cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бітва пад Оршай (1514)
Перад бітвай
Войска ВКЛ падышло да Дняпра 7 верасня каля Оршы, і Астрожскі, не зважаючы на сілы бакоў, таксама пастанавіў даць вальную бітву. Каб не перапраўляцца пад абстрэлам, Астрожскі правёў дэманстрацыйны манеўр з пераправай уброд на вачах маскоўскага войска некалькіх тысяч конніцы. Тым часам, асноўная частка войска ўвечары віцебскай дарогай перайшло паўночней, а ўночы на 8 верасня ўпотай пераправілася на левы бераг двума пантоннымі мастамі і бродам аршанскай крэпасці. Пасля гэтага войска сканцэнтравалася каля в. Пашына.
Чаляднін даведаўся пра пераправу са спазненнем, і не згадзіўся з прапановай сваіх ваявод атакаваць ужо перапраўленую частку войска ВКЛ. Лічыцца, што Чаляднін спадзяваўся на вялікую колькасную перавагу і хацеў бітвы адразу з усім войскам Астрожскага.
Бітва
Войска Маскоўскай дзяржавы было пастаўлена ў тры лініі. Наперадзе стаў полк перадавой стражы, у цэнтры — вялікі полк (на фронце шырынёй 5 км), на правым флангу — полк правай рукі, на левым, каля в. Рукліна — полк левай рукі. На пагорку ў цэнтры за вялікім палком стаяў полк тылавой стражы (рэзерв). Баявыя парадкі маскоўскага войска былі расцягнутымі, у спадзяванні на ахоп і акружэнне больш малалікага войска ВКЛ.
Камандаванне фармальна належала Івану Чалядніну, але на справе кожны з ваявод камандаваў сваім палком самастойна, і адзінага кіраўніцтва не было.
Войска ВКЛ заняло пазіцыі абапал яра, які ішоў ад вёскі Пугайлава да пераправы цераз Дняпро. Наперадзе стаялі два конныя гуфцы (палкі), ВКЛ і польскі, пад камандамі Астрожскага і Сампаліньскага. Паміж імі стаяла пяхота са стрэльбамі і пішчалямі. У другой лініі стаялі два конныя палкі, ВКЛ і польскі, пад камандамі Радзівіла і Свярчоўскага. На правым і левым крылах другой лініі стаялі па тры дапаможныя палкі лёгкай конніцы. На працягу правага крыла другой лініі, пад пакровам лесу, патаемна размясцілі ўсе гарматы і частку пяхоты з агнястрэльнай зброяй.
Непасрэдна бітва адбывалася на прасторы даўжынёй 3 км уздоўж Дняпра, за 200—400 м ад берага ў першай фазе і за 3,5 км у другой фазе бітвы. У глыбіню поле бою ў кожнай з фаз займала каля 3 км.
Першая фаза
Найперш, баявы парадак маскоўскага войска ў цэнтры трохі прасунуўся наперад, а крылы адыйшлі далей ад асноўнай масы войска, дзеля лягчэйшага ахопу баявога парадку войска ВКЛ. Пасля «гарцаў» Астрожскі загадаў конным палкам павольна рухацца наперад. Гэты рух маскоўскія ваяводы палічылі за сігнал да атакі і ў сваю чаргу перайшлі ў агульны наступ. Маскоўскі полк правай рукі князя Голіцы ўдарыў на левае крыло войска ВКЛ. Полк левай рукі наступаў на правае крыло войска ВКЛ, але без вялікай імклівасці, што дазволіла Астрожскаму вызваліць там частку сіл. Іншыя палкі былі пасланы ў абход.
Войска ВКЛ на сваім левым крыле адбіла атаку і перайшло ў контратаку, атрымаўшы падмацаванне. Полк цяжкіх латнікаў Сампаліньскага прайшоў перад фронтам і ўдарыў на маскоўскі полк правай рукі з фланга.
Аднак, полк князя Голіцы атрымаў падмацаванні, аднавіў баявы парадак і маскоўскія сілы пачалі другую атаку. Войска ВКЛ стрымала яе, а потым падвяло маскоўскія сілы пад агонь сваёй пяхоты. Шэрагі маскоўскага палка змяшаліся, і тады пад камандай Астрожскага контратакаваў галоўны полк войска ВКЛ. Да гэтага моманту бітвы адносіцца і прамова Астрожскага да войска, сказаная па-старабеларуску. Нарэшце, конніца Голіцы была разбіта і стала ўцякаць, а кавалерыя ВКЛ уварвалася ў другую маскоўскую лінію.
Нерастлумачаным застаецца тое, чаму Чаляднін не дапамог палку Голіцы сваімі асноўнымі сіламі. Храністы, летапісцы і гісторыкі тлумачаць гэта спаборніцтвам паміж галоўнымі ваяводамі і іх імкненнем атрымаць перамогу самастойна.
Другая фаза
Мяркуецца, што ўвесь гэты час Чаляднін чакаў, што ўсе сілы ВКЛ, у тым ліку і з левага крыла, пасля разбіцця палка правай рукі, звяжуцца боем з яго палком левай рукі, а тады свежымі сіламі можна будзе іх разграміць.
Нарэшце настаў такі момант, што конніца Астрожскага спыніла атакі, пачала адступаць, а потым і кінулася ўцякаць. Чаляднін кінуў у пераследаванне ўсе свае сілы. Але выявілася, што ўцёкі конніцы ВКЛ былі загадзя ўмоўленай хітрасцю, якая вывела пагоню маскоўскага войска на стралкова-артылерыйскую засаду. Шматразовыя залпы гармат і пішчалей прычынілі маскоўскаму войску вялікія страты ў людзях і конях, пачалася паніка, і рэшткі левага крыла маскоўскага войска, следам за правым, кінуліся наўцёкі. Чаляднін спрабаваў угаварыць сваіх воінаў затрымацца, але яго не слухалі.
Пасля гэтага пачалося зацятае праследаванне і жорсткае вынішчэнне ўцекачоў, якое цягнулася да заходу сонца, а часам і назаўтра. За некаторымі з уцекачоў гналіся на 8 літоўскіх міль (каля 60 км). Адныя ўцякалі ў лясы, другія — у балоты. Легендарнай стала рака Крапіўна наводдаль поля бітвы, вада ў якой стала крывавай, а сама рака з-за вялікай колькасці трупаў «запаволіла свой бег».
Страты бакоў
Страты войска ВКЛ падаюцца заходнімі гісторыкамі як «невялікія» — 4 вялікія паны, каля 500 рыцараў (або 400 рыцараў і простых салдат ), невядомая колькасць простых салдат.
Вядома, што ў палон трапіла каля 5 тыс. маскоўскага войска, галоўныя ваяводы Чаляднін і Голіца, 8 вярхоўных ваявод, 37 меншых военачальнікаў. Быў узяты вялікі абоз, усе маскоўскія сцягі і агнястрэльная зброя. Колькасць забітых на полі і пры ўцёках падаецца як 30 тыс. або 40 тыс. .
Цікавае
8 верасня 1992 г. на Плошчы Незалежнасці ў Мінску беларусы-афіцэры прынялі ваенную прысягу на вернасць Беларусі. У прыняцці прысягі прымалі ўдзел афіцэры ў адстаўцы і палітычныя дзеячы Беларускага Народнага Фронту. Побач стаялі Васіль Быкаў, Зянон Пазняк і Анатоль Грыцкевіч.
У 2014-м годзе, у гонар святкавання пяцісотгоддзя перамогі пад Оршай, мінскай арт-студыяй «PRAS» была выдадзена эпічная настольная гульня «1514», якая дазваляе апынуцца на полі боя і пагуляць за адзін з бакоў у гэтай бітве.
Калат-аль-Бахрэйн
Калат-аль-Бахрэйн (قلعة البحرين — «крэпасць Бахрэйн») — аб'ект са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Бахрэйне, прадстаўляе сабою штучны ўзгорак, створаны культурнымі наслаеннямі з 2300 гг. да н.э. да 1700 гг. н.э.
З 3 ст. да н.э. да 16 ст. н.э. у гэтым партовым горадзе гандлявалі, будавалі дамы і храмы, прыязджалі і з'язджалі многія пакаленні жыхароў. Яго захоплівалі і здавалі военачальнікі розных імперый. Мяркуюць, што тут знаходзілася сталіца дзяржавы Дыльмун, якая была цэнтрам цывілізацыі гэтага рэгіёну.
Горад быў скрыжаваннем розных культур, і гэта адлюстравалася на яго архітэктуры. У выніку шматвекавой дзейнасці з'явіўся велізарны ўзгорак культурных напластаванняў вышынёй 12 м. Яго верхні слой — партугальская крэпасць, ад яе імя археалагічны аб'ект атрымаў сваю назву («кала» — крэпасць).
У адным і тым жа месцы можна ўбачыць прыклады фартыфікацыйных збудаванняў розных эпох, палацы, якія ўплылі на палацавае дойлідства іншых краін, і проста жылую забудову.
