cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пётр I (імператар расійскі)
Прэабражэнскі і пацешныя палкі
Увесь вольны час Пётр праводзіў у далечыні ад палаца — у сёлах Вараб’ёве і Прэабражэнскім. З кожным годам у яго павялічвалася цікавасць да ваеннай справы. Пётр апрануў і ўзброіў сваё «пацешнае» войска, якое складалася з аднагодак і сяброў па хлапечых гульнях. Ужо к 1683 года 11-гадовы Пётр страляў з мушкета, а ў 1685 годзе яго «пацешныя», апранутыя ў замежныя кафтаны, пад барабанны бой палкавым строем ішлі праз Маскву з Прэабражэнскага ў сяло Вараб’ёва. Сам Пётр служыў барабаншчыкам.
У 1686 годзе 14-гадовы Пётр завёў пры сваіх «пацешных» артылерыю. Агнястрэльны майстра Фёдар Зомер паказаў цару гранатную і агнястрэльную справу. З Пушкарскага прыказу даставілі 16 пушак. Для кіравання цяжкімі гарматамі цар узяў з Канюшневага прыказу ахвочых да ваеннай справы дарослых служкаў, якіх апранулі ў мундзіры іншаземнага крою і прызначылі пацешнымі пушкарамі. Першым апрануў іншаземны мундзір Сяргей Бухвостаў. У далейшым Пётр заказаў бронзавы бюст гэтага першага рускага салдата, як ён называў Бухвостава. Пацешны полк пачаў называцца Прэабражэнскім, па месцу свайго раскватаравання — сялу Прэабражэнскае пад Масквою.
У Прэабражэнскім, насупраць палац, на беразе Яўзы быў пабудаваны «пацешны гарадок». Пры будаўніцтве крэпасці Пётр сам працаваў, дапамагаў сячы бярвёны, ставіць гарматы. Крэпасць была названа Прэшбургам, хутчэй за ўсе, па імені славутай на той час крэпасці Прэшбург (цяпер Браціслава — сталіца Славакіі), аб якой ён ведаў ад капітана Зомера. У тым жа 1686 годзе з’явіліся пад Прэшбургам на Яўзе першыя пацешныя судны — вялікі шняк і струг з лодкамі. У гэтыя гады Пётр зацікавіўся ўсімі навукамі, звязанымі з ваеннай справай. Пад кіраўніцтвам галандца Цымермана ён вывучаў аддзіцыі (складанне), субстракцыі (адніманне), мультыплікацыі (множанне), дывізіі (дзяленне).
Прагульваючыся аднойчы з Цымерманам па сялу Ізмайлава, Пётр зайшоў на Ільняны двор, у свіране якога знайшоў англійскі боцік. У 1688 ён загадаў галандцу Карштэну Бранту адрамантаваць, узброіць і аснасціць гэты бот, а потым спусціць на Яўзу. Але Яўза і Прасяная сажалка аказаліся цеснымі для карабля, таму Пётр адправіўся ў Пераяслаў-Залескі, да Пляшчэева возера. «Пацешных» ужо было два палкі: да Прэабражэнскага дадаўся Сямёнаўскі, размешчаны ў сяле Сямёнаўскае. Прэшбург ужо зусім паходзіў на сапраўдную крэпасць. Для камандавання палкамі і вывучэння ваеннай навукі патрэбны былі людзі разумныя і дасведчаныя. Але сярод маскавітаў такіх не было. Так Пётр з’явіўся ў Нямецкай слабадзе.
Тамаш Мінейка (суддзя земскі ковенскі)
Тамаш Мінейка (1730—1834) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, пасол на Чатырохгадовы сойм у 1790 годзе.
Пётр I (імператар расійскі)
Першы шлюб Пятра
Нямецкая слабада была бліжэйшай «суседкай» сяла Прэабражэнскае, і Пётр ужо даўно прыглядаўся да яе цікаўнага жыцця. Усё большая і большая колькасць іншаземцаў пры двары цара Пятра, як напрыклад, Франц Цімерман і Карштэн Брант, былі выхадцамі з Нямецкай слабады. Усе гэта непрыкметна прывяло да таго, што цар стаў частым госцем у слабадзе, дзе хутка зрабіўся вялікім ахвотнікам да лёгкага іншаземнага жыцця. Пётр пачаў курыць нямецкую люльку, наведваць нямецкія вечарынкі з танцамі і выпіўкай, пазнаёміўся з Патрыкам Гардонам, Францам Якаўлевічам Лефортам — будучым паплечнікам Пятра, завёў раман з Ганнай Монс. Супраць гэтага строга выступала маці Пятра. Каб прывезці да розуму 17-гадовага сына, Наталля Кірылаўна вырашыла ажаніць яго з Еўдакіяй Лапухіной, дачкою акольнічага. Пётр не супрацівіўся маці, і 27 студзеня 1689 года згулялі вяселле «малодшага» цара. Але менш чым праз месяц Пётр пакінуў жонку і з’ехаў на некалькі дзён на Пляшчэева возера.
Усталяванне на прастол Пятра I
Актыўнасць Пятра моцна хвалявала царэўну Сафію, якая разумела, што з наступленнем паўнагадовасці зводнага брата ей прыйдзецца пакінуць прастол. Аднаго разу царэўна хацела каранавацца, але не рашылася здзейсніць намер. З іншага боку, прыхільнікі Пятра падштурхоўвалі яго выступіць супраць рэгенткі Сафіі.
Тамаш Мінейка (суддзя земскі ковенскі)
Біяграфія
З шляхецкага роду Мінейкаў герба «Газдава», сын Францішка.
Староста стаклішскі, судзіўся са стаклішскімі мяшчанамі па справах аб іх павіннасцях у каралеўскім задворным асэсарскім судзе. Па пратэкцыі біскупа інфлянцкага Юзафа Касакоўскага заняў урад пісара земскага ковенскага (1785—1793).
Пётр I (імператар расійскі)
Усталяванне на прастол Пятра I
Паход на крымскіх татар, здзейсненныя прыбліжаным царэўны, князем Васілём Галіцыным, што скончыўся няўдачаю, выклікаў незадаволенасць. Прыхільнікі Пятра вырашылі гэта выкарыстаць дзеля сваёй выгады, і 8 ліпеня 1689 года Пётр упершыню выступіў супраць сястры-рэгенткі. У гэты дзень адбываўся хрэсны ход з Крамля ў Казанскі сабор, заснаваны князем Д. М. Пажарскім у гонар вызвалення Масквы ад палякаў. Па заканчэнні абедні Пётр падыйшоў да сястры і загадаў ёй не браць удзелу ў працэсіі. Сафія прыняла выклік: узяла ў рукі вобраз Прасвятой Багародзіцы і пайшла за крыжамі і харугвамі. Не падрыхтаваны да такога, Пётр пакінуў ход.
7 жніўня 1689 нечакана для ўсіх адбылася вырашальная падзея. У гэты дзень царэўна Сафія загадала начальніку стральцоў Фёдару Шаклавітаму падрыхтаваць пабольш сваіх людзей у Крэмль, быццам для суправаджэння ў Данскі манастыр на багамолле. Разам з тым распаўсюдзіўся слых, быццам у дварцы знайшлі ліст з паведамленнем, што цар Пётр ноччу вырашыў заняць сваімі «пацешнымі» Крэмль, забіць царэўну і брата цара Івана і захапіць уладу. Тады Шаклавіты сабраў стралецкія палкі, каб ісці «вялікім сходам» на Прэабражэнскае і пабіць усіх прыхільнікаў Пятра за іх намер забіць царэўну Сафію. Тады ж паслалі траіх верхавых назіраць, што робіцца ў Прэабражэнскім, і скакаць з паведамленнем, калі вызначыцца, што цар Пётр куды-небудзь з’ехаў са сваімі палкамі.
