cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Украіны
Савецкі перыяд (1921—1991)
16 ліпеня 1990 года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася Рэвалюцыя на граніце, асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.
Незалежны перыяд (з 1991)
Пасля правалу жнівеньскага путчу 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай.
Па выніках Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г. 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны, і быў абраны першы прэзідэнт Украіны — Леанід Краўчук. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі Канада і Польшча, а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава.
8 снежня ў Белавежскай пушчы прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзідэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў СНД, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны Пятра Парашэнкі. 25 студзеня 1991 г. Прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным.
Унутраны стан СССР перад роспускаў прычыніўся глыбокаму крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беcпрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы мітрапаліт Украіны Філарэт абвясціў сябе Кіеўскім патрыярхам. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў Кіеўскі патрыярхат, але яго падтрымаў украінскі ўрад.
У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог Леанід Кучма. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. 28 чэрвеня 1996 года Вярхоўная Рада ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе 2004 г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог Віктар Януковіч. Але яго супернік Віктар Юшчанка не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама ЗША і краіны Еўрасаюза. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як Аранжавая рэвалюцыя. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў Віктара Януковіча. Але партыі Віктара Юшчанкі («Наша Украіна») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» Юліі Цімашэнка разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч.
Еўрамайдан
21 лістапада 2013, за некалькі дзён да саміту ў Вільнюсе, Кабінет міністраў Украіны вырашыў прыпыніць працэс падрыхтоўкі Пагаднення аб асацыяцыі Украіны і Еўрапейскага саюза. Гэта выклікала масавыя акцыі пратэсту Еўрамайдан ва Украіне. Пратэстоўцы стварылі лагеры на Майдане Незалежнасці, а ў снежні 2013 года і студзені 2014 года пратэстоўцы пачалі займаць розныя ўрадавыя будынкі, спачатку ў Кіеве, а пазней і ў Заходняй Украіне.
16 студзеня 2014 года былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэннем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзідэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняццем рук, без выкарыстання сістэмы «Рада» і без абмеркавання, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзян, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакарання пратэстоўцаў і накіраваны на крыміналізацыю апазіцыі і грамадзянскай супольнасці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі і паліцыяй у лютым 2014 года загінула каля 80 чалавек пачалася Рэвалюцыя годнасці.
Пасля гвалту парламент развярнуўся супраць Януковіча і 22 лютага прагаласаваў за адхіленне яго ад улады і вызваленне Юліі Цімашэнкі з турмы. У той жа дзень прыхільнік Януковіча Уладзімір Рыбак падаў у адстаўку з пасады спікера парламента, а на яго месца прыйшоў вернік Цімашэнкі Аляксандр Турчынаў, які пасля быў прызначаны часовым прэзідэнтам. Януковіч збег з Кіева у Расею і знаходзіцца ў вышуку ва Украіне за забойства пратэстоўцаў. Расія заявіла, што прызначэнне Турчынава выконваючым абавязкі Прэзідэнта было неканстытуцыйным. У прыватнасці, Расія лічыць, што пераход быў «пераваротам».
Канфлікт працягваўся крымскім крызісам у лютым-сакавіку, калі расійскія войскі захапілі кантроль над Крымам. Крым быў аднабакова анексаваны Расіяй 18 сакавіка 2014 года.
Крымскі крызіс суправаджаўся прарасійскімі хваляваннямі на ўсходзе Украіны і на поўдні Украіны. У красавіку 2014 года ўкраінскія сепаратысты самаабвесцілі Данецкую Народную Рэспубліку і Луганскую Народную Рэспубліку і 11 мая 2014 года правялі рэферэндумы; сепаратысты сцвярджалі, што амаль 90 % прагаласавалі за незалежнасць. Пазней, у красавіку 2014 года, баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі Данецкую Народную Рэспубліку і Луганскую Народную Рэспубліку, перараслі ў вайну на Данбасе. Да снежня 2014 года больш за 6400 чалавек загінулі ў выніку гэтага канфлікту, і, паводле дадзеных Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, гэта прывяло да таго, што больш за паўмільёна ўнутрана перамешчаных жыхароў Украіны і дзвесце тысяч бежанцаў уцяклі ў (пераважна) Расію і іншыя суседнія краіны. У канцы 2020 года колькасць загінулых у канфлікце вырасла да больш чым 13 000 чалавек і амаль 1,5 мільёны перамешчаных асоб.
Кіраванне Парашэнкі
На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях.
З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады.
Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны Лабараторыі Касперскага, Dr.Web, 1С, Mail.ru, Яндэкс, расійскіх сацыяльных сетак «У Кантакце», «Аднакласнікі» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі».
19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах Садружнасці Незалежных Дзяржаў. Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД. 21 лютага 2019 года ў Канстытуцыю Украіны былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў Еўрапейскім саюзе і НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.
Кіраванне Зяленскага
21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзідэнцкіх выбараў перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам. 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль стаў новым прэм’ер-міністрам.
28 ліпеня 2020 г. у Любліне Літва, Польшча і Украіна стварылі ініцыятыву «Люблінскі трохвугольнік», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі Рэчы Паспалітай і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў ЕС і НАТА.
2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK. Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — Віктара Мядзведчука і яго жонкі Аксаны Марчанка. На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.
17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза. Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.
Эпідэмія COVID-19
3 сакавіка 2020 года ва Украіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэння каронавірусам COVID-19. Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджванні пандэміі. З-за каранцінных абмежаванняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызіс, колькасць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67 %.
23 лютага 2021 г. ва Украіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць каронавіруса: AstraZeneca і Pfizer — BioNTech. 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.
Герб Сент-Вінсента і Грэнадзінаў
Герб Сент-Вінсента і Грэнадзінаў - афіцыйны геральдычны сімвал дзяржавы Сент-Вінсента і Грэнадзінаў.
Апісанне
Герб складаецца з кветкі бавоўны, эмблемы і стужкі з тэкстам на латыні «Мір і Правасуддзе». Эмблема заснавана на каланіяльным варыянце, які выкарыстоўваўся з 1907 па 1979 год, на якім намаляваныя дзве жанчыны ў класічных рымскіх сукенках, адна з пальмавай галіной, іншая са сціснутымі рукамі.
