cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Магілёў
Гідраграфія і гідралогія
Дзебра — правы прыток Дняпра. Цалкам працякае ў межах горада. Пачынаецца ў раёне станцыі Магілёў III з плоскай лагчыны, дзе калісьці было балота. На ўсім працягу даліна Дзебры добра выражаная. Схілы крутыя, сфарміраваныя рыхлымі пародамі, моцна расчлянёныя і зрэзаныя ярамі.
Азёр у наваколлях Магілёва няма. Ёсць сажалкі — Пашкаўская і Любужская.
У 6 км на паўночны ўсход ад Магілёва са шчыліны здабываюць сульфатна-хларыдныя, кальцыева-натрыевыя воды сярэдняй мінералізацыі, рэкамендаваныя для лячэння страўнікава-кішачных захворванняў. У 15 км на паўднёвы захад ад Магілёва здабываюць сульфатныя магніева-кальцыевыя маламінералізаваныя воды. Выкарыстоўваюцца ў якасці лекавых сталовых водаў пры страўнікава-кішачных захворваннях. У 5 км на поўнач ад Магілёва здабываюцца маламінералізаваныя сульфатныя магніева-кальцыевыя воды.
Клімат
Клімат Магілёва ўмеранна-кантынентальны. Больш за 100 дзён у год няма сонца. У сярэднім у зімовым месяцы няма сонца 17—20 дзён. Найбольш халодны месяц — студзень. Вясна пачынаецца ў канцы сакавіка, калі сярэднесутачная тэмпература паветра становіцца плюсавой. Лета цёплае, сонечнае. Дажджы ў асноўным ліўневыя, кароткатэрміновыя. Сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца — ліпеня — +18 градусаў, у чэрвені і жніўні на 1,5 градуса ніжэй, чым у ліпені. Усяго ў летнія месяцы ў сярэднім бывае 22 гарачыя дні з сярэднесутачнай тэмпературай вышэй +20 градусаў. Восень пачынаецца пры пераходзе сярэдняй сутачнай тэмпературы паветра праз +10 градусаў (22 верасня) да меншага значэння і завяршаецца пры пераходзе праз 0 градусаў (14 лістапада). У першай палове восені шмат сонечных дзён, для другой паловы найбольш характэрна пахмурнае надвор’е з зацяжнымі імжачымі дажджамі.
Для Магілёва, як і для ўсёй Беларусі, характэрна высокая адносная вільготнасць, якая з кастрычніка па сакавік перавышае 80 % і такой застаецца ў начныя часы астатніх месяцаў, толькі днём паніжаецца да 50—60 %. Усяго за год у горадзе бывае 134 вільготныя дні (з вільготнасцю больш як 80 %) і толькі 12 сухіх (вільготнасць хаця бы на кароткі час роўная ці ніжэйшая за 30 %). 62 % часу года над горадам захоўваецца пахмурнае неба, 22 % — яснае. У астатні час пануе пераменная воблачнасць. У сярэднім за год выпадае 679 мм ападкаў, адзначаецца 182 дні з ападкамі. 2/3 ападкаў прыпадае на красавік — кастрычнік. З агульнай колькасці ападкаў 72 % выпадае ў вадкім відзе, 15 % — у цвёрдым і 13 % — у змешаным.
Сярэдняя шматгадовая велічыня атмасфернага ціску ў раёне метэаралагічнай станцыі Магілёў —745 мм рт. сл. (993 гПа). Змяненні ціску на працягу года невялікія. Са змяненнем ціску звязана ўзмацненне ветру. Вятры ўсіх напрамкаў амаль раўнападобныя, у халодны перыяд года трохі пераважаюць паўднёвыя і паўднёва-ўсходнія, летам — паўночна-заходнія, восенню — заходнія. Максімальная хуткасць ветру — 25—30 м/с. Туманы бываюць 65 дзён за год.
Жывёльны свет
У Магілёве і наваколлі жывуць 200 відаў пазваночных, з якіх 25 млекакормячых, каля 100 птушак, больш 20 відаў рыб, 8 земнаводных, 3 віды паўзуноў, а таксама больш як 300 відаў беспазванковых.
Сярод млекакормячых лесапарку сустракаюцца вавёрка, крот, вожык, на ўскраінах горада сустракаецца заяц, вядомы выпадкі заходу ў горад лася, янотападобнага сабакі. З драпежнікаў сустракаюцца гарнастай, чорная тхара, ласка. Часам у межах горада на вадаёмах паяўляюцца бабры. Шматлікія пацукі (чорны і шэры), мышы (хатняя, палявая, лясная), палёўка (рыжая, звычайная).
Багатая арнітафаўна. Па колькасці асобін першае месца належыць вераб’ям (палявы, дамавы), часцей сустракаюцца галкі, гракі, вароны, сарокі, сініцы, шпакі, сустракаецца голуб шызы, на пойменных азёрах-старыцах — вадаплаўныя. Зімою ў горад прылятаюць сойкі, снягіры, амялушкі. У парках і садах жывуць: дрозд-рабіннік, зяблік, мухалоўка-стракатка, салавей, канаплянка, зелянушка, садовая валасянка, шчыгол, гарыхвостка. У наваколлі горада гняздуюцца белы бусел, палявы жаваранак, зязюля, круцігалоўка, у пойме Дняпра — чайка звычайная, берагавая ластаўка, пліска белая, кнігаўка і іншыя пароды.
Рыбы прадстаўлены некалькімі сем’ямі. Пераважаюць карпавыя: плотка, верхаводка, лешч, карась, ялец. Сустракаюцца акунь, шчупак, галец.
З паўзуноў і земнаводных водзяцца вужы, яшчаркі, жабы, рапухі.
У горадзе і наваколлі сустракаюцца прадстаўнікі жывёльнага свету, якія занесены ў Чырвоную кнігу і патрабуюць аховы. З адзначаных для Магілёўшчыны ахоўных жывёл у прыгараднай зоне могуць сустракацца: з млекакормячых — барсук; з птушак — чорнаваллёвая гагара, звычайны зімародак, звычайная пустальга, шэры саракуш; з земнаводных і паўзуноў — балотная чарапаха, мядзянка; з рыб у Дняпры і яго прытоках — рыбец, вусач; з насякомых — матылі.
Эканоміка
Магілёў — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Магілёў», «Турыст», «Космас-Корт», «Кім», «Ліра», «Севяранка», «Сігнал», гасцініца ААТ «Магілёўхімвалакно», «Славянская», «Губернская», «Metropol», «Славянская традиция».
Таксама створана СЭЗ Магілёў.
Транспарт
У Магілёве працуюць аўтавакзал, чыгуначныя станцыі Магілёў 1, Магілёў 2, Магілёў 3, Лупалава.
Паблізу горада размешчаны аэрапорт Магілёў.
Культура
Тэатры: Магілёўскі абласны драматычны тэатр, Магілёўскі абласны тэатр лялек. З 1990-х у Магілёве праводзяцца міжнародныя фестывалі духоўнай музыкі «Магутны Божа», эстрадны «Залаты шлягер» і інш. З 2006 года праводзіцца маладзёжны тэатральны форум «М@rt.кантакт».
Музеі
Дзейнічаюць Магілёўскі абласны краязнаўчы музей, Магілёўскі абласны мастацкі музей імя П. В. Масленікава, Магілёўскі музей этнаграфіі (філіял краязнаўчага музея), Магілёўскі мастацкі музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі (філіял Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі), музей гісторыі Магілёва.
Бібліятэкі
У Магілёве 19 масавых бібліятэк, у т.л. Цэнтральная, 10 дзіцячых, 4 мяшанага тыпу, абласная з дзіцячым аддзяленнем.
