cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арфаэпія
Арфаэпія ўстанаўлівае нормы вымаўлення канкрэтных гукаў у пэўных фанетычных умовах, у канкрэтных граматычных формах, у асобных групах слоў ці ў асобных словах. Суперсегментныя адзінкі вуснай мовы (дыкцыя, націск, інтанацыя) хоць і праяўляюцца ў выніку вымаўлення, але ў паняцце вымаўлення не ўваходзяць.
Беларуская мова
Беларускае літаратурнае вымаўленне доўгі час фарміравалася выключна ў сувязі з народным вымаўленнем, і за аснову браліся цэнтральныя гаворкі. Ужо ў 19 ст. у беларускай мове існавалі агульнапашыраныя, вядомыя фанетычныя рысы, якія ўвайшлі ў літаратурнае вымаўленне, як асімілятыўная мяккасць зычных, цвёрдае вымаўленне шыпячых, вымаўленне [ў] замест [в] пасля галоснага і перад наступным зычным, аканне ў першым пераднаціскным складзе, падоўжанае вымаўленне зычных у інтэрвакальным становішчы, вымаўленне звонкіх зычных, як глухіх, на канцы і ўсярэдзіне слова перад глухімі, фрыкатыўнае [γ] і інш.
Стабілізацыя норм вымаўлення адбывалася ў цесным узаемадзеянні з выпрацоўкай і кадыфікацыяй правілаў беларускага правапісу, на што значна паўплывала рэформа правапісу (1933). Лічыцца (М. В. Бірыла), што стабілізацыя літаратурнага вымаўлення адбылася к канцу 1930-х гг., з ліквідацыяй пэўных супярэчнасцяў пры ўдакладненні правапісу (1957).
Віктар Фёдаравіч Шматаў
Віктар Фёдаравіч Шматаў (, Камарын,, Гомельская вобласць — ) — беларускі вучоны, доктар мастацтвазнаўства, мастак-жывапісец. Ганаровы грамадзянін гарадскога пасёлка Камарын.
Публікацыі
Аўтар больш за 400 публікацый, у тым ліку манаграфій: «Беларуская сатырычная графіка 1945—65» (кандыдацкая дысертацыя, 1969), «Міхась Філіповіч» (1971), «Алеся Паслядовіч» (1975), «Беларускі кніжны знак» (1975, у сааўтарстве з А. Тычынам), «Людвіг Асецкі» (1975), «Беларусская станковая графіка» (руск., 1978), «Сучасная беларуская графіка» (1979), «Міхась Канстанцінавіч Сеўрук» (1980), «Francisk SKORINA» (1980, англ., Unesco, France, Paris — Shmatov V., Golenchenko G., Cemerickii V.),/ «Мастацтва кнігі Францыска Скарыны», «Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяў» (1984, руск.), «Искусство белорусской Старопечатной книги XVI—XVIII вв.» (1990, Масква; доктарская дысертацыя, абаронена ў 1991 годдзе), «Палітра Чарнобыля»(1996, аўтаманаграфія), «Мастацтва беларускіх старадрукаў XVI—XVIII стагоддзяў»(2000). Паслядоўна вывучаў беларускую сатырычную графіку (у 60-х), сучасную беларускую графіку (у 70-х). Пазней і да канца жыцця — мастацкае аздабленне кніг беларускага першадрукара і асветніка Францыска Скарыны, іншых беларускіх старадрукаў, а таксама — беларускі іканапіс.
Жывапіс
Віктар Фёдаравіч Шматаў у якасці мастака каля дзесяцігоддзя займаўся карыкатурай, супрацоўнічаў з сатырычным часопісам «Вожык». Захапляўся экслібрысам. Прыкладна ў той жа перыяд займаўся плакатам. Але яго сэрца належала жывапісу. Ён быў прыхільнікам нацыянальнай ідэі ў творцасці. Лічыў, што мастак можа стаць асобай толькі, калі прысвячае сваё мастацтва Радзіме. Пэўны час ён мэтанакіравана шукаў форму, у якой «нацыянальная ідэя» можа быць адлюстравана ў жывапісу. Палотны: «Ткачыха», «Беларуская кераміка», «Кастусь Каліноўскі і студзеньскае паўстанне 1863 года на Беларусі», «Максім Багдановіч», «Беларускія старадрукі», «Дуб», «Стагі» і іншыя.
Акадэмія навук
З 1991 года В. Шматаў узначальваў аддзел старабеларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора Акадэміі Навук Беларусі. Стварыў з аднадумцамі — супрацоўнікамі новы аддзел «Помнікі культуры і народнага мастацтва Чарнобыльскай зоны» у Музеі старабеларускай культуры пры ІМЭФ АНБ, якім ён кіраваў. В. Шматаў арганізаваў рэгулярныя экспедыцыі ў адселеныя вёскі Чарнобыльскай зоны з мэтай выратаваць унікальныя помнікі народнай культуры. У выніку грандыёзнай працы энтузіястаў быў захаваны цэлы пласт помнікаў «з-пад Чарнобыльскага попелу». Усе яны сталі экспанатамі Музея.
"…5 чэрвеня 1991 г. Брагін: «Ужо два дні як мы (М. Мельнікаў, Ю. Піскун, А. Хадыка) у зоне. …Даследавалі вёскі Ясень, Пучын, Жэрднае, Вазок і інш. Амаль кожная хата — сапраўдны музей. Ткацтва і вырабы з дрэва тут проста цудоўныя.… Працавань нялёгка: спёка, пыл, бур’ян, крапіва ды калючкі ля кінутых хат — вышэй галавы. Радыяцыя ў асобных вёсках перавышае нармальны фон у тысячы разоуў. Мы збіраем толькі найбольш мастацкія, арыгінальныя … Паступова выпрацавалася методыка працы… У Брагінскую гасцініцу вяртаемся позна ўвечары…. Так пачыналася наша Чарнобыльская Пампея. Пазней мы зрабілі яшчэ тры экспедыцыі ў Брагінскі і Хойніцкі раёны: у чэрвені 1992, у лістападзе 1996 і ў сакавіку 1997…»
У выніку згаданных вышэй экспедыцый у творчасці мастака таксама нарадзілася серыя рэалістычных жывапісных палотнаў «Чарнобыльская трагедыя». Віктар Фёдаравіч падараваў дзесяткі сваіх карцін на сваю «малую Радзіму» — у Брагінскую карцінную галерэю.
Леанід Міхайлавіч Сандалаў
Леанід Міхайлавіч Сандалаў (, г. Вічуга Іванаўскай вобласці —, Масква) — савецкі военачальнік. Генерал-палкоўнік (1944).
Іван Паўлавіч Мінаеў
Іван Паўлавіч Мінаеў (,, Расійская імперыя — , ) — рускі ўсходазнавец, заснавальнік рускай індалагічнай школы. Працы па будызме, філалогіі і лінгвістыцы, гістарычнай геаграфіі, фальклоры, сярэднявечнай і новай гісторыі Індыі.
Леанід Міхайлавіч Сандалаў
Біяграфія
У восем гадоў бацькі аддалі яго ў Тэзінскае пяцікласнае фабрычнае вучылішча, якое скончыў з пахвальнай граматай.
Іван Паўлавіч Мінаеў
З 1869 года дацэнт, з 1873 года прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта, з 1871 года член Рускага геаграфічнага таварыства. Здзейсніў тры падарожжы (у 1874—1875, 1880, 1885—1886), падчас якіх наведаў Індыю, Цэйлон, Бірму і Непал. Навуковыя даследаванні Мінаева былі засяроджаныя на старажытнай, сярэднявечнай і новай гісторыі краін Паўднёвай Азіі (літаратура, філасофія, лінгвістыка, культура ў шырокім сэнсе, геаграфія, асабліва гістарычная, этнаграфія, фальклор).
Леанід Міхайлавіч Сандалаў
Біяграфія
Да 1919 года працаваў на фабрыцы. Быў адным з арганізатараў і кіраўнікоў мясцовай камсамольскай арганізацыі. Увесну 1919 года добраахвотна паступіў на Іванава-Узнясенскія курсы камсаставу, затым ваяваў на франтах Грамадзянскай вайны. У Чырвонай арміі з 1919 года. Член КПСС з 1925 года.
У 1926 годзе скончыў Кіеўскую аб’яднаную ваенную школу камандзіраў, у 1934 годзе — Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ, у 1937 годзе — Ваенную акадэмію Генштаба.
Ён удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі ў 1939 годзе. З 1940 года начальнік штаба, у ліпені-жніўні 1941 года — камандуючы 4-й арміяй, начальнік штаба Цэнтральнага фронту. Удзельнік баёў у Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну. У пачатку Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у абарончых баях у раёне Брэста, Жабінкі, Кобрына і інш. У 1941—1945 гадах начальнік штаба Бранскага, 2-га Прыбалтыйскага, 4-га Украінскага франтоў.
Да 1953 года — на камандных пасадах у Савецкай арміі. У 1953—1955 гадах знаходзіўся ў распараджэнні Міністра абароны СССР. З верасня 1955 года ў запасе.
Л. М. Сандалаў — аўтар шэрагу мемуараў пра Вялікую Айчынную вайну: «Пагарэла-Гарадзішчанская аперацыя» (1960), «Цяжкія рубяжы» (1965), «Перажытае» (1966), «На маскоўскім напрамку» (1970), «Пасля пералому» (1983).
Узнагароды
Узнагароджаны 3 ордэнамі Леніна, 4 ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнамі Суворава і Кутузава I ступені, Чырвонай Зоркі, медалямі, а таксама замежнымі ордэнамі.
У 1966 годзе стаў Ганаровым грамадзянінам горада Кобрына (рашэнне выканкама Кобрынскага гарадскога Савета дэпутатаў № 261 ад 30.08.1966).
NGC 3250C
NGC 3250C (іншыя абазначэнні — ESO 317-28, MCG -7-22-8, IRAS10255-3944, PGC 30774) — галактыка ў сузор’і Насос.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Блошка льняная
Блошка льняная, Блыха льняная сіняя (Aphthona euphorbiae) — від падсямейства.
Біялагічнае апісанне
Дарослыя жукі і іх лічынкі сілкуюцца лісцем. Від таксама з’яўляецца шкоднікам лёну. Шкодзяць жукі і лічынкі. Лічынкі ядуць карані лёну ў глебе. Ільняныя блошкі пагаршаюць якасць льнянога валакна.
Арэал
Распаўсюджаны ў Еўропе, Марока, Турцыі, на Блізкім Усходзе і Каўказе.
Валянцін Піліпавіч Ждановіч
Валянцін Піліпавіч Ждановіч (, г. Кумайры, Армянская ССР —, Гомель) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў у 1934 годзе Інстытут інжынераў прамысловага будаўніцтва ў Ленінградзе. З 1934 па 1940 г. працаваў у Горлаўцы Данецкай вобласці, Куйбышаве. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Да 1946 года працаваў у будаўнічых і праектных арганізацыях гарадоў Пугачова, Днепрапятроўска, Запарожжа.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1935 года.
Творчасць
Запраектаваў будынкі гасцініцы ў Горлаўцы і лабараторыі гідравузла ў Куйбышаве.
Асноўныя работы на Беларусі: рэканструкцыя і надбудова чыгуначнага вакзала (1941, у сааўт.), праект прыбудовы да гасцініцы «Сож» (1948), 21-кватэрны жылы дом Беларускага рачнога параходства (1949), 4-павярховы жылы дом па вуліцы Савецкай і  36-кватэрны па Леніна (1951), 70-кватэрны па вул. Леніна і Савецкай (1952) - усе ў Гомелі), кінатэатр у Рагачове (1951), комплекс дзіцячай бальніцы ў Маладзечне (1952).
Узнагароды
Узнагароджаны медалямі.
Шурупак
Шурупак (شوروباك), у нашы дні вядомы як Тэль-Фара (بتل فار) — помнік археалогіі на месцы аднайменнага шумерскага горада за 200 км на паўднёвы ўсход ад Багдада, сталіцы Ірака. У шумера-акадскай міфалогіі Шурупак разглядаўся як адзін з найстаражытнейшых гарадоў, які ўзнік да сусветнага патопу. Адсюль паходзіў знакаміты шумерскі герой Зіўсудра. Археалагічныя даследаванні, якія вядуцца з 1902 года, паказалі, што найстаражытнейшы культурны пласт на месцы Шурупака ўзнік на мяжы 4 і 3 тысячагоддзяў да н. э. Ён з’яўляўся цэнтрам развітай земляробчай вобласці. Археолагамі былі выяўлены вялікія адрыны для захавання збожжа. Заступнікам горада лічылася багіня ўрадлівасці Нінліль.
Росквіт Шурупака прыйшоўся на эпоху трэцяй дынастыі Ура, калі яго плошча набліжалася да 200 га (месца сучасных археалагічных даследаванняў займае каля 120 га). Аднак да канца эпохі адбыўся заняпад. Горад быў пакінуты ў пачатку 2 тысячагоддзя да н. э.
Археолагамі ў Шурупаку былі знойдзены рэшткі жытлаў і магільняў, складзены архіў клінапісных таблетак з сярэдзіны 3 тысячагоддзя да н. э. Нагодай ўзнікнення міфа пра сусветны патоп менавіта ў Шурупаку з’яўляецца сведчанне значнай паводкі, што адбылася на месцы горада ў перыяд Джэмдзет-Наср.
Барыл (адзінка вымярэння)
Ба́рыл, або барыла (ад barillus бочка) — мера вадкасцей у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII стагоддзях. Выкарыстоўвалася галоўным чынам для вымярэння віна. Раўнялася 20 гарцам (ад 56 да 112 літраў).
Мураўскі сельсавет
Мура́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шарашоўскага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Мурава.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шарашоўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Сухопальскага сельсавета.
Ітэрацыя (матэматыка)
Напрыклад, калі f(x) = ax, то паслядоўнасць ітэрацый запісваецца ў выглядзе ax, a2x, a3x,..., anx, дзе n — паказальнік ітэрацыі..
Ітэраванне — працэс вылічэння членаў ітэрацыйнай паслядоўнасці — выкарыстоўваецца ў многіх раздзелах матэматыкі, у т.л. пры развязванні (рашэнні) розных ураўненняў і сістэм ураўненняў метадам паслядоўных набліжэнняў.
Таццяна Валер’еўна Вадалажская
Тацця́на Вале́р’еўна Вадала́жская (нар. года, ) — беларускі  і сацыёлаг. Эксперт Агенцтва гуманітарных тэхналогій (Мінск), каардынатар праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі «Лятучы ўніверсітэт». Кандыдат сацыялагічных навук (PhD), старшы аналітык Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі (Мінск).