Бабінкі
Ба́бінкі (, Бабинки) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Герб Нікарагуа
Герб Нікарагуа - афіцыйны геральдычны сімвал дзяржавы Рэспубліка Нікарагуа, размешчанай у Цэнтральнай Амерыцы. Канчатковы выгляд герба быў прыняты 5 верасня 1908 года, а зацверджаны на заканадаўчым узроўні 27 жніўня 1971 года.
Апісанне
Цэнтральным элементам герба з'яўляецца трохвугольнік, які азначае роўнасць усіх грамадзян. Вясёлка з'яўляецца традыцыйным сімвалам міру, а фрыгійскі каўпак сімвалізуе свабоду. Пяць вулканаў, якія выходзяць з мора, сімвалізуюць пяць дзяржаў-членаў Аб'яднаных Абласцей Цэнтральнай Амерыкі - саюзныя і брацкія адносіны паміж імі. Акружае кампазіцыю нацыянальны лозунг Нікарагуа - «Рэспубліка Нікарагуа - Цэнтральная Амерыка» (ісп.: «República de Nicaragua - América Central»).
Баброва (Дрыбінскі раён)
Бабро́ва (, Боброво) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Міжнароднае гуманітарнае права
Міжнароднае гуманітарнае права (права ўзброенных канфліктаў) - галіна міжнароднага права, якая ўяўляе сабой сістэму юрыдычных прынцыпаў і нормаў, якія: Нормы і прынцыпы міжнароднага гуманітарнага права прымяняюцца як у міжнародных, так і ў неміжнародных узброеных канфліктах.
Кляноўка
Назву Кляно́ўка маюць:
Хацькуны
Хацьку́ны (, Хотькуны) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Раней на месцы хутара была вёска. Паводле мясцовых жыхароў, да 1980-х гадоў засталося дзве хаты, ад астатніх захаваліся толькі падмуркі.
Гіпатэтычныя натуральныя спадарожнікі Зямлі
Гіпатэты́чныя натура́льныя спадаро́жнікі Зямлі́ — нябесныя целы, якія абарочваюцца вакол Зямлі, існаванне якіх меркавалася астраномамі. У цяперашні час агульнапрызнана, што адзіным натуральным спадарожнікам Зямлі з'яўляецца Месяц, аднак здагадкі пра існаванне іншых спадарожнікаў неаднаразова вылучаліся астраномамі, публікаваліся ў папулярных выданнях і апісваліся ў мастацкіх творах.
Спробы выяўлення дадатковых спадарожнікаў неаднаразова прадпрымаліся асобнымі астраномамі на працягу XIX і першай паловы XX стагоддзя. Ні адно з апублікаваных паведамленняў аб выяўленні меркаваных спадарожнікаў не было пацверджана незалежнымі назіраннямі.
У другой палове XX стагоддзя, спачатку ў сувязі з патрэбамі касманаўтыкі, а пасля і для выяўлення аб'ектаў, якія могуць сутыкнуцца з Зямлёй, сталі вясціся сістэматычныя пошукі нябесных цел у калязямной прасторы. Піянерам такіх пошукаў стаў Клайд Уільям Томба, першаадкрывальнік Плутона. У цяперашні час актыўны пошук такіх аб'ектаў вядзецца ў рамках некалькіх праектаў: ​​Spaceguard, LINEAR, NEAT, LONEOS, агляд Каталіна і іншыя. Пастаянных спадарожнікаў ў рамках гэтых праектаў выяўлена не было.
Існуе некалькі калязямных аб'ектаў, якія ў папулярнай літаратуры часам называюць «другімі лунами» або «другімі спадарожнікамі». Па-першае, гэта астэроіды, арбіты якіх знаходзяцца ў рэзанансе з арбітай Зямлі. Квазіспадарожнікі, такія як (3753) Круітні, рухаюцца ў арбітальным рэзанансе з Зямлёй 1:1, але абарочваюцца вакол Сонца. Траянскія астэроіды Зямлі, такія як 2010 TK7, рухаюцца па той жа арбіце, што і Зямля, але перад ёй або пасля яе, у наваколлі пунктаў Лагранжа сістэмы Зямля — ​​Сонца. Па-другое, у пунктах Лагранжа сістэмы Месяц-Зямля, на месяцавай арбіце ў 60° наперадзе і ззаду Месяца, выяўленыя аблокі міжпланетнага пылу, якія атрымалі па прозвішчы які адкрыў іх астранома назву «воблака Кордылевского». Акрамя таго, магчымы захоп Зямлёй часовых спадарожнікаў, арбіта якіх з'яўляецца няўстойлівай. Прыкладам такога спадарожніка з'яўляецца астэроід 2006 RH120.
Закерзонне
Закерзонне — нефармальны пашыраны ва Украіне тэрмін для пазначэння тэрыторый з гістарычным украінскім насельніцтвам, якія знаходзяцца на захад ад лініі Керзана і зараз уваходзяць у склад Польшчы.
У 1944—1946 гадах каля 480 тысяч украінцаў было пераселена ў СССР. Паралельна ішло перасяленне палякаў з тэрыторыі СССР у Польшчу.
У 1947 годзе ў выніку правядзення аперацыі «Вісла» каля 150 тысяч украінцаў былі дэпартаваныя з Закерзоння ў паўночныя раёны Польшчы, атрыманыя пасля вайны ад Германіі (г. зв. «вернутыя землі»). У выніку сёння звыш 95% насельніцтва рэгіёну — палякі.
Лазаватка
Лазава́тка (, Лозоватка) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
Да 6 кастрычніка 1981 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Краўцова (Віцебскі раён)
Краўцо́ва (, Кравцово) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
У 1924—1960 гадах цэнтр Краўцоўскага сельсавета. Да 6 кастрычніка 1981 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Крупадзёры
Крупадзёры (, Круподёры) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
Да 22 снежня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Ботаніцкага сельсавета, да 6 кастрычніка 1981 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Цантэлі
Цантэ́лі (, Центели) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Лямніца (Віцебскі раён)
Да 6 кастрычніка 1981 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Цантэлі
Да 20 чэрвеня 1988 года Цантэлі ўваходзілі ў склад Палянскага сельсавета.
Горлава (Дрыбінскі раён)
Го́рлава (, Горлово) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Ягелаўшчына
Я́гелаўшчына (, Ягеловщина) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Дубраўка (Дрыбінскі раён)
Ду́браўка (, Дубровка) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Гісторыя
Згадваецца ў 1756 годзе як вёска ў складзе вялікакняскага маёнтка Расна ў Мсціслаўскім ваяводстве ВКЛ.
Люблынэць (Валынская вобласць)
Люблінец ці Люблынэць (Люблинець) — пасёлак гарадскога тыпу ў Ковельскім раёне Валынскай вобласці Украіны.
Геаграфія
Населены пункт Люблінец размешчаны на поўдні Валынскага Палесся. Адлегласць да раённага цэнтра (г. Ковель) аўтамабільным шляхам і чыгункай — 11 км. У мястэчку ёсць чыгуначная станцыя Люблінец-Валынскі (11 км да Ковеля), праз якую праходзіць чыгуначнае спалучэнне са станцыі Ковель да станцыі Львоў. Ад мястэчка да аўтамабільнай міжнароднай магістралі Кіеў — Ковель — Люблін — 3 км.
Гісторыя
Назва мястэчка паходзіць ад назвы шляху, які праходзіў паблізу хутароў і вёў да Любліна. 22 снежня 1986 года вёска Люблінец атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу.
Малая Любшчына
Мала́я Лю́бшчына (, Малая Любщина) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
Да 6 кастрычніка 1981 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Белювеліргандаль
«Белювеліргандаль» — беларуская дзяржаўная сетка ювелірных крам, заснаваная ў 1948 годзе ў Мінску. Мае 40 крамаў у 25 гарадах Беларусі. У 2011 г. займала 30 % ювелірнага рынку краіны. Змяшчала 110 тыс. ювелірных вырабаў, па амаль палове з якіх складалі залатыя і сярэбраныя. 60 % тавараў завозілася з-за мяжы. 30 % — з Гомеля. Рэшту тавараў складалі сувеніры.
Залатыя завушніцы, ланцужкі і пярсцёнкі пераважна пастаўлялі расійскія заводы Кастрамы, Масквы і Пецярбургу. Сярэбраныя ўпрыгожванні закупаліся ў Італіі, Расіі і Украіне.
Ілірыйскія правінцыі
Ілірыйскія правінцыі (Provinces illyriennes, Ilirske pokrajine, Ilirske province, Province Illiriche) — аўтаномная вобласць у складзе Першай Французскай імперыі (1809—1813), якая складалася з Далмацыі, Істрыі і Крайны. Правінцыі былі створаны Напалеонам на адрыятычным узбярэжжы, саступленым яму Аўстрыяй па ўмовах Шонбрунскага міру (1809). На чале правінцый стаяў маршал Мармон, затым яго змянілі Жуно і Фушэ. Венскі кангрэс пастанавіў вярнуць Ілірыйскія правінцыі Габсбургам, якія стварылі на гэтых землях каралеўства Ілірыя.
Гісторыя
Жадаючы адрэзаць Аўстрыю ад мора, Напалеон I падпісаў у Шонбруне дэкрэт: «Акруга Вілахская, Крайна, ранейшая аўстрыйская Істрыя, Фіумэ і Трыест, землі, вядомыя пад назвай Litorale, частка Краацыі і ўсё, што нам саступлена на правым беразе Савы, Далмацыя з астравамі, надалей будуць звацца Ілірыйскімі правінцыямі». У склад правінцый, такім чынам, уваходзілі Крайна, заходняя Карынтыя, Гарыцыя, Істрыя, Далмацыя і Рагуза.
Другі дэкрэт 15 красавіка 1811 года вызначаў дакладней кіраванне гэтай «славянскай сцяны французска-італьянскіх дзяржаў», якую Напалеон, па ўласным выразе, меркаваў стварыць у Ілірыі. Правінцыі (3200 лье² і 1 500 000 жыхароў) павінны былі, паасобна ад Францыі, кіравацца французскімі генерал-губернатарам, фінансавым генерал-інтэндантам, камісарам па справах юстыцыі і трыма правінцыйнымі інтэндантамі.
Уся вобласць была падзелена на 6 грамадзянскіх правінцый (Карынтыя або ўласна Вілахская акр., Крайна, Істрыя, грамадзянская Харватыя, Далмацыя і Рагуза) і адну ваенную (акруга 6 краацкіх памежных палкоў, г.зв. Croatia militaire). Генерал-губернатарам, месцазнаходжаннем якога быў горад Лайбах, прызначаны вядомы маршал Мармон, герцаг Рагузскі.
Нягледзячы на кароткачасовае знаходжанне ў Ілірыі і блакаду марскога гандлю англічанамі, французы паспелі шмат зрабіць для культуры краіны, паклапаціліся пра добрыя дарогі і іншыя грамадскія збудаванні, асабліва ў Далмацыі. Толькі ў Croatia militaire засталіся ранейшыя законы, у іншых жа правінцыях уведзены быў кодэкс Напалеона. Інтэндант (proveditore) Далмацыі, генерал Дэжан, выдаў цудоўнае апісанне краіны (Парыж, 1825), са мноствам даных, асабліва па энтамалогіі.
Кааліцыя 1813 года знішчыла і Ілірыйскія правінцыі. Увосень гэтага года аўстрыйскія войскі, пад начальствам І. Гілера, уступілі сюды і выгналі французскія войскі, якія да таго часу моцна ўжо парадзелі. Венскі кангрэс перадаў Ілірыю ў валоданне Аўстрыі і 3 жніўня 1816 года былыя французскія правінцыі, пасля аддзялення Далмацыі і Рагузы і далучэння Клагенфурцкай акругі Карынтыі і акруг Чывідасэ і Градзіскі да Італіі, увайшлі ў склад земляў аўстрыйскай кароны ў якасці каралеўства Ілірыя. Нядоўгі вопыт існавання дзяржаўнасці ўмацаваў самасвядомасць югаслаўскіх народаў і стварыў перадумовы для росквіту ілірызму.
