cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір)
Акіянія (КФА)
У турніры ўдзельнічалі 11 зборных. Пераможца турніру, зборная Новай Зеландыі, удзельнічала ў міжкантынентальных стыкавых матчах са зборнай Мексікі, якая заняла чацвёртае месца ў КАНКАКАФ. Новая Зеландыя саступіла Мексіцы і не кваліфікавалася на чэмпіянат свету.
Міжкантынентальныя стыкавыя матчы
Па 2 стыкавых матчы праходзілі паміж чацвёртай зборнай КАНКАКАФ (Мексіка) і пераможцам зоны КФА (Новая Зеландыя), а таксама паміж пятай зборнай КАНМЕБОЛ (Уругвай) і пятай зборнай АФК (Іарданія).
Другія матчы
У фінальны турнір выйшлі пераможцы — Мексіка і Уругвай.
Помнік Альгерду (Віцебск)
Помнік Альгерду — конная скульптура на Рыначнай плошчы ў Віцебску, першы і адзіны помнік вялікаму князю літоўскаму Альгерду ў Беларусі.
Гісторыя
Ідэя ўсталяваць помнік віцебскаму князю Альгерду ўзнікла ў віцебскіх уладаў яшчэ ў 2010 годзе. Конкурс на лепшую мадэль помніка выйграў скульптар Валерый Магучы. У 2011 годзе насупраць Свята-Васкрасенскай царквы ўсталявалі пастамент для будучай кампазіцыі, які пуставаў тры гады.
Калі помнік аўтарства Магучага быў ужо адліты, манумент адпрэчыла Міністэрства культуры Беларусі. У выніку гэту працу даручылі мінскаму скульптару Сяргею Бандарэнка, які ў кароткі тэрмін — за 7 месяцаў — стварыў другую версію помніка. Пры гэтым прыйшлося павялічыць сам пастамент для помніка, бо папярэдні варыянт скульптуры, аўтарства Магутнага, быў меншы.
Помнік быў усталяваны на Рыначнай плошчы ў Віцебску насупраць Свята-Васкрасенскай царквы 24 чэрвеня 2014 года. Урачыстае адкрыццё коннай скульптуры адбылося 27 чэрвеня 2014 года падчас святкавання 1040-годдзя Віцебска.
Апісанне
Помнік арыентаваны на ўсход і адлюстроўвае конна вялікага князя літоўскага і віцебскага Альгерда ў даспехах, але з непакрытай галавой. Конь пад князем ідзе алюрам. З выцягнутай правай рукі князя зрываецца ў палёт сокал — сімвал княжацкай улады.
Помнік важыць каля 3,5 тоны, вышыня скульптуры складае 3,6 метра, пастамента — 2,8 метра.
Альгерд і Віцебск
У 1318 годзе Альгерд ажаніўся з дачкой віцебскага князя Марыяй. Калі ў 1320 годзе віцебскі князь памёр, Віцебскае княства адышло па спадчыне яго зяцю. Такім чынам, шляхам дынастычнага шлюбу Віцебск і Віцебскае княства ўвайшлі ў склад Вялікага Княства Літоўскага.
Дзейнасць князя Альгерда была накіравана на ўмацаванне і развіццё горада. У адпаведнасці з найноўшымі еўрапейскімі дасягненнямі Віцебск быў абнесены мураванымі фартыфікацыйнымі збудаваннямі. Каменнымі сценамі з абарончымі вежамі былі ўмацаваны Ніжні і Верхні замкі, у апошнім Альгердам пабудаваны княжацкі палац. За перыяд яго княжання Віцебск ператварыўся ў важны фарпост Вялікага Княства Літоўскага на ўсходніх рубяжах. Князем і княгіняй Марыяй Яраслаўнай была ўзведзена царква Святога Духа ў Заручаўі, а таксама адрамантавана Дабравешчанская царква XII стагоддзя.
Альгерд праявіў сябе як таленавіты палітык і палкаводзец. Ён у міры і дружбе жыў з братам Кейстутам, які фактычна выступаў суправіцелем. Разам браты паспяхова супрацьстаялі націску крыжакоў. Альгерд працягваў палітыку свайго бацькі на ўсходзе, актыўна пашыраў межы дзяржавы за кошт усходнеславянскіх земляў. Перамога ў бітве на Сініх Водах у 1362 (1363) годзе паклала пачатак вызваленню земляў Русі ад ардынскага панавання. Пры Альгердзе ўсе беларускія землі апынуліся ў складзе Вялікага Княства Літоўскага.
Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр
Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр — колішні мужчынскі манастыр ў Бельчыцах (цяпер у межах Полацка). Храмы Барысаглебскага Бельчыцкага манастыра з’яўляліся выдатнымі ўзорамі старажытнарускай архітэктуры, у якіх увасобіліся першыя характэрныя рысы полацкай школы дойлідства. Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы, паводле меркавання Л. В. Аляксеева, з’яўляліся творамі дойліда Іаана, манаха Барысаглебскага манастыра. Тэрыторыя былога манастыра ўнесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.
Гісторыя
Бельчыцы ўпершыню згадваюцца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1159 годам у сувязі з канфліктам паміж полацкімі мяшчанамі і князем Расціславам Глебавічам. Паводле меркавання М. М. Вароніна, Бельчыцы першапачаткова былі прыгараднай умацаванай княжацкай рэзідэнцыяй. Яны адыгрывалі тую ж ролю, што Рурыкава Гарадзішча ў Ноўгарадзе, Смядынь у Смаленску, Багалюбава — пад Уладзімірам.
Падчас Лівонскай вайны ў лютым 1563 года ў Бельчыцкім манастыры размяшчаўся Іван Грозны. Пасля Берасцейскай царкоўнай уніі манастыр перайшоў да уніятаў (1596—1600). Пасля 1600 года праваслаўнае насельніцтва Полацка вярнула манастыр пад свой кантроль. У 1618 годзе манастыр быў узяты штурмам па распараджэнні ўніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча. Уніятам манастыр належаў да 1839 года. У 1878 годзе ён атрымаў статус жаночага і быў падпарадкаваны праваслаўнаму Спаса-Ефрасіннеўскаму манастыру.