Тамаш Мінейка (суддзя земскі ковенскі)
Біяграфія
Удзельнік Чатырохгадовага сойма, уваходзіў у Таварыства прыхільнікаў Канстытуцыі 3 мая. Як віленскі сенатар браў удзел у галасаванні па Канстытуцыі 3 мая 1791 года. Быў у апазіцыі да Гуга Калантая, які выступаў супраць шляхецкіх вольнасцей.
Удзельнік паўстання Тадэвуша Касцюшкі 1794 года. Увайшоў у склад Найвышэйшай Літоўскай Рады як прадстаўнік Прэнскага павета, пасля член Ваеннай дэпутацыі рады. Уваходзіў у Цэнтральную Дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага як член аддзела інструкцыі, але не займаў кіраўніцкіх пазіцый.
Пётр I (імператар расійскі)
Усталяванне на прастол Пятра I
Але прыхільнікі Пятра сярод стральцоў паслалі двух аднадумцаў з весткай у Прэабражэнскае. Пасля данясення Пётр з невялікай світай у трывозе паскакаў у Троіца-Сергіеў манастыр. Вынікам перажытых жахаў стралецкіх выступленняў была хвароба Пятра: пры моцным хваляванні ў яго пачыналіся канвульсіўныя рухі твара. 8 жніўня ў манастыр прыбылі абедзве царыцы, Наталля і Еўдакія, а пасля іх прыйшлі «пацешныя» палкі з гарматамі. 16 жніўня ад Пятра прыйшла грамата, каб ад усіх палкоў былі прысланы ў Тройца-Сергіеў манастыр начальнікі і па 10 шарагоўцаў. Царэўна Сафія забараніла выконваць гэты загад і прыгразіла смяротным пакараннем, а цару Пятру адаслалі грамату з паведамленнем, што ніяк нельга выконваць яго загад.
Тамаш Мінейка (суддзя земскі ковенскі)
Біяграфія
У пачатку 1795 года на сойміку Ковенскага павета абраны маршалкам шляхты і пісарам земскага суда, што выклікала пратэсты кансерватыўнай шляхты. У 1808 годзе набыў у Даўгялаў маёнтак у Дубніках памерам у 6000 гектараў. Памёр ва ўзросце 104 гадоў.
Пётр I (імператар расійскі)
Усталяванне на прастол Пятра I
27 жніўня прыйшла новая грамата цара Пятра — ісці ўсім палкам да Троіцы. Большая частка войск падпарадкавалася законнаму цару, і царэўне Сафіі прыйшлося прызнаць паражэнне. Яна сама адправілася ў Траецкі манастыр, але ў сяле Ваздзвіжэнскае яе сустрэлі пасланнікі Пятра з загадам вярнуцца ў Маскву. У хуткім часе Сафія была зняволена ў Новадзявочы манастыр пад строгі нагляд.
Тамаш Мінейка (суддзя земскі ковенскі)
Сям’я
Быў жанаты з Пжасмыцкай, з якой меў дзяцей Міхала (каля 1770 — ?) і Рафала. Унук — Тамаш Мінейка — быў віленскім губернскім і павятовым маршалакам шляхты.
Пётр I (імператар расійскі)
Усталяванне на прастол Пятра I
7 кастрычніка быў схоплены, а потым пакараны смерцю Фёдар Шаклавіты. Старэйшы брат, цар Іван (ці Іаан), сустрэў Пятра ва Успенскім саборы і фактычна аддаў яму ўсю ўладу. З 1689 года ён не браў удзелу ў кіраванні, хоць ажно да смерці ў 1696 працягваў называцца царом. Мала ўдзельнічаў у кіраванні і сам Пётр, уступіўшы паўнамоцтвы роду Нарышкіных.
Азоўскія паходы. 1695—1696
Прыярытэтам дзейнасці Пятра I у першыя гады адзінаўладдзя быў працяг вайны з Крымам. З XVI стагоддзі Маскоўская Русь вяла барацьбу з крымскімі і нагайскімі татарамі за валоданне шырокімі прыбярэжнымі землямі Чорнага і Азоўскага мораў. У ходзе гэтай барацьбы Расія сутыкнулася з Асманскай імперыяй, якая ахоўвала татар. Адным з апорных ваенных пунктаў была турэцкая крэпасць Азоў, размешчаная пры ўпадзенні ракі Дон у Азоўскае мора.
Першы Азоўскі паход, які пачаўся вясною 1695 года, скончыўся няўдала ў верасні таго ж года з-за адсутнасці флоту і негатоўнасці рускай арміі дзейнічаць у аддаленні ад баз забеспячэння. Але ўжо зімою 1695—96 года пачалася падрыхтоўка да новага паходу. У Варонежы разгарнулася будаўніцтва вёславай рускай флатыліі. У маі 1696 года 40-тысячная руская армія пад камандаваннем генералісімуса Шэіна зноў аблажыла Азоў, толькі на гэты раз руская флатылія блакіравала крэпасць з мора. Пётр I прымаў удзел у асадзе ў званні капітана на галеры. Не дачакаўшыся штурму, 19 ліпеня 1696 крэпасць здалася.
Вынікам Азоўскіх паходаў стаў захоп крэпасці Азоў, пачатак будаўніцтва порта Таганрог, магчымасць нападзення на паўвостраў Крым з мора, што значна засцерагло ад небяспекі паўднёвую мяжу Расіі. Аднак атрымаць выйсце да Чорнага мора праз Керчанскі праліў Пятру не ўдалося: ён застаўся пад кантролем Асманскай імперыі. Сіл для вайны з Турцыяй, як і паўнавартаснага марскога флоту ў Расіі яшчэ не было.
Для фінансавання будаўніцтва флоту ўводзяцца новыя віды падаткаў: землекарыстальнікі былі злучаны ў «кумпанствы» па 10 тыс. двароў, кожны з якіх на свое грошы павінен быў пабудаваць карабель. У гэты час выяўляюцца першыя адзнакі незадаволенасці дзейнасцю Пятра. Была раскрыта змова Цыклера, які спрабаваў арганізаваць стралецкае паўстанне. Летам 1699 першы вялікі рускі карабель «Крэпасць» (46-пушачны) адвёз рускага пасла ў Канстанцінопаль для перамоў аб міры. Само існаванне такога карабля схіліла султана да заключэння міру ў ліпені 1700, які заставіў за Расіяй крэпасць Азоў.
Пры будаўніцтве флоту і рэарганізацыі арміі Пётр быў вымушаны абапірацца на іншаземных спецыялістаў. Пасля заканчэння Азоўскіх паходаў, ён вырашае адправіць на абучэнне за мяжу маладых дваран, а ў хуткім часе і сам адправіўся ў першае падарожжа па Еўропе.
Вялікае пасольства. 1697—1698
У сакавіку 1697 года ў Еўропу праз Ліфляндыю было адпраўлена вялікае пасольства, асноўнай цэллю якога было знайсці саюзнікаў супраць Асманскай імперыі. Вялікімі паўнамоцнымі пасламі былі прызначаны генерал-адмірал Ф. Я. Лефарт, генерал Ф. А. Галовін, начальнік Пасольскага прыказа П. Б. Вазніцын. Усяго ў пасольства ўвайшло да 250 чалавек, сярод якіх пад іменем урадніка Прэабражэнскага палка Пятра Міхайлава лічыўся сам цар Пётр I. Упершыню рускі цар распачаў падарожжа за межы сваёй дзяржавы, і яшчэ інкогніта.
