годзе Дурані перанеслі цэнтр сваёй дзяржавы ў Кабул, а горад Пешавар (сучасны Пакістан) стаў зімняй сталіцай.
Наступныя падзеі развіваліся на фоне разгорнутай у XIX стагоддзі барацьбы Англіі і Францыі за ўплыў у зоне Персідскага заліва, руху Расіі на поўдзень, захопу сікхамі Пенджаба і Сінда. У 1823 годзе быў захоплены сікхамі Пешавар. Сам жа Афганістан стаў буфернай зонай паміж Брытанскай Індыяй і Расійскім Туркестанам у геапалітычным суперніцтве, што атрымала назву «Вялікая гульня». Адной з галоўных падзей «Гульні» стаў захоп Афганістана брытанскімі войскамі падчас Першай афгана-брытанскай вайны (1839—1842). Аднак нязвыкла суровыя для індыйскіх карпусоў зімы і супраціў мясцовых плямёнаў змусілі падданых каралевы пакінуць непрыветныя горы.
У 1919 годзе ў выніку перавароту да ўлады ў Кабуле прыйшоў эмір Аманула-хан, які аб’яднаў канфліктуючыя групоўкі і ўзяў курс на сацыяльна-палітычныя і эканамічныя рэформы, каб ліквідаваць феадалізм. З 1933 па 1973 гады Афганістан з’яўляўся канстытуцыйнай манархіяй. 17 ліпеня 1973 года ў выніку перавароту, які ўзначальваў Мухамед Дауд, быў зрынуты кароль Махамад Захір Шах і абвешчана Рэспубліка Афганістан.
У красавіку 1978 года, пасля так званай «красавіцкай рэвалюцыі», да ўлады прыйшла Народна-дэмакратычная партыя Афганістана (НДПА). Краіна была абвешчана Дэмакратычнай Рэспублікай Афганістан (ДРА). Вышэйшым органам улады стаў Рэвалюцыйны савет, які ўзначаліў Нур Махамад Таракі. Дзеючая на той момант Канстытуцыя ад 14 лютага 1977 года была адменена. 16 верасня 1979 года Таракі быў адхілены ад улады яго найбліжэйшым паплечнікам Хафізулой Амінам, які перад гэтым займаў пасаду прэм’ер-міністра і міністра абароны Афганістана. Нягледзячы на просьбы кіраўніцтва СССР і асабіста Генеральнага сакратара ЦК КПСС Леаніда Брэжнева, 9 кастрычніка 1979 года Таракі быў забіты па загадзе Аміна (задушаны падушкамі).
25 снежня 1979 года па дамоўленасці з кіраўніком краіны Х. Амінам і з мэтай аказання падтрымкі ўраду НДПА ў Афганістан былі ўведзены савецкія войскі. Амін выказаў прадзяку савецкаму кіраўніцтву. 27 снежня 1979 года савецкія спецгрупы штурму захапілі ўрадавую рэзідэнцыю ў Кабуле і забілі Аміна. Падчас бою загінулі больш як 200 афганскіх салдат і афіцэраў, два малалетнія сыны Аміна і чатырнаццаць савецкіх вайскоўцаў. Савецкія войскі знаходзіліся ў Афганістане да 1989 года. Значная частка афганскага народу паднялася на ўзброеную барацьбу з «абмежаваным кантынгентам» вялікага паўночнага суседа і мясцовымі фармаваннямі фактычна марыянетачнага прэзідэнта Наджыбулы, афганскія партызаны сталі вядомыя свету пад імем маджахедаў.
Агафія Сямёнаўна Грушэцкая
Агафія (Агаф’я) Сямёнаўна Грушэцкая — руская царыца, з дваранскага роду Грушэцкіх. Поўнае імя — Яўфімія-Агафія Сямёнаўна Грушэцкая. Дачка Сямёна Фёдаравіча Грушэцкага — смаленскага шляхціча польскага паходжання, затым двараніна маскоўскага, чарнавскага ваяводы, баярына. Год нараджэння 1663. З 18 (28 па старым стылі) ліпеня 1680 г. у шлюбе за Гасударом Царом і Вялікім Князям Фёдарам Аляксеевічам (30 мая 1661 — 27 красавіка 1682). Ад гэтага шлюбу было адно дзіця — памершы ў маленстве царэвіч Ілья Фёдаравіч (11 (21) ліпеня — 21 (30) ліпеня 1681). Агафія Сямёнаўна памёрла на трэці дзень пасля родаў 14 (24) ліпеня 1681 года. Пахавана ў Вазнясенскім манастыры, Масква.