Навуковая дзейнасць
У 1996 годзе скончыла аддзяленне сацыялогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
У 1996—2007 гадах працавала ў Інстытуце сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, апошняя займаемая пасада — старшы навуковы супрацоўнік.
Падчас працы ў Інстытуце сацыялогіі НАН Беларусі асноўны фокус даследчых інтарэсаў быў накіраваны на пытанні станаўлення і трансфармацыі нацыянальнай і грамадзянскай ідэнтычнасці. Працуючы ў межах гэтай тэматыкі:
Была стыпендыятам спецыяльнага фонду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі (2007).
Удзел у метадалагічным руху. Культурна-палітычная дзейнасць
У 2005 годзе далучылася да праграмнай дзейнасці філосафа і метадолага У. У. Мацкевіча  — рэалізацыі ў Беларусі праграмы культурнай палітыкі, пабудаванай на падмурку (СМД-метадалогіі, СМД-падыходу). Лічыць У. У. Мацкевіча сваім настаўнікам у справе засваення і практыкавання і праграмы культурнай палітыкі ; увайшла ў другі склад Агенцтва гуманітарных тэхналогій (АГТ, Мінск), з’яўляецца сталым удзельнікам і арганізатарам Мінскага метадалагічнага семінара,  ды інш. мерапрыемстваў і накірункаў дзейнасці АГТ.
З 2010 года з’яўляецца старшым аналітыкам Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі (Мінск) — незалежнага аналітычнага цэнтра (think tank), які ўваходзіць у структуру Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь». У гэтай якасці ёсць аўтарам і суаўтарам шэрагу канцэптуальных распрацовак і прапаноў, даследаванняў і аналітычных дакументаў, накіраваных на развіццё і ўзмацненне беларускай грамадзянскай супольнасці, сярод якіх:
Бярэ дзейсны ўдзел у развіцці акадэмічнай супольнасці Беларусі:
Таксама з’яўляецца аднім з аўтараў ідэі і сябрам Аргкамітэта супольнага культурнага праекта «Цытуй сваё!».
Дзейнасць па стварэнні сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі
Ад пачатку разгортвання дзейнасці па стварэнні сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі як аднаго з напрамкаў рэалізацыі праграмы культурнай палітыкі актыўна працуе ў гэтым накірунку:
Як каардынатар Лятучага ўніверсітэта кіруе пастаянна дзеючым універсітэцкім семінарам, у межах якога абмяркоўваюцца пытанні развіцця ўніверсітэцкай праграмы, ажыццяўляе каардынацыю іншых форм самаарганізацыі і самапраграмавання супольнасці Лятучага ўніверсітэта, а менавіта: праектных сесій, штогадовых універсітэцкіх канферэнцый, летніх школ ды інш.
Акрамя гэтага ў розныя гады ў Лятучым універсітэце ёю чыталіся курсы: «Культурная палітыка як сацыяльная тэорыя і праграма развіцця Беларусі» (2012); «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя» (2013); «Актуальная метадалогія: кантэкст і арганон» (2014), а таксама супольны курс: [http://fly-uni.org/content/ideya-universiteta-uvodziny-va-universiteckuyu-prastoru-i-lad-zhyccya-0 «Ідэя Універсітэта. Уводзіны ва ўніверсітэцкую прастору і лад жыцця»] (2014). Кіравала дзейнасцю Мінскага метадалагічнага семінара ў 2012—2013 універсітэцкім годзе; актыўна ўдзельнічала ў працы «Школы гульнятэхнікаў» (2011—2012) і «Летняй метадалагічнай школы» (2015); ажыццяўляла навуковае кіраўніцтва рабочай групай па распрацоўцы маніторынгу стану культуры ў Беларусі ў адпаведнасці з Канвенцыяй ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці форм культурнага самавыражэння (2013—2014) і шмат інш.
Палітычны пераслед
Праз дзень пасля затрымання, 6 жніўня, шэрагам беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх Праваабарончы цэнтр «Вясна», Беларускі Хельсінкскі камітэт, Беларуская асацыяцыя журналістаў, Вадалажская і Мацкевіч былі прызнаны палітычнымі зняволенымі: «лічым, што зняволенне Уладзіміра Мацкевіча і Таццяны Вадалажскай — вядомых навуковых і грамадскіх дзеячаў — было ўжыта выключна з-за іх перакананняў, а таксама ў сувязі з негвалтоўным ажыццяўленнем правоў і свабод».
Праз 10 сутак пасля затрымання Вадалажскую выпусцілі, але яна засталася ў статусе падазраванай па ч. 1 арт. 342 Крымінальнага кодэкса (Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак), а Мацкевіч быў пераведзены ў СІЗА на Валадарскага. Пасля гэтага яе некалькі разоў выклікалі на допыты ў Следчы камітэт, куды 23 сакавіка 2022 Вадалажская пайшла за адказам на сваё хадайніцтва (дзе яна раней папрасіла дазвол на часовы выезд у Літву на лячэнне), дзе была зноў затрымана і змешчана ў СІЗА на Валадарскага.
Праз два з паловай месяцы, 7 чэрвеня 2022, у судзе Заводскага раёна Мінска суддзя Алег Каляда падтрымаў запыт дзяржабвінаваўцы Мікалая Дзяцела і прысудзіў Вадалажскай запрошаныя два з паловай гады ва ўмовах папраўчай установы адкрытага тыпу («хімія»), Вадалажская была вызвалена ў залі суда.
Бібліяграфія
З’яўляецца аўтарам шматлікіх навуковых і аналітычных публікацый, рэдактарам некалькіх навуковых зборнікаў і кніг.
Томас Шэлінг
Томас Кромбі Шэлінг (Thomas Crombie Schelling; 14 красавіка 1921, Окленд, штат Каліфорнія — 13 снежня 2016) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2005) «За пашырэнне разумення праблем канфлікту і кааперацыі з дапамогай аналізу ў рамках тэорыі гульняў». Прафесар Мэрылендскага ўніверсітэта. Прэзідэнт Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі ў 1991 г. Лаўрэат прэміі Ф. Сейдмана (1979). (1977).
Казімір Ждановіч
Казімір Ждановіч — беларускі архітэктар. У першай палове XVIII ст. ў Нясвіжы, прыдворны архітэктар і будаўнік князёў Радзівілаў. Прадстаўнік архітэктуры барока. Аднавіў і перабудаваў Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс (пасля 1726), пабудаваў палацавую капліцу (1740), тэатр Радзівілаў «камедыенгаўз» (1747-1748).
Выканаўчы аддзел Русі
Выканаўчы аддзел для Валыні, Падолля і Украіны (Wydział Wykonawczy Rządu Narodowego dla Wołynia, Podola i Ukrainy), па-іншаму Выканаўчы аддзел Русі (Wydział Wykonawczy w Prowincjach Rusi) — рэгіянальны орган улады паўстанцаў у перыяд паўстання 1863—1864 гадоў, быў створаны 21 чэрвеня 1863 згодна з дэкрэтам Часовага Нацыянальнага Урада ад 22 мая 1863 «Аб стварэнні Выканаўчага аддзела Русі». Рэзідэнцыя — г. Жытомір.