Пётр аб’ездзіў усю Еўропу, наведаў Рыгу, Кёнігсберг, Брандэнбург, Галандыю, Англію, Аўстрыю, быў намечаны візіт да Венецыі і да Папы Рымскага. Пасольства завербавала ў Расію некалькі сотняў спецыялістаў па карабельнай справе, закупіла ваенную і іншую зброю. Акрамя перамоў Пётр шмат часу прысвяціў вывучэнню караблебудаванню, ваеннай справы і другіх навук. Пётр папрацаваў цесляром на верфях Ост-Індскай кампаніі, пры ўдзеле цара быў пабудаваны карабель «Пётр и Павел». У Англіі наведаў Грынвіцкую абсерваторыю, пазнаёміўся з Ісаакам Ньютанам.
Вялікае пасольства галоўнай задачы не выканала: кааліцыю супраць Асманскай імперыі стрварыць не ўдалося з-за падрыхтоўкі еўрапейскіх краін да Вайны за іспанскую спадчыну (1701—14 гады). Але дзякуючы гэтай вайне склаліся спрыяльныя ўмовы для барацьбы Расіі за Балтыку. Такім чынам, адбылася пераарыентацыя знешняй палітыкі Расіі з паўднёвага напрамку на паўночны.
У ліпені 1698 года Вялікае пасольства было пярэрвана паведамленнем аб новым стралецкім мецяжы ў Маскве, які быў падаўлены яшчэ да прыбыцця Пятра. Па прыбыцці цара ў Маскву (25 жніўня) былі пакараны смерцю больш за тысячу стральцоў, а царэўна Сафія была пастрыжана ў манахіні пад імем Сусанны і адпраўлена ў Новадзявочы манастыр, дзе правяла астатак свайго жыцця. Той жа лёс напаткаў і некаханую жонку Пятра — Еўдакію Лапухіну, якую сілком адправілі ў Суздальскі манастыр нават супраць волі духавенства.
Пасля вяртання цара пачалася яго пераўтваральная дзейнасць, накіраваная спачатку на змяненне знешніх адзнакаў, якія адрознівалі старарасійскі ўклад жыцця ад еўрапейскага.
Паўночная вайна са Швецыяй 1700—1721 гады
Пасля вяртання цара з Вялікага пасольства цар пачаў рыхтавацца да вайны са Швецыяй за выхад да Балтыйскага мора. У 1699 годзе быў створаны паўночны саюз супраць шведскага караля Карла XII, у які акрамя Расіі ўвайшлі Данія, Саксонія і Рэч Паспалітая на чале з саксонскім курфюрстам і польскім каралём Аўгустам II. Рухаючай сілай саюза было імкненне Аўгуста II адабраць у Швецыі Ліфляндыю, за дапамогу ён абяцаў Расіі землі, якія раней належалі рускім (Інгерманландыя і Карэлія).
Для ўступлення ў вайну Расіі неабходна было заключыць мір з Асманскай імперыяй. Пасля дасягнення перамір’я з турэцкім султанам часам на 30 гадоў Расія 19 жніўня 1700 года аб’явіла вайну Швецыі пад маркай помсты за крыўду, аказаную цару Пятру ў Рызе.
План Карла XII заключаўся ў тым, каб па адным разбіць ворагаў з дапамогай англа-галандскага флоту. У хуткім часе пасля бамбардзіроўкі Капенгагена Данія 8 жніўня 1700 года выйшла з вайны, яшчэ да ўступлення ў яе Расіі. Няўдала скончыліся спробы Аўгуста II захапіць Рыгу.
Паражэннем рускай арміі скончылася спроба захапіць крэпасць Нарву. 30 лістапада 1700 (па нов. стылі) Карл XII з 8500-тысячнай арміяй атакаваў лагер рускіх войск і поўнасцю разграміў 35-тысячную дрэнна падрыхтаваную рускую армію. Сам Пётр I ад’ехаў ад войск у Ноўгарад за 2 дні да гэтага. Палічыўшы, што Расія дастаткова аслаблена, Карл XII пайшоў у Лівонію, каб направіць усе сілы супраць галоўнага, як ён сам лічыў, праціўніка — Аўгуста II.
Але Пётр, спехам рэарганізаваў армію па еўрапейскім прыкладзе, аднавіў баявыя дзеянні. Ужо ў 1702 годзе (11 (22) кастрычніка) Расія захапіла крэпасць Нотэбург (перайменавана ў Шлісельбург), а вясною 1703 года — крэпасць Ніеншанц у вусця Нявы. Тут 16 мая 1703 года пачалося будаўніцтва Санкт-Пецярбурга, а на востраве Котлін была размешчана база рускага флоту — крэпасць Краншлот (у далейшым Кранштат). У 1704 годзе былі захоплены Нарва, Дэрпт, Расія замацавалася ва Усходняй Прыбалтыцы. На прапанову заключыць мір Пётр I атрымаў адмову.
Пасля звяржэння Аўгуста II у 1706 і замены яго польскім каралём Станіславам Ляшчынскім Карл XII пачаў ракавы для яго паход на Расію. Захапіўшы Мінск і Магілёў, кароль не адважыўся ісці на Смаленск. Заручыўшыся падтрымкай украінскага гетмана Івана Мазепы. Пётр I накіраваў у Беларусь 70-тысячнае войска на чале з князем Аляксандрам Меншыкавым, якое стала ля Полацка вайсковым табарам. Карл павеў войскі на поўдзень з намерам умацаваць армію прыхільнікамі Мазепы. 28 верасня 1708 года ў вёсцы Лясной шведскі корпус Левенгаўпта, які ішоў на аб’яднанне з арміяй Карла XII з Ліфляндыі, быў разбіты рускай арміяй пад камандаваннем Меншыкава. Шведская армія была пазбаўлена падмацавання і абоза з ваеннымі прыпасамі. У далейшым Пётр адзначаў гадавіну гэтай бітвы як паваротны момант у Паўночнай вайне.
У Палтаўскай бітве 27 чэрвеня 1709 года армія Карла XII была нашчэнт разбіта, шведскі кароль з невялікай колькасцю салдат уцёк у Турцыю.
Андрэй Акімавіч Палонскі
Андрэй Акімавіч Палонскі ( — ?) — грамадзянскі інжынер, архітэктар.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1819 годзе.
Пётр I (імператар расійскі)
Паўночная вайна са Швецыяй 1700—1721 гады
У траўні 1710 году Пётр I з Меншыкавым арганізавалі забойства манахаў Сафійскага сабору ў Полацку. Пасля адыходу расійскіх войскаў з гораду сабор быў узарваны.
У 1710 годзе ў вайну ўмяшалася Турцыя. Пасля паражэння ў Пруцкім паходзе 1711 года Расія вярнула Азоў Турцыі и разбурыла Таганрог, але за кошт гэтага ўдалося заключыць чарговае перамір’е з туркамі.
Андрэй Акімавіч Палонскі
Біяграфія
Паступіў выхаванцам у былое вучылішча грамадзянскіх інжынераў у 1837 годзе і па пераўтварэнні яго ў Будаўнічае вучылішча ў 1842 годзе перайшоў у апошняе. Скончыў курс з чынам калежскага рэгістратара ў 1844 годзе.
Пётр I (імператар расійскі)
Паўночная вайна са Швецыяй 1700—1721 гады
Дзякуючы панаванню Швецыі на моры Паўночная вайна зацягнулася да 1721 года. Сярод найбольш яркіх бітв на моры можна адзначыць бітву пры мысе Гангут 27 чэрвеня 1714 года і пры востраве Грэнгам у чэрвені 1720 года. У абедзвюх гэтых бітвах расійскі флот атрымаў перамогу.
Андрэй Акімавіч Палонскі
Біяграфія
Тады ж прызначаны архітэктарскім памочнікам у Мінскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію, затым камандзіраваны для пабудовы цэркваў у Барысаўскім павеце (1862). Праз тры гады прызначаны звышштатным тэхнікам пры мінскім губернскім праўленні, у 1866 годзе адкамандзіраваны для заняткаў у Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі. Адсюль перайшоў звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення маскоўскага губернскага праўлення (1867), а ў наступным годзе прызначаны віцебскім губернскім архітэктарам. У 1873 годзе заняў такую ж пасаду ў г. Разані, а потым (1874) — у г. Палтаве.
У 1877 годзе выйшаў у адстаўку і заняўся прыватнай практыкай.
Пётр I (імператар расійскі)
Паўночная вайна са Швецыяй 1700—1721 гады
30 жніўня 1721 года паміж Расіяй і Швецыяй быў заключаны Ніштацкі мір, па якім Расія атрымала выхад да Балтыйскага мора, далучыла тэрыторыю Інгрыі, часту Карэліі, Эстляндыю і Ліфляндыю. Расія стала вялікай еўрапейскай дзяржавай, у азнаменаванне чаго 22 кастрычніка (2 лістапада) 1721 года Пётр прыняў тытул імператара.
Руска-турэцкая вайна 1710—1713
Вайна з боку Турцыі абмежавалася зімнім набегам крымскіх татар, васалаў Асманскай імперыі, на Украіну. Расія павяла вайну на 3 франты: войскі здзейснілі паходы супраць татар на Крым і на Кубань, сам Пётр I, абапіраючыся на дапамогу правіцелей Валахіі і Малдавіі, вырашыў здзейсніць глыбокі паход да Дуная, дзе спадзяваўся падняць на барацьбу з туркамі хрысціянскіх васалаў Атаманскай імперыі.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Сяргей Эрвандавіч Кургінян (,, СССР) — савецкі і расійскі палітолаг , грамадскі і палітычны дзеяч , тэатральны рэжысёр і лідар руху «Сутнасць Часу». Пастаянны сувядучы палітычнага ток-шоу «Гістарычны працэс» на тэлеканале «Расія». Па першай спецыяльнасці — геафізік.
Пётр I (імператар расійскі)
Руска-турэцкая вайна 1710—1713
6 (17) сакавіка 1711 года Пётр I выехаў да войск з Масквы з вернай сяброўкай Кацярынай Аляксееўнай, якую загадаў лічыць сваёй жонкай і царыцаю (яшчэ да афіцыяльнага шлюбу, які адбыўся ў 1712). Армія перайшла мяжу Малдавіі ў чэрвені 1711, але ўжо 20 ліпеня 1711 года 190 тысяч турак і крымскіх татар прыціснулі 38- тысячную рускую армію да правага берага ракі Прут, поўнасцю абкружыўшы яе. У, як здавалася б, бязвыхаднай сітуацыі Пятру ўдалося заключыть з вялікім візірам Пруцкі мірный дагавор, па якому армія і сам цар пазбеглі паланення, але Расія аддала Азоў Турцыі і згубіла выхад да Азоўскага мора.
З жніўня 1711 года баявых дзеянняў не вялося, хоць у працэсе пагаджэння канчатковага дагавора Турцыя некалькі разоў паграджала зноў пачаць вайну. Толькі ў чэрвені 1713 быў заключаны Андрыанаўскі мірны дагавор, які ў цэлым сцвердзіў умовы Пруцкага пагаднення. Расія атрымала магчымасць вясці Паўночную вайну без 2-га фронту, хоць і згубіла заваяванні Азоўскіх паходаў.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
Выпускнік Маскоўскага геолагаразведачнага інстытута па спецыяльнасці «Геафізіка» (1972 год). Скончыў Тэатральную вучэльню імя Б. Шчукіна (1983) па спецыяльнасці «Рэжысура драмы». Кандыдат фізіка-матэматычных навук, навуковы супрацоўнік Інстытута акеаналогія АН СССР (1974—1980). Да 1986 года лічыўся старшым навуковым супрацоўнікам у лабараторыі прыкладной кібернетыкі Маскоўскага геолагаразведачнага інстытута.
Кургінян быў членам камісіі па новых тэатральным формах Саюза тэатральных дзеячаў РСФСР і ініцыятарам сацыяльна-эканамічнага эксперыменту «Тэатр-студыя на калектыўным падрадзе». Створаны С. Кургінянам яшчэ ў студэнцкія гады (1967) тэатр-студыя ў 1986 годзе разам са студыямі М. Разоўскага, «На Паўднёвым Захадзе», «Чалавек» і іншымі прыняў удзел у эксперыменце «Тэатр на калектыўным падрадзе». Па выніках эксперыменту тэатр атрымаў статус дзяржаўнага (тэатр «На дошках»). Тэатр С. Кургіняна спавядае філасофскі і метафізічны падыход да з’яў сучаснасці.
Пётр I (імператар расійскі)
Рух Расіі на ўсход
Экспансія Расіі на ўсход пры Пятры I не спынялася. У 1714 годзе экспедыцыя Бухгольца дана поўдні ад Іртыша заснавала Омск, Усць-Каменагорск, Сяміпалацінск і іншыя крэпасці. У 1716—1717 гадах у Сярэднюю Азію быў адпраўлены атрад Бекавіча-Чаркаскага з мэтай схіліць хівінскага хана да падданства і выведаць шлях у Індыю. Аднак рускі атрад быў знішчаны ханам.
Каспійскі паход 1722—1723
Найбольш буйным знешнепалітычным мерапрыемствам Пятра пасля Паўночнай вайны быў Каспійскі (або Персідскі) паход у 1722—1723 гадах. 18 чэрвеня 1722, пасля звароту за дапамогай сына персідскага шаха Тохмас-мирзы, з Астрахані па Каспіі адплыў 22-тысячны рускі атрад. У выніку паходу быў заваяваны заходні бераг Каспійскага мора з крэпасцямі Баку, Рэштом, Астрабад. Далейшы рух у Закаўказзе быў спынены пагрозай уступа ў вайну Асманскай імперыі. 12 верасня 1723 года быў састаўлен Пецярбургскі дагавор з Персіяй, па якімому ў склад Расійскай імперыі ўключалася заходняе і паўднёвае ўзбярэжжа Каспія з гарадамі Дэрбент і Баку і правінцыямі Гілян, Мазендеран і Астрабад. Расія і Персія таксама заключылі абарончы саюз супраць Турцыі. Па Стамбульскім (Канстанцінопальскім) дагаворы ад 12 чэрвеня 1724 года Турцыя прызнавала ўсе набыцці Расіі ў заходняй частцы Каспійскага мора і адмаўлялася ад далейшых прэтэнзій на Персію. Стык меж паміж Расіяй, Турцыяй і Персіяй быў усталяваны на месцы зліцця рэк Аракс і Кура. Пасля, аднак, у Персіі ў выніку паміжусобнай барацьбы за ўладау надышла смута, і Турцыя аспрэчыла становішча Стамбульскага гавароза раней, чым мяжа была сапраўды ўсталявана.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
З 1980-х гадоў С. Кургінян паралельна з тэатральнай дзейнасцю займаецца аналізам палітычнага працэсу. У лістапада 1987 года выканкам Массавета сваім рашэннем № 2622 стварыў «Эксперыментальны творчы цэнтр» на базе тэатра-студыі «На дошках» і даў яму комплекс памяшканняў па Успольным завулку г. Масквы, адкрыўшы фінансаванне на іх рэканструкцыю. У студзені 1989 года Кургінян ўзначаліў створаную Масгарвыканкамам на базе тэатра арганізацыю новага тыпу — «Эксперыментальны творчы цэнтр». Неаднаразова выязджаў у «гарачыя кропкі» па даручэнні ЦК КПСС (затым — кіраўніцтва Вярхоўнага Савета РСФСР) для правядзення незалежнай экспертызы.
