cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Java Platform, Micro Edition
Java ME спецыфіцыруе дзве базавыя канфігурацыі, якія вызначаюць патрабаванні да віртуальнай машыны (абмежаванне набору дапушчальных інструкцыяў і інш.), а таксама мінімальны набор базавых класаў: CLDC (Connected Limited Device Configuration — канфігурацыя прылады з абмежаванымі камунікацыйнымі магчымасцямі) і CDC (Connected Device Configuration — канфігурацыя прылады з нармальнымі камунікацыйнымі магчымасцямі).
Java ME таксама вызначае некалькі так званых профіляў (profiles), якія дапаўняюць і пашыраюць згаданыя вышэй канфігурацыі, у прыватнасці вызначаюць мадэль дадатка, магчымасці графічнага інтэрфейса, а таксама камунікацыйныя функцыі (напрыклад доступ да Інтэрнэта) і інш.
У цяперашні час самой распаўсюджанай канфігурацыяй з'яўляецца CLDC, для якога распрацаваны профіль MIDP (Mobile Information Device Profile — профіль для мабільнай прылады з інфармацыйнымі функцыямі). Дадаткі, напісаныя для гэтага профіля, завуцца мідлетамі (MIDlet). Іншым папулярным профілем для CLDC з'яўляецца DoJa, распрацаваны фірмай NTT DoCoMo для яе ўласнага сэрвіса iMode. iMode вельмі распаўсюджаны ў Японіі, і ў меншай ступені ў Еўропе і на Далёкім Усходзе.
Канфігурацыя CLDC паспяхова выкарыстоўваецца ў большасці сучасных мабільных тэлефонаў і партатыўных арганайзераў. Па дадзеных кампаніі Sun Microsystems да канца 2004 года ў свеце было выпушчана больш за 570 мільёнаў мабільных прылад з падтрымкай гэтай канфігурацыі Java. Гэта робіць Java ME дамінуючай тэхналогіяй Java ў свеце. Аб'ёмы вытворчасці мабільных тэлефонаў значна перавышаюць колькасць іншых камп'ютарных прылад, здольных выконваць дадаткі на Java (напрыклад, персанальных камп'ютараў).
Нажан-ле-Ратру
Нажан-ле-Ратру (Nogent-le-Rotrou) — камуна ў французскім дэпартаменце Эр і Луар, у рэгіёне Цэнтр — Даліна Луары. Насельніцтва — (2008).
Адлегласць да Парыжа — 130 км, да Арлеана — 95 км.
Нурдмалінг (камуна)
Камуна Нурдмалінг (Nordmalings kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестэрботэн у паўночнай Швецыі.
Нурдмалінг 87-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Нурдмалінг.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 7 023 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 3 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Драздавыця
У ХІХ стагоддзі сяло Драздавыця было ў складзе Драздавыцкай воласці Гараднянскага павета Чарнігаўскай губерні.
Лэйсі Дзювал
Лэйсі Дзювал (Lacey Duvalle; нарадзілася года ў Вашынгтоне, акруга Калумбія) — афраамерыканская порнаактрыса.
Лэйсі нарадзілася ў Вашынгтоне, але ў шэсць гадоў пераехала ў Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія. У васямнаццаць гадоў яна пачаткі сваю кар'еру ў порна-бізнесе пад псеўданімам Піблз (Pebbles). Таксама яна вядомая пад сцэнічнымі імёнамі Lacey Duval і Lacy Duvall. Яе першым фільмам сталі «Брудныя дзебютанткі» (Dirty Debutantes), у якім яна здымацца праз два дня пасля свайго восемнаццацігоддзя. Яна падпісала эксклюзіўны кантракт са студыяй "Video Team" і неўзабаве стала адной з самых вядомых чарнаскурых порнаактрыс.
Акрамя здымак у порнафільмах Лэйси прыняла ўдзел у двух тэлевізійных праграмах: «Шоў Тэры Патрык» (2002) і «Шоў Говарда Стэрна» (2004).
Яна здымаецца як у гетэрасексуальных, так і ў лесбійскіх сцэнах.
Паводле IMDb у Лэйси ёсць дачка па імі Хлоя.
Лісіна
Назву Лі́сіна маюць:
1945 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва
1945 год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва.
Спіс аб’ектаў PGC (2004001—2005000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2004001—2005000)
Баяры (Янушкавіцкі сельсавет)
Бая́ры (, Бояры) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
Юсіф Везір Чэменземінлі
Юсіф Везір Чэменземінлі (Yusif Vəzir Çəmənzəminli;, — , ГУЛАГ на ст. Сухабязводная, Горкаўская вобласць) — азербайджанскі пісьменнік, публіцыст, драматург, гісторык, фалькларыст і палітычны дзеяч. Друкаваўся пад псеўданімамі: «Серсем», «Чэменземінлі Алігулухан», «Зарасб», «Чэменземінлі Алі Хан», «Курбан Саід».
Залісся (Гараднянскі раён)
Залессе ці Залі́сся (Залі́сся) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Юсіф Везір Чэменземінлі
Раннія гады
Нарадзіўся 12 верасня 1887 года ў горадзе Шушы. Яго бацька Мешэдзі Мірбаба бека Везіраў дасканала ведаў фарсі і турэцкую мовы, ведаў літаратуру (любіў Фірдаўсі і Фізулі), выкладаў мугам і за сваё жыццё пабываў у многіх краінах Усходу.
Атрымаўшы пачатковую адукацыю ў школе Молы Мехці, які праславіўся пад псеўданімам «Кар Халіфа», ён працягнуў навучанне ў рускай школе горада Агдам. У 1896 годзе ён вярнуўся ў Шушу і паступіў у Рэальнае вучылішча, якая сярод тагачасных сярэдніх навучальных устаноў Каўказу лічылася адной з найлепшых. У школе ён больш увагі надаваў біяграфіям мастакоў і скульптараў, і не паспяваў па матэматыцы. Праз гэта застаўся на другі год. Яшчэ з дзіцячых гадоў ён займаўся маляваннем, спачатку ён маляваў карціны, а пасля стаў маляваць грамадска-палітычныя карыкатуры. Вучачыся ў Шушанскай рэальнай школе ён напісаў на рускай мове свой першы верш «Скарга». Юсіф Везір паказаў некалькі сваіх вершаў свайму настаўніку рускай мовы Клемію. Настаўнік прачытаўшы вершы параіў яму чытаць Антона Чэхава. Сатырычныя апавяданні Чэхава яму вельмі спадабаліся, у далейшым гэта паўплывала на станаўленне яго як пісьменніка кароткіх апавяданняў. Падчас вучобы ў Шушанскай рэальнай школе ён разам са сваім стрыечным братам Мір-Гасанам Везіравым (у далейшым адным з 26-ці бакінскіх камісараў) выдаваў штомесячны гумарыстычны часопіс на рускай мове «Фокуснік».
Пасля крывавых падзей 1905 года ў Шушы падчас армяна-азербайджанскае разні, пасля доўгай хваробы памірае яго бацька і ўвесь цяжар па ўтрыманні сям'і кладзецца на плечы Юсіфа. Прадаўшы маёмасць бацькі ў Агдаме, пасля вяртання ў Шушу Юсіф Везір захварэў. Падчас доўгае хваробы іх сям'і дапамагалі суседзі - тры браты з Паўднёвага Азербайджана, якім калісьці даў прытулак бацька Юсіф Везіра Мешэдэ Мірбаба. Пасля 3-х месяцаў хваробы, па выздараўленні Юсіф дае абяцанне, што калі ў будучыні ён стане вядомым чалавекам, то абавязкова возьме сабе псеўданім «Чэменземінлі» у гонар вёскі сваіх суседзяў з Паўднёвага Азербайджана.
У 1907 годзе Юсіф Везір едзе ў Баку і паступае ў Бакінскую рэальную школу. У 1911 годзе ў газеце «Сада» і сатырычным часопісе «Мола Насрэдын» друкуюцца яго апавяданні.
Кіеўскі перыяд
У 1910 годзе ён паступіў на юрыдычны факультэт Імператарскага Універсітэта Святога Уладзіміра ў Кіеве. За ўвесь час навучання ва ўніверсітэце ён не перапыняў сувязі з радзімай. За гэтыя гады Юсіф Везір не раз друкаваўся ў газетах і часопісах, якія выдаюцца ў Азербайджане. Менавіта ў гэты перыяд убачылі свет такія яго працы, як «Фактычнае становішча азербайджанскай мусульманкі», «Крывавыя слёзы», «Маці і мацярынства». Пазней былі напісаны артыкулы «Азербайджанская аўтаномія», «Хто мы і чаго хочам?», «Гісторыя літоўскіх татараў», «Нашая вонкавая палітыка», «Праблемы нашае нацыі і культуры» і да т.п.
У 1915 годзе з прычыны Першай сусветнай вайны царскі ўрад перанёс Кіеўскі ўніверсітэт у Саратаў. Скончыўшы ўніверсітэт, Юсіф Везір уладкоўваецца на працу суддзёй у Саратаўскую судовую палату. Праз недахоп сродкаў на харчаванне, ён вяртаецца ў Кіеў. Дзе, уступіўшы ў арганізацыю «Земства» ён едзе на фронт. Падчас лютаўскай рэвалюцыі Юсіф Везір знаходзіўся на Галічыне. Падзеі тых часоў ён апісаў у сваіх раманах «Студэнты» і «У 1917-м годзе».
Дыпламатычная дзейнасць
У 1917 годзе Юсіф Везір вяртаецца з Галічыны ў Кіеў. Пасля ўсталявання Украінскай Народнай Рэспублікі, стварае ў Кіеве азербайджанскае таварыства, і ўзначальвае яго. Пасля ўсталявання Украінскай Народнай Рэспублікі 1 лістапада 1918 года Юсіф Везір быў прызначаны дыпламатычным прадстаўніком Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі ва Украінскай дзяржаве. Адначасова з студзеня 1919 года быў дыпламатычным прадстаўніком Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі ў Крыме, і ў Польшчы. Акрамя дзяржаўных, ваенных і эканамічных інтарэсаў, мэтай дыпламатычнага прадстаўніцтва было азнаёміць украінскую грамадскасць з Азербайджанам. Прадстаўніцтва арганізуе вечары, друкуе ў газетах і часопісах артыкулы пра гісторыю, літаратуру, культуру, гандаль і эканоміку Азербайджана.
У 1919 годзе абрываецца сувязь з Азербайджанам. Юсіф Везір едзе ў Сімферопаль, дзе ён вымушаны быў застацца на некалькі месяцаў. Тут ён уладкоўваецца на працу саветнікам у Міністэрстве юстыцыі. У крымскай газеце «Мілят» друкуецца яго артыкул «Азербайджан і азербайджанцы» і ў 1919 годзе выходзіць яго кніга «Літоўскія татары».
Па вяртанні на радзіму ён у газеце «Азербайджан» друкуе серыю артыкулаў «Нашая вонкавая палітыка», «Нашыя нацыянальныя і культурныя пытанні».
Каспар Цецішоўскі
Біяграфія
Са шляхецкага роду Цецішоўскіх герба «Пяжхала», сын Дамініка, падчашага літоўскага. У 1760 выехаў у Рым, дзе паступіў у Семінарыю Прапаганды з намерам пасвячэння місійнай працы на Усходзе. Святарскія свяченні атрымаў у 1764 з рук папы Клімента XIII. Яшчэ падчас навучання ў Рыме быў прызначаны варшаўскім канонікам. Пасля вяртання дадому стау тытулярным біскупам Тэвестэ, а таксама каад’ютарам «cum iure successionis» (з правам наступніцтва) кіеўскага біскупа Францішка Асалінскага. У 1780 стаў афіцыялам варшаўскім і мазавецкага княства («vicarius in spiritualibus et officialis Varsaviensis ac per Ducatum Masoviae generalis»). У 1781 стаў мехаўскімабатам і збучынскім пробашчам, але неўзабаве адмовіўся ад пасады.
Юсіф Везір Чэменземінлі
Дыпламатычная дзейнасць
Праз некаторы час паводле прапановы старшыні Рады Міністраў Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі (АДР) Насіб-бек Усуббекаў ён адпраўляецца ў Стамбул ў якасці азербайджанскага пасольствара. Займаючыся ў Стамбуле дыпламатычнымі справамі ён працягваў сваю літаратурную дзейнасць, і ў 1921 годзе выдае кнігі «Погляд на азербайджанскую літаратуру» і «Азербайджан — гістарычны, геаграфічны і эканамічны», якія былі поўныя навуковымі назіраннямі пісьменніка.
Каспар Цецішоўскі
Біяграфія
Пасля смерці біскупа Ф. Асалінскага, як яго пераемнік, склаў перад каралём Станіславам Аўгустам сенатарскую прысягу і 16 ліпеня 1785 адбыўся ўрачысты інгрэс на жытомірскую кафедру. Меў прыкры канфлікт з Гугам Калантаем, які дамогся прызначэння даходаў мехоўскага абацтва на карысць Кракаўскага Універсітэта. Абараняючы свае правы, біскуп Цецішоўскі атрымаў як кампенсацыю 25.000 злотых. У 1785 заснаваў жытомірскую семінарыю, склаў яе статут. Ягоным сакратаром быў Ян Павел Вароніч. У 1787 спрыяў спыненню яўрэйскіх пагромаў у Бярдзічаве. За ўдзел у працы ваеннага дэпартамента быў узнагароджаны Ордэнам белага арла. Падчас пасяджэння Вялікага Сойму бараніў правы Касцёлу. У 1792 дамогся прызначэння грошаў на будаўніцтва новых 24 касцёлаў на Кіеўшчыне і Брацлаўшчыне. Шчыра падтрымліваў Канстытуцыю 3 мая, у якой бачыў галоўную магчымасць адраджэння краіны. 10 мая 1791 выдаў пастырскі ліст, у якім наказаў адпраўляць у сваёй дыяцэзіі малітвы ў гонар новага закону.
Юсіф Везір Чэменземінлі
Кіеўскі перыяд
Пасля ўсталявання Савецкай улады ў Азербайджане Юсіф Везір аб'яўляе аб спыненні сваёй дзейнасці. Ён едзе ў Парыж да свайго малодшага брата Мірабдуле, які вучыўся на факультэце дыпламатыі Парыжскага інстытута палітычных навук. Праз немагчымасць працы ў якасці юрыста ў Францыі ён працаваў рабочым на лакаматыўным і аўтамабільным заводах у горадзе Клішы недалёка ад Парыжу. Ён таксама супрацоўнічаў з газетай «Парыжскія навіны», дзе друкаваў свае артыкулы пад загалоўкам «Усходнія лісты».
Пасля заўчаснае смерці малодшага брата, Юсіф Везір вырашае вярнуцца на радзіму. Ён піша лісты прадстаўніку Саветаў у Парыжы і старшыні Азербайджанскай Савецкай Рэспублікі народнаму камісару Газанфару Мусабекаву. Старшыня камуністычнай партыі Азербайджана Сяргей Кіраў сустрэў з радасцю жаданне Юсіфа Везіра вярнуцца. І ў 1926 годзе Юсіф Везір назаўжды вяртаецца з эміграцыі ў савецкі Азербайджан.
Каспар Цецішоўскі
Біяграфія
У 1795 прызначаны Кацярынай II пінскім біскупам з рэзідэнцыяй у Жытоміры. У 1798 апостальскі нунцый Лаўрэн Літа скасаваў гэту дыяцэзію як некананічна ўтвораную і заснаваў Луцка-Жытомірскую, аб’яднаўшы дзве былыя дыяцэзіі — Луцкую і Кіеўскую. 26 верасня 1798 адбыўся інгрэс Цеціўоўскага на яе кафедру. Адразу ж Цецішоўскі пераехаў у Луцк. Спрыяў развіццю польскага школьніцтва на Валыні. 27 красавіка 1827 прызначаны магілёўскім архібіскупам. Тым не менш заставаўся ў Луцку. У апошнія гады жыцця страціў зрок і магчымасць хадзіць. У 1830 стаў ахвярай правакацыі, калі канонік скернявіцкі даў яму падпісаць даумент, які пасля стаў адозвай супраць паўстанцаў.
Юсіф Везір Чэменземінлі
Бакінскі перыяд
Вярнуўшыся на радзіму, Юсіф Везір працуе рэдактарам мастацкага аддзела ў выдавецтве «Бакінскі працоўны», затым у грамадска-культурным аддзеле Камітэту па Дзяржаўным Планаванні і адначасова займаецца выкладаннем. Спачатку выкладаў на факультэце ўсходазнаўства і педагогікі Азербайджанскага дзяржаўнага ўніверсітэта, а затым на факультэтах азербайджанскай і рускай мовы ў Педагагічным, Медыцынскім і Нафтавым інстытутах. Адначасова Юсіф Везір быў адным з рэдактараў «Расійска-Азербайджанскага слоўніка» пад рэдакцыяй Рухулы Ахундава. У 1930—1935 гадах ён выдае свае раманы «Дзявоцкая крыніца», «Студэнты», «У 1917-м годзе», піша камічную п'есу «Хазраці Шахрыяр».
Юсіф Везір працаваў і над перакладамі. Ён пераклаў з расійскае на азербайджанскую творы Льва Талстога, Івана Тургенева, Аляксандра Няверава, Мікалая Гогаля і іншых. У 1937 годзе ён скончыў свой гістарычны раман «Паміж двох агнёў», але выдаць раман ён не паспеў. Раман быў надрукаваны з скарачэннямі ў часопісе «Азербайджан» толькі ў 1960 годзе пад назвай «У крыві». За 3-4 месяцы да звальнення з Саюзу пісьменнікаў Азербайджана Юсіф Везір перадаў «Азерфільму» кінасцэнарый свайго твору «Алтунсач». Нягледзячы на тое, што твор быў ухвалены кіраўніцтвам «Азерфільму», дамова так і не была складзена, праз крытыку яго раману «Студэнты».
У 1937 годзе Юсіф Везір паводле розных падстаў быў адхілены ад працы.
У 1940 годзе ён быў асуджаны і адпраўлены ў лагер для зняволеных у Горкаўскую вобласць на станцыю Сухабязводнае, дзе і сканаў у 1943 годзе.
Ціана Кай
Ціана Кай (Teanna Kai; н. 28 сакавіка 1978, па іншых дадзеных 15 студзеня 1971 ) — амерыканская порназорка філіпінскага паходжання. Здымалася ў сцэнах пераважна лесбійскага ўтрымання.
Здрагіўка
Здрагіўка (Здря́гівка) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Картавэцкэ
Картавэцкэ (Картове́цьке) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Сёгун
Сёгу́н (сё:гун (将軍)) — у японскай гісторыі так называліся людзі, якія рэальна (у адрозненне ад імператарскага двара ў Кіота) кіравалі Японіяй вялікую частку часу з 1192 да перыяду Мэйдзі, які пачаўся ў 1868 годзе. Урад сёгуна называўся бакуфу (幕府) (слова бакуфу азначае «намётавы лагер» у сэнсе месца размяшчэння палкаводца). Дзяржаўны лад, пры якім вярхоўная ўлада належала сёгуну, пазначаецца як сёгунат.
Этымалогія
Слова «сёгун» — гэта запазычанае з кітайскай мовы слова «цзянцзюнь» (将军, jiāngjūn, 'генерал'). «Цзян» («сё») па-кітайску азначае «трымаць у руцэ», «кіраваць», а «Цзюнь» («гун») — «войска», «армія». Такім чынам, «сёгун» — гэта «палкаводзец», «камандуючы». Паводле «Японскай гістарычнай энцыклапедыі» («кокусі дайдзітэн»), паняцце «сёгун» вызначаецца як «палкаводзец, які па загадзе Імператара ставіцца на чале войска, якое падаўляе бунт або уціхамірвае варвараў».
Канатоп (Гараднянскі раён)
Канатоп (Коното́п) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Аракс (раён Вагаршапата)
Ара́кс (Արաքս) — сяло ў марзе Армавір, на захадзе Арменіі. Размешчана за 14 км на поўдзень ад горада Вагаршапата, за 3 км на паўднёвы ўсход ад сяла Джрарат і размешчанай у ім станцыі Вагаршапат і за 5 км на паўночны захад ад сяла Ранчпар суседняга марза Арарат. За 1 км на поўдзень ад сяла працякае прыгранічная з Турцыяй рака Аракс.
Вільча
Ві́льча — шматзначны тэрмін.
Населеныя пункты
Ві́льча — распаўсюджаная назва населеных пунктаў.
Трэцяе пасланне да карынфян
Трэцяе пасланне святога апостала Паўла да карынфян - апакрыфічнае пасланне, адрасаванае братам, якія жывуць у суполцы грэцкага горада Карынф. Аўтарам, магчыма, з'яўляецца вышэйзгаданы апостал, аднак пацвярджэнняў гэтаму няма. Пасланне складаецца з сарака вершаў і выдаецца ў старой арфаграфіі, калі замест «Ісус» там пішацца: «Иесус». Тэкст паслання змяшчае настаўленне братам і па характары нагадвае кананічныя пасланні. Царквой гэтая кніга не прызнаецца і ў богаслужэнні не выкарыстоўваецца. Улічваючы тое, што тэхнічна пасланні 1 і 2 павінны быць на 2 і 3 месцах, (бо Павел на самай справе напісаў ліст у Карынф перад першым пасланнем, як відаць з 1-ы да карынфян 5:9) то трэцяе пасланне, адпаведна, павінна быць чацвёртым. Аднак,некаторыя лічаць, што Павел спасылаецца на папярэдні раздзел паслання, а таму ніякай розніцы ў нумарацыі вышэйзгаданых тэкстаў не павінна існаваць. Трэцяе пасланне да Карынфян і Запаветы дванаццаці патрыярхаў некалі лічыліся часткай армянскай праваслаўнай Бібліі, але ў сучасных выданнях больш не друкуюцца.
Фіны
Фіны (саманазва «суомалайсэт» suomalaiset) — народ у Паўночнай Еўропе, асноўнае насельніцтва Фінляндыі.
Тэрыторыя пражывання і колькасць
Агульная колькасць фінаў — каля 5,5 мільёнаў чалавек, у тым ліку ў Фінляндыі — 4,83 мільёнаў (93 % насельніцтва дзяржавы). Фіны жывуць таксама ў ЗША — каля 300 тыс. чалавек, у Швецыі — звыш 100 тыс. чалавек, Канадзе звыш 50 тыс. чалавек, Нарвегіі — 20 тыс. чалавек, Эстоніі — 16,6 тыс. чалавек (бл. 3 % насельніцтва дзяржавы), у Расіі 7,8 тыс., ва Украіне — каля 1 тыс. фінаў.
Мова і рэлігія
Фіны размаўляюць фінскай мовай, якая належыць да ўграфінскіх моў. Сярод фінаў таксама разпаўсюджаная шведская мова. Пісьменнасць на аснове лацінкі.
Сярод фінаў-вернікаў збольшага лютэраны.
Гісторыя
Паходжанне фінаў звязанае з старажытнымі прыбалтыйска-фінскімі плямёнамі, якія ў 2-м тысячагодзі до н.э. праніклі на тэрыторыю сучаснай Фінляндыі, а да VIII стагоддзя засялілі яе большую частку, адзясніўшы карэннае саамскае насельніцтва на поўнач.
Асноўнымі плямёнамі даўніх фінаў былі сумь (суомі) і емь (хяме), акрамя таго на этнагенез фінаў значна паўплывалі карэлы, якіх асіміліравалі фіны. Шведы і рускія, насупраць, імкнуліся інкарпараваць фінаў у сваі грамадства, — ў прыватнасці трывалы час Заходняя Фінляндыя належала Швецыі (з ХII—ХIII стагодзь пачаліся захопніцтва фінскіх зямель), тады як Усходняя Фінляндыя была ўключаная (часткова застаецца і цяпер) да складу расійскай дзяржавы. У 1809 годзе Фінляндыя атрымала аўтаномію ў Расійскай імперыі (Фінляндскае аўтаномнае вялікае княства).
Незалежнасць Фінляндыя, як Беларусь (БНР) і Украіна (УНР) здабыла ў 1917 годзе, але больш яе так і не ўтраціла.
Эпас і фальклор фінаў
Найбольш вядомы ў свеце фінскі народны эпас Калевала (укладзены з народных рун Еліасам Лёнратам у першай палове ХІХ ст.).
У фінаў вельмі багаты фальклор, асобным жанрам якога ёсць руны — від пясеннай творчасці, вершаваныя адмысловым рітмам сказанні. Пашыраная таксама неказковая проза — бывальшчыны, легенды і паданні пра нячыстых, розных вядзьмароў і чарцей.
Кузнычы
Кузнычы (Ку́зничі) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Нуршэ (камуна)
Нуршэ 52-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Нуршэ.
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 2 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Касімаўскае ханства
Касімаўскае ханства — феадальная дзяржава ― удзельнае княства, васальнае маскоўскаму вялікаму князю. Існавала ў 15—17 ст. на Мяшчорскіх землях Маскоўскай дзяржавы. Першае татарскае ханства, створанае на землях уласна Русі. Цэнтр у горадзе Касімаў над Акой.
Ханства было створана вялікім князем маскоўскім Васілём II у 1452, пад канец маскоўскай смуты 15 ст. Першым ханам Касімава стаў казанскі царэвіч Касім (сын Улу-Мухамеда), які ў канцы 1440-х гг. перайшоў на маскоўскую службу. Пры Іване III ханства стала важным інструментам маскоўскай палітыкі ў дачыненні да Казані; казанскія валадары не раз патрабавалі яго ліквідацыі.
Бухнавічы
Бу́хнавічы (, Бухновичи) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
Да 14 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Гайненскага сельсавета.
Лінда Лаўлэйс
Лінда Сюзан Борымэн (Linda Susan Boreman), больш вядомая як Лінда Лаўлейс (Linda Lovelace; (, Бронкс, Нью-Ёрк, ЗША) — ) - амерыканская порнаактрыса. Самая вядомая роля ў фільме «Глыбокая глотка».
Кнігі
Біяграфія Борымэн была апісаная ў кнігах:
Мынаіўшчына
Мынаіўшчына (Минаї́вщина) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Люціж (Гараднянскі раён)
Люціж (Люті́ж) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Эндру Джон Уайлс
Сэр Эндру Джон Уайлс (Sir Andrew John Wiles, нар. года, Кембрыдж, Вялікабрытанія, рыцар-камандор Ордэна Брытанскай Імперыі з 2000) — англійскі і амерыканскі матэматык, прафесар матэматыкі Прынстанскага ўніверсітэта, загадчык кафедры матэматыкі, член навуковага савета Інстытута матэматыкі Клэя. Атрымаў навуковую ступень бакалаўра ў 1974 годзе ў каледжы Мёртан Оксфардскага ўніверсітэта. Навуковую кар’еру пачаў летам 1975 пад кіраўніцтвам прафесара Джона Коўтса ў каледжы Клэр Кембрыджскага ўніверсітэта, дзе і атрымаў ступень доктара. У перыяд з 1977 па 1980 Уайлс займаў пасады малодшага навуковага супрацоўніка ў каледжы Клэр і дацэнта ў Гарвардскім універсітэце. Сумесна з Джонам Коўтсам ён працаваў над арыфметыкай эліптычных крывых з комплексным памнажэннем метадамі тэорыі Івасавы. У 1982 годзе Уайлс пераехаў з Вялікабрытаніі ў ЗША.
Адной з галоўных падзей у яго кар’еры стаў доказ Вялікай тэарэмы Ферма і выяўленне тэхнічнага метаду, які дазволіў скончыць доказ з дапамогай яго былога аспіранта, Рычарда Тэйлара, у 1994 годзе. Працаваць над тэарэмай Ферма ён пачаў летам 1986 года пасля таго, як Кен Рыбет даказаў гіпотэзу аб сувязі паўстабільных эліптычных крывых (асобнага выпадку тэарэмы Таніямы — Сімуры) з тэарэмай Ферма. Асноўная ідэя аб такой сувязі належыць нямецкаму матэматыку Герхарду Фраю.
Г’юрме Намг’ял
Г’юрме Намг’ял (གྱུར་མེད་རྣམ་རྒྱལ; ? — 11 лістапада 1750) — 3-ці старэйшы калон і міванг (палітычны і ваенны кіраўнік) Тыбету ў 1747—1750 гадах. Вядомы таксама як Далай-Батур, Джурмэ-Намгэ, Чжурмед-Намчжал.
Біяграфія
Паходзіў са знатнага тыбецкага роду з Цанга. Другі сын, міванга Тыбета. З малых гадоў браў удзел у ваенных паходах бацькі. Пасля ўзначальваў конніцу. З-за пагаршэння здароўя яго старэйшага брата Г’юрме Ешэ Цэтэн, намесніка Нгары, выбар спадчынніка упаў на Г’юрме Намг’яла. Такое рашэнне Паланэ Санам Топгэ было зацверджана цынскім урадам у 1746 годзе.
У 1747 годзе пасля смерці бацькі атрымаў у спадчыну ўладу старэйшага калона і тытулы сіцзан-вана другога рангу і цзюньвана. Працягнуў палітыку, абмежаваўшы да мінімуму ўплыў на любыя справы ў Тыбеце. У 1748 годзе вырашыў арыштаваць брата Г’юрмэ Ешэ Цэтэн, баючыся яго цесных адносін з будыйскім духавенствам. Але натыкнуўся на супраціў астатніх калонаў. Зрэшты минванг стаў інтрыгаваць супраць старэйшага брата перад цынскім урадам, але ў студзені 1750 года Г’юрме Ешэ Цэтэн памёр ад хваробы.
Гэта развязала рукі Г’юрме Намг’ялу, які з самага пачатку планаваў аднавіць незалежнасць Тыбету ад імперыі Цын. Яшчэ ў 1748 годзе дамогся скарачэння цынскага закладу ў Лхасе да 100 воінаў, а затым дазволу на прыбыццё ў Лхасу пасольства джунгарскага хана.
У 1750 годзе, імкнучыся вызваліцца ад маньчжурскага кантролю, ён задумаў ўзброенае выступленне, стаў збіраць войскі нібыта для барацьбы з айратамі. 19 ліпеня 1750 года Фуцын і Лабдонь атрымалі вестку аб падрыхтоўцы Г’юрме Намг’ялам: 1500 тыбецкіх войскаў павінны былі прыбыць у Лхасу з 49 грузамі боепрыпасаў. Неўзабаве пасля гэтага міванг сабраў пад сваім камандаваннем 2 тысяч рэгулярных войскаў. У лістападзе 1750 года ён загадаў забараніць кітайцам выкарыстоўваць тыбецкую паштовую сістэму, каб амбаны не маглі мець зносіны з урадам Цын.
Замест гэтага амбаны запрасілі Г’юрме Намг’яла ў рэзідэнцыю Цын ў Лхасе пад падставай уручэння імператарскіх падарункаў. Тут раптам Фуцын і Лабдонь напалі і забілі міванга. Адзіным чалавекам, які выратаваўся, быў галоўны конюх Лабсан Ташы. Ён пачаў паўстанне супраць Цын, але яно было хутка падаўлена.
Наступствы
У 1751 годзе ў Тыбет зноў былі ўведзеныя цінскія войскі. Імператар Хунлі перадаў кіраванне 4 калонам, падпарадкаваўшы іх. Ханскія і княжацкія тытулы адмяняліся. Па ўсіх важных справах калоны павінны былі раіцца з амбанамі, правы якіх пашырыліся, а цынскі заклад у Лхасе быў павялічаны, адносіны з Джунгарскім ханствам забараняліся. Такім чынам, Тыбет страціў значную частку самастойнасці, ператварыўшыся з паўнезалежнай дзяржавы ў пэўную аўтаномію імперыі Цын.
Міхал Казімір Радзівіл
Міхал Казімір Радзівіл (,  —, ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Стольнік (1652—1653), крайчы (1653—1656) і падчашы вялікі літоўскі (1656—1661), кашталян (1661—1666) і ваявода віленскі (1666—1668), падканцлер вялікі літоўскі і гетман польны літоўскі (з 1668).
Валодаў Крожамі ў Жамойці, Белай і Славатычамі ў Берасцейскім павеце, Шыдлоўцам у Каралеўстве Польскім і інш. Быў старостам упіцкім, перамышльскім, члухаўскім, камянецкім, хойніцкім, лідскім, цельшыцкім, рабштынскім, хацінскім, гомельскім, осцкім, крычаўскім, прапойскім, гульбінскім, нежынскім і інш.
Біяграфія
З нясвіжскай лініі роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Аляксандра Людвіка, маршалка вялікага літоўскага, і Тэклі Ганны з Валовічаў. Ягоным хросным бацькам быў кароль і вялікі князь Ян Казімір. Па смерці маці выхоўваўся ў Кобрына пад апекай бабулі Альжбеты з Гаслаўскіх-Валовічаў.
Першую адукацыю атрымаў у Нясвіжы, куды пераехаў па смерці бабулі. Удзел у грамадскім жыцці распачаў з элекцыйнага сойму ў Варшаве (1648), калі аддаў свой голас за неўзабаве абранага караля і вялікага князя Яна Казіміра. Разам з бацькам прысутнічаў на каранацыі. Па атрыманні свайго першага значнага ўраду — стольніка вялікага літоўскага — разам з бацькам здзейсніў падарожжа ў Еўропу, у выніку якога доўга заставаўся ў Балонні, дзе навучаўся ва ўніверсітэце.
Абіраўся паслом на соймы 1648, 1659, 1661 гадоў, быў маршалкам Галоўнага Трыбунала ў 1664 годзе.
Па смерці бацькі (1654) стаў нясвіжскім ардынатам, займаўся ўмацаваннем Нясвіжа і замку. У 1655 годзе разам з мясцовым насельніцтвам бараніў Нясвіж ад маскоўскага войска. Неўзабаве па паразе ў бітве пад Філіпавым, ледзь выратаваўся ад шведскага палону. Нягледзячы на вялікія страты, адгукнуўся на просьбу Яна Казіміра і выставіў у літоўскае войска за свой кошт 600 драгунаў і 1200 пяхоты, аднак па загаду караля гэтыя ваенныя фарміраванні ўвайшлі ў войска Каралеўства Польскага. У сакавіку 1658 года на вяселлі Яна Замойскага і Марыі Казіміры дэ Акрыён, пазнаёміўся з сваёй будучай жонкай, тагачаснай маладой удавой Кацярынай з роду Сабескіх, з якой пабраўся шлюбам 7 ліпеня таго ж года ў Львове.
Увесь наступны 1659 год правёў у бітвах за вызваленне захопленых маскоўскімі войскамі тэрыторый у вайну 1654—1667 гадоў. Пад канец таго ж года паспяшаўся ў Нясвіж, каб умацаваць горада і замак, папоўніць яго зброяй, правіянтам і людзьмі. Умацаваны Нясвіжскі замак вытрымаў у 1660 годзе паўторную аблогу маскоўскіх войскаў.
Па ваенных спусташэннях дамогся ад караля Рэчы Паспалітай вызвалення Нясвіжа на чатыры гады ад падаткаў, салдацкіх пастояў і каралеўскіх мытаў. 20 студзеня 1673 года выдаў «Універсал», у якім заахвочваў насельніцтва дзяржавы сяліцца ў Нясвіжы, гарантуючы свабоды паводле Магдэбургскага права, у дадатак робячы значныя ахвяраванні касцёлам і кляштарам, што надала істотную дапамогу аднаўленню культурнай сталіцы Радзівілаў.
У час міжкаралеўя 1673—1774 гадоў імя М. К. Радзівіла называлася сярод кандыдатаў на прастол, але ён падтрымаў абранне Яна Сабескага і стаў яго блізкім паплечнікам. Удзельнічаў у антытурэцкіх кампаніях 1674—1775 гадоў і 1677 года ва Украіне.
У 1679 годзе накіраваўся да імператара Леапольда выказаць ад імя караля і вялікага князя суседскую прыязнасць, а таксама да папы Інакентыя XI, каб засведчыць яму каралеўскую пакору. Памёр на зваротным шляху ў Балонні.
У шлюбе з Кацярынай Сабескай (сястра Яна Сабескага) меў дачку Тэклю Адэлаіду і сыноў Мікалая Францішка, Багуслава Крыштафа, Яна, Людвіка, Юрыя Юзафа, Караля Станіслава.
Станіслаў са Шчэпанава
Станіслаў з Шчэпанава (Stanisław ze Szczepanowa,, Шчэпанаў — , ) — кракаўскі біскуп, быў забіты польскім каралём Баляславам II Смелым і прылічаны каталіцкай царквой да святых мучанікаў.
Біяграфія
Станіслаў быў сынам польскага двараніна, доўгачаканым першынцам, якога бацька, паводле абяцання, з дзяцінства рыхтаваў на служэнне Богу. Станіслаў стаў святаром і канонікам у саборы Кракава, праславіўся як прапаведнік і ў 1072 годзе быў абраны мясцовым біскупам. Сталіца Польшчы тады знаходзілася ў Гнезна, і, калі польскі кароль Баляслаў II зняславіў сябе згвалтаваннем адной дваранкі, архібіскуп Гнезна павінен быў бы асудзіць караля. Але ўсе прамаўчалі, акрамя Станіслава. Калі аднойчы кароль прыйшоў у сабор, дзе служыў біскуп, малітвы былі адразу спыненыя. Разгневаны кароль спярша паслаў слуг забіць Станіслава, калі ж тыя адмовіліся, засек яго сам. Рымскі Папа Рыгор VII наклаў на Польшчу інтэрдыкт.
Мурашкі
Мурашкі (Formicidae) — сямейства насякомых з надсямейства мурашыных (Formicoidea) атрада перапончатакрылых. З’яўляюцца грамадскімі казуркамі, якія ўтвараюць 3 касты: самкі, самцы і працоўныя асобіны. Самкі і самцы крылатыя, працоўныя асобіны — бяскрылыя. Вусікі каленчатыя, у самак і працоўных асобін 11-12-членікавыя, у самцоў 12-13-членікавыя, у шэрагу відаў 4-, 6- або 10-членікавыя. Асноўны членік вусіка (скапус) звычайна нашмат даўжэй за ўсіх астатніх. Задні аддзел грудзей (эпінотум) уяўляе сабой першы сегмент брушка, які зліўся з заднегрудзьмі. Ўласна брушка далучаецца да эпінотума сцяблінкай, утворанай першым або другім сегментамі. У мурашак некаторых падсямействаў (Myrmicinae, Ponerinae і іншых) маецца развітая джала. Крылы з рэдукаваным жылкаваннем.
Мурашы жывуць сем’ямі ў гнёздах, званыя мурашнікамі, якія ўстройваюць у глебе, драўніне, пад камянямі; некаторыя майструюць мурашнікі з дробных раслінных часціц і г. д. Існуюць паразітычныя віды, якія пражываюць у гнёздах іншых мурашак, мурашы-«рабаўладальнікі», якія ўтрымліваюць у сваіх гнёздах «рабоў» — мурашак іншых відаў. Шэраг відаў прыстасаваўся да пражывання ў жытлішчах чалавека. Некаторыя віды цэняцца за рэгуляванне колькасці насякомых-шкоднікаў, іншыя могуць самі лічыцца шкоднікамі.
Сілкуюцца пераважна сокам раслін, паддзю тлей і іншых смактальных казурак, у перыяд кармлення лічынак — пераважна насякомымі. Ёсць таксама віды, якія сілкуюцца насеннем (мурашкі-жняцы) і культывуемымі грыбамі (мурашкі-лістарэзы).
Распаўсюджаныя па ўсім свеце, за выключэннем Антарктыды і некаторых аддаленых астравоў, утвараючы 10-25 % зямной біямасы наземных жывёл. Поспех мурашак у многіх асяроддзях пасялення абумоўлены іх сацыяльнай арганізацыяй і здольнасцю змяняць месца пражывання і выкарыстоўваць разнастайныя рэсурсы.
Адным з першых даследчыкаў, які ў сваіх навуковых працах апісаў грамадскае жыццё мурашак, быў энтамолаг Эрых Васманн, які таксама з’яўляецца адным з заснавальнікаў мірмекалогіі — навукі аб мурашках.
У свеце больш за 14 000 відаў і 485 родаў (уключаючы вымерлыя), распаўсюджаных пераважна ў тропіках. У Палеарктыцы каля 1350 відаў з 94 родаў. На Беларусі больш за 50 відаў.
Этымалогія назвы
Беларускае слова мурашка ўзыходзіць да, якое працягвае (да тай ж крыніцы ўзыходзяць formica і μύρμηξ).
Апісанне сямейства
Мурашкі — найбольш эвалюцыйна прасунутае сямейства насякомых з пункту гледжання эталогіі, экалогіі і фізіялогіі. Іх сем’і ўяўляюць сабой складаныя сацыяльныя групы з падзелам працы і развітымі сістэмамі камунікацыі і самаарганізацыі, якія дазваляюць асобінам каардынаваць свае дзеянні пры выкананні задач, якія не па сілах аднаму індывіду. Некаторыя віды мурашак валодаюць развітай «мовай» і здольныя перадаваць складаную інфармацыю. Апроч таго, многія віды мурашак падтрымліваюць высокаразвітыя сімбіятычныя адносіны з іншымі казуркамі, грыбамі, бактэрыямі і раслінамі.
Перавагі, якія прадстаўляюцца мурашкам кааперацыяй, прывялі да таго, што на сённяшні дзень яны з’яўляюцца дамінуючай па колькасці групай членістаногіх. Так, саванны ў Кот-д’Івуары (Афрыка) жыве амаль 2 млрд асобін мурашак, якія ўтвараюць прыкладна 740 тысяч калоній. Разам з тэрмітамі (яшчэ адной буйнай групай грамадскіх насякомых) мурашкі складаюць траціну агульнай біямасы наземных жывёл у трапічным лесе басейна Амазонкі. Такім чынам, пры сярэдняй папуляцыйнай шчыльнасці 800 млн мурашак і 100 млн тэрмітаў яны ў суме важаць толькі ў два разы менш, чым усе іншыя сухапутныя жывёлы гэтага дажджавога лесу. У абласцях з умераным кліматам іх менш. На плошчы ва Фларыдзе выяўлена 76 відаў мурашак з 30 родаў, а на плошчы  у Мічыгане — 87 відаў з 23 родаў.
Памеры прадстаўнікоў сямейства разнастайныя — ад 1 і больш. Да адных з самых маленькіх мурашак ставяцца прадстаўнікі родаў Monomorium (працоўныя асобіны, самкі і самцы ) ,  і   і від  — эндэмік ЗША, які паразітуе ў калоніях мурашак  і дасягае даўжыні.
Адным з найбуйнейшых прадстаўнікоў сямейства з’яўляецца від, памер працоўных асобін якога складае каля 20 мм, самцоў — 18,3 мм, салдат — 28,1 мм, маткі —. Таксама самымі буйнымі мурашкамі з’яўляюцца и, якія дасягаюць даўжыні. Самцы з афрыканскага роду могуць дасягаць даўжыні да 3 см, а маткі (каралевы) ў аседлую фазу ў момант паспявання яек маюць моцна павялічанае фізагастрычнае брушка і агульную даўжыню. Аднак найбуйнейшымі ў гісторыі з’яўляюцца выкапнёвыя мурашкі роду. Іх самкі дасягалі 7 см у даўжыню, а крылы мелі размах.
Грудзі злучаны з брушкам тонкай рухомай сцяблінкай (з 1-2 членікаў). Вусікі 4-13-членікавыя (звычайна 11-12), доўгія. Ротавыя органы жавальнага тыпу. Вочы фасетачныя.
Сістэматыка і эвалюцыя
Філагенетычнае становішча мурашак па поглядах Brothers, 1999
Сямейства мурашак ставіцца да атрада перапончатакрылых, які таксама ўключае пільшчыкаў, пчол і вос, і належыць да надсямейства Vespoidea або вылучаецца ў асобны таксон Formicoidea. Па дадзеных філагенетычнага аналізу мурашкі паходзяць ад нейкіх восападобных ў сярэдзіне крэйдавага перыяду, прыкладна гадоў таму, верагодна, на тэрыторыі былога суперкантынента Лавразіі. Бліжэйшыя да мурашак сямействы — сапраўдныя восы і сколіі (Scoliidae і Bradynobaenidae). Па іншых больш сучасных філагеномных дадзеных, заснаваныя на даследаванні некалькіх соцень генаў, восападобныя не зьяўляюцца родзічамі мурашак, а апошнія хутчэй збліжаюцца са сфекоіднымі рыйнымі восамі (Sphecoidea, Apoidea). Пацвярджэннем паходжання мурашак ад вос, акрамя анатамічнага і паводніцкага падабенства, з’яўляецца выяўленне ў 1967 годзе ў мезазойскіх адкладах пераходнай формы паміж імі — выкапнёвага віду. Гэты від спалучае ў сабе як прыкметы мурашак, так і прыкметы вос, і датуецца канцом крэйдавага перыяду (80 млн гадоў таму). Потым былі выяўленыя і іншыя віды, якія таксама былі аднесены да падсямейства Sphecomyrminae.
Верагодна, асобіны Sphecomyrma freyi былі наземнымі фуражырамі, але, грунтуючыся на будове і паводзінах сучасных прадстаўнікоў падсямействаў Leptanillinae і Martialinae, некаторыя навукоўцы мяркуюць, што прымітыўныя мурашкі былі падземнымі драпежнікамі. Пасля станаўлення дамінуючай ролі кветкавых раслін, каля 100 млн гадоў таму, мурашкі пачалі эвалюцыянаваць хутчэй, адаптоўваючыся да розных экалагічных ніш.
У крэйдавым перыядзе колькасць мурашак была невысокай і складала каля 1 % ад агульнай колькасці насякомых. Мурашкі сталі дамінаваць пасля адаптыўнай радыяцыі ў пачатку троеснага перыяду. З усіх насякомых, знойдзеных у датаваных алігацэнам і міяцэнам выкапняў, ад 20 да 40 % складалі мурашкі. З усіх родаў, што жылі ў эпоху эацэна, прыкладна 10 % дажылі да нашых дзён. Роды, якія існуюць сёння, складаюць 56 % родаў, знойдзеных у балтыйскім бурштыне (датуецца пачаткам алігацэна) і 92 % родаў, знойдзеных у дамініканскім бурштыне (пачатак міяцэна).
Тэрміты, якіх часам і называюць «белымі мурашкамі», мурашкамі не з’яўляюцца. Яны належаць да інфраатраду і знаходзяцца ў больш цесным сваяцтве з тараканамі і багамоламі. Гэтак жа, як і мурашкі, тэрміты — гэта грамадскія насякомыя, але яны маюць няпоўнае ператварэнне. Падабенства сацыяльных структур тэрмітаў і мурашак тлумачыцца канвергентнай эвалюцыяй. Так званыя аксамітныя мурашкі (Mutillidae), хоць і падобныя на мурашак, з’яўляюцца бяскрылымі восамі.
Выкапнёвыя віды
Сямейства мурашак ўключае па розных ацэнках ад 5 да 6 вымерлых падсямействаў (Armaniinae, Formiciinae, Haidomyrmecinae, Sphecomyrminae і іншыя), 5 вымерлых трыбаў, 121 вымерлы род, каля 600 вымерлых відаў. Першая мезазойская мурашка была знойдзена ў 1967 годзе, калі Эдвард Уілсан з калегамі апісаў выкапнёвыя астанкі крэйдавай мурашкі (Sphecomyrma freyi) у кавалку бурштыну з пляжу ў Нью-Джэрсі (ЗША). Ўзрост знаходкі складае каля 90 млн гадоў. Палеанталагічная гісторыя мурашак у апошні час інтэнсіўна даследавалася, аднак многія выкапні рэшткі дрэнна захаваліся, і апісанне іх вельмі цяжка.
Жывыя выкапні
Кладограма падсямействаў мурашак па дадзеных Brady et al. (2006), Moreau et al. (2006), Ward (2007) , Rabeling et al. (2008).
Выяўлены ў 2008 годзе ў Бразіліі прымітыўны сляпой від мурашак, што валодае ўнікальнымі прыкметамі будовы і выдзелены ў асобную новае падсямейства мурашак Martialinae. Іншым прыкладам жывога выкапня з’яўляецца «дыназаўравая мурашка» з Аўстраліі. Знойдзеная ў 1931 годзе, яна была апісана ў 1934 годзе, а паўторна, нягледзячы на шматлікія спробы і экспедыцыі, яе знайшлі толькі ў 1977 годзе. У свой час яе нават выдзялялі ў самастойнае падсямейства Nothomyrmeciinae.
Сістэматыка
Сямейства мурашак уключае 21 сучаснае і 5 выкапнёвых падсямействаў (26 з улікам Armaniidae ў статусе Armaniinae), 54 трыбы, 378 родаў, больш  валідных відаў.
Філагенетычныя ўзаемаадносіны падсямействаў мурашак паказаны ніжэй па дадзеных Brady et al. (2006), Moreau et al. (2006), Ward (2007) , Rabeling et al. (2008). Нядаўна, ў працы Kück et al. (2011) было паказана, што становішча падсямействаў Martialinae і Leptanillinae павінна быць перагледжана, так як яны блізкія да клады, ў якую ўваходзяць Formicinae.
Марфалогія і анатомія
Мурашкі адрозніваюцца па сваёй марфалогіі ад іншых насякомых наяўнасцю каленчатых вусікаў, метаплеўральнай залозай, а таксама моцным звужэннем другога чэраўнога сегмента ў вузел-пеціоль. Галава, мезасома і брушка з’яўляюцца трыма рознымі сегментамі цела. Пеціоль — гэта вузкая талія паміж мезасомай (тры грудных сегмента, а таксама першы абдамінальны сегмент, які зліваецца з імі) і брушкам (чэраўны сегменты пасля пеціоля). Ён можа складацца з аднаго або двух членікаў (толькі другі ці другі і трэці чэраўны сегменты). Брушка і пеціоль разам аб’ядноўваюцца ў метасому.
Як і большасць насякомых, мурашкі маюць складаныя фасеткавыя вочы, якія складаюцца з шматлікіх маленькіх лінзаў. Мурашыныя вочы добра адрозніваюць рух, але не валодаюць высокай адрознівальнай здольнасцю. Акрамя складанага вока, маюцца тры простых вочка на верхняй частцы галавы, якія вызначаюць узровень асветленасці і плоскасць палярызацыі святла. У параўнанні з пазваночнымі жывёламі, большасць мурашак валодаюць пасрэдным зрокам, а некаторыя падземныя віды з’яўляюцца цалкам сляпымі.
Вусікі на галаве з’яўляюцца органамі пачуццяў, што служаць для выяўлення хімічных рэчываў, паветраных патокаў і вібрацый, а таксама выкарыстоўваюцца для прыёму і перадачы сігналаў праз дотыкы.
Галава мурашак мае моцныя мандыбулы, якія выкарыстоўваюцца для пераносу ежы, маніпулявання рознымі аб’ектамі, будаўніцтва гнязда і абароны. У некаторых мурашак гэтыя жавалы адкрываюцца на 270° і зашчоўкваюцца нібы пасткі, напрыклад, у такіх родаў, як, , ,. У некаторых відаў маецца невялікі адростак стрававода, званы «грамадскім страўнікам», або валлём. У ім можа захоўвацца ежа, якая ў далейшым размяркоўваецца паміж іншымі мурашкамі і лічынкамі. (Гл. Трафалаксіс).
Кручкаваты кіпцюр на канцы кожнай лапкі дапамагае мурашкі падымацца па вертыкальных паверхнях. У большасці царыц і самцоў мурашак ёсць крылы. Царыцы адгрызаюць крылы пасля шлюбнага палёту.
У брушку мурашкі размешчаны ўнутраныя органы, уключаючы рэпрадуктыўныя, а таксама выдзяляльныя залозы. Ў рабочых мурашак многіх відаў на канцы брушка прысутнічае перайначаны яйцеклад у форме джала, які выкарыстоўваецца для здабывання ежы, а таксама абароны гнязда або нападу (напрыклад, у, , , і інш.). У прымітыўных формаў падсямейства джала рэдукаванае, а ў эвалюцыйна прасунутых формаў — відазмененае, пры гэтым нават у прымітыўных родаў гэтай групы яно не здольна эфектыўна паралізаваць ахвяру.
Сігнальныя рэчывы вылучаюцца адмысловымі залозамі. Ў розных відаў мурашак іх можа быць дзясяткі. Гэтыя залозы адрозніваюцца па колькасці, форме, функцый і ніколі не сустракаюцца адначасова ў аднаго віду. Экзакрынная сістэма ў мурашак добра развіта і ўключае больш за 75 залоз, якія размяшчаюцца ва ўсіх частках цела: ў галаве і вусіках (больш за 15), у грудзях і нагах (больш за 30), у брушку (больш за 30). Яны вылучаюць ферамоны, удзельнічаюць у выпрацоўцы шырокага спектру іншых рэчываў, такіх як ферменты, кампаненты ядаў, антыбіётыкі, змазачныя матэрыялы і г. д. У мурашкі толькі ў адным брушку змяшчаецца не менш чым 28 залоз.
Метаплеўральныя залозы вылучаюць антыбіятычныя рэчывы (напрыклад, фенілвоцатную кіслату), а часам таксама ферамоны трывогі і рэпелентыы для абароны ад ворагаў. Аднак яны адсутнічаюць у шэрагу відаў, якія вядуць драўняны лад жыцця. Для абароны і нападу таксама выкарыстоўваюцца палавыя залозы, якія змянілі сваё прызначэнне ў рабочых асобін. Сярод іх вылучаюць атрутную залозу, што выпрацоўвае кіслотны экскрэт, і залозы Дюфура, якія выпрацоўваюць шчолачны экскрэт, разнастайныя вуглевадароды, кетоны, спірты, складаныя эфіры і лактоны. Аснову яду многіх нежалящих відаў складае мурашыная кіслата. Такія мурашкі выпырскваюць сакрэт на адлегласць да некалькіх сантыметраў, адначасова вылучаючы «ферамоны трывогі». Найбольш таксічнай з’яўляецца атрута некаторых джаланосных відаў, якая мае, як і большасць ядаў жывёл, складаны склад. Асноўным дзеючым пачаткам атрутных агнявых мурашак з’яўляецца алкалоід з групы піперыдынаў, соленапсін; яд таксама змяшчае некалькі алергенных бялкоў. Найбольш атрутны яд некаторых відаў мурашак з роду ; LD50 яду P. badius для мышэй пры ўнутрыбрушным увядзенні — 0,42 мкг/г.
Пігідальныя залозы адкрываюцца ззаду пратокамі ў верхняй частцы брушка. Ў некаторых відаў яны выпрацоўваюць ферамоны трывогі і рэпеленты, ў іншых — следавыя ферамоны. Грудныя залозы адкрываюцца пратокамі на ніжняй частцы брушка і вылучаюць следавыя і заклікальныя ферамоны. Мандыбулярныя залозы адкрываюцца пратокамі з унутранага боку жавалаў.
Раней энтамолагамі лічылася, што ўсе мурашкі здольныя вылучаць атрутную мурашыную кіслату (адкуль і адбылася яе назва), аднак цяпер вядома, што на гэта здольныя толькі прадстаўнікі падсямейства Formicinae.
Вылучэнне шоўкападобнага рэчыва лічынкамі мурашак для стварэння ахоўнага кокана зафіксавана ў падсямействах Aneuretinae, Apomyrminae, Cerapachyinae, Ecitoninae, Formicinae, Myrmeciinae, Nothomyrmeciinae і Ponerinae.
Будова сям’і
Мурашыная сям’я — шматгадовая, высокаарганізаваная супольнасць, якая складаецца з расплоду (яйкі, лічынкі, кукалкі), дарослых палавых асобін (самак і самцоў) і, як правіла, шматлікіх працоўных асобін (бясплодных самак).
Мурашкі ўтвараюць сям’і, памеры якіх адрозніваюцца ад некалькіх дзесяткаў асобін да высокаарганізаваных калоній, якія складаюцца з мільёнаў асобін і якія займаюць вялізныя тэрыторыі. Буйныя сям’і складаюцца ў асноўным з бясплодных бяскрылых самак, якія ўтвараюць касты рабочых, салдат або іншыя спецыялізаваныя групы. Амаль ва ўсіх сем’ях ёсць самцы і адна або некалькі рэпрадуктыўных самак, званых царыцамі або каралевамі. Часам сям’і называюць звышарганізмам, таму што мурашкі працуюць як адзінае цэлае.
У мурашыных сем’ях існуюць падзел працы, сувязі паміж асобінамі і самаарганізацыя пры вырашэнні складаных праблем. Такія паралелі з чалавечым грамадствам даўно з’яўляюцца прадметам даследаванняў навукоўцаў.
Мурашыная матка
Мурашыная сям’я мае адну (манагінія) або некалькі (палігінія) рэпрадуктыўных самак, у залежнасці ад выгляду і памеру сям’і — званых каралевамі ці маткамі. Самкі падобныя на рабочых, але адрозніваюцца ад іх будовай грудзей і, як правіла, больш буйнымі памерамі. Маюць крылы, якія адкусваюць сабе пасля апладнення.
У большасці відаў царыцы і працаўніцы развіваюцца з аплодненых яек — у іх маецца два наборы храмасом, атрыманых ад сперматазоіда і яйцаклеткі.
Самка спароўваецца толькі адзін раз падчас «шлюбнага палёту», атрымліваючы пры гэтым запас спермы самца, выдаткоўваны паступова на працягу ўсяго яе жыцці. Працягласць жыцця мурашынай самкі максімальная для свету насякомых і можа складаць да 12-20 гадоў, у залежнасці ад віду (рэкорд для самак ў 28 гадоў зафіксаваны ў лабараторным гняздзе ). Аплодненыя самкі скідаюць крылы і альбо засноўваюць новую сям’ю, альбо застаюцца ў сваім мурашніку. Часам маладых самак прымаюць у іншыя, ўжо існуючыя сям’і свайго віду. Ў першым выпадку самка павінна выбраць месца для гнязда, падрыхтаваць першую камеру новага мурашніка і прыступіць праз некаторы час да адкладвання яек.
У некаторых відаў самкі займаюцца зборам ежы, і ім даводзіцца пакідаць гняздо. Ў іншых — яны застаюцца ў гняздзе, падтрымліваючы ўласнае існаванне і гадуючы першых працаўніц за кошт тлушчавых запасаў і цягліц крылаў, якія падвяргаюцца гістолізу. Царыца корміць лічынак адмысловым слінным сакрэтам і/або асаблівымі «кармавымі» яйкамі. Колькасць даступнага корму спачатку вельмі абмежавана, таму паміж лікам і памерам першых працаўніц шукаецца кампраміс — усе яны з’яўляюцца дробнымі або нават карлікавымі.
Можа здацца, што матка з’яўляецца цэнтрам мурашынай сям’і, аднак у рэчаіснасці ім з’яўляюцца працоўныя мурашкі. Чым больш у мурашніку самак, тым больш «непачцівей» стаўленне рабочых да іх. Працоўныя мурашкі перасяляюць самак з адной часткі гнязда ў іншую, перадаюць на абмен у іншыя гнязда, забіваюць тых, чыя пладавітасць стала занадта нізкай. Рабочыя кантралююць і ўзнаўленне асобін у сям’і: знішчаюць лішніх лічынак або змяняюць рэжым іх кармлення для змены суадносін колькасці кастаў у сям’і.
Самцы
Самцы (за некаторымі выключэннямі) нараджаюцца з неаплодненых яек і з’яўляюцца носьбітамі толькі аднаго набору храмасом (гаплоідным), якое дасталася ім ад матчынай яйцаклеткі.
Звычайна самцы маюць крылы, якія выкарыстоўваюць у перыяд раення. Ў прадстаўнікоў роду, акрамя крылатых, вядомыя таксама і бяскрылыя самцы, вядучыя канкурэнтную барацьбу адзін з адным (са смяротным зыходам) за маладых самак у матчыным гняздзе.