Як орган улады паўстанцаў усталяваў сваю ўладу над адпаведнымі губернскімі праўленнямі, быў падзелены на секцыі. Кіраўніцтва аддзелу адпаведна прызначала кіраўнікоў паветаў, гарадоў і мястэчак. Пасля прызначэння 10 ліпеня 1863 галоўнакамандуючым войск Русі генерала Эдмунда Ружыцкага кампэтэнцыя выканаўчага аддзела была абмежавана функцыямі грамадзянскай адміністрацыі.
NGC 3250D
NGC 3250D (іншыя абазначэнні — ESO 317-31, MCG -7-22-11, PGC 30792) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Насос.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Роберт Аўман
Ісраэль Роберт Джон Аўман (, Франкфурт-на-Майне) — ізраільскі матэматык, прафесар Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2005) «За пашырэнне разумення праблем канфлікту і кааперацыі з дапамогай аналізу ў рамках тэорыі гульняў».
Крыльцова (возера)
Крыльцо́ва — возера ў Беларусі, у Сенненскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Крывінка, за 1 км у напрамку на поўдзень ад горада Сянно, на ўсход ад вёскі Сукрэмна, каля вёскі Крыльцова.
Плошча паверхні возера 0,21 км². Даўжыня 0,8 км, найбольшая шырыня 0,3 км, даўжыня берагавой лініі 2,1 км. Найбольшая глыбіня возера 24,5 м, сярэдняя 9,17 м. Аб’ём вады ў возеры 1,93 млн м³. Плошча вадазбору 22,2 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Вышыня схілаў 10—15 м. Берагі нізкія і пясчаныя. Умерана зарастае. У возера ўпадаюць ручаі, у тым ліку ручай з возера Вобранка на поўдні. У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Сянно.
Узеір Гаджыбекаў
Узеір Абдул-Хусейн аглы Гаджыбекаў (азерб.: Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyov; 18 верасня 1885 — 23 лістапада 1948) — азербайджанскі кампазітар, дырыжор, публіцыст, фельетаніст, драматург і педагог, сапраўдны член АН Азербайджана (1945), прафесар (1940), Заслужаны дзеяч мастацтваў Азербайджанскай ССР (1935), народны артыст Азербайджанскай ССР (1937), народны артыст СССР (1938), двойчы лаўрэат сталінскіх прэмій (1941, 1946), дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 1-га і 2-га скліканняў (1937, 1941), рэктар азербайджанскай дзяржаўнай кансерваторыі (1928—1929).
Біяграфія
Нарадзіўся ў пасёлку Агджабедзі Шушынскага павета ў сям'і сельскай пісара. У юным узросце браў урокі мугамных спеваў і навучаўся гульні на азербайджанскіх народных інструментах. З 1899 па 1904 гады вучыўся ў настаўніцкай семінарыі ў горадзе Горы. 1911 вучыўся ў Маскоўскай кансерваторыі, а ў 1912 — у Пецярбургскай.
З усталяваннем у Азербайджане савецкай улады (1920) кампазітар прадставіў у Народны камісарыят адукацыі Азербайджанскай ССР даклад аб неабходнасці адкрыцця музычнай акадэміі і народнай кансерваторыі, а таксама аб перадачы ім дамоў былых музычных школ. У наступныя гады Узеір Гаджыбекаў кіраваў створанай па яго ініцыятыве Азербайджанскай цюркскай музычнай школай. У 1925 годзе яго абралі дэпутатам Бакінскага Савета народных дэпутатаў, а ў наступным годзе ён стаў прарэктарам Азербайджанскай дзяржаўнай кансерваторыі.
У 1931 годзе Узеіра Гаджыбекаў арганізаваў аркестр народных інструментаў, а ў 1936 — дзяржаўны хор. 1939 кампазітара прызначылі рэктарам Азербайджанскай дзяржаўнай кансерваторыі і абралі членам арганізацыйнага камітэта I з'езда Саюза кампазітараў СССР. У верасні 1945 гады Гаджыбекаў быў прызначаны дырэктарам Інстытута мастацтваў АН Азербайджанскай ССР. Памёр кампазітар 23 лістапада 1948 ў Баку ад сардэчнай недастатковасці.
Творчасць
У творчасці Узеіра Гаджыбекава элементы азербайджанскай народнай музыкі былі прыстасаваныя да класічных еўрапейскіх традыцый. Гаджыбекаў лічыцца аўтарам першай азербайджанскай оперы — «Лэйла і Меджун». У цэлым жа Гаджыбекаў з'яўляецца аўтарам 7 опер і 3 аперэт. За выключэннем оперы «Кераглы», Гаджыбекаў таксама сам быў аўтарам лібрэта да сваіх твораў.
Гаджыбекаў стаў аўтарам адразу двух азербайджанскіх гімнаў — сучаснага, напісанага ў 1918 годзе на словы Ахмеда Джавада, і савецкага — на словы Самеда Вургуна, які быў афіцыйным гімнам Азербайджанскай ССР у 1944—1992 гадах.
Імем Гаджыбекава названы праспект у Баку, Бакінскага музычная акадэмія, Азербайджанскі дзяржаўны сімфанічны аркестр, а таксама заснавана ў Азербайджане Дзяржаўная прэмія за заслугі ў галіне культуры. Дзень нараджэння Узеіра Гаджыбекава, 18 верасня, адзначаецца ў Азербайджане як Дзень музыкі.
Ізабільнае (Акмолінская вобласць)
Ізабільнае — сяло ў Сцепнагорскай гарадской адміністрацыі (да 2013 года — у  Ярэйментаўскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Ізабільненскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 97 км к северу ад горада Ярэйментаў і 115 км ад Сцепнагорска. Код КАТА — 111849100 . 11 красавіка 2013 года увайшло ў склад гарадской адміністрацыі Сцепнагорска.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1428 чалавек (819 мужчын і 609 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 933 чалавекі (493 мужчыны і 440 жанчын).
Бацвінне
Бацвінне — гэта лісце караняплодаў (буракоў, бручкі, рэпы, морквы, пастарнака, цыкорыя і іншых) і клубневых (бульбы і тапінамбура), якія застаюцца ў выглядзе другараднага прадукту пры развядзенні гэтых раслін для атрымання каранеў ці клубняў.
Бацвінне ідзе на корм у свежым, высушаным і сіласаваным выглядзе. Бацвінне скормліваюць пераважна буйной рагатай жывеле, свінням і авечкам.
Уборка бацвіння вырабляецца пасля паспявання каранеў і клубняў, што ў паўдневай паласе мае месца да завядання бацвіння, у паўночнай ж пазнаецца па гэтаму самаму завяданню.
Гёзы
Гёзы (Geuzen) — удзельнікі антыіспанскай рэвалюцыі ў Нідэрландах. З’явіліся ў 1566. Стваралі партызанскія атрады і атакавалі рэгулярныя войскі. Вядомыя таксама марскія гёзы (watergeuzen). У 1572 захапілі горад Брыле, які стаў ядром незалежных Нідэрландаў.
Крыніцкі сельсавет (Пружанскі раён)
Крыні́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Крыніца.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шарашоўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. З 17 снежня 1956 года ў складзе Пружанскага раёна. У 1964 годзе ў склад сельсавета з Шчэрчаўскага сельсавета перададзена вёска Ясень. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Крыніцкага сельсавета 12 населеных пунктаў. 26 лютага 2002 года скасаваны, населеныя пункты перададзены ў падпарадкаванне Шарашоўскага пассавета.
NGC 3250E
NGC 3250E (іншыя абазначэнні — ESO 317-34, MCG -7-22-13, IRAS10268-3949, PGC 30865) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Насос.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Гандвана
Гандвана — назва буйнога кантынента, які доўгі час існаваў у паўднёвым паўшар'і.
Гандвана складалася з сучасных мацерыкоў Афрыка, Паўднёвая Амерыка, Антарктыда, Аўстралія, а таксама з вострава Індастан, які пасля сутыкнення з Лаўразіяй стаў паўвостравам Індастан.
Гандвана ўзнікла прыкладна 530-750 мільёнаў гадоў таму і доўгі час размяшчалася вакол Паўднёвага полюсу. У раннім Палеазое яна паступова перамяшчалася на поўнач і злучылася ў эпоху Каменнавугальнага перыяду (360 мільёнаў гадоў таму) з паўночнаамерыканскім-скандынаўскім мацерыком ў гіганцкі протакантынент Пангея.
Юрый (востраў)
Востраў Юрый (Юрий, 勇留島) — востраў у Малой градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. На востраў таксама прэтэндуе Японія. Плошча - 10,32 км².
Мае вулканічнае паходжанне. Паверхня ўзгорыстая. Берагі стромкія абрывістыя, месцамі адхонныя з пясчанымі і галечнымі пляжамі. Найвышэйшая кропка - 44 м над узроўнем мора.
На востраве знаходзяцца памежная расійская застава і маяк. З-за адсутнасці бяспечных падыходаў марскія судны рэдка наведваюць яго. Аднак на заставе існуе верталётная пляцоўка.
Востраў Юрый з'яўляецца часткай прыроднага заказніка "Малыя Курылы".
Антон Адынец
Анто́н (Анто́ні) Э́двард Адыне́ц (, в. Гейстуны Ашмянскага пав. Віленскай губерні, цяпер, Гродзенская вобласць — , ; Псеўданім: Inocenty Staruszkiewicz) — беларускі паэт, перакладчык, мемуарыст, выдавец. Пісаў на польскай мове.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і Тадэвуша Адынца і Тэрэзы з Гнатоўскіх.
Вясной 1811 года выехаў на вучобу да бліжэйшых суседзяў Скшыдлеўскіх.
У 1820 годзе паступіў у Віленскі ўніверсітэт, у 1823 годзе, па волі бацькі мусіў наведваць юрыдычны факультэт, але як вольны слухач меў доступ да лекцый па польскай і лацінскай літаратуры на філалагічным. Ва ўніверсітэце стаў сябрам таварыства філарэтаў, якому прысвяціў «Песню філарэтаў» (пазней Ф. Багушэвіч зрабіў пераробку гэтага твора пад назвай «Песня»).
Сябраваў з А. Міцкевічам, Т. Занам, І. Дамейкам, І. Ходзькам, І. Лялевелем. Пабачыўшы паэтычныя здольнасці Адынца, Ян Чачот узяў яго пад сваю апеку, за гэта сябры празвалі Чачота Ментарам, а Адынца — Тэлемахам (у грэчаскай міфалогіі, Ментар -- выхавальнік Тэлемаха). Па справе таварыства быў зняволены з лістапада 1823 да лютага 1824 года.
Вызвалены вырашыў выехаць на пэўны час у Варшаву, дзе правёў 1826-1829 гады. На той час ужо выйшла яго першая кніга паэзіі «Poezje», «зборнік быў непрыхаваным перайманнем Міцкевіча, прычым не толькі ў паэтычным, але і ў друкарскім плане».
У 1829 годзе разам з А. Міцкевічам выправіўся вандраваць па Германіі, Швейцарыі і Італіі.
Антоні Эдвард і Адам Міцкевіч развіталіся ў 1830 годзе ў Жэневе. У тым жа 1830 годзе прыехаў у Парыж, дзе сустракаўся з многімі тагачаснымі славутасцямі, у прыватнасці з Вікторам Гюго. Пазней наведаў Лондан. Некалькі гадоў жыў у Дрэздэне, дзе перакладаў творчасць Вальтэра Скота і Джорджа Байрана. Сюды ж прывёз Зоф’ю з Мацкевічаў, з якой пазней узяў шлюб у Караляўцы. У яе гонар Адам Міцкевіч назваў Зосяй адну з галоўных гераіняў паэмы «Пан Тадэвуш».
Спрэчным застаецца пытанне, ці ён браў удзел у паўстанні 1830-1831 гадоў. Справа супраць А. Адынца была закрыта Мінскай губернскай следчай камісіяй у 1834 годзе.
У 1837 годзе вярнуўся ў Гейстуны, а з 1838 года жыў у Вільні. У 1829 годзе быў рэдактарам альманаха «Melitele», а ў 1841—1859 гадах -- газеты на рускай і польскай мовах «Kurier Wileński» («Виленский вестник»). Увайшоў у кола энтузіястаў, якія марылі пра культурнае адраджэнне Літвы, заняпалага пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта. У гэта кола таксама ўваходзілі Адам Ганоры Кіркор, Мікалай Маліноўскі, Ігнат Ходзька, Уладзіслаў Сыракомля.
Паступова погляды Адынца сталі кансерватыўнейшымі. У прыватнасці, у 1858 годзе ён удзельнічаў у выданні «Віленскага альбома» у гонар Аляксандра II, для якога напісаў верш, дзе называў цара спадчыннікам Ягелонаў, што выклікала скандал і абурэнне віленскай грамадскасці: «імя А. Э. Адынца атачала павага перад памяццю Адама, а сам верш яго далёка перасягнуў усе ганебнасці».
З 1866 года жыў у Варшаве. У 1867 годзе пачаў публікаваць у варшаўскім выданні «Kronika Rodzinna» падборку ўласных лістоў да сяброў з цыклу «Лісты з падарожжа», дзе распавядаў пра еўрапейскае падарожжа з Міцкевічам. Гэта публікацыя была ўспрынята з небывалым энтузіязмам.
Уладзіслаў Міцкевіч згадваў: "«Варшава, куды ён пераехаў, аказалася для Адынца больш міласцівай, чым Вільня. Акрамя таго, што галоўную віну Варшава пераклала на Кіркора і Маліноўскага, і, можа, справядліва, у арыстакратычных колах сталіцы таксама мелі надзею на магчымае змяненне царскіх адносін… Адынец маліўся Богу, ад Бога чакаў ён цуду ўваскрэсення Польшчы, але не ад народнага паўстання… Адынец належыў да тых, хто адмовіўся ад усялякіх надзей, хто лічыў, што без якіх-небудзь патрыятычных маніфестацый чакае нас канец няволі, у чым ён памыляўся: без падтрымкі кожны агонь згасае»."Ёсць звесткі, што ў 1884 годзе, калі разам з Дамейкам Адынец наведваў Беларусь, сустракаўся ў Крошыне з Паўлюком Багрымам. У сваёй творчасці часта выкарыстоўваў сюжэты з гісторыі Беларусі, перакладаў сусветную класіку.
Творы
Творы Адынца пераклалі на беларускую мову Кастусь Цвірка, Антон Францішак Брыль.
Тамаш Маяр
Та́маш Ма́яр (Tamás Major;,  — , ) — венгерскі акцёр, рэжысёр. Народны артыст Венгрыі (1950).
Біяграфія
У 1945—1962 гадах дырэктар Нацыянальнага тэатра ў Будапешце, з 1962 галоўны рэжысёр гэтага тэатра. З 1947 прафесар Венгерскай вышэйшай школы тэатральнага і кінамастацтва. Памёр года ў Будапешце, пахаваны на могілках Керэпешы.
Творчасць
Прапагандаваў сістэму К. Станіслаўскага. Сярод роляў: Люцыфер («Трагедыя чалавека» І. Мадача), Яга («Атэла» У. Шэкспіра), Іван Васілевіч («Іван Васілевіч» М. Булгакава). Паставіў: «Банк-бан» І. Катаны (1945), «Ворагі» М. Горкага (1949), «Баявое хрышчэнне» Э. Урбана (1951), «Трагедыя чалавека» (1955, 1960, 1964) і «Добры чалавек з Сезуана» (1972) Б. Брэхта. З 1941 здымаўся ў кіно.
Лешак Мілер
Лешак Цэзары Милер (Leszek Cezary Miller; нар., ) — польскі палітык, партыйны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Польшчы ў 2001-2004 гадах.
Біяграфія
Паходзіў з беднай сям'і рабочых. Калі яму споўнілася 6 месяцаў, яго бацькі развяліся, і сына выхоўвала маці. У юнацтве працаваў на льняной фабрыцы, вучыўся ў электратэхнічным тэхнікуме. Служыў на флоце на падводнай лодцы.
Быў актывістам Сацыялістычнага саюза моладзі, у 1969 годзе ўступіў у ПАРП. У 1973—1974 гадах — сакратар філіяла ПАРП на льняной фабрыцы ў Жырардаве. Па рэкамендацыі вучыўся і атрымаў ступень магістра паліталогіі ў Вышэйшай школе палітычных навук пры ЦК ПАРП, пасля чаго працаваў у апараце ЦК ПАРП. У 1986 годзе стаў першым сакратаром Скерневіцкага ваяводства, у 1988 годзе быў пераведзены ў Варшаву. У 1989 годзе удзельнічаў у круглым стале з удзелам ПАРП, Салідарнасці і Касцёла. 29 ліпеня 1989 года ўведзены ў склад Палітбюро ЦК ПАРП.
У пачатку 1990-х гадоў стаў адным з лідэраў сацыял-дэмакратычнай партыі, якая ўваходзіла ў кааліцыю Саюзу дэмакратычных левых сіл. З 1993 па 1996 гады быў міністрам працы і сацыяльнай палітыкі ў кабінетах Вальдэмара Паўляка і Юзафа Алексы. У 1999 годзе некаторы час займаў пасаду міністра ўнутраных спраў і адміністрацыі.
На пасадзе прэм'ер-міністра сутыкнуўся з эканамічнымі праблемамі (беспрацоўе, нізкі рост ВУП, значны дзяржаўны доўг), якія яму ўдалося вырашыць толькі часткова. Актыўна ўдзельнічаў у перамовах аб далучэньні Польшчы да ЕС. 7 і 8 чэрвеня 2003 года ў Польшчы па гэтым пытанні прайшоў рэферэндум, на якім 77,45% насельніцтва выказаліся за ўступленне Польшчы ў Еўрасаюз. Мілер таксама падтрымаў удзел польскіх войскаў ва ўварванні ў Ірак у 2003 годзе.
Яго кадэнцыя таксама была адзначана некалькімі карупцыйнымі скандаламі.
Мілер абвясціў аб сваёй адстаўцы 2 мая 2004 года, на наступны дзень пасля далучэння Польшчы да Еўрасаюза. Раней, 6 сакавіка 2004 года, ён падаў у адстаўку з пасады старшыні партыі і неўзабаве выйшаў з партыі з-за нязгоды з недастатковай «левай» палітыкай партыі. Цяпер ён узначальваў заснаваную ім партыю польскіх левых, якая прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай арыентацыі.
Андрэй Рыгоравіч Ніканаў
Андрэй Рыгоравіч Ніканаў (1901—1944) — падпалкоўнік Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).
Біяграфія
Андрэй Ніканаў нарадзіўся 19 жніўня 1901 года ў сяле Белазёркі (цяпер — Краснаярскі раён Самарскай вобласці). Пасля заканчэння пачатковай школы працаваў у сельскай гаспадарцы. У 1919 годзе Ніканаў пайшоў на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1926 годзе ён скончыў пяхотную школу, у 1938 годзе — Маскоўскае ваенна-гаспадарчае вучылішча. З ліпеня 1941 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года за «ўмелае камандаванне палком, узорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» падпалкоўнік Андрэй Ніканаў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» за нумарам 1025.
30 студзеня 1944 года Ніканаў загінуў у баі. Пахаваны ў брацкай магіле ў горадзе Калінкавічы Гомельскай вобласці Беларусі.
У гонар Ніканава перайменавана вёска Рылавічы (Ніканава) Калінкавіцкага раёна і названа вуліца ў Калінкавічах.
Эль Грэка
Дамі́нікас Тэатако́пулас, больш вядомы як Эль Грэ́ка (грэч. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Domenikos Theotokopoulos, сустракаюцца таксама варыянты Дамініка, Даменіка і Тэатакопулі паводле формы мн. ліку ад прозвішчнага імя; ісп. El Greco, літаральна «грэк»; 1541—1614) — іспанскі мастак. Паводле паходжання — грэк, народжаны на востраве Крыт.
Кесон (металургія)
Кесон у металургіі: сталёвая каробка, запоўненая ахаладжальнай вадой.
З такіх кесонаў складаюцца сценкі шахтавай плавільнай печы (ватэржакетнай печы). Таксама такія кесоны ўбудоўваюцца ў сцены галовак мартэнаўскіх печаў.
Таксама : Сталёвы кажух, які ізалюе ад глебы заглыблены ў яе рэгенератар мартэнаўскай печы.
Дзмітрый Канстанцінавіч
Дзмітрый Канстанцінавіч (1 (13) чэрвеня 1860, Стрэльна, каля Санкт-Пецярбурга —, ) — вялікі князь, Яго Імператарская Высокасць, 3-ці сын вялікага князя Канстанціна Мікалаевіча, унук Мікалая I.
Шэф 16-га грэнадзерскага Мінгрэльскага свайго імя палка, флігель-ад'ютант Яго Імператарскай Вялікасці. На службе быў у лейб-гвардыі конным палку да 1893, калі, у чыне палкоўніка, прызначаны камандуючым лейб-гвардыі конна-грэнадзерскім палком. Кавалер ордэна Св. Уладзіміра 4 ст.; зоркі ордэна Св. Андрэя Першазваннага.
Вялікі князь не змог прыняць удзел у вайне з Германіяй з-за блізарукасці, якая да 1914 г. перайшла ў амаль поўную слепату.
Пасля рэвалюцыі арыштаваны і расстраляны.
Алесь Адамовіч
Алесь Адамовіч, сапр. Аляксандр Міхайлавіч Адамовіч (афіц. 3 верасня 1927/ сапр. 3 жніўня 1926, в. Канюхі, Капыльскі раён —, Масква) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч.
Алесь Міхайлавіч Адамовіч-пісьменнік-гуманіст, крытык, навуковец, кінасцэнарыст, публіцыст, грамадскі дзеяч, доктар філалагічных навук (1962), прафесар (1971), член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1980). Член Саюза пісьменнікаў СССР, Саюза журналістаў СССР і Саюза кінематаграфістаў. У 1980-90-я займаў пасаду дырэктара Усесаюзнага НДІ кінематаграфіі, сустаршыні Міжнароднага фонду «Дапамога ахвярам Чарнобыля». У 1993 годзе падпісаў «ліст 42-х».
У сваіх літаратуразнаўчых працах глыбокі эстэтычны аналіз мастацкіх твораў спалучаў з гуманістычнай канцэпцыяй успрымання літаратуры і жыцця, з прынцыпамі праўдзівасці і гістарызму. У раманах і дакументальных творах асэнсоўваў паводзіны чалавека ў экстрэмальных сітуацыях ваеннага часу, праблемы захавання духоўнай спадчыны беларускага народа, паказваў антычалавечую сутнасць фашызму, псіхалогію здрадніцтва. Па яго творах пастаўлены тэатральныя спектаклі, зроблены радыёпастаноўкі, зняты мастацкія фільмы. Сваёй літаратурнай творчасцю і грамадскай дзейнасцю Алесь Адамовіч сцвярджаў прыярытэт агульначалавечых каштоўнасцей, неабходнасць дэмакратычных перамен, захавання дзяржаўнага суверэнітэту, духоўна-культурнага адраджэння беларускай нацыі.
1927—1994
Нарадзіўся 3 верасня 1927 года (пашпартная дата, на самай справе — 3 жніўня 1926 года) у вёсцы Канюхі Капыльскага раёна Мінскай вобласці ў сям’і лекара. «Самае таямнічае, легендарнае месца ў маёй біяграфіі — гэтыя самыя Канюхі, у іх я нарадзіўся … я нічога з Канюхоўскага жыцця не памятаю…»
Пра бацькоў
Пасля заканчэння ВНУ Міхаіл Адамовіч быў накіраваны ў 1928 годзе на пастаянную працу ў пасёлак Глуша (Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць). Пераехаў туды разам з жонкай Ганнай і сынамі: Яўгенам 1924 года нараджэння (у будучыні — лекар) і Аляксандрам (будучым пісьменнікам). «А сапраўдная малая радзіма, дзе я ўваходзіў ва ўзрост і ў жыццё — рабочы пасёлак Глуша».
У 1930 годзе дзеда Алеся Адамовіча па матчынай лініі, Мітрафана Фаміча Тычына, «раскулачылі» і выслалі разам з жонкай і трыма дзецьмі (з сямі) у далёкую і халодную Якуцію. Гэта адбілася на лёсе ўсіх астатніх дзяцей М. Ф. Тычыны. Мацеры Алеся Адамовіча ўлады без канца напаміналі, што яна — «кулакова дачка». Дзед Мітрафан застаўся навек у якуцкай зямлі, астатнія члены яго сям’і вярнуліся ў Беларусь. Водгук гэтых падзей сустракаецца ў многіх творах А. Адамовіча.
Ганна Мітрафанаўна Адамовіч у 1935—1936 нав. г. скончыла Магілёўскую фармацэўтычную школу.
Міхаіл Іосіфавіч Адамовіч дамогся будаўніцтва бальніцы ў пасёлку Глуша, якой ён загадваў. «Радыус аўтарытэту сельскага лекара», па словах Алеся Адамовіча, заслужана ахопліваў не толькі пасёлак, але і ўсе наваколлі. Са студзеня 1940 года Бацька Алеся Адамовіча знаходзіўся на вайсковай службе. З першых дзён вайны ён — на фронце, быў тэрапеўтам 13-й арміі (камандуючы арміяй — Н. П. Пухаў), даслужыўся да падпалкоўніка медыцынскай службы.
Біяграфія
Алесь Міхайлавіч Адамовіч нарадзіўся ў сям’і лекараў 3 верасня 1927 года ў вёсцы Канюхі Капыльскага раёна Мiнскай вобласці. Праз год сям’я пераехала ў пасёлак Глуша Бабруйскага раёна Магілёўскай вобласці. У Глушы будучы пісьменнік вучыўся з першага па сёмы клас. Любіў кнігі, асабліва творы Пушкіна, шмат разоў перачытваў «Вайну і мір» Л. Талстога. Найбольшым «мужчынскім» аўтарытэтам для яго тады былі бацька і дзядзька Антон (матчын брат Антон Мітрафанавіч — настаўнік матэматыкі). У 15-гадовым узросце ўступіў у шэрагі партызанскага атрада, радавым байцом змагаўся ў атрадах Бабруйшчыны. Стварыўшы пазней раманы пра сваю партызанскую вайну, пісьменнік адзначыць: «Калі мне што і ўдалося ў рамане „Вайна пад стрэхамі“, дык гэта таму, што раней гэту кнігу мама напісала сваім уласным жыццём».
Пісьменнікава маці, Ганна Мітрафанаўна, стала актыўнай удзельніцай Глушанскага падполля з верасня 1941 года: будучы загадчыцай мясцовай аптэкі, яна прывозіла з Бабруйска медыкаменты і забяспечвала імі партызан атрада імя Кірава, разам з сваімі дзецьмі выконвала розныя заданні і даручэнні. На пачатку 1943 года Ганна Мітрафанаўна з сынамі «пайшла ў лес», у партызанскі атрад імя Кірава 37-й брыгады імя Пархоменкі Мінскага злучэння. У аўтабіяграфіі пра свой ваенны лёс Адамовіч пісаў: «З 1928 года жылі ў працоўным пасёлку Глушы на Бабруйшчыне, там заспела вайна, прайшлі праз падполле, якое ў Беларусі было ў кожным, нават меншым за нашу Глушу, пасёлку, паселішчы, калі там не стаялі партызаны, а з 3 сакавіка 1943-га і па пачатак 1944-га я праваяваў радавым партызанскага атрада імя Кірава…»
Пра нязбытны боль, якi нясе вайна, Адамовіч казаў: «Калі пісаў „Хатынскую аповесць“ i прывёў партызана Флёру Гайшуна на папялішча яго хаты, вёскі, дзе фашысты ўсіх-усіх спалілі, прымусіў яго адчуць ад пляча да локця боль ад выпадковага апёку — неасцярожна раздушыў гарачую бульбіну. Калісьці я сам, песцячыся на полі, упаў і рукой раздушыў проста з вогнішча, з прыску бульбіну, а потым, як і мой Флёра, хапаўся за ўсё, што магло астудзіць боль. Але што магло астудзіць Флёраў боль, калі перад яго вачыма пажарышча, дзе жыўцом згарэлі маці, сястрычкі, усе жыхары вёскі. Больш за восемдзесят тры тысячы чалавек забіта, згарэла ў беларускіх Хатынях».
Творчая дзейнасць
У 1958 годзе з друку выйшла першая кніга Адамовіча, літаратуразнаўчае даследаванне «Шлях да майстэрства: станаўленне мастацкага стылю Кузьмы Чорнага». У 1959 годзе пабачыў свет зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў «Культура творчасці». Гэтыя кнігі мелі багатую прэсу.
«Я кінуўся ў крытыку, увесь, з усімі думкамі і эмоцыямі. І літаратурная крытыка, магу засведчыць, здольна стаць тваёй страсцю, але пакуль ты верыш, што гэта «не бура ў шклянцы вады», а па-сапраўднаму грамадскае справа».
У 1960 годзе пісьменнік публікуе ў часопісе «Дружба народаў» раман «Вайна пад стрэхамі». Пазней адзначыў: «Калі мне што і ўдалося ў рамане „Вайна пад стрэхамі“, дык гэта таму, што раней гэтую кнігу маці напісала ўласным жыццём».
У 1961 годзе выйшла з друку манаграфія А. М. Адамовіча «Беларускі раман», на аснове якой была абаронена доктарская дысертацыя. Абараняў яе ў 1962 годзе ў Кіеве ў Інстытуце літаратуры імя Т. Р. Шаўчэнкі: у Мiнску «ўплывовыя» літаратары пагражалі не дапусціць абароны.
У 1963 годзе Алесь Адамовіч публікуе ў часопісе «Дружба народаў» другую частку рамана-дылогіі «Сыны сыходзяць у бой». На аснове гэтых твораў напісалі кінасцэнарый двухсерыйнага фільма «Вайна пад стрэхамі» і "Сыны сыходзяць у бой (рэжысёр Віктар Тураў, аўтар і выканаўца песень Уладзімір Высоцкі, кінастудыя «Беларусьфільм», 1970 г.).
Са снежня 1962—1964 гг. Адамовіч вучыўся на вышэйшых сцэнарных курсах у Маскве. Адначасова выкладаў беларускую літаратуру ў Маскоўскім дзяржаўным універсітэце (1964—1966 гады), адкуль у 1966 годзе быў вымушаны сысці за адмову падпісаць ліст з асуджэннем Андрэя Сіняўскага, маскоўскага літаратара-дысідэнта, выпускніка філфака МДУ, якога (разам з Юліем Даніэлем) судзілі за «антысавецкую агітацыю і прапаганду» (іх творы). Быў змушаны пакінуць Маскву і вярнуцца ў 1967 годзе ў Мiнск.
Больш за паўгода Алесь Адамовіч быў беспрацоўным: не бралі ні ў БДУ, куды запрашаў рэктар А. М. Сеўчанка, ні ў Акадэмію навук. Дапамог Андрэй Макаёнак, які звярнуўся да сакратара ЦК КПБ П. М. Машэрава. Быў прыняты на працу ў Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы ў якасці старэйшага навуковага супрацоўніка. Браў актыўны ўдзел у працы "рэфарматарскага "V-га з’езду беларускіх пісьменнікаў, дзе адбылася вострая сутычка «шасцідзясятнікаў» з «неасталіністамі».
У 1966 годзе была апублікаваная аповесць «Вікторыя» (затым названая «Асія»), у якой Алесь Адамовіч паспрабаваў выйсці за межы аўтабіяграфізму.
У 1971 г. Алесь Адамовіч напісаў «Хатынскую аповесць» (часопіс «Дружба народов», 1972, № 9). Хоць твор меў станоўчыя водгукі, сам пісьменнік перажываў:"Выявіў, падняў, паказаў адну толькі макулінку праўды, кроплю з таго, што ўбачыў, зразумеў, а бяздонны акіян народнай, вогненнай, Хатыньскай памяці застаўся, там жа, нячутны, нябачны свету". Дзеянне «Хатынскай аповесці» адбываецца праз дваццаць пяць гадоў пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны. Перад разумовым поглядам героя твора-былога партызана-устаюць карціны жорсткіх, кровапралітных баёў з гітлераўцамі, страшнай трагедыі Хатыні-беларускай вёскі, спаленай акупантамі. У кнізе сабраныя апавяданні цудам ацалелых жыхароў беларускіх Хатыняў, якія сталі ахвярамі фашысцкага генацыду ў Вялікую Айчынную вайну.
З 1970 па 1973 год разам з Янкам Брылём і Уладзімірам Калеснікам Алесь Адамовіч аб’ехаў з магнітафонам ўсю Беларусь, пабывалі ў сотнях спаленых вёсак. Яны апыталі і запісалі больш за трыста сведкаў ваеннай трагедыі, апавяданні якіх ляглі ў аснову дакументальнай кнігі «Я з вогненнай вёскі», якая выйшла ў 1975 годзе асобным выданнем. Перакладзеная на многія замежныя мовы, стала літаратурным бэстсэлерам на Захадзе.
У часопісе «Полымя» ў 1975 годзе пісьменнік апублікаваў серыю літаратуразнаўчых артыкулаў пра творчасць Максіма Гарэцкага «Брама скарбніцы сваёй адчыняю…». Гэта своеасаблівы Раман-эсэ.
Па матывах «Хатынскай аповесці» ў Дзяржаўным Рускім драмтэатры БССР у 1977 годзе была пастаўлена п’еса «Вяртанне ў Хатынь» (рэжысёр Б. Луцэнка). Па матывах кнігі «Я з вогненнай вёскі…» рэжысёр Віктар Дашук (па сцэнары А. Адамовіча) зняў серыю дакументальных фільмаў, кампазітар Л. Шлег напісала рэквіем «Памятаеце», Новасібірскі тэатр драмы зрабіў інсцэніроўку.
У 1977 годзе выйшаў збор твораў пісьменніка ў 2-х тамах.
22 мая 1979 года пасля цяжкай хваробы памірае маці Алеся Адамовіча Ганна Мітрафанаўна. Памерла «на Міколу» вясновага, калі квітнелі сады. Незадоўга перад гэтым сам пісьменнік перанёс язвавы крывацёк. Яго выратавалі, шчаслівы выпадак і маці: ён прыйшоў наведаць яе ў бальніцу і сам быў тэрмінова шпіталізаваны.
У 1981 годзе ў Алеся Адамовіча выйшаў раман «Карнікі». Новы погляд на канцэпцыю ваеннай літаратуры выкладзены ў кнігах «аб сучаснай ваеннай прозе»(1981), «Вайна і вёска ў сучаснай літаратуры» (1982) і «Нічога важней» (1985), у якой «Ну так рабіце звышлітаратуру!»- заклікаў пісьменнікаў Алесь Адамовіч.
У 1982 годзе пісьменнік удзельнічае ў працы Генеральнай Асамблеі ААН у Нью-Ёрку ў складзе беларускай дэлегацыі. У тыя гады Алесь Адамовіч шмат ездзіў па свеце, прымаючы ўдзел у міжнародных антываенных, антыядзерных канферэнцыях, дзе выступаў з дакладамі, даваў шматлікія інтэрв’ю. Публіцыстыка таго часу сабрана ў кнігах «Выберы-жыццё!» (1986), «Літаратура і праблемы стагоддзя»(1986) «Дадумваць да канца» (1988).
У 1981—1983 гг. выйшаў збор твораў у 4-х тамах.
У 1984 годзе здымкі кінафільма «Ідзі і глядзі», пастаўленага па сцэнары А. Адамовіча (у аснове сцэнарыя ляжаць «Хатынская аповесць» i «Карнікі», у суаўтарстве з кінарэжысёрам Элемам Клімавым), праходзілі ў Беларусі. Адамовіч прымаў у іх актыўны ўдзел, прысутнічаў на здымачнай пляцоўцы. Гэты фільм-і пад першапачатковай назвай «Забіце Гітлера!» А. Адамовіч і Э. Клімаў спрабавалі паставіць да гэтага амаль сем гадоў пасля таго, як у 1977 годзе праца над фільмам была спыненая Дзяржкіно.