Пасля няўдалых спроб прапанаваць свае паслугі сакратару ЦК КПСС Аляксандру Якаўлеву (1987 г.), Старшыні Прэзідыума ВС РСФСР Віталю Варатнікову і старшыні КДБ СССР Віктару Чэбрыкаву (1988 г.) Кургінян быў набліжаны другім (затым першым) сакратаром МГК КПСС Юрыем Пракоф’евым і ўведзены ў кругі Саўміна СССР і ЦК КПСС. У верасні 1990 года на мазгавым штурме ў Саўміне Кургінян прапаноўваў правесці жорсткія канфіскацыйныя меры і масавыя рэпрэсіі супраць «дзялкоў ценявой эканомікі», выклікаўшы заўвагу віцэ-прэм’ера Леаніда Абалкіна: «Гэта мы ўжо праходзілі ў 1937 годзе». Падтрымлівае ў той перыяд цесныя сувязі з групай «Саюз».
Пётр I (імператар расійскі)
Расійская імперыя пры Пятры I
Пасля перамогі ў Паўночнай вайне і заключэння Ніштацкага міру ў верасні 1721 года Сенат і Сінод вырашылі паднесці Пятру тытул Імператара Усерасійскага з наступнай фармулёўкай: «як звычайна ад рымскага сената за знатныя справы імператараў іх такія тытулы публічна ім у дар прынесены і на статутах для памяці ў вечныя роды падпісаны»
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
У 1990 годзе С. Кургінян балатаваўся ў народныя дэпутаты РСФСР (па Чэртанаўскай тэрытарыяльнай акрузе N 58 г. Масквы). Яго перадвыбарная праграма прапаноўвала стратэгію нацыянальнага выратавання Расіі, здольную прадухіліць распад расійскай эканомікі, грамадства, дзяржавы. У якасці адказу на пытанне, адкуль узяць грошы на рэалізацыю гэтай праграмы, у агітацыйных матэрыялах кандыдата С. Кургіняна паказвалася, што Расія штогод губляе вялізныя грашовыя сродкі за кошт несправядлівага размеркавання паміж саюзнымі рэспублікамі СССР, на даўгабуд і саюзныя «праекты стагоддзя» і да т. п. Расійцам прапаноўвалася ўзяць прыклад з японцаў і «скупа і ашчадна» ўкласці ўсе вызваленыя грашовыя сродкі ў праграму нацыянальнага выратавання Расіі.
У 1991 годзе Кургінян адмовіўся стаць дарадцам Гарбачова з-за разыходжання ў поглядах на шляху вываду кампартыі і краіны з тупіку. Ідэю С. Кургіняна аб апоры на інтэлектуальны пласт (найперш, навукова-тэхнічную інтэлігенцыю) для ўзяцця краінай мадэрнізацыйнага бар’ера падтрымліваў Ю. Пракоф’еў, сакратар МГК КПСС. У цэнтры Масквы С. Кургіняну, які аб’яднаў у Эксперыментальны творчы цэнтр шэраг арганізацый і лабараторый з распрацоўкамі прарыўнага характару, было перададзена некалькі дамоў.
Пётр I (імператар расійскі)
Расійская імперыя пры Пятры I
22 кастрычніка (2 лістапада) 1721 года Пётр I прыняў тытул, які з’яўляўся не проста ганаровыі, але і сведчыў аб новай ролі Расіі ў міжнародных справах. Прусія і Галандыя неадкладна прызналі новы тытул рускага цара, Швецыя ў 1723, Турцыя ў 1739, Англія і Аўстрыя ў 1742, Францыя і Іспанія ў 1745 і, нарэшце, Рэч Паспалітая ў 1764 годзе.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
У 1993 годзе стаў дарадцам Р. І. Хасбулатава. У час кастрычніцкіх падзей 1993 года знаходзіўся ў будынку Вярхоўнага Савета. З’яўляўся распрацоўшчыкам сцэнара паводзін апазіцыйных сіл, альтэрнатыўнага таму, які быў рэалізаваны 3 кастрычніка («паход на Астанкіна»). На яго думку, план паходу на Астанкіна быў правакацыйны. Некалькі разоў зрываў правакацыі, якія арганізуюцца ў асяроддзі «беладомаўцаў» (так званы «бунт Сакалова» і г. д.), катэгарычна пярэчыў супраць інкарпарацыі ў шэрагі беладомаўцаў баркашаўцы і іншых правакацыйных элементаў. Вёў палітычны дыялог і інфармацыйную кампанію ў карысць Вярхоўнага Савета. 30 верасня «партыя» прыхільнікаў паходу на Астанкіна, якая знаходзілася ўнутры будынка, дамаглася выправаджэння С. Кургінян як свайго небяспечнага праціўніка. У гэты ж дзень С. Кургінян звярнуўся да ўсіх прыхільнікаў Вярхоўнага Савета з папярэджаннем аб правакацыі, якая рыхтуецца. Папярэджанне было перададзена па каналах інфармацыйнай сістэмы «Кальцо», таксама з’явілася на стужках афіцыйных інфармагенцтваў (поўны тэкст у часопісе «Расія-XXI», № 8, 1993).
У 1996 годзе прапанаваў прадстаўнікам буйнога бізнесу аб’яднацца і ўстаць на канструктыўную прадзяржаўную пазіцыю. Вынікам гэтага стаў вядомы «Ліст трынаццаці».
Пётр I (імператар расійскі)
Расійская імперыя пры Пятры I
Сакратар прускага пасольства ў Расіі ў 1717—1733 гг., І.-Г. Фаакерот, па просьбе Вальтэра, які працаваў над гісторыяй праўлення Пятра, напісаў успаміны аб Расіі пры Пятры. Факкеродт паспрабаваў ацаніць колькасць насельніцтва Расійскай імперыі да канцы праўлення Пятра I. Па яго звесткам колькасць асоб податнага саслоўя складала 5 мільёнаў 198 тысяч чалавек, колькасць сялян і гараджан, уключаючы асоб жаночага полу, ацэньвалася прыкладна ў 10 млн. Шмат душ было ўтаено памешчыкамі, паўторная рэвізія павялічыла лік падатных душ да амаль 6 млн чалавек. Рускіх дваранаў з сямействамі налічывалася да 500 тыс.; службоўцаў да 200 тыс. і духоўных асоб з сем’ямі да 300 тыс. душ.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
Па ўласных словах, удзельнічаў у зняцці генерала А. І. Лебедзя з пасады сакратара Савета бяспекі Расійскай Федэрацыі.
