cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лівія
Унутраная палітыка
Кіраўнік дзяржавы — М. Кадафі. Фармальна ён не займае дзяржаўных пасад, застаючыся толькі Вярхоўным Галоўнакамандуючым сіламі ўзброенага народу (УС ВСНЛАД). Яго юрыдычны статус вызначаецца Хартыяй рэвалюцыйнай законнасці (зацверджаная на надзвычайнай сесіі ВНК у сакавіку 1990), паводле якой М. Кадафі — «кіраўнік рэвалюцыі» і «крыніца рэвалюцыйнай законнасці».
Функцыі ўраду выконвае Вышэйшы народны камітэт (ВНК) на чале з сакратаром (з сакавіка 2006 — Аль-Багдадзі Алі Аль-Махмудзі), а міністэрстваў — галоўныя народныя камітэты (ГНК), куды ўваходзяць прадстаўнікі мясцовых народных камітэтаў, адказныя за дадзеную галіну на ўзроўні камуны. Сакратар Галоўнага народнага камітэта па знешніх сувязях і міжнароднаму супрацоўніцтву з сакавіка 2000 — Абдурахман Мухамед Шалькам.
Заканадаўчую ўлада прадстаўляе Усеагульны Народны Кангрэс (УНК), сесіі якога склікаюцца раз у год. Стала дзеючы орган УНК — Генеральны сакратарыят (з 2000 яго сакратар — Міфтах Мухамед Куэйба).
Знешняя палітыка
Лівія з'яўляецца членам большасці буйных міжнародных арганізацый — ААН, ЛАД, Афрыканскага Саюзу, АІК, РН, а таксама старшынёй Саюзу Арабскага Магрыба і членам патраніруемай ёю Супольнасці Сахара-Сахельскіх дзяржаў. У ліпені 2004 СГА прыняла рашэнне пачаць афіцыйныя перамовы аб уступленні ў яе Лівіі.
Сяргей Антонавіч Чуніхін
Біяграфія
Нарадзіўся ў. У 1929 годзе скончыў Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт. У 1933—1935 гг. займаў пасаду загадчыка кафедрай матэматыкі Тульскага механічнага інстытута, у 1935—1941 гг. Маскоўскага вячэрняга металургічнага інстытута. З 1941 года С. А. Чуніхін у Томску, займаў пасады загадчыка кафедрамі ў Томскім электрамеханічным інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту і Томскім дзяржаўным універсітэце. У 1953 годзе пераехаў у Гомель, дзе да 1960 года займаў пасаду загадчыка кафедрай у Беларускім інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту. З 1960 г. С. А. Чуніхін у Гомельскім аддзяленні Інстытута матэматыкі Акадэміі навук БССР на пасадзе загадчыка лабараторыяй, адначасова з 1978 года — намеснік дырэктара Інстытута матэматыкі па Гомельскаму аддзяленню.
Навуковая дзейнасць
С. А. Чуніхіну належаць працы па тэорыі груп. Ён пабудаваў агульную тэорыю фактарызацыі канечных груп, вылучыў і вывучаў два новыя класы груп (П-аддзельныя і П-вырашальныя), стварыў новы метад даследавання груп. Аўтар больш за 100 навуковых прац, у тым ліку манаграфіі «Подгруппы конечных групп» (1964, перакладзена за мяжой на англійскую мову ў 1969 годзе).
Памяць
У Гомелі на доме № 32а па вуліцы Кірава ў 1995 годзе ўстаноўлена мемарыяльная дошка з барэльефам вучонага.
Трафей Паўночнай Ірландыі 2008 (снукер)
Трафей Паўночнай Ірландыі 2008 (Northern Ireland Trophy 2008) — прафесійны рэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 24 па 31 жніўня 2008 года на арэне ў Уотэрфронт холе, у Белфасце, Паўночная Ірландыя. Турнір стаў пятым розыгрышам першынства, якое прайшло ў 1981 годзе пад назвай Northern Ireland Classic і было адноўленае толькі ў 2005 годзе, а з 2006 года стала рэйтынгавым турнірам. Прызавы фонд турніру склаў £200,500, з якіх £30,000 атрымаў пераможца.
Тургай (станцыя)
Тургай — станцыя ў Ярэйментаўскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Тургайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на паўночны захад ад цэнтра горада Ярэйментаў. Код КАТА — 114659500.
Трафей Паўночнай Ірландыі 2008 (снукер)
Пераможцам турніру стаў Роні О’Саліван.
Тургай (станцыя)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 91 чалавек (47 мужчын і 44 жанчыны). Паводле дадзеных 2009 года, у населеным пункце пражывалі 80 чалавек (45 мужчын і 35 жанчын).
Трафей Паўночнай Ірландыі 2008 (снукер)
Рэйтынгавыя ачкі
Трафей Паўночнай Ірландыі 2008 меў такое ж размеркаванне рэйтынгавых ачкоў, як і на іншых турнірах, акрамя трох найбуйнейшых (Гран-пры, чэмпіянат Вялікабрытаніі і чэмпіянат свету). Пераможца турніру атрымаў 5000 рэйтынгавых ачкоў. Пры гэтым за перамогі на Гран-пры, чэмпіянаце Вялікабрытаніі і чэмпіянаце свету снукерысты атрымлівалі 6250, 7500 і 10000 адпаведна.
Такарны станок
Такарны станок — станок для апрацоўкі рэзаннем загатовак з металаў і іншых матэрыялаў ў выглядзе цел вярчэння; найбольш пашыраны тып металарэзных станкоў.
NGC 3263
NGC 3263 (іншыя абазначэнні — ESO 263-43, MCG -7-22-18, AM 1027-435, IRAS10270-4351, PGC 30887) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Ветразі.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Алюміній
Алюміній (Aluminium) Al — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 13. Адкрыты ў 1825 г. Г. Эрстэдам.
Лёгкі серабрыста-белы метал. Атамная маса 26,98154. Шчыльнасць 2699 кг/м³. Тэмпература плаўлення 660 °C.
Прыродныя крыніцы
Зямная кара ўтрымлівае 8,8% алюмінію па масе. Па распаўсюджанні ў прыродзе займае трэцяе месца сярод ўсіх элементаў (пасля кіслароду і крэмнію) і першае сярод металаў. З-за высокай хімічнай актыўнасці сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў.
Галоўная крыніца для вытворчасці алюмінію — баксіты. Буйнейшыя радовішчы — Расія (Урал, Сібір, Кольскі паўвостаў), Ямайка, Аўстралія, Сурынам, Гаяна, Францыя, Казахстан, ЗША, Гвінея, Грэцыя, Венгрыя, Кітай, Румынія.
Прымяненне
Па памерах вытворчасці і спажывання алюміній займае першае месца сярод каляровых металаў. Галоўныя спажыўцы — авіяцыйная, аўтамабільная, электратэхнічная і іншыя галіны прамысловасці. У тэхніцы служыць пераважна для атрымання сплаваў. Выкарыстоўваецца для аднаўлення металаў з аксідаў, вырабу фарбаў, фольгі, дроту і кабеляў.
Буян (значэнні)
Назву Буян маюць:
Адам Ян Віктар Быхавец
Ада́м Ян Ві́ктар Бы́хавец герба «Магіла» (Adam Bychowiec; 23 снежня 1796 — ?) — шляхціч Ваўкавыскага павета, паўстанец 1863—1864 гадоў.
Біяграфія
Сын Юзафа Быхаўца і Разаліі з Біспінгаў. Быў юрыстам, практыку адбываў у Гродне, пасля — суддзя ваўкавыскага апеляцыйнага суда.
У 1840 годзе валодаў маёнткам Адамкава ў Ваўкавыскім павеце Гродзенскай губерні, за 1,5 км ад Лыскава.
Браў удзел у Студзеньскім паўстанні, арыштаваны ў 1863 і асуджаны да ссылкі. Меў прымусова прадаць частку ўладанняў (Зельзін і Юзафполь). Царскі ўрад усталяваў крайні тэрмін для продажу, пасля якога маёнткі маглі быць канфіскаваныя ў даход дзяржавы — 10 снежня 1867. Частку ўладанняў разам з фальваркамі Лаўрыновічы і Юзафполь на 2780 дзесяцін выкупілі Івановы; другой, на 426 дзесяцін (разам з фальваркам Цэрэбух), пад канец XIX стагоддзя валодаў Казімір Брант.
Сям’я
Быў жанаты з Кацярынай Жулкоўскай, дачкою ваўкавыскага межавага суддзі Яна Жулкоўскага, і Ізабелай Ельскай, дачкой Людвіка Ельскага. Меў сына Здзіслава і дачку Аляксандру.
Мезмэзэк
Мезмэзэк (Məzməzək) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і ўваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Астат
Астат (ад astatos — "няўстойлівы", Astatium) At — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 85, адносіцца да галагенаў.
Прыродныя крыніцы
Утрыманне ў прыродзе крайне нязначнае, адзін з самых рэдкіх элементаў.
Аргон
Аргон (Argonum) Ar — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 18; атамная маса 39,948. Інертны газ. Адкрыты ў 1894 годзе Дж. Рэлеем і У. Рамзаем.
Газ без колеру і паху. Шчыльнасць 1,7839 кг/м³, тэмпература плаўлення -189,3 °C, тэмпература кіпення -185,9 °C.
Прыродныя крыніцы
Уваходзіць у склад атмасферы Зямлі (0,93% па аб'ёме).
Прымяненне
Выкарыстоўваецца для напаўнення люмінесцэнтных лямпаў, у светлавой рэкламе (сіне-блакітны колер).
Альфрэд Мар’янавіч Мазурыч
Альфрэд Мазурыч (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца клуба «Ліда» (у арэндзе з гродзенскага «Нёмана»).
Клубная кар’ера
З 2020 года пачаў прыцягвацца да дубля гродзенскага «Нёмана», а ў 2021 годзе стаў з’яўляцца і ў асноўнай камандзе. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 19 верасня 2021 года, выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы са «Смаргонню» (5:0). У далейшым працягваў трапляць на лаўку запасных асноўнай каманды, зрэдку выхадзіў на поле.
NGC 3264
NGC 3264 (іншыя абазначэнні — UGC 5719, MCG 9-17-69, ZWG 266.54, IRAS10291+5620, PGC 31125) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Альфрэд Мар’янавіч Мазурыч
Клубная кар’ера
У пачатку 2023 года праходзіў прагляд у «Баранавічах» і «Лідзе», аднак у выніку пачаў сезон у дублі «Нёмана». У жніўні 2023 года стаў іграком «Ліды».
NGC 3264
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Яўген Канстанцінавіч Вайтовіч
Яўген Канстанцінавіч Вайтовіч (, в. Ляшчыны, Барысаўскі раён, Мінская вобласць  — ) — беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат. Кандыдат эканамічных навук (1964). Сябра беларускага саюзу кінематаграфістаў (1980).
Біяграфія
Нарадзіўся 29 студзеня 1937 года ў в. Ляшчыны Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.
Дырэктар «Беларусьфільму» (1975—1983), начальнік галоўнага ўпраўлення кінафікацыі і кінапракату Дзяржкіно СССР (1983—1988). Міністр культуры БССР (1990—1993). 22 лістапада 1993 г. прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Літоўскай Рэспубліцы. Заставаўся на гэтай пасадзе да 15 кастрычніка 1998 года. У 1999—2002 — пасол па асобых даручэннях. У 2002 годзе быў прызначаны кіраўніком аддзялення Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі ў горадзе Краснадары.
Памёр 1 чэрвеня 2021 года.
Комплекс фабрык у даліне ракі Дэруэнт
Фабрыкі ў даліне ракі Дэруэнта — прамысловы ландшафт, сфармаваны тэкстыльнымі фабрыкамі XVIII і XIX стагоддзяў і добра захаванымі жылымі памяшканнямі, які ілюструе сацыяльна-эканамічнае развіццё рэгіёну.
У гэтым месцы ўпершыню ў пастаральны сельскі краявід Англіі былі ўпісаныя індустрыяльныя пабудовы. Краіна заўсёды вырабляла мноства мануфактурных тавараў, але са з’яўленнем некаторых вынаходак і паўсюднай зменай ручной працы машыннай яна стала лідарам на сусветным рынку.
З 2001 года фабрыкі ў даліне ракі Дэруэнт з’яўляюцца аб’ектам спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі.
Фабрыка ў Кромфардзе
Фабрыка ў Кромфардзе з’яўляецца першай фабрыкай, пабудаванай па сістэме Рычарда Аркрайта ў 1772—1775 гадах, якая дала аснову цэлай індустрыі. Будаўніцтва фабрыкі было падобна эксперыменту: шэраг звязаных паміж сабой будынкаў, выцягнутых уздоўж абрыву, выкарыстанне сілы вады з невялікага ручая Бонсал-Брук і сажалкі Кромфард. Аркрайт, якому былі неабходныя маладыя моцныя рабочыя, быў вымушаны будаваць дамы для іх і іх бацькоў, бо шчыльнасць насельніцтва была невялікі. Ідэя была паўторна выкарыстаная для будаўніцтва другой фабрыкі ў Кромфардзе ў 1776—1777 гадах. Такім чынам, была сфарміравана канцэпцыя індустрыяльнай абшчыны, якая затым шматразова паўтаралася ў іншых паселішчах даліны.
Па заканчэнні буму тэкстыльнай прамысловасці фабрыкі неаднаразова прадаваліся, дзяліліся паміж рознымі уладальнікамі. Невялікая частка абсталявання была перададзена ў Музей навукі ў Лондане. У пачатку XX стагоддзя на фабрыках размяшчаліся фарбавальная вытворчасць і пральня. У гістарычным будынку былі ўсталяваныя ліфты, новыя вокны і дзверы. Пажары 1929 і 1961 гадоў знішчылі большую частку фабрыкі.
Фабрычны комплекс у Кромфардзе ўключае два асноўных будынка з прыбудовамі, жылыя пабудовы, масты, акведук, будынкі кіравання фабрыкай і многія іншыя пабудовы (усяго каля 20). У рамках аб’екта сусветнай спадчыны знаходзіцца таксама 10,5 км канала Кромфард. Канал Кромфард працягласцю 23,3 км, злучае Кромфард з каналам Эрэўош (Erewash) і быў пабудаваны ў пачатку 1790-х гадоў. Канал аказаў істотны ўплыў на эканамічны рост Дэрбішыра, з’яўляючыся аж да 1830-х гадоў асноўнай дарогай да Манчэстэра.
Фабрыка ў Мэсане
Фабрыка была пабудавана ў 1783 годзе на рацэ Дэруэнт, што дазволіла ёй першапачаткова мець нашмат вялікую магутнасць, чым фабрыка ў Кромфардзе. Архітэктура будынка, хоць і была выкананая па аналогіі з кромфардскай фабрыкай, адлюстравала павевы свайго часу. Дадатковыя лесвіцы і падсобныя памяшканні дазволілі разгрузіць асноўны вытворчы цэх.
