cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Індаарыйскія мовы
Пракрыты
У час існавання стандартызаванага літаратурнага варыянта санскрыту ў тагачаснай Індыі працягвалі развівацца формы маўлення народных дыялектаў, вядомыя як пракрыты. Найбольш старажытнымі з засведчаных форм пракрытаў з'яўляюцца адпаведна будыйская і джайнійская кананічныя мовы, вядомыя як палі і магадхі. У сярэдневякоўі пракрыты распаліся на шэраг дыялектаў сярэднеіндаарыйскага перыяду. Гэтыя дыялекты вядомыя пад агульнаю назваю апабхранша і ахопліваюць перыяд VI—ХІІІ стагоддзяў, з'яўляючыся пераходным звяном паміж познім сярэднеіндаарыйскім і раннім новаіндаарыйскім перыядамі. Некаторыя з гэтых дыялектаў пакінулі значны след у літаратуры таго часу: так, сярод падобных твораў адзначаецца Сравакачар (930-я гады), які цяпер лічыцца першай кнігай на мове хіндзі.
Наступным этапам у развіцці індаарыйскіх моў стаў час мусульманскіх уварванняў у Індыю XIII—XVI стагоддзяў. Падчас панавання ў рэгіёне дынастыі Маголаў персідская мова набыла ўплыў і стала прэстыжнай, як мова ісламскага двара. Аднак яе скора выцесніла мова хіндустані. Гэта індаарыйская мова спалучыла ў сабе персідскія лексічныя элементы і мясцовую дыялектную граматыку.
Дзвюма найбуйнейшымі па колькасці носьбітаў мовамі, утварэнне якіх адсочваецца з часоў апабхранша, з'яўляюцца бенгальская і хіндзі. Сярод іншых моў, узнікшых у выніку эвалюцыі апабхраншы — гуджараці, маратхі, орыя ды панджабі.
Утварэнне кантынуума
Індаарыйскія мовы (ідыёмы) паўночнай Індыі і Пакістана з лінгвістычнага погляду ўтвараюць дыялектны кантынуум. Ідыём, які ў Індыі называецца хіндзі, з'яўляецца літаратурнай формай хіндзі — санскрытызаванага размоўнага варыянта хіндустані, распаўсюджанага ў часы Маголаў у наваколлі Дэлі. Аднак, тэрмін хіндзі таксама выкарыстоўваецца для абазначэння індаарыйскіх дыялектаў у Раджастхане і Біхары. Індаарыйскія пракрыты таксама далі пачатак такім мовам як гуджараці, асамская, бенгальская, орыя, непальская, маратхі і панджабі. Гэтыя мовы не ўключаюцца ў склад хіндзі, хоць і з'яўляюцца часткамі таго ж дыялектнага кантынуума.
Літаратурныя хіндзі і ўрду
У хіндзімоўных рэгіёнах на працягу доўгага часу да ХІХ ст. прэстыжным дыялектам быў ідыём брадж-бхаша, аднак потым яму на змену прыйшоў варыянт хіндустані, заснаваны на кхары-болі. Такое становішча працягвалася да 1947 года, калі пры раздзеле Брытанскай Індыі ўтварыліся дзве асобныя дзяржавы — Індыя ды Пакістан. У Індыі пасля здабыцця незалежнасці афіцыйнай мовай працягвала заставацца хіндзі, тады як у Пакістане афіцыйнай мовай была абвешчана ўрду, якая лінгвістычна з'яўляецца адной мовай з хіндзі. Хіндзі адлюстроўвае на сабе ўплыў санскрыту, урду — персідскай, аднак асноўны граматычны лад застаецца агульным. Большасць носьбітаў хіндзі ў Індыі і ўрду ў Пакістане адлюстроўваюць своеасаблівы сярэдні варыянт у маўленні. З прычыны практычнай лінгвістычнай ідэнтычнасці часта тэрміны хіндзі і ўрду абагульняюцца пад тэрмінам хіндустані, якім падразумяваецца існаванне адзінай мовы (гл. вышэй).
Індаарыйскі суперстрат эпохі Мітані
Некаторыя ўласныя імёны (у прыватнасці, імёны божастваў), а таксама частка тэрміналогіі, існаваўшай у дзяржаве Мітані, праяўляе ўласцівасці індаарыйскага суперстрата, што дае даследчыкам падставу меркаваць, што этнічна індаарыйская эліта гэтае дзяржавы навязала сваю культуру мясцоваму не-індаеўрапейскаму насельніцтву. Так, у лексіцы таго перыяду адзначаюцца індаарыйскія лічэбнікі (aika, tera, panza, satta, na — «адзін», «тры», «пяць», «сем», «дзевяць» адпаведна) і конегадоўчыя тэрміны (vartana). Слова aika мае асаблівае значэнне, бо яно адрозніваецца ад індаіранскага або раннеіранскага aiva.
Сярод іншых слоў, адзначаных у пісьмовых сведчаннях, адзначаюцца назвы колераў babru, parita, pinkara («карычневы», «шэры», «чырвоны»), а таксама назва свята сонцастаяння (vishuva). Мітанійскае слова «воін» (marya) мае этымалагічную сувязь з санскрыцкім mīḍha. Іншыя мітанійскія імёны як правіла маюць інтэрпрэтацыі ў санскрыце, якія былі растлумачаны М. Майрхоферам
Цыганская мова
Цыганская мова як правіла ўключаецца лінгвістамі ў склад цэнтральнай галіны індаарыйскіх моў. У цыганскай мове амаль некранутым застаўся рад асабістых маркераў, а таксама зычных канчаткаў у назоўным склоне, якія зазналі значныя змены ў большасці іншых сучасных індаарыйскіх моў цэнтральнай Індыі. Тым не менш, цыганская мова падзяляе вызначаныя асаблівасці мінулага часу з мовамі паўночназаходняй групы, такімі як мова шына і кашмірская мова. Гэтая акалічнасць дае даследчыкам падставу для гіпотэз пра паходжанне цыган з цэнтральнай Індыі і іх наступнай міграцыі на паўночны захад.
У адрозненне ад пракрыту і санскрыту, не існуе гістарычных сведчанняў цыганскае мовы.
Лінгвістычныя даследаванні цыганскае мовы пачаліся ў ХІХ ст. (Пот, 1845; Міклосіч, 1882—1888). Гэтыя даследаванні даказалі, што цыганская мова адносіцца да новаіндаарыйскіх, з-за чаго міграцыя цыган з Індыі не магла адбыцца раней пачатку ХІ ст.
NGC 2948
NGC 2948 (іншыя абазначэнні — UGC 5141, MCG 1-25-7, ZWG 35.20, IRAS09363+0710, PGC 27518) — спіральная галактыка з перамычкай (SBbc) ў сузор’і Леў.
Індаарыйскія мовы
Цыганская мова
Асноўным аргументам на карысць міграцыі цыган пасля або падчас пераходу індаарыйскіх моў у новаіндаарыйскі перыяд з'яўляецца страта мовай старой сістэмы назоўнага склону і пераход яго ў сістэму супрацьпастаўлення назоўнага і ускоснага склонаў. Іншы аргумент на карысць гэтае тэорыі — наяўнасць у цыганскай толькі двух родаў — мужчынскага і жаночага, што аналагічна некаторым сучасным індаарыйскім мовам і адначасова адрозніваецца ад старых, дзе родаў было тры (мужчынскі, жаночы, ніякі). Гэта ў сваю чаргу пацвярджаецца тым фактам, што ніякі род не страчваўся да самага пераходу ў новаіндаарыйскі перыяд. Большасць слоў ніякага роду пры яго страце перайшло ў мужчынскі, але некаторыя (напрыклад, хіндзі āg і цыганскае jag — «пажар») перайшлі ў жаночы. Паралелі між эвалюцыяй родаў у цыганскай і іншых індаарыйскіх мовах таксама сталі аргументамі на карысць вышэйзгаданай тэорыі.