Пасля Першай сусветнай вайны на манастырскім двары размяшчаліся ваенныя склады. У гэты час Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы пачалі трухлець. Сцены храмаў мясцовае насельніцтва разбірала на будматэрыялы. Дзве іншыя царквы Барысаглебскага манастыра былі зруйнаваны яшчэ ў XVIII стагоддзі.
У 1928 годзе вывучэнне Барысаглебскай і Пятніцкай цэркваў Барысаглебскага манастыра праводзіў І. М. Хозераў. Ён замаляваў фрагменты фрэскавага роспісу помнікаў.
Сучаснаць
У савецкі час у памяць пра святыню, якая існавала калісьці ў Бельчыцах, усталяваны мемарыяльны камень. Тэрыторыя былога Барысаглебскага манастыра ў наш час займаюць аднапавярховыя драўляныя хаты, а таксама пяціпавярховая «хрушчоўка» і цагляны дарэвалюцыйны дом (1910 год). Тэрыторыю манастыра перасякае дарога, якая праходзіць праз месца, дзе размяшчаўся Вялікі сабор.
У пачатку 2015 года пры пракладцы газаправода ў Юбілейным завулку быў пашкоджаны падмурак будынкаў Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. Экскаватарам была пракапана траншэя шырынёй 40 сантыметраў і глыбінёй 180. Коўш экскаватара зачапіў частку падмурка меркаванага вялікага сабора храма манастыра. Разбурэнне археалагічнага помніка гісторыкам удалося спыніць толькі праз тыдзень. Падчас працы гісторыкаў на месцы раскопа было знойдзена мноства кавалкаў старажытнай плінфы.
Архітэктура
Пасля заканчэння будаўніцтва Сафійскага сабора ў сярэдзіне XI ст. гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы XI—XII стст. з будаўніцтвам Вялікага храма Бельчыцкага манастыра пад Полацкам. Іншыя схіляюцца да больш позняй даты — 20-я, а то і 30-я гады XII ст.
Хроніка Стрыйкоўскага сведчыць, што Барысаглебскі манастыр у старажытнасці быў абнесены каменнай сцяной з вежамі і байніцамі, што надавала яму выгляд і значэнне крэпасці. Тым часам полацкія князі саступілі Верхні замак епіскапам і перасяліліся на Бельчыцу. Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны менавіта як новая рэзідэнцыя полацкіх князёў на левым беразе Заходняй Дзвіны пры ўпадзенні ў яе р. Бяльчанкі. У розныя часы XII ст. тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: Вялікі сабор, Пятніцкую, Барысаглебскую цэрквы, храм-трыконх.
Вялікі сабор
Вялікі сабор пабудаваны ў 1120-1130-я гг. вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без прытвора 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Верагодна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў XVI ст., і ў пачатку XX ст., калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, меліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі дастаткова прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў шасціслуповы, трохнефавы сабор з трыма апсідамі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць.
Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам» з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму чляненню царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб’ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак.
Пятніцкая царква
Яшчэ адзін храм манастыра, Пятніцкая царква, пабудаваны ў XII ст., яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы аднанефавы будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане апсіду, прытвор з захаду, а таксама склеп, які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя алтарнай часткі, і быў, верагодна, усыпальніцай князя Барыса Усяславіча. Аб характары перакрыццяў і завяршэння царквы існуе некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў корабавыя скляпенні і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў купал на барабане. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай плінфы на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб’ём, апсіда і прытвор, падкрэслівалі плоскія вонкавыя лапаткі, вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два ярусы.
Барысаглебская царква
Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з’яўлялася Барысаглебская царква, узведзеная ў сярэдзіне XII ст. Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца майстар Іаан. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў Спаса-Праабражэнскім саборы, аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя апсіды, яго ўнутраная прастора падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны неф вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб’ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія пілястры, паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з плінфы на вапнавай рошчыне з цамянкай у тэхніцы «са схаваным радам» — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў чырвоны колер і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з пясчаніку.
Храм-трыконх
Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы храм-трыконх, падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы XVIII ст. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне XII ст. Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну апсіду з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і крыпту. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб’ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры Балгарыі, Сербіі, Грэцыі (Афонскі манастыр), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей Полацкага княства з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы.1 (ст.38)Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007
Шанхай Мастэрс (снукер)
Шанхай Мастэрс (Shanghai Masters) — прафесійны рэйтынгавы турнір па снукеры. Быў заснаваны ў 2007 годзе і з таго часу штогод праходзіць на шанхайскай гранд-сцэне у Шанхаі, Кітай. «Шанхай Мастэрс» стаў дзявятым рэйтынгавым турнірам у сезоне 2017/2018 і адным з пяці рэйтынгавых пяршынстваў, якія праходзяць на тэрыторыі Кітая (разам з чэмпіянатам Кітая, «World Open», «International Championship» і адкрытым чэмпіянатам Кітая). Прызавы фонд турніру ў 2017 годзе склаў £, перасягнуўшы прызавыя фонды ўсіх рэйтынгавых турніраў, апроч чэмпіянату свету, чэмпіянату Вялікабрытаніі і іншых кітайскіх спаборніцтваў.
З 2007 да 2016 года турнір праходзіў на працягу тыдня ў верасні (першы розыгрыш 2007 года праходзіў у жніўні, а розыгрыш 2008 года — у канцы верасня і пачатку кастрычніка), а фінал гуляўся на працягу двух гульнявых сесій у апошнюю нядзелю. У 2017 годзе час праведзення турніру быў перанесены на сярэдзіну лістапада, а турнір гуляўся на працягу шасці дзён з фінальным паядынкам у суботу.
Кітаец Дзін Цзюньхуэй (2013, 2016) і англічанін Роні О’Саліван (2009, 2017) па два разы здабывалі перамогу на Шанхай Мастэрс. О’Саліван (2008, 2009, 2017) і Джад Трамп (2012, 2015, 2017) па тры разы даходзілі да фіналаў турніру, але Трамп саступіў ва ўсіх трох вырашальных матчах.
