cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Галіна Аляксандраўна Калоева
Біяграфія
Скончыла ў 1971 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. У 1971—1977 гадах старэйшы архітэктар інстытута «Магілёўграмадзянпраект»; у 1977—1991 гадах галоўны ландшафтны архітэктар — намеснік галоўнага архітэктара горада Магілёўскага гарвыканкама; у 1991—1996 гадах дызайнер малога прадпрыемства «Стэфанія»; у 1996—2004 гадах намеснік начальніка ўпраўлення архітэктуры Магілёўскага гарвыканкама; з 2004 года галоўны архітэктар Магілёўскага гарадскога ўнітарнага камунальнага вытворчага прадпрыемства «Праектнае спецыялізаванае бюро».
Член Саюза архітэктараў СССР з 1975 года, пасля рэарганізацыі — Беларускага саюза архітэктараў; саветнік Беларускага акадэмічна цэнтра Міжнароднай акадэміі архітэктуры з 2008 года.
Узнагароды
Узнагароджана Ганаровай граматай Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта (1998), граматай Беларускага саюза архітэктараў «За адданасць архітэктуры і творчыя дасягненні» (2008).
Кірункі свету
Кірункі поўнач і поўдзень вызначаюцца полюсамі Зямлі, а захад ды ўсход — вярчэннем планеты вакол сваёй восі. З старадаўніх часоў чалавек вызначаў прыкладны паўднёвы кірунак паводле стану сонца ў зеніце, усходні — паводле месца ўсходу, а заходні — паводле месца заходу сонца.
Кірункі свету часта абазначаюцца літарамі: Пн (N), Пд (S), У (O або E), З (W). Часам кірункамі свету называюць таксама адпаведныя чвэрці гарызонту (паўночную, паўднёвую, усходнюю і заходнюю). На сучасных геаграфічных картах паўночны бок заўсёды знаходзіцца зверху, у гэтым выпадку поўдзень знаходзіцца знізу, захад — злева, усход — справа.
Прынцып чатырох бакоў быў важным этапам у пазнанні чалавекам навакольнага свету. Пры арыентаванні чалавека ў прасторы таксама выкарыстоўваецца прынцып чатырох бакоў: «уперадзе», «ззаду», «злева», «справа». У гэтым выпадку кірункі не фіксаваны і абіраюцца адносна самога чалавека. Прынцып чатырохкратнасці адлюстраваны ў фальклоры, звычаях, рэлігійных абрадах шматлікіх народаў, у тым ліку і славянскіх: «пайсці на ўсе чатыры бакі» і г. д.
Традыцыйная афарбоўка паўднёвага канца магнітнай стрэлкі компаса чырвоным, а паўночнага — чорным колерам ёсць водгаласам даўніх часоў. У асірыйскім календары поўнач была названа Чорнай краінай, поўдзень — Чырвонай, усход — Зялёнай, а захад — Белай. Адпаведна гэтаму былі пафарбаваны гарадскія брамы ў старажытным Кітаі.
Спіс аб’ектаў PGC (2478001—2479000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2478001—2479000)
Ірына Міхайлаўна Лысенка
Ірына Міхайлаўна Лысенка (нар. 29 жніўня 1954 г., Віцебск) — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. Доктар медыцынскіх навук (1997).
Біяграфія
Скончыла Віцебскі медыцынскі інстытут (1977). Працуе ў Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1997 прафесар кафедры педыятрыі).
Навуковыя працы па паталогіі гіпафізарна-тырэоіднай сістэмы дзяцей, рэабілітацыі аслабленых дзяцей бязлекавымі сродкамі (рэфлексатэрапія, фітатэрапія, масаж і інш.).
Трынасеннік прыморскі
Трынасеннік прыморскі (Triglochin maritima) — від кветкавых раслін роду сямейства.
Этымалогія: maritimum — «марскі».
Апісанне
У буйной рагатай жывёлы выклікае сімптомы атручвання.
Распаўсюджанне і экалогія
Азія: Кітай: Японія; Карэя; Казахстан; Кыргызстан; Таджыкістан; Афганістан; Іран; Турцыя; Бутан; Індыя; Непал; Пакістан. Каўказ: Азербайджан; Грузія; Расія — Перадкаўказзе, Далёкі Усход, Сібір, еўрапейская частка. Еўропа: Беларусь, Эстонія, Латвія; Літва; Малдова; Украіна; Аўстрыя; Бельгія; Чэхія; Германія; Венгрыя; Нідэрланды; Польшча; Славакія; Данія; Фінляндыя; Ісландыя; Ірландыя; Нарвегія; Швецыя; Вялікабрытанія; Балгарыя; Харватыя; Італія; Турцыя; Румынія, Сербія; Славенія; Францыя; Партугалія; Іспанія. Паўночная Афрыка: Туніс. Паўночная Амерыка: Мексіка; Канада; ЗША. Расце ў саланаватых балотах, прэснаводных балотах, на вільготных пясчаных пляжах, нізінных, вільготных лугах і балотах.
Алег Паўлавіч Козыраў
Алег Паўлавіч Козыраў (нар., Орша, Віцебская вобласць, БССР) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў у 1973 годзе архітэктурны факультэт Беларускага політэхнічнага інстытута (выкладчыкі А. П. Воінаў, Л. М. Рымінскі, В. М. Волчак, У. А. Чантурыя, А. Н. Занеўскі).
У 1973-1978 гадах архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік групы інстытута «Белпрампраект»; у 1978-1991 гадах галоўны архітэктар тэхнічнага аддзела, начальнік аддзела генпланаў і транспарту інстытута «Белмясцпрампраект»; у 1992-1996 гадах кіраўнік творчай майстэрні Саюза архітэктараў Беларусі; галоўны архітэктар праектаў, з 1996 года намеснік дырэктара, галоўны архітэктар МАУП «Праектна-вытворчае архітэктурна-планіровачнае бюро».
Член Саюза архітэктараў СССР з 1978 года. Пражывае ў Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы: комплекс механічнага завода ў Мінску (1977, у складзе аўтарскага калектыва); рэканструкцыя завода газавай апаратуры ў Брэсце (1978, у складзе аўтарскага калектыва); завод «Аўтагідраўзмацняльнік» у Барысаве (1979, у складзе аўтарскага калектыва) і па рамонце і абслугоўванню вылічальнай тэхнікі ў Мінску (1976) ; пансіянат у Гэнічэску (1983, у складзе аўтарскага калектыва); 6-ы аўтобусны парк у Мінску (1984, у складзе аўтарскага калектыва); гаражна-гасцінічны комплекс Мінскага падшыпнікавага завода (1996, у складзе аўтарскага калектыва; салон — магазін па продажы легкавых аўтамабіляў ТАА «Этэрыка» ў в. Баравая (2003, сааўтары Д. Усціновіч, А.  Белікава, Т.  Усціновіч); фізкультурна-аздараўленчы комплекс у а. Бараўляны (2004, сааўтар А. Белікава), комплекс прыдарожнага сэрвісу ПУП «Веста» на аўтадарозе Брэст-Мінск-граніца РФ (314 км) (2004, сааўтары Д.  Усціновіч, А.  Белікава); інтэр’еры палаца культуры ў Мірным (2004, Расія, сааўтар А. А. Козыраў); сэрвісны цэнтр ПУП «Веста» АБК (2005, сааўтары Д.  Усціновіч, А.  Белікава, Т.  Усціновіч); АЗС канцэрна «Беларуснафта» ў раёне в. Пчэльнік Барысаўскага раёна (2005, сааўтар Т. Усціновіч); сэрвісны цэнтр «Комплекс» ТАА «Два В» на землях с/г вытворчага кааператыва «Шчомысліца» ў раёне МКАД (2006, сааўтар Д.  Усціновіч); этнаграфічны культурна-забаўляльны цэнтр у в. Зялёная Мінскага раёна (2008, сааўтары С. М. Арцюшэўская, Т. Усціновіч); комплекс дарожнага сэрвісу ПУП «Актан—АЗС-Сэрвіс» на землях в. Валяр’янава на аўтадарозе Мінск-Віцебск (2008, сааўтар Д. Усціновіч).
Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка
Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка (,  — ) — беларускі этнамузыказнаўца. Доктар мастацтвазнаўства (1992).
Біяграфія
У 1961 годзе скончыла Беларускую кансерваторыю. 3 1962 года ў Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі. Працавала ў галіне тэарэтычнай этнамузыкалогіі і практычнай фалькларыстыкі.
Асноўныя даследаванні прысвечаны сістэмнай тыпалогіі беларускага песеннага фальклору, яго арэальным і сацыялагічным аспектах.
Арганізатар музычна-этнаграфічных канцэртаў, падрыхтавала грампласцінкі, у т.л. «Музычны фальклор Беларускага Палесся» (Гран-пры ЮНЕСКА 1988 г.), распрацоўвала праграмы аўдыёвізуальнай антрапалогіі (сцэнарыі 6 музычна-этнаграфічных фільмаў).
Недачалавек
Недачалавек (Untermensch.  — Унтэрменш) — філасофска-антрапалагічны ; у далейшым прапагандысцкі расісцка-яўгенічны тэрмін з ідэалогіі нямецкіх нацыянал-сацыялістаў. Нямецкае слова «Mensch» літаральна азначае чалавек. Нацысцкая прапаганда выкарыстоўвала яго вытворнае з прыстаўкай Unter-, каб апісаць паводле сваёй канцэпцыі «найніжэйшых людзей» — габрэяў, цыганаў, славянаў , фінаў, а таксама гэтак званых «Mischlinge» паводле нацысцкай тэрміналогіі Трэцяга рэйха.
З’яўленне і азначэнні тэрміна
Тэрмін «Untermensch» быў запазычаны нацыстамі з кніг амерыканскага расавага тэарэтыка Латропа Стодарда, які ў сваёй кнізе «The Revolt Against Civilization: The Menace of the Under-Man» («Бунт проці цывілізацыі: пагроза падчалавека», 1922 год) сцвярджаў, што пасля прыходу да ўлады бальшавікоў, Расеяй стаў кіраваць адзін з самых дэгенератыўных народаў на Зямлі. Стодард лічыў, што камбінацыя з, як ён думаў, прыроджанай расавай непаўнавартасці расейцаў, славянаў, ідыятызму палітычнай дактрыны, якая заклікала да найніжэйшых чалавечых інстынктаў (такіх, напрыклад, як зайдрасць да больш здольных і больш багатых), а таксама той факт, што шэрагі камуністычнай партыі складаліся, на яго думку, з «прыроджаных злачынцаў» у самым звычайным сэнсе гэтага слова, патрабавалі абсалютна новага паняцця для азначэння гэтага феномена: «the Under-man» (літ. «падчалавек»). У гэтым сэнсе Кастрычніцкая рэвалюцыя была, паводле Стодарда, баявым клічам на немінучую бітву, якая набліжалася, паміж цывілізаванымі нацыямі і «масамі з Усходу». І калі белай расе прадбачыцца атрымаць перамогу ў гэтай вайне з «падчалавекам», то — гэтак аргументавалася у кнізе — ёй належыць адмовіцца ад непрадуманых ліберальных ідэй і хутчэй перайсці да рашучых палітычных мер, такіх, напрыклад, як укараненне доўгатэрміновых яўгенічных праграм.
Слова «Untermensch» увайшло ў нацысцкі лексікон з назвы нямецкага перакладу кнігі Стодарда «Der Kulturumsturz: Die Drohung des Untermenschen» (1925 г.). Бо ў ангельскамоўным свеце нават большасць гісторыкаў не ведала, што нацысцкае паняцце «Untermensch» было першапачаткова вынайдзена амерыканцам, то зваротны пераклад слова з нямецкай на ангельскую часта гучыць як «subhuman» («падчалавек»). Вядучы нацысцкі ідэолаг, які зафіксаваў канцэпцыю славянскага «падчалавека» за аўтарствам Стодарда, — Альфрэд Розенберг, у сваёй кнізе «Міф 20-га стагоддзя» (1930 г.) піша, што расейскі бальшавік — гэта той від чалавека, «якога Латроп Стодард вызначыў як „недачалавека“» ("den Lothrop Stoddard als „Untermenschen“ bezeichnete», стар. 214). Хоць Стодард і не звяртае ўвагі на гэтае ў сваёй кнізе, але на стварэнне паняцця «падчалавек» ён мог быць натхнёны ніцшэанскай канцэпцыяй звышчалавека, паводле якой, у творы «Гэтак казаў Заратустра» Ніцшэ разглядае чалавека як мост між малпы і звышчалавека, які трэба пераадолець. Згадванне малпы (прататып «недачалавека») у Ніцшэ было алюзіяй на канцэпцыю Дарвіна, якая набірала ў той час папулярнасць. Стодард пісаў у адным з раздзелаў сваёй кнігі (стар. 261), што яму знаёма паняцце «звышчалавек».
Гэткае дзяленне людзей адлюстроўвала сацыял-дарвінісцкую, расісцкую і чалавеканенавісніцкую сутнасць нацыянал-сацыялізму. Тэрмін «звышчалавек» быў запазычаны з ніцшэанства. Адольф Гітлер (як і Беніта Мусаліні) з’яўляўся прыхільнікам філасофіі Фрыдрыха Ніцшы, якая аказала моцны ўплыў на фармаванне яго светапогляду. Аднак у кнізе Ніцшэ «Вясёлая навука» (Die fröhliche Wissenschaft., 1882) ужытак слоў «звышчалавек» і «недачалавек» (у афарызме 143 трэцяй часткі кнігі) не звязваўся з нейкай канкрэтнай расай і нават з чалавецтвам у цэлым, і ўвогуле прыводзіцца Ніцшэ ў даволі скептычным рэчышчы («Вынаходства багоў, герояў і звышлюдзей рознага роду, роўна як і чалавекабразаў і недалюдзей, карлікаў, фей, кентаўраў, сатыраў, дэманаў і чарцей»). Але гэтае не перашкодзіла нацыстам інтэрпратаваць дадзеную ідэю па-свойму.
Ужыванне тэрміна «недачалавек»
У сваёй прамове ў 1927 годзе ў баварскім рэгіянальным парламенце нацысцкі прапагандыст Юліус Штрэйхер, выдавец «Der Stürmer», ужыў тэрмін «Untermensch», якім пазначыў камуністаў Нямецкай Баварскай Савецкай Рэспублікі:"Гэта здарылася ў часы [Баварскай] Савецкай Рэспублікі: Калі недалюдзі, якім далі волю, блукалі па вуліцах, забіваючы мінакоў, а дэпутаты хаваліся за комінам у баварскім парламенце."Гэтаксама ў сваёй прамове «Сусветная небяспека бальшавізму»(«Weltgefahr des Bolschewismus») у 1936 годзе Ёзэф Гебельс сказаў, што «недалюдзі існуюць у кожным народзе як разрыхляльнік». На з’ездзе нацысцкай партыі 1935 года ў Нюрнбергу Гебельс заявіў, што «бальшавізм — гэта аб’яўленне вайны інтэрнацыянальнымі недалюдзьмі, на чале якіх знаходзяцца жыды, супраць самой культуры.» Іншы прыклад ужывання гэтага тэрміна — выпушчаная ў 1936 годзе брашура рэйхсфюрара СС Гімлера «Ахоўныя атрады як баявая антыбальшавіцкая арганізацыя» (Die Schutzstaffel als antibolschewistische Kampforganisation), дзе гаварылася: «Мы паклапоцімся, каб ніколі зноў у Нямеччыне, сэрцы Еўропы, не магла быць распалена знутры або праз эмісараў звонку габрэйска-бальшавіцкая рэвалюцыя недалюдзей (jüdisch-bolschewistische Revolution des Untermenschen)». Гэтак, у прапагандысцкім бюлетэні № 112, які быў выпушчаны аддзелам прапаганды вермахта ў чэрвені 1941 года адразу пасля нападу на СССР (такія бюлетэні зачытваліся асабоваму саставу ўсіх частак вермахта), мэты вайны былі вызначаны гэтак:17 ліпеня 1941 года ў «Illustrierter Beobachter» («тоўстым» ілюстраваным дадатку да афіцыйнага органа НСДАП «Volkischer Beobachter») быў фатаздымак палонных савецкіх афіцэраў з подпісам: «Пойманыя афіцэры Савецкай Арміі — спехам сабранае зборышча недалюдзей і няспелых фанатыкаў» (Gefangene Offiziere der Sowiet-Armee — eine zusammengewürfelte Gesellschaft aus Untermenschen und unreifen Fanatikern). У тыя ж дні рэйхсфюрар Гімлер выступіў перад эсэсаўцамі з баявой групы «Норд», якая накіроўвалася на Усходні фронт, з прамовай, дзе даў наказ ім на вайну і пералічыў у якасці «недалюдзей» гунаў, вугорцаў, татараў, манголаў і расейцаў:Брашура 1942 года «Der Untermensch» / «Недачалавек», якая была выдадзеная масавым тыражом паводле наказу Гімлера, была накіраваная ў асноўным супраць расейцаў і габрэяў. Расейцы апісваліся як непаўнавартасны народ пад кіраўніцтвам жыдоў, які выраджаецца. Подобная прапаганда была разлічаная на тое, каб заахвоціць немцаў яшчэ горш абыходзіцца з усходнімі народамі. У дадзенай брашуры змяшчаецца наступнае азначэнне недачалавека: «'''Недачалавек — гэта біялагічная істота, створаная прыродай, якая мае рукі, ногі, падабенства мозгу, з вачыма і ротам. Тым не менш, гэтая жудасная істота з’яўляецца чалавекам толькі часткова. Яна носіць рысы асобы падобныя да чалавечых — аднак духоўна і псіхалагічна недачалавек стаіць ніжэй за любую жывёлу. Унутры гэтай істоты — хаос дзікіх, неўтаймоўных цяг: безыменная патрэба разбураць, самыя прымітыўныя жаданні і непрыхаваная подласць'''». Гэтая жа брашура ўключала ў «падсвет недалюдзей» мулатаў, «фіна-азіятаў», цыганоў і неграў.
Нацысты класіфікавалі тых, каго яны называлі недалюдзьмі, на розныя тыпы; яны аддавалі перавагу вынішчэнню жыдоў і эксплуатацыі іншых народаў ў якасці рабоў.
Гісторык Роберт Ян ван Пэльт піша, што для нацыстаў «гэта быў толькі невялікі крок да рыторыкі, у якой еўрапейскі чалавек проціпастаўляецца савецкаму недачалавеку, які стаў пазначаць расейцаў ў лапах юдэа-бальшавізму.»
Славяне ў нямецкай канцэпцыі недачалавека
Канцэпцыя недачалавека ўключала гэтак жа славянскія народы, такія як палякі, сербы і расейцы. Славяне лічыліся недалюдзьмі, ледзьве прыдатнымі для эксплуатацыі ў якасці рабоў. Гітлер і Гебельс параўналі іх з «трусінай сям’ёй» або «абыякавымі жывёламі», якія былі «бяздзейнымі» ды «дэзарганізаванымі» і распаўсюджваліся як «хваля бруду». Тым не менш, некоторыя са славянаў, якія мелі скандынаўскія расавыя рысы, лічылася, што маюць асобнае нямецкае паходжанне, што азначала часткова «арыйскае» паходжанне, і калі ім было меней за 10 год, яны павінны былі быць анямечыны.
Нацысцкія погляды на славянаў былі яўна пагардлівымі, бо яшчэ да Другой сусветнай вайны славяне, асабліва палякі, лічыліся непаўнавартаснымі адносна немцаў. Пасля таго, як Адольф Гітлер набыў палітычную ўладу ў Нямеччыне, паняцце неарыйскіх «недачалавечых рабаўладальніцкіх матэрыялаў» было распрацавана і пачало выкарыстоўвацца і ў дачыненні да іншых славянскіх народаў. Палякі і сербы апынуліся ўнізе славянскай «расавай іерархіі», створанай нацыстамі. Неўзабаве пасля сканчэння тэрміну дзеяння пакта Молатава-Рыбентропа расейцаў таксама пачалі ўспрымаць як частку «недачалавечай» расы. Гэтак жа беларусы, чэхі, славакі і ўкраінцы лічыліся непаўнавартаснымі, нягледзячы на тое, што сярод гэтых народаў былі выяўленыя калабарацыянісцкія групы. Тым не менш, былі такія славянскія народы, як баснійцы, балгары і харваты, якія супрацоўнічалі з Нацысцкай Нямеччынай, але па-ранейшаму ўспрымаліся як расава не «чыстыя», каб дасягнуць статусу германскіх народаў, але ў канчатковым выніку яны лічыліся этнічна лепшымі за усіх іншых славянаў, у асноўным дзякуючы псеўданавуковым тэорыям аб гэтых нацыях, якія маюць мінімальную колькасць славянскіх генаў і значныя дамешкі германскай і цюркскай крыві.
Каб наладзіць стратэгічны хаўрус з Незалежнай Дзяржавай Харватыя — марыянеткавай дзяржавай, створанай пасля нападу на Югаславію — і Балгарскім царствам, нацысты адхіліліся ад строгай інтэрпрэтацыі сваёй расавай ідэалогіі, а харваты былі афіцыйна апісаныя як «больш германцы, чым славяне», гэтае паняцце падтрымліваў гэтаксама харвацкі дыктатар Антэ Павеліч, які сцвярджаў, што «харваты былі нашчадкамі старажытных готаў», і «ідэя Панславізму была навязаная ім як нешта штучнае». Гітлер таксама лічыў балгараў нашчадкамі цюркаў.
Урокі біялогіі ў школах Нацысцкай Нямеччыны выкладалі пра адрозненні паміж скандынаўскай расай «звышлюдзей» і «пагарджанымі» габрэйскімі і славянскімі «недалюдзьмі». Думка, што славяне былі недалюдзьмі, была шырока распаўсюджаная сярод нямецкіх мас і ў асноўным адносілася да палякаў. Яна працягвала знаходзіць падтрымку і пасля вайны.
Беларусы ў нямецкай канцэпцыі недачалавека
22 чэрвеня 1943 года генеральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ зацвердзіў статут «Саюзу беларускай моладзі», у якім беларусы прызнаваліся арыйскай нацыяй. У прамове з гэтай нагоды ён заклікаў моладзь «стаць жаўнерамі Новай Еўропы... супраць бандытызму і тым заслужыць правы на родную зямлю». Мяркуецца, што Кубэ бачыў беларусаў арыйцамі. Арыйская кроў беларусаў яшчэ аргументавалася тым, што Беларусь у адрозненне ад Расеі не знаходзілася 240 гадоў пад мангола-татарскім ігам, з-за чаго захавалася чысціня беларускай крыві.
Уладзімір Фёдаравіч Матвяйчук
Уладзімір Фёдаравіч Матвяйчук (нар. 1950, Шуміліна, Віцебская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч. У 2005—2009 гг. — міністр культуры Рэспублікі Беларусь.
Пажытнік (род раслін)
Пажытнік (Trigonélla) — род раслін сямейства Бабовыя подсемейства Матыльковых (Faboideae).
Уладзімір Фёдаравіч Матвяйчук
Біяграфія
У 1975 годзе скончыў Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут, у 1984 годзе — Мінскую вышэйшую партыйную школу.
Пажытнік (род раслін)
Батанічнае апісанне
Аднагадовыя і шматгадовыя расліны.
Уладзімір Фёдаравіч Матвяйчук
Біяграфія
У 1968—1969 гадах працаваў у Баранькаўскай СШ, Сіроцінскай васьмігадовай школе ў Шумілінскім раёне. У 1969—1971 гадах служыў у Чырвонай Арміі. У 1975—1979 гадах — лектар Касцюковічскага райкама КПБ, у 1979—1982 гадах — загадчык аддзела прапаганды і агітацыі. Хоцімскага райкама КПБ. У 1984—1988 гадах — намеснік старшыні Хоцімскага райвыканкама. З 1988 года — дырэктар Полацкага ПТВ № 233 хімікаў.
Пажытнік (род раслін)
Батанічнае апісанне
Лісце трайчатае.
Уладзімір Фёдаравіч Матвяйчук
Біяграфія
З 1995 года працаваў на ААТ «Полацк-Шкловалакно» канцэрна «Белнафтахім» дырэктарам па кадрах і ідэалагічнай рабоце. З 2004 года — старшыня Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь. У 2005—2009 гг. — міністр культуры Рэспублікі Беларусь. З чэрвеня 2009 — памочнік Прэзідэнта РБ.
Пажытнік (род раслін)
Віды
Найбольш вядомыя прадстаўнікі — і.
Па інфармацыі базы дадзеных The Plant List, род уключае 95 відаў:
Казімір Бахматовіч
Казімір Бахматовіч ( — ) — беларускі і літоўскі графік і жывапісец. Прыгонны графа А. Гюнтэра, нарадзіўся, жыў і памёр у яго маёнтку Дабраўляны, цяпер Лылойцінскага сельсавета Смаргонскі раёна Гродзенскай вобласці). Быў дамашнім настаўнікам малявання ў маёнтку, мастацкую адукацыю атрымаў у Віленскай школе жывапісу (1823—1827) у Яна Рустэма.
Казімір пражыў у родных месцах усё жыццё і памёр ва ўзросце няпоўных 30 гадоў, малюючы навакольную прыроду і тыпы землякоў. Яго карціны адрозніваюцца ў вышэйшай ступені дакладнасцю, што робіць іх каштоўным выяўленчым матэрыялам для даследчыкаў гісторыі і этнаграфіі Беларусі.
Творчасць
Вядомыя рэалістычныя бытавыя замалёўкі, якія маюць этнаграфічную каштоўнасць, пейзажы, гравюры, створаныя ў Вільні і Дабраўлянах, карціны («Кіргіз на кані», «Жабрак»). Галоўнай справай яго жыцця сталі альбомныя літаграфічныя серыі: «Успамін пра Дабраўляны», «Арласіяда», «Вільня», «Нязначныя ўражанні Я. Рустэма», «Адзенне і сцэны. Літоўскія строі».
Заслуга К. Бахматовіча ў тым, што ён упершыню ў беларускім мастацтве ўзняў значэнне малой формы ў літаграфіі да ўзроўню карціны.
Касцёл Святога Антонія (Слуцк)
Касцёл Святога Антонія — мураваны каталіцкі храм у горадзе Слуцку Мінскай вобласці. Уваходзіць у комплекс каталіцкага францысканскага кляштара. Знаходзіцца на вуліцы Зялёнай, 78.
Казімір Бахматовіч
Творчасць
У 1831 годзе яго найбольш цікавыя малюнкі былі змешчаны ў альбоме «Збор нацыянальных і ваенных касцюмаў, намаляваў Казімір Бахматовіч, вучань Віленскай акадэміі на Літве».
Касцёл Святога Антонія (Слуцк)
Гісторыя
Парафія існуе з 1734 года. Парафія адроджана ў 1992 годзе. У 1993 годзе пачалося будаванне касцёла. 11 лістапада 2000 года адбылося асвячэнне касцёла, правёў яго кардынал Казімір Свёнтак.
Архітэктура
Касцёл прамавугольны ў плане, пакрыты двухсхільным дахам з вальмай над трохгранным алтарным выступам. З боку галоўнага фасада да ўвахода ў храм, які аформлены адкрытай галерэяй, вядзе шырокі ступеньчаты пад’ём з балюстрадай. Над галерэяй другім ярусам размяшчаецца невялікі прамавугольны ў плане аб’ём хораў, фасадную сцяну якога амаль поўнасцю займае арачнае акно. Унутраная прастора храма зальная. Бакавыя сцены праразаюць вузкія аконныя праёмы.
З правага боку пры ўваходзе ў храм узвышаецца магутная чацьверыковая, пакрытая шатром, вежа-званіца, у якой размешчаныя ўверсе праёмы маюць крыжападобную форму.
У верасні 2000 года польскія спецыялісты ўсталявалі ў касцёле зроблены іспанскімі майстрамі арган.
Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў
Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў (, в., цяпер у межах Віцебска) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны, доктар медыцынскіх навук (1974), акадэмік НАН Беларусі.
Біяграфія
У 1961 годзе скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут, працаваў намеснікам галоўнага ўрача Іванаўскай раённай бальніцы Брэсцкай вобласці, урачом-эпідэміёлагам Бярэзінскай райбальніцы, урачом-рэнтгенолагам бальніцы ст. Гомель. З 1966 года ў Беларускім дзяржаўным інстытуце ўдасканалення ўрачоў — аспірант, асістэнт, загадчык кафедры рэнтгеналогіі і прамянёвай дыягностыкі.
Аўтар 200 навуковых работ, 15 манаграфій, у тым ліку: «Рэнтгенадыягнастычны атлас», «Рэнтгенасеміётыка хвароб чалавека» і інш. Член Еўрапейскай асацыяцыі радыёлагаў і прамянёвых дыягностаў. Увайшоў у лік выдатных сусветных лідараў навукі (Амерыканскі біяграфічны інстытут, ЗША, 1997).
Аляксандр Аляксандравіч Нікалаеў
Аляксандр Аляксандравіч Нікалаеў  — беларускі вучоны ў галіне паталагічнай анатоміі. Доктар медыцынскіх навук (1976), прафесар (1978).
Біяграфія
Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут (1952). 3 1956 г. у Віцебскім медыцынскім універсітэце (у 1965—90 загадчык кафедры).
Навуковыя працы па марфалогіі пухлін; па парэнхіматозна-страмальных узаемаадносінах, эпідэміялогіі і марфагенезе пухлін шчытападобнай залозы і страўніка.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені, Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларусі.
Радыёлямпа
Радыёлямпы масава выкарыстоўваліся ў ХХ стагоддзі як актыўныя элементы электроннай апаратуры (узмацняльнікі, генератары, дэтэктары, пераключальнікі і г.д.). У цяперашні час амаль цалкам выціснуты паўправадніковымі прыладамі. Часам яшчэ ўжываюцца ў магутных высокачастотных перадатчыках, высакаякаснай аўдыётэхніцы.
Электронныя лямпы, прызначаныя для асвятлення (лямпа-выбліск, ксенонавыя лямпы, ртутныя і натрыевыя лямпы), радыёлямпамі не завуць і звычайна адносяць да класу асвятляльных прылад.
Электронна-прамянёвыя прылады заснаваны на тых жа прынцыпах, што і радыёлямпы, але, акрамя кіравання інтэнсіўнасцю электроннага патоку, таксама кіруюць размеркаваннем электронаў у прасторы, і таму вылучаюцца ў асобную групу. Таксама асобна вылучаюць ЗВЧ электравакуумныя прылады з ужываннем рэзанансных з'яў у электронным струмені (такія як магнетрон).
Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Сейлавічы)
Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса — драўляны каталіцкі храм у в. Сейлавічы Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці. Знаходзіцца ва ўсходняй частцы вёскі.
Гісторыя
Парафія пры касцёле ўтварылася ў 1920 годзе. Станам на 1934 год, касцёл адносіўся да Нясвіжскага дэканата Пінскай архідыяцэзіі. Пробашчам прыхода з 1932 года з’яўляўся айцец Дамінік Юзаф, забіты ў 1942 годзе ў Нясвіжы.
Прыход адноўлены ў 1990-я гады. У 2016 годзе касцёл наведаў архібіскуп Мінска-Магілёўскі Тадэвуш Кандрусевіч. На цяперашні час настаяцелем у прыходзе служыць ксёндз Пётр Шарко.
Архітэктура
З сейлавіцкага касцёла паходзіць абраз XVIII стагоддзя «Святая Сям’я» (тэхніка — палатно і алей), які захоўваецца зараз у Музеі старажытнабеларускай культуры. Гэты твор невядомага майстра па непацверджаных звестках першапачаткова захоўваўся ў адным з нясвіжскіх касцёлаў. Дадзены абраз выразна адрозніваецца спрошчаным і менш удалым выкананнем, пры спробе захаваення кампазіцыйнай будовы пратографа. Асаблівай увагі патрабуе паяўнасць німба па-над Святым Іосіфам, наяўнасць у Марыі і Ісуса як карон, так і ззяння.
Забава
Забавы бываюць індывідуальнымі і групавымі і адрозніваюцца па колькасці ўдзельнікаў дзейства і ступені энергазатратнасці. Забаўляльнай можа лічыцца любая дзейнасць, вынікам ажыццяўлення якой з'яўляецца атрыманне задавальнення.
Гіперсхематычныя мовы
Гіперсхематы́чныя мо́вы — апастэрыёрныя міжнародныя штучныя мовы схематычнага тыпа ў якіх марфемы маюць апрыёрны характар, але карані маюць паходжанне з натуральных моў. У кантынууме апастэрыёрнасці (ад меньшай апастэрыёрнасці да большай) ідуць пасля апрыёрных і папярэднічаюць гіпасхематычным. Прыкладамі гіперсхематычных моў з’яўляюцца эсперанта і іда. Так у эсперанта паказальнікі назоўніка (-о) і прыметніка (-а) з’яўляюцца апрыёрнымі.
Схематызм (інтэрлінгвістыка)
Схематы́зм - кірунак у лінгвапраектаванні, прызнаючы за апастэрыёрнай міжнароднай штучнай мовай, уласныя (гэта значыць у значнай ступені апрыёрныя) правілы і заканамернасці - у першую чаргу адносячыяся да словаўтварэння. Дыягнастычнай адзнакай схематычных моў з'яўляецца аўтаномнае словаўтварэнне,нават калі ўсе ужываемыя марфемы ўзяты з натуральных моў. Схематычныя мовы магчыма падзяліць на:
Калючая ружа
Калючая ружа — опера кампазітара Ю. У. Семянякі пастаўленая на лібрэта А. Бачылы ў 1960 годзе пад кіраўніцтвам дырыжора. Першая нацыянальная камічная опера.
Апісанне
«Калючая ружа» стала першай у Беларусі операй на сюжэт з сучаснага жыцця: пра студэнтаў, іх дружбу і каханне, расчараванні і надзеі. У оперы выявіўся меладычны дар кампазітара, дакладнасць музычных характарыстык.
Водгукі
Часопіс «Советская музыка» сведчыў :
Вяршыняй камедыйнага таленту С. Друкер можна назваць створаны ёю вобраз Рагнеды Янаўны: гэта жанчына з вузкім мяшчанскім кругаглядам, якая была вынаходлівай, непрымірымай, калі справа датычылася «сямейных інтарэсаў».
Яснае світанне
Яснае світанне — опера ў трох дзеях, сямі карцінах кампазітара А. Я. Туранкова пастаўленая на лібрэта лібрэта А. Бачылы ў 1958 годзе рэжысёрам Л. П. Александроўскай пад кіраўніцтвам дырыжора Л. Любімава. Мастаком-пастаноўшчыкам спектаклю быў П. В. Масленікаў.
Гісторыя стварэння
Опера «Яснае свiтанне», стала «лебядзінай песняй» А. Туранкова. Прэм'ера оперы адбылася 2 лістапада 1958 года на сцэне Беларускага дзяржаўнага тэатра оперы і балета. Яна прагучала ўжо пасля смерці кампазітара, які не дажыў да яе прэм'еры некалькі месяцаў, і атрымала станоўчы водгук у прэсе. Праз 6 гадоў адбылася яе новая пастаноўка ў рэдакцыі Г. Вагнера, якая затым была прадстаўлена і на гастролях Беларускага опернага тэатра ў Маскве.
Апісанне
Опера прайгравае карціну далучэння заходніх абласцей Польшчы да Савецкай Беларусі ў 1939 г. У ёй паказана бязрадасная жыццё сялян пад уладай панскай Польшчы, нарастанне рэвалюцыйнага руху і прыход Чырвонай Арміі. У оперы разгортваюцца дзве паралельныя сюжэтныя лініі: гісторыя кахання маладой сялянкі Марыны і селяніна Міколы і іх удзел у палітычнай барацьбе разам з польскім рэвалюцыянерам Натаўскія. І як кантраст — лёс пана Гадлеўскага, яго распуснай дачкі Юзэфы і кулацкага сына Сцяпана.
Лье
Лье (lieue) — французская старадаўняя адзінка даўжыні. З’яўляецца састарэлай і рэдка выкарыстоўваецца для разлікаў. Часам выкарыстоўваецца як сінонім «марской лігі».
1 лье = 4.5 км.
Спіс аб’ектаў PGC (1081001—1082000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1081001—1082000)
Спіс аб’ектаў PGC (2479001—2480000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2479001—2480000)
K2-18 b
K2-18 b, таксама EPIC 201912552 b — экзапланета каля чырвонага карліка K2-18. Знаходзіцца на адлегласці прыкладна 111 светлавых гадоў ад Зямлі, планета абарочваецца вакол зоркі за 33 дні і змяшчае ваду ў атмасферы. Класіфікуецца як суперзямля па масе, але занадта нізкая сярэдняя шчыльнасць кажа аб тым, што гэтая планета з’яўляецца мінінептунам.
У 2019 годзе два незалежных навуковых даследаванні, аб’яднаўшы дадзеныя касмічных тэлескопаў Kepler, Спітцэр і Хабл, прыйшлі да высновы, што існуе значная колькасць вадзянога пару ў атмасферы K2-18 b, што стала першай падзеяй для экзапланеты ў зоне заселенасці.
Адкрыццё
K2-18 b была ідэнтыфікавана як частка праграмы касмічнага тэлескопа Kepler, адной з больш чым 1200 экзапланет, выяўленых падчас місіі «Second Light», K2 .. Адкрыццё K2-18b было зроблена ў 2015 годзе на арбіце зоркі, чырвонага карліка (у цяперашні час вядомай як K2-18) з зорным спектральным тыпам M2.8 на адлегласці каля 124 светлавых гадоў ад Зямлі. Планета была выяўленая ў выніку змены крывой бляску зоркі, выкліканага праходжаннем планеты перад зоркай, калі глядзець з Зямлі. Планета была пазначаная як «K2-18b», так як гэта была васямнаццатая планета, знойдзеная падчас місіі K2. Прагназуемы адносна нізкі кантраст паміж планетай і яе зоркай-гаспадаром аблегчыць назіранне за атмасферай K2-18b ў будучыні. Спектраскапічныя даследаванні 2019 года паказалі наяўнасць пароў вады ў атмасферы планеты. Дадзеныя назірання з найбольшай верагоднасцю адпавядаюць мадэлі геліева-вадароднай атмасферы з вадзянымі аблокамі.
У 2017 годзе дадзеныя касмічнага тэлескопа Спітцэра пацвердзілі, што арбіты K2-18b ў заселенай зоне вакол K2-18, з 33-дзённым перыядам, досыць кароткім, каб можна было назіраць за мноствам арбітальных цыклаў K2-18b, і паляпшалі статыстычную значнасць сігналу. Гэта прывяло да шырокай цікавасці і працягу назіранняў за K2-18b.
Больш познія даследаванні K2-18b з выкарыстаннем высокадакладнага радыяльнага пошуку планеты (HARPS) і пошуку M-карлікаў з высокім раздяленнем Calar Alto з дапамогай Exoearths з блізкім інфрачырвоным і аптычным спектрографами Echelle Spectrographs (CARMENES) таксама вызначылі верагодную другую экзапланету, K2-18с, з разліковай масай 5,62 ± 0,84 М⊕ на больш цеснай 9-дзённай арбіце, але гэтая дадатковая планета яшчэ не пацверджана, і замест гэтага дадзеныя могць быць выкліканы зорнай актыўнасцю.
Фізічныя характарыстыкі
K2-18 b абарочваецца вакол K2-18 на адлегласці каля 0,1429 а. е. (21,38 млн км), і знаходзіцца ў зоне заселенасці чырвонага карліка, 0,12-0,25 а. е. (18-37 млн. Км). Экзапланета мае арбітальны перыяд каля 33 дзён, які прадугледжвае, што яна заўсёды павернутая да зоркі адным бокам. Паводле ацэнак, раўнаважная тэмпература планеты складае каля 265±5К (-8±5 °C), яна атрымлівае на 5 % больш святла, чым Зямля. K2-18b, паводле ацэнак, мае радыус 2,71 ± 0,07 R⊕ і масу 8,63 ± 1,35 М⊕, на аснове аналізу з выкарыстаннем інструментаў HARPS і CARMENES. Даследчыкі вызначылі, што сярэдняя шчыльнасць планеты складае 2,4 ± 0,4 г/см³. Хутчэй за ўсё яна складаецца ў асноўным з вады і мае тоўстую вадародна-геліевую атмасферу, што адносіць яе да мінінептунаў. Згодна спектраў, атрыманых двума групамі даследчыкаў, планета акружаная атмасферай, якая складаецца ў асноўным з вадароду і гелія.
Адкрыццё вады
У ходзе далейшых даследаванняў з выкарыстаннем касмічнага тэлескопа Хабла, пацвердзіліся вынікі назіранняў Кеплера і Спітцэра і было праведзена дадатковае даследаванне атмасферы планеты. Два асобных аналізы дадзеных Хабла былі апублікаваныя ў 2019 годзе пад кіраўніцтвам даследчыкаў з Універсітэта Манрэаля і Універсітэцкага каледжа Лондана (UCL). Абодва даследавалі спектры зорнага святла, які праходзіць праз атмасферу планеты падчас транзітаў, і выявілі, што K2-18 b мае гелій-вадародную атмасферу з высокай канцэнтрацыяй вадзянога пара ад 20 % да 50 %, дастаткова высокай для ўтварэння аблокаў. Даследаванне пад кіраўніцтвам UCL было апублікавана 11 верасня 2019 года ў часопісе Nature Astronomy; даследаванне, праведзенае Універсітэтам Манрэаля і яшчэ не прайшло рэцэнзаванне, было апублікавана днём раней на серверы прэпрынтаў arXiv.org. Аналіз групы пад кіраўніцтвам UCL выявіў ваду са статыстычнай значнасцю 3,6 стандартных адхіленняў, што эквівалентна давернаму ўзроўню 99,97 %.
Гэта была першая суперзямля ў заселенай зоне з выяўленай атмасферай і першае адкрыццё вады на экзопланете ў населенай зоне. Вада раней была выяўленая ў атмасферах экзапланет нежылой зоны, такіх як HD 209458 b, XO-1 b, WASP-12 b, WASP-17 b і WASP-19 b.
Астраномы падкрэслілі, што адкрыццё вады ў атмасферы K2-18 b не азначае, што планета можа падтрымліваць жыццё, або нават быць прыдатнай для пражывання, паколькі ёй, верагодна, не хапае цвёрдай паверхні або атмасферы, якая можа падтрымліваць жыццё. Тым не менш, знаходжанне вады на экзапланеце ў заселенай зоне дапамагае зразумець, як фармуюцца планеты. Чакаецца, што K2-18 b будзе назірацца з дапамогай касмічнага тэлескопа Джэймса Уэба, які павінен быць запушчаны ў 2021 годзе, і касмічнага тэлескопа ARIEL, які павінен быць запушчаны ў 2028 годзе. Абодва будуць несці прыборы, прызначаныя для вызначэння складу атмасфер экзапланет.
Сяргей Іванавіч Назараў
Сяргей Іванавіч Назараў (, в. Барадзіно, Дубровенскі раён, Аршанская акруга — ) — беларускі вучоны ў галіне механізацыі сельскай гаспадаркі. Доктар тэхнічных навук (1972), прафесар (1974), акадэмік УАСНГІЛ (1988), акадэмік Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1992).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію ў 1953 годзе. У 1958—1961 гг. працаваў на Магілёўскай абласной сельскагаспадарчай станцыі, з 1961 г. — у Цэнтральным навукова-даследчым інстытуце механізацыі і электрыфікацыі сельскагаспадарчай нечарназёмнай зоны СССР у Мінску. Працуе загадчыкам аддзела, з 1968 г. становіцца намеснікам дырэктара. З 1980 па 1992 - рэктар Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі, з 1992 па 1999 - начальнік Галоўнага ўпраўлення кадраў і аграрнай адукацыі Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь.
С. І. Назараў напісаў працы па тэхніцы і тэхналогіі ўнясення мінеральных і арганічных угнаенняў. Пад яго кіраўніцтвам распрацавана больш як 20 сельскагаспадарчых машын, якія выпускаюцца прамысловасцю Беларусі.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга, Кастрычніцкай Рэвалюцыі, медалямі.
Свірнавыя кляшчы
Сві́рнавыя кляшчы́, Акароідныя кляшчы, Тырагліфоідныя кляшчы (Acaroidea, Tyroglyphoidea) — надсямейства павукападобных з падкласу акарыд.
Апісанне
Даўжыня цела складае 0,2—0,5 мм. Цела паўпразрыстае, з мяккім покрывам і доўгімі шчацінкамі.
Арэал і экалогія
Свірнавыя кляшчы асвоілі шырокі шэраг біятопаў, да ліку якіх адносяцца глеба, надземныя і падземныя часткі раслін, гнёзды і норы жывёл.
Свірнавы даўганосік
Сві́рнавы даўгано́сік, Свіроначны слонік (Sitophilus granarius) — від цвердакрылых з сямейства.
Апісанне
Афарбоўка цёмна-карычневая, даўжыня цела 3—4 мм, крылы недаразвітыя, таму лётаць не можа.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны паўсюдна. Завозіцца ў розныя месцы разам са збожжам.
Экалогія
Яйкі жаўтлявыя, даўжынёй 0,6—0,7 мм. Лічынкі бязногія, даўжынёй да 3 мм, з карычневай галавой. Кукалкі жаўтлявыя, даўжынёй 2,7 мм. Наносіць вялікую шкоду запасам збожжа. Жукі і лічынкі пашкоджваюць пшаніцу, жыта, ячмень, рыс. Лічынкі выядаюць ў збожжы ўвесь эндасперм, пакідаючы толькі абалонку.
Свірнавая моль
Сві́рнавая моль, зерневая моль, Зярнёвая моль (Nemapogon granella) — матылёк з сямейства сапраўдных молей. Шкоднік зерня, сухафруктаў, кандытарскіх вырабаў. Пашырана паўсюдна. У прыродзе сустракаецца ў гнілой драўніне і дрэвавых грыбах.
K2-18
K2-18 (EPIC 201912552) — зорка ў сузор’і Льва. Знаходзіцца на адлегласці каля 110 светлавых гадоў ад Сонца. Вакол зоркі абарочваюцца, як мінімум, дзве планеты.
Характарыстыкі
K2-18 — зорка 13,5 бачнай зорнай велічыні і не бачная няўзброеным вокам. Яе можна назіраць у заходняй частцы сузор’я Леў, побач з зоркай Вольф 359. Упершыню ў астранамічнай літаратуры згадваецца ў каталогу 2MASS, апублікаваным ў 2003 годзе. K2-18 ўяўляе сабой цьмяны чырвоны карлік. Яе маса і радыус роўныя 35 % і 41 % сонечных адпаведна. Тэмпература паверхні зоркі роўная прыблізна 3457 кельвінам, гэта амаль напалову менш, чым тэмпература Сонца.
Планетныя сістэма
У 2015 годзе камандай астраномаў, якія працуюць з фотаметрычнымі дадзенымі ў рамках праекта Kepler-K2, было абвешчана аб адкрыцці планеты K2-18 b ў сістэме. Назіранні з дапамогай касмічнага тэлескопа «Спітцэр» пацвердзілі яе існаванне ў 2016 годзе . Яна мае радыус, роўны 2,28 радыусаў Зямлі, здзяйсняючы поўны абарот вакол бацькоўскай зоркі за 33 сутак. Астраномы з дапамогай спектрографа HARPS вызначылі масу планеты: яна была роўнай васьмі масам Зямлі . Таксама дзякуючы гэтым назіранням была знойдзена другая планета — K2-18 c. Яна ўяўляе сабой суперзямлю, размешчаную на блізкай арбіце да бацькоўскай зорцы. Яе маса роўная 7,5 масы нашай планеты.
Канфлікт у Ківу
Канфлікт у Ківу — канфлікт, які пачаўся ў 2004 годзе з мяцежа генерала Нкунды ва ўсходніх правінцыях ДР Конга, нагодай якога стала абарона народнасці тутсі.
Перадумовы
Вытокі канфлікту ўзыходзяць да генацыду ў Руандзе 1994 года, калі велізарная колькасць бежанцаў тутсі апынулася на тэрыторыі Заіра (так да 1997 года называлася Дэмакратычная Рэспубліка Конга). Пасля прыходу да ўлады ў Руандзе Руандыйскага патрыятычнага фронту ў Заір лінуў паток бежанцаў хуту, многія з якіх былі замяшаны ў генацыдзе. Дэ-факта руандыйская грамадзянская вайна перакінулася на тэрыторыю Заіра, якую ўзброеныя групы радыкалаў-хуту выкарыстоўвалі як тылавую базу для набегаў на Руанду.
У 1996—1997 гадах новы руандыйскі ўрад на чале з Полем Кагамэ, які пераследваў палітычных праціўнікаў, падтрымаў кампанію кааліцыі апазіцыйных рухаў пад агульным кіраўніцтвам Ларана Кабіла супраць дыктатара Заіра Мабуту Сесе Секо. Тутсі, як руандыйскія, так і мясцовыя, якія пражываюць на ўсходзе краіны (вядомыя тут як бан’ямуленгэ), склалі значную частку ўзброеных сіл мяцежнікаў. Вынікам вайны стала падзенне трыццацігадовага рэжыму Мабуту, аднак неўзабаве (у ліпені 1998 года) новы прэзідэнт Заіра Кабіла вырашыў адхіліць былых саюзнікаў ад улады. 27 ліпеня 1998 года ён заявіў, што высылае з краіны ўсіх замежных вайскоўцаў і грамадзянскіх чыноўнікаў (пераважна тутсі) і расфармоўвае падраздзяленні кангалезскай арміі, укамплектаваных асобамі некангалезскага паходжання, якіх ён абвінаваціў у намеры «аднавіць сярэднявечную імперыю тутсі» (Тутсіленд).
У 1998 годзе пачынаецца новы канфлікт паміж урадам і паўстанцамі-тутсі. Дадзенае супрацьстаянне стала вядома як «Вялікая Афрыканская вайна» ці «Другая кангалезская вайна». У гэтую вайну ўмяшаліся і іншыя дзяржавы. Падчас канфлікту замежныя ўдзельнікі, наўпрост ці праз пасярэднікаў, узялі пад кантроль большую частку радовішчаў карысных выкапняў ДР Конга, такіх як золата і алмазы. Дадзеныя рэсурсы знаходзіліся ў руках Анголы, Зімбабвэ, Руанды і Уганды, якія ў гэтай сферы супрацоўнічалі з заходнімі дзяржавамі, а часам цалкам дзейнічалі ў іх інтарэсах. Акрамя эканамічных аспектаў, у замежнага ўмяшання былі і палітычныя матывы. Так, імі сталі канфлікт паміж Суданам і Угандай, паўстанне УНІТА ў Анголе, якія выкарыстоўвалі тэрыторыю Конга для пастаўкі зброі і боепрыпасаў. Намібія прыняла ўдзел з-за саюзніцкіх абавязацельстваў перад Анголай. Зімбабвэ імкнуліся за кошт канфлікту стаць рэгіянальнай дзяржавай, пацясніўшы ПАР.
У 2003 годзе баявыя дзеянні скончыліся.
2004—2009
Вясной—летам 2004 генерал Ларан Нкунда сумесна з палкоўнікам Жулем Мутебутсі падняў мяцеж і на чале двухтысячнага корпуса атакаваў сталіцу Паўднёвага Ківу горад Букаву пад нагодай абароны нацыянальнай меншасці тутсі ад паўтарэння руандзійскіх падзей. Урад ДР Конга абвінавачвалі ў бяздзейнасці і патуранні баевікам хуту Інтэрахамвэ, якія гаспадарылі ў памежных з Руандай лагерах бежанцаў. У ходзе баёў за горад 20 салдат урадавых сіл загінулі, а горад перайшоў у рукі мяцежнікаў. Аднак прэзідэнт Жазеф Кабіла заявіў пра намер аднавіць канстытуцыйны парадак у рэгіёне. Урадавыя войскі на чале з генералам Феліс Мбуза Мабэ ўжо праз тыдзень выціснулі мяцежнікаў з Букаву на паўночны захад. У войску Нкунды адбыўся раскол. Яго паплечнік Мутебутсі эміграваў у Руанду.
30 жніўня 2007 тысячны корпус Ларана Нкунды атакаваў горад Катале, што за 60 км на паўночны захад ад сталіцы правінцыі Гома. 11 снежня Нкунда захапіў горад Мушак на ўсходзе краіны (за 40 км на паўночны захад ад Гома — сталіцы правінцыі Паўночнае Ківу).
У кастрычніку 2008 года Ларан Нкунда аднавіў баявыя дзеянні ў Паўночным Ківу.
2012—2013
У красавіку 2012 года салдаты-тутсі паднялі мяцеж супраць урада Дэмакратычнай Рэспублікі Конга. Мяцежнікі сфармавалі паўстанцкую групоўку «Рух 23 сакавіка» (М23) з былых членаў «Нацыянальнага кангрэса народнай абароны Конга». Мяцеж узначаліў Боска Нтаганда.
17 лістапада пасля нападу паўстанцаў з «Руху 23 сакавіка» на горад Кібумба ўрадавыя сілы пакінулі горад. Тады ж ваенныя вертбалёты міратворцаў ААН абстралялі пазіцыі групоўкі «Руху 23 сакавіка» ў Кібумбе. Савет Бяспекі ААН асудзіў аднаўленне ваенных дзеянняў і запатрабаваў ад «Руху 23 сакавіка» неадкладнага спынення далейшага прасоўвання да горада Гома. Таксама паўстанцамі быў узяты горад Рутшуру.
19 лістапада 2012 года камандуючы міратворчымі сіламі ААН на ўсходзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга заявіў, што вайскоўцам атрымалася адбіць напад паўстанцкай групы M23 на аэрапорт у паўночных прыгарадах горада Гома: паўстанцы прайшлі да аэрапорта міма базы міратворцаў ААН, хаваючыся за дамамі мясцовых жыхароў.
20 лістапада «Рух 23 сакавіка» абвясціў аб узяцці горада Гома без супраціву. Армія ДР Конга ўжывала верталёты і артылерыю, але ў выніку пакінула горад паўстанцам. Войскі міратворчай місіі ААН не сталі ўступаць у бой з паўстанцамі, баючыся стратаў сярод мірнага насельніцтва. Таксама 20 лістапада паўстанцы захапілі горад Сакэ, які знаходзіцца за 25 км на захад ад Гомы і працягнулі наступленне на сталіцу ДР Конга, Кіншасу.
Нягледзячы на ​​тое, што паўстанцы заявілі аб узяцці горада, прадстаўнікі місіі ААН заявілі аб тым, што міратворцы дагэтуль кантралююць аэрапорт.
У выніку сутыкненняў паміж урадавымі войскамі і паўстанцамі з М23, якія адбыліся 15 ліпеня 2013 г., былі забіты па меншай меры 130 чалавек. Баі адбыліся недалёка ад Гомы. У ходзе супрацьстаяння войскі ўжывалі танкі. Таксама бакі выкарыстоўвалі мінамёты. З раёна сутыкненняў у Гоме беглі каля тысячы чалавек.
12 снежня ўлады Дэмакратычнай рэспублікі Конга падпісалі з паўстанцкай групоўкай M23 мірнае пагадненне. Цырымонія падпісання пагаднення, якая прайшла ў Найробі, павінна была адбыцца яшчэ 11 лістапада ў Угандзе. Аднак тады падпісанне было адкладзена, паколькі бакі не маглі прыйсці да згоды з нагоды таго, як назваць дакумент: пагадненнем або дэкларацыяй.
3 2015
31 студзеня войскі ДРК распачалі кампанію супраць паўстанцаў-хуту (ДСВР/FDLR). 13 сакавіка 2015 года ваенны прэс-сакратар абвясціў, што з пачатку студзеньскага наступлення агулам 182 баевікоў FDLR былі забіты. У студзені 2016 года пачаліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі FDLR, АДС і Май-Май, у выніку якіх тысячы чалавек ратаваліся ў прылеглыя раёны Гомы.
27 студзеня 2017 года ў раёне Рутшуру паўстанцамі М-23 збіты (па некаторых даных, аварыя адбылася па тэхнічных прычынах) два верталёта Мі-24, на адным з якіх былі трое беларускіх ваенспецаў, якія займаліся падрыхтоўкай лётчыкаў і тэхнікаў кангалезскіх ваенна-паветраных сіл. Усе беларусы выжылі, але былі шпіталізаваны ў медустанову горада Гома. Пілоты другога верталёта былі грузінамі, адзін з якіх трапіў у палон да баевікоў. За пілота быў прызначаны выкуп у мільён долараў.
7 снежня 2017 г. напад, здейснены АДС на базу ААН у Семулікі, пацягнуў смерць як мінімум 15 міратворцаў. Страты АДС склалі 72 забітых.
На працягу 2018 года АДС здзейснілі шматлікія напады на горад Бені, атакуючы як грамадзянскіх, так і ўрадавую армію.
Акрамя таго, 16 снежня 2018 года міліцыянты Май-Май напалі на склад Незалежнай нацыянальнай выбарчай камісіі ў Бені напярэдадні выбараў 23 снежня. Сілавыя структуры адпусцілі зламыснікаў. Ахвяраў і пацярпелых няма.
У канцы кастрычніка 2019 г. кангалезскія ўзброеныя сілы пачалі на ўсходзе краіны найбуйнейшую за апошнія гады аперацыю па выяўленні і знішчэнні баевікоў. Асноўныя дзеянні воінскія часці разгарнулі супраць атрадаў АДС у правінцыі Паўночнае Ківу. Аперацыя стала вынікам дамоўленасці аб умацаванні рэгіянальнай бяспекі, дасягнутай пяццю краінамі — ДРК, Угандай, Руандай, Бурундзі і Танзаніяй. Яна прадугледжвала правядзенне сумесных ваенных аперацый у прыгранічных зонах.
Як паведаміла 12 лістапада Міністэрства абароны Украіны, баевікі атакавалі міратворчыя сілы ў раёне Семуліке. Камандаваннем Місіі ААН па стабілізацыі ў ДР Конга было прынята рашэнне аб неадкладным адкрыцці агню ў адказ. Атрымаўшы адпаведны загад аб агнявой падтрымцы наземных сіл і каардынаты мэтаў, пілоты ўкраінскіх вериалётаў Мі-24 нанеслі паветраны ўдар з выкарыстаннем штатнага ўзбраення. Пасля нападу баевікі спынілі агонь і адступілі углыб джунгляў. У выніку бою з бандфарміраваннямі ні адзін міратворац не пацярпеў.
15 снежня баевікі АДС напалі на вёску Нтамбі каля горада Бені, забіўшы пры гэтым 22 мясцовых жыхароў.
13 студзеня 2020 года кангалезская армія здзейсніла буйны налёт на штаб-кватэру АДС у лагеры Мадзіна, размешчаным недалёка ад Бені. Мэтай аперацыі быў лідар групоўкі Муса Балука. У ходзе перастрэлкі было забіта 30 вайскоўцаў, яшчэ 70 паранена. Паведамлялася таксама аб гібелі 40 паўстанцаў, у тым ліку пяці вышэйшых камандзіраў. Кангалезская армія захоплівае лагер, але лідар АДС не быў затрыманы.
16 верасня ДРК і 70 узброеных груповак, якія дзейнічалі ў Ківу, дамовіліся аб спыненні баявых дзеянняў. Тым не менш, баявыя дзеянні працягваліся.
Пачынаючы з лютага ў Паўночным Ківу актывізаваліся сілы ІД. Да канца жніўня баевікі здзейснілі шэсць нападаў: 4 лютага ў раёне Рувензары, забіўшы траіх вайскоўцаў ; 26 лютага ў Ласілосі ў раёне Бені, забіўшы 35 байцоў урадавай арміі ; 6 сакавіка ў вёсцы блізу Іруму, забіўшы 7 салдат ; 24 мая ў ваенным лагеры ля турмы Канджабай, забіўшы дваіх лаялістаў ; 6 жніўня ў вёсках Мавіві і Малібунга ў раёне Ітурв, забіўшы аднаго і ўзяўшы ў палон яшчэ траіх вайскоўцаў. У перыяд з 18 па 24 кастрычніка ў Паўночным Ківу баевікі ўчынілі тэракты ў трох населеных пунктах. Ахвярамі тэрарыстаў сталі 18 чалавек, яшчэ 10 прапалі без вестак. 19-га чысла ў акрузе Рувензары яны здзейснілі напад на танзанійскіх міратворцаў. Напад быў адбіты.