NGC 2948
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Індаарыйскія мовы
Класіфікацыя
Правесці адназначны падзел індаарыйскай групы на асобныя мовы немагчыма, таму што дыялекты многіх індаарыйскіх моў часта зліваюцца адзін з адным. Такім чынам, сучасныя прызнаныя мовы з'яўляюцца хутчэй сацыяльнымі паняццямі.
Дардскія мовы
Суадносіны дардскіх моў (групы моў, распаўсюджаных на паўночным усходзе Пакістана) і індаарыйскіх моў дагэтуль няясныя. Гэтыя мовы вельмі адрозніваюцца ад індаарыйскіх па граматычнай структуры і часта лічацца асобнай групай у складзе індаіранскіх моў, нараўне з індаарыйскай (г.зн., не ўваходзячы ў склад індаарыйскай).
Унутраная класіфікацыя
У аснове першай класіфікацыі (1920-я), пазней адхіленай большасцю даследчыкаў, ляжыць супрацьпастаўленне знешніх (перыферыйных) моў і ўнутраных (якія павінныя былі адпавядаць ранняй і позняй хвалям міграцыі арыяў у Індыю, якія ішлі з паўночнага захаду). «Знешнія» мовы падзяляліся паўночна-заходнія (лахнда, сіндхі), паўднёвыя (маратхі) і ўсходнія (орыя, біхары, бенгальская, асамская) падгрупы. «Унутраныя» падзяляліся на цэнтральную (заходні хіндзі, панджабі, гуджараці, бхілі, кхандэшы, раджастхані) падгрупу і падгрупу пахары (непальская мова, цэнтральная пахары, заходняя пахары). У склад прамежкавае групы ўключаўся ўсходні хіндзі. У выданні 1931 года быў прадстаўлены значна перапрацаваны варыянт гэтае класіфікацыі, у асноўным за кошт пераносу ўсіх моў, акрамя заходняй хіндзі, з цэнтральнай у прамежкавую групу. Пры гэтым лінгвістычны партал Ethnologue дагэтуль прымае старую класіфікацыю Грырсана 1920-х гг.
Пазней свае варыянты класіфікацыі былі прапанаваны Тэрнэрам (1960), Катрэ (1965), Нігамам (1972), Кардонам (1974).
Найбольш абгрунтаваным можна лічыць падзел індаарыйскіх моў найперш на астраўную (сінгальская, мальдыўская) і мацерыковую падгаліны. Класіфікацыі апошняй адрозніваюцца адна ад адной у асноўным у пытанні моў, якія трэба ўключаць у цэнтральную групу.
У розных класіфікацыях таксама можа ўключаць усходнюю панджабі, усходнюю хіндзі, фіджыйскую хіндзі, біхарскія мовы, усю заходнюю і паўночную групы
У той жа час раджастхані, заходняя і ўсходняя хіндзі, а таксама біхары могуць уключацца ў т.зв. «Пояс хіндзі».
Самуэль Эйленберг
Самуэль Эйленберг (Samuel Eilenberg;,  — , ) — амерыканскі і польскі матэматык.
Вучань польскага матэматыка Караля Борсука, пад кіраўніцтвам якога напісаў дысертацыю для атрымання доктарскай ступені ў Варшаўскім універсітэце. У 1936 годзе атрымаў доктарскую ступень. У 1939 годзе з-за пагрозы акупацыі Польшчы нацыстамі і па патрабаванні бацькі эміграваў у ЗША. З 1940 па 1946 гады працаваў выкладчыкам у Мічыганскім універсітэце, затым ва Універсітэце Індыяны ў 1946 і 1947 гадах. З 1947 па 1982 гады выкладаў у Калумбійскім універсітэце. У 1948 годзе атрымаў грамадзянства ЗША.
Асноўныя працы адносяцца да алгебраічнай тапалогіі (найболей вядомая сістэма аксіём тэорыі гамалогій Эйленберга — Стынрода) і гамалагічнай алгебры.
Эйленберг быў стваральнікам (разам з С. Мак-Лейнам) тэорыі катэгорый. Таксама яны ўвялі прасторы Эйленберга — Маклейна K(G,n), якія маюць адзіную нетрывіяльную групу гаматопій G у размернасці n. Маюць значэнне яго працы ў галіне тэорыі аўтаматаў.
Член НАН ЗША (1959) і Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1974). Лаўрэат прэміі Вольфа (1986) і прэміі Стыла (1987). Двойчы атрымаў стыпендыю Гугенхайма (у 1950 і 1974 гадах).
Падпісаў «Папярэджанне навукоўцаў чалавецтву» (1992).
Парад кахання
Парад кахання (Love Parade) — адзін з найбуйнейшых тэхнапарадаў у свеце, які праходзіць у ліпені ў Германіі. З 1989 па 2006 гады праводзіўся ў Берліне, з 2007 — у розных гарадах Рурскага рэгіёна. Парады 2004 і 2005 у Берліне і 2009 у Бохуме былі адменены.
Першы парад быў арганізаваны ўлетку 1989 года Маціясам Роінгам (alias Dr. Motte). Да 1999 года колькасць удзельнікаў вырасла са 150 чалавек да 1,6 мільёнаў. Пасля паўзы ў 2004—2005 гадах, у 2006 годзе фестываль адбыўся зноў і прыцягнуў больш мільёна наведвальнікаў. Наступны фестываль быў запланаваны на 7 ліпеня 2007 года, аднак мерапрыемства не атрымала дазволу на правядзенне. У выніку актыўных пошукаў новага месца правядзення 15 чэрвеня 2007 года было абвешчана, што парад кахання ў найбліжэйшыя 5 гадоў будзе праходзіць у Рурскім рэгіёне. 25 жніўня 2007 фестываль з 1,2 мільёнамі ўдзельнікаў прайшоў у Эсэне, 19 ліпеня 2008 з 1,6 млн наведвальнікаў — у Дортмундзе. На фестывалі ў Дуйсбургу 24 ліпеня 2010 з 0,4 мільёнамі ўдзельнікаў падчас масавай цісканіны на ўваходзе загінуў 21 чалавек, 511 пацярпелі. У 2011 годзе правядзенне параду кахання было запланавана ў Гельзенкірхене, аднак з-за трагічнага інцыдэнту на парадзе 2010 года парад больш не будзе праводзіцца на тэрыторыі Германіі.
У памяць пра ахвяр масавай цісканіны, тры вядомых музыканта і дыджэя — Armin van Buuren, Paul van Dyk і Paul Oakenfold — аб'ядналіся ў праект DJ’s United і выпусцілі кампазіцыю Remember Love, прыбыткі ад якой пайшлі на кампенсаванне сем'ям загінулых і параненым.
Іншыя парады кахання
Парады кахання праводзіліся таксама ў Акапулька, Вене, Кейптаўне, Мехіка, Сан-Францыска, Сант’яга і Тэль-Авіве, прычым парады ў гарадах Акапулька, Сан-Францыска, Сант’яга і Тэль-Авіве праводзяцца і дагэтуль.
Анута
Анута (Anuta) — востраў у складзе архіпелага Саламонавы астравы. З’яўляецца часткай дзяржавы Саламонавы Астравы. Плошча — 0,37 км². Насельніцтва — 223 чалавекі (2009 г.).
Геаграфія
Анута — даволі ізаляваны востраў вулканічнага паходжання, таму вельмі адвольна адносіцца да архіпелага Саламонавы астравы. Ён знаходзіцца за 1106 км на паўднёвы ўсход ад Ханіяры, сталіцы дзяржавы Саламонавы Астравы. Бліжэйшы буйны востраў Ванікора месціцца за 310 км на захад. Паўночная частка вострава Анута ўяўляе сабою скальны масіў да 65 м у вышыню. Паўднёвая частка складзена асадкавымі пародамі.