2007: Заснаванне і дэбютны розыгрыш
У сярэдзіне 2000-х гадоў у Вялікабрытаніі выйшаў закон аб забароне тытунёвым кампаніям спансаваць спартыўныя падзеі на тэрыторыі краіны, у сувязі з чым прафесійны снукер згубіў амаль усіх буйных спонсараў, а прызавыя фонды на рэйтынгавых турнірах рэзка знізіліся. Сусветная асацыяцыя прафесійнага більярда і снукера павінна была шукаць новыя магчымасці для вяртання спорту на былы ўзровень і ў 2007 годзе сумесна з кітайскай асацыяцыяй більярда і снукера яна заснавала другі рэйтынгавы турнір у Кітаі, Шанхай Мастэрс, а таксама падпісала з ёй кантракт, згодна з якім адкрыты чэмпіянат Кітая і новы шанхайскі турнір павінны былі праходзіць штогод у бліжэйшыя пяць гадоў. Такім чынам, у каляндары мэйн-тура з'явіўся другі рэйтынгавы турнір у Кітаі, а сезон 2007/2008 стаў першым у гісторыі снукера, калі на тэрыторыі Кітая, дзе хутка расла папулярнасць снукера, было праведзена два чэмпіянату рэйтынгавага ўзроўню.
Першы турнір прайшоў з 6 па 12 жніўня 2007 года і стаў першым рэйтынгавым спаборніцтвам сезона. Арэнай для праведзення чэмпіянату была абраная шанхайская гранд-сцэна, якая ўжо састарэла ў параўнанні з сучаснымі спартовымі аб'ектамі, але актыўна выкарыстоўваецца для забаўляльных мерапрыемстваў. Прызавы фонд дэбютнага турніру склаў £250,000, перасягнуўшы такія рэйтынгавыя першынствы як трафей Паўночнай Ірландыі і адкрыты чэмпіянат Уэльса. На Шанхай Мастэрс 2007 прыняло ўдзел 102 удзельніка, з якіх 40 (16 першых сеяных ігракоў, 16 ігракоў, якія прайшлі кваліфікацыю і 8 уладальнікаў уайлдкард) гулялі ў асноўнай стадыі спаборніцтва. Турнір уключаў у сябе ўайлдкард раўнд, дзе восем кітайскіх аматараў змагаліся з васьмю снукерыстамі, якія прайшлі кваліфікацыю, за месцы ў асноўнай сетцы турніру. Тры непрафесійных кітайскіх іграка патрапілі ў 1/16 фіналу, але ніводны з іх не здолеў прабіцца далей. Дамінік Дэйл, які ў першым фрэйме стартавага паядынку ўайлдкард раўнда супраць Лю Чуана выканаў серыю ў 116 ачкоў, стаў аўтарам першага сэнчуры ў гісторыі Шанхай Мастэрс. На тым жа этапе Сцюарт Пэтман аформіў першую перамогу «пад нуль» на турніры, разграміўшы Цаа Кайшэна з лікам 5:0, а Ян Цынцянь і Скот Мак-Кензі згулялі першы вырашальны фрэйм у гісторыі спаборніцтва, пераможцам якога стаў аматар з Кітая. Дзін Цзюньхуэй стаў адзіным кітайскім снукерыстам, які здолеў пераадолець бар'ер 1/16 фіналу чэмпіянату, але саступіў у другім крузе. У фінал Шанхай Мастэрс 2007 прайшлі два валійскіх іграка, Дамінік Дэйл, які займаў 31-ы нумар у рэйтынгу і ў другі раз у сваёй кар'еры патрапіў у рэйтынгавы фінал пасля перапынку ў 10 гадоў, перамогшы на сваім шляху да вырашальнага паядынку Роры МакЛаўда ў кваліфікацыі (5:0), Лю Чуана ў уайлдкард раўндзе (5:0), экс-чэмпіёна свету Кена Доэрці (5:3), Эдрыяна Ганэла (5:1), Дэйва Харальда на чвэрцьфінальнай стадыі (5:1) і фіналіста чэмпіянату свету 2007 Марка Сэлбі (6:3) у паўфінале, і Раян Дэй, які займаў 16-ы радок у сусветным рэйтынгу і на сваім шляху да фінальнага матча адолеў Тоні Драгу (5:1), Яна Мак-Калаха (5:3), экс-фіналіста чэмпіянату свету суайчынніка Мэцью Стывенса (5:4) і чэмпіёна свету 2006 Грэма Дота з Шатландыі ў паўфінальным паядынку (6:2). Такім чынам фінал стартавага розыгрышу чэмпіянату стаў першым рэйтынгавым фіналам, у якім перасякліся два снукерыста з Уэльса, з 2000 года, калі ў фінале чэмпіянату свету гулялі Мэцью Стывенс і Марк Уільямс. У фінальным паядынку Дэйл саступаў суперніку з лікам 2:6 пасля першай сесіі, аднак здзейсніў цудоўны «камбэк», выйграўшы восем партый запар і зрабіўшы найвышэйшы брэйк на турніры ў 143 бала, і выйграў другі рэйтынгавы тытул у сваёй прафесійнай кар'еры. Нягледзячы на даволі высокі ўзровень гульні снукерыстаў, у сувязі с тым, што большасць сярыйных гульцоў прайграла ў пачатку першынства, на Шанхай Мастэрс 2007 было зроблена толькі 18 соценных серый (у сярэднім 0,47 сэнчуры ў матчы).
