cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Армянскі тэатр оперы і балета імя А. А. Спендыярава
Размяшчэнне
Паўночны фасад скіраваны да Пляца Францыі, што з’яўляецца цэнтрам, дзе стульваюцца некалькі сквераў. Да поўдня ад плошчы, то бок непасрэдна на поўнач ад будынка размешчаны помнік Араму Хачатурану. Да ўсходу — сквер Марціроса Сар’яна з помнікам гэтаму мастаку. Гэты сквер з’яўляецца традыцыйным месцам сходу мастакоў. Да захаду — сквер Ерэванскай кансерваторыі з помнікамі Камітасу і Саят-Навы. Праз паўночны сквер праходзіць пешаходная дарога з некалькімі кафэ, што вядзе дакладна на поўнач — да Архітэктурнага комплекса «Каскад». У гэтым скверы знаходзіцца помнік Уільяму Сараяну.
Кітакамі (рака)
Кітамакі — рака ў Японіі на востраве Хонсю, з'яўляецца найбуйнейшай па плошчы басейна ў рэгіёне Тахоку. У перыяд Эда з'яўлялася важнай часткай воднага шляху для дастаўкі рысу, вырашчанага ў даліне Кітакамі, у сталіцу Эда. Працякае праз гарады Морыёка, Ханамакі, Кітакамі, Осю, Ітынасекі, Ісінамакі і Томэ.
Кітакамі (горы)
Кітакамі — горны хрыбет у Японіі, у паўночна-ўсходняй частцы вострава Хонсю.
Працягласць хрыбта складае каля 200 км, шырыня — да 60 км. Вышэйшы пункт — гара Хаяцінэ (1914 м). На захадзе хрыбет абмежаваны далінамі рэк Кітакамі і Мабеці; на ўсходзе абрываецца да Ціхага акіяна, пры гэтым у паўднёвай частцы гор утвараецца мноства заліваў і бухт.
Хрыбет складаюць пераважна метамарфічныя пароды палеазойскай эры. Радовішчы жалезнай руды. На схілах растуць шыракалістыя і змяшаныя лясы. Насельніцтва займаецца лясной гаспадаркай і марскім рыбалоўствам, у далінах — земляробствам і жывёлагадоўляй.
Кімано
Кімано — традыцыйнае мужчынскае і жаночае адзенне японцаў — халат прамога крою, загортваецца направа і ўтрымліваецца поясам («обі»), мае шырокія рукавы («содэ»). Жаночыя кімано адрозніваюцца вельмі шырокім поясам і доўгімі рукавамі, унутраны край якіх, як і падпашная проймы, застаецца незашытымі. Па матэрыяле і крою кімано падзяляюцца на начныя, хатнія, паўсядзённыя, выходныя і цырыманіяльныя.
Кісівада
Кісівада — горад у Японіі, знаходзіцца ў прэфектуры Осака. Плошча горада складае 72,32 км², насельніцтва — 196 719 чалавек (1 жніўня 2014), шчыльнасць насельніцтва — 2.720,12 чал./км². У рэгіёне Кансай. З ім мяжуюць гарады Ідзумі, Кайдзука, Кінакава і пасёлкі Тадаёка, Кацурагі. Порт на беразе Унутранага Японскага мора. Перапрацоўка сельскагаспадарчых і марскіх прадуктаў. Прадпрыемствы тэкстыльнай (баваўнянай), хімічнай і металаапрацоўчай прамысловасці.
Прагрэсіўна-ліберальная партыя (Балгарыя)
Прагрэсіўная ліберальная партыя (Прогресивнолиберална партия, скарочана - ПЛП) - колішняя палітычная партыя ў Балгарыі.
Гісторыя
Аснову будучай Прагрэсіўна-ліберальнай партыі склала ўмеранае крылом Ліберальнай партыі на чале з Драганам Цанкавым, які ў 1883 годзе сфармаваў кааліцыйны ўрад з прадстаўнікамі Кансерватыўнай партыі і пагадзілася змяніць Тырнаўскую канстытуцыю. Напружанасць у адносінах паміж двума фракцыямі ў партыі расла і ўрэшце ў 1884 годзе цанкавісты канчаткова аддзяліліся ад Ліберальнай партыі. (пазней ад яе адшчапілася таксама Народная ліберальная партыя і Партыя радаславістаў). Цанкавісцкая партыя была пра-расійскай ў сваёй арыентацыі.
На выбарах 1894 года членам партыі ўдалося атрымаць восем са 167 месцаў, і гэту ж самую колькасць яна захавала на выбарах 1899 годзе. У 1899 годзе да Цанкавісцкай партыі далучылася група на чале з Канстанцінам Велічкавым, якая пакінула Народную партыю. У канцы таго ж года прыняў назву Прагрэсіўна-ліберальная партыя. У 1901 годзе ПЛП стала найбуйнейшай партыяй, атрымаўшы 40 са 164 месцаў. Яна заставалася самай уплывовай партыяй і пасля выбараў 1902 годзе, пакінуўшы за сабой 89 месцаў, але затым пацярпела разгромнае паражэнне ўжо ў наступным годзе і яе дэпутаты засталіся з шасцю крэсламі.
На выбарах 1908 года партыі ўдалося выйграць толькі тры месцы. На выбарах 1911 года ў Канстытуцыйны сход Балгарыі ПЛП перамагла ў саюзе з Народнай партыяй і прайшла з ёй адзіным выбарчым спісам, атрымаўшы 342 з 410 месцаў. Палітычны альянс працягнуў сваё дзеянне на парламенцкіх выбарах пазней у тым жа годзе і атрымаў 190 з 213 месцаў, з якіх ПЛП дасталася 91. У 1911 годзе памёр Драган Цанкоў, лідарам партыі стаў Стаян Данеў, які займаў пасаду прэм'ер-міністра Балгарыі трохі больш за месяц летам 1913 года.
На лістападаўскіх выбарах 1913 года партыя атрымала толькі адно месца, хоць у наступным годзе атрымала яшчэ адно. У 1919 годзе ПЛП атрымала восем месцаў, якія і захавала да наступнага года.
Пазней у 1920 годзе партыя аб'ядналася з Народнай партыяй і сфарміравала Аб'яднаную народна-прагрэсіўную партыю. У 1923 годзе яна ўвайшла ў Дэмакратычны саюз.
Ла-Сейба
Ла-Сейба (La Ceiba) — партовы горад на паўночным беразе Гандураса, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Атлантыда. Горад размешчаны на беразе Карыбскага мора, на ўсходняй мяжы Гандураскага заліва. Афіцыйна заснаваны 23 жніўня 1877 года. Вываз бананаў і прадукцыі ляснога промыслу. Харчовая і гарбарная прамысловасць.
Бенджамін Хокінгс
Бенджамін Хокінгс (Benjamin Hawkins; 15 жніўня 1754 г. — 6 чэрвеня 1816 г.) — амерыканскі сенатар, грамадскі дзеяч ЗША. Прыхільнік асветніцкай палітыкі ў дачыненні да паўночнаамерыканскіх індзейцаў.
Біяграфія
Нарадзіўся ў заможнай сям'і на тэрыторыі Паўночнай Караліны. Навучаўся ў каледжы Нью-Джэрсі, але ў гады Амерыканскай рэвалюцыі пакінуў яго і далучыўся да Кантынентальнай арміі. Падчас службы пазнаёміўся з французскімі ваеннымі і стаў прыхільнікам ідэй Асветніцтва.
Прадстаўляў Паўночную Караліну ў Кантынентальным кангрэсе. У 1786 г. ад імя кангрэса заключыў мір з чакта. У 1789 - 1795 гг. выконваў абавязкі сенатара ЗША ад Паўночнай Караліны.