Заполле (Дрыбінскі раён)
Запо́лле (, Заполье) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Вялікае Княства Літоўскае
Згадваецца ў 1756 годзе як вёскі Малое і Вялікае Заполле ў складзе вялікакняскага маёнтка Расна ў Мсціслаўскім ваяводстве ВКЛ.
Пенклавічы
Пе́нклавічы (, Пенкловичи) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1630 годзе тут была праваслаўная царква.
Да 22 снежня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Ботаніцкага сельсавета, да 6 кастрычніка 1981 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Рыгор Канстанцінавіч Галаскевіч
Рыго́р Канстанці́навіч Галаске́віч 4 лістапада 1884, вёска Супрункаўцы Падольскай губерні Расійскай імперыі — 1935, Табольск, РСФСР, СССР) — украінскі мовазнавец, грамадскі дзеяч, ўдзельнік Украінскай Цэнтральнай Рады.
Біяграфія
Даследаваў гаворкі Падолля. Аўтар правапіснага слоўніка ўкраінскай мовы.
Арыштаваны 17 жніўня 1929 года, у 1930 годзе асуджаны быў да 5 гадоў зняволення. Загінуў у вязніцы. Рэабілітаваны ў 1989 годзе.
Vivaldi
Vivaldi — свабодны кросплатформавы браўзер, створаны кампаніяй Vivaldi Technologies, заснаванай былым CEO і стваральнікам Opera Software Йонам Стефенсанам фон Тэчнерам. Браўзер накіраваны на аматараў інтэрнэт-тэхналогій, карыстальнікаў, якім патрэбны больш, чым проста браўзер, і карыстальнікаў папярэдніх версій браўзера Opera, раззлаваных пераходам Opera з рухавіка Presto на Blink, што пазбавіла яго шматлікіх папулярных асаблівасцяў. Vivaldi мае мэтай аднавіць старыя, папулярныя функцыі і асаблівасці Opera 12, дадаючы новыя. Браўзер абнаўляецца штотыднёва і здолеў павялічыць папулярнасць з моманту запуску першай тэставай версіі 27 студзеня 2015.
Гісторыя
Vivaldi пачала дзейнасць у якасці віртуальнай супольнасці, замяніўшай My Opera, якую Opera Software зачыніла ў сакавіку 2014. Гэтае рашэнне раззлавала Йона Стефенсана фон Тэчнера, які меркаваў, што гэтая суполка дапамагла зрабіць браўзер Opera тым, чым ён быў. Тэчнер запусціў Vivaldi Community — віртуальную супольнасць, накіраваную на забеспяченне зарэгістраваных карыстальнікаў дыскусійным форумам, пляцоўкай для блогаў, і шматлікімі іншымі вэб-сервісамі — каб замяніць зачыненую My Opera. Пазней, 27 студзеня 2015, Vivaldi Technologies распачала выпрабаванні першай тэхнічнай версіі Vivaldi.
Асабістасці
Vivaldi мае мінімалістычны інтэрфейс з простымі шрыфтамі ды іконкамі, і каляровую схему, якая змяняецца суадносна з фонам і выглядам наведанай вэб-старонкі. Аглядальнік таксама дазваляе карыстачам самастойна наладжваць знешні выгляд і размешчанне асобных элементаў.
Vivaldi падтрымлівае групоўку ўкладак і мышыныя жэсты.
Шэраг функцый, такіх як бакавая панэль, рэжым адлюстравання выяў на вэб-старонцы, нататкі, візуальныя ўкладкі, кошык з зачыненымі ўкладкамі і шмат іншых былі перанесеныя з апошняй версіі браўзера Opera 12, зробленага на рухавічку Presto. Знешні выгляд браўзера Vivaldi таксама нагадвае Opera 12. У будучыні ў браузеры павінна з'явіцца сінхранізація файлаў карыстача, інтэграваны паштовы кліент, падтрымка пашырэнняў і шмат іншага.
Vivaldi мае беларускамоўны інтэрфейс.
Якелеўшчына
Яке́леўшчына (, Якелевщина) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Заходы (Дрыбінскі раён)
Захо́ды (, Заходы) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Затоны 2
Зато́ны 2 (, Затоны 2) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Перадзельск
Перадзе́льск (, Передельск) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Велікасельскага сельсавета.
Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Старавольскага сельсавета.
Знаходзіцца за 13 км на захад ад Пружан, 25 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы на лініі Баранавічы — Брэст. Насельніцтва — 175 жыхароў, 85 двароў (2005).
Гісторыя
За расійскім часам — у Міхайлаўскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Маёнтак Пярдзельск (Pierdzielsk) ва ўласнасці Быхаўцаў. Пазней, калі дочкі Здзіслава Быхаўца пасталелі, маёнтак быў перайменаваны ў Перадзельск, а пасля ў Яалін (Joalin). З пасагам аднае з дачок маёнтак перайшоў да Развадоўскіх. Паводле перапісу 1897 года 487 жыхароў, 64 двары.
За польскім часам — у гміне Шарашова Пружанскага павета Палескага ваяводства. У 1939 — 528 жыхароў.
З верасня 1939 года ў складзе БССР. Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы 461 жыхар, у 1970 — 510 жыхароў.
Да 2009 года ўваходзіла ў склад Старавольскага сельсавета. 1 снежня 2009 года рашэннем Брэсцкага абласнога савета дэпутатаў №242 сельсавет скасаваны, яго вёскі ўключаныя ў склад Вялікасельскага сельсавета.
Транспарт
Аўтамабільная дарога Перадзельск — Лазоўка.
Герб Ямайкі
Герб Ямайкі — афіцыйны геральдычны сімвал дзяржавы Ямайка. У асноўным успадкаваны ад брытанцаў. Герб з невялікімі мадыфікацыямі быў прадстаўлены Ямайцы ў 1661 пад Каралеўскім Ордэрам. Арыгінал быў распрацаваны Уільямам Сэнкрафтам, тады архібіскупам Кентэрберыйскім.