Клімат трапічны, вельмі вільготны. Востраў знаходзіцца ў зоне дзеяння моцных трапічных цыклонаў.
Гісторыя
Анута быў населены людзьмі амаль 3000 гадоў таму. 350 — 300 гадоў таму сюды прыбылі танганцы з палоннымі жыхарамі Увеа на чале правадыра Пу Каўравэ. Пасля смерці яго сына правадырства перайшло да ўвеанскага роду Таўпарэ. Перасяленцы называлі сваю новую радзіму Нукумаірара («усходняя зямля»). У 1791 г. востраў быў адкрыты брытанскай экспедыцыяй на чале Вільяма Блая і названы ў гонар аднаго з матросаў Чэры (Cherry). Сучасная назва Анута прыйшла з мовы жыхароў вострава Тыкопія і мае той жа сэнс, што і Нукумаірара.
У 1978 г. востраў стаў часткай незалежнай дзяржавы Саламонавы Астравы.
Асаблівасці культуры
Карэнныя жыхары Ануты — знешнія палінезійцы, нашчадкі танганцаў і ўвеа, размаўляюць на мове з вялікай колькасцю архаічных танганскіх слоў. Жывуць у 3 вёсках. Асноўныя заняткі — земляробства і рыбалоўства, сезоннае паляванне на марскіх птушак на бязлюднай выспе Фатутака, што месціцца за 653 м на паўночны ўсход ад Ануты. У мінулым яны гандлявалі цыноўкамі з тубыльцамі вострава Тыкопія, але ў наш час вонкавы продаж мясцовых рамесных вырабаў вельмі абмежаваны з-за адноснай ізаляцыі вострава.
Асноўныя сацыяльныя адзінкі — пашыраныя сем'і патонгія, што калектыўна вядуць гаспадарку. Яны аб'яднаны ў 4 роды каінанга, прычым 2 роды ўзначальваюцца правадырамі арыкі. Адзін з правадыроў лічыцца вышэйшым і мае тытул туі анута, другі — яго намеснікам туі каінанга. Улада правадыроў перадаецца па спадчыне ад бацькі да старэйшага сына. Да прыняцця хрысціянства арыкі выконвалі сакральныя функцыі. Усе разам жыхары Ануты складаюць абшчыну канапенуа, якая лічыцца ўладальнікам зямлі. Яе чальцы абавязаны аказваць узаемную дапамогу аропа.
Тубыльцы Ануты захавалі традыцыйныя абрады жыццёвага цыклу, прысвечаныя нараджэнню, полаваму сталенню, шлюбу, смерці і г. д. Падчас святаў арганізоўваюцца музычныя відовішчы і танцы. Выяўленчае мастацтва прадстаўлена татуіроўкай, разьбою на лодках, вёслах, кіях.
Орлінскае
Орлінскае — возера ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі на мяжы з Асіповіцкім раёнам у басейне ракі Бярэзіна, за 24 км у напрамку на паўночны захад ад горада Клічаў, за 5 км на паўднёвы захад ад вёскі Ворліна, за 28 км на ўсход ад горада Асіповічы, за 1,5 км на ўсход ад аграгарадка Краснае.
Плошча паверхні возера 0,2 км². Даўжыня 3,75 км, найбольшая шырыня 0,1 км, даўжыня берагавой лініі 8,17 км.
Катлавіна возера старычнага тыпу. Берагавая лінія звілістая. Берагі пясчаныя, вышынёй да 1 м, на поўначы забалочаныя. У паўночнай частцы ў возера ўпадае пратока з возера Стабніца. На поўдні шырокай пратокай возера злучаецца з Бярэзінай.
У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, карась, гусцяра і іншыя віды рыб.
Нуку-Хіва
Нуку-Хіва (франц. Nuku Hiva) — найбуйнейшы востраў у групе Маркізскіх астравоў. Плошча - 339 км². Насельніцтва - 3120 чал. (2017 г.).
Прырода
Нуку-Хіва мае вулканічнае паходжанне. Заходняе ўзбярэжжа скалістае, даволі стромкае. На паўднёвым і паўночным узбярэжжах ёсць прыдатныя для суднаў залівы. Цэнтральную частку займае плато з саваннай расліннасцю. Дрэваў на востраве наогул амаль няма. Найвышэйшы пункт - гара Тэкаа (1224 м) - знаходзіцца на захадзе. Паўночны захад амаль не атрымоўвае ападкаў, вельмі засушлівы і, хутчэй, нагадвае пустыню.
Гісторыя
Палінезійцы перасяліліся на Нуку-Хіву з Самоа каля 2 тыс. гадоў таму, аднак цэнтральная частка вострава была асвоена значна пазней. У легендах маркізцаў іх астравы часта параўноўваліся з хацінай на моры, прычым Нуку-Хіва малявалася як дах. Мясцовыя жыхары займаліся сельскай гаспадаркай і ловам рыбы. Яны падзяляліся на 10-15 плямён, якія вялі паміж сабою несупынныя войны.
У 1791 г. востраў Нуку-Хіва быў адкрыты амерыканскімі мараплаўцамі. За імі ўслед рушылі мараплаўцы з Францыі і Вялікабрытаніі. Увосень 1813 г. на востраве высадзіліся амерыканскія ваенныя, якія пабудавалі тут базу Мэдзісанвіль для нападу на брытанскія гандлёвыя судны і абвясцілі Нуку-Хіву маёмасцю ЗША. Амерыканцы ўцягнуліся ў міжплемянную вайну і забілі мноства мясцовых жыхароў. У 1814 г. яны пакінулі Мэдзісанвіль.
У 1842 г. востраў быў абвешчаны ўладаннем Францыі. У 1842 - 1853 гг. дзейнічалі французскія ваенны пост і гандлёвая факторыя. У 1872 г. з'явілася сталая адміністрацыя. З-за эпідэмічных захворванняў колькасць карэнных жыхароў значна скарацілася да 1920-ых гг., таму французскі ўрад быў вымушаны арганізаваць медыцынскую дапамогу і абавязковыя прышчэпкі.
У 1990-ых гг. на Нуку-Хіве ўзнік рух за аддзяленне ад Французскай Палінезіі, які, аднак, спыніўся пасля смерці мясцовага палітыка Люсьена Кімітэтэ ў авіякатастрофе ў 2002 г.
Канфедэратыўны ўніверсітэт Леанарда да Вінчы
Канфедэратыўны ўніверсітэт Леанарда да Вінчы (Université confédérale Léonard de Vinci) — французская асацыяцыя вышэйшых навучальных, даследчых і культурных устаноў рэгіёна Новая Аквітанія; так званы «калектыўны ўніверсітэт», удзельнікі якога захоўваюць сваю юрыдычную, фінансавую і іншую самастойнасць.
Буён
Буён, або Булён (Bouillon) — умацаваны горад на поўдні Бельгіі, у правінцыі Люксембург, празваны Вабанам «ключом да Ардэнаў». Галоўнай славутасцю Булён з'яўляецца шырокая сярэднявечная крэпасць (Булёнскі замак). Насельніцтва 5,5 тыс. чалавек (2007).
Дэпартамент (значэнні)
Дэпартамент (ад французскага département — аддзяленне):
Dipartimento
Сцяг Канзаса
Сцяг Канзаса (Flag of Kansas) - адзін з сімвалаў амерыканскага штата Канзас. Першы сцяг Канзаса быў распрацаваны ў 1925 годзе і афіцыйна зацверджаны ў 1927 годзе. Ён выглядаў так жа, як сучасны, за выключэннем таго, што на ім адсутнічала назва штата, дададзеная ў 1963 годзе.