У 1796 г. Прэзідэнт Джордж Вашынгтон прызначыў Б. Хокінгса "галоўным часовым агентам па справах індзейцаў поўдню ракі Агая". Б. Хокінгс распрацаваў план "акультурацыі" або "цывілізацыі" індзейцаў. Пабудаваў на рацэ Флінт агенцтва, у якім жыў разам з сям'ёй, вывучаў мову маскогі, аказваў дапамогу тубыльцам у стварэнні камерцыйных плантацый, вырошчванні раслін, распаўсюджанні жывёлагадоўлі. Асноўная праца вялася сярод індзейцаў крык, якія абвясцілі яго пачэсным чальцом свайго народа. Падчас Англа-амерыканскай вайны 1812 - 1814 гг., калі большасць крык падтрымала Вялікабрытанію, садзейнічаў стварэнню праамерыканскага злучэння.
У 1815 г. Эндру Джэксан прымусіў крык падпісаць дагавор, згодна якому, яны адмаўляліся ад дзвюх трацін сваёй зямлі. Б. Хокінгс палічыў, што ўся праца яго жыцця аказалася марнай. Памёр у 1816 г. у сваім доме пры агенцтве.
Б. Хокінгс афіцыйна не быў жанаты. Жыў сумесна з Лавініяй Даўнс, пра якую казалі, што яна паходзіць з племені крык або чакта. Меў ад яе 6 дачок. Пасля смерці спадчына перайшла да пляменніка.
Погляды
Як сенатара ЗША быў блізкім да поглядаў рэспубліканцаў.
Асветніцкая праграма "акультурацыі" або "цывілізацыі" індзейцаў зыходзіла з імкнення зняць пагрозу індзейскіх нападаў падчас вайны і наблізіць найбольш моцныя канфедэрацыі плямён да ЗША. Яна не была разлічана на прадстаўнікоў саслабленых або пераможаных народаў. Пазнейшыя крытыкі меркавалі, што яе мэтай была далейшая асіміляцыя. На плантацыях, арганізаваных Б. Хокінгсам, выкарыстоўвалася праца чарнаскурых рабоў.
Б. Хокінгс некалькі разоў звяртаўся да прэзідэнтаў ЗША за адстаўкай, але не атрымоўваў іх згоды.
Памяць
У гонар Б. Хокінгса названы горад у Джорджыі і графства ў Тэнесі.
Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян
Алякса́ндр Рыго́равіч Аруцюня́н (Ալեքսանդր Գրիգորի Հարությունյան; 1920—2012)  — армянскі савецкі, , і. Народны артыст СССР (1970). Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені (1949).
Біяграфія
Нарадзіўся 23 верасня 1920 года ў Эрывані (цяпер Ерэван).
У 1934—1941 гадах навучаўся ў Ерэванскай кансерваторыі імя Камітаса па класах кампазіцыі ў С. В. Бархударана і В. Г. Тальяна, фартэпіяна — у А. А. Бабаян.
У 1942—1943 гадах дасканаліўся ў класе фартэпіяна ў К. М. Ігумнава, у 1944—1946 гадах — у кампазіцыі і паліфоніі пад кіраўніцтвам Х. С. Кушнарова ў Ерэванскай кансерваторыі імя Камітаса.
У 1946—1948 гадах удасканальваў навыкі ў студыі пры Доме культуры Арменіі ў Маскве па класе кампазіцыі і паліфоніі ў Г. І. Ліцінскага, класа інструментоўкі — у М. І. Пяйко, класа аналізу — у В. А. Цукермана, класа аркестроўкі — у Д. Р. Рагач-Лявіцкага і А. М. Вепрык, класа фартэпіяна — у Берліна Б. М..
Выступаў як піяніст-саліст, выканавец уласных твораў.
З 1954 па 1990 год — нязменны кіраўнік Армянскай філармоніі.
З 1965 па 2008 год выкладаў кампазіцыю ў Ерэванскай кансерваторыі, з 1977 — прафесар.
Адзін з членаў «Армянскай магутнай купкі».
Член Саюза кампазітараў СССР з 1939 года, член кіраўніцтва Саюза кампазітараў Арменіі, член Саюза кінематаграфістаў Армянскай ССР з 1975 года.
А. Аруцюнян — член журы Міжнароднага конкурсу выканаўцаў на духавых прыладах (Масква, 1957), член журы конкурсу кампазітараў на лепшы абавязковы твор да Міжнароднаму конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага (Познань, Польшча, 1967), старшыня журы Міжнароднага конкурсу медзяных духавых квінтэтаў (Нарбона, Францыя, 1990), старшыня журы Міжнароднага конкурсу трубачоў (Масква, 1997).
Член КПСС з 1952 года.
Фрыдрых Аўгуст Кекуле
Фрыдрых Аўгуст Кекуле фон Штрадоніц (Friedrich August Kekulé von Stradonitz;, Дармштат — , Бон) — нямецкі хімік-арганік, ужыў тэорыю валентнасці да арганічных рэчываў.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і службоўца. У юнацтве збіраўся стаць архітэктарам і пачаў вывучаць архітэктуру ў Гісенскім універсітэце; праслухаўшы курс лекцый Ю. Лібіха ў дармштацкім Вышэйшым тэхнічным вучылішчы, зацікавіўся хіміяй. У 1849 годзе Кекуле пачаў вывучэнне хіміі ў Лібіха; пасля заканчэння ўніверсітэта ў 1852 годзе Кекуле з’ехаў у Парыж, дзе займаўся хіміяй у Жана Дзюма, Шарля Вюрца і Шарля Жэрара. Вярнуўшыся ў 1856 годзе ў Германію, заснаваў хімічную лабараторыю ў Гайдэльбергу. Прыват-дацэнт у Гайдэльбергскім (1856—1858) і прафесар у Генцкім (1858—1865) універсітэтах; з 1865 года да канца жыцця прафесар Бонскага ўніверсітэта (у 1877—1878 гг. рэктар).
Людміла Віктараўна Шчэрба
Людміла Віктараўна Шчэрба — беларуская пісьменніца. Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям'і навукоўца-мікрабіёлага Віктара Васілевіча і педагагічнай работніцы Валянціны Міхайлаўны Шчэрбаў.
Скончыла музычную школу па класе цымбалаў, філалагічны факультэт БДУ і аспірантуру Інстытута літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі. Была сябрам літаратурнага аб’яднання «Першацвет». Працавала ў часопісе «Першацвет», газеце «Сям’я», літаратурным рэдактарам у «Камсамольскай праўдзе». Працуе ў «Беларускім гістарычным часопісе».
Творчасць
У 2016 годзе на платформе kniharnia.by электроннай кнігай выйшаў поўны варыянт яе рамана «Уладар рыбаў», напісанага яшчэ ў 2002 годзе. У 2017 годзе выйшаў раман «Урб@н.М. Адзін дзень не майго жыцця». У 2020 годзе ў выдавецтве «Кнігазбор» быў выдадзены яе першы зборнік вершаў «Я пакідаю сонца тут…», прэзентацыя якога адбылася ў мінскім культурным хабе «ОК16». Беларускі паэт і журналіст Навум Гальпяровіч, які напісаў прадмову да кнігі, параўнаў тую прэзентацыю з тымі часамі, калі на сустрэчу з паэтамі збіраліся стадыёны.
Удзельнічала у імпрэзах Паэтычнага тэатра «Арт.С», сярод іншага ў яго праекце «Сакральная Беларусь». Брала ўдзел у перадачах на радыё і тэлебачанні.
З 9 чэрвеня 2020 года — сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.
