cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарочэнь
Сарочэнь (Соро́чень) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Сенькава (Віцебскі раён)
Се́нькава (, Сеньково) — вёска ў Беларусі, у Віцебскім раёне Віцебскай вобласці, каля аўтамабільнай дарогі. Уваходзіць у склад Бабініцкага сельсавета. Плошча 30,1580 га.
Сцяфанава
Сцяфа́нава (, Стефаново) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Ленінскага сельсавета.
Да 7 верасня 2000 года вёска ўваходзіла ў склад Ленінскага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Ходараўскага сельсавета.
Каля вёскі пахаваны французскі лётчык злучэння «Нармандыя-Нёман» Марыс Бон (1920—1943). На месцы яго пахавання ўсталявана гранітная пліта.
Ходараўка (Ленінскі сельсавет)
Хо́дараўка (, Ходоровка) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Ленінскага сельсавета.
У 1925—1927 гадах цэнтр Ходараўскага сельсавета. Да 7 верасня 2000 года вёска ўваходзіла ў склад Горскага сельсавета. У 2000—2013 гадах цэнтр Ходараўскага сельсавета.
Спіс аб’ектаў PGC (977001—978000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (977001—978000)
Стара Гута (Ямільчынскі раён)
Стара Гута (Стара Гу́та) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Стары Нэпізнанычы
Стары Нэпізнанычы (Старі Непізна́ничі) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Анкуды (Ашмянскі раён)
Анку́ды (, Анкуды) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
У 1940—1954 гадах цэнтр Анкудскага сельсавета.
Назва
Назва Анкуды, імаверна, звязаная з антрапонімам, вядомым у яцвягаў як «Анкадъ».
Гэтае імя засведчанае ў Іпацьеўскім летапісе пад 1256 годам, яго насіў яцвяг, які згадзіўся быць правадніком у яцвяжскім краі галіцка-валынскаму войску на чале з Данілам за тое, што тыя не спаляць яго вёскі («Анкадъ же вожь ему бе, и обеща ему, да село его не пожьжено будеть»).
Стары Хмэрын
Стары Хмэрын (Старий Хмерин) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Стары Сэрбы
Стары Сэрбы (Старі Серби́) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Чумачоў Мох
Чумачо́ў Мох (, Чумачов Мох) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Бабініцкага сельсавета. Плошча 5,2434 га. За 8 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 15 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Стэпаніўка (Ямільчынскі раён)
Стэпаніўка (Степа́нівка) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Баранцы (Ашмянскі раён)
Бара́нцы (, Баранцы) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Шаўнева
Ша́ўнева (, Шавнево) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Горскага сельсавета.
У 2002 — 2013 гадах вёска ўваходзіла ў склад Ходараўскага сельсавета.
Шабуні (Віцебскі раён)
Шабу́ні (, Шабуни) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Бабініцкага сельсавета. Плошча 42,6119 га.
Гісторыя
Паводле нямецкага даклада, 13 жніўня 1942 года вёска была разрабавана савецкімі партызанамі, і было падпалена некалькі хат.
Тайкы
Тайкы (Тайки́) — вёска ў Ямільчынскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны.
Бартэлі
Бартэ́лі (, Бартели) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Астране
Астра́не (, Остряне) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варонаўскага сельсавета.
Валойці
Вало́йці (, Волойти) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Жавань
Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Первамайскага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Кароўчынскага сельсавета.
На поўдзень ад вёскі, у міжрэччы Басі і Проні знаходзіцца лясны масіў Вялікі Лес.
Бярвенцы
Бярве́нцы (, Бервенцы) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1988 года вёска ўваходзіла ў склад Палянскага сельсавета.
Праз 0,5 км на ўсход ад вёскі, на паўднёвых схіле пагорка, на беразе невялікага прытока ракі Ашмянка, размяшчаецца сярэднявечнае селішча. Матэрыял помніка прадстаўлены значнай колькасцю фрагментаў ганчарнага посуду, жалезных і металічных вырабаў і іх фрагментаў, манетай (баратынка, каронная, XVII ст.). Селішча датуецца XVI—XVII стст.
Бернікі (Віцебскі раён)
Бе́рнікі (, Берники) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варонаўскага сельсавета. Плошча 18,7818 га.
Кароўчына (Дрыбінскі раён)
Каро́ўчына (, Коровчино) — аграгарадок у Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Первамайскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 24 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Дрыбін, за 44 км ад Магілёва. Каля аграгарадка вадасховішча Кароўчына.
Гісторыя
У 1924—1960 і 1966—2013 гадах Кароўчына было цэнтрам Кароўчынскага сельсавета.
Аляксандр Віктаравіч Філазаповіч
Аляксандр Філазаповіч (нар. ) — беларускі футбаліст, брамнік.
Гульнявая кар’ера
У першай палове 90-х гадоў гуляў у складах бабруйскага «Шынніка», «Беларусі» з Мар’інай Горкі, польскай «Памезаніі» з Мальбарка і мінскага міні-футбольнага клуба «Пластык-Нікас»/«Эканаміст».
Па сканчэнню кар’еры футбаліста нейкі час быў трэнерам барысаўскага БАТЭ.
У наш час — адміністратар клуба «Прамень» (Мінск).
Вялікія Шумілішкі
Вялі́кія Шумі́лішкі (, Великие Шумилишки) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Вячкойні
Вячко́йні (, Вечкойни) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Пышнякі
Пышнякі́ (, Пышняки) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Бабініцкага сельсавета. Плошча 15,3443 га. За 16 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 23 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Гісторыя
Вядома з 1569 г. як вёска Пышніюкі Віцебскага павета Віцебскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Належала Пышніцкім. У XVIII ст. родавы маёнтак. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г., у складзе Суражскага павета Расійскай імперыі. У 1785 г. у складзе маёнтка фальварак і 3 вёскі. У 1842 у Пышняках існавала драўляная царква Праабражэння Гасподняга, вадзяны млын, сукнавальня, хлебазапасны магазін. У 1862 г. заснавана народнае вучылшіча (40 навучэнцаў). У 1893 г. пабудавана Успенская царква. У 1885 г. у вёсцы была царкоўна-прыходская школа з інтэрнатам на 30 месцаў.
3 20 жніўня 1924 г. вёска, цэнтр Пышнікоўскага сельсавета Суражскага раёна Віцебскай акругі. У 1938 г. у вёску паселены жыхары весак Доўгая Ніва, Залужжа, у 1940 г. — Каспары, Папкі. Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы 50 двароў. У 1942—1943 гг. нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі 38 жыхароў, 9 чал. вывезлі ў нацысцкую Германію, спалілі 50 двароў.
Да 22 снежня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Ботаніцкага сельсавета.
Зараз вёска ў складзе вучэбна-доследнай гаспадаркі «Падбярэззе». У 1999 г. у вёсцы 8 двароў.
Слабодка (Дрыбінскі раён)
Слабо́дка (, Слободка) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Первамайскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Первамайскага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Кароўчынскага сельсавета.
