cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Галактыка
Наменклатура
Паколькі ў навуцы прыйнята прызначаць імёны для большасці вывучаемых аб'ектаў, нават самых маленькіх, бельгійскі астрафізік Жэрар Бадзіфі і класіцыст Мішэль Бергер пачаў новы каталог (CNG), у якім тысячы вядомых галактык атрымалі апісальныя імёны на латыні (або лацінізаванай грэчаскай мове) у адпаведнасці з бінаміяльнай наменклатурай, якая выкарыстоўваецца і ў іншых навуках: біялогіі, анатоміі, палеанталогіі і ў іншых галінах астраноміі, такіх як геаграфія Марса. Адным з аргументаў, каб зрабіць гэта, было тое, што гэтыя ўражлівыя аб'екты заслугоўваюць лепшага, чым проста коды. Напрыклад Бадзіфі і Бергер прапанавалі нефармальнае апісальнае імя «Callimorphus Ursae Majoris» для добра сфарміраванай галактыкі Месье 109 у Вялікай Мядзведзіцы.
Гісторыя вывучэння
Усведамленне таго, што мы жывем у галактыцы, і, што на самай справе існуе шмат іншых галактык, прайшло паралельна з адкрыццямі аб Млечным Шляху і іншымі туманнасцямі ў начным небе.
У 1610 годзе Галілеа Галілей выявіў, што Млечны Шлях, які ён вырашыў даследаваць сваім тэлескопам, складаецца з велізарнага ліку слабых зорак. У сваім трактаце 1755 года, заснаваным на працах Томаса Райта, Імануіл Кант выказаў здагадку, што Галактыка можа быць целам, якое верціцца і складаецца з велізарнай колькасці зорак, утрыманых гравітацыйнымі сіламі, падобнымі з тымі, што дзейнічаюць у Сонечнай сістэме, але ў вялікіх маштабах. З нашага месца ўнутры Галактыкі яе дыск будзе бачны на начным небе як светлая паласа. Кант выказаў і здагадку, што некаторыя з туманнасцей, бачных на начным небе, могуць быць асобнымі галактыкамі.
Да канца XVIII стагоддзя Шарль Месье склаў каталог, які ўтрымліваў 109 яркіх туманнасцей. Услед за ім з'явіўся каталог з 5000 туманнасцей Уільяма Гершэля. Пасля пабудовы свайго тэлескопа ў 1845 годзе лорд Рос змог убачыць адрозненні паміж эліптычнымі і спіральнымі туманнасцямі. У некаторых з гэтых туманнасцей ён змог вылучыць і асобныя крыніцы святла, што надавала гіпотэзе Канта вялікую праўдападобнасць. Аднак пытанне аб тым, ці з'яўляюцца гэтыя туманнасці асобнымі галактыкамі, заставалася спрэчным да пачатку 1920-х гадоў, калі дзякуючы новаму тэлескопу Эдвін Хабл даў на яго адказ. Ён здолеў разглядзець вонкавыя часткі некаторых спіральных туманнасцей як скапленне асобных зорак і вызначыць сярод іх зменныя-цэфеіды. Гэта дазволіла яму ацаніць адлегласць да гэтых туманнасцей: яны знаходзіліся занадта далёка, каб быць часткай Млечнага Шляху. У 1936 гозе Хабл пабудаваў класіфікацыю галактык, якая выкарыстоўваецца па сёння і называецца паслядоўнасцю Хабла.
Першую спробу вызначыць форму Млечнага Шляху і становішча Сонца ў ім прадпрыняў Уільям Гершэль у 1785 годзе пры дапамозе руплівага падліку зорак у розных участках неба.
У 1920 годзе адбылася паміж Харлау Шэплі і Хеберам Кёрцісам. Сутнасць спрэчкі заключалася ў вымярэнні адлегласці па цэфеідах да Магеланавых Аблокаў і ацэнцы памераў Млечнага Шляху. Выкарыстоўваючы ўдасканалены варыянт метаду чарпакоў, Кёрціс у 1920 годзе зрабіў вывад аб маленькай (дыяметрам у 15 кілапарсек) пляскатай галактыцы з Сонцам каля цэнтра, і таксама аб невялікай адлегласці да Магеланавых Аблокаў. Харлау Шэплі, карыстаючыся метадам, заснаваным на падліку шаравых скапленняў, даў зусім іншую карціну — плоскі дыск дыяметрам каля 70 кілапарсек з Сонцам, размешчаным далёка ад цэнтра. Адлегласць да Магеланавых Аблокаў была таго ж парадку. Абодва даследаванні не былі дакладныя з-за таго, што не ўлічвалі паглынанне святла міжзорным газам у плоскасці галактыкі. Сучасная карціна нашай Галактыкі з'явілася ў 1930 годзе, калі Роберт Джуліус Трумплер вымераў гэты эфект, вывучаючы размеркаванне рассеяных зорных скопішчаў, якія канцэнтруюцца ў плоскасці Галактыкі.
У 1944 годзе Хендрык ван дэ Хюлст прадказаў існаванне радыёвыпраменьвання з даўжынёй хвалі ў 21 см, выпрамененага міжзорным атамарным вадародам. Такое выпраменьванне было выяўлена ў 1951 годзе. Гэтае выпраменьванне, не паглынаемае пылам, дазволіла дадаткова вывучыць Галактыку дзякуючы доплераўскаму зрушэнню. Гэтыя назіранні прывялі да стварэння мадэлі з перамычкай у цэнтры Галактыкі. Прагрэс радыётэлескопаў дазволіў адсочваць вадарод і ў іншых галактыках. У 1970-х гадах стала зразумела, што агульная бачная маса галактык (якая складаецца з масы зорак і міжзорнага газу), не тлумачыць хуткасці кручэння газу. Гэта прывяло да высновы аб існаванні цёмнай матэрыі.
У 2004 годзе самай далёкай галактыкай з тых, што калі-небудзь назіраліся чалавецтвам, стала галактыка Abell 1835 IR1916.
Адлегласць
Адлегласць ад назіральніка да галактыкі як фізічная характарыстыка не ўваходзіць ні ў адзін працэс, які адбываецца з галактыкай. Неабходнасць у інфармацыі аб адлегласці да галактыкі ўзнікае пры: атаясненні малавывучаных падзей, напрыклад, гама-ўсплёскаў; вывучэнні Сусвету як цэлага, вывучэнні эвалюцыі саміх галактык, вызначэнні масы галактык і іх памераў і іншых чынніках.
Усе больш-менш мадэленезалежныя спосабы вызначэння адлегласці да галактыкі можна падзяліць на два тыпы, як вымярэнне па аб'екце ўнутры галактыкі, адлегласць да якога на нязначную велічыню адрозніваецца ад адлегласці да самой галактыкі, і па чырвоных зрушэннях.
Першы спосаб — фотаметрычны спосаб, з выкарыстаннем так званых стандартных свечак, свяцільнасць якіх лічыцца вядомай. Тады адлегласць можна вылічыць па наступнай формуле: дзе m — бачная зорная велічыня, М — абсалютная зорная велічыня, а R — адлегласць, вымераная ў парсеках. На сучасным этапе ў якасці такіх стандартных свечак выкарыстоўваюць : Другі спосаб заснаваны на эмпірычным законе Хабла і больш залежны ад абранай мадэлі, чым папярэдні. дзе H0 — сталая велічыня Хабла. Калі ж узяць цяпер распаўсюджаную ΛCDM-мадэль (з той жа сталай Хабла), то колькі-небудзь істотнае разыходжанне будзе на z ~ 10, што дазваляе яго прылічыць да адносна мадэленезалежных.
Існуе таксама шэраг моцна мадэлезалежных спосабаў :
Асноўныя назіраныя складнікі галактык
Асноўныя назіраныя складнікі галактык уключаюць: Падвойныя зоркі ў суседніх галактыках не назіраюцца, але, мяркуючы па наваколлях Сонца, кратных зорак павінна быць досыць шмат. Газапылавое асяроддзе і зоркі складаюцца з атамаў, і іхную сукупнасць называюць барыённай матэрыяй галактыкі. У небарыённую ўключаецца маса цёмнай матэрыі і маса чорных дзірак.
Хуткасць кручэння галактык
Пад хуткасцю кручэння галактыкі маецца на ўвазе хуткасць кручэння розных кампанентаў галактыкі вакол яе цэнтра. Дадзеная хуткасць ёсць сумарная хуткасць, набытая падчас розных працэсаў. Хуткасць кручэння галактыкі варта адрозніваць ад кругавой хуткасці Vc, якая абумоўлена толькі сілай гравітацыі і роўная, па вызначэнні, неабходнай хуткасці цела, якое рухаецца па крузе пад дзеяннем сілы прыцягнення да цэнтра. Хуткасць жа кручэння ў агульным выпадку абумоўлена таксама радыяльным градыентам ціску P міжзорнага газу. Тут Φ — гравітацыйны патэнцыял, а ρg — шчыльнасць газу.
Для розных кампанентаў галактыкі хуткасць кручэння ацэньваецца па-рознаму. Для газу — па доплераўскаму зрушэнню эмісійных ліній. Для зорак — па доплераўскаму зрушэнню абсарбцыйных ліній зорак. Схема атрымання хуткасці кручэння наступная.
Непасрэдна хуткасць з назіранняў ёсць сума хуткасці руху галактыкі як цэлага і хуткасці ўнутранага руху. Звычайна хуткасць галактыкі ў цэлым (V0) атаясамляецца з хуткасцю руху цэнтральнай вобласці. Для далёкіх галактык гэтая хуткасць абумоўлена хаблаўскім пашырэннем Сусвету, уласная хуткасць нязначная.
Хуткасць, атрыманая пасля ўліку хуткасці руху галактыкі як цэлага, — хуткасць па прамяню зроку (Vr), і каб вылічыць хуткасць кручэння галактыкі на дадзенай адлегласці, неабходна ўлічыць эфекты праекцыі. Для гэтага неабходна ведаць вугал нахілу восі галактыкі да промня погляду i, а таксама вугал φ паміж вялікай воссю галактыкі і прамой, якая праходзіць праз цэнтр галактыкі і назіраную кропку. Такім чынам, каб перайсці ад Vr да Vφ, неабходна ведаць пяць параметраў: хуткасць руху галактыкі V0, вуглы i і φ, дзве каардынаты цэнтра галактыкі (адносна любога пункта выявы).
Калі галактыка выглядае восесіметрычнай, то задача спрашчаецца, бо вуглы арыентацыі і становішча цэнтра можна вылічыць па размеркаванні яркасці дыска. І калі шчыліну спектрографа размясціць уздоўж яе вялікай восі, можна атрымаць: дзе l — адлегласць ад цэнтра галактыкі ўздоўж шчыліны. Аднак найбольш поўную інфармацыю пра рух у галактыцы дае аналіз поля хуткасцей — сукупнасці вымярэнняў прамянёвых хуткасцей для вялікай колькасці пунктаў па дыску галактыкі. Для атрымання поля хуткасцей прымяняюць двухмерную спектраскапію. Звычайна ўжываецца альбо шматканальны прыёмнік, альбо інтэрферометр Фабры—Перо. Радыёназіранні газу ў лініях H I таксама дазваляюць атрымаць двухмерную карціну размеркавання хуткасцей у галактыцы.
Маса і памер
Галактыкі не маюць дакладных меж. Нельга дакладна сказаць, дзе канчаецца галактыка і пачынаецца міжгалактычная прастора. Да прыкладу, калі ў аптычным дыяпазоне галактыка мае адзін памер, то вызначаны паводле радыёназіранняў міжзорнага газу радыус галактыкі можа аказацца ў дзясяткі разоў большым. Ад памеру залежыць і маса галактыкі, якую можна вымяраць. Звычайна пад памерам галактыкі разумеюць фотаметрычны памер ізафоты 25-й зорнай велічыні з квадратнай вуглавой секунды ў фільтры B. Стандартнае абазначэнне такога памеру — D25.
Маса дыскавых галактыкаў ацэньваецца па крывой кручэння ў рамках нейкай мадэлі. Выбар аптымальнай мадэлі галактыкі абапіраецца як на форму крывой кручэння, так і на агульныя ўяўленні аб структуры галактыкі. Для грубых ацэнак масы эліптычных галактык неабходна ведаць дысперсію хуткасцей зорак у залежнасці ад адлегласці ад цэнтра і радыяльнае размеркаванне шчыльнасці.
Маса халоднага газу ў галактыцы вызначаецца па інтэнсіўнасці лініі H I. Калі зарэгістраваная шчыльнасць патоку выпраменьвання ад галактыкі або якой-небудзь яе частцы роўныя Fν, тады адпаведная маса роўная: дзе D — адлегласць у мегапарсеках. Паток, выражаны ў янскіх.
Ацэнка масы малекулярнага газу вельмі складаная, бо спектр самай распаўсюджанай малекулы H2 не мае ліній, якія ўзбуджаюцца ў халодным газе. Таму зыходнымі дадзенымі з'яўляюцца інтэнсіўнасці спектральных ліній малекулы CO (ICO). Каэфіцыент прапарцыянальнасці паміж інтэнсіўнасцю выпраменьвання CO і яго масай залежыць ад металічнасці газу. Але самая вялікая нявызначанасць звязана з малой празрыстасцю воблака, з-за яе асноўная доля святла, выпрамененая ўнутранымі абласцямі, паглынаецца самім жа воблакам, такім чынам, да назіральніка даходзіць святло толькі ад паверхні аблокаў.
Віды галактык
Галактыкі адрозніваюцца па форме і памерах.
Эліптычныя галактыкі ўключаюць зоркі, якія верцяцца ў розных плоскасцях, пры гэтым хуткасці іх абарачэння параўнальна невялікія. Такія галактыкі складаюцца, пераважна з жоўтых і чырвоных зорак. У гэтых сістэмах спыніліся працэсы зораўтварэння. Дыяметры эліптычных галактык складаюць 5-50 тыс. парсек.
Спіральныя галактыкі — моцна сплясканыя сістэмы з цэнтральным ядром. Яны досыць хутка абарачаюцца ў кірунку закручвання спіральных рукавоў, дзе канцэнтруюцца самыя яркія і маладыя зоркі, рассеяныя зорныя скопішчы, туманнасці. Асноўная маса зорак знаходзіцца ў дыску такой галактыкі, для якога характэрная спіральная структура. Спіральная структура галактыкі акружаная сферычнай кампанентай, якая складаецца са старых зорак і шаравых скопішчаў. Сярод такіх галактык — Туманнасць Андрамеды, яе дыяметр складае каля 70 тыс. парсек, адлегласць ад Зямлі — 770 тыс. парсек. Гэта адзіная галактыка, якую ва ўмераных шыротах Паўночнага паўшар'я Зямлі можна ўбачыць няўзброеным вокам.
Лінзападобныя галактыкі моцна сплясканыя, але не маюць спіральнай структуры. У іх адрозніваюць ядро і лінзу-дыск. Яны вельмі хутка абарачаюцца вакол ядра, акружаныя сферычнымі каронамі.
Да няправільных адносяцца галактыкі, у якіх не назіраецца выяўленага ядра і сіметрычнай формы. Гэта звычайна невялікія па памерах галактыкі. Сярод іх: Вялікае Магеланава воблака і Малое Магеланава воблака — спадарожнікі нашай Галактыкі. Іх аддзяляе ад нас прыкладна 70 тыс. парсек. Гэтыя галактыкі можна назіраць няўзброеным вокам у Паўднёвым паўшар'і Зямлі (у сузор’ях Залатой Рыбы і Тукана).
Нарэшце, існуюць дробныя па памерах радыёгалактыкі і квазары, якія пры параўнальна невялікіх памерах з'яўляюцца вельмі магутнымі крыніцамі радыёвыпраменьвання. Квазары — найбольш аддаленыя ад нас аб'екты, якія дазваляюць вывучаць уласцівасці рэчыва (на адлегласці ў мільярды светлавых гадоў). Квазары аддаляюцца ад нас з хуткасцямі, блізкімі да хуткасці святла. Самыя быстрыя з іх маюць хуткасць роўную 80-90 % светлавой.
Ядры галактык
У большасці галактык можна вылучыць яркую цэнтральную частку — ядро. Гэта вобласць адрозніваецца вялікай зоркавай шчыльнасцю, якая дасягае 106 — 108 пк–3. Але, нягледзячы на гэта, сутыкненняў ядраў і зорак у гэтай вобласці не адбываецца.
Даследаванні апошніх гадоў паказалі, што ядро — не проста больш шчыльнае месца галактыкі: у самым цэнтры яго можна выявіць яшчэ адно ўшчыльненне — ядзерка. Так, пры назіранні ядра туманнасці Андрамеды (яго памеры 100 пк) удалося вылучыць яркае ядзерка папярочнікам 1—14 пк. Яно верціцца як цвёрдае цела (з перыядам вярчэння 500 тыс. гадоў). Маса ядзерка складае прыблізна 13 млн сонечных мас. Шчыльнасць — каля 1500 сонечных мас на 1 пк3, г. зн. у 20 тыс. разоў больш, чым каля Сонца. Ядзерка паводзіць сябе такім чынам, быццам гэта самастойнае ўтварэнне, «укладзенае» ў галактыку. Радыёдаследаванні нашай Галактыкі паказалі, што ў яе цэнтры таксама ёсць ядзерка памерам прыкладна ў 6 пк.
У ядрах некаторых галактык адбываецца каласальнае выдзяленне энергіі, якое нельга растлумачыць выпраменьваннем ці выбухамі звычайных зорак. Такія галактыкі атрымалі назву галактык з актыўнымі ядрамі. Формы праяўлення актыўнасці ядраў галактык розныя. Гэта можа быць вялікая магутнасць выпраменьвання ў інфрачырвонай, аптычнай ці рэнтгенаўскай частцы спектра, прычым яна мяняецца за параўнальна невялікі час (за некалькі гадоў, месяцаў і нават дзён).
У некаторых выпадках назіраецца хуткі рух газу ў ядры (са скарасцямі ≈ 1000 км/с). Часам газ утварае доўгія прамалінейныя газавыя струмені — джэты.
Найбольш праўдападобная гіпотэза для тлумачэння актыўнасці ядраў дапускае наяўнасць масіўнай чорнай дзіры ў цэнтры галактыкі.
Наша Галактыка (Млечны Шлях)
Галактыка Мле́чны Шлях (Птушыная дарога), якая называецца таксама проста Галактыка (з вялікай літары) — гіганцкая зорная сістэма, у якой знаходзіцца, сярод іншых, Сонца, усе бачныя няўзброеным вокам асобныя зоркі, а таксама велізарная колькасць зорак, якія зліваюцца разам і назіраюцца ў выглядзе паласы млечнага шляху. Млечны Шлях з'яўляецца спіральнай галактыкай з перамычкай тыпу SBbc па класіфікацыі Хабла.
Галактыка ўключае не менш чым 10 млрд зорак, а таксама міжзорнае рэчыва (газ, пыл). Наша Галактыка (Млечны Шлях) — велізарнае, плоскай формы ўтварэнне з патаўшчэннем у цэнтральнай частцы. Галактыка мае дыяметр каля 25 тыс. парсек, або амаль 100 тыс. светлавых гадоў. Сонечная сістэма знаходзіцца амаль у плоскасці яе сіметрыі на адлегласці прыкладна 2/3 радыуса Галактыкі ад яе цэнтра.
Цэнтральная вобласць Галактыкі атрымала назву ядро. Яно мае дыяметр 1-2 тыс. парсек, і ўяўляе сабой велізарнае, адносна шчыльнае скопішча зорак. Ядро Галактыкі знаходзіцца ў сузор’і Стральца, але назіранню яго перашкаджаюць аблокі касмічнага пылу. Ядро Галактыкі з'яўляецца крыніцай магутнага радыёвыпраменьвання, што сведчыць аб актыўных працэсах, якія адбываюцца ў ім. Тут канцэнтруюцца шаравыя зорныя скопішчы, чырвоныя гіганты.
Большасць зорак галоўнай паслядоўнасці, уключаючы Сонца, белыя карлікі, туманнасці, абарачаюцца вакол ядра Галактыкі. Хуткасць іх абарачэння залежыць ад адлегласці да цэнтра Галактыкі, таму Галактыка мае спіральную структуру. Сонца абарачаеца вакол цэнтра Галактыкі з хуткасцю каля 230 км/с. Перыяд абароту Сонца вакол цэнтра Галактыкі складае каля 200 млн гадоў. Спіральныя рукавы Галактыкі ўключаюць і маладыя зоркі, век якіх не перавышае 100 млн гадоў, тут знаходзіцца асноўная маса цэфеід, планетарныя туманнасці. Усё гэта кажа аб тым, што ў спіральных рукавах Галактыкі адбываюцца працэсы зораўтварэння.
Існуюць, нарэшце, касмічныя целы, якія перамяшчаюцца па выцягнутых арбітах у розных кірунках, і не ўдзельнічаюць у кручэнні галактычнага дыска: шаравыя скопішчы, чырвоныя гіганты, доўгаперыядычнныя пераменныя зоркі тыпу Міры.
Узаемадзейныя галактыкі
Блізка размешчаныя галактыкі часам бываюць звязаныя паміж сабой паласой святлівай матэрыі. Часта гэтыя блакітнаватыя палосы з'яўляюцца працягам спіральных галін. Палосы складаюцца з газу і гарачых маладых зорак. Нярэдка галактыкі агорнуты агульным «зорным туманам», тады іх называюць узаемадзейнымі. У большасці выпадкаў асаблівасці форм узаемадзейных галактык тлумачацца ўзбуральнымі прыліўнымі сіламі, якія ўздзейнічаюць на зоркі адной галактыкі з боку другой. Многія даследчыкі лічаць, што ўзаемадзейныя галактыкі збліжаюцца, а назіранні ў сучасныя буйныя тэлескопы паказваюць, што сярод такіх галактык вельмі шмат тых, якія сутыкаюцца. Нават наша Галактыка з'яўляецца ўзаемадзейнай. У цяперашні час яна паглынае адну карлікавую галактыку, якая знаходзіцца на процілеглым ад нас баку галактычнага дыска.
Праз некалькі мільярдаў гадоў наша Галактыка «праглыне» Магеланавы Воблакі, а праз 5 млрд гадоў сутыкнецца з туманнасцю Андрамеды (М 31). Але пры гэтым імавернасць таго, што будуць сутыкацца асобныя зоркі, вельмі малая, таму што яны аддалены адна ад адной на адлегласці ў сотні мільёнаў разоў большыя за іх дыяметр.
Найбліжэй да нас знаходзіцца пара сутыкаючыхся буйных галактык NGC 4038 i NGC 4039 у сузор’і Крумкача. Гэта ўзаемадзейная сістэма аддалена на 63 млн светлавых гадоў. Пад уздзеяннем сіл прыцягнення ў галактык з’явіліся доўгія «антэны», якія складаюцца з газу і зорак, таму іх часта называюць «антэннымі» галактыкамі. Гэтыя ўтварэнні ўзніклі ў выніку сутыкнення зоркавых сістэм. Астраномы адкрылі ў «антэнных» галактыках больш за тысячу зоркавых скопішчаў, якія ўтварыліся нядаўна. У кожным з іх утрымліваецца да мільёна зорак. Узрост скопішчаў не перавышае 100 млн гадоў. Яны ўтварыліся пад уздзеяннем прыліўных сіл, узбуджаных збліжэннем дзвюх сістэм.
Буйныя структуры
Галактыкі размяшчаюцца ў прасторы нераўнамерна. На асобных участках неба іх мала, затое на іншых яны згрупаваныя ў скопішчы. Буйныя скопішчы могуць уключаць тысячы галактык.
Наша Галактыка (Млечны Шлях) разам з галактыкай Андрамеды M31 і галактыкай Трыкутніка (М33), а таксама некалькімі невялікімі галактыкамі-спадарожнікамі (у т.л. Вялікае і Малое Магеланавы воблакі) утварае Мясцовую групу, якая, у сваю чаргу, уваходзіць у Звышскопішча Дзевы. Галоўную ролю ў ім адыгрывае Скопішча Дзевы (у якое наша Галактыка не ўваходзіць).
Паўстанне Сырыма Датава
Паўстанне Сырыма Датава (Датулы) — паўстанне казахаў Малодшага жуза 1783—1797 гадоў пад правадырствам Сырыма Датава.
Нейралінгвістыка
Нейралінгвістыка (neuron жыла, нервы + лінгвістыка): навука, якая вывучае на падставе лінгвістычных звестак функцыі і зоны цэнтральнай нервовай сістэмы, звязаныя з мовай у сваіх норме і паталогіі.
Паўстанне Сырыма Датава
У Малодшым жузе ў гэты ж час адбываліся і ўнутраныя звады. Пасля пераходу пад расійскае заступніцтва значэнне ханскай улады ўпала, вертыкальная феадальная піраміда хан — султаны — радавыя старшыны рассыпалася, кожны з кіраўнікоў родаў імкнуўся самастойна дамовіцца з памежнай і цэнтральнай адміністрацыяй. Для знішчэння паўсталай анархічнай блытаніны, арэнбургскі генерал-губернатар Ігельстром прапанаваў скліканне з'езда старшын, адмысловага стэпавага парламента. Але пасля таго, як галовай з'езда быў абраны Сырым Датаў, а сам ён стаў напамінаць шляхецкі Сойм, у 1789 годзе Ігельстром аддаў перавагу аднаўленню ханскай улады , што прывяло да ўзмацнення ўнутранага супрацьстаяння і адкрытага непадпарадкавання рускай адміністрацыі, узросту ліку нападаў на памежныя лініі, поўнаму прыпынку гандлю з Сярэдняй Азіяй цягам усіх 1790-х гадоў. Толькі да 1797 года шляхам шматлікага гандлю са старшынамі, султанамі атрымалася ўлагодзіць большасць казахскіх родаў і паўстанне пайшла на спад. Сырым Датаў быў змушаны адвандраваць у землі Хівінскага ханства.
Уілфрэд Бунгей
Уілфрэд Бунгей (нар. г.) — кенійскі бягун на сярэднія дыстанцыі. Алімпійскі чэмпіён 2008 года на дыстанцыі 800 метраў. Дзеючы рэкардсмен свету ў эстафеце 4 × 800 метраў.
Ізаглоса
Ізаглоса (isos — роўны, аднолькавы, падобны + glossa — мова, маўленне) — лінія, нанесеная на геаграфічную карту, якая злучае пункты з аднолькавымі дыялектнымі асаблівасцямі.
Кацялі
Кацялі́ (, Котели) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Зарэчанскага сельсавета.
Зауба
Зауба — сяло ў Шэманаіхінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Верх-Убінскай сельскай акругі. Код КАТА — 636841200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 107 чалавек (50 мужчын і 57 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 34 чалавекі (18 мужчын і 16 жанчын).
Дэвід Рудыша
Дэвід Лекута Рудыша (David Lekuta Rudisha; нар., Кілгарыс, Рыфт-Валі, Кенія) — кенійскі лёгкаатлет, спецыялізуецца ў бегу на 800 метраў. Двухразовы алімпійскі чэмпіён (2012 і 2016), двухразовы чэмпіён свету (2011 і 2015), двухразовы чэмпіён Афрыкі (2008 і 2010). Двухразовы пераможца Брыльянтавай лігі. Рэкардсмен свету на дыстанцыі 800 метраў (1:40,91, фінал Алімпійскіх гульняў у Лондане).
Лепшы лёгкаатлет свету па версіі IAAF 2010 года. Пасля 2017 года ў спаборніцтвах удзелу не прымаў.
2 (лік)
2 (два) - другі па парадку натуральны лік.
Шуман
Шуман — прозвішча.
Хуан Гуайдо
Хуан Гуайдо, Хуан Гуаідо (Juan Guaidó; нар., Ла-Гуайра) — палітык, дзяржаўны дзеяч Венесуэлы.
Біяграфія
Сын лётчыка і настаўніцы, абодва яго дзяды былі вайскоўцамі. У палітыку ён прыйшоў студэнтам. Па адукацыі інжынер, акрамя таго, ён скончыў аспірантуру ва Універсітэце Джорджа Вашынгтона ў ЗША.
У 25 гадоў ён стаў сузаснавальнікам партыі «Народная воля», якая ўстала ў рашучую апазіцыюп да сацыялістычнага ўраду Уга Чавеса. Кіраўніка гэтай партыі Лопеса пазней арыштуюць і пасадзяць у турму па абвінавачванні ў арганізацыі беспарадкаў. Тыя беспарадкі пакінулі шнар на шыі Гуайдо: ад гумовай кулі.
Падчас свайго знаходжання ў парламенце Венесуэлы палітык ініцыяваў расследаванне шэрагу карупцыйных спраў, звязаных з адміністрацыяй Нікаласа Мадуры.
Хуан Гуайдо быў абраны новым старшынёй Нацыянальнай асамблеі Венесуэлы 5 студзеня 2019, а пасля таго як Нікалас Мадура 10 студзеня правёў чарговую ўласную інаўгурацыю, Гуайдо назваў яго ўзурпатарам (на прэзідэнцкіх выбарах у маі 2018 года Мадура па афіцыйных звестках атрымаў 68 % галасоў выбаршчыкаў пры яўцы 46 %, апазіцыя тыя выбары байкатавала). Яго прызначэнне спікерам парламента дало венесуэльскай апазіцыі магчымасць аб’яднацца. Неўзабаве Гуайдо паставіў пад пытанне легітымнасць праўлення Мадуры і заявіў, што мае канстытуцыйнае права ўзяць прэзідэнцкую ўладу ў свае рукі да наступных выбараў.
23 студзеня 2019 Хуан Гуайдо абвясціў сябе выконваючым абавязкі прэзідэнта краіны і прынёс прысягу проста на масавым мітынгу ў Каракасе. Выступаючы перад удзельнікамі шматтысячнага мітынгу, ён заявіў, што бярэ на сябе прэзідэнцкія абавязкі, каб «дамагчыся заканчэння ўзурпацыі ўлады, сфармаваць пераходны ўрад і правесці сумленныя выбары». Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп выпусціў заяву, у якой афіцыйна прызнаў Гуайдо кіраўніком краіны. Цягам некалькіх гадзін аб прызнанні Гуайдо в.а. прэзідэнта заявілі таксама Бразілія, Канада, Калумбія, Аргенціна, Перу, Эквадор, Парагвай. Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў таксама прызнала яго новым лідарам краіны. 31 студзеня Еўрапейскі парламент таксама прызнаў Хуана Гуайдо «адзіным і законным часовым прэзідэнтам» рэспублікі.
5 студзеня 2020 на афіцыйным пасяджэнні парламента замест Гуайдо на пасаду спікера Нацыянальнай амамблеi быў абраны праўладны дэпутат Луіс Пара. Аднак апазіцыя — паплечнікі Гуайдо — сабраліся ў рэдакцыі адной з мясцовых газет і пастанавілі, што ён застаецца на пасадзе спікера венесуэльскага парламента на наступны тэрмін. Мадура заявіў, што прэтэнзіі апазіцыі да ходу галасавання незаможныя, у прыватнасці кворум быў дакументальна пацверджаны. Нягледзячы на ​​гэта, некаторыя краіны ўжо павіншавалі Гуайдо з перавыбраннем на пасаду старшыні парламента.
Гуайдо і яго саюзнікі сцвярджаюць, што яны з’яўляюцца законным урадам. Апазіцыя выкарыстоўвае міжнародны ціск, каб прымусіць Мадура правесці свабодныя і справядлівыя прэзідэнцкія выбары.
Асабістае жыццё
Жанаты, выхоўвае дачку.
Бластакладыяльныя
Бластакладыяльныя (Blastocladiales) — парадак грыбоў, належыць да манатыпнага класа, які адносяць да хітрыдыевых грыбоў ці да манатыпнага аддзела.
Апісанне
Сапратрофы. Развіваюцца на жывёльных і раслінных субстратах у вадзе, вільготнай глебе. Некаторыя — паразіты беспазваночных жывёл і грыбоў.
Пашырэнне
Да бластакладыяльных адносяць 5 сямействаў, 14 родаў і 179 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы. На Беларусі вядома некалькі відаў з родаў, сямейства  і  сямейства.
Асаблівасці біялогіі
Філагенетычна бластакладыяльныя — вынік эвалюцыі хітрыдыевых грыбоў, якая ішла шляхам павелічэння вегетатыўнага цела (міцэлію), змены памераў клеткі, пераходу ад ізагаміі да гетэрагаміі, выпрацоўкі ізаморфнай змены пакаленняў.
Міцэлій бластакладыяльных ад простага (амаль плазмодый) да добра развітага. Бясполае размнажэнне адбываецца аднажгуцікавымі зааспорамі. Полавы працэс — ізагамія або гетэрагамія. Для большасці бластакладыяльных характэрна чаргаванне пакаленняў — спарафіта і гаметафіта. На спарафіце ўтвараюцца зоаспарангіі з дыплоіднымі зааспорамі, акрамя таго спарафіт утварае цысты (супакойныя споры). Пры прарастанні цысты з яе выходзяць гаплоідныя зааспоры, якія пасля перыяду актыўнага руху пакрываюцца абалонкай і ўтвараюць гаметафіты з гаметангіямі. Зігота, утвораная ў выніку зліцця гамет, дае пачатак спарафіту.
Нільс Шуман
Нільс Шуман (Nils Schumann, нар., Бад-Франкенхаўзен, Цюрынгія) — нямецкі бягун на сярэднія дыстанцыі. Алімпійскі чэмпіён і пераможца Кубка Свету па лёгкай атлетыцы. Стаў чэмпіёнам Еўропы, быўшы юніёрам (19 гадоў). Асабісты рэкорд на 800 метраў 1.44.22 (усталяваны ў паўфінале Алімпійскіх гульняў у Сіднеі).
Інгер Бергрэн
Інгер Бергрэн (Inger Berggren, 23 лютага 1934 — 19 ліпеня 2019) — шведская спявачка.
Біяграфія
Інгер Бергрэн нарадзілася ў 1934 г. у парафіі Марыі Магдалены ў Стакгольме. Яна пачала спяваць у аркестры Торэ Сванэруда, затым выступала з Торэ Эрлінгам, Сімонам Брэмам і Ётэ Вільгельмсонам. Яе дэбютнае выступленне адбылося ў 1952 годзе з песняй Nära, некаторы поспех спадарожнічаў песні Vals Intim. Але сапраўдны поспех прыйшоў да Інгер Бергрэн праз дзесяць гадоў з песняй Sol och vår («Сонца і вясна»), з якой яна стала пераможцам шведскага музычнага фестывалю Melodifestivalen 1962. Гэтую песню было вырашана выставіць на конкурс Еўрабачанне-1962, які праводзіўся ў Люксембургу. Іншая спявачка, Лілі Берглунд, таксама праходзіла праслухоўванні на шведскім радыё, але ў выніку была абраная Інгер Бергрэн. Яна з гэтай песняй выступала шостай і заняла 7-е месца. У тым жа годзе песня Інгер Бергрэн Elisabeth serenade («Серэнада Элізабэт») пратрымалася 33 тыдні ў топ-спісе Швецыі. У наступным годзе на конкурсе Melodifestivalen 1963 яе песня Twist till menuett заняла першае месца, хоць Інгер сама не выступала. У конкурсе Melodifestivalen 1967 яна ўдзельнічала ў якасці кампазітара, і песня Vem frågar vinden ў выкананні Товы Карсан заняла пятае месца.
Інгер Бергрэн выступала з песнямі ў 1950-1970-х гадах. Некаторыя яе песні былі шведскімі версіямі амерыканскіх хітоў. У 1970-х гадах яна выкладала спевы ў камуне Тэбю у лене Стакгольм. Яна таксама працавала капельмайстрам у гарадскім тэатры Стакгольма.
Ляда (Акцябрскі сельсавет)
Ля́да (, Лядо) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Зарэчанскага сельсавета.
Снарыхоўка
Снарыхо́ўка, Скарыхо́ўка — рака ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Паловіца (басейн Заходняй Дзвіны).
Даўжыня 8,4 км. Пачынаецца за 0,5 км на ўсход ад вёскі Слабада, вусце за 1,5 км на поўдзень ад вёскі Цёплыя. Рэчышча каналізаванае.
Клас (арыфметыка)
Клас – некалькі разрадаў ліка, якія групуюцца дзеля зручнасці запісу і чытання вялікіх лікаў.
У сучасных мовах клас складаецца з трох разрадаў. Кожны клас мае сваю назву:
Пры чытанні лікаў значэнні іх класаў называюцца асобна, пасля чаго называецца сам клас. Назва класа адзінак апускаецца. Апускаюцца таксама класы, якія маюць нулявыя значэнні. Напрыклад,
Пры запісе лікаў класы для зручнасці аддзяляюцца адзін ад аднаго прабеламі. Напрыклад:
Сазонаў
Сазонаў — прозвішча.
Палосы (Лагойскі раён)
Пало́сы (, Полосы) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Зарэчанскага сельсавета.
Парламенцкія выбары ў Германіі (1924, снежань)
Федэральныя выбары адбыліся ў Германіі 7 снежня 1924 года, другі раз у 1924 годзе, пасля роспуску Рэйхстагу 20 кастрычніка. Сацыял-дэмакратычная партыя засталася найбуйнейшай партыяй у Рэйхстагу, павялічыўшы сваю прысутнасць да 131 месца з 493. Яўка выбаршчыкаў склала 78,8 %.
Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)
Зявакіна — сяло ў Шэманаіхінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 45 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада Шэманаіха. Код КАТА — 636843100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1648 чалавек (772 мужчыны і 876 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1336 чалавек (633 мужчыны і 703 жанчыны).
Аскер
Аскер (Asker) — камуна ў фюльке Акерсхус, Нарвегія, з’яўляецца часткай гістарычнай вобласці Вік. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта — вёска Аскер. Аскер быў створаны як муніцыпалітэт з 1 студзеня 1838 года. Муніцыпалітэт названы ў гонар старой фермы Asker, бо тут была пабудавана першая царква. Назва са старанарвежскай Askar паказвае на множны лік, і азначае «ясень». Герб быў атрыманы 7 кастрычніка 1975 года.
Новая Убінка
Новая Убінка — сяло ў Шэманаіхінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада Шэманаіха. Код КАТА — 636843200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 363 чалавекі (171 мужчына і 192 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 152 чалавекі (74 мужчыны і 78 жанчын).
Убінка (сяло)
Убінка — сяло ў Шэманаіхінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 37 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада Шэманаіха. Код КАТА — 636843400.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 941 чалавек (450 мужчын і 491 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 851 чалавек (437 мужчын і 414 жанчын).
Металалом
Віды металалому
Металалом падпадзяляюць ў асноўным па выглядзе металу, які мае пераважнае працэнтнае ўтрыманне ў складзе металалому, або пераважнае эканамічнае значэнне пры перапрацоўцы металалому.
Лом і адходы каляровых металаў і сплаваў падраздзяляюць:
У гаспадарчай дзейнасці, прамысловасці і гандлі шырока выкарыстоўваюцца літарныя абазначэння відаў і груп металалому, якія ўведзеныя ў ДАСТ СССР:
Пляцоўка для лому
Для захоўвання сыпкіх матэрыялаў (стальной габлюшкі) на тэрыторыі выконваецца прылада цвёрдага воданепранікальнага пакрыцця з асфальту або бетону.
Перапрацоўка металалому мае вялікае эканамічнае і экалагічнае значэнне. Так як пры ўліку сучаснага індустрыяльнага развіцця свету і аб'ёмаў металу, уцягнутага ў сферу прамысловага выкарыстання, становіцца ясна, што аб'ём металу каласальны, то і аб'ёмы пастаянна паступае ў ўтыль металалому таксама вельмі вялікія. Зыходзячы з гэтага становішча ў многіх краінах больш за сто гадоў існуюць магутнасці па перапрацоўцы адходаў металу.
Лом чорных металаў
Збор лому ў Расіі ў 2006 годзе дасягнуў 34 млн. тон і ўпершыню перавысіў пікавы ўзровень 1987 года. Экспарт лому чорных металаў з Расіі падае з пачатку 2004 года, што абумоўлена ростам унутранага спажывання.
Найбуйнейшыя экспарцёры чорнага лому (у млн. тон).
Лінгвістычная геаграфія
Лінгвагеаграфія ці лінгвістычная геаграфія — раздзел мовазнаўства, які вывучае тэрытарыяльнае пашырэнне моўных з'яў.
Аб'ект вывучэння лінгвагеаграфіі — спалучэнне ізаглос на тэрыторыі пашырэння пэўнай мовы («моўны ландшафт»).
Лінгвістычная геаграфія Беларусі
Вытокі беларускай лінгвістычнай геаграфіі ў працах па ўсходнеславянскай дыялекталогіі — «Нарыс рускай дыялекталогіі» А. Сабалеўскага (1892) і інш. Упершыню абгрунтаваў падзел беларускіх гаворак на 2 галоўныя часткі — паўночна-ўсходнія і паўднёва-заходнія — і вызначыў іх тэрытарыяльныя межы Я. Карскі («Агляд гукаў і форм беларускай мовы», 1885). Вялікае значэнне ў станаўленні лінгвістычная геаграфіі мелі працы П. Бузука, які шырока карыстаўся метадамі арэальнай лінгвістыкі («Спроба лінгвістычнай геаграфіі Беларусі», 1928, і інш.), праводзіў рэканструкцыю старажытных форм на аснове сучаснага распаўсюджання моўных з'яў.
Якасна новы этап у развіцці лінгвістычнай геаграфіі звязаны з інтэнсіўнай працай над складаннем дыялекталагічных атласаў, значнае месца сярод іх належыць «Дыялекталагічнаму атласу беларускай мовы». У ім акрэсліваюцца арэалы моўных з'яў, уласцівых агульнанацыянальнай беларускай мове, а таксама дыялектных рыс, агульных для беларускай, рускай і ўкраінскай моў. Комплекс пытанняў, звязаных з групоўкай беларускіх гаворак, праблемамі гістарычнай дыялекталогіі і моўных кантактаў, асвятляецца ў працы (на базе атласа) «Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак» (1968, карты ізаглос 1969). Слоўнікаваму складу гаворак Беларусі прысвечаны спецыяльны «Лексічны атлас беларускіх народных гаворак» у 5 тамах (1993-98).
Мікалай Аляксеевіч Багараз
Мікалай Аляксеевіч Багараз (13 лютага 1874, Таганрог — 15 ліпеня 1952, Масква) — вядомы рускі хірург, прафесар, заслужаны дзеяч навукі РСФСР, лаўрэат Сталінскай прэміі 1 ступені. Рускі піянер фалапластыкі і імплантацыйнай хірургіі палавога члена.
Біяграфія
Нарадзіўся у Таганрогу.
Да хрышчэння — Генрых Максімавіч Багараз. Два гады вучыўся ў Таганрогскай гімназіі, затым — пяць гадоў у Другой Тыфліскай гімназіі, якую скончыў у 1892 годзе з залатым медалём. У 1897 годзе скончыў з залатым медалём Пецярбургскую ваенна-медыцынскую акадэмію і атрымаў ступень «лекара з адзнакай».
Быўшы прафесарам Варшаўскага ўніверсітэта, у 1918 годзе разам з факультэцкай кафедрай хірургіі Мікалай Багараз пераехаў у Растоў.
У верасні 1920 года, у Растове-на-Доне, спяшаючыся са сваёй клінікі ў чырвонаармейскі шпіталь, М. А. Багараз сарваўся з падножкі трамвая і патрапіў пад яго колы. Страціўшы абедзве нагі, М. А. Багараз не сканаў ад страты крыві па шчаслівай выпадковасці — побач апынуўся прафесар М. В. Парыйскі, які змог аказаць яму першую дапамогу.
З 1943 года працуе загадчыкам кафедрай 2-га Маскоўскага медыцынскага інстытута і адначасова — вядучым хірургам Галоўнага Ваеннага шпіталя імя М. М. Бурдэнка.
Памёр 15 ліпеня 1952 года ў Маскве.
Пасадзец
Паса́дзец (, Посадец) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Зарэчанскага сельсавета.
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 58 км у напрамку на паўночны захад ад Лагойска, за 97 км ад Мінска, за 42 км ад чыгуначнай станцыі Вілейка, на аўтамабільнай дарозе , за 4 км на поўдзень ад аўтамабільнай дарогі. Каля вёскі працякае рака Дроздка (прыток Іліі).
Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)
Рассыпное — сяло ў Шэманаіхінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Каменеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 636845100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1193 чалавекі (564 мужчыны і 629 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 867 чалавек (412 мужчын і 455 жанчын).
Васіль Пятровіч Сюльжын
Васіль Пятровіч Сюльжын (нар., в. Сяргеевічы, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — беларуская спартсмен (барацьба вольная), трэнер, заслужаны майстар спорту СССР, чэмпіён свету (1973), Еўропы (1972, 1973), уладальнік Кубка свету (1975), Кубка Еўропы (1972), заслужаны трэнер Беларусі, сярод выхаванцаў якога — неаднаразовыя чэмпіёны і прызёры чэмпіянатаў СССР В. Крэйдзіч і С. Кітаеў
Пушча (Акцябрскі сельсавет)
Пу́шча (, Пуща) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Зарэчанскага сельсавета.
Акбар Вялікі
Джалал-ад-Дзін Мухамад Акбар (Акбар Вялікі) (جلال الدین محمد اکبر Jalāl ud-Dīn Muhammad Akbar) ( — ) — трэці падзішах дынастыі Вялікіх Маголаў (імператар Індыі), цімурыд, сын Хумаюна, якога ён змяніў у якасці правіцеля Магольскай імперыі (1556—1605), унук Бабура, заснавальніка дынастыі. Пад канец праўлення Акбара Магольская імперыя ахоплівала большую частку паўночнай Індыі.
Жыццяпіс
Акбар, які лічыцца велічайшым з магольскіх імператараў, узышоў на дэлійскі трон ва ўзросце трынаццаці з паловай гадоў, пасля смерці свайго бацькі Хумаюна. Ён паходзіў з цюркска-мангольскага роду цімурыдаў. Падавіўшы некалькі мяцяжоў (у тым ліку з боку свайго брата Хакіма), ён на працягу двух дзесяцігоддзяў аб’ядноўваў пад сваім панаваннем землі паўночнай і цэнтральнай Індыі. Акбар ліквідаваў на доўгі час ваенную пагрозу з боку пуштунскіх (афганскіх) нашчадкаў Шэр Шаха, правёўшы некалькі войнаў супраць афганскіх плямёнаў. Умацаваў сваю ўладу, прыцягнуўшы ўмелай дыпламатыяй на свой бок магутную касту раджпутаў.
Завяршыўшы ў асноўным тэрытарыяльнае фармаванне дзяржавы, у 1574 годзе Акбар прыступіў да правядзення ўнутраных рэформ. Мэтай рэформ было стварэнне цэнтралізаванай дзяржавы на аснове большай роўнасці народаў, якія яе насяляюць. Быў умацаваны кантроль за арміяй, праведзена новае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне, усталявана адзіная сістэма падаткаабкладання. Падатковая рэформа прадугледжвала строгі ўлік і справаздачнасць, былі адмененыя рэлігійныя падаткі на немусульман, прадугледжана магчымасць не спаганяць падаткі пры неўраджаі. Па ўсёй імперыі была ўведзена ўніфікаваная сістэма мер і ваг, адзіны сонечны каляндар, заснаваны на базе табліц Улугбека. Вялікае значэнне Акбар надаваў развіццю гандлю, які наладзіў нават з еўрапейцамі. Імкнучыся пашырыць уплыў Маголаў на індыйскае грамадства актыўна прыцягваў індускіх раджаў на важныя пасады ў дзяржаве і арміі. Разам з тым, нягледзячы на яго значную талерантнасць і пэўныя сацыяльныя эксперыменты, ён заставаўся мусульманскім імператарам.
Дасягненні
Акбар заахвочваў развіццё навук і мастацтваў, сабраўшы вакол свайго прастолу лепшых вучоных, музыкантаў, паэтаў і мастакоў. Была створана школа жывапісу, сабрана багацейшая бібліятэка. Практыкаваўся рэлігійны плюралізм, а з 1582 года была зроблена спроба зацвердзіць у краіне новае містычнае веравучэнне дзін-і-ілахі («боская вера»), якое прадстаўляла сабой спалучэнне элементаў індуізма, зараастрызма, іслама і часткова хрысціянства і фактычна ўтварала культ асобы Акбара. Сутыкнуўся з моцным супрацьдзеяннем сваім рэлігійным рэформам.
Рассяленне насельніцтва
Рассяленне насельніцтва — працэс размеркавання і пераразмеркавання насельніцтва па тэрыторыі і яго вынік — сетка паселішчаў. Уключае размяшчэнне насельніцтва, функцыянальныя тэрытарыяльныя ўзаемасувязі населеных месцаў і міграцыю насельніцтва. Галоўныя фактары працэсу рассялення насельніцтва: прыродны (рэльеф, глебы, клімат, блізкасць да водных рэсурсаў, наяўнасць карысных выкапняў), дэмаграфічны (натуральны прырост насельніцтва, міграцыйныя працэсы), сацыяльна-эканамічны (узровень развіцця і размеркавання вытворчых сіл, рэгіянальныя адрозненні паводле ўзроўню даходаў, развітасць інфраструктуры). 3 развіццём вытворчых сіл галоўную ролю ў рассяленні насельніцтв адыгрывае сацыяльна-эканамічны фактар. Асноўнай формай рассялення насельніцтва з’яўляюцца пастаянныя населеныя пункты (гарадскія і сельскія), якія ўтвараюць у адных раёнах густую, у іншых — рэдкую сетку. Пры цесным збліжэнні паселішчаў і інтэнсіўным развіцці маятнікавай міграцыі ўзнікаюць агламерацыі паселішчаў. Суседнія групы агламерацый у прамысловых густа заселеных раёнах, з развітай сеткай камунікацый, могуць утвараць яшчэ больш складаную форму — мегалопаліс.
Беларусь
На Беларусі (2000) 212 гарадскіх паселішчаў (каля 7 млн чал.) і 23 459 сельскіх паселішчаў (каля 3 млн чал.). Сярэдняя адлегласць паміж гарадамі менш за 50 км, паміж сельскімі паселішчамі — каля 3 км. У сярэднім на кожную 1000 км² прыпадае 1 гарадское і 113 сельскіх паселішчаў, што спрыяе развіццю эканамічных, працоўных, культурна-бытавых і інш. міжпаселішчавых сувязей.
1894 год у гісторыі астраноміі
1894 год быў адзначаны шэрагам падзей у астраноміі.
Аркадзь Іосіфавіч Наркевіч
Аркадзь Іосіфавіч Наркевіч (, в. Варонаўшчына, Капыльскі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі мовазнавец, спецыяліст у галіне беларускага мовазнаўства. Доктар філалагічных навук (1974), прафесар (1976).
Біяграфія
Скончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага (1951).
Працаваў у Інстытуце мовазнаўства імя Я. Коласа АН БССР (1955—1965, старшы навуковы супрацоўнік), Беларускім дзяржаўным універсітэце (1965—2002, дацэнт кафедры беларускай мовы філалагічнага факультэта, прафесар кафедры стылістыкі і літаратурнага рэдагавання факультэта журналістыкі, у 1989—1996 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: марфалогія і сінтаксіс сучаснай беларускай літаратурнай мовы; культура мовы.
Алена Уладзіміраўна Макарава
Алена Уладзіміраўна Макарава (нар., г. Масква, РСФСР) — беларускі мовазнавец. Кандыдат філалагічных навук (1977), прафесар (1992).
Біяграфія
Скончыла Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава (філалагічны факультэт, рамана-германскае аддзяленне, кваліфікацыя «Філолаг. Настаўнік англійскай мовы сярэдняй школы», 1970), Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў (аспірантура, спецыяльнасць «Германскія мовы», 1976).
Працавала ў Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў (1971—1980), Мінскім вышэйшым ваенным камандным вучылішчы (1980—1994), Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1997, Інстытут журналістыкі, кафедра англійскай мовы і маўленчай камунікацыі, прафесар).
Навуковыя інтарэсы: сучасная англійская мова; функцыянальныя асаблівасці граматычных форм часу; сацыякультурныя асаблівасці пабудовы навуковага тэксту; методыка выкладання замежных моў.
Рэпішча (Лагойскі раён)
Рэ́пішча (, Репище) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Зарэчанскага сельсавета.
Джэймс Шлезінгер
Джэймс Родні Шлезінгер (James Rodney Schlesinger,,  — , , Мэрыленд) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, дырэктар Цэнтральнай разведкі (1973, люты-ліпень), міністр абароны ЗША (1973—1975) , міністр энергетыкі ЗША (1977—1979).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку ў сям’і габрэйскіх эмігрантаў з Літвы і Аўстрыі. У дарослым узросце стаў лютэранінам. Скончыў Гарвардскі ўніверсітэт, атрымаў у 1950 годзе ступень бакалаўра, у 1952 годзе — магістра і ў 1956 годзе — доктара эканомікі.
У 1963—1967 гадах — член кіраўніцтва кампаніі «Рэнд Карпарэйшн», якая выконвала ваенныя заказы. У 1967—1969 гадах узначальваў у ёй аддзяленне стратэгічных даследаванняў. У 1969—1970 гадах — памочнік, а затым выконваючы абавязкі намесніка дырэктара Адміністрацыйна-бюджэтнага ўпраўлення. У 1970—1971 гадах — памочнік дырэктара Адміністрацыйна-бюджэтнага ўпраўлення.
У 1971—1973 гадах — старшыня Камісіі па атамнай энергіі. 21 снежня 1972 года прызначаны прэзідэнтам Рычардам Ніксанам дырэктарам Цэнтральнай разведкі і кіраўніком ЦРУ. 23 студзеня 1973 года зацверджаны Сенатам, 2 лютага ўступіў у пасаду. Узначальваў ЦРУ да 2 ліпеня 1973 года. З ліпеня 1973 па лістапад 1975 гады — міністр абароны ЗША.
Са жніўня 1977 па жнівень 1979 года — міністр энергетыкі ва ўрадзе прэзідэнта-дэмакрата Джымі Картэра, які стварыў Міністэрства энергетыкі ЗША.
Шасціногія
Шасціногія ( ад ἕξ «шэсць» і, род. ск. — «нага») — надклас трахейных членістаногіх (Arthropoda), які ўключае ў сябе насякомых (Insecta) і скрытнасківічных (Entognatha), якія ў сваю чаргу ўключаюць двуххвостак (Diplura), бязвусікавых (Protura) і нагахвостак (Collembola).
Колькасць відаў, якія адносяцца да шасціногіх, вельмі вялікая. Адных толькі насякомых налічваецца некалькі мільёнаў відаў. Астатнія групы разам налічваюць усяго каля пяці тысячы відаў, з якіх чатыры тысячы прыпадае на нагахвостак. У гэтым выглядзе таксон быў складзены ў 1987 годзе, а раней тэрмін «шасціногіх» служыў сінонімам насякомых. У наш час навукоўцамі апісана 1 080 760 відаў, уключаючы 17 227 выкапнёвых відаў (Zhang, 2013).
Іван Іванавіч Сачанка
Іван Іванавіч Сачанка (нар., в. Вялікі Бор, Хойніцкі раён, Гомельская вобласць) — беларускі гісторык, журналіст. Доктар гістарычных навук (1983), кандыдат філалагічных навук (1972), прафесар (1984). Брат Барыса Іванавіча Сачанкі (1936—1995), пісьменніка.
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна (спецыяльнасць «Журналістыка», 1965).
Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1970, Інстытут журналістыкі, кафедра замежнай журналістыкіт і літаратуры, прафесар).
Навуковыя інтарэсы: айчынная і замежная гісторыя; тэорыя і практыка прэсы.
Ваенны руска-беларускі слоўнік
«Ваенны руска-беларускі слоўнік» — руска-беларускі перакладны слоўнік ваеннай тэрміналогіі. Слоўнік быў апублікаваны ў 1933 г. як 25 выпуск серыі «Беларуская навуковая тэрміналогія». Публікацыя тэрміналагічных выданняў з 1929 года ажыццяўлялася пры Інстытуце мовазнаўства АН БССР.
Аўтары слоўніка аддавалі перавагу адзінкам інтэрнацыянальнага паходжання, паколькі даўнейшыя запазычанні актыўна функцыянавалі ў войску, а новыя інтэрнацыяналізмы актыўна пранікалі ў ваенную сферу разам з новай тэхнікай і ўзбраеннем, што паступалі ў армію.
Прадмова да слоўніка яскрава адлюстроўвае і палітычную, і моўную сітуацыю, якая пачала складвацца ў краіне. Так, Ваенна-тэрміналагічная камісія бачыць сваёй задачай «даць такі слоўнік, які быў бы пазбаўлены архаізмаў, палёнізмаў, што імкнуліся ўкараняць у армію нацдэмы, выходзячы з клясавых буржуазна-рэстаўратарскіх тэндэнцый».
Польская кінапрэмія «Арлы»
Польская кінапрэмія «Арлы» (Polskie Nagrody Filmowe — Orły) — нацыянальная кінаўзнагарода Польшчы, якую штогадова прысуджае. Першая цырымонія ўзнагароджання адбылася 21 чэрвеня 1999 года.
Намінацыі
На першай цырымоніі ў 1999 годзе кінапрэмія «Арлы» прысуджалася ў 12 намінацыях. На сённяшні дзень колькасць намінацый дасягнула 20-ці: