cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каменная Гора (Смаленская вобласць)
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Пячатка з выявай Маці Божай і архангела Міхаіла
Пячатка з выявай Маці Божай і архангела Міхаіла — пячатка, знойдзеная ў 1962 годзе пры раскопах Верхняга замка ў Полацку. На адным боку адлюстравана ў поўны рост Маці Божая Агіасарытыса, на іншым — выява архангела Міхаіла. Адлюстраванне Маці Божай у поўны рост з'яўляецца рэдкім прыкладам у старажытнарускай сфрагістыцы.
NGC 1265
NGC 1265 (іншыя абазначэнні — UGC 2651, MCG 7-7-52, ZWG 540.88, 3C 83.1, PGC 12287) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Персей.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Тычынкі (Уздзенскі раён)
Тычы́нкі (, Тычинки) — вёска ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Уздзенскага сельсавета.
1904 год у гісторыі музыкі
1904 год быў адзначаны шэрагам музычных падзей.
IC 4061-2
IC 4061-2 — галактыка тыпу C (кампактная галактыка) у сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Музей беларускага народнага мастацтва
Музей беларускага народнага мастацтва — філіял Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, размешчаны ў Касцёле Святога Мацвея Апостала ў Раўбічах, Мінскі раён.
Ідэя стварэння музея ў разбураным Крыжагорскім касцёле належала намесніку дырэктара па навуцы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР І. М. Паньшынай і старэйшаму навуковаму супрацоўніку аддзела дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Т. І. Сцёпінай. Канцэпцыю рэстаўрацыі і размяшчэння экспазіцыі ў культавым будынку падтрымала дырэктар Дзяржаўнага мастацкага музея Алена Васільеўна Аладава. Першапачаткова касцёл было вырашана знесці, бо страты будынка складалі звыш 80%. Знішчэнню Крыжагорскага касцёла перашкодзіла асабістае ўмяшанне кіраўніка БССР П. М. Машэрава.
Групу рэстаўратараў узначаліла архітэктар Л. У. Паўлава. Да асноўнага аб'ёму будынка з боку апсіды быў дабудаваны прамавугольны ў плане аб'ём (арх. В. М. Аладаў), дзе размясціліся дадатковыя выставачныя плошчы і бытавыя памяшканні.
Музей у рэканструяваным будынку адкрыўся ў 1979 г.
Экспазіцыя
У экспазіцыі прадстаўлены традыцыйныя касцюмы канца XIX – пачатку XX ст., ручнікі і дэкаратыўныя тканіны XX стагоддзя з розных рэгіёнаў Беларусі.
Побач з традыцыйным бытавым начыннем экспануюцца выдатны прыклад высокаразвітога мастацтва пляцення з саломы — царскія вароты канца XVIII — пачатку XX стагоддзя, у якіх выкарыстана некалькі элементаў пляцення, з якіх складаецца мудрагелісты ўзор з зубчыкаў і квадратаў розных памераў. Аправай служыць салома, якая імітуе золата, а кавалачкі каляровай тканіны, што змешчаны ў сярэдзіну кожнага квадрата, замянілі каштоўныя камяні.
Сучаснае мастацтва разьбы па дрэве прадстаўлена работамі вядомых у рэспубліцы самадзейных разьбяроў – А. Ф. Пупко, В. В. Альшэўскага, К. К. Казялко, якія працягваюць слаўныя традыцыі беларускай разьбы.
Ганчарныя вырабы ў калекцыі музея адносяцца да XX стагоддзя. Чыгуны і макітры для прыгатавання ежы, міскі, збаны і гладышы для малака, глякі і слоікі для захоўвання прадуктаў, свістулькі і гліняныя цацкі ўпрыгожаны самымі простымі спосабамі: абваркай, томленасцю, роспісам па тэракотавай паверхні, пакрыццём палівай. Бытавое ганчарнае начынне амаль не мае роспісу.
Асаблівую групу помнікаў у экспазіцыі складаюць вырабы Івянецкай фабрыкі, вядучага цэнтра мастацкага ганчарства ў Беларусі. У музеі прадстаўлены работы аднаго са стваральнікаў арцелі – В. Ф. Кулікоўскага, а таксама І. М. Маўчановіча, М. М. Звярко, А. В. Пракаповіча, якія адраджаюць забытае мастацтва вырабу фігурных пасудзін у выглядзе бараноў, мядзведзяў, зуброў.
Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»
Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан» — захоп паўночнакарэйскага грузавога судна «». На наступны дзень экіпаж падняў супраць захопнікаў бунт і пры падтрымцы ваеннага карабля ЗША адолеў піратаў.
Захоп
29 кастрычніка 2007 года паўночнакарэйскае грузавое судна «Дай Хун Дан» выгружалася ў сталіцы Самалі Магадыша. Нечакана на борт падняліся сем узброеных піратаў, замаскіраваных пад ахову. У рубцы кіравання і машынным аддзяленні баевікі захапілі 22 членаў экіпажа. Затым яны прымусілі карабель выйсці ў мора на 110 км на паўночны ўсход ад сталіцы і запатрабавалі выкуп у памеры 15 000 долараў ЗША.
Вызваленне
На наступны дзень, атрымаўшы сігнал бедства ад судна «Дай Хун Дан», амерыканскі эсмінец падышоў да карабля. У паветра быў падняты верталёт разам са спецгрупай VBSS на борце. Адначасна паўночнакарэйскія маракі напалі на сваіх выкрадальнікаў, захапіўшы іх зброю. Паміж паўночнакарэцамі і самалійцамі пачалася перастрэлка, якая скончылася паланеннем баевікоў. У баі адзін або два пірата былі забіты, трое паранены. З боку маракоў раненні атрымалі шэсць чалавек. Траім з ім спатрэбілася медыцынская дапамога, якую аказалі амерыканскія медыцынскія работнікі.
Наступствы
апублікавала артыкул, у якой выказала падзяку Злучаным Штатам за іх дапамогу і падкрэсліла паспяховае амерыкана-паўночнакарэйскае супрацоўніцтва ў вызваленні судна.
Педыятрыя
Педыятры́я (ад παιδίον — дзіця і ιατρεία — лячэнне) — раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем асаблівасцяў фізіялогіі дзіцяці, паталогій, таксама дыягностыкай, прафілактыкай, лячэннем захворванняў, уласцівых дзецям.
Асобым разделам педыятрыі з’яўляецца неанаталогія — навука, якая вывучае немаўлят і навароджаных.
Вараб’ёўка (Акмолінская вобласць)
Вараб’ёўка — сяло ў Буландынскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Жураўлёўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 90 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада Макінска. Код КАТА — 114039200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 430 чалавекі (197 мужчын і 233 жанчыны). Паводле звестак перапісу 2009 года ў сяле пражывалі 303 чалавекі (142 мужчыны і 161 жанчына).
Старасельскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)
Старасе́льскі сельсаве́т — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Старое Сяло.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Азяцкага сельсавета.
Антон Вячаслававіч Лапенка
Біяграфія
Антон Лапенка нарадзіўся 1 верасня 1986 года ў Зеленаградзе. Вырас у сям'і, у якой было 16 дзяцей. Антон быў па рахунку дзявятым дзіцем. У 2011 годзе скончыў акцёрскі факультэт УДІКа, пасля чаго паступіў у трупу Маскоўскага драматычнага тэатра імя К. З. Станіслаўскага (цяпер — «Электратэатр Станіслаўскі»).
Прыз за лепшую мужчынскую ролю на міжнародным фестывалі УДІК (2011).
Пераможац прэміі «Залаты ліст» (2011).
У тэлесерыялах здымаецца з 2010 года, пераважна ў эпізадычных ралях.
Зборная Азербайджана па футболе
Зборная Азербайджана па футболе — нацыянальная каманда, якой кіруе Асацыяцыя футбольных федэрацый Азербайджана.
Гісторыя зборнай
Першыя футбольныя клубы пачалі стварацца ў 1905 годзе. Гэтыя каманды ў асноўным прадстаўлялі буйныя бакінскія нафтапрамысловыя кампаніі. Першы афіцыйны чэмпіянат быў праведзены ў Баку ў 1911 годзе, пераможцам якога стала каманда Англійскай нафтавай кампаніі пад назвай «Брытанскі Клуб». У 1912 годзе азербайджанская каманда, складзеная ў асноўным з бакінскіх футбалістаў, правяла першую міжнародную гульню ў Тбілісі, супраць каманды «Сокал», у якой атрымала перамогу з лікам 4:2. Зборная Азербайджана правяла свае першыя таварыскія матчы ў 1929 годзе супраць зборнай Ірана ў Тэгеране, у якіх атрымала тры буйныя перамогі — 4:0, 4:1 і 11:0.
Новая гісторыя
Пасля атрымання незалежнасці ў 1991 годзе, у сакавіку 1992 года была створана АФФА — Асацыяцыя футбольных федэрацый Азербайджана. У 1994 годзе АФФА была прынята ў УЕФА і ФІФА. У тым жа годзе зборная пачала выступаць у адборачных матчах да чэмпіянату Еўропы 1996 і свету.
Раготна
Раго́тна (, Роготно) — аграгарадок у Беларусі, у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дварэцкага сельсавета.
Геаграфія
На аўтамабільнай дарозе Наваельня—Казлоўшчына. За 16 км на паўднёвы ўсход ад горада Дзятлава, за 170 км ад Гродна, за 16 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня.
Гісторыя
Упершыню Раготна згадваецца ў XVIII стагоддзі. Мясцовасць уваходзіла ў склад Слонімскага павета Новагародскага ваяводства.
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Раготна апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Слонімскім павеце Гродзенскай губерні. У 1840 годзе тут збудавалі мураваны касцёл. Паводле інвентару (1843) мястэчка знаходзілася ў валоданні Шукевічаў, пазней перайшло да Валовічаў. Па здушэнні нацыянальна-вызваленчага паўстання ў 1866 годзе расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі тутэйшы касцёл у царкву Маскоўскага патрыярхату.
Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Раготна апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Слонімскага павета Навагрудскага ваяводства. У гэты час будынак колішняга касцёла вярнулі каталікам.
У 1939 годзе Раготна ўвайшла ў БССР, дзе ў 1940 годзе зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. У 2013 годзе разам з іншымі населенымі пунктамі скасаванага Раготнаўскага сельсавета Раготна перайшла ў склад Дварэцкага сельсавета.
Пячатка епіскапа Міны
Пячатка епіскапа Міны — пячатка XII ст., якая належала полацкаму епіскапу Міне. На адным боку пагрудная выява тэзаіменнага Святога Міны, справа ад якой знаходзяцца рэшткі неразборлівага калончатага надпісу, вакол — кропкавы абадок. На іншым боку — надпіс «Дьнъслово» у тры радкі, вакол таксама кропкавы абадок.
Какарова (Смаленская вобласць)
Какарова (Кокорево) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Навасельскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Хутарскі сельсавет
Назву Ху́тарскі сельсавет маюць:
Мікулаш Конач
Мікулаш Конач з Ходзішкава (Mikuláš Konáč (Konáček) z Hodiškova; ? — 1546) — чэшскі друкар і выдавец першай паловы XVI стагоддзя, перакладчык, пісьменнік, паэт і публіцыст.
Біяграфія
Друкарскую дзейнасць пачаў у 1507 годзе ў Празе. Да 1511 года ў друкарні Конача з Ходзішкава надрукавана 8 кніг. З 1514 года пачаўся найбольш плённы перыяд дзейнасці Конача з Ходзішкава як выдаўца і друкара. З 1507 да 1528 года выдаў 40 назваў. Побач з творамі павучальнага, рэлігійнага-палемічнага і дзелавога зместу значнае месца ў друкаванай прадукцыі Конача з Ходзішкава належыць чэшскім перакладам і апрацоўкам твораў антычных аўтараў (Лукіян) і італьянскіх гуманістаў XIV—XV ст. (Дж. Бакача, Ф. Петрарка). Тры яго творы, у т. л. апрацоўка твораў Бакача, былі выдадзены пасля смерці ў Празе Янам Косаршскім у 1547 годзе. У 1510 годзе выдаў «Чэшскую хроніку» (пераклад з лацінскай) Энеа Сільвія Пікаламіні, будучага папы Пія II, дзе значная ўвага аддадзена гісторыі гусіцкага руху. Кніга мае вялікую колькасць ілюстрацый, выкананых у тэхніцы гравюры на дрэве: эпізоды з чэшскай гісторыі, з жыцця Яна Гуса, Яна Жыжкі і інш. У 1520 годзе Конач з Ходзішкава выпусціў на чэшскай мове кнігу Яна Гуса «12 артыкулаў» з гравюрнай выявай аўтара. Выдаў найбольш раннюю з вядомых друкаваных газет на чэшскай мове ў 1515 годзе.
Аляксандр Аляксандравіч Смалянскі
Аляксандр Аляксандравіч Смаля́нскі (, былы зернесаўгас «Кастрычнік», Беразнегавацкі раён, Мікалаеўская вобласць, Украіна — ) — беларускі харэограф, педагог. Заслужаны артыст БССР (1983).
Мікулаш Конач
Біяграфія
Як друкар унёс значны ўклад у развіццё чэшскай паліграфіі і мастацтва кнігі. У 1514 годзе першы ў Чэхіі ўвёў тытульны ліст новага тыпу: з назвай кнігі, месцам выдання, імем друкара. Ліст быў надрукаваны ў 2 колеры — чорны і чырвоны, тэкст яго вылучаны шырокай рамкай з раслінным і зааморфным арнаментам. Тут быў і друкарскі знак Конача з Ходзішкава. Ён стаў шырока ўжываць аздобу тэксту ініцыяламі-буквіцамі, далучаючы да іх выявы кветак, птушак і чалавечых фігур. Усе віды кніжнай ілюстрацыі ў друкарні Конача з Ходзішкава выкананы ў тэхніцы гравюры на дрэве.
Аляксандр Аляксандравіч Смалянскі
Біяграфія
Скончыў у 1955 годзе Кіеўскае харэаграфічнае вучылішча. З 1955 года артыст балета, саліст і педагог-рэпетытар Малдаўскага тэатраў оперы і балета, педагог Малдаўскага харэаграфічнага вучылішча. З 1964 года балетмайстар-рэпетытар, педагог-рэпетытар, загадчык балетнай трупы Нацыянальнага акадэмічнага тэатра балета Беларусі.
Мікулаш Конач
Біяграфія
Імкненне Конача з Ходзішкава арыентавацца ў сваёй друкарскай дзейнасці на народную (чэшскую) мову было блізка Скарыне. У Празе яго дзейнасць працякала адначасова з дзейнасцю Конача з Ходзішкава, які жыў там. Гэта дазваляе меркаваць, што абодва друкары маглі ўступіць у кантакт.
Аляксандр Аляксандравіч Смалянскі
Творчасць
На беларускай сцэне ўдзельнічаў у пастаноўцы балетаў беларускіх кампазітараў «Альпійская балада», «Выбранніца», «Тыль Уленшпігель» Я. Глебава, «Пасля балю» Г. Вагнера, класічных і сучасных балетных спектакляў «Лебядзінае возера», «Шчаўкунок» П. Чайкоўскага, «», «» С. Пракоф'ева, «» Б. Асаф'ева, «», «» К. Хачатурана, «Стварэнне свету» А. Пятрова, «Спартак» А. Хачатурана, «Кармэн-сюіта» Ж. Бізэ — Р. Шчадрына, вакальна-харэаграфічнага прадстаўлення «Карміна Бурана» на музыку К. Орфа, «» М. Равеля.
Эктазій
Эктазій (ἔκτασις — «пашыренне») - другі геалагічны перыяд мезапратэразойскай эры, які доўжыўся 1400-1200 мільёнаў гадоў таму (хранаметрычная датыроўка, яна не базуецца на стратыграфіі).
У пародах узростам 1200 млн гадоў з канадскага вострава Самерсэт былі выяўленыя выкапнёвыя чырвоныя водарасці - найстаражытныя з вядомых мнагаклетачных.
IC 4062
IC 4062 — галактыка тыпу SB M ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Спіс аб’ектаў PGC (1792001—1793000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1792001—1793000)
Новаданецк
Новаданецк — сяло ў Буландынскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Жураўлёўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 68 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада Макінска. Код КАТА — 114039400.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 475 чалавекі (237 мужчын і 238 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 437 чалавекі (213 мужчын і 224 жанчыны).
Ураднік (Расійская імперыя)
Ураднік — ніжні чын павятовай паліцыі ў Расійскай імперыі ў 1878—1917 гг., бліжэйшы памочнік станавога прыстава.
Стэній
Стэнійскі перыяд (στενός — «вузкі») - заключны геалагічны перыяд мезапратэразойскай эры, які доўжыўся 1200-1000 мільёнаў гадоў таму (хранаметрычная датыроўка, а не базуецца на стратыграфіі).
Назва паходзіць ад вузкіх паліметамарфічных паясоў, якія сфармаваліся ў гэтым перыядзе.
У стэніі склаўся суперкантынент Радзінія.
Да пачатку гэтага перыяду адносяцца найбольш раннія выкапні астанкі эукарыётаў, які размнажалісь палавым шляхам.
Язэп Паўлавіч Урбановіч
Язэ́п Па́ўлавіч Урбано́віч (, Шэйпічы, цяпер  —, Варанілавічы, Пружанскі раён; Псеўданімы: Максім) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў савецкага падполля і партызанскага руху ў Брэсцкай вобласці ў Другую сусветную вайну. Стрыечны брат Міхася Забэйды-Суміцкага.
Біяграфія
У час Першай сусветнай вайны сям’я была эвакуіравана ў Сімбірскую губерню. Старэйшы брат Іван узначаліў там партызанскі атрад падчас Грамадзянскай вайны, Язэп (Юзік) Урбановіч стаў там сувязным.
Пасля сканчэння вайны вяртаецца ў Шэйпічы. У 1923 годзе закладае моладзевую суполку «Удар». У 1924 годзе паступае ў Віленскую беларускую гімназію. Удзельнічае ў драматычным і танцавальным гуртках, ездзіць з пастаноўкамі па Заходняй Беларусі. Удзельнічае ў арганізацыі дэманстрацый, вывешвае ўлёткі. Сябра Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (КПЗБ) з 1928 года. 1 верасня 1928 года з нагоды Міжнароднага юнацкага дня з камсамольцамі Віленскай гімназіі па ўсім горадзе раскідвае ўлёткі і далучаецца да дэманстрацыі моладзі на вуліцы Святой Ганны. Паводле данясення з Віленскай ваяводскай управы пра таемны камсамольскі сход:"Яго распачаў Урбановіч Язэп і заклікаў прысутных да арганізацыі, падкрэсліваючы, што школьная моладзь, якая належыць да СКМ (Саюз камуністычнай моладзі), мусіць адыгрываць галоўную ролю ў беларускім жыцці і павінна змагацца за адрыў усходніх ваяводстваў Польшчы і далучэння іх да савецкай Расіі."19 снежня 1928 года ў ліку 17 вучняў быў выключаны з гімназіі. Пасля гэтага вяртаецца ў Шэйпічы, быў прызваны ў польскае войска і накіраваны ў 76-ы пяхотны полк, але хутка быў дэмабілізаваны праз хваробу (сухоты).
У 1929 годзе вучыцца ў партыйнай школе ў Менску (БССР). 3 1930 года сакратар Баранавіцкага і Брэсцкага акруговых камітэтаў КПЗБ. Пасля вывешвання чырвоных сцягоў на вуліцах Брэста 1 мая 1930 года быў арыштаваны. 21 кастрычніка асуджаны да 6 гадоў турэмнага зняволення. Спачатку адбываў пакаранне ў Сядлецкай турме ў камеры-адзіночцы, пасля галадоўкі пераведзены ў агульную камеру. Пераведзены ў катаржную турму «Вронкі», дзе стан яго здароўя пагоршыўся, і дзякуючы намаганням адваката 14 ліпеня 1934 быў вызвалены «як безнадзейна хворы». Пасля лячэння ў санаторыі пад Варшавай пры спробе пераходу мяжы з СССР быў затрыманы і зняволены ў віленскай турме Лукішкі. У 1936 годзе вызвалены паводле амністыі. Уладкаваўся качагарам на фабрыцы «Сідаль». Быў адным з арганізатараў Беларускага культурнага таварыства ў Варшаве.
У выніку Заходняга паходу Чырвонай Арміі Заходняя Беларусь далучаная да БССР. З 1939 года старшыня выканкама Ружанскага пассавета.
У Другую сусветную вайну са жніўня 1941 года ў тыле нямецкіх войскаў: адзін з арганізатараў раённых антыфашысцкіх арганізацый, сакратар Ружанскага раённага антыфашысцкага камітэта. З 1942 года сакратар Брэсцкага міжраённага «Камітэта барацьбы з нямецкімі акупантамі». У жніўні 1942 атрад савецкіх партызан пад яго кіраўніцтвам разграміў гарнізон у Косаве. У чэрвені—ліпені 1943 года камандзір партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі (дзейнічала на тэрыторыі Бярозаўскага, Косаўскага, Пружанскага, Ружанскага і Слонімскага раёнаў). Са снежня 1943 і па ліпень 1944 года выпускаў газету «За Радзіму», усяго было выдадзена 48 нумароў.
Смерць
Загінуў 20 ліпеня 1944 года, паводле афіцыйнай версіі «пры выкананні службовых абавязкаў».
Існуе таксама версія брата Васіля Сёмухі Яўгена, які быў сведкам гібелі Урбановіча. Пасля адыходу немцаў у вёску Варанілавічы 10 ліпеня прыйшлі бандыты (паводле некаторых звестак, гэта былі партызаны ), якія заняліся рабаўніцтвам: забіралі скаціну, дамашні скарб, рабавалі царкву. Праз некалькі гадзін у вёсцы з’явіўся Урбановіч з невялікай групай суправаджэння, які запатрабаваў спыніць гвалт. За гэта ён быў застрэлены памочнікам камандзіра аддзелу рабаўнікоў. Пазней абодва былі пакараныя: Л. (мясцовыя жыхары дагэтуль так называюць кіраўніка бандытаў) павешаны, а ягоны памочнік расстраляны.
Даследчык Сяргей Кнырэвіч адшукаў дакументы (НАРБ, ф. 1401, воп. 1, спр. 2, арк. 78-79), якія пацвярджаюць версію Яўгена Сёмухі. Рабаўнікамі аказаліся байцы кавалерыйскага эскадрона 2-й партызанскай брыгады на чале з Рыгорам Гульковым і яго ардынарцам Уладзімірам Гурманам. "Гурман на ветлівы зварот да яго Урбановіча паставіў на баявы ўзвод аўтамат і пацэліў на яго, але не стрэліў, а пайшоў да Урбановіча і нанёс яму два ўдары кулаком па галаве, пасля чаго таксама падышоў Гулькоў і проста ва ўпор стрэліў з пісталета ў галаву Урбановіча, які адразу ж упаў з каня і быў забіты на месцы. Такім чынам, ад рукі злачынцаў загінуў Урбановіч Язэп Паўлавіч."Пасля забойства партызаны брыгады імя Панамарэнкі абяззброілі марадзёраў, Гулькова павесілі, а Гурмана расстралялі.
Пахаваны ва ўрочышчы Гута-Міхалін, за 13 км ад вёскі Верашкі Івацэвіцкага раёна на брацкіх могілках савецкіх партызан і савецкіх воінаў.
Ушанаванне памяці
У 1967 годзе на будынку Ружанскага выканкама пасялковага Савета ўстаноўлена мемарыяльная дошка. 15 снежня 1968 года ў скверы па вуліцы Савецкай ў Ружанах яму ўрачыста адкрыты помнік (скульптар Аркадзь Сурскі).
Вялікае паганскае войска
Вялікае паганскае войска, ці Вялікае войска, ці Вялікае дацкае войска (Great Heathen Army / Great Army / Great Danish Army) — войска вікінгаў родам з Даніі, якое разрабавала і заваявала вялікую частку Англіі ў IX стагоддзі. У адрозненне ад шматлікіх скандынаўскіх набегаў войскаў таго перыяду, крыніцы, што захаваліся, не ўказваюць дакладна іх колькасці, але гэта, відавочна, была найбуйнейшая сіла ў сваім родзе, якая ўключала сотні суднаў і тысячы людзей.
Тэрмін «вялікае паганскае войска» быў скарыстаны ў англасаксонскіх хроніках. Вытокі войска можна ўгледзець у групе, якая напала на Парыж у 845 годзе, якую меркавана вёў вікінг Рагнар Ладброк. Яно ўварваліся ў рэгіён каля 850 года, неаднаразова захоплівала Руан і розныя невялікія гарады, верагодна, лёгка ўмацаваныя. Набраўшыся вопыту ў Еўропе, у 865 годзе войска рушыла ў Брытанію, высадзіўшыся ва ўсходняй Англіі. Пад камандаваннем Івара Бескасцёвага і Хальфдана сына Рагнара, яно накіравалі сілы на заваяванне і засяленне Англіі. Паводле скандынаўскіх саг, гэта было помстай за смерць Рагнара Ладброка, але гістарычнасць гэтага сцвярджэння не вызначана.
У канцы 866 была заваявана Нартумбрыя, у 870 годзе за ёй услед рушыла каралеўства Усходняя Англія. У 871 годзе прыбыла Вялікае летняе войска (Great Summer Army). Яно ўзмацніла Дацкае войска, і ў 874 годзе была заваявана Мерсія. Доказам іх знаходжання ў Дэрбішыры з'яўляецца брацкая магіла на 250 чалавек у Рэптане і некалькі дзясяткаў курганоў са слядамі крэмацыі ў суседнім Інглбі. У тым жа годзе значная частка войскаў пасялілася на заваяваных тэрыторыях, а затым услед рушыла яшчэ адна група ў 877 годзе. Хальфдан рушыў на поўнач, каб атакаваць піктаў, а Гутрум стаў лідарам вайны на поўдні, у 876 годзе да іх далучыліся новыя сілы, і яны выйгралі бітву пры Вэрхэме. Аднак Альфрэд Вялікі (кароль Уэсекса) адбіваўся, і ўрэшце атрымаў перамогу ў бітве пры Этандуне ў 878 годзе і заключыў Уэдморскі дагавор.
У 879 годзе мноства нарманаў з гэтага войска прыплылі на кантынент і пачалі здзяйсняць набегі на землі Фрысландыі і Фландрыі. Правадыром вікінгаў быў конунг Готфрыд. Спусташэнню падвергліся амаль усе паўночна-заходнія вобласці Усходне-Франкскай дзяржавы. Нягледзячы на паражэнне, нанесенае вікінгам каралём Усходне-Франкскай дзяржавы Людовікам III Малодшым у бітве пры Сокуры ў жніўні 881 года, вікінгі пабудавалі ўмацаваны лагер у Эльслоа і ў 882 годзе галоўнай мэтай іх паходаў стала Латарынгія. Нарманы захапілі і разрабавалі ўсе найбуйнейшыя латарынгскія гарады (у тым ліку, Кёльн, Бон, Трыр, Мец, Бінген, Вормс і Ахен), разбурылі амаль усе манастыры, уключаючы Прумскае абацтва. Вельмі сур'ёзна былі пашкоджаны ўладарствы Льежскай епархіі: вікінгамі былі спалены гарады Тонгр і Маастрыхт, абацтвы ў Ставело, Мальмеды і Сінт-Тройдэне. Была забіта большая частка жыхароў і манахаў, якія не паспелі збегчы. Сам Льеж быў захоплены і таксама спалены нарманамі, але, паводле падання, заступніцтва святога Ламберта не дазволіла вікінгам разрабаваць біскупскую казну. Таксама атрымалася выратаваць і большасць свяшчэнных рэліквій, бо іх перавезлі у больш бяспечныя месцы. Пазнейшыя паданні распавядалі пра шматлікія цуды, якія нібы адбыліся падчас гэтых бедстваў, і злучалі з гэтым гібель некалькіх латарынгскіх святых, памерлых, у рэчаіснасці, задаўга да гэтых падзей.
Новы кароль Усходне-Франкскай дзяржавы Карл III Тоўсты не змог аказаць вікінгам годнага ўзброенага адпору і быў вымушаны заключыць з імі мір, надаўшы іх правадыру Готфрыду тытул герцага Фрысландыі і выдаўшы за яго замуж сваю дачку. Аднак пасля забойства Готфрыда ў 885 годзе набегі нарманаў аднавіліся. У гэтым жа годзе вікінгі паспрабавалі зноў напасці на Льеж, але былі адбіты.
Пасля таго як Арнульф Карынтыйскі, якога «Дзеянні біскупаў Льежа» завуць сваяком біскупа Льежа Франкона, у 888 годзе атрымаў карону Усходне-Франкскай дзяржавы, ён актывізаваў барацьбу з нарманамі, якія знаходзіліся ў яго ўладарствах. Свайго апагею гэта барацьба дасягнула ў 891 годзе. Спачатку поспех быў на баку вікінгаў, пад камандаваннем конунга Зігфрыда яны разбілі войска каралеўскіх васалаў у бою на рацэ Гёйле. Але затым нарманы сутыкнуліся з войскам, асабіста ўзначаленым каралём Арнульфам. У выніку кровапралітнага бою пры Лёвене войска вікінгаў было цалкам разгромлена, Зігфрыд і мноства нарманаў загінулі. Гэта паражэнне спыніла масавыя набегі вікінгаў на землі Усходне-Франкскага каралеўства. Сярод удзельнікаў Лёвенскай бітвы пазнейшыя хронікі называюць імёны графа Эно Рэнье Даўгашыяга і біскупа Франкона, а «Дзеянні біскупаў Льежа» прыпісваюць апошняму асабліва выбітную ролю ў перамозе над ворагам, распавядаючы пра асабісты ўдзел біскупа ў бітве.
У Англіі пасяленцы з былога паганскага войска утварылі Каралеўства Ёрк, якае існавала да 950-х гадоў.
Меркаванае пахаванне воінаў войска знаходзіцца ў Верасовым лесе Дэрбішыра.
Чурылава (Уздзенскі раён)
Чуры́лава (, Чурилово) — вёска ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Уздзенскага сельсавета.
Ураднік (значэнні)
Ураднік:
Азорскі антыцыклон
Азорскі антыцыклон, азорскі максімум — субтрапічная вобласць высокага атмасфернага ціску над Атлантычным акіянам з цэнтрам каля Азорскіх астравоў.
Апісанне
Праяўляецца перавагай антыцыкланічнай дзейнасці на працягу ўсяго года, асабліва добра выражаны летам (у ліпені ціск больш за 1025 Па). Прыкметна ўплывае на клімат Паўднёвай Еўропы і Паўночнай Афрыкі, утварае летам адгалінаванне ў напрамку Міжземнага мора, зімой у напрамку Сахары.
На надвор'е Беларусі ўплываюць паўночна-ўсходняя перыферыя або адасобленыя "ядры" азорскага антыцыклону: устанаўліваецца сухое і сонечнае надвор'е з высокімі тэмпературамі паветра (зімой часам да 8°С і больш, летам да 25-30°С і вышэй).
NGC 1268
NGC 1268 (іншыя абазначэнні — UGC 2658, MCG 7-7-56, ZWG 540.93, PGC 12332) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Персей.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Шыпунова (Шыпуноўскі сельсавет)
У лютым 2012 года ў Шыпунове быў перакрыты абсалютны тэмпературны мінімум месяца — −43,2 °C, папярэдні рэкордны мароз у лютым быў у 1996 годзе — −42,2 °C.
Канстанцін Навумавіч Длугашэўскі
Канстанці́н Наву́мавіч Длугашэ́ўскі ( — ) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Брэсцкага аблвыканкама (1939—1944) і старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта (1946—1955).
Біяграфія
З сялян. Член КПСС з 1928 года.
У 1925—1941 гадах на партыйнай, савецкай і гаспадарчай рабоце. У Вялікую Айчынную вайну на Заходнім, Сталінградскім, 3-м Прыбалційскім франтах.
З 29 мая 1957 года па люты 1968 года — начальнік Галоўнага ўпраўлення камунальнай гаспадаркі і энергетыкі — камунальнай гаспадаркі пры Савеце Міністраў Беларускай ССР.
На XIX — XXI з’ездах КПБ выбіраўся членам ЦК КПБ. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 2—4-га скліканняў, Вярхоўнага Савета БССР 1, 3, 5-га скліканняў.
Узнагароджаны ордэнам Леніна, 5 іншымі ордэнамі, медалямі.
Арман-Эмануэль дзю Плесі Рышэльё
Арман Эмануэль Сафія-Септымані дэ Віньера дзю Плесі, граф дэ Шынон, 5-ы герцаг Рышэльё (Armand Emmanuel Sophie Septemanie de Vignerot du Plessis, 5eme duc de Richelieu;,  — , ) — французскі арыстакрат, які пасля Вялікай Французскай рэвалюцыі паступіў на рускую службу і ў 1804—1815 гг. займаў пасаду генерал-губернатара. У Расіі яго называлі Эмануіл Восіпавіч дэ Рышэлье. Лічыцца адным з бацькоў-заснавальнікаў Адэсы, дзе яму ў 1828 пастаўлены помнік.
У перыяд Рэстаўрацыі Бурбонаў вярнуўся ў Францыю, дзе займаў пасады міністра замежных спраў (1815—1818) і кіраўніка ўрада Людовіка XVIII (1815—1818, 1820—1821).
Удальрык Крыштаф Радзівіл
Удальрык (Ульрык) Крыштаф Радзівіл (, Дзятлава, Новагародскае ваяводства — ) — пісьменнік, паэт і гісторык. Канюшы літоўскі (з 1734), вялікі пісар літоўскі і староста менскі (1739—1746). Генерал-лейтэнант войска Вялікага Княства Літоўскага.
Паходзіў з роду Радзівілаў. Значную частку жыцця правёў у сваіх маёнтках на Валыні. Рабіў няўдалыя спробы ўмешвацца ў палітыку, абараняў права «ліберум вета». Сучаснікамі характарызаваны як дзівак i фантазёр, здольны і начытаны, але схільны да авантурызму. Сабраў вялікую бібліятэку, ведаў шмат моў, у тым ліку грэчаскую, нямецкую, французскую, італьянскую, англійскую.
Пакінуў значную літаратурную спадчыну. Аўтар кніг «Апісанне клопатаў людзей усіх саслоўяў» (1741), «Маральныя элегіі» (1752), «Агульная гісторыя» (або «Універсальная гісторыя» (?), т. 1—5, 3648 стар., 1752), «Апісанне ўсіх нацый у Еўропе», «Сусветныя крытыкі або сатыры», «Вучоныя забавы ў вершах і прозе» і інш. Перакладаў на поль­скую мову творы Сафокла, П. Карнеля, Ж. Расіна. Частка твораў засталася ў рукапісах (напр. «Свецкая крытыка, або Сатыра» — рукапіс зберагаецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы РФ у Маскве).
Спрабаваў увесці ў спектак­лях прыдворных тэатраў беларускую мову. Па-беларуску гаворыць адзін з герояў пераробкі У. К. Радзівілам твора Э. Бруселя «Камедыя Эзопа», прызначаная для нясвіжскага тэатра, захавалася 5 радкоў з уступнага маналога.
Дзяжурная аптэка (тэлесерыял)
Дзяжурная аптэка (Farmacia de guardia) — іспанскі гумарыстычны серыял, які выходзіў на экраны ў сябе на радзіме на канале з 19 верасня 1991 года па 28 снежня 1995 года. Адзін з самых паспяховых іспанскіх серыялаў, які атрымаў шмат узнагарод.
Цыфры і даты
Серыял быў першай спробай у гэтым напрамку для тэлевізійнай сеткі Antena 3, працу над якой ачоліў рэжысёр Антоніа Мерсера (Antonio Mercero). 28 снежня 1995 г. была паказана апошняя серыя працягласцю ў 50 хвілін, якая дасягнула рэйтынгу ў 62,8% з 11,5 млн. гледачоў. Усяго ў Іспаніі серыял трансліраваўся пяццю сезонамі, а пазней яшчэ раз чатырма.
У сакавіку 2010 г. быў выпушчаны поўнаметражны фільм — ''«Дзяжурная аптэка. Апошняе дзяжурства» (Farmacia de Guardia. La última guardia''), зняты на аснове серыяла з удзелам асноўных акцёраў ранейшага складу. Гэта была спроба зазірнуць у лёсы персанажаў праз 15 гадоў пасля падзей, паказаных у серыяле.
Сюжэт
Серыял распавядае пра жыццё сямейства гаспадыні аптэкі фармацэўта Лурдэс Кана, яе двух сыноў - Кіке і Гільерма, былога мужа - Адольфа Сегура, бацькі - дона Энрыке, якія ўвесь час патрапляюць у розныя забаўныя сітуацыі, у якіх таксама ўдзельнічаюць іх сябры, суседзі і наведвальнікі аптэкі: асістэнткі фармацэўта Пілі і Рэйс, сяброўкі Лурдэс Каталіна і Бягонія, суседкі доння Пакіта, донна Роза з мужам - донам Рыкарда, Марыкілья, Сандра і нават паліцэйскія - сяржант Рамералес і Марыя дэ ла Энкарнасьён.
IC 4063
IC 4063 — галактыка тыпу C (кампактная галактыка) у сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Герб Францыі
Цяперашні герб Францыі стаў сімвалам Францыі пасля 1953 года, хоць і не мае нікога правага статуту ў якасці афіцыйнага герба.
Эмблема складаецца з:
Добра (Заходнепаморскае ваяводства)
Добра (Dobra) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Лабэзскага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Добра.
Адлегласць па прамой паміж гарадамі Добра — Мінск 851 км, да Варшавы — 459 км.
Насельніцтва — 2 355 жыхароў (2014 год).
Сцяг Украіны
Сцяг Украіны (прапор України) — сцяг, складзены з дзвюх аднолькавых па памеры жоўтай і сіняй палос, з суадносінамі даўжыні і шырыні 2:3. Традыцыйна завецца жоўта-блакітны сцяг, хоць на сучасным варыянце жоўтая паласа знаходзіцца ўнізе.
Сучасны сіне-жоўты сцяг упершыню быў публічна зафіксаваны 25 чэрвеня 1848 года ў Львове, які украінцы Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі вывесілі над мэрыяй Львова як нацыянальны сцяг. Пасля гэтага выпадку сіне-жоўты сцяг стаў усё больш папулярным сярод украінцаў, а пасля рэвалюцыі 1905 года ён пачаў выкарыстоўвацца і ў Прыдняпроўскай Украіне.
У 1917—1921 гадах, падчас украінскай рэвалюцыі, гэты сцяг быў дзяржаўным сцягам Украінскай Народнай Рэспублікі і Украінскай дзяржавы.
У 1938—1939 гадах сіне-жоўты сцяг быў сцягам Карпацкай Украіны, а ў 1941 годзе Украінскай дзяржавы.
У 1991 годзе, пасля развалу СССР, гэты сцяг дэ-факта выкарыстоўваўся як дзяржаўны сцяг незалежнай Украіны. 18 верасня 1991 года Прэзідыум Вярхоўнай Рады Украіны законна прысвоіў жоўта-блакітнаму сцягу статус афіцыйнага сцяга краіны. 23 жніўня ва Украіне штогод адзначаецца Дзень дзяржаўнага сцяга.
Стандартызацыя памераў і колераў
Сучасны дзяржаўны сцяг Украіны павінен мець адносіны вышыні да шырыні 2:3 і дзве паласы аднолькавай шырыні. Сцягі флоту маюць такія ж адносіны па памеры (2:3). Калі сцяг размешчаны вертыкальна, спачатку ідзе сіняя паласа, а затым жоўтая.
Артапедыя
Артапедыя (ад ορθος — прамы, правільны і — выхаванне, навучанне) — раздзел клінічнай медыцыны, раздзел хірургіі, які вывучае прафілактыку, дыягностыку і лячэнне дэфармацый і парушэнняў функцый костка-цяглінавай сістэмы, якія з'яўляюцца вынікам перанатальных дэфектаў, парокаў развіцця, наступстваў  траўм альбо захворванняў.
Яраслаўка (Буландынскі раён)
Яраслаўка — сяло ў Буландынскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Жураўлёўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 77 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада Макінска. Код КАТА — 114039600.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 294 чалавекі (150 мужчын і 144 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 226 чалавекі (109 мужчын і 117 жанчын).
Брацкая магіла (Валатоўкі)
Апісанне
Брацкая магіла знаходзіцца на вясковых могілках. Брацкія могілкі савецкіх воінаў, якия загінулі ў Вялікую Айчынную вайну. Пахаваны 94 воіны. Сярод пахаваных — Герой Савецкага Саюза Аляксандр Сямёнавіч Расказаў.
Мухамор
Мухамор, Мухамора (Amanita) — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства.
Апісанне
Пладовае цела грыба (шапка на ножцы) у маладых мухамораў абкружана агульным пакрывалам, потым яно разрываецца і застаецца каля асновы ножкі ў выглядзе мешкападобнай похвы, а на шапцы — як белыя шматкі або лускавінкі. Шапка белая, зялёная, шэрая, шэра-фіялетавая, чырвоная дыяметрам да 20 см. Пласцінкі белыя, жаўтаватыя. Ножка цыліндрычная або булавападобная, уверсе бывае з кольцам ад частковага покрыва. Споры шарападобныя, бясколерныя.
Арэал
Вядома каля 100 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Амерыцы, Аўстраліі, Афрыцы. Растуць у лясах рознага тыпу пераважна ва ўмеранай зоне. Мікарызаўтваральнікі. На тэрыторыі Беларусі 19 відаў. Найбольш вядомыя, , , ; трапляюцца з ліпеня па кастрычнік.
Значэнне і шкоднасць
Ёсць ядомыя, напрыклад,,. Смяротна атрутныя і. Іншыя віды маюць фізіялагічна актыўныя рэчывы (таксіны, галюцынагены і інш.), якія ўздзейнічаюць на нервовую сістэму.
Тоній
То́ній (τόνος — «нацяжэнне») — першы геалагічны перыяд неапратэразоя. Пачаўся каля 1 млрд гадоў назад і скончыўся каля 850 млн гадоў назад.
Да гэтага ж перыяду адносіцца бурная адаптыўная радыяцыя акрытарх.
Шалаболіха (сяло)
Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Рабрыха за 61 км ад сяла.
Цюменцава
Цюменцава (Тюме́нцево) — сяло ў Алтайскім краі, адміністрацыйны цэнтр Цюменцаўскага раёна. Сяло размешчана ў лесастэпавай зоне Заходне-Сібірскай раўніны ля зліцця рэк Чарамшанка і Мядзведка (прыток Кулунды).
IC 4064
IC 4064 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Чырвоны Вугал
Чырво́ны Ву́гал (, Чирвоный Угол) — пасёлак ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Уздзенскага сельсавета.
NGC 1270
NGC 1270 (іншыя абазначэнні — UGC 2660, MCG 7-7-57, ZWG 540.95, PGC 12350) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Персей.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Індская цывілізацыя
І́ндская цывілізацыя, цывілізацыя даліны ракі Інд, цывілізацыя Інда і Сарасва́ці, Хара́пская цывілізацыя, старажытная даарыйская цывілізацыя (археалагічная культура) Індыі. Існавала з сярэдзіны ІІІ тысячагоддзя да н.э. да 17—16 стагоддзяў да н.э. на паўночным захадзе паўвострава Індастан (на тэрыторыі сучасных Індыі, Пакістана і Афганістана). Адзін з самых ранніх ачагоў урбаністычнай культуры народаў свету.
Адрыта болей за 1000 помнікаў: першасныя земляробчыя паселішчы (Мергарх), руіны буйных гарадоў (Харапа, Махенджа-Дара, Ракхігархі, Ганверывал), марскіх портаў (Латхал і Дхалавіра), памежных крэпасцей, вёсак (Алахдзіна). Археалагічныя знаходкі паказваюць існаванне развітых гандлёвых сувязей з суседзямі і аддаленымі краінамі — Бахрэйнам, Бактрыйска-Маргіянскай цывілізацыяй, магчыма з Шумерам.
Аснова эканомікі — жывёлагадоўля (зебу, курыца, буйвалы, свінні) і ірыгацыйнае земляробства (пшаніца, проса, ячмень, рыс). Развітыя манументальнае будаўніцтва, металургія медзі і бронзы.
Заняпад Індскай цывілізацыі верагодна вызначаўся некалькімі прычынамі: тэктанічным зрухам і паводкамі, спусташэннем і забалочваннем глебы, эпідэміямі і войнамі. Дравідыйскае насельніцтва даліны Інда ў гэтыя часы змяшчаецца на паўднёвы ўсход і страчвае былы ўзровень развіцця.
Генетычна звязанай з Індскай (Харапскай) цывілізацыяй лічаць постхарапскую культуру. Уплыў Індскай цывілізацыі прасочваецца ў культуры сучасных народаў Індыі і Пакістана. Індская цывілізацыя не аказала істотнага ўплыву на культуру індаарыяў — новага старажытнаіндыйскага ачагу цывілізацыі ў даліне Ганга, аддаленага ад Індскага больш як на тысячу кіламетраў.
Адкрыццё
Першым вядомым помнікам Індскай цывілізацыі стала Харапа. выпадкова адкрытая ў 1826 г. Ужо ў той час помнік моцна пацярпеў з-за мясцовых жыхароў, якія карысталіся знойдзенай у ім цэглай. У 1872—1873 гг. брытанскія археолагі арганізавалі яго першыя навуковыя раскопкі. Яны прынялі Харапу за болей позні будысцкі цэнтр старажытнай Індыі. Тым не меней, знаходка пячаткі з невядомымі знакамі, якія маглі быць літарамі, выклікалі цікавасць спецыялістаў, і ў 1920—1921 гг. Археалагічная служба Брытанскай Індыі пачала болей шырокія даследаванні.
У 1919 г. стала вядома, што падчас будаўніцтва чыгункі ў Сіндзе, рабочыя выкарыстоўвалі старую цэглу з кургана Махенджа-Дара. Археалагічная служба накіравала туды свайго служачага Р. Д. Банерджы. Ён абследаваў мясцовасць, зрабіў пробныя раскопкі, выявіў новыя артэфакты і пераканаўся, што пад курганам пахавана старажытнае паселішча. У 1924 г. Джон Маршал, кіраўнік Археалагічнай службы, параўнаў знаходкі з Харапы і Махенджа-Дара і прыйшоў да высновы, што адкрыта раней не вядомая старажытная цывілізацыя. Канчаткова Індская (Харапская) цывілізацыя была вылучана як самастойная ў 1931 г.
Да канца першага дзесяцігоддзя XXI ст на тэрыторыі Пакістана і Індыі было адкрыта 1022 помнікі Індскай цывілізацыі, аднак толькі 10 % з іх дастаткова даследаваны, некаторыя выклікаюць спрэчкі або далучаюцца да суседніх археалагічных культур, што знаходзіліся пад уплывам Індскай цывілізацыі.
Храналогія
Традыцыйна агульная храналогія Індскай цывілізацыі абапіраецца на перыядызацыю развіцця Харапы, вызначаную археолагамі. Яна ўключае наступныя перыяды :
Фарміраванне
Паходжанне стваральнікаў і насельнікаў Індскай цывілізацыі з’яўляецца спрэчным. У Індыі з боку палітыкаў, культурных і рэлігійных дзеячоў, а таксама гісторыкаў не аднойчы выказваліся думкі пра індаеўрапейскае паходжанне гарадской культуры старажытнай даліны Інда або пра заснаванне Індскай цывілізацыі выхадцамі з заходняй часткі плато Дэкан. Да сёй пары яны не знайшлі навуковага падцверджання.
Першасна пасяленцы выраблялі пасудзіны з трыснёгу, які пакрывалі асфальтам, але з сярэдзіны 6 тысячагоддзя пачалі вытворчасць керамікі. Адначасова адбыліся змены ў будаўніцтве. Будынкі з высушанай на сонцы цэглы сталі ўзводзіцца прасторнымі, сіметрычна падзеленымі на невялікія квадратныя або прастакутныя блокі. У іх не было дзвярэй і жылых парэштак, што наводзіць на думку пра тое, што хаця б некаторыя з іх з’яўляліся сховішчамі збожжа ці іншых тавараў, што выкарыстоўваліся сумесна. Іншыя будынкі ўяўляюць сабой стандартныя памяшканні, дзе займаліся рамяством, у тым ліку вырабам пацерак. У медным веку адзінае паселішча ператварылася ў некалькі асобных, злучаных ірыгацыйнымі каналамі. Пры даследаванні цел у магільнях было выяўлена, што мергархцы былі добра знаёмы са стаматалогіяй.
У канцы 5 тысячагоддзя да н. э. адбылося пашырэнне сельскагаспадарчых паселішчаў у горных і перадгорных раёнах. На мяжы 5 тысячагоддзя да н. э. і 4 тысячагоддзя да н. э. заўважны першыя прыкметы ўрбанізацыі. Раскопкі ў пагорыстых мясцінах абапал Інда прывялі да адкрыцця старажытных населеных пунктаў, што да пачатку сталага харапскага перыяду прайшлі шлях ад вёсак да гарадоў з насельніцтвам каля 10 тысяч чалавек. На рачных раўнінах гэты працэс быў болей запаволеным. Так, у другой палове 4 тысячагоддзя да н. э. у наваколлях будучай Харапы пераважалі адносна невялікія паселішчы рыбакоў, паляўнічых і земляробаў. Відавочна, падвышэнне колькасці насельніцтва там пачалося не раней за 3 тысячагоддзе да н. э.
Адной з прычын, якая садзейнічала поспеху сельскай гаспадаркі і пашырэнню паселішчаў, былі надзвычай спрыяльныя кліматычныя ўмовы. Аналіз ізатопнага склада кіслароду ў фасфатах костак і зубоў свойскай жывёлы, зроблены індыйскімі вучонымі, сведчыць пра тое, што каля 9 — 8 тысяч гадоў таму на захадзе Індыйскага субкантынента ўсталяваўся клімат, значна болей вільготны, чым у нашы дні. Рачная сетка паміж Гімалайскім рэгіёнам і Аравійскім морам была значна шырэйшай. На ўсход ад сучаснага рэчышча Інда існавалі іншыя буйныя рэкі, у тым ліку Сарасваці, пазней узгаданая ў Рыгведзе. На месцы Качскага Рана, знакамітага сваімі саланчакамі, у тую пару месцілася плыткаводдзе. Шчодрыя мусоны абрашалі схілы пагоркаў і такім чынам спрыялі атрыманню ўстойлівых ураджаяў. Аднак на раўнінах і нізінах яны выклікалі паводкі і заміналі развіццю гаспадаркі.
З другой паловы 4 тысячагоддзя да н. э. інтэнсіўнасць мусонаў пачала зніжацца. Рачныя даліны сталі болей прыцягальнымі, а на аддаленых ад іх землях адбывалася апустыньванне. У перыяд 3200 — 2600 гг. да н. э. многія дахарапскія паселішчы апынуліся пакінутымі. Такі лёс нападкаў і Мергарх. Магчыма, што далейшая міграцыя на ўсход суправаджалася пераходам ад пераважнага вырошчвання пшаніцы і ячменя да рысаводства. Рыс як ядомая расліна вядомы ў Паўднёвай Азіі з 7 тысячагоддзя да н. э., але яго вырошчванне і распаўсюджанне ў гэтай вобласці звычайна адносяць да першай паловы 3 тысячагоддзя да н. э. Ён выдатна прыстасаваны да спякоты і лішкаў вільгаці, вытрымлівае сезонныя паводкі, яго збожжа па якасці мала саступае пшаніцы.
Урбанізацыя і архітэктура
Сталы перыяд развіцця Індскай цывілізацыі звязаны з урбанізацыяй і ўзнікненнем у рачных далінах буйных гарадоў. Самыя вялікія гарады (Ракхігархі, Махенджа-Дара, Харапа, Ганверывал і Дхалавіра) значна пераўзыходзілі па плошчы і насельніцтву гарадскія паселішчы іншых цывілізацый таго часу — Шумера, Старажытнага Егіпта і Бактрыйска-Маргіянскага комплекса. Так, Махенджа-Дара займаў каля 100 га, у ім магло жыць каля 40 000 чалавек. Плошча Харапы дасягала 150 га, а гарадское насельніцтва ацэньваецца ў 23 500 чалавек.
Ніжні горад складаўся з сеткі роўных вуліц, накіраваных па бакам свету. Паміж вуліцамі месціліся падобныя на прамавугольнікі жылыя кварталы. Напрыклад, у Латхале існавала 6 кварталаў, у кожным меўся асабісты пляц. Усе жытлы былі прыкладна аднолькавымі. Яны будаваліся з цэглы, складаліся з адкрытых тэрас, акружаных пакоямі. Некаторыя жытлы мелі 2 паверхі, падлога ў іх брукавалася. Падобна на тое, што нават бедныя гараджане маглі дазволіць сабе адносна камфортныя жыллёвыя ўмовы. Дзіўным выглядае адсутнасць палацаў, спецыяльных храмавых пабудоў і ваенных помнікаў.
Гарады Індскай цывілізацыі адметны сістэмай водаразмеркавання і каналізацыі. Звычайна асобныя дамы або кварталы забяспечваліся вадою з калодзежаў. У Махенджа-Дара іх было 700. Ваду ўздымалі з дапамогай прыстасаванняў накшталт чыгіроў і шадуфаў. Ва ўнутраных дварах або ў асобных пакоях кожнага дома ладзіліся месцы для абмывання і спраўлення натуральных патрэб. Забруджаная вада накіроўвалася па тэракотавых трубах або ў выграбную яміну, або ў закрытыя сцёкі ўздоўж вуліц, каб потым быць выдаленай за межы горада. Цвёрдыя адыходы прасейваліся праз драўляныя краты. Істотным недахопам каналізацыі было тое, што моцная паводка ці засор маглі выклікаць разліў бруду і распаўсюджанне інфекцыйных хвароб.
Эканоміка
Асновай гаспадаркі буйных гарадоў было рамяство. Важнай галіной з’яўлялася вытворчасць керамікі. Мясцовыя ганчары выраблялі паліваныя, разьбяныя, паліхромныя, перфараваныя і бугорчатыя пасудзіны ў форме кубкаў, тазоў, пляшак, талерак, цыліндраў, шклянак з пляскатым дном, гарлачоў, ваз і посуду на падстаўцы (відавочна, для фіміяму). Іх паверхня размалёўвалася геаметрычнымі ўзорамі, выявамі раслін і жывёл. Аднастайнасць формаў і малюнкаў на гліняным посудзе дэманструе адзіныя традыцыі, што існавалі на вялікай тэрыторыі. Дзякуючы абпальванню гліняных сумясей высокімі тэмпературамі ганчары навучыліся ствараць цвёрдую кераміку са шчыльнай структурай, падобную на фаянс. З яе выраблялі пацеркі, бранзалеты і пломбы. Гліна таксама ўжывалася для вырабу цэглы, бруку, цацак, статуэтак, дэкаратыўных элементаў і інш.
Індскія майстры дасягнулі выдатных вынікаў у апрацоўцы каменю. Простая апрацоўка крэменю адбывалася ўжо ў месцах здабычы. Мыльны камень перавозілі ў рамесныя цэнтры. Ён шырока ўжываўся разьбярамі для стварэння пячатак, гузікаў, пацерак. Гузікі былі вынаходніцтвам прадстаўнікоў Індскай цывілізацыі. Мяркуецца, што першапачаткова яны з’яўляліся ўпрыгожваннем. Каштоўныя і паўкаштоўныя камяні нароўні з ракавінамі, металамі, керамікай і слановай косцю выкарыстоўваліся для вырабу ўпрыгожванняў. На поўначы сучаснага Афганістана існавала паселішча Шартугай, якое меркавана з’яўлялася калоніяй прадстаўнікоў Індскай цывілізацыі. Іх прыцягнулі так далёка на поўнач радовішчы лазурыту, што здабываўся ў наваколлі.
Хаця вытворчасць медзі і медных вырабаў была вядома ўжо ў дахарапскі перыяд, металургія дасягнула росквіту ў час існавання буйных гарадоў. Прадстаўнікі Індскай цывілізацыі шырока ўжывалі вырабы з медзі, волава, бронзы, срэбра і золата. З гэтых металаў рабілі ўпрыгожванні, пасудзіны, статуэткі, навершы стрэл і дзідаў, нажы, сельскагаспадарчыя прылады. Найчасцей сустракаюцца прадметы з медзі. Нават у бронзавых вырабах колькасць волава і іншых дадаткаў рэдка перавышае 30 %. Для выплаўкі з медзі складаных прадметаў патрэбны высокія тэмпературы, але на тэрыторыі гарадоў плавільныя печы не былі знойдзены. Тое, што археолагі першапачаткова прынялі за плавільні ў Харапе, пазней было інтэрпрэтавана як печы для крэмацыі. Пра прыёмы працы індскіх металургаў сучасныя спецыялісты вымушаны разважаць на аснове аналізу ўжо гатовых вырабаў.