cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Латвіі
Рух за незалежнасць
Уздым нацыянальнай свядомасці прыгнятаных рускімі латышоў прывёў да стварэнню незалежніцкіх рухаў. У 1917 г. землі Балтыі былі рэстрытурызаваны: Лівонія сгубіла сваю эстонскую частку на карысць Эстоніі, але атрымала ўзамен Курляндыю на поўдні. 12—13 сакавіка 1917 Паўднёва-Відземскі з’езд у Вальмар прызнаў неабходным стварэнне цэласнай адміністрацыйнай адзінкі пад назвай «Латвія», якой належыць надаць статус аўтаноміі на чале з сеймам, надзеленым заканадаўчымі правамі па пытаннях мясцовага жыцця. Аўтаномная Латвія павінна была аб’яднаць усе населеныя латышамі землі ў складзе Курляндскай губерні, 4 паветаў Ліфляндскай і 3 паветаў (Рэжыцкага, Люцынскага і Дзвінскага) Віцебскай губерняў. Праз некаторы час, у ліпені 1917, палітычнай аўтаноміі для Латвіі запатрабаваў Рыжскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Пасля нямецкай акупацыі пад канец Першай Сусветнай вайны Усенародная Рада Латвіі абвясціла незалежнасць краіны (18 лістапада 1918 г.). Хаця сярод бальшавікоў было багата латышоў, Чырвоная Армія не здолела ўзяць пад кантроль падтрыманую Эстоніяй і остзэйскімі немцамі Латвію. Пасля паражэння путчу остзэйскіх немцаў уладу ўзяў латышскі ўрад, які па мірнага дагавора, падпісанай у Рызе 11 жніўня 1920 г. была прызнана і Савецкай Расіяй. У той жа самай дамове перадугледжвалася перадача Латвіі Латгаліі. У той час Латвія праводзіла талерантную да этнічных меншасцей палітыку і перажывала эканамічны і культурны ўздым.
У 1920-я гады на латвійскай палітычнай сцэне асноўнае месца займалі Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (ЛСДРП), Латвійскі сялянскі саюз (ЛСС), ў шэрагах якіх працавалі людзі, якіх трэба лічыць бацькамі латвійскай дзяржаўнасці.
Перыяд 1934—1945
У 1934 годзе ў Латвіі адбыўся дзяржаўны пераварот, пасля якога краіна трапіла пад уладу дыктатара Карліса Улманіса.
Да пачатку Другой сусветнай вайны Латвія была пад уціскам Германіі і Савецкага Саюза. Згодна з дадатковым пратаколам Пакта Молатава-Рыбентропа, Латвія трапляла ў сферу ўплыву Савецкага Саюза. 5 кастрычніка 1939 г. СССР прымушае Латвію дазволіць увод савецкіх войскаў на сваю тэрыторыю. 31 кастрычніка 1939 г. Германія заключыла з Латвіяй дагавор аб перасяленні 48 600 латышскіх немцаў у Германію, якое завершылася 15 снежня 1939.
З 1941 па 1945 гг., падчас Другой сусветнай вайны, нямецкі вермахт акупаваў Латвію, якая стала Генеральнай акругай Латвіяй у складзе Рэйхскамісарыята Остланд. Пачаліся акцыі знішчэння нямецкімі акупантамі яўрэяў, пры падтрымцы дабравольнікаў з латышоў (у прыватнасці, Латышскага легіёна СС), што прывяло да амаль поўнага знішчэння яўрэйскай абшчыны Латвіі. Рэшткі нямецкае мяншыні, якая традыцыйна была важным інтэлектуальным рэсурсам краіны, былі інтэрніяваны ў Германію. Латышскія добраахвотнікі, пазней таксама гвалтоўна рэкрутаваныя, ваявалі на баку немцаў з Чырвонай арміяй. Увосень 1944 г. краіна была зноў занята савецкім войскам. За гэтым паследвала новая хваля дэпартацый латышоў углыб СССР. Да 1952 г. было забіта і рэпрэсавана да 120 000 латышоў, перш за ўсё з вышэйшага і сярэдняга класаў. Дзясяткі тысяч уцекачоў з Латвіі беглі на Захад, перш за ўсё ў Германію, Швецыю, а адтуль — у ЗША і Аўстралію. У гэтых краінах стварыліся розныя эмігранцкія абшчыны.
Латвійская ССР
Пасля вайны была ўтворана Латвійская ССР. Латвія развівалася разам з астатнім СССР, была адбудавана. Савецкі ўрад намагаўся зрабіць латышоў меншасцю і іх уласным края і праводзіў палітыку засялення рэспублікі грамадзянамі з іншых рэгіёнаў Звязу. У выніку, у 1989 толькі 52 % жыхароў Латвіі былі латышамі (у 1935 доля латышоў была 77 %).
Новая незалежнасць
У 1990 годзе Латвія абвясціла незалежнасць ад Савецкага Саюза, якую ў 1991 г. прызнаў СССР. Спачатку ў краіне панавала палітычная і эканамічная нестабільнасць. Асабліва шмат праблем выклікала агрэсіўная палітыка ўладаў у дачыненні да нацыянальных меншасцей. На працягу 1990-х гадоў краіна прайшла праз шэраг маштабовых дэмакратычных і рыначных рэформ.
20 верасня 2003 г. на рэферэндуме 67 % латвійцаў выказаліся за ўступленне краіны ў Еўрапейскі Саюз з 1 мая 2004 г. (Супраць — 32 %, устрымаліся — 0,7 %, прагаласавала 72,5 % маючых права). 29 сакавіка 2004 г. Латвія стала членам НАТА.
Ястрабка
Я́страбка (, Ястребка) — вёска ў Лоеўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Уборкаўскага сельсавета.
У 1926—1927 гадах цэнтр Ястрабскага сельсавета.
Брыцікі
Назву Бры́цікі маюць:
Спяваючая рэвалюцыя
Спяваючая рэвалюцыя — серыя мірных акцый пратэсту ў рэспубліках Прыбалтыкі ў 1987—1991 гадах, галоўнай мэтай якіх было аднаўленне дзяржаўнага суверэнітэту Латвіі, Літвы і Эстоніі. Тэрмін быў прапанаваны эстонскім актывістам Гайнцам Валькам у артыкуле пра падзеі 10—11 чэрвеня 1988 года, калі на Спеўным полі Таліна адбылася спантанная начная спеўная дэманстрацыя.
Паняцце «Спяваючая рэвалюцыя» найперш тычыцца Эстоніі і Латвіі, у меньшай ступені — Літвы. Сімваламі рэвалюцыі сталі народныя песні прыбалтыйскіх народаў (у Латвіі — дайны), якія спявалі на мітынгах, насустрач праходзячым савецкім танкам ці падчас начных масавых сходак на гарадскіх плошчах.
Немалую вядомасць атрымаў і жывы ланцуг людзей даўжынёй 600 км (Талін — Рыга — Вільня) 23 жніўня 1989 года, які атрымаў назву «Балтыйскі шлях».
Мэта рэвалюцыі была дасягнутая практычна без ахвяр і разбурэнняў, за выняткам расстрэлу чатырнаццаці мірных дэманстрантаў у Вільнюсе 13 студзеня 1991 года, забойства салдатамі Рыжскім аддзелам АМАП МУС СССР двух латвійскіх міліцэйскіх і трох грамадзян у Рызе 20 студзеня 1991 і, разам з байцамі Вільнюскага АМАПа МУС СССР, на граніцы Літвы з Беларускай ССР 31 ліпеня 1991.
