cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім
Гісторыя развіцця
Ідэі Асветніцтва садзейнічалі пераасэнсаванню і пераадоленню ў другой палавіне 18 ст. старых літаратурных традыцый, узмацненню новых эстэтычных тэндэнцый, з'яўленню якасна новых мастацкіх твораў, якія паклалі пачатак фарміраванню нацыянальнай беларускай і літоўскай літаратур на народных мовах.
Казанні, агіяграфія, хаджэнні
У 13—14 ст. перапісваліся асобныя кнігі Бібліі, зборнікі богаслужэбнага прызначэння, словы, прытчы, павучанні, жыціі святых, духоўныя аповесці і інш., напісаныя на царкоўнаславянскай мове. Захаваліся Полацкае, Друцкае, Аршанскае, Лаўрышаўскае, Мсціжскае евангеллі — выдатныя помнікі кніжнай культуры таго часу.
Відным прадстаўніком царкоўнага красамоўства быў Грыгорый Цамблак, абраны ў 1415 у Новагародку кіеўскім мітрапалітам. Яго ўрачыстыя словы-пропаведзі, напісаныя вобразнай мовай, былі значнаю з'яваю ў царкоўнай аратарскай прозе таго часу.
Апісанні падарожжаў на Блізкі Усход змястоўна ўзбагаціліся: апрача «святых» мясцін аўтары пачалі цікавіцца іншымі краінамі, падзеямі грамадска-палітычнай і культурнай гісторыі розных народаў. Асобныя творы паломніцкай літаратуры нагадвалі дзённікі падарожжаў. Значным крокам у развіцці гэтага жанру было «Хаджэнне ў Царград» Ігнація Смаляніна (канец 14 ст.), напісанае назіральным і таленавітым аўтарам.
У непасрэднай сувязі з царкоўна-рэлігійнай палемікай у літаратуры ВКЛ развіўся жанр пропаведзі (Карповіч, Пацей, Сматрыцкі, Сірвідас, Ё. Брэткунас і інш.).
Палемічная літаратура
Феадальна-каталіцкая рэакцыя, якая пачалася ў ВКЛ у 1570-я гг., надала літаратуры іншы кірунак. Кнігадрукаванне і літаратурная дзейнасць праваслаўных брацтваў, публіцыстыка і палемічная літаратура 16 — 17 ст. з'яўляюцца агульным здабыткам беларускай і ўкраінскай літаратур. Многія выдатныя дзеячы культуры гэтага перыяду (М. Сматрыцкі, Хрыстафор Філалеі, П. Зізаній і С. Зізаній, С. Косаў), нягледзячы на ўваходжанне пасля Люблінскай уніі 1569 зямель Украіны ў склад Польскай Кароны, былі адначасова беларускімі і ўкраінскімі пісьменнікамі.
Асноўным зместам іх публіцыстыкі стала палеміка вакол царкоўнай уніі. Важную ролю адыгралі ў той час брацтвы, якія садзейнічалі кансалідацыі патрыятычных сіл беларускага і ўкраінскага народаў у іх барацьбе супраць наступлення каталіцкай царквы і асімілятарскай палітыкі Польшчы. У палеміцы ўдзельнічалі людзі розных класавых інтарэсаў, нацыянальна-культурнай і рэлігійнай арыентацыі, літаратурнага густу і таленту; яна была вострай зброяй ідэалагічнай барацьбы, таму нямала твораў выйшла ананімна або пад псеўданімамі («Апокрысіс», «Перасцярога», «Унія», «Гармонія» і інш.).
Непрымірымымі змагарамі за веру продкаў і нацыянальныя традыцыі былі Лявонцій Карповіч — яркі прадстаўнік аратарскай прозы пач. 17 ст. і Афанасій Берасцейскі — аўтар палемічна-публіцыстычнага «Дыярыуша». Складальнікам першай грунтоўнай граматыкі царкоўна-славянскай мовы быў Сматрыцкі, які ў розны час заўзята абараняў і праваслаўе («Фрынас»), і унію («Апалогія»). Лагер каталіцка-ўніяцкіх палемістаў прадстаўлялі П. Скарга (аўтар «Казанняў сеймовых» і трактата «Пра адзінства Царквы Божае»), І. Пацей (аўтар публіцыстычных твораў на беларускай і польскай мовах, прасякнутых духам кампрамісу з каталіцкай царквой). Багаслоўскія і палемічныя творы многіх украінскіх пісьменнікаў эпохі ранняга барока (І.Вішанскага, Іова Барэцкага, Лазара Барановіча, І. Галятоўскага, З. Капысценскага, Пятра Магілы, К. Сакавіча і інш.) былі вядомы і ў Беларусі і ўдзельнічалі ў шмат у чым агульным беларуска-ўкраінскім літаратурным працэсе таго часу.
Бружмель чорны
Бружмель чорны (Lonicera nigra) — кветкавая расліна сямейства.
Літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім
Пераклады
На пачатку 16 ст. з'явіліся дасканалыя пераклады Скарынам 23-х кніг Бібліі (Прага, 1517-19), «Малой падарожнай кніжкі» і «Апостала» (Вільня, 1522-25). У канцы 16 ст. М. Даўкша зрабіў дасканалы пераклад на літоўскую мову «Катэхізіса» Я. Лядэсмы (1595) і зборнік казанняў Я. Вуека «Пасціла каталіцкая» (1599).
Дзелавое пісьменства
Істотныя сацыяльна-палітычныя і культурныя зрухі ў жыцці грамадства (16 ст.), зараджэнне гуманістычнага светапогляду, пашырэнне ўзаемасувязей з перадавымі краінамі Еўропы, узнікненне кнігадрукавання і іншыя фактары спрыялі больш актыўнаму развіццю літаратуры ВКЛ. Узніклі Статуты ВКЛ 1529, 1566 і 1588, складзеныя адпаведна пад кіраўніцтвам канцлераў А. Гаштольда, М. Радзівіла Чорнага, А. Валовіча і падканцлера Л. Сапегі — выдатныя, еўрапейскага ўзроўню помнікі дзелавога пісьменства, прававой думкі і культуры беларускага і літоўскага народаў.
Панегірыкі
У 15 — пач. 16 ст. ўзнік панегірычны жанр пахвал, што прысвячаліся асобным дзяржаўным дзеячам ВКЛ («Пахвала Вітаўту», «Пахвала гетману Канстанціну Астрожскаму» і інш.).
Прадмовы і пасляслоўі
Шырокае бытаванне атрымаў жанр прадмоў, якому спрыяў росквіт кнігадрукавання ў 2-й пал. 16 — 17 ст.
М.Даўкша, які зрабіў пераклад на літоўскую мову «Катэхізіса» Я.Лядэсмы (1595) і зборнік пропаведзей Я.Вуека «Пасціла каталіцкая» (1599). Акрамя лацінскага прысвячэння, дадаў да «Пасцілы» 2 прадмовы: адну на літоўскай, другую на польскай мовах. Асабліва прыкметная другая, у якой аўтар, падаючы прыклады з гісторыі і жыцця прыроды, горача адстойвае думку, што роднае слова з'яўляецца неадменнай умовай існавання нацыі. Прадмова Даўкшы — глыбока патрыятычны помнік гуманістычных ідэй эпохі, узор высокага рытарычнага мастацтва.
Драматургія
З узнікненнем школьнага тэатра зараджаецца драматургія. Першыя яе спробы — інсцэніроўкі біблейскіх сюжэтаў. Паміж актамі школьных драм разыгрываліся камедыйныя сцэнкі — інтэрмедыі, па паходжанню і характару паўфальклорныя творы, прасякнутыя народным гумарам. 3 імі звязана з'яўленне ў беларускай, украінскай і літоўскай літаратурах дэмакратычнага героя — прадстаўніка трэцяга саслоўя (студэнта, рамесніка, селяніна).
