Царква_Успення_Найсвяцейшай_Дзевы_Марыі_(Уладзімір,_Украіна)
Рэстаўрацыйныя работы
Будаўніцтва цэнтральнага храма Уладзімірскага княства — Успенскі сабор — прыцягнула пільную ўвагу летапісцаў і таму адлюстравана ў многіх летапісах. Запіс у Лаўрэнцьеўскім летапісе паведамляе аб заснаванні сабора 8 красавіка 1158 г. У летапісе Аўраамкі пазначана іншая дата закладкі — 8 траўня. Канец будаўніцтва быў адзначаны ў 1160 годзе:"«Царква Прасвятой Багародзіцы створана ва Уладзіміры… князем Андрэем; і ўпрыгожыць яго цудоўна… і пазалоціць верх. . . Бог прывядзе яму гаспадароў з усіх краёў»."У 1161 г. праводзіўся роспіс храма:"«Я б пачаў пісаць цэрквы ва Уладзіміры Залатаверхай, а скончыў бы 30 жніўня»."У 1185 г. Кафедральны сабор моцна пацярпеў падчас пажару. Відавочна, адразу пасля пажару яго пачалі аднаўляць, і ў 1189 годзе сабор зноў асвяцілі. У некаторых летапісах больш дакладна ўказваецца, якія творы выконваліся: князь Усевалад"«спрасці, упрыгожы цэрквы Уладзімірскія толькі ў акрузе, а брат яго Андрэй паставіць іх на адзін шпіль… Усевалад пакіне і пазалоціць чатыры вяршыні»."Падчас вялікага пажару 1193г Касцёл, відаць, не пацярпеў, але ўсё ж у 1194 г. быў пабелены вапнай:"«І паўтарылася б, новая»."У XIII ст. у саборы былі пахаваны некалькі ўладзімірскіх князёў, а ў 1237 г. былі праведзены некаторыя работы па аздабленні і роспісу. Падчас захопу Уладзіміра мангола-татарамі ў 1238 г. сабор быў разрабаваны і спалены. Пасля гэтага ён доўгі час прастаяў без рамонту, але ў 1280 г. Мітрапаліт Кірыл:"«пакрыць царкву Прасвятой Багародзіцы бляхай»."У 1293 годзе мангола-татары зноў разграмілі горад"«Уладзімірскую царкву разрабую, а меднае дно цудоўнае выкапаю»."У XIV стагоддзі ў саборы праводзіліся розныя рамонты і перабудовы, а ў 1408 г. Андрэй Рублёў і Даніла Чорны выканалі новы роспіс храма. Пазней сабор перажыў яшчэ некалькі рабаванняў і пажараў, але кожны раз яго рамантавалі. Капітальны рамонт праводзіўся ў 1725—1734 і 1888—1891 гг., а падчас апошняга архітэктар К. A. Карабут аднавіў старажытныя формы будынка. Вывучэнне помніка дазваляе ў агульных рысах уявіць першапачатковы выгляд сабора, пабудаванага ў 1158—1160 гг. Гэта быў шасціслуповы аднакупальны храм з трыма апсідамі. Яе шырыня 17,6 м, а даўжыня, верагодна, каля 27,5 м, азімут 53 °. Памер бакоў падкупальнага квадрата каля 6,5 м. Вялікі 12-аконны барабан абапіраецца на ўнікальную канструкцыйную сістэму — спалучэнне ветразяў з васьмю папярочнымі аркамі (тыпу тромп). Скляпенні сабора цыліндрычныя. У заходняй частцы размешчаны хоры, якія абапіраюцца на скляпенне. У пятах арак пад хорамі разьбяныя карнізы са стылізаванымі лістамі аканфа, а ў пятках пругкіх арак. — карнізы з выявамі парных львоў. Сабор быў распісаны фрэскамі, некаторыя з якіх захаваліся. Знойдзены паліўныя керамічныя пліткі для падлогі. Знешнія сцены храма падзяляліся плоскімі пілястрамі з прылеглымі да іх паўкалонамі. Гэты пояс быў упрыгожаны фрэскавым роспісам, а калоны былі пазалочаны. У храм вялі тры багата аформленыя парталы; яны не захаваліся, але адзначаны ў летапісах:"«Дзверы ў касцёле трое з залатой прыладай»."У аздабленні фасадаў выкарыстоўваліся разьбяныя камяні, частка якіх захавалася на сценах сабора 1185—1189 гг. Закамары фасадов ўпрыгожвалі, мяркуючы па летапісах, пазалочаныя выявы. Знойдзены фрагменты разьбяных вадамётаў са слядамі іх арматуры, пазалочанай меддзю. Масіўны барабан арыгінальнага сабора ўпрыгожваюць 24 калоны з разьбянымі капітэлямі. Карніз барабана складаецца з зубчастых трохвугольнікаў, паласы парапета і завяршальнага пояса невялікіх арак. Лісты паміж вокнамі барабана былі абабіты пазалочанай меддзю. Такой жа меддзю быў пакрыты і купал сабора. Перад паўночным парталам першапачатковага сабора выяўлены падмуркі прытвора; можна меркаваць, што перад усімі трыма парталамі стаялі стагі сена. Застаецца адкрытым пытанне паступлення ў хоры. Мяркуючы па рэштках падмурка, выяўленых на поўнач ад паўночна-заходняй часткі першапачатковага храма, каля сабора былі праходы, якія непасрэдна злучалі яго з архірэйскім палацам, і таму ён не мог мець спецыяльнай лесвіцы для пад’ёму на хоры. Пры перабудове сабора ў 1185—1189 гг. архітэктар пабудаваў першапачатковы будынак з дадатковымі падзеламі з поўначы, захаду і поўдня, паставіўшы па вуглах 4 новыя купалы і такім чынам ператварыўшы сабор у пяцінефавы пяцікупальны храм. Знешнія сцены першапачатковага будынка былі прарэзаны шырокімі праёмамі на ўсю вышыню сабора, а ў заходняй частцы, дзе размяшчаліся хоры, праёмы былі зроблены двух’яруснымі — пад хорамі і над імі. Слупы, утвораныя са сцен першапачатковага сабора, былі ўмацаваны пілонамі, якія аркамі злучаны з новымі знешнімі сценамі. Былі разбіты апсіды першапачатковага храма і пабудаваны новыя, адсунутыя значна далей на ўсход. Пасля рэканструкцыі шырыня сабора стала роўнай 31,3 м, а даўжыня (з апсідамі) — 37,8 м. Таўшчыня вонкавых сцен 1,7-1,8 м. Прыбудаваныя члены выконвалі ролю магільных галерэй. У іх сценах размяшчаліся арачныя нішы для пахаванняў. Верагодна, гэтыя галерэі былі распісаны ў 1237 г., калі, паводле летапісу,"«напісаць прытвор Божай Маці»."Падчас перабудовы сабора хоры былі пашыраны на адно аддзяленне на поўнач і поўдзень. Гэтыя дзяленні абапіраюцца на крыжовыя скляпенні. Незразумелым для перабудаванага будынка з’яўляецца і пытанне лесвіцы для пад’ёму на хоры. Падлогі бакавых прыбудоў і апсід былі выкладзены паліўнымі керамічнымі пліткамі. Невядома, ці належаў медны насціл храма, які згадваецца ў летапісах пад 1293 годам, да першапачатковага сабора ці да часу перабудовы («ніз Мядзяной»). Знешне новы сабор у цэлым паўтараў формы першапачатковага храма. Яго сцены расчлянёны двухслупковымі пілястрамі з паўкалонамі, па сярэдзіне вышыні праходзіць аркатурна-калонны пояс. Такі ж пояс упрыгожвае верхнюю частку апсіды. Акрамя трох галоўных парталаў на заходнім фасадзе маюцца 2 бакавыя, некалькі меншых. Усе парталы храма перспектыўныя. Вокны другога яруса і вокны першага (на ўзроўні аркатурна-калоннага пояса) — простыя шчылінападобныя. Каменная разьба ўпрыгожвае парталы, капітэлі калон на пілястрах, капітэлі калон і кансолі арачнага калоннага пояса. Асобныя разьбяныя камяні, умураваныя ў сцяну, верагодна, былі перанесены сюды з першапачатковага будынка. Аркатурна-калонны пояс калісьці быў распісаны.