2008: Другая запар перамога нясеянага гульца
Больш, чым праз год, 29 верасня 2008 года, стартаваў другі розыгрыш Шанхай Мастэрс, які стаў другім рэйтынгавым першынствам сезона 2008/2009. У 2008 годзе ў турніра з'явіўся спонсар — аўтамабільная марка Roewe, створаная дзяржаўнай аўтамабілебудаўнічай кампаніяй SAIC Motor у 2006 годзе, прызавы фонд спаборніцтва павысіўся да £282,000, а афіцыйнай назвай чэмпіянату стала Roewe Shanghai Masters 2008. Колькасць уладальнікаў уайлдкард знізілася з васьмі да сямі снукерыстаў, але ўсе кітайскія аматары саступілі ў папярэднім раўндзе. Леташні чэмпіён Дамінік Дэйл, які атрымаў першы нумар пасеву ў якасці дзеючага пераможцы, прайграў у першым жа матчы 51-гадоваму шасціразоваму чэмпіёну свету Стыву Дэвісу з лікам 4:5. Апроч таго, у 1/16 фіналу вылецелі два адзіныя гульцы з Кітая: Дзін Цзюньхуэй прайграў Дэйву Харальду з лікам 3:5, а Лян Вэньбо быў разгромлены леташнім фіналістам Раянам Дэем — 0:5. Джэймі Коўп, які без гульні прайшоў у 1/8 фіналу, у трэцім фрэйме матча супраць Марка Уільямса выканаў першы максімальны брэйк у гісторыі Шанхай Мастэрс, але саступіў двухразоваму чэмпіёну свету з лікам 2:5. Гэты максімум стаў 64-м у гісторыі снукера, другім на рэйтынгавых турнірах у Кітаі (Стывен Магуайр зрабіў першы на адкрытым чэмпіянаце Кітая 2008) і другой максімальнай серыяй у кар'еры Коўпа (першы максімум ён аформіў падчас Гран-пры 2006 года). Першым фіналістам Шанхай Мастэрс 2008 стаў 35-ы нумар сусветнага рэйтынгу Рыкі Уолдэн, які да гэтага ніколі не праходзіў далей за 1/4 фіналу на рэйтынгавых спаборніцтвах. На сваім шляху да фіналу ён прадэманстраваў выдатную гульню і перамог Лі Спіка (5:3) і Яна Мак-Калаха (5:2) у кваліфікацыі, Чжана Аньду (5:0) у ўайлдкард раўндзе, Стывена Хендры (5:4), Ніла Робертсана (5:4), прайграючы па ходзе паядынку з лікам 1:4, і Стыва Дэвіса (5:2) у першы раўндах асноўнай сеткі і Марка Сэлбі (6:4) у паўфінальным матчы, прайграючы з лікам 1:4 і выйграўшы 5 партый запар. Яго супернікам у вырашальным паядынку стаў лідар рэйтынгу і чэмпіён свету Роні О’Саліван, які выйшаў у трэці рэйтынгавы фінал запар, выйграўшы да гэтага на чэмпіянаце свету ў маі і трафеі Паўночнай Ірландыі ў жніўні 2008 года. Яго пераможная серыя складала ўжо 14 матчаў і ён мог стаць чацвёртым снукерыстам у гісторыі, які выйграў тры рэйтынгавыя спаборніцтвы запар. На шанхайскім турніры ён перайграў Сцюарта Пэтмана (5:2), Джо Пэры (5:3), Марка Уільямса (5:3) і Стывена Магуайра (6:5) у паўфінале. Першая палова фінальнага паядынку праходзіла ў барацьбе і скончылася з лікам 5:4 на карысць О'Салівана, але 25-гадовы Уолдэн лепей правёў канцоўку гульні і скончыў фінал перамогай з лікам 10:8, здабыўшы першы рэйтынгавы тытул у сваёй кар'еры. Такім чынам, на Шанхай Мастэрс перамогу другі раз запар атрымаў нясеяны гулец. Колькасць соценных серый, зробленых падчас турніру, перасягнула леташняе спаборніцтва больш, чым у 2 разы, і склала 39 сэнчуры (у сярэднім 1,05 соцен у матчы), па сённяшні дзень застаючыся рэкордным паказчыкам Шанхай Мастэрс.
2009: Поспех з другой спробы
З 2009 года Шанхай Мастэрс стаў праходзіць у пачатку—сярэдзіне верасня. У сезоне 2009/2010 спыніў сваё існаванне трафей Паўночнай Ірландыі, у выніку чаго шанхайскі рэйтынгавы турнір стаў першым рэйтынгавым спаборніцтвам сезона. Прызавы фонд першынства падняўся да £300,000, зраўнаваўшыся з адкрытым чэмпіянатам Кітая. Упершыню сярод уладальнікаў уайлдкард былі снукерысты не з Кітая: індыец Адыт’я Мехта і гулец з ААЭ Махамад Шэхаб. Усяго з сямі удзельнікаў-аматараў, двум кітайцам пашчасціла выйсці ў асноўную сетку: Цянь Пэнфэй разграміў Эндру Хігінсана (5:1), а Лі Янь у вырашальным фрэйме адолеў Джэрарда Грына (5:4), але абодва саступілі ў стартавых паядынках асноўнай сеткі. У матчы 1/8 фіналу супраць Джэймі Коўпа Шон Мёрфі зрабіў найвышэйшую серыю спаборніцтва, якая склала ўсяго 133 ачкі. Упершыню ў гісторыі снукера ў чвэрцьфінальнай стадыі рэйтынгавага турніру гулялі два снукерысты з Кітая: Дзін Цзюньхуэй і Лян Вэньбо. Апроч таго, Вэньбо, які да гэтага ніколі не праходзіў далей за чвэрцьфінальную стадыю рэйтынгавых першынстваў, стаў фіналістам Шанхай Мастэрс 2009, перайграўшы Дэвіда Гілберта (5:2) у кваліфікацыйным матчы, Пітэра Эбдана (5:1), Алістэра Картэра (5:0), леташняга пераможцу Рыкі Уолдэна (5:3) у чвэрцьфінале і Шона Мёрфі (6:5) у паўфінальным паядынку. Такім чынам, Лян, які працягваў здзіўляць заўзятараў і аматараў снукеру сваім востраатакуючым і ў пэўнай ступені безразважным стылем гульні, выйшаў у свой першы рэйтынгавы фінал у кар'еры і стаў другім кітайцам (пасля Дзіна Цзюньхуэя) і чацвёртым азіятам (пасля Джэймса Уотаны, Маркі Фу і Дзіна Цзюньхуэя) у гісторыі снукера, які выйшаў у фінал турніру рэйтынгавага ўзроўню. Другім фіналістам стаў Роні О’Саліван, які на шляху да вырышальнага матча перамог Грэма Дота (5:0), Марку Фу (5:2), Дзіна Цзюньхуэя (5:3) і лідара сусветнага рэйтынгу і дзеючага чэмпіёна свету Джона Хігінса (6:1) у паўфінале. Такім чынам, О'Саліван у другі раз запар выйшаў у фінал Шанхай Мастэрс, які стаў яго 32-м рэйтынгавым фіналам у кар'еры. Трохразовы чэмпіён свету здабыў перавагу ўжо пасля першай сесіі гульні, ведучы з лікам 6:3, і, замацаваўшы яе ў другой частцы паядынку, аформіў перамогу ў матчы з лікам 10:5 і выйграў свой 22-і рэйтынгавы тытул.