Альберт Ладэнбург
Альберт Ладэнбург (Albert Ladenburg;, Мангейм, Вялікае герцагства Бадэн — , Брэслаў, Германская імперыя) — нямецкі хімік-арганік.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Мангейме яўрэйскай сям’і. Пачатковую адукацыю атрымаў у мангеймскай гімназіі, а затым да 15 год вучыўся ў тэхнічнай школе горада Карлсруэ, дзе вывучаў матэматыку і сучасныя мовы. Працягнуў навучанне ў Гайдэльбергскім універсітэце, у якім вывучаў хімію і фізіку ў Роберта Бунзена. Таксама вывучаў фізіку ў Берліне. Дысертацыю на доктарскую ступень (PhD) абараніў ў Гайдэльбергу.
Прапрацаваў 6 месяцаў у горадзе Гент у Фрыдрыха Кекуле, які азнаёміў яго са структурнай тэорыяй. Яны займаліся вывучэннем будовы бензолу. Тэорыя Ладэнбурга пра тое, што малекула бензолу мае прызматычную форму, аказалася памылковай.
Нікалае Тытулеску
Нікалае Тытулеску (Nicolae Titulescu; 4 сакавіка 1882, Краёва — 17 сакавіка 1941, Каны) — румынскі дыпламат, у розны час міністр фінансаў і замежных спраў, а таксама на працягу двух тэрмінаў прэзідэнт Генеральнай Асамблеі Лігі Нацый (1930-1932).
Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Краёва, сын адваката. Пасля заканчэння з адзнакай у 1900 годзе сярэдняй школы ў Краёве, ён вывучаў права ў Парыжы, атрымаўшы навуковую ступень. У 1905 годзе Тытулеску вярнуўся ў Румынію, працаваў прафесарам права ў Яскім універсітэце, а ў 1907 годзе пераехаў у Бухарэст.
Палітычная кар'ера
Пасля румынскіх выбараў 1912 года, стаў дэпутатам Кансерватыўна-дэмакратычнай партыі на чале з Таке Іанеску, а праз пяць гадоў членам урада Брэціяну як міністр фінансаў.
Летам 1918 года разам з іншымі выдатнымі румынамі, - Таке Іанеску, Актавіянам Гогам, Траянам Вуем, Канстанцінам Міле - Тытулеску сфарміраваў у Парыжы Нацыянальны румынскі камітэт.
З 1927 па 1928 год быў міністрам замежных спраў.
Пачынаючы з 1921 года займаў пасаду пастаяннага прадстаўніка Румыніі ў Лізе Нацый у Жэневе. Ён двойчы, у 1930 і 1931 гадах, абіраўся прэзідэнтам гэтай арганізацыі. На гэтай пасадзе выступаў за захаванне стабільных граніц шляхам падтрымання міру паміж дзяржавамі, павагі да суверэнітэту і роўнасць усіх нацый у міжнароднай супольнасці, калектыўную бяспеку, а таксама прадухіленне агрэсіі.
Выгнанне і смерць
У 1936 годзе кароль Караль II звольніў Тытулеску з усіх афіцыйных пасад, папрасіўшы яго пакінуць краіну. Ён пасяліўся спачатку ў Швейцарыі, затым пераехаў у Францыю. Знаходзячыся ў ссылцы, Тытулеску працягваў шляхам правядзення канферэнцый і газетных артыкулаў прапагандаваць ідэю захавання міру. Вярнуўся ў Румынію ў лістападзе 1937 года, часткова дзякуючы высілкам Юліу Маніу.
У 1937 годзе зноў з'ехаў з Румыніі і знайшоў прытулак у Францыі. Памёр у 1941 годзе ў Канах пасля працяглай хваробы. У сваім завяшчанні ён прасіў пахаваць яго ў Румыніі.
У 1989 годзе, пасля падзення камуністычнага ўрада Румыніі падчас румынскай рэвалюцыі, апошняя воля Тытулеску стала магчымай. 14 сакавіка 1992 года яго рэшткі былі перапахаваны на могілках побач з царквой Святога Мікалая ў Брашове, пасля складанай юрыдычнай працэдуры, арганізаванай Жан-Полем Картэронам, французскім павераным Тытулеску.
Барбу Іскавеску
Барбу Іскавеску (Barbu Iscovescu; 1816, Бухарэст — 1854, Канстанцінопаль) — румынскі жывапісец, графік яўрэйскага паходжання. Удзельнік Рэвалюцыі 1848 года ў Валахіі.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1816 годзе ў Бухарэсце ў сям'і мастака Хаіма Іцковіча. З дзяцінства дапамагаў бацьку ў яго працы. Калі ў яго выявіліся мастацкія здольнасці, адправіўся на вучобу. У 1835—1842 гадах вучыўся ў Вене, затым у Парыжы ў Ф. Піко і М. Дралінга.
Яшчэ быўшы ў Парыжы, Іскавеску сышоўся са шматлікімі рэвалюцыянерамі-эмігрантамі з Румыніі, у прыватнасці з Даніэлем Розенталем і Хілелем Манаахам. Ад сваіх знаёмых рэвалюцыянераў ён атрымаў пэўныя інструкцыі для стварэння ў Валахіі шэрагу тайных таварыстваў, якія мелі мэтай падняць рэвалюцыйны рух на Балканах. Прыехаўшы дамоў напярэдадні падзей 1848 года, прымаў актыўны ўдзел у рэвалюцыі. Намаляваў трохкаляровы сцяг рэвалюцыі, які жыхары Бухарэста неслі 11 чэрвеня 1848 года. Калі рускія войскі ўвайшлі ў Валахію і паклалі канец рэвалюцыйнаму руху, Іскавеску, разам са шматлікімі іншымі ўдзельнікамі рэвалюцыйных падзей, вымушаны быў пакінуць радзіму. Спачатку пасяліўся ў Брашове, затым пераехаў у горад Земун пад Бялградам, а адтуль — у Парыж. Затым разам са шматлікімі румынскімі эмігрантамі пераехаў у Канстанцінопаль, дзе заставаўся да канца свайго жыцця. Пахаваны побач са сваімі таварышамі — рэвалюцыянерамі.
Творчасць
Напісаў мноства партрэтаў сучаснікаў — рэвалюцыянераў. Найбольш вядомыя з іх — партрэты Нікалае Галеску, Аўрама Янку, Сім'ёна Балінта, Дзімітрые Балінтыняну. Яго пэндзлю належаць таксама партрэты гаспадароў Міхая Храбрага, Мацея Басараба, Канстанціна Маўракардата. Іскавеску вядомы таксама як аўтар пейзажаў.
Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Дэмбна)
Касцёл Святога Міхаіла Арханёла — драўляны касцёл у гатычным стылі, пабудаваны ў XV стагоддзі ў польскай вёсцы Дэмбна (цяпер Наватаргскі павет Малапольскага ваяводства). Разам з шэрагам іншых храмаў уваходзіць у склад помніка сусветнай спадчыны ЮНЕСКА «Драўляныя цэрквы на поўдні Малой Польшчы».
Гісторыя
Першы касцёл у Дэмбне, хутчэй за ўсё, быў пабудаваны ў XIII стагоддзі. Цяперашні касцёл быў пабудаваны ў другой палове XV стагоддзя на месцы больш ранняга храма. Шатровая званіца была прыбудавана ў 1601 годзе. Касцёл у Дэмбне з'яўляецца адным з найбольш добра захаваных драўляных гатычных храмаў у Польшчы і разглядаецца як помнік міжнароднага значэння (намінаваны на званне аднаго з сямі цудаў Польшчы).
Архітэктура
Драўляны касцёл пабудаваны з лістоўніцы без адзінага цвіка, мацаванні з драўляных клінаў. Шатровы двухсхільны дах пакрыты гонтам. У архітэктуры збудавання захоўваецца сувязь з народным дойлідствам. Прэзбітэрый касцёла арыентаваны на ўсход. Храм захоўвае сваю арыгінальную структуру, у інтэр'еры захаваўся ўнікальны познегатычны трафарэтны роспіс. У алтары храма — копія напісанай на дрэве іконы XIII стагоддзя (арыгінал знаходзіцца ў Вавельскім замку ў Кракаве). Акрамя таго, у касцёле знаходзяцца познегатычны трыпціх пачатку XVI стагоддзя, крыж, які датуецца 1380 годам, табернакль пачатку XIV стагоддзя, ксілафон XV стагоддзя. З-за высокай пажарнай небяспекі ў касцёл не праведзена электрычнасць, знутры яго асвятляюць толькі маленькія лампадкі. На фасадзе захаваўся кансэкрацыйны крыж.
Касцёл Святога Міхаіла Арханёла ў Дэмбне — найстарэйшая пабудова з драўляным паліхромным інтэр'ерам у Еўропе. Касцёл лічыцца адным з найстарэйшых збудаванняў падобнага тыпу ў Польшчы, пасля вежы касцёла Святога Міхаіла Арханёла ў Бінарове.
Келская кніга
Ке́лская кні́га (таксама вядомая як «Кні́га Калу́мбы», Leabhar Cheanannais, Book of Kells) — ілюстраваная рукапісная кніга, створаная ірландскімі (кельцкімі) манахамі прыкладна ў 800 годзе. Гэта адзін з самых багата ўпрыгожаных вытанчанымі мініяцюрамі і арнаментамі сярэдневяковых рукапісаў сярод усіх тых, што дайшлі да нас. Дзякуючы цудоўнай тэхніцы выканання і прыгажосці ўзораў многія даследчыкі разглядаюць яе як найбольш значны твор сярэдневяковага ірландскага мастацтва. Кніга змяшчае чатыры Евангеллі на лацінскай мове, уступ і тлумачэнні, упрыгожаныя вялікай колькасцю каляровых узораў і мініяцюр. У наш час кніга захоўваецца ў бібліятэцы Трыніці-каледжа ў Дубліне, Ірландыя.
Стварэнне
Паводле асноўнай версіі яе паходжання, кніга была створана ў скрыпторыі кляштара Св. Калумбы на востраве Аёна ў канцы VIII — пачатку IX стагоддзя. Пасля таго, як кляштар быў разбураны нарманамі, кніга была перавезена манахамі, якім удалося бегчы, у Ірландыю, у Келскае абацтва (кляштар), ад назвы якога кніга і атрымала сваё імя.
Келская кніга — гэта вяршыня майстэрства ў стварэнні рукапісных кніг у перыяд з канца VI па пачатак IX стагоддзеов у кляштарах Ірландыі, Шатландыі і паўночнай Англіі, а таксама ў заснаваных выхадцамі з Ірландыі і Англіі кляштарах на кантыненце. З манускрыптаў («ілюмінаваных Евангелляў»), якія захаваліся з таго часу, можна адзначыць «Жыціе Св. Калумбы» (Cathach of St. Columba), Ambrosiana Orosius, фрагмент Евангелля з кафедральнай бібліятэкі Дарэма (усё — пачатак VII стагоддзя), кнігу з Дарау (Book of Durrow — другая палова VII стагоддзя). З кніг, створаных у пачатку VIII стагоддзя, захаваліся Евангелле з Дарэма (Durham Gospels), Евангелле з Эхтэрнаха (Echternach Gospels), Евангелле з Ліндысфарна (Lindisfarne Gospels) і Лічфілдскае Евангелле (Lichfield Gospels). Евангелле Св. Гала (St. Gall Gospel Book) і Евангелле Макрэгала (Macregal Gospels) былі створаны ў канцы VIII стагоддзя. У пачатку IX стагоддзя былі створаны Book of Armagh (датуецца 807—809), Turin Gospel Book Fragment, Leiden Priscian, St. Gall Priscian і Macdurnan Gospel. Гэтыя манускрыпты маюць агульныя рысы, якія дазваляюць даследчыкам адносіць іх да адной традыцыі.
Кніга захоўвалася ў Келскім абацтве на працягу амаль усяго Сярэднявечча. Гэты кляштар быў заснаваны ў горадзе Келс (графства Міт, Ірландыя) у пачатку IX стагоддзя, у часы пастаянных уварванняў вікінгаў, манахамі з кляштара з вострава Аёна каля берагоў Шатландыі. Пасля таго, як востраў Аёна стаў занадта небяспечным для жыцця з-за набегаў вікінгаў, большасць манахаў перабралася ў Келскае абацтва, якое стала пасля гэтага цэнтрам манаскага супольнасці, заснаванай Св. Калумбам.
Пра дату і месца стварэння манускрыпта вяліся бязлітасныя спрэчкі. Традыцыя прыпісвала стварэнне кнігі самому Св. Калумбу, але палеаграфічныя даследаванні адсунулі стварэнне гэтай кнігі на больш познюю дату, прыкладна да 800-га года.
Існуе прынамсі пяць розных тэорый пра месца стварэння манускрыпта. Паводле адной з іх, кніга была створана ў скрыпторыі кляштара Св. Калумбы на востраве Аёна і перавезена ў Келскае абацтва ў цяперашнім, не да канца завершаным выглядзе. Паводле другой версіі, кніга была пачата на Аёне, а пасля праца над ёй была працягнута ў Келскім абацтве. Паводле трэцяй — кніга была цалкам створана ў скрыпторыі Келскага абацтва. Паводле чацвёртай версіі, кніга была створана на поўначы Англіі, магчыма, у Ліндысфарне, затым перавезена на Аёну, а адтуль — у Келскае абацтва. І, нарэшце, кніга магла быць створана ў невядомым кляштары ў Шатландыі. Магчыма, дакладнае месца так ніколі і не будзе ўсталявана, але ў наш час найбольш шырока прынятай з’яўляецца другая версія — кніга была распачата на в. Аёна і працягнута ў Келскім абацтве. У любым выпадку кніга была створана манахамі, якія належалі да супольнасці, заснаванай Калумбам.
Сярэдневяковы перыяд
Калі б кніга ні была створана, у XII стагоддзі яна дакладна знаходзілася ў Келскім абацтве, і амаль дакладна — у пачатку XI стагоддзя. У летапісе «Аналы Ольстэра» ў запісе ад 1006 года сказана: «вялікае Евангелле Калумбы, галоўная рэліквія Заходняга свету, была выкрадзена ўначы з заходняй рызніцы вялікай каменнай царквы ў Кенанас з-за свайго раскошнага акладу» (Кенанас — сярэдневяковая ірландская назва Келса). Манускрыпт быў знойдзены праз некалькі месяцаў без свайго ўпрыгожанага золатам і каштоўнасцямі акладу «пад дзёрнам». Калі, як мяркуецца, гаворка ідзе менавіта пра Келскую кнігу, тое гэта першае згадка пра яе месцазнаходжанне ў крыніцах. Магчыма, менавіта пасля гэтага выкрадання кніга страціла шэраг старонак са свайго пачатку і канца.
У XII стагоддзі зямельныя хартыі келскага кляштара былі скапіраваны на некаторыя з чыстых старонак кнігі, што дае самае ранняе дакладнае пацверджанне месцазнаходжання кнігі ў Келсе. (Капіраванне хартый у важныя кнігі было шырока распаўсюджанай сярэдневяковай практыкай).
Пісьменнік XII стагоддзя Гіральд Камбрыйскі ў кнізе Topographia Hibernica апісвае вялікае Евангелле, якое ён бачыў у Кілдары. Апісанне Евангелля адпавядае Келскай кнізе:
З прычыны таго, што Гіральд гаворыць, што бачыў гэту кнігу ў Кілдары, магчыма, што ён бачыў іншую, цяпер страчаную, кнігу, роўную па ўзроўні стварэння Келскай кнізе, ці, магчыма, у гэтым сведчанні ён памыліўся з месцазнаходжаннем гэтай кнігі.
Келскае абацтва было распушчана падчас царкоўных рэформ у XII стагоддзі. Манастырская царква была пераўтворана ў прыхадскую, у якой працягвала захоўвацца Келская кніга.
Сучасны перыяд
Келская кніга заставалася ў Келсе да 1654 года, калі кавалерыя Олівера Кромвеля размясцілася ў гэтай царкве, і кіраўнік горада адправіў кнігу для яе бяспекі ў Дублін. Кніга была падорана Трыніці-каледжу ў Дубліне ў 1661 годзе Генры Джонсам, мясцовым біскупам. За выключэннем кароткіх перыядаў выставак, Келская кніга знаходзіцца ў бібліятэцы гэтага каледжа з XVII стагоддзя па цяперашні час.
У XVI стагоддзі Джэральдам Планкетам на палях кнігі былі прастаўлены рымскімі лічбамі нумары глаў евангелляў, у адпаведнасці з падзелам на главы, прапанаваным у XIII стагоддзі архібіскупам Кентэрберыйскім Стэфанам Лэнгтанам. У 1621 годзе старонкі кнігі былі пранумараваны біскупам Джэймсам Ашэрам. У 1849 годзе каралеву Вікторыю і прынца Альберта папрасілі пакінуць свае подпісы ў кнізе. Яны распісаліся на сучасным фарзацы кнігі. Гэта старонка была выдалена ў 1953 годзе пры рэстаўрацыі.
На працягу мінулых стагоддзяў кнігу неаднаразова перапляталі і рэстаўравалі. Падчас пераплетных прац у XVIII стагоддзі старонкі былі абрэзаны, каб прывесці іх да аднаго фармату, пры гэтым некаторыя фрагменты выяў былі страчаны. Кніга была пераплецена ў 1895 годзе, але гэта вокладка хутка сапсавалася. З канца 1920-х гадоў некалькі старонак захоўваліся асобна. У 1953 годзе кніга была пераплецена Роджэрам Паўэлам у чатыры тамы.
У 2000 годзе том, які змяшчае Евангелле паводле Марка, пабываў на выстаўцы асабовых рукапісаў у Канберы, Аўстралія. Гэта была чацвёртая замежная выстаўка Келскай кнігі. На няшчасце, падчас пералёту том атрымаў «невялікае разбурэнне пігменту» з-за вібрацыі авіяматораў падчас доўгага пералёту.
Рэпрадукцыі
У 1951 годзе швейцарскае выдавецтва «Урс Граф-ферлаг Берн» выпусціла факсімільнае выданне. Большая частка старонак была паўторана ў чорна-белым варыянце. 48 старонак, аднак, былі паўтораны ў колеры, уключаючы ўсе поўнастаронкавыя ілюстрацыі.
У 1979 годзе іншае швейцарскае выдавецтва, «Факсіміле ферлаг Лазерн», папрасіла дазволу на выпуск поўнакаляровага факсіміле-выдання. Першапачаткова Трыніці-каледж адмовіў яму з-за асцярогі пашкодзіць кнігу. У 1986 годзе, пасля распрацоўкі бяспечнага працэсу для зняцця фотакопій, які выключаў дакранання да старонак, дазвол быў атрыманы. Выданне выйшла ў 1990 годзе ў 2-х тамах, у першым — факсіміле кнігі, у другім — каментарыі навукоўцаў. Даступная версія на CD-ROM з адсканаванымі выявамі старонак факсіміле-выдання і каментарыямі даследчыкаў.
Апісанне
Келская кніга змяшчае чатыры Евангеллі, напісаных чорнымі, чырвонымі, пурпурнымі і жоўтымі чарніламі, з прадмовай, пасляслоўямі і выбаркай урыўкаў з Евангелляў. У наш час кніга складаецца з 340 пергаментных старонак, якія называюцца фоліямі. Большая частка старонак з’яўляецца часткай двайных аркушаў, так званых біфолій, але некаторыя старонкі з’яўляюцца адзінарнымі.
Мяркуюць, што каля 30 фолій былі страчаны (засталася згадка, што ў 1621 годзе ў кнізе было 344 фоліі). Захаваныя фоліі сабраны ў 38 «сшыткаў». У адзін сшытак уваходзіць ад 4 да 12 фолій (ад 2-х да 6-і біфолій). Найбольш часта ў сшытку змяшчаецца 10 фолій. Некаторыя фоліі з’яўляюцца асобнымі лістамі, у прыватнасці, многія важныя дэкараваныя старонкі. На многіх старонках захаваліся дапаможныя лініі і пазнакі. Пергамент высакаякасны, хоць фоліі маюць неаднолькавую таўшчыню, ад вельмі тоўстых да аркушаў, якія амаль прасвечваюцца. Фармат кнігі ў наш час 330 на 250 міліметраў. Першапачаткова старонкі не былі аднаго памеру, але ў XVIII стагоддзі іх абрэзалі, каб прывесці да аднолькавага выгляду. Вобласць тэксту — прыкладна 250 на 170 мм. На кожнай старонцы з тэкстам ад 16 да 18 радкоў. Манускрыпт добра захаваўся. Кніга засталася незавершанай, і некаторыя мініяцюры існуюць толькі ў накідах.
Змест
Кніга ў сучасным выглядзе змяшчае прадмову, поўны тэкст Евангелляў паводле Матфея, Марка і Лукі і тэкст Евангелля паводле Яна да Ян. 17:13. Астатняя частка Евангелля паводле Яна і невядомы кавалак прадмовы страчаны — магчыма, гэта адбылося, калі кніга была выкрадзена ў пачатку XI стагоддзеа. Захаваны кавалак прадмовы складаецца з двух фрагментаў спісаў яўрэйскіх імёнаў, якія згадваюцца ў евангеллях, Breves causae і Argumenta (перакрыжаваныя спасылкі на евангеллі і легенды пра жыццё евангелістаў) для чатырох Евангелляў, і кананічных табліц Еўсевія Кесарыйскага. Верагодна, што, падобна да Евангелля з Ліндысфарна, кнігі з Дарау і кнігі з Армага, частка страчанай прадмовы ўтрымлівала ліст Ераніма да Папа Дамаса I, вядомы як «Novum opus», у якім Еранім тлумачыць мэту свайго перакладу. Таксама магчыма, хоць менш верагодна, што страчаны матэрыял змяшчаў ліст Еўсевія да Карпіяна, у якім ён тлумачыць выкарыстанне кананічных табліц (з усіх вышэйпералічаных кніг толькі Евангелле з Ліндысфарна змяшчае гэты ліст).
Існуюць два фрагменты спісаў яўрэйскіх імёнаў: адзін на правым баку першага аркуша кнігі, другі на аркушы 26, які ў наш час устаўлены ў канец уступнай часткі Евангелля паводле Яна. Першы фрагмент спісу змяшчае канец спісу імёнаў з Евангелля паводле Матфея. Адсутныя імёны з гэтага спісу павінны былі займаць дадаткова два аркушы. Другі фрагмент спісу, на аркушы 26, змяшчае каля чвэрці спісу імёнаў з Евангелля паводле Лукі. Імёны з гэтага Евангелля павінны займаць каля трох аркушаў дадаткова. Структура сшытка, у якім знаходзіцца аркуш 26, гаворыць пра тое, што дадатковыя тры лісты не маглі знаходзіцца паміж лістамі 26 і 27, так што ліст 26 дакладна знаходзіцца не на сваім арыгінальным месцы. Спісы імёнаў для Марка і Яна, відаць, страчаны.
За першым фрагментам спісу ідуць кананічныя табліцы Еўсевія Кесарыйскага. Гэтыя табліцы, складзеныя яшчэ да стварэння Вульгаты бл. Еранімам, уяўляюць сабой сістэму перакрыжаваных спасылак на паралельныя месцы Евангелляў. Еўсевій падзяліў кожнае Евангелле на фрагменты, памер якіх залежаў ад наяўнасці паралеляў у іншых Евангеллях, а затым звёў нумары паралельных месцаў у табліцы, якія дазваляюць чытачам знаходзіць падобныя месцы ў розных Евангеллях. Кананічныя табліцы традыцыйна ўключаліся ва ўступную частку большасці сярэдневяковых копій тэксту Вульгаты. Табліцы ў Келскай кнізе, аднак, практычна непрыдатныя для выкарыстання з-за таго спосабу, якім перапісчык іх намаляваў. Акрамя таго, адпаведныя нумары глаў так і не былі ўстаўлены на палі кнігі, таму немагчыма знайсці месцы, на якія высылаюцца гэтыя табліцы. Прычыны, па якіх гэтыя нумары глаў не былі ўстаўлены ў кнігу, невядомыя. Магчыма, што іх планавалі ўставіць, калі кніга будзе цалкам завершана, а гэтага так і не адбылося.
Тэкст і шрыфт
Келская кніга змяшчае тэкст чатырох Евангелляў, заснаваны на Вульгаце. Аднак у тэксце ёсць і адрозненні ад Вульгаты, у якіх выкарыстоўваецца стары лацінскі пераклад (даеранімаўскі). Гэтыя варыяцыі сустракаюцца і ў іншых «астраўных» евангеллях, аднак, не падобна да таго, што існавала нейкая адна крыніца для ўсіх «астраўных» тэкстаў. Мяркуюць, што перапісчыкі пры працы часта спадзяваліся на сваю памяць, а не на тэкст у кнізе-прататыпе.
Аздабленне
Захаваная частка манускрыпта пачынаецца з аркуша з фрагментам спісу яўрэйскіх імёнаў. Гэты фрагмент займае адну калонку правага старонкі першага аркуша. Іншая калонка гэтага аркуша занята мініяцюрай з сімваламі чатырох евангелістаў, цяпер амаль сцёртай. Мініяцюра размешчана так, што кнігу трэба перавярнуць на 90 градусаў, каб убачыць яе ў правільным становішчы. Сімвалы чатырох евангелістаў — гэта візуальная тэма, якая сустракаецца на працягу ўсёй кнігі. Яны амаль заўсёды намаляваны разам, каб паказаць адзінства паслання чатырох Евангелляў.
Адзінства чатырох Евангелляў падкрэсліваецца таксама ва ўпрыгажэннях кананічных табліц Еўсевія. Яны самі па сабе служылі таму, каб падкрэсліць адзінства Евангелляў, дазваляючы чытачу знаходзіць падобныя месцы з іх. Кананічныя табліцы Еўсевія звычайна патрабавалі для свайго размяшчэння дванаццаці старонак. Стваральнікі Келскай кнігі першапачаткова і разлічвалі размясціць іх на 12 старонках (аркушы з 1v па 7r), але, па невядомых прычынах, уціснулі іх да 10 старонак, пакінуўшы аркушы 6v і 7r пустымі. Гэты сціск прывёў да таго, што табліцы немагчыма выкарыстоўваць. Упрыгажэнні першых васьмі старонак кананічных табліц відавочна зведалі на сабе ўплыў ранніх кніг з Евангеллямі, створаных у Міжземнамор’і. Упрыгожваць гэтыя табліцы аркамі было вельмі распаўсюджанай традыцыяй (пар. з Лонданскімі кананічнымі табліцамі). Стваральнікі Келскай кнігі таксама зрабілі гэта, але ў сваім астраўным духу. Аркі намаляваны не як архітэктурныя элементы, а хутчэй як стылізаваныя геаметрычныя шаблоны, выкананыя з выкарыстаннем кельцкіх матываў. Сімвалы чатырох евангелістаў займаюць прастору над і пад аркамі. Апошнія дзве кананічныя табліцы намаляваны ў сетцы, што ўпершыню сустракаецца ў Кнізе з Дарау.
Астатняя частка кнігі пасля кананічных табліц падзелена на секцыі. Пачатак кожнай часткі адзначаны мініяцюрамі і поўнымі старонкамі з упрыгожаным тэкстам. Кожнаму з Евангелляў папярэднічае мноства ілюстрацый. Уступная частка разглядаецца ў якасці асобнай, і ёй папярэднічае багата ўпрыгожаны разварот. Апроч уступнай часткі і Евангелляў, «другі пачатак» Евангелля паводле Матфея таксама ўпрыгожаны пачатковымі ілюстрацыямі.
Уступнай часткі папярэднічае выява з Дзевай Марыяй і Немаўлём Ісусам (аркуш 7v). Гэта найстарэйшая з захаваных выяў Дзевы Марыі ў заходніх рукапісах. Гэта мініяцюра стылістычна падобная да выявы, выразанай на вечку труны Св. Катберта. Іканаграфія мініяцюры можа насіць сляды ўплыву Усходніх ці Копцкіх ікон.
Мініяцюра Дзевы з Немаўлём знаходзіцца перад першай старонкай з тэкстам Breves Causae для Евангелля паводле Матфея, якое пачынаецца са слоў Nativitas Christi in Bethlem (нараджэнне Хрыста ў Віфлееме). Пачатковая старонка (folio 8r) тэксту Breves Causae акружана старанна ўпрыгожанай рамкай. Двухстаронкавы разварот з мініяцюрай і тэкстам ажыўляе ўступную частку матэрыялу. Пачатковы радок кожнай часткі ўступа павялічана і ўпрыгожана (гл. вышэй Breves causae Евангелля паводле Лукі — аркуш 19), але астатнія часткі ўступа ўсё ж выкананы не на такім высокім узроўні, як пачатак Breves Causae Евангелля паводле Матфея.
Першыя некалькі слоў Евангелля заўсёды багата дэкараваны. Гэтыя старонкі нагадваюць арнаменты на дыване. Часта сам тэкст вельмі цяжка адрозніць сярод разнастайных упрыгажэнняў. Пачатковая старонка (аркуш 28r) Евангелля паводле Матфея можа служыць добрым прыкладам. Тэкст на старонцы складаецца толькі з двух слоў Liber generationis («Кніга пакаленняў»). «Lib» са слова Liber пераўтворана ў гіганцкую манаграму, якая займае большую частку старонкі. «er» з Liber прадстаўлена ў выглядзе пераплеценага арнаменту ўнутры літары «b» манаграмы «lib». Generationis разарвана на тры радкі і знаходзіцца ўнутры ўпрыгожанай арнаментамі рамкі ў правым ніжнім квадранце старонкі. Усё гэта акружана арнаментаваным бардзюрам. Бардзюр і самі літары ўпрыгожаны кельцкімі ўзорамі са спіралямі і вузламі, а таксама з зааморфнымі матывамі. Пачатковыя словы Марка, Initium evangelii («Пачатак Евангелля»), Лукі, Quoniam quidem multi («Як ужо многія»), і Яна, In principio erat verbum, («На пачатку было Слова») аздоблены ў тым жа стылі. Ва ўсіх астатніх «астраўных» Евангеллях гэтыя старонкі таксама моцна дэкараваны, але ўзроўню Келскай кнігі ўсё ж не дасягаюць.
Евангелле паводле Матфея пачынаецца з радаслоўя Ісуса Хрыста. Сапраўднае апавяданне пра жыццё Хрыста пачынаецца з Мат. 1:18. Гэты «другі пачатак» Матфея вылучаны ў многіх ранніх кнігах з Евангеллямі настолькі, што часта гэтыя дзве часткі могуць разглядацца як асобныя працы. «Другі пачатак» пачынаецца са слова «Хрыстос». У сярэдневяковых манускрыптах грэчаскія літары χ — «хі» і ρ — «ро» часта выкарыстоўваліся як абрэвіятура імя Хрыста. У «астраўных» Евангеллях пачатковая «Хі Ро манаграма» звычайна заўсёды павялічана і багата ўпрыгожана. У Келскай кнізе «другі пачатак» упрыгожаны гэтак жа багата, як і пачаткі Евангелляў. На аркушы 32v намалявана мініяцюра з Хрыстом Валадаром. За гэтай мініяцюрай ідзе «дывановая» старонка аркуш 33r, адзіны ў Келскай кнізе, які змяшчае толькі арнамент. (Адзіная «дывановая» старонка — гэта даволі незвычайна. У Евангеллі з Ліндысфарна маецца 5 «дывановых» старонак, у Кнізе з Дарау — 6.) Пасля гэтага ідзе пустая старонка 33v, пасля якой, верагодна, найбольш цудоўная з усіх сярэдневяковых мініяцюр, старонка з манаграмай Хі Ро, якая служыць інцыпітам (пачаткам) для апавядання пра жыццё Хрыста.
Адваротны бок аркуша з Арыштам Хрыста змяшчае поўную старонку дэкараванага тэксту, які пачынаецца з «Tunc dicit illis». За мініяцюрай са Спакусай таксама ідзе аркуш з дэкараваным тэкстам (аркуш 203r «Iesus autem plenus»). У дадатак да гэтага маецца яшчэ пяць скрупулёзна намаляваных старонак з дэкараваным тэкстам. У Матфеі знаходзіцца яшчэ адна такая старонка са словамі (аркуш 124r, «Tunc crucifixerant Xpi cum eo duos latrones»). У Евангеллі паводле Марка ёсць дзве старонкі з дэкараваным тэкстам (аркуш 183r, «Erat autem hora tercia», і аркуш 187v, «[Et Dominus] quidem [Iesus] postquam»). Евангелле паводле Лукі таксама змяшчае дзве старонкі дэкараванага тэксту (аркуш 188v, «Fuit in diebus Herodis», і аркуш 285r, «Una autem sabbati valde»). Хоць гэтыя тэксты не маюць звязаных з імі мініяцюр, магчыма, што гэтыя мініяцюры або існавалі і былі страчаны, або былі, прынамсі, запланаваны, але так і не намаляваны. У Евангеллі паводле Яна, апроч інцыпіта, няма іншых старонак з дэкараваным тэкстам. Аднак, у трох іншых Евангеллях усе поўныя старонкі з дэкараваным тэкстам, за выключэннем аркуша 188v, сустракаюцца ўнутры апавяданняў пра Пакуты Хрыстовыя. У Евангеллі паводле Яна менавіта гэтая частка тэксту адсутнічае, так што, верагодна, у Яне некалі існавалі гэтыя старонкі з дэкараваным тэкстам.
Упрыгажэнні ў кнізе не абмежаваны асноўнымі старонкамі. У рэчаіснасці ўсе, за выключэннем дзвюх, старонкі маюць якія-небудзь ілюстрацыі/арнаменты. Па ўсім тэксце раскіданы дэкараваныя ініцыялы і маленькія фігуркі жывёл і людзей, часта закручаныя ў вузлы і складаныя арнаменты. Многія важныя тэксты, такія як малітва «Ойча наш», маюць дэкараваныя ініцыялы. На старонцы, якая змяшчае запаведзі пра дабраславенствы з Нагорнай пропаведзі ў Матфеі (аркуш 40v) маецца вялікая мініяцюра ўздоўж левага поля старонкі, якая складаецца са звязаных паміж сабой літар «B», з якіх пачынаецца кожны радок. Генеалогія Хрыста з Евангелля паводле Лукі (аркуш 200r) змяшчае падобную мініяцюру, у якой у ланцужок уздоўж левага поля старонкі злучаны словы «qui». Многія з маленькіх фігурак жывёл, раскіданых па тэксце, служаць пазнакамі аб канцы радка, а часам яны проста служаць таму, каб запоўніць месца, якое засталося ў канцы радка. Ніводная з гэтых фігурак не паўтарае іншую.
Усе ўпрыгажвэнні ў кнізе выкананы з найвышэйшым майстэрствам. Ад складанасці іх дызайну часта захоплівае дыханне. У адным узоры, які займае квадратную цаля старонкі, можна налічыць 158 складаных скрыжаванняў белай стужачкі з цёмным бардзюрам. Некаторыя ўзоры можна разглядзець толькі пад лупай, хоць падчас стварэння гэтай кнігі іх яшчэ не існавала. Узоры і арнаменты, якія можна ўбачыць у гэтай кнізе, маюць шмат паралеляў з ювелірнымі ўпрыгажэннямі і разьбой па камені, якія захаваліся з таго перыяду. Дызайн гэтых узораў часта выкарыстоўваецца і ў сённяшніх ювелірных упрыгажэннях і татуіроўках.
Вальтэр Брайскі
Вальтэр Брайскі (Walter Breisky; 8 ліпеня 1871, Берн — 25 верасня 1944, Клостэрнойбург) — аўстрыйскі палітык, 4-й Федэральны канцлер Аўстрыі. Як член Хрысціянскай сацыялістычнай партыі займаў пасады Віцэ-канцлера і міністра ўнутраных спраў Аўстрыі з 1920 да 1922 года. (Толькі на працягу аднаго дня ў 1922 годзе займаў пасаду федэральнага канцлера краіны). Пасля гэтага быў прызначаны прэзідэнтам Дзяржаўнага камітэта статыстыкі, гэтую пасаду ён займаў з 1923 па 1931 год.
Арта Дадэ
А́рта Да́дэ (Arta Dade; 15 сакавіка 1953, Тырана) — албанскі педагог і палітык. Член Сацыялістычнай партыі Албаніі. Міністр культуры (1997—1998), міністр замежных спраў (2001—2002).
Біяграфія
Нарадзілася ў Тыране 15 сакавіка 1953 года. Пасля заканчэння школы з 1972 па 1975 год вучылася ў Тыранскім універсітэце на аддзяленні англійскай мовы факультэта замежных моў. Пасля заканчэння ўніверсітэта працавала настаўнікам у сярэдняй школе з паглыбленым вывучэннем замежных моў Asim Vokshi у Тыране. У 1985 годзе яна была пераведзена ў Тыранскі ўніверсітэт, дзе выкладала на аддзяленні англійскай мовы факультэта замежных моў да 1997 года. У 1992 яна завяршыла навучанне ў аспірантуры ў Вялікабрытаніі.
У 1991 годзе далучылася да Сацыялістычнай партыі Албаніі, а праз год была выбрана ў савет партыі. Адыгрывала важную ролю ў гэтай партыі падчас падзей 1997 года. У 1998 годзе стала сакратаром Сацыялістычнай партыі па міжнародных адносінах (некалькі разоў пераабіралася на гэту пасаду).
У 1997 упершыню атрымала мандат члена Народнага сходу, дзе прадстаўляла вобласць Фіеры. У 2001 і 2005 гадах пераабіралася ў Народны сход, такім чынам яна заставалася ў парламенце да 2009 года.
У 1997-1998 гадах працавала міністрам культуры, моладзі і спорту, а ў 2001-2002 — міністрам замежных спраў і намеснікам прэм'ер-міністра. Яна таксама з'яўлялася віцэ-старшынёй албанскай дэлегацыі ў Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы.
Аўтар шэрагу артыкулаў на палітычныя і сацыяльна-эканамічныя тэмы.