Падзеі ў Эстоніі
З 1987 года пачаліся масавыя дэманстрацыі з выкананнем нацыянальных песняў і гімнаў. Найбольшы падобны мітынг адбыўся 11 верасня 1988 года ў часе музычнага фесту «Песня Эстоніі» на Спеўным полі Таліна, дзе сабраліся каля 300 000 эстонцаў, гэта значыць каля чвэрці жыхароў Эстоніі.
Вынікі
У выніку Спеўнай рэвалюцыі ў прыбалтыйскіх рэспубліках вылучыліся і свае актывісты, якія пасля аднаўлення незалежнасці склалі першыя нацыянальныя эліты.
Рэчыца (прыток Обалі)
Рэ́чыца — рака ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Обаль.
Зіновій Пінхусавіч Шульман
Зіновій Пінхусавіч Шульман (, Пціч,, Гомельскай вобласці — ) — беларускі фізік. Доктар тэхнічных навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі Беларусі (1989).
Біяграфія
Скончыў Ленінградскі політэхнічны інстытут (1953). З 1957 г. у Інстытуце цеплa- i масаабмену АН Беларусі (у 1971—1989 гг. загадчык лабараторыі).
Навуковыя працы па рэафізіцы, гідрамеханіцы, цеплaфізіцы, цеплатэхніцы, біямедыцынскай рэалогіі. Cфaрмуляваў закон нелінейна-вязкапластычнага цячэння (1967). Даў тэарэтычнае тлумачэнне з'яве зацягвання гідрадынамічнага адрыву пры абцяканні затупленых цел палімернымі растворамі, распрацаваў тэарэтычныя асновы электра- i магнітнай рэалогіі.
Асавецкая Буда
Асаве́цкая Бу́да (, Осовецкая Буда) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Асавец (Мазырскі раён)
Асаве́ц (, Осовец) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Рыгор Абрамавіч Шульман
Біяграфія
Скончыў Гродзенскі педагагічны інстытут (1955). З 1971 года ў Брэсцкім універсітэце (у 1971—1975 гадах загадчык кафедры).
Навуковыя працы па ўласцівасцях і ператварэннях рэчываў пры высокіх шчыльнасцях, тэмпературах і магутных магнітных палях.
Асавец (Мазырскі раён)
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 45 км у напрамку на захад ад горада Мазыр, за 178 км ад Гомеля, за 34 км ад чыгуначнай станцыі Муляраўка.
Гіневічаў Груд
Гіне́вічаў Груд (, Гиневичев Груд) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Суперстрат
Суперстра́т — уплыў мовы прышлага насельніцтва на мову карэннага ў выніку заваявання, культурнага панавання нейкай этнічнай меншасці, якой не хапіла крытычнай масы для асіміляцыі заваяванага ці падпарадкаванага карэннага насельніцтва. Пры гэтым мясцовая моўная традыцыя не абрываецца, але ў ёй адчуваюцца (у рознай ступені і на розных узроўнях у залежнасці ад працягласці) іншамоўныя ўплывы.
Падобныя выпадкі адбываліся ў гісторыі не раз: так у выніку германскага заваявання шматлікае раманскае насельніцтва поўдня Еўропы не знікла, аднак, у выніку рознай інтэнсіўнасці германскага моўнага ўплыву латынь распалася на некалькі дыялектаў, а затым і моў. Суперстратныя з'явы сустракаюцца таксама і ў межах розных гаворак адной мовы.
Глініца (Мазырскі раён)
Глі́ніца (, Глиница) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
У 1924—1954 гадах цэнтр Глінніцкага сельсавета Петрыкаўскага раёна.
Мігель Самудзіа
Клубная
Выхаванец клуба «Лібертад», пасля заканчэння акадэміі дзеля атрымання гульнявой практыкі адправіўся ў клуб «Соль дэ Амерыка». Пасля вяртання ў «Лібертад» Мігель некалькі разоў станавіўся чэмпіёнам краіны. У 2014 годзе футбаліст на правах арэнды перайшоў у бразільскі «Крузейру». 27 красавіка ў матчы супраць «Сан-Паўлу» Мігель дэбютаваў у бразільскай Серыі А. У тым жа сезоне ігрок разам з клубам дамогся перамогі ў бразільскім першынстве.
У пачатку 2015 года перайшоў у склад мексіканскага клуба «Амерыка». Сума трансферу склала 1,5 млн долараў. У снежні 2017 года далучыўся да «Керэтара». У ліпені 2019 года вярнуўся ў Парагвай, стаўшы іграком асунсьёнскай «Алімпіі».
Міжнародная
За нацыянальную зборную Парагвая дэбютаваў 28 сакавіка 2009 года ў матчы супраць зборнай Уругвая, які скончыўся для парагвайцаў паражэннем з лікам 2:0.
Дасягненні
«Лібертад»:
«Крузейра»:
Глініцкі (Мазырскі раён)
Глі́ніцкі (, Глиницкий) — пасёлак у Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Спіс прэзідэнтаў Партугаліі
Спіс прэзідэнтаў Партугальскай Рэспублікі пачынаючы з рэвалюцыі 5 кастрычніка 1910 года, пасля якой у краіне быў усталяваны рэспубліканскі лад, уключае 20 глаў дзяржаў.
У гэты спіс уваходзяць не толькі тыя, хто прынёс прысягу ў якасці прэзідэнта Партугаліі, але таксама тыя, хто фактычна выконваў функцыі кіраўніка дзяржавы: Тэафілу Брага — быў прэзідэнтам часовага ўрада пасля рэспубліканскага дзяржаўнага перавароту; Сідоніу Паіш, Жазэ Мендыш Кабесадаш, Мануэл ды Алівейра Гоміш да Кошта — кіраўніка рэвалюцыйных часовых урадаў. Тэафіла Брага быў першым і адзіным прэзідэнтам часовага ўрада, і таму не лічыцца першым прэзідэнтам, хоць ён затым працаваў кіраўніком дзяржавы і быў другім прэзідэнтам Партугаліі пасля адстаўкі Мануэла ды Арыягі.
Цяперашні прэзідэнт Партугаліі — Марселу Рэбелу ды Соза, які перамог на прэзідэнцкіх выбарах 2016 года.
Ластавіцкае
Ла́ставіцкае, Ластавец — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Бярозаўка (прыток Дзісны), за 4 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Глыбокае, каля вёскі Ластавічы.
Плошча паверхні возера 0,2 (0,17 ) км². Даўжыня 1,12 км, найбольшая шырыня 0,2 км, даўжыня берагавой лініі 2,5 км. Плошча вадазбору 7,25 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы вышынёй ад 10 да 29 м, стромкія. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пераважна высокія і пясчаныя. У возера ўпадаюць ручай. У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Крывое.
У возеры водзяцца акунь, шчупак звычайны, лешч, плотка, джгір і іншыя віды рыб.
Райнсбергскі палац
Райнсбергскі палац (Schloss Rheinsberg) — палац-замак на ўсходнім беразе возера Грынерыкзэе ў Райнсбергу, прыблізна за 100 км на паўночны захад ад Берліна ў раёне Усходні Прыгніц-Рупін.
У Сярэднявеччы на месцы палаца знаходзіўся рэнесансны замак з вадзяным ровам, пабудаваны ў 1566 годзе па заказу роду Брэдаваў. Ён быў пашкоджаны падчас Трыццацігадовай вайны і, змяніўшы некалькі ўладальнікаў, урэшце ў сакавіку 1734 года быў набыты за 75 тысяч талераў прускім каралём Фрыдрыхам Вільгельмам I. Фрыдрых Вільгельм падарыў сядзібу свайму сыну кронпрынцу Фрыдрыху, будучаму каралю Прусіі Фрыдрыху II. У 1736 годзе Фрыдрых разам са сваёй жонкай прынцэсай Лізаветай Крысцінай пераехаў у паўднёвае крыло Райнсбергскага палаца. Да 1740 годзе палац быў рэканструяваны пад кіраўніцтвам архітэктараў Іагана Готфрыда Кеметэра і Георга Венцэслауса Кнобельсдорфа. У палацы быў надбудаваны адзін паверх, а ўсходняе крыло было падоўжана на 25 м.
Літаратурную вядомасць Райнсбергскі палац здабыў дзякуючы сачыненням Тэадора Фантанэ і Курта Тухольскага. Падчас Другой сусветнай вайны ў палацы Райнсберг захоўваліся вывезеныя з Сан-Сусі мастацкія каштоўнасці. У ГДР у палацы размяшчалася клініка для дыябетыкаў. У наш час палац знаходзіцца пад кіраваннем Фонду прускіх палацаў і садоў Берліна-Брандэнбурга. Палац з’яўляецца музеем, у якім таксама размясціўся Літаратурны музей Курта Тухольскага. Штогод летам у Райнсбергскім палацы праводзіцца оперны фестываль «Камеропер».
Уладзімір Ягоравіч Саўчанка
Уладзі́мір Яго́равіч Са́ўчанка (нар., в. Фралоўка Касцюковіцкага раёна, Магілёўская вобласць, БССР) — дзяржаўны дзеяч Беларусі, былы старшыня Гродненскага абласнога выканаўчага камітэта (2001—2010).
Біяграфія
У 1974 годзе скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію.
Рыгор Якаўлевіч Сляпян
Рыгор Якаўлевіч Сляпя́н (нар., ) — беларускі вучоны ў галіне радыёфізікі і электронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (1988).
Уладзімір Ягоравіч Саўчанка
Біяграфія
Працаваў дырэктарам Брасаўскага сельгастэхнікума, Бранскай вобласці, Расія. Быў прарабам, начальнікам Круглянскага ДРБУ, старшынёй калгаса, пасля — старшынёй Круглянскага райвыканкама.
Рыгор Якаўлевіч Сляпян
Біяграфія
Скончыў Мінскі радыётэхнічны інстытут у 1974 годзе. З 1974 года ў Мінскім навукова-даследчым прыборабудаўнічым інстытуце. З 1991 года ў Інстытуце ядзерных праблем Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Уладзімір Ягоравіч Саўчанка
Біяграфія
У 1996—1999 гадах — намеснік старшыні Магілёўскага аблвыканкама.
Рыгор Якаўлевіч Сляпян
Навуковая і грамадская дзейнасць
Член рэдкалегіі міжнароднaгa часопіса «Electromagnetics».
Уладзімір Ягоравіч Саўчанка
Біяграфія
З 1999 па 2001 год быў першым намеснікам старшыні Гродзенскага аблвыканкама.
Рыгор Якаўлевіч Сляпян
Навуковая і грамадская дзейнасць
Сярод апублікаваных прац:
Уладзімір Ягоравіч Саўчанка
Біяграфія
5 лютага 2001 года быў прызначаны в. а. старшыні Гродзенскага аблвыканкама (у сувязі са смерцю Аляксандра Дубко).
29 сакавіка 2001 года Указам Прэзідэнта быў прызначаны старшынёй Гродзенскага аблвыканкама.
25 студзеня 2010 года быў вызвалены з пасады ў сувязі з пераходам на іншую работу.
Праца на пасадзе старшыні Гродзенскага аблвыканкаму
Дзейнасць Уладзіміра Саўчанкі на чале Гродзенскай вобласці часта ацэньваецца негатыўна. У першую чаргу з яго асобай звязваюць руйнаванне гістарычнага цэнтру Гродна, а таксама наступ на мясцовую незалежную прэсу і яе ліквідацыю.
У 2005—2009 гадах была праведзеная «рэканструкцыя» Гродна пад кіраўніцтвам губернатара Уладзіміра Саўчанкі. Падчас «рэканструкцыі» быў знішчаны цэлы шэраг помнікаў гісторыі і культуры: магнацкі Палац на Падоле (помнік архітэктуры XVIII стагоддзя), стайні Сцяпана Батуры (помнік архітэктуры XVI стагоддзя) , флігель палаца віцэ-адміністратара другой паловы XVIII стагоддзя. У тыя часы ён выконваў функцыю стайні і карэтнай. Гэты будынак быў самай старой аўтэнтычнай стайняй, якая захавалася на тэрыторыі Беларусі. Пасля трох месяцаў вырашэння лёсу флігеля, які цалкам захаваўся з 1794 году, яго зруйнавалі.
Зімовая Буда
Зімо́вая Бу́да (, Зимовая Буда) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Пул (більярд)
Пул — разнавіднасць більярда. У пул гуляюць на більярдным стале з шасцю лузами, размешчанымі ўздоўж бартоў. Асноўнай мэтай гульняў у пул з’яўляецца забіванне шароў ў лузы. Найбольш распаўсюджанымі відамі пула з’яўляюцца «васьмёрка» і «дзявятка».
ФК Амерыка Мехіка
«Амерыка» (América) — мексіканскі футбольны клуб з горада Мехіка, які выступае ў Лізе MX, найвышэйшым дывізіёне мексіканскага футбола. Заснаваны ў 1916 годзе і належыць медыякампаніі Televisa. Хатнія матчы клуб праводзіць на стадыёне «Ацтэка», найвялікшай спартыўнай арэне ў Мексіцы і ўсёй Лацінскай Амерыцы. Клуб з’яўляецца шматразовым чэмпіёнам краіны і адным з самых тытулаваных калектываў у Мексіцы Самым прынцыповым супернікам «Амерыкі» з’яўляецца клуб «Гвадалахара», вядомы па мянушцы «Чывас». Супрацьстаянне «Амерыкі» і «Гвадалахары» — самае важнае ў мексіканскім футболе. Яно мае назву Суперкласіка.
Пул (більярд)
Існуюць сотні відаў пула. Найбольш вядомыя з іх: «пул-8», «пул-9», «пул-10», «14 +1», «у адну лузу».
ФК Амерыка Мехіка
Гісторыя
«Амерыка» была заснавана студэнтамі двух сталічных каледжаў 12 кастрычніка 1916 года, у гадавіну высадкі Хрыстафора Калумба на амерыканскі кантынент. У гонар гэтай падзеі клуб і атрымаў сваю назву. Заснавальнікам лічыцца Рафаэль Гут’ерэс, які некаторы час гуляў за каманду, а затым быў яе трэнерам. Другая палова 1920-х гадоў была лепшай у эпоху аматарскага футболу Мексікі. «Амерыка» чатыры разы запар стала чэмпіёнам і яшчэ двойчы заняла другое месца. На Алімпіядзе 1928 года і чэмпіянаце свету 1930 года каманда з’яўлялася базавым клубам зборнай Мексікі.
Склад
Станам на студзень 2023 года.
Хільдэберт Прыёмны
Хільдэберт Прыёмны (Hildebert Adoptivus; каля 650 — раней 18 кастрычніка ) — кароль франкаў, кіраваў у Аўстразіі ў 656 — 661 гадах.
Біяграфія
Сын маярдома Грымаальда Старэйшага, з дынастыі Піпінідаў (пазнейшыя Каралінгі). Пасля смерці Сігеберта III у 656 годзе яго маярдом Грымаальд прымусіў сына Сігеберта — Дагаберта II — прыняць пострыг і адправіў у адзін з манастыроў Ірландыі.
Ёсць некалькі версій смерці Хільдэберта. У «Кнізе гісторыі франкаў» гаворыцца пра тое, што ў 657 годзе Грымаальд і яго сын былі схоплены маярдомам Хлодвіга II, а затым памерлі. Гэта версія не вельмі праўдападобная, тым больш, што ў 657 годзе Хлодвіг памёр.
Хутчэй за ўсё, Хільдэберт быў пакараны смерцю Хлотарам III прыкладна 662 годзе (пасля таго, як той далучыў Аўстразію да сваіх уладанняў). Грымаальд, верагодна, быў забіты крыху пазней.
Мараўскасілезскі край
Мараўскасілезскі край (Moravskoslezský kraj) — адміністрацыйная адзінка Чэхіі, размешчаны на паўночным усходзе гістарычнай вобласці Маравія і поўдні Сілезіі. Адміністрацыйны цэнтр края — горад Острава. Да 2001 года называўся Остраўскім краем.
Геаграфічнае становішча
На поўначы і паўночным усходзе край мяжуе з Польшчай, на паўднёвым усходзе — са Славакіяй, далей па гадзіннікавай стрэлцы — з Оламаўцкім і Злінскім краямі Чэхіі.
Адміністрацыйны падзел
Край падзелены на 6 раёнаў:
Насельніцтва
Насельніцтва края складае 1 205 834 жыхароў (2011). Гэта самы густанаселены рэгіён Чэхіі. Шчыльнасць насельніцтва амаль удвая большая, чым у іншых рэгіёнах краіны. 23 % жыхароў жыве ў гарадах з насельніцтвам звыш 5000 чалавек і 60 % — у гарадах з насельніцтвам звыш 20 000 жыхароў.
Гарады
Найбольш буйныя гарады края (станам на 2005 год): Острава (310 078 жыхароў), Гавіржаў (84 427 жыхароў), Карвіна (65 385 жыхароў), Фрыдак-Містак (59 682 чалавека), Опава (59 426 чалавек).
Эканоміка і транспарт
Ужо ў часы Аўстра-Венгрыі ў XIX стагоддзі край з'яўляўся адным з найбольш прамыслова развітых рэгіёнаў цэнтральнай Еўропы.
Напачатку XXI стагоддзя край займае другое месца ў Чэхіі (пасля Прагі) па ўзроўні вытворчасці — на долю рэгіёна даводзіцца 10,4 % валавага нацыянальнага прадукта. Усе прадпрыемствы па выплаўленні чыгуну і 92 % вытворчасці сталі ў Чэхіі засяроджаны ў Мараўскасілезскім краі. Здабыча каменнага вуглю таксама ажыццяўляецца ў гэтым рэгіёне. Іншыя важныя галіны эканомікі краю акрамя цяжкай прамысловасці — гэта энергетыка, здабыча газу, вытворчасць грузавых аўтамабіляў, а таксама харчовая прамысловасць. У краі маюцца 23 прамысловыя зоны. У 2006 годзе на тэрыторыі края ажыццяўлялі дзейнасць там 5536 замежных фірмаў, найбольшую вага сярод якіх маюць прамысловыя кампаніі са Славакіі (24,8 %), Польшчы (18,5 %) і Германіі (14,5 %).
З мэтай развіцця турызму і эканамічнага супрацоўніцтва ў краі ўтвораны 4 еўрарэгіёны Бескіды (Beskydy), Прадзед (Praded), Сілезія (Silesia) і Цешынская Сілезія (Těšínské Slezsko).
У рэгіёне адсутнічаюць буйныя аўтамагістралі. Да заканчэння будаўніцтва трасы D 47 рух аўтатранспарту ажыццяўляецца па магістралях Опава — Острава — Чэскі-Цешын — Мосты-ў-Яблункава і Нові-Йічын — Фрыдак-Містак — Чэскі-Цешын. У рэгіёне маецца сучасная чыгуначная сетка. Зблізку ад горада Мошнаў размешчаны міжнародны аэрапорт Острава-Мошнаў (Ostrava-Mošnov).
Турызм
На поўначы края развіты турызм, у тым ліку звязаны з зімовымі відамі спорту.
Таксама ў краі шмат гістарычных помнікаў, якія прывабліваюць турыстаў. Гэта гістарычныя цэнтры гарадоў Пржыбар, Нові-Йічын і Штрамберк, замкі Градзец-над-Моравіцы, Радунь, Краваржычы, Стары-Йічын, Совінец.
Культура
У краі налічваецца 19 тэатраў, 63 музея, 99 галерэй мастацтва. Культурным цэнтрам рэгіёна з'яўляецца горад Острава, у якім маецца сімфанічны аркестр і некалькі тэатраў. У рэгіёне дзейнічаюць тэхнічныя музеі: аўтамабільнай прамысловасці ў Копржыўніцах і горназдабыўной прамысловасці ў Остраве-Петржкавіцах.
Выруская мова
Вы́руская мова, альбо вы́рускі дыялект (võro kiil, võru keel) — адна з гаворак паўднёваэстонскай мовы альбо дыялект у складзе паўднёвай гаворкі эстонскай мовы. З’яўляецца найбольш распаўсюджанай гаворкай паўднёваэстонскай моўнай супольнасці і яе літаратурным стандартам. Распаўсюджаная на ўсходнім поўдні Эстоніі, павет Вырумаа.
Гісторыя
Вырускія гаворкі з’яўляюцца часткай паўднёваэстонскай мовы (дыялекту). Выруская мова — найбольш далёкая ад паўночнаэстонскага літаратурнага стандарту. Блізкія паўднёваэстонскія гаворкі тарту і мулгі з’яўляюцца бліжэйшымі да дыялектаў паўночнай Эстоніі.
На гаворках, блізкіх да вырускай мовы, да другое паловы 20 ст. размаўлялі ў ваколіцах Лудзы, Лэйві (Латвія) і Краснагародскага (Расія).
У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку праз пранікненне ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе Вырускі інстытут.
Пісьмовасць
Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і алфавіт, які аналагічны алфавітам іншых шматлікіх прыбалтыйска-фінскіх моў.
Карлас Сальсіда
Карлас Арнольда Сальсіда Флорэс (Carlos Arnoldo Salcido Flores; нар., Акатлан, Мексіка) — мексіканскі футбаліст, абаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Мексікі (2004—2014).
Выруская мова
Пісьмовасць
Выгляд вырускага алфавіта.
Карлас Сальсіда
Кар’ера
Карлас пачаў сваю прафесійную кар’еру ў мексіканскім клубе «Гвадалахара» ў 2001 годзе. Ён дэбютаваў у чэмпіянаце Мексікі 22 ліпеня 2001 года. Увогуле за 5,5 года выступаў за «Гвадалахару» Сальсіда згуляў 105 гульняў і забіў 2 галы. Пасля чэмпіянату свету 2006 іграком цікавіліся многія еўрапейскія клубы.
Выруская мова
Пісьмовасць
Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не з’яўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф з’яўляецца паказчыкам памякчэння папярэдняга зычнага гуку.
Грамадскае жыццё
Адраджэнне паўднёваэстонскіх гаворак і ў прыватнасці вырускай літаратурнай мовы пачалося ў 1980-х гадах.
Карлас Сальсіда
«Фулхэм»
У жніўні 2010 года Карлас перайшоў у склад англійскага клуба «Фулхэм» за 1,6 млн еўра. Дэбют Сальсіда за «дачнікаў» адбыўся 28 верасня 2010 года ў матчы чэмпіянату Англіі супраць «Блэкберн Роверс». У гэтым матчы Карлас зрабіў галявую перадачу на партнёра па камандзе Клінта Дэмпсі на 56-й хвіліне матча, які зраўняў лік у матчы 1:1.
Выруская мова
Грамадскае жыццё
Зараз вырускую мову ўжываюць у сваёй дзейнасці шэраг паўднёваэстонскіх паэтаў, аўтараў і драматургаў. Раз на два тыдні выдаецца газета Uma Leht. Маюцца 26 школ, у якіх даступна вывучэнне мовы. Нягледзячы на даволі істотную грамадскую падтрымку, выруская мова зараз з’яўляецца мовай, якая знаходзіцца пад патэнцыяльнай пагрозай вымірання. Літаратурны паўночнаэстонскі стандарт мае большую папулярнасць сярод жыхароў паўднёвай Эстоніі.
Карлас Сальсіда
«Тыгрэс УАНЛ»
17 жніўня 2011 года было абвешчана, што Сальсіда пяройдзе ў склад мексіканскага клуба «Тыгрэс УАНЛ» на правах арэнды да канца сезона. У сувязі з рабаваннем дому Карласа ў Лондане, ён прасіў, каб яго сям'я таксама пераехала ў Мексіку. У сваім першым сезоне ў Мексіцы, Сальсіда дапамог «УАНЛ Тыгрэс» перамагчы свой ​​трэці чэмпіёнскі тытул, які стаў першым за апошнія больш чым трыццаць гадоў. 7 сакавіка 2012 года кіраўніцтва «Фулхэма» пацвердзіла, што Сальсіда далучыўся да мексіканскага клуба на сталай аснове.
«Гвадалахара»
20 мая 2014 года Карлас падпісаў дагавор са сваім былым клубам «Гвадалахарай». Разам з камандай стаў чэмпіёнам Мексікі і двойчы ўладальнікам Кубка Мексікі, а ў 2018 годзе перамог у Лізе чэмпіёнаў КАНКАКАФ.
«Веракрус»
У студзені 2019 года далучыўся да клуба «Веракрус». У лістападзе 2019 года завяршыў прафесійную кар’еру.
Міжнародная кар’ера
Карлас дэбютаваў у зборнай Мексікі ў 2004 годзе. У 2005 годзе ён згуляў на Кубку канфедэрацый усе 5 матчаў зборнай Мексікі ў стартавым складзе. У паўфінальным матчы супраць зборнай Аргенціны ў дадатковы час ён забіў свой ​​першы гол за зборную Мексікі. Сальсіда быў уключаны Рыкарда Ла Вольпэ ў склад зборнай на чэмпіянат свету па футболе ў Германіі, дзе згуляў 4 матчы. Улетку 2010 года Карлас у складзе нацыянальнай каманды паехаў на чэмпіянат свету 2010 у Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку, дзе адгуляў усе матчы без заменаў. У складзе Алімпійскай зборнай Мексікі, Сальсіда стаў алімпійскім чэмпіёнам Летніх гульняў у Лондане.
Клубныя
ПСВ Эйндхавен
«УАНЛ Тыгрэс»
«Гвадалахара»
Міжнародныя
Мексіка
Марк Юр’евіч Тайц
Марк Юр'евіч Тайц  — беларускі вучоны ў галіне біяхіміі i радыяцыйнай біялогіі. Доктар біялагічных навук.
Біяграфія
Аўтар навуковых прац па механізмах уздзеяння малых доз іанізуючай радыяцыі на кару наднырачнікаў, канфармацыйных зменах мітахандрыяльных мембран клетак галаўнога мозгу пад уздзеяннем стрэс-фактараў.
Плектруда
Плектру́да (? — ) — мачаха Карла Мартэла, жонка Піпіна Герыстальскага — франкскага маярдома, фактычнага караля франкаў, дачка графа палаца Гугаберта і, верагодна, Ірміны д'Эран.
Знакамітая перш за ўсё спробамі абараніць прастол ад Карла. У 714 годзе войскі Плектруды кінулі Карла ў вязніцу. У жніўні 714 года Карлу ўдалося збегчы з турмы, а пазней войскі Плектруды былі пераможаны ім і прымушаны здаць яму Кёльн. Памерла яна ў 717 годзе.
Шлюб і дзеці
Муж: Піпін II Герыстальскі (каля 635 — 16 снежня 714), маярдом франкаў
Крушнікі (Мазырскі раён)
Кру́шнікі (, Крушники) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Крынічная Града
Крыні́чная Града́ (, Криничная Гряда) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Берта Майсееўна Сосіна-Ізраіцель
Берта Майсееўна Сосіна-Ізраі́цель  (,  —, ) — беларуская вучоная ў галіне рэнтгеналогіі. Доктар медыцынскіх навук (1951), прафесар (1952). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1967).
Біяграфія
Скончыла медыцынскі факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1928). Асістэнт кафедры рэнтгеналогіі Мінскага медыцынскага інстытута (1934—1939). Загадчыца курсам рэнтгеналогіі пры кафедры прапедэўтыкі ўнутраных хвароб Мінскага медыцынскага інстытута (1939—1941). У час Вялікай Айчыннай вайны дацэнт курса рэнтгеналогіі Новасібірскага медыцынскага інстытута (1941—1944), адначасова кансультант ваеннага шпіталя. Дацэнт, загадчыца курсам рэнтгеналогіі пры кафедры прапедэўтыкі ўнутраных хвароб Мінскага медыцынскага інстытута (1944—1951). Загадчыца кафедры рэнтгеналогіі Беларускага інстытута ўдасканалення ўрачоў (1951—1977).
Старшыня Рэспубліканскага навуковага таварыства рэнтгенолагаў (1961—1977); член праўлення Усесаюзнага таварыства рэнтгенолагаў і радыёлагаў.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па пытаннях функцыянальнай рэнтгенадягностыкі пашкоджанняў органаў стравання і сардэчна-саcудзістай сістэмы.
Рэчыца (ручай)
Рэ́чыца — ручай у Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне ракі Обаль.
Даўжыня ручая 5 км. Выцякае з возера Мошня за 4 км на паўночны ўсход ад вёскі Роўнае, упадае ў возера Красамай з поўдня за 4 км на паўночны захад ад вёскі Гульбішча. Рэчышча ад вытоку на працягу 1,2 км каналізаванае. Цячэ ў лясістай забалочанай мясцовасці. Упадае ручай з возера Данец.
Сету (дыялект)
Дыялект сету, сетускі дыялект (альбо мова се́ту, се́туская мова) — адна з паўднёваэстонскіх гаворак альбо дыялект вырускай мовы. Таксама можа лічыцца гаворкай эстонскай мовы альбо самастойнай мовай.
Распаўсюджаная сярод лакальнае фіна-ўгорскай супольнасці сету, якая вельмі блізкая да эстонцаў. Носьбіты мовы пражываюць галоўным чынам у Пячорскім раёне (Пскоўская вобласць, Расія) і на ўсходзе эстонскіх паветаў Пылвамаа і Вырумаа. Гістарычна гэтая тэрыторыя мае назву Сетумаа (у перакладзе з эстонскае «зямля сету»).
Мова імкліва вымірае — з прыкладна 10 200 сету родную мову ўжываюць толькі 5000.
Параўнанне
Ніжэй прыведзены артыкул 1 з Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека па-эстонску, паўднёваэстонску, сетуску і беларуску. Звычайна гэты артыкул служыць ацэнкавым крытэрам параўнання блізкасці моў.
Арыбэ Перальта
Ары́бэ Пера́льта Маро́нес (Oribe Peralta Morones; нар., Тарэон, Мексіка) — мексіканскі футбаліст, нападнік. Ігрок нацыянальнай зборнай Мексікі (2004—2018). Алімпійскі чэмпіён 2012 года ў Лондане, а таксама найлепшы футбаліст КАНКАКАФ 2013 года.
Клубная кар’ера
Перальта дэбютаваў у прафесійным футболе за клуб «Марэлія» 22 лютага 2003 года, выйшаўшы на замену ў другім тайме ў матчы супраць «Амерыкі». Пазней Арыбэ перайшоў у склад клуба другога дывізіёна «Леон». Паводле вынікаў сезона Арыбэ выйшаў у 33 матчах і забіў 10 галоў, а клуб выйшаў у вышэйшы дывізіён. Пасля гэтага ігрок далучыўся да складу клуба «Мантэрэй», аднак свае зорныя сезоны ігрок правёў у клубе «Сантас Лагуна», разам з якім двойчы стаў чэмпіёнам Мексікі.
13 мая 2014 года было абвешчана, што Перальта быў прададзены ў клуб «Амерыка». Не зважаючы на тое, што дэталі трансферу не былі прадстаўлены, лічыцца, што «Амерыка» заплаціла за іграка 10 млн долараў ЗША, што зрабіла гэту ўгоду самай дарагой у гісторыі мексіканскага футбола.
У чэрвені 2019 года перайшоў у «Гвадалахару». У студзені 2022 года абвясціў пра завяршэнне прафесійнай кар’еры.
Міжнародная кар’ера
Перальта дэбютаваў у складзе зборнай Мексікі, выйшаўшы на апошняй замене падчас таварыскага матча супраць зборнай Аргенціны 9 сакавіка 2005 года. Ён быў уключаны ў спіс да падрыхтоўкі да чэмпіянату свету 2006, але не быў уключаны ў канчатковы склад. Ігрок быў уключаны ў склад нацыянальнай каманды на чэмпіянат свету 2014.
У 2012 годзе ў складзе мексіканскай зборнай адправіўся на Алімпійскія гульні. Дапамог Мексіцы стаць чэмпіёнам гульняў, у фінальным матчы аформіўшы дубль у браму зборнай Бразіліі.
У маі 2018 года абвясціў аб заканчэнні кар’еры ў зборнай пасля чэмпіянат свету 2018.
Дасягненні
«Сантас Лагуна»
«Амерыка»:
Мексіка
Глорыя Свенсан
Глорыя Све́нсан (Суо́нсан; Gloria Swanson, народжаная Глорыя Джазефіна Мей Свенсан (Gloria Josephine May Swanson);  — ) — амерыканская, адна з самых яркіх зорак эпохі нямога кіно. Сучаснаму гледачу найбольш вядомая дзякуючы выкананню галоўнай ролі ў класічным «Бульвар Сансет».
Эстонская вайна за незалежнасць
Вайна́ за незале́жнасць Эсто́ніі (Vabadussõda, літаральна «Вызваленчая вайна»), таксама вядомая як Эсто́нская вызвале́нчая вайна́ — абарончая кампанія Эстонскай арміі і яе саюзнікаў — белагвардзейскай Паўночна-Заходняй арміі, Латвіі і Аб'яднанага каралеўства — супраць надыходзячых сіл савецкага Заходняга фронту і агрэсіі Балтыйскага ландэсвера. Вынікам перамогі ў вайне стала здабыццё незалежнасці Эстоніі і заключэнне Тартускага дагавора.
Перадумовы
У лістападзе 1917, па развале Расійскай імперыі, абраны ўвесну абвясціў сябе найвышэйшай уладай. Неўзабаве бальшавікі распусцілі савет і здушылі падпольны незалежніцкі рух у сталіцы Эстоніі Таліне, аднак ненадоўга. Скарыстаўшыся момантам паміж адступленнем Чырвонай Арміі і прыходам імперскага войска, Камітэт выратавання Эстонскага нацыянальнага сходу 24 лютага 1918 года абвясціў незалежнасць Эстоніі і сфарміраваў Часовы ўрад. Гэты скорамінучы перыяд незалежнасці скончыўся наступным днём з уваходам у Талін немцаў. Кайзераўскія ўлады не прызналі ані часовы ўрад, ані абвяшчэнне ім незалежнасці.
Ход вайны
Пасля Нямецкай рэвалюцыі і капітуляцыі Імперыі, у перыяд 11—14 лістапада 1918 прадстаўнікі нямецкага ўрада фармальна перадалі палітычную ўладу Часоваму эстонскаму ўраду. 16 лістапада ён абвясціў добраахвотную мабілізацыю і заняўся стварэннем Эстонскай арміі. Канстанцін Пятс быў прызначаны ваенным міністрам, генерал-маёр Андрэс Ларка — кіраўніком штабу, генерал-маёр Александэр Тынісан — галоўнакамандуючым Эстонскай арміі, якая на той момант складалася з адной дывізіі.
Наступ Саветаў
28 лістапада 1918 на паўночным флангу Заходняга фронту 6-я стралковая дывізія атакавала аддзелы Эстонскай абарончай лігі (часткова набранае з вучняў школ) і нямецкі пяхотны полк № 405, якія займаліся аховай памежнага горада Нарва. Такім чынам пачалася вайна Савецкай Расіі з Эстоніяй.
Наступнага дня 6-я дывізія захапіла Нарву, нямецкі 405-ы полк адышоў на захад. 2-я Наўгародская дывізія падыходзіла з поўдня возера Пейпус. На Раство 6-я дывізія захапіла чыгуначны вузел Тапа і стаяла за 34 км ад Таліна. Эстонскія бальшавікі абвясцілі ў Нарве Эстляндскую працоўную камуну. 49-ы полк чырвоных латышскіх стралкоў 18 снежня захапіў чыгуначны вузел Валга, а на Раство ўзяў Тарту.
Да канца года 7-я армія бальшавікоў кантралявала тэрыторыю ўздоўж лініі за 34 км на ўсход ад Таліна, на захад ад Тарту і на поўдзень ад Айнажы.
Прызначаны вярхоўным галоўнакамандуючым палкоўнік Ёхан Лайданер да 23 снежня 1918 меў 600 афіцэраў і 11 000 валанцёраў. Ён рэарганізаваў войска, стварыўшы на поўдні краіны 2-ю дывізію на чале з палкоўнікам Віктарам Пускарам, а таксама арганізаваўшы падраздзяленні камандас. Урад таксама атрымаў замежную дапамогу ад Фінляндыі (2000 добраахвотнікаў, 5000 стрэльбаў, 20 гармат і боепрыпасы) і Вялікабрытаніі (6500 стрэльбаў, 200 кулямётаў і 2 гарматы). Пры гэтым эскадра Каралеўскага флоту захапіла і прывяла ў эстонскі порт два бальшавіцкія эскадраныя мінаносцы «Спартак» і «Аўтраіл», якія былі перайменаваны ў «Вамбала» і «Ленук». У Таліне былі сабраны тры бронецягнікі.
Вызваленне эстонскай тэрыторыі
Да пачатку 1919 года Эстонская армія павялічыла сваю колькасць да 13 000 чалавек. 2—5 студзеня 1919 эстонцы здолелі спыніць наступ 7-й арміі бальшавікоў, а 7 студзеня перайшлі ў контрнаступ. Праз два дні была вызвалена Тапа, у гэтай бітве значную ролю адыграла выкарыстанне бронецягнікоў. За гэтым пераломным поспехам адбылося вызваленне Ракверэ 12 студзеня.
17 студзеня эстонскі дэсант, які складаўся пераважна з фінскіх добраахвотнікаў, высадзіўся ў тыле 6-й стралковай дывізіі бальшавікоў, адрэзаўшы ім шлях да адступлення на ўсход. Наступным днём Нарва была ўзята з боем, пасля чаго паўночна-ўсходні фронт стабілізаваўся ўздоўж ракі Нарва.
На паўднёвым тэатры ваенных дзеянняў дзякуючы хуткаму перамяшчэнню бронецягнікоў і Тартускага партызанскага батальёна быў вызвалены Тарту. Пасля гэтага 2-я эстонская дывізія з дапамогай тартускіх партызанаў і фінскіх валанцёраў 31 студзеня выбіла латышскіх стралкоў з Валгі ў бітве пад Паю.
Пасля падыходу падмацавання 2-я Эстонская дывізія перайшла ў контрнаступ, узяла Петсеры і адкінула чырвоных за раку. 27 сакавіка на заходнім флангу паўднёвага фронту размясцілася 3-я эстонская дывізія пад камандаваннем генерал-маёра Эрнста Пыдэра. Цяжкія баі працягваліся тут да першай паловы мая. Найбольш напружаная сітуацыя склалася пад Выру, дзе 22 красавіка бальшавікі падышлі на адлегласць 1,5 км да горада.
25 красавіка латвійскія стралкі ўзялі Руіену, аднак неўзабаве былі адкінуты 3-й дывізіяй да лініі Салацгрыва — Сэда — рака Гаўя.
Стварэнне замежных аддзелаў
5-7 красавіка 1919 адбыліся выбары ў Эстонскі Устаноўчы сход. Большасць месцаў па выніках выбараў атрымалі левыя і цэнтрысцкія партыі. 120 членаў Устаноўчага сходу на першым пасяджэнні 23 красавіка абралі старшынёй сацыял-дэмакрата Аўгуста Рэя. Наўзамен часоваму ўраду прыйшоў урад, сфарміраваны Ота Страндманам. 4 чэрвеня Устаноўчы сход прыняў часовую канстытуцыю. 10 кастрычніка была ўхвалена зямельная рэформа, паводле якой маёнткі балтыйскіх немцаў канфіскоўваліся і перадаваліся ва ўласнасць іншым.
Эстонія актыўна дапамагала арганізоўваць на ўласнай тэрыторыі белагвардзейскія, латвійскія і інгерманландскія аддзелы. Яшчэ ад снежня 1918 года дзейнічаў Паўночны корпус беларускіх. 18 лютага 1919 было падпісана пагадненне між Эстоніяй і Латвіяй, паводле якога было дазволена фарміраванне латвійскіх ваенных адзінак пад эстонскім камандаваннем, але толькі для дзеянняў на паўднёвым фронце. У сакавіку падобнае пагадненне было заключана з Інгерманландскім нацыянальным народным камітэтам. У маі 1919 нацыянальныя адзінкі на тэрыторыі Эстоніі складалі 6000 рускіх, 4000 латышоў і 700 інгерманландцаў.
Наступ Белай гвардыі
Нягледзячы на тое, што эстонская армія кантралявала ўсю тэрыторыю краіны, пагроза ад чырвоных заставалася. Таму вярхоўнае камандаванне вырашыла адсунуць лінію фронту далей у бок Расіі, скарыстаўшыся дзеля гэтага дапамогай Паўночнага корпуса расійскай Белай арміі. 13 мая Паўночны корпус нечакана для бальшавікоў перайшоў у наступ пад Нарвай, разбіўшы іх 6-ю дывізію. Адначасна ўздоўж Фінскага заліва наступ распачалі брытанскі і эстонскі флот і марская пяхота. З набліжэннем фронту ўзбунтаваўся гарнізон форту Красная Горка, аднак 7-я армія бальшавікоў здолела адкінуць беларускіх.
Таксама 13 мая рушыў наперад пячорскі ўзброены аддзел. 25 мая ён заняў Пскоў, разбіўшы Эстонскую Чырвоную армію і вызваліўшы ад бальшавікоў тэрыторыю да ракі Вялікай. Праз некалькі дзён дзеля аховы ў Пскоў прыбылі белагвардзейцы і пачалі мабілізацыйную кампанію па ўсёй вобласці. 19 чэрвеня 1919 эстонскі галоўнакамандуючы генерал Ёхан Лайданер спыніў кіраванне войскамі белых, пасля чаго яны сталі звацца Паўночна-Заходняй арміяй і неўзабаве перайшлі пад кантроль генерала Мікалая Юдзеніча.
Урэшце фронт усталяваўся па лініі рэк Луга і Саба.
Вайна супраць Ландэсвера
5 чэрвеня 1919 на паўднёвым фронце ў Латвіі выбухнула вайна з Балтыйскім ландэсверам. Латвійскія дэмакраты на чале з Карлісам Улманісам абвясцілі незалежнасць падобна да эстонцаў, аднак неўзабаве Саветы адкінулі іх да Ліепаі. Іхні наступ быў спынены толькі нямецкім VI рэзервовым корпусам. Нямецкіх войскі ў Латвіі пад камандаваннем генерала Рудыгера фон дэр Гольца складаліся са сфарміраванага з балтыйскіх немцаў Балтыйскага ландэсвера, вартавое рэзервовае дывізіі з былых салдат імперскага войска і Жалезнай дывізіі добраахвотнікаў, якія спадзяваліся атрымаць за службу маёмасць у Прыбалтыцы. Цікава, што немцы абавязваліся мець на ўсходзе ўласныя войскі паводле ўмоў перамір'я з заходнімі дзяржавамі, каб супрацьстаяць бальшавіцкай загрозе. У VI рэзервовы корпус таксама ўваходзіў 1-ы Незалежны латвійскі батальён, які складаўся з этнічных латышоў, лаяльных да Часовага ўрада Латвіі, пад камандаваннем Оскарса Калпакса.
Немцы забаранілі стварэнне латвійскага войска, 16 красавіка 1919 быў распушчаны Часовы ўрад. Наўзамен яго быў створаны марыянетачны ўрад на чале з Андрыеўсам Ніедрам. 23 мая VI рэзервовы корпус адбіў у бальшавікоў Рыгу і працягнуў наступ на поўнач, выставіўшы патрабаванне, каб эстонская армія адышла з тэрыторыі паўночнай Латвіі. Такім чынам нямецкія войскі планавалі анексаваць Эстонію.
3 чэрвеня генерал Лайданер у сваю чаргу агучыў ультыматум, паводле якога немцы мусілі адысці на поўдзень, перадаўшы шырокакалейку між Іерыкамі і Гулбэнэ пад эстонскі кантроль. 5 чэрвеня эстонскія бронецягнікі рушылі па гэтай чыгунцы з мэтай праверкі выканання ўльтыматуму і былі атакаваны Балтыйскім ландэсверам. Наступнага дня немцы занялі Цэсіс. Першыя сутычкі прадэманстравалі, што VI рэзервовы корпус быў мацнейшы і лепей узброены, чым бальшавікі. 10 чэрвеня з удзелам Антанты было заключана перамір'е, аднак фон дэр Гольц адмовіўся выканаць патрабаванні ўльтыматуму эстонцаў і пагражаў працягам ваенных дзеянняў у выпадку, калі эстонцы не пакінуць Латвію. 19 чэрвеня баі з Жалезнай дывізіяй узнавіліся пад Лімбажы і Страўпэ, аднак немцы не здолелі прасунуцца наперад. 23 чэрвеня 3-я эстонская дывізія перайшла ў контрнаступ і заняла Цэсіс. Гадавіна гэтай бітвы (Võnnu lahing) цяпер святкуецца ў Эстоніі як Дзень перамогі.
Заключны перыяд
Савецкая Расія з вясны 1919 года прадпрымала спробы заключыць мірнае пагадненне. 25 красавіка 1919 венгерскія камуністы прапанавалі паслугі пасярэдніцтва на перамовах між бальшавікамі і эстонцамі, аднак апошнія былі вымушаны адмовіцца ад прапановы пасля пагрозаў брытанскага адмірала Ковена спыніць аказанне ваеннай дапамогі. Пасля гэтага бальшавікі перадавалі прапановы па мірным вырашэнні канфлікту ў радыётрансляцыях 27 і 28 красавіка. Улетку, пасля роспуску Эстляндскай камуны, адбылося яшчэ некалькі запрашэнняў да перамоў, і 16 верасня дэлегацыі абодвух бакоў сустрэліся. Абмеркаванне скончылася пасля прапановы Эстоніі запрасіць да ўдзелу ў супольных перамоў таксама прадстаўнікоў Латвіі, Літвы і Фінляндыі.
28 верасня 1919 Паўночна-Заходняя армія распачала наступ на Петраград пад кодавай назвай «Белы меч», у якой на патрабаванне Антанты брала ўдзел і Эстонія. Асноўныя эстонскія сілы адначасна па сушы і флоце атакавалі форт Красная Горка, у той час як 2-я дывізія намагалася знішчыць масты праз раку Вялікую, а 3-я дывізія наступала ў кірунку Пыталава. Пад Петраградам Чырвоная армія здолела нанесці паражэнне Белай гвардыі, пасля чаго эстонскае вышэйшае камандаванне дала загад раззброіць і інтэрнаваць рэшткі белагвардзейцаў, што адышлі за Нарву.
19 лістапада новы ўрад Яана Тынісана вырашыў аднавіць перамовы з Савецкай Расіяй без удзелу іншых прыбалтыйскіх дзяржаў. . Снежаньскія перамовы па тэрытарыяльных зменах праходзілі на тле цяжкіх бітваў пад Нарвай. Нарэшце 31 снежня 1919 было заключана перамір'е, якое ўвайшло ў сілу 3 студзеня 1920.
Замежная падтрымка
Грунтоўная заангажаванасць Брытаніі ў змаганні на Прыбалтыйскім фронце прымала розныя формы:
Тартускае перамір'е
2 лютага 1920 Рэспубліка Эстонія і РСФСР падпісалі ў Тарту мірны дагавор. На той момант бальшавіцкі рэжым не быў прызнаваны ніводнай заходняй дзяржавай. Паводле ўмоў пагаднення Расія назаўжды адмаўлялася ад тэрытарыяльных вымогаў да эстонскай тэрыторыі. Граніца ўсталёўвалася па пазіцыях фронту на момант спынення ваенных дзеянняў. У прыватнасці, Эстонія захавала стратэгічную паласу на ўсход ад Нарвы і рэгіён Сетумаа на паўднёвым усходзе. У 1945, пасля прыходу савецкіх войскаў, гэтыя тэрыторыі будуць перададзеныя пад кантроль РСФСР.
Перадрэйка
Перадрэ́йка (, Передрейка) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Летавішча
Ле́тавішча (, Летовище) — вёска ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Асавецкага сельсавета.
Паўднёваэстонская мова
Паўднёваэстонскія дыялекты, або паўднёваэстонская мова — дыялектная група, на гаворках якой размаўляюць эстонцы на поўдні Эстоніі (Вырумаа, Тартумаа, Пылвамаа, Валгамаа, Вільяндзімаа). Традыцыйна лічыцца дыялектам у складзе эстонскай мовы, але ў нашыя часы ўсё часцей лічыцца асобнай эстонскай мовай.
Межы паміж паўночнаэстонскімі і паўднёваэстонскімі гаворкамі праходзяць па рацэ Эмайыгі і паўночным беразе возера Выртс’ярв.
Уключае ў сябе гаворкі выру, сету, тарту, мулгі, лудзінскія і краснагародскія дыялекты.
Гісторыя
У 17—19 стагоддзях літаратура паўднёвай Эстоніі развівалася на аснове тартускіх і паўночнавырускіх гаворак. У канцы 17 стагоддзя быў выдадзены пераклад на гэту мову Новага Запавету.
У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку з-за пранікнення ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе вырускі інстытут.
Прыклад мовы
Па-эстонску: Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.
Па-беларуску: Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правах. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.
Skinny Puppy
Skinny Puppy — канадскі індустрыяльны гурт, сфармаваны ў Ванкуверы, Брытанская Калумбія, Канада у 1982 годзе. Гурт з'яўляецца піянерам стылю электра-індастрыял і лічыцца адным з найбольш уплывовых індустрыяльных калектываў. Спачатку Skinny Puppy задумваўся як эксперыментальны сайд-праект Кевіна Кі (сапраўднае імя — Кевін Вільям Кромптан), удзельніка нью-вэйв гурта Images in Vogue, але з прыходам Нівека Огра (Кевін Огілві) ён перарадзіўся ў паўнавартасны праект. Пазней да іх далучыўся клавішнік і кампазітар Дуэйн Гётэл, які аказаў моцны ўплыў на станаўленне стылю гурта. Skinny Puppy вынайшлі абсалютна свой стыль, заснаваны на інтэнсіўных электронных бітах і дыстаршаваным вакале.