cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Крысціна Тырэн
Герда Эма Крысціна «Сціна» Тырэн (Gerda Emma Kristina Tirén;, , Швецыя — , Пенінгбю, Швецыя) — шведская мастачка.
Біяграфія
Нарадзілася 25 кастрычніка 1886 года ў Стакгольме ў сям’і шведскіх мастакоў Юхана і Герды Тырэн.
Скончыла Каралеўскую акадэмію свабодных мастацтваў у Стакгольме.
Пісала партрэты, нацюрморты і пейзажы высакагор’яў поўначы Швецыі. Работы мастачкі знаходзяцца ў Нацыянальным музеі ў Стакгольме і ў музеі Эстэрсунда.
Памёрла 5 снежня 1951 у сямейным доме на ферме Трыста ў Пенінгбю і пахавана побач з маці, бацькам, братам і сёстрамі.
Гараўцы (Мёрскі сельсавет)
Гараўцы́ (, Горовцы) — хутар у Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мёрскага сельсавета.
Да 14 красавіка 1962 года хутар уваходзіў у склад Мальцаўскага сельсавета, пасля — у склад Лявонпальскага сельсавета. Да 2004 года ўваходзіў у склад Чэраскага сельсавета.
Сядзібна-паркавы ансамбль Віславухаў (Пярковічы)
Сядзібна-паркавы ансамбль Віславухаў — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры пачатку XIX стагоддзя на ўсходняй ускраіне вёскі Пярковічы Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці.
У аснову планіроўкі ансамбля пакладзеная падоўжна-восевая кампазіцыя з гасподай у цэнтры рэгулярна-пейзажнага парку. Галоўная алея злучае павернутыя адзін да аднаго фасадамі мураваныя гасподу і царкву. Пейзажная частка парку разбітая за гасподай вакол ставу. Драўляны лямус і вяндлярня не зберагліся.
Гісторыя
У 1756 годзе гаспадарамі Пярковічаў стаў гербу «Адынец». У 1805 годзе падкаморы брэсцкі Зянон Віславух распачаў будаўніцтва двухпавярховага мураванага палаца, завяршэнне і аздобу якога выканаў яго сын Віктар, маршалак пружанскі. Палац знаходзіўся ў валоданні Віславухаў да пачатку Другой сусветнай вайны.
У 1906 годзе палац грунтоўна абноўлены, гонтавае пакрыццё даху заменена на цынкоўку, франтальная веранда набыла выгляд мансарды ў рэнесансавым стылі. На яе шчыце была змешчана шыльда з надпісам на латыні: «CERTA PRO IUSTITA A. D. 1906» («Закон праз згоду А. Д. 1906»).
У палацы было 17 пакояў. На першым паверху знаходзіліся рэпрэзентатыўны салон, спальня, сталовая, рабочы кабінет, буфетная, кладоўка, пярэдняя з выхадам на тэрасу. Каля 1914 года парадны салон меў каштоўны гарнітур са старой мэблі з ясеню, на сцяне віселі партрэты Вітольда і Язэпа Віславухаў, карціна XVIII стагоддзя з хорам манахаў. Пакой сталовай упрыгожваў вялікі стол, крэслы з дубу і бронзавы буфет 1-й паловы XIX стагоддзя з маёнтку Горкі роду Андрэйкавых. На сценах віселі партрэты Віктара Віславуха, двух нашчадках роду Андрэйкавых і Севярына Залескага, выкананых Юзафам Аляшкевічам.
На другім паверху былі два рэпрэзентатыўныя салоны: «попельны» і «белы», раздзеленыя дзвюма калонамі. У салонах стаялі 3 печы з белай кафлі, 3 фігуркі французскіх мушкецёраў і Напалеона Банапарта, мэбля з чырвонага дрэва, акруглы столік, зроблены ў стылі Людовіка XVI. На адной са сцен «попельнага» салона вісеў фламандскі габелен памерам 3×4 м, некалькі карцін: «Гульня ў шахаматы», «Паляшук у лодцы» і інш.
У «белым» салоне размяшчаліся антычныя гадзіннікі, мэбля, выкананая ў стылістыцы Людовіка XVI, некалькі партрэтаў з відам Каралеўскага палаца ў Варшаве аўтарства Юзафа Крашэўскага; пасярэдзіне вісела жырандоль. Побач месцілася бібліятэка, у якой стаяў дубовы стол Юзафа Крашэўскага, меўся стары крыж з чорнага дрэва, падараваны гаспадарам маёнтка Рамуальдам Траўгутам, калекцыя люлек, вялікі куфэрак з каштоўнымі рукапісамі, напісанымі кірыліцай.
Сярод іншага, у маёнтку захоўвалася гармата з Жаберскага замка, затопленая ў час яго захопу шведамі. У пачатку XX стагоддзя яна была знойдзена мясцовымі рыбакамі, а ў Першую сусветную вайну закапана і ўратавана ад немцаў. Пазней была вывезена ў варшаўскі музей Войска Польскага.
У Першую сусветную вайну двор моцна пацярпеў — згарэлі гаспадарчыя пабудовы, у тым ліку лямус. Да 1935 года сядзіба была адноўлена. За савецкім часам у маёнтку размяшчалася школа-інтэрнат, потым — санаторна-лясная школа. Арыгінальная планіроўка сядзібы змянілася ў сувязі з пабудовай новых карпусоў школы.
Сядзібны дом
Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Прамавугольны ў плане двухпавярховы будынак, накрыты вальмавым дахам. Мансарда на галоўным фасадзе падкрэслена фігурным франтонам, аформленым трохступеньчатым атыкам з рамбічнымі вокнамі (надбудаваны ў 1906 годзе ў стылі неабарока). Цэнтр галоўнага фасада вылучаны неглыбокім рызалітам з пілястрамі (раней меў чатырохслуповую тэрасу), дваровага — трохгранным эркерам. Вокны прамавугольныя.
Аўтэнтычная аздоба інтэр’еру не захавалася. Паверхі маюць калідорную планіроўку з двума лесвіцамі ў тарцах, у цэнтры — дзве парадныя залы.
Парк
Парк плошчай 16 га (захавалася 3.5 га) фарміраваўся ў эпоху пейзажнага паркабудаўніцтва з рысамі рэгулярнай планіроўкі. Ён характарызуецца дакладна вызначанай падоўжанай воссю працягласцю каля 500 м і сіметрычным размяшчэннем асноўных кампазіцыйных элементаў. Па восі выбудаваны сядзібны дом, парадны і бакавы партэры, сажалка і канал. Вось замыкалася з аднаго боку ўніяцкай царквой, з іншага — альтанкай на выспе.
Перад галоўным уваходам у палац быў разбіты газон. Асноўны дрэвастой парку складалі ясені, каштаны, ліпы, серабрыстыя таполі, бэз. Да параднага партэра вядзе алея праз вялікі дрэвавы масіў (ясені, клёны, ліпы). У бардзюрах шматлікіх прамавугольнікаў выкарыстаны карагач, у лінейных пасадках — конскі каштан, туя, ліпа. У адзінкавых экзэмплярах трапляюцца таполя чорная італьянская, клён вастралісты і інш.
За палацам уздоўж партэра размешчана невялікая выцягнутая з двума выгнутымі рукавамі сажалка. Ад яе ўздоўж асноўнай восі пралягае канал, завершаны круглай выспай дыяметрам 26 м. Акцэнтам перспектывы з’яўлялася альтанка, да якой былі пракінуты два масткі. Прагулачны маршрут цягнуўся ўздоўж воднай сістэмы па насыпной сцежцы шырынёй 6 м, падкрэсленай аднараднай пасадкай ліпы. Тут расце найстарэйшы ў Беларусі экзэмпляр вярбы белай (вышыня — 20 м, дыяметр ствала — 1,23 м). З-за парушэння воднай сістэмы паўночная частка парка апынулася пераўвільготненай.
З правага боку ад палаца прымыкала рэгулярная частка парка, якую ўтваралі ліпы, елкі і дубы. Там знаходзілася альтанка, якая называлася каралеўскай. Стол у ёй быў выкананы з жорнаў на пне, за якім, паводле падання, снедаў кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, завітаўшы да Зянона Віславуха па дарозе на сойм у Гродне.
Алег Севяр’янавіч Мішараў
Алег Севяр’янавіч Мі́шараў (Мишарев Олег Северьянович;,  — , ) — вучоны ў галіне дзіцячай хірургіі, доктар медыцынскіх навук (1967), прафесар (1969), Заслужаны дзеяч навукі БССР (1980). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Саратаў. Скончыў сярэднюю школу і ў 1940 годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У верасні 1941 года быў цяжка паранены, праходзіў лячэнне ў шпіталях, у час якога паступіў у Ташкенцкі медыцынскі інстытут і здаў экзамены за 1-ы курс. Пасля дэмабілізацыі з арміі ў 1943 годзе працягваў вучобу ў Саратаўскім медыцынскім інстытуце, які скончыў у 1947 годзе і ў 1947—1951 гг. праходзіў навучанне ў аспірантуры пры ім. У 1951 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Хирургическая анатомия солнечного сплетения». У 1951—1954 гг. працаваў асістэнтам кафедры агульнай хірургіі Саратаўскага медыцынскага інстытута. З 1954 года А. С. Мішараў у Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў. Займаў пасаду асістэнта кафедры хірургіі ў 1954—1961 гг., дацэнта кафедры грудной і дзіцячай хірургіі ў 1961—1967 гг., прафесара кафедры ў 1967—1969 гг. У 1967 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Ожоги на фоне лучевой болезни (экспериментальное исследование)». У 1969—1990 гг. А. С. Мішараў узначальваў кафедру дзіцячай хірургіі Мінскага медыцынскага інстытута і адначасова кіраваў Рэспубліканскім цэнтрам дзіцячай хірургіі. У 1990—1994 гг. прафесар кафедры дзіцячай хірургіі.
Памёр А. С. Мішараў 31 мая 1997 г. Пахаваны на Паўночных могілках у Мінску.
Навуковая дзейнасць і грамадская дзейнасць
А. С. Мішараў займаўся пытаннямі дзіцячай гнойнай хірургіі, кардыяхірургіі, педыятрычнай інтэнсіўнай тэрапіі, марфалагічнага абгрунтавання хірургічнай тактыкі і інш. Распрацаваў метады хірургічнага лячэння перытанітаў у дзяцей. Аўтар больш за 180 навуковых прац, у тым ліку манаграфій, 4 вынаходніцтваў. Пад яго кіраўніцтвам абаронены 3 доктарскіх і 24 кандыдацкіх дысертацый. Прымаў удзел у 6 міжнародных навуковых з’ездах і канферэнцыях (у Японіі (1972), ГДР (1973), Іспаніі (1977) і інш.).
Быў членам праўлення Усесаюзнага таварыства хірургаў, членам праўлення таварыства кардыяхірургаў. Ганаровы член Навуковага таварыства хірургаў Беларусі.
Сярод апублікаваных прац:
Сааўтар метадычных рэкамендацый Міністэрства аховы здароўя БССР «Метод спонтанного дыхания с положительным давлением на выдохе в борьбе с дыхательной недостаточностью у детей» (1978), «Программы инфузионной терапии при гнойно-септических заболеваниях у детей», (1983).
Арганічныя кіслоты
Арганічныя кіслоты — арганічныя рэчывы, якія праяўляюць кіслотныя ўласцівасці.
Хімічныя асаблівасці
Да іх ставяцца карбонавыя кіслоты, якія змяшчаюць -COOH, сульфонавыя кіслоты, якія змяшчаюць  -SO3H і некаторыя іншыя.
Іншыя групы таксама могуць вызначаць кіслотныя ўласцівасці, звычайна слабейшыя, напрыклад -OH, -SH, і  групы. У біялагічных сістэмах арганічныя кіслоты, якія змяшчаюць толькі гэтыя групы, як правіла кіслотамі не лічацца.
Паказчык кіслотнасці раслінных сокаў у межах 3,95-5,5.
Арганічныя кіслоты — шматасноўныя оксікіслоты, якія змяшчаюцца ў клеткавым соку раслін у вольным стане і ў выглядзе соляў або эфіраў. У пладах пераважаюць свабодныя арганічныя кіслоты, а ў іншых органах раслін — звязаныя формы. Выяўленыя яблычная, лімонная, шчаўевая, вінная, саліцылавая, хінная, бензойная, валерыянавая, бурштынавая, кававая, воцатная і іншыя кіслоты.
Утрыманне ў прыродзе
Арганічныя кіслоты сумесна з цукрамі, пекцінавымі і дубільнымі рэчывамі абумоўліваюць смак пладоў і ягад.
Шмат арганічных кіслот знаходзіцца ў пладова-ягадных раслінах: вінаградзе, айве, грушы, агрэсце, журавінах, ажыне, алычы, вішні, цёрне, маліне, абрыкосах, яблыках, чорных парэчках, брусніцах, шэрагу цытрусавых. Дамінуюць у большасці пладовых раслін яблычная, лімонная, вінная, саліцылавая і шчаўевая кіслоты. Брусніцы і журавіны багатыя бензойнай кіслатой.
Значэнне
Арганічныя кіслоты валодаюць шырокім спектрам фармакалагічных уласцівасцяў і біялагічнага дзеяння на арганізм чалавека. Яны ўдзельнічаюць у абмене рэчываў — з’яўляюцца сувязным звяном паміж абменам вугляводаў, бялкоў і тлушчаў, падтрымліваюць кіслотна-шчолачную раўнавагу, актывізуюць сакраторную дзейнасць слінных залоз, павялічваюць аддзяленне жоўці, страўнікавага і панкрэатычнага сокаў, аказваюць антысептычнае дзеянне.
Падобныя кіслоты ўзбуджаюць апетыт, стымулююць перыстальтыку кішок і спрыяюць растварэнню соляў мачавой кіслаты і вывядзенню іх з арганізму чалавека.
Афая
Афа́я (Ἀφαία «не цёмная») — старажытнагрэчаская багіня.
Шанаванне багіні Афаі ў антычны час мела месца выключна на востраве Эгіна, хоць вучонымі ўсталявана, што яе культ быў прыўнесены з Крыта, дзе ён прасочваецца пачынаючы з XIV стагоддзя да н.э. Афая лічылася багіняй-заступніцай вострава, а таксама багіняй урадлівасці, багацця і сельскагаспадарчых прац. Пасля падначалення Эгіны Афінам Афая, паводле Паўсанія, нярэдка атаясамлівалася з Афінай Паладай, Артэмідай і німфай Брытамартыдай (якая ўваходзіла ў світу Артэміды і часам атаясамлялася са сваёй валадаркай).
Храм Афаі знаходзіўся на ўзгорку ў 13 кіламетрах на ўсход ад сталіцы Эгіны і быў пабудаваны каля 500 годы да н.э. на месцы больш старога храма. У 1812 годзе яго статуі, якія ўпрыгожвалі порцік, былі набыты баварскім спадчынным прынцам Людвігам (будучым каралём Баварыі Людвігам I) і з тых часоў знаходзяцца ў мюнхенскай Гліптатэцы.
Археалагічныя раскопкі ў храме Афаі праводзіліся аж да 1988 года.
Магілёўскае таварыства ўрачоў
Магілёўскае таварыства ўрачоў, Таварыства ўрачоў Магілёўскай губерні — першае медыцынскае навуковае таварыства Беларусі. Існавала ў 1862—1917 гадах.
Гісторыя стварэння
Заснавана па ініцыятыве старшага ўрача К. А. Пабо. 18 медыкаў Магілёўскай губерні выступілі з ініцыятывай стварэння навуковай супольнасці вясной 1862 года. Падтрыманы губернатарам праект статута таварыства быў адпраўлены на зацвярджэнне ў МУС. 10 мая 1862 года статут атрымаў адабрэнне з боку Медыцынскага савета, а 7 чэрвеня яго зацвердзіў міністр унутраных спраў. Першым прэзідэнтам таварыства лекараў быў абраны інспектар Магілёўскага медыцынскага ўпраўлення А. Я. Грабоўскі, сакратаром — штатны ардынатар пры падведамных Прыказу Магілёўскіх богаўгодных установах М. М. Мандэльштам, які пасля стаў прэзідэнтам таварыства.
Таварыства ўрачоў Магілёўскай губерні спыніла сваю дзейнасць ў 1917 годзе.
Мэты і дзейнасць
Ставіла за мэту садзейнічаць развіццю медыцынскай навукі і практыкі, грамадскай гігіены і іншае. Ажыццяўляла санітарны кантроль за гарадской тэрыторыяй, арганізавала курсы санітараў і дэзінфектараў, бясплатны прыём хворых, праводзіла народныя чытанні. Па рэкамендацыі таварыства ў 1892 годзе ў час эпідэміі халеры быў адкрыты халерны барак, 7 бясплатных чайных, праводзілася бясплатная выдача лекаў.
З усіх медыцынскіх таварыстваў, якія існавалі ў межах сучаснай Беларусі, нароўні з Таварыствам мінскіх лекараў, магілёўскае выяўляла найбольшую ініцыятыву. У 1865—1866 гадах было праведзена 10 пасяджэнняў па самых розных пытаннях. Дзейнасць таварыства перарывалася два разы: з 1876 па 1882 год i з 1884 года да ўзнаўлення працы 9 кастрычніка 1887 года ўжо пад назвай «Таварыства ўрачоў Магілёўскай губерні», якое стала працаваць яшчэ больш інтэнсіўна, вяло пратаколы сваіх пасяджэнняў. У розны час яго ўзначальвалі, С. А. Ліпінскі, Т. І. Музыкантаў, А. Ф. Мадэстаў, Л. А. Лявіцкі, І. М. Вятвінскі.
У 1911 годзе правяло (збор сродкаў на барацьбу з сухотамі) і стварыла мясцовы аддзел Усерасійскай лігі барацьбы з сухотамі. Імкнулася ахапіць урачэбнай дапамогай і сельскае насельніцтва.
У пачатку XX ст. выйшла праца магілёўскага санітарнага лекара К. Ю. Канановіча, дзе ён прапанаваў шэраг мер, накіраваных супраць заразных хвароб: правядзенне вадаправода, прылада каналізацыйнай сістэмы, установа пасады думскага лекара, пабудова дэзінфекцыйнай камеры і ізаляцыйных кватэр і іншае. Значным фактычным статыстычных матэрыялам напоўнена манаграфія К. Ю. Канановіча. У ёй коратка апісана гісторыя сельскай медыцынскай часткі ў губерні, паказаў на крайні недахоп лячэбных і санітарных устаноў. Прапановы К. Ю. Канановіча ляглі ў аснову многіх рэкамендацый першага з'езда ўрачоў Магілёўскай губерні, які адбыўся ў 1907 годзе.
Таварыства выдавала свае «Пратаколы» і «Працы», абменьвалася імі з іншымі медыцынскімі таварыствамі Расійскай імперыі, а таксама дасылала іх у Швейцарыю для рэферыравання ў замежных часопісах.
В’еты
В'етамі таксама называюць усе старажытныя в'ецкія народы, якія ў мінулым насялялі тэрыторыю сучаснага паўднёвага Кітая і паўночнага В'етнама.
Паходжанне
Продкі в'етаў першапачаткова фарміраваліся на тэрыторыі сучаснага паўднёвага Кітая на поўдзень ад ракі Янцзы. В'еты насялялі гэтыя землі да канца 1 тысячагоддзя да н. э. На тэрыторыі правінцыі Чжэцзян існавала в'ецкая дзяржава Юэ. Згодна кітайскаму гісторыку Сыме Цаню, яна была заснована нашчадкамі легендарнага Юя. Барацьба з паўночнымі в'етамі баць-в'ет і іх заваяванне адлюстравана ў шматлікіх кітайскіх крыніцах.
Само слова в'ет паходзіць ад в'етнамскага прачытання кітайскага іерогліфа 越 (yuè, літаральна "чалавек, што крочыць з сякерай"), які вядомы з сярэдзіны 1 тысячагоддзя да н. э.
Заняткі
Асноўным заняткам в'етаў здаўна была сельская гаспадарка, прычым галоўнай сельскагаспадарчай културай з'яўляўся рыс. У В’етнаме распаўсюджаны самыя розныя сарты і спосабы вырошчвання гэтай расліны. Апрацоўкай зямлі і ірыгацый звычайна займаюцца мужчыны, севам і барацьбой з пустазеллем — жанчыны. Збор ураджая пачынаецца, калі палеткі яшчэ затопленыя. Спачатку зразаюць верхавіны з каласамі. Затым ваду спускаюць і прыбіраюць салому. Сабраны рыс перамолваюць у крупы. Для гэтага выкарыстаюць цяжкі драўляны брус на жалезнай загваздцы, з дапамогай якога на збожжа абвальваюць мяла.
Кукурузу і клубневыя культуры саджаюць уздоўж рэк з разлікам атрымаць ураджай, калі запасы рысу скончацца. На поўначы В'етнама шырока распаўсюджаны бабовыя. Акрамя таго, важнае месца ў гаспадарчым жыцці займаюць тэхнічныя культуры, самыя розныя віды садавіны і гародніны.
Рамёствы з даўніх часоў звязаны з сельскай гаспадаркай — вытворчасць керамікі, паперы, апрацоўка металаў, драўніны, бамбуку, ткацтва і г. д. У В'етнаме існуюць цэлыя вёскі, што спецыялізуюцца на пэўным рамястве. Ужо ў XVII ст. з'явіліся дзяржаўныя мануфактуры. У канцы XIX ст. французскія прадпрымальнікі заснавалі буйную прамысловасць. У наш час прамысловая вытворчасць пераважае, аднак рамесныя майстэрні ўсё яшчэ адыгрываюць значную ролю.
Паселішчы
Найбольш распаўсюджаны тып сельскага паселішча — вёска. Вёскі в'етаў даволі кампактныя, хаця і шматлюдныя. Яны звычайна месцяцца ўздоўж рэк і дарог, каля схілаў лясістых пагоркаў. Вёскі падзяляюцца на кварталы. Жыллёвыя пабудовы імкнуцца ўзводзіць адна каля іншай, з разлікам пакінуць досыць прасторы для вядзення гаспадаркі. Сядзібы часцяком адзелены зараснікамі калючых хмызнякоў і бамбуку, што ў мінулым спрыяла абароне. У цэнтры паселішча ладзіцца вялікая абшчынная пабудова дынь, дзе збіраюцца старэйшыны, праводзяцца рэлігійныя рытуалы шанавання продкаў, навучаецца моладзь і г. д. У некаторых вёсках захаваліся ўваходныя брамы. Калісьці яны мелі не столькі абарончыя, колькі рытуальныя і адміністрацыйныя мэты.
Сядзібы маюць форму чатырохкутніка, адзін з бакоў якога адкрыты. Насупраць уваходу месцяць жытло, а па баках ад яго — гаспадарчыя пабудовы. Невялікі двор таксама выкарыстоўваецца для гаспадарчых патрэб. Каля сядзібы знаходзяцца сад і агарод.
Канструкцыя сельскіх будынкаў пераважна слупавая. Пры іх пабудове ўздоўж перыметра будучага жылля ў зямлю ўкопваюць драўляныя апоры. Іх абносяць бамбукавымі рашоткамі, паміж якімі прастору напаўняюць сумессю гліны з саломай. Пасля высыхання сцен, бамбукавыя рашоткі здымаюць і тынкуюць сцены дадатковым пластом гліны. Дах ладзяць з бамбукавага каркасу, які насцілаюць цыноўкамі, а зверху крыюць чарапіцай, рысавай саломай, пальмавым галлём або бляхай. Падлога з насыпанай і ўтрамбаванай зямлі заўсёды крыху вышэй за ўзровень цэнтральнай пляцоўкі.
Гарады на поўначы В’етнама пачалі будаваць каля 2 тысячы гадоў таму. Яны пераважна выконвалі абарончыя функцыі. У Ханоі, Хюэ і востраве Кат-Ба захаваліся некаторыя старажытныя абарончыя пабудовы. У некаторых гарадах існавалі буйныя рэзідэнцыі дзяржаўных кіраўнікоў і вяльмож. Практыка іх планавання і будаўніцтва была запазычана з Кітая. Але паступова склаўся асабісты в'етнамскі стыль размяшчэння палацаў, паркаў і садоў, прыдатны для мясцовых умоў. Каля рэзідэнцый і крэпасцяў сяліліся гандляры, рамеснікі і сем'і тых, хто абслугоўваў палацы. Толькі к XVII - XVIII стст. сталі ўзнікаць в'ецкія гарады на поўдні В'етнама, хаця дагэтуль там існавалі буйныя гарадскія паселішчы чамаў і кхмераў. У каланіяльную пару гараджане-французы звычайна адасабляліся ад в'етнамцаў, таму ўзводзілі часткі горада з тыповай еўрапейскай каланіяльнай забудовай. У другой палове XX ст. в'етнамскія гарады набылі тыповы сучасны выгляд, хаця на поўначы В'етнама захавалася мясцовая асаблівасць — рабочыя кварталы. Іх будавалі пераважна на ўскраінах у першыя дзесяцігоддзі сацыялістычных змен. Рабочыя кварталы складаліся са шматпавярховых будынкаў, знутры якіх ладзіліся памяшканні інтэрнатнага тыпу.
Вопратка
Традыцыйная паўседзённая вопратка вельмі простая, шыецца з баваўнянай тканіны цёмных тонаў. У мінулым шоўкавую вопратку мелі толькі манархі, вяльможы і вучоныя.
Жаночае адзенне складаецца з враспахнутай курткі, шырокіх штаноў, ліфу-камізэлькі, які завязваецца на спіне, і хусткі. Падчас спякоты і дажджоў карыстаюцца канічнымі капялюшамі. Для іх вытворчасці выкарыстоўваюць бамбукавы каркас, які абцягваецца пальмавым лісцем або саломай. Капялюш падвязваюць пад падбародкам тасьмой. Дарослыя жанчыны маюць косы, заплеценыя вакол тканага шнура. Звычайна іх укладваюць вакол галовы справа налева. У мінулым былі распаўсюджаны драўляныя сандалі, якія мацаваліся з дапамогай шнуроў, прапушчаных вакол вялікага і другога пальца нагі. У нашы дні аддаюць перавагу гумавым сандалям. Сярод гараджанак да сённешняга часу распаўсюджаны розныя спосабы адбельвання скуры. Для абароны ад сонца носяць парасон.
Мужчынская традыцыйная вопратка таксама складаецца з шырокіх штаноў і курткі.
Кулінарыя
В'еты звычайна ядуць два разы надзень — апоўдні і ўвечар. Аснову традыцыйнага харчавання складае рыс. Звычайны вараны рыс ядуць з гарнірам з гародніны, мяса або рыбы. Да яго падаюць падлівы. Асабліва папулярна рыбная падліва з вострым смакам і вельмі спецыфічным пахам. У яе мачаюць гарнір. Вельмі папулярны рысавы пірог бань чунг і рысавая лапша фо.
Супы даволі распаўсюджаны, хаця іх гатуюць далёка не кожны дзень. На паўднёвым захадзе В’етнама распаўсюджаны суп лаў мам з марынаванай рыбы, лапшы і мяса. У дэльце Меконга таксама ядуць так званыя кіслыя супы. Мяса і марскія далікатэсы пераважна падаюць печанымі або варанымі. Рыбу пякуць і марынуюць. Свініну гатуюць крыху салодкай. Смажанае свіное сала запраўляюць падлівай і гароднінай, падаюць ў бананавым лісці або, у нашы дні, знутры хлебных лустоў. Шырока ўжываюць ялавічыну, мяса сабак і птушак. Сырое мяса рэжуць тонкімі лустамі, прыпраўляюць кіслымі падлівамі. Садавіна з'яўляецца асновай для салодкіх і кіслых падліў, некаторых гарніраў і напояў, але найчасцей яе ядуць у сырым выглядзе.
В'еты амаль не ўжываюць у ежу малочныя прадукты. Затое далікатэсамі лічацца шаўкавічныя вусень, жабы, яшчаркі, смажаныя казуркі, дзякуючы ўплыву кітайскай і кхмерскай кулінарыі — змеі. Вараныя перапёлчыныя і курыныя яйкі найчасцей сустракаюцца як самастойная ежа хуткага прыгатавання. Смажанымі яйкамі запраўляюць рыс. Любімая страва — яйкі гусакоў і качак з ужо сфарміраванымі знутры зародкамі птушанят. Іх вараць і падаюць з духмянай травой і перцам.
Сацыяльны лад
Асновай традыцыйнага грамадства з'яўлялася нуклеарная сям'я ня, якая звычайна вяла сваю гаспадарку. Шлюбы экзагамныя. Раней было забаронена стварэнне сям'і з прадстаўніком такога ж прозвішча. У наш час такія шлюбы магчымыя, але сустракаюцца рэдка. Афіцыйныя жаніхі павінны былі аказваць дапамогу сям'і нявесты, працаваць у ёй. Багатыя мужчыны практыкавалі палігамію. Шлюб з другой або трэцяй жонкай быў магчымы толькі з дазволу першай. Муж быў павінен радзіцца з жонкамі перад тым, як прадпрымаць якія-небудзь важныя дзеянні.
Спадчына перадавалася па мужчынскай лініі. Старэйшы сын мог разлічваць на большую частку бацькоўскай маёмасці. Дочкі атрымоўвалі пасаг у выглядзе вопраткі, упрыгожванняў, грошай. Акрамя ня існавалі буйныя аб'яднанні сем'яў хо, якія складаліся са сваякоў па мужчынскай лініі. У аснове гэтых аб'яднанняў палягалі рытуалы ў гонар духаў адзіных продкаў. Старэйшы мужчына лічыўся кіраўніком хо.
Усяго в'еты маюць каля 400 прозвішчаў, якія перадаюцца па бацькоўскай лініі і лічацца нязменнымі. Затое асабістыя імёны могуць мяняцца на працягу жыцця пасля хвароб, значных дасягненняў і зменаў у жыцці. Паміж прозвішчам і асабістым імем ставіцца полавы паказальнік (ван для мужчын, тхі для жанчын) або родавы паказальнік.
1 студзеня 1959 г. у Дэмакратычнай Рэспубліцы В'етнам быў уведзены закон аб сям'і і шлюбе. Ён прызнаў роўнасць палоў і прадстаўнікоў розных сацыяльных груп, забараняў палігамію, даваў маладым маці права на двухмесяцовы адпачынак.
Да сярэдзіны XX ст. у В'етнаме існавала сельская суседская абшчына са тхон, якой кіравалі рады з дарослых свабодных мужчын. Кожная абшчына мела спіс чальцоў, што маглі разлічваць на правы размеркавання зямлі і кіраўніцтва. Прышлыя сяляне ў гэты спіс не ўваходзілі, былі вымушаны працаваць арандатарамі і наёмнымі рабочымі, ахоўваць вёску. Удзел у абшчыннай радзе яны не бралі. Са тхон былі фактычна знішчаны на поўначы В'етнама падчас сацыялістычных змен, а на поўдні ў выніку стварэння буйных стратэгічных паселішчаў і аграгарадкоў.
Феадальнае в'етнамскае грамадства мела жорсткую іерархію, падзялялася на пласты набліжаных да імператара чыноўнікаў куан, вучоных ван, сялян нонг і гандляроў тхыонг. Рамеснікі, якія не займаліся сельскай гаспадаркай і гандлем, а таксама акторы, лекары, грузчыкі, ношчыкі і інш. стаялі на самай нізкай ступені іерархіі і лічыліся пагарджанымі. На вяршыні сацыяльнай піраміды стаялі спадчынныя князі і імператары. Гэтая сістэма пачала хутка рушыцца пад уздзеяннем французскіх каланіяльных законаў. Яны абмежавалі правы куан, затое пашырылі магчымасці для раней непаўнавартых тхыонг. З'явіліся прафесійныя рабочыя і інтэлігенцыя. Новыя сацыяльныя пласты з аднаго боку не прызнаваліся традыцыйным грамадствам і былі вымушаны пераймаць многія рысы еўрапейскай культуры. Аднак, і з пункту гледжання французскай каланіяльнай адміністрацыі яны стаялі ніжэй за французаў. Усё гэта прывяло да папулярызацыі сярод в'ецкіх інтэлектуалаў ідэй нацыяналізму і сацыялізму, выклікала сацыяльную мадэрнізацыю.
Традыцыйныя святы
Найбольш папулярныя святы:
У наш час таксама папулярны рэгіянальныя, афіцыйныя і прафесійныя святы. У святочныя дні праводзяцца конкурсы для моладзі, спартыўныя мерапрыемствы, агульныя застоллі.
Мастацтва
Фальклор в'етаў даволі разнастайны, прадстаўлены шматлікімі казкамі, міфамі, легендамі, гістарычнымі казаннямі пра барацьбу в'етаў за незалежнасць, прымаўкамі, песнямі і г. д. З фальклорам цесна звязана в'етнамская літаратура. Захаваліся літаратурныя зборы X - XIV ст., напісаныя рыфмаванай прозай фу. Вядома паэзія ананімных аўтараў, а таксама Нгуен Чая, Нгуен Бінь Кхіема, Дуан Тхі Д'ем, Нгуен Зу, Нгуен Конг Чы, якія працавалі ў XV - пач. XIX стст. Часцяком яны запазычвалі стылістыку паэзіі суседняга Кітая, але карысталіся мясцовымі матывамі.
На развіцці музычнага мастацтва моцны ўплыў мелі кантакты в'етаў з суседзямі-кітайцамі. З Кітая былі запазычаны многія музычныя інструменты, тэорыя складання музычных твораў, музычныя жанры. Лічыцца, што знакамітае в'етнамскае мастацтва рытмічнай ігры на барабанах паходзіць з паўднёвай дзяржавы Чампа. Аднак існавалі і асабіста в'етнамскія традыцыі ігры на лютнях, трашчотках, духавых інструментах. Паступова вылучыліся асобныя жанры: прыдворная музыка, рэлігійная музыка, святочная музыка (выконвалася невялікімі групамі музыкантаў для арыстакратычных слухачоў), тэатральная музыка, народная музыка. Апошняя была прадстаўлена лементамі, калыханкамі, лірычнымі кампазіцыямі, прафесійнай музыкай і спевамі.
В'ецкія танцы таксама мелі прафесійную і аматарскую накіраванасць. Прафесійнае танцавальнае мастацтва развівалася ў рэчышчы традыцый, перанятых у Кітаі. Народныя танцы імітавалі працэс сельскагаспадарчай працы.
Традыцыйнае выяўленчае мастацтва прадстаўлена малюнкамі на тканінах, разьбярствам, ліццём, скульптурай, каліграфіяй і г. д.
Мова
Мова в'етаў мае шэсць тонаў і вялікую клькасць галосных гукаў. З'яўляецца афіцыйнай мовай В’етнама. Першы вядомы пісьмовы помнік створаны ў 1010 г. Першапачаткова в'еты карысталіся іерагліфічнай пісьмовасцю чу-ном, якую запазычылі з Кітая. У XVII ст. французскія езуіты распрацавалі в'етнамскі алфавіт куок-нгы на аснове лацінкі, які шырока ўжываецца ў наш час.
Рэлігія
Для в'етаў характэрны рэлігійны сінкрэтызм. Са старажытных часоў захавалася старажытная аўтэнтычная рэлігія тхо-маў. Яе асновай з'яўляецца культ продкаў, які адыгрывае значную ролю і ў наш дзень, калі большасць в'етаў афіцыйна прызнае сябе атэістамі. У мінулым таксама шанавалі духаў дому, зямлі, вады, лесу. Лічылася, што хваробы і нягоды прыносяць злыя духі ма-доі.
Большасць вернікаў спавядае будызм, які прыйшоў у В’етнам з Паўднёвай Азіі на мяжы нашай эры, але ў далейшым развіваўся пад уплывам суседняга Кітая. Сярод будыстаў-в'етаў пераважае вучэнне махаяна. У феадальны перыяд будысцкая абшчына в'етаў запазычыла многія рысы кітайскіх рэлігійных вераванняў, у прыватнасці канфуцыянству і даасізму.
Хрысціянства прыйшло ў В'етнам разам з еўрапейскімі місіянерамі ў XVI - XVII стст. Асаблівую ролю ў распаўсюджванні каталіцызму адыгралі езуіты. кіраўнік езуіцкай місіі, француз Александр дэ Род, склаў в'етнамскі алфавіт куок-нгы на аснове лацінкі і ў 1650 - 1651 гг. надрукаваў на ім катэхізіс і слоўнік в'етнамскай мовы. В'етнамскія ўлады імкнуліся абмежаваць уплыў еўрапейцаў, а таму ў сярэдзіне XVII ст. хрысціянства апынулася пад забаронай. Толькі ў 1798 - 1853 гг. было закатавана за іх веру 64 хрысціяніна. Усе яны, а таксама закатаваныя за веру ў 1859 - 1861 гг. былі прызнаны Каталіцкай царквой мучанікамі. Каталіцызм пачаў шырока распаўсюджвацца падчас французскай каланіяльнай акупацыі, і ў наш час з'яўляецца другой па папулярнасці рэлігіяй ў В'етнаме. У XX ст. дзякуючы амерыканскім місіянерам пачаў распаўсюджвацца пратэстантызм.
У XX ст. пад уплывам хрысціянства на поўдні В'етнама ўзніклі буйныя сінкрэтычныя секты каадай і хоахаа.
Красназвёздаўскі сельсавет
Красназвё́здаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клецкага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок Янавічы.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (7 населеных пунктаў) — 1965 чалавек, з іх 95,8 % — беларусы, 2,7 % — рускія.
Вольга Антонаўна Емяльянчык
Вольга Антонаўна Емяльянчык (нар. годзе ў Магдэбурзе, Германія) — беларускі антраполаг, гісторык, педагог, кандыдат біялагічных навук.
Біяграфія
Нарадзілася ў 1971 годзе ў горадзе Магдэбург ва Усходняй Германіі. Бацька быў афіцэрам Савецкай арміі, таму дзяцінства прайшло ў падарожжах — Украіна, Далёкі Усход, Манголія. У 1985 годзе сям’я вярнулася на Беларусь, у Гродна.
У 1993 годзе скончыла геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, атрымаўшы дыплом з адзнакай. У 1993—1996 гадах з’яўлялася аспірантам Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора імя Кандрата Крапівы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па спецыяльнасці «Антрапалогія».
З 1997 года працуе ў Полацкім дзяржаўным універсітэце. Працавала выкладчыкам, старэйшым выкладчыкам кафедры гісторыі і сацыялогіі, старэйшым выкладчыкам і дацэнтам кафедры айчыннай і ўсеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага факультэта, з 2015 па 2018 годы займала пасаду загадчыка кафедры гісторыі і турызму Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пасля чаго і па сёняшні дзень працуе дацэнтам кафедры гісторыі і турызму гуманітарнага факультэта гэтай ВНУ.
У 2013 годзе вызнана лепшым выкладчыкам года Полацкага ўніверсітэта. Праходзіла стажыроўкі ў Вялікабрытаніі, Польшы і інш. Стваральнік і кіраўнік фальклорнага спеўнага гурту «Варган».
Тамара Віктараўна Самахвалава
Тамара Віктараўна Самахвалава (у дзявоцтве — Давыдзенка; нар., Пінск) — беларуская вяслярка ў акадэмічным веславанні.
Біяграфія
Нарадзілася 8 чэрвеня 1975 года ў Пінску. Актыўна займацца акадэмічным веславаннем пачала ў 14 год, праходзіла падрыхтоўку ў спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзерву г. Пінска, пазней трэніравалася ў мінскім фізкультурна-спартыўным таварыстве «Дынама».
У асноўным складзе беларускай нацыянальнай зборнай дэбютавала ў сезоне 1993 года, калі на маладзёжным чэмпіянаце свету ў Нарвегіі заняла сёмае месца ў ворных чацвёрках, і пазней на сусветным першынстве ў Рачыцы (Чэхія) фінішавала пятай у распашных. У 1994 годзе ў ворнай васьмёрцы атрымала перамогу на Гульнях добрай волі ў Санкт-Пецярбургу, а на чэмпіянаце свету ў Індыянапалісе (ЗША) стала дзевятай у двойках і пятай у васьмёрках. У 1995 годзе на першынстве свету ў Тамперэ (Фінляндыя) выйграла бронзавы медаль у чацвёрках і паказала пяты вынік у васьмёрках.
Дзякуючы шэрагу ўдалых выступленняў удастоілася права абараняць гонар краіны на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года ў Атланце — у складзе каманды, куды таксама ўвайшлі вясляркі Алена Мікуліч, Марына Знак, Наталля Волчак, Наталля Стасюк, Валянціна Скрабатун, Наталля Лаўрыненка і рулявая Яраслава Паўловіч, заваявала ў праграме ворных васьмёрак бронзавы медаль, прапусціўшы наперад толькі экіпажы з Румыніі і Канады.
На розных этапах Кубка свету 1997 і 1998 гадоў Давыдзенка неаднаразова станавілася пераможцай і прызёркай, на чэмпіянаце свету ў Савоі (Францыя) ў ворных двойках прыйшла да фінішу восьмай, а ў васьмёрцы заняла 4 месца, на чэмпіянаце свету ў Кёльне (Германія) стала чацвёртай у чацвёрках і пятай у васьмёрках.
У 2004 годзе (ужо пад прозвішчам Самахвалава) выйграла бронзавы медаль на чэмпіянаце свету ў Баньёлесе (Іспанія) у праграме ворных чацвёрак. У 2005 годзе на сусветным першынстве ў Кайдзу (Японія) выступала адразу ў дзвюх дысцыплінах, у двойках і васьмёрках: у першым выпадку заняла пятае месца, у другім — сёмае. У 2006 годзе на чэмпіянаце свету ў Ітане (Вялікабрытанія), у заняла чацвёртае месца ў чацвёрках і на адзінаццатае у васьмёрках. Неўзабаве пасля гэтых спаборніцтваў прыняла рашэнне завяршыць кар’еру прафесійнай спартсменкі.
15 кастрычніка
15 кастрычніка — дзвесце восемдзесят восьмы (дзвесце восемдзесят дзевяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.
Самоны
Самоны (Самоны) — вёска ў Краснінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Малееўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Помнік крывічам (Полацк)
Помнік крывічам — помнік у Полацку. Размяшчаецца побач з уваходам у Мастацкую галерэю па вуліцы Стралецкай, 4А. Помнік, прысвечаны заснавальнікам горада, старажытным нашчадкам палачан — роду крывічоў, з’явіўся ў Полацку ў 2001 годзе. Кампазіцыя выканана скульптарам з Мінска Аляксандрам Шатэрнікам.
Новы Бор
Но́вы Бор (, Новый Бор) — хутар у Столінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Стружскага сельсавета.
Помнік крывічам (Полацк)
Апісанне помніка
Скульптура выканана ў стылі мадэрн і ўяўляе сабой ладдзю, якая нясе на хвалях легендарную князёўну Рагнеду з сынам Ізяславам, якія паклалі пачатак полацкай княжацкай дынастыі. Побач з імі — дружыннікі, якія гатовы ў любы момант абараняць свабоду і незалежнасць Радзімы.
Юдзі Сакакура
(阪倉 裕二; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1990—1991 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Іван Васілевіч (княжыч селехаўскі)
Іван Васілевіч (? -- 1386) — княжыч селехаўскі з роду Расціславічаў Смаленскіх.
Сын селехаўскага князя Васіля Іванавіча (?-1397), некаторыя радаслоўныя называюць яго, як і бацьку, князем селехаўскім. А. А. Горскі называе яго князем вяземскім.
У 1375 годзе хадзіў разам з вял.кн.маскоўскім Дзмітрыем Іванавічам супраць вял.кн.цвярскога Міхаіла Аляксандравіча. У 1380 годзе ва ўласным палку вял.кн. Дзмітрыя Іванавіча браў удзел у Кулікоўскай бітве. У 1386 годзе браў удзел у паходзе свайго дзядзькі вял.кн.смаленскага Святаслава Іванавіча на Віцебск, Оршу і Мсціслаў, загінуў у бітве з вялікалітоўскім войскам на рацэ Віхры.
Конькаўскі сельсавет
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Федзюкоўскі сельсавет у складзе Ляхавіцкага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Федзюкі. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Дараўскага сельсавета. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 13 населеных пунктаў. 16 сакавіка 1987 года у склад Навасёлкаўскага сельсавета перададзена вёска Адахаўшчына, цэнтр Федзюкоўскага сельсавета перанесены ў вёску Конькі, сельсавет перайменаваны ў Конькаўскі.
Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета — 2019 чалавек, з іх 81,1 % — беларусы, 10,7 % — палякі, 5,8 % — рускія.
Мункедаль (камуна)
Камуна Мункедаль (Munkedals kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестра-Гёталанд у паўднёва-заходняй Швецыі.
Мункедаль 158-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Мункедаль.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 10 173 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Карлсан
Карлсан (Karlsson på taket — Карлсан, які жыве на даху) — літаратурны персанаж, створаны шведскай пісьменніцай Астрыд Ліндгрэн. Карлсан жыве ў маленькім доміку на даху шматкватэрнага дома ў Швецыі, у тым жа раёне, дзе жыла сама Астрыд Ліндгрэн. Лепшы сябар Карлсана — сямігадовы (на момант знаёмства з Карлсанам) Свантэ, малодшае дзіця ў сям’і Свантэсан, па мянушцы Малы (у арыгінале Lillebror — Братка, Маленькі брат).
Апісаны ў трылогіі:
Упершыню на беларускай мове ўсе тры кнігі цыкла выйшлі ў 2019 годзе.
Характарыстыка персанажа
У Швецыі прозвішча Карлсан трэцяе па распаўсюджанасці. У 2008 годзе ў Швецыі былі зарэгістраваныя 201681 носьбітаў гэтага прозвішча. У кнігах не згадваецца імя Карлсана, ён усюды называе сябе «проста Карлсан і ўсё».
У Карлсана на спіне — прапелер, пры дапамозе якога ён можа лятаць. Нягледзячы на адсутнасць якіх-небудзь сродкаў рулення і процідзеяння рэактыўныму моманту і насуперак таму, што прапелер больш падобны на вяслярны шруб, Карлсан можа вольна перамяшчацца па паветры, завісаць і спрытна манеўраваць.
Да матору у Карлсана ёсць глушыцель, які ён выкарыстоўвае, каб не шумець, калі лётае ў якасці прывіда. У другой кнізе згадваецца, што ў звычайнай сітуацыі матор Карлсана выдае гук, адпаведны гуку верталёта, што адзначыў і карэспандэнт з тэлебачання, калі быў у Свантэсанаў у доме і запрасіў фрэкен Хільдур Бок (Fröken Hildur Bock) для ўдзелу ў кулінарным шоу. Карлсан часта плаціць за рэчы, якія бярэ без дазвалення, манеткамі ў 5 эрэ.
На радзіме, у Швецыі, Карлсана не любяць, лічачы яго «хамам, эгаістам, падманшчыкам, хвалько і падбухторшчыкам».
Сіндром Карлсана — псіхалагічная асаблівасць дзяцей 3-7 гадоў, якім патрэбны ўяўны сябар.
Чаромха звычайная
Чаромха звычайная (Prúnus pádus) — від невысокіх дрэў (зрэдку хмызнякоў) з роду Сліва сямейства.
Расце ў лясах і хмызняковых зарасніках па ўсёй Расіі да Белага мора, у Заходняй Еўропе, у Азіі. Культывуецца як дэкаратыўная расліна.
Назва
Чаромха звычайная, чаромха, чарэмшына, чарэмшыца, калакалуша , чаромуха , какалуша , цярэмха  , калакалуга, чарумух , чарэмха, калакалуха.
Батанічнае апісанне
Дрэўца, дрэва або буйны куст вышынёй 0,6-10 м, крона падоўжаная, густая. Кара матавая, чорна-шэрая, з белаватымі чачавічкамі. Маладыя галіны аліўкавыя або вішнёва-чырвоныя.
Кветкі белыя (радзей ружаватыя), сабраны ў доўгія густыя панікшыя гронкі даўжынёй 8-12 см, з моцным водарам, на кветаножках. Чашалісцікаў і пялёсткаў па 5, тычынак 20, жоўтыя, песцік адзін.
Плод — шарападобная чорная касцянка дыяметрам 8-10 мм, салодкая, моцна звязальная. Костачка круглява-яйкападобная, пакрыта зморшчынамі.
Цвіце ў маі — чэрвені. Плады спеюць у ліпені — жніўні.
Размнажаецца вегетатыўна (тронкамі, каранёвымі параснікамі), радзей насеннем.
Багата квітнее штогод, аднак плоданасіць не кожны год, паколькі кветкі пашкоджваюцца позднявеснавымі замаразкамі, а самі дрэвы падвяргаюцца нападу шматлікіх шкоднікаў.
Распаўсюджанне і экалогія
Натуральны арэал — Паўночная Афрыка (Марока), Паўднёвая, Цэнтральная, Заходняя, Паўночная і Усходняя Еўропа, Малая, Цэнтральная і Усходняя Азія (у тым ліку многія правінцыі Кітая), Закаўказзе.
У Расіі звычайная ў Еўрапейскай частцы, Заходняй і Усходняй Сібіры, на Далёкім Усходзе. На Беларусі сустракаецца па ўсёй краіне.
Занесена і натуралізаваная паўсюль у свеце ў зоне ўмеранага клімату.
Аддае перавагу вільготным, багатым глебам з блізкім заляганнем грунтавых вод. Расце пераважна па берагах рэк, у прырэчных лясах (урэмія) і хмызняковых зарасніках, па лясных узлесках, на пясках, па лясных прагалах, часта з вольхай, рабінай, крушынай.
Падвіды
У межах віду вылучаюць шэраг разнавіднасцяў:
Нарыхтоўка і захоўванне
Для лячэбных мэтаў збіраюць спелыя плады (Fructus Padi), кару, лісце і кветкі. Плады нарыхтоўваюць па меры паспявання з ліпеня па верасень; кветкі ў маі; кару ранняй вясной.
Гронкі з пладамі зразаюць ў сухое, яснае надвор’е, рассыпаюць тонкім пластом, сушаць на паветры ці ў печах, сушылках, духоўках пры тэмпературы 40-60 °C. Затым аддзяляюць ад сцяблінак, пладаножак, падгарэлых пладоў, старонніх прымешак. Высушаныя ягады чорныя ці матавыя, круглява-падоўжаныя, маршчыністыя, без паху, кіславата-салодкага смаку.
Кару сушаць на адкрытым паветры, у печах, сушылках, духоўках пры тэмпературы 40 °C. Кветкі сушаць на паветры ў цені.
Захоўваюць у скрынках або мяшках, у сухім памяшканні, якое добра ветрыцца. Тэрмін захоўвання пладоў — 3-5 гадоў, кветак — 1 год, кары — 5 гадоў.
Хімічны склад
У пладах, кары і лісці знойдзеныя дубільныя рэчывы (у кары іх 2-3 %, мякаці — да 15 %). Знойдзена таксама свабодная сінільная кіслата — у кары 0,09 %, у лісці — 0,05 %. У склад пладоў уваходзяць таксама арганічныя кіслоты (яблычная і лімонная), вітаміны — аскарбінавая кіслата,, антацыяны, (да 20 %), да 5 % цукроў, эфірны алей. У ядрах костачак выяўленыя тлусты алей і гліказіды —, прулаўразін,. У лісці назапашваецца да 0,28 % аскарбінавай кіслаты, эфірны алей. Плады, кветкі, кара, пупышкі і асабліва лісце ўтрымліваюць бензойныя альдэгіды, што абумоўлівае іх фітанцыдныя ўласцівасці.
Амігдалин пры энзіматычным расшчапленні дае, сінільную кіслату і глюкозу. У кары і лісці знаходзіцца свабодная сінільная кіслата. Найбольшае ўтрыманне амігдаліна выяўлена ў кары (2 %) і насенні (1,5 %).
Фармакалагічныя ўласцівасці
Спелыя плады аказваюць замацавальнае, звязальнае, бактэрыцыднае, вітамінавае, агульнаўмацавальнае, супрацьзапаленчае дзеянне, нармалізуюць функцыю кішэчніка, страўніка. Антацыяны з Р-вітамінавай актыўнасцю аказваюць капіляраўмацавальнае дзеянне.
Кара валодае патагонным, гарачкапаніжальным, мачагонным дзеяннем.
Лісце валодае замацавальнымі, вітаміннымі ўласцівасцямі.
Кветкі выкарыстоўваюць як супрацьзапаленчы, раназажыўляльны, фітанцыдны сродак.
Эфірны алей, які змяшчаецца ў лісці, у мінулым ўжывалі для отдушкі парфумерных вырабаў. Часам у лікёра-гарэлачнай прамысловасці для горкіх настоек выкарыстоўвалі плады, значна радзей — кветкі.
Гісторыя
Плады чаромхі выкарыстоўваліся чалавекам каменнага веку, пра што сведчаць вынікі археалагічных раскопак.
Плады гэтага дрэва рэдка выкарыстоўваюцца ў Заходняй Еўропе, але чым далей на ўсход, тым больш іх ужыванне. Герадот пісаў дзве з паловай тысячы гадоў таму, што дзіўная раса лысых ад нараджэння мужчын і жанчын, якія жывуць, верагодна, у перадгор’ях Уралу, збіраюць плады памерам з фасолю з дрэва, званага «пантыйскім», каб зрабіць чорны сок, а з рэшткаў садавіны робяць страву, падобную на пірог, гэты сок і пірагі з’яўляюцца асноўнай ежай для лысага народу. Згодна з, які перакладаў працы Герадота ў пачатку 1920-х, размова ідзе пра казакаў, што робяць падобны сок з чаромхі і завуць яго назвай, падобнай на тое, як звалі гэты сок лысыя людзі.
У садоўніцтве
Чаромху разводзяць у садах і парках як дэкаратыўную расліну, асабліва эфектныя формы з ніцымі галінкамі, махрыстымі кветкамі і рознакаляровым лісцем.
У культуры звычайныя чаромха звычайная (Padus racemosa) з чорнымі, звязальнымі, як бы лакіраванымі пладамі, і амерыканскія віды — з чырвонымі пладамі і. У ЗША і Канадзе атрыманы больш за 15 сартоў чаромхі віргінскай харчовага прызначэння. У новых сартоў чаромхі плады больш буйныя і менш даўкія, са своеасаблівым пікантным смакам.
Выведзены І. У. Мічурыным гібрыд чаромхі і вішні Цэрападус 1, які мае горкія плады, выкарыстоўваецца ў працы. З удзелам гэтай расліны і атрыманы такія сарты вішні як Возрождение, Новелла, Олимп, Памяти Щербакова, Русинка, Фея, Харитоновская і іншыя.
Разнастайнасць commutata прадаецца як дэкаратыўнае дрэва ў Паўночнай Амерыцы пад агульнай назвай Першамай (Mayday). Яна цэніцца за марозаўстойлівасць і вясновы паказ духмяных, белых кветак. Агульнаўжывальная назва Mayday не мае дачынення да вядомага, паколькі яе далі яшчэ да прыняцця слова ў якасці міжнароднага сігналу бедства.
У кулінарыі
Але яна не толькі дэкаратыўная, а вядомая і як, якая атрымала ў апошні час дзяржаўнае прызнанне: некаторыя сарты чаромхі ўключаны ў.
Спелыя плады ядуць свежымі, выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі, і ахаладжальных напояў. Іх сокам падфарбоўваюць кандытарскія вырабы, віны.
Парашок з сухіх пладоў — добрае начынне для пірагоў, ватрушак (у Сібіры), з яго вараць кісель, часам заварваюць як гарбату. У некаторых мясцовасцях парашок дадаюць да жытняй і пшанічнай мукі, з-за чаго хлеб набывае прыемны водар. Чаромхавая мука (сушаныя ягады, якія перамалолі разам з костачкамі) выкарыстоўваецца пры падрыхтоўцы знакамітай сібірскай прысмакі — чаромхавага торта. У шэрагу месцаў Сібіры молатая чаромха паступае ў продаж у харчовых крамах
У медыцыне
У народнай медыцыне лісце выкарыстоўвалі:
Чаромха валодае фітанцыднымі ўласцівасцямі, дзякуючы чаму спрыяе аздараўленні атмасферы. Лятучыя фітанцыды чаромхі звычайнай у першыя ж хвіліны забіваюць мух, камароў, сляпнёў, мошак.
У гады Вялікай Айчыннай вайны ў многіх паспяхова ўжывалі сок яе пладоў для лячэння гнойных ран.
У гамеапатыі выкарыстоўваюць кару і лісце.
'''Унутранае ўжыванне чаромхі як атрутнай расліны патрабуе асцярожнасці. Прэпараты з чаромхі супрацьпаказаныя пры цяжарнасці.'''
Іншае
Вясновы меданос, дае нектар і шмат пылку.
Кара чаромхі можа выкарыстоўвацца для афарбоўкі тканін і скур у зялёны і чырвона-буры тоны, плады даюць цёмна-чырвонае адценне.
Чаромха ў культуры
Згодна з рускай народнай прыкметай, калі цвіце чаромха, надвор’е становіцца халаднейшым.