cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Паўстанне Хмяльніцкага
Перадумовы
Гэтыя ўсе падзеі прывялі да цэлага шэрагу паўстанняў пад кіраўніцтвам казакоў у 1620-1630-х гадах. Усе паўстанні былі жорстка задушаны. На ўсе запыты паўстанцаў аб паслабленні прыгнёту, прыгнёт толькі павялічваўся.
1648—1649. Пачатак паўстання
Увесну 1647 года падстараста Д. Чаплінскі зрабаваў Суботаў, хутар палкоўніка запарожскага войска Багдана Хмяльніцкага. Ён да смерці збіў 10-гадовага сына Хмяльніцкага і звёз жанчыну, з якой той жыў пасля смерці жонкі. Хмяльніцкі пачаў шукаць справядлівасці ў судзе, але марна. Хмяльніцкі не дабіўся праўды нават у караля Уладзіслава. Па адной з легенд, кароль адказаў Хмяльніцкаму: «У цябе ёсць твая шабля». Хмяльніцкі адправіўся на нізы, тэрыторыю ніжэй Запарожскай Сечы, дзе ён хутка знайшоў прыхільнікаў паквітацца з палякамі.
У 1648 годзе Багдан Хмяльніцкі быў выбраны гетманам. Сяляне з усёй Украіны пачлі збягаць ад сваіх паноў і далучацца да Хмяльніцкага. Пачаліся таксама паспяховыя перамовы з крымскім ханам. У выніку хан направіў некалькі тысяч конніцы ў дапамогу казакам.
22 красавіка 1648 адбылася першая вялікая перамога паўстанцаў пад Жоўтымі Водамі. 15 мая амаль 20-тысячная армія палякаў таксама была разбіта каля Корсуня. Пасля гэтых перамог улетку разгарнуліся жорсткія баі на правабярэжжы паміж арміямі Максіма Крываноса і Ярэмы Вішнявецкага. Падчас гэтых дзеянняў моцна пацярпела насельніцтва гэтых тэрыторый. Войскі Рэчы Паспалітай забівалі казакоў і сялян, а паўстанцы гэтаксама сябе паводзілі з шляхтай, духавенствам і яўрэямі, якія часта падтрымлівалі ўлады.
У канцы лета ўрад Рэчы Паспалітой выслаў яшчэ адну 40-тысячную армію супраць Хмяльніцкага пад кіраўніцтвам А. Канецпольскага, М. Астрарога і Д. 3аслаўскага. Але ўсе яны былі слаба дасведчаныя ў вайсковай справе. Упэўненыя ў сваёй перамозе, яны дазволілі паўстанцам заняць надзвычай выгадныя пазіцыі каля Піляўцаў. 23 верасня паўстанцы ўшчэнт разбілі войска Рэчы Паспалітай, баявыя дзеянні перанеслі ў Заходнюю Украіну і ўжо ў лістападзе ўзялі ў аблогу Львоў.
У красавіку 1649 года новая армія палякаў зноў пайшла ў наступ на Хмяльніцкага, але беспаспяхова. 18 жніўня 1649 года было падпісана Збораўскае пагадненне, але гэтай дамовай не былі задаволены абодва бакі.
1650—1651. Белацаркоўскі мір
Улетку 1650 года і казакі і палякі спрабавалі ізаляваць адзін аднаго дыпламатычна. Дыпламаты Рэчы Паспалітай засцерагалі Маскоўскае царства і перацягнулі на свой бок Васіле Лупу, гаспадара Малдовы. Хмяльніцкі ўзмацніў сваі стасункі з крымскімі татарамі і Асманскай імперыяй. Каб папярэдзіць пашырэнне ўплыву Рэчы Паспалітай у Малдове, Хмяльніцкі ў жніўні 1650 года паслаў вялікае казацка-татарскае войска ў Малдову і прымусіў Васіле Лупу падпісаць дагавор і паабяцаць выдаць дачку Разанду за сына Хмяльніцкага Цімафея.
Тым часам, калі казакі былі ў Малдове, 50-тысячнае войска Рэчы Паспалітай нечакана напала 20 лютага 1651 года на Брацлаў. У чэрвені адбылася галоўная бітва пад Берастэчкам на Валыні. Армія Рэчы Паспалітай, у якой было прыблізна 20 000 нямецкіх наймітаў, набраных з ветэранаў Трыццацігадовай вайны, стала супраць казацка-татарскага войска. Але казацкае войска, з-за адступлення татарскіх загонаў, было разбіта. 10 ліпеня 1651 года ў цяжкіх умовах казацкае войска адступіла да Белай Царквы. На пачатак жніўня літоўскае войска заняла і спаліла Кіеў. Нягледзячы на гэтыя няўдачы, Хмяльніцкі змог сабраць 50 000 войска і 24-25 верасня ўступіў у вырашальны бой каля Белай Царквы. Стомленныя вайной, абодва бакі пачалі перамовы, вынікам якіх быў нявыгадны для Хмяльніцкага Белацаркоўскі мір.
Неўзабаве, пасля падпісання пагаднення, войскі Рэчы Паспалітай і шляхта пачалі вяртацца ва Украіну і аднаўляць стары парадак. Насельніцтва Правабярэжнай Украіны, занепакоеннае з’яўленнем старых паноў, пачало пакідаць свае вёскі і перасяляцца на ўсход, на Левабярэжжа і Слабажаншчыну.
1652—1654. Пераяслаўская рада
Нягледзячы на здабытыя перамогі над палякамі, з’явіліся прыкметы казацкага паслаблення, вынікамі якіх стаў Белацаркоўскі мір, і Хмяльніцкі пачаў шукаць выйсце ў знешняй падтрымцы. У 1651—1652 гадах ён зноў пачаў стасункі з крымскімі татарамі і Асманскай імперыяй. Шлюб Цімафея і Разанды павінен быў забяспечыць саюз з Малдовай. Увесну 1652 года Хмяльніцкі паслаў Цімафея з вялікім войскам у Малдову. 2 чэрвеня 1652 года адбылася пераможная для Хмяльніцкага бітва пад Батогам з 30-тысячным войскам Рэчы Паспалітай. Неўзабаве ў жніўні 1652 года Цімафей пабраўся шлюбам з Разандай. Але вясной 1653 года малдаўскія баяры пры падтрымцы Валахіі і Трансільваніі паўсталі супраць малдаўскага гаспадара і казакоў, а ў верасні Цімафей загінуў, абараняючу Сучаў.
Тым часам на тэрыторыі Украіны зноў пачыналася вайна. Вялікае 80-тысячнае войска Рэчы Паспалітай наступала на Падолле, але было ўзята ў аблогу пад Жванцом у снежні 1653 года.
Тым часам да хана дайшло паведамленне пра рашэнне Земскага сабору ад 1 кастрычніка 1653 года аб пратэкцыі над Украінай і гатоўнасці распачаць вайну з Рэччу Паспалітай. У такіх умовах Рэч Паспалітая і Крымскае ханства адчулі патрэбу замірыцца перад маскоўскай пагрозай.
Ад самага пачатку паўстання Хмяльніцкі падтрымліваў дыпламатычная стасункі з Масквой, але цар Аляксей Міхайлавіч пазбягаў адкрыта падтрымліваць паўстанне, бо гэта азначала б вайну з Рэччу Паспалітай. Аднак пагроза таго, што Хмяльніцкі прызнае верхавенства асманаў, заахвоцілі Маскву да новых перамоў з гетманам у 1653 годзе. Гэтыя перамовы скончыліся падпісаннем Пераяслаўскай дамовы. Па гэтай дамове, Украіна вызнавала пратэктарат маскоўскага цара, захоўваючы сваю поўную аўтаномію.
Дзеянні на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага
Сацыяльная глеба для паўстання ў ВКЛ была вельмі прыдатная, таму казацкі рух хутка тут распаўсюдзіўся. Народныя нізы на поўдні і ўсходзе ВКЛ актыўна ўключыліся ў барацьбу, якая мела ярка выражаны сацыяльны і ў пэўнай ступені рэлігійны характар. Як адзначалі ваяводы памежных маскоўскіх гарадоў, паміж «беларусамі» і «палякамі» пачалася «сварка за веру».
З’яўленне казацкіх загонаў Нябабы, Галавацкага, Крывашапкі, Мікуліцкага, Гаркушы, Сакалоўскага і іншых палкоўнікаў, сярод якіх было нямала беларусаў (з ліку палкоўнікаў Хмяльніцкага многія таксама мелі беларускае паходжанне, напрыклад Бутрым, Грамыка, Крычэўскі, Ждановіч, Нячай, Хведаровіч), выклікала масавае далучэнне да іх бяднейшага сялянства і мяшчанства. Ужо летам 1648 г. на поўдні і ўсходзе Беларусі пачалася шырокая ўзброеная барацьба казацка-сялянскіх аддзелаў супраць шляхты, купцоў, магнатаў і каталіцкага духавенства. Узброіўшыся, сяляне-паўстанцы грамілі галоўным чынам маёнткі сваіх паноў, рабавалі двары, знішчалі падатковыя дакументы і рэестры.
Да восені 1648 г. жыхары Гомеля, Мазыра, Лоева, Рэчыцы і Турава «ўсе паказачыліся і пакляліся адзін другому стаяць да апошняга». Казакі авалодалі таксама Чачэрскам, Брагінам, Бабруйскам, Чэрыкавам, Пінскам і іншымі гарадамі. Перапужаная шляхта ўцякала ў глыб краіны.
Хоць колькасна аснову ўзброеных фарміраванняў паўстанцаў складалі мясцовыя прыгонныя сяляне і бяднейшыя мяшчане, стрыжнёвай і арганізацыйнай сілай у занятых раёнах заставаліся ўкраінскія казакі. Паколькі сацыяльныя вярхі грамадства былі ўжо фактычна апалячаныя, антыфеадальны рух набыў тут, як і на Украіне, выразную антыпольскую накіраванасць.
3 боку дзяржавы доўгі час не праводзілася ніякіх ваенных акцый супраць паўстанцаў. Састарэлы Януш Кішка, вялікі гетман, разгубіўся і нават не сабраў войска. Да восені 1648 г. у руках паўстанцаў апынуліся амаль усе галоўныя гарады паўднёва-ўсходняй Беларусі. У шэрагу выпадкаў сялянам з казакамі ўдалося нават разбіць шляхецкія фарміраванні (напрыклад, у Кобрыне — войска стольніка В. Гасеўскага, пад Мазыром — жаўнераў пісара Валовіча, а каля Чэрыкава — аддзел Лукомскага).
Казацка-сялянскі полк Сакалоўскага паспрабаваў здабыць горад Слуцк — буйнейшую на той час фартэцыю Вялікага Княства, аднак пасля бясплённай аблогі адышоў ад яго. Дарэмнай была спроба казакоў захапіць другую важную фартэцыю ўсходняй Беларусі — Стары Быхаў.
Толькі ўвосень 1648 г. на барацьбу з паўстанцамі ўрад накіраваў некалькі фарміраванняў шляхты і наёмных жаўнераў. Хоць у сутычках каля Рэчыцы і Рагачова казакі і сяляне разбілі іх, прымусіўшы адступіць, у кастрычніку таго ж года значныя сілы шляхецкага войска, якімі кіраваў стражнік Мірскі, пасля ўпартай барацьбы авалодалі Пінскам. Затым шляхецкае войска авалодала Чэрыкавам, а ў студзені 1649 г., калі на поўдні Беларусі з 10-тысячным войскам з’явіўся палявы гетман Януш Радзівіл, пачалася буйная кампанія па ўдушэнні паўстання.
Аднак вясной 1649 г., пасля таго як ад гетмана Хмяльніцкага прыйшоў 3-тысячны казацкі загон палкоўніка Іллі Галоты, вызваленчы рух на поўдні Беларусі ўзнавіўся. Дзякуючы далучэнню мясцовага сялянства сілы Галоты неўзабаве павялічыліся да 30 тыс. чалавек.
У чэрвені Януш Радзівіл пачаў аперацыю супраць казацка-сялянскіх фарміраванняў і неўзабаве разграміў полк Галоты ў бітве каля Прыпяці. Тады Хмяльніцкі прыслаў на Беларусь яшчэ 6 тыс. казакоў на чале з Гаркушам і Пабадайлам, да якіх пазней быў накіраваны і загон палкоўніка Міхаіла Крычэўскага. Для ўкраінскага гетмана, які ўзнаўляў ваенныя акцыі супраць кароннага войска, важна было затрымаць сілы Вялікага Княства ў Беларусі, не дапусціць іх супольных дзеянняў з палякамі.
Разам з мясцовым сялянствам, якое прыстала да казакоў, сілы палкоўніка М. Крычэўскага дасягалі прыкладна 30 тыс. Каб не даць ім злучыцца з фарміраваннямі Пабадайлы, што стаялі ўмацаваным лагерам каля Лоева, паміж Дняпром і Сожам, Януш Радзівіл атакаваў непрыяцеля і ў жорсткай бітве 21 чэрвеня 1649 г. разграміў моцнае злучэнне Крычэўскага. Хутка быў знішчаны і лагер Пабадайлы, сілы якога здолелі вырвацца з акружэння.
Пасля гэтага харугвы палявога гетмана ліквідавалі асяродкі паўстанцкага руху ў Пасожжы і некаторых іншых раёнах Беларусі. Вядома, што ў 1649 г. разам з рэгулярным войскам Януша Радзівіла супраць паўстанцаў вяло барацьбу і фарміраванне беларускіх мяшчан і шляхты.
Апошнім значным подыхам казацка-сялянскай вайны стала ажыўленне хваляванняў у тым жа рэгіёне ў 1650 і летам 1651 гг., але яно зноў было хутка падаўлена Янушам Радзівілам. Летам 1651 г. Б. Хмяльніцкі накіраваў пад Гомель полк Забелы, а да Крычава — полк Шохава, што ажывіла выступленні мясцовай беднаты. Аднак ні Гомель, ні Крычаў казакі не захапілі. У ліпені 1651 г. гетман рушыў на Украіну.
Злучэнне Марціна Нябабы (15 тыс.), высланае Хмяльніцкім з мэтай затрымаць Радзівіла ў Беларусі, было цалкам разгромлена каля лоеўскіх перапраў. Неўзабаве Радзівіл пераможна ўвайшоў у Кіеў.
Паражэнне Б. Хмяльніцкага ад польскай арміі пад Берасцечкам карэнным чынам змяніла сітуацыю. Паводле Белацаркоўскага мірнага дагавора ад 18 верасня 1651 г. казацкія загоны больш не маглі знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі і адводзіліся на Украіну. Так былі канчаткова ліквідаваны народныя хваляванні ў беларускім краі.
У выніку ваенных дзеянняў вялізныя абшары паўднёва-ўсходняй Беларусі былі спустошаны і выпалены. Асабліва пацярпелі Мазырскі, Пінскі, Рэчыцкі паветы, a таксама Берасцейшчына. Шляхта Старадубскага павета пакінула свае маёнткі і больш не вярнулася. Улічваючы цяжкі эканамічны стан гэтых зямель, сойм Рэчы Паспалітай у 1649 г. зменшыў падаткі або зусім вызваліў ад іх шэраг паўднёвых паветаў Беларусі.
Антыфеадальная па сваёй сутнасці казацка-сялянская вайна 1648—1651 гг. у Беларусі з’яўлялася складовай часткай вялікай вызваленчай вайны на Украіне. Але тут яна не мела такой непарыўнасці і цэльнасці, як на ўкраінскіх землях, а была працэсам перманентным, серыяй лакальных паўстанняў. He было ў Беларусі і мясцовага казацтва — арганізаванай ваеннай сілы, якая б выступала ў ролі галоўнага суб’екта ўзброенай барацьбы. Адсутнасць адзінага кіраўніцтва і сталага арганізацыйнага цэнтра ў рэгіёне, ахопленым хваляваннямі, не дазваляе разглядаць яе як самастойную з’яву беларускай гісторыі. Аднак па сваіх маштабах гэта была несумненна самая масавая ў гісторыі Беларусі адкрытая ўзброеная барацьба ніжэйшых слаёў народа супраць феадальнага прыгнёту.
Крычкі
Кры́чкі (, Крички) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пятрышкаўскага сельсавета.
Ірландскае паўстанне (1641)
Ірландскае паўстанне 1641 (23 кастрычніка 1641-1652 гг.) пачалося як спроба бунту ў ірландскай каталіцкай абшчыне, але перарасло ў паўнавартаснае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць англічан, стала часткай Англійскай буржуазнай рэвалюцыі XVII стагоддзя. Паўстанне было выклікана канфіскацыяй зямель і каланіяльным паглынаннем Ірландыі, якія ажыццяўляла англійская манархія пры Цюдорах і першых Сцюартах.
Паўстанне узначальвалі феадалы і каталіцкае духавенства (яны супрацьпастаўлялі сябе пратэстанцкай Англіі і былі сімвалам барацьбы за веру для сялян, якія ўдзельнічалі ў паўстанні). Мэты барацьбы былі вылучаны умераныя: верацярпімасць як гарантыя бяспекі зямель і маёмасці каталікоў, вяртанне канфіскаваных зямель (або іх часткі), спыненне самавольства англійскіх уладаў. Паўстанне было ўскладнена для яго ўдзельнікаў тым, што гэтыя мяккія патрабаванні былі вылучаны прадстаўнікамі англа-ірландскай шляхты, у той час як карэнныя ірландцы патрабавалі больш рашучых дзеянняў.
У кастрычніку 1642 паўстанцы ўтварылі сваю дзяржаву - Ірландскую канфедэрацыю каталікоў. Канфедэрацыя змагла ўсталяваць сувязі з папам рымскім і каталіцкімі краінамі, што прывяло да выкарыстання яе ў рэакцыйных мэтах апошніх. У 1643 Канфедэрацыя заключыла перамір'е, а ў 1646 - мір з англійскім каралём Карлам I, адноўлены затым у 1649 годзе; гэтая здрада шляхты і духавенства дала магчымасць англічанам цалкам заваяваць краіну і ператварыць яе ў калонію Англіі.
У жніўні 1649 у Ірландыі высадзіліся англійскія войскі пад камандаваннем Олівера Кромвеля. Войскі ажыццявілі масавыя зямельныя канфіскацыі, спрыялі стварэнню новай зямельнай арыстакратыі. Загінула трэць ірландскага насельніцтва. 26 верасня 1652 года англійскі парламент абвясціў аб ліквідацыі "мяцяжу" ў Ірландыі.
Надар Уладзіміравіч Думбадзэ
Надар Уладзіміравіч Думбадзэ (ნოდარ ვლადიმერის ძე დუმბაძე;, Тыфліс — , ) — грузінскі пісьменнік.
Снежкі (сексуальная практыка)
Снежкі, гульня ў снежкі — сексуальная практыка, пры якой мужчына эякулюе ў рот партнёршы, а тая перадае яго сперму іншай партнёрцы (партнёру) або вяртае першаму партнёру, часцей за ўсё праз пацалунак. Тэарэтычна колькасць тых людзей, якія «гуляюць у снежкі», не абмежавана.
Гісторыя і распаўсюджанасць
Першапачаткова тэрмін «снежкі» выкарыстоўваўся толькі гомасексуаламі. Апытанне больш за 1200 геяў і мужчын — бісексуалаў у Нью-Ёрку ў 2004 годзе паказаў, што 19,7 % з іх «гулялі ў снежкі» хоця б адзін раз. Назву практыцы даў той факт, што сперма ў роце змешваецца са сліной, і агульны аб'ём перадаванай далей вадкасці расце як снежны ком.
«Гульня ў снежкі» часта сустракаецца ў порнафільмах. Пры гэтым часцей за ўсё сперма з роту не выплёўваюць і не перадаюць пацалункам, а ўжываецца больш відовішчная методыка: жанчына са спермай у роце нахіляецца над асобай другой партнёркі, яны абедзве адкрываюць свае раты і сперма цягуча пераліваецца зверху ўніз.
Лемпа
Лемпа (Río Lempa) — рака ў Цэнтральнай Амерыцы. Даўжыня — 422 км, плошча вадазбору — 18246 км². Выток знаходзіцца паміж Сьера-Мадрэ-дэ-Ч'япас і Сьера-дэль-Мерандон у паўднёвай частцы Гватэмалы, непадалёк ад горада Алопа.
Асноўныя прытокі: Моха-Флорэс, Эль-Салітрэ, Сумпуль.
Гідразбудаванні
На рацэ пабудаваны некалькі ГЭС. У Сальвадоры маюцца плаціны Гуаёджу, Серон Грандэ.
Інглінгі
Інглінгі — дынастыя скандынаўскіх конунгаў, да якой належалі першыя гістарычныя кіраўнікі Швецыі і Нарвегіі. У «Сазе пра Інглінгаў» Сноры Стурлусан апавядае пра іх як пра нашчадкаў вана Фрэйра і прыводзіць падрабязныя радаводы. Згадваюцца яны і ў найстаражытным англасаксонскім эпасе, «Беавульфе». Сталіцай 1-й дынастыі паўлегендарных шведскіх Інглінгаў з'яўлялася Старая Упсала. У гістарычны час конунгі з дому Інглінгаў кіравалі ў Швецыі (першая палова IX стагоддзі — 1060 год) і Нарвегіі (першая палова IX стагоддзі — 1319 год). «Сагі пра ісландцаў» распавядаюць пра шэраг прадстаўнікоў дынастыі, якія абгрунтаваліся ў Ісландыі і сталі часткай мясцовай арыстакратыі («людзі з Ласосевай Даліны» і інш.).
Конунгі Хальвдан Чорны і яго сын Харальд Цудоўнавалосы сталі заснавальнікамі роду Хорфагераў, кіруючай дынастыі Нарвегіі.
Юлій Маркавіч Іргер
Юлій Маркавіч Іргер (, г.  — ) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1928), прафесар (1934). Заслужаны дзеяч навук БССР (1939). Брат нейрахірурга.
Біяграфія
Пасля абвяшчэння БНР Ю. Іргер удзельнічаў у справе пераводу студэнтаў, ураджэнцаў Беларусі, з расійскіх універсітэтаў ва Украіну і ў Вобласць Войска Данскога. У 1922 годзе скончыў Маскоўскі ўніверсітэт. З 1934 года ў Мінскім медыцынскім інстытуце, з 1932 года адначасова кіраўнік Беларускага НДІ пералівання крыві. Навуковыя працы па пытаннях агульнай, клінічнай і аперацыйнай хірургіі, уралогіі, анатоміі і пералівання крыві.
Джангар (эпас)
Джангар — калмыцкі шматварыянтны гераічны эпас, створаны ў 15 стагоддзі. Часткова (урыўкі) упершыню апублікаваны ў 1804-05 гадах. Поўны запіс 10 песень «Джангара» зроблены ў 1910 годзе. Выдаваўся ў 1922, 1935, 1936, 1940 гадах. Асноўны змест твора — услаўленне казачнай краіны Бумба і легендарных подзвігаў хана Джангара і 12 волатаў — змагароў за нацыянальную незалежнасць калмыкага народа, носьбіта яго найлепшых якасцей, адвечных спадзяванняў. Паасобныя раздзелы на беларускую мову Эдзі Агняцвет і М.Клімковіч.
Канстанцыя Скірмунт
Канстанцыя Скірмунт (, в. Калоднае Пінскага павета, цяпер  — ) — беларуская публіцыстка, гісторык.
Біяграфічныя звесткі
З роду Скірмунтаў, дачка Казіміра і Гелены.
Атрымала хатнюю адукацыю, якую не змагла прадоўжыць з-за рэпрэсій супраць маці. Была ў высылцы ў Тамбове, потым жыла ў Крыме. Пасля смерці маці ў 1874 вярнулася на радзіму.
У кнізе «Гісторыя Літвы, выкладзеная ў нарысе» (1886) крытычна ацэньвала палітыку Ягайлы і станоўча — дзейнасць Вітаўта, сцвярджала, што развіццю ВКЛ перашкаджала задужае падпарадкаванне Польшчы. Карысталіся папулярнасцю і перакладзены на літоўскую мову яе кнігі «3 найстаражытных часоў літоўскага племені» (1892), «Паданні: Даміндоўгавы часы. Гісторыя старажытнай Прусіі» (1903), «Міндоўг — кароль Літвы» (1909). Належала да краёўцаў, падтрымлівала літоўскі нацыянальны рух, выступала супраць далучэння Вільні да Польшчы ў 1920. Як публіцыст выступала ў часопісе «Край», газеце «Przegląd Wileński» («Віленскі агляд»), «Виленский вестник»; выдала 2 зборнікі артыкулаў з перыядычных выданняў, брашуру «Ягелонская ідэя і крэсавая палітыка» (1925).
Пахаваная на старых могілках у Пінску.
Ліпяні
Ліпяні́ (, Липени) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пятрышкаўскага сельсавета.
Геалогія
За 1,5 км на поўдзень ад вёскі знаходзіцца Ліпянёўскае радовішча пяскоў. Лінзападобны паклад звязаны з канцова-марэннымі адкладамі сожскага зледзянення. Ва ўскрышы тонказярністыя пяскі, супескі.
Эміль Шкода
Эмі́ль Шко́да (Emil Škoda,, Пльзень — , Аўстрыя) — чэшскі інжынер і прадпрымальнік. Заснавальнік найбуйнейшага машынабудаўнічага завода Skoda (сёння Škoda Holding As).
Біяграфія і прафесійная дзейнасць
Эміль Шкода нарадзіўся 19 лістапада 1839 года ў Пльзені ў сям'і ўрача Францішака Шкоды. Бацька Эміля быў саветнікам па пытаннях аховы здароўя, меў дваранскі тытул, нададзены імператарам Франц-Іосіф I. Урачом быў і дзядзька Эміля — Ёзэф Шкода, які жыў у Вене.
Пасля заканчэння сярэдняй школы ў горадзе Хеб (Чэхія) Эміль працягнуў навучанне спачатку ў Чэшскім Тэхнічным Універсітэце ў Празе, затым і ў Тэхнічным універсітэце Карлсруэ, Германія. Пасля завяршэння вучобы ў якасці інжынера Эміль Шкода накіраваўся праходзіць практыку ў Францыю, Англію і Злучаныя Штаты Амерыкі. Доўгі час правёў у Прусіі — адной з самых тэхнічна развітых краінах таго часу. Але з пачаткам аўстра-прускай вайны ў 1866 годзе Эміль вярнуўся ў свой родны горад Пльзень, дзе стаў галоўным інжынерам фабрыкі тэхнікі Валенштайна-Вартэнберга. Праз тры гады, ў 1869 годзе, ён купіў фабрыку, перанёс яе з цэнтра горада на ўскраіну і пачаў пашырацца. У 1876 годзе адкрылася першае замежнае прадстаўніцтва ў Кіеве, пазней былі створаны прадстаўніцтвы і ў іншых краінах. У 1880-х гадах фабрыка ўяўляла сабою сучаснае ліцейнае і металаапрацоўчае прадпрыемства, здольнае вырабляць ліццё вагай ў дзясяткі тон. Пад кіраўніцтвам Эміля Шкоды кампанія пачала вытворчасць абсталявання для цукровых і піваварных заводаў, руднікоў. У 1886 годзе кампаніяй Skoda была пабудавана чыгунка, а ў 1890 годзе пабудаваны новы завод па вытворчасці зброі для аўстра-венгерскай арміі. У 1896 годзе была пабудаваная новая зала зброевага завода, што дазволіла кампаніі стаць адным з найбуйнейшых еўрапейскіх вытворцаў зброі.
Эміль Шкода таксама прымаў удзел у стварэнні бровара Gambrinus.
12 снежня 1899 года завод Skoda быў ператвораны ў акцыянернае таварыства, у якім Эміль Шкода стаў генеральным дырэктарам. За развіццё машынабудавання ў Чэхіі Эміль Шкода атрымаў шматлікія ўзнагароды. Сярод іншага, ён быў членам парламента дзяржавы і шэрагу прамысловых прадпрыемстваў і ўстаноў.
Эміль Шкода памёр 8 жніўня 1900 года ў цягніку на шляху з Аўстрыі, дзе ён знаходзіўся на курорце, у сяле Зэлцтал, Штырыя. Пахаваны на Свята-Мікалаеўскіх могілках ў Пльзене. Яго пахаванне было велізарнай падзеяй для горада і ваколіц. Надмагільная пліта з бронзавым надпісам «Эміль Рытэр фон Шкода», працы італьянскага скульптара Рафаэла Раманэлі, была ўстаноўлена ў 1903 годзе.
Муслім Магамаеў
Муслім Магамаеў (Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev, Муслим Магометович Магомаев;, Баку — , Масква) — папулярны савецкі азербайджанскі оперны і эстрадны спявак (барытон), кампазітар. Народны артыст СССР (1973). Унук азербайджанскага кампазітара Абдул Мусліма Магамаева Быў жанаты з Тамарай Сіняўскай.
Джанібек
Джанібек (? — ) — хан Улуса Джучы (Залатой Арды) (1342—1357), трэці сын Узбек-хана. У выніку паспяховай вайны з чабанідскай Персіяй далучыў Азербайджан, у выніку чаго Залатая Арда дасягнула сваіх максімальных памераў, уключаючы Заходнюю Сібір, Булгарскі Улус (Сярэдняе Паволжа), Белую Арду (Казахстан, Харэзм), Сінюю Арду (Кубань, Дон, Крым), Каўказскі улус (уключаючы Азербайджан); у палітычнай залежнасці таксама знаходзіліся некаторыя тэрыторыі Русі.
Уладзімір Аляксандравіч Джанібекаў
Уладзімір Аляксандравіч Джанібекаў (нар., пасёлак Іскандар, Паўднёва-Казахстанская вобласць, Казахская ССР) — лётчык-касманаўт СССР (1978), двойчы Герой Савецкага Саюза (1978, 1981), генерал-маёр авіяцыі (1985). Агульная працягласць палётаў — 145 сутак 15 гадзін 58 хвілін 35 секунд. Агульная працягласць 2 выхадаў у адкрыты космас — 8 гадзін 34 хвіліны. Камандзір карабля ва ўсіх пяці сваіх палётах.
Іржаўныя грыбы
Іржаўныя грыбы (Uredinales) — парадак ці клас базідыяльных грыбоў.
Таксанамія
Выдзелена звыш 14 сямействаў, 7000 відаў. Пашыраны ўсюды. На Беларусі каля 400 відаў з 14 родаў:, , , , , , , і інш.
Асаблівасці біялогіі
Аблігатныя паразіты вышэйшых травяністых раслін, пераважна злакавых і бабовых. Маюць вялікую колькасць спецыялізаваных форм.
Прабацькі
Патрыярх (אבות Авот або Aбот, арамейскі: אבא Аба) — паводле Бібліі назва родапачынальнікаў яўрэйскага народа, у вузкім сэнсе Аўраам, Ісаак і Якаў, якога таксама звалі Ізраіль. Гэтыя тры фігуры называюцца патрыярхамі іўдаізму, а перыяд, калі яны жылі, вядомы як патрыярхальны час. Яны адыгралі важную ролю ў Пісанні ў час і пасля іх жыццяў. Яны выкарыстоўваюцца ў якасці важнага прыкладу выяўлення Бога ў Адкрыцці і працягваюць іграць важную ролю ў аўраамічных рэлігіях.
Больш шырокі тэрмін Патрыярх выкарыстоўваецца да дваццаці Продкаў паміж Адамам і Аўраамам. Першыя дзесяць з іх — дапатопныя патрыярхі, таму што яны жылі яшчэ да Патопу. Іўдаізм і іслам лічаць, што патрыярхі і іх асноўныя жонкі — Сара (жонка Аўраама), Рэвека (жонка Ісаака) і Лія (адна з жонак Якава) — (вядомыя як Матрыярхі), пахаваныя ў Махпэле ў Хеўроне, святым месцы яўрэяў, мусульман і хрысціян. Толькі Рахіль, любімая жонка Якава, як лічыцца, пахавана асобна ў магіле Рахілі, недалёка ад Віфлеема, дзе яна памерла ў час родаў.
У больш шырокім сэнсе, тэрмін можа таксама адносіцца да любой з галоўных фігур Кнігі Быцця, у тым ліку ад Адама да Вялікага Патопу і роду Ноя пасля засялення зямлі пасля Патопу.
Меткава
Ме́ткава (, Метково) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пятрышкаўскага сельсавета.
Да 20 студзеня 1960 года вёска знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Заслаўскага пассавета, да 9 жніўня 1979 года ўваходзіла ў склад Заслаўскага сельсавета.
Андрэй Фёдаравіч Андросік
Андрэй Фёдаравіч Андросік (, г. Самара, РСФСР — ) — беларускі рэжысёр тэатра.
Біяграфія
Скончыў у 1965 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (курс Д. Арлова), у 1972 годзе — Ленінградскі інстытут тэатра, музыкі і кінематаграфіі (курс Г. Таўстаногава). У 1971—1999 гг. працаваў выкладчыкам, кіраўніком курса ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.
У 1971—1995 гг. займаў пасаду рэжысёра Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы, дзе ажыццявіў пастаноўку такіх спектакляў, як «Беласнежка і сем гномаў» Л. Усцінава і А. Табакова (1971), «Безыменная зорка» М. Себасцьяна (1973), «Стары Новы год» М. Рошчына (1974), «Шрамы» Я. Шабана (1977), «Ваня, як ты тут?» паводле В. Шукшына (1978, у 1979 г. — пастаноўка спектакля ў Маскоўскім абласным драматычным тэатры).
У Купалаўскім тэатры рэжысёр паставіў таксама спектаклі «Мы, што ніжэй падпісаліся» А. Гельмана (1979), «Апошняе спатканне» А. Галіна (1981), «» А. Астроўскага (1985), «Блакітная ружа» («Шкляны звярынец») Т. Уільямса (1991), «Паехалі!..» М. Захаранкі паводле М. Крапіўніцкага (1995) і інш.
Андрэй Андросік сумесна з галоўным рэжысёрам Купалаўскага тэатра В. Раеўскім працаваў над пастаноўкай спектакляў «Характары» паводле В. Шукшына (1975, у 1977 г. яны паставілі гэты спектакль у Ленінградскім тэатры камедыі), «Эшалон» М. Рошчына (1976) і «Апошні журавель» А. Дударава і А. Жука (1986). На Першым беларускім тэатральным фестывалі, які прайшоў у Віцебску ў 1986 г., спектакль «Апошні журавель» быў прызнаны адным з лепшых. Аўтарам і рэжысёрам была прысуджана першая прэмія.
У 1995 г. А. Андросік, ужо добра вядомы як пастаноўшчык адметных спектакляў у Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы, стаў на чале Беларускага рэспубліканскага тэатра юнага гледача. У якасці новага кіраўніка ён адразу дакладна вызначыў асноўны творчы напрамак і пачаў мэтанакіравана па ім рухацца.
Дастаткова арыгінальнай з’явілася музычная інтэрпрэтацыя казкі «Кошчын дом» С. Маршака (1996). Рэжысёр А. Маркевіч у садружнасці з паэтам Р. Барадуліным і кампазітарам Р. Уласюком прапанавалі твор праспяваць. Каб гэта прапанова не здавалася занадта кананічнай, характар выканання пазначаўся як «гуляем у оперу». Падтрымка і дапамога А. Андросіка ў якасці мастацкага кіраўніка пастаноўкі прынесла плён — усім вядомыя героі казкі шмат у чым выглядалі па-сучаснаму кідка і пераканаўча.
Карэнным чынам агульнапрынятую традыцыю дзіцячых прадстаўленняў парушыў перапоўнены дабрынёй і высакароднасцю спектакль А. Андросіка «Маленькі лорд Фаўнтлерой» М. Воранава паводле аповесці амерыканскай пісьменніцы Ф. Бёрнет (1998). У пэўнай ступені яго можна аднесці да эксперыментальных. Ён быў пазначаны пошукамі, асвечаны рызыкай. У ім размова ідзе пра сапраўдныя адносіны паміж людзьмі, праз якія сцвярджаюцца найвышэйшыя маральныя каштоўнасці. Характэрнай асаблівасцю твора з’яўляецца тое, што носьбітам і абаронцам іх выступае хлопчык. Лордам героя робіць перш-наперш высакароднасць яго душы. Знаходкай спектакля можна лічыць запрашэнне на ролю Седрыка Эрала — лорда Фаўнтлероя — вучняў сярэдняй школы. Наіўнасць і непасрэднасць, з якімі яны жылі на сцэне, дапамагалі стварыць жывую і непаўторную атмасферу тэатральнага аповеду. У 1999 г. спектакль атрымаў прэмію імя Л. Мазалеўскай.
Вартым прызнання стаў спектакль «Палачанка» А. Дударава ў пастаноўцы А. Андросіка (2000). Сцэнічная мова спектакля ўдала спалучала агульнатэатральныя прыёмы ўмоўнасці і асаблівасці, спецыфічныя для дзіцячага тэатра, у першую чаргу яго павышаную кідкасць, відовішчнасць. У рэжысуры А. Андросіка яна атрымлівала рознае асэнсаванне. Магла замыкацца сама на сабе, а магла і выяўляць глыбокі агульначалавечы змест, у востра драматычнай форме сцвярджаць самацэннасць кожнага, звычайнага і простага чалавека. У 2001 г. спектакль «Палачанка» быў адзначаны прэміяй імя Е. Міровіча.
Андрэй Андросік паставіў спектакль «Камедыя» У. Рудава паводле твораў К. Марашэўскага і Ф. Аляхновіча ў Альтэрнатыўным тэатры (1991) і ў Мінскім абласным драматычным тэатры (г. Маладзечна, 1993).
Рэжысура А. Андросіка вызначаецца яркай тэатральнай відовішчнасцю, тонкім раскрыццём псіхалогіі сцэнічных характараў, здольнасцю стварыць адметную атмасферу дзеяння.
Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1966 года.
Узнагароды
Лепшыя спектаклі Андросіка былі адзначаны тэатральнымі прэміямі імя Л. Мазалеўскай (1999) і імя Е. Міровіча (2001).
Саламярэцкія
Саламярэцкія — княжацкі род, галіна Рурыкавічаў з Расціславічаў Смаленскіх.
Прозвішча паходзіць ад маёнтка Саламярэч у Мінскім павеце (цяпер в. Саламярэчча Мінскага раёна).
Гісторыя
Прадстаўнікі роду ў асноўным займалі ўрады на ўсходзе ВКЛ (Мсціслаў, Магілёў, Крычаў). Пазней адна галіна роду перасялілася ў Пінскі павет. Былі праваслаўнымі, але ў XVII ст. перайшлі ў каталіцтва.
Род згас у 1641 годзе са смерцю кн. Яна Уладзіслава Саламярэцкага.
Радавод
Васіль Іванавіч (? — 1540), дзяржаўца магілёўскі з 1520 х Ганна Іванаўна Уладыка (? — 1560), д. Івана Уладыкі │  ├─>Андрэй Васілевіч (? — 1541) │ х Таміла Мсціслаўская (? — 1555), д. князя Міхаіла Мсціслаўскага │ ├─>Іван Васілевіч (? — 1582), першы кашталян мсціслаўскі з 1566 │ х1 Багдана Сапега (? — да 1550), д. Паўла Сапегі │ х2 Ганна Глябовіч (? — пасля 1593), д. Яна Глябовіча │ │   │  └─>(ад 2 шлюбу) Багдан Іванавіч (? — 1602), староста крычаўскі з 1580 │    х Ева Корсак, д. Баркулаба Корсака │    │   │     └─>Багдан Багданавіч (1589 — 1630), староста крычаўскі з 1620 │  ├─>Фёдар Васілевіч (? — каля 1540), староста медніцкі │  ├─>Багдан Васілевіч (? — 1565), староста рагачоўскі з 1560 │ х Фядора Гальшанская (? — каля 1576), д. князя Юрыя Гальшанскага-Дубровіцкага │ │   │  └─>Іван Багданавіч (? — 1602), перасяліўся ў Пінскі павет │    х1 Беата Дольская │    х2 Малгажата Лысакоўская, д. Мікалая Лысакоўскага │    │   │     └─>Мікалай Леў (? — 1626), кашталян смаленскі з 1623 │       х Рэгіна Госцкая, д. Габрыэля Госцкага │       │   │        └─>Ян Уладзіслаў (? — 1641), маршалак пінскі з 1629 │          х2 Ганна Валовіч (? — 1669), д. Пятра Валовіча │  └─>Юрый Васілевіч (? — 1559), староста ашмянскі ў 1549—1550 х Ганна Адзінцэвіч, д. князя Сямёна Адзінцэвіча
Старая Упсала
Стара́я У́псала (Gamla Uppsala) — найбуйнейшы культавы і палітычны цэнтр язычніцкай Скандынавіі, цяпер сельскі прыход на паўночнай ускраіне Упсалы ў Швецыі. У 1991 годзе Старая Упсала налічвала 16 231 вернікаў.
Палітычны цэнтр
У шведскай гістарыяграфіі Старую Упсалу прынята лічыць рэзідэнцыяй каралёў паўлегендарнай дынастыі Інглінгаў, які кіравалі свеямі пачынаючы c III—IV стст. У Сярэднявеччы Старая Упсала была буйным пасёлкам, усходняя частка якога, верагодна, з'яўлялася цэнтрам каронных уладанняў — Здабытак Упсалы, пасродкам якога конунг ажыццяўляў адміністрацыйную і фіскальную ўладу. У заходняй частцы пасёлка знаходзіліся самі ўладанні конунга (kungsgården).
З ранніх часоў да Сярэднявечча ў канцы лютага — пачатку сакавіка ў Старой Упсале праводзіўся Агульнасвейскі Тынг. Паводле Закона Упланда ўлетку на ім конунг аб'яўляў пра збор лейданга, вызначаліся каманды і камандзіры. Тынг праводзіўся сумесна з язычніцкім святам Дысаблот і штогадовым кірмашом Дысатынг, якая праводзіцца і сёння.
У эпоху вікінгаў (IX стагоддзе) цэнтр шведскай дзяржаўнасці перамясціўся спачатку ў Бірку-Хоўгардэн, а затым — у Сігтуну, аднак свейскага кіраўніка па традыцыі называюць «конунгам Упсалы» і даволі познія крыніцы, уключаючы Інглінгатал (Ynglingatal), Сагу пра Інглінгаў (Ynglinga saga), Закон Заходняга Готланда (Västgötalagen) і Гутасагу (Gutasaga).
Гелена Скірмунт
Гелена Скі́рмунт (, в. Калоднае Пінскага павета, цяпер Столінскі раён — ) — мастачка і скульптар. З роду Скірмунтаў.
Старая Упсала
Курганы Упсалы
З захаваных помнікаў язычніцкай даўніны найбольш цікавыя тры велізарныя курганы, у якіх, паводле падання, былі пахаваны свейскія конунгі V—VI стст. Яны спрадвеку прыкоўвалі ўвагу шведскіх гістарыёграфаў. У XIX стагоддзі было распаўсюджана меркаванне, што курганы маюць натуральнае паходжанне, каб даведацца праўду кароль Карл XV даў згоду на правядзенне іх раскопак.
Археалагічныя даследаванні пацвердзілі, што Упсала V—VI стст. уяўляла сабой палітычны цэнтр усяго Упланда, а курганы носяць пахавальны характар. З іх былі выняты абсыпаныя каштоўнасцямі мячы франкскай працы, шахматы са слановай косці, якія паходзяць з Міжземнамор'я, а таксама дзіўнай формы шлем, адзіны аналаг якога быў знойдзены ў Сатан-Ху на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Англіі.
Гелена Скірмунт
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і пінскага павятовага харунжага (1814—1817) і пінскага павятовага маршалка (1823—1829) Аляксандра Тамашавіча Скірмунта (1794—1847) і Гартэнзіі Міхалаўны Орды, шлюб якіх адбыўся ў 1825 годзе. З’яўлялася пляменніцай Напалеона Орды. Яе бацька валодаў значнымі зямельнымі валоданнямі ў Пінскім павеце: маёнтак Калоднае — у 1814 налічваў 118 рэвізскіх душ; і маёнтак Рухч — у 1834 годзе налічваў 621 душу, а ў 1841 годзе — 817.
Старая Упсала
Культавы цэнтр
Упсала была галоўным язычніцкім цэнтрам у Швецыі. Культавае значэнне Упсалы грунтавалася на велізарным капішчы, апошні росквіт якога прыйшоўся на 1070—1080-я гг. Адзін з сучаснікаў, Адам Брэменскі, апісвае капішча як «залаты храм», у якім былі выстаўлены цудоўныя драўляныя ідалы багоў Асаў: Тора, Одзіна і Фрэйра.
Гелена Скірмунт
Біяграфія
Пачала вучыцца мастацтву ў Вільні ў Вікенція Дмахоўскага. У 1844—1845 гадах падарожнічала па Еўропе (у т.л. Берлін, Парыж). Малявала партрэты, пейзажы, абразы для касцёлаў. Як скульптар выканала шмат распяццяў, медальёны з партрэтамі, у т.л. І. Лялевеля, Ю. Крашэўскага. У 1863 годзе за спробу даставіць дэпешу Р. Траўгуту арыштавана і саслана ў Тамбоў. Пасля жыла ў Крыме. У апошнія гады жыцця працавала ў гістарычным жанры (гіпсавыя плакеты «Міндоўг», «Гедзімін», гістарычныя шахматы ў выглядзе войска Яна III Сабескага і туркаў і інш.). Вяла дзённік, які часткова апублікаваны Б. Ф. Залескім разам з лістамі пад назвай «3 жыцця літвінкі, 1827—1874» (1876). Пахавана на Старых могілках у Пінску, побач з маці і мужам. На яе магіле пастаўлены помнік з белага мармуру. Аналагічны па форме помнік, але з чырвонага каменю, пастаўлены на магіле яе дачкі Канстанцыі.
Старая Упсала
Культавы цэнтр
Саксон Граматык лічыў, што ў старажытнасці ва Упсале знаходзілася рэзідэнцыя Одзіна, Сноры ж Стурлусан прыпісвае будаўніцтва капішча Фрэйру. Дацкі храніст і ісландскі паэт сыходзяцца ў тым, што менавіта Фрэйр заснаваў ва Упсале блот, падрабязнае апісанне якога прыводзіцца ў Адама. Пасля забойства дзевяці стварэнняў мужчынскага пола іх скрываўленыя целы вывешвалі на дрэвах суседняй свяшчэннай шаты. Са слоў брэменскага храніста, павешаныя побач людзі, сабакі і коні ўяўлялі жудаснае гледзішча.
Гелена Скірмунт
Сям’я
У 21 год выйшла замуж за свайго дальняга родзіча архітэктара Казіміра Аляксандравіча Скірмунта. У шлюбе з ім нарадзіла 4 дзяцей :
Старая Упсала
Культавы цэнтр
Спыненне ахвярапрынашэнняў і разбурэнне капішча традыцыйна прыпісваецца Св. Олафу, хоць больш верагодна, што канчатковае хрышчэнне Упсалы адбылося не раней за кіраванне Інгэ I (каля 1087 года).
Хрысціянская Упсала
З мэтай выкаранення язычніцкіх традыцый, па загадзе Папы Рымскага, Упсалу зрабілі моцным хрысціянскім цэнтрам. У 1164 годзе была створана Рымска-каталіцкая архідыяцэзія Упсалы і быў пасвечаны першы ў Швецыі архібіскуп, прымас шведскіх каталікоў, ім стаў цыстэрцыянскі манах Стэфан з кляштара Альвастра.
У 1240 годзе кафедральная царква згарэла, у 1287 годзе пачалося будаўніцтва новага Кафедральнага сабора, якое працягвалася каля 150 гадоў і толькі ў 1435 годзе адбылося ўрачыстае адкрыццё і асвячэнне Упсальскага кафедральнага сабора. У XVIII і XIX стагоддзі сабор перабудоўваўся, так што ад арыгінальнага сярэднявечнага стылю сабора захаваліся толькі цагляныя сцены. Цяпер ён з'яўляецца нацыянальнай святыняй, адным з самых вялікіх сабораў у Паўночнай Еўропе і самым вялікім у Скандынавіі.
Ільяс Джансугураў
Ільяс Джансугураў (каз. Ілияс Жансүгіров;  — ) — казахскі паэт, класік казахскай літаратуры. Першы старшыня Саюза пісьменнікаў Казахстана (1934—1936).
Біяграфія
Нарадзіўся 1 мая 1894 года ў ауле № 4 Аксуйскай воласці Капальскага павета Сямірэчанскай вобласці. Паходзіў з роду матай племя найман Сярэдняга жуза. Да 1920 года ён жыў і рос у ауле, пас жывёлу і займаўся земляробствам. У той час ён не мог атрымаць адпаведнага навучання, бо ў яго раёне адсутнічалі школы. Займаўся самаадукацыяй, умеў чытаць і пісаць на казахскай. У 1916 годзе пазнаёміўся з творамі Абая, Шангірэя, Байтурсунава, Булатава, Карашава, Худайбердзіева і прачытаў усе выданні «Улен Кітаб» казахскай літаратуры.
Пасля заканчэння кароткатэрміновых настаўніцкіх курсаў у Ташкенце (1920 года) працаваў настаўнікам, быў супрацоўнікам газеты «Тілшi» («Карэспандэнт»; цяпер «Жетысу»).
З 1922 года загадваў інстытутам асветы ў Дакладным (Алматы). У 1925—1928 гадах вучыўся ў Камуністычным інстытуце журналістыкі ў Маскве. У 1928—1932 гадах — супрацоўнік газеты «Еңбекшi қазақ» (цяпер «Егемен Қазақстан»).
У 1937 годзе арыштаваны па палітычным абвінавачанні, а 26 лютага 1938 года расстраляны па прысудзе «тройкі». Рэабілітаваны пасмяротна ў 1957 годзе.
Івянецкая сінагога
Івянецкая сінагога — драўляная сінагога ў Івянцы (Валожынскі раён). Размешчана па вул. Школьнай, 1. Адна з трох захаваных драўляных сінагог на тэрыторыі Беларусі.
Па словаў старшыні супольнасці Юрыя Дорна, у будынку планавалі стварыць музей гісторыі і культуры яўрэяў Заходняй Беларусі, але для гэтага не хапае ні экспанатаў, ні сродкаў. Будынак пачалі рамантаваць, але работы хутка скончыліся.
Апошнім часам ў будынку сінагогі збіраюцца бамжы, куды яны пранікаюць праз вокны, а пасля знутры адчыняюць дзверы.
Лондан
Ло́ндан (London, Londinium) — сталіца Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі, а таксама Англіі, найбуйнейшы горад на Брытанскіх астравах. Плошча мегаполіса складае 1706,8 км². Насельніцтва больш за 8 млн чал. Паводле колькасці насельніцтва Лондан займае 18-е месца ў свеце, 2-е ў Еўропе, і 1-е ў Вялікабрытаніі. Адлегласць па прамой паміж Лонданам і Мінскам — 1 924 км.
Лондан — адзін з вядучых глабальных гарадоў, нароўні з Нью-Ёркам — найбуйнейшы сусветны фінансавы цэнтр. ВУП на душу насельніцтва 5-ы ў свеце і 1-ы ў Еўропе.
Лондан іграе вядучую ролю ў палітычным, эканамічным і культурным жыцці Вялікабрытаніі. У горадзе знаходзіцца міжнародны аэрапорт Хітроў, адзін з буйнейшых у свеце, рачны порт на рацэ Тэмзе, шматлікія сусветна вядомыя славутасці: Вэстмінстэрскае абацтва, комплекс Вэстмінстэрскага палаца з гадзіннікавай вежай, сабор Святога Паўла, крэпасць Таўэр, Брытанскі музей і іншыя.
Лондан размяшчаецца на нулявым мерыдыяне, які таксама часта завуць грынвіцкім (па назве раёна Грынвіч, які ён перасякае).
Гістарычным і адміністрацыйным цэнтрам Лондана з’яўляецца Вэстмінстэр. Дзелавы цэнтр горада размяшчаецца ў іншым раёне — Сіці. Абодва раёны маюць статус «сіці».
Лонданскі метрапалітэн найстарэйшы ў свеце і адзін з найбуйнейшых.
У 2012 годзе горад 3-ці раз стаў гаспадаром Летніх Алімпійскіх Гульняў.
Паходжанне назвы
Сучасная назва горада — Лондан — узыходзіць да яго лацінскага наймення «Ландыніум» (Londinium). Адзінага меркавання адносна паходжання гэтага слова няма, але вучонымі неаднаразова высоўваліся гіпотэзы пра яго этымалогію. Вось чатыры найбольш папулярных здагадкі:
Неафіцыйныя назвы Лондана
Калісьці англічане звалі Лондан The Big Smoke (або The Great Smog). Гэта назва можна літаральна перавесці як «Вялікі дым». Звязана гэта вызначэнне, зразумела, са знакамітым лонданскім смогам XIX—XX стагоддзяў.
Іншая неафіцыйная назва горада — The Great Wen. Wen — гэта старое англійскае слова, якое перакладаецца літаральна як «фурункул», што ў гэтым кантэксце азначае «перанаселены горад». Што да мянушак раёнаў, то Сіці часта таксама завуць «квадратнай міляй», паколькі раён па плошчы ледзь перавышае квадратную мілю. Гэтыя два тропы таксама выкарыстоўваюцца для абагульненага абазначэння фінансавага сектара брытанскай эканомікі, паколькі большасць фінансавых кампаній і банкаў на працягу некалькіх стагоддзяў па традыцыі канцэнтраваліся ў Сіці.
Заснаванне горада і рымскі перыяд
Лондан быў заснаваны ў 43 годзе н.э. , падчас уварвання ў Брытанію рымлян на чале з імператарам Клаўдзіем. Існуе тэорыя, што ўжо да часу ўварвання на гэтай тэрыторыі існавала буйнае паселішча, але падчас археалагічных раскопак нічога падобнага не было выяўлена. Зрэшты, большая частка гістарычнага цэнтра раскопкам не падвяргалася, і існаванне паселішча да ўварвання цалкам адмаўляць нельга.
Спачатку Лондан займаў вельмі невялікую тэрыторыю. У XIX стагоддзі археолагамі было ўстаноўлена, што даўжыня горада з усходу на захад складала прыкладна 1 мілю (каля 1,6 км), а з поўначы на поўдзень — прыкладна 0,5 мілі (каля 0,8 км).
Прыкладна ў 60 годзе н.э. горад падвергся нападу брыцкай каралевы Баўдзікі (Баадыцэі) і значная частка Лондана была аддана агню. Рымляне адказалі на гэта захопам прыкладна 80 000 брытаў. Неўзабаве пасля гэтага адбылася бітва паміж брытамі і рымлянамі. Па ўстояным меркаванні, бітва адбылася на месцы сучаснага вакзала Кінгс-Крос, а Баўдзіка, пацярпеўшы паражэнне, скончыла жыццё самагубствам, прыняўшы яд.
Рымляне аднавілі горад за некалькі гадоў, па выразным гарадскім плане. Неўзабаве Ландыніум стаў адным з найважнейшых населеных пунктаў Рымскай Брытаніі. У II стагоддзі ён дасягнуў росквіту — да 100 годзе Ландыніум стаў сталіцай Брытаніі, змяніўшы Колчэстэр, насельніцтва складала каля 60 000 чалавек. У горадзе знаходзіліся найважнейшыя адміністрацыйныя будынкі.
Прыкладна ў 200 годзе Брытанія была падзелена на дзве часткі — Верхнюю і Ніжнюю. Ландыніум стаў сталіцай Верхняй Брытаніі. Прыкладна ў той жа час была пабудавана так званая Рымская сцяна — абарончае ўмацаванне па перыметры горада, рэшткі якой захаваліся ў цэнтры сучаснага Лондана. У канцы IV стагоддзя Брытанія была падзелена нанова, і Ландыніум стаў сталіцай правінцыі Максіма Цэзарэнсіс. У V стагоддзі рымляне пакінулі Ландыніум, і горад стаў паступова засяляцца брытамі.
Саксонскі перыяд і Сярэднявечча
У сярэдзіне VI стагоддзі Люндэнбург («Лонданскае ўмацаванне», саксонская назва Ландыніума) быў уключаны ў склад Усходнесаксонскага каралеўства. У 604 годзе кароль Саеберт прыняў хрысціянства, і ў горадзе ўпершыню з’явіўся біскуп. Першага лонданскага біскупа клікалі Мелітыус. Тады ж быў пабудаваны сабор Святога Паўла. Меркавана, першапачаткова гэта была досыць сціплая капэла. Пазней сабор быў разбураны язычнікамі-спадчыннікамі Саеберта.
У канцы VII стагоддзі прыкладна ў паўтары кіламетрах ад Люндэнбурга было заснавана саксонскае паселішча Люндэвік (гэта значыць Лонданскае паселішча). Мабыць, у Люндэвіку знаходзілася гавань для гандлёвых караблёў і байдаў.
З 730 года горад перайшоў пад уладу Мерсіі, буйнога англійскага каралеўства. У IX стагоддзі Люндэнбург падвергся нападу вікінгаў. Яны кантралявалі горад на працягу дваццаці гадоў, пасля чаго кароль Альфрэд Вялікі заключыў з захопнікамі мір. Аднак у 1013 годзе Люндэнбург быў ізноў акупаваны вікінгамі і знаходзіўся пад іх уладай да 1042 года. У 1066 годзе пасля перамогі пры Гастынгсе каралём Англіі стаў Вільгельм Заваёўнік. Каранацыя прайшла ў толькі што дабудаваным Вэстмінстэрскім абацтве. Вільгельм даў жыхарам Лондана некаторыя прывілеі ў параўнанні з жыхарамі іншых гарадоў. Пры яго кіраванні на паўднёвым усходзе горада было пабудавана ўмацаванне, цяпер вядомае як Таўэр. У 1097 яго сын Вільгельм II пачаў будаўніцтва Вэстмінстэр-хола, які паслужыў асновай Вэстмінстэрскага палаца. У 1176 годзе пачалося будаўніцтва знакамітага Лонданскага моста, які праіснаваў каля 600 гадоў.
У маі 1216 года Лондан быў у апошні раз акупаваны замежнымі войскамі — горад захапіў французскі кароль Людовік VIII, спыніўшы панаванне Іаана Беззямельнага. Пазней супраць Людовіка паўсталі яго ўласныя бароны, і ўлада ў краіне з іх дапамогай ізноў перайшла ў рукі англічан. Такім чынам, Лондан з’яўляецца адзінай еўрапейскай сталіцай якая не была захоплена ворагам ні разу за апошнія амаль 8 стагоддзяў.
Чума, якая лютавала ў XIV стагоддзі ў Еўропе, не абышла бокам і Лондан. «Чорная смерць» прыйшла ў Англію ў 1348 годзе. Дакладная колькасць памерлых у Лондане невядома, але мяркуецца, што ахвярамі чумы сталі ад 30 да 50 тысяч чалавек.
У Сярэднявеччы Лондан падзяліўся на дзве асноўных часткі — адміністрацыйны і палітычны Вэстмінстэр і гандлёвы Сіці. Гэты падзел захоўваецца і дагэтуль. Для Сярэднявечча Лондан мог лічыцца вялікім горадам — у 1300 годзе ў ім пражывала прыкладна 80 000 чалавек. Склалася і гарадское самакіраванне — главой Лондана стаў лорд-мэр.
Лондан у XVI—XVIII стагоддзях
З прыходам да ўлады дынастыі Цюдораў у Англіі пачалася эпоха абсалютнай манархіі. Цэнтралізацыя ўлады ў руках караля прывяла да таго, што сталіца стала развівацца і багацець яшчэ хутчэй, чым раней. Спрыяльна адбіліся на горадзе часы кіравання Генрыха VIII і Эдуарда VI — былі заснаваны знакамітыя лонданскія паркі Гайд-парк і Кенсінгтон-гардэн і адкрыта некалькі буйных бальніц.