Апісанне сцяга
Сцяг Канзаса ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча цёмна-сіняга колеру, у цэнтры якога намалявана пячатка штата, над ёй - кветка сланечніка на сіне-залатым бруску, пад ёй - друкаванымі літарамі слова «KANSAS» (з Канзас).
Выгнанне бесаў на заходзе сонца
Выгнанне бесаў на заходзе сонца — падзея новазапаветняга апавядання, адзін з цудаў Ісуса Хрыста.
Біблейскае апавяданне
Эпізод запісаны ва ўсіх трох сінаптычных Евангеллях: Матфея 8:16-17, Марка 1:32-34 і Лукі 4:40-41, і ідзе пасля цуда з вылячэннем цешчы Пятра.
Паводле Евангелля, пасля таго як Ісус ацаліў цешчу Пятра, калі настаў вечар, многія, хто былі апантаны бесамі былі прыведзены да Яго, і Ён выгнаў словам духаў і вылечыў усіх хворых. Паводле Евангелля ад Матфея такім чынам збылося сказанае праз прарока Ісаю:
«Ён узяў на Сябе нашы немачы, і хваробы панёс».
Згодга апавяданню Евангелля ад Лукі, калі дэманы выходзілі з людзей, яны крычалі: «Ты Сын Божы!» Але Ісус забараніў ім і не дазволіў казаць, што яны ведалі, што Ён быў Хрыстом.
Караль Борсук
Караль Борсук ( — ) — польскі матэматык, унёс значны ўклад у тапалогію.
Распрацаваў тэорыю абсалютных рэтрактаў і абсалютных навакольных рэтрактаў, а таксама групы камалогій, пазней названыя групамі Борсука — Спеньера (сумесна з Эдвінам Спеньерам). Даказаўшы ў 1933 годзе класічную тэарэму алгебраічнай тапалогіі, якая стала вядомай як тэарэма Борсука — Улама (сам Борсук атрыбутаваў зацвярджэнне тэарэмы Станіславу Уламу).
Доктарскую ступень атрымаў у Варшаўскім універсітэце ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам Стэфана Мазуркевіча. Падчас нацысцкай акупацыі Польшчы ўдзельнічаў у працы падпольнага ўніверсітэта. У 1946 годзе заняў пасаду прафесара Варшаўскага ўніверсітэта. У 1952 годзе стаў членам Польскай акадэміі навук.
Найбольш вядомы вучань — сузаснавальнік гамалагічнай алгебры і тэорыі катэгорый Самуэль Эйленберг.
Кіёсі Іта
Кіёсі Іта (伊藤 清;, Хакусэй (Інабэ), Японія — , Кіёта, Японія) — японскі матэматык, вядомы працамі па стахастычным аналізе, тэорыі стахастычнага інтэгравання і стахастычным дыферэнцыяльным ураўненням.
Іта — аўтар стахастычнага аналізу, які дазваляе даследаваць траекторыі выпадковых працэсаў (стахастычны падлік Іта). Ім была распрацавана тэорыя стахастычнага інтэгравання і новая канцэпцыя інтэграла (інтэграл Іта). Найбольш вядомы яго вынік — формула Іта. Яго тэорыя шырока прымяняецца, напрыклад, у біялогіі, фізіцы, тэорыі кіравання і фінансавай матэматыцы.
Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка»
Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка» — прадпрыемства ў Брэсце, размешчанае па адрасе вул. Савецкая, 2/1
Гісторыя
Заснаваны ў 1897 годзе, з 1928 года Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод, з 2001 рэспубліканскае вытворчае УП з сучаснай назвай у складзе канцэрна «Белдзяржхарчпрам».
Круглоўка (Смаленская вобласць)
Круглоўка (Кругловка) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Руднянскім раёне. Размешчана ў заходняй частцы вобласці ў 5 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, на аўтадарозе Арол — Віцебск, за 4 км на ўсход ад мяжы з Беларуссю. Насельніцтва — 283 жыхара (2007). Адміністрацыйны цэнтр Круглоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Студзінаўка
Студзінаўка (Hohenbuehelia) — род базідыяльных грыбоў парадку.
Віды
Род шырока распаўсюджаны і змяшчае каля 50 відаў:
Віктар Уладзіміравіч Грузінскі
Біяграфія
Нарадзіўся ў Слуцку. Скончыў сярэднюю школу, у 1957 годзе фізіка-матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1957 г. пачаў працу ў Інстытуце фізікі і матэматыкі АН БССР пад кіраўніцтвам М. А. Барысевіча. З 1983 г. загадчык кафедрай агульнай фізікі БДУ. Таксама быў загадчыкам лабараторыі спектраскапіі Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Навуковая і грамадская дзейнасць
З’яўляўся членам рэдакцыйнай калегіі выданняў «Журнал прикладной спектроскопии» і «Вестник БГУ. Сер. 1. Физика. Математика. Механика», старшынёй секцыі фізікі навукова-тэхнічнага савета Міністэрства вышэйшай адукацыі, кіраваў рэгіянальным навукова-метадычным саветам выкладчыкаў фізікі ВНУ.
Чарлз Грэйнер
'''Чарлз А. Грэйнер-малодшы''' (Charles A. Graner Jr.; нар. 10 лістапада 1968, Пітсбург, Пенсільванія) — былы член рэзерву арміі ЗША, ваенны злачынец. Ён быў прызнаны вінаватым у жорсткім абыходжанні са зняволенымі ў сувязі са скандалам з жорсткім абыходжаннем са зняволенымі ў Абу-Грэйбе ў 2003—2004 гадах. Грейнер разам з іншымі салдатамі ў сваім падраздзяленні, 372-й роце ваеннай паліцыі, быў абвінавачаны ў тым, што ён дапускаў і прычыняў сексуальны, фізічны і псіхалагічны гвалт іракскім ваеннапалонным у турме Абу-Грэйб.
Грэйнер быў прызнаны вінаватым у змове з мэтай дрэннага абыходжання з затрыманымі, не здолеў абараніць затрыманых ад жорсткага абыходжання, жорсткасці і дрэннага абыходжання, а таксама абвінавачванняў у агрэсіі, непрыстойнасці і халатнасці пры выкананні службовых абавязкаў. Ён быў прызнаны вінаватым па ўсіх пунктах абвінавачвання 14 студзеня 2005 года і прысуджаны да 10 гадоў турэмнага зняволення, знявазе да асабістай, ганебнай разрадкі, страты аплаты і дапамог. Абвінавачванні ў шлюбнай здрадзе і перашкодзе правасуддзю былі зняты да суда. 6 жніўня 2011 г. ён быў вызвалены
Вуліца Леніна (Кобрын)
Вуліца Леніна (улица Ленина) — адна з галоўных вуліц Кобрына. Праходзіць ад плошчы Леніна да паўночна-ўсходняй граніцы горада.
Гісторыя
Першапачаткова вуліца называлася Бабруйскай, па горадзе Бабруйска. Вуліца ўзнікла пры пракладцы ў сярэдзіне XIX стагоддзя (скончана ў 1846 годзе) шаша Масква-Варшава. У польскі перыяд да 1939 года называлася вуліцай Пілсудскага, у гонар польскага ваеннага і палітычнага дзеяч. З уключэннем Кобрына ў склад БССР стала называцца вуліцай Леніна. Пачатак вуліцы, ад плошчы Леніна да плошчы Свабоды, быў, як і сама плошча Леніна, пабудаваны толькі ў 1950-я гады. Сучасны мост цераз Мухавец таксама пабудаваны пасля вайны, старыя драўляныя масты на гэтым месцы гарэлі ў час войнаў у 1915, 1939 і 1944 гадах.