Пётр I (імператар расійскі)
Расійская імперыя пры Пятры I
Жыхары заваяваных абласцей, якія не знаходзіліся пад падаткам, складалі па ацэнцы ад 500 да 600 тыс. душ. Казакоў з сямействамі ва Украіне, на Дану і Яіку і ў памежных гарадах налічвалася ад 700 да 800 тыс. душ. Колькасць сібірскіх народаў была невядома, але Факерот палічыў яе да мільёна чалавек. Такім чынам, насельніцтва Расійскай імперыі складала да 15 мільёнаў падданых і саступала ў Еўропе па колькасці толькі Францыі (каля 20 млн).
Ператварэнні Пятра I
Усю дзяржаўную дзейнасць Пятра ўмоўна можна падзяліць на два перыяды: 1695—1715 гады і 1715—1725.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
У 2007 годзе перад выбарамі прэзідэнта Расіі выказаў меркаванне, што «сам прынцып прэзідэнцкай улады ў Расіі — больш фундаментальна канстытуцыйны, чым прынцып, у якім гаворыцца аб двух тэрмінах прэзідэнцтва», а таксама выказаў асцярогу, што "калі Пуцін паспрабуе зрушыць з прэзідэнцкага паста хоць б на міліметр, ён разваліць сістэму ".
Пётр I (імператар расійскі)
Ператварэнні Пятра I
Асаблівасцю першага этапу былі паспех і не заўсёды прадуманы характар, што тлумачылася вядзеннем Паўночнай вайны. Рэформы былі нацэлены галоўным чынам на збор сродкаў для вядзення вайны, праводзіліся гвалтоўным метадам і часта не прыводзілі да жаданага выніку. Акрамя дзяржаўных рэформ на першым этапе праводзіліся шырокія рэформы змены культурнага ўкладу жыцця.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
У 2011 годзе пасля з’езду партыі Адзіная Расія, каментуючы вылучэнне Д. Мядзведзевым У. Пуціна ў якасці кандыдата на пасаду Прэзідэнта Расіі, С. Кургінян сказаў, што «працэс, які хацелі звярнуць у бок вяртання да радыкальнага лібералізму, у гэты бок не павярнуўся», а таксама, што «з дэсталінізацыяй радыкальнага лібералізму, вяртаннем да ўжо мёртвага міфалагема і тыпах сацыяльнага і іншага культурнага быцця, — з гэтым усім скончана на бліжэйшы час». Звяртаючыся да сваіх прыхільнікаў, С. Кургінян таксама падкрэсліў, што гэтага не адбылося дзякуючы «у тым ліку і нашым сціплым намаганням».
Пётр I (імператар расійскі)
Ператварэнні Пятра I
У другім перыядзе рэформы былі больш планамернымі і накіраванымі на ўнутранае ўладкаванне дзяржавы.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
Аўтар і вядучы «антышоу» праграмы «Сутнасць часу», публікуемай з лютага 2011 года на відэа-хостынгу Vimeo, сайце эксперыментальнага творчага цэнтра і сайце віртуальнага клуба «Сутнасць часу». У перадачы, сярод іншага, сцвярджае думку аб месіянскай ролі Расіі ў сучасным свеце.
Пётр I (імператар расійскі)
Ператварэнні Пятра I
У цэлым рэформы Пятра былі накіраваны на ўмацаванне Расійскай дзяржавы і далучэнне кіруючага пласта да еўрапейскай культуры з адначасовым узмацненнем абсалютнай манархіі. Вынікам кіравання Пятра Вялікага была стварэнне магутнай Расійская імперыя, на чале якой знаходзіўся імператар, які валодаў абсалютнай уладай. Падчас рэформ было пераадолена тэхніка-эканамічнае адставанне Расіі ад еўрапейскіх дзяржаў, заваяваны выхад да Балтыйскага мора, праведзены ператварэнні ва ўсіх сферах жыцця расійскага грамадства. У той жа час узмацняліся прыгонніцкія парадкі, разросся бюракратычны апарат, былі створаны перадумовы (Указ аб спадчыне прастола) для крызісу вярхоўнай улады, якія прывялі да эпохі «дварцовых пераваротаў».
Рэформы дзяржаўнага кіравання
У Пятра I спачатку адсутнічала выразная праграма рэформ у сферы дзяржаўнага кіравання. З’яўленне новай дзяржаўнай установы або змена адміністрацыйна-тэрытарыяльнага кіравання краінай дыктавалася вядзеннем войнаў, якое патрабавала значных фінансавых рэсурсаў і мабілізацыі насельніцтва. Перанятая Пятром I сістэма ўлады не дазваляла сабраць досыць сродкаў на рэарганізацыю і павелічэнне войска, пабудову флоту, будаўніцтвы крэпасцей і Санкт-Пецярбурга.
Сяргей Эрвандавіч Кургінян
Савецкі перыяд
Са жніўня 2011 года — сувядучы (разам з Мікалаем Сванідзэ) праекта «Гістарычны працэс» на тэлеканале «Расія».
Пётр I (імператар расійскі)
Рэформы дзяржаўнага кіравання
Створаны Пятром для бягучага кіравання дзяржавай на час адсутнасці цара (у той час цар адпраўляўся ў Пруцкі паход), Сенат у складзе 9 чалавек у хуткім часе ператварыўся з часовай установы ў стала дзеючаяую вышэйшую ўрадавую ўстанову, што было замацавана ўказам 1722 года. Ён кантраляваў правасуддзе, ведаў гандлем, зборамі і расходамі дзяржавы, назіраў за спраўнасцю адбывання дваранамі воінскай павіннасці, яму былі перададзены функцыі Разраднага і Пасольскага прыказаў.
Рашэнні ў Сенаце прымаліся калегіяльна, на агульным зборы і падцвярджаліся подпісамі ўсіх членаў вышэйшага дзяржаўнага органа. Калі адзін з 9 сенатараў адмовіцца падпісаць рашэнне, то рашэнне лічылася несапраўдным. Такім чынам Пётр I дэлегаваў частку сваіх паўнамоцтваў Сенату, але ў той жа час усклаў на яго членаў персанальную адказнасць.
Для лепшага кантролю за працай урада была створана новая пасада. З 1715 года за працай Сената сачыў генерал-рэвізор, з 1718 пераіменаваны ў обер-сакратара. З 1722 года кантроль за Сенатам здзяйсняюць генерал-пракурор і обер-пракурор, якім падпарадкоўваліся пракуроры ўсіх іншых устаноў. Ніякае рашэнне Сената не мела сілы без згоды і подпісы генерал-пракурора. Генерал-пракурор і яго намеснік обер-пракурор падпарадкоўваліся напрамую цару.
Сенат як урад мог прымаць рашэнні, але для іх выканання патрабаваўся адміністрацыйны апарат. У 1717—1721 гадах была праведзена рэформа выканаўчых органаў кіравання, у выніку якой сістэма прыказаў з іх расплывістымі функцыямі была заменена па шведскім узоры 11 калегіямі — папярэднікамі будучых міністэрстваў. У адрозненне ад загадаў функцыі і сферы дзейнасці кожнай калегіі былі строга размежаваныя, а адносіны ў самой калегіі будаваліся на прынцыпе калегіяльнасці рашэнняў. Былі ўведзеныя Калегія замежных спраў, Ваенная калегія, Адміралцейства-калегія, Камер-калегія (збор прыбыткаў дзяржавы), Штатс-кантор-калегія (сачыла за расходамі), Рэвізіон-калегія (збор і выдаткоўванне казённых сродкаў), Комерц-калегія (пытанні судаходства, мытні і гандлю), Берг-калегія (горнай справай), Мануфактур-калегія (лёгкай прамысловасцю), Юстыц-калегія (судовай сістэмай). У 1721 годзе была створана Вотчынная калегія (пытанні дваранскага землеўладання). У 1720 гадах на правах калегіі быў створаны Галоўны магістрат, які кіраваў гарадскім насельніцтвам, а ў 1721 годзе — Свяцейшы Сінод. З 28 лютага 1720 года Генеральны рэгламент увёў адзіную для ўсёй краіны сістэму справаводства ў дзяржаўным апараце.
Для кантролю за выкананнем рашэнняў на месцах і памяншэнні павальнай карупцыі з 1711 года засноўвалася пасада фіскалаў, якія павінны былі «таемна праведаць, даносіць і выкрываць» усі злоўжыванні, як вышэйшых, так і ніжэйшых службоўцаў, пераследваць казнакрацтва, хабарніцтва, прымаць даносы ад прыватных асоб. Галоўным фіскалам быў генерал-фіскал, прызначаны царом, яго памочнікам — обер-фіскал, прызначаны Сенатам. Вертыкаль фіскальнага кантролю была даведзена да ўзроўню горада.
У 1708—1715 гадах была праведзена абласная рэформа з мэтай умацавання вертыкалі ўлады на месцах і лепшага забеспячэння войска маёмасцю і рэкрутамі. У 1708 годзе краіна была падзелена на 8 губерніяў на чале з губернатарами, якія мелі ўсю паўнату судовай і адміністрацыйнай улады: Маскоўскую, Інгермандландскую (пасля Санкт-Пецярбургскую), Кіеўскую, Смаленскую, Азоўскую, Казанскую, Архангелагародскую і Сібірскую. Маскоўская губерня давала больш траціны паступленняў у казну, за ёй ішла Казанская губерня.
Губернатары таксама ведалі размешчанымі на тэрыторыі губерні войскамі. У 1710 годзе з’явіліся новыя адміністрацыйныя адзінкі — долі, якія аб’ядноўвалі 5536 двароў. Першая абласная рэформа не вырашыла пастаўленых задач, а толькі значна павялічыла лік дзяржаўных службоўцаў і расходы на іх утрыманне.
У 1719—1720 гадах была праведзена другая абласная рэформа, якая ліквідавала долі. Губерніі сталі дзяліцца на 50 правінцый на чале з ваяводамі, а правінцыі на дыстрыкты на чале з земскімі камісарамі, прызначанымі Камер-калегіяй. У вядзенні губернатара засталіся толькі ваенныя і судовыя справы.
У выніку рэформ дзяржаўнага кіравання скончылася афармленне абсалютнай манархіі, а таксама бюракратычнай сістэмы, на якую абапіраўся імператар.
Рэформы арміі і флоту
Пры ўступленні на царства Пётр атрымаў у распараджэнне сталае стралецкае войска, схільнае да анархіі і мецяжам, не здольнае ваяваць з заходнімі арміямі. Прэабражэнскі і Сямёнаўскі палкі, якія выраслі з дзіцячых пацех юнага цара, сталі першымі палкамі новай расійскай арміі, пабудаванай з дапамогай замежнікаў па еўрапейскім узоры. Рэфармаванне войска і стварэнне флоту сталі неабходнымі ўмовамі перамогі ў Паўночнай вайне 1700—1721 гадоў.
Таксама Пётр матэрыяльна рэфармаваў армію. У новым войску была уведзена адзіная форма (зялёныя кафтаны для пяхоты і сінія для кавалерыі), што адбылося амаль на пяцьдзесят гадоў раней за арміі Заходняй Еўропы, былі канчаткова аформлены правы і абавязкі вайскошцаў і афіцэраў, уводзіліся новыя нормы харчавання і шмат іншага. Быліпабудаваны новыя заводы для вырабу зброі. Сярод іх вядомы Тульскі збройны завод, а таксама Аланецкі завод па вырабу артылерыі.
Царкоўная рэформа
Адным з найважных ператварэнняў Пятра I з’яўляецца царкоўная рэформа, накіраваная на падначаленне царквы манарху. Руская праваслаўная царква таго часу калі не відавочна, то ўтоена процідзейнічала ператварэнням Пятра, якія разбуралі старажытны жыццёвы ўклад. Да таго ж большасць шырокіх царкоўных земляў было вызвалена ад выплаты падаткаў, што супярэчыла інтарэсам расійскай дзяржавы.
У 1700 года, пасля смерці патрыярха Адрыяна, Пётр I замест прызначэння выбараў новага патрыярха часова паставіў на чале духавенства свайго паплечніка, мітрапаліта Разанскага Стэфана Яворского, які атрымаў новы тытул местоблюстителя патрыяршага пасаду. Са знікненнем сану патрыярха павялічылася магчымасць цара ўплываць на духавенства.
Быў таксама адноўлены Манастырскі прыказ, на чале якога ўстаў І. А. Мусин-Пушкін. У яго вядзенне перайшлі абавязкі скасаванага Патрыяршага разраду. Заахвочвальным матывам рэформы было тое, што з тых часоў Манастырскі прыказ (гэта значыць дзяржава) узяў пад кантроль усе манастырскія і царкоўныя землеўладанні, прыбыткі з якіх ішлі ў казну. З мэтай аслабіць уплыў манастыроў былі прыняты меры да скарачэння колькасці манахаў, забаранялася будаваць новыя манастыры.
У 1721 года Пётр зацвердзіў Духоўны рэгламент, складанне якога было даручана пскоўскаму епіскапу, сябру цара Феафану Пракопавічу. У выніку адбылася карэнная рэформа царквы, якая ліквідавала аўтаномію духавенства і цалкам падпарадкавалая яго дзяржаве. У Расіі было скасавана патрыярства і ўведзена Духоўная калегія, неўзабаве пераназваная ў Свяцейшы Сінод. Ён валодаў функцыяй духоўнага суда, тлумачэнне царкоўных догм, барацьба з ерассю і іншыя чыста царкоўныя справы. Усе члены Сінода прызначаліся царом і прыносілі прысягу. Сярод мер, якія праводзяцца Пятром у гэтай сферы, была некаторая лібералізацыя па дачыненні да прадстаўнікоў іншых веравызнанняў. У выніку царкоўных рэформ Пятра I была ліквідавана аўтаномія царквы, якая цалкам стала падпарадкоўвацца дзяржаве.
Фінансавая рэформа
Азоўскія паходы, а затым і Паўночная вайна 1700—1721 гадоў патрабавалі вялізных сродкаў, на збор якіх і былі накіраваны фінансавыя рэформы.
На першым этапе ўсё зводзілася да пошуку новых крыніц сродкаў. Да традыцыйных мытных і карчомных збораў дадаваліся зборы і выгоды ад манапалізацыі продажы асобных тавараў (солі, алкаголю, варволю, шчаціння і т. д.), ускосных падаткаў (лазневыя, рыбныя, конскія падаткі, падатак на дубовыя труны і т. д.), абавязковае выкарыстанне гербавай паперы, чаканка манет меншай вагі.