Адукацыя
Першыя школы ў Магілёве ствараліся пры цэрквах, манастырах, княжацкіх дварах, буйных маёнтках. Пашыраным было навучанне дзяцей вандроўнымі настаўнікамі-самавукамі. У 1590—1592 гадах пры Спаскім манастыры заснавана брацкая школа, у якой вывучалі грэчаскую, лацінскую, беларускую, польскую мовы, дыялектыку, рыторыку, музыку, асновы арыфметыкі, геаметрыі, астраноміі, геаграфіі. У 1740-я гады адкрыта піярская школа (навучальная ўстанова каталіцкага ордэна піяраў), у якой выкладаліся багаслоўе, гісторыя, лацінская і польская мовы, матэматыка, фізіка і інш.
Пасля далучэння Беларусі да Расіі ў 1772 годзе ў Магілёве пачалі адкрывацца рускія школы і вучылішчы. У 1789 годзе створана 4-класнае галоўнае народнае вучылішча, на базе якога ў 1809 годзе адкрыта мужчынская гімназія; у 1865 годзе створаны жаночая гімназія, цэнтральная школа павітух, у 1875 — Цэнтральная фельчарская школа (на яе базе ў 1917 годзе створана медыцынскае вучылішча, зараз — Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж), у 1885 — рэальнае вучылішча, у 1899 — жаночая нядзельная школа. У пачатку 20 ст. створаны камерцыйнае і рамеснае вучылішчы, музычная школа, курсы бухгалтараў. У 1912 годзе ў Магілёве 4 гімназіі, прыватная яўрэйская жаночая прагімназія, 14 вучылішчаў, у т.л. мужчынскае духоўнае і жаночае епархіяльнае, духоўная семінарыя, 9 школ, у т.л. жаночая 2-класная, 5 царкоўна-прыходскіх, 2 агульнаадукацыйныя.
У 1913 годзе заснаваны Магілёўскі настаўніцкі інстытут (на яго базе ў 1918 створаны педагагічны інстытут). У 1923 годзе заснаваны педагагічны тэхнікум, у 1928 — культурна-асветнае вучылішча (з 1990 года — вучылішча культуры), у 1937 — музычнае вучылішча. У 1932—1936 гадах дзейнічаў Магілёўскі палітыка-асветны інстытут. У 1937—1953 гадах пры педагагічным інстытуце існаваў настаўніцкі інстытут.
У Вялікую Айчынную вайну большасць навучальных і культурна-асветніцкіх устаноў разбурана. Да канца 1945 года адноўлены 12 агульнаадукацыйных школ, адкрыты будаўнічны тэхнікум, у 1946 годзе заснаваны бібліятэчны тэхнікум, у 1947 — машынабудаўнічы тэхнікум. У першыя пасляваенныя гады працавалі педагагічны і настаўніцкі інстытуты, 3 будаўнічыя школы, 2 рамесныя і 2 механізацыі сельскай гаспадаркі вучылішчы. У 1961 годзе адкрыты Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут (на базе яго тэхналагічнага факультэта ў 1973 створаны Магілёўскі тэхналагічны інстытут). 3 1967 года працуе Магілёўскі хіміка-тэхналагічны тэхнікум.
У 1998/99 навучальным годзе ў Магілёве: 100 дашкольных устаноў (больш за 18 тыс. дзяцей), у т.л. 18 дашкольных устаноў з паглыбленымі кірункамі дзейнасці (замежная мова, экалагічнае выхаванне, музычная і тэатральна-мастацкая творчасць), 2 санаторныя сады (пульманалагічнага профілю і для тубвіражных дзяцей); 48 навучальных устаноў агульнай сярэдняй адукацыі (больш за 35 тыс. навучэнцаў), у т.л. 3 ліцэі і 3 гімназіі з фізіка-матэматычным, філалагічным, грамадска-эканамічным, хіміка-біялагічным, эканамічна-прававым і інш. профілямі; 6 музычных і 23 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы; 16 прафесесійна-тэхнічных вучылішчаў (больш за 7 тыс. навучэнцаў); 10 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў (больш за 7 тыс. студэнтаў), у т.л. школа міліцыі, вучылішчы медыцынскага і алімпійскага рэзерву; 4 ВНУ, у т.л. недзяржаўны фінансава-эканамамічны інстытут.
Адміністрацыйны падзел
Магілёў падзяляецца на 2 адміністрацыйныя раёны: Ленінскі і Кастрычніцкі. Цэнтральны раён скасаваны ў 2003 годзе.
Кастрычніцкі раён г. Магілёва заснаваны 25 снежня 1962 года ў адпаведнасці з Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР. У 1980-я гады пачалося жыллёвае будаўніцтва для хімікаў. У раёне сканцэнтравана больш за палову прамысловага і тэрытарыяльнага патэнцыялу Магілёва. Два прадпрыемствы Кастрычніцкага раёна — вытворчае аб’яднанне «Хімвалакно» і сумеснае прадпрыемства «Белпак» — вырабляюць 77 % прадукцыі раёна, а разам з аўтазаводам імя С. Кірава і мясакамбінатам — 90 %. Гэтыя прадпрыемствы вызначаюць палажэнне не толькі ў раёне, але і ў горадзе ў цэлым. Акрамя гэтага, у раёне знаходзіцца яшчэ 27 прадпрыемстваў: аўтобусны парк, АП «Вольт» і інш. Працуе больш за 30 магазінаў, бібліятэкі, дзіцячы парк, кінатэатры «Ветразь» і «Космас», Палац культуры «Хімвалакно», «Лядовы палац», Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання, Сучасны гуманітарны інстытут.
Ленінскі раён Магілёва заснаваны 25 снежня 1962 года ў адпаведнасці з Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР, згодна з якім у горадзе было створана два раёны: Ленінскі і Кастрычніцкі. У 1979 годзе Ленінскі раён даў нараджэнне яшчэ адной адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы — Цэнтральнаму раёну. Плошча Ленінскага раёна — 24,9 км², у тым ліку каля 500 га зялёных насаджэнняў, у прыватнасці — Пячэрскі лесапарк. Колькасць жыхароў раёна паводле перапісу 1999 г. — 95958 чалавек. У раёне размешчана 22 прамысловыя прадпрыемствы. Яго эканоміка прадстаўлена наступнымі галінамі: машынабудаванне, прыборабудаванне, дрэваапрацоўчая вытворчасць, лёгкая і харчовая прамысловасць і інш. Да паслуг жыхароў раёна — Дом спорту, спорткомплекс «Лакаматыў», фізкультурна-аздараўляльны камбінат, 23 спартыўныя залы, 3 басейны і г. д. Вельмі папулярныя масавыя святы, якія праходзяць на стадыёне «Лакаматыў». У Ленінскім раёне дзейнічаюць абласны тэатр лялек, Цэнтр культуры і вольнага часу, два Домы культуры, 6 клубаў, 11 творчых калектываў, працуе дзіцячая школа мастацтваў, музыкальная школа, 5 масавых бібліятэк, ведамасныя бібліятэкі і інш. .
Цэнтральны раён быў створаны 7 снежня 1979 г. ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР шляхам разбуйнення ўжо існуючых Ленінскага і Кастрычніцкага раёнаў. На тэрыторыі раёна знаходзіліся: Магілёўскі ўніверсітэт імя А. Куляшова, Магілёўскі недзяржаўны фінансава-эканамічны інстытут, педагагічны факультэт Беларускай акадэміі музыкі, 6 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў, 7 прафесійна-тэхнічных вучылішчаў, 17 школ; абласны драматычны тэатр і 3 кінатэатры; 5 музеяў; касцёл Св. Станіслава (18 ст.), жаночы манастыр (17—18 стст.), архіярэйскі і архіепіскапскі палацы (18 ст.). На тэрыторыі раёна знаходзілася больш за 35 прадпрыемстваў: завод «Зеніт» па вытворчасці апаратуры высокачастотнай сувязі, завод «Электрарухавік», Магілёўская фабрыка марожанага, ПКФ «Валеры», адкрытае акцыянернае таварыства «Лента» і інш. . Раён скасаваны ў 2003 годзе.
Архітэктура
У выніку археалагічных раскопак на ўсходняй ускраіне Магілёва выяўлены стаянка позняга мезаліту (6—5-е тыс. да н.э.), старажытныя гарадзішчы Пелагееўскае (6 ст. да н.э. — 13 ст. н.э.) і Магіла (5 ст.).
Ядром старажытнага горада быў умацаваны драўляны замак на высокім узгорку з крутымі схіламі ў сутоках рэк Дубравенка і Дняпро. У 15 ст. Магілёў складаўся з 3 частак: умацаванага замка (дзядзінец), Нагорскага рамесна-гандлёвага пасада (пазней Стары горад; абмежаваны з усходу Дняпром, з захаду Дубравенкай, з поўначы замкавым ровам) і гандлёвай плошчы паміж імі. Каля 1526 года на месцы старога пабудаваны новы замак. У 16 ст. тэрыторыя пасада значна пашырылася, на поўнач ад яго пачала фарміравацца новая жылая забудова (пазней Новы горад), узніклі паселішчы за Дняпром (Задняпроўскі пасад) і Дубравенкай (Задубравенскі пасад), паміж Дняпром і ручаём Дзебра (Пакроўскі пасад).
У 1609—1633 гадах узведзены 3 паясы абарончых умацаванняў (земляныя валы з бастыёнамі і ровам). У 17 ст. ў асноўным сфарміравалася планіровачная структура Магілёва. Яго цэнтрам стала Гандлёвая плошча (цяпер Славы; у 1604 годзе яе тэрыторыя больш за 2 га), на якой размяшчаліся 26 радоў крам і ратуша. Ад плошчы адыходзілі 2 галоўныя вуліцы — Шклоўская (цяпер Першамайская) і Ветраная (Ленінская), што разам з вуліцамі-дарогамі на Вільню (паўночны захад), Быхаў (захад) і Мсціслаў (поўдзень) фарміравалі радыяльную сістэму планіроўкі горада.
У 17—18 стст. сфарміравалася Магілёўская школа дойлідства. Сярод збудаванняў гэтага часу: комплекс Мікалаеўскай царквы, Богаяўленскі манастыр, касцёл і калегіум езуітаў, цэрквы Успенская і Пакроўская, фарны касцёл.
У 1708 годзе ў час Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў Магілёў спалены і разрабаваны, да сярэдзіны 18 ст. адноўлены. У 1778 распрацаваны праектны план Магілёва, які меў на мэце ўпарадкаваць планіровачную структуру, надаць ёй рэгулярны характар. У пачатку 19 ст. пачалі знішчаць абарончыя земляныя ўмацаванні, якія перашкаджалі далейшаму росту горада. У 1850 годзе пракладзены Бабруйская шаша і Дняпроўскі пад’ём. Да сярэдзіны 19 ст. сфарміраваліся ансамблі Губернатарскай плошчы (былая Гандлёвая) з адміністрацыйнымі будынкамі і Саборнай плошчы з Іосіфаўскім саборам у цэнтры, манументальнай брамай і будынкам манежа. Архітэктурна-мастацкае аблічча цэнтральнай часткі горада ў 18—19 стст. вызначалі Спаскі манастыр, будынкі духоўнай семінарыі, архіепіскапскі палац, архірэйскі палац, касцёл кармелітаў, касцёл і кляштар бернардзінцаў, будынак мужчынскай гімназіі, 2-павярховыя жылыя дамы. Пры ўездзе ў горад на месцы драўляных пабудаваны мураваныя брамы. На планіровачную структуру Магілёва канца 19 — пачатку 20 ст. значна паўплывала будаўніцтва чыгункі ў 1902 годзе. У паўночнай частцы горада ўтворана Прывакзальная плошча з кампазіцыйным цэнтрам — будынкам чыгуначнага вакзала. Пасля ўзвядзення будынка абласнога драматычнага тэатра сфарміравалася Тэатральная плошча. Тэрыторыя горада значна пашыралася, забудоўваліся прадмесці Шклоўскае, Быхаўскае, Віленскае, Карабанаўскае, Лупалаўскае; на правым беразе р. Дняпро створана сядзіба «Піпенберг». Мураваньм жылыя і грамадскія будынкі размяшчаліся пераважна ў цэнтры горада. У гэты час узведзены будынкі банка, губернскага праўлення, дваранскага сходу, жаночага епархіяльнага вучылішча, крэдытнага таварыства, настаўніцкага інстытута, Барысаглебскія цэрквы, будынкі пазямельна-сялянскага банка, рэальнага вучылішча і жаночай гімназіі.
У першай палове 20 ст. ў Магілёве рэканструяваліся старыя і будаваліся новыя прадпрыемствы, вялося масавае жыллёвае і грамадскае будаўніцтва. Пачалася комплексная забудова раёнаў горада. Генплан рэканструкцыі Магілёва 1936—1939 гадоў, распрацаваны інстутутам «Белдзяржпраект» (арх. Н. Трахтэнберг, М. Андросаў) у асноўным захоўваў гістарычна складзеную планіроўку. Горад развіваўся ў шыротным напрамку. Яго структуру вызначалі 2 узаемна перпендыкулярньм дыяметры — вул. Першамайская і праспект Міру, на іх скрыжаванні сфарміраваўся новы адміністрацыйна-грамадскі цэнтр — плошча Леніна. У 1938—1940 гады тут пабудаваны Дом Саветаў, адміністрацыйны будынак (цяпер корпус Беларуска-Расійскага ўніверсітэта; арх. П. Абросімаў), 5-павярховыя жылыя дамы, гасцініца «Дняпро» (усіх арх. А. Брэгман і А. Воінаў), кінатэатр «Радзіма» (арх. У. Вараксін) і інш.
Пасля Вялікай Айчыннай вайны горад развіваўся паводле генплана аднаўлення і рэканструкцыі 1947—50 («Белдзяржпраект», арх. М. Андросаў, Г. Парсаданаў). Асноўная ўвага аддавалася забудове цэнтральнай вуліцы Першамайскай з прылеглымі да яе кварталамі. 3 1960-х гадоў Магілёў забудаваўся пераважна буйнымі масівамі — жылымі раёнамі і мікрараёнамі. Першыя мікрараёны створаны ў заходняй частцы горада — Магілёў-2 (з 1962), Мір-1, −2 (з 1964), пазней ва ўсходнім напрамку — «Юбілейны» (з 1967, усіх арх. І. Фралоў). Паводле генплана 1969 года («Белдзяржпраект», арх. Ю. Глінка, М. Трыгубовіч, М. Семяненка) горад развіваўся пераважна ва ўсходнім і паўднёвым напрамках. У паўднёвай частцы сфарміраваліся новыя жылыя раёны — Задняпроўскі, пазней па пр. Дзімітрава. Інтэнсіўна забудоўваюцца праспекты Пушкінскі, Шміта, Дзімітрава. Для паляпшэння транспартнай сувязі з новымі раёнамі ўзведзены 3 масты цераз р. Дняпро. У цэнтральнай частцы горада паводле праекта рэканструкцыі вул. Першамайскай (1974, арх. І. Фралоў) узведзены першыя 3 буйнамаштабныя жылыя дамы з комплексам прадпрыемстваў бытавога абслугоўвання (арх. І. Фралоў, Р. Борахаў, Я. Бранцаў, Ю. Іўжанка), будынкі былога абкама КПБ (цяпер Дом юстыцыі, арх. А. Кучарэнка, Ю. Шпіт), дыягнастычнага цэнтра (арх. Канстанцін і Г. Аляксеевы), у іншых частках горада — гасцініцы «Магілёў» (арх. В. Астаповіч, Г. Бенядзіктаў, А. Лукомская) і «Турыст» (арх. Р. Борахаў, А. Валовіч), Палац піянераў і школьнікаў (арх. М. Семяненка, А. Мельнікаў), Палац культуры камбіната «Хімвалакно» (арх. Я. Смальгоўскі, В. Ладыгіна, В. Астаповіч), карпусы інстытутаў педагагічнага (арх. І. Фралоў, А. Кучарэнка, Г. Аляксеева), машынабудаўнічага (В. Шаўчэнка, А. Кучарэнка, А. Юрын) і тэхналагічнага (Ю. Павалій, У. Начараў, С. Сень), навукова-тэхнічнага аб’яднання (цяпер тэхнапарк, арх. В. Кільчыцкі), абласнога статыстычнага ўпраўлення, вяслярнай базы (арх. І. Голубева), будынкі кінатэатраў «Кастрычнік» (арх. А. Кучарэнка) і «Ветразь» (арх. Г. Бранцаў, С. Варанец), дзіцячай бальніцы і радзільнага дома (арх. А. Юрын), аблсаўпрофа (арх. І. Магазінер), цэнтральнага райвыканкама і філіяла Белаграпрамбанка (арх. А. Кучарэнка), аэрапорт (арх. М. і А. Семяненкі), дамы дзіцяці (арх. У. Свінарэнка), друку (арх. А. Шарапава) і інш.
Паводле карэкціроўкі генплана 1969 (1981, БелНДІПгорадабудаўніцтва, арх. Глінка, А. Горб, М. Мызнікаў) горад развіваўся ў паўночна-ўсходнім напрамку, ствараўся агульнагарадскі цэнтр уздоўж праспекга Міру і р. Дубравенка. Паводле праекта дэталёвай планіроўкі 1988 (БелНДІПгорадабудаўніцтва) прадугледжана далейшая рэканструкцыя забудовы цэнтра горада. У розных раёнах Магілёва пабудавана шмат жылых дамоў паводле індывідуальных праектаў. Створаны дзіцячы парк, лесапаркі Любужскі і Пячэрскі са штучным возерам.
3 1993 года інстытутам «БелНДІПгорадабудаўніцтва» (пры ўдзеле інстытута «Магілёўграмадзянпраект») вядзецца распрацоўка новага генплана.
У Магілёве брацкія магілы: савецкіх воінаў; апалчэнцаў; савецкіх воінаў і падпольшчыка; лётчыкаў, чырвонаармейцаў; магіла ахвяр фашызму. Узведзены мемарыяльныя комплексы «Змагарам за Савецкую ўладу» (1982, скульпт. Л. Гумілеўскі, арх. К. Аляксееў, А. Іваноў), на месцы лагера смерці (1948, 1984). Помнікі А. С. Пушкіну, М. Горкамуу, Герою Савецкага Саюза І. С. Лазарэнку, землякам, надмагільны помнік А. В. Пысіну, бюсты двойчы Героя Савецкага Саюза І. І. Гусакоўскага, мастакоў В. Бялыніцкага-Бірулі, П. Масленікава і інш.
Новы
Назву Но́вы маюць:
Брылёўскі скарб
Брылёўскі скарб — адзін з найбольш адметных манетна-рэчавых комплексаў эпохі вікінгаў на тэрыторыі Беларусі. Скарб адлюстроўвае падзеі, якія адбываліся на беларускіх землях у канцы IX стагоддзі: фарміраванне гандлёвых шляхоў, якія злучылі паміж сабой першыя гарады, — цэнтры дзяржаваўтваральных працэсаў, месцы сувязяў паміж прадстаўнікамі розных народаў. Прысутнасць у складзе скарбу арабскіх манет і франкскага мяча паказвае, наколькі шырокімі былі гандлёвыя зносіны нашых продкаў ужо ў тыя далёкія часы.
Гісторыя
Быў знойдзены на Брылёўскім поле каля вёскі Брылі Барысаўскага раёна, вядомым як месца пераправы праз раку Бярэзіну войскаў Напалеона падчас вайны 1812 года. Вясной 2000 г. у пошуках дэталей вайсковага рыштунку і ўзбраення мастак-рэстаўратар Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны Сяргей Захараў у пойме ракі выявіў фрагменты мяча, моцна пашкоджанага карозіяй. Мяркуючы, што да яго ў рукі трапілі дрэнна захаваныя матэрыялы 1812 года, мячу не было нададзена першапачаткова асаблівай увагі, але, калі высветлілася, што знаходка мае значна большы ўзрост, прадоўжыў раскопкі. У 2002 годзе ўзровень вады ў Бярэзіне моцна ўпаў, і з'явілася магчымасць абледваць затопленыя ўчасткі. Знойдзены скарб быў рассыпаны авальнай плямай каля 2-3 м на глыбіні 30-35 см. Асобныя прадметы ў гэтай жа мясцовасці былі пазней выяўлены Валянцінам Рабцэвічам і Алегам Іовым. Паступіў у фонды Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі ў 2003 годзе.
Апісанне
Брылёўскі скарб складаецца з 290 сярэбраных арабскіх манет дырхамаў і іх фрагментаў, фрагментаў шыйнай грыўні, франкскага мяча IX ст. і набору з дзесяці гірак для ўзважвання срэбра. На падставе аналізу манетнай часткі Валянцін Рабцэвіч прыйшоў да высновы, што найстарэйшая манета адчаканена ў 125 г. мусульманскага летазлічэння, што адпавядае 742 ці 743 году нашай эры, а найноўшая, адпаведна, - 890 ці 891 году. Такім чынам, гэта дазваляе датаваць скарб 890 - 892 гг.
Лічыцца, што Брылёўскі скарб быў г.зв. вотыўным дарам — тыповай скандынаўская старажытнагерманская традыцыяй ахвярапрынашэння багам у абмен на дапамогу. Меч пры гэтым звычайна ламаўся ў некалькіх месцах, што рабіла яго непрыдатным для будучага выкарыстання.
Макензі
Маке́нзі (Mackenzie, інд. Deh Cho) — рака ў Канадзе.
Даўжыня 4250 км. Плошча вадазбору 1804 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 11 тыс. м³.
Плошча басейна (уключае сістэму рэк Нявольніцкая, Піс і Атабаска, якія належаць басейну Вялікага Нявольніцкага возера) 1804 тыс. км². Пачынаецца з Вялікага Нявольніцкага возера, цячэ па нізіне Макензі, упадае ў мора Бафорта (Заліў Макензі) Паўночнага Ледавітага акіяна, утварае дэльту (плошча каля 12 тыс. км²).
Даліна Макензі складзена з тоўшчаў алювіяльных і водна-ледавіковых адкладаў, моцна забалочаная, укрытая яловымі лясамі.
Галоўныя прытокі: Ліярд, Арктык-Рэд-Рывер, Піл (злева), Вялікая Мядзведжая (справа).
Кангеан (востраў)
Кангеан (Pulau Kangean) — найбуйнейшы востраў у аднайменным архіпелагу. Уваходзіць у склад інданезійскай правінцыі Усходняя Ява. Плошча — 431,37 км². Насельніцтва (2010 г.) — 112 214 чалавек.
Макензі
Жыўленне снегава-дажджавое. Вясенне-летняя паводка. Ледастаў з кастрычніка да мая.
Кангеан (востраў)
Кангеан месціцца на поўначы Балійскага мора ў 120 км на ўсход ад вострава Мадура, у 272 км ад Сурабаі, адміністрацыйнага цэнтра Усходняй Явы. Сфарміраваўся ў выніку падвышэння ўзроўню акіяна пасля заканчэння ледавіковага перыяду. Суша сфарміравана вулканічнымі і асадкавымі пародамі. На паўночным усходзе вострава вылучаецца група пагоркаў да 364 м у вышыню. Клімат экватарыяльны засушлівы.
Макензі
Даўжыня суднаходных шляхоў усёй сістэмы 2200 км (ад Уотэруэйса на рацэ Атабаска да порта Тактаяктук на ўзбярэжжы Паўночнага Ледавітага акіяна).
Кангеан (востраў)
На Кангеане здабываюць соль, вапняк, каля вострава знойдзены радовішчы прыроднага газу. Насельніцтва займаецца сельскай гаспадаркай і рыбалоўствам.
Макензі
Найбольш населенныя пункты: Аклавік, Інувік, Норман-Уэлс, Форт-Норман, Форт-Провідэнс.
Рака Макензі была адкрыта і ўпершыню пройдзена ад вытокаў да вусця А. Макензі ў 1789 годзе, названа ў яго гонар.
Зіновій Самуілавіч Гарэлік
Зіновій Самуілавіч Гарэлік (, Асіповічы — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір стралковай роты 568-га стралковага палка 149-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту, Герой Савецкага Саюза, старшы лейтэнант.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і рабочага. Яўрэй. Удзельнік Грамадзянскай вайны. Скончыў няпоўную сярэднюю школу і Сімферопальскую камВНУ. Працаваў у райкаме партыі ў горадзе Сімферопаль Украінскай ССР. Член ВКП(б)/КПСС з 1927 года.
У Чырвонай Арміі ў 1926-28 гадах і з чэрвеня 1941 года. У перыяд Вялікай Айчыннай вайны на Паўднёвым, Сталінінградскім і Цэнтральным франтах. У 1943 годзе скончыў курсы малодшых лейтэнантаў, затым курсы «Стрэл».
У баях пад горадам Данецкам быў цяжка паранены. Выпісаўся са шпіталя толькі летам 1942 года і быў накіраваны камандзірам стралковага ўзвода ў Сталінград. Узвод малодшага лейтэнанта Гарэліка З. С. абараняўся ў раёне трактарнага завода і з вялікай цяжкасцю, але ўтрымаў сваю пазіцыю. За паспяховыя баявыя дзеянні ў баях пад Сталінградам быў узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны 1-й ступені.
16 кастрычніка 1943 года ўжо на пасадзе камандзіра стралковай роты 568-га стралковага палка (149-я стралковая дывізія, 65-я армія, Цэнтральны фронт) старшы лейтэнант Зіновій Гарэлік са сваімі байцамі першым у палку фарсіраваў раку Дняпро каля вёскі Шчытцы Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.
Яго рота адразу ж трапіла пад ураганны агонь праціўніка. Загінулі ўсе камандзіры ўзводаў. Старшы лейтэнант Гарэлік З. С. сам лёг за станковы кулямёт і вывеў з ладу разлікі адной гарматы і двух кулямётаў гітлераўцаў.
Затым адважны афіцэр павёў роту ў атаку. Пад яго камандаваннем рота захапіла дзве варожых гарматы. Байцы павярнулі гэтыя гарматы на захад, і пад кіраўніцтвам камандзіра абстрэльвалі з іх гітлераўцаў, пакуль хапіла снарадаў. Выкарыстоўваючы гэты агонь воіны роты ўварваліся ў прыбярэжную вёску Шчытцы, авалодалі нямецкімі траншэямі, якія праходзілі па ўскраіне, і замацаваліся ў іх.
У гэтым баі старшы лейтэнант Гарэлік З. С. быў паранены, але застаўся ў страі. На наступны дзень у баі за пашырэнне захопленага плацдарма ён зноў быў паранены, але ўжо цяжка, і адпраўлены ў шпіталь.
З 1945 года — у запасе. Жыў і працаваў у Сімферопалі.
Узнагароды
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм старэйшаму лейтэнанту Гарэліку Зіновію Самуілавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 1538).
Вышэйшыя ўзнагароды Радзімы ўручыў Герою ў шпіталі сам генерал Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі.
Узнагароджаны таксама ордэнам Айчыннай вайны 1-й ступені, медалямі.
Новы Востраў
Назву Но́вы Во́страў маюць:
Ордэн Базыльян
Ордэн Базыльян таксама Базыльяне, Базыляны (OSBM - Ordo Sancti Basilii Magni) — агульная назва некалькіх каталіцкіх манаскіх ордэнаў Візантыйскага абраду, якія прытрымліваюцца статута, складзенага святым Васілём Вялікім.
Мэтай «OSBM» (Ордэна Базыльян), згодна з яго Канстытуцыяй, з’яўляецца выхаванне супольнага жыцця дзеля ўласнага асвячэння праз выкананне абяцанняў і запаведзей Любові ўтойваючы дзеля выратавання блізкіх з дапамогай прапаведавання праз правядзенне місій і рэколекцій, навуковай і выдавецкай дзейнасці, пастырства і працы з моладдзю.
Гісторыя
Заснавальнікам Ордэна лічыцца св. Васіль Вялікі (329—379 гг.), адзін з найслаўнейшых ва Усходняй Царкве. Дагэтуль яго Правілы (шырокія і кароткія) разам з іншымі аскетычным сачыненнямі складаюць аснову Канстытуцыі Ордэна, хоць у больш чым тысячагадовай гісторыі лад жыцця манахаў падлягаў пэўным зменам. Архіепіскап Цезарэі Кападакійскай Васіль Вялікі і Рыгор Назіянзійскі распрацавалі манаскі статут у дзвюх версіях — поўнай і кароткай. Статут святога Васіля Вялікага істотна паўплываў як на ўсходнюю царкву, так і на заходні манаскі статут святога Бенедыкта Нурсійскага. У адрозненне ад Антонія Вялікага, які навучаў пустэльніцкаму жыццю, і ад Пахомія, які намагаўся злучыць пустэльніцтва з элементамі манаскай «кінобіі» (сумеснага жыцця), Васіль Вялікі пабудаваў свой статут выключна на «кінобіі» і звязваў сузіральны лад жыцця з грамадcка-карыснай дзейнасцю. У ІХ ст. статут Васіля Вялікага лёг у падмурак статута, распрацаванага Тэадорам Студытам.
Вялікую ролю ў фарміраванні базыльянскага жыцця ў Кіеўскай Мітраполіі, пасля аднаўлення адзінства з Каталіцкай Царквой, адыгралі Кіеўскі Мітрапаліт Іосіф Вельямін Руцкі і Іасафат Кунцэвіч, якія ў пачатку XVII ст. правялі грунтоўную рэформу тагачаснага манаскага жыцця, падаючы яму структуру сучасных чыноў, укараняючы цэнтралізацыю манастыроў. З узаемна незалежных перад сабой базыльянскіх манастыроў, падпарадкаваных улады мясцовага біскупа, створаны Ордэн у сённяшнім разуменні гэтага слова. Таму Мітрапаліта Руцкага і Іасафата Кунцэвіча можна лічыць сапраўднымі заснавальнікамі сённяшняга Базыльянскага Ордэна.
Так сфарміраваны Ордэн Базыльян дынамічна развіваўся ў XVII і XVIII стагоддзях, пра што сведчыць хоць бы той факт, што пасля забароны дзейнасці Ордэна Езуітаў у Польшчы ў другой палове XVIII ст. базыльяне перабралі кіраванне шматлікіх езуіцкіх школ і гімназій.
Базыльянскі Ордэн значна пацярпеў пасля падзелаў Польшчы. На расійскай тэрыторыі быў цалкам і канчаткова скасаваны, аднак, не без цяжкасцей, перажыў у Аўстра-Венгрыі. Аднак у другой палове XIX ст. стала неабходным яго абнаўленне. Рэформу правялі езуіты. Пачалася яна ў кляштары ў Добромыле ў 1882 г., адтуль і яе назва — добромыльская рэформа. Пасля рэформы базыльяне зноў шырока развілі дзейнасць місіянерскую і рэколекційную, пастырскую і выдавецкую.
Традыцыйнае назва Ордэна — Чын святога Васіля Вялікага. Афіцыйная, хоць менш вядомая, назва была прынята на адной з генеральных Капітул Ордэна ў 1931 годзе для падкрэслення ролі свяшчэннамучаніка Іасафата (Кунцэвіча) у фарміраванні сучаснай мадэлі базыльянскага жыцця. Базыльянскі Чын святога Іасафата — назва гэта фігуруе ў афіцыйных царкоўных дакументах. Ва Усходніх Каталіцкіх Цэрквах існуе некалькі Чыноў, якія паходзяць з традыцыі св. Васіля Вялікага, а менавіта: Базыльяне з Гротафераты каля Рыма ў Італіі (італа-грэкі), Базыльяне Найсвяцейшага Збавіцеля, Базыльяне св. Іаана Хрысціцеля (соарыты), Базыльяне-Алепінцы — гэтыя тры адносяцца да Мелхіцкай Царквы. Існуе таксама Кангрэгацыя св. Васіля лацінскага абраду.
Іаан Кападыстрыя
Нарадзіўся ў Грэцыі на востраве Крфу. Распачаў палітычную кар’еру ў Расійскай імперыі. Пасля, быў абраны на 7 год першым кіраўніком незалежнай Грэцыі. Быў забіты членамі варожай яму сям’і.
Помнікі Кападыстрыю існуюць у Афінах, Санкт-Пецярбургу і на востраве Карфу.
Іаан Беззямельны
Іаан (Джон) Беззямельны (John Lackland; 24 снежня 1167, Оксфард — 19 кастрычніка 1216, Ньюарк) — кароль Англіі (з 1199) і герцаг Аквітаніі з дынастыі Плантагенетаў, малодшы (пяты) сын Генрыха II і Элеаноры Аквітанскай.
Біяграфія
Яго праўленне лічыцца адным з самых катастрафічных за ўсю гісторыю Англіі — яно пачалося з заваявання Нармандыі французскім каралём Філіпам II Аўгустам і скончылася грамадзянскай вайной, калі ён ледзь не страціў трон (за свае паражэнні ён атрымаў яшчэ адну мянушку «Мяккі Меч», Softsword). У 1213 годзе ён прызнаў Англію васалам рымскага папы, каб скончыць разлад з каталіцкай царквой, а ў 1215 годзе паўсталыя бароны прымусілі яго падпісаць Вялікую хартыю вольнасцей, за што Іаан у асноўным і стаў вядомы. Некаторыя гісторыкі лічаць, што кіраванне Іаана было не лепш і не горш за валадаранне Рычарда I і Генрыха III. Тым не менш, рэпутацыя Іаана такая, што з тых часоў ніводны англійскі манарх не называў сваіх нашчадкаў гэтым імем (яно пасля стала лічыцца нешчаслівым таксама ў кіруючых дынастыях Шатландыі і Францыі).
NGC 3762
NGC 3762 (іншыя абазначэнні — UGC 6591, MCG 10-17-27, ZWG 292.11, PGC 35979) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Аляксандр Майсеевіч Левін
Аляксандр Майсеевіч Левін (, г. Екацярынаслаў, Украіна — ) — спецыяліст у галіне цепла- і газазабеспячэння. Доктар тэхнічных навук (1968), прафесар (1971). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Скончыў Харкаўскі механіка-машынабудаўнічы інстытут (паравозабудаўнічы факультэт, 1941). Працаваў у інстытуце «ГіпраНДІгаз» (г. Саратаў, намеснік дырэктара па навуцы), Саратаўскім політэхнічным інстытуце (1964—1976, загадчык кафедры «Цеплагазазабеспячэнне і вентыляцыя», дэкан архітэктурна-будаўнічага факультэта), Полацкім дзяржаўным універсітэце (з 1976, у 1978—1990 — загадчык кафедры газазабеспячэння, водазабеспячэння і гідраўлікі, у 1990—1998 — прафесар кафедры цеплагазаводазабеспячэння і вентыляцыі).
Навуковыя інтарэсы: гідраўліка; нестацыянарны рух у газаправодах; працэсы інжэкцыі; эмісія шкоднасцей пры спальванні газу; метады разліку газавых сетак; распрацоўка спецыльных прыбораў.
Новы Мір
Назву Но́вы Мір маюць:
Кручанскі сельсавет
Круча́нскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Круглянскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Круча.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Круглянскага раёна Аршанскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Круглянскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе Талачынскага раёна БССР, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Круглянскага раёна БССР. 3 верасня 1937 года да сельсавета далучана частка скасаванага Мархлеўскага нацыянальнага польскага сельсавета. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Новапалескага сельсавета. З 16 верасня 1959 года ў складзе Бялыніцкага раёна. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Паўлавіцкага сельсавета.
4 чэрвеня 1965 года сельсавета адноўлены ў складзе Бялыніцкага раёна Магілёўскай вобласці БССР з часткі Паўлавіцкага сельсавета ў складзе 26 населеных пунктаў (Аладзенка, Бярозка, Вугляны, Дарожкавічы, Дудакі, Жукава, Кассё, Катоўка, Каўрыжына, Круча, Лужа, Любішча, Малыя Вугляны, Малыя Каскевічы, Мікулінка, Новае Палессе, Паграбішча, Паляжаеўка, Салаўёва, Стаі, Старое Палессе, Татарка, Труханаўка, Цімохаўка, Шчыток і Янава). З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Круглянскага раёна. 21 снежня 2011 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Рубежскага сельсавета.
Склад
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 17 населеных пунктаў: Бярозка, Вугляны, Дарожкавічы, Дудакі, Жукава, Каўрыжына, Круча, Любішча, Малыя Вугляны, Малыя Каскевічы, Мікулінка, Новае Палессе, Паграбішча, Стаі, Старое Палессе, Татарка і Янава.
Андрыянаўка (Паўладарская вобласць)
Андрыянаўка — сяло ў Актагайскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Разумоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 553255100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 699 чалавек (329 мужчын і 370 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 652 чалавекі (319 мужчын і 333 жанчыны).
Міхаіл Пятровіч Кірпанос
Міхаі́л Пятро́віч Кірпано́с (, Вэрцііўка, Нежынскі павет, Чарнігаўская губерня —, Лохвыця, Лохвыцкі раён, Палтаўская вобласць) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-палкоўнік (1941), Герой Савецкага Саюза (1940).
Самы высокапастаўлены савецкі афіцэр, які падчас Вялікай Айчыннай вайны загінуў у прамым боесутыкненні з супернікам.
Грузінскі ваенны кантынгент у Іраку
Грузінскі ваенны кантынгент у Іраку — створанае ў 2003 годзе падраздзяленне Узброеных сіл Грузіі, якое ўдзельнічала ў вайне ў Іраку.
Міхаіл Пятровіч Кірпанос
Біяграфія
Год вучыўся ў царкоўна-прыходскай школе (скончыў у 1903 годзе), затым тры гады — у земскай школе, але далейшую адукацыю прыйшлося спыніць з прычыны недахопу сродкаў у бацькоў. У 1907 годзе прыняў удзел у сялянскіх хваляваннях у вёсцы Вэрцііўка, за што быў на кароткі час арыштаваны.
Грузінскі ваенны кантынгент у Іраку
Першыя вайскоўцы былі накіраваны ў Ірак у пачатку жніўня 2003 года, у далейшым колькасць кантынгенту была павялічана. Грузіны былі размешчаны ў асноўным у правінцыі Васіт, а адзін батальён — у Багдадзе. Пасля пачатку вайны ў Паўднёвай Асеціі ў жніўні 2008 года пачалося вяртанне грузінскіх войск з Ірака. 10—11 жніўня першыя 800 вайскоўцаў з 11 тонамі грузаў былі дастаўлены з Ірака ў Грузію на самалётах ВПС ЗША. 30 лістапада 2008 года апошнія вайскоўцы Грузіі пакінулі Ірак.
Страты грузінскага кантынгенту ў Іраку склалі 5 вайскоўцаў загінулымі і не менш за 19 параненымі.
Міхаіл Пятровіч Кірпанос
Біяграфія
З 1909 года працаваў вартаўніком і лесніком у лясніцтвах Чарнігаўскай губерні.
У верасні 1915 года быў прызваны ў Рускую імператарскую армію. У 1917 годзе скончыў ваенна-фельчарскую школу.
У студзені 1918 года за арганізацыю братання на фронце з аўстра-венгерскімі салдатамі унтэр-афіцэр Кірпанос быў арыштаваны камандаваннем, а ў лютым — дэмабілізаваны.
У жніўні 1918 года ўступіў у Чырвоную армію і ўжо з верасня камандаваў ротай, а са снежня — батальёнам 1-й Савецкай Украінскай стралковай дывізіі пад камандаваннем М. А. Шчорса.
З кастрычніка 1922 года па верасень 1923 года працаваў памочнікам начальніка па палітычнай частцы Харкаўскай школы чырвоных камандзіраў (чарвонных старшын), пасля чаго з’ехаў у Маскву на вучобу, дзе ў 1927 годзе скончыў Ваенную акадэмію РККА імя М. В. Фрунзэ, пасля чаго быў прызначаны на пасаду камандзіра батальёна ў 130-й Багунскі стралковы полк.
14 студзеня 1941 года прызначаны на пасаду камандуючага Кіеўскай Асобай ваеннай акругай. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны Кіеўская Асобая ваенная акруга была пераўтворана ў Паўднёва-Заходні фронт, і генерал-палкоўнік Кірпанос М. П. быў прызначаны на пасаду камандуючага фронтам.
20 верасня 1941 года ў баі быў паранены ў нагу (перабіта галёначная косць), а праз некалькі гадзін загінуў ад траплення аскепка ў галаву. Быў пахаваны непадалёк у гаі.
У снежні 1943 года астанкі генерал-палкоўніка Міхаіла Пятровіча Кірпаноса былі з воінскімі ўшанаваннямі перапахаваны ў Кіеве ў Батанічным садзе імя А. В. Фаміна. У 1957 годзе яго прах быў перанесены ў Парк Вечнай Славы.
Гайка
Гайка — крапежны выраб у выглядзе дэталі з разьбовай адтулінай, утварае злучэнне пры дапамозе шрубы, ніта або шпількі.
Носавічы
Назву Но́савічы маюць:
Бюст Аляксандра Лявонавіча Юрчанкі
Бюст Аляксандра Лявонавіча Юрчанкі — помнік у г. Мсціславе Магілёўскай вобласці. Размешчаны ў парку Міру з боку Савецкай вуліцы. Устаноўлены ў 1972 годзе на магіле старшыні выканкама Мсціслаўскага павятовага Савета Аляксандра Лявонавіча Юрчанкі і чырвонаармейца Паўла Канстанцінавіча Цырыкава, якія загінулі 2 жніўня 1919 г. у час ліквідацыі контррэвалюцыйнай банды на Мсціслаўшчыне.
Няверы
Назву Няве́ры маюць:
Кірхгоф
Кірхгоф — прозвішча.
NGC 3763
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сава балотная
Балотная сава (Asio flammeus) — птушка атраду совападобных.
Апісанне
Сава сярэдніх памераў, даўжыня цела 37-39 см, маса 260-440 г, размах крылаў 86-100 см. Птушка з кароткімі вушнымі пукамі пёраў, якія складаюцца толькі з 3-4 пёраў. Агульная афарбоўка буравата-вохрыстая, ніз цела святлейшы, з цёмнымі падоўжнымі стракацінамі. Вочы аранжава-жоўтыя.
Пашырэнне
Арэал разарваны: Галарктыка (акрамя крайніх поўначы і поўдня) а таксама ізаляваныя папуляцыі па ўсёй Паўднёвай Амерыцы, Вялікія Антыльскія а-вы (Гаіці, Пуэрта-Рыка), Галапагосы і Паўднёвы в-аў з Сандвічавых а-воў, Фалкленды, Каралінскія і Гавайскія а-вы.
Месцы пражывання: поймавыя і сухадольныя лугі, нізінныя балоты, парослыя хмызняком або лісцевым драбналессем, часам купістыя, а таксама невялікія балотцы з курцінамі хмызняку і драбналесся сярод сеяных лугоў і палёў, асушаныя тарфянікі, якія зарастаюць, вялізныя ўвільготненыя высечкі.
Месца зімовак у паўднёвай частцы гнездавога арэала, у Заходняй і Паўднёвай Еўропе, Малой Азіі, Паўночнай Афрыцы, Паўднёвай і Усходняй Азіі, трапічнай Афрыцы, паўднёвай частцы Паўночнай і Цэнтральнай Амерыцы, на Антылах (Куба).
Асаблівасці біялогіі
У корме пераважаюць мышападобныя грызуны: цёмная і вадзяная палёўкі, а таксама мышы; трапляюцца жабы, зрэдку птушкі.
Манагам. Гняздуецца адзінкавымі парамі.
Гняздуе ў нізінных вільготных месцах, звычайна па ўскраінах балот. Гняздом служыць паглыбленне ў глебе, выстланное часам мохам. Кладка — у красавіку — складаецца з 3-6 белых шарападобных яек.
Увосень у перыяд вандровак і міграцыі совы часам збіраюцца групамі па 5-10 птушак.
Астрадынаміка
Астрадынаміка — падзел нябеснай механікі, які вывучае рух штучных касмічных тэл: штучных спадарожнікаў, міжпланетных станцый і іншых касмічных караблёў. У сферу задач астрадынамікі ўваходзяць разлік арбіт касмічных караблёў, вызначэнне параметраў іх запуску, вылічэнне змен арбіт у выніку манеўраў, планаванне гравітацыйных манеўраў і іншыя практычныя задачы. Вынікі астрадынамікі выкарыстоўваюцца пры планаванні і правядзенні любых касмічных місій. Астрадынаміка вылучаецца з нябеснай механікі, якая вывучае ў першую чаргу рух натуральных касмічных тэл пад дзеяннем сіл прыцягнення, сваёй арыентаванасцю на вырашэнне прыкладных задач кіравання касмічнымі караблямі. У сувязі з гэтым у астрадынаміке патрабуецца ўлічваць і фактары, ігнаруемыя класічнай нябеснай механікай - уплыў атмасферы і магнітнага поля Зямлі, гравітацыйных анамалій, ціску сонечнага выпраменьвання і іншыя.
Лёзненская хлебная база
Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Лёзненская хлебная база» — сховішча збожжа і цукру, найбуйнейшае ў Беларусі элеватар. Знаходзіцца ў пасёлку Лёзна.
Частка прасушанага і ачышчанага збожжа адпраўляецца на экспарт; у 2015 годзе, пасля ўваходжання ў рэестр прадпрыемстваў Мытнага саюза, у Расію было адгружана больш за 20 тысяч тон збожжа.
Гейдэльбергскі чалавек
Выяўленне слядоў Гайдэльбергскага чалавека на поўдні Італіі дазволіла навукоўцам зрабіць выснову, што ён быў прамаходзячы, а яго рост не перавышаў 1,5 м.
Згодна з меркаваннем Анры дэ Люмле, гейдельбергскі чалавек мог будаваць прымітыўныя хаціны і карыстацца агнём — аб гэтым, як ён лічыць, сведчыць помнік Тэра-Амата. Інакш інтэрпрэтуе гэты помнік Паола Вілья з інстытута Каларада (ЗША), датуючы яго больш познім перыядам (230 тысяч гадоў таму) і адносячы адпаведна да больш позняга віду, неандэртальцам.
Гісторыя знаходак
Першая знаходка рэшткаў гэтага віду была зроблена 21 кастрычніка 1907 года, падчас раскопак ў Маўэры, калі рабочы Даніэль Хартман знайшоў у раскопе сківіцу. Сківіца (en:Mauer 1) была ў добрым стане, за выключэннем зубоў-прэмаляраў, якія адсутнічалі, і былі знойдзены потым, паблізу ад сківіцы. Рабочы перадаў знаходку прафесару Ота Штэзэнаку з Гайдэльбергскага ўніверсітэта, які ідэнтыфікаваў знаходку і даў ёй назву.
Наступныя ўзоры рэшткаў гейдэльбергсага чалавека былі знойдзены і ў Еўропе: Штайнхаме-на-Муры (Германія, штэйнгемскі чалавек), Араго (Францыя, Татавельскі чалавек), Петралоне (Грэцыя), Чампате-дэль-Дз'явала (Італія), Сіма-дэ-лос-Уэсас (Атапуэрка (Іспанія), Ароэйра (Галерыя Песада, Партугалія) , Боксгрове (Велікабрытанія) і ў Афрыке: Бода (Аваш, Афар, Эфіопія) Ндуту (Серэнгеці, Танзанія) , Брокен-Хіле (Замбія) , Сале (Марока) . Найбольш старажытная знаходка — чэрап з Бода (Эфіопія) — 600 000 гадоў таму.
Палеагенетыка
Пасля вывучэння ядзернай ДНК трох узораў з іспанскай пячоры Сіма-дэ-лос-Уэсас у Атапуэрцы высветлілася, што гейдэльбергцы знаходзілісь на лініі, якая вядзе да неандэртальцаў. Эвалюцыйнае разыходжанне галіны дзянісаўцаў з галіной, агульнай для неандэртальцаў і гейдэльбергцаў з пячоры Сіма-дэ-лос-Уэсас адбылось, паводле ядзернай ДНК, каля 500 000 гадоў таму (раней за 430 000 гадоў таму). Агульны продак Homo heidelbergensis і Homo sapiens жыў 700—765 000 гадоў таму.
Някрасава
Назву Някра́сава маюць:
Стыкоўка
Стыкоўка — працэс (або спосаб) злучэння касмічных апаратаў (КА) з дапамогай стыкоўнага механізму (агрэгата стыкоўкі), які дапускае больш позняе разлучэнне (разстыкоўку) КА і працяг іх палётаў па асобнасці. Пры гэтым ажыццяўляецца механічнае злучэнне, досыць трывалае для кіравання палётам аднаго апарата з дапамогай састыкаванага з ім іншага. Злучэнне электрычных схем і гідраўлічных сістэм апаратаў пры стыкоўцы можа адбывацца, а можа і не адбывацца.
Праблема стыкоўкі ўстала перад стваральнікамі касмічных апаратаў ушчыльную ў сувязі з праграмай ажыццяўлення пілатуемых аблётаў Месяца і высадак на Месяц. Першыя прапановы па стыкоўцы, што тэхнічна рэалізуюцца, ставяцца да 1962 года.
Стыкоўка дазволіла ажыццявіць палёт пілатуемых экспедыцый на Месяц — была дасягнута эканомія масы за кошт таго, што на Месяц сядаў і з Месяца ўзлятаў не ўвесь экспедыцыйны комплекс, а толькі спецыяльны месяцавы карабель-модуль комплексу, максімальна палегчаны і не здольны да пасадкі на Зямлю. Месяцава-арбітальныя і месяцава-пасадачныя караблі-модулі комплексу выкарыстоўвалі стыкоўку і ў рэалізаванай амерыканскай праграме «Апалон» і ў неажыццёўленай савецкай праграме Л3. Таксама рыхтаваўся да палётаў варыянт карабля «Саюз-Кантакт» для адпрацоўкі сістэмы стыкоўкі «Кантакт» караблёў-модуляў 7К-ЛОК і ЛК савецкага комплексу Л3, але ў сувязі з недаведзенням месяцава-пасадачнай праграмы Л3 да стадыі пілатуемых палётаў, неабходнасць палётаў «Саюз-Кантакту» адпала.
Першая ў свеце стыкоўка ў ручным рэжыме была ажыццёўлена з ракетнай прыступкай «Аджэна» пілатаваным караблём ЗША «Джэміні-8» з экіпажам у складзе Ніла Армстранга і Дэвіда Скота 16 сакавіка 1966 года.
Першая ў свеце цалкам аўтаматычная стыкоўка двух касмічных апаратаў (беспілотных караблёў "Саюз" пад назвамі «Космас-186» і «Космас-188») праведзена 30 кастрычніка 1967 г. ў СССР.
Першая ў свеце стыкоўка двух пілатуемых караблёў павінна была быць ажыццёўлена ў СССР у красавіку 1967 (караблі «Саюз-1" і "Саюз-2А»), але ў сувязі з аварыйным палётам першага карабля (з гібеллю касманаўта) адбылася пазней - у студзені 1969 (караблі "Саюз-4" і "Саюз-5»).
Далей стыкоўкі вельмі шырока выкарыстоўваліся ў месяцавай праграме «Апалон» і для стварэння і забеспячэння арбітальных станцый, як у СССР / Расіі («Салют-ДОС", "Алмаз-АСС», «Мір»), так і ў ЗША («Скайлэб» ), а ў цяперашні час - Міжнароднай касмічнай станцыі і станцый Кітая.
Працэс
Працэсу стыкоўкі папярэднічае далёкае збліжэнне, затым блізкае, затым з прычальвання пачынаецца ўласна стыкоўка. Спецыяльныя выступоўцы элементы стыковачных агрэгатаў уваходзяць у механічнае зачапленне, пасля чаго пачынаецца сцягванне аб'ектаў, па заканчэнні якога адбываецца счэпкі замкаў. У гэты момант электра- і гідрараздымы ўжо злучаныя. Далей вырабляецца праверка герметычнасці стыку, пасля чаго можна адкрыць люкі і пераходзіць з аб'екта ў аб'ект.
Пры стыкоўцы аб'ектаў вялікай масы (больш масы транспартнага карабля класа «Саюз» або «Прагрэс» - каля 7 тон) стык дадаткова ўзмацняецца знутры здымнымі сцяжкамі.
Калі аб'ект будзе знаходзіцца ў сутыкавалі стане досыць доўга, магчымы частковы дэмантаж стыковачных механізмаў і замена іх на кампактныя плоскія люкі.