Лісабонскі еўрапейскі ўніверсітэт
Лісабонскі еўрапейскі ўніверсітэт (Universidade Europeia) — партугальская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Лісабон.
Афганістан
Гісторыя
Пасля адыходу Саветаў непапулярны і варожы большасці афганцам рэжым Наджыбулы хутка рухнуў, але міру гэта не прынесла. Учорашнія маджахеды развязалі крывавую грамадзянскую вайну, у выніку якой у 1996 годзе ўладу захапілі радыкальныя ісламісты з групоўкі «Талібан». Талібы — а кантралявалі яны тры чвэрці краіны — ператварылі Афганістан у таталітарны сярэднявечны халіфат і базу для міжнароднага тэрарызму. Сталіца краіны была перанесена ў населены пуштунамі Кандагар. Жыхары краіны былі пазбаўленыя элементарных грамадзянскіх правоў, найдрабнейшыя адхіленні ад норм шарыяту сурова караліся. Акрамя рэпрэсій супраць сваіх грамадзян, талібы праславіліся яшчэ і генацыдам культурным, наймуснейшым актам якога стала знішчэнне статуй Буды ў Баміяне. У 2001 годзе да Паўночнага Альянсу — адзінай сіле, што супрацьстаяла рэжыму талібаў, — далучыліся абураныя тэрактамі 11 верасня ў Нью-Ёрку заходнія дзяржавы на чале з ЗША. На працягу наступнага года талібы былі выбіты з найбуйнейшых гарадоў, і з таго часу Афганістан паступова вяртаецца ў рэчышча нармальнага жыцця. Пачынаючы з 2002 года ў Афганістан было рэпатрыявана каля 5 мільёнаў чалавек.
Агафія Сямёнаўна Грушэцкая
Жыццё царыцы рускай Агафіі Грушэцкай
18 (28) ліпеня 1680 года адбылося вянчанне Фёдара Аляксеевіча з Агафіяй Сямёнаўнай Грушэцкай. Шлюб адсвяткавалі без уселякага чыну, вяльмі сціпла, без уселякай раскошы, нават сціплей, чым гэта было пры шлюбе цара Аляксея Міхайлавіча з Наталляй Кірылаўнай. Толькі Сімяон Полацкі і новы прыдворны пііт і вучань беларуса, манах Сільвестар Мядзведзеў, склалі шырокавяшчальные оды на гэтую «вялікую і радасную для ўсёй зямлі Рускай урачыстасць». Краіна ж была паведамлена лаканічнай акружной граматай (СГГиД. Т.4. № 121). Дзядзька яе, з боку маці, Сямён Забароўскі, трапіў ў лік думных дваран, з 20-га ліпеня — баярын. Так сама баярства было дано і яе бацьке. Анна і Фёкла, сёстры Агафіі, былі выданы за знатных жаніхоў. Першая, Анна, за сібірскага царэвіча Васілія, другая, Фёкла, стала княгіняй Урусавай, і шчодрае прыданае атрымалі абодзве сястры царыцы па міласці цара. Маладыя сваякі, Грушэцкія, яе дваюрадныя браты, атрымалі баярскі чын «жыльцоў», малодшы чын пры двары. А пазней яны атрымалі і сяло Аляксандрава (сёння пасёлак Шчапава, Падольскі раён, Маскоўская вобласць). Матулі яе, баярыне Марыі Іванаўне грушэцкай (у дзявоцтве Забароўская), падараваны былі сяло Васілеўскае (Падольскі раён, Маскоўская вобласць) з Ардынцамі, Барысаўскай, Быкаўкай і Бяконтавым. Адразу пасля шлюбу цар заняўся ўзвядзеннем новых драўляных харомаў як для сябе і для сваёй жонкі, так і для сваіх сясцёр, бóльшых і меншых цароўн. Яго харомы былі пабудаваны каля церама побач з заходняй сцяной Уваскрасенскай турэмнай царквы; сюды ж былі перанесяны і харомы Наталлі Кірылаўны.
Афганістан
Гісторыя
У кастрычніку 2004 года адбыліся прэзідэнцкія выбары, па выніках якіх прэзідэнтам Афганістана стаў Хамід Карзай. У студзені 2004 года быў прыняты Асноўны закон Афганістана, у верасні 2005 года прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — двухпалатную Нацыянальную Асамблею (парламент). У 2006 годзе парламент зацвердзіў міністраў у склад дзеючага ўрада, сфарміраванага Хамідам Карзаем пасля яго ўступлення на пасаду кіраўніка ІРА. Чарговыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Афганістане прайшлі ў 2009 і 2010 гадах адпаведна. Карзай быў абраны на другі тэрмін. У 2014 прэзідэнтам стаў Ашраф Гані, а ў снежні таго ж года НАТО фармальна завершыла антытэрарыстычную аперацыю, перадаўшы вайсковыя справы афганскаму ўраду.
Кіліян Мбапэ
Кілія́н Санмі́ Мбапэ́ Латэ́н (Kylian Sanmi Mbappé Lottin; нар. 20 снежня 1998) — французскі футбаліст, нападнік клуба «Пары Сен-Жэрмен» і нацыянальнай зборнай Францыі. Чэмпіён свету 2018.
Агафія Сямёнаўна Грушэцкая
Жыццё царыцы рускай Агафіі Грушэцкай
Гасудар Фёдар Аляксеевіч, разам з царыцай Агафіяй Сямёнаўнай Грушэцкай, паставілі ў іканастас Срэцінскага манастыру ў 1680 годзе абразы святых заступнікаў царскай сям’і. На аднолькавым аддаленні ад царскіх варотаў былі размешчаны іконы святога Фёдара Страцілата і святой пакутніцы Агафіі. Аналагічная ікона была передана ў Аляксандраўскі Успенскі манастыр.
Афганістан
Гісторыя
У жніўні 2021 года ўладу ў краіне захапілі талібы.
Кіліян Мбапэ
Дасягненні
«Манака»:
Агафія Сямёнаўна Грушэцкая
Жыццё царыцы рускай Агафіі Грушэцкай
11 (21) ліпеня 1681 года краіне было ўрачыста абвешчана аб нараджэнні ў царскай пары першынца — царэвіча Ільі Фёдаравіча. Але, Агафія Сямёнаўна памерла праз тры дні пасля нараджэння сына, 14 (24) ліпеня, першай гадзіны дня ў першай чвэрці, на памяць апостала Акілы[(Особы великокняжеской и царской фамилии, почивающия в Вознесенском монастыре. М. 1902, стр. 19)]. Скананне яе было цяжкім ударам для Фёдара Аляксеевіча: ён праводзіў труну да Чырвонага ганку і да саней, але не ў стане быў прысутнічаць на пахаванні ў Вазнясенскім манастыры, і на працягу ўсяго саракаусту да паніхід выхаду не было; толькі на саракавы дзень, 22 жніўня (1 верасня), ён слухаў паніхіду ў Вазнясенскім манастыры. На жаль, немаўлятка перажыў сваю маці ўсяго толькі на тыдзень. Нованароджаны царэвіч Ілья памёр 21 (30) ліпеня. Цар таксама і яго праводзіў толькі да Чырвонага ганку і да саней і не пайшоў ў Архангельскі сабор на пахаванне. Праз паўгады пасля гэтай сумнай падзеі, цар абраў сябе ў нявесты Марфу Мацвеўну Апраскіну (нар. 1664 г.), але ж праз два месяцы пасля шлюбу Гасудар раптоўна сканаў у Маскве на 21-м годзе жыцця, так і не пакінуўшы пасля сябе наследніка.
Афганістан
Дзяржаўны лад
З 2021 года краіна мае назву — Ісламскі Эмірат Афганістан. Улада належыць руху Талібан.
Кіліян Мбапэ
Дасягненні
«Пары Сен-Жэрмен»:
Афганістан
Адміністрацыйны падзел
Афганістан адміністрацыйна дзеліцца на 34 правінцыі. Яны дзеляцца на 398 раёнаў.
Агафія Сямёнаўна Грушэцкая
Жыццё царыцы рускай Агафіі Грушэцкай
У 1929 г. Увазнясенскі манастыр, які ў сярэднія вякі служыў месцам пахавання прадстаўнікоў маскоўскага вялікакняжацкага роду жаночага полу, і ў якім была пахавана Агафія Сямёнаўна, быў зруйнаваны бальшавікамі, а белакаменныя саркафагі, з астанкамі царыц, былі вывязены ў падземную палату паўднёвай прыбудовы Архангельскага сабору, дзя знаходзяцца і сёння. Надмагільны надпіc над яе пахаваннем наступны: «Царыца Агаф’я, народжаная Грушэцкая. Жыццё яе было 18 гадоў».
Афганістан
Насельніцтва
Колькасць насельніцтва Афганістана паводле экспертных ацэнак ААН складае прыблізна 38 мільёнаў чалавек. А вось паводле афганскай статыстыкі, на тэрыторыі краіны пражывае блізу 33 млн чалавек — падлічыць людзей у горнай, падзеленай міжусобіцай краіне, няпроста. У любым разе за пачатак ХХІ стагоддзя насельніцтва Афганістана павялічылася ўдвая, у тым ліку за кошт рэпатрыяцыі пяці мільнёнаў афганскіх бежанцаў, што дадалі дэмаграфічнаму выбуху яшчэ большай сілы. Хуткасць росту насельніцтва тут найвялікшая па-за межамі Афрыкі і адна з найвышэйшых у свеце. За першыя дзесяцігоддзі XXI стагоддзя яна скарацілася, у параўнанні з падзеннем у суседзяў па Азіі, зусім нязначна: ад 2,97 % у 2002 годзе да 2,35 % у 2021. Найважнейшым складнікам прыросту з’яўляецца вельмі высокая нараджальнасць (36 чалавек на 1000 у 2021 годзе). Смяротнасць таксама немалая (12,5 чал. на 1000), хоць і добра скарацілася ад талібскіх часоў, дзякуючы развіццю медыцыны. Насельніцтва краіны вельмі маладое: сёння сярэдняму афганцу каля 20 гадоў, а доля дзяцей і падлеткаў складае 40 %. Сярэдняя працягласць жыцця, што пры талібах была роўнай 42 гадам (адна з найніжэйшых у свеце), вырасла да 52 гадоў, але застаецца адной з найніжэйшых у свеце.
Агафія Сямёнаўна Грушэцкая
Жыццё царыцы рускай Агафіі Грушэцкай
Вялікую нечаканасць пры даследваннях позных саркафагаў з некропаля былога Вазнясенскага сабора Крамля, які служыў радавой пахавальняй вялікіх князёў і першых цароў Расіі (спачатку з роду Рурыкавічаў, а потым і Раманавых), даставіла захаванне царыцы Агафіі Сямёнаўны Грушэцкай, першай жонкі юнага цара Фёдара Аляксеевіча. На яе шкілеце, на грудзі, пад адзёжай, ляжаў залаты наперсны крыжык, упрыгожаны каляровай эмаллю з надпісамі, — у больш ранейшых захаваннях гэтай пахавальні, такія крыжы не сустракаліся. Цела царыцы пры захаванні было завернута ў шаўковы саван. Выдатна захаваўся яе галаўны ўбор — валаснік на падкладке. Аднак ад савана і плацця Агафіі Грушэцкай да нас дайшлі толькі іх незначныя фрагменты, што, тым не менш, не перашкодзіла даследвальнікам аднавіць малюнак савана.
Афганістан
Насельніцтва
Трэба адзначыць, што каля 3-х мільёнаў афганцаў дагэтуль туляюцца ў лагерах для бежанцаў у суседніх Пакістане і Іране, а шмат хто паспеў там нарадзіцца і вырасці. На працягу 1980-х — 2010-х Афганістан застаецца «найбуйнейшым пастаўшчыком» выгнаннікаў на дарогі свету.
У Афганістане пражывае больш за 20 народнасцей (пуштуны, таджыкі, узбекі, хазарэйцы, туркмены, кызылбашы і інш). Самая шматлікая этнічная група — пуштуны, прыблізна 48 % насельніцтва. Таджыкаў каля 22 %, узбекаў каля 9 %, блізу 7 насельніцтва складаюць хазарэйцы. Маецца яшчэ дзесяць значных нацыянальных меншасцей, чые імёны пералічваюцца ў тэксце нацыянальнага гімна. Пуштунская большасць размаўляе на пушту, але гістарычна склалася, што функцыі лінгва франка выконвае дары — мова афганскіх таджыкаў і (у дыялектным выглядзе) хазарэйцаў, практычна ідэнтычная персідскай і таджыцкай мовам. Дары валодае 77 % насельніцтва, і білінгвізм у Афганістане —— звычайная справа. Статус рэгіянальных маюць узбекская, туркменская, белуджская і некаторыя іншыя мовы. З замежных моў найбольш пашыраны веды хіндзі і урду (дзякуючы вяртанню мігрантаў з Пакістана і папулярнасці балівудскіх фільмаў), а таксама англійскай і рускай моў, апошняя выкладалася ў школах у 1980-х.
Афганістан з’яўляецца монаканфесійнай краінай: 99 % вернікаў (а вераць тут амаль усе) — гэта мусульмане. Усе асноўныя этнічныя групы прытрымліваюцца суніцкага ісламу, хазарэйцы — шыіты. Увогуле дадзеныя аб колькасці шыітаў моцна розняцца і вар’ююцца ад 9 да 25 % насельніцтва. Ад 30 000 да 150 000 індусаў і сікхаў жывуць у розных гарадах, але большая частка ў Джалалабадзе, Кабуле і Кандагары. Раней у Афганістане жылі іўдзеі, большасць з якіх пакінула краіну ў 1979 годзе пасля савецкай агрэсіі. Але прынамсі адзін яўрэй на сённяшні дзень у Афганістане маецца: яго імя Заблон Сімінтатаў і працуе ён вартаўніком у гэткай жа самотнай герацкай сінагозе. Колькасць хрысціян складае ад 500 да 8000 чалавек, яны церпяць пераслед і не маюць ніводнага дзеючага храма.
Эканоміка
Афганістан — адна з найбольш эканамічна адсталых краін Еўразіі. ВУП у разліку на аднаго жыхара не перавышае трох тысяч долараў ЗША, што не калола б вочы ў Афрыцы, але ў Азіі бяднейшы толькі Емен. Між тым адныя толькі багацці афганскіх нетраў ацэньваюцца ў больш як трыльён долараў ЗША. Большая частка эканамічна актыўнага насельнітва краіны занятая ў сельскай гаспадарцы, малаэфектыўнай і напалову натуральнай. Прамысловасць прадстаўлена толькі ў вялікіх гарадах, узровень развіцця сферы паслуг таксама не адпавядае сусветным стандартам. Адсталасць Афганістана абумоўлена геаграфічнымі (складаны горны рэльеф разам з адсутнасцю выхаду да мора), палітычнымі (інтэрвенцыя, што перацякла ў бясконцую грамадзянскую вайну), і эканамічнымі (вялікая роля ценявога сектару, у тым ліку, звязанага з вытворчасцю наркотыкаў) фактарамі.
Нацыянальная эканоміка Афганістана практычна поўнасцю залежыць ад замежнай дапамогі, таму галоўным напрамкам знешнеэканамічнай дзейнасці Кабульскай адміністрацыі з’яўляецца прыцягненне ў эканоміку краіны міжнародных інвестыцый, фінансавай і эканамічнай дапамогі, якая здзяйсняецца па каналах ААН, прамымі фінансавымі ўнёскамі ў бюджэт, а таксама вялікім лікам замежных няўрадавых арганізацый. Найбуйнейшымі донарамі з’яўляюцца ЗША, Японія, Еўрасаюз, Германія, Сусветны Банк, Азіяцкі банк развіцця, іншыя краіны і міжнародныя арганізацыі. Афганскім кіраўніцтвам гарантуецца бяспека прадпрымальніцтва, заахвочванне, абарона і гарантыя прыватных інвестыцый, а таксама недатыкальнасць уласнасці.
Афганістан мае буйныя запасы медзі, прыроднага газу, золата, берылію, смарагдаў, каменнага вугалю і солі, але горназдабыўная прамысловасць развіта слаба праз кепскую геалагічную разведанасць і слабую асвоенасць тэрыторыі краіны, а яшчэ праз няздольнасць цэнтральнага ўраду кантраляваць ледзьве не палову дзяржаўнай тэрыторыі. Сярод галін апрацоўчай прамысловасці развіццё атрымалі лёгкая, харчовая, цэментная.