cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны
Гістарычная інфарматыка
Неабходнасць вывучэння масавых гістарычных крыніц, якія змяшчаюць інфармацыю аб масавых працэсах і з’явах, захаваліся ў вялікай колькасці, маюць шматлікія колькасныя паказчыкі, прымусіла навукоўцаў звярнуцца да колькасных (матэматыка-статыстычных) метадаў аналізу. Гэты працэс, пачынаючы з 1950-х — 1960-х гг., стымуляваўся развіццём новай вылічальнай тэхнікі («Вялікіх ЭВМ»), а потым з другой паловы 1980-х гг. — персанальных камп’ютараў, ён значна палегчыў працаёмкія разлікі. Выкарыстоўваючы высновы сфармуляванага І. Д. Кавальчанкам вучэння аб гістарычным крыніцы ў святле тэорыі інфармацыі аб наяўнасці ў крыніцы схаванай інфармацыі, Л. І. Бародкін, Н. Б. Селунская, І. М. Гарскова і іншыя навукоўцы-кліаметрысты выяўлялі скрытыя ўзаемасувязі паміж дадзенымі ў гістарычных крыніцах метадамі множнай рэгрэсіі, карэляцыйнага і факторнага аналізу, класіфікавалі гістарычныя аб’екты (губерні або сялянскія гаспадаркі) па колькасных прыкметах метадам кластар-аналізу. Група навукоўцаў на чале з Л. В. Міловым распрацавала метады вызначэння аўтарства ананімных тэкстаў па фармальным стылявым асаблівасцям тэксту (спосабу пабудовы сказаў, узаемасувязяў паміж часткамі мовы). Л. І. Бародкін і Л. В. Мілоў сфармулявалі методыку пабудовы па фармальных прыкметах іерархічнага дрэва спісаў рукапісных крыніц. Выкарыстанне колькасных метадаў і інфармацыйных тэхналогій дазваляе таксама расшыфроўваць крыніцы, напісаныя на невядомай мове (напрыклад, у працах В. Л. Усцінава пра мову мая), мадэляваць на падставе дадзеных, вынятых з крыніц, ход гістарычных працэсаў.
У 1980-х — пач. 90-х гадоў часта выкарыстоўваўся тэрмін «кампутарнае крыніцазнаўства», які адлюстроўвае ролю новых тэхналогій працы з гістарычнымі крыніцамі. У сярэдзіне 1990-х сфармавалася новая навуковая дысцыпліна — гістарычная інфарматыка, у аснове якой ляжыць сукупнасць тэарэтычных і прыкладных ведаў, неабходных для стварэння і выкарыстання ў даследчай практыцы машыначытальных версій гістарычных крыніц розных відаў. Першымі ў практыцы гістарычных даследаванняў у машыначытальны выгляд сталі перакладацца крыніцы статыстычнага характару. Найбольшай папулярнасці ў 1980-1990-я гады дасягнула тэхналогія стварэння баз даных, якая выкарыстоўваецца для прадастаўлення і аналізу структураваных крыніц (дакументальных, рэчыўных). Найбольш цяжкімі для фармалізацыі і пераводу ў машыначытальны від з’яўляюцца наратыўная крыніцы (апавядальныя), для такіх было распрацавана спецыяльнае праграмнае забеспячэнне, якое ўлічвае іх спецыфіку. У апошнія дзесяцігоддзі ўсё больш прыкметную ролю ў інфармацыйным забеспячэнні гістарычных даследаванняў гуляюць тэхналогіі алічбоўвання малюнкаў (карцін, абразоў, схем, карт і г.д.).
Анамастыка
Анамастыка — раздзел мовазнаўстава, які вывучае любыя ўласныя імёны, іх паходжанне, гісторыю, асноўныя заканамернасці развіцця і функцыянавання, а таксама сукупнасць уласных імён — анімію, анамастыкон. Уласныя імёны мастацкіх твораў даследуе паэтычная анамастыка. Раней замест тэрміна анамастыка ўжываўся тэрмін тапанамастыка. Спецыфіка прадмета анамастыкі ў тым, што яго вывучэнне выходзіць за межы мовазнаўства і патрабуе ўліку гістарычных, геаграфічных, сацыяльна-эканамічных і іншых фактараў.
Асноўныя і найбольш распрацаваныя раздзелы анамастыкі — тапаніміка, якая вывучае ўласныя назвы геаграфічных аб’ектаў, і антрапаніміка, якая вывучае ўласныя імёны людзей.
Аўл Гірцый
Аўл Гірцый (Aulus Hirtius) — рымскі палітык, консул Рымскай рэспублікі 43 гады да н.э., пісьменнік на ваенную тэму.
Біяграфія
Быў легатам Цэзара каля 54 года да н.э. і пасланцам Пампея ў 50 годзе да н.э. Падчас грамадзянскай вайны служыў у Іспаніі, дзе, магчыма, быў трыбунам у 48 годзе да н.э., а ў 47 годзе да н.э. знаходзіўся ў Антыёхіі. Ён быў прэтарам у 46 годзе да н.э. і кіраўніком Трансальпійскай Галіі ў 45 годзе да н.э.
Пасля забойства Цэзара ў сакавіку 44 гады да н.э. Гірцый апынуўся ўцягнуты ў партыйныя інтрыгі. Быўшы прызначанымі Цэзарам, Гірцый і Панса сталі консуламі ў 43 годзе да н.э.
Першапачаткова падтрымаўшы Марка Антонія, Гірцый быў завербаваны Цыцэронам (які быў яго асабістым сябрам ) і далучыўся да сенатарскай партыі. Затым ён адправіўся з арміяй супраць Марка Антонія, які тым часам трымаў у аблозе Муціну (суч. Мадэна). Па ўзгадненні з Гаем Вібіем Панса Цэтраніянам і Актавіянам, Гірцый прымусіў Антонія адступіць, але падчас баявых дзеянняў быў забіты (каля 25 красавіка ці 27 красавіка). Ён быў ганараваны грамадскімі пахаваннямі разам з Панса, які памёр праз некалькі дзён.
Гірцый дадаў восьмую кнігу ў «Запіскі пра Гальскую вайну» Цэзара і магчыма, быў аўтарам «Запісак пра Александрыйскую вайну». Раней думалі, што ён таксама напісаў «Запіскі пра Іспанскую вайну» і «Запіскі пра Афрыканскую вайну», але ў наш час лічыцца, што ён быў іх рэдактарам. Карэспандэнцыя Гірцыя з Цыцэронам была апублікавана ў дзевяці кнігах, але не захавалася да цяперашняга часу.
Светоній у главе 68 піша, што Луцый Антоній, брат Марка Антонія, быў абвінавачаны імператарам Актавіянам Аўгустам за тое, што той «прадаў сябе Аўлу Гірцыю ў Іспаніі за трыста тысяч сестэрцыяў». Гэта меркаваная сексуальная сувязь павінна была мела месца ў 46 годзе да н.э. падчас грамадзянскай вайны, калі Юлій Цэзар прыняў Аўгуста ў Іспаніі, дзе таксама быў Аўл Гірцый. У той час будучаму імператару Аўгусту было 19 гадоў. Магчыма, гэта абвінавачванне было зроблена з мэтай дыскрэдытаваць Луцыя Антонія.
Мікіцічы (гміна)
Гміна Мікіцічы (Gmina Mikitycze) – колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1926 года ў Палескім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў Мікіцічах.
У міжваенны перыяд гміна ўваходзіла ў склад Пружанскага павета Палескага ваяводства. Гміна скасавана 22 студзеня 1926 года, яе тэрыторыя ўключана ў склад гмін Малеч і Лінава, а таксама новаўтворанай гміны Пружаны.