Паэзія
Пачынальнікам рэнесансавай паэзіі ў ВКЛ быў М. Гусоўскі — паэт-лацініст, аўтар вершаў і паэм, у т. л. глыбокапатрыятычнай «Песні пра зубра» (Кракаў, 1523). 3 вялікай мастацкай сілаю і любоўю паказана ў паэме прыгажосць прыроды роднага краю, апеты ратныя і мірныя справы, заняткі і звычаі беларусаў і літоўцаў, услаўлена іх гераічнае мінулае. У творы выявіўся рэнесансавы эстэтычны ідэал аўтара з яго верай у чалавека дзейнага, гарманічна развітога, духоўна і фізічна дасканалага. «Песня пра зубра» — першы ў беларускай і літоўскай літаратурах буйны вершаваны твор, першая песня пра «Літву», складзеная для заходне-еўрапейскага чытача.
Новай з'явай у літаратуры 16 — 1-й палавіны 17 ст. была кніжная паэзія, пачатак якой паклалі яшчэ Скарына і Мажвідас. Яна вызначалася ідэйна-тэматычнай і жанрава-стылявой разнастайнасцю. Вяліся пошукі ў жанры паэмы, папулярнасцю карыстаўся жанр эпіграм — рытарычных пахвал, пададзеных у форме вершаваных надпісаў да гербаў мецэнатаў. Бытавалі таксама дэкламацыі, элегіі, сатырычныя і духоўныя вершы, грамадзянская лірыка, найлепшы ўзор якой у даўняй беларускай паэзіі — верш Я. К. Пашкевіча «Польска квитнет лациною…». Некаторыя тагачасныя паэты ВКЛ пісалі на польскай (А. Рымша, Г. Пельгрымоўскі, Я. Пратасовіч, Т. Яўлевіч) і лацінскай мовах (Я. Радван, Д. Набароўскі, С. Рысінскі і інш.). Сярод лацінамоўных твораў 2-й палавіны 16 ст. вылучаецца «Радзівіліяда» (Вільня, 1588) Радвана. У гэтай напісанай гекзаметрам (на ўзор «Энеіды» Вергілія) патрыятычнай паэме аўтар узвялічыў заслугі М. Радзівіла як палкаводца і палітыка, уславіў гераічныя подзвігі абаронцаў Айчыны. 3 твораў, напісаных па-польску, вылучаюцца ананімныя «Пратэй» (1564, Берасце, магчымы аўтар — Ц. Базылік) і «Лямант на смерць Рыгора Осціка» (Вільня, 1580). У «Пратэі» ў сатырычным асвятленні закранаюцца надзвычай важныя пытанні грамадска-палітычнага і культурна-рэлігійнага жыцця Польшчы і ВКЛ, паказваецца, да якой бяды можа давесці дзяржаву неабдуманасць дзеянняў з боку шляхецкага стану. «Лямант на смерць Рыгора Осціка» на прыкладзе аднайменнага героя ўздымае не менш актуальныя пытанні шляхецкай здрады Радзіме і пакарання за гэтае злачынства з боку дзяржавы, грамадства і сям'і. «Дзесяцігадовая аповесць пра ваенныя справы… Крыштофа Радзівіла» (Вільня, 1585) паэта-панегірыста Рымшы, аўтара эпіграм на беларускай мове і вершаванай «Храналогіі» (Астрог, 1581), — найбуйнейшы са створаных у той час на тэрыторыі ВКЛ польскамоўных эпічных твораў, прысвечаны апісанню вайсковых выпраў К.Радзівіла на працягу 10 гадоў (1572 — 82). Важныя пытанні грамадска-палітычнага жыцця, міждзяржаўных узаемаадносін ВКЛ і Расіі канца 16 — пач. 17 ст. узнімаў у сваіх багатых зместам паэмах Пельгрымоўскі, сакратар пасольства Л.Сапегі ў Маскву ў 1600 — 01. Значнай з'явай у літаратурным жыцці было з'яўленне першай вершаванай энцыклапедыі «Вынаходнікі рэчаў» Пратасовіча (Вільня, 1608). Найбольш значнае дасягненне беларускай паэзіі таго часу — ананімная лірычная паэма «Лямант на смерць Лявонція Карповіча» (Вільня, 1620), напісаная па-беларуску ў стылі элегіі.
Найбольш яркімі і выдатнымі літаратурнымі помнікамі эпохі Асветніцтва на землях ВКЛ былі паэма К.Данелайціса «Поры года» і «Камедыя» К.Марашэўскага. Лацінамоўная творчасць паэта-асветніка М.Карыцкага, хоць і была значнай літаратурнай з'явай свайго часу, аднак ужо не вызначала вядучыя тэндэнцыі ў станаўленні новых беларускай і літоўскай літаратур.
Дыярушы, лісты і прамовы
У 16 — 1-й палавіне 17 ст. актыўна развівалася і беларуская проза свецкага кірунку. Характэрнай яе рысай была белетрызацыя гістарычна-дакументальных дзелавых запісаў, што выявілася ўжо ў Хроніцы Быхаўца. У гэтым рэчышчы з'явіліся лісты Ф.Кміты-Чарнабыльскага (1573-74), напісаныя каларытнай моваю, перасыпанай народнымі прымаўкамі. Працэс белетрызацыі і дэмакратызацыі беларускай публіцыстычнай прозы прадаўжалі парадыйна-сатырычная «Прамова Мялешкі» (1-я палавіна 17 ст.) і «Ліст да Абуховіча» (1655) — творы вялікага грамадска-палітычнага гучання, яркія і самабытныя.
Глыбокую трансфармацыю перажывала гістарычна-дакументальная проза. Замест агульнадзяржаўных летапісаў і хронік узніклі новыя літаратурныя жанры: мемуары (дыярыушы), мясцовыя летапісы і хранографы. У пач. 17 ст. новагародскі шляхціц Ф.Еўлашоўскі стварыў адзін з першых беларускіх дыярыушаў, у якім малюнкі жыцця і побыту беларускай шляхты пададзены ў сувязі з біяграфіяй аўтара. Багатыя і цікавыя зместам напісаныя па-польску дыярыушы С. І. Маскевіча і Б. К. Маскевіча, у якіх занатаваны бурныя падзеі вайны з Расіяй у пач. 17 ст. і нацыянальна-вызваленчай вайны беларускага і ўкраінскага народаў сярэдзіны 17 ст.
Гістарыяграфічныя творы
На раннім этапе гісторыі ВКЛ найбольшага росквіту дасягнула летапісанне, якое адчула значны ўплыў старажытнарускага і адыграла выдатную ролю ў станаўленні беларускай і літоўскай гістарычнай прозы. На змену мясцовым летапісам з'явіліся агульнадзяржаўныя беларуска-літоўскія, у якіх адлюстравана багатае мінулае беларускага і літоўскага народаў. 3 агульнадзяржаўных пазіцый асвятляліся падзеі ў «Летапісцы вялікіх князёў літоўскіх» (1-я трэць 15 ст.) і Беларуска-літоўскім летапісе 1446. У іх выявіліся погляды грамадскіх колаў Беларусі і Літвы, што падтрымлівалі велікакняжацкую ўладу ў яе барацьбе з феадальнай раздробленасцю, за палітычнае адзінства і магутнасць сваёй краіны. Істотна змянілася і жанравая прырода беларуска-літоўскіх летапісаў, асаблівасцю якой стала спалучэнне традыцый пагадовай формы выкладу з прагматычным апавяданнем пра мінулае. Быў выпрацаваны своеасаблівы летапісны стыль, лаканічны, выразны, блізкі да стылю дзелавога пісьменства. Важным гістарычным падзеям прысвячаліся невялікія аповесці — асобныя творы са сваімі героямі і самастойным сюжэтам.
У эпоху Адраджэння ў ВКЛ ва ўмовах росту грамадска-палітычнай і нацыянальнай самасвядомасці народаў узмацнілася цікавасць да мінулага. У 1-й палавіне 16 ст. ўзнікла «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага», у якой прыводзілася легендарная гісторыя ўзнікнення гэтай дзяржавы, сцвярджалася высакароднае паходжанне літоўскіх князёў і паноў (ад рымскіх патрыцыяў). Найвышэйшае дасягненне агульнадзяржаўнага беларуска-літоўскага летапісання — Хроніка Быхаўца (2-я чвэрць 16 ст.), напісаная ў форме гістарычнай аповесці і прысвечаная палітычнай гісторыі Беларусі і Літвы ад легендарных часоў да пач. 16 ст. У хроніках удасканальваліся прыёмы і формы белетрызацыі гісторыі, хоць у цэлым яны захавалі сярэдневяковы характар (ананімнасць, кампіляцыйнасць, сінкрэтызм, апісанне падзей па іх знешняй сувязі і інш.). Беларуска-літоўскія летапісы і хронікі прыкметна паўплывалі на польскую хранаграфію 16—17 ст. Пераважна паводле гэтых твораў выклаў гісторыю ВКЛ М. Стрыйкоўскі, які доўгі час жыў, служыў і працаваў у Літве і Беларусі. Яго «Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі» (Каралявец, 1582) была першай друкаванай гістарыяграфічнай працай, у якой мінулае літоўскага і беларускага народаў пададзена ў агульнаеўрапейскім кантэксце і ў сувязі з гісторыяй Польшчы і старажытнай Русі.
Шырокую вядомасць набыла сухая, аднак надзвычай працяглы час папулярная лац. «Гісторыя Літвы» (1650-69) А.Каяловіча. Мясцовым святаром з Магілёўшчыны складзены Баркулабаўскі летапіс, у якім апісаны важныя гістарычныя падзеі канца 16 — пачатку 17 ст., праўдзіва пададзены запамінальныя малюнкі цяжкага жыцця беларускай вёскі таго часу. Яскравым прыкладам жанру хранографа была «Вялікая хроніка», складзеная ў 17 ст. на аснове перакладзеных на беларускую мову польскіх хронік М.Бельскага, Стрыйкоўскага, сярэдневяковых гістарычных аповесцей і іншых крыніц.
У пераходны перыяд, у канцы 17 — 1-й пал. 18 ст. Т.Сурт і Ю.Трубніцкі напісалі Магілёўскую хроніку, выдатны помнік гарадскога летапісання Беларусі, каштоўную крыніцу па гісторыі ВКЛ таго часу. Яркай з'явай стала творчасць драматурга і паэтэсы Ф. У. Радзівіл.
Публіцыстыка
У 1560 — 70-я гг. літаратура развівалася пад моцным уплывам рэфармацыйных ідэй, што было абумоўлена бытаваннем на беларуска-літоўскіх землях рэлігійнага вальнадумства, гуманістычнага рацыяналізму, пранікненнем у ВКЛ розных плыней заходне-еўрапейскага пратэстантызму (лютэранства, кальвінізму, антытрынітарызму). Прапаведніцкая і асветніцкая дзейнасць рэфарматараў па сутнасці мела антыфеадальны, раннебуржуазны характар і адыграла важную ролю ў абуджэнні грамадскай думкі, спрыяла пашырэнню ідэй рацыяналізму і ўмацаванню рэлігійнай верацярпімасці. Рэфармацыйная публіцыстыка ўзбагаціла ідэйны змест беларускай і літоўскай літаратур, іх тэматыку і праблематыку, жанры і стылі.
Рэфармацыя ў ВКЛ вылучыла плеяду публіцыстаў, сярод якіх найбольш значныя С.Будны, В.Цяпінскі, А. Волан, Міхалон Літвін і А.Ратундус. Бліскучы палеміст, ідэолаг антытрынітарыяў ВКЛ Будны ўвайшоў у гісторыю славянскай культуры як аўтар «Катэхізіса» (Нясвіж, 1562) з антыклерыкальнай прадмовай, публіцыстычных трактатаў, у т. л. «Пра свецкую ўладу» (1583), як перакладчык (на польскую мову) і адзін з заснавальнікаў філалагічнай крытыкі Бібліі ў Еўропе.
Паслядоўнік скарынаўскіх традыцый Цяпінскі ўпершыню пераклаў на беларускую мову «Евангелле» (1570-я гг.), з патрыятычных пазіцый абараняў родную мову і культуру, гнеўна асудзіў своекарыслівасць і рэнегацтва беларускага духавенства і свецкіх феадалаў.
Больш за 20 публіцыстычных твораў апублікаваў на лацінскай і польскай мовах Волан, які з'едліва высмейваў у іх абскурантызм рэлігійных фанатыкаў, адстойваў свабоду асобы. Шырока вядомы яго палемічныя выступленні супраць езуітаў; іх перавыдавалі нямецкія пратэстанты і французскія гугеноты, а каталіцкая царква занесла ў індэкс забароненых кніг.
Сярод аўтараў, якія пісалі на літоўскія тэмы на латыні, асабліва вылучаецца Міхалон Літвін з яго трактатам «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў» (1550, часткова надрукаваны ў 1615, Базель). Аўтар супастаўляе быт літвінскай шляхты з бытам падданых Маскоўскай Русі і татар. Ён крытыкуе «вольнасці» літвінскай шляхты як крыніцу магчымай анархіі. Разам з тым Літвін захапляецца Кіевам і прыроднымі багаццямі Падняпроўя, падрабязна апісвае культурнае і сацыяльна-палітычнае становішча Русі.
Бурнае грамадска-палітычнае жыццё спрыяла развіццю свецкага красамоўства. Найбольш відным аўтарам аратарскай прозы быў Сапега.
Пераклады
Актывізаця перакладніцкай дзейнасці сведчыць пра павелічэнне попыту, у сваю чаргу яна ўзмацняла культурныя ўзаемасувязі з іншымі народамі свету. Сярод перакладаў на старабеларускую мову пачалі пераважаць творы свецкага характару, белетрыстычная проза: зборнікі дыдактычных навел («Вялікае зярцала», «Зорка прасветлая», «Рымскія дзяянні»), воінскія аповесці («Гісторыя пра Атылу», «Аповесць пра Скандэрбега»), рыцарскія раманы («Аповесць пра Трышчана», «Аповесць пра Баву»), прыгодніцкая літаратура («Гісторыя пра Апалона Цірскага»), але ні адзін з беларускіх перакладаў не быў надрукаваны.
Адметнай рысай літаратуры ВКЛ 16 — 17 ст. было павелічэнне польскамоўных перакладаў з заходне-еўрапейскіх літаратур. Пераважна гэта былі гістарыяграфічныя і біяграфічныя крыніцы па антычнай і сярэдневяковай гісторыі, як, напрыклад, «Жыццё Юрыя Кастрыёта» албанца М.Барлеція ў перакладзе берасцейскага друкара Ц.Базыліка (1569) або «Гісторыя іудзейскай вайны» І.Флавія (1617, Любча). Часам падобныя творы адвольна скарачаліся перакладчыкам або белетрызаваліся ў інтарэсах чытача. Так, Б.Будны да «Апафегматаў» (1614, Любча), апрацоўкі 80 анекдотаў з аднайменнага твора Плутарха, дадаў шэраг польскіх, а «Гісторыя пра Тэагеніса і Харыклею» новагародскага шляхціца А.Захарэўскага (1588, б.м.) з'яўляецца пераробкай «Эфіопікі» Геліядора.
Паланэз
Паланэ́з (polonez ад polonaise) — старадаўні польскі танец-шэсце ўрачыстага характару.
Выконваўся як правіла напачатку баляў, падкрэсліваючы ўрачысты, узнёслы характар свята. У паланэзе танцуючыя пары рухаюцца па ўсталяваных правіламі геаметрычных фігурах. Музычны памер танца — ¾. Жанрава вызначальныя рысы — 3-дольны тактавы памер, тыповая рытмаформула, каданс.
Папярэднік паланэза — 4-дольны павольны «пешы» танец, які вылучыўся з вясельных абрадавых танцаў, у XVII ст. адкрываў вясковыя святы або выконваўся ў час вяртання з палявых работ. У XVIII ст. пад назвай «польскі танец» пашырыўся ў шляхецкім асяроддзі, дзе набыў ваяўнічы характар. У канцы XVIII ст. атрымаў назву «паланэз». Адыграў прыкметную ролю ў фарміраванні нацыянальнага аблічча польскай прафесійнай музыкі. 3 1790-х гг., калі паявіліся «Паланэзы не для танца» М. К. Агінскага, і ў XIX ст., у перыяд рамантызму, паланэз узбагаціўся рысамі паэмнасці, значна пашырыўся яго эмацыянальны дыяпазон. Вяршыні развіцця дасягнуў у творчасці Ф. Шапэна. Да паланэза звярталіся І. С. Бах, В. А. Моцарт, К. М. Вебер, М. Глінка, П. Чайкоўскі, А. Скрабін, А. Лядаў і інш.
Найбольш раннія звесткі пра паланэз на Беларусі адносяцца да 1780-х г. і звязаны з творчасцю Я. Д. Голанда (арын Паляка з оперы «Чужое багацце нікому не на карысць», паст. 1780) і Р. Вардоцкага (арыя з оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас»). У XIX ст. вядомы паланэзы для канцэртнага выканання І. Дабравольскага (для скрыпкі), Міхала Казіміра Агінскага (для скрыпкі і фпартэпіяна), Міхала Клеафаса Агінскага і В. Казлоўскага (для аркестра), Н. Орды, А. Абрамовіча, С. Манюшкі, К. Ельскага, Ф. Міладоўскага (для фпартэпіяна) і інш. Асаблівую папулярнасць набыў паланэз «Развітанне з Радзімай» Міхала Клеафаса Агінскага. 3 сучасных беларускіх кампазітараў паланэзы пісалі Дз. Лукас (з музыкі да кінафільма «Несцерка»), Ю. Бяльзацкі (з сюіты на тэмы польскіх народных танцаў), Г. Вагнер (з балета «Падстаўная нявеста») і інш.
Бружмель Рупрэхта
Бружмель Рупрэхта (Lonicera ruprechtiana) — куст, від роду сямейства.
Свідзіна (значэнні)
Свідзіна
Кінарынхі
Кінарынхі (Kinorhyncha, ад κινέω — рухаю і  — рыла) — клас марскіх беспазваночных жывёл. Характарызуюцца гідрастатычным шкілетам, целам, пакрытым ігольчастай хітынавай, і прысутнасцю ў сценцы цела колцавых і дыяганальных цягліц. Валодаюць вельмі маленькімі памерамі.
Будова
Даўжыня 0,1—1 мм. Цела пляскатае, жаўтаватае або карычневае, двухбакова-сіметрычнае, складаецца з 13 (зрэдку э 14) сегментаў (занітаў); укрыта кутыкулай з венчыкамі шыпоў або кручкоў. Скура — з аднаслойнага эпітэлію. Мускулатура складаецца з асобных пучкоў папярочна-паласатых мускулаў. Кішэчнік у выглядзе простай трубкі. Нервовая сістэма складаецца з галаўнога каляглотачнага кальца і брушнога нервовага ствала з вялікай колькасцю нервовых клетак у кожным сегменце тулава. Стрававальная сістэма скразная, на пярэднім канцы цела прысутнічае мускулістая глотка з выступаючым ротавым конусам, якія змяшчаюць ротавую адтуліну. Выдзяляльная сістэма протанефрыдыяльнага тыпу.
Пашырэнне
Пашыраны ўсюды. Жывуць у грунтах, у прыбярэжнай зоне і на глыбіні да 750 м. У свеце вядома каля 130 відаў, у Расіі — 30 відаў.
Асаблівасці біялогіі
Раздзельнаполыя, развіццё з метамарфозам.
Кормяцца аднаклетачнымі водарасцямі, мікраарганізмамі, дэтрытам.
Філагенія
Кінарынхі — вельмі малавывучаная група, мяркуецца, што філагенетычна яны больш за ўсё блізкія іншым псеўдацэламічным чарвякам (Loricifera).
Гілберт Ньютан Льюіс
Гілберт Ньютан Льюіс (Gilbert Newton Lewis; 23 кастрычніка 1875 Уэймут, каля Бостана — 23 сакавіка 1946, Берклі) — выдатны амерыканскі фізікахімік. Асноўныя навуковыя працы ў вобласці хімічнай тэрмадынамікі, фотахіміі, хіміі ізатопаў, ядзернай фізікі.
Прапанаваў новую фармулёўку трэцяга пачатку тэрмадынамікі. Прапанаваў і развіў (1912—1916) электронную тэорыю хімічнай сувязі, растлумачыў упершыню іонную і гомеапалярную сувязі, распрацаваў метады разліку свабодных энергій хімічных рэакцый. Разам з Р. Мак-Дональдам у 1933 годзе ўпершыню атрымаў цяжкую ваду і вылучыў з яе дэйтэрый. У 1929 годзе ўвёў тэрмін фатон для абазначэння найдрабнейшай адзінкі выпраменьвання.
Дамасій II
Дамасій II (Damasus PP. II; свецкае імя граф Папонэ Брыксен, Poppo; ? — 9 жніўня 1048) — Папа Рымскі з 17 ліпеня па 9 жніўня 1048 г. Родам з Баварыі. Быў біскупам Брыксена. Прызначаны Папам па прамым указанні германскага імператара Генрыха III. Памёр у Палестрыне ад малярыі, пахаваны ў царкве Св. Ларэнца ў Рыме.
Бружмель Маака
Бружмель Маака (Lonicera maackii) — куст, від роду Бружмель сямейства. У дзікім выглядзе расце ў Сярэдняй Азіі ў паўночным і заходнім Кітаі, Манголіі, Японіі, Карэі і на паўднёвым усходзе Расіі, у Прыморскім краі.
Этымалогія
Відавую назву расліна атрымала ў гонар, рускага натураліста XIX стагоддзя.
Батанічнае апісанне
Парасткі светла-шэрыя, маладыя з густым апушэннем з кароткіх валасінак.
Лісце даўжынёй 4,5-8,5 см, супратыўнае, яйкападобна-эліптычнай або шырокаланцэтнай формы, завостранае на канцы, цэльнакрайняе. Верхні бок ліставай пласцінкі цёмна-зялёны, ніжні святлей. Восенню становяцца ліловымі або пурпурно-жоўтымі. Хвосцікі лісця кароткія.
Кветкі белыя, даўжынёй да 2,5 см, са слабым прыемным водарам. Размешчаны парамі ў пазухах лісця. Час цвіцення — чэрвень.
Плады шарападобныя, цёмна-чырвоныя, дыяметрам каля 6 мм. Утрымліваюць шматлікае дробнае насенне. Спеюць у жніўні-верасні, доўга не ападае. Неядомыя.
Экалогія
У некаторых абласцях ЗША бружмель Маака лічыцца непажаданым інвазіўным відам і вырошчванне яго там абмежавана або забаронена. Насенне хутка разносіцца птушкамі, якія ядуць плады, і бружмель ўтварае густыя зараснікі, якія перашкаджаюць росту мясцовых кустоў і іншых раслін. Колькасць бружмелю Маака кантралююць высечкай або выпальваннем зараснікаў да ўзроўню каранёў, а таксама апрацоўкай гербіцыдамі.
Прымяненне
Бружмель Маака шырока ўжываецца ў якасці дэкаратыўнай расліны ў садова-паркавым дызайне. Хутка расце і ўтварае шчыльныя жывыя загарадзі. Створана некалькі культурных формаў, напрыклад, 'Erubescens' з ружовымі кветкамі, 'Rem Red' з прамымі парасткамі. .
Вялікая Уса
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Ліцвянскага сельсавета.
Грыцы (Нясвіжскі раён)
Грыцы́ (, Грицы) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Грыцкевіцкага сельсавета.
Агбулак (Лачын)
Агбулак (Ağbulaq) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і называлася Спітакаджур (арм.: Սպիտակաջուր), уваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Грыцкевічы
Грыцке́вічы (, Грицкевичи) — аграгарадок у Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Грыцкевіцкага сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Нясвіж, за 137 км ад Мінска, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Пагарэльцы.
Мацылёўшчына
Мацылёўшчына (, Мацылёвщина) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Грыцкевіцкага сельсавета.
Студзёнкі (Нясвіжскі раён)
Студзёнкі (, Студёнки) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзейскага сельсавета.
Знаходзіцца за 15,5 км на паўднёвы захад ад Нясвіжа, 105 км ад Мінска, 1,5 км ад чыгуначнай станцыі Гарадзея на лініі Баранавічы — Мінск. 175 двароў, 364 жыхары (2007).
Гісторыя
Вёска вядома з XVI cтагоддзя ў Новагародскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага. У 1558 годзе Мікалай Глябовіч у прысутнасці Мікалая Радзівіла падараваў маёнтак Студзёнкі Якаву Красуцкаму (ці Я. Красоўскаму). У 1650 годзе маёнтак купілі ў пана Быкоўскага Радзівілы, і вёска становіцца часткай нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) вёска знаходзіцца ў складзе Расійскай імперыі ў Нясвіжскім, а з 1796 года — у Слуцкім павеце Мінскай губерні.
Сонасар (Лачын)
Сонасар (Sonasar) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і ўваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Студзёнкі (Нясвіжскі раён)
Гісторыя
Аўдавелая дачка Міхаіла Казіміра Рыбанькі, Тэафілія Канстанцыя Радзівіл (1738—1807), у 1793 годзе бярэцца шлюбам з 24-гадовым ротмістрам Янам Тадэвушам Развадоўскім (1769—1849 ; ротмістр кавалерыі літоўскіх войскаў, афіцэр Лістападаўскага паўстання 1830—1831, заснавальнік Баранавічаў, генерал), які па шлюбу робіцца ўладаром і арандатарам Студзёнак. У дакументах за 1805 год фальварак Студзёнкі Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў запісаны ў арэндзе Яна Развадоўскага (Развадойкі). Па смерці Тэафіліі Ян Развадоўскі ў 1809 годзе бярэцца шлюбам з Марыяй Вангродскай. Ад шлюбу нарадзілася 7 дзяцей, сярод якіх былі Сафія (нар. к. 1809) і Канстанцін (1813—1885; генерал-лейтэнант, камендант Варшавы, атрымаў у 1872 годзе тытул графа). 8 студзеня 1833 года ў Iшкалдскiм Троіцкiм касцёле Сафія Развадоўская пабралася шлюбам з дваранінам Магілёўскай губерні паручнікам Андрэем (Анджэем) Грушэцкім (нар. к. 1805), які па шлюбу становіцца новым гаспадаром маёнтка. Ад шлюбу было трое дзяцей: Уладзіслаў (1833—1850), Марыя (1834—1900) і Цэліна (1835—1863).
Марыя Грушэцкая пабралася шлюбам з Віктарам Каліноўскім (брат святога Рафала Каліноўскага, удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў). Пасля Грушэцкіх маёнтак перайшоў да Каліноўскіх. Мясцовы краязнаўца Аляксандр Абрамовіч прыходзіць да высновы што айцец Віктара і Рафала Каліноўскіх, Анджэй Каліноўскі, з’яўляецца родным братам прадзеда Кастуся Каліноўскага, Мацея. Пра сваяцтва Каліноўскіх свярджае і айцец кармэлін Аркадзь Куляха. Святы Рафал таксама нярэдка наведваў Студзёнкі, дзе жыў ягоны брат Віктар у маёнтку сваёй жонкі Марыі з Грушэцкіх.
Маёнтак у Студзёнках у першай палове XIX стагоддзя, калі належыў Марыі Грушэцкай, уяўляў сабой аднапавярховую трохпакаёвую рэзідэнцыю з хатняй каплічкай. На захад ад будынка размяшчаліся дзве злучаных ракой вялікіх сажалкі, якія Адам Міцкевіч апісаў у паэме «Пан Тадэвуш». Пра апісанне Міцкевічам у паэме Студзёнак згадваў у сваіх успамінах ксёндз Ежы Каліноўскі (1859—1930; зводны брат Рафала і Віктара Каліноўскіх) і польскі гісторык касцёла, доктар гуманітарных навук, які абраў і апрацаваў запісы Ежы Каліноўскага. Таксама звесткі пра апісанне прыгажосці Студзёнак Міцкевічам пададзены ва ўспамінах Ірыны Адоеўцавай, жонкі  (1894—1958), аднаго з найбуйнейшых паэтаў рускай эміграцыі. Падчас адпачынку ў маёнтку Адам Міцкевіч пакінуў у альбоме гаспадыні памятны надпіс (найверагодней у 1820 годзе), які пазней быў выбіты на камяні.
У 1862 годзе ў вёсцы 31 гаспадарка, 129 душ мужчынскага полу; у іх карыстанні 307 дзесяцін 1155 сажняў зямлі. У 1889 годзе на месцы сучаснай вёсцы знаходзіліся 2 аднайменныя вёскі: 26 і 7 асад, фальварак, 39 валок зямлі, млын, вінакурня, уладанне Гагенлоэ. Адпаведна з перапісам 1897 года ў вёсцы 62 двары, 438 жыхароў, хлебзапасная крама; маёнтак, 11 двароў, 22 жыхары, крухмальны завод, сядзіба (уладанне памешчыка Шэпелера), 4 двары, 13 жыхароў, вадзяны млын. У 1909 годзе ў вёсцы 72 двары, 456 жыхароў, у маёнтку 7 жыхароў.
З лютага па снежань 1918 года вёска акупавана Германіяй, з пачатка жніўня 1919 да сярэдзіны ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года — вёска пад польскім войскам. З 1919 года ў БССР, з 29 ліпеня 1920 года ў Нясвіжскім павеце. З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, у Гарадзейскай гміне Нясвіжскага павета Навагрудскага ваяводства; вёска 85 двароў, 468 жыхароў. З лістапада 1939 года вёска ў складзе БССР.
Бружмель Максімовіча
Бружмель Максімовіча (Lonícera maximowíczii) — куст, від роду сямейства. Расце на Далёкім Усходзе Расіі, у Кітаі і Карэі.
Від названы ў гонар Карла Іванавіча Максімовіча (1827—1891), расійскага батаніка, акадэміка Імператарскай Санкт-Пецярбургскай Акадэміі Навук, даследчыка флоры Далёкага Усходу і Японіі.
Батанічнае апісанне
Лістападны разгалісты моцна галінаваны куст вышынёй да 2 метраў. Кара старых парасткаў светла-шэрая, маладых — зялёная ці фіялетавая, без апушэння.
Лісце эліптычнае або даўгавата-яйкападобнае, 3-7 см даўжынёй, цёмна-зялёнае, на кароткіх хвосціках, з раснічастым апушэннем па краях.
Кветкі фіялетава-чырвоныя, даўжынёй да 13 мм, размешчаны парамі ў пазухах лісця, прычым размешчаны вельмі цікава — кожная пара схаваная пад сваім лістом. Час цвіцення — чэрвень.
Плады яйкападобныя, ярка-чырвоныя, бліскучыя, парамі зрослыя аснаваннямі і разбежныя наверсе накшталт рожак, спеюць у канцы жніўня-верасні.
Саратак (Кашатаг)
Саратак (Սարատակ), Сарыятаг (Sarıyataq) — сяло ў Кашатагскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Пакахан
Пакахан (Փակահան), Хаджахан (Xocahan) — сяло ў Кашатагскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Рак страўніка
Найбольш распаўсюджанай прычынай захворвання з'яўляецца інфекцыя бактэрыяй Helicobacter pylori, на долю якога прыпадае больш за 60% выпадкаў. Некаторыя тыпы гэтай бактэрыі маюць большую рызыку, чым іншыя. Іншыя распаўсюджаныя прычыны ўключаюць спажыванне марынаванай гародніны і паленне. Каля 10% выпадкаў маюць генетычныя прычыны і ад 1% і да 3% выпадкаў абумоўлены генетычнымі сіндромамі, атрыманых у спадчыну ад бацькоў чалавека, такіх як спадчынны дыфузны рак страўніка. У большасці выпадкаў рака страўніка з'яўляюцца страўнікавыя карцыномы. Гэты тып можа быць падзелены на некалькі падтыпаў. Лімфомы і пухліны мезенхімы таксама могуць развівацца ў страўніку. Доўгі час рак страўніка развіваецца праз шэраг этапаў на працягу шэрагу гадоў. Дыягназ, як правіла, ставіцца з дапамогай біяпсіі, праведзенай у ходзе эндаскапіі. Пасля гэтага праводзяць медыцынскі агляд, каб вызначыць, ці распаўсюдзілася хвароба на іншыя часткі цела. Японія і Паўднёвая Карэя - дзве краіны, якія маюць высокі ўзровень захворвання, праводзяць спецыяльную дыягностыку рака страўніка.
Міжземнаморская дыета зніжае рызыку рака, гэтак жа, як спрыненне палення. Існуе доказ таго, што папярэдняе лячэнне Helicobacter pylori памяншае будучую рызыку. Калі рак лячыць на ранніх стадыях, многія выпадкі можна вылечыць. Лячэнне можа ўключаць у сябе камбінацыю хірургіі, хіміятэрапіі, прамянёвай тэрапіі і мэтавай тэрапіі. Калі лячэнне праходзіць на позніх стадыях, можа быць рэкамендавана паліятыўная дапамога. Вынікі лячэння даюць невялікі плён з менш чым 10% выжывальнасці на працягу 5-гадовага тэрміну. Гэта адбываецца ў значнай ступені таму, што большасць хворых знаходзяцца з прагрэсавальным захворваннем. У ЗША 5-гадовая выжывальнасць складае 28%, а ў Паўднёвай Карэі - больш за 65%, у тым ліку з-за дыягнастычных намаганняў.
Ва ўсім свеце рак страўніка з'яляецца пятай па значнасці прычынай рака і трэцяй вядучай прычынай смерці ад раку складаючы 7% выпадкаў і 9% смерцяў. У 2012 годзе выяўлена 950 000 выпадкаў захворвання, што стала прычынай смерці 723 000 чалавек. [10] Да 1930 года ў большасці краін свету, у тым ліку ЗША і Вялікабрытаніі, было найбольш распаўсюджанай прычынай смерці ад раку. З таго часу смяротнасць ад хваробы скарачаецца ў многіх раёнах свету. Гэта, як мяркуецца, з-за меньшага ўжывання ў ежу салёных і марынаваных прадуктаў, як у выніку развіцця халадзільнай технікі як метаду захоўвання свежых прадуктаў харчавання. Рак страўніка сустракаецца часцей за ўсё ва Усходняй Азіі і Усходняй Еўропы, прычым у мужчын ў два разы часцей, чым у жанчын. У Беларусі рак страўніка займае другое месца па смяротнасці і трэцяе месца па захворванні. У 2009 годзе ад рака страўніка памерла 2,3 тыс. чалавек.
Нялепава
Няле́пава (, Нелепово) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Грыцкевіцкага сельсавета.
Прэніт
Паўпразрысты або празрысты крохкі мінерал жоўта-зялёнага, белага, шэрага колеру са шкляным бляскам. Крышталізуецца ў рамбічныя сінгоніі. Утварае сфераліты, суцэльныя масы, радыяльна-прамянёвыя агрэгаты і пражылкі. Ясна выражаныя крышталі сустракаюцца зрэдку. Цвёрдасць па шкале Моаса 6,5. Шчыльнасць 2800—2950 кг/м³.
Прэспа
Прэ́спа (Преспанско Езеро, Liqeni i Prespës, Λίμνες Πρέσπες) — возера на захадзе Балканскага паўвострава на мяжы Албаніі, Грэцыі і Паўночнай Македоніі. Злучана пратокай даўжынёй каля 1 км з возерам Мікры-Прэспа.
Плошча паверхні 285 км². Найбольшая глыбіня 34 м. Знаходзіцца ў катлавіне тэктанічнага паходжання на вышыні 853 м. Паўночныя і ўсходнія берагі возера спадзістыя, паўднёвыя і заходнія стромкія з глыбокім залівамі. Штогадовыя ваганні ўзроўню вады 1,5—2 м.
Прэспа злучана праз карставыя поласці з возерам Ахрыдскае, размешчаным за 16 км у напрамку на паўночны захад і на 158 м ніжэй.
Беларускі піянер
«Беларускі піонэр» — дзіцячы часопіс, выходзіў у Менску ў 1924—1929 гадах. У 1924—1926 гадах выдаваўся як штомесячнік, у 1927—1929 — раз на два тыдні (часам рабіліся здвоеныя нумары). Рэдактар першага нумара — У. Дубоўка, з № 2 выданнем кіравала рэдкалегія.
Гісторыя
Першы нумар месячніка «Беларускі піонэр» выйшаў у канцы 1924 года тыражом 3000 экз. (пачаць выданне беларускага дзіцячага часопіса пастанавіла другая сесія ЦВК БССР яшчэ ў лютым 1921 г.). Часопіс быў органам Народнага Камісарыяту Асветы БССР, рэдакцыя змяшчалася па адрасе: Менск, Пляц Волі. Падпіску прымалі ў рэдакцыі і ў Дзяржаўным выдавецтве Беларусі (Менск, Савецкая, 63, аддзел падпіскі). З першага нумара пры назве часопіса друкаваўся лозунг: «Зьмена зьмену рыхтуе сабе: піонэр-камсамол-КПБ», а з № 12 за 1925 г. з'явіўся іншы лозунг: «Да змаганьня за справу працоўных — будзь гатоў!».
З № 6 за 1925 год у выхадных звестках раскрыты склад рэдкалегіі, на той час гэта былі: А. Якімовіч, М. Лабадаеў, П. Хэйфец. З № 5 за 1927 год выданне часопіса ўзяло на сябе выдавецтва «Чырвоная змена», рэдакцыя размясцілася па адрасе: Менск, Камсамольская, 25. У склад рэдкалегіі ўвайшлі: у 1927 г. — Г. Брыгневіч, С. Жураўскі, М. Мамчыц, А. Пякарчык (адказны рэдактар), А. Якімовіч; у 1928 г. — М. Адзінец, А. Баліцкі, Г. Брыгневіч, А. Пякарчык (адказны сакратар), А. Якімовіч, у 1929 г. — А. Баліцкі, В. Буклей, П. Гарбуз (адказны рэдактар), Я. Маўр, А. Якімовіч.
Тыраж аднаго нумара вагаўся ад 1050 да 4500 экземпляраў. Напачатку часопіс друкавалі ў друкарні № 2 Беларускага дзяржаўнага выдавецтва, а з № 11 за 1925 г. і да канца выдання — у друкарні № 1 БДВ. Кошт нумара ў 1924 годзе быў 35 капеек, у 1925 г. паменшаны да 30, потым 20 кап. З 1928—1929 гг. у розніцу нумар каштаваў 12 кап., з дастаўкай па пошце — 20 кап.
Акрамя актуальнай палітычнай перадавіцы часопіс меў рубрыкі: Наша жыцьцё, Газэта «Беларускага піонэра», У часе адпачынку, Наш каляндар, Бібліотэка піонэра, «Аб усім патроху», «Акцябратам для чытаньня» «З усяго сьвету» і інш. У 1924—1926 гг. «Беларускі піонэр» змясціў некалькі песень з нотамі, у тым ліку тры — з музыкай Міколы Равенскага на словы У. Дубоўкі. Часопіс змяшчаў урокі сельскай гаспадаркі, малявання, шахмат і шашак, асноўныя патрабаванні да асабістай гігіены дзяцей, публікацыі пра дасягненні навукі і тэхнікі, ваенную справу. Рэгулярна змяшчаліся матэрыялы пра жыццё дзяцей у замежных краінах (расказваючы пра кітайскіх піянераў «Беларускі піонэр» надрукаваў піянерскія лозунгі па-кітайску).
Друкаваліся творы Якуба Коласа, Уладзіміра Дубоўкі, Змітрака Бядулі, Міхася Зарэцкага, Паўлюка Труса, Кандрата Крапівы, Тодара Кляшторнага, Валерыя Маракова, Міхася Чарота, праз работу з «пікорамі» (піонэрамі-корэспандэнтамі) было адкрыта шмат новых літаратурных імёнаў. Дзякуючы публікацыі ў «Беларускім піонэры» шырокаму колу чытачоў стаў вядомы выкладчык гісторыі і геаграфіі з Менска Іван Міхайлавіч Фёдараў, гістарычная аповесць якога «Чалавек ідзе» ўпершыню з'явілася ў лістападаўскім нумары за 1926 год пад псеўданімам Янка Маўр (у 1929 г. ён стаў членам рэдкалегіі часопіса).
Мастацкая аздоба часопіса адпавядала густам, пошукам і практыцы 1920-х гадоў. Для яго загалоўка былі распрацаваны некалькі відаў «фігурных» шрыфтоў. Рэгулярны ўдзел у афармленні прымалі мастакі А. Тычына, Г. Змудзінскі, А. Абрамаў, М. Філіповіч, А. Вало, Я. Тарас, Я. Саматыя, Р. Семашкевіч. Вокладку першага нумара зрабіў мастак П. Гуткоўскі, пасля гэтага часцей за ўсё на вокладцы змяшчалі малюнкі Я. Кашкеля, А. Вало; фотарэпрадукцыі (у тым ліку каляраваныя) і фотакалажы П. Гуткоўскага.
Выданне часопіса спынілася без аб'яўлення прычыны ў верасні 1929 года, апошнім выйшаў № 17-18. Пасля гэтага рэдкалегія часопіса падзялілася: адказны рэдактар П. Гарбуз і В. Буклей сталі працаваць у новазаснаванай газеце «Піянер Беларусі»; падпісчыкі «Беларускага піонэра» да канца году замест часопіса атрымлівалі гэту газету. Член рэдкалегіі «Беларускага піонэра» А. Якімовіч перайшоў на працу ў новазаснаваны часопіс для малодшых школьнікаў «Іскры Ільліча».
Лукойл
«Лукойл» — расійскае нафтавае прадпрыемства, заснаванае ў 1991 годзе. Ажыццяўляе здабычу, пастаўку і перапрацоўку сырой нафты, гуртовы і рознічны збыт нафтапрадуктаў, прадуктаў нафтахіміі і звадкаванага газу, наліўных і фасаваных алеяў праз уласныя нафтабазы, заправачныя станцыі і дылерскую сетку.
Гісторыя
У лістападзе 1991 года адбылося заснаванне нафтавага «Лангепас-Урай-Кагалым-Нафтагаз». 5 красавіка 1993 г. канцэрн ператварылі ў акцыянернае таварыства «Нафтавая кампанія „Лукойл“». Назву складаюць першыя літары назваў сібірскіх гарадоў Лангепас (Ніжневартаўскі раён, Ханты-Мансійская аўтаномная акруга, Цюменская вобласць, Уральская федэральная акруга), Урай (Ханты-Мансійская аўт. акр.) i Кагалым (, Ханты-Мансійская аўт. акр.), якія ўзніклі побач з і з’яўляюцца асновай сродкаў вытворчасці, і слова «ойл» (oil — нафта). У 2005 г. прадпрыемства займала 1-е месца ў Расіі па здабычы і перапрацоўцы нафты. У 2006 г. мела 150 тыс. супрацоўнікаў, займала 2-е месца сярод прыватных прадпрыемстваў свету па пацверджаных запасах нафты, глыбіня нафтаперапрацоўкі складала 77 %. У 2008 г. з’яўлялася найбуйнейшым прыватным нафтагазавым прадпрыемствам у свеце па даказаных запасах сыравіны. У 2009 г. мела 160 тыс. супрацоўнікаў.
Беларусь
У 1996 г. прадпрыемства адчыніла сваю рознічную сетку ў Беларусі. У 2005 г. на прадпрыемства прыпадала 11 % імпарту нафты ў краіну. На 23 верасня налічвалася 39 (АЗС). На 2 верасня 2006 г. прадпрыемства мела ў Беларусі звыш 50 аўтазаправак. У канцы снежня 2007 г. — пачатку 2008 г. на АЗС прадпрыемства пад выглядам бензіну А-95 прадаваўся змяшаны з дызельным палівам сурагат, што прыводзіў да паломкі паліўнай сістэмы аўтамабіляў. На 1 верасня 2010 г. мела ў краіне 80 АЗС, 5 нафтабазаў (агульны аб’ём захоўвання — 4 тыс. кубаметраў) і 1600 супрацоўнікаў. У 2012 г. пастаўка нафты склала 4,4 млн тонаў (1,6 млн т. — на Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод, 2,8 млн т. — на наваполацкі «Нафтан»), 50 % якой накіравалі на давальніцкую перапрацоўку.
Фелікс Якаўлевіч Беранштэйн
Фелікс Якаўлевіч Беранштэ́йн (,, Украіна — ) — беларускі вучоны ў галіне біяхіміі. Доктар біялагічных навук (1938), прафесар (1935).
Біяграфія
Скончыў Харкаўскі ветэрынарны інстытут у 1926 годзе, аспірантуру пры Харкаўскім медыцынскім інстытуце ў 1929 годзе. У 1930–1935 гг. прафесар кафедры біяхіміі Камянец-Падольскага зоатэхнічнага інстытута. У 1935—1941 і 1945—1971 гг. у Віцебскім ветэрынарным інстытуце — загадчык кафедрай арганічнай і біялагічнай хіміі, з 1972 г. прафесар. У 1941–1945 гг. загадчык кафедрай аналітычнай хіміі Куйбышаўскага індустрыяльнага інстытута. Адначасова ў 1934–1937, 1939–1941 і 1946–1954 гг. загадчык кафедрай біяхіміі Віцебскага медыцынскага інстытута.
Трыскайдэкафобія
Трыскайдэкафо́бія (ад τρεισ — «3», καί — «і», δεκα — «10» і φόβος — «страх», «фобія») — боязь ліку 13; гэты забабон звязаны з бояззю пятніцы 13, вядомай таксама як параскевідэкатрыяфобія.
Тэрмін «трыскайдэкафобія» ўпершыню ўжыў Айседор Корыят у сваёй кнізе Abnormal Psychology.
Паходжанне
Існуе аблуда, што найранейшыя згадкі пра лік 13 як нешчаслівы сустракаюцца ў вавілонскім зводзе законаў Хамурапі (каля 1780 да н.э.), у якім нібыта прапушчаны трынаццаты закон. Насамрэч гэты кодэкс не меў нумарацыі, а ў перакладзе Л.В.Кінга 1910 года прапушчаны адзін пункт: "Калі гандляр скончыў (свой) лёс (т. б. сканаў), пакупнік павінен атрымаць кампенсацыю ў, напрыклад, пяціразовым памеры з маёмасці прадаўца."
Іншыя пераклады Кодэксу Хамурапі ўключаюць гэты 13-ы артыкул.
Эль-Фаюм
Эль-Фаю́м — адміністрацыйны цэнтр аднайменнай мухафазы ў Сярэднім Егіпце, размешчаны ў Фаюмскім аазісе і акружаны з усіх бакоў Лівійскай пустыняй. Насельніцтва — 306 393 жыхары (2005).
Трыскайдэкафобія
Паходжанне
Паводле вераванняў некаторых хрысціян лічыцца, што на Апошняй вячэры 13-м чалавекам за сталом сядзеў Іуда, які здрадзіў Ісусу. Аднак у Бібліі нічога не сказана пра парадак, у якім апосталы сядзелі за сталом. Да таго ж лік 13 не з'яўляецца нешчаслівым у іўдахрысціянскай традыцыі. Так, кніга Зыход пералічвае трынаццаць атрыбутаў міласэрнасці Божай. Некаторыя хрысціянскія цэрквы таксама ўжываюць гэтыя 13 атрыбутаў у сваіх набажэнствах.
Магчыма, трыскайдэкафобія была вядомая таксама і вікінгам. Лічыцца, што ў пантэоне нарвежскіх багоў Локі быў 13—м. Дакладней, ён быў адным з арганізатараў забойства Бальдра, і быў 13-м госцем на яго пахаванні. Магчыма, адсюль паходзіць прымха, паводле якой з 13 чалавек, што сабраліся разам за абедзенным сталом, адзін абавязкова памрэ ў наступным года.
Эль-Фаюм
Фараоны 12-й дынастыі часта мелі рэзідэнцыі ў Фаюме, які называўся тады Шэдыт. Пра гэта сведчаць раскапаныя Фліндэрсам Пітры рэшткі храмаў і пахавальных пірамід. У пазнейшыя часы Шедыт (копц. П-ём) быў вядомы як Горад гадаў, або Кракадылопаль, пераназваны Пталамеямі ў Арсіною і меў бога-заступніка Себека з галавой кракадзіла. Тут жа знаходзіўся знакаміты Лабірынт, апісаны Герадотам. Сярод шматлікіх археалагічных знаходак Фаюмскай вобласці сусветную славу здабылі фаюмскія партрэты. Эль-Фаюм таксама вядомы пад назвай «Горад кракадзілаў і партрэтаў».
У Фаюме ёсць некалькі вялікіх кірмашоў, мячэцей, лазняў і папулярны штотыднёвы рынак. Канал, які называецца Бахр-Юсуф, праходзіць праз горад, па яго берагах стаяць дамы. Два масты перакінуты цераз раку: адзін складаецца з трох арак, па ім праходзіць галоўная вуліца; другі складаецца з дзвюх арак, над ім узвышаецца мячэць султана Кайтбея — падарунак ад жонкі ў гонар мамлюкскага султана ў Фаюме. У цэнтры горада знаходзіцца канал, з чатырма вадзянымі коламі, якія былі прыняты ў правінцыі Фаюм у якасці нацыянальнага сімвала.
Трыскайдэкафобія
Паходжанне
Старажытныя персы верылі, што дванаццаць задыякальных сузор'яў кантралявалі месяцы года, і кожнае з іх кіравала Зямлёй цягам 1000 гадоў. Пасля сканчэння перыяду ўсіх кіраванняў зямля і неба знікнуць у хаосе. Таму ў персаў лік 13 атаясамліваецца з хаосам, і па традыцыі яны праводзяць трынаццаты дзень паводле іранскага календара па-за хатамі, каб не прыцягваць няўдачу.
У пятніцу, 13 кастрычніка 1307 года французски кароль Філіп IV аддаў загад на арышт усіх тампліераў. У XX стагоддзі гэты факт стаў вельмі папулярным для абгрунтавання «нешчаслівасці» пятніцы 13.
У 1881 уплывовыя жыхары Нью-Ёрка на чале з ветэранам Грамадзянскай вайны капітанам Уільямам Фаўлерам вырашылі пакласці канец гэтай і некаторым іншым забабонам. Яны стварылі абедзенны клуб пад назвай «Клуб трынаццаці». На першым пасяджэнні ў пятніцу 13 студзеня 1881 а 20:13 13 членаў клубу селі разам за стол у пакоі №13 у памяшканні клубу. Каб трапіць у пакой, госці праходзілі пад лесвіцай і сядалі між купак рассыпанай солі. Цягам наступным 40 гадоў ва ўсёй Паўночнай Амерыцы паўсталі падобныя «клубы 13-ці». Іхняя дзейнасць актыўна асвятлялася ў прэсе, а сярод удзельнікаў клубаў былі такія вядомыя асобы, як пяць будучых прэзідэнтаў ЗША ад Чэстэра Артура да Тэадора Рузвельта.
Сымон Зак
Сымон Зак (Szymon Żak; каля 1507, Прашовіцы, Польскае Каралеўства — каля 1591, Бохня, Рэч Паспалітая) — кальвінісцкі пастар, дзеяч Рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім і Малай Польшчы, багаслоўскі пісьменнік, паэт і адзін з аўтараў перакладу Брэсцкай Бібліі.
Біяграфія
Сымон нарадзіўся ў сям'і мешчаніна Марціна Зака. Правёў сваё дзяцінства ў Прашовіцах. У 1523—1526 гадах навучаўся ў Акадэміі ў Кракаве, праз тры гады атрымаў ступень бакалаўра. Ступень магістра была атрымана ім у 1531 годзе, пазней быў святаром. Пасля сканчэння навучання кіраваў школай у Вавеле і займаў пасаду кантара кафедральнай школы Кракава. Сымон быў адным з найбольш выбітных гуманістаў, свабодна валодаў лацінскай, грэчаскай мовамі і іўрытам. Увосень 1535 года паказаў сябе прыхільнікам кальвінізму. Праз нейкі час Зак пераехаў у Вялікае Княства Літоўскае да Мікалая Радзівіла Чорнага, дзе прымкнуў да кальвінскай суполкі.
У 1540—1548 гадах ён быў галоўным міністрам у Крыжановічах побач Бохняй. Прыкладна ў 1549 годзе ён ажаніўся з Кацярынай Прэклятоўнай, якая нарадзіла яму дзвюх дачок. У Берасці займаў пасаду міністра.