Апісанне
Намаляваны на гербавым шчыце чырвоны крыж на белым полі — «крыж Святога Георга» — узяты са старога англійскага сцяга і нагадвае пра шматвяковыя сувязі з Вялікабрытаніяй. Ананасы, змешчаныя на шчыце, не гралі і не граюць вялікай ролі ў гаспадарцы, вырошчваюцца ў нязначнай колькасці. Яны сімвалізуюць трапічную расліннасць і сельскую гаспадарку ў цэлым. Аб трагічнай гісторыі Ямайкі нагадваюць шчытатрымальнікі — фігуры карэнных жыхароў вострава — індзейцаў-аравакаў, цалкам знішчаных іспанцамі яшчэ ў XVI стагоддзі (пасля на іх месца ангельцы завезлі неграў-рабоў з Афрыкі). Кошык з пладамі і садавінай у руках індыянкі і лук у руках індзейца нагадваюць аб іх асноўных занятках — земляробстве і паляванні. Даволі бедную фаўну Ямайкі прадстаўляе на гербе кракадзіл, што стаіць на бервяне, якое сімвалізуе мясцовую флору. Шлем над шчытом традыцыйны для гербаў былых брытанскіх уладанняў, колеры вянка адпавядаюць колерам поля і крыжа на шчыце, а колеры намёта — колерам гэтага поля і ананасаў.
Дэвіз — Out of many, one people (на англійскай мове азначае «З многіх — адзіны народ»).
Адамаўшчына
Ада́маўшчына (, Адамовщина) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Кальчунскага сельсавета.
Даччыныя рэспублікі
Даччыная, сястрынская ці  кліенцкая рэспубліка (République sœur) — адзін з васальных у адносінах да Францыі рэспубліканскіх рэжымаў, усталяваных французамі па меры акупацыі іншых частак Еўропы ў перыяд Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войнаў.
Французская рэспубліка заяўляла, што падтрымлівае распаўсюджанне рэспубліканскіх прынцыпаў у Еўропе, але большасць з гэтых даччыных рэспублік ці рэспублік-сясцёр насамрэч былі спосабам кіравання акупаванай тэрыторыяй праз спалучэнне французскага і мясцовага кіравання. Існаванне гэтых рэспублік звычайна залежала ад прысутнасці французскіх войскаў, у той жа час французская адміністрацыя часта ставіла свой адзінай мэтай выпампаваць з іх як мага больш рэсурсаў (харчу, грошай і салдат) на карысць Францыі.
Усталяванне рэспубліканскіх урадаў, заснаваных на нацыянальным прынцыпе замест каралеўскіх фамілій (Бурбонаў, Габсбургаў) спрыяла росту нацыянальных пачуццяў ва ўсёй Еўропе, што аказала значны ўплыў на наступную еўрапейскую гісторыю (гл. Паўстанне 1830—1831 гадоў, Рэвалюцыі 1848—1849 гадоў).
Зубаўка
Зу́баўка (, Зубовка) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Вялікае Княства Літоўскае
Згадваецца ў 1756 годзе як вёска Зубаўшчына ў складзе вялікакняскага маёнтка Расна ў Мсціслаўскім ваяводстве ВКЛ.
Парадокс слабага маладога Сонца
Парадо́кс сла́бага маладо́га Со́нца — назіраная супярэчнасць паміж палеакліматычнымі звесткамі і астрафізічнымі мадэлямі эвалюцыі Сонца.
Стандартная мадэль эвалюцыі зорак сцвярджае, што 4 млрд гадоў назад Сонца выпраменьвала прыблізна на 30 % менш энергіі, чым цяпер. Пры такіх умовах вада на паверхні Зямлі павінна была б цалкам замерзнуць. У той жа час геалагічныя даследаванні архейскіх асадкавых парод паказваюць, што ў гэтую эпоху на Зямлі быў вільготны і цёплы клімат. Ва ўмовах глабальнага абляднення, магчыма, не змагло б паўстаць жыццё.
Большасць навукоўцаў схіляюцца да тлумачэння гэтага парадоксу глабальным парніковым эфектам, які дзейнічаў у ранняй гісторыі Зямлі і быў выкліканы вельмі высокімі канцэнтрацыямі такіх вулканічных газаў, як вуглякіслы газ і метан. Упершыню гэтую мадэль прапанавалі і колькасна аналізавалі савецкія навукоўцы Л. М. Мухін і В. І. Мароз. У ролі парніковага газу магла выступаць сумесь азоту і вадароду, якога ў атмасферы малады Зямлі было больш, чым цяпер. Альтэрнатыўныя гіпотэзы, якія тлумачаць дастатковы для зараджэння і падтрымання жыцця прыток цяпла, уключаюць змяненне структуры Сонечнай сістэмы, пры якім Зямля нарадзілася бліжэй да Сонца, і змены ў размяшчэнні і плошчы мацерыкоў планеты.
На Марсе таксама ўстаноўлены сляды цёплага і вільготнага клімату. Размешчаныя ў адных і тых жа раёнах рознаўзроставыя кратэры ў рознай ступені схільныя эразійным працэсам. Для старажытных кратараў вызначаны нашмат большыя хуткасці эрозіі, чым для маладых. З гэтых і некаторых іншых назіранняў робіцца выснова аб наяўнасці вадкай вады на Марсе на ранніх этапах яго існавання.
Пруднікі (Задуброўскі сельсавет)
Пру́днікі (, Прудники) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета. За 28 км па паўночны ўсход ад Віцебска, 34,5 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Гісторыя
У 18 стагоддзі ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. У 1770 годзе ў складзе маёнтка Лемніца. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года ў Полацкай губерні. У 1785 годзе вёска ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце Віцебскай губерняў. У 19 стагоддзі ў складзе маёнтка Лемніца. Паводле інвентара 1846 года вёска ва ўладанні губернскага сакратара М.Бабарыкіна. З 1866 года ў Віцебскім павеце. Да 6 кастрычніка 1981 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Данцыгская рэспубліка
Вольны горад Данцыг (Ville libre de Dantzig, Freie Stadt Danzig, Wolne Miasto Gdańsk), або Рэспубліка Данцыг — паўаўтаномная дзяржава, заснаваная Напалеонам 21 ліпеня 1807 года падчас Напалеонаўскіх войнаў пасля яго ўзяцця 27 мая маршалам Лефеўрам у тым жа годзе.
29 лістапада 1813 года рускія войскі аблажылі горад, які французы пакінулі 2 студзеня 1814 года. Паводле рашэнняў Венскага кангрэса, Данцыг быў вернуты Прусіі, пасля чаго стаў сталіцай раёна і правінцыі Заходняя Прусія, традыцыйная аўтаномія пры гэтым была захавана.
Акмянеі
Акмяне́і (, Акменеи) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Кальчунскага сельсавета.
Прысушына
Прысу́шына (, Присушино) — вёска ў Беларусі, у Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
Да 22 снежня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Ботаніцкага сельсавета, да 6 кастрычніка 1981 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 44 км у напрамку на паўночны ўсход ад Віцебска.
Каменка (Дрыбінскі раён)
Ка́менка (, Каменка) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Вялікае Княства Літоўскае
Згадваецца ў 1756 годзе як вёска ў складзе вялікакняскага маёнтка Расна ў Мсціслаўскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага.
Рыбакі (Задуброўскі сельсавет)
Рыбакі́ (, Рыбаки) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Задуброўскага сельсавета.
Да 22 снежня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Ботаніцкага сельсавета, да 6 кастрычніка 1981 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета.
Каменская Горка
Каме́нская Го́рка (, Каменская Горка) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Расненскага сельсавета.
Асінаўка (Кальчунскі сельсавет)
Асі́наўка (, Осиновка) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Кальчунскага сельсавета.
Блэкберн
Блэ́кберн  (Blackburn) — горад у Вялікабрытаніі, у графстве Ланкашыр на паўночным захадзе Англіі, адміністрацыйны цэнтр унітарнай адзінкі Блэкберн-уіт-Даруэн. Насельніцтва 106 тыс. чал. (2002). Размешчаны ў даліне р. Колдэр, на канале Ліверпул — Лідс, за 32 км на паўночны захад ад Манчэстэра. Чыгуначны вузел.
Гісторыя
Узнік у 9-10 стст. Старадаўні тэкстыльны цэнтр, з 13 ст. развівалася воўнапрадзенне, з 17 ст. — бавоўнаткацтва. У 1764 годзе ў Блэкберне была пабудавана вынайдзеная Дж. Харгрыўсам (названа «Джэні» ў гонар яго дачкі). Хутка развіваўся пасля пабудовы ў 1816 канала Ліверпул — Лідс; асабліва вылучаліся тэкстыльная прамысловасць і вуглездабыча, якая была спынена ў 1918 годзе.
Эканоміка
Развіта піваварства; завод «Туэйтс» (заснаваны ў 1807) — адзін з найбуйнейшых вытворцаў элю ў Вялікабрытаніі. Прадпрыемствы радыёэлектроннай (вытворчасць кампакт-дыскаў, тэле- і радыёдэталяў і інш.), хімічнай (фарбы, гума, пластыкі), папяровай прамысловасці. Традыцыйныя вытворчасці (баваўняных тканін, дываноў, гарбарных вырабаў) перажываюць заняпад. У сферы паслуг, у якой занята больш за 60 % эканамічна актыўнага насельніцтва, вылучаецца гандаль. Крыты рынак Блэкберна — адзін з найбуйнейшых у краіне.
Адукацыя
Каледж Блэкберна (заснаваны ў 1837 як Тэалагічная семінарыя; з 1859 каледж).
Культура
Музей і мастацкая галерэя (1862), Музей тэкстылю Льюіса (1938; тэкстыльнае абсталяванне пачатку прамысловай рэвалюцыі) і інш. Тэатр «Туэйтс», канцэртная зала.
Спорт
Горад славіцца сваім футбольным клубам «Блэкберн Роверс», заснаваным у 1875 годзе і праводзячым хатнія матчы на стадыёне «Івуд Парк». Клуб тройчы станавіўся чэмпіёнам Англіі, шэсць разоў выйграваў Кубак краіны і адзін раз Кубак Футбольнай лігі. Таксама «Роверс» у розныя гады траплялі ў Кубак УЕФА.
Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі
Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі — дэмакратычная рэвалюцыя ў Венгерскім каралеўстве, якое ўваходзіла ў склад Аўстрыйскай імперыі, адна з еўрапейскіх рэвалюцый 1848—1849 гадоў. Сярод задач рэвалюцыі было ўсталяванне дэмакратычных правоў і свабод, ліквідацыя феадальных перажыткаў, перш за ўсё ў аграрных адносінах, а таксама дасягненне нацыянальнай незалежнасці Венгрыі. Рухаючай сілай рэвалюцыі з’явілася ліберальнае сярэдняе дваранства і гарадская інтэлігенцыя. Падчас рэвалюцыі былі праведзены карэнныя пераўтварэнні сацыяльна-палітычнага ладу Венгрыі, абвешчана незалежнасць ад Габсбургаў і створана дэмакратычная дзяржава. Нягледзячы на значныя поспехі, дасягнутыя рэвалюцыйнай арміяй у вайне за незалежнасць, у 1849 г. рэвалюцыя была падушана дзякуючы дзеянням аўстрыйскай арміі, антывенгерскім паўстанням нацыянальных меншасцей і ўдзелу па просьбе аўстрыйскага двара рускага экспедыцыйнага корпуса Івана Паскевіча.
Сацыяльна-палітычнае становішча Венгрыі
Да сярэдзіны XIX стагоддзя ўсталяваная яшчэ ў перыяд Напалеонаўскіх войнаў у Венгрыі сістэма абсалютызму перастала адпавядаць патрабаванням часу і інтарэсам асноўных сацыяльных груп краіны. Урад Аўстрыйскай імперыі не жадаў ісці ні на якія рэформы ў адміністрацыйнай ці палітычнай сферы, кансервуючы састарэлыя бюракратычную сістэму і феадальныя парадкі. Грамадскае жыццё Венгрыі знаходзілася пад поўным кантролем з боку Вены, цэнзура і паліцэйскія праследаванні апазіцыі сталі нормай. Венгерскае каралеўства было практычна пазбаўлена самастойнасці ў рамках Аўстрыйскай імперыі, доўгі час дзяржаўны сход Венгрыі наогул не склікаўся, дзяржаўнай мовай заставалася лацінская. Венгры не мелі магчымасці ўплываць на палітыку ўнутры сваёй краіны і былі вымушаны здавольвацца толькі абмежаванымі формамі мясцовага самакіравання на ўзроўні камітатаў. Мытна-тарыфная сістэма імперыі была ўсталявана ў інтарэсах аўстрыйскай прамысловасці і ператварала Венгрыю ў пастаўшчыка сыравіны для прадпрыемстваў Аўстрыі і Чэхіі, якія бурна развіваліся. Сялянскае пытанне таксама не было вырашана: у краіне захоўвалася прыгон, судовая ўлада памешчыка і феадальныя павіннасці сялян. Шэраг састарэлых звычаяў, тыпу авітыцыту (неадчужальнасць дваранскай зямельнай уласнасці), а таксама крайняя беднасць сялянства і феадальныя адносіны перашкаджалі развіццю сельскай гаспадаркі, якая заставалася асновай эканомікі краіны.
Нацыянальныя рухі напярэдадні рэвалюцыі
У той жа час у 1830-х гг. пачаўся бурны ўздым нацыянальнага руху. Іштван Сечэні выступіў з ідэяй шырокага абнаўлення краіны, перш за ўсё ў сферы эканомікі, і ліквідацыі феадальнай сістэмы. Выступленні Сечэні атрымалі вялікі грамадскі рэзананс і заахвоцілі шматлікіх венгерскіх дваран заняцца палітычнай дзейнасцю. Міклаш Вешэлені пайшоў яшчэ далей і высунуў ідэю ліквідацыі абсалютызму і стварэння ў Венгрыі канстытуцыйнай манархіі. Ліберальныя ідэі хутка распаўсюджваліся сярод дваранства, асабліва сярэдняга, і інтэлігенцыі. Да канца 1830-х гг. склалася некалькі плыняў нацыянальнага руху: «новыя кансерватары» (Аўрэл Дэжоўфі, Дзьёрдзь Апані, Шама Ёшык і Іштван Сечэні) выступалі за пэўныя дэмакратычныя рэформы пры ўзмацненні цэнтралізацыі і захавання панавання арыстакратыі; лібералы (Лаяш Бацяні, Ферэнц Дэак, Лаяш Кошут і, часткова, Ёзеф Этвёш) патрабавалі поўнай ліквідацыі феадальных перажыткаў, увядзення дэмакратычных свабод, пашырэнне аўтаноміі Венгрыі і ператварэння краіны ў парламенцкую манархію. Пазней узнік больш радыкальны рух студэнцтва і часткі інтэлігенцыі, які канцэнтраваўся вакол групы «Маладая Венгрыя» (Шандар Петэфі, Пал Вашвары і Міхай Танчыч) і выступаў з пазіцый рэспубліканізму і неабходнасці ўзброенага паўстання.
Спробы рэформ і іх правал
На дзяржаўным сходзе 1839—1840 гг. лібералам удалося дамагчыся амністыі палітычным вязням, пашырэння сферы ўжывання венгерскай мовы ў адміністрацыі і зацвярджэння магчымасці разняволення сялян за выкуп. У 1840-х гг. па ўсёй краіне ўзнікла цэлая сетка таварыстваў сацыяльнай абароны, узаемадапамогі, падтрымкі айчыннай прамысловасці. Асаблівую вядомасць набыла газета «Пешці хірлап», якая выдавалася Л. Кошутам і распаўсюджвалая ідэі неадкладнага вызвалення сялян і ўвядзення ўсеагульнага падаткаабкладання. У 1844 г. венскі ўрад перадаў стырно ўлады Венгрыяй новым кансерватарам: Д. Апані быў прызначаны віцэ-канцлерам Венгерскага каралеўства, а Ш. Ёшык — Трансільваніі. Адначасова была ўзмоцнена цэнтралізацыя, пашыраны паўнамоцтвы адміністратараў і фёішпанаў — прадстаўнікоў цэнтральнай улады ў камітатах. Новы дзяржаўны сход, які адкрыўся ў 1847 г., аднак, зайшоў у тупік з-за супярэчнасцей паміж лібераламі і кансерватарамі і не змог прыняць рашэння аб рэформах.
Пачатак рэвалюцыі
1 сакавіка 1848 г. у Пожань, дзе засядаў венгерскі дзяржаўны сход, прыйшла вестка пра рэвалюцыю ў Парыжы. 3 сакавіка ў сходзе з палымянай прамовай выступіў Кошут, які запатрабаваў неадкладнага ажыццяўлення ліберальнай праграмы рэформ, увядзення канстытуцыі і фарміравання адказнага перад парламентам урада. Неўзабаве рэвалюцыя ўспыхнула ў Вене, Метэрніх быў пазбаўлены сваіх паўнамоцтваў, а імператар Фердынанд паабяцаў аўстрыйцам канстытуцыю і грамадзянскія свабоды. 15 сакавіка дэлегацыя венгерскага парламента адправілася ў Вену для перадачы петыцыі, прынятай на аснове праграмы Кошута. У той жа дзень пачалося паўстанне ў Пешце: пад уплывам апублікаваных «Дванаццаці пунктаў» Ёжэфа Ірыні і «Нацыянальнай песні» Шандара Петэфі студэнты і гарадская інтэлігенцыя атачылі адміністрацыйныя ўстановы горада, вызвалілі з турмы М. Танчыча і зрынулі муніцыпальныя ўлады. Патрабаваннямі паўстанцыў у Пешце сталі ўвядзенне свабоды друку, абвяшчэнне роўнасці грамадзянскіх правоў, стварэнне адказнага ўрада, штогадовае скліканне парламента, увядзенне ўсеагульнага падаткаабкладання і суда прысяжных, вызваленне сялян і унія з Трансільваніяй. Паўстанне хутка распаўсюдзілася па ўсёй краіне. 18 сакавіка кароль Фердынанд V пайшоў на саступкі і прызначыў Лаяша Бацяні прэм’ер-міністрам Венгрыі. Ва ўрад увайшлі такія выдатныя дзеячы ліберальнага руху, як Ф. Дэак, І. Сечэні, Ё. Этвёш і Л. Кошут. Улада ў краіне перайшла да рэфарматараў.
Сакавіцкія рэформы і нацыянальныя паўстанні
18 сакавіка 1848 г. Дзяржаўны сход Венгрыі зацвердзіла цэлы комплекс рэформ. Быў прыняты закон аб урбарыяльных павіннасцях, які ліквідаваў паншчыну, памешчыцкі суд, царкоўную дзесяціну і іншыя феадальныя перажыткі. Ліквідавалася таксама прыгонннае права, а зямля перадавалася ва ўласнасць сялянам, прычым выкупныя плацяжы памешчыкам павінны былі выплачвацца дзяржавай. Правядзенне гэтай рэформы вяло да ліквідацыі феадалізму ў аграрных адносінах і адкрывала шлях да пераходу венгерскай сельскай гаспадаркі на капіталістычныя рэйкі. Быў прыняты таксама закон аб увядзенні ўсеагульнага падаткаабкладання і пазбаўленні дваранства і святароў падатковых прывілеяў. Уводзілася свабода друку, недатыкальнасць асобы і ўласнасці, раўнапраўе хрысціянскіх канфесій, адказнасць урада перад парламентам, было пашырана выбарчае права (да 7—9 % насельніцтва), а дзяржаўны сход з гэтага часу павінна было склікацца штогод. Была абвешчана унія Венгрыі і Трансільваніі.
11 красавіка кароль зацвердзіў рэформы венгерскай рэвалюцыі. Краіна ператварылася ў канстытуцыйную манархію. Фердынанд V захаваў за сабой права абвяшчэння вайны і заключэння міру, а таксама прызначэння вышэйшых службовых асоб Венгерскага каралеўства, але фактычная ўлада перайшла ў рукі нацыянальнага ўрада, адказнага перад парламентам. Аднак не вырашаны былі праблемы размеркавання паўнамоцтваў паміж Венай і Пештам у пытаннях міжнародных адносін, фінансавай палітыкі і, галоўнае, узброеных сіл. Таксама ў рэформах дзяржаўнага сходу і дэкрэтах урада не знайшло свайго адлюстравання нацыянальнае пытанне.
Тым часам у этнічных рэгіёнах Венгерскага каралеўства таксама пачаліся рэвалюцыі, якія хутка набылі нацыянальную афарбоўку. У Харватыі банам стаў Ёсіп Елачыч, які разгарнуў праграму аднаўлення Трыадзінага каралеўства і, пры падтрымцы імператара, стварыў уласную армію і запатрабаваў незалежнасці ад Венгрыі (падрабязней гл.: Рэвалюцыя 1848 г. у Харватыі). У Ваяводзіне сербскі нацыянальны рух выліўся ў абвяшчэнне аўтаноміі і сутычкі з венграмі. Славакі і румыны таксама выступілі з патрабаваннем нацыянальнай аўтаноміі, а рашэнне пра унію з Венгрыяй выклікала ў Трансільваніі крывавыя міжэтнічныя канфлікты (падрабязней гл.: Рэвалюцыя 1848 г. у Трансільваніі).
Развіццё рэвалюцыі ўлетку 1848 года і вераснёвы крызіс
На аснове створанай у першыя дні рэвалюцыі нацыянальнай гвардыі венгерскі ўрад стаў ствараць уласную армію. Гэта выклікала канфлікт з Венай, якая патрабавала венгерскіх салдат для прыгнечання рэвалюцыі ў Італіі. Бацяні пагадзіўся на адпраўку часткі венгерскіх армейскіх кантынгентаў на італьянскі фронт пры ўмове, што кароль уціхамірыць Елачыча і сербаў і абавяжацца не выкарыстоўваць венгерскіх салдат для прыгнечання свабод італьянскага народа.
5 чэрвеня ў Пешце адкрыўся новы парламент Венгрыі, абраны на падставе сакавіцкага выбарчага закона. Пераважную большасць яго дэпутатаў склалі лібералы, прычым 3/4 усіх членаў парламента былі дваранамі. Пад уплывам Лаяша Кошута дзяржаўны сход прыняў рашэнне пра ўвядзенне дадатковых падаткаў і стварэнне 200-тысячнай арміі. Гэта рашэнне было вельмі своечасовым, паколькі пасля перамогі імператарскіх войскаў над італьянскімі паўстанцамі 25 ліпеня ў бітве пры Кустоцы, становішча двара значна ўмацавалася і контррэвалюцыя перайшла ў наступ. 31 жніўня кароль выпусціў пракламацыю, у якой венгры вінаваціліся ў парушэнні Прагматычнай санкцыі, і абвяшлася пра незаконнасць рашэнняў, прынятых урадам і парламентам Венгрыі ў сакавіку—красавіку 1848 года.
Каралеўская пракламацыя выклікала сур’ёзны крызіс у ліберальным руху. Прыхільнікі захавання лаяльнасці манарху адышлі ад рэвалюцыі: Дэак і Этвёш пакінулі склад урада, Сечэні быў шпіталяваны з душэўным расстройствам, сам Бацяні падаў у адстаўку (неўзабаве, аднак, ён быў пераназначаны). 31 жніўня Елачыч заняў Фіумэ, а 11 верасня на чале харвацкіх войскаў уварваўся на тэрыторыю Венгрыі. Кароль без санкцыі венгерскага ўрада прызначыў кансерватара Франца фон Ламберга камандуючым венгерскай арміяй.