Пажарышча (Любанскі раён)
Пажа́рышча (, Пожарище) — пасёлак у Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Рачэнскага сельсавета.
Забыццё (фільм)
«Забыццё» (Oblivion — «забыццё») — фантастычны баявік рэжысёра Джозефа Касінскі па аднайменным неапублікаваным графічным рамане. У галоўных ролях — Том Круз, Вольга Курыленка, Андрэа Райсбара, Морган Фрымэн і Меліса Леа. Джозеф Касінскі напісаў сцэнарый, спрадзюсіраваў і выступіў у якасці рэжысёра фільма. Прэм’ера ў ЗША адбылася 19 красавіка 2013 года.
Зямля, перажыўшы вайну з іншапланетнымі захопнікамі, абязлюдзела; рэшткі чалавецтва рыхтуюцца пакінуць непрыдатную для жыцця планету. Галоўны герой — тэхнік па абслугоўванні дронаў — знаходзіць карабель NASA, які разбіўся, каманда якога гіне ў яго на вачах. Яму ўдаецца выратаваць толькі адну жанчыну — і неўзабаве ён разумее, што гэта пераверне яго жыццё.
Мар’ян Богуш-Шышка
Мар’ян Богуш-Шышка (, Трокенікі —, Лондан) — беларуска-польскі мастак, мастацтвазнавец, пісьменнік у эміграцыі, экспрэсіяніст, мастацкі крытык.
Біяграфія
Мар’ян Богуш-Шышка нарадзіўся ў Трокеніках у сядзібе бацькоў Антона Богуша-Шышкі і Станіславы Козел-Паклеўскай. У кнізе успамінаў Яўгеніі Масальскай-Сурыны «Гісторыя з геаграфіяй» апісвалася падарожжа ў 1909 годзе ў маёнтак Верачата дзядоў Маряна Богуша-Шышкі — Канстанціна і Філіпіны Козел-Паклеўскіх. Іх дачка Станіслава кінула свайго мужа і хацела выехаць за мяжу з сынам Мар’янам за грошы, атрыманыя з продажу маёнтка Верачата. Аднак муж, Антон Богуш-Шышка, быў катэгарычна супраць выезду сына за мяжу, і ў доме было бязладдзе. Вось як Яўгенія Масальская-Сурына апісвала драму ў сям’і будучага мастака Мар’яна:"«Актерка истерично рыдала, актер утешал ее, мамаша с заплаканными глазами бегала по дому, старик Поклевский заперся у себя в кабинете, и я одна с Берновичем в гостиной занимала это яблоко раздора, семилетнего сына, очень миленького и живого мальчика.»"Пасля разводу бацькоў, Мар’ян жыў з маці і айчымам Адамам Вісланскім у маёнтку Верачата над возерам Мядзел. Тут нарадзіліся сястра Ганна і сястра Мар’яна.
У 1915 годзе, у сувязі з прыбліжэннем фронту, сям’я вымушана пакінула маёнтак і пераехала ў Вільню. У Вільні, пасля трох гадоў навучання ў школе, Мар’ян вучыўся ў рускай гімназіі. У 1917 годзе ў Вільні была адкрыта польская дзяржаўная гімназія імя караля Зыгмунда Аўгуста, у якой вучыўся Мар’ян Богуш-Шышка. Пасля заканчэння гімназіі, ён тры гады вучыўся выяўленчаму мастацтву ў Віленскім універсітэце, асабліва плённа пад кіраўніцтвам прафесара Фердынанда Рушчыца. З 1923 па 1927 год Мар’ян Богуш-Шышка вучыўся ў Кракаўскай акадэміі мастацтваў.
Пасля заканчэння вучобы, малады мастак ў 1927 годзе прыехаў у Кобрын, дзе выкладаў матэматыку і жывапіс у мясцовай школе. Мастак успамінаў: «Калі прыехаў у Кобрын і ўбачыў, як дзеці ўмеюць маляваць, пераканаўся, што не я буду іх вучыць, а тыя дзеці будуць маімі настаўнікамі».
У 1939 годзе Мар’ян Богуш-Шышка быў мабілізаваны ў польскую армію, удзельнічаў у баях, трапіў ў палон і да канца вайны знаходзіўся ў канцэнтрацыйных лагерах. У час знаходжання ў няволі Мар’ян Богуш-Шышка правёў каля 1700 урокаў па матэматыцы для палонных слухачоў. Тут мастак-матэматык напісаў свой падручнік па матэматычнаму аналізу. Як мастак ён вычытаў каля 200 дакладаў па гісторыі і тэорыі мастацтва, а таксама стварыў каля 400 партрэтаў (пераважна алоўкам) сваіх палонных сяброў.
7 лютага 1973 годзе адбылася юбілейная выстава з нагоды 50-годдзя творчай дзейнасці Мар’яна Богуша-Шышкі. За заслугі ў справе развіцця мастацтва Богуш-Шышка неаднаразова атрымоўваў шматлікія ўзнагароды. У 1982 годзе ў Лондане была выдадзена кніга Богуша-Шышкі «Пра мастацтва». Памер Мар’ян Богуш-Шышка 28 студзеня 1995 года ў Лонданскім хоспісе Святога Крыстафера ва ўзросце 94 гадоў.
Каралеўства Абедзвюх Сіцылій
Каралеўства Абедзвюх Сіцылій (Regno delle Due Sicilie, Regnu dî Dui Sicili, Regno d'e Ddoje Sicilie) — дзяржава ў Паўднёвай Італіі, якая існавала ў перыяд 1816—1861 гадоў і была створана пры аб'яднанні Неапалітанскага і Сіцылійскага каралеўстваў. Было самай вялікай па тэрыторыі з дзяржаў Апенінскага паўвострава. Назва «Неапалітанскае каралеўства» па-ранейшаму нярэдка неафіцыйна ўжывалася і да аб'яднанага Каралеўства Абедзвюх Сіцылій. Сталіцай краіны быў Неапаль, кіруючай дынастыяй — Неапалітанскія Бурбоны. У выніку Рысарджымента каралеўства ўвайшло ў склад Італіі.
Назва
Назва «Дзве Сіцыліі» паходзіць ад падзелу сярэднявечнага Сіцылійскага каралеўства, якому да 1285 года належалі Сіцылія і Мецаджорна. У выніку вайны Сіцылійскай вячэрні сіцылійскі кароль страціў сам востраў Сіцылію на карысць Арагона. Нягледзячы на тое, што яму засталася толькі паўастраўная частка, названая Неапалітанскім каралеўствам, ён захаваў за сабой тытул «караля Сіцыліі». Гэтак жа сябе тытулавалі арагонскія кіраўнікі Сіцыліі, таксама завучы астраўную частку Сіцылійскім каралеўствам. Такім чынам узніклі «дзве Сіцыліі».
Кіраванне Фердынанда I
Рашэннем Венскага кангрэса Неапаль — пасля паражэння, панесенага каралём Неапаля Іаахімам Мюратам пры Таленціна (2 мая 1815 года), быў вернуты каралю Неапаля Фердынанду IV. Фердынанд IV пасля вяртання ў Неапаль аб'яднаў свае ўладанні ў Італіі і прыняў тытул караля Абедзвюх Сіцылій пад імем Фердынанд I.
Свабодныя ўстановы, уведзеныя ў 1812 годзе на востраве Сіцылія, па патрабаванні Англіі былі знішчаны. Тайным дагаворам з Аўстрыяй (у 1815 годзе) Фердынанд абавязаўся не ўводзіць канстытуцыі і не дапушчаць устаноў больш ліберальных, чым установы Ламбардыі. Гультаяваты, няздольны кароль ўнёс мала змен ва ўстановы, якія захаваліся з часоў французскага панавання, і з цягам часу яны прыйшлі ў заняпад. Адміністрацыя была слабая і не магла ў дастатковай ступені забяспечыць грамадскі парадак; ва ўсіх правінцыях стала квітнець разбойніцтва. Усеагульная незадаволенасць падтрымлівалася тайным таварыствам карбанарыяў і пракралася ў армію.
Калі ў 1820 годзе была атрымана вестка пра падзеі ў Іспаніі, рэвалюцыйны рух успыхнуў і ў Неапалі. Двор адмовіўся ад усякай думкі пра супраціўленне. Кароль прызначыў свайго сына Францыска паўнамоцным сваім намеснікам; апошні перадаў галоўнае начальства над арміяй ліберальнаму генералу Пепэ і пабяцаў увесці іспанскую канстытуцыю, якой урачыста прысягнуўся і кароль (13 ліпеня).
Тым часам у Сіцыліі ўведзена была не іспанская, а ўласная канстытуцыя 1812 года; у Палерма 18 ліпеня быў заснаваны часовы ўрад, які абвясціў толькі асабістую унію з Неапалем; але неўзабаве неапалітанскія войскі зноў скарылі востраў і 5 кастрычніка ўзялі Палерма.
Тым часам у Лайбаху адбыўся кангрэс дзяржаў, на якім прысутнічаў Фердынанд, які адрокся ад канстытуцыі, якой прысягнуўся. Аўстрыя, Прусія і Расія вырашылі ўмяшацца ў справы каралеўства Абедзвюх Сіцылій. Неапалітанскія войскі пасля невялікай бітвы пры Пеці (7 сакавіка) былі рассеяны аўстрыйскім карным корпусам; 24 сакавіка аўстрыйцы ўвайшлі ў Неапаль, дзе, як і на востраве Сіцылія, быў адноўлены з няўмольнай жорсткасцю і крывавымі ахвярамі стары парадак.
Кіраванне Францыска I і Фердынанда II
Сын Фердынанда, Францыск (1825—1830), заставаўся верным сістэме свайго бацькі. У сваю чаргу яго сын, Фердынанд II (1830—1859), спачатку ўвёў некаторыя карысныя рэформы, якія, напрыклад, прывялі ў цудоўны стан фінансы дзяржавы, але з прычыны таго, што ён гвалтоўна душыў усякія свабодныя памкненні, то дастаткова было знешняй нагоды, каб ізноў выклікаць унутраную барацьбу. Такой нагодай паслужылі рэформы, часткай ажыцёўленыя, часткай абяцаныя Папам Піем IX у 1847 годзе; асабліва ў Сіцыліі яны выклікалі такую ўзрушанасць, што ўжо ў студзені 1848 года там успыхнула паўстанне. 10 лютага таго ж года Фердынанд дараваў ёй канстытуцыю, але 13 красавіка Сіцылія абвясціла дынастыю Бурбонаў зрынутай і абрала каралём герцага генуэзскага Фердынанда Савойскага, сына сардзінскага караля Карла-Альберта. Тым часам неапалітанскія войскі замацаваліся ва ўсходняй частцы вострава, і, калі перамовы, праведзеныя падчас перамір'я, заключанага па патрабаванні Францыі і Англіі, не ўвянчаліся поспехам, яны ў красавіку аднавілі ваенныя дзеянні і 15 мая занялі Палерма, што было раўнасільна заваяванню ўсяго вострава.
У Неапалі 15 мая адбылося паўстанне буржуазіі, але яно было падушана швейцарскай гвардыяй, якая знайшла падтрымку ў фанатычнай, распушчанай чэрні. 13 лютага 1849 года парламент быў распушчаны, канстытуцыя фактычна адменена. Рэакцыя ў Неапалі і Сіцыліі прыняла больш суровы характар, чым дзе б там ні было; 22 тысячы чалавек падвергліся пакаранню за палітычныя злачынствы; сваіх ліберальных міністраў кароль саслаў на галеры.
Улада Фердынанда звялася ў ваенны дэспатызм; у той жа час тайныя рэвалюцыйныя таварыствы падточвалі асновы дзяржавы. Прапановы Англіі і Францыі былі Фердынандам рэзка адхілены, з прычыны чаго заходнія дзяржавы адклікалі сваіх прадстаўнікоў з Неапаля (кастрычнік 1856 года). Спробы да паўстання ў 1856 і 1857 гадах не ўвянчаліся поспехам. Кароль баяўся заставацца ў Неапалі і выдаліўся ў замак Казерта, дзе атачыў сябе шматлікімі ахоўнымі войскамі.
Рысарджымента
Пасля смерці Фердынанда 22 мая 1859 года на прастол узыйшоў яго юны, аднабакова выгадаваны і нявопытны сын Францыск II, які насуперак усім старанням рускага і французскага паслоў ухіліўся ад пагаднення з Сардзініяй у інтарэсах аб'яднання Італіі. 11 мая 1860 года Гарыбальдзі высадзіўся ў Марсале на востраве Сіцылія, а 6 чэрвеня Палерма было ў яго руках. Кароль утварыў ліберальнае міністэрства, выказаў гатовасць да амністыі і заключэнне саюза з Сардзініяй, аднавіў канстытуцыю 1848 года, але было ўжо позна. У жніўні Гарыбальдзі з'явіўся ў Калабрыі; 6 верасня кароль пакінуў Неапаль і з часткай арміі, якая засталася вернай яму, ў колькасці 40 000 чалавек адступіў за Вальтурна. 7 верасня Гарыбальдзі ўрачыста ўступіў у сталіцу каралеўства.
Услед за тым адбыўся плебісцыт, які пераважнай большасцю галасоў (1 732 000 галасоў супраць 11 000) выказаўся за злучэнне з Італіяй. Заваяванне каралеўства завяршылі сардзінскія войскі; заняўшы Капую (2 лістапада), яны аблажылі Гаэту, куды выдаліўся кароль, і, нягледзячы на мужную абарону, прымусілі яе да здачы (13 лютага 1861 года). Цытадэль Месіны трымалася да 12, Чывітэла-дэль-Тронта — да 20 сакавіка; пасля гэтага каралеўства Абедзвюх Сіцылій стала часткай каралеўства Італія.
Сям'я зрынутага караля, якая не рабіла ніякіх сур'ёзных спроб да вяртання сабе прастола, а ў асобе некаторых сваіх прадстаўнікоў нават прымірылася з новай Італіяй, перасялілася ў Рым.
Байкі (гміна)
Гміна Байкі (Gmina Bajki) — колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1926 года ў Палескім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў Байках.
У міжваенны перыяд гміна ўваходзіла ў склад Пружанскага павета Палескага ваяводства. Гміна скасавана 22 студзеня 1926 года, яе тэрыторыя ўключана ў склад гмін Лінава і Малеч.
Лінава (гміна)
Гміна Лінава (Gmina Linowo) — колішняя вясковая гміна, якая існавала да 1932 года ў Палескім ваяводстве Польскай Рэспублікі (цяпер тэрыторыя Беларусі). Сядзіба размяшчалася ў Лінаве.
У міжваенны перыяд гміна ўваходзіла ў склад Пружанскага павета Палескага ваяводства. 22 студзеня 1926 года ў склад гміны Лінава перададзены часткі тэрыторый скасаваных гмін Байкі, Шані і Мікіцічы, а таксама частка тэрыторыі (нескасаванай) гміны Гарадзечна.
1 красавіка 1932 года гміна скасавана, яе тэрыторыя ўключана ў склад гмін Малеч, Пружаны і Шарашова.
Паўднёвае Волае
Паўднёвае Во́лае (, Полднёвое Волое) — пасёлак у Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Рачэнскага сельсавета.
Уражайнэ (Данецкая вобласць)
Уражайнэ (Урожайне) — пасёлак ва Украіне, у Вэлыканавасілкаўскай пасялковай грамадзе Валнавахскага раёна Данецкай вобласці.
Геаграфія
Пасёлак размешчаны за 99 км ад абласнога цэнтра, за 64,6 км ад раённага цэнтра і за 11 км ад адміністрацыйнага цэнтра грамады, на правым беразе ракі Мокрыя Ялы і праходзіць па аўтадарозе Т 0518. Працягласць межаў пасёлка з поўначы на поўдзень 1,271 км, з захаду на ўсход 3,329 км.
Гісторыя
17 ліпеня 2020 года, у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы, у адпаведнасці пастановы Вярхоўнай Рады «Аб утварэнні і ліквідацыі раёнаў» пасёлак увайшоў у склад Вэлыканавасілкаўскай пасялковай грамады, а праз ліквідацыю Вэлыканавасілкаўскага раёна — у складзе Валнавахскага раёна.
Расійскае ўварванне ва Украіну (з 2022)
У сакавіку 2022 года пасёлак быў акупаваны расійскімі войскамі.
16 жніўня 2023 года намеснік Міністра абароны Украіны Ганна Маляр паведаміла пра вызваленне пасёлка ад расійскіх акупантаў. Уражайнэ вызвалена сіламі ваенных 35-й асобнай брыгады марской пяхоты імя контр-адмірала Міхаіла Астраградскага разам з 38-й асобнай брыгадай марской пяхоты, а таксама пры ўдзеле іншых падраздзяленняў сіл абароны Украіны ў рамках контрнаступальных дзеянняў.
Насельніцтва
Па дадзеных перапісу 2001 года насельніцтва пасёлка складала 1000 чалавек, з іх 57,4 % адзначылі родную мову украінскую, 42,1 % — рускую, 0,2 % — армянскую, 0,1 % — беларускую, балгарскую і грэчаскую мовы.
Алена Груба
Алена Груба (Jelena Gruba) — каралева Босніі з дынастыі Катраманічаў у 1395—1398 гадах. Адзіная жанчына ў гісторыі, якая кіравала Босніяй.
Біяграфія
Алена паходзіла са знатнага дому Нікалічаў, якія кіравалі часткай Захум’я. Яна была жонкай Стэфана Дабішы з дому Катраманічаў, які ў 1391 годзе стаў каралём Босніі.
У 1395 годзе кароль Дабіша памёр. Перад смерцю ён прызначыў сваім спадчыннікам караля Венгрыі Жыгімонта (жонка Жыгімонта Марыя па матчынай лініі паходзіла з дому Катраманічаў). Аднак баснійская знаць выступіла за пераход трона да ўдавы памерлага караля. Жыгімонт пасля перамоў з князямі Босніі не стаў змагацца за баснійскую карону, паколькі пасля смерці Марыі быў сканцэнтраваны на захаванні за сабой венгерскага трона і барацьбе супраць харватаў і турак, прычым вайна з туркамі ледзь не прывяла да яго гібелі (гл. Бітва пры Нікопале).
Паколькі Алена не валодала моцнай каралеўскай уладай і нават сваім тронам была цалкам абавязана знаці, у часы яе кіравання вырасла магутнасць дваранскіх родаў каралеўства і іх незалежнасць ад каралеўскай улады, шэраг князёў кіравалі сваімі ўладаннямі як незалежнымі дзяржавамі. Каралева падтрымлівала добрыя адносіны з Рагузай (Дуброўнікам), у 1397 годзе па яе загадзе былі адменены мыты для рагузанскіх купцоў у шэрагу земляў
У 1398 годзе на баснійскі трон уступіў Стэфан Остая, незаконнанароджаны сын караля Тврткі I, папярэдніка Стэфана Дабішы. Застаецца невядомым па якой прычыне адбылася змена ўлады, хутчэй за ўсё гэта было сумеснае рашэнне самых магутных вяльможаў каралеўства. Пасля свайго адхілення і ўзыходжання Остаі Алена працягвала жыць пры двары, як каралева-ўдава. Неўзабаве яна сканала.
Спіс каралёў Босніі
У 1377 годзе бан Босніі Твртко I з дому Катраманічаў прыняў каралеўскі тытул. Яго нашчадкі валодалі каралеўскай каронай трохі менш за сто гадоў, аж да падзення каралеўства пад ударамі асманаў. Апошні кароль Босніі Стэфан Тамашавіч быў пакараны смерцю туркамі ў Яйцах у 1463 годзе. У 1495—1499 гадах тытул караля Босніі насіў Янаш Корвін, пазашлюбны сын Мацьяша Хуньядзі.
Петршын
Пе́тршын (Petřín, Laurenziberg) — узгорак у цэнтры Прагі (Чэхія) на левым беразе ракі Влтавы. Вышыня 327 м. Найбольш вядомая гара Прагі.
Славутасці
Царква святога Міхаіла Архангела – драўляная царква з 17-га стагоддзя ў бойковскім стылі перанесеным ў 1929 годзе з Падкарпацкай Русі
Кузьменка
Кузьменка — прозвішча.
Друіды
Друіды (гальскае druidae, старажытнаірландскае drui, мн.л. druid) — жрацы і паэты ў старажытных кельцкіх народаў, арганізаваныя ў відзе закрытай касты і цесна звязаныя з уладай правадыра.
Практычна ўсе звесткі пра друідаў узяты з «Запісак пра Гальскую вайну» і іншых грэка-рымскіх сачыненняў IV ст. да н.э. — II ст. н.э. З іх вынікае, што друіды былі захавальнікамі гераічных паданняў і міфалагічных паэм, якія яны перадавалі моладзі вусна. Інстытут, як відаць, друідаў быў запазычаны астраўнымі кельтамі ў даіндаеўрапейскага насельніцтва паўночнага захаду Еўропы. Роберт Макалістэр і некаторыя іншыя навукоўцы пачатку XX стагоддзі прыпісвалі друідам стварэнне агамічнага пісьма.
У ірландцаў і брытаў друіды рана страцілі сваю функцыю паэтаў (саступіўшы яе бардам), а пасля ўвядзення хрысціянства (IV—V стагоддзя) хутка звяліся ў вясковых знахароў.
Успрыманне ў Новы час
Адраджэнне цікавасці да друідаў у Англіі адбылося ў XVII—XVIII стст. на хвалі вывучэння класічнай антычнасці. Джон Обры (1626-97) прыпісваў друідам будаўніцтва такіх брытанскіх мегалітаў, як Стоўнхэндж. Услед за Обры шмат пісаў пра друідаў пастар Сцьюклі (1687—1765), які лічыў іх прыхільнікамі аўраамічнай рэлігіі, роднаснай хрысціянству.
Памылковыя пабудовы Обры і Сцьюклі атрымалі далейшае развіццё ў эпоху рамантычнага нацыяналізму, калі ў друідах бачылі сапраўдных натхніцеляў брытанскага супраціўлення рымлянам, а да іх ліку адносілі нават ваяўнічую царыцу Баадзіцэю. Нароўні з гатычнай традыцыяй Новага часу існавала і менш вядомая друідычная традыцыя: у літаратуры англійскага рамантызму быў запатрабаваны экзатычны, акружаны містычнай аўрай вобраз друіда, які жыве ў абсалютнай гармоніі з прыродай. Захавальнікамі духоўнай спадчыны друідаў і прадаўжальнікамі іх традыцый у той час лічыліся валійскія брагі і філіды. Друідычная тэматыка пракралася ў папулярную літаратуру і музыку таго часу («Пакутнікі» Шатабрыяна, «Норма» Беліні).
У 1909 годзе ў Англіі аформіўся неадруідычны рух, які шукае свае вытокі ў дзейнасці Уільяма Блэйка і Джона Толанда. Брытанская камісія па справах дабрачыннасці 2 кастрычніка 2010 года прызнала пакланенне друідаў духам прыроды рэлігіяй. Паводле даных BBC News за 2003 год, да друідаў сябе прылічаюць больш за дзесяць тысяч брытанцаў.
Мала-Страна
Ма́ла-Стра́на (Malá Strana) — «Пражскі малы град», гістарычны раён Прагі, размешчаны ніжэй Градчанаў і злучаны з ядром горада Карлавым мостам.
Вузкія вуліцы, плошчы і сады гэтага раёна ляжаць ля падножжа двух узгоркаў: узгорак, на якім размешчаны Пражскі град, абмяжоўвае Мала-Страну з поўначы, а парослы дрэвамі Петршын — з поўдня.
Першыя паселішчы на Мала-Стране ўзніклі меркавана яшчэ ў першым тысячагоддзі нашай эры, у раёне сучаснай Маластранскай плошчы. Менавіта тут праходзіў гандлёвы шлях з усходу на захад праз влтаўскія парогі па гасцінцы, дзе ў нашы дні знаходзяцца вуліцы Нерудава і Уваз. У часы кіравання Уладзіслава I на месцы разбуранага паводкай драўлянага моста цераз Влтаву ў 1158—1172 гадах быў пабудаваны каменны мост, названы ў гонар жонкі караля Юдзіф. Гэта стала грандыёзнай падзеяй, таму што ў той час у Цэнтральнай Еўропе існавалі толькі два каменныя масты — праз Дунай у Рэгенсбургу і праз Эльбу ў Дрэздэне.
Эканамічны эфект таксама быў відавочны. Новы мост быў больш устойлівым як да паводак, так і да коннага транспарту са значна большай грузападымальнасцю, які перамяшчаўся па ім. Гэта спрыяла развіццю і росту насельніцтва Мала-Страны, усталяванню больш цесных сувязяў з іншымі пражскімі паселішчамі па абодвух берагах Влтавы.
З-за таго, што Мала-Страна ўяўляла сабой стратэгічна важнае месца для абароны града, падчас Гусіцкіх войнаў яе некалькі разоў спусташалі. Непрыяцельскія бакі мэтанакіравана знішчалі будынкі, каб вораг не мог знайсці ў іх сховішча.
У першай палове 17 стагоддзя падчас міжусобіц і Трыццацігадовай вайны, якая бушавала тады ў Еўропе, Мала-Страна, як і іншыя пражскія гарады, неаднаразова перажывала рабаванні і спусташэнні. Так, у 1611 г. яе разрабавалі найміты князя-біскупа Пасау Леапольда Аўстрыйскага, а ў 1648 г. Мала-Страна была захоплена шведамі.
Другая палова 17 стагоддзя і 18 стагоддзе — час, калі Мала-Страна перажывае бурнае будаўніцтва. Тут ствараюцца новыя ўмацаванні і фартыфікацыйныя збудаванні, будуюцца выдатныя барочныя палацы для новых гаспадароў.
У Новы час Мала-Страна ператварылася ў раён пышных барочных палацаў і замежных пасольстваў; да Другой сусветнай вайны асноўную частку жыхароў складалі немцы.
Роберт Макалістэр
Роберт Аляксандр Сцюарт Макалістэр (Robert Alexander Stewart Macalister) (1870—1950) — ірландскі археолаг, буйны даследчык агамічнага пісьма.
Макалістэр нарадзіўся ў Дубліне, атрымаў адукацыю ў Кембрыджы. Нягледзячы на ранняе захапленне археалогіяй Ірландыі, неўзабаве сур’езна зацікавіўся біблейскай археалогіяй. Разам з Фрэдэрыкам Дж. Блісам у 1898—1900 гадах раскапаў некалькі паселішчаў у раёне Шэфела ў Палесціне. Выкарыстоўваючы метады стратыграфіі, прапанаваныя незадоўга да гэтага Фліндэрсам Пітры, Макалістэр і Бліс удакладнілі храналогію для гэтага рэгіёна з дапамогай датаванняў тыпаў керамікі. Пасля сыходу Бліса на пенсію, у 1901 годзе Макалістэр стаў начальнікам экспедыцый, якія праводзяцца Фондам даследавання Палесціны.
З 1902 па 1909 год Макалістэр адказваў за археалагічныя даследаванні ў Гезеры (тэрыторыя сучаснага Ізраіля, на захад ад Іерусаліма. Гэтыя працы сталі аднымі з першых маштабных даследаванняў у рэгіёне. Каляндар з Гезера, знойдзены Макалістэрам у 1908 годзе, уяўляе сабой адзін з найстаражытнейшых узораў палеа-яўрэйскага пісьма (X ст. да н.э.). Аднак у цэлым даследаванні Макалістэра ў Палесціне прызнаюцца няўдалымі, перш за ўсё з-за нізкага ўзроўню правядзення раскопак і нядбайна складзеных справаздач. Макалістэр быў адзіным прафесійным археолагам на гэтых работах, і таму пошук фінансавання таксама быў практычна невырашальнай задачай.
У 1909 годзе Макалістэр пакінуў Палесціну, вярнуўся ў Ірландыю і заняў на пасаду прафесара кельцкай археалогіі Дублінскага ўніверсітэта, дзе і выкладаў да выхаду на пенсію ў 1943 годзе. За гэты час ён папрацаваў на аб’ектах старажытнаірландскай Тары і склаў каталог агамічных надпісаў Брытанскіх астравоў. Яго пераклады ірландскіх міфаў і легенд дагэтуль карыстаюцца вялікай папулярнасцю.
Макалістэр быў членам Ірландскай каралеўскай акадэміі (1910), прэзідэнтам Каралеўскіга таварыства антыквараў Ірландыі (1924—1928).
Літаратура
Thomas, Page A. 1984. «BA» portrait: The Success and Failure of Robert Alexander Steward Macalister. Biblical Archaeologist 47(1): 33-35.
Мікалай Мікалаевіч Зянько
Мікалай Зянько (нар., ) — беларускі футбаліст, нападнік мінскага «Трактара».
Клубная кар’ера
Выхаванец футбольнага клуба «Мінск», з 2007 года праходзіў у асноўны склад, аддаваўся ў арэнды. У 2011 годзе замацаваўся ў асноўным складзе «Мінска», а сезон 2012 правёў у арэндзе ў магілёўскім «Дняпры», дапамог клубу перамагчы ў Першай лізе.
У студзені 2013 года перайшоў у «Дняпро» на трывалай аснове, але пры гэтым страціў месца ў асноўным складзе і звычайна толькі з’яўляўся на замену. У ліпені 2013 года стаў з’яўляцца ў стартавым складзе, але пазней зноў апынуўся на лаўцы запасных.
У лютым 2016 года пасля прагляду падпісаў кантракт з мікашэвіцкім «Гранітам». У ліпені 2016 года з-за фінансавых праблем пакінуў Мікашэвічы, а ў жніўні падпісаў кантракт з малдаўскім клубам «Мілсамі».
У жніўні 2017 года вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком мазырскай «Славіі». Замацавацца ў асноўным складзе, аднак, не здолеў, згуляўшы ўсяго ў пяці матчах, гуляў таксама за дубль. Па выніках сезона 2017 «Славія» страціла месца ў Вышэйшай лізе, і неўзабаве Зянько пакінуў мазырскі клуб.
У лютым 2018 года трэніраваўся з мінскім «Тарпеда», а пазней далучыўся да таджыкскага клуба «Істыклол». У першым жа афіцыйным матчы за «Істыклол» выйграў Суперкубак Таджыкістана (2 сакавіка 2018 года, 3:2 супраць «Худжанда»), забіў гол і быў прызнаны найлепшым іграком сустрэчы.
У ліпені 2018 года стаў іграком «Гарадзеі», дзе пераважна зрэдку выхадзіў на замену. Па заканчэнні сезона 2018 пакінуў клуб.
У пачатку 2019 года праходзіў прагляд у бабруйскай «Белшыне», але ў выніку ў сакавіку 2019 года стаў іграком «Ліды». Быў асноўным нападнікам лідчан, з 10 галамі стаў найлепшым бамбардзірам каманды ў сезоне.
У студзені 2020 года пачаў трэніравацца з мінскімі «Крумкачамі» і ў лютым падпісаў кантракт з клубам. У складзе камандзе звычайна выхадзіў на замену. У ліпені 2020 года пакінуў «Крумкачы» і перайшоў у «Смаргонь», дзе замацаваўся ў стартавым складзе, з 6 галамі стаў найлепшым бамбардзірам каманды.
У пачатку 2021 года далучыўся да «Оршы», дзе быў асноўным нападнікам, з 9 галамі стаў адным з найлепшых бамбардзіраў каманды ў сезоне. У пачатку 2022 года трэніраваўся з «Маладзечна», а пазней далучыўся да «Ліды» і ў сакавіку афіцыйна папоўніў склад клуба. У ліпені 2022 года вярнуўся ў «Оршу». Пакінуў клуб па заканчэнні сезона 2022.
У ліпені 2023 года далучыўся да мінскага «Трактара».
Міжнародная кар’ера
Выступаў за моладзевую зборную Беларусі, згуляў адзін матч у алімпійскай зборнай.
Грамадзянская пазіцыя
Пасля жорсткага разгону акцый пратэстаў, выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі.
Каралеўства Боснія
У 1495—1499 гадах тытул караля Босніі насіў Янаш Корвін, пазашлюбны сын караля Венгрыі Мацьяша Хуньядзі.
Гісторыя
У 1353 годзе кіраўніком Баснійскага баната стаў 15-гадовы Твртко I. У 1363 годзе ён развязаў вайну супраць караля Венгрыі Лаяша. У выніку венгры і баснійцы заключылі мірныя дагаворы, умовы якога замацавалі шырокія правы Босніі. У 1366 годзе адбыўся мяцеж, у выніку якога Твртко быў зрынуты, аднак, ізноў стаў каралём у наступным годзе. Да 1370 года Твртко аднавіў Боснію ў ранейшых межах і распачаў некалькі паходаў на Ілірыйскае ўзбярэжжа Адрыятычнага мора і ў Заходнюю Сербію.
26 кастрычніка 1377 года Тврткі быў каранаваны ў манастыры Мілешава і прыняў тытул караля сербаў Босніі і Прымор'я. Да 1390 года Твртко авалодаў Харватыяй і шэрагам астравоў у Адрыятычным моры і стаў каралём Харватыі і Далмацыі. Акрамя таго ён заключыў саюз з Дуброўніцкай Рэспублікай, узяўшы яе пад абарону. Аднак, у 1388 годзе войскі Асманскай імперыі разарылі Герцагавіну — вобласць Хум, якая належала Баснійскаму каралеўству. Сілы Босніі ўдзельнічалі 28 чэрвеня 1389 года ў бітве на Косавым полі пад камандаваннем ваяводы Улаткі Вукавіча.
14 сакавіка 1391 кароль Твртко памёр. За гады яго кіравання Боснія ў першы і апошні раз стала гегемонам на Балканскім паўвостраве, саступаючы па ўплыве толькі Асманскай імперыі. Новым каралём стаў брат Тврткі Стэфан Дабіша. З яго кіравання пачаўся заняпад Босніі. Каралеўская ўлада была нетрывалай, магутныя вяльможы кіравалі ў сваіх землях, як у незалежных княствах. Падчас міжусобнай вайны за венгерскі трон паміж Жыгімонтам Люксембургскім і Уладзіславам Дабіша спрабаваў манеўраваць паміж праціўнікам, утрымліваючы набыцці Босніі за часы кіравання Тврткі, аднак, Жыгімонт, які перамог у вайне, уварваўся ў Боснію і прымусіў прызнаць сваю вярхоўную ўладу, перадаць венгерскаму каралеўству далмацінскія порты і прызначыць сябе сваім спадчыннікам.
У 1395 годзе Дабіша памёр і прастол перайшоў да Алены Грубы — жонцы былога караля. Яна кіравала тры гады, пасля чаго знаць узвяла на трон Стэфана Остаю. У 1403 годзе пачалася вайна супраць Рагузы, з-за таго, што дзяржава дала прытулак шэрагу асабістых ворагаў караля. Пасля завяршэння вайны Остая раптам заключыў мір з Жыгімонтам, хоць раней прызнаваў Уладзіслава каралём Венгрыі. У 1404 годзе Хрвое Вукчыч і іншыя прадстаўнікі знаці адхілілі Остаю ад улады і замянілі яго на троне на брата Твртку II.
Остая бег у Венгрыю, дзе прасіў дапамогі ў Жыгімонта. Апошні даў яму армію, якая здолела заняць Бобавац. У астатняй Босніі намінальна кіраваў Твртко II, але рэальным кіраўніком быў Хрвое Вукчыч. Праз некалькі гадоў расклад сіл сур'ёзна змяніўся — Жыгімонт разграміў караля Неапаля Уладзіслава і ў 1408 годзе ён уварваўся ў Боснію на чале 60-тысячнай арміі і разграміў сілы Тврткі II і Вукчыча пад Добарам. На прастол быў узведзены Стэфан Остая, які прызнаў сябе васалам Жыгімонта. Апошнія гады жыцця караля адзначыў хаос, у які была ўзягнута Боснія з-за шматлікіх міжусобіц і разборак паміж знаццю, у якіх браў удзел і сам кароль. Остая сканаў у 1418 годзе, яго спадчыннікам стаў яго сын Стэфан Остаіч.
У 1419 годзе паміж Босніяй і Венецыяй быў заключаны саюз. Праз год у Боснію ўварваўся Твртко II, які, з дапамогай Асманскай імперыі, у 1421 годзе вярнуў сабе трон. Твртко жыў у міры з суседзямі; туркам плаціў даніну; за праваслаўных і патарэнах заступаўся. Народ называў Твртку справядлівым. У 1443 годзе ён памёр і на прастол узышоў Стэфан Томаш — сын караля Стэфана Остаі. 19 мая 1445 года Папа Яўген IV прызнаў яго каралём Босніі. 26 мая 1446 годзе Стэфан ажаніўся з Катарынай — дачкой багатага герцага Стэфана Вукшыча Косача, што паклала канец нестабільнасці.
У 1461 годзе Стэфан памёр і на прастол узышоў апошні кароль Баснійскага каралеўства — Стэфан Тамашавіч, які яшчэ двума гадамі раней стаў дэспатам Сербіі, але ў тым жа годзе быў зрынуты туркамі. Сербія была далучана да Асманскай імперыі. У 1461 годзе новы кароль Босніі звярнуўся ў Рым з просьбай дапамагчы супраць немінучага ўварвання туркаў. У лістападзе ў Боснію прыбыў легат ад папы Пія II, які прывёз каралеўскую карону. Кароль Венгрыі Мацьяш I быў абураны гэтай падзеяй, але ў наступным годзе пры пасродніцтве Папы быў дасягнуты мір, у выніку якога Стэфан стаў васалам Мацьяша і абавязаўся падтрымліваць яго супраць імператара Фрыдрыха III. У 1463 годзе Стэфан перастаў выплачваць Асманскай імперыі даніну і султан Мехмед II асабіста павёў асманскую армію на Боснію. Стэфан быў запалонены ў Ключы, прывезены ў Яйцы і там пакараны смерцю ў месцы, вядомым з тых часоў як «царова поле».
Султанскі намеснік Іса-бег Ісакавіч у наступныя гады захапіў большую частку земляў герцага Стэфана, у выніку чаго Стэфан скарыўся асманам і прызнаў іх сюзерэнітэт, а за ім былі пакінуты яшчэ не заваяваныя туркамі землі. У 1466 годзе герцаг Стэфан памёр і тытул «герцага Святога Савы» перайшоў да яго сына Уладзіслава. У 1480 годзе Уладзіслаў Герцагавіч узбунтаваўся супраць асманскага валадарства, але ў 1483 годзе быў палонены і праз 7 гадоў сканаў.
Джон Кэлхун (этолаг)
Джон Бі Кэлхун (John B. Calhoun,, Элктан, Тэнесі — ) — амерыканскі этолаг і даследчык псіхалогіі ў сувязі з праблемамі папуляцыйнай шчыльнасці і яе ўплыву на паводзіны. Кэлхун атрымаў вядомасць дзякуючы сваім вопытам з супольнасцямі грызуноў — мышэй і пацукоў. Ён лічыў, што лагічных прычын, па якіх назіраныя ў эксперыментах сацыяльныя эфекты не могуць адбыцца ў чалавечым грамадстве, не існуе.
У сваіх даследаваннях увёў паняцце «паводніцкая клаака» (Behavioral sink), які апісвае пагаршэнне і распаўсюджванне паталагічныхі адхіляючыхся формаў паводзін мышэй ва ўмовах іх павышанай цеснаты. Паколькі даследчык у сваіх працах шырока выкарыстоўваў антрапаморфную тэрміналогію, яго ідэі хутка набылі грамадскі інтарэс і значны культурны ўплыў. У прыватнасці, тэрмін «паводніцкая клаака» стаў выкарыстоўвацца і для абмеркавання чалавечага паводзінаў.
Эксперыменты з пацукамі
У 1947—1949 гадах Кэлхун у рамках праекта па даследаванню экалогіі грызуноў, які праводзіўся ўніверсітэтам Джона Хопкінса, назіраў за шэрымі пацукамі ў іх натуральным асяроддзі — у агароджаным загоне пад адкрытым небам плошчай 10 тысяч квадратных футаў (930 м²). Хоць колькасць пацукоў у загоне такіх памераў пры бескантрольным размнажэнні тэарэтычна магла дасягнуць 5 тысяч, Кэлхун адзначыў, што памер папуляцыі за ўвесь час эксперыменту не перавышаў 200 асобін і стабілізаваўся на значэнні ў 150 асобін. Больш таго, пацукі не рассеяліся па загону бязладна, а ўтварылі 12-13 арганізаваных калоній, у кожнай з якіх пражывала па 12 пацукоў. Кэлхун выказаў здагадку, што менавіта такі памер групы з’яўляецца для шэрых пацукоў найлепшым — пры перавышэнні гэтай колькасці стрэс прыводзіць да распаду групы.
З 1958 па 1962 гады Кэлхун праводзіў серыю эксперыментаў з шэрымі пацукамі ўжо ў штучным асяроддзі — выбудаваным у лабараторыі палігоне плошчай 12 м², вышынёй да 1,5 метра, падзеленым на 4 сазлучаных адзін з адным адсека, прычым два канчатковых адсека — першы і чацвёрты — не мелі кантактаў паміж сабой. Палігон быў ізаляваны ад навакольнага свету, забяспечваўся ежай і вадой у неабмежаваных колькасцях. Засяляючы гэты «пацучыны рай», Кэлхун даследаваў змены ў паводзінах пацукоў у залежнасці ад натуральнай змены колькасці іх папуляцыі. У кожны з чатырох адсекаў была змешчана група з 12 пацукоў, усяго 48 асобін. Каб не дапусціць празмернага перанасялення, па дасягненні колькасці 80 асобін даследчыкі прыбіралі з палігона лішніх маладых пацукоў, якія перажылі дзіцячы ўзрост. Аказалася, што канчатковыя адсекі былі захопленыя моцнымі самцамі-лідарамі, кожны з якіх жыў у гарэме з 8-12 самак, а іншых самцоў выганяў у цэнтральныя адсекі. Каля 60 пацукоў, якія скучваліся ў цэнтральных адсеках, дэманстравалі разнастайныя формы дэвіянтных паводзін: павялічаную агрэсіўнасць, беспадстаўныя напады адзін на аднаго, знікненне цікавасці да спарвання, спробы спарвацца з усімі самкамі або нават з усімі пацукамі запар, незалежна ад полу. Назіраўся канібалізм (у прыватнасці, паглынанне пацучат) нават ва ўмовах празмернасці ежы.
Эксперыменты з мышамі
Найбольш знакамітая серыя эксперыментаў Кэлхуна, у якіх рост папуляцыі ніяк не абмяжоўваўся, была пастаўлена на мышах. Умоўная назва эксперыменту — «Сусвет 25» (англ. Universe 25 ), а лічба «25» — парадкавы нумар эксперыменту. У ліпені 1968 года ў драцяны загон у лабараторыі на базе Нацыянальнага інстытута псіхічнага здароўя былі змешчаныя 4 пары мышэй. Загон з 256 скрынямі-гнёздамі, кожнае з якіх было разлічана на 15 мышэй, быў абсталяваны раздатчыкамі вады і корму і дастатковай колькасцю матэрыялу для будаўніцтва гнёздаў. Кэлхун апісваў загон як «утопію» для мышэй: па разліках даследчыкаў, месцы для гнёздаў у загоне хапіла б на 3840 мышэй, а пастаянна падаемай ежы — на 9500. На практыцы колькасць папуляцыі спынілася на максімальным значэнні ў 2200 асобін і пасля яго толькі скарачалася. Да чэрвеня 1972 года, калі Кэлхун завяршыў эксперымент, у загоне заставаліся толькі 122 мышы, якія выйшлі з рэпрадукцыйнага ўзросту. Таму вынік эксперыменту ўжо быў ясны.
Неўзабаве пачалася апошняя стадыя існавання мышынага раю — фаза D або фаза смерці, як яе назваў Джон Кэлхун. На дадзенай стадыі Кэлхун назіраў узрастанне колькасці яшчэ адной групы самцоў, якіх ён назваў «прыгажунамі» (beautiful ones), з-за адсутнасці ран і рубцоў. Гэтыя мышы не ўступалі ў барацьбу за самак і тэрыторыю, не праяўлялі актыўнасці да размнажэння і толькі сілкаваліся, спалі і чысцілі поўсць. Самкі таксама перасталі спарвацца з самцамі. Калега Кэлхуна, доктар Хэлсі Марсдэн, у 1972 годзе перанёс некалькі самак і самцоў-«прыгажуноў» у асобныя загоны, выявіўшы, што мышы і там не спрабуюць спарвацца. Па выніках даследавання Кэлхун зрабіў выснову, што пры перавышэнні пэўнай шчыльнасці насельніцтва і запаўненні ўсіх сацыяльных роляў у папуляцыі ўзнікае праслойка маладых «ізгояў», якая расце. Вострая канкурэнцыя паміж імі і старэйшымі асобінамі прыводзіць да распаду сацыяльных сувязяў і катастрофы грамадства ў цэлым, і пераходу ў такі стан, калі пры нізкай смяротнасці нормай становіцца прымітыўныя «аўтыстычныя» паводзіны, якія вядуць да вымірання папуляцыі. Выкарыстоўваючы адсылку да Адкрыцця Яна Багаслова, Кэлхун апісаў распад грамадства як «смерць у квадраце» (death squared), пры гэтым «першую смерць», смерць духу, мышы перажывалі яшчэ пры жыцці.
Знакаміты эксперымент быў у далейшым выкарыстаны як аснова развіцця канцэпцыі праксемікі Эдварда Хола. Паняцце клаакі паводзінаў таксама аказала ўплыў на развіццё сацыялогіі горада і псіхалогіі.
Распрацоўкі Кэлхуна аказалі ўплыў на даследаванні агрэсіі.
Крытыка эксперыменту «Сусвет 25»
На сімпозіуме «Чалавек і яго месца ў прыродзе» ў 1972 годзе даклад Кэлхуна падвергнуўся крытыцы:
У мастацтве
Па матывах работ Кэлхуна была напісана кніга Mrs. Frisby and the Rats NIMH" і зняты мультфільм «Сакрэт пацукоў».
Стэфан Дабіша
Стефан Дабиша (Stjepan Dabiša; памёр у 1395 годзе) — кароль Босніі з дынастыі Катраманічаў у 1391—1395 гадах.
Ступень сваяцтва Стэфана са сваім папярэднікам Тврткам I невядомая. Паводле адной з версіі ён быў сынам Нінаслава, малодшага брата бана Стэфана II, паводле іншай незаконнанароджаным сынам Уладзіслава Катраманіча і, такім чынам, зводным братам Тврткі I. Год нараджэння невядомы, нарадзіўся дакладна пазней 1339 года.
У 1391 годзе Дабіша атрыў у спадчыну трон Тврткі I. Каралеўская ўлада была нетрывалай, магутныя вяльможы кіравалі ў сваіх землях, як у незалежных княствах. Асабліва гэта праявілася ў Захум’і, якое ўвайшло ў склад Баснійскага каралеўства ў 20-х гадах XIV стагоддзя, якім кіравалі князі з роду Санкавічаў. Санкавічы прадалі Конаўле Дуброўніцкай рэспубліцы, што выклікала гнеў караля. З дапамогай арміі князя Улаткі Вукавіча Конаўле было адбіта, а Санкавічы пазбаўлены ўлады.
У 1392 годзе аднавіліся напады туркаў на Боснію, але дзеянні супраць іх бана Харватыі і Вялікага князя Босніі Хрвое Вукчыча былі паспяховымі.
Да канца кіравання караля краіна была ўцягнута ў міжусобныя войны. У барацьбе за венгерскі трон паміж Жыгімонтам Люксембургскім і Уладзіславам Дабіша спрабаваў манеўраваць, імкнучыся ўтрымаць кантроль над важнымі адрыятычнымі портамі, заваяванымі яго папярэднікам. У канчатковым выніку, Жыгімонт, які перамог у вайне, уварваўся ў Боснію і вымусіў Дабішу прызнаць сваю вярхоўную ўладу, перадаць венгерскаму каралеўству далмацінскія порты і прызначыць сябе сваім спадчыннікам (жонка Жыгімонта Марыя па матчынай лініі паходзіла з дому Катраманічаў. Аднак пасля смерці Дабішы ў 1395 годзе баснійская знаць выступіла за пераход трона да жонкі памерлага караля, Алены Грубы.
Стэфан Дабіша за нядоўгі перыяд свайго кіравання здолеў страціць усе набыцці, зробленыя Тврткам I. З яго кіравання пачынаецца перыяд хуткага заняпаду Босніі.
Жрэцтва
Жрэцтва (служка — жрэц) — група людзей, якая займалася вывучэннем прыродных з'яў і адпраўленнем культаў у архаічных цывілізацыях. Жрацы шанаваліся як пасроднікі ў зносінах людзей са светам багоў і духоў. Па сваім значэнні жрацы былі папярэднікамі навукоўцаў, юрыстаў, урачоў, філосафаў і г.д. У сусветных рэлігіях (будызм, хрысціянства, іслам) пераемнікам жрэцтва стала духавенства. Жрэцтва захавалася ў некаторых першабытных народаў Афрыкі, Паўднёвай Амерыкі і Акіяніі.
Узнікненне
Узнікненне жрэцтва звязана з развіццём рэлігіі. У першабытных плямёнаў і некаторых сучасных народаў (аўстралійцаў-першабытнікаў, папуасаў, веда, вогнезямельцаў і іншых) не было асобных служыцеляў культу; рэлігійна-магічныя абрады здзяйсняліся пераважна главамі радавых груп ад імя ўсяго роду або людзьмі, якія па асабістых якасцях набылі рэпутацыю дасведчаных у прыёмах уздзеяння на свет духаў і багоў (знахары, шаманы і да т.п.).
З развіццём сацыяльнай дыферэнцыяцыяй вылучаюцца і прафесіяналы-жрацы, якія прысвойваюць сабе выключнае права зносіны з духамі і багамі. Замацоўваецца пераемнасць жрэцтва, часам шляхам прамой спадчыннасці жрэцкага звання. Складаюцца адмысловыя касты жрацоў; яны звычайна і паводле паходжання, і па становішчы блізкія да правадыроў, якія і самі часцяком выконваюць жрэцкія функцыі (свяшчэнныя правадыры, «цары-жрацы»), або складаюць асобнае саслоўе.
Жрэцтва ў старажытным свеце
Уплыў жрэцтва на грамадства старажытных цывілізацый быў велізарны. Жрацы традыцыйна супернічалі з афіцыйнымі ўладамі ў сваім уплыве на людзей.
У Старажытным Егіпце, Вавілоніі, Іране храмавае жрэцтва валодала велізарнымі багаццямі, зямлёй, рабынямі, мела вялікую палітычную ўладу. Жрацы былі захавальнікамі навуковых ведаў. У старажытнай і сярэднявечнай Індыі жрацы-брахманы, якія супернічалі са свецкай уладай, складалі больш высокую касту. Аналагічнае становішча займалі жрацы і ў старажытных дзяржавах Амерыкі (асабліва ў Мексіцы і Перу). У Іўдзеі VI—I стст. да н.э., калі не стала свецкай улады (цароў), уся эканамічная, палітычны і ідэалагічны моц засяродзіўся ў руках іерусалімскага жрэцтва: гэта была «іеракратычная» форма дзяржавы. Толькі ў антычнай Грэцыі і Рыме жрэцтва не адыгрывала самастойнай ролі — пасады жрацоў былі выбарнымі і замяшчаліся звычайна грамадзянскімі асобамі, але і ў гэтых дзяржавах жрацы карысталіся значнымі перавагамі і ўплывалі на палітычнае жыццё. У Кітаі даоскую рэлігію ўзначальвалі шматлікія жрацы (даосы), але канфуцыянскі культ заўсёды знаходзіўся ў руках свецкіх асоб — ад імператара да главы роду.
Вока свету
2 студзеня 2002 года «Вока свету» было перавыдадзена ў выглядзе дзвюх асобных кніг, прызначаных для моладзі, з большым тэкстам і некалькімі ілюстрацыямі. Гэта былі From the Two Rivers і To Blight. Першы ўключаў дадатковы пралог пад назвай «Крумкачы», прысвечаны Эгуін аль'Вэрэ. Амерыканская бібліятэчная асацыяцыя ўнесла "Вока свету" ў спіс папулярных кніг у мяккай вокладцы для маладых людзей у 2003 годзе.
Пасля выхаду тэлесерыяла «Кола часу» «Вока свету» ў студзені 2022 года трапіла ў спіс бестселераў "The New York Times" у катэгорыі масавага рынку і заняла першае месца ў спісе аўдыяфантастыкі.