Скакуны (род жукоў)
Скакуны́ (Cicindela) — род жукоў сямейства.
NGC 2949-1
NGC 2949-1 (іншыя абазначэнні — ZWG 92.25, PGC 27579) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Леў.
Скакуны (род жукоў)
Апісанне
Даўжыня 6,5—22 мм. Афарбоўка яркая, пераважна з белым малюнкам на надкрылах. Галава вялікая. Вочы пукатыя. Сківіцы серпападобнай формы.
NGC 2949-1
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Скакуны (род жукоў)
Распаўсюджанне
Род налічвае каля 200 відаў, пашыраных у Паўночным паўшар’і. На тэрыторыі Беларусі адзіны від — скакун пясчаны, занесены ў Чырвоную кнігу.
Жукі роду жывуць на пясчаных і травяністых месцах. Перасоўваюцца скачкападобнымі пералётамі. Дзённыя драпежнікі. Кормяцца пераважна насякомымі.
Макс Шэлер
Біяграфія
Макс Шэлер вывучаў медыцыну, філасофію і псіхалогію ў Мюнхене і Берліне. Акрамя гэтага ў Берліне Шэлер займаўся сацыялогіяй, а ў Ене вывучаў неакантыянства ў галіне этыкі і тэорыі пазнання. Абараніў дысертацыю ў Рудольфа Эйкена ў 1897 годзе.
Не паспеў скончыць працу над зводнай працай «Сутнасць чалавека, новы досвед філасофскай антрапалогіі» («Філасофская антрапалогія»), сціснутым выкладаннем якой паслужыў даклад «„Становішча чалавека ў космасе“» (1927).
Светапогляд
Зведаў уплыў філасофіі жыцця і фенаменалогіі Э. Гусерля. 3 1910-х г. звярнуўся да каталіцкай рэлігійнай філасофіі («Пра вечнае ў чалавеку», 1921, і інш.), у далейшым эвалюцыяніраваў да персаналістычнай метафізікі пантэістычнага тыпу.
У ранні перыяд яго філасофія грунтавалася на фенаменалагічнай праблематыцы, найперш, на пытаннях фенаменалагічнай этыкі. Маральныя каштоўнасці, на яго думку, успрымаюцца як аб'ектыўныя, незалежныя ад чалавека і чалавецтва з'явы або своеасаблівыя «прадметныя светы» з уласцівасцямі аб'ектаў навакольнай рэчаіснасці. Вылучаў 4 групы каштоўнасцей: геданічныя, вітальныя, духоўныя і рэлігійныя, якія ў яго класіфікацыі займаюць цэнтральнае месца. Асноўны кірунак філасофскіх даследаванняў М. Шэлера — пошук антрапабіялагічных падстаў чалавечай жыццядзейнасці, культуры, маралі, права, грамадскіх інстытутаў. Апошні перыяд яго філасофскай творчасці звязаны з канцэнтрацыяй увагі на сацыялагічных ведах. Ён лічыў, што зыходны пункт у разуменні сутнасці грамадства — сфера міжіндывідуальных адносін, у прыватнасці, акты ўзаемапрызнання, суперажывання і агульнасці мовы, што вынікаюць з прыродных узаемных сімпатый людзей.
Ат
Ат (фр. Ath, нідэрл. Aat) — камуна ў Валоніі, размешчаная ў правінцыі Эно, акруга Ат. Належыць французскамоўнай супольнасці Бельгіі. На плошчы 126,95 км ² пражываюць 26799 чалавек (шчыльнасць насельніцтва - 211 чал/км ²), з якіх 48,45% - мужчыны і 51,55% - жанчыны. Сярэдні гадавы даход на душу насельніцтва ў 2003 годзе складаў 12.396 еўра.
Бураты
Бура́ты (саманазва буряад) — народ, карэнныя жыхары поўдню Сібіры (Расія), поўначы Манголіі і паўночнага ўсходу Кітая. Падпадзяляюцца на шэраг этна-тэрытарыяльных і моўных груп — булагаты, эхірыты, харынцы, хангадоры, сартулы, цанголы, табангуты і інш. Прыкладная агульная колькасць - 674 тыс.
Ат
Паштовы код: 7800, 7801, 7802, 7803, 7804, 7810, 7811, 7812, 7822, 7823. Тэлефонны код: 068.
Бураты
Паходжанне
Згодна генетычным даследаванням, большасць буратаў адносіцца да нашчадкаў старажытнага насельніцтва Азіі, якое перасялілася ў раён вакол возера Байкал каля 60 тысяч гадоў таму. Адсюль ішлі перасяленні на Карэйскі паўвостраў і Паўночна-Усходнюю Азію, а адтуль — у Амерыку. Такім чынам, бураты генетычна блізкія да іншых народаў Сібіры і Цэнтральнай Азіі, асабліва да цюркаў. Аднак лінгвістычна бураты адносяцца да мангольскіх народаў. Гэта тлумачыцца міграцыяй мангольскіх плямёнаў на поўдзень Сібіры з VII - XI стст. н. э. Яны асімілявалі іншамоўнае мясцовае карэннае насельніцтва. Назва буряад, відавочна, мае цюркскае паходжанне. Першапачаткова яна азначала заходніх гунаў.
У XIII - сярэдзіне XVII стст. бураты ўваходзілі ў склад сярэднявечнай мангольскай дзяржавы. З XVI ст. у землях, населеных буратамі, з'явіліся рускія перасяленцы. Згодна дагаворам 1689 г., 1727 г. і 1728 г. паміж Расіяй і маньчжурамі, землі буратаў трапілі ў склад Расіі. Адносіны паміж буратамі і рускімі мелі надзвычай складаны характар і суправаджаліся сутыкненнямі з абодвух бакоў. Гэта выклікала перасяленне часткі буратаў спачатку ў Манголію, а потым і ў Кітай, а таксама раскол расійскіх буратаў на некалькі геаграфічна-культурных груп.
Пасля рэвалюцыі 1917 г. падзел бурацкага народа быў замацаваны ў выніку стварэння ў 1923 г. Бурат-Мангольскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (зараз Рэспубліка Бурація), у 1937 г. Усць-Ардынскай Бурацкай аўтаномнай акругі і Агінскай Бурацкай аўтаномнай акругі. У 2008 г. насуперак пярэчанням з боку бурацкіх праваабаронцаў і VI Кангрэса бурацкага народа Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга і Агінская Бурацкая аўтаномная акруга спынілі сваё існаванне.
Бураты ў Расіі
Згодна перапісу 2010 г., у Расіі жыло 461389 чал., якія вызнавалі сваю этнічную тоеснасць як бураты. З іх 286839 чал. жылі ў Рэспубліцы Бурація, 73941 чал. - у Забайкальскім краі (да 2008 г. тут існавала Агінская Бурацкая аўтаномная акруга), 77667 чал. - у Іркуцкай вобласці (да 2008 г. тут існавала Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга). Для параўнання, ў 1926 г. у РСФСР налічвалася 237,5 тыс. буратаў, у 1939 г. - 251,5 тыс., у 1970 г. - 312,8 тыс., у 1979 г. - 349,8 тыс., у 1989 г. - 417,4 тыс.
У Расіі дзейнічае шэраг нацыянальных бурацкіх арганізацый, у тым ліку Усебурацкая асацыяцыя развіцця культуры, які арганізуе Кангрэс бурацкага народа (VI Кангрэс адбыўся ў 2008 г.) і Санкт-Пецярбургскі бурацкі культурны цэнтр, пры якім існуюць дабрачынны фонд "Ая-Ганга" і Бурацкая нацыянальна-культурная аўтаномія "Гэсэр".
Бураты ў Кітаі
Прыкладная колькасць буратаў у КНР (2013 г.) дасягае 160 тысяч чал. Гэта нашчадкі бурацкіх бежанцаў, якія перасяляліся ў Кітай з СССР у 1930 - 1940-ых гг. Яны жывуць пераважна ва Унутранай Манголіі і правінцыі Хэйлунцзян. У КНР бураты разглядаюцца як частка мангольскай нацыянальнай меншасці.
Бураты ў Манголіі
Бураты Манголіі кампактна насяляюць Дарнодскі, Хэнтэйскі, Центральны, Селенгінскі, Булганскі і Хубсугульскі аймакі, жывуць у буйных гарадах гэтай краіны. У Хэнтэйскім аймаке існуюць монаэтнічныя бурацкія самоны Біндэр, Батшырээт і Дадал. Большасць буратаў адносяцца да этнічнай групы хоры, вылучаюцца таксама сангол, булганскія бураты, тункінскія бураты, хамнінганскія бураты і г. д. Перасяленне буратаў у Манголію пачалося ў XVII ст. з-за сутыкненняў з рускімі перасяленцамі. Так, у сярэдзіне XVII ст. у Манголію перакачавала вялікая група буратаў з Балаганскага стэпу. Яны ратаваліся ад вынішчэння, што ўчынілі казакі на чале Івана Пахабава. Частка ранніх перасяленцаў змяшалася з іншымі этнічнымі супольнасцямі манголаў. Бураты таксама пераязджалі з Расійскай імперыі ў Манголію па рэлігійных прычынах як манахі і пілігрымы. У першай палове XX ст. колькасць перасяленцаў значна павялічылася ў сувязі з рэпрэсіямі ў СССР. Урад Манголіі успрымаў буратаў як этнічна блізкіх да манголаў, а таму спрыяў іх адаптацыі на новых месцах. У некаторых выпадках ім перадаваліся ў карыстанне качэўі значна лепшыя, чым на гістарычнай радзіме. Аднак большасць сучасных буратаў Манголіі вызнае сваю сувязь з буратамі Расіі і падтрымлівае з імі шчыльныя, у тым ліку сваяцкія, сувязі. Агульная колькасць буратаў у гэтай краіне (2010 г.) — 45 087 чал.
Бураты ў Беларусі
У 2009 г. у Рэспубліцы Беларусь жыло 53 чал., якія вызначалі сваю этнічную тоеснасць як бураты. З іх толькі 8 чал. лічылі роднай мовай бурацкую і 2 чал. — беларускую.
Заняткі
Да пачатку XX ст. у буратаў сфарміраваўся жывёлагадоўча-земляробчы гаспадарчы комплекс. Жывёлагадоўля мела качавы характар. Трымалі кароў, вярблюдаў, авечак. Малочныя прадукты і мяса ў асноўным спажывалі самі. Скура і воўна перапрацоўваліся, ішлі на выраб вопраткі або прадаваліся гандлярам. У засушлівых рэгіёнах для арашэння лугоў практыкавалася ірыгацыя.
Захоп часткі качавых тэрыторый рускімі перасяленцамі вымушаў буратаў змяняць лад жыцця, пераходзіць да земляробства. Гэта было асабліва характэрна для насельнікаў сучаснай Іркуцкай вобласці і часткі Бураціі. Вырошчвалі збожжавыя культуры, бульбу, гародніну.
Бураты таксама займаліся паляваннем і рыбалоўствам. Былі вядомыя калектыўныя формы палявання зэгэтэ-аба і аба хайдак, у якіх удзельнічалі ўсе члены роду. Родавыя саюзы лічыліся маёмаснікамі паляўнічых угоддзяў. Палявалі з дапамогай розных пастак, радзей з дапамогай агнястрэльнай зброі. Рыбалоўствам і паляваннем на байкалькую нерпу займаліся прыбярэжныя жыхары берагоў возера Байкал і ракі Селенга. Скура нерпы спраўджвалася ў Іркуцк. Мяса і жыр спажываліся, часткова прадаваліся рускім гандлярам.
Распаўсюджаныя рамёствы — перапрацоўка воўны, металаў і драўніны, бондарства, гарбарства, выраб вопраткі. Бураты, што насялялі лясныя раёны, таксама здабывалі драўніну і драўняны вугаль.
Жытло
У качавых буратаў, што насялялі стэп, найбольш распаўсюджанай формай жытла была лямцавая юрта. Яна майстравалася з 5 - 10 драўляных рашотак хана, якія вертыкальна растаўлялі колам і звязвалі валасянымі шнурамі. Наверсе з рэяк уні рабіўся конусападобны дах. У цэнтры яны шчапляліся за абруч тона. Атрыманы такім чынам каркас абкладвалі лямцавымі покрыўкамі і звязвалі вяроўкамі. Тона заставалася свабоднай для выхаду дыму і пранікнення сонечнага святла. Падлога ладзілася з драўляных дошак, але найчасцей заставалася земляной, пасцілалася скурамі і лямцом. Уваход закрывалі драўлянымі дзвярыма халага і лямцавай покрыўкай уда.
У жыхароў паўночных лясных раёнаў існаваў бухэк, канічны будан з жэрдак, накрыты звярынымі скурамі. Аднак з пачатку XX ст. ён выкарыстоўваўся ўжо толькі як часовае жытло для паляўнічых. Дастаткова распаўсюджанымі былі драўляныя юрты, якія будаваліся з хваёвых бярвенняў ў 8 сцен, дыяметрам да 10 м. У драўляных юртах жылі пераважна ў летні сезон або выкарыстоўвалі як хлеў ці рамесную майстэрню. Былі вядомы звычайныя хаты з бярвення. Многія бураты мелі некалькі жытлаў — летняе, зімовае і часовае (для перакачовак, часу палявання і рыбнага лову).
Цэнтральная частка жытла выкарыстоўвалася для вогнішча, глінянай або жалезнай печы з плітою. Насупраць халага месцілі бажніцу, дзе трымалі рытуальныя рэчы і невялікія выявы продкаў і багоў. Шаманісты на месцы бажніцы мелі доўгі куфар з рытуальнымі выявамі ангонамі, часцяком у выглядзе футра. Налева ад уваходу знаходзілася мужчынская зона, направа — жаночая.
Вопратка
Народная вопратка складаецца з прамога футравага халата з запахам направа і стаялым каўняром, шырокага пояса і скураных ботаў. Жаночыя халаты маюць нізкі каўнер, зборкі ў таліі і станік, абабіты вузкай стужкай. Пад халат апранаюць штаны і кашулю. Жанчыны на халат — камізэльку. Мужчынскую шапку з вострым верхам і пашыраным аколышкам шыюць з лямцу і лісінага футра. Жаночыя шапкі робяцца з каляровай тканіны, абабітай мехам бабра. Улетку жанчыны носяць хустку. Жаночыя ўпрыгожванні апранаюць так, каб яны былі бачныя спераду. Ва ўсходніх раёнах, населеных буратамі, раней сярод мужчын было прынята галіць пярэднюю частку галавы, а ззаду заплятаць касу.
Кухня
З малака робяць ласункі — сушаную малочную плеўку ўрмэ і смятанныя аладкі саламат. Смятану заварваюць кіпнем і ядуць з молатай чаромхай. На малаке гатуюць саланаваты чай. Папулярны алкагольны напоі архі і тарасун з перагнанага кіслага малака. Двойчы перагнанае малако раней ішло на арсу, якую злівалі ў спецыяльны посуд, дадавалі туды ядомае карэнне, чаромху, муку. Арсу доўга захоўвалася, ужывалася дарослымі і малымі.
Грамадства
У канцы XIX - пачатку XX ст. сацыяльная арганізацыя буратаў была дастаткова складанай. Існавалі буйныя роды, што аб'ядноўвалі сем'і пэўнай тэрыторыі і фактычна з'яўляліся не столькі сваяцкімі, колькі суседскімі абшчынамі, а таксама аб'яднанні кроўных сваякоў ясу (літаральна "костка"), якія гуртавалі родзічаў з розных родаў. Прыналежнасць да ясу лічылася вельмі важнай, таму звычайна кожны бурат ведаў сваіх продкаў і асноўныя адгалінаванні сваёй сям'і на шмат стагоддзяў да свайго нараджэння. Роды кантралявалі зямельныя ўгоддзі, арганізоўвалі адміністрацыйнае кіраўніцтва, сумесную працу, узаемадапамогу, шанаванне духаў эджын, што разглядаліся як гаспадары месцаў, населеных абшчыннікамі, агульныя святы і ахвярапрынашэнні.
Пераважалі малыя нуклеарныя сем'і. Дазвалялаіся палігінія і дамовы паміж бацькамі аб будучым шлюбе яшчэ малых дзяцей. Дзяўчынак аддавалі замуж ва ўзросце 11 - 15 гадоў. Шлюбная дамова мела абавязковы характар, і за яе парушэнне неслі адказнасць усе чальцы абшчыны. Бацькі жаніха выплочвалі за нявесту выкуп. Калі яна раптам мяняла рашэнне і знаходзіла да вяселля іншага мужа, то той абавязваўся аддаць выкуп былому жаніху. Каб пазбегнуць выкупу, сем'і часцяком абменьваліся нявестамі.
Сваяцтва мела выразную іерархію, вылучаліся старэйшыя і малодшыя сваякі, сваякі па маці і па бацьку. Асаблівыя адносіны звязвалі не толькі з бацькамі, але братам маці. Жанчыны ў сям'і лічыліся падначаленымі, іх паводзіны значна абмяжоўваліся.
Фальклор
Бурацкі фальклор знакаміты эпічнымі сілабічнымі паэмамі ўлігер, прысвечанымі змагарам са злом. Найбольш вядомы эпас пра героя Гэсэра, які, як лічаць, захаваўся ў буратаў у найбольш архаічнай форме. Таксама вядомы чарадзейныя казкі, гістарычныя паданні, легенды, песні. Папулярнымі святочнымі забавамі буратаў з'яўляюцца стральба з луку, скачкі на конях, дужанне, танцы, у тым ліку сакральны танок ёхор, які суправаджаецца спевамі.
Мова
Бурацкая мова адносіцца да паўночнай групы мангольскіх моў. Мае афіцыйны статус у Рэспубліцы Бурація. Сучасныя лінгвісты вылучаюць мовы буратаў Расіі, Манголіі і Кітая як фактычна самастойныя. Мова расійскіх буратаў падзяляецца на 5 буйных дыялектаў.
У Расіі да 1931 г. бураты карысталіся тым жа пісьмом, што і манголы. У 1931 г. была ўведзена лацінская графіка. У 1939 г. — алфавіт на аснове кірыліцы. У Манголіі бураты карыстаюцца мангольскай кірылічнай графікай. У Кітаі — старамангольскай графікай.
Шаманізм
Шаманізм з'яўляўся асноўнай рэлігіяй буратаў да XVIII ст. Нават пасля шырокага распаўсюджання будызму практыка шаманізму мела вялікае значэнне, асабліва сярод заходніх і паўночных буратаў. Расійская каланіяльная адміністрацыя вяла барацьбу з шаманізмам, навязвала будызм або праваслаўе. У гады станаўлення савецкай улады шаманы таксама падвяргаліся ганенням і рэпрэсіям, таму былі вымушаны дзейнічаць патаемна або наогул адмаўляцца ад сваіх поглядаў. Пасля 1991 г. шаманізм зноў адрадзіўся. У наш час адбываецца кансалідацыя шаманістаў, праводзяцца сумесныя абрады, дзейнічае рэлігійная арганізацыя "Тэнгэры".
Бурацкі шаманізм увабраў у сябе архаічныя анімістычныя вераванні, старажытны культ продкаў і пэўныя рысы бурханізму. Разам з гэтым, ён уяўляе сабою дастаткова складаную сістэму, якая адлюстроўвае асаблівы светапогляд і рытуальную частку.
Шаманісты вераць у тое, што сусвет быў створаны прамаці ўсіх багоў Ээхэ. Ён падзяляецца на тры часткі. Верхні свет Дээдэ замбі насяляюць 99 добрых і злых багоў тэнгры, сярэдні Тээлі замбі — людзі, ніжэйшы Даода замбі — злыя сілы на чале Эрлен-хана. Цэнтрам сусвету з'яўляецца Палярная зорка (Алтан гадас, літаральна "залаты кол"). Чалавечы свет нагадвае шмат'ярусную канструкцыю, дзе маюцца свае багі, уладары тых ці іншых краін, духі-ахоўнікі пэўных месцаў эджын і меншыя па значнасці звышнатуральныя істоты. Увесь пантэон бурацкіх бажаствоў шануецца па чатырох бакам свету.
Бурацкія шаманы падзяляюцца на белых, якія шануюць тэнгры, і чорных, прыхільнікаў злых сіл. Абрады практыкуюцца з дапамогай ангон — рэчаў, што утрымоўваюць у сябе духаў або толькі адлюстроўваюць іх.
Будызм
Сярод буратаў распаўсюджаны будызм у форме ламаізму (ваджраяна), які прыйшоў сюды з тэрыторыі Тыбета праз Манголію. Будызм быў вядомы ў Бураціі з канца XVI ст., аднак пачатак яго інтэнсіўнага распаўсюджвання прыпаў на пачатак XVIII ст., калі ў землі буратаў прыйшлі 150 лам-місіянераў. У 1741 г. Елізавета I афіцыйна дазволіла распаўсюджванне будызму ў Расійскай імперыі. У 1773 г. імператарскі ўказ рэгламентаваў мець не болей за 1 кляштар-дацан для кожнага бурацкага рода. У іх вялася не толькі рэлігійная, але і культурная праца — перапісваліся і перакладаліся кнігі, вялася падрыхтоўка вучняў. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі савецкія ўлады пачалі закрыццё дацанаў, і да 1937 г. усе будысцкія рэлігійныя цэнтры буратаў былі знішчаны. Толькі ў 1945 г. ва Улан-Удэ быў адчынены адзіны Івалгінскі дацан. У наш час патрэбы вернікаў-буратаў абслугоўвае 23 дацаны. З 1991 г. пры Івалгінскім дацане працуе будысцкі інстытут "Дашы Чайнхарлін", 1999 г. - будысцкі ўніверсітэт.
Праваслаўе
[Праваслаўе] пачало распаўсюджвацца на землях буратаў з 1648 г., калі рускія казакі заснавалі Баргузінскую крэпасць, дзе мелася царква і святар. Місіянерская дзейнасць сярод буратаў актыўна праводзілася ў XIX - пачатку XX стст. Яна была накіравана ў першую чаргу на прыцягненне шаманістаў на захадняй поўначы ад возера Байкал. Пры падтрымцы каланіяльнай расійскай адміністрацыі вернікаў заахвочвалі адменай ясака і іншых павіннасцяў, але таксама ўжывалі прымус і розныя пакаранні. Некаторыя з новаахрышчоных працягвалі патаемна ад царквы спраўляць старыя святы і хаваць памерлых па даўнейшым звычаям. Разам з гэтым, сярод праваслаўных місіянераў меліся тыя, хто даследваў і апісваў культуру бурацкага народа. У канцы XIX ст. яны пераклалі на бурацкую мову некалькі агіяграфічных твораў і частку Бібліі. Сярод найбольш выбітных ахрышчаных буратаў быў хросны сын Аляксандра III, Пётр Аляксандравіч Бадмаеў (1851 - 1920 гг.), урач і даследчык Тыбета.
