cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рэспубліка Конга
Першымі насельнікамі сучаснай зямлі Конга былі пігмеі, следам прыйшлі народы банту. Еўрапейцы адкрылі ўзбярэжжа ў 1482, і на працягу стагоддзяў краіна пакутвала ад вывазу рабоў. У 1880 П'ер дэ Браза, у гонар якога названа сённяшняя сталіца, дамовіўся з тубыльцамі аб французскім пратэктараце над Конга. У 1885 годзе ўся краіна стала падуладнай Францыі, а банту былі паступова ліквідаваны. У 1960 Конга стала незалежнай дзяржавай і ў 1960-х – 1980-х будавала сацыялізм. У 1991 у краіне была абвешчана шматпартыйная дэмакратыя.
Прэзідэнцка-парламенцкая ўнітарная рэспубліка. Прэзідэнт Конга Дэні Сасу-Нгесо кіруе краінай з 1979 з перарывам у 1990–1997, такім чынам, з'яўляючыся адным з самых "вопытных" прэзідэнтаў свету. Дзяржаўная мова — французская. Сталіца — Бразавіль.
Насельніцтва — 5,1 млн.чалавек (2018). Прырост высокі, як і ва ўсёй трапічнай Афрыцы. У этнічным складзе пераважаюць народы банту, у рэлігійным — хрысціяне і анімісты. Шчыльнасць насельніцтва невысокая, затое па афрыканскіх мерках вялікія ўдзельная вага гараджан і пісьменнасць жыхароў.
Конга — дастаткова багатая па афрыканскіх мерках краіна. Сакрэт дабрабыту ў даволі значных запасах нафты пры невялікай колькасці насельніцтва. Высокія цэны на нафту дораць Конга "заможныя" гады, за нізкімі цэнамі ідуць гады "нішчымныя". Рэспубліка Конга — член ААН (з 1960), Арганізацыі афрыканскага саюза. У 2019 стала 14-м удзельнікам нафтавага картэлю АПЕК.
Этымалогія
Сваёй назвай краіна абавязана рацэ Конга. Назва ракі паходзіць ад Каралеўства Конга і яго аднайменных насельнікаў — народа конга. Паводле ракі Конга атрымала назву і суседняя, нашмат больш вялікая, Дэмакратычныя Рэспубліка Конга са сталіцай у Кіншасе.
Геаграфічнае становішча
Рэспубліка Конга знаходзіцца ў Цэнтральнай Афрыцы і цягнецца ад 4° пн.ш. да 5° пд.ш., такім чынам, краіну амаль пасярэдзіне перасякае экватар. На поўначы мяжуе з Камерунам (494 км) і Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікай (487 км); на ўсходзе і поўдні па рацэ Конга і яе прытоку Убангі праходзіць мяжа з цёзкай, Дэмакратычнай Рэспублікай Конга (1229 км); на поўдні Конга мяжуе з ангольскім (паўанклавам Кабінда), на захадзе праходзіць звілістая, таму надзвычай доўгая, мяжа з Габонам (2567 км). На паўднёвым захадзе на вельмі нязначным працягу Рэспубліка Конга выходзіць да Атлантычнага акіяна (169 км), тым больш вялікае значэнне мае кожная зручная гавань на гэтым ўзбярэжжы. Сталіца краіны, горад Бразавіль, стаіць на рацэ Конга, такім чынам, знаходзячыся на самай мяжы з ДР Конга, акурат насупраць Кіншасы.
Геаграфія
У рэльефе дамінуюць плато (Батэке на ўсходзе) і невысокія горы Маюмба, што цягнуцца ў восевай частцы краіны з поўдня на поўнач і дасягаюць вышыні да 1020 м, гара Набемба; на поўначы значныя плошчы займаюць плоскія алювіяльныя раўніны. Уздоўж акіяна цягнецца забалочаная прыбярэжная нізіна. Карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, калійная соль, свінцовыя, цынкавыя, медныя руды; маюцца невялікія радовішчы фасфарытаў, золата, алмазаў, жалезных, алавяных і вальфрамавых руд.
Клімат гарачы, на поўначы экватарыяльны, пастаянна вільготны з 2 максімумамі ападкаў (сакавік-май, верасень-лістапад), на поўдні субэкватарыяльны з непрацяглым сухім сезонам (чэрвень-верасень). Сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца (красавік, радзей сакавік) 24-27 °C, самага халоднага (ліпень, радзей жнівень) 20-25 °C. Ападкаў 1500—2000 мм за год, на крайнім поўдні 1200—1300 мм.
У вобласці экватарыяльнага клімату дамінуюць вільготныя экватарыяльныя, субэкватарыяльнага — лістападна-вечназялёныя лясы, што разам займаюць каля 50 % тэрыторыі. На поўначы лясы чаргуюцца з вялізнымі балотамі: у 2014 англійская экспедыцыя адкрыла вялізны тарфянік "памерам з Англію", што раскінуўся і ў суседняе Конга. На поўдні пераважаюць другасныя высакатраўныя саванны (каля 40 % тэрыторыі). Жывёльны свет: гарылы, леапарды, пантэры, на поўначы афрыканскія сланы, у рэках бегемоты і кракадзілы. Даследванні таварыства аховы прыроды 2006–07 даюць падставу меркаваць, што ў дэпартаменце Санга жыве каля 125 000 заходніх раўнінных гарыл — найбуйнейшая ў свеце папуляцыя гэтых малпаў. Такая шматлікасць тлумачыцца вялікімі абшарамі цяжкапраходных балот, што ратуюць гарыл ад чалавека.
Лесапакрытыя плошчы пад усё больш моцным антрапагенным прэсам імкліва скарачаюцца. Для аховы прыроды створаны нацыянальны парк Адзала і Дымоніка, што ўваходзяць у сусветную сетку біясферных рэзерватаў.
Гісторыя
Першым насельніцтвам тэрыторыі Рэспублікі Конга былі плямёны пігмеяў. У сярэдзіне ІІ тысячагоддзя да нашай эры тут пасяліліся плямёны банту, якія неўзабаве асвоілі земляробства і рамёствы. Уверх па рацэ Конга банту ўсталявалі сувялі з плямёнамі глыбінных раёнаў цэнтральнай Афрыкі. З супольнасці банту вылучылася этнічная група баконга, што з тае пары была асновай кангалезскага грамадства. Ад часу зараджэння дзяржаўнасці на тэрыторыі краіны існавалі каралеўствы Конга, Лаонга, Нгоё, Тэке і інш.
Спіс аб’ектаў PGC (1781001—1782000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1781001—1782000)
Рэспубліка Конга
Гісторыя
Першыя еўрапейцы — партугальскія мараплаўцы пад кіраўніцтвам Дыёгу Кау — з'явіліся ў 1482 годзе, пазней тэрыторыя Рэспублікі Конга стала адным з галоўных пастаўшчыкоў рабоў, а вусце ракі Конга — адным з важнейшых рабагандлёвых хабаў. У канцы ХІХ стагоддзя пачалася прамая каланізацыя. У 1880 годзе французскі каланіяльны актывіст П'ер дэ Браза прапанаваў правадыру народнасці батэке дагавор аб французскім пратэктараце, заснаваў умацаваны пост Нкуна (цяпер горад Бразавіль).
