Гаўмата
Афіцыйная версія выкладзеная ў Бехістунскім надпісы
Вось як выкладае гэта Бехістунскі надпіс, напісаны на скале на трох мовах (старажытнаперсідскай, акадскай і эламскай) па загаду і ад імя Дарыя I:''«Кажа цар Дарый: нехта імем Камбіз, сын Кіра, з нашага роду, быў тут царом. Гэты Камбіз меў брата, па імі Бардыя, ад аднаго бацькі і аднае маці. Камбіз забіў гэтага Бардыю. Калі Камбіз забіў Бардыю, народу было невядома, што Бардыя забіты. Затым Камбіз пайшоў у Егіпет. Калі Камбіз пайшоў у Егіпет, народ абурыўся, хлусня распаўсюдзілася ў краіне, як у Персіі, так і ў Мідыі, роўна як і ў іншых краінах. Быў чалавек, маг, па імі Гаўмата, які паўстаў у Пішыявада, ля гары Аракадрыш; адтуль ён пачаў бунт. У месяцы віякне, 14 чысла (11 сакавіка 522 да н.э.) ён абурыўся. Народу ён ілгаў, кажучы: „Я — Бардыя, сын Кіра, брат Камбіза“. Тады ўвесь народ адпаў ад Камбіза да яго, і Персія, і Мідыя, і іншыя краіны. Ён захапіў уладу; гэта было 9 гармапада (2 красавіка). Тады Камбіз памёр, забіўшы сябе… Гэтая ўлада, якую чараўнік Гаўмата адрынуў у Камбіза, здаўна належыла нашаму роду. Затым Гаўмата адабраў у Камбіза і Персію, і Мідыю, і іншыя краіны; ён прысвоіў іх сабе і стаў царом. Не было ніводнага чалавека, ні перса, ні мідзяніна, ні з нашага роду, які бы адабраў уладу ў гэтага мага Гаўматы. Людзі вельмі баяліся яго: ён мог пакараць смерцю шматлікіх людзей, якія некалі ведалі Бардыю, каб яны не пазналі, што ён не Бардыя, сын Кіра. Ніхто не адважваўся штосьці сказаць аб Гаўмаце-магу, пакуль я не прыбыў. Тады я памаліўся Агурамаздзе аб дапамозе. Агурамазда паслаў мне дапамогу. У месяцы багаядышы, 10 чысла (29 верасня 522 да н.э.), я з нешматлікімі людзьмі, загубіў гэтага Гаўмату і яго знатнейших прыхільнікаў. Ёсць крэпаьсць Сыкаяўватыш, у вобласці, названай Нісая, у Мідыі, — там загубіў я яго і забраў у яго ўладу. Воляй Агурамазды я стаў царом; Агурамазда ўручыў мне царства. Уладу, аднятую ў нашага роду, я вярнуў і паставіў яе на належнае месца, як было раней. Храмы, разбураныя чараўніком, я аднавіў, народу выгады, статкі і жыллё — хаты, аднятыя Гаўматам, я вярнуў, Я вярнуў народу яго ранейшае становішча, як у Персіі, так і ў Мідыі, так і ў іншых краінах. Я вярнуў, што было аднята. Воляю Агурамазды я ўсё гэта здзейсніў. Я працаваў, каб вярнуць нашаму дому яго ранейшае становішча, як было здаўна, я імкнуўся (пракласці) па волі Агурамазды, як калі б Гаўмата не ўхіляў нашага дому».'' З Бехістунскага надпісу відаць, што пераварот Гаўматы быў не чым іншым як мідыйскай рэакцыяй, накіраванай супраць улады персаў — Ахеменідаў. Справа ў тым, што Дарый I у сваім надпісе звычайна называе этнічную прыналежнасць сваіх супернікаў («вавілонец», «армянін», «эляміт» і г. д.). Таму натуральна выказаць здагадку, што калі цар кліча Гаўмату «магам» (магі былі адным з мідыйскіх плямёнаў, з ліку якіх пастаўляліся жрацы, якія зваліся таксама магамі), дык ён мае на ўвазе ў першую чаргу этнічную прыналежнасць паўстанца і ўжо ў другую чаргу — прыналежнасць Гаўматы да жрэцкага саслоўя. Аб гэтым сведчыць тэкст вавілонскай версіі Бехістунскага надпісу, дзе галоўны супернік Дарыя прама названы «мідыйцам, па імі Гаўмата, магам». Цікава, што ў гэтай версіі, у адрозненне ад персідскага і эламскага варыянтаў, у якіх гаворыцца, што Гаўмата зрабіў мяцежнай Персію, дададзена — «і Мідыю». Такім чынам, пераварот Гаўматы быў мідыйскай рэакцыяй супраць панавання персаў. Толькі прамідыйскай палітыкай варта растлумачыць жаданне Гаўматы атачыць сябе даверанымі людзьмі і сам факт перанясення рэзідэнцыі мага з Персіды ў Мідыю. Антычныя аўтары таксама не сумняваліся ў тым, што захоп улады Гаўматам азначаў пераход яе ў рукі мідыйцаў.