Аўксенцій Філіпавіч Юртаў
Біяграфія
Нарадзіўся 20 лютага года ў вёсцы Калейкіна (цяпер Альмецьеўскі раён Рэспублікі Татарстан) у эрзянскай сялянскай сям’і. З дзяцінства ведаў татарскую мову, скончыў Казанскую цэнтральную хрышчана-татарскую школу. Паступіў у Казанскую іншародніцкую настаўніцкую семінарыю, быў вучнем усходазнаўца Мікалая Іванавіча Льмінскага. Юртаў займаўся вывучэннем эрзянскай і макшанскай моў, зборам фальклору. У 1872 годзе пераклаў на эрзя-мардоўскую мову «Гісторыі Старога Запавету». У тым жа годзе скончыў семінарыю, працаваў настаўнікам падрыхтоўчага класа, затым выкладчыкам у мардоўскім вучылішчы пры семінарыі. З 1883 года працаваў настаўнікам у народных вучылішчах сёлаў Самарскай і Уфімскай губерняў. Займаўся перакладамі на мардоўскую мову. Увёў выкладанне ў школах на эрзянскай і макшанскай мовах. У 1883 годзе выдаў у Казані «Узоры мардоўскай народнай славеснасці» (Образцы мордовской народной словесности). У 1884 годзе пад кіраўніцтвам Н. І. Ільмінскага выдаў «Буквар для мардвы-эрзя з даданне малітваў і рускай азбукі» (Букварь для мордвы-эрзи с присоединением молитв и русской азбуки). Кніга была напісана з улікам вопыту складання буквароў для народаў Паволжа. Буквар быў заснаваны на элементах рускай графікі, але пры гэтым аўтар увёў арыгінальныя дыякрытычныя знакі. Апроч асноўнага тэксту буквара, у кнізе змяшчаліся ўзоры мардоўскай народнай славеснасці і малітвы на эрзянскай мове. Пазней Юртаў займаўся ўніфікацыяй правапісу і ўвядзеннем адзіных нормаў для эрзянскай пісьменнасці.
У 1891 годзе Юртаў прыняў сан святара і больш не займаўся выкладчыцкай дзейнасцю. Служыў у адным з прыходаў Уфімскай губерні. Сканаў 20 красавіка 1916 года ў сяле Андрэеўка Уфімскага павета Уфімскай губерні (цяпер Башкартастан).
Памяць
У 1992 годзе ў гонар Юртава была названа вуліца ў Саранску.
Арта Дадэ
Біяграфія
Разведзена, мае двух дзяцей.
Аруцюн Памбукчан
Біяграфія
Вучыўся гульні на гітары, бузукі, сазе, дхале, ударных і піяніна, арганізаваў групу «Эрэбуні», гуляючую размаітую музыку — ад Азнавура да Прэслі і Deep Purple. Яшчэ ў савецкія гады пад ціскам цэнзуры і КДБ быў змушаны пакінуць родную Арменію. У 1975 годзе пераехаў у Ліван, пазней асталяваўся ў ЗША, дзе і жыве разам з жонкай і сынам. У канцы 1980-х шматкроць і з вялікім поспехам выступіў на цэнтральным ерэванскім стадыёне «Раздан».
Гусан Айказун
Гусан Айказун (нар. 20 красавіка 1951, Арташат, Армянская ССР; Գուսան Հայկազուն), сапраўднае імя Гагік Сцяпанавіч Назаран (Գագիկ Ստեփանի Նազարյան) — армянскі гусан, кампазітар, аўтар песень, мастацкі кіраўнік музычнага ансамбля «Айказунк», заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Арменія (17 верасня 2010 года), член саюза добраахвотнікаў «Еркрапа».
Аруцюн Памбукчан
Біяграфія
Гарлапаняць жыве ў Злучаных Штатах Амерыкі, у штаце Каліфорнія, і актыўна бярэ ўдзел у дабрачыннай і грамадскай дзейнасці армянскай абшчыны ЗША. Папулярнасць яго даўно выйшла з армянскіх колаў і пашырылася сярод амерыканцаў, якім не абыякавая культура армянскага народа.
Гусан Айказун
Раннія гады
Нарадзіўся 20 красавіка 1951 года ў горадзе Арташат, Армянская ССР. У сям'і, апроч яго, былі яшчэ тры сястры. Карані з горада Хой. У раннім узросце страціў бацьку. Адзінае, па словах гусана Айказуна, што захавалася ад яго — бацькаўская паляўнічая стрэльба, з якой будучы гусан ніколі не расставаўся.
Аруцюн Памбукчан
Біяграфія
На Радзіме выканаўца ён вядомы, як «Дзах» Арут, многія лічаць яго адным з заснавальнікаў прымітыўнай плыні «Рабіс» (ад арганізацыі «Працаўнікі Мастацтва», што дзейнічала ў савецкі час) у армянскай песні.
Гусан Айказун
Раннія гады
Ужо ў школьныя гады пісаў патрыятычныя і любоўныя песні. Па словах гусана, школьны настаўнік Рафік Аруцюнян зрабіў на яго вырашальны ўплыў, дзякую чаму ён пазней пачаў пісаць патрыятычныя песні. Скончыў школу ў 1967 годзе, пасля чаго паступіў у Ерэванскі будаўнічы тэхнікум. Па прафесіі будаўнік-інжынер. У маладосці натхняўся вершамі Аванеса Шыраза.
Аруцюн Памбукчан
Біяграфія
Аруту прынеслі славу песні Артура Месчана. Альбом «Рэквіем» Месчана, у які ўлучаны легендарныя песні як «Ур эір, Аствац?», Дзах Арут прымудрыўся выпусціць раней аўтара, бо Месчан меў праблемы з органамі спецслужбаў. Гэты плагіят стаў самым скандальным і ганебным выпадкам у гісторыі армянскай музыкі.
Гусан Айказун
Раннія гады
Выбраўшы псеўданім гусан Айказун, тым самым падкрэслівае, што з'яўляецца нашчадкам Айка Наапета. Па словах гусана Айказуна, яго творы з'яўляюцца заклікам да змагання і сярод іх няма сумных, слязлівых матываў.
Разам са сваім ансамблем «Айказунк» кожны год дае канцэрты ў больш за 40 школах Арменіі і Арцаха, а таксама мноства канцэртаў у дыяспары.
Карабахскі рух
Браў удзел у Карабахскай вайне у арташатском атрадзе «Еркрапа» пад камандаваннем Мгер Сагатэляна. Ваенныя дзеянні пачаў з сяла Ерасх, быў таксама ў Геташэне, Капане, Гарысе, Бердзоры. У найцяжэйшых баях не браў удзел, бо камандзір атрада аддаў перавагу, каб гусан працягваў складаць новыя песні. Большую частку песень напісаў на полі бою. Па цверджанні гусана, адзін раз бачыў Мантэ Мелканяна. Пазней, пасля яго смерці блізка меў зносіны з яго жонкай Седай і дагэтуль падтрымвае сувязь з яго сябрам Алекам Енігамшанам. Уступіўшы з першых жа дзён уступіў у Карабахскі рух, цягам тыдня напісаў сваю першую песню — Hayer, miatseq (Հայեր, միացեք). Першы раз асабіста выканаў яе 17 мая 1988 года (у дзень нараджэння сваёй дачкі) на плошчы Оперы.
Лісты Кміты-Чарнабыльскага
Лісты Кміты-Чарнабыльскага — 30 лістоў-данясенняў Філона Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з Оршы ў Вільню, якія з’яўляюцца гістарычнымі дакументам эпохі, помнікам старажытнай беларускай літаратуры. Галоўны прадмет белетрызаваных лістоў — падзеі ад 1573 да 1574 гадоў на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскім княстве. Пра апошнія, як вынікае з тэксту лістоў, аўтар даведваўся ад сваіх агентаў «шпегаў», што дзейнічалі ў суседняй краіне. Ф. Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады Панам-Радзе (ураду) Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да троцкага кашталяна А. Валовіча, у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты.