cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зялёныя паўстанцы
Зялёныя паўстанцы, ці «зялёна-вайскоўцы» (таксама «зялёныя партызаны», «Зялёны рух», «трэцяя сіла») — абагульненая назва нерэгулярных, пераважна сялянскіх і казачых узброеных фармаванняў, што супрацьстаялі замежным інтэрвентам, бальшавікам і белагвардзейцам у гады Грамадзянскай вайны ў Расіі. У шырэйшым сэнсе, «зялёныя» — вызначэнне для «трэцяй сілы» ў Грамадзянскай вайне. Мелі нацыянальна-дэмакратычныя, анархічныя, а таксама, часам, блізкія ранняму бальшавізму мэты. Першыя патрабавалі склікання Устаноўчага сходу, іншыя былі прыхільнікамі безуладдзя і свабодных Саветаў. Ва ўжытку існавалі паняткі «чырвона-зялёныя» (больш якія імкліся да чырвоных) і «бела-зялёныя». Нацыянальна-дэмакратычнае крыло паўстанцкага руху паўстала ў Краснадарскім краі. Да «зялёных» часцяком адносяць паўстанцкую армію Махно, Тамбоўскіх паўстанцаў, Іжэўска-Воткінскую рэспубліку на Каме і інш. Лідарам расійскага «зялёнага» руху спрабаваў уявіць сябе Б. В. Савінкаў, які падтрымваў партызанскі атрад С. Н. Булак-Балаховіча.
Кіш
Назву Кіш маюць:
Дастан
Дастан — эпічны жанр у літаратурах і фальклоры народаў Блізкага і Сярэдняга Усходу, Сярэдняй і Паўднёва-Усходняй Азіі — пераважна апрацоўка казачных сюжэтаў, легендаў і паданняў. Бываюць паэтычныя і празаічныя — часцей — гэта проза з вершанымі ўстаўкамі. Дастану ўласцівы гіпербалізацыя, ідэалізацыя героя, фантастычныя і прыгонніцкія сітуацыі, рамантычна-любоўныя сюжэтныя лініі, славесныя і сюжэтныя клішэ. У класічных персідскіх, таджыкскіх і цюркамоўных літаратурах дастанамі называюць асобныя раманічныя паэмы («Хасроў і Шырын», «Лейлі і Меджнун» Нізамі), раздзелы з вялікіх эпічных твораў (напрыклад, з «Шахнамэ» Фірдаусі).
Лоінтэк Герніка Біская
Лоінтэк Герніка Біскайя — іспанскі жаночы баскетбольны клуб з горада Герніка, правінцыя Біская, Іспанія.
Гісторыя
Клуб заснаваны ў 1996 годзе, у вышэйшую лігу трапіў у 2014 годзе, пасля чэмпіёнскага тытулу другога дывізіёну.
Крыніцы (Мінскі раён)
Крыні́цы (, Криницы) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лашанскага сельсавета.
Марыя Мікалаеўна Валконская
Марыя Мікалаеўна Валконская (25 снежня 1805 года (6 студзеня 1806) — 10 жніўня 1863 г., маёнтак Варонкі, Чарнігаўская губерня) — дачка Мікалая Раеўскага, жонка дзекабрыста Сяргея Валконскага, нягледзячы на супраціў родных, паехала за ім у Сібір, дзе жыла да 1855 года. Аўтар «Запісак» з яскравым апісаннем турэмна-катаржнага рэжыму, характарыстыкай многіх дзекабрыстаў. Гераіня М. А. Някрасава «Рускія жанчыны».
Біяграфія
Валконская мела сястру Соф’ю. У васямнаццацігадовым узросце Марыя ажанілася са старэйшым за яе Сяргеем Валконскім. Будучы шырока вядомая ў Іркуцку ў якасці «сібірскай прынцэсы», яна заснавала мясцовы шпіталь і адчыніла канцэртную залу, у дадатак змяшчаючы ў сябе дома музычныя і культурныя мерапрыемствы.
Сям’я Валконскіх мела чацвярых дзяцей; двое памерлі ў малым узросце, тым часам, Міхаіл (1832—1909) і Алена (1835—1916) паспелі здабыць тытулы князя і княжны, успадкаваны ад свайго бацькі.
Шэраг літаратурных твораў, уключаючы «Яўгенія Анегіна» Аляксандра Пушкіна, і другая частка паэмы Мікалая Некрасава «Русские женщины» былі прысвечаныя Валконскай. Трыццаць трэцяя страфа першай главы «Яўгенія Анегіна» ўтрымлівае ўспамін паэта пра Валконскую:
У 1922 годзе было даказана, што Валконская з’яўлялася аб’ектам шасці паэм аўтарства Пушкіна (напісаных у 1820, 1822, 1824, 1825, 1828 і 1829). Пушкін таксама прысвяціў колькі радкоў на заўчасны адыход яе маленькага сына Мікалая. Тым не менш, пушкініст Міхаіл Гершэнзон палемізаваў са сцверджаннем, што Пушкін быў закаханы ў Марыю.
Марыя Валконская памерла з-за праблем з сэрцам ва ўкраінскай вёсцы Варанькі.
Творы, прысвечаныя М. М. Валконскай (Раеўскай)
«Радзее хмар густых лятучая града…» (1820);
«Таўрыда» (1822);
«Дзень непагодны згас; пахмурная імгла…» (1824);
Кн. М. Н. Волконской «Был край, слезам и скорби посвящённый…» (1829).
«Княгиня М. Н. Волконская» (1873) — другая частка паэмы «Русские женщины»
Біская
Біская  — правінцыя на поўначы Іспаніі ў складзе аўтаномнай супольнасці Краіна Баскаў. Адміністрацыйны цэнтр — Більбаа. Тэрыторыя — 2217 км² (49-е месца). Насельніцтва — 1,152 млн (9-е месца; дадзеныя 2009 года).
Рыгор Антоні Агінскі
Рыгор Антоні Агінскі (? — ) — дзяржаўны дзеяч ВКЛ.
З роду Агінскіх, сын Яна. У 1686 узяў шлюб з Тэафілай з Чартарыйскіх, якая нарадзіла яму сына Казіміра.
Вялікі харунжы літоўскі (1687), староста жмудскі (1698), польны гетман літоўскі (1703), вялікі гетман літоўскі, маршалак Трыбунала ВКЛ (1706).
Быў адным з актывістаў шляхецкага паўстання супраць панавання Сапегаў у Вялікім княстве Літоўскім. Прыхільнік караля Рэчы Паспалітай Аўгуста II. У 1700 разбіў войска Сапегаў у бітве пад Алькенікамі. У час Паўночнай вайны 1700—21 ваяваў супраць шведаў.
Кавалер ордэна Белага арла з 1705 года.
Сям’я
Быў у шлюбе з Тэафіліяй Чартарыйскай (пам. пасля 1711), дачкой падкаморага кракаўскага Яна Караля Чартарыйскага (1626—1680) і Ганны Зебжыдоўскай (пам. 1668), ад якой меў двух сыноў і трох дачок. Дзеці:
Куты (Мінскі раён)
Куты́ (, Куты) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Лашанскага сельсавета.
Леан Скрабецкі
Біяграфія
З сярэдзіны 1850-х гг. у Магілёве, выступаў у канцэртах як выканаўца на фартэпіяна і фісгармоніі, дырыжыраваў аркестрам мясцовых аматараў, навучаў ігры на розных інструментах. З канца 1868 года ў Віцебску, з 1869 года ў Мінску, дзе дырыжыраваў Мінскім гарадскім аркестрам. У 1876—1880 гадах адзін з дырыжораў музычнага таварыства ў г. Растоў-на-Доне.
Аўтар шэрагу фартэпіянных і вакальных твораў, якія друкаваліся ў Вільні і Варшаве; артыкулаў пра музычнае жыццё Магілёва ў польскім музычным часопісе («Музычны рух»). Супрацоўнічаў з рэдакцыямі газет «Могилёвские губернские ведомости» і «Донская пчела».
Датун
Датун — горад на поўначы КНР, у паўночнай частцы правінцыі Шаньсі. Вузел чыгунак. Адзін з галоўных цэнтраў здабычы каменнага вугалю ў краіне. Буйныя машынабудаўнічыя і цэментныя заводы.
Дзверы
Дзверы — канструкцыйны элемент будынка або транспартнага сродка, які служыць для ўваходу і выхаду з яго. Колькасць дзвярэй, іх месца і памеры вызначаюцца планіроўкай будынка і функцыянальнымі сувязямі паміж яго памяшканнямі. Найбольш старадаўняя форма дзвярэй — на бегунах, у наш час пашыраны дзверы на завесах. У іх канструкцыю ўваходзяць вушакі, злучаныя ўверсе вершніком, і палатно з дошак, злучаных шпонамі — драўлянымі планкамі, шчыльна збітымі ў пазы. Звычайна дзверы маюць адно палатно. Дзверы з дзвюх створак характэрны для местачковага жылля. Атрымалі пашырэнні двухстворкавыя дзверы са шклом, асабліва пры ўваходзе ў залу. Дзверы ў гаспадарчых пабудовах (хлявах, гумнах, адрынах і г. д.) называюць варотамі.
Класіфікацыя
У залежнасці ад канструкцыйнага вырашэння дзверы падзяляюцца на дашчаныя (з аднаго слою дошак), шаляваныя (з двух слаёў дошак) і філянговыя.
Дашчаныя часцей за ўсё былі ў гаспадарчых будынках.
У шаляваных верхні слой звычайна рабілі з кароткіх дошчачак, якія складалі разнастайныя ўзоры (елачку, квадраты, ромбы, сонца і г.д.); дэкаратыўнасць такіх дзвярэй ўзбагачалася профілямі дошчачак, радамі каваных цвікоў, выгібам вершніка. Філянговыя дзверы асабліва пашыраны ў наш час. Яны складаюцца з рамы, у якую ўпушчаны больш тонкія дошкі.
Элементы філянговых дзвярэй заўсёды прафіляваныя. Адчыняюцца і зачыняюцца дзверы пры дапамозе клямкі, замыкаюцца з дапамогай засавак, замкоў, іншых запораў.
Журналістыка рашэнняў
Вызначэнне і тэорыя
Журналістыка рашэнняў — гэта старанная, доказная справаздача з адказамі на сацыяльныя праблемы. Гісторыі рашэнняў могуць прымаць розныя формы, але яны маюць некалькі ключавых характарыстык. Яны вызначаюць першапрычыны сацыяльнай праблемы; выразна вылучаюць адказы на гэту праблему; прадстаўляюць довады ўплыву гэтага адказу; тлумачаць, як і чаму працуе адказ альбо не працуе. Калі гэта магчыма, аповеды пра рашэнне таксама прадстаўляюць ідэі, якія дапамагаюць людзям лепш зразумець, як працуюць складаныя сістэмы і як іх можна ўдасканаліць.
Дзверы
Класіфікацыя
Паводле прызначэння дзверы падзяляюць на ўваходныя, міжпакаёвыя і транспартныя.
Журналістыка рашэнняў
Гісторыя
Яшчэ ў 1998 годзе журналісты адзначылі з'яўленне новага тыпу журналістыкі, які вывучаў тое, што людзі і ўстановы робяць для рашэння сацыяльных праблем. Некаторыя крытыкі журналістыкі заўважалі, што кіроўныя здагадкі традыцыйнай журналістыкі, якія вераць у тое, што заданне рэпарцёра выкрываць супрацьпраўныя дзеянні не могуць быць агульнапрызнанымі. Яны лічаць, што проста паведамленне пра праблемы не з'яўляецца рашэннем усіх сацыяльных праблем у свеце.
Іншыя формы журналістыкі аналагічна рэагуюць на лішак негатыва, асветленага ў СМІ. Грамадзянская журналістыка, якая набыла пэўную папулярнасць у ЗША ў 90-х гадах, імкнецца прыцягнуць чытачоў да публічнага дыскурсу, каб заахвоціць актыўны ўдзел у дэмакратычным працэсе і каталізаваць змены.
У 2003 годзе ўзнікла французскае таварыства Reporters d'Espoirs («Рэпарцёры надзеі»), створанае як сетка журналістаў і медыя-прафесіяналаў, якія хочуць «прасоўваць у СМІ навіны, заснаваныя на рашэннях». Арганізацыя афіцыйна зарэгістравана ў ЮНЕСКА ў 2004 годзе.
У пачатку 2010 года Роберт Костанца, Дэвід Орр, Іда Кубішеўски і іншыя запусцілі Solutions некамерцыйнае друкаванае і інтэрнэт-выдання, якое прысвечанае дэманстрацыі ідэй вырашэння экалагічных, сацыяльных і эканамічныя праблемы у свеце.
У 2010 годзе журналісты Дэвід Борнштейн і Ціна Розенберг таксама стварылі калонку «Выпраўленне» для раздзелу The New York Times. «Выпраўленне» — гэта штотыднёвае паведамленне з адказамі на актуальныя сацыяльныя праблемы. Пазней Борнштейн і Розенберг разам з журналісткай Кортні Марцін сузаснавалі Сетку журналістыкі рашэнняў, незалежную некамерцыйную арганізацыю, у якой місія — зрабіць журналістыку рашэнняў часткай асноўнай практыкі ў навінах.
Журналістыка рашэнняў ва Украіне
Ва Украіне журналістыка рашэнняў легла ў аснову работы выдання “Рубрыка” — першага ўкраінскага выдання, што развівае гэты падыход і адкрыта абвясціў пра сваё пазіцыянаванне як медыя рашэнняў у 2020 годзе. Менавіта анлайн-медыя было заснавана ў 2018 годзе Анастасіяй Рудэнка як грамадска-палітычнае выданне з акцэнтам на тэмах экалогіі, урбанізму і правах жанчын.
Падыход "Рубрыкі" да журналістыкі рашэнняў характарызуецца таксама тым, што элементы журналістыкі рашэнняў выданне ўкараняе таксама да тых матэрыялаў, якія не з'яўляюцца класічнымі кейсамі-рашэннямі.
Віктар Уладзіміравіч Роўда
Прафесар Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі, мастацкі кіраўнік акадэмічнага хору Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Беларусі.
Лаўрэат прэміі «За духоўнае адраджэнне», лаўрэат нацыянальных i міжнародных конкурсаў.
Ідумея
Ідумея, Эдом — назва гістарычнай часткі Палесціны на поўдзень ад Мёртвага мора. Першапачатковымі яе жыхарамі былі харэі, якія потым змяшаліся з заваёўнікамі і стварылі магутную дзяржаву. Пазней, калі сфарміравалася Іўдзейскае царства, ідумеі, нягледзячы на падтрымку аманітаў і маавіцян, былі разгромлены іудзеямі. Паводле Бібліі гэтая тэрыторыя належала Ісаву, першароднаму сыну Ісака і Равекі, нашчадку патрыярха Якава. Спрадвечная варожасць да іудзеяў дасягнула найвышэйшага напалу ў часы аслаблення яўрэйскай манархіі, калі Навухаданосар II асадзіў Іерусалім ідумеі адразу перайшлі на бок халдзеяў і прымалі ўдзел у грабяжах і забойствах сваіх былых заваёўнікаў, садзейнічаючы разарэнню Іўдзейскага царства. Пасля разгрому Іўдзейскага царства і вываду яго жыхароў у вавілонскі палон, ідумеі авалодалі спустошанай зямлёю. Гэта племя і гістарычная назва іх зямлі канчаткова сышлі з гістарычнай арэны пасля разбурэння Іерусаліма рымлянамі ў 1 ст.
Чыкага
Чыкага (Chicago) — трэці па колькасці жыхароў (пасля Нью-Ёрка і Лос-Анджэлеса) горад ЗША, другі па значнасці фінансавы цэнтр краіны і найбуйнейшы транспартны вузел Паўночнай Амерыкі. Размешчаны на паўднёва-заходнім узбярэжжы возера Мічыган, у штаце Ілінойс; адміністрацыйны цэнтр акругі Кук.
Насельніцтва Чыкага, паводле афіцыйных звестак на 2009 год, складае 2853 тыс. чалавек. Агламерацыя Чыкага (з рознымі прыгарадамі) завецца «Вялікі Чыкага» альбо «Краіна Чыкага» (Chicagoland; назва прапанавана газетай «Чыкага Трыб’юн» у пачатку XX стагоддзя); у ёй пражывае каля 10 млн чалавек.
Чыкага па праву лічыцца эканамічнай, прамысловай, транспартнай і культурнай сталіцай Сярэдняга Захаду. Неафіцыйна яго часам таксама завуць «Другі Горад» і «Горад Ветравеяў».
Гісторыя
Чыкага з’явіўся на карце ў 1833 як пасёлак з насельніцтвам 350 чалавек. У 1837 годзе Чыкага атрымаў статут горада. Месцазнаходжанне горада паміж усходнімі і заходнімі штатамі і развіццё чыгунак ператварыла Чыкага ў транспартны цэнтр ЗША.
У 1871 годзе вялікая частка горада згарэла ў Вялікім чыкагскім пажары. Гэта дало магчымасць зноў адбудаваць горад і паслужыла штуршком да станаўлення Чыкага як цэнтра архітэктуры ЗША.
Першы ў свеце небаскроб быў пабудаваны ў Чыкага ў 1885 годзе.
У 1890 годзе Чыкага быў другім па памерах горадам у ЗША (пасля Нью-Ёрку) з насельніцтвам 1,1 мільён.
З ростам горада стаў адчувацца недахоп чыстай вады і праблемы з каналізацыяй, бо горад забруджваў возера Мічыган. У 1900 праблема была вырашана разваротам ракі Чыкага, каб яна выцякала з возера Мічыган і будаўніцтвам вычышчальнага канала, накіраванага ў раку Ілінойс.
У 1942 годзе ва Універсітэце Чыкага ў рамках праекту Манхэтэн была праведзеная першая ў свеце кіраваная ядзерная рэакцыя.
Геаграфія
Паводле даных United States Census Bureau, агульная плошча горада — 606,1 км² (234,0 мі²). З іх 588,3 км² (227,1 мі²) занята зямлёй і 17,8 км² (6,9 мі²) — вадой (2,94 %).
Турызм
Па афіцыйным даным, у 2008 годзе Чыкага наведалі 32.4 мільёны айчынных турыстаў, 11.7 мільёнаў бізнес-падарожнікаў і 1.3 мільёны замежных турыстаў. Гэтыя наведвальнікі пакінулі ў горадзе больш за 11.8 млрд долараў ЗША.
Паркі
Калі Чыкага артымаў статуc горада ў 1837 годзе, ён выбраў сабе дэвіз Urbs in Horto (Горад у Садзе). Сёння ў Чыкага 552 парка, агульная плошча якіх каля 3000 гектараў. Таксама горад мае 33 пляжы. Парк Лінкальна — найбуйнейшы гарадскі парк плошчай 490 гектараў. Кожны год больш за 20 мільёнаў чалавек наведваюцца сюды. Гэта робіць яго другім пасля нью-ёркскага Цэнтральнага парку па колькасці наведвальнікаў.
Рэлігія
Дзякуючы сваёй касмапалітычнай гісторыі, Чыкага мае багатую сумесь рэлігійнай спадчыны. Хрысціянства з’яўляецца пераважным сярод насельніцтва горада і прадстаўлена рознымі канфесіямі, уключаючы католікаў, пратыстантаў і праваслаўных. Горад таксама мае рыхільнікамў іўдаізму, ісламу, будызму, індуізму, сікхізму і іншых.
У горадзе з 1959 года дзейнічае беларуская праваслаўная царква Святога Георгія.
Дэмаграфія
Па даным 2000 года ў Чыкага пражывала 2,896,016 чалавек. Сёння ў чыкагскай агламерацыі пражывае больш за палову насельніцтва штата Ілінойс.
Адукацыйныя ўстановы
З 1850-х гадоў Чыкага стаў адным з міравых цэнтраў вышэйшай адукацыі і навуковых даследаванняў дзякуючы шэрагу ўніверсітэтаў, якія знаходзяцца ў горадзе ці яго наваколлі. Гэтыя навучальныя ўстановы заўсёды знаходзяцца ў рэйтынгу лепшых «Нацыянальных універсітэтаў» Злучаных Штатаў згодна ацэнкам журнала US News and World Report.
Лепшыя ўніверсітэты Чыкага:
Грамадскі транспарт
Працу грамадскага транспарту ў Чыкага і прыгарадах забяспечваюць тры агенцтвы:
Паветраны транспарт
Чыкага абслугоўваюць 2 буйных аэрапорты і некалькі малых. Міжнародны аэрапорт О’Хара (O'Hare) размешчаны на захадзе ад Чыкага (у горадзе Парк Рыдж), але адміністрацыйна адносіцца да Чыкага. Гэта адзін з найбуйнейшых аэрапортаў у свеце. Ён мае 4 тэрміналы.
Другі аэрапорт Мідуэй (Midway) значна меншы і размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы горада.
Братэрскія гарады
У Чыкага 27 братэрскіх гарадоў:
Іракезы
Іраке́зы (саманазва: Haudenosaunee, літаральна «людзі доўгай хаціны») — група індзейскіх народаў Паўночнай Амерыкі. Сфарміравалася як канфедэрацыя (ліга) пяці народаў: магаўкаў, анандага, анейда, каюга, сенека. Пазней да яе далучыліся тускарора.
Карэннымі тэрыторыямі іракезаў лічыцца паўночны захад сучаснага штата Нью-Ёрк у ЗША. У нашы дні большасць іракезаў стала жыве ў ЗША і Канадзе.
Паходжанне
Лінгвісты сцвярджаюць блізкасць іракезскай сям’і моў да сіўанскай і кадаанскай груп моў, што сведчыць пра тое, што продкі іракезамоўных народаў здаўна жылі на ўсходзе Паўночнай Амерыкі. Археолагі лакалізуюць старажытныя паселішчы іракезаў і іх блізкіх моўных сваякоў (гуронаў, мехерын, натавэй, нейтраль, саскуэханцаў, тыанантаты, чэрокі, эры) раёнам усходу Вялікіх азёр, часткі Агая і землямі на захад да ўзбярэжжа Атлантыкі.
З’яўленне непасрэдна іракезаў звязваецца з археалагічнай культурай земляробаў Аваска на тэрыторыі сучаснага штата Нью-Ёрк. Для носьбітаў Аваска былі характэрны добра ўмацаваныя драўлянымі платамі паселішчы з доўгімі хацінамі. Мяркуецца, што ў ранні перыяд яны вялі частыя войны. Пранікненне іракезамоўных народаў на паўночнае ўзбярэжжа Вялікіх азёр датуецца не раней за сярэдзіну XIII ст.
Упершыню назву іракезы ў 1603 г. выкарыстаў Самюэль дэ Шамплейн. Высоўваюцца версіі аб яе паходжанні з моў гуронаў (ierokwa — «тыя, хто кураць»), каюга (iakwai — «мядзведзь»), алганкінаў (Iriⁿakhoiw — «сапраўдныя змеі»), баскаў (hilokoa— «забойцы») і г. д. Самі іракезы называюць сваё аб’яднанне Haudenosaunee (ад hodensote — доўгая хаціна). Хаціна як агульны сімвал паходзіць ад традыцыі сваяцкіх матрылакальных сямей мець у адным жытле некалькі агменяў. Кожны народ, што ўваходзіў у лігу, таксама меў свой агмень, каля якога збіралася рада правадыроў. Такім чынам ліга атаесамлялася з пашыранай матрылакальнай сям’ёй.
Фарміраванне лігі
Дакладны час фарміравання лігі іракезаў не вядомы, паколькі падзеі перадаваліся толькі праз вусную традыцыю. Мяркуюць, што гэта адбылося ў XIV — XVI стст. Паколькі ў легендах сенека пачатак першай рады лігі звязаны з сонечным зацьменнем, то верагодным годам заснавання з’яўляецца 1451.
Згодна паданням, магаўкі, анандага, анейда, каюга і сенека доўгі час вялі ўзаемныя крывавыя войны, пакуль да іх не прыбыў вялікі міратворац Дэганавайда з краіны гуронаў на поўнач ад возера Антарыа. Ён вандраваў на ўсход і заклікаў ваяроў аб’яднацца і жыць у міры. Адным з найбольш амбітных паслядоўнікаў Дэганавайды стаў Гаявата, правадыр племені магаўкаў, які выступаў ад імя міратворцы з планам аб’яднання.
Вера Міхайлаўна Малькова
Вера Міхайлаўна Малькова (, г. Тэлаві, цяпер Грузія — ) — беларуская спявачка (лірычнае сапрана). Народны артыст БССР (1949).
Іракезы
Фарміраванне лігі
Дэганавайда ў знак іх пагаднення пасадзіў на тэрыторыі анандага дрэва міру і сфармуляваў асноўны законы іракезаў Gayanashagowa. Ён рэгламентаваў узаемаадносіны паміж чальцамі лігі. Усе спрэчныя пытанні павінны былі вырашацца радай з 13 прадстаўнікоў. Галоўную ролю пры вырашэнні адыгрывалі прадстаўнікі магаўкаў як «трымальнікі закону». Прадстаўнікі анандага не ўдзельнічалі ў прыняцці рашэнняў, аднак мелі правы склікаць раду і накласці на ніх вета. У радзе не маглі ўдзельнічаць прадстаўнікі народаў, якія не ўваходзілі ў лігу.
Вера Міхайлаўна Малькова
Біяграфія
Скончыла ў 1933 годзе Тбіліскую кансерваторыю. З 1933 года ў Грузінскім тэатры оперы і балета. З 1937 года салістка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі. У 1953—1959 гадах мастацкі кіраўнік Белдзяржэстрады.
Творчасць
Валодала высокім вакальным майстэрствам, прыгожым мяккім голасам цёплага тэмбру. Стварыла шэраг паэтычных вобразаў у нацыянальным рэпертуары: Марфачка («Алеся» Я. Цікоцкага), Надзейка («Кветка шчасця» А. Туранкова), Вольга («Кастусь Каліноўскі» Дз. Лукаса), у творах рускай і замежнай класікі — Таццяна («Яўген Анегін» П. Чайкоўскага), Марфа («» М. Рымскага-Корсакава), Мажэнка («» Б. Сметаны), Мікаэла («Кармэн» Ж. Бізэ), Маргарыта («Фаўст» Ш. Гуно), Чыа-Чыа-сан («» Дж. Пучыні), Неда («» Р. Леанкавала), сучасных кампазітараў (Наталля ў «Ціхім Доне» I. Дзяржынскага).
Іракезы
Фарміраванне лігі
Gayanashagowa не забараняў пашырэнне лігі за лік новых добраахвотнікаў. Пасля паражэння ў вайне 1711—1715 гг. ад англійскіх каланістаў з Паўночнай Караліны на тэрыторыю штата Нью-Ёрк прыбылі тускарора. Яны пажадалі стаць шостым чальцом лігі.
Бабровыя войны
У пачатку XVII ст. ліга іракезаў налічвала ўсяго каля 20 тысяч чалавек, але адыгрывала значную ролю ў палітычным жыцці індзейскіх плямён усходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. З пачатку XVII ст. у Паўночнай Амерыцы з’явіліся галандскія, французскія і англійскія каланісты. Іх прыбыццё змяніла расстаноўку сіл, пачалося распаўсюджванне тавараў з металаў і агнястрэльнай зброі. Наўзамен еўрапейскія гандляры куплялі мясцовыя тавары. Іх асабліва цікавілі скуры баброў. Іракезы традыцыйна падтрымлівалі сувязі з галандскімі, а потым англійскімі калоніямі, іх праціўнікі, гуроны і алганкіны, — з французскімі. 29 ліпеня 1609 г. 10 французаў, узброеных аркебузамі, на чале Самуэля дэ Шамплейна прынялі ўдзел у бітве іну супраць магаўкаў. 2 правадыра магаўкаў былі забіты, астатнія збеглі з поля бою.
Наступныя перамогі французаў, а таксама заключэнне імі ў 1614 г. пагаднення з магутнай канфедэрацыяй гуронаў на некаторы час спынілі экспансію іракезаў на поўнач, але не перапынілі ваенныя дзеянні паміж варожымі індзейцамі. У першай палове XVII ст. назіралася хуткае пераўзбраенне індзейскіх плямён, выкарыстанне імі агнястрэльнай зброі. У 1636—1637 гг. у іракезаў, якія набылі стрэльбы ў галандцаў, атрымалася выціснуць саюзных французам амамівініні на поўнач. Аднак гандлёвыя кантакты з еўрапейцамі, што садзейнічалі ўзбраенню, таксама вялі да вынішчэння баброў. У выніку, ужо да 1650 г. іракезы сутыкнуліся з нястачай бабровага футра. Іх паляўнічыя былі вымушаны асвойваць даліну ракі Агая на ўсходзе, а таксама весьці перамовы з паўночнымі плямёнамі. Апошнія не прывялі да істотных зрухаў, таму з 1642 г. іракезы пачалі наступ у раёне ракі Святога Лаўрэнція. У 1649—1675 гг. яны здолелі разграміць канфедэрацыі гуронаў, нейтраль, тыанантаты, эры, саскуэханцаў, нанесці жорсткае паражэнне ілінойс.
З самога пачатку 1650-х гг. у канфлікт паміж індзейцамі была ўцягнута Новая Францыя. Чарага ваенных сутычак паміж французамі і іх саюзнікамі з аднаго боку і іракезамі з другога атрымала назву Бабровых войн. У 1665 г., 1684 г., 1687 г., 1696 г. французы арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі супраць іракезаў, але ўсе яны мелі часовы поспех. Толькі ваеннае паражэнне анандага і анейда ў 1696 г. дапамагло французам пазбавіцца ад рэйдаў на каланіяльныя паселішчы. Францыя несла вялізныя страты з-за перапынення гандлёвых адносін уздоўж Вялікіх азёр і ракі Святога Лаўрэнція.
У 1700 г. правадыры анандага, анейда, каюга і сенека сустрэліся з губернатарам Манрэаля і дамовіліся працягнуць перагаворы ў наступным годзе. У 1701 г. у Манрэалі сустрэліся прадстаўнікі 13 розных народаў (усяго 1300 чалавек), каб заключыць мір з іракезамі. Іракезы абавязваліся захоўваць нейтралітэт у канфліктах паміж Францыяй і Вялікабрытаніяй. Французскія каланіяльныя ўлады станавіліся пасрэднікамі ў спрэчках іракезаў з іншымі плямёнамі.
Бабровыя войны былі адным з найбольш працяглых і жорсткіх канфліктаў паміж еўрапейскімі каланістамі і карэннымі народамі Паўночнай Амерыкі.
Палітыка лігі ў XVIII ст
Бабровыя войны і ў большай ступені эпідэмічныя захворванні, завезеныя еўрапейцамі, прывялі да скарачэння насельніцтва і саслаблення лігі. У 1768 г. агульная колькасць іракезаў была каля 12 000 чалавек. Пры гэтым, іракезы імкнуліся скараціць свае чалавечыя страты з дапамогай традыцыі прыняцця ў свой склад ваеннапалонных. У першай палове XVIII ст. яны давалі дазвол на пасяленне на бязлюдных землях, што заставаліся пад іх кантролем, прадстаўнікам іншых плямён, у тым ліку раней варожым гуронам і алганкінам. Перасяленцы лічыліся падначаленымі і не праводзілі актыўную асабістую палітыку. У 1722 г. у склад лігі былі прыняты тускарора. Фармальна яны лічыліся роўнымі з іншымі народамі, што складалі лігу, аднак атрымалі вельмі абмежаваныя правы ў агульным кіраванні.
У 1710 г. чатыры правадыры магаўкаў (на самой справе, адзін з іх прадстаўляў магіканаў) па ініцыятыве брытанцаў наведалі Лондан. Падчас сустрэчы з каралевай Ганнай 19 красавіка 1710 г. яны фактычна заявілі пра імкненне да нейтралітэту ў адносінах да Францыі, але спадзяваліся на далейшае развіццё адносін з Вялікабрытаніяй. Брытанская грамадскасць уважліва сачыла за прыбыццём правадыроў. Ім прысвячаліся літаратурныя і тэатральныя творы, якія скажалі рэчаісны стан спраў, але спрыялі цікавасці еўрапейскіх інтэлектуалаў да культуры індзейцаў.
У 1721—1722 гг. і ў 1744 г. іракезы заключылі мірныя пагадненні з брытанскімі калоніямі ў Паўночнай Амерыцы. Лічыцца, што Канасатэга, правадыр анандага, які вёў перагаворы ў 1744 г., параіў каланістам скласці канфедэрацыю па прыкладу іракезаў. Падчас Сямігадовай вайны і паўстання Пантыяка, іракезы фармальна падтрымалі Вялікабрытанію, але актыўнага ўдзелу у ваенных дзеяннях не прымалі. У 1768 г. яны пагадзіліся на пашырэнне каланіяльных паселішчаў на незанятыя землі ў Пенсільваніі, каб саслабіць ціск на свае тэрыторыі ў Нью-Ёрку. Адначасова адбываліся значныя змены ва ўнутраным эканамічным жыцці, мадэрнізацыя традыцыйнай гаспадаркі. Так, у 1779 г. амерыканскія салдаты выявілі, што сенека ўжо будавалі хаціны еўрапейскага тыпу і вялі інтэнсіўную сельскую гаспадарку.
У 1779 г. па ініцыятыве Джорджа Вашынгтона часткі Кантынентальнай арміі (4469 салдат і прадстаўнікоў анейда) арганізавалі ваенную кампанію супраць іракезаў. Мэтай кампаніі былі разгром асноўных ваенных сіл сенека і каюга, а таксама спусташэнне іх вёсак. Амерыканцы знішчылі больш за 40 паселішчаў, але ня здолелі нанесці істотную шкоду ваенным сілам і нават захапіць ваеннапалонных. Іракезы ратаваліся ў гарнізонах лаялістаў, і з 1780 г. працягвалі рэйды супраць праціўніка.
Паражэнне Вялікабрытаніі вымусіла іракезаў падпісаць шэраг дагавораў з ЗША. У 1784 г. быў падпісаны агульны дагавор, які прывёў да скарачэння індзейскіх тэрыторый. У 1788 г. штат Нью-Ёрк падпісаў асобны дагавор з анейда, у 1788 г. і 1790 г. — з анандага, у 1790 г. — з каюга. Анейда і тускарора атрымалі пэўную зямельную кампенсацыю, у той час як іншыя народы страцілі частку сваіх зямель. Пасля вайны частка іракезаў, паслядоўнікаў Джозефа Бранта, перасялілася ў Канаду.
Іракезы ў ЗША
Пасля заканчэння вайны за незалежнасць ЗША правадыры іракезаў імкнуліся ўзнавіць лігу. З гэтай мэтай была адроджана рада з 13 прадстаўнкоў. У 1794 г. яна падпісала пагадненне з ЗША аб прызнанні зямельных правоў іракезаў на тэрыторыі штата Нью-Ёрк. Асаблівую ролю ва ўзнаўленні лігі адыгралі правадыры сенека Джон Эбіл III, Сагаевата і Хэндсам Лэйк, якія выступалі за мірнае супрацоўніцтва з белымі людзьмі, захаванне культурных і рэлігійных традыцый, паляпшэнне адукацыі, вялі перагаворы з палітыкамі ЗША. Аднак доўгі час захоўваўся раскол паміж іракезамі ЗША і Канады, адчуваўся ціск з боку амерыканскіх зямельных махляроў.
У 1831 г. іракезы даліны Агая перасяліліся ў Аклахому. У 1838 г. група пратэстантаў-анейда атрымала правы на землі ў Вісконсіне. Многія іракезы ўдзельнічалі ў асваенні Захаду ЗША і Канады ў якасці гандляроў і перасяленцаў.
З сярэдзіны XIX ст. у ЗША вялося актыўнае навуковае вывучэнне іракезаў, пачаліся сістэматычныя публікацыі іракезскага фальклора. Адным з найбольш выбітных даследчыкаў гісторыі і этнаграфіі іракезаў быў Льюіс Генры Морган.
У нашы дні сістэма прадстаўнічага кіравання лігай мае фармальны характар. Федэральныя ўлады ЗША прызнаюць насельнікаў кожнай рэзервацыі як аўтаномную нацыю паасобку. У кожнай рэзервацыі ёсць свае заканадаўствы, органы кіравання і суд.
Іракезы ў Канадзе
Іракезы, што перасяліліся пасля Амерыканскай рэвалюцыі ў Канаду, былі заахвочаны брытанскімі ўладамі. 25 кастрычніка 1784 г. Фрэдэрык Халдыманд, губернатар Квебека, абвясціў дэкларацыю, паводле якой каля Вялікай ракі ствараўся зямельны калідор, што пераходзіў у маёмасць іракезаў. Хаця дэкларацыя Ф. Халдыманда пазней аспрэчвалася канадскім ўрадам, на Вялікай рацэ была створана аўтаномная рэзервацыя для ўсіх шасці народаў лігі. Джозеф Брант заахвочваў для перасялення ў рэзервацыю белых лаялістаў. Яны арэндавалі зямлю іракезаў і прымалі ўдзел у стварэнні эфектыўнай гаспадаркі, медыцынскім абслугоўванні індзейцаў, іх адукацыі. Сярод перасяленцаў у рэзервацыю таксама былі прадстаўнікі іншых залежных ад іракезаў плямён.
Канадскія іракезы ўдзельнічалі ў вайне 1812—1814 гг. на баку Вялікабрытаніі. Джон Брант, сын Джозефа Бранта, удзельнічаў у баях супраць амерыканцаў у 1812 г. і ў 1830 г. быў абраны ў Заканадаўчы сход Верхняй Канады. Іракезскія правадыры імкнуліся захаваць традыцыйнае прадстаўнічае кіраванне лігай, у 1920-я гг. звярталіся ў Лігу Нацый для прызнання свайго суверынітэта. У 1924 г. канадскія ўлады прынялі акт, які прадпісваў стварэнне агульнавыбарчых органаў кіравання. Гэта прывяло да з’яўлення дваістай сістэмы, калі адначасова існуюць рада правадыроў, што прытрымліваецца старой сістэмы выбараў, і органы ўлады, абраныя прамым галасаваннем.
У нашы дні іракезы маюць у Канадзе статус першаснай нацыі. Рэзервацыя на Вялікай рацэ складае плошчу каля 183,20 км² з насельніцтвам 13 389 чалавек (2013 г.). Яшчэ 12 271 чалец селяцца па-за межамі рэзервацыі. Акрамя іракезаў, у ёй жывуць ленапэ. У радзе правадыроў іх інтарэсы прадстаўляюць каюга.
Эканоміка
Ужо да з’яўлення еўрапейцаў іракезы вялі комплексную гаспадарку. Сведчанні пра наяўнасць земляробства прасочваюцца ў археалагічных знаходках часоў культуры Аваска (з другой паловы 1 тысячагоддзя н. э.). Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі былі кукуруза, гарбузы і бабовыя. Тытунь вырошчвалі для сакральных мэтаў. Зямлю апрацоўвалі ўручную. Мужчыны расшчышчалі ад лесу будучыя палеткі, але далейшы клопат пра атрыманне ўраджаю клаўся на жанчын. Зямля перадавалася па жаночай спадчыне, што ў выніку абумовіла высокі статус жанчын у грамадстве. Жанчыны і дзеці таксама забяспечвалі сем’і прадуктамі збіральніцтва — ядомымі карэннем і травамі, арэхамі і ягадамі.
Галоўнымі мужчынскімі гаспадарчымі заняткамі лічыліся паляванне, рыбалоўства і гандаль. Палявалі на аленяў, барыбалаў, увесну — на пералётных галубоў. Здабыча рыбы мела важнае сезоннае значэнне. Для лову выкарыстоўвалі самыя розныя прылады, у тым ліку пасткі на берагах рэк і азёр. У XVII — XVIII стст. вызначальнае месца заняла здабыча баброў, скуры якіх выменьвалі ў еўрапейцаў на агнястрэльную зброю, прылады працы, металы. Хуткае знішчэнне баброў на землях іракезаў прывяло да іх экспансіі на поўнач і на захад, у выніку — да Бабровых войн.
Рамяство не вылучылася ў самастойны від дзейнасці. Мужчыны ладзілі зброю, будавалі хаціны і лодкі. Жанчыны плялі кошыкі, рабілі кераміку, вопратку і хатняе начынне. Іракезы былі выдатнымі апрацоўшчыкамі драўніны, шырока выкарыстоўвалі крэмень. Апошні здабывалі і прывозілі з земляў нейтраль. Традыцыйнае рамяство моцна пацярпела ад гандлю з еўрапейцамі, паколькі пакупныя тавары хутка выцеснілі традыцыйныя. Даволі складаная сістэма менавага гандлю склалася на ўсходзе Паўночнай Амерыкі ўжо да XVII ст., прычым іракезы ўдзельнічалі ў ім як пасрэднікі. Прыход еўрапейцаў змяніў традыцыйныя гандлёвыя маршруты, што таксама стала важнай прычынай Бабровых войн.
З XVIII ст. эканоміка іракезаў перажыла моцныя змены. Галоўнай галіной стала сучасная фермерская гаспадарка. Іракезы актыўна пераймалі вопыт еўрапейскіх каланістаў.
Вопратка
Выраб вопраткі лічыўся справай жанчын. Яны ўжывалі тканіны з раслінных валокнаў, скуру дзікіх жывёл, галоўным чынам аленяў, для ўпрыгожванняў — бісер, пер’е птушак, іглы дзікабразаў і г. д. Мужчынская вопратка ўключала кавалак тканіны, які абгортвалі вакол стану накшталт саронга, і доўгія вузкія штаны. У якасці абутку выкарыстоўвалі скураныя макасіны, адрозныя па крою і ўпрыгожванню ў кожнага народа. Зімовыя макасіны часцяком шылі з футра барыбала. Важны элемент мужчынскай вопраткі — галаўное ўпрыгожванне з пер’я gustoweh. Яно разглядалася як частка асобы, таму было абавязковым. У розных народаў і нават родаў gustoweh меў свае асаблівасці. Так, сенека насілі только адно пяро, накіраванае ўгару, а анандага — два пяра (адно накіравана ўгару, другое — да долу).
Жанчыны насілі спадніцы, кашулі ці сукенкі накшталт понча, кароткія вузкія нагавіцы. У дрэннае надвор’е апраналі капялюш.
Жытло
Іракезы жылі ў вялікіх паселішчах ад 300 да 600 чалавек. Паселішчы будавалі на сухіх пагорках і прыпаднятых тэрасах каля рэк і азёр у непасрэднай блізкасці ад сельскагаспадарчых зямель і лесу з запасам дроў. Вакол паселішчаў узводзілі частакол. Ён нагадваў вялізарны плецены кошык. Знутры будаваліся жытлы.
Асноўным жытлом з’яўлялася драўляная доўгая хаціна, што стала распаўсюджанай ужо да XII ст. Яна была каля 12 м у шырыню, рознай даўжыні. На поўдні правінцыі Антарыа археолагамі была знойдзена хаціна 94 м у даўжыню. Французскіе езуіты XVII ст. апісвалі значна меней доўгія дамы. Асновай каркаса былі слупы, да якіх палоскамі кары гарызантальна прымацоўвалі доўгія тычкі. Са знешняга боку крылі шырокімі лустамі кары. Знутры прастора падзялялася на камеры, разлічаныя на 1 — 2 сям’і і злучаныя праходам. У цэнтры камеры памяшчаўся агмень. Над ім рабілася адтуліна для выхаду дыму і пранікнення святла. Паабапал праходу месцілі лавы, на якіх спалі, і паміж якімі захоўвалі асабістыя рэчы і хатняе начынне.
У адной хаціне магло жыць да 20 сем’яў, звычайна сваякі па жаночай лініі. Доўгая хаціна з’яўлялася сімвалам грамадства, у тым ліку ўсёй лігі іракезаў. Але ў XVIII ст. шырока распаўсюдзіліся невялікія па памерах хаты еўрапейскага тыпу, разлічаныя на нуклеарную сям’ю.
Сацыяльная арганізацыя
Ужо першыя еўрапейцы, якія сутыкаліся з іракезамі, бачылі выразныя адрозненні паміж еўрапейскім і іракезскім грамадствамі. У першую чаргу, у іракезаў меўся высокі сацыяльны статус жанчын. Жанчыны займаліся земляробствам, адказвалі за сямейную і родавую гаспадарку, таму зямля і маёмасць перадаваліся па жаночай спадчыне. У доўгай хаціне распараджалася старэйшая жанчына. Жанчыны былі ўключаны ў абмеркаванне найбольш важных пытанняў. Пры разводзе дзеці і маёмасць даставаліся жанчыне. Нарэшце, адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі.
Налічвалася 15 матрылакальных родаў. У каюга, анандага, сенека і тускарора таксама вылучаліся больш дробныя матрылакальныя падраздзяленні. Чальцы матрылакальных родаў супрацоўнічалі і аказвалі падтрымку адзін іншаму, супольна арганізоўвалі гульні і рэлігійныя абрады, помсцілі за забойства сваякоў. Роды ня мелі пэўнай мяжы, іх прадстаўнікі сустракаліся ў кожным паселішчы, часам жылі ў розных доўгіх хацінах. На чале рода стаяла старэйшая жанчына.
Шлюбы заключаліся па сузгоднасці. У выбары жонкі пэўную ролю магла адыгрываць маці. Нявеста часцяком была старэйшая за жаніха. Сустракаўся звычай палігініі, але да канца XVIII ст. ён практычна знік. Мужчына пераходзіў жыць у сям’ю жонкі, але цалкам не адлучаўся ад сям’і бацькоў. Малыя нуклеарныя сем’і аб’ядноўваліся ў вялікія пашыраныя, што займалі адну доўгую хаціну. Дзеці супольна выхоўваліся пашыранай сям’ёй. Дзеці аднаго ўзросту з розных нуклеарных сем’яў называлі адзін іншага «брат» або «сястра». Хаця ў наш час пашыраныя сем’і практычна не існуюць, іракезы захоўваюць цесную прыхільнасць да блізкіх сваякоў і суседзяў. Іракезы ЗША працягваюць перадаваць сваяцтва і спадчыну па жаночай лініі.
Важную сацыяльную і ваенную ролю меў звычай «усынаўлення». Падчас вайны іракезы застаўлялі частку палонных у жывых, калі жанчыны, што згубілі сына або мужа, пагаджаліся іх «усынавіць». Палонныя пераходзілі ў род жанчыны і праз некаторы час набывалі роўны з іншымі іракезамі статус. Такім чынам кампенсаваліся ваенныя згубы. Сярод іракезаў сустракаліся прадстаўнікі многіх плямён, з якімі вяліся войны.
Палітычная арганізацыя
Кожны народ, што ўваходзіў у лігу іракезаў, захоўваў асабістую ідэнтычнасць, тэрыторыю і палітычную аўтаномію. Кіраванне належыла правадырам sachem. Яны не вылучаліся ў маёмасным плане, не маглі перадаць сваё званне па спадчыне, а выконвалі функцыю прадстаўнікоў, ваенных лідараў і аратараў. Кіраванне лігай здзяйсняла рада правадыроў, створаная адпаведна закону, уведзенаму Дэганавайдам. Галоўную ролю пры прыняцці рашэнняў мелі правадыры магаўкаў. Правадыры анандага склікалі і распускалі раду, абвяшчалі канчатковыя рашэнні, але не ўдзельнічалі ў іх прыняцці. У 1722 г., калі ў лігу ўступілі тускарора, іх правадыры не атрымалі месца ў агульнай радзе, а былі прадстаўлены анейда. У XVIII ст. складаная палітычная арганізацыя іракезаў вывучалася еўрапейскімі асветнікамі, яна аказала пэўны ўплыў на канстытуцыйны лад ЗША.
Ваенная справа
Стварэнне адзінай лігі іракезаў спрыяла заканчэнню міжусобіц. Крывавыя канфлікты стрымліваліся міжплемянным судом. Калі ж яны ўзнікалі паміж іракезамі, то дзейнічала «дыпламатыя» вампумаў — перадача вампума ад рода забойцы да рода пацярпелага. Часам яна выкарыстоўвалася ў дачыненні да іншых іракезамоўных народаў і суседніх плямёнаў алганкінаў. Аднак знешнія агрэсіўныя войны з’яўляліся часткай культуры іракезаў. Яны дапамагалі сацыялізацыі маладых мужчын, набыццю пэўнага статуса. Згуба на вайне выклікала гора сваякоў і патрабавала абавязковай помсты, так што на роўні са звычайнымі войнамі існавалі і так званыя «жалобныя войны». Буйным ваенным дзеянням папярэднічалі дыпламатычныя высілкі. Ліга або адзін з народаў лігі імкнуўся заключыць саюз супраць узаемнага ворага. У Бабровых войнах ліга іракезаў паспяхова дзейнічала супраць ваенна-палітычнага саюза на чале з Новай Францыяй, а таксама супраць нейтральных плямён. Гэта дасягалася з дапамогай перамоў, адцягнення сіл супернікаў шляхам набегаў.
Канібалізм
Ваенныя дзеянні суправаджаліся практыкай канібалізма ў дачыненні да ваеннапалонных. Археолагі фіксуюць існаванне звычая людаедства з 1300 г. Сустракаюцца меркаванні, што ён мог існаваць ужо ў эпоху культуры Аваска. У паданнях эпічны герой Гаявата раскайваецца ў людаедстве падчас вайны. Згадванні пра жаданне з’есці цела ворага маюцца ў запісах ваяўнічых прамоў правадыроў іракезаў і гуронаў XVII ст. Французскія езуіты апісвалі выпадкі канібалізма з боку гуронаў і іракезаў у перыяд Бабровых войн. Так, у 1677 г. 50 палонных, дастаўленых да сенека, былі падвергнуты катаванням, пасля чаго сэрцы памерлых былі з’едзены. Апошнія выпадкі канібалізма сярод магаўкаў зафіксаваны падчас вайны за незалежнасць ЗША.
Фальклор
Іракезы захавалі надзвычай багаты фальклор: міфы, казкі, легенды, прымаўкі і г. д. Асабліва вылучаюцца цыкл міфаў пра стварэнне свету, эпічныя паданні пра Гаявату і Дэганавайду, стваральнікаў лігі іракезаў, чарадзейныя і сацыяльныя казкі пра звышнатуральных істот. Музычныя, спеўныя і танцавальныя традыцыі шчыльна сплецены з рэлігійнай абраднасцю і сацыяльнымі адносінамі. Існуюць танцы і песні, якія выконваюцца падчас рэлігійных святаў, прысвечаных прыроднаму і земляробчаму цыклам. Адначасова танцы выконваліся пры сустрэчы прадстаўнікоў народаў, што ўваходзілі ў лігу, з’яўляліся важным грамадскім чыннікам. Распаўсюджаныя музычныя інструменты: флейта, барабан, бразготкі. Галоўную ролю ў супольных танцах адыгрываў барабан. Флейтамі часцей карысталіся маладыя мужчыны, каб прывабіць каханую.
Спорт
Іракезы аддавалі перавагу камандным відам спорту. Старажытныя карані мела гульня «Зімовая змяя», падчас якой 2 каманды спаборнічалі ў цягненні і кіданні бервяна. Аднак найбольшую папулярнасць набыў лакрос Tewaarathon. Ён меў рэлігійную функцыю, палькі ўслаўляў багоў. У найбольш важных спаборніцтвах адначасова маглі прымаць удзел некалькі сотняў гульцоў. Прафесійныя каманды іракезаў па лакросу ўзніклі ў Канадзе ужо ў XIX ст.
Рэлігія
Традыцыйная рэлігія іракезаў уключала анімістычныя і політэістычныя вераванні. Згодна міфалагічным уяўленням, існуюць духоўны (нябесны) Karonhia:ke і рэчаісны сусветы. Рэчаісны свет у мінулым уяўляў сабою паветра. Аднойчы праз дзірку ў небе з духоўнага сусвету ў рэчаісны патрапіла Нябесная жанчына. Яна была выратавана птушкамі, якія апусцілі яе на спіну вялізарнай чарапахі. Гразь на спіне чарапахі ператварылася ў зямлю. Чарапаха паступова расце, і разам з ёю — наш сусвет. Доказам гэтага іракезы лічылі землятрусы.
Праз некаторы час Нябесная жанчына нарадзіла дачку, якая зацяжарыла ад бога заходняга ветру і нарадзіла хлопчыкаў-блізнят Tawiskaron («Крэмень») і Teharonghyawago («Трымальнік неба»). Tawiskaron разглядаўся як добрае бажаство, што стварыла ўсе прыемные рэчы. Teharonghyawago атаесамляўся са злом. Яму прыпісвалі забойства маці пры нараджэнні. З галавы мёртвай жанчыны нарадзіліся кукуруза, фасоля і гарбузы.
Іракезы таксама верылі ў іншых багоў і духаў. Яны ўяўляліся ў абліччы людзей або жывёл. Адной з найважнейшых цырымоній было паленне тытуню. У старажытнасці памерлых хавалі ў сядзячым становішчы. Існавала традыцыя спачування, калі наведваліся сваякі памерлага. Найбольш устойлівай яна аказалася ў дачыненні правадыроў і практыкавалася да 1970-х гг. Памінанне доўжылася каля года. Іракезы верылі, што пасля смерці душа чалавека перажывае выпрабаванні, але ў выніку трапляе ў духоўны сусвет.
Рэлігійныя святы былі прысвечаны земляробчаму і прыроднаму цыклам, уключалі падзякі за ўраджай, дары прыроды. Узімку святкаваўся сямідзённы Новы год. Іракезы мелі традыцыйных лекараў, што практыкавалі шаманізм і аб’ядноўваліся ў таварыства «фальшывых твараў» (падчас цырымоній яны апраналі маскі).
У нашы дні большасць іракезаў належыць да розных плыняў хрысціянства, аднак працягвае спраўляць традыцыйныя рэлігійныя цырымоніі.
Віктар Леанідавіч Акцістаў
Храналогія пераследу
Быў моцна збіты пры затрыманні 10 жніўня 2020 года. Узяты пад варту 21 верасня 2020 года. Акцістаў быў асуджаны судом Ленінскага раёна 30 снежня 2020 г. на 2,5 гады калоніі па артыкуле 364 Крымінальнага кодэкса за гвалт у дачыненні да супрацоўніка АМАПу 10 жніўня 2020 года.
Украінская Народная Рэспубліка
Украінская Народная Рэспубліка (УНР; Українська Народна Республіка) — палітычнае ўтварэнне пачатка XX ст. на тэрыторыі сучаснай Украіны, абвешчана 7(20) лістапада 1917 ў Кіеве Украінскай цэнтральнай радай (УЦР) як украінская нацыянальная дзяржава ў складзе федэратыўнай Расіі, з 9(22) студзеня 1918 — незалежная дзяржава.
29 красавіка 1918 года генерал Павел Скарападскі пры падтрымцы германскіх войск скінуў УЦР і ліквідаваў УНР, замест якой абвешчана Украінская дзяржава (Гетманшчына). У снежні 1918 года УНР адноўлена Украінскай дырэкторыяй.
У 1918—1920 гадах УНР знаходзілася ў процістаянні з РСФСР, Украінскай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай (УССР) і белагвардзейскім урадам генерала Антона Дзянікіна, была ў саюзе з краінамі аўстра-германскага ваеннага блоку і Польшчай.
У студзені-лістападзе 1919 года існавала Саборная Украіна — аб’яднанне УНР і Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі (створана ў лістападзе 1918 ў Галіцыі).
Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года большасць украінскіх этнічных земляў увайшла ў склад УССР і Польшчы.
Урад УНР да 1965 года існаваў у эміграцыі пад кіраўніцтвам С. Пятлюры (да 1926), потым А. Лявіцкага і С. Вятвіцкага.
Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New
Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New – двухдыскавы альбом-складанка беларускіх рок-гуртоў. На кампіляцыю трапілі як запрошаныя музыкі, так і пераможцы адбору. Кампакт-дыскі выдадзены грамадскай кампаніяй Будзьма беларусамі! сумесна з Еўрапейскім радыё для Беларусі ў лістападзе 2009 года, і праз некалькі месяцаў іх атрымалі ўсе FM-радыёстанцыі, абласныя і раённыя Дамы культуры Беларусі. Складальнік і інжэнер мастэрынга – Слава Корань, лідар гурта «ULIS».
Прыём крытыкаў
Алег Міхалевіч, кіраўнік радыё «Сталіца», у лісце да Будзьма беларусамі! адзначыў «якасныя айчынныя беларускамоўныя кампазіцыі» ! Галоўны дырэктар радыёстанцыі «Беларусь» Навум Гальпяровіч таксама падзякаваў за дыск, матэрыялы з якога, «безумоўна, выклікаюць цікавасць». Дырэктар радыёканала «Культура» Кацярына Агеева паведаміла, што складанка беларускага року ёй асабліва спадабалася, у той час як музычныя рэдактары яе радыё адзначылі выдатную якасць гуказапісаў і з задавальненнем прапануюць кампазіцыі слухачам.
У гіт-парады Тузін Гітоў трапілі некалькі песень са складанкі: «Jak Viecier» (WZ-Orkiestra, Зміцер Вайцюшкевіч) («Мегатур-2008» ), «Znajdzi Mianie» (Esprit) («Мегатур-2009» ), «Da Sinih Skałaŭ» (Esprit), «Ciańki» (Hair Peace Salon) (усе «Мегатур-2010» ).
У «100 найвялікшых беларускіх песень» па версіі Тузін Гітоў у 2015 годзе была адабрана «Vyjście» (IQ48).
Варэнікі
Варэнікі — мучная страва, распаўсюджаная ў беларускай і ўкраінскай кухні, а таксама ў Польшчы пад назваю «перóгі» (pierogi).
Гатаванне
У замешанае на вадзе ці малацэ крутое цеста з пшанічнай, жытняй або грэцкай мукі загортваюць тварог, бульбу са скваркамі, ягады, садавіну, мак або канаплянае семя, у Польшчы таксама бульбу з тварагом (pierogi ruskie). Вараць у падсоленым кіпені. Падаюць са смятанай або маслам. На святы Варвары, Міколы варылі варэнікі з семем і макам. Першапачаткова былі распаўсюджаныя на поўдні Беларусі і ва Украіне. У наш час вядомы паўсюдна.
Раланд
Рала́нд, ці Ро́ланд (Roland; ? — 15.8.778) — маркграф, прэфект Брэтонскай маркі.
У час іспанскага паходу Карла Вялікага ў 778 камандаваў атрадам брэтонцаў. Вызначыўся ў баі з баскамі ў Рансевальскай цясніне; загінуў, прыкрываючы адступленне франкаў цераз Пірэнеі.
У эпічнай літаратуры пра Карла Вялікага апісваецца як яго пляменнік і адзін з 12 паладзінаў (доблесны самаадданы рыцар). Стаў героем эпаса «Песня пра Раланда», паэм італьянскіх паэтаў канца 15 — пачатку 16 ст. «Закаханы Раланд» М. Баярда, «Неўтаймаваны Раланд» Л. Арыёста.
Індржых Каан фон Альбест
І́ндржых Ка́ан фон А́льбест (Jindřich Kaan von Albest, Jindřich Kàan z Albestů;, , Аўстра-Венгрыя (цяпер Украіна) — , Роўдна, цяпер , Першая Чэхаславацкая Рэспубліка) — чэшскі ,.
Біяграфія
Сын музыканта-аматара, аўтара салонных фартэпіянных п'ес. Вучыўся ў Празе ў музычнай школе, заснаванай Іозефам Прокшам, у піяніста Вілема Блодэка, затым у 1873—1874 гг. у Пражскай школе арганістаў у Францішка Скугерскага.
З 1876 г. працаваў настаўнікам музыкі ў князёў Фюрстэнберг у іх чэшскім маёнтку Ланы. У 1884 г. суправаджаў Антаніна Дворжака ў яго гастрольнай паездцы ў Лондан. З 1889 года прафесар Пражскай кансерваторыі, у 1907—1918 гг. яе кіраўнік; сярод вучняў Каана, у прыватнасці, Эрвін Шульгаф.
Аўтар опер «Уцякач» (Der Flüchtling) і «Жэрміналь» (Gérminal), казачных балетаў «Баяя» (Bajaja; 1897) і «Олім» (Olim; 1904), сімфанічнай паэмы «Сакунтала», фартэпіяннага канцэрту, камернай і вакальнай музыкі, а таксама шматлікіх фартэпіянных апрацовак твораў чэшскіх кампазітараў, якія спрыялі папулярызацыі чэшскай музыкі, асабліва сачыненняў Бедржыха Сметаны. У 1913 г. апублікаваў падручнік фартэпіяннай гульні (Postup při vyučování hře klavírní), у 1921 г. — кнігу ўспамінаў.
Спалучэнне (камбінаторыка)
У камбінаторыцы спалучэ́нне з
m
элементаў па
— сукупнасць
n
элементаў, якія выбраны з
дадзеных элементаў; падмноства магутнасці