Берлінская канферэнцыя 1884-85 гадоў вызначыла межы французскіх уладанняў у басейне ракі Конга, у якіх і была створана калонія Французскае Конга (у 1903 годзе перайменавана ў Сярэдняе Конга). З 1908 года ў складзе федэрацыі Французская Экватарыяльная Афрыка разам з Габонам, Чадам і Убангі-Шары (будучай ЦАР). Горад Бразавіль быў Федэральнай сталіцай. Каланіяльная эканоміка будавалася на эксплуатацыі прыродных рэсурсаў. Конга можа падзякаваць французам за стварэнне інфраструктуры, але і будаўніцтва дарог дорага абышлося краіне: так на будоўлі чыгункі "Конга-Акіян" у 1920-х загінула не менш за 14 000 чалавек. У жніўні 1940 года Конга адна з першых калоній падтрымала рух «Свабодная Францыя», а Бразавіль стаў сімвалічнай сталіцай Свабоднай Францыі. У 1944 на Бразавільскай канферэнцыі Францыя абвясціла намер перагледзець сваю каланіяльную палітыку. З 1946 года Конга — заморская тэрыторыя Францыі з правам мець мясцовае заканадаўства, з 28 лістапада 1958 года — аўтаномная рэспубліка ў складзе Французскай супольнасці, у 1959 была прынята першая Канстытуцыя.
Першым прэзідэнтам рэспублікі ў снежні 1959 года выбраны кіраўнік Дэмакратычнага саюза абароны афрыканскіх інтарэсаў Фюльбер Юлу, які абапіраўся на народ баконга. 15 жніўня 1960 года абвешчана незалежнасць. Карупцыя, цяжкае эканамічнае становішча сталі прычынай масавых пратэстаў у 1963 годзе, пад націскам якіх Юлу падаў у адстаўку. Прэзідэнтам стаў Альфонс Масамба-Дэба, пад кіраўніцтвам якога быў створаны Нацыянальны Рэвалюцыйны рух (НРР з 1964 года адзіная легальная партыя краіны). У 1966 годзе абвешчаны курс на пабудову сацыялістычнага грамадства. Намаганні Масамба-Дэба ўсталяваць рэжым асабістай улады прывялі да выступлення арміі ў ліпені-жніўні 1968 года, у выніку чаго ўлада перайшла да Нацыянальнага савета рэвалюцыі на чале з Марыянам Нгуабі (з 1969 года прэзідэнт). У снежні 1969 года адбыўся 1-ы з'езд Кангалезскай партыі працы (КПП, пераемніца НРР), а краіна перайменавана ў Народную Рэспубліку Конга. Усталяваны цесныя сувязі з СССР і іншымі сацыялістычнымі краінамі. Пасля забойства Нгуабі ў 1977 годзе прыпынена дзейнасць канстытуцыі, створаны ваенны камітэт КПП на чале з Жаакімам Іомбі-Апанга. У красавіку 1979 года прынятая новая канстытуцыя, прэзідэнтам выбраны Дэні Сасу-Нгесо, які захаваў сувязі з сацыялістычнымі краінамі і палепшыў адносіны з краінамі Захаду, што паспрыяла хуткаму эканамічнаму росту.
З сярэдзіны 1980-х гадоў эканамічныя цяжкасці паглыбіліся. Пачалася паступовая ліберызацыя ўнутранай палітыкі. У 1990 годзе КПП адышла ад марксісцкай ідэалогіі і прыняла сацыял-дэмакратычную праграму, у студзені 1991 годзе ўведзена шматпартыйнасць. На першых шматпартыйных выбарах у Нацыянальную Асамблею ў маі 1992 года перамог Панафрыканскі саюз за сацыялістычную дэмакратыю, кіраўнік якога Паскаль Лісуба ў жніўні 1992 года выбраны прэзідэнтам Рэспублікі Конга. Адначасова Сасу-Нгесо захаваў узброеныя атрады, спроба раззброіць якія прывяла да грамадзянскай вайны ў маі-жніўні 1997 года. Пры падтрымцы Анголы прэзідэнтам зноў стаў Сасу-Нгесо. У 2002 годзе Нгесо перамог на першых пасля грамадзянскай вайны прэзідэнцкіх выбарах, у 2009 — на другіх, у 2016 — пасля рэферэндума 2015 года аб зняцці абмежавання колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў і замацавання гэтага рашэння ў новай Канстытуцыі — на трэціх. Падаўляючы пратэсты пасля рэферэндума, Сасу-Нгесо справакаваў узброены канфлікт дэпартаменце Пул, у выніку якога 80 000 чалавек былі вымушаны пакінуць свае дамы.
Дзяржаўны лад і палітыка
Рэспубліка Конга — парламенцка-прэзідэнцкая ўнітарная рэспубліка. Дзейнічае Канстытуцыя, зацверджаная на рэферэндуме ў 1992 годзе, змененая ў кастрычніку 2015 у выніку рэферэндума, ініцыяванага прэзідэнтам. Дэ-юрэ шматпартыйная дэмакратыя, палітычнае жыццё Конга апошніх 20 гадоў вельмі моцна (прынамсі, для дэмакратычнай краіны) залежыць ад волі прэзідэнта Дэні Сасу-Нгесо. Новая версія Канстытуцыі зацвердзіла пост прэм'ер-міністра і дэ-юрэ абмежавала ўладу прэзідэнта, пры гэтым дазволіўшы аднаму чалавеку займаць галоўную пасаду неабмежаваную колькасць тэрмінаў. Паводле ацэнак назіральнікаў, і рэферэндумы і прэзідэнцкія выбары у Рэспубліцы Конга не адпавядаюць дэмакратычным стандартам. Палітычны апарат раз'едзены карупцыяй, час ад часу ўскалыхваюцца карупцыйныя скандалы, аднак Сасу-Нгесо называе вынікі расследаванняў еўрапейскіх журналістаў "каланіяльнымі і расісцкімі".
Згодна з Канстытуцыяй, кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт — выбіраецца насельніцтвам на 5 гадоў на ўсеагульных выбарах прамым таемным галасаваннем, аднак у сапраўднасці выбары праводзяцца раз на сем гадоў. Ад часу другога з'яўлення Дэні Сасу-Нгесо ў прэзідэнцкім крэсле выбары ператварыліся ў фармальнасць праз адсутнасць якіх-небудзь іншых сур'ёзны'х палітычных фігур. На выбарах 2002, 2009 і 2016 Дэні атрымаў элегантныя перамогі, набраўшы 89,4, 78,6 і 60,2 % галасоў адпаведна. Да 2015 адзін чалавек мог займаць пасаду прэзідэнта толькі два тэрміны запар, у 2015 92 % удзельнікаў рэферэндума выказаліся за адмену гэтага абмежавання. Апазіцыя байкатавала рэферэндум, а яго правядзенне назвала фэйкавым.
Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парламенту (Палата прадстаўнікоў і Сенат), які выбіраецца насельніцтвам на 5 гадоў. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад на чале з прэм'ер-міністрам, прызначаным прэзідэнтам ад партыі, што атрымала большасць галасоў на парламенцкіх выбарах. Пачынаючы з 1970-х, за невялікім перапынкам у 1992-1997 кіруючай сілай у кангалезскай палітыцы з'яўляецца сацыялістычная Кангалезская патрыя працы, калісьці марксісцка-ленінісцкая, цяпер умерана левая і прапрэзідэнцкая. Шэраг больш дробных партый плывуць у яе кільватары, такім чынам, палітычнае жыццё ў Рэспубліцы Конга не надта багатае на падзеі.
У Конга вельмі моцна парушаюцца правы пігмеяў, якія тут (ды і ў суседніх краінах) часта ад нараджэння належаць банту і разглядаюцца тымі як нейкая свойская жывёла. Разумеючы ўсё дзікунства традыцыі, у снежні 2010 парламент прыняў закон аб захаванні праў карэнных жыхароў краіны, дужа ўхвалены ААН.
Знешняя палітыка
У 1960-х – 1980-х Рэспубліка Конга арыентавалася пераважна на краіны сацыялістычнага лагеру. У ХХІ стагоддзі дзяржава праводзіць шматвектарную палітыку, але на першы план — у сілу гістарычнай, моўнай і эканамічнай спадчыны — як і сто гадоў таму, высунулася Францыя.
Адміністрацыйны падзел
Рэспубліка Конга дзеліцца на 12 дэпартаментаў, якія, ў сваю чаргу, складаюца з камун, а тыя — з раёнаў. Спіс дэпартаментаў Рэспублікі Конга:
Насельніцтва
Натуральны прырост насельніцтва складае 2,8 % (2018). Міграцыйны складнік дынамікі насельніцтва адмоўны (- 0,3 %), што хаця й крыху запавольвае агульны прырост, дазваляе казаць пра хуткі рост колькасці жыхароў краіны ў цэлым. Сярэдні ўзрост кангалезца — 19,6 гадоў, дзеці і падлеткі да 15 складаюць амаль 42 % насельніцтва. Такім чынам, прызблізна кожныя 25 гадоў колькасць насельніцтва падвойваецца. Тым не менш, сумарны каэфіцыент нараджальнасці скарачаецца (4,26 у 2018 у параўнанні з 5,1 у 2011). Сярэдняя працягласць жыцця ледзь перавышае 60 гадоў (2018).
Амаль усё насельніцтва належыць да моўнай групы банту. На поўдні жывуць народы падгрупы конга (баконга, басунды, бакуньі, бавілі, баёмбэ і іншыя; каля 50 % насельніцтва краіны). У сярэдняй частцы народ тэке (17 %) і блізкія да яго народы. На поўначы найбольш шматлікі народ мбошы (12 %). У трапічных лясах захаваліся плямёны пігмеяў — самых першых жыхароў краіны. У гарадах невялікія групы еўрапейцаў, пераважна французы (да вайны 1997 іх было каля 9000, цяпер на парадак менш); маецца група (каля 30 чалавек) амерыканскіх экспатрыянтаў. Для міжнацыянальнага паразумення маецца агульная мова групы банту, вядомая пад назвай лінгала, таксама распаўсюджаная ў ДР Конга. У вышэйшай адукацыі, навуцы, СМІ выкарыстоўваецца французская мова. Сярод вернікаў пераважаюць хрысціяне (75 %, пераважна пратэстанты і каталікі) і прыхільнікі мясцовых культаў.
Праз геаграфічнае становішча ў зоне вільготных экватарыяльных лясоў Рэспубліка Конга з'яўляецца адной з самых маланаселеных краін Афрыкі. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва каля 12.5 чал/км². Амаль усе кангалезцы жывуць у паўднёва-заходняй, у тым ліку прыакіянічнай частцы краіны, у той час як залесеная і забалочаная поўнач практычна не заселеная. Менавіта слабое сельскае рассяленне абумовіла тое, што ў гарадах жыве 67 % насельніцтва (2018) — незвычайна высокі для трапічнай Афрыкі паказчык. Найбуйнейшыя гарады: Бразавіль (1,5 млн чал), Пуэнт-Нуар. У сталіцы пражывае трэцяя частка насельніцтва краіны. 70 % насельніцтва сканцэнтравана ў агламерацыях Бразавіля, Пуэнт-Нуара і ўздоўж чыгункі паміж імі.
Эканоміка
Гаспадарка Рэспублікі Конга ўяўляе сабой сумесь натуральнай сельскай гаспадаркі, лясной гаспадаркі, саматужнай прамымсловасці, нафтавага сектару і сферы паслуг, што ўключае і забюракратызаваны дзяржапарат. У сельскай гаспадарцы занята 35 % працаздольнага насельніцтва, у прамысловасці — 20 %, у сферы паслуг — 44 % (2005). Дзякуючы экспарту нафты, ВУП на душу насельніцтва складае вельмі нават зайздросныя ў трапічнай Афрыцы $ 7300 (2018, па ППЗ). Залежнасць эканомікі ад цэн на нафту на сусветным рынку прыводзіць да гушкання эканамічнага росту/рэцэсій. Так 1980-я і 2000-я сталі часамі поспехаў, калі штогадовы рост ВУП дасягаў 5 %. Апошняе падзенне цаны на чорнае золата прывяло да рэцэсіі ў 2016–2017 гг.. За гэтыя два гады ВУП краіны скараціўся сумарна на 5 %. На інвестыцыйную прывабнасць Рэспублікі адмоўна ўплываюць унутраныя канфлікты: грамадзянская вайна 1997, канфлікт улады з апазіцыяй 2015-2017.
Аснову эканомікі складае нафтаздабыўная прамысловасць, якая пацясніла з першай пазіцыі лясную. Запасы нафты ў Рэспубліцы на 2016 ацэньваюцца ў 1,6 млрд барэляў, здабыча ў тым жа годзе складала 260 тысяч барэляў у суткі. Акрамя нафты, рэспубліка валодае значнымі запасамі разнастайнай мінеральнай сыравіны (золата, жалезнай руды, фасфарытаў), збольшага не кранутымі. У канцы ХХ ст. пачалася распрацоўка прыроднага газу і алмазаў.
У раслінаводстве выкарыстоўваецца ўсяго 1,5 % зямлі, што звязана са складанымі прыроднымі ўмовамі. У ХХІ стагоддзі сельская гаспадарка прыйшла ў поўны заняпад і амаль суцэльна залежыць ад дзяржаўных субсідый. Галоўнай харчовай культурай з'яўляецца касава. У 2009 годзе Рэспубліка Конга здала ў арэнду 200 000 гектараў сваёй зямлі паўднёваафрыканскім белым фермерам, пакрыўджаным зямельнымі рэформамі на радзіме.
60 % экспарту краіны складае сырая нафта, вялікія аб'ёмы экспарту прыходзяцца на драўніну і алмазы. Асноўны пакупнік кангалезскай прадукцыі — Кітай. Імпарт — прадукцыя машынабудавання, лекі, прадукты харчавання; галоўныя партнёры — Кітай, Францыя, Ангола.
Транспартная сістэма, створаная каланіяльнымі ўладамі ў 1920-х–1930-х, эксплуатуецца па сёння практычна без мадэрнізацыі. Аднак у 2010-я ў транспарт, як і паўсюль у Афрыцы, пачалі прыходзіць кітайскія інвестыцыі. У Рэспубліцы каля 1000 км заасфальтаваных дарог (згодна з іншымі крыніцамі – больш за 3 000), 500 км чыгункі Акіян–Конга з вузкай каляінай (1067 мм). Маецца больш за 1000 км воднага шляху па рэках Убангі і Конга. Паміж Бразавілем і Кіншасай курсуе паром. Ніжэй за Бразавіль рака становіцца бурнай і ажно да акіяна суднаходства спыняецца. Найбуйнейшы порт — Пуэнт-Нуар. Два галоўныя аэрапорты — Мая-Мая ў Бразавілі і Понт-Нуар.
Культура
Школа мастацтва пота-пота — стварэнне жывапісных твораў на афрыканскія тэмы ў еўрапейскім стылі.
Сушаны
Гісторыя
Сяло сустракаецца пад назвай Харашоўка з сярэдзіны XIX ст. Да Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года ў складзе Навазыбкаўскага павета Чарнігаўскай губерні Расійскай імперыі.
З 1929 года ў складзе Клінцоўскай акругі, а з 1932 года ў Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзена ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшло ў склад Бранскай вобласці.
Генры Манчыні
Генры Манчыні (Henry Mancini, сапраўднае імя — Энрыка Нікала Манчыні, Enrico Nicola Mancini;, Кліўленд, Агая — , , Каліфорнія) — амерыканскі дырыжор і кінакампазітар.
Івашкіўці (Шаргарадскі раён)
Івашкіўці (Іва́шківці) — вёска ў Шаргарадскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Калыніўка (Шаргарадскі раён)
Калыніўка (Кали́нівка) — вёска ў Шаргарадскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
IC 3798
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Арыстыд Бруан
Арыстыд Луі Арман Бруан (фр. Aristide Louis Armand Bruand, у якасці сцэнічнага імя выкарыстаў напісанне Bruant;, Куртэнэ, дэпартамент Луарэ — , ) — французскі паэт, шансанье, камедыянт і ўладальнік кабарэ. Стаў вядомым не ў апошнюю чаргу дзякуючы афішам Анры дэ Тулуз-Латрэка, на якіх ён намаляваны ў чырвоным шаліку і чорным паліто.
Біяграфія
У 15 гадоў, пасля смерці бацькі, Бруан пакінуў родны горад, каб знайсці працу. Пошукі прывялі яго ў парыжскі багемны квартал Манмартр, дзе ён большую частку часу гультайнічаў у бістро і кабачках, дзе ён і атрымаў магчымасць праявіць свой музычны талент. Бруан хутка авалодаў парыжскім арго, на якім ён пісаў свае песні, поўныя рэвалюцыйнага пафасу і нянавісці да буржуа.
Бруан памёр у Парыжы ў 1925 і быў пахаваны непадалёк ад яго месца нараджэння ў дэпартаменце Луарэ. У гонар яго была названа адна з парыжскіх вуліц.
Віталь Антонавіч Таўкачоў
Віталь Антонавіч Таўкачоў (, в. Скірмантава, Дзяржынскі нацыянальны польскі раён, БССР) — фізік. Акадэмік НАН Беларусі (2000, член-карэспандэнт 1984). Доктар фізіка-матэматычных навук (1980), прафесар (1990).
Біяграфічныя звесткі
Закончыў БДУ (1957). З 1957 г. у Інстытуце фізікі, з 1984 загадчык лабараторыі. У 1992—2007 загадчык лабараторыі Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Адначасова ў 1992—1996 намеснік дырэктара Навукова-тэхнічнага цэнтра Дзяржзнака, з 2002 намеснік акадэміка-сакратара Аддзялення фізікі, матэматыкі і інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2008 галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута фізікі імя Б. І. Сцяпанава Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Навуковая дзейнасць
Распрацаваў тэорыю статыстычнага фарміравання фотафізічных характарыстык свабодных складаных малекул і прапанаваў метады іх эксперыментальнага вывучэння. Стварыў лазер на электронных пераходах свабодных складаных малекул. Выявіў і даследаваў палярызацыю стымуляванага выпрамянення і палярызаванай флюарэсцэнцыі арыентацыйна анізатропнай пары складаных малекул. Устанавіў механізм дынамікі малекулярнага вярчальнага рэха ў мнагаатамных малекул.
Крыгскамісар
Крыгскамісар — катэгорыя пасад ваенных служачых у арміі Расійскай імперыі. Займаліся забеспячэннем войскаў, упраўленняў і ўстаноў грашыма, абмундзіраваннем, рыштункам, ручной зброяй, абозным і лагерным рыштункам, шпіталямі і інш. Званне гэта ўсталявана Пятром I у 1711 г. рэгламентам Крыгскамісарыята і праіснавала да 1864 г.
Пасады крыгскамісараў:
Пескапенатара
Пескапенатара (Pescopennataro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Ізернія.
Насельніцтва складае 386 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 21 чал./км². Займае плошчу 18 км². Паштовы індэкс — 86080. Тэлефонны код — 0865.
Калытынка
Калытынка (Кали́тинка) — вёска ў Шаргарадскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Бо Цзюі
Бо Цзюі, Бо Лэцянь, Бо Чанцін (白居易; 772, прав. Шаньсі, Кітай — 846) — кітайскі.
Пескапенатара
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Рох.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Бо Цзюі
Біяграфія
Займаў высокія дзяржаўныя пасады. Член імператарскай акадэміі «Ханьлінь». За крытыку прадажнасці чыноўнікаў і феадальных парадкаў аддалены ад імператарскага двара.
Напісаў каля 3 тыс. вершаў. Аўтар лірычных чатырохрадкоўяў, выкрывальніцкіх вершаў (цыклы «Цыньскія напевы», «Новыя народныя песні»), паэм «Песня пра бязмежную тугу», «Лютня», «Піпа». Адлюстроўваў светапогляд і жыццё танскага грамадства VIII—IX ст., асэнсоўваў тэмы: чалавек і час, чалавек і прырода, чалавек і яго асяроддзе. Творам паэта ўласцівыя прастата мовы, жыццярадаснасць і чалавекалюбства.
Обер-форшнейдар
Обер-форшнейдар — галоўны разразальнік страў, прыдворны чын II класа Табелі аб рангах у Расійскай імперыі, заснаваны ў 1856 годзе. Пры расійскім двары паслядоўна (з 1856) былі 3 обер-форшнейдэра: Н. А. Муханаў, гр. З. А. Гендрыкаў, кн. Ю. Д. Урусаў.
Дзмітрый Фёдаравіч Аяцкаў
Дзмітрый Фёдаравіч Аяцкаў (нар. 9 лістапада 1950, сяло Калініна (цяпер Сталыпіна) Балтайскага раёна Саратаўскай вобласці) — расійскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, кіраўнік адміністрацыі (1996) і першы губернатар Саратаўскай вобласці (1996—2005).
Біяграфія
Атрымаў дзве вышэйшыя адукацыі: сельскагаспадарчую і эканамічную.
Пасля сканчэння Саратаўскага сельскагаспадарчага інстытута працаваў галоўным аграномам у гаспадарках Тацішчаўскага і Балтайскага раёнаў Саратаўскай вобласці.
З 1992 па 1996 год працаваў на пасадзе намесніка мэра, першага намесніка часткі адміністрацыі горада Саратава.
У 1994—1996 гадах — абраны дэпутат Савета Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі ад Саратаўскай вобласці, з 1996 па 2000 год — член Савета Федэрацыі Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі (па пасадзе), член Камітэта па бяспецы і абароне. Член Камітэта па міжнародных справах Рады Федэрацыі з 5 чэрвеня па 26 снежня 1996 года, член Камітэта па навуцы, культуры, адукацыі, ахове здароўя і экалогіі Савета Федэрацыі з 26 снежня 1996 года па 19 снежня 2000 года.
15 красавіка 1996 года прызначаны ўказам прэзідэнта Расійскай Федэрацыі кіраўніком адміністрацыі Саратаўскай вобласці. 1 верасня 1996 года быў абраны губернатарам Саратаўскай вобласці.
17 мая 1998 года на сустрэчы з прэзідэнтам ЗША Білам Клінтанам, якая праходзіла ў Бірмінгеме, прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын адрэкамендаваў Аяцкава, які яго суправаджаў, амерыканскаму кіраўніку як свайго наступніка на найвышэйшай дзяржаўнай пасадзе Расіі. Аднак ужо на наступны дзень, 18 мая, Сяргей Ястржэмбскі, які быў у той час прэс-сакратаром Ельцына, фактычна нівеляваў гэту заяву прэзідэнта, сказаўшы, што словы Ельцына пра Аяцкава-наступніка варта расцэньваць «з пункту гледжання здаровага гумару» і «прэзідэнт сказаў пра гэта паўжартам».
У 1999 годзе на з’ездах VI і VII уваходзіў у прэзідыум партыі «Наш дом — Расія».
З 25 верасня 1999 года па 28 мая 2004 года — саветнік па мясцовым самакіраванні ў Расійскай Федэрацыі.
З 18 кастрычніка 1999 года па 8 жніўня 2001 года — член Камісіі пры прэзідэнце Расійскай Федэрацыі па ўзаемадзеянні федэральных органаў дзяржаўнай улады і органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў Расійскай Федэрацыі пры правядзенні канстытуцыйна-прававой рэформы ў суб’ектах Расійскай Федэрацыі.
26 сакавіка 2000 года абраны губернатарам Саратаўскай вобласці на другі тэрмін.
У 2003 годзе Дзмітрый Аяцкаў стаў адным з апошніх у спісе папулярнасці рэгіянальных кіраўнікоў сучаснай Расіі, складзенага па выніках апытання Фонду «Общественное мнение» (ФОМ). Незадаволенасць яго дзейнасцю на пасадзе губернатара выказалі 65 % насельніцтва вобласці, грунтуючыся на дадзеных рэпрэзентацыйнага апытання 1000 чалавек.
У 2005 годзе, пасля скасавання выбараў кіраўнікоў рэгіёнаў, прэзідэнт Уладзімір Пуцін не стаў прапаноўваць кандыдатуру Аяцкава для перапрызначэння губернатарам вобласці. Замест гэтага ў сакавіку 2005 года Аяцкаў быў прызначаны паслом Расіі ў Беларусі. Аднак 19 ліпеня 2005 года, на прэс-канферэнцыі ў Саратаве, якую ён даў ужо пасля атрымання агрэмана, то бок афіцыйнай згоды на прыезд у Мінск у якасці пасла, Аяцкаў прапанаваў беларускаму прэзідэнту Аляксандру Лукашэнку «перастаць дзьмуць шчокі». Гэтыя словы выклікалі скандал, і прызначэнне не адбылося.
Восенню 2006 года прызначаны памагатым кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Расіі.
З 21 сакавіка 2007 года па 12 ліпеня 2012 года — член кансультацыйнай камісіі Дзяржаўнага савета Расійскай Федэрацыі.
З 28 ліпеня 2011 года па 30 лістапада 2013 года — дырэктар Паволжскай акадэміі дзяржаўнай службы імя П. А. Сталыпіна — філіяла Расійскай акадэміі народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі.
З’яўляецца членам «Ізборскага клуба», створанага ў 2012 годзе.
У 2013 годзе стаў прэзідэнтам Прыволжскай кніжнай палаты і ініцыятарам правядзення ў Саратаве міжнароднага кніжнага кірмашу «Волжская волна».
24 сакавіка 2014 года прызначаны саветнікам апарата саветнікаў і памочнікаў губернатара Саратаўскай вобласці Валерыя Радаева па аграрных пытаннях.
Маа Дунь
Маа Дунь (茅盾, сапр. Шэнь Яньбін, 沈雁冰;, Дунсян, Дынастыя Цын — , Пекін, Кітай) — кітайскі пісьменнік, грамадскі дзеяч.
Біяграфічныя звесткі
Вучыўся ў Пекінскім універсітэце. У 1949—1964 гадах міністр культуры КНР, у 1976—1981 — старшыня Саюза кітайскіх пісьменнікаў.
Творчасць
Яго творчасці ўласціва спалучэнне традыцыйнага стылю з патрабаваннямі эстэтыкі сацыялістычнага рэалізму. Сам вызначаў свой метад як «натуралізм». Да натуралістаў адносіў такіх аўтараў як Л. М. Талстой, А. П. Чэхаў. Лічыў іх сваімі папярэднікамі. Праблемы інтэлігенцыі, расчараванай у рэвалюцыі, адлюстраваны ў трылогіі «Зацьменне» (1927—1928), зборніках апавяданняў «Шыпшына» (1929) і «Леташняя трава» (1931). Жыццё кітайскага горада і вёскі ў аповесці «Крама сям'і Лінь» (1932), рамане «Перад світаннем» (1933). Рэвалюцыйныя настроі ў сялянскім асяроддзі — галоўная тэма «Вясковай трылогіі» (1932—1934). У гады вайны супраць Японіі (1937—1945) у творах гучаць патрыятычныя матывы (раман «Распад», 1941; аповесці «Несправядлівасць», «Аповесць пра першы этап», «Пасля разгрому» і інш.). Роздум пра лёс кітайскай правінцыі напярэдадні рэвалюцыі 1911 адлюстраваны ў рамане «Зарошанае лісце, чырвонае, як кветкі веснавыя» (1942). Аўтар літаратурна-крытычных твораў, публіцыстыкі (зборнікі «Натхненне». 1959: «Пра гісторыю і гістарычныя драмы», 1962, і інш.). Увёў у кітайскую літаратуру метад «плыні свядомасці» (раман «Распад»).
Прапагандаваў у Кітаі творчасць Томаса Мана, Эрнеста Хемінгуэя, Івана Вазава і інш. Перакладаў творы Валянціна Катаева, Васіля Гросмана. Падчас «культурнай рэвалюцыі» адышоў ад літаратурнай дзейнасці. У КНР ёсць літаратурная прэмія імя Маа Дуня.
Смоліна
Назву Смоліна маюць:
Скрыбаўцы (Мажэйкаўскі сельсавет)
Скры́баўцы (, Скрыбовцы) — аграгарадок у Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Мажэйкаўскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 25 кіламетраў на паўночны ўсход ад Шчучына, 90 кіламетраў ад Гродна. Чыгуначная станцыя Скрыбаўцы на лініі Масты—Ліда.
Рэлігія
Парафія Хрыста Валадара. Парафія створана ў 1407 годзе, цяперашняя капліца пабудавана ў 1993 годзе, асвечана ў 1994 годзе.
Памятныя мясціны
Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.
Дзьёрдзь Далаш
Дзьё́рдзь Да́лаш (György Dalos; ) — венгерскі пісьменнік і гісторык. Піша на венгерскай і нямецкай мове.
Біяграфія
Далаш правёў сваё дзяцінства з бабуляй і дзедам, таму што яго бацька памёр у 1945 годзе ў канцлагеры, трапіўшы туды як жыд цягам Другой сусветнай вайны. З 1962 па 1967 з'яўляецца студэнтам гістарычнага факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава. Пасля навучання вярнуўся ў родні горад Будапешт і пачаў працу ў музеі.
Творчасць
Кнігі Далаша перакладзены і выдадзены ў Англіі, Францыі, Даніі, Швецыі, Японіі, Турцыі, Партугаліі, Расіі, Аўстраліі, Ізраілі, ЗША і Галандыі. Лаўрэат некалькіх узнагарод, у тым ліку Прэмія імя Адэльберта фон Шамісо (1995) і Залаты знака прэзідэнта Венгерскай Рэспублікі (2000).
Джой Джэгедэ
Джой Джэгедэ (нар., Нігерыя) — нігерыйская футбалістка, паўабаронца. Выступала за зборную Нігерыі.
Біяграфія
У 10 гадоў пачала гуляць у футбол. Стала вядомай у 2010 годзе, як капітан нацыянальнай зборнай, калі каманда прашла ў фінал спаборніцтва, стаўшы першай афрыканскай камандай, якая выйшла ў фінал любога турніру, арганізаванага ФІФА. Гуляла за нацыянальную зборную чэмпіянаце свету па футболе сярод жанчын у 2008 годзе.
У 2013 годзе падпісала кантракт з бабруйскай «Бабруйчанкай».
У 2019 годзе скончыла прафесійную кар’еру футбалісткі. Выйграла 9 трафеяў за 12 гадоў у «Дэльта Куінс».
Віталь Рыжкоў
Віталь Рыжкоў (28 красавіка 1986, Магілёў) — беларускі паэт, перакладчык.
Біяграфія
Аўтар кнігі вершаў «Дзверы, замкнёныя на ключы» (2010). Перавыдавалася ў калекцыі «Профілі» ва ўкраінскім выдавецтве «Крок» (Тэрнопаль) у 2014 годзе.
Лаўрэат прэміі «Дэбют» імя М.Багдановіча (2011) за найлепшую дэбютную кнігу, прэміі «Залаты апостраф» часопіса «Дзеяслоў» у 2008-м і ў 2015 гадах.
Вершы перакладзеныя на англійскую, украінскую, рускую, польскую, чэшскую, шведскую, нямецкую, італьянскую, літоўскую, грузінскую і грэцкую мовы.
Скрыбаўцы
Назву Скры́баўцы маюць:
Віталь Рыжкоў
Проза:
Віктар Марціновіч, «Сфагнум»— раман, пер. з рускай,  (Мінск: Кнігазбор, 2013)
Міхаіл Валодзін, «Наш стары добры Вавілон», — раман, пер. з рускай,  (Мінск: Кнігазбор, 2015)
Віктар Марціновіч, «Возера Радасці» — раман, пер. з рускай,  (Мінск: Кнігазбор, 2016)
Віктар Марціновіч, «Рэвалюцыя» — раман, пер. з рускай,  (Мінск: Кнігазбор, 2020)
Паэзія:
Тэйлар Мэлі — вершы пер. з англійскай, «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
Майкл Сэлінджэр — вершы пер. з англійскай, Дзверы, замкнёныя на ключы" (Мінск, Логвінаў, 2010)
Уістан Х’ю Одэн — вершы пер. з англійскай, «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
Георгій Нахуцрышвілі — вершы, пер. з грузінскай:   «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
Рышард Крыніцкі — вершы пер. з польскай:  «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
Рычард Бротыган — вершы пер. з англійскай: «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Тэрнопаль, Крок, 2014)
Сяргій Жадан — вершы пер. з украінскай:  «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010), Выбранае «Украінскія авіялініі» (Тэрнопаль, Крок, 2015)
Уладзімір Маякоўскі — паэма «Воблака ў штанах» (урывак), «Размова з фініспектарам пра паэзію» пер. з рускай (серыя «Паэты планеты», Выдавец Зміцер Колас, 2019)
Прагрэс (Клімаўскі раён)
Прагрэс (Прогресс) — пасёлак у Клімаўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Наваропскага сельскага паселішча.
Гісторыя
Пасёлак узнікае ў 1930-х гадах у Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзены ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшоў у склад Бранскай вобласці.
Бітва пад Монтэ-Касіна (1944)
Бітва пад Монтэ-Касіна (Battle of Monte Cassino, Schlacht um Monte Cassino, Bataille du Mont Cassin, Battaglia di Montecassino, Bitwa pod Monte Cassino) — серыя з чатырох бітваў, у выніку якіх саюзныя войскі авалодалі стратэгічнай вышынёй на «Лініі Густава» і здзейснілі прарыў на Рым.
Беларусы ў бітве пад Монтэ-Касіна
У канцы 1943 г. брытанскае камандванне перабрасвае ІІ Польскі корпус на Апенінскі паўвостраў. У пачатку 1944 г. польскія часткі ў складзе 3-й Карпацкай пяхотнай дывізіі, 5-й Крэсовай пяхотнай дывізіі, 2-й Польскай бронетанкавай брыгады, 2-га артылерыйскага корпусу ўступілі ў баі са злучэннямі Вермахта. Армія саюзнікаў беспаспяхова штурмавала Монтэ-Касіна. 11 мая ў баі каля манастыра ўступіў ІІ Польскі корпус. Праз нядзелю баёў «Лінія Густава» была прарвана. Польскі адрад узняў над манастыром бела-чырвоны сцяг. Страты Польскага корпусу наступныя — 924 чалавека забітыя, 4199 параненыя, па падлікам гісторыкаў, 177 загінуўшых салдат былі беларусамі.
IC 3799
IC 3799 — галактыка тыпу Scd ў сузор’і Воран.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Казліўка (Шаргарадскі раён)
Казліўка (Козлі́вка) — вёска ў Шаргарадскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Верхнядзвінскі раён
Мяжуе з Мёрскім, Полацкім і Расонскім раёнамі Віцебскай вобласці Беларусі, а таксама з Себежскім раёнам Пскоўскай вобласці Расійскай Федэрацыі і Зілупскім, Дагдскім і Краслаўскім краямі Латвійскай Рэспублікі. У якасці натуральнай мяжы з Мёрскім раёнам выступае Заходняя Дзвіна.
Геаграфія
Тэктанічна раён цалкам адносіцца да Латвійскай седлавіны. Пад антрапагенавымі адкладамі на глыбіні больш за 50 м залягаюць 300 метровыя тоўшчы верхняга дэвону — стракатакаляровыя гліны, пясчана-алеўралітавыя і сульфатныя пароды, мергелі і даламіты. Даламітызаваныя вапнякі выходзяць на паверхню ў сярэднім цячэнні ракі Сар’янкі, ля былой вёскі Камоты. Тут яны ўтвараюць парогі ў рэчышчы, а па берагах захаваліся рэшткі земляных печаў для выпальвання вапны. Дэвонскія адклады пакрытыя ледавіковымі і водна-ледавіковымі пародамі. У канцавых марэн на Асвейшчыне і Латвійскім памежжы яны складзены з гліністых і суглінкавых грунтаў, на большай частцы тэрыторыі — з азёрных сярэдніх і цяжкіх суглінкаў.
Ледавік адышоў з Дрысеншчыны 10 тысяч гадоў таму, пакінуўшы свае знакі ў рэльефе. Большую частку раёна займае Полацкая нізіна, перасечаная далінамі шматлікіх рэк. На захадзе і паўночным захадзе, на мяжы з Латвіяй узняліся ўскраіны Латгальскага ўзвышша, засеяныя валунамі. На Асвейскай градзе каля вёскі Гарадзілавічы, вышэйшы пункт раёна — гара Гарадзілаўская (191,8 м над узроўнем мора). Паўночна-ўсходні кут заняты пяскамі дзюннага тыпу, пакрытымі лясамі.
Амаль уся тэрыторыя раёна ляжыць у басейне Дзвіны, толькі на крайняй поўначы вада сцякае праз раку Сінюху ў раку Вялікую. Водападзел, які праходзіць па Асвейскім балоце, настолькі плоскі, што калі балота набрыняе вадой, яна сцякае па канале, што злучыў Сінюху з воз. Асвейскім, адразу ў два бакі — і ў раку, і ў возера. Рака Заходняя Дзвіна з’яўляецца прыроднай мяжой паміж Верхнядзвінскім і Мёрскім раёнамі на працягу 65 км. Асноўныя яе прытокі: Дрыса, Сар’янка, Вужыца, Свольна (прыток Дрысы). Іншыя рэкі: Балгач, Горнаўка. Раён налічвае 25 азёр, найбуйнешыя з іх: Асвейскае — 43,8 км², Лісна — 15,71 км², Белае — 5,52 км², Цятна — 1,6 км², Стралкоўскае — 0,93 км², Росіца — 0,4км².
Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя — ад цяжкіх суглінкаў у цэнтры раёна да неўрадлівых пяскоў Лісняншчыны. Асобнымі масівамі размешчаны тарфянікі, пад сельгасугоддзямі іх нязначная частка.
Карысныя выкапні
Раён мае значныя запасы торфу, цагельнай гліны і мінеральнай вады. Распрацоўваюцца радовішчы будаўнічага пяску і даламітызіраванага вапняку.
Гісторыя
Археалагічныя даследаванні сведчаць аб тым, што на тэрыторыі раёна чалавек упершыню пачаў сяліцца ў эпоху мезаліту. Мезалітычнае насельніцтва ў заходняй частцы Падзвіння пакінула помнік кундскай археалагічнай культуры. Найбольш характэрным помнікам гэтай культуры на поўначы Беларусі з’яўляецца паселішча Замошша I, якое знаходзіцца на першай надпоймавай тэрасе правага берага Зах. Дзвіны, на паўночны захад ад вёскі Замошша Боркавіцкага сельсавета.
Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года як Дрысенскі раён у складзе Полацкай акругі БССР. Цэнтр — горад Дрыса. 20 жніўня 1924 года падзелены на 7 сельсаветаў: Бялькоўшчынскі, Бігосаўскі, Велікаплейкаўскі, Дрысенскі, Малінаўскі, Росіцкі, Сар’янскі. 21 кастрычніка 1924 года Малінаўскі сельсавет перайменаваны ў Каркалецкі. 3 ліпеня 1925 года Дрыса аднесена да катэгорыі мястэчак. 21 жніўня 1925 года Дрысенскі сельсавет перайменаваны ў Цястоўскі, Бялькоўшчынскі сельсавет — у Жоўнінскі, Велікаплейкаўскі — у Сардыцкі. Пасля скасавання акруговага падзелу раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны Боркавіцкі, Валынецкі, Галубаўскі, Дзёрнавіцкі, Луначарскі, Прудзінкаўскі, Юзафоўскі сельсаветы скасаванага Боркавіцкага раёна. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе адноўленай Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — у Віцебскай вобласці. 27 верасня 1938 года Дрысе вернуты статус горада. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — у складзе Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Росіцкі і Сар’янскі сельсаветы. 8 жніўня 1959 года да раёна далучаны Відоцкі, Задзежскі, Кісялёўскі, Каханавіцкі, Красоўскі, Малашкаўскі, Савейкаўскі, Сенькаўскі сельсаветы і гарадскі пасёлак Асвея скасаванага Асвейскага раёна. 20 мая 1960 года скасаваны Задзежскі, Каркалецкі, Савейкаўскі, Цястоўскі, Юзафоўскі сельсаветы, 22 снежня 1960 года — Красоўскі і Луначарскі сельсаветы, 29 снежня 1961 года — Відоцкі сельсавет. 14 верасня 1962 года Кісялёўскі сельсавет перайменаваны ў Чапаеўскі. 25 сежня 1962 года горад Дрыса перайменаваны ў Верхнядзвінск, Дрысенскі раён перайменаваны ў Верхнядзвінскі раён. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 12 сельсаветаў, 336 населеных пунктаў.
1 ліпеня 2021 года ў склад раёна з Расонскага раёна перададзены хутар Дабраплёсаўскі.
Насельніцтва
На тэрыторыі раёна знаходзіцца 256 населеных пунктаў.
Колькасць насельніцтва:
Гарадское насельніцтва раёна ў 2009 г. налічвала 8,6 тыс. чал., у 2013 г. — 8,47 тыс. чал.
Адміністрацыйны падзел
Раён падзелены на 9 сельскіх саветаў: Асвейскі, Бігосаўскі, Боркавіцкі, Бялькоўшчынскі, Валынецкі, Дзёрнавіцкі, Каханавіцкі, Сар’янскі і Шайтараўскі.
Гаспадарка
Раён мае 9 прамысловых прадпрыемстваў, найбуйнейшыя з іх:
Транспарт
Праз тэрыторыю раёна праходзяць чыгунка і дзве аўтадарогі рэспубліканскага падпарадкавання:
Культура, адукацыя, друк
Мясцовая прэса прадстаўлена грамадска-палітычнай газетай «Дзвінская праўда». Наклад — каля 4 тыс. асобнікаў (2011). Гл. Дзвінская праўда.
Ахова здароўя
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва забяспечваюць: УАЗ «Верхнядзвінская цэнтральная раённая бальніца», Асвейская раённая бальніца, а таксама ўчастковыя бальніцы, урачэбныя амбулаторыі, фельчарска-акушэрскія пункты, здраўпункты. У в. Валынцы адкрыта бальніца сястрынскага догляду.
Славутасці
Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага ўзроўня:
У 1982 г. Васілём Паўлючковым у Верхнядзвінскім лясгасе быў створаны дэндрапарк плошчай 6,3 га, ён з’яўляецца помнікам прыроды мясцовага значэння. Тут высаджана 312 драўніна-кустарнікавых парод, ёсць экзатычныя расліны з Сібіры, Далёкага Усходу, Паўночнай Амерыкі, Крыма, Каўказа, Паўночнай Азіі і г.д. Растуць 14 відаў елак, 15 відаў сасны, 10 — піхт, 8 — лістоўніц.
Каля вёскі Прошкі на граніцы Беларусі, Расіі і Латвіі насыпаны Курган Дружбы.
Арнек (Астраханскі раён)
Арнек — сяло ў Астраханскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Мікалаеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 37 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра пасёлка Астраханка. Код КАТА — 113649500.
Барока
Барока (ад barocco — няправільны, дзіўны) — вядучы кірунак у еўрапейскім, у т. л. беларускім мастацтве і архітэктуры з апошняй трэці XVI ст. і амаль да канца XVIII ст. Адметныя рысы барока — урачыстасць, кантрастнасць, ускладненасць форм, параднасць, пышны дэкор. Стыль эпохі Контррэфармацыі.
Першапачаткова тэрмін «барока» меў негатыўны сэнс, бо сваёй відавочнай пышнасцю і вычварнасцю супрацьпастаўляўся гармоніі Рэнесансу. Галоўным фактарам узнікнення стылю барока з'яўляецца каталіцкая контррэфармацыя, якая з дапамогай новага мастацтва імкнулася абвергнуць ідэі гуманізму рэнесансу, барока быў прызваны праслаўляць і прапагандаваць моц улады, знаці і царквы, што, у пэўнай ступені, спарадзілі рэфармацыйны рух ва ўсёй Еўропе. Але разам з тым барока выразіў прагрэсіўныя ідэі аб складанасці светабудовы, бясконцасці і мнагастайнасці сусвету, яго зменлівасці. Мастацтва барока пачало адлюстроўваць дуалістычную прыроду чалавека, барацьбу ў ім нябеснага і зямнога пачаткаў, чалавек пачаў успрымацца як частка сусвету, як складаная асоба, перажываючая ўнутраныя канфлікты.
Мастацтва барока
У мастацтве стыль барока адметны рытмічнасцю і каларыстычным адзінствам кампазіцый, пышнасцю форм, спалучэннем ідэалізацыі вобразаў з нечаканымі кампазіцыйнымі і аптычнымі эфектамі, рэальнасці — з фантазіяй, рэлігійнай сціпласці — з падкрэсленай чутнасцю. Асабліва адрознівае барока ад іншых стыляў багацце дэталей, часта яркай паліхроміі, менш рэалістычныя твары суб'ектаў, і агульнае уражанне пабожнасці, якое і было адной з мэтаў гэтага мастацтва.
Пачынальнікамі традыцыі барока ў жывапісе лічаць двух выдатных італьянскіх мастакоў — Караваджа і Анібале Карачы, якія стварылі найбольш значныя працы ў канцы XVI ст. — пачатку XVII ст.
Прадстаўнікі:
Архітэктура барока
Найбольш яскрава барока выражана ў сакральных пабудовах, касцёльная архітэктура стала духоўна-матэрыяльнай асновай яго фармавання. Характэрнай рысай барока ў архітэктуры з'яўляецца прасторавы размах — замест суразмернай з чалавекам маштабнасці нярэдка ўзнікае перавелічэнне памераў ордэрных формаў, злітнасць, цякучасць складаных, звычайна крывалінейных формаў, наяўнасць шматлікіх скульптур на фасадах і інтэр'ерах. Да ліку першых твораў архітэктуры, у якіх ужо ясна праяўлялася барока, можна аднесці галоўную царкву ордэна езуітаў Іль Джэзу (Ісуса) у Рыме, пабудаваную архітэктарам Джакама дэла Порта ў 1575 годзе.
Прадстаўнікі:
Літаратура, тэатр і музыка барока
Для літаратуры барока асабліва характэрны жанры рытарычнай царкоўнай пропаведзі і школьнай драмы, дзе важнае месца займаюць алегарычныя фігуры-персаніфікацыі; самабытна развіваюцца таксама розныя віды сатыры, раман, вялікія і малыя формы метафарычна насычанай паэзіі. У музычным тэатры адбываецца інтэнсіўнае развіццё оперы і балета, а асабліва ў музыцы росквіт больш складанай і свабоднай вакальна-інструментальнай поліфаніі і тэндэнцыі да адасаблення розных жанраў (канцэрта гроса, саната, сюіта ў інструментальнай музыцы).
Беларускае барока
Барока для беларускай культуры з’явілася той вяршыняй, якой была, мабыць, готыка — для Францыі, рэнесанс — для Італіі, класіцызм — для Расіі. Развіццё беларускага барока прайшло тры перыяды: ранняе (канец XVI — першая палова XVII ст.), сталае (другая палова XVII — 30-я гг. XVIII ст.) і позняе, ці віленскае (30 — 80-я гг. XVIII ст.). Пачатак гэтай плыні ў Беларусі звязаны з будаўніцтвам, намаганнямі 1-га ардыната нясвіжскага князя Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі, першага ў Рэчы Паспалітай помніка архітэктуры барока — касцёла езуітаў у Нясвіжы ў 1584—1593 гг. па праекце італьянскага архітэктара-езуіта Джавані Марыя Бернадоні. Будынак у агульных рысах паўтарае галоўны ордэнскі храм езуітаў Іль Джэзу ў Рыме і ўяўляе сабой першую ў беларускім дойлідстве 3-нефавую крыжова-купальную базіліку.
Услед за езуіцкім касцёлам ў Нясвіжы ў беларускіх гарадах і вёсках пачынаюць будавацца пампезныя касцёлы, кляштары, магнацкія рэзідэнцыі. Дынамічныя формы іхніх фасадаў, хвалістыя, неспакойныя лініі дэкору, кантрасныя спалучэнні мусілі сімвалізаваць зменлівасць і хуткаплыннасць чалавечага жыцця.
Рысы барока выявіліся таксама ў праваслаўных і ўніяцкіх храмах (Мікалаеўская царква ў Магілёве, базыльянская царква і іканастас у Супраслі, комплекс у Жыровіцах, уніяцкія цэрквы ў Барунах і Княжыцах). У праваслаўным храмабудаўніцтве стыль атрымаў адмысловую трактоўку, якая адрознівае яго ад вобразаў храмаў іншых канфесій Беларусі і праваслаўных цэркваў замежжа, спалучае ўласна праваслаўныя візантыйскія і мясцовыя традыцыі з мастацкімі асаблівасцямі барока, вылучаецца высокім узроўнем эмацыйна-эстэтычнага ўздзеяння і надае непаўторнасць асобным помнікам. Самабытна выглядае драўлянае культавае дойлідства на Беларусі
Сучаснасць
У сучаснай практыцы традыцыі барока знайшлі ўвасабленне толькі ў выкарыстоўванні асобных элементаў стылю (гл. Царква ў гонар абраза Божай Маці Усецарыца, Магілёў). Спробы праектавання храмаў па ўзору праваслаўнага дойлідства Падняпроўскага рэгіёна, якое з’яўляецца найбольш адметным прадстаўніком праваслаўнай барочнай архітэктуры не атрымалі падтрымкі заказчыкаў.
Стрый
Стрый:
Мяцеж Доўбар-Мусніцкага
Мяце́ж До́ўбар-Мусні́цкага — антысавецкае ўзброенае выступленне 1-га польскага корпуса на чале з Ю. Р. Доўбар-Мусніцкім у 1918 годзе. Суправаджаўся прыгнётам беларускага насельніцтва на захопленай тэрыторыі і меў мэтай уключэнне беларускіх зямель у склад міжваеннай Польскай рэспублікі.
Мяцеж корпуса Доўбар-Мусніцкага нельга лічыць у поўным сэнсе грамадзянскай вайной. З аднаго боку, гэта было ўзброенае выступленне супраць савецкай улады, а з другога — гэта акцыя прадугледжвала далучэнне Беларусі да Польшчы.
Перадумовы
Корпус польскіх легіянераў быў сфарміраваны яшчэ да Кастрычніцкай рэвалюцыі. Улічваючы класавы склад польскай дывізіі, асабісты настрой камандавання, моцную дысцыпліну, Часовы ўрад вырашыў выкарыстаць яго для барацьбы з рэвалюцыйнымі выступленнямі рабочых. Польскія часці былі размешчаны ў раёне Віцебска — Мінска — Жлобіна і разгорнуты ў корпус. Вярхоўны галоўнакамандуючы Л.Карнілаў назначыў генерал-лейтэнанта Ю.Доўбар-Мусніцкага камандуючым польскім корпусам.
У дні Кастрычніцкага паўстання А. Керанскі спрабаваў выкарыстаць польскія часці для барацьбы з рэвалюцыйным Петраградам. Але салдаты Заходняга фронту перагарадзілі шлях Ю. Доўбар-Мусніцкаму. Пасля гэтага Доўбар-Мусніцкі заявіў аб сваім нейтралітэце ў адносінах да савецкай улады.
Ход мяцяжу
14 снежня 1917 г. А. Мяснікоў выдаў загад, у якім зноў гаварылася пра падпарадкаванне Ю. Доўбар-Мусніцкага камандаванню Заходнім фронтам і неабходнасць правесці дэмакратызацыю польскага корпуса. Але і гэты загад не быў выкананы.
Разгон уладамі Мінска Усебеларускага з’езду не вызваў узброенага проціборства. «Ні ў Беларускай Рады, ні ў эсэраў не было ўзброеных сіл. Спроба ўтварыць беларускі полк на Заходнім фронце закончылася няўдачай».
У гэтых абставінах толькі Доўбар-Мусніцкі здолеў выступіць супраць Савецкай улады і 12 студзеня 1918 года афіцыйна аб’явіў вайну Савецкай Расіі.
Пагары
Пагары (Погары) — пасёлак у Клімаўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Наваропскага сельскага паселішча.