Гісторыя
З 1987 года археолагі Бахрэйна працуюць над аб'ектам. Археалагічныя знаходкі паказалі сем гарадскіх цывілізацый, пачынаючы з Дзілмуна, найбольш важнай старажытнай цывілізацыі рэгіёну.
Раскопкі
Раскопкі паказваюць невялікае паселішча, адзінае з гэтага перыяду ва Ўсходняй Аравіі, на яго паўночным баку. Зроблена выснова, што вёска была заселеная людзьмі, якія развівалі сельскую гаспадарку побач з аазісам, садзілі пальмы, пасвілі авец і коз, займаліся рыбалкай у Аравійскім моры. Маленькія домікі былі зробленыя з грубага каменя з глінай або растворам у якасці злучнага матэрыялу. У дамах былі прасторныя абтынкаваныя падлогі. Раскопкі таксама сведчаць, што вёска была падзелена на вуліцы, якія раздзялялі жылыя комплексы.
Знойдзены металічныя артэфакты: медныя адліўкі, прылады лоўлі; малыя і вялікія ціглі, якія выкарыстоўваюцца для плаўкі металу, былі выяўленыя ў значных колькасцях, што сведчыць аб вялікім маштабе вытворчасці прафесійных рамеснікаў. Медныя вырабы затым гандляваліся ў суседніх краінах — Амане і Месапатаміі.
Віктар Іосіфавіч Давідкаў
Біяграфія
У чэрвені 1932 года быў прызваны на тэрміновую службу і скіраваны ў Марскія сілы Балтыйскага мора, але быў па хваробе дэмабілізаваны. У 1933 годзе быў паўторна прызваны ў шэрагі Чырвоную Армію. У 1935 годзе скончыў 14-ую вайсковую школу лётнікаў у горадзе Энгельс.
Браў удзел у савецка-фінскай вайне з лютага па сакавік 1940 года, здзейсніў больш за 30 баявыя вылеты
У Вялікую Айчынную вайну ваяваў з першага дня вайны ў складзе 20-й змешанай авіяцыйнай дывізіі. 10 ліпеня 1941 года збіў на знішчальніку І-16 адразу два нямецкіх Ме-109 у адным боі, а на наступны дзень — яшчэ адзін. Браў удзел у прымежнай бітве ў Малдавіі і ў Ціраспальска-Мелітопальскай абароннай аперацыі. К сярэдзіны верасня 1941 года правёў 186 баявых вылетаў (у тым ліку 68 на штурмоўку і 12 на выведку), у 29 паветраных баях збіў 6 самалётаў ворага асабіста і 2 у групе. За гэтыя подзвігі атрымаў званне Героя Савецкага Саюза.
Псалом 81
Псалом 81 (82 паводле масарэцкай нумарацыі) ўваходзіць у 11-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца. Галоўная тэма гэтага псалма: суд Божы — несправядлівым суддзям.
Клецкая беларуская гімназія
Клецкая беларуская гімназія — беларуская сярэдняя навучальная ўстанова, якая існавала ў Клецку ў 1924—1931.
Гісторыя
Заснавана ў 1924 па ініцыятыве беларускай грамадскасці Клецка і навакольных вёсак з дазволу польскіх улад. Утрымлівалася дзякуючы ахвяраванням і аплатам за навучанне. Дырэктарам быў Р. Якубёнак.
Прымаліся вучні, якія скончылі 4 класы народнага вучылішча. Выпускныя экзамены навучэнцы здавалі ў Віленскай або Навагрудскай гімназіях. За час існавання гімназія выпусціла 3 патокі абітурыентаў, каля 20 атрымалі пасведчанні аб сярэдняй адукацыі. У 1924/25 навуч. г. займалася 58 юнакоў і дзяўчат у 1—4-м класах і 20 у падрыхтоўчым, у асноўным дзеці местачкоўцаў, сялян з навакольных вёсак Клеччыны і Стаўбцоўскага павета. У 1925/26 — 78 вучняў у 1—5-м класах і 20 у падрыхтоўчым, У 1930/1931 навучальным годзе налічвала 160 вучняў у 1—8-м класах з усёй Заходняй Беларусі. Для маламаёмных сялянскіх дзяцей адкрыты 3 інтэрнаты, іх вызвалялі ад платы за навучанне. Выкладчыкамі працавалі В. Арэнь, Чарнецкі, В. Сініцына, В. Русак, Я. Драчан, М. Рудакевіч. А. Кішкель, Ю. Мушкат, А. Валынчык і інш. Пры гімназіі існаваў лiтаратурны гурток, які пасля пераўтварыўся ў лiтаратурна-мастацкi, а таксама хор i аркестр
У канцы 1920-х г. у гімназію паступова пранікала палітызацыя, якая спачатку мела нацыянальна-адраджэнскі характар. У 1928 створана падпольная камсамольская арганізацыя, гімназісты падтрымлівалі сувязь з Беларускім сялянска-работніцкім клубам «Змаганне». У 1929 гімназію папоўніла група гімназістаў, выключаных за рэвалюцыйную дзейнасць з Віленскай, Навагрудскай і Радашковіцкай гімназій. На тэрыторыі сучаснага Клецкага раёна ў 19 вёсках навучэнцы гімназіі стварылі камуністычныя ячэйкі, у якіх было 88 камсамольцаў. У жніўні 1931 польская дэфензіва выкрыла падпольную дзейнасць навучэнцаў гімназіі і правяла арышты. Гімназія была закрыта польскімі ўладамі. У канцы 1932 адбыліся судовыя працэсы, больш за 20 гімназістаў былі засуджаны на розныя тэрміны турэмнага зняволення.
Радольфа Ланчані
Радольфа Амадэа Ланчані, Ланчыяні — італьянскі інжынер, археолаг, вядомы даследаваннямі тапаграфіі і помнікаў Рыма.
Біяграфія
Ланчані вучыўся на інжынера ў Папскім універсітэце ў Рыме. Пасля заканчэння вучобы ён прыняў удзел у раскопках гавані Траяна ў Остыі, апісанне раскопак было апублікавана ў Monumenti ed Annali Інстытута археалагічных паведамленняў. З тых тых часоў Ланчані захапіўся археалагічнымі даследаваннямі антычных збудаванняў.
У 1872 годзе ён стаў сакратаром Commissione Archaeologica Communale — муніцыпальнай археалагічнай камісіі ў Рыме, ў 1879 годзе прафесарам па рымскай тапаграфіі ва ўніверсітэце Рыма. Пазней Ланчані стаў ганаровым прафесарам універсітэтаў Вюрцбург, Оксфард, Глазга, Гарвард, Абердзіна.
Ланчані займаўся археалагічнымі раскопкамі ў Рыме, а таксама збіраў нататкі, замалёўкі, вытрымкі з крыніц эпохі Адраджэння. Гэтыя дадзеныя былі апублікаваныя ў 4 тамах «Storia degli Scavi di Roma e le Notizie intorno alle Collezioni Romane di Antichità» у 1902-1912 гадах.
Ланчані таксама прадухіліў будаўніцтва грамадскага парку на тэрыторыі тэрм Каракалы ў Рыме.
Паджарда
Паджарда (Poggiardo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Лечэ.
Насельніцтва складае 6144 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 320 чал./км². Займае плошчу 19 км². Паштовы індэкс — 73037. Тэлефонны код — 0836.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Antonio di Padova.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
IC 3118
IC 3118 — галактыка тыпу Im ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Моніка Бляйбтрой
Моніка Бляйбтрой (Monica Bleibtreu; 4 мая 1944, Вена — 13 мая 2009, Гамбург) — аўстрыйская актрыса тэатра і кіно. Маці нямецкага акцёра Морыца Бляйбтроя.
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Вялікая харальная сінагога ў Гродне — дзеючая сінагога ў цэнтры Гродна, Беларусь. Вядома з XVI ст.
Гісторыя
Гродзенская сінагога ўпершыню згадваецца пад 1540 годам. Невядома, ці ёсць сувязь паміж згаданай сінагогай і цяперашнім будынкам, але і адмаўляць гэтага нельга. Першая каменная сінагога ў Гродна была пабудавана ў 1575—1580 гадах равінам, ураджэнцам Прагі, які напярэдадні (у 1572) прыехаў у Гродна. Лічаць, што новы будынак сінагогі пабудаваны вядомым італьянскім архітэктарам Санці Гучы, але пацверджання яго работы у Гродна няма. Пабудавана ў рэнесансным стылі і з’яўляецца адной з самых старых у Беларусі.
Пажарам 1617 года сінагога была знішчана, але неўзабаве кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза дазволіў яўрэям пабудаваць на месцы старой новую:"На вуліцы, якая пасярэдзіне вуліцы Замкавай ляжыць, дамы свае на гэтых участках, зруйнаваных агнём, а таксама сваю сінагогу маеце збудаваць з каменю, аднак, каб гэтая сінагога не была збудавана вышэй іншых дамоў, толькі нароўні з іншымі дамамі і на тым жа самым месцы, дзе была старая, а не на вуліцы Замкавай, якую мы хочам мець вольнай ад жылых дамоў."Насуперак каралеўскаму дазволу вышыня пабудаванай каменнай сінагогі значна перавышала навакольныя дамы, і будынак быў адным з найбольш манументальных у горадзе.
Галоўная сінагога мела асаблівасці, не сустраканыя на іншых аб’ектах такога тыпу. Напрыклад, арон-ха-кадэш (шафа для захоўвання Торы), якая паводле традыцыі павінна была знаходзіцца ва ўсходняй частцы памяшкання, накіраванай на Іерусалім, у гродзенскай сінагозе была троху ссунутая. Мардзяхай Яфэ лічыў, што на ўяўнай лініі паміж арон-ха-кадэшам і Святым горадам не павінна нічога стаяць, каб не перашкаджаць духоўнай сувязі з Палесцінай. Сінагога вылучалася незвычайнай вытанчанасцю і раскошай. Як і ў іншых сінагогах таго часу, падлога знаходзілася троху ніжэй за ўзровень зямлі. Абрады і рытуалы гродзенскай сінагогі адрозніваліся ад прынятых у іншых сінагогах ВКЛ. Напрыклад, тут выконваліся піюты — рэлігійныя гімны, аўтарам якіх лічыцца сам Мардзяхай Яфэ.
Першыя вядомыя выявы сінагогі на планах горада паходзяць з 1706 і 1753 гадоў (так званыя «пятроўскі» і «дрэздэнскі» планы). На іх паказаны вялікі, амаль квадратны ў плане будынак з двума выступалымі аб’ёмамі на пярэднім фасадзе (дрэздэнскі план). Месцазнаходжанне будынка цалкам супадае з цяперашняй сінагогай і таму можна пэўна сцвярджаць, што яна існуе прынамсі з пачатку XVIII ст. і, напэўна, ёсць моцна перабудаваным будынкам канца XVI ст.
Сінагога была цэнтрам жыцця яўрэйскай супольнасці Гродна ў ХІХ стагоддзі, акрамя рэлігійнай яна выконвала і іншыя функцыі. Тут яўрэйская суполка збіралася, каб абмеркаваць важныя справы (падзел падаткаў, выбар рэкрутаў, увядзенне новых дзяржаўных законаў). Тут вучоныя талмудысты прамаўлялі казанні, працавала бібліятэка, збіраліся ахвяраванні, адбываліся канцэрты. Адначасова яна заставалася цэнтрам адукацыі і асветы. У прыбудовах мясціліся ешыбот і талмуд-тора, збіраліся брацтвы па вывучэнні Талмуда.
Варшаўская пісьменніца і журналістка А. Трыплін, якая наведвала Гродна на пачатку 1880-х гадоў, характарызавала старую сінагогу як «вялікі, моцна аброслы мхом і абшарпаны дом малітвы». Ніякіх выяваў уласна сінагогі XVI—XVIII ст. не захавалася. Першымі малюнкамі гэтага будынка, напэўна, можна лічыць дзве работы Напалеона Орды, зробленыя ў 2-й палове 1860-х гадоў. Адзін малюнак зроблены з даліны Гараднічанкі, прыкладна з-пад моста праз раку ў раёне Дома дзіцячай і юнацкай творчасці. На ім сінагога (злева) займае адно з важнейшых месцаў. Гэта будынак з вельмі высокім дахам, дэкаратыўным заднім фасадам і дзвюма вежачкам спераду.
Беларускі студэнцкі саюз
Беларускі студэнцкі саюз — арганізацыя студэнтаў-беларусаў Універсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні. Існаваў з 1920 да 1939 г.
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Гісторыя
На фотаздымку Яна Блазункевіча, зробленым прыкладна ў 1896—1898 гадах, сінагозе быў вернуты той выгляд, які яна мела да 1885 года. Значыць, пераробка храма ў псеўдарускім стылі адбылася толькі пасля 1898 года.
Беларускі студэнцкі саюз
Гісторыя
Створаны 1 снежня 1920. Першапачаткова называўся «Гурток студэнтаў беларусаў», з 1921 — БСС. У першы яго «ўрад» увайшлі Антон Абрамовіч (старшыня), Тодар Куніцкі (сакратар), Браніслаў Туронак (скарбнік). Пазней БСС у розны час узначальвалі Ігнат Гагалінскі, Кастусь Глінскі, Мікалай