У пачатку XVIII стагоддзя Пётр правёў грашовую рэформу па ўзоры, прапанаванаму яму Ісаакам Ньютонам. Найбольш важнай мерай падчас фінансавай рэформы стала ўвядзенне падушнага падатку замест існавалага да гэтага падворнага абкладання. У 1710 годзе была праведзена перапіс насельніцтва, якая паказала рэзкае памяншэнне насельніцтва ў краіне з-за ўцёкаў сялян ад цяжкіх падаткаў. Памешчыки таксама былі зацікаўлены ў прыніжэнні колькасці плацельшчыкаў. У 1718—1724 гадах была праведзена паўторны перапіс насельніцтва паралельна з рэвізіяй насельніцтва (пераглядам перапісу), распачатай у 1722 годзе. Па гэтай рэвізіі асоб падатнага стану апынулася 5 967 313 чалавек.
На аснове атрыманых дадзеных урад падзяліў колькасць насельніцтва на колькасць грошай, неабходных для ўтрымання войска і флоту. У выніку быў вызначаны памер падушнага падатку: прыгонныя памешчыкаў плацілі дзяржаве 74 капейкі, дзяржаўныя сяляне — 1 рубель 14 капеек (бо не плацілі чынш), гарадское насельніцтва — 1 рубель 20 капеек. Душа была злічальнай — памерлыя не выключаліся з падатных спісаў, нованароджаныя не ўключаліся, у выніку падатковая нагрузка вельмі нераўнамерна размяркоўвалася сярод народа.
У выніку падатнай рэформы быў значна павялічаны памер казны за кошт рэзкага ўзмацнення падатковай нагрузкі не толькі на сялянства, але і на іх памешчыкаў. Калі ў 1710 годзе прыбыткі распасціраліся да 3 134 000 руб.; то ў 1725 годзе іх было 10 186 707 руб. (па замежных звестках — да 7 859 833 руб.).
Ператварэнні ў прамысловасці і гандлі
Усвядоміўшы падчас Вялікага пасольства тэхнічнае адставанне Расіі, Пётр не мог абыйсці бокам праблему рэфармавання расійскай прамысловасці. Адной з галоўных праблем было адсутнасць кваліфікаваных майстроў. Цар вырашаў гэту праблему шляхам прыцягнення на рускую службу замежнікаў на выгадных умовах, пасылкай рускіх дваранаў на навучанне ў Еўропу. Фабрыканты атрымлівалі вялікія прывілеі: вызваляліся з дзецьмі і майстрамі ад вайсковай службы, былі подсудны толькі суду Мануфактур-калегіі, пазбаўляліся ад падаткаў і ўнутраных мыт, маглі бязмытна прывозіць з-за межы патрэбныя ім прылады і матэрыялы, іх хаты вызваляліся ад ваеннага пастою.
Істотныя меры былі распачаты па геолагаразведке карысных выкапняў Расіі. Раней расійская дзяржава ў сыравінным дачыненні цалкам залежыла ад замежных дзяржаў, галоўным чынам, Швецыі (адтуль везлі жалеза). Пасля адкрыцця пакладаў жалезнай руды і іншых карысных выкапняў на Урале Пётр набыў магчымасць вырабляць ваенную тэхніку з расійскай сыравіны. На Урале ў 1723 закладзены найбуйны жалезаробчы завод у Расіі, з якога развіўся горад Екацярынбург. Пры Пятры былі заснаваны Неўянск, Каменск-Уральскі, Ніжні Тагіл. З’яўляюцца зброевыя заводы ў Аланецкім краі, развіваецца гарбарная і тэкстыльная прамысловасць, што абумаўлялася неабходнасцю вытворчасці экіпіроўкі і абмундзіравання для рускіх войскаў, з’яўляецца шолкапрадзение, вытворчасць паперы і іншыя вытворчасці.
У 1719 года быў выдадзен «Берг-прывілей», па якоме ўсякаму давалася права ўсюды шукаць, плавіць, варыць і чысціць металы і мінералы пры ўмове плацяжу «горнага падатку» у 1/10 кошты здабычы і 32-х доляў у карысць уладальніка той зямлі, дзе знойдзеныя паклады руды. За ўтойванне руды і спробу перашкаджаць здабычы ўласніку пагражала канфіскацыя зямлі, целавае пакаранне і нават смяротная кара «па віне гледзячы».
Асноўнай праблемай на рускіх мануфактурах таго часу была недахоп працоўнай сілы. Праблема вырашалася гвалтоўнымі мерамі: да мануфактурам прыпісвалі цэлыя вёскі і сёлы, сяляне якіх адпрацоўвалі свае падаткі дзяржаве на мануфактурах (такія сяляне атрымаюць назва прыпісных), на фабрыкі пасылалі злачынцаў і жабракоў. У 1721 годзе з’явіўся ўказ, у якім дазвалялася «купецким людзям» купляць вёскі, сялян якіх можна было перасяляць на мануфактуры (такія сяляне атрымаюць назва пасесійных).
У цэлым палітыку Пятра ў гандлі можна ахарактарызаваць як палітыку пратэкцыянізму, якая заключалася ў падтрымцы айчыннай вытворчасці і ўсталяванне падвышаных мыт на імпартную прадукцыю (гэта адпавядала ідэі меркантылізму). У 1724 годзе быў уведзены першы гандлёвы тарыф, чкі заахвочваў экспарт айчыннай прадукцыі і абмяжоўваў імпарт замежнай прадукцыі. Такім чынам, пры Пятры быў закладзены падмурак рускай прамысловасці, у выніку чаго ў сярэдзіне XVIII стагоддзя Расія выйшла на першае месца ў свеце па вытворчасці металу. Колькасць фабрыкаў і заводаў у канцы царствавання Пятра дасягнула 233.
Сацыяльная палітыка
Асноўная мэта, праследуемая Пятром I у сацыяльнай палітыцы, — юрыдычнае афармленне саслоўных правоў і абавязкаў кожнай катэгорыі насельніцтва Расіі. У выніку склалася новая структура грамадства, у якой больш выразна сфарміраваўся саслоўны характар. Былі пашыраны правы і вызначаны абавязкі дваранства, і, у той жа час, узмоцнены прыгонны прыгнёт сялян і здзейснена прымацаванне гарадскога насельніцтва да месца свайго жыхарства.
Дваранства
Асноўныя вехі:
Месца ранейшага баярства заняў «генералітэт», які складаецца з чыноў першых чатырох класаў «Табеля аб рангах». Асабістая выслуга змяшала прадстаўнікоў ранейшай родавай шляхты з людзьмі, паднятымі службай. Заканадаўчыя меры Пятра, не пашыраючы істотна саслоўных правоў дваранства, істотна змянілі яго абавязкі. Ваенная справа, якая была ў маскоўскія часы павіннасцю вузкага класа служылых людзей, становіцца зараз павіннасцю ўсіх пластоў насельніцтва. Дваранін пятроўскіх часоў па-ранейшаму валодае выключным правам землеўладання, але з прычыны ўказаў аб адзінаспадчыннасці і аб рэвізіі на яго ўскладаецца адказнасць перад дзяржавай за податную спраўнасць сваіх сялян.
Дваранства было абавязана для падрыхтоўкі да службы вучыцца. Пётр разбурыў ранейшую замкнёнасць служылага класа, адкрыўшы шляхам выслугі праз Табель аб рангах доступ у сераду шляхетства людзям іншых саслоўяў. З іншага боку, законам аб адзінаспадчыннасці ён адкрыў выхад з дваранства ў купцы і духавенства тым, хто жадаў гэтага. Дваранства Расіі становіцца саслоўем ваенна-бюракратычным, правы якога стварае і спадчынна вызначае дзяржаўная служба, а не нараджэнне.