Статыстыка паводле краін
З заснавання турніру ў 2007 годзе прадстаўнікі толькі чатырох краін перамагалі на Шанхай Мастэрс: Уэльса, Англіі, Кітая і Шатландыі. Англічане выйгралі чатыры тытулы запар (з 2008 па 2011 гады) і яшчэ два ў 2014 і 2015 гадах, а астатнія краіны па аднаму. Марк Ален з Паўночнай Ірландыі гуляў у фінале спаборніцтва ў 2014 годзе і ў паўфінале ў 2015 годзе, а Ніл Робертсан з Аўстраліі даходзіў толькі да паўфінальнай стадыі.
Полацкая школа дойлідства
Полацкая школа дойлідства пачала фарміравацца на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый. Але ўжо ў першай палове XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым, чым у Кіеве, шляху.
Характарыстыка
Развіццё Полацкай школы дойлідства не было адназначным. На раннім этапе выступала тэндэнцыя наследавання Кіеўскім узорам, як, напрыклад, у Вялікім саборы Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра, які шмат у чым нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам. Толькі ў сярэдзіне XII ст. склалася традыцыя, якая найбольш яскрава ўвасобілася ў творчасці майстра Іаана. Ён першым са старажытнарускіх майстроў рашуча парывае з канонамі візантыйска-кіеўскага дойлідства і стварае свой адметны тып храму вежападобнай кампазіцыі ў полацкай Спаса-Ефрасіннеўскай царкве і бельчыцкай Барысаглебскай царкве, арыентуючыся ў гэтым на славуты прататып — Сафію.
3 аднаго боку ў полацкім дойлідстве захоўваюцца архітэктурныя формы, ад якіх ужо ў пачатку XII ст. адмовіліся ў Кіеве (выкарыстанне муроўкі «са схавным радам», каменных блокаў, плоскіх лапатак, абхадных галерэй), з другога — рашучы перагляд крыжова-купальнай сістэмы храма. Будаўнікі, не адмаўляючыся ад яе канструкцыйнай асновы, за кошт пераразмеркавання мас акцэнтуюць увагу на вежападобнасці сілуэта царквы. Яснасць архітэктурнай кампазіцыі, сіметрычная ўпарадкаванасць форм, аб'ядноўваючых прастору, падкрэсліваюць панаванне вертыкальнай дамінанты. Але найбольш красамоўным сведчаннем новаўвядзенняў полацкіх дойлідаў з'яўляецца перанос падкупальнай прасторы з усходу і размяшчэнне яе над заходнімі парамі слупоў. У спалучэнні з пазакамарным перакрыццем, выкарыстаннем какошнікаў, вертыкаляў плоскіх лапатак такі будаўнічы прыём надаваў храмам вежападобны выгляд, ствараў выразныя сілуэты знешніх аб'ёмаў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной апсідай і прытворам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны неф, а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго. У гэтым выпадку знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Тады апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны.
Полацк
На сённяшні дзень вядома пра 13 помнікаў мураванага дойлідства XII ст. у Полацку, сярод якіх ёсць адна грамадзянская пабудова — княжацкі хорам, невялікі, квадратны ў плане мураваны будынак. Зберагліся толькі два стара-жытныя помнікі — Сафійскі сабор і Спаская царква Ефрасіннеўскага манас­тыра.
Сафійскі сабор
Першым мураваным храмам у Полацку быў Сафійскі сабор, які пабудавалі на тэрыторыі дзядзінца замка ў гады княжання Усяслава Брачыславіча. Аб часе яго ўзвядзення ёсць некалькі версій: паводле першай — у 1044—1066 гг., паводле другой — у 1050—1055 гг. , паводле трэцяй, высунутай Л. В. Аляксеевым, — 1060—1066 гг. Саборы Сафіі прысвечаны «», такое імя апроч по­лацкай ва ўсім усходнехрысціянскім свеце насілі толькі святыні ў Канстанцінопалі,, , Кіеве, Ноўгарадзе. Фактам пабудовы Сафійскага сабора Полацк заяўляў аб сваім праве ўстаць нароўні з буйнейшымі цэнтрамі Усходняй Еўропы.
Даследчыкі сцвярджаюць, што будаўніцтва полацкай Сафіі было даручана візантыйскім дойлідам, паколькі менавіта візантыйскія арцелі будавалі кіеўскую (1-я арцель) і чарнігаўскі  (2-я арцель), а затым (3-я арцель) Сафійскія саборы ў Кіеве і ў Ноўгарадзе. Аднак, мяркуецца, што Сафійскі сабор у Полацку будавала іншая, 4-я арцель, аб чым сведчаць адрозненні ў канструктыўнай пабудове полацкай Сафіі ад аналагічных пабудоў у Кіеве і Ноўгарадзе.
У сваім першапачатковым выглядзе полацкая Сафія ўяўляла сабой пяцінефны трохапсідны крыжова-купальны храм шырынёй 26,4 м і даўжынёй 31,5 м разам з апсідамі. Для параўнання, шырыня кіеўскай Сафіі — 39,2 м, даўжыня — 34,25 м, наўгародскай Сафіі адпаведна — 39,35 м і 35,5 м. Сцены храма выкладзены з цэглы (плінфы) у тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам». Сабор меў пяць купалаў (паводле летапісных крыніц канца XVI ст. — сем; два дадатковыя маглі знаходзіцца ў яго заходняй частцы), з якіх вылучаўся галоўны. Ён узвышаўся ў цэнтры будынка і праз барабан і папружныя аркі абапіраўся на чатыры масіўныя слупы. Утвораная прастора была падобная да крыжа, а ўвесь храм адпавядаў крыжова-купальнаму тыпу культавага збудавання, канструкцыйныя асаблівасці якога склаліся ў Візантыі і былі запазычаны ўсходнімі славянамі разам з іншымі хрысціянскімі формамі.
Княжацкі храм
Непадалёку ад Сафійскага сабора на тэрыторыі княжацкага двара выяўлены падмурак і сцены яшчэ аднаго храма. Мураваны шасціслуповы будынак памерам 24×16 м меў тры нефы, з якіх галоўны завяршаўся апсідай, а бакавыя — нішамі, утопленымі ў тоўшчу ўсходняй сцяны. Падкупальная прастора, як і ў іншых полацкіх храмах, верагодна, таксама была ссунута на захад, а да асноўнага аб'ёма з трох бакоў прымыкалі прытворы, паўднёвы і паўночны з якіх завяршаліся апсідамі. Выразны вежападобны сілуэт царкве надавалі выкарыстаныя закамарнае перакрыцце і какошнікі, складанага профілю лапаткі, манументальнае, накшталт партала, вырашэнне галоўнага ўвахода на заходнім фасадзе.
Царква на рове
Выяўленыя на ішым баку рова дзяцінца пры археалагічных раскопках М. К. Каргера (1962, 1967), а затым П. А. Рапапорта (1976 і 1977) рэшткі храма атрымалі ўмоўную назву «Царква на рове». Помнік быў зрыты ў наш час пры будаўніцтве школы № 8, захаваліся толькі падмуркавыя равы і частка падмуркаў апсіды. Даўжыня апсіды каля 7,5 м, шырыня — 7,1 м, шырыня сярэдняга нефа — 4,45 м. Рэшткаў мура не захавалася нідзе, аднак плінфы, якія знойдзены на месцы пабудовы, на пакатым баку маюць буйныя «княжацкія» знакі. Яны і знойдзены паблізу шыферны саркафаг сведчаць аб тым, што гэта была пахавальня кагосьці з нашчадкаў Усяслава Брачыславіча. Рапапорт, на падстваве знакаў на плінфе і па яе фармату, аднёс помнік да трэцяй — чацвёртай чвэрцях XII ст..
Манастыры
Важная канфесійная, грамадска-палітычная, прадстаўнічая, а таксама абарончая ролі ў жыцці Полацкага княства адводзіліся Бельчыцкаму Барысаглебскаму і Спаса-Праабражэнскаму манастырам, паўсталі паблізу ад горада ў канцы XI—XII стст. і ўключалі па некалькі храмаў, жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Усе работы па іх узвядзенню, верагодна, былі выкананы мясцовымі майстрамі, паколькі многія выкарыстаныя тут архітэктурныя рашэнні і прыёмы адрозніваюцца ад тых, што існавалі ў суседніх Кіеўскім і Наўгародскім княствах.
Бельчыцкі манастыр
Пасля заканчэння будаўніцтва Сафійскага сабора ў сярэдзіне XI ст. гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы XI—XII стст. з будаўніцтвам Вялікага храма Бельчыцкага манастыра пад Полацкам. Іншыя схіляюцца да больш позняй даты — 20-я, а то і 30-я гады XII ст.
Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны як рэзідэнцыя полацкіх князёў на левым беразе Заходняй Дзвіны пры ўпадзенні ў яе р. Бяльчанкі. У розныя часы XII ст. тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: Вялікі сабор, Пятніцкую, Барысаглебскую цэрквы, храм-трыконх.
Вялікі сабор
Вялікі сабор пабудаваны ў 1120-1130-я гг. вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без прытвора 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Верагодна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў XVI ст., і ў пачатку XX ст., калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, меліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі дастаткова прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў шасціслуповы, трохнефавы сабор з трыма апсідамі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць.
Пятніцкая царква
Яшчэ адзін храм манастыра, Пятніцкая царква, пабудаваны ў XII ст., яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы аднанефавы будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане апсіду, прытвор з захаду, а таксама склеп, які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя алтарнай часткі, і быў, верагодна, усыпальніцай князя Барыса Усяславіча. Аб характары перакрыццяў і завяршэння царквы існуе некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў корабавыя скляпенні і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў купал на барабане. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай плінфы на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб'ём, апсіда і прытвор, падкрэслівалі плоскія вонкавыя лапаткі, вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два ярусы.
Барысаглебская царква
Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з'яўлялася Барысаглебская царква, узведзеная ў сярэдзіне XII ст. Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца майстар Іаан. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў Спаса-Праабражэнскім саборы, аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя апсіды, яго ўнутраная прастора падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны неф вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб'ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія пілястры, паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з плінфы на вапнавай рошчыне з цамянкай у тэхніцы «са схаваным радам» — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў чырвоны колер і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з пясчаніку.
Храм-трыконх
Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы храм-трыконх, падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы XVIII ст.. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне XII ст. Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну апсіду з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і крыпту. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб'ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры Балгарыі, Сербіі, Грэцыі (Афонскі манастыр), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей Полацкага княства з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы
Спаса-Праабражэнскі манастыр
Другім значным комплексам Полацка быў Ефрасіннеўскі Спаса-Праабражэнскі манастыр, узведзены ў XII ст. за 2,5 км ад дзядзінца. У яго ансамбль уваходзіла два храмы — Спаса-Праабражэнскі сабор, будаўніцтва якога вялося ў 1152—1161 гг. і царква-пахавальня, сапраўдная назва якой невядома, а звесткі аб будаўніцтве даюць толькі матэрыялы археалагічных раскопак. Спаса-Праабражэнскую царкву ўзвёў дойлід Іаан.
Спаса-Праабражэнскі сабор
Увасабленнем новага тыпу храма на ўсходнеславянскіх тэрыторыях з'яўляецца сусветна вядомы Спаса-Праабражэнскі сабор — практычна адзіны будынак, які захаваўся ў амаль непашкоджаным стане. Царква ўяўляе сабой невялікі па памерах трохнефавы шасціслуповы аднаглавы храм. Даўжыня яго бакавых сцен складае 9,8 і 14,4 м. Галоўны неф завяршае паўкруглая апсіда, болыш вузкія бакавыя — дзве паўкруглыя нішы, схаваныя ў тоўшчы ўсходняй сцяны. На хоры, якія займаюць прастору не толькі над прытворам, але і над заходнімі вуглавымі часткамі будынка, вядуць дзве лесвіцы, што праходзяць у заходняй сцяне. Паабапал хораў узведзены дзве невялікія цэркаўкі, якія, як мяркуецца, былі малельнямі заснавальніцы храма Ефрасінні і яе сястры Еўдакіі.
Як і ў будынках Барысаглебскага манастыра, падкупальная прастора сабора ссунута ад цэнтра на захад, а яго сцены выкладзены з плінфы ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам». Праведзеныя ў другой палове XX ст. даследаванні храма дазволілі прыйсці да высновы, што ён меў не двухсхільны дах, які з'явіўся ў выніку перабудоў XIX ст., а пазакамарнае перакрыцце асноўнага аб'ёма і больш нізкага прытвора з захаду. Акрамя гэтага, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя какошнікі, якія забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Такое канструкцыйнае і кампазіцыйнае вырашэнне надавала ўсяму будынку вежападобнасць, дынамічнае нарастанне мас.
Храм-пахавальня
Падчас раскопак на тэрыторыі Спаса-Праабражэнскага манастыра былі выяўлены рэшткі храма-пахавальні. Храм уяўляў сабой шасціслуповы, трохнефны крыжова-купальны будынак з адной апсідай і хорамі на захадзе. Ён, верагодна, быў узведзены ў пачатку — першай палове XII ст. 3 паўднёвага, паўночнага і заходняга бакоў храм абкружала шырокая галерэя, аб'ёмы якой мелі выгляд прытвораў. Пад яе падлогай знойдзены старажытныя пахаванні ў цагляных скляпах, магчыма, полацкіх епіскапаў. Сцены будынка былі выкладзены з плінфы ў тэхніцы «са схаваным радам», у яго аздобе шырока выкарыстоўваліся роспісы, у пакрыцці падлогі — дэкаратыўныя керамічныя пліткі і мазаікі.
Багародзіцкі манастыр
Ёсць падставы меркаваць, што на правым беразе Палаты паміж гарадзішчам і Спаскім манастыром існаваў манастыр Багародзіцы, заснаваны Ефрасінняй, у якім таксама знаходзілася мураваная царква. Прыкладна ў гэтым месцы, «на Ксаверыеўцы», у мінулым стагоддзі былі выяўлены старажытныя муроўкі. Л. Аляксееў, грунтуючыся на інфармацыі Лебедзеўскага летапісу, атаясамлівае помнік з царквой Юрыя.
Віцебск
Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў Віцебску. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — Дабравешчанскай царкве — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск. У той жа час помнік мае рысы полацкай архітэктуры: гэта і моцна выцягнутая форма плана, наяўнасць адной масіўнай апсіды. Лесвіца на хоры змяшчалася ў тоўшчы заходняга мура. Узровень першапачатковай падлогі на метр вышэй тагачаснай дзённай паверхні, а гэта азначае, што будынак меў высокі цокаль, што з'яўляецца рэдкім выпадкам у практыцы ўсходнеславянскай архітэктуры. На жаль, разбурэнне помніка ў 1961 г. ускладніла яго далейшае даследаванне.
Па-за межамі Полацкага княства
Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у Смаленску, Ноўгарадзе. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца Смаленская школа дойлідства, якая пашырае свой уплыў на Ноўгарад, Пскоў, Уладзіміра-Суздальскія землі, верагодна, на Чарнігаў. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему крыжова-купальнага храма, якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне полацкіх і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве Наваградскай Барысаглебскай царквы: віцебскія майстры ўзвялі храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую галерэю.
Абрам Ісаевіч Быхоўскі
Абрам (Аураам) Ісаевіч Быхоўскі (, Дуброўна —, Масква) — савецкі арганізатар ваеннай вытворчасці, дырэктар шэрагу буйных прадпрыемстваў Ваенна-прамысловага комплексу СССР, генерал-маёр інжынерна-артылерыйскай службы (18 лістапада 1944 года), Герой Сацыялістычнай Працы. Ахвяра барацьбы з касмапалітызмам.
Біяграфія
Аўраам Ісаевіч Быхоўскі нарадзіўся 29 жніўня 1895 года ў мястэчку Дуброўна Магілёўскай губерні (зараз горад Дуброўна Віцебскай вобласці, Беларусь). Адаптаванае для зносін імя Абрам прыняў у хуткім часе пасля паўналецця, потым ва ўсіх афіцыйных дакументах значыўся як Абрам Ісаевіч. Яго бацька, Ісай Быхоўскі, быў рамеснікам. Абрам Ісаевіч вучыўся ў пачатковай яўрэйскай школе, а ў 1911 годзе пачаў працоўную дзейнасць з працы на «Дняпроўскай мануфактуры» (зараз «Дубровенскі льнозавод») , потым быў сарціроўшчыкам лесу, дзясятнікам на будоўлі. У 1924 годзе скончыў Шосткінскі хіміка-тэхналагічны тэхнікум, а ў 1927 годзе Маскоўскі хіміка-тэхналагічны інстытут.
Пасля заканчэння інстытута па распараджэнні Р. К. Арджанікідзэ непрацяглы час працаваў у Самары, часова выконваючы абавязкі дырэктара завода, а потым пераехаў у Іжэўск і пачаў працаваць на заводзе № 180.
Работа на заводзе № 180 (Іжстальзавод)
Работу на Іжстальзаводзе Быхоўскі пачаў у 1927 годзе з пасады загадчыка вытворчасці інструментальнага аддзела. У 1929 годзе Абрам Ісаевіч быў прызначаны на пасаду тэхнічнага дырэктара. У 1931 годзе стаў членам ВКП(б). У красавіку 1933 года стажыраваўся на заводзе Крупа ў Эссане (Германія). 3 сакавіка 1935 года стаў дырэктарам завода. Пад кіраўніцтвам Быхоўскага завод засвоіў серыйны выпуск аўтаматычных вінтовак АВС-36 канвеерна-паточным спосабам (з верасня 1936 года), матацыкла ІЖ-7, паляўнічага ружжа ІЖ БК-36, шэрагу такарных і рэвальверных станкоў, а таксама было створана Бюро для распрацоўкі стралковай зброі. За поспехі ў арганізацыі вытворчасці ў 1936 годзе Сярго Арджанікідзэ прэміраваў Абрама Быхоўскага легкавым аўтамабілем у асабістую маёмасць.
Дзякуючы намаганням Абрама Ісаевіча было атрымана фінансаванне будаўніцтва першай трамвайнай лініі ў Іжэўску, якая адкрылася 18 лістапада 1935 года.
У 1937 годзе, на хвалі масавых рэпрэсій, на Абрама Быхоўскага былі здзейснены шматлікія даносы ў «органы», якія сігналізавалі пра яго сувязі з «інжынерамі-шкоднікамі» і ўказвалі на сувязі Быхоўскага з германскімі прамысловымі коламі. Ад рыхтаваўшыхся рэпрэсій яго выратаваў наркам узбраення Б. Л. Ваннікаў.
У сакавіку 1939 года Іжстальзавод быў падзелены на два прадпрыемствы, якія атрымалі ўласных дырэктараў. Быхоўскага прызначылі дырэктарам завода № 172 у Пярмі.
Работа на заводзе № 172 (Мотавіліхінскія заводы)
У сакавіку 1939 года Абрам Ісаевіч быў прызначаны дырэктарам машынабудаўнічага завода № 172 Наркамата ўзбраення СССР (Пермь). Пад кіраўніцтвам Быхоўскага ў перадваенны час завод пачаў вытворчасць шэрагу артылерыйскіх сістэм (152-мм гаўбіца ўзору 1938 года (М-10), 107-мм дывізіённая гармата ўзору 1940 года (М-60) і іншыя). За свае дасягненні завод быў узнагароджаны ордэнам Леніна (13 студзеня 1941 года).
За сваю дзейнасць у перадваенны перыяд Абрам Ісаевіч быў уганараваны ўрадавымі ўзнагародамі: 8 чэрвеня 1939 года атрымаў ордэн Леніна, а 3 студзеня 1941 года — ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга.
З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны работа завода № 172 значна актывізавалася. Ужо ў верасні 1941 года пачаўся масавы выпуск 45-мм супрацьтанкавай гарматы 53-К. У 1942 годзе завадское КБ сумесна са спецыяльным канструктарскім бюро НКУС (АТБ «Кресты») пад кіраўніцтвам М. Ю. Цырульнікава распрацавала, а завод запусціў у вытворчасць 45-мм супрацьтанкавую гармату М-42. За паўгады вытворчасць была даведзена да 700 гармат у месяц. Усяго ў перыяд з 1941-га па 1945 год завод засвоіў вытворчасць васьмі артсістэм:
За гады Вялікай Айчыннай вайны завод пад кіраўніцтвам Быхоўскага выпусціў 48 600 гармат, што склала каля трэці ад агульнага выпуску гармат савецкай прамысловасцю. Толькі ў 1942 годзе завод звыш плана выпусціў прадукцыі на 40 артылерыйскіх палкоў. За работу ў час вайны завод быў узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (3 чэрвеня 1942 года), Чырвонага Сцяга (15 кастрычніка 1944 года) , Айчыннай вайны I ступені (28 чэрвеня 1945 года).
3 чэрвеня 1942 года за выдатныя заслугі ў справе арганізацыі вытворчасці, засваенне новых відаў артылерыйскага і стралковага ўзбраення і ўмелае кіраўніцтва заводам Быхоўскаму было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.
У цяжкія ваенныя гады Быхоўскі надаваў шмат увагі патрэбам завадчан. Напрыклад, у адным з цэхаў была наладжана вытворчасць брызентавага абутку на драўлянай падошве, які бясплатна выдавалі рабочым.
Жыццё і работа ў Маскоўскай вобласці
У 1952 годзе ў рамках антыяўрэйскай чысткі ў галінах абароннай індустрыі быў зняты з пасады дырэктара завода ў Мотавіліхе і пераведзены з Пярмі ў Падмаскоўе.
З 1953 па 1956 год Быхоўскі працаваў дырэктарам філіяла № 2 НДІ-88 (п/с 10), размешчанага ў пасёлку «Навастройка» Маскоўскай вобласці. У жніўні 1956 года філіял № 2 быў пераўтвораны ў самастойны навукова-даследчы інстытут (НДІ) № 229 (пазней НДІ Хіммаш, а зараз ФКП НІЦ РКП). 11 кастрычніка 1956 года на справаздачна-перавыбарчым сходзе партыйнай арганізацыі філіяла № 2 супраць Быхоўскага выступіў супрацоўнік філіяла Міхаіл Вавілавіч Сухапалька. Сам Абрам Ісаевіч адсутнічаў на гэтым сходзе. У выніку Быхоўскі не быў выбраны ў партбюро прадпрыемства, што паслужыла падставай для зняцця яго з пасады дырэктара. Пасля гэтага пайшоў на пенсію. Ю. І. Кастаглод, які працаваў пад кіраўніцтвам Абрама ісаевіча, адзначаў яго высокую культуру ў зносінах з падначаленымі. За час работы А. І. Быхоўскага дырэктарам філіяла № 2 былі запушчаны ў эксплуатацыю выпрабавальныя стэнды «аб’ект № 2» (стэнд для наземнай адпрацоўкі ракеты Р-7), «аб’ект № 3» (стэнд для наземной адпрацоўкі зенітных ракет), «аб’ект № 4» (стэнд для выпрабаванняў вадкасных ракетных рухавікоў малой цягі), а таксама пабудаваны Дом культуры «Космас».
Памёр 22 лістапада 1972 года ў маскоўскай бальніцы для ветэранаў працы ў Ізмайлава. Пахаваны ў Маскве на Навадзевічых могілках.
Лінея
Распаўсюджанне
Сустракаецца ў паўночнай частцы Еўразіі і Паўночнай Амерыцы ў іглічных лясах (асабліва ў яловых імшыстых лясах), а таксама ў альпійскім поясе гор і ў тундрах. На тэрыторыі Расіі лінея расце на поўначы Еўрапейскай часткі, на Паўночным Каўказе, у Сібіры і на Далёкім Усходзе.
Біялагічнае апісанне
Лісце супратыўнае, чарашковае, шырокаяйкападобнае або эліптычнае, часам амаль круглае​​, па краях суцэльнае або злёгку зубчастае, даўжынёй 12 мм. Навобмацак злёгку скурыстае, апушанае з абодвух бакоў прыціснутымі валасінкамі і рэдкімі залозкамі.
Кветканосы прамастаячыя, залозіста-апушаныя, вышынёй да 10 см, выходзяць з пазух лісця. Яны сканчаюцца двума зрослымі прыкветнымі лістамі, ад якіх у розныя бакі адыходзяць дзве (рэдка — чатыры) кветаножкі з прыкветкамі, утвараючы своеасаблівы паўпарасон. Верхавіннае лісце суквецця лінейна-ланцэтнае, даўжынёй да 4 мм.