Першапачатковы пяціпавярховы будынак у 21 пралёт быў 43,8 метраў у даўжыню і 8,4 метраў у вышыню. Тры выступаючых цэнтральных пралёта былі дэкараваны, мелі венецыянскія вокны і купал. Да 1801 фабрыка працавала за кошт аднаго вадзянога млына, пасля чаго млыноў стала два. Мяркуецца, у гэты ж час будынак стаў шасціпавярховы. Гэтая сістэма, з невялікімі зменамі, пратрымалася да ўводу турбіны ў 1928 годзе. Будынак некалькі разоў дабудоўваўся і перабудоўваўся, апошнія змены былі зробленыя ў 1998 годзе. У цяперашні час у ім размешчаны музей і сувенірны рад.
Фабрыка ў абацтве Дарлі
Яшчэ адным вядомым будаўніком тэкстыльных фабрык з’яўляецца Томас Эванс і яго брат вялебны Эдмунд Эванс, якія пачалі скупляць землі ў 1770-х гадах. Першая фабрыка ў абацтве не захавалася, яна згарэла ў 1788 годзе. Паколькі яна была застрахавана, будаўніцтва другой фабрыкі на яе месцы пачалося неадкладна. У перыяд з 1796 па 1805 гады фабрыка была значна пашырана, пабудаваны новыя будынкі.
У цяперашні час у будынках фабрыкі размешчана некалькі невялікіх кампаній. Агульная колькасць будынкаў, пабудаваных паміж 1782 і 1846 годам, — каля пяці.
Іншыя пабудовы
Акрамя вышэйпералічанага, пад аховай знаходзіцца тэкстыльная фабрыка Белпер (Belper), Мілфард (Milford), фабрыка Смідлі (Smedley's Mill), фабрыка Пікуаш (Peckwash Mill) і шаўковая фабрыка (The Silk Mill) — первая фабрыка па вырабе шоўку.
NGC 3265
NGC 3265 (іншыя абазначэнні — UGC 5705, MCG 5-25-19, ZWG 154.23, WAS 12, IRAS10282+2903, PGC 31029) — галактыка ў сузор’і Малы Леў. Першапачаткова была вызначана як эліптычная, аднак здымак Хабла выявіў спіральную структуру.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сцяпан Янушавіч Сапега
Сцяпан Янушавіч Сапега (да 1514 — красавік-снежань 1561) — вялікалітоўскі арыстакрат, дваранін гаспадарскі (зг. 1559).
З чарэйска-ружанскай лініі Сапегаў, трэці сын Януша Багданавіча Сапегі і Ганны Крошынскай, у сям’і было яшчэ тры сыны — старэйшыя Глеб, Дзмітр, малодшы Міхаіл, і дзве дачкі — Таццяна і Настасся.
Падзел не задаволіў і не супакоіў братоў, пагатоў быў не поўны і не канчатковы, не падзелены застаўся маёнтак Лунна-Чарлёна, а таксама «людзі», на думку Сапегаў, прысвоеныя каралевай Бонай. Судовыя спрэчкі і наезды паміж братамі цягнуліся амаль 20 гадоў. У 1552 годзе Андрэй Мацковіч ад імя сваёй маці і айчыма Сцяпана Сапегі скардзіўся на Дзмітра Сапегу за наезд на іх дзедзіцтва Лунна і забранне адтуль «лістоў».
На пачатку 1554 года памёр малодшы з братоў — Міхаіл, сваю частку спадчынных маёнткаў ён запісаў у вена жонцы Марыне Яцкаўне Быстрыцкай, а тая памянялася Луннам[-Чарлёнай] на іншы маёнтак са сваім братам Мацвеем Яцкавічам Быстрыцкім, каморнікам вялікага князя. З менай не пагадзіліся Сапегі, асабліва Дзмітр і Сцяпан. Напэўна, лічылі сябе першачарговымі нашчадкамі Лунна-Чарлёны і не хацелі каб маёнтак «аддаляўся» ад роду. Дзеянні іх былі агрэсіўнымі, удзел старэйшага брата Глеба не згадваецца, але ён мог быць натхняльнікам малодшых.
Намеры Дзмітра і Сцяпана выгнаць Быстрыцкага з Чарлёны былі вельмі сур’ёзны, што выявілася ў стаўленні братоў да гаспадарскага камісара. Пра гэта 29 ліпеня 1556 года земскім суддзям гарадзенскім Пятру Міцуту і Мікалаю Шымкавічу Талочку паведаміў гаспадарскі дваранін Ян Васілевіч Клікоўскі, пасланы каралём разглядаць скаргі Быстрыцкага на Сапегаў, вярнуць нарабаванае і навесці парадак. Паводле Быстрыцкага, нарабаваная маёмасць знаходзілася на Чарлёнскім двары Сцяпана Сапегі. Камісар Клікоўскі прыехаў туды з віжамі і іншымі службовымі асобамі, але браты Сапегі закрыліся ў святліцы высокага дома Сцяпана і не адзываліся на патрабаванні адкрыць і выслухаць волю вялікага князя.
Клікоўскі з Быстрыцкім самі пачалі шукаць нарабаванае, знайшлі большасць — каня, зброю, ювелірныя вырабы, адзенне, пасцель, прыватную і службовую перапіску, знайшліся таксама слугі і падданыя Чарлёнскага маёнтка Быстрыцкага. Калі Клікоўскі спрабаваў абвінаваціць Сапегаў у нападзе і рабаванні, яны з вокнаў пачалі страляць па ім і яго людзях з «ручніц» (ручной агнястрэльнай зброі) і лукаў, потым Сцяпан са слугамі выскачыў з дома і пагнаў камісараў, сярод іх былі параненыя, яны ледзь здолелі ўцячы. У 1556 годзе такім чынам Дзмітр і Сцяпан захапілі долю Чарлёны ў Быстрыцкага. Прымірыліся браты Сапегі з Быстрыцкім у лістападзе 1557 года, Сцяпан заплаціў яму 12 коп грошаў, а Быстрыцкі ад імя сястры і «людзей Лунненскіх» адмовіўся ад прэтэнзій на чарлёнскую долю па Міхаіле Сапегу.
Нягледзячы на супольныя акцыі супраць Быстрыцкага, браты не жылі ў згодзе праз напружаныя спрэчкі за непадзеленыя Чарлёну і Лунна. У кастрычніку 1555 года Сцяпан скардзіўся на Дзмітра за наезд і выгнанне яго з жонкай і пасынкам Багданам Мацковічам з іх часткі маёнтка Лунны-Чарлёны. Вясной 1556 года ўжо Дзмітр скардзіўся гаспадарскаму суду, што брат Сцяпан увесь двор Чарлёнскі «захамаваў» і дакументы папаліў. У 1556 годзе, 18 ліпеня складзена і 15 снежня запісана да кніг Метрыкі ўмова вечнай згоды паміж Дзмітром і Сцяпанам Сапегамі. Паводле ўмовы Дзмітр саступіў Сцяпану правы на сваю долю ў маёнтках Лунна, Чарлёна, Астроўна, Тухачова, Берашнікі ў выпадку смерці без нашчадкаў. Дзмітр, Сцяпан і Глеб, павінны былі сумесна трымаць свае часткі ў Лунна і Чарлёне да канчатковага падзелу паміж сабою. Нованабытыя маёнткі, багацці і збожжа браты абавязаліся дзяліць пароўну. Таксама Дзмітр абяцаў дапамагчы Сцяпану выплаціць суму за закладзены ім маёнтак Вайкілішкі.
Умовы аднак трымаліся нядоўга, 7 лістапада 1557 года Сцяпан скардзіўся гарадзенскаму земскаму суду, што Дзмітр не выконвае іх. Больш за тое, калі Сцяпан быў на дзяржаўнай службе, прыставам у татарскіх паслоў, Дзмітр аднаасобна забраў з Лунна-Чарлёны сёлетняе збожжа, 60 бочак солі і падаткі, якімі браты мусілі карыстацца супольна. Дзмітр збіў і прагнаў з Чарлёнскага двара ўраднікаў Сцяпана. Дзмітр адмовіўся адказваць перад земскімі суддзямі, матываваў тым, што справу можа судзіць толькі гаспадарская камісія. Тады ж у лістападзе 1557 года ужо Дзмітр скардзіўся на Сцяпана, адносіны паміж імі абвастраліся. У 1558 годзе Дзмітр заклаў, а потым памяняў на маёнткі «на Русі», сваю частку Чарлёны падляшскаму ваяводзічу Паўлу Сапегу, напэўна, гэта яшчэ болей раззлавала Сцяпана, бо маёнтак быў не падзелены, летам 1559 года ён арганізаваў наезд на Чарлёнскі маёнтак ужо Паўла Сапегі.
Урэшце, 9 сакавіка 1561 года, у нядзелю, Дзмітр з сябрамі прыехаў на абед да супольнага двара Лунна, а 10 сакавіка яму паведамілі, што едзе Сцяпан з вялікай колькасцю людзей і хоча яго забіць, Дзмітр нават паспеў спавядацца, бо меў благія прадчуванні. Сцяпан аблажыў дом і патрабаваў, каб Дзмітр выйшаў, загадаў прынесці агню і пагражаў падпаліць дом, называў брата «нешляхетнікам». Дзмітр выйшаў і браты схапіліся «за горла» (у сучасным разуменні «біліся на жыццё або смерць»). Сцяпан, не адольваючы брата, крыкнуў слугам, каб яны дапамаглі, тыя кінуліся з кіямі, дугамі, сякерамі, хто з чым быў, і забілі Дзмітра. Таксама ў бойцы загінулі тры дзмітравых слугі і шляхціч Сасноўскі. Цела Дзмітра пахавалі каля сцяны царквы Лунненскага двара Сапегаў.
Потым, 11 сакавіка 1561 года, Сцяпан заявіў перад земскімі суддзямі гарадзенскімі Пятром Міцутам і Мікалаем Талочкам, што Дзмітр са сваімі людзьмі наехаў і рабаваў яго двор Лунна, ратуючыся ён загадаў сваім слугам бараніцца і ў баі Дзмітр загінуў. Суддзі выслалі на месца віжа Гарадзенскага павета Станіслава Станцікевіча, які выслухаў і запісаў у земскія кнігі версію Сцяпана і яго слуг. Неўзабаве пра здарэнне даведаўся і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст, версія Сцяпана яго не пераканала, ужо 29 сакавіка 1561 года ён прыслаў да суддзяў земскіх гарадзенскіх свайго двараніна Дзмітрыя Фёдаравіча Сапегу (стрыечнага брата Дзмітра і Сцяпана Янушавічаў), каб правесці следства.
Сцяпана шукалі ў яго маёнтку Лунна, але ён хаваўся ў суседа — гаспадарскага двараніна Станіслава Шостака, а потым збег у Вільню. Былі знойдзены рэчы і коні Дзмітра, забраныя Сцяпанам, а таксама рэчы Сцяпана. Каралеўскія камісары ўсё апячаталі і загадалі жонцы Шостака нікому не аддаваць ні з якой прычыны без спецыяльнага дазволу, а таксама з’яўляцца перад суддзямі пры патрэбе. Таксама праз Аўдоццю Шостак камісія перадала Сцяпану копію каралеўскага дэкрэта пра яго з’яўленне перад вялікакняжацкім судом да 15 красавіка 1561 года.
На час следства Дзмітрый Фёдаравіч Сапега ўзяў часовае кіраванне супольным маёнткам братоў Лунна. Камісія апытала сапежынскага праваслаўнага святара з Лунна Ігната Кузміча, баярына Грына Кулевіча Варыводу, цівуна Астапка Скубяціча і іншых людзей, якія самі сышліся. Такім чынам сталі вядомыя акалічнасці забойства. Была праведзена эксгумацыя, адзін з камісараў, каралеўскі дваранін Цімафей Ардынец, і сведкі «старана людзі добрыя» зафіксавалі, што ад збіцця ў Дзмітра выпалі вочы, справа верху галавы ўбітая ўнутр тупая рана шырынёю з далонь са здзёртай скурай, у іншым месцы галавы рана сякерай з якой выцякае мозг, множныя раны са здзёртай скурай на тулаве, руках і нагах, косткі ў іх раздробленыя. Злачынства мела шырокі грамадскі рэзананс, прычынілася змены земскіх суддзяў Гарадзенскага павета, а таксама агульнай рэформы земскіх судоў.
Неўзабаве па забойстве брата памёр і сам Сцяпан Сапега, бяздзетным — у 1561 годзе ўжо названы нябожчыкам у справе княгіні Настассі Іванаўны Масальскай. Тастаментам Сцяпан Сапега запісаў сваёй жонцы Багдане Юр’еўне трэцюю частку ўсіх сваіх маёнткаў і застаўныя сумы на астатніх дзвюх частках. Сцяпанава ўдава сваім тастаментам у 1562 годзе аддала ўсё гэта свайму сыну ад першага шлюбу Андрэю Мацковічу, які пазней меў справы за ўладанне Луннам са стрыечнымі братамі луненска-чарлёнскіх Сапегаў — падляшскімі ваяводзічамі Міхаілам і Паўлам Іванавічамі Сапегамі.
Керэвуз
Керэвуз (Kəravuz) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
Клаўдзія Шыфер
Клаўдзія Шыфэр (нарадзілася 25 жніўня 1970) — нямецкая топ-мадэль.
Біяграфія
Нарадзілася ў Райнбергу, расла ў Дзюсельдорфе. Дэбютавала ў 1987 годзе пасля таго, як пазнаёмілася ў начным клубе з дырэктарам мадэльнага агенцтва Metropolitan. Клаўдзія пераехала ў Парыж і знялася для вокладкі часопіса Elle. Затым атрымала выгодны кантракт на паказ мадэляў ад дому Chanel. Кантракт з Chanel, рэкламная кампанія для Guess Jeans, некалькі доўгатэрміновых кантрактаў з Revlon зрабілі яе адной з самых высокааплатных мадэляў у свеце.
Зала славы снукера
Зала славы снукера была заснавана ў 2011 годзе арганізацыяй World Snooker і сусветнай асацыяцыяй прафесійнага більярда і снукера (WPBSA). Туды штогод уключаюцца як памерлыя, так і жывыя снукерысты. У год заснавання ў залу славы ўвайшлі восем снукерыстаў, у 2012 годзе былі даданыя яшчэ чатыры, у 2013 — сем, у 2014 і 2015 гадах — па два гульцы, а ў 2016 — тры.
Людвіг Аляксеевіч Чыбіраў
Лю́двіг Аляксе́евіч Чыбіраў (Цыбырты, Цыбырты Алексейы фырт Людвиг; года, Цхінвалі, Паўднёва-Асецінская аўтаномная вобласць) — паўднёваасецінскі палітычны дзеяч, першы Прэзідэнт Паўднёвай Асеціі (у 1996—2001 гадах).
Біяграфія
У 1956 годзе скончыў з адзнакай гістарычны факультэт Паўночна-Асецінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя К. Л. Хетагурава. Этнограф, доктар гістарычных навук (з 1978 года), прафесар (з 1981 года) Рэктар Паўднёва-Асецінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута.
10 лістапада 1996 года абраны першым Прэзідэнтам Паўднёвай Асеціі. У 2001 годзе прайграў выбары Прэзідэнта Эдуарду Какойты.
Аляксандр Вашкоўскі
Алякса́ндр Вашко́ўскі (Aleksander Waszkowski;, Тарнагруд — , ) — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў, апошні начальнік Варшавы ў часы паўстання.
Біяграфія
У пачатку 1860-х член Варшаўскай гарадскай адміністрацыі. У лютым 1863 года перадаў паўстанцам партыю зброі і штабных карт, а ў чэрвені таго ж года — зарганізаваў перадачу грашовых сродкаў Часоваму нацыянальнаму ўраду (Kasа Głównej Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu Królestwa Polskiego) прызначаных для Дзяржаўнага скарбу Расійскай імперыі (3,5 мільёну злотых і 500 тысяч рублёў). Быў апошнім начальнікам гораду Варшава, выконваў свае абавязкі з 10 снежня 1863 па 19 снежня 1864 года. Быў выпадкова арыштаваны 19 снежня 1864 года на вуліцы Выборчай (Ulica Elektoralna w Warszawie). Ён разумеў, што заняпад паўстанцкага руху незваротны, але, нягледзячы на тое, выдаваў указы, друкаваў адозвы, ствараючы эфект прысутнасці паўстанцкай гарадскай адміністрацыі ў Варшаве. Ён не меў пэўнага месца жыхарства, ночыў у будынку млына ў раёне Солец (Solcu), днём чытаў газеты ў кавярнях. Свядома не збіраўся выяжджаць з горада.
Пазбаўленне волі адбываў у X павільёне Варшаўскай цытадэлі. Ён быў павешаны 17 лютага 1865 года разам з Эмануілам Шафарыкам. Гэта было апошняе публічнае пакаранне паўстанцаў у Варшаве.
Памяць
Постаці Вашкоўскага прысвечана апавяданне Уладзіслава Тарлецкага «Dwie głowy ptaka», якое апублікавана ў 1978 годзе ў зборніку апавяданняў, прысвечаных Студзеньскаму паўстанню «Twarze 1863».
У гонар Аляксандра Вашкоўскага названа адна з вуліц Варшавы.
Рунь (літаратурнае аб’яднанне)
Народнае літаратурна-мастацкае аб’яднанне «Рунь» — Літаратурна-мастацкае аб’яднанне «Рунь» раённага цэнтра культуры горада Валожына.
Гісторыя
Літаратурна-мастацкае аб’яднанне «Рунь» створана на базе Валожынскай раённай газеты «Працоўная слава» ў 1982 годзе, заснавальнікамі якога былі Віктар Шніп і Валянціна Гіруць-Русакевіч. У 1997 аб’яднанню было прысвоена званне «народнае». У склад аб’яднання ўваходзяць школьнікі і дарослыя творцы, якія валодаюць талентам літаратурнага слова, шануюць і паважаюць родную мову. На 2022 год афіцыйна «Рунь» аб’ядноўвае 34 чалавек з розных куткоў Валожыншчыны, але на самой справе праз яе прайшло значна больш людзей. Многія былыя «рунеўцы» сёння жывуць і працуюць за мяжой, як, напрыклад, Юлія Шапарэвіч (у Швейцарыі), Алена Рагель (у Ізраілі). У склад аб’яднання ўваходзяць 6 членаў Саюза пісьменнікаў Беларусі, сярод якіх: Марыя Шакун, Зінаіда Гасціловіч, Наталля Жызнеўская і інш.
Выданні
2005 год: зборнік паэтаў Валожыншчыны «Зямлі маёй і землякам» (выдавецтва «Чатыры чвэрці»).
2009 год: зборнік вершаў «Нашчадкам» (выдавецтва «Чатыры чвэрці»).
2020 год: зборнік вершаў «Ад каранёў да кроны» (выдавецтва «Чатыры чвэрці»).
Кіраўнікі
Надзея Мікалаеўна Матвеева (1984 - 1996)
Валянціна Францаўна Гіруць-Русакевіч (1996 - 2021)
Наталля Фадзееўна Жылевіч (3 2021)
Літаратура
Ад каранёў да кроны : творцы Валожыншчыны / укл. В. Ф. Гіруць-Русакевіч. — Мінск : Чатыры чвэрці, 2020. — 242 с.
Маладыя галасы Валожыншчыны / уклад. В. Ф. Гіруць-Русакевіч; прадм. А. А. Акушэвіча. — Мінск : выдавецтва «Чатыры чвэрці», 2012. — 162 с
NGC 3266
NGC 3266 (іншыя абазначэнні — UGC 5725, MCG 11-13-30, ZWG 313.22, PGC 31198) — лінзападобная галактыка (SB0) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Ізюбр
Ізюбр (Cervus elaphus xanthopygus) — млекакормячае, усходнеазіяцкі падвід. Упершыню апісаны ў 1869 годзе ў ваколіцах Пекіна. Жыве ў гарах Забайкалья, Усходняй Сібір і ў Кітаі (Паўночная Маньчжурыя), сустракаецца ў Карэі і Паўночным Кітаі да ракі Хуанхэ.
Апісанне
Памеры самцоў даўжыня 220—255 см; вышыня ў карку 146—165 см; даўжыня галавы 52,5-56 см. Агульная вага — 170—250 кг. Памеры самак (см): 185—216; 120—135; 34-48: вага 140—180 кг. У дарослага ізюбра на абодвух рагах10—12, радзей 14 і, як выключэнне, 16 атожылкаў. Даўжыня рагоў ізюбра 87 см, размах 82 см, даўжыня найбольшых атожылкаў 32,5 см.
Шарль Чарняўскі
Шарль (Карл) Чарняўскі (Tcherniawsky Charles;,  — , ) — французскі жывапісец, графік.
Біяграфія
Каля 1920 г. пасяліўся ў Парыжы. Пісаў пейзажы, інтэр'еры і партрэты ў манеры Парыжскай школы. Выстаўляўся ў салонах: Восеньскім (1921, 1924—1927, 1932, 1944—1950, 1955—1970, з перапынкамі), Незалежных (1922, 1924, 1927, 1946), Цюільры, малюнкі і акварэлі. У 1921—1935 гг. правёў персанальныя выставы ў галерэях Druet, La Licorne, Quatre Chemins, Berthe Weill і Zak, удзельнічаў у групавых выставах. Працы прайграваліся ў «Beaux-Arts» і іншых французскіх выданнях.
У 1945 годзе ўдзельнічаў у выставе, арганізаванай камітэтам «Францыя—СССР» XIV акругі Парыжа, у 1961 годзе — у выставе «Рускія мастакі Парыжскай школы» ў Доме французскай думкі. Прадстаўлены ў Нацыянальным музеі сучаснага мастацтва ў Парыжы.
Яванскае мора
Ява́нскае мора — міжвостраўнае мора Ціхага акіяна, размешчанае ў сярэдзіне Зондскага архіпелага паміж астравамі Барнэа, Сулавесі, Суматра і Ява.
Плошча мора 522 тыс. км². Найбольшая глыбіня 1272 м, сярэдняя 111 м. Пераважаюць глыбіні 30—80 м. Салёнасць 29,5—33,5 г/л.
Яванскае мора сфармавалася ў канцы апошняга ледавіковага перыяду. Зондскім пралівам мора злучаецца з Індыйскім акіянам.
Больш за 3 тысячы марскіх відаў. Рыбалоўства і здабыча жэмчугу. Галоўныя парты: Джакарта, Семаранг, Банджармасін.
Барый
Барый (ад barys — "цяжкі", Baryum) Ba — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 56.
Мяккі серабрыста-белы шчолачназямельны метал. Атамная маса 137,34. Шчыльнасць 3760 кг/м³, тэмператра плаўлення 710 °C. Існуе 7 стабільных ізатопаў барыю з масавымі лікамі 130, 132, 134—138. На паветры хутка акісляецца да аксіду (BaO) і пераксіду (BaO2), пры награванні загараецца жоўта-зялёным полымем. Добра рэагуе з вадой і кіслотамі, пры пакаёвай тэмпературы рэагуе з галагенамі, пры награванні — з вадародам, азотам, серай.
Амальгама барыю атрымана ў 1808 годзе англійскім хімікам Гемфры Дэві.
Прыродныя крыніцы
У зямной кары ўтрымліваецца 0,065 % па масе. У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца. З мінералаў прамысловае значэнне маюць барыт BaSO4 і вітэрыт BaCO3. У Чылі маюцца радовішчы нітрабарыту Ba(NO3)2.
Барый атрымліваюць алюматэрмічным аднаўленнем пры тэмпературы 1100—1200 °C.
Прымяненне
Прымяняецца ў металургіі (дадаецца пры выплаўцы медзі, свінца для ачысткі гэтых металаў ад серы і газаў), у тыпаграфскай справе, пры вырабе электродаў запальных свечак рухавікоў унутранага згарання, падшыпнікавых сплаваў, у медыцыне (рэнтгеналагічныя даследаванні страўнікава-кішачнага тракту).
479 да н.э.
Падзеі
9 верасня: Разгром персідскага войска ў бітве пры Платэях. Ачышчэнне Грэцыі ад персаў.
Бірынджы Іпек
Бірынджы Іпек (Birinci İpək) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і ўваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Мехікалі
Мехікалі (Mexicali) — горад у муніцыпалітэце Мехікалі Мексікі, адміністрацыйны цэнтр штата Ніжняя Каліфорнія. Насельніцтва — 855.962 чалавека.
Горад абслугоўвае Міжнародны аэрапорт імя генерала Радольфа Санчэса Табоада.
NGC 3267
NGC 3267 (іншыя абазначэнні — ESO 375-42, MCG -6-23-36, AM 1027-350, PGC 30934) — лінзападобная галактыка (SB0) ў сузор’і Насос.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Праславянская мова
Праславя́нская мова — рэканструяваная, пісьмова незасведчаная прамова (мова-продак) усіх моў славянскае галіны індаеўрапейскае сям'і моў. Прадстаўляе сабою славянскае маўленне ў перыяд V—ІХ стст. н.э. Як і для большасці іншых прамоў, ніякіх пісьмовых помнікаў праславянскай мовы не знойдзена. Сама мова аднаўляецца дзякуючы з прыцягненнем вядомых славянскіх і іншых індаеўрапейскіх моў.
Імклівае развіццё мовы звязваецца з пашырэннем арэалу ўжывання мовы. Ужо ў пачатку гэтага перыяду мова пачала распадацца на дыялекты, але агульнае моўнае адзінства і ўзаемазразумеласць сярод носьбітаў мовы захоўвалася да Х ст. або нават пазней. У гэты час у праславянскай мове развіваецца мноства гукавых змен, часта раўнамерных па ўсім арэале мовы. Таму, строга кажучы, праславянская мова не адпавядае традыцыйнаму азначэнню протамовы, як найпазнейшай аднавімай агульнай мовы-продка, унутры якой няма раздзялення на дыялекты. Увесь перыяд гэтага дыялектна падзеленага моўнага адзінства ў праславянскай мове разглядаецца як агульнаславя́нскі.
Эпоху існавання праславянскае мовы ўмоўна дзеляць на тры перыяды: ранні (дыялектныя адрозненні вельмі нязначныя або наогул адсутнічаюць), сярэдні (дыялектныя адрозненні ад невялікіх да ўмераных) і позні (славянскія гаворкі значна адрозніваюцца). Позні перыяд праславянскае мовы часам згадваецца як сярэднеагульнаславянскі. Мова, апісаная ў гэтым артыкуле, у асноўным адпавядае маўленню VII—VIII стст. і таксама не засведчана пісьмова, але да яе ў пэўнай ступені блізкі дыялект грэчаскай Македоніі ІХ ст. (гл. стараславянская мова).
Гісторыя
Праславянская мова ўтварылася ў выніку распаду праіндаеўрапейскае мовы. Акрамя гэтага, існуюць тэорыі, якія прапаноўваюць аб'яднанне славянскай і балцкай галін унутры індаеўрапейскай сям'і (гл. балта-славянскія мовы) і, адпаведна, падразумяваюць паходжанне прабалцкай і праславянскай моў у выніку вылучэння з праіндаеўрапейскай мовы прабалцкае мовы, якая пазней распалася на прабалцкую і праславянскую мовы. У другой палове І тыс. н.э., разам з імклівым ростам славянамоўнага арэала, пачаўся працэс распаду праславянскае мовы на асобныя мовы.
У сучасным мовазнаўстве няма згоды наконт перыядызацыі праславянскае мовы або тэрмінаў для апісання гэтых перыядаў. У гэтым артыкуле выкарыстоўваецца наступная схема развіцця праславянскае мовы:
У гэтым артыкуле апісваецца ў першую чаргу сярэднепраславянскі перыяд мовы. Таксама ахопліваецца познепраславянскі перыяд у выпадку, калі значныя змены больш-менш аднолькава закранулі ўвесь славянамоўны арэал. Асобныя дыялектныя змены ў выпадку іх існавання на тым ці іншым адрэзку гісторыі мовы пазначаныя адпаведным чынам.
Фанетыка, фаналогія
Ніжэй прыведзены гукавы лад, які рэканструюецца для сярэднепраславянскае мовы. Для запісу выкарыстоўваецца ўласны фанетычны запіс, прыняты ў славістыцы, які не супадае з IPA.
Галосныя
Графы «галосныя задняга рада» і «галосныя сярэдняга рада» могуць таксама разумецца як неагубленыя задняга рада і агубленыя задняга рада адпаведна. Тым не менш, агубленне галосных задняга рада было ўласцівым толькі для галосных *y ды *u. Агубленне іншых галосных насіла факультатыўны характар. Галосныя, пазначаныя як доўгія і кароткія, адрознівалі таксама паказчык якасці. Агулам, даўжыня галосных у праславянскай мове мела наступнае развіццё. Некаторыя лінгвісты пазбягаюць выкарыстання тэрмінаў кароткі і доўгі галосны, выкарыстоўваючы замест іх тэрміны слабы і напружаны.
Для праславянскае мовы рэканструюецца наступны лад галосных гукаў:
Зычныя
Для сярэднепраславянскае мовы аднаўляецца наступны набор зычных гукаў :
Нязначная палаталізацыя, верагодна, магла існаваць для ўсіх зычных у становішчы перад галоснымі пярэдняга рада. Разам з гэтым, страчаны ер (*ь/ĭ, гл. вышэй) у большасці слоў заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх моў перайшоў у палаталізацыю зычнага, што стаяў перад ерам.
Прасодыя
Як і праіндаеўрапейская мова, кожнае слова праславянскае мовы мела націскны склад. Націск мог падаць на любы склад слова і меў фанематычнае значэнне. Націск мог быць рухомым: пры скланенні слова ў залежнасці ад ягонага канчатка націск мог мець сталую фіксаваную пазіцыю або перамяшчацца на іншыя склады.
Галосны мог мець музычны націск. У сярэднепраславянскай мове ўсе націскныя доўгія галосныя, насавыя і плаўныя дыфтонгі мелі адрозненне паводле двух тонаў, вядомых як акутны і цыркумфлексны: першы ўяўляў сабою ўзыходную інтанацыю, другі — сыходную. Кароткія галосныя (*e *o *ь/ĭ ъ/ŭ) не мелі тонавага адрознення і заўсёды вымаўлялілся з сыходнаю інтанацыяй. Ненаціскныя галосныя не мелі танальных адрозненняў, але маглі проціпастаўляцца паводле сваёй даўжыні. Падобныя прасадычныя абмежаванні дагэтуль захоўваюцца ў славенскай мове.
У познепраславянскі перыяд адбыўся шэраг змен у гэтых галінах прасодыі. Так, доўгія галосныя з акутным націскам, як правіла, скараціліся, пераўтварыўшыся такім чынам у кароткія галосныя з узыходнаю інтанацыяй. Некаторыя кароткія галосныя падоўжылся, у выніку чаго ўтварыліся новыя доўгія галосныя з сыходнаю інтанацыяй. Развіўся новы тып націску, вядомы як новаакутны, які ўзнікаў у выніку пераходу націску на папярэдні склад; гэтая інавацыя ўзнікла ў часы дыялектнага раздзялення праславянскае мовы і скарачэння галосных з акутным і цыркумфлексным націскамі (гл. вышэй). Таму няясна, ці быў у развіцці якога-небудзь праславянскага дыялекта такі перыяд, калі тры фанетычна розныя тыпы націску суіснавалі адначасова. Тым не менш, у сукупнасці гэтыя змены істотна паўплывалі на размеркаванне тонаў і даўжыні галосных. Гэта прывяло да таго, што у канцы познепраславянскага перыяду амаль любы галосны мог быць кароткім або доўгім, а амаль любы націскны галосны — мець сыходны або ўзыходны тон.
Большая частка складоў у сярэднепраславянскай мове былі адкрытымі. Існавалі таксама закрытыя склады, але яны маглі сканчвацца толькі на плаўныя (*l або *r, утвараючы такім чынам плаўны дыфтонг) або мець кароткі папярэдні галосны. Дапускаліся таксама сцячэнні зычных, але толькі ў пачатку складу. Такія скапленні ўтваралі склад з наступным гукам і поўнасцю былі часткаю складу (напрыклад, -stv- у слове *bogatĭstvo «багацце» з'яўлялася часткаю складу -stvo).
У пачатку познепраславянскага перыяду ўсе або амаль усе склады ператварыліся ў адкрытыя ў выніку змяненняў у плаўных дыфтонгах. У прыватнасці, склады з плаўнымі дыфтонгамі, што пачыналіся на o або e, перайшлі ў адкрытыя (напрыклад, *tort > *trot, *trat або *torot). Выключэннем з гэтае заканамернасці сталі паўночныя лехіцкія мовы (кашубская, палабская і славінская), дзе не назіраецца мэтатэзы, але адбылося падаўжэнне складоў (напрыклад, пр.-слав. *gord > кашуб. gard, палабск. gord «горад»). У заходнеславянскіх і паўднёваславянскіх плаўныя дыфтонгі, што пачыналіся з ĭ або ŭ таксама ператварыліся ў адкрытыя склады, пры гэтым наступны плаўны ператвараўся ў складовы санорны (у палатальны — пасля ĭ, непалатальны — пасля ŭ). Урэшце, гэта прывяло да знікнення закрытых складоў у гэтых мовах. Паўднёваславянскія і чэшска-славацкія мовы, як правіла, захавалі складовыя санорныя, аднак лехіцкія (напрыклад, польская) развілі ў гэтых пазіцыях спалучэнні тыпу VC або CV (дзе C — зычны, V — галосны). Ва ўсходнеславянскіх мовах, у сваю чаргу, плаўныя дыфтонгі з ĭ ды ŭ, магчыма, таксама ператварыліся ў складовыя санорныя, але, як лічыцца, праз некаторы час гэтая ўласцівасць была страчана.
Марфалогія, сінтаксіс
У граматыцы праславянская мова захавала мноства граматычных катэгорый, атрыманых у спадчыну ад праіндаеўрапейскае мовы, што асабліва адносіцца да назоўнікаў і прыметнікаў. Захавалася сем з васьмі праіндаеўрапейскіх склонаў (назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, мясцовы, клічны). Аблатыў, які існаваў у праіндаеўрапейскай мове, у праславянскай мове зліўся з родным склонам. Захаваўся падзел на адзіночны, парны і множны лікі; мужчынскі, жаночы і ніякі род. Парадыгмы змены дзеясловаў спрасціліся, але разам з гэтым зазналі ўласныя інавацыі.
Фанетычныя чаргаванні
У выніку трох славянскіх палаталізацый і ператварэння галосных у галосныя пярэдняга рада перад палатальнымі зычнымі, чаргаванні як зычных, так і галосных гукаў сталі частаю з'яваю ў словазмяненні і словаўтварэнні. Гэтыя чаргаванні былі цалкам паслядоўнымі і мелі ўласныя заканамернасці. У табліцы ніжэй пералічаныя чаргаванні ў праславянскай мове ў залежнасці ад таго ці іншага суфікса або канчатка.
Галосныя ператвараліся ў галосныя пярэдняга рада ў выпадку, калі яны стаялі пасля *j (што надавала ім ётавае вымаўленне) або зычнага, які зазнаў прагрэсіўную палаталізацыю (гл. вышэй). Гэта стала прычынай умоўнага падзелу галосных на «мяккія» (пасля палатальнага зычнага) і «цвёрдыя» (у астатніх пазіцыях).
Назоўнік
Большасць склонавых парадыгм для назоўніка праславянская мова захавала з часоў праіндаеўрапейскае мовы. Іншыя рысы, у прыватнасці, т. зв. u-аснова і мужчынская i-аснова былі замененыя ўласнымі інавацыямі праславянскае мовы.
Прыметнік
Словазмяненне ў прыметніках у параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай спрасцілася. У праславянскай мове існавала толькі адна парадыгма словазмянення прыметнікаў (у «мяккай» і «цвёрдай» формах), якая паходзіла ад праіндаеўрапейскіх o-асновы і a-асновы; прыметнікавае словазмяненне, утворанае на ўзор i-асновы і u-асновы, было страчана. Дзеепрыслоўе цяперашняга часу, утворанае ад PIE *-nt-, захоўвала ў аснове канчаткі на зычны.
У праславянскай мове развілося адрозненне між вызначаным і нявызначаным словазмяненнем прыметніка. Вызначаная мадэль выкарыстоўвалася для пазначэння вядомых або канкрэтных прадметаў, у той час як нявызначаная — для невядомых або абстрактных, што агулам можна параўнаць з вызначаным і нявызначаным артыклямі ў мовах Заходняй Еўропы. Нявызначанае словазмяненне прыметнікаў было ідэнтычным словазмяненню назоўнікаў з o- і a-каранямі, вызначанае стала ўтварацца шляхам дадання адноснага (анафарычнага) займенніка *jь у функцыі суфікса ў канец прыметнікавага канчатка. Як лічыцца, ужо ў рамках праславянскае мовы абедзве формы скараціліся ў некаторай ступені зліліся.
Дзеяслоў
У параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай парадыгма змянення дзеяслова была спрошчана, але разам з гэтым праславянская мова захавала разнастайнасць часоў, спражэнняў і дзеяслоўных суфіксаў.
Калі казаць пра лёс праіндаеўрапейскіх часу і віду, то тут адбылася страта праіндаеўрапейскага імперфекта або яго зліццё з праіндаеўрапейскім тэматычным аорыстам, адбылася страта праіндаеўрапейскага перфекта, які захаваўся толькі ў аснове няправільнага дзеяслова *věděti «ведаць» (ад PIE *woyd-). Аорыст праіндаеўрапейскай мовы ў праславянскай мове захаваўся ў двух відах, тэматычным і сігматычным, пры гэтым шляхам розных аналагічных змен з сігматычнага аорыста ўзнік новы прадуктыўны від гэтага часу. Новы сінтэтычны імперфект стаў утварацца праз даданне спалучэння асновы і канчаткаў прадуктыўнага аорыста да каранёвых суфіксаў *-ěa- або *-aa-, спрэчнага паходжання. Узніклі састаўныя формы ў выражэнні будучага, закончанага часоў, плюсквамперфекта, умоўнага ладу.
Дзеясловы мелі формы для трох граматычных лікаў: адзіночнага, множнага і парнага. Існавалі атэматычныя ды тэматычныя канчаткі. У праславянскай мове было толькі пяць атэматычных дзеясловаў: *věděti «ведаць», *byti «быць», *dati «даць», *ěsti «есці», *iměti «мець». Новы набор т.зв. «паўтэматычных» канчаткаў утвараўся шляхам спалучэння тэматычнага канчатка адзіночнага ліку з іншымі атэматычнымі канчаткамі. Апрача таго, развілася сістэма ўтварэння інфінітыва, супіна, аддзеяслоўных назоўнікаў і пяці дзеепрыметнікаў, што ў значнай ступені было развіццём праіндаеўрапейскіх граматычных рыс.
Частка відавых адрозненняў дзеяслова праіндаеўрапейскай мовы захавалася ў праславянскай мове і праяўлялася, сярод іншага, у адрозненні паміж аорыстам і імперфектам у прошлым часе. Акрамя гэтага, праславянскай мове развіла свае ўласныя спосабы выражэння віду дзеяслова, заснаваныя на выкарыстанні разнастайных прыставак і суфіксаў.
У праславянскай і стараславянскай мовах суіснавалі два спосабы ўтварэння віду дзеяслова, аднак новая з цягам часу выцесніла старую, што прывяло да адсутнасці ў большасці сучасных славянскіх моў аорыста, імперфекта і большасці дзеепрыметнікаў. Асноўным выключэннем сталі балгарская і ў некаторай ступені македонская мовы, дзе захаваліся абедзве сістэмы, якія часам дзеля перадачы стылявых адценняў могуць спалучаюцца.
Праславянскай мове таксама была ўласцівая наяўнасць асаблівых пар дзеясловаў руху, у якой першы абазначаў вызначанае дзеянне (напрыклад, «я ішоў да дому майго сябра»), другі — няпэўнае (рух туды і назад, рух без указання мэты і г.д.). Падобныя пары ўтвараліся шляхам суфіксацыі або суплетывізму. Кожная з падобных пар нярэдка была параю дзеясловаў закончанага і незакончанага трыванняў, у якой дзеяслоў закончанага трывання часта ўтвараўся з дапамогаю прыстаўкі *po-.
Націск
Націск тыпу А мог падаць не толькі на аснову, але і на некаторыя суфіксы (напрыклад, памяншальны), пры гэтым не закранаючы іншыя (напрыклад, флектыўныя). Акрамя гэтага, дзеяслоў таксама меў тры акцэнтныя парадыгмы, як і назоўнік. Тым не менш, падобная карціна ўскладнялася з-за вялікай колькасці магчымых парадыгм словазмянення і пад. Існавалі пэўныя абмежаванні на гэтыя правілы.
Такім чынам, цыркумфлексны або кароткі націск мог прыпадаць на першы склад толькі знаходзячыся ў парадыгме С. У парадыгме А гэта не адбывалася наогул, у парадыгме В — зменена паводле закону Дыбо. Некаторыя назоўнікі (асабліва з т.зв. jā-асновамі) адпавядаюць А-парадыгме, але маюць неаакутны націск у аснове, які падае на кароткі або доўгі склад (напрыклад, *võľa «воля» — неаакутны націск на кароткім складзе). Падобныя назоўнікі раней належалі да парадыгмы В, у выніку чаго ў лінгвістычных працах яны могуць разглядацца як назоўнікі парадыгмы А, так і назоўнікі парадыгмы В.
У познепраславянскі перыяд у выніку складаных серый змен націск парадыгмы В стаў рухомым (гл. парадыгму С), гэтыя змены перасунулі націск улева пры вызначаных абставінах, ствараючы неаакутны націск на новым складзе. Усе славянскія мовы ў далейшым спрасцілі парадыгму В у той ці іншай ступені. Рэфлексы старой парадыгмы В можна адшукаць у некаторых назоўніках некаторых з славянскіх моў, або ўскосна, у якасці некаторых новых рыс (напрыклад, неацыркумфлексны тон у славенскай мове). У табліцы ніжэй прыведзеныя ўзоры падобных парадыгм у назоўніку. У часы праславянскае мовы адбылося мноства змен у парадыгмах націску, і таму погляды розных навукоўцаў на тое, як гэта адбывалася, могуць істотна разыходзіцца (ніжэй прыведзены пункт гледжання паводле т.зв. Лейдэнскай школы).
Усе асновы парадыгмы А былі доўгімі. Прыхільнікі балта-славянскае гіпотэзы тлумачаць гэта наяўнасцю ва ўсіх падобных асновах балта-славянскага рэгістра ў корані, які мог узнікаць толькі ў доўгіх складах. Кароткія і доўгія склады з балта-славянскім цыркумфлексным рэгістрам у праславянскай мове пераўтварыліся ў назоўнікі парадыгмы В. Размеркаванне доўгіх і кароткіх галосных у асновах без /j/ адлюстроўвае першапачатковую даўжыню галоснага да законаў Ван-Вэйка, Дыбо і Станга, пасля якіх узніклі парадыгма В і адрозненне даўжыні галосных у /j/-асновах.
У гэтай табліцы не ўказаная парадыгма для назоўнікаў з jā-асновай. Спалучэнне законаў Ван-Вэйка і Станга, імаверна, дало С-парадыгму для падобных назоўнікаў, якая адрознівалася ад С-парадыгмы назоўнікаў ā-асноў і пад., але гэтая акалічнасць была, верагодна, была неўзабаве спрошчана разам з узнікненнем паслядоўнага неаакутнага націску на аснове на ўзор назоўнікаў А-парадыгмы. Назоўнікі В-парадыгмы jo-асновы таксама зазналі спрашчэнне, але іншым шляхам: з націскам на канчатку ў адзіночным ліку, у множным — на корані.