Ізабела дэ Эно
Ізабела дэ Эно (Isabelle de Hainaut;  —, , Францыя) — каралева Францыі ў 1180 — 1190 гадах. Ізабела была дачкой графа Бадуэна V, графа Эно і Маргарыты I Эльзаскай, дочкі графа Фландрыі Цьеры Эльзаскага. У 1180 годзе Ізабела ўзяла шлюб з Філіпам II Аўгустам, каралём Францыі з дынастыі Капетынгаў.
Біяграфія
28 красавіка 1180 года Ізабела, ва ўзросце 10-ці гадоў, ўзяла шлюб з каралём Францыі Філіпам II Аўгустам. Гэты шлюб быў адзначаны біскупамі Генрыхам Санліскім і Ражэ Лаонскім у царкве абацтва Святога Нікаласа, прысвечанай Святой Троіцы. Цырымоніі і святы па гэтай нагодзе адбыліся ў суседнім замку Бапом на поўначы Францыі.
Усе папярэднія жонкі капетынгскіх каралёў, за выключэннем Ганны Кіеўскай, паходзілі ад Карла Вялікага. Ізабела дэ Эно таксама паходзіла ад Карла Вялікага, бо яе бацькі вялі свой радавод ад няшчаснага канкурэнта Гуга Капета, герцага Карла I Латарынгскага, брата караля Лотара. Гэта далучэнне да апошняга каралінгскага прэтэндэнта дазволіла некаторым сярэдневяковым аўтарам, такім як Жыль Парыжскі, высунуць тэму вяртання каралеўскай улады да каралінгскай дынастыі.
У 1183 годзе Філіп Аўгуст, які спяшаецца займець спадчынніка, падумвае аб тым, каб развесціся з Ізабелай. У сакавіку 1184 года ён усёткі вырашыўся развесціся і сабраў у Санлісе Асамблею прэлатаў і сеньёраў, каб тыя выказаліся па гэтай нагодзе. А Ізабела тым часам, як распавядае аглядальнік Жыльбер дэ Монс, басанож і апранутая ў адзежу грэшніцы ў пакаянні, пешшу аб’язджае цэрквы горада і моліць Бога і мясцовы народ, які любіў яе за вялікадушнасць. Народ уступіўся за яе, і Філіп Аўгуст адступіў і захаваў шлюб. 5 верасня 1187 года Ізабела ўсёткі нарадзіла каралю спадчынніка Людовіка. Праз два з паловай гады, 15 сакавіка 1190 года, яна памірае пры родах, падчас якіх нарадзіліся мёртвымі два хлопчыкі-блізняты.
Ізабела была пахавана ў Саборы Парыжскай Маці Божай.
Галіны
Галі́ны (, Галины) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Сонечная
Со́нечная (, Сонечная) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Первамайскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Первамайскага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Кароўчынскага сельсавета.
Палуі
Палуі́ (, Полуи) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Первамайскага сельсавета.
Кавалёва (Варонаўскі сельсавет)
Кавалёва (, Ковалёво) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варонаўскага сельсавета.
Лучынаўка
Лучы́наўка (, Лучиновка) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці на аўтадарозе Віцебск – Лёзна (мяжа з Расійскай Федэрацыяй). Уваходзіць у склад Варонаўскага сельсавета.
4-скорасць
У фізіцы, у тым ліку ў спецыяльнай і агульнай тэорыі адноснасці, 4-скорасць (чытаецца чатырох-скорасць) — 4-вектар (вектар у чатырохмернай прасторы-часе), які выконвае ролю адпаведніка звычайнай скорасці (трохмернага вектара).
Абсалютная велічыня 4-скорасці аб’екта заўсёды раўняецца скорасці святла c. Для аб’екта ў стане спакою (адносна сістэмы адліку) яго 4-скорасць накіравана ў напрамку часавай каардынаты.
Скорасць
Шлях аб’екта ў трохмернай прасторы (у інерцыяльнай сістэме адліку) можна апісаць з дапамогай трох каардынатных функцый ад часу t: дзе x^i(t) абазначаюць тры прасторавыя каардынаты аб’екта ў момант часу t.
Кампаненты скорасці {\vec{u}} (датычнай да крывой) у любым пункце сусветнае лініі вызначаюцца так
Тэорыя адноснасці
У Эйнштэйнавай тэорыі адноснасці, шлях перамяшчэння аб’екта адносна нейкай сістэмы адліку вызначаецца чатырма каардынатнымі функцыямі (дзе x^{0} абазначае часавую каардынату, дамножаную на c), кожная функцыя залежыць ад аднаго параметра \tau, які называецца ўласным часам аб’екта.
Запавольванне часу
Рэлятывісцкае запавольванне часу дае наступныя суадносіны дзе \gamma — Лорэнцаў множнік, вызначаны наступным чынам:
а u — еўклідава норма вектара скорасці \vec{u}:
Азначэнне 4-скорасці
4-скорасць ёсць датычны 4-вектар да сусветнае лініі. 4-скорасць у любым пункце сусветнае лініі вызначаецца так:
Гэтае азначэнне 4-скорасці, заснаванае на паняцці ўласнага часу аб’екта, нельга пашырыць ні на такія аб’екты, як фатоны, што рухаюцца з скорасцю святла, ні на тахіённыя сусветныя лініі, датычны вектар да якіх часападобны.
Кампаненты 4-скорасці
Сувязь паміж часам t і часаваю каардынатаю x^0 задаецца так
Беручы вытворную па ўласнаму часу \tau \,, знаходзім кампаненту 4-скорасці U^\mu \, для μ = 0:
Скарыстаўшы ланцуговае правіла, для \mu = i =1, 2, 3, маем
дзе ўлічаны суадносіны
Такім чынам, 4-скорасць \mathbf{U} выглядае так:
У тэрмінах мерак (і сінхранізаваных гадзіннікаў), звязаных з асобным участкам плоскай прасторы-часу, тры прасторападобныя кампаненты 4-скорасці вызначаюць уласную скорасць руху аб’екта, г. зн. скорасць, з якою аб’ект пакрывае адлегласць у сістэме адліку за адзінку ўласнага часу, што прайшла на гадзінніку, які рухаецца разам з аб’ектам.
Спіс аб’ектаў PGC (2154001—2155000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2154001—2155000)
Антыпатр
Антыпа́тр (Αντίπατρος) — грэчаскае імя:
Баброф
Бабро́ф, або Бабро́ва востраў (Bobrof) — востраў у групе Андрэянаўскіх астравоў. Уваходзіць у склад амерыканскага штата Аляска. Плошча — 7,8 км². Незаселены.
Баброф месціцца на поўдні Берынгава мора ў 14,7 км ад вострава Канага і ў 11,87 км ад вострава Танага. Ён уяўляе сабою вяршыню стратавулкана галацэнавага перыяда з рассечаным конусам, які ўзвышаецца на 738 м над узроўнем мора, у нашы дні не актыўны.
Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2015/2016
Сусветны рэйтынг снукерыстаў у сезоне 2015/2016: Сусветны рэйтынг для ўсіх прафесійных гульцоў, якія кваліфікаваны на сезон 2015/2016, прадстаўлены ніжэй. Рэйтынг уяўляе сабой суму набраных ачкоў на рэйтынгавых і нізкарэйтынгавых турнірах за два гады. З сезона 2014/2015 была ўведзена грашовая сістэма падліку рэйтынгавых балаў, што азначае, што рэйтынгавыя ачкі эквівалентныя суме заробленых снукерыстам за два апошнія гады грошай з некаторымі выключэннямі. У пэўны момант ачкі, набраныя у пазамінулым сезоне адымаюцца, і пасля кожнага турніру бягучага сезона набраныя ачкі дадаюцца. Наступная табліца дэманструе рэйтынгі пасля кожнага рэйтынгавага турніру.
Грынцы
Грынцы́ (, Гринцы) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1988 года вёска ўваходзіла ў склад Палянскага сельсавета.
Хасеўка
Ха́сеўка (, Хасевка) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Первамайскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Первамайскага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Кароўчынскага сельсавета.
Паддуб’е (Віцебскі раён)
Падду́б’е (, Поддубье) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варонаўскага сельсавета.
Да 7 жніўня 1979 года вёска ўваходзіла ў склад Вымнянскага сельсавета.
Цібо II Шампанскі
Цібо IV Вялікі дэ Блуа (Thibaut IV le Grand), таксама вядомы як Цібо II Шампанскі (Thibaut II de Champagne, 1093—1152) — граф Блуа (Цібо IV, з 1102), граф Шартра (з 1102), граф Мо, Шатадзёна і Сансера, граф Шампані і Труа (Цібо II, з 1125). Сын Эцьена II, графа Блуа і Адэль Нармандскай, дачкі Вільгельма Заваёўніка.
Біяграфія
Памёр 8 кастрычніка 1152 у Ліньі.
Сям’я і дзеці
Жонка: (з 1123) Мацільда Карынтыйская (1108—1160), дачка Энгельберта II фон Спонхейм, герцага Карынтыі і Юты фон Пасау. Мелі 11 дзяцей, у тым ліку:
НФЛ у сезоне 1931
Cезон 1931 году стаў адзінаццатым рэгулярным сезонам Нацыянальнай футбольнай лігі (NFL). Сезон распачаўся 13 верасня і завяршыўся 13 снежня 1931 году перамогай "Green Bay Packers".
Турнірная табліца
Г = Гульні, В = Выйгрыш, П = Паражэнне, Н = Нічыя, % = Адсотак перамог, АН = Ачкі набраныя, АП' = Ачкі прапушчаныя''
Заўвага: Да 1972 года, нічыі ў турнірных табліцах не ўлічваліся.
Каталіцтва ў Венгрыі
Каталіцтва ў Венгрыі. Каталіцкая царква Венгрыі (Magyar Katolikus Egyház)— частка сусветнай Каталіцкай царквы. Каталіцтва — найбольш распаўсюджаная рэлігія ў краіне. Паводле даных агульнанацыянальнага перапісу 2001 года каталікамі лічаць сябе 5.56 мільёнаў чалавек або 54,5 % агульнага насельніцтва краіны. Паводле даных сайта catholic-hierarchy.org у 2006 годзе колькасць каталікоў краіны складала 6 090 881 чалавек. Большасць венгерскага каталіцкага насельніцтва належыць да лацінскаага абраду, да грэка-каталікоў сябе прылічыла 269 тысяч чалавек (2,6 % усяго насельніцтва), існуе таксама невялікая абшчына армяна-каталікоў. Паводле даследавання Мічыганскага ўніверсітэта штотыдзень царкоўныя набажэнствы ў 1991 годзе наведваў 21 % ад агульнай колькасці насельніцтва краіны.
Сучасны стан
Канстытуцыя краіны гарантуе свабоду веравызнання. Шэраг каталіцкіх святаў абвешчаны дзяржаўнымі (Вялікдзень і Велікодны панядзелак, Сёмуха і панядзелак за ёй, Дзень усіх святых — 1 лістапада, Ражство — 25 снежня, Дзень Святога Стэфана — 26 снежня).
Гісторыя
Венгры ў перыяд свайго перасялення ў Еўропу заставаліся язычнікамі. Пасля іх пасялення ў Прыдунайскай нізіне шэраг хрысціянскіх місіянераў з Захаду прадпрымаў спробы звярнуць іх у хрысціянства, аднак да пачатку XI стагоддзя яны былі беспаспяховымі. Першым хрысціянскім каралём краіны стаў Іштван I, пазней кананізаваны, як і яго сын Імрэ. У першай палове XI стагоддзя большая частка венграў прыняла хрысціянства лацінскага абраду, значную ролю ў звароце венграў адыграў Герард Венгерскі. Язычніцкая рэакцыя пасля смерці Іштвана I была хутка падушана. Вялікую ролю ва ўмацаванні пазіцый каталіцтва ў краіне адыграў кароль Ласла I, таксама пазней кананізаваны.
Аж да Рэфармацыі пераважная большасць венграў была каталікамі. Рэфармацыя ў Венгрыі дамаглася вялікага поспеху, спачатку лютэранства, а затым кальвінізм шырока распаўсюдзіліся сярод венграў, і ў сярэдзіне XVI стагоддзя Венгрыя стала пераважнапратэстанцкай краінай. Барацьба паміж каталікамі і пратэстантамі адбывалася на фоне турэцкага нашэсця, да пачатку XVII стагоддзя туркі захапілі амаль усю краіну, рэзідэнцыя главы каталіцкай царквы, архібіскупа Эстэргама, была перанесена ў Трнаву, а затым у Браціславу. На тэрыторыі асманскай Венгрыі была разбурана або ператворана ў мячэці пэўная колькасць каталіцкіх цэркваў, частка насельніцтва перайшла ў іслам. У паўночнай частцы Венгрыі (у наш час — тэрыторыя Славакіі), якая апынулася пад кантролем Габсбургаў, разгарнулася контррэфармацыя, якая праходзіла пры лідыруючай ролі ордэна езуітаў і апынулася эфектыўнай. Езуіты заснавалі мноства навучальных устаноў, уключаючы найстарэйшы ў Венгрыі ўніверсітэт, актыўна прасоўвалі каталіцкую набожнасць у народзе. Пасля вызвалення ад турак Венгрыя зноў стала пераважна каталіцкай краінай, за выключэннем усходніх рэгіёнаў, асабліва Дэбрэцэна, дзе засталіся шматлікія пратэстанцкія абшчыны.
Структура
Венгерская грэкакаталіцкая царква складаецца з дзвюх незалежных структур — дыяцэзіі Хайдударага, суфраганнай да мітраполіі Эстэргам-Будапешт і самастойнага апостальскага экзархата Мішкальц.
15 венгерскіх храмаў маюць ганаровы статус «малой базілікі». Духоўным цэнтрам краіны лічыцца Эстэргам. Найбольш вядомыя храмы краіны — Базіліка Святога Адальберта ў Эстэргаме, Базіліка Святога Іштвана і Царква Святога Мацьяша ў Будапешце, базіліка ў Эгеры, сабор Святога Міхаіла ў Веспрэме, а таксама абацтва Пананхальма.
Дыязэзіі
Статыстыка па дыяцэзіях (даныя 2006 года) :
Антон Граф
Антон Граф (Anton Graff, 18 лістапада 1736, Вінтэртур — 22 чэрвеня 1813, Дрэздэн) — нямецкі мастак швейцарскага паходжання, выдатны партрэтыст свайго часу. Захавалася каля 2000 прац Графа.
Біяграфія
Антон Граф нарадзіўся ў сям'і рамесніка з Вінтэртура, навучаўся жывапісу на радзіме і ў Аўгсбургу і спецыялізаваўся на партрэтным жывапісе. У 1766 г. ён атрымаў пасаду прыдворнага мастака і выкладчыка ў дрэздэнскай Акадэміі мастацтваў, якую захаваў да самай сваёй смерці. Ён адхіляў нават больш выгодныя прапановы з Берліна. На яго партрэтах намаляваны вялікія асобы таго часу, у прыватнасці, Готхальд Эфраім Лесінг, Мозес Мендэльсон, Іаган Готфрыд Гердэр, Фрыдрых Шылер, Хрысціян Фелікс Вейсэ, Крыстаф Вілібальд Глюк, Генрых фон Клейст і Даніэль Нікалаус Хадавецкі, Фрыдрых Гедыке. Галоўным тварэннем Графа лічыцца партрэт прускага караля Фрыдрыха Вялікага. Па замове царыцы Кацярыны II мастак у 1796 годзе капіруе шэраг карцін з Дрэздэнскай галерэі для Эрмітажа.
У познім перыядзе творчасці Граф звярнуўся да пейзажу. Працы Антона Графа паўплывалі на творчасць мастакоў Філіпа Ота Рунгэ і Каспара Давіда Фрыдрыху.
Дакурнішкі
Даку́рнішкі (, Докурнишки) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавета.
Назва
Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу Дакурна. Магчыма, якраз сын таго Дакурны "Воитех Докурнович" фігуруе ў Перапісе вялікалітоўскага войска 1528 г. сярод ашмянскага баярства.
У Літоўскай Метрыцы пад сярэдзінай XV ст. зарэгістравана адпісанне ўладання "Дукурну Ятевичу". Корань Duk- у Ашмянскім раёне ёсць таксама ў назвах Дукойні, Дукелі, а ў імі Дукурна ён пашыраны суфіксам -rn-. У Літве вядомыя вёскі Dukurniai, Dukurnonys, таксама рака Dukurnis. З тым жа суфіксам -rn- вядомае і старалітоўскае імя Піктурна (у Перапісе вялікалітоўскага войска сярод расейнскага баярства на Жамойці), ад літоўскага piktas "злы, зласлівы".
Людвіг Козегартэн
Людвіг Козегартэн (Gotthard Ludwig Kosegarten; 1 лютага 1758,  — 26 кастрычніка 1818; ) — нямецкі паэт, бацька арыенталіста і гісторыка Іаана Готфрыда Людвіга Козегартэна.
Быў прафесарам гісторыі і багаслоўя ў Грайфсвальдзе. Яго паэма «Jucunde» (1808) уяўляе сабой плоскае перайманне ідыліі Фоса «Luise»; тое ж можна сказаць і пра паэму «Die Inselfahrt». Яго сентыментальныя раманы «Ida von Plessen» і іншыя ў свой час шмат чыталіся. З мастацкага пункту гледжання лепшае з напісанага Козегартэнам — яго «Legenden» (2 т., 1804). Збор сачыненняў «Lyrische Dichtungen» з'явіўся ў 1831—1832 гадах.
Шастакі (Дрыбінскі раён)
Шастакі́ (, Шестаки) — вёска ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Первамайскага сельсавета.
Гісторыя
У часы Вялікай Айчыннай вайны пад нямецкай акупацыяй. Вёска вызвалена часцямі РСЧА 24 чэрвеня 1944 года.
Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Первамайскага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Кароўчынскага сельсавета.
Валянціна Фёдараўна Валчанецкая
Біяграфія
Нарадзілася 9 снежня 1898 года ў Ніжнім Ноўгарадзе. Вучылася ў Маскоўскай кансерваторыі (1917—20). Працавала ў оперных тэатрах Тбілісі, Саратава, Баку і іншых. У 1940—57 гадах — салістка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР.
Творчасць
Валчанецкай былі ўласцівыя тонкасць музычнай і сцэнічнай інтэрпрэтацыі матэрыялу, уменне ствараць выразныя характары. Выступіла на беларускай сцэне ў партыях Ганкі і Агаты («Міхась Падгорны» і «Дзяўчына з Палесся» Я. Цікоцкага), Марыі Грэгатовіч («Кастусь Каліноўскі» Д. Лукаса), Сцепаніды («Надзея Дурава» А. Багатырова), Графіні («Пікавая дама» П. Чайкоўскага).
Йыйын
Йыйын — народны сход башкір, орган самакіравання племені або рода, народнае свята.
Апісанне
Йыйын з’яўляецца найбольш старажытным башкірскім святам. Грамадскія сходы у святочнай форме, якія адлюстроўваюць абрадавую культуру і грамадскія адносіны, склаліся ў башкір-качэўнікаў у нетрах першабытнаабшчыннага ладу. Йыйын узнік як орган родаплемяннога самакіравання грамады, у функцыі якога ўваходзіла рашэнне праблем вайны і міру, удакладненне межаў родаплемянных тэрыторый, парадку качавання, уладжванне міжродавых спрэчак.
У працы йыйына ўдзельнічалі толькі дарослыя мужчыны. Асаблівую ролю на йыйыне гулялі старэйшыны роду — аксакалы. Іх слова было вырашальным. Аксакалы прызначалі дзень свята, які супадае з часам перекачавання, збіралі сродкі на яго правядзенне, выконвалі судзейскія функцыі пры вызначэнні пераможцаў. І пазней, пры пераходзе да аселага ладу жыцця, асноўныя рысы йыйына захаваліся.
Йыйыну папярэднічаў савет аксакалаў (курултай) з правам вырашальнага голаса. Йыйын завяршаўся святкаваннямі з запрашэньнем гасцей. Увядзенне валаснога кіравання з сярэдзіны XVI стагоддзя прывяло да страты йыйынам функцый самакіраваньня.
У XVIII стагодздзі йыйын ператварыўся ў свята, якое праводзілася ў пэўны час года. Святочная плошча афармлялася ў выглядзе кола, сімвалам роўнасці членаў рода было сумеснае харчаванне, пачастунак з аднаго катла. У башкір выконваўся прынцып роўнага размеркавання пачастункаў: распіццё кумысу з адной талеркі, запушчанай па крузе, раздача мяса роўнымі далямі і інш. На свяце праводзіліся спаборніцтвы сярод юнакоў. Перамога вылучала маладога чалавека ў лік паважаных членаў абшчыны. У вячэрні час моладзь ладзіла «шапіках уйын» (літаральна — «вячэрнія гульні»).
У паўднёвых башкір словам «йыйын» называюць вясельныя ўрачыстасці, прыём і пачастунак гасцей перад ад’ездам нявесты, у паўночных ён праводзіцца як кірмаш.
У цяперашні час у Башкартастане і Арэнбургскай вобласці Расіі адраджаецца традыцыя правядзення йыйынаў.
Друкава
Дру́кава (, Дрюково) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варонаўскага сельсавета. Плошча 57,7378 га. За 12 км на паўднёвы ўсход ад Віцебска, 18 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск, на аўтадарозе Віцебск — Лёзна.
Гісторыя
У 1594 годзе сяло Друкава, прыватная ўласнасць Івана Храпавіцкага, харунжага Віцебскага ваяводства ў ВКЛ. У 18 стагоддзі сяло — цэнтр маёнтка ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года Полацкай губерняў. Маёнтак ва ўладанні Рэвутаў. У 1785 годзе сяльцо. З 1796 года ў Беларускай, з 1802 года Віцебскай губерні. У 1834 годзе ў вёсцы 3 двары, 19 рэвізскіх сялянскіх душ, у маёнтку 252 рэвізскія душы. У 1846 годзе ўласнасць памешчыка Д.Заблоцкага, якому належа 12 вёсак, 208 рэвізскіх сялянскіх душ, 1559 дзесяцін 600 сажняў зямлі; у 1878 годзе яго сыну К. Д. Заблоцкаму, належала 985 дзесяцін зямлі. У 1886 годзе ў маёнтку працавала вінакурня, штогод 15 і 20 жніўня ў вёсцы адбываліся кірмашы. У 1905 годзе маёнтак (1 двор, 5 жыхароў) у Каралёўскай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні, уласнасць памешчыка Заблоцкага, які меў 593 дзесяціны зямлі. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Яромінскім сельсавеце Віцебскага раёна, з 8 ліпеня 1931 года ў Лёзненскім раёне. У 1936 годзе ў вёску пераселены жыхары вёсак Боркі, Змяёўка, Угляны, хутароў Навасёлкі, Ярош, Фалькевічы, у 1939 годзе — вёскі Лапуці, хутара Парэчкі. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. З 1939 года ў Каралёўскім сельсавеце Лёзненскага раёна. У Другую сусветную вайну з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца снежня 1943 года акупіравана нацысцкімі войскамі, якія ў кастрычніку 1943 года знішчылі тут усе 90 двароў і загубілі 7 мірных жыхароў, вывезлі ў Германію 40 чалавек. На франтах загінулі 24 вяскоўцы і 16 у партызанскай барацьбе. 25 снежня 1943 года ў раёне шашы Віцебск — Смаленск адбыўся жорсткі бой 27 воінаў 4-й роты 875-га палка 158-й стралковай дывізіі пад камандаваннем лейтэнанта І. Я. Бясхлебнага, якія захапілі вышыню і на працягу дня ўтрымлівалі яе. Калі падышла дапамога, на вышыні нікога не засталося ў жывых. За праяўленую мужнасць 27 воінаў пасмяротна ўзнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны І ступені. З 15 лютага 1949 года ў Віцебскім раёне. З 16 мая 1954 года ў Варонаўскім сельсавеце.
Памятныя мясціны
Каля шашы Віцебск — Смаленск стэла на ўшанаванне памяці савецкіх воінаў (1964)
Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя
Большую частку апошняга дзесяцігоддзя XIX стагоддзя Брус правёў у арктычных і антарктычных экспедыцыях і да 1899 года з'яўляўся самым дасведчаным палярнікам Вялікабрытаніі з больш чым сямігадовым досведам. У сакавіку таго ж года ён падаў заяўку на ўдзел у экспедыцыі «Дыскаверы», але не быў прыняты з-за наяўнасці ўласных планаў, якія не былі ўзгоджаныя з задумай прэзідэнта Каралеўскага геаграфічнага таварыства сэра.
Шатландская экспедыцыя падтрымлівалася Каралеўскім геаграфічным таварыствам Шатландыі. Прадпрыемства апісвалася як «найбольш эканамічна эфектыўная і старанна спланаваная навуковая экспедыцыя гераічнай эпохі». Нягледзячы на гэта, Брус не атрымаў прызнання з боку брытанскага ўрада, членам экспедыцыі было адмоўлена ў прысваенні прэстыжнага Палярнага медаля, а спробы лабіравання іх інтарэсаў ні да чаго не прывялі. Пасля дасягнутага поспеху Брус больш не праводзіў антарктычных даследаванняў, хоць і здзяйсняў рэгулярныя экспедыцыі ў Арктыку. Засяроджанасць Бруса на сур'ёзных навуковых даследаваннях не выклікала папулярнасці ў грамадстве, а яго дасягненні, у адрозненне ад палярных рэкордаў Скота, Шэклтана і Амундсена, неўзабаве выветрыліся з грамадскай свядомасці.
Перадгісторыя
Студэнтам Брус вывучаў натуральныя навукі і акіянаграфію, займаючыся на летніх курсах пад кіраўніцтвам вядомых выкладчыкаў і Джона Артура Томсана. Ён таксама правёў некаторы час, дапамагаючы акіянографу доктару Джону Мюрэю класіфікаваць узоры, сабраныя ім у ходзе. У 1892 годзе Брус перапыніў навучанне і адправіўся ў Антарктыку на кітабойным судне «Балена», якое ўваходзіла ў кітабойную экспедыцыю Дандзі 1892—1893 гадоў. Па вяртанні на радзіму ён прыступіў да арганізацыі ўласнай экспедыцыі ў Паўднёвую Георгію, аднак не змог атрымаць фінансаванне. Затым Брус працаваў на метэаралагічнай станцыі на вяршыні Бен-Невіс, а пазней адбыў на Зямлю Франца-Іосіфа ў якасці навуковага асістэнта ў арктычнай. Паміж 1897 і 1899 гадамі ён здзейсніў некалькі паездак у Арктыку, на Шпіцберген і Новую Зямлю, у галоўную чаргу ў рамках паляўнічага рэйду маёра Эндру Котса. Пазней Брус працягнуў падарожжа па Арктыцы ў статусе навукоўца на даследчым судне «Прынцэса Аліса», якое належала прынцу Манака, які, апроч іншага, лічыўся вядомым акіянографам. Альбер стаў сябрам і прыхільнікам Бруса Спірса.
Сварка з Клементам Маркхэмам
Пасля вяртання з Арктыкі 15 сакавіка 1899 года Брус напісаў ліст сэру Клементу Маркхэму, прэзідэнту Каралеўскага геаграфічнага таварыства, у якім прапанаваў сваю кандыдатуру навуковым супрацоўнікам у Брытанскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі, якая была тады на стадыі папярэдняга планавання. Адказам Маркхэма было толькі аднарадковае ўніклівае пацверджанне атрымання пасады, і Брус на працягу года не атрымаў нічога іншага. Пазней яму параілі зноў прапанаваць сваю кандыдатуру на пасаду навуковага асістэнта. 21 сакавіка 1900 года Брус нагадаў Маркхэму аб сваім звароце годам раней і раскрыў бягучыя намеры: «У мяне ёсць надзея сабраць дастатковы капітал, каб мы маглі ўзяць у экспедыцыю другі карабель». Брус прапаноўваў паслаць другі карабель у мора Уэдэла, тады як асноўнае судна пад кіраўніцтвам Роберта Скота павінна было даследаваць вобласць мора Роса. Праз некалькі дзён у другім лісце ён паведаміў, што ўжо ўпэўнены ў фінансаванні другога карабля з Шатландыі. Ён у першы раз адкрыта згадваў пра «шатландскую экспедыцыю». Гэта занепакоіла Маркхэма, які адказаў з некаторым раздражненнем: «Такія паводзіны будуць згубнымі для экспедыцыі […] Другі карабель зусім не патрабуецца […] Не ведаю, чаму пачалося гэта гарэзлівае саперніцтва». Па вяртанні Брус адмаўляў саперніцтва і запытваў: «Калі мае сябры гатовыя даць грошай, каб ажыццявіць мае планы, я не бачу, чаму я не павінен прымаць іх дапамогу […] Многія людзі сцвярджаюць, што другі карабель вельмі пажаданы». Не супакоіўшыся, Маркхэм напісаў у адказ: «Робячы ўсё магчымае, каб вас прызначылі (на пост у нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі), я меў права меркаваць, што вы б не пайшлі на такі крок […], па меншай меры, не параіўшыся са мной». Ён працягваў: «Вы нашкодзіце нацыянальнай экспедыцыі[…], спрабуючы выканаць свой план». Брус адказаў фармальна, сказаўшы, што сродкі, сабраныя ў Шатландыі, не пайшлі б на іншыя навуковыя праекты. Перапіска перапынілася, а Брус вырашыў дзейнічаць незалежна. У лютым 1901 года Маркхэм паслаў кароткую прымірэнчую цыдулку: «Цяпер я магу глядзець на рэчы з вашага пункту гледжання і жадаю вам поспехаў». Гэтыя настроі, аднак, так і не прасочваліся ў наступным дачыненні Маркхэма да шатландскай экспедыцыі.
Брус быў падтрыманы ўплывовай сям'ёй Котс, якая пагадзілася фінансаваць экспедыцыю пад яго кіраўніцтвам.
Экіпаж
Навуковы штат экспедыцыі складаўся з шасці чалавек, у тым ліку Бруса. Заолагам быў Дэвід Уілтан, які, як і Брус, лічыўся некалі членам экспедыцыі Джэксана — Хармсварта. Ён набыў навыкі перамяшчэння на лыжах і сабачых запрэжках, жывучы на ​​працягу некалькіх гадоў у паўночнай частцы Расіі. Роберт Радмоз Браўн з Універсітэта Дандзі, былы раней памочнікам у батанічным аддзеле Брытанскага музея, стаў батанікам экспедыцыі. Доктар Джэймс Харві Піры, які перш быў у штаце экспедыцыі на «Чэленджэры» пад кіраўніцтвам Джона Мюрэя, заняў пасты геолага, бактэрыёлага і суднавага лекара. Роберт Мосмен узначальваў метэаралагічныя і магнітныя даследаванні, а студэнт-медык Аластэр Рос стаў.
Брус прызначыў капітанам «Скотыі» Томаса Робертсана. Робертсан быў дасведчаным антарктычным і арктычным мараком, некалі камандаваў кітабойным суднам «Актыўны» ў кітабойнай экспедыцыі Дандзі. Астатнія 25 чалавек, якія падпісалі трохгадовыя кантракты, усе без выключэння з’яўляліся шатландцамі, якія мноства разоў хадзілі ў палярных водах падчас кітабойнай здабычы.
Мэты
Пры падрыхтоўцы экспедыцыі Брус узгадніў планы з кіраўнікамі іншых экспедыцый (Робертам Скотам, Эрыхам фон Дрыгальскім і Ота Нордэншэльдам), каб выпадкова не перасекчыся ў Антарктыцы.
Праект экспедыцыі быў апублікаваны ў кастрычніку 1902 года ў шатландскім геаграфічным часопісе «Scottish Geographical Magazine» і ў часопісе Каралеўскага геаграфічнага таварыства «Geographical Journal». Мэты складаліся ў вымярэнні глыбінь і правядзенні мноства іншых даследаванняў Паўднёвага акіяна, сістэматычных назіраннях і даследаваннях у галіне метэаралогіі, геалогіі, біялогіі, тапаграфіі і фізікі, стварэнні зімовачнай станцыі «як магчыма бліжэй да Паўднёвага полюса». У выданні «The Scotsman» незадоўга да адпраўлення экспедыцыі было ўказана, што яна носіць нацыянальны характар: «Кiраўнiк, усе навукоўцы і маракі экспедыцыі з'яўляюцца шатландцамі, сродкі былі сабраныя па большай частцы на тым баку мяжы, гэта прадукт намаганняў добраахвотнікаў, і ў адрозненне ад экспедыцыі, якая таксама адначасова будзе занятая засваеннем Антарктыкі, яны нікому нічога не павінны за ўрадавую дапамогу».
Першы паход, 1902—1903 гг.
«Скотыя» пакінула прычал шатландскага 2 лістапада 1902 года. Па шляху на поўдзень яна зайшла ў ірландскі порт, у порт Фуншал на Мадэйры, а затым на астравы Каба-Вэрдэ. Была зроблена няўдалая спроба высадзіцца на малюсенькім экватарыяльным архіпелагу, вядомым як Сан-Педру-і-Сан-Паўлу. Гэтая спроба ледзь не каштавала жыцця геолага і лекара экспедыцыі, Джэймса Харві Піры, які, пасля няўдалага скачка на бераг, апынуўся ў вадзе, якая кішыла акуламі. 6 студзеня 1903 года «Скотыя» дасягнула Порта-Стэнлі на Фалклендскіх астравах, дзе папоўніла запасы для далейшага плавання ў Антарктыку.
26 студзеня «Скотыя» адправілася да антарктычных водах. 3 лютага яна сутыкнулася з цяжкім пакавым лёдам у 25 мілях (40 км) на поўнач ад Паўднёвых Аркнейскіх астравоў і была вымушана манеўраваць. На наступны дзень «Скотыя» змагла працягнуць паход далей на поўдзень і высадзіць невялікі атрад на востраў Сядла, які з'яўляецца адным з групы Паўднёвых Аркнейскіх астрвоў, дзе была сабрана вялікая колькасць батанічных і геалагічных асобнікаў. Лядовая абстаноўка затрымала судна да 10 лютага, пасля чаго яно працягнула плаванне на поўдзень, «нясучысь наперад пры сямі вузлах пад ветразямі». 17 лютага судна знаходзілася на -64.3°N, -23.15°W а ўжо пяць дзён праз на 70°, у моры Уэдэла. Неўзабаве пасля гэтага, з-за новых ледзяных фарміраванняў і пагрозы караблю, Робертсан павярнуў на поўнач, дайшоўшы да -70.41667°N, -17.2°W.
Не здолеўшы дасягнуць сушы, экспедыцыянеры былі вымушаныя вырашаць, дзе правесці зіму. Пытанне ставала рубам, бо неўзабаве мора павінна было замерзнуць, і карабель рызыкаваў апынуцца ў ледзяной пастцы. Нягледзячы на ​​першапачатковую мэту зімаваць «як магчыма бліжэй да Паўднёвага полюса», Брус вырашыў накіравацца назад да Паўднёвых Аркнейскіх астравоў і знайсці якарную стаянку там. Паўднёвыя Аркнейскія астравы знаходзіліся на адлегласці больш чым у 2000 міль (3200 км) ад Паўднёвага полюса, аднак стаянка на поўначы мела свае перавагі. Лядовы палон не дазволіў бы праводзіць траленне і вымярэнне глыбінь у пачатку вясны. Акрамя таго, астравы былі ўдалым месцам для ўладкавання метэаралагічнай лабараторыі, а іх адносная блізкасць да Паўднёва-Амерыканскага мацерыка адкрывала перспектыву стварэння пастаяннай станцыі.
Спатрэбіўся цэлы месяц цяжкага пераходу пад ветразямі, перш чым «Скотыя» дасягнула астравоў. Пасля некалькіх спроб знайсці падыходнае месца для стаянкі з пашкоджаным лёдам рулём судна нарэшце ўвайшло ў абаронены заліў на паўднёвым беразе вострава Лоры, самага ўсходняга вострава ў ланцугу Паўднёвых Аркнейскіх астравоў. 25 сакавіка судна шчасна кінула якар у чвэрці мілі ад берага і было хутка падрыхтавана да зімовай стаянкі: рухавікі дэмантаваныя, катлы асушаныя, палатняны навес нацягнуты над палубай. Брус распрацаваў усебаковую праграму дзейнасці, якая ўключала метэаралагічныя назіранні, траленне для збору марскіх узораў, батанічныя паходы і збор біялагічных і геалагічных узораў. Галоўнай задачай, выкананай у той час, было будаўніцтва каменнай хованкі, ахрышчанай «Аманд-хаўс» у гонар Роберта Аманда, дырэктара Эдынбургскай каралеўскай абсерваторыі, які падтрымаў экспедыцыю. Гэты будынак прызначаўся для людзей, якія павінны былі застацца на востраве Лоры і абслугоўваць меркаваную метэаралагічную лабараторыю. Будынак быў пабудаваны з мясцовых матэрыялаў з прымяненнем сухой кладкі, а дах для яго збудавалі з дрэва і парусіны. Скончаны дом уяўляў сабой квадрат з бокам 20 футаў (6 м) з двума вокнамі і быў цалкам прыдатны для пражывання шасці чалавек. Радмоз Браўн напісаў: «''Улічваючы, што ў нас не было раствораў і інструментаў для каменных работ, гэта — цудоўны і вельмі моцны дом. Я мяркую, што ён прастаіць стагоддзі…''».
У цэлым члены экспедыцыі былі цалкам здаровыя. Выключэннем быў інжынер карабля Алан Рэмсі, якога было вырашана высадзіць з-за праблем з сэрцам на Фалклендскіх астравах па дарозе назад на поўнач. Аднак Алан вырашыў застацца з экспедыцыяй. Яго здароўе пагаршалася, і сіл станавілася ўсё менш. Алан Рэмсі памёр 6 жніўня і быў пахаваны на востраве.
Філіп Ота Рунгэ
Філіп Ота Рунгэ (Philipp Otto Runge, 23 ліпеня 1777, Вольгаст — 2 снежня 1810, Гамбург) — нямецкі мастак-рамантык, найбуйнейшы — разам з Каспарам Давідам Фрыдрыхам — прадстаўнік рамантызму ў нямецкім выяўленчым мастацтве.
Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя
Першы паход, 1902—1903 гг.
Да вясны актыўнасць павялічылася: былі арганізаваны мноства санных паходаў, у тым ліку да некаторых суседніх астравоў. Для магнітных назіранняў была пабудавана драўляная хаціна. Таксама была ўзведзена мураваная піраміда ў дзевяць футаў вышынёй, якую ўвянчалі сцяг Злучанага Каралеўства і Андрэеўскі крыж (сцяг Шатландыі). «Скотыя», хоць і знаходзілася на плаву, заставалася закрытай у заліве на працягу верасня, кастрычніка і пачатку лістапада. Толькі 23 лістапада моцныя вятры ўзламалі лёд і дазволілі судну выйсці ў адкрытыя воды. Праз чатыры дні яно адбыло ў Порт-Стэнлі, пакінуўшы групу з шасці чалавек пад кіраўніцтвам Роберта Мосмена ў «Аманд-хаўсе».
Буэнас-Айрэс, 1903—1904 гады
2 снежня экспедыцыя дасягнула Порта-Стэнлі, дзе экіпаж атрымаў першыя весткі з навакольнага свету. Пасля тыднёвага адпачынку «Скотыя» адправілася ў Буэнас-Айрэс, дзе яе павінны былі адрамантаваць і падрыхтаваць для другога сезона. Брус меў намер пераканаць урад Аргенціны ўзяць пад свой кантроль метэаралагічную станцыю на востраве Лоры. Падчас падарожжа ў Буэнас-Айрэс «Скотыя» села на мель у вусці Рыа-дэ-ла-Плата. Толькі праз некалькі дзён судна было знята з мелі і дастаўлена ў порт 24 снежня на буксіры.
Філіп Ота Рунгэ
Творчасць
Апроч партрэтнага і візіянерскага жывапісу, кніжных ілюстрацый да твораў Л. Ціка (1803), выступаў як паэт і празаік, апрацоўваў народныя казкі (дзве з гэтых апрацовак увайшлі ў Казкі братоў Грым). Вялікую гісторыка-культурную цікавасць маюць лісты Рунгэ да брата Даніэля, Гётэ, Ціка, Клеменса Брэнтана і іншых адрасатаў.
Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя
Буэнас-Айрэс, 1903—1904 гады
На працягу наступных чатырох тыдняў, у той час як карабель знаходзіўся ў сухім доку, Брус вёў перамовы з аргенцінскім урадам з нагоды будучага метэастанцыі. Яму аказвалі садзейнічанне брытанскі консул і доктар У. Г. Дэвіс, які знаходзіўся на пасадзе кіраўніка Аргенцінскай метэаралагічнай службы. Брытанскае міністэрства замежных спраў накіравала тэлеграму, што не мае пярэчанняў супраць прапановы Бруса. 20 студзеня 1904 года ён падпісаў пагадненне, згодна з якім у першы год трое навуковых асістэнтаў ад аргенцінскага ўрада павінны былі быць дастаўлены на востраў Лоры і працаваць там на працягу года пад кіраўніцтвам Роберта Мосмена. Затым ён афіцыйна перадаў будынак «Аманд-хаўс», усю мэблю, правізію і ўсё магнітнае і метэаралагічнае абсталяванне аргенцінскаму ўраду. Станцыя атрымала новую назву — база Оркадас. З тых часоў яна была перабудавана і пашырана ў некалькі разоў.
Філіп Ота Рунгэ
Творчасць
Большая частка спадчыны Рунгэ была знішчана пры пажары мюнхенскага Шклянога палаца ў 1931.
Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя
Буэнас-Айрэс, 1903—1904 гады
Некалькі членаў экіпажа выйшлі са складу экспедыцыі падчас стаянкі ў Буэнас-Айрэсе: некаторыя з-за хваробы, а адзін быў адлічаны ў сувязі з непрыстойнымі паводзінамі. На замену ім былі ўзятыя мясцовыя маракі. «Скотыя» адправілася да вострава Лоры 21 студзеня і кінула якар каля берага 14 лютага. Праз тыдзень, пакінуўшы на востраве метэаралагічную групу (праз год яны павінны былі вярнуцца ў Аргенціну на кананерскай лодцы «Уругвай»), «Скотыя» адправілася ў другі паход да мора Уэдэла.
Другі паход, 1904 год
«Скотыя» накіравалася на паўднёвы ўсход, да ўсходніх водаў мора Уэдэла. Надвор'е было ціхае, а лёд выявілі толькі за палярным кругам. Аднак 3 сакавіка цяжкі лёд спыніў хуткае прасоўванне судна на -72.3°N, -17.98333°W. Глыбіня па лоце складала 1131 марскі сажань (6790 футаў; 2068 м), у параўнанні з 2500 сажнямі раней. Гэта дазваляла выказаць дапушчэнне, што судна набліжаецца да зямлі. Праз некалькі гадзін экспедыцыя дасягнула ледзянога бар'ера, які зрабіў немагчымым рух на паўднёвы ўсход. Яшчэ праз некалькі дзён яны падышлі да паўднёвага ўскрайку бар'ера, прайшоўшы прыблізна 150 міль (241 км). Вымярэнне глыбіні на адлегласці двух з паловай кіламетраў ад бар'ера паказала ўсяго 159 сажняў (950 футаў; 291 м), што відавочна паказвала на блізкасць зямлі. Абрысы гэтай зямлі неўзабаве сталі адрозныя на гарызонце, і Брус назваў яе Зямля Котса ў гонар галоўнага спонсара экспедыцыі. Гэта была першая выяўленая ўсходняя мяжа мора Уэдэла ў высокіх шыротах, і была вылучана здагадка, што мора можа быць значна меншым, чым раней меркавалася. З-за стану лёду Брус адмовіўся ад запланаванага санкавага паходу да Зямлі Котса.
9 сакавіка 1904 года «Скотыя» дасягнула самага паўднёвага пункту (-74.01667°N, -22°W) свайго падарожжа. Там яна была заблакаваная пакавым лёдам; з'явілася перспектыва правесці ўсю зіму ў ледзяной пастцы. Менавіта падчас гэтага перыяду бяздзейнасці дудар Гільберт Кер быў сфатаграфаваны за выкананнем серэнады пінгвіну. Аднак 13 сакавіка судна вырвалася на свабоду і пачало павольны рух у паўночна-ўсходнім напрамку, выкарыстоўваючы паравую машыну. У гэтай частцы падарожжа рабіліся рэгулярныя замеры глыбіні і траленне для збору ўзораў марскога дна, што забяспечыла складанне ўсебаковай справаздачы па акіянаграфіі і марской флоры і фауны мора Уэдэла.
«Скотыя» накіравалася да Кейптаўна па маршруце, які пралягаў праз востраў Гоф, ізаляваны вулканічны востраў у складзе архіпелага Трыстан-да-Кунья. Яго ніколі раней не наведвалі навукоўцы. 21 красавіка Брус і пяць іншых членаў экіпажа правялі дзень на беразе, збіраючы ўзоры. 6 мая судна кінула якар у порце Кейптаўна. Пасля даследаванняў у галіне Салданья-Бі, 24 мая «Скотыя» пусцілася ў зваротны шлях. Па шляху карабель заходзіў у порт вострава Святой Алены і гавань вострава Ушэсця, а 21 ліпеня 1904 года ён увайшоў у воды ракі Клайд.
Рэакцыя на экспедыцыю
Члены экіпажа былі цёпла сустрэтыя. Афіцыйны прыём для 400 чалавек адбыўся ў Марской біялагічнай станцыі Мілпарта; Джон Мюрэй прачытаў віншавальную тэлеграму ад караля Эдуарда VII. Брусу ўручылі залаты медаль Каралеўскага шатландскага геаграфічнага таварыства, а капітан Робертсан быў узнагароджаны срэбным медалём.
Асаблівым дасягненнем экспедыцыі з'яўлялася каталагізацыя больш як 1100 відаў жывёл, 212 з якіх раней не былі вядомыя навуцы. Характэрна, што ніякага афіцыйнага адабрэння з Лондана атрымана не было, там дасягненні шатландскай экспедыцыі пад уплывам Маркхэма ігнараваліся або зусім былі зганьбаваныя. Дзякуючы намаганням Маркхэма члены экспедыцыі не былі ўдастоены прэстыжнага Палярнага медаля, які ўсяго праз 2 месяцы ўручылі ўсім членам экіпажа «Дыскаверы» па яго вяртанні. У будучыні Палярным медалём узнагароджваўся сэр Эрнэст Шэклтан пасля кожнай сваёй экспедыцыі, а таксама члены аўстралійскай экспедыцыі Дугласа Моўсана. Брус на працягу доўгіх гадоў змагаўся з несправядлівым грэбаваннем да сваёй краіны і прадпрыемства, аднак так і не дамогся поспеху. Стрыманасць, выяўленая Лонданам да яго экспедыцыі, можа быць таксама збольшага звязана з адкрыта нацыяналістычным характарам прадпрыемства Бруса. У сваім уласным уступным слове да гісторыі экспедыцыі, напісанай Рудмасам Браўнам, Брус запісаў: «У той час як навука была талісманам экспедыцыі, Шатландыя красавалася на яе сцягу; і быць можа ў імкненні служыць чалавецтву, дадаючы новае звяно да залатога ланцугу навукі, мы таксама паказалі, што шатландская нацыя — сіла, з якой трэба лічыцца».
Важным дасягненнем экспедыцыі стала стварэнне ў Эдынбургу Шатландскай акіянаграфічнай лабараторыі, якая была афіцыйна адкрыта прынцам Манака Альберам у 1906 годзе. Лабараторыя служыла адразу некалькім мэтам, у прыватнасці, яна выкарыстоўвалася ў якасці сховішча вялікага аб'ёму біялагічных, заалагічных і геалагічных узораў, якія былі сабраныя пад час экспедыцыі на «Скотыі», а таксама ў больш ранніх арктычных і антарктычных падарожжах Бруса. Лабараторыя таксама служыла базай, дзе рыхтаваліся навуковыя даклады, заснаваныя на прадпрыемстве Бруса; месцам, дзе маглі сустракацца палярныя даследчыкі (Нансен, Амундсен, Шэклтан — усе яны пабывалі там); штабам планавання і арганізацыі іншых шатландскіх палярных прадпрыемстваў. Прапанова аб пераўтварэнні лабараторыі ў пастаянны Шатландскі нацыянальны акіянаграфічны інстытут не атрымала падтрымкі, і ў сувязі з недахопам фінансавання Брус быў вымушаны зачыніць лабараторыю ў 1919 годзе, а яе экспанаты адданыя ў Каралеўскі шатландскі музей, Каралеўскае шатландскае геаграфічнае таварыства і ўніверсітэт Эдынбурга.