У наш час праваслаўныя вернікі ёсць толькі сярод буратаў, што жывуць у Расіі (каля 27%). У 2010 г. пачалася публікацыя новага перакладу кніг Старога Запавета на бурацкай мове, быў зроблены поўны пераклад Новага Запавета.
Сцяг Кентукі
Сцяг штата Кентукі ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча цёмна-сіняга колеру з малюнкам пячаткі штата. Вакол пячаткі па акружнасці: уверсе - надпіс Commonwealth of Kentucky (з Садружнасць Кентукі), унізе - дзве галінкі залатарніка (афіцыйная кветка штата). Сцяг быў створаны Джэсі Коксам Бёрджэсам, настаўнікам з Франкфорта (Кентукі).
На пячатцы намаляваныя два па-сяброўску абдымаючыхся чалавека. Папулярная легенда сцвярджае, што чалавек апрануты ў аленевую скуру (злева) - Даніэль Бун, які ўнёс вялікі ўклад у даследаванне штата Кентукі, а чалавек у гарнітуры (справа) - Генры Клей, самы вядомы дзяржаўны дзеяч штата Кентукі. Паводле афіцыйнай версіі мужчыны сімвалізуюць не канкрэтных людзей, а ўсіх першапраходцаў і дзяржаўных дзеячаў. Вакол іх надпіс, які ўяўляе сабой дэвіз штата United We Stand, Divided We Fall (з Аб'яднаўшыся мы выстаім, падзяліўшыся падзем). Дэвіз узяты з лірычнай «Песні Свабоды» - патрыятычнай песні Амерыканскай рэвалюцыі.
Юрый Іосіфавіч Нікіцін
Юрый Іосіфавіч Нікі́цін (нар. ) — вучоны ў галіне фізіялогіі. Доктар біялагічных навук (1976), прафесар (1979).
Біяграфія
Ю. І. Нікіцін нарадзіўся ў вёсцы Сяляне Заходнедзвінскага раёна Калінінскай (сучаснай Цвярской) вобласці. У 1950 годзе скончыў Навумаўскі ветэрынарны тэхнікум (Пскоўская вобласць), працаваў ветэрынарным фельчарам. У 1957 годзе з адзнакай скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут. Працаваў галоўным ветэрынарным урачом, начальнікам раённай сельгасінспекцыі, старшынёй райвыканкама ў Заходнедзвінскім раёне. У 1962 годзе аспірант кафедры фізіялогіі Віцебскага ветэрынарнага інстытута. У 1962 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. З 1969 года г. дацэнт кафедры, у 1979—2006 гг. прафесар кафедры фізіялогіі. З кастрычніка 1968 г. па лістапад 1971 г. дэкан факультэта завочнага навучання, з красавіка 1978 г. па студзень 1979 года — дэкан ветэрынарнага факультэта.
Навуковая дзейнасць
Ю. І. Нікіцін вывучэннем фізіялогіі стрававання і рэзістэнтнасці сельскагаспадарчай жывёлы. З'яўляецца аўтарам 118 навукова-метадычных прац.
Сярод апублікаванага:
Ю. І. Нікіцін з'яўляецца аўтарам 4-х рацяналізатарскіх прапаноў. Пад яго кіраўніцтвам выкананы і абаронены 2 кандыдацкія дысертацыі.
Узнагароды
Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Віцебскага аблвыканкама і Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны, граматай Міністэрства адукацыі, значком «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь».
Беларусы ў Адэлаідзе
Беларусы ў Адэлаідзе пачалі сяліцца ў 1949 годзе. Многія беларускія эмігранты паваеннай хвалі траплялі ў Аўстраліі ў пераходны лагер Вудсайд, які знаходзіўся каля Адэлаіды. Адначасова ў лагеры магло знаходзіцца да 3000 чалавек з розных краінаў Еўропы. З гэтага і пачынаецца гісторыя беларускага руху ў Адэлаідзе.
Тутэйшыя беларусы таксама актыўна супрацоўнічалі з украінцамі і харватамі. Гэты асяродак беларускай эміграцыі змог унікнуць канфлікту прыхільнікаў Рады БНР і БЦР, які тут быў незаўважны. Тутэйшы беларускі асяродак гуртаваўся, дзякуючы царкве. Выдавецкая справа тут была дрэнна наладжаная, але добра выконвалася рэпрэзентацыя беларусаў.
Вудсайд
22 кастрычніка 1949 года ў порт Адэлаіды прыбыў айцец Міхал (Шчурко) разам са сваёй сям’ёй. Айцец стаў галоўным ініцыятарам арганізацыі тутэйшых беларусаў.
1950-я
У сакавіку 1952 года, паводле часопіса «Łučnik», ў Адэлаідзе быў заснаваны аддзел Задзіночання Беларускіх Ветэранаў, які ў сакавіку 1953 арганізаваў святкаванне 25 Сакавіка. У тым жа часопісе згадваецца дзейнасць Брацтва Святой Жыровіцкай Божай Маці ў Адэлаідзе ў 1953 годзе, аднак іншых звестак пра гэтае Брацтва няма.
З сярэдзіны 1950-х гадоў гісторыя тутэйшай грамады цесна звязаная з арганізацыяй тутэйшай парафіі БАПЦ. Таксама з гэтага часу на беларускіх службах спяваў уласны хор пад кіраўніцтвам Міхася Бурноса, які выступаў і на свецкіх частках святкавання.
Беларускія святы (25 Сакавіка, Слуцкі збройны чын) тут святкаваліся ў адзінстве рэлігійнай і свецкай частак. Часам лік прысутных на святах дасягаў 200 чалавек.
1960-я
З канца 1950-х гадоў на беларускіх святах абавязкова спяваў хор ды рабіліся драматычныя пастаноўкі. З 1968 года цягам некалькіх гадоў пад кіраўніцтвам Міхася Бурноса выступала танцавальная трупа «Лявоніха».
Доўгі час беларускія набажэнствы праходзілі ў памяшканнях метадысцкіх цэркваў, пакуль у 1958 годзе значна павялічаная беларуская грамада не набыла сваю дзялянку зямлі і не пачала на ёй будаваць храм. 29 снежня 1963 года царква, будаваная ўласнымі намаганнямі прыхаджанаў, была асвечаная архіяпіскапам Сяргеем. Пазней будынку дадалі чатыры купалы і вялікую прыцаркоўную залу. Гэта быў першы беларускі храм у Аўстраліі, які стаў надоўга цэнтрам рэлігійнага і грамадскага жыцця тутэйшых беларусаў.
1970-я
Парафія Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Адэлаідзе на чале з айцом Міхалам і парафіяльнай радай была ініцыятарам амаль усіх мерапрыемстваў да канца 1970-х гадоў.
З пачаткам 1970-х гадоў свецкая частка святкаванняў праходзіла на вуліцы.
У снежні 1976—студзені 1977 года тутэйшыя беларусы ўдзельнічалі ў Першай Сустрэчы Беларусаў Аўстраліі ў Мельбурне. Надалей кожная трэцяя сустрэча праводзілася ў Адэлаідзе.
У 1977 годзе з ініцытывы Янкі Ролсана было заснаванае Беларускае Аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі (БАПА). Гэтая арганізацыя пераняла на сябе шмат працы ў правядзенні нацыянальных мерапрыемстваў, рэпрэзентацыі беларусаў, распаўсюджванні ведаў пра Беларусь. Янка Ролсан, працягваючы ранейшую дзейнасць у выданні невялікіх кніжак з уласнымі творамі ў 1980-х гадах, акрамя паэтычных зборнікаў і ўспамінаў, надрукаваў ад імя Аб’яднання брашуру пра Беларусь «Беларусь: зямля й людзі».