cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Міхаіл Шэйтэльман
Кар'ера
Мае досвед у медыяменеджменце: інтэрнэт-падраздзяленне ўкраінскага тэлеканала СТБ, запуск латвійскага канала TV5 і рост яго долі з 2% у 2008 годзе да 9% у 2010 годзе. За амаль дзесяць гадоў кіравання групай тэлеканалаў LNT (Латвія) ён ініцыяваў і ажыццявіў куплю групы нідэрландскай бізнес-групай, у выніку якой быў створаны вядучы інфармацыйны сэрвіс краіны, створаны нішавыя навінныя і музычныя каналы, здзейснена прывядзенне кіравання і бухгалтэрыі да заходніх стандартаў, а пазней і продаж NewsCorp.
Працаваў стратэгічным кансультантам і членам праўлення шэрагу міжнародных холдынгаў і інвестыцыйных груп.
Мае мноства публікацый і інтэрв'ю ў СМІ па ўсім свеце, а таксама з'яўляецца аўтарам некалькіх п'ес, сцэнарыяў і кніг, у тым ліку па кіраванні медыябізнэсам і маркетынгу.
Аляксандр Сцяпанавіч Шафрановіч
Аляксандр Сцяпанавіч Шафрановіч (нар., Мінск) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў у 1975 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. З 1975 г. — архітэктар, з 1982 года — галоўны архітэктар праектаў у інстытуце «Белпрампраект».
Член Саюза архітэктараў СССР з 1980 года.
Творчасць
Асноўныя творы: эксперыментальна-вытворчы корпус НДІ парашковай металургіі (1983), кавальска-эксперыментальная база аўтазавода (1986), канструктарска-эксперыментальная база завода колавых цягачоў у Мінску; цэх буйнога ліцця кавальскага завода цяжкіх штамповак у Жодзіне; вытворча-дыстрыбутарскі цэнтр «Кока-кола Беларусь» у Калядзічах; Палац хакея па вул. Прытыцкага ў Мінску (сааўтары Ю. Ф. Патапаў, І. І. Боўт), Лядовы палац у Баранавічах (пабудаваны ў 2007—2009) , спартыўна-забаўляльны цэнтр у Маладзечне (сааўтар Э. Длугуновіч) , Лядовы палац у Оршы , Лядовы палац у Віцебску (пабудаваны ў 1998—1999; сааўтар І. Боўт) , трэніровачны каток Палаца спорту ў Мінску; трэніровачны каток у Смаленску; завод будаўнічых сумесяў СТАА «Хенкель Баўтэхнік» у Заслаўі.
Узнагароды
Лаўрэат прэміі імя У. А. Караля Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі.
Аляксандр Пятровіч Астроўскі
Аляксандр Пятровіч Астроўскі  — беларускі дыпламат.
Біяграфія
У 1977 годзе скончыў Факультэт журналістыкі БДУ. Працаваў рэдактарам ​​газеты «Інтэграл» у 1977—1981 гг. У 1981—1983 гг. служыў у шэрагах Узброеных Сіл. У 1983—1986 гг. працаваў рэдактарам ​​гарадской газеты Барысава. З 1986 па 1988 г. — сакратар гарадскога партыйнага камітэта Барысава. Працаваў намеснікам галоўнага рэдактара штотыднёвай газеты «Беларускі прадпрымальнік» у 1988—1993 гг. У 1993 годзе прызначаны другім сакратар консульскага ўпраўлення МЗС РБ, у 1993—1996 гг. — другі сакратар па консульскіх пытаннях Пасольства Беларусі ў ЗША (Вашынгтон). У 1996—1998 гг. працаваў начальнікам пашпартна-візавага аддзела консульскага ўпраўлення міністэрства замежных спраў. З 1998 па 2001 г. выконваў абавязкі Генеральнага консула Рэспублікі Беларусь у Нью-Ёрку. У 2001—2005 гг. — начальнік аддзела аналізу і планавання консульскага ўпраўлення МЗС. З 2005 па 2009 гады выконваў абавязкі генеральнага консула Рэспублікі Беларусь у Таліне (Эстонія). У 2009—2013 гг. — начальнік галоўнага консульскага ўпраўлення МЗС Рэспублікі Беларусь. З 10 верасня 2013 года выконвае абавязкі Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Рэспублікі Беларусь у Фінляндскай Рэспубліцы.
Марксізм-ленінізм
Марксізм-ленінізм (марксизм-ленинизм) — навуковая сістэма філасофскіх, эканамічных і сацыяльна-палітычных поглядаў, складнікаў светапогляду працоўнага класа; навука пра спазнанне і рэвалюцыйнае пераўтварэнне свету, пра законы развіцця грамадства, прыроды і чалавечага мыслення, пра законы рэвалюцыйнай барацьбы працоўнага класа за звяржэнне капіталізму, стваральнай дзейнасці працаўнікоў у пабудове сацыялістычнага і камуністычнага грамадства. Заснавальнікамі марксізму-ленінізму былі К. Маркс і Ф. Энгельс; вялікі ўклад у яго развіццё зрабіў У. І. Ленін. Марксізм-ленінізм узбагачаецца ў выніку тэарэтычнай дзейнасці камуністычных і працоўных партый.
Гісторыя
Марксізм узнік у 1840-х гадах. Запатрабаванні грамадскага развіцця, выяўленыя карэнныя заганы капіталістычнага ладу, усёй сістэмы эксплуатацыі, абуджэнне пралетарыята да палітычнай барацьбы, вялікія адкрыцці ў вобласці прыродазнаўчых навук, узровень гістарычных і сацыяльных даследаванняў паставілі перад грамадскай думкай задачу распрацоўкі новай, сапраўдна навуковай тэорыі. Гэта гістарычная задача была вырашана Марксам і Энгельсам. Распачаўшы сваю навуковую і рэвалюцыйную дзейнасць на мяжы XIX і XX стст., Ленін у эпоху крушэння капіталізму, які ўступіў у сваю апошнюю стадыю — імперыялізм, і станаўлення сацыялістычнага грамадства абараніў марксізм ад нападак ворагаў, абагульніў навейшыя дасягненні навукі і новы вопыт класавай барацьбы, падняў марксісцкую тэорыю на якасна новую прыступку развіцця.
Структура
Станаўленне марксізму-ленінізму з’явілася рэвалюцыйным пераваротам у гісторыі грамадскай думкі. Разам з тым марксізм-ленінізм з’яўляецца прамым працягам і развіццём дасягненняў грамадскай думкі ў вобласці філасофіі, палітэканоміі і сацыялізму. Ён уяўляе сабою стройную, цэласную навуковую тэорыю, якая ўключае ў сябе тры галоўныя складовыя часткі:
Марксізм-ленінізм узбагаціў новымі ідэямі і іншыя грамадскія навукі. Кожная са складовых частак марксізму-ленінізму падзяляецца, у сваю чаргу, на шэраг самастойных частак ці дысцыплін, якія паступова, па меры назапашвання людзьмі ведаў у адпаведнай вобласці вырастаюць у самастойныя навукі (напрыклад, палітэканомія сацыялізму). Усе складовыя часткі марксізму-ленінізму праймае шэраг галоўных, асноватворных ідэй. Да іх адносяцца паслядоўны матэрыялізм, гэта значыць матэрыялістычны падыход да ўсіх з’яў рэчаіснасці (у тым ліку і да грамадства), дыялектычны метад спазнання гэтых з’яў. Усім складовым часткам марксізму-ленінізму ўласцівы крытычны, дзейны, рэвалюцыйны дух, творчы характар.
NGC 7400
NGC 7400 (іншыя абазначэнні — PGC 69967, ESO 290-22, AM 2251-453, IRAS22514-4536) — спіральная галактыка (Sbc) ў сузор’і Журавель.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Астрыд Ліндгрэн
Астрыд Лі́ндгрэн (Astrid Lindgren;, Вімербю, Швецыя — , ) — шведская дзіцячая пісьменніца.
Біяграфічныя звесткі
Астрыд нарадзілася на хутары Нэс, ля горада Вімербю ў правінцыі Смоланд на поўдні Швецыі, у сям’і фермераў Эрыксанаў. Мела старэйшага брата Гунара і дзвюх малодшых сясцёр Сціну і Інгегерд. Пазней вясёлыя дзіцячыя ўспаміны знайшлі месца ў яе творах.
Калі Астрыд было 13 год, рэдактар гарадской газеты Вімербю — «Вімербю тыднінг» — узяў яе на валанцёрскую працу ў рэдакцыю. Так пабачыў свет першы артыкул будучай пісьменніцы — «На нашым хутары». У шаснаццаць гадоў Астрыд атрымала сталую працу ў газеце. Друкавала тэатральныя рэцэнзіі і рэкламныя тэксты, адказвала на тэлефоныя званкі. Праз 2 гады Астрыд сышла з газеты — дзеля «пошуку шырэйшай працоўнай прасторы», як пазначыў рэдактар газеты Рэйнхальд Блумберг у пасведчанні аб звальненні спадарыні Астрыд Эрыксан. Сапраўднай жа прычынай звальнення была цяжарнасць васемнаццацігадовай журналісткі. Бацькам будучага дзіцяці быў сам рэдактар газеты «Вімербю тыднінг». Саракадзевяцігадовы спадар Блумберг закахаўся ў маладую дзяўчыну і прапанаваў ёй злучыць жыццёвыя шляхі. Астрыд адмовілася.
Каб выратаваць сям’ю ад ганьбы, цяжарная Астрыд мусіла пакінуць родныя мясціны. Спачатку яна вучылася на сакратарку ў Стакгольме, пасля пераехала ў Данію, дзе ананімна нарадзіла сына Ларса. Там, у Капенгагене, была адзіная на той час у Паўночнай Еўропе медыцынская ўстанова, дзе можна было нарадзіць дзіця, не рэгіструючы, як завуць маці. Астрыд, як маці-адзіночка, не мела матэрыяльных магчымасцей, каб утрымліваць сына, і таму прыняла рашэнне пакінуць Ларса прыёмнай маці, датчанцы спадарыні Стэвенс. Сама ж яна вярнулася ў Стакгольм, зноў пайшла ў сакратаркі і старалася як мага часцей адведваць сына ў Капенгагене. Праз 3 гады ў спадарыні Стэвенс пачаліся сур’ёзныя праблемы са здароўем, і Астрыд мусіла забраць сына да сябе ў маленькі пакойчык, які здымала ў Стакгольме.
На пачатку 1930-х Астрыд працавала сакратаркай у каралеўскім аўтамабільным клубе, дзе і пазнаёмілася са сваім начальнікам і будучым мужам Стурэ Ліндгрэнам. Спадар Ліндгрэн, які быў на 9 гадоў старэйшы за Астрыд, пакінуў сваю першую жонку з маленькай дачкой і ажаніўся з будучай пісьменніцай. У іх нарадзілася дачка Карын. Калі спадару Ліндгрэну было 53 гады, ён раптоўна памёр, Астрыд засталася ўдавою з двума дзецьмі. Больш яна замуж не выходзіла.
Траюрадная пляменніца Астрыд з боку яе брата Гунара — вядомая ў Швецыі пісьменніца дэтэктываў Карын Альвтэген.
Творчасць
Гісторыі пра Піпі Доўгуюпанчоху, якія Астрыд расказвала сваёй дачцэ Карын і яе сябрам, у 1944 пісьменніца падаравала ў запісаным выглядзе дачцэ на дзень нараджэння. Такім чынам казка пра рудую дзяўчынку, якая жыла разам з малпай і канём і не падпарадкоўвалася ніякім абмежаванням, трапіла ў друк. І пачалася кар’ера казачніцы.
За 1944—1950 Астрыд Ліндгрэн склала трылогію пра Піпі Доўгуюпанчоху, дзве аповесці пра дзяцей з Бюлербю, тры кніжкі для дзяўчынак, дэтэктыў, два зборнікі казак, зборнік песень, чатыры п’есы і дзве кніжкі-малюнкі. Астрыд Ліндгрэн была надзвычай рознабаковым аўтарам, гатовым да эксперыментаў у розных жанрах.
У 1946, 1951 і 1953 выйшла яе трылогія пра дэтэктыва Кале Блюмквіста. У 1954 Астрыд Ліндгрэн напісала першую з трох казачных аповесцей — «Міо, мой Міо!». У наступнай трылогіі расказала аб прыгодах хлопчыка і Карлсана, які жыве на даху (1955, 1962, 1973).
У яе творах узняты праблемы дабра і зла, дэмакратыі і тыраніі, цудоўнага і рэальнага, узаемаадносін дзіцячай асобы з дарослымі. Яны поўныя гумару і ўвасабляюць дзіцячае, непасрэднае ўспрыманне людзей і свету.
Ідэальныя адносіны дарослых і дзяцей — гэта бязмежнае пытанне, лічыла пісьменніца, але самае галоўнае — «дарослыя не павінны ні пры якіх абставінах абражаць дзяцей словам, а тым больш дзеяннем».
Узнагароды
За свае літаратурныя заслугі Астрыд Ліндгрэн атрымала медаль Ханса Крысціяна Андэрсена — адну з самых прэстыжных прэмій свету ў галіне дзіцячай літаратуры, Вялікі залаты медаль Шведскай акадэміі, Медаль імя Талстога ў Маскве, прэмію Right Livelyhood Award — «альтэрнатыўную Нобелеўскую прэмію» за спрыянне гарманічнаму развіццю чалавецтва.
Ушанаванне памяці
Расійская Акадэмія навук назвала яе імем астэроід нумар 3204, а шведскі парламент заснаваў літаратурную прэмію памяці Астрыд Ліндгрэн, памерам 500000 еўра.
Ілья Ісаевіч Казас
Ілья Ісаевіч (Ісакавіч) Казас (25 кастрычніка (6 лістапада) 1874, Санкт-Пецярбург — 1948, Днепрапятроўск) — рускі і савецкі ўрач-афтальмолаг, доктар медыцыны, прафесар.
Нарадзіўся ў 1874 годзе ў Санкт-Пецярбургу ў караімскай сям’і. Бацька — еўпатарыйскі мешчанін, санкт-пецярбургскі 2-гільдыі купец Ісаак Ільіч Казас, займаўся тытунёвым гандлем.
У 1894 годзе скончыў. Вучыўся на медыцынскім факультэце Кіеўскага універсітэта Святога Уладзіміра. Належыць да школы рускіх прафесараў-афтальмолагаў. Пасля заканчэння Ваенна-медыцынскай акадэміі стаў ваенным урачом, працаваў ардынатарам Брэст-Літоўскага ваеннага шпіталя. З 1910 года працаваў асістэнтам у вочнай клініцы прафесара Л. Г. Белярмінава. У 1912 годзе ў Ваенна-медыцынскай акадэміі абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны на тэму «Да паталогіі метыл-алкагольнага амаўрозу». Падчас Першай сусветнай вайны быў галоўным лекарам палявога запаснога шпіталя № 264. У ліпені 1915 года прадстаўлены да ўзнагароджання 3-й ступені, «за выдатна-шчырую службу і працы, панесеныя ў час ваенных дзеянняў». З 1919 па 1922 год працаваў асістэнтам у Адэскай вочнай клініцы, якую ўзначальваў прафесар У. П. Філатавым.
З 1922 па 1948 год — прафесар і загадчык кафедры вочных хвароб Екацерынаслаўскага (Днепрапятроўскага) медыцынскага інстытута. Удзельнічаў у стварэнні савецкага кіраўніцтва па вочных хваробах пад рэдакцыяй прафесара Л. Г. Беллярминова і прыват-дацэнта. У 1932 годзе ўзначаліў кафедру вочных хвароб Днепрапятроўскага інстытута ўдасканалення ўрачоў. У 1935 годзе грамадскасць Днепрапятроўска святкавала 35-годдзе навуковай дзейнасці І. І. Казаса. Падчас эвакуацыі, у 1941—1944 гадах, працаваў у ў Алма-Аце.
Сям’я
Жыў у Днепрапятроўску па адрасе, 6, кв. 3.
Навуковая дзейнасць
Аўтар 95 навуковых прац па пытаннях афтальмалогіі, 25 з якіх прысвечаны праблемам сіфілісу вока. Вялікай папулярнасцю карысталіся падручнікі «Асновы тэрапіі вочных хвароб» і «50 прыкладаў прызначэння акуляраў». Распрацаваў метад склераірыдэктаміі, які выкарыстоўваўся пры лячэнні хворых на глаўкому. Пад кіраўніцтвам І. І. Казаса выкананы і абаронены адна доктарская і 10 кандыдацкіх дысертацый.
Грамадская дзейнасць
Член-супрацоўнік.
Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Пліса)
Свята-Раства-Багародзіцкая царква — драўляны праваслаўны храм у вёсцы Пліса Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці, помнік архтэктуры мадэрна.
Гісторыя
Размешчана на могілках. Пабудавана ў 1905 годзе з дрэва замест храма, які ўзгадваецца ў 1880 годзе. З’яўлялася прыпісной да смалявіцкай Свята-Мікалаеўскай царквы. Рэканструявана ў канцы XX стагоддзя.
Архітэктура
Помнік архітэктуры стылю мадэрн. Вырашана падоўжна-восевай трохзрубнай кампазіцыяй з двухсхільнымі рознавялікімі прыступкамі нарастаючымі да цэнтра дахамі ганка, бабінца, малітоўнай залы, апсіды. Архітэктурны эфект будынка дасягаецца дынамічным і рытмічным нарастаннем да цэнтра кампазіцыі трохвугольных франтонаў двухсхільных дахаў. Дамінуе цэнтральны зруб, вільчык даху якога па цэнтры завершаны чацверыковай шатровай вежачкай. Гарызантальна ашаляваныя сцены прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Перад храмам пастаўлена вежападобная чатырохгранная званіца пад шатровым пакрыццём.
Эрдэнэт
Эрдэнэт (манг. Эрдэнэт) — другі па велічыні горад у Манголіі, у міжрэччы Селенгі і Архон, адміністрацыйная адзінка цэнтральнага падпарадкавання, а з 1992 г. цэнтр Архонскага аймака, у які, апроч уласна горада, уваходзіць толькі адзін самон (сельскі раён).
Аляксей Міхайлавіч Барткевіч
Аляксей Міхайлавіч Барткевіч (, Курган —, Даўгаўпілс) — беларускі педагог, грамадскі і культурны дзеяч.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сібірскім горадзе Кургане, куды ягоны бацька Міхась Барткевіч, які працаваў памочнікам машыніста паравоза, быў высланы за рэвалюцыйную дзейнасць. Пасля рэвалюцыі 1917 г. сям’я Барткевічаў вярнулася на радзіму. Жылі ў Дзвінску, дзе Аляксей Барткевіч вучыўся ў мясцовым рэальным вучылішчы, што размяшчалася па Уладзіміраўскай вуліцы, д. 32. У 1922 г. ён становіцца вучнем Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі, якую паспяхова скончыў 17 траўня 1924 г. У тым жа годзе па накіраванні Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі выязджае ў Чэхаславакію, дзе становіцца слухачом Украінскага вышэйшага педагагічнага інстытута імя М. Драгаманава і адначасова студэнтам Інстытута інжынераў лясной і сельскай гаспадаркі Пражскага тэхналагічнага ўніверсітэта. Жывучы ў сталіцы Чэхаславакіі, прымаў удзел у дзейнасці беларускай грамады. Належаў да Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый (АБСА), Крывіцкага (беларускага) культурнага таварыства імя Ф. Скарыны.
3-за хваробы і цяжкага матэрыяльнага становішча вымушаны быў кінуць вучобу і вярнуцца ў Латвію. Скончыў Беларускія двухгадовыя настаўніцкія курсы ў Рызе. Працаваў настаўнікам беларускай пачатковай школы ў Рызе, а з 5 снежня 1925 г. — настаўнікам, а затым дырэктарам Дзвінскай дзяржаўнай беларускай асноўнай (шасцікласнай) школы. Быў прадстаўніком беларускіх настаўнікаў у Дзвінскай школьнай радзе, а таксама прадстаўніком беларускай рады пры Беларускім аддзеле Міністэрства асветы Латвіі, належаў да Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі, з’яўляўся адным з кіраўнікоў Дзвінскага аддзела Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства.
Супрацоўнічаў з Сяргеем Сахаравым, Кастусём Езавітавым, Уладзімірам Пігулеўскім, уваходзіў у склад Таварыства беларускіх вучыцялёў, выступаў з педагагічнымі артыкуламі на старонках «Голаса беларуса» і «Беларускай школы ў Латвіі». У 1930 г. за выкарыстанне на ўроках беларускіх савецкіх падручнікаў быў звольнены з пасады дырэктара Дзвінскай беларускай асноўнай школы. Нейкі час з’яўляўся беспрацоўным. Аднавіўшыся на працы, працягваў педагагічную дзейнасць. Пасля прыходу да ўлады аўтарытарнага рэжыму К. Ульманіса за беларускую дзейнасць двойчы арыштоўваўся (у 1934 і 1936 гг.), высылаўся ў. Пасля вызвалення ўладкавацца ў школу Барткевічу ўлады не дазволілі. Прыйшлося «перабівацца выпадковымі заробкамі», працаваць санітарам у псіхіятрычнай бальніцы. Летам 1940 г. «як пацярпелы ад папярэдняга рэжыму за свае левыя перакананні» быў прызначаны кіраўніком Дзвінскага гарадскога аддзела народнай адукацыі. Займаючы гэту пасаду, спрыяў аднаўленню дзейнасці беларускага школьніцтва.
У час вайны жыў у Дзвінску, працаваў настаўнікам. Арыштоўваўся латышскай паліцыяй «за свае як бы прасавецкія погляды», але дзякуючы заступніцтву сяброў з Інспектарыята беларускіх школ быў выпушчаны на волю. Пасля вызвалення Латвіі ад нямецкіх акупантаў працаваў настаўнікам у розных савецкіх школах: выкладчыкам гісторыі і дырэктарам латышскай сярэдняй школы № 1, выкладчыкам у прафтэхвучылішчы. Неаднаразова выклікаўся на прафілактычныя гутаркі ў мясцовыя кампетэнтныя органы.
Памёр у Дзвінску (Даўгаўпілсе) і пахаваны на лютэранскіх гарадскіх могілках побач з жонкай.
Алеся Фурс
Алеся Фурс (дзяв. Умпіровіч) (11 студзеня 1925 — 19 жніўня 2017 ) — дзяячка беларускага нацыянальнага супраціву, сябра беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі Саюз беларускіх патрыётаў (СБП), належала да пастаўскай групы СБП.
Вітараж
Ві́тараж (, Виторож) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Ружанскага сельсавета.
Алеся Фурс
Біяграфія
Нарадзілася ў в. Азярава Віленскага ваяводства (сёння Браслаўскі раён Віцебскай вобласці) у сялянскай сям’і, дзе было сямёра дзяцей. У пачатковых класах хадзіла ў польскую школу, якая знаходзілася ў роднай вёсцы, затым хадзіла ў Паставы. Пасля далучэння да Савецкай Беларусі ў 1939 г. працягнула вучобу ў адчыненай беларускай школе ў Паставах. К пачатку Другой сусветнай вайны скончыла 6 класаў.
Вітараж
Да 18 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Калазубскага сельсавета, да 1 снежня 2009 года — у склад Варанілавіцкага сельсавета.
Алеся Фурс
Біяграфія
Пасля адкрыцця настаўніцкай семінарыі ў Паставах паспяхова здае экзамены і паступае на другі курс, нягледзячы на імкненне мясцовых савецкіх партызанаў замінаць беларускаму школьніцтву. Пра гэта Алеся Фурс успамінала так: «Партызаны спалілі школу ў Казянах, яны былі супраць таго, каб пад нямецкай акупацыяй вучыліся дзеці. Не магла, і цяпер не магу зразумець гэтага. Новае пакаленне не павінна было ўмець чытаць, пісаць. Ці цэлы народ трэба было пакінуць у цемры?». Падчас навучання ў пастаўскай семінарыі, дзе ў гэты час выкладалі Барыс Кіт, Пётра Шчасны, Сяргей Мацука, далучаецца да беларускага нацыянальнага руху і ў 1943 г. становіцца сябрам Саюза Беларускай Моладзі (CБМ). Алеся Фурс прыгадвала: «Было прывабна надзець эсбээмаўскую форму, хоць на прыдзірлівае вока, можа, і благую, пашытую з таннай тканіны. Мы з ахвотай маршавалі ў калоне па вуліцах Паставаў, спяваючы свае родныя песні. Не прапускалі ніводнага сходу, якой-небудзь вечарынкі, што праводзіліся ў нашай суполцы СБМ. Асабіста я і мае сябры разумелі СБМ толькі як асяродак, дзе гартаваліся патрыятычныя пачуцці моладзі, любоў да роднага, беларускага. Нічога не прышчаплялася нам нацыянал-фашыстоўскага, ніякай непрыязні да іншых людзей і народаў».
У ліпені 1944 замест немцаў прыйшла Чырвоная Армія, якую Алеся Фурс сустрэла станоўча праз перажытае ў час нямецкай акупацыі. Пасля адыходу нямецкіх войскаў заставалася скончыць апошні (трэці) курс настаўніцкай семінарыі: вучобу за савецкай уладай працягнула ў педагагічнай вучэльні, адкрытай замест настаўніцкай семінарыі. Некаторыя настаўнікі памяняліся, бо сышлі з немцамі, а іншых арыштавалі савецкія спецслужбы, у тым ліку і былога дырэктара семінарыі, на месца якога паставілі былога партызана. Усё навучанне стала весціся на рускай мове, новы дырэктар у адказ на жаданне навучэнцаў працягнуць навучанне па-беларуску аблаяў навучэнцаў «фашыстамі і нацыяналістамі» і прымусіў іх надалей вучыцца па-руску. Пра гэтыя змены Алеся Фурс успамінала так: «Педвучэльня ніколі не пераўзыходзіла семінарыю ні ў аб’ёмах, ні якасцю навучання. Наадварот, сярод выкладчыкаў былі людзі з нізкай кваліфікацыяй. На добры лад, чаму было не выкарыстаць тых спецыялістаў, хто меў высокую кваліфікацыю, хто працаваў раней у семінарыі. Зрабілі наадварот: іх арыштавалі. Апынуўся ў МГБ наш колішні дырэктар Пётра Шчасны. Дарма мы, навучэнцы, збіралі подпісы ў яго абарону, насілі ў МГБ. Як пасля высветлілася, на таго-сяго з колішніх сяброў СБМ энкавэдысты пазаводзілі справы».
Увосень 1945 года студэнтамі Пастаўскага педагагічнага вучылішча, Міколам Асіенкам, Алесем Дзікім, Алесем Адамовічам была заснаваная падпольная cуполка «За Беларусь», якая пазней улілася да Саюза беларускіх патрыётаў. Алеся Фурс прысутнічала пры самым заснаванні гэтай арганізацыі, разам з сябрамі шыла для СБП бел-чырвона-белы сцяг: «Рыхтуючыся да гэтай падзеі, я намалявала „Пагоню“. Старалася за гэтай працай, як ніколі. Як бы кідала выклік тым, ад каго пакутавала, хто ненавідзеў гэты наш старадаўні герб». Па залічэнні ў сябры СБП 25 сакавіка 1946 г. разам з іншымі патрыётамі бярэ ўдзел у прыняцці прысягі на вернасць Беларусі.
У лютым 1947 года савецкая ўлада пачала арышты сябраў СБП: у давер да сябраў пастаўскай групы раней увайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які выдаваў сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі і падштурхоўваў да тэрарызму, а на дадатак канспірацыя арганізацыі была слабай. Алеся Фурс была арыштаваная 12 мая 1948 г., атрымала 25 гадоў пазбаўлення волі з 5-гадовым пазбаўленнем праў. 18 мая быў арыштаваны яе бацька Лявон Умпіровіч, які быў асуджаны за «неданясенне» на 10 гадоў і памёр у мінскай турме. У лагеры сябравала з вядомай беларускай паэткай Ларысай Геніюш. Пасля вызвалення 17 чэрвеня 1956 г. выйшла замуж за сябра Глыбоцкай філіі СБП Антона Фурса, сям’я жыла ў Казахстане, дзе нарадзіліся сын і дачка. У 1965 удала скончыла Маскоўскі народны ўніверсітэт мастацтваў. Па выхадзе на пенсію ў 1982 г. сям’я Фурсаў вярнулася на радзіму, пасялілася ў Паставах.
Рэабілітаваная 23 лістапада 1992 г. Падтрымлівала сувязі з некаторымі былымі сябрамі СБП, брала ўдзел у напісанні артыкулу ўспамінаў да кнігі «Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў». Пісала артыкулы-ўспаміны ў газетах «Наша слова», «Народнае слова», «Беларуская маладзёжная», часопісах «Спадчына», «Полымя» і шэрагу іншых выданняў.
Памерла ў Паставах 19 жніўня 2017 г. на 92-м годзе жыцця. Апошнія гады цяжка хварэла, амаль страціла зрок, але не шкадавала, што ахвяравала сваю маладосць дзеля свабоды Беларусі: «Я не змяніла б сваё жыццё. Яно такое, якое даў мне Бог. Інакш мне трэба было б здрадзіць сваім сябрам», — сказала ў інтэрв’ю TUT.BY у 2014 г.
Турцыя
Турцыя мае стратэгічна важнае размяшчэнне паміж Еўропай і Азіяй. Краіна мае сухапутныя межы з Грузіяй на паўночным усходзе, Арменіяй, Азербайджанам і Іранам на ўсходзе, Іракам і Сірыяй на поўдні, Грэцыяй на захадзе і Балгарыяй на паўночным захадзе. Турцыя складаецца з сямі рэгіёнаў: Мармуроваморскага, Чарнаморскага, Эгейскага, Міжземнаморскага, Цэнтральнай Анатоліі, Усходняй Анатоліі і Паўднёва-Усходняй Анатоліі. На поўначы краіна абмываецца Чорным морам, на захадзе — Эгейскім морам, а на поўдні — Міжземным морам. Сухапутная мяжа Турцыі мае даўжыню 2628 км, а берагавая лінія — 7168 км. Праліў Басфор, Мармуровае мора і праліў Дарданэлы, якія разам утвараюць Турэцкія пралівы аддзяляюць Фракію ад Анатоліі, а таксама еўрапейскую частку краіны ад азіяцкай.
Турцыя з'яўляецца адным з арыгінальных членаў Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, членам НАТА і адной з заснавальніц АЭСР, АБСЕ, АІС і Групы дваццаці. Стаўшы адным з першых членаў Савета Еўропы ў 1949 годзе, дзяржава стала асацыяваным членам ЕЭС у 1963 годзе і стала поўным членам ЕЭС у 1987 годзе, а таксама ўступіла ў Мытны Саюз ЕС у 1995 годзе і пачала перамовы аб уступленні у Еўрапейскі Саюз у 2005 годзе. Эканоміка Турцыі, якая расце, а таксама яе дыпламатычныя ініцыятывы прывялі да прызнання краіны ў якасці рэгіянальнай дзяржавы.
Гісторыя
Малая Азія была калыскай мноства культур і дзяржаў старажытнасці. Засяленне гэтай тэрыторыі адбылося каля 13 тысяч гадоў назад. Так званы «ўрадлівы паўмесяц», у якім адбыўся пераход ад збіральніцтва да культурнага земляробства, часткова ляжыць у вобласці сёняшняй Турцыі. У тыя часы туркі яшчэ не жылі на гэтай тэрыторыі. Сельджукі былі першай турэцкай дынастыяй, арміі якой захапілі ў 11 стагоддзі частку Армянскага нагор'я і падпарадкавалі сабе ў далейшым большую частку Візантыйскай імперыі і Арменіі.
З палеаліту Турцыя была населена рознымі старажытнымі анаталійскімі цывілізацыямі: эалійцамі, дарыйцамі, іанічнымі грэкамі, фракійцамі, армянамі і асірыйцамі. Пасля заваяванняў Аляксандра Вялікага плошча была элінізіравана ў складзе Рымскай імперыі і, пазней, у складзе Візантыйскай імперыі. У 11 стагоддзі ў рэгіён пачалі эміграваць туркі-сельджукі, пачаўшы працэс атурэчвання, які быў паскораны перамогай туркаў над візантыйцамі ў бітве пад Манцыкертам ў 1071 годзе. Сельджукскі султанат кіраваў Анатоліяй да мангольскага нашэсця ў 1243 годзе, калі ён распаўся на дробныя турэцкія бейлікі. Пад уплывам заваёўных паходаў Чынгізхана, з Харасана на захад рушыла арда турак-агузаў колькасцю прыкладна 50 тысяч чалавек пад кіраўніцтвам хана Сулеймана; пры яго сыне Эртагруле заваёўны рух працягваўся, агузы далучыліся да ваенных аперацый сельджукаў супраць Візантыі і аселі на землях паміж Ангорай і Брусай.
Сын Эртагрула Асман стаў заснавальнікам Асманскай імперыі — магутнай дзяржавы. У 1350 годзе асманы аб'ядналі Анатолію і стварылі імперыю, якая ахапіла большую частку паўднёва-усходняй Еўропы, часткі заходняй Азіі і паўночнай Афрыкі, стаўшы моцнай дзяржавай Еўразіі і Афрыкі ў раннім Новым часе. Імперыя дасягнула піку сваёй магутнасці ў 16 стагоддзі, асабліва падчас праўлення Сулеймана Пышнага з 1520 да 1566 года. Пасля другой Асманскай аблогі Вены 1683 года і канца Вялікай турэцкай вайны ў 1699 годзе Асманская імперыя ўступіла ў працяглы перыяд заняпаду. Рэформы Танзімата ў 19 стагоддзі, накіраваныя на мадэрнізацыю Асманскай дзяржавы, апынуліся недастатковымі ў большасці абласцей і не змаглі спыніць распад імперыі.
У 19 стагоддзі адставанне Асманскай імперыі ў навуковым, тэхнічным і эканамічным развіцці ад еўрапейскіх краін стала катастрафічным. На ўскраінах імперыі ўзмацніліся сепаратысцкія памкненні. Асманская дзяржава пачала паступова страчваць свае тэрыторыі, саступаючы тэхналагічнай перавазе Захаду. Лавіруючы паміж Германіяй і Велікабрытаніяй імперыя ўцягнулася ў Першую сусветную вайну (на баку Германіі), якая скончылася паражэннем прагерманскай кааліцыі. Эфектыўна кантраляваная Трыма Пашамі пасля дзяржаўнага перавароту 1913 года Асманская імперыя ўступіла ў Першую сусветную вайну на баку Цэнтральных дзяржаў і ў канчатковым выніку перамагла. Падчас вайны асманскі ўрад здзейсніў этнічныя чысткі супраць сваіх армянскіх, асірыйскіх і пантыйскіх грэчаскіх грамадзян. Пасля вайны ў выніку аддзялення тэрыторый і народаў, якія ўваходзілі ў склад Асманскай імперыі, дзяржава распалася на некалькі новых краін.
Паводле мірнага пагаднення Асманская імперыя павінна была быць расчлененая, прычым адзін з буйнейшых гарадоў Малай Азіі Ізмір быў абяцаны Грэцыі. Захоп Ізміра грэчаскай арміяй у 1919 паклаў пачатак Вайне за незалежнасць. Вайна за незалежнасць Турцыі, ініцыяваная Мустафом Кемалем Атацюркам і яго паплечнікамі ў Анатоліі, прывяла да стварэння сучаснай Турэцкай рэспублікі ў 1923 годзе з Атацюркам ў якасці першага прэзідэнта.
Турэцкія нацыяналісты на чале з Мустафой Кемалем адмовіліся прызнаць мірны дагавор і сілай выгналі грэкаў з краіны. Да 18 верасня 1922 Турцыя была вызваленая ад захопнікаў. Лазанскім мірным дагаворам 24 ліпеня 1923 былі прызнаныя новыя граніцы Турцыі. 29 кастрычніка 1923 была абвешчана Турэцкая рэспубліка.
Падчас Другой сусветнай вайны Турцыя падпісала мірны дагавор з Германіяй і заставалася нейтральнай амаль да канца вайны. У лютым 1945 Турцыя абвясціла вайну Германіі і Японіі, але гэта было ў значнай ступені сімвалічным актам. Тым не менш, за гэты крок Турцыя была дапушчана да падпісання Статута Арганізацыі Аб'яднаных Нацый і стала членам ААН у якасці яе заснавальніка.
З 1946 пачаўся сучасны перыяд гісторыі Турцыі. У краіне сфарміравалася дэмакратычная шматпартыйная палітычная сістэма. Асобнымі эксцэсамі былі ваенныя перавароты ў 1960 (сістэма вярнулася пад цывільны палітычны кантроль у 1961), 1971 (улада ваенных да 1973) і 1980 (фармальна дэмакратычныя выбары адбыліся ў 1983, але кіраўнік путча генерал Эўрэн заставаўся прэзідэнтам да 1989). 1980-я азнаменаваліся хуткім эканамічным ростам у краіне. У 1987 Турцыя падала заяўку на ўступленне ў Еўрапейскі саюз.
У 1997 некаторыя ваенныя, заклапочаныя ісламскімі сімпатыямі ўрада Н.Эрбакана, накіравалі яму мемарандум з патрабаваннем адстаўкі, якую той і здзейсніў. Гэта сітуацыя атрымала назву постмадэрнісцкага путча. Разам з тым становішча з павышэннем уплыву прыхільнікаў пераменаў у палітычным жыцці Турцыі захоўваецца, дзяржаўныя органы і ўзброеныя сілы, закліканыя захоўваць традыцыі свецкай дзяржавы, што закладзеныя Атацюркам, з відавочнай цяжкасцю стрымліваюць працэс узмацнення значнай часткі турэцкага народа, якой не падабаецца такая палітычная сітуацыя, аб чым сведчаць выбранне праісламскіх палітыкаў на вышэйшыя пасады ў дзяржаве (Р. Т. Эрдаган — прэм'ер-міністрам у 2003, А.Гюль — прэзідэнтам у 2007).
Дачыненні з Беларуссю
Турцыя першай з замежных дзяржаў прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь. Гэта адбылося 16 снежня 1991. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 25 сакавіка 1992.
Пасольства Турцыі ў Беларусі (Мінск) адкрыта ў 1992. Пасольства Беларусі ў Турцыі (Анкара) адкрыта ў 1997. У гарадах Адана, Анталья, Бурса, Ізмір і Стамбул працуюць ганаровыя консулы Рэспублікі Беларусь.
У ліпені 1996 адбыўся афіцыйны візіт у Турцыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі, падчас якога быў падпісаны Дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай (уступіў у сілу ў красавіку 2000). У лістападзе 1999 Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь прымаў удзел у саміце АБСЕ ў Стамбуле.
Ажыццяўляецца міжпарламенцкае супрацоўніцтва, праходзяць рэгулярныя беларуска-турэцкія палітычныя кансультацыі на ўзроўні намеснікаў міністраў замежных спраў. Створаны двухбаковыя камісіі:
Турцыя ўваходзіць у лік краін — значных гандлёва-эканамічных партнёраў Беларусі. Па аб'ёме тавараабароту яна займае 15-е месца ў агульным спісе краін, з якімі Беларусь ажыццяўляе знешнегандлёвыя аперацыі, і 11-е месца сярод краін, якія не ўваходзяць у СНД. Доля Турцыі ў агульным аб'ёме знешняга гандлю Беларусі склала 3,7 % (2008).
Аснову беларускага экспарту ў Турцыю ў складаюць стальныя загатоўкі, калійныя і азотныя ўгнаенні, ільняныя тканіны, сінтэтычныя і штучныя ніткі, сінтэтычныя валокны, паўпрычэпы. З Турцыі ў Беларусь паступалі дубленая скура, легкавыя і грузавыя аўтамабілі, трыкатажнае палатно, станкі і абсталяванне, тканіны, літыя вырабы з чорных металаў, цытрусавыя плады, таматы.
З пачатку 1990-х гадоў агульны аб'ём турэцкіх інвестыцый у эканоміку Беларусі перавысіў $720 млн. У нашай краіне дзейнічае звыш 30 прадпрыемстваў з удзелам турэцкага капіталу.
Турцыя і Еўрасаюз
У цяперашні час Турцыя вядзе з Еўрасаюзам перамовы аб уступленні ў гэта палітыка-эканамічнае ўтварэнне. У 1963 годзе Турцыя падпісала з папярэднікам ЕС — Еўрапейскай эканамічнай супольнасцю — дагавор, у якім прызнавалася права краіны ўступіць у саюз. У 1978-1979 гадах Турцыю запрашалі ўступіць у ЕЭС сумесна з Грэцыяй, але яна адмовілася. Пасля ваеннага перавароту 1980 года Еўропа спыніла адносіны з Анкарой, і перамовы аднавіліся толькі пасля 1983 года. Тым не менш, на саміце 1997 года ЕС адмовіўся прызнаць Турцыю кандыдатам на ўступленне ў ЕС — гэта права яна атрымала толькі ў 2000 годзе пры ўмове, што краіна, у прыватнасці, рэфармуе заканадаўства аб абароне правоў чалавека. У жніўні 2002 года праграму рэформаў зацвердзіў парламент Турцыі, і ў кастрычніку 2004 года Еўракамісія рэкамендавала пачаць перамовы аб уступленні Турцыі ў ЕС.
Турэцка-еўрапейскія адносіны ўскладняе нежаданне Турцыі прызнаць Кіпр, які ў маі 2004 года уступіў у Еўрасаюз. Кіпрскі канфлікт, у прыватнасці, з'яўляючыся асноўнай прычынай, якая супрацьдзеіць Турэцкаму ўступленні ў ЕС, не можа знайсці свайго рашэння з 1974 года. У 1974 годзе Турцыя акупавала паўночную частку вострава для абароны турэцкага насельніцтва Кіпра пасля прыходу да ўлады ў Грэцыі радыкальнага рэжыму "чорных палкоўнікаў", і з тых часоў яе ўрад не прызнае легітымнасць ўрада паўднёвай — грэчаскай часткі. Курдскае пытанне таксама з'яўляецца адным з ключавых пры абмеркаванні наступнай еўраінтэграцыі Турцыі. Еўропа патрабуе большай рэгіяналізацыі і аўтанамізацыі курдаў, а таксама захаванне іх правоў у адпаведнасці з еўрапейскімі стандартамі. Таксама прычынай таго, што Еўрасаюз адмаўляецца прыняць Турцыю ў члены ЕС, з'яўляецца ўмова, пастаўленая Францыяй, якую турэцкі ўрад адмаўляецца выконваць: прызнанне генацыду армян 1915 года ў Асманскай Імперыі. З іншага боку, Турцыя пашырыць унутраны рынак ЕС і прадаставіць кваліфікаваную працоўную сілу еўрапейскім кампаніям, якія пакутуюць ад імклівага старэння карэннага насельніцтва. Паводле даных BBC да 2014 года доля насельніцтва маладзей 14 гадоў складзе каля 25% ад усяго насельніцтва краіны.
Адміністрацыйны падзел
Турцыя падзяляецца на 81 іль (правінцыю, раней выкарыстоўваўся тэрмін вілает). Кожны іль падзяляецца на раёны (ільчэ, тур. ilçe), усяго па стане на 2007 года налічваецца 923 раёна. Адміністрацыйны цэнтр іля размешчаны ў яго цэнтральным раёне (merkez ilçe). Многія, але не ўсе, раёны падзяляюцца на воласці (буджакі). Неафіцыйна у статыстычных мэтах яны згрупаваныя ў 7 геаграфічных рэгіёнаў.
Палітычнае кіраванне іля ажыццяўляецца губернатарам — vali, якога прызначае ўрад. Рэзідэнцыя губернатара называецца вілает (vilayet), адсюль і ранейшы тэрмін, які пазначае правінцыю. Гаспадаркай загадвае кіраўнік муніцыпалітэта — büyükşehir belediyesi başkanı, які выбіраецца ўсенародным галасаваннем. Раёны таксама ўтвараюць свае муніцыпалітэты — belediye — на чале з мэрамі — belediye başkanı. Раёны, як правіла, носяць тую ж назву, што і іх адміністрацыйныя цэнтры, таксама званыя цэнтрам або цэнтральным раёнам (merkez). Але з гэтага правіла ёсць выключэнні: Хатай (адміністрацыйны цэнтр — горад Антак'я), Каджаелі (адміністрацыйны цэнтр — горад Ізміт) і Сакар'я (адміністрацыйны цэнтр — горад Адапазары). У 1926 годзе Турцыя падзелена на 57 іляў, у 1939 года далучаны Хатай, у 1947 годзе створаныя Артвін, Тунджэли, Каракюз (цяпер Бінгёль), Бітліс і Хакяры, у 1953 годзе — Ушак, у 1954 годзе — Сакар'я і Адыяман, у 1957 годзе — Неўшэхір. З 1957 па 1989 гады лік іляў заставаўся пастаянным — 67. У 1989 годзе створаныя ілі Кырыкале, Караман, Байбурт і Аксарай, у 1990 годзе — Батман і Ширнак, у 1991 годзе — Бартын, у 1994 годзе — Ігдыр і Ардахан, у 1995 годзе — Ялавены, Карабюк і Кілісе, у 1997 годзе — Асманіе, у 1999 годзе — Дзюзджэ.
Геаграфічнае становішча
Турцыя размешчана ва ўсходнім паўшар'і. Яе плошча (уключаючы ўнутраныя вадаёмы) складае 779 452 км². Частка тэрыторыі Турцыі — 97 % — размешчана ў Азіі і 3% — у Еўропе. Геаграфічная асаблівасць Турцыі — размяшчэнне на скрыжаванні важных шляхоў, якія са старажытнасці вядуць у Еўропу з Азіяй, спалучаюць чарнаморскія краіны і народы — з міжземнаморскім. Цяпер праз тэрыторыю Турцыі пралягаюць шашэйныя і чыгуначныя магістралі, якія злучаюць Еўропу з многімі краінамі Азіі. Максімальная працягласць турэцкай тэрыторыі з захаду на ўсход — 1600 км, з поўначы на поўдзень — 600 км. З трох бакоў яна абмываецца морамі: на поўначы — Чорным морам, на захадзе — Эгейскім, на поўдні — Міжземным. Еўрапейская і азіяцкая часткі Турцыі аддзеленыя адзін ад аднаго воднай сістэмай, якая ўтварае марскі праход з Чорнага мора ў Эгейскае і ўключае Мармуровае мора, пралівы Басфор і Дарданелы. У паўднёвай частцы Басфора і бухты Залатога Рога (Мармуровае мора) размешчаны адзін з найпрыгажэйшых гарадоў свету і самы вялікі горад Турцыі — Стамбул (былы Канстанцінопаль).
Карысныя выкапні
На тэрыторыі Турцыі налічваецца больш за 100 відаў карысных выкапняў. У краіне ёсць многа відаў руднай, горна-хімічнай, паліўна-энергетычнай сыравіны. У першую чаргу варта назваць хромавыя, вальфрамавай, медныя руды, бараты, мармур, каменны вугаль і інш. На долю Турцыі прыпадае 25% агульнасусветнага запасу ртуці.
Колькасць, рассяленне
Размеркаванне жыхароў па тэрыторыі Турцыі вельмі нераўнамерна. Найбольш густа заселеныя ўзбярэжжа Мармуровага і Чорнага мораў, а таксама раёны, прылеглыя да Эгейскага мора. Самы густанаселены горад — Стамбул, самы маланаселены раён — Хакяры.
Нацыянальны склад
Трэба адзначыць, што ў Турцыі многія дзесяцігоддзі праводзілася палітыка атурэчвання насельніцтва. Таму падлічыць колькасць этнасаў, нават прыблізна, бывае вельмі цяжка. Паводле розных ацэнак курдаў у Турцыі ад 20 мільёнаў (даныя Джонстоуна на 2009 год ) да 30-35% (даныя ЦРУ на 2014 год ), і пражываюць яны ў вялікіх колькасцях па ўсёй тэрыторыі краіны, а ў абсалютнай большасці на ўсходзе. У краіне пражывае вялікая колькасць крымскіх татараў (ацэначна ад 500 000 да 5 мільёнаў), асноўная маса якіх бегла ў Турцыю пасля далучэння Крыму да Расійскай імперыі, і якія працягвалі перасяляцца ў гэтую краіну на ўсім працягу XVIII, XIX і XX стагоддзяў.
Вялікая ў краіне колькасць выхадцаў з Паўночнага Каўказа (у асноўным, нашчадкі перасяленцаў-мухаджіраў XIX стагоддзя) — іх называюць агульнай назвай «чаркесы», каля паловы якіх адыгі, а таксама абхазы, карачаеўцы, дагестанцы, інгушы, асеціны, чачэнцы, абазіны. Іх агульная колькасць складае паводле розных ацэнак 4 мільёны чалавек. Акрамя таго, на паўднёвым усходзе Турцыі кампактна пражывае больш за мільён арабаў. У буйных гарадах, асабліва ў Стамбуле, шматлікія асірыйцы. Лазы і хемшылы (ісламізаваныя армяне), якія пражываюць у асноўным на ўсходнім узбярэжжы Чорнага мора, цяпер з'яўляюцца этнаграфічнымі групамі туркаў разам з ёрукамі і тахтаджамі. Яўрэі Турцыі, якіх у Турцыі прыкладна 0,1% насельніцтва, пражываюць у буйных гарадах. Грэкі, армяне, албанцы, грузіны, азербайджанцы і прадстаўнікі мноства іншых народаў жывуць па ўсёй краіне, у асноўным у Стамбуле, Ізміры, Анкары і іншых буйных гарадах. У Турцыі пастаянна пражывае некалькі тысяч рускіх.
Рэлігійны склад
Па веравызнанні туркі — мусульмане (больша частка — суніты ханафіцкага мазхаба, меншая — алявіты).
Эканоміка
Турцыя — эканамічна развітая краіна. Займае 15 месца ў свеце па памеры ВУП (пералічанаму па ППЗ) і 17-е — па памеру намінальнага ВУП. Краіна з'яўляецца адной з заснавальніц Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця, уваходзіць у групу вядучых краін G-20.
Рэформы выклікалі хуткі рост, які перарываўся з-за рэзкага эканамічнага спаду і фінансавага крызісу ў 1994, 1999 (пасля землетрасення ў гэтым годзе) і ў 2001, у сярэднім рост ВУП у 1981—2003 быў на ўзроўні 4 % росту ВУП. Адсутнасць падатковых рэформ у спалучэнні з вялікім дэфіцытам грамадскага сектара і карупцыяй прывялі да высокай інфляцыі, слабасці банкаўскага сектара і павышэння макраэканамічнай нестабільнасці.
Пасля крызісу 2001 інфляцыя знізілася да адназначных лікаў, Турцыя паступова прыадкрыла свой рынак для замежных кампаній праз паслабленне дзяржаўнага кантролю знешняга гандлю. Многія сектары эканомікі былі лібералізаваныя, прайшла прыватызацыя дзяржаўных кампаній. Рост ВУП у 2002—2007 склаў у сярэднім 7,4 %, адзін з самых высокіх паказчыкаў у свеце. У 2008 рост запаволіўся, а ў 2009 сусветны эканамічны крызіс прывёў да рэцэсіі (3,6—5 %).
Турэцкая эканоміка пераважна індустрыяльная (30,8 % ВУП у 2007) з канцэнтрацыяй прамысловых прадпрыемстваў у вялікіх гарадах у заходняй частцы краіны. Сельская гаспадарка (8,9 %) застаецца істотнай апорай турэцкай эканомікі і грамадства (27 % працоўных краіны). Сектар паслуг дае 59,3 % ВУП.
Узровень жыцця дастаткова высокі. Паводле Еўрастату, у 2008 ВУП Турцыі па ППЗ складаў 45 % ад сярэдняга па ЕС.
Важнай часткай эканомікі Турцыі з'яўляецца турыстычны сектар. У 2008 больш за 30 млн замежных турыстаў прынеслі ў нацыянальны даход краны 21,9 млрд долараў ЗША.
Іншыя важныя сектары эканомікі Турцыі — банкаўскі, будаўнічы, вытворчасць электронікі, тэкстылю, нафтапрадуктаў, прадуктаў харчавання, машынабудаванне. Турцыя мае вялікую аўтамабілебудаўнічую галіну, якая вырабляе больш за 1,2 млн машын у год (2008) і займае шостае месца ў Еўропе (пасля Вялікабрытаніі і перад Італіяй) і пятнаццатае ў свеце. Турцыя — вялікая суднабудаўнічая краіна: чацвёртае месца ў свеце (пасля Кітая, Паўднёвай Карэі і Японіі).
Брэнер
Брэнер — тапонім і прозвішча.
Раман Сямёнавіч Ваткін
Біяграфія
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1952 годзе. З 1980 дзяржаўны трэнер зборнай каманды СССР па спартыўнай гімнастыцы па БССР. Сярод выхаванцаў. Старэйшы трэнер зборнай каманды гімнастаў БССР — пераможцы.
Узнагароды
«За вызваленне Варшавы», «За ўзяцце Будапешта», «За ўзяцце Вены», а таксама «ордэн Айчыннай вайны» і два медалі «За баявыя заслугі».
1779 год у гісторыі астраноміі
1779 год быў адзначаны шэрагам падзей у астраноміі.
NGC 7401
NGC 7401 (іншае абазначэнне — PGC 69911) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Васіль Пятровіч Дробаў
Васіль Пятровіч Дробаў (1885—1956) — рускі і савецкі батанік, спецыяліст па флоры Сярэдняй Азіі.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Тамашаве Люблінскай губерні. Вучыўся ў, у 1912 годзе стаў навукоўцам лесаводам 1-га разраду. З 1918 года выкладаў у Сярэднеазіяцкім дзяржаўным універсітэце, у 1920 годзе быў прызначаны загадчыкам кафедры батанікі.
У 1930 годзе Дробаў узначаліў кафедру батанікі, дзе працаваў да сваёй смерці. У 1938 годзе абараніў дысертацыю на суісканне ступені доктара біялагічных навук. Выдаў некалькі прац па флоры Сярэдняй Азіі і Сібіры, у 1945 годзе атрымаў званне Заслужанага дзеяча навукі Узбекскай ССР.
Прымаў удзел у напісанні 4-га і 5-га тамоў «Флоры Узбекістана».
Памёр 27 жніўня 1956 года. Пахаваны на Боткінскіх могілках у Ташкенце.
Pluvialis fulva
Pluvialis fulva — птушка сямейства сяўцовых.
Знешні выгляд
Трохі цямней і драбней залацістага сяўца. Падпахавыя ямкі і спод крыла дымчата-шэрыя (у залацістага сяўца белыя, у тулеса чорныя). Белая паласа, якая аддзяляе чорны ніз ад пярэстага верху, на баках прыкрытая крылом і не бачная. Паводзіны, як у залацістага сяўца. Крык падобны на крык залацістага сяўца, але больш двухсложны: «цюр-ліі, цюр-ліі», радзей «цюіі».
Распаўсюджанне
Характэрны насельнік сухіх варыянтаў тыповых тундраў: качкарных, дрыядава-мохавых, мохава-лішайнікавых, якія шырока распаўсюджаныя на шматлікіх узвышшах Таймыра. Падобна на тое, што ў падзоне хмызняковых тундраў яна канкуруе з залацістым сяўцом, і там, дзе ёсць апошні, гэты від або рэдкі, ці ўвогуле не гняздуецца і ў гэтай падзоне, і ў лесатундры. На гэта паказваюць даныя (1966), Я. С. Раўкіна і І. І. Глейха (1981) і І. І. Чупіна (1987). Пранікае ў падзону арктычных тундраў, але пазбягае іх прыморскага варыянту. Паўднёвая мяжа гнездавога арэала высветлена недастаткова. Ясна, што ён цалкам ахоплівае падзону тыповых тундраў, у шэрагу выпадкаў шырока ўрываючыся ў падзону хмызняковых тундраў (больш на ўсходзе, чым на Захадзе), а пры падыходных ландшафтных умовах ахоплівае і некаторыя ўчасткі лесатундры. Характэрны біятоп — больш сухія, павышаныя ўчасткі тундраў — бугоркавых, качкарных лішайнікавых, дрыядава-мохавых, у асноўным па схілах увалаў (Рагачова, 1988).
Харчаванне
Харчуюцца галоўным чынам насякомыми і іх лічынкамі. Увесну і ўвосень сяўцы, мабыць, ядуць таксама ягады брусніц і багноўкі.
Размнажэнне
Гняздо меншае за гняздо залацістага сяўца, але больш старанна выслана сухой травой і лісточкамі ёрніку. Кладка — 4 стракатых яйкі з жаўтлявым фонам і цёмным крапам, які зліваецца. Заўважыць іх вельмі цяжка. Абедзве птушкі актыўна адводзяць ад гнязда чалавека, з лютасцю пераследуюць даўгахвостых паморнікаў. Маладыя пачынаюць з’яўляцца з другой дэкады ліпеня, а да канца другой дэкады жніўня птушаняты ўжо роўныя па памерах дарослым. Адразу ж пачынаецца адлёт.
Павел Платонавіч Чубынскі
Павел Чубінскі (Павло Чубинський;  — ) — украінскі этнолаг, фалькларыст, паэт і грамадскі дзеяч, чый верш «Яшчэ не памерла Украіна» («Ще не вмерла Україна») быў адаптаваны і пакладзены на музыку, стаўшы дзяржаўным гімнам Украіны.
Алена Паўлаўна Макоўская
Алена Паўлаўна Макоўская ‎ (нар., Кобрын, Брэсцкая вобласць) — беларуская грамадская дзяячка, кіраўнік Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына» з 2009 года.
Біяграфічныя звесткі
Нарадзілася ў Кобрыне. Скончыла Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт і Акадэмію кіравання пры Савеце Міністраў.
У Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» прыйшла адразу пасля заканчэння ўніверсітэта ў 1992 годзе па абвестцы на працу сакратара-рэферэнта. Працавала і ў іншых недзяржаўных арганізацыях, але ўвесь час была звязаная з «Бацькаўшчынай». Двойчы абіралася на пасаду старшыні Рады Згуртавання (2001—2009). Кіраўніком арганізацыі абраная на V з’ездзе беларусаў свету ў 2009 годзе.
У 2008 стала адной з каардынатарак грамадскай кампаніі «Будзьма беларусамі!». У 2019 годзе з рэкамендацыі Саюзу беларускіх пісьменнікаў была выбраная ў Еўрапейскую пісьменніцкую раду.
Мае сына.
Анастасія Аляксандраўна Шупо
Анастасія Аляксандраўна Шупо (нар., Крычаў, Беларусь) — беларуская футбалістка, паўабаронца. Выступала ў нацыянальнай зборнай Беларусі.
Клубная кар’ера
Першай прафесійнай камандай футбалісткі стала «Бабруйчанка», дзе паўабаронца дэбютавала ў 2014 годзе.
У 2017 годзе перайшла ў ЖФК «Медык» (Польшча), у складзе якога выйграла Кубак Польшчы, стала чэмпіёнкай краіны.
У 2018 годзе далучылася да ЖФК «Мінск», у складзе якога выступала ў Лізе чэмпіёнаў. У сезоне-2020 перайшла ў мінскае «Дынама», у складзе якога правяла 19 гульняў і забіла 17 галоў. У студзені 2021 года далучылася да жаночай футбольнай каманды «Зеніт».
NGC 7402
NGC 7402 (іншыя абазначэнні — PGC 69914, MCG 0-58-10, ZWG 379.13, NPM1G +00.0613) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Еськаўцы
Е́ськаўцы (, Еськовцы) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Ружанскага сельсавета.
Да 18 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Калазубскага сельсавета, да 1 снежня 2009 года — у склад Варанілавіцкага сельсавета.
Сара Лундберг
Сара Лундберг (Sara Lundberg, нар. ) — шведская пісьменніца і мастачка.
Войцех Кіляр
Войцех Кіляр (Wojciech Kilar;, — , ) — польскі кампазітар, аўтар музыкі да мноства кінафільмаў.
Біяграфія
Войцех Кіляр нарадзіўся 17 ліпеня 1932 года ў Львове, Польшча (цяпер Украіна).
Сара Лундберг
Біяграфія
Першая кніга Сары Лундберг «Віта Белая Крэска» выйшла ў 2009 годзе. Яна не толькі піша кнігі, але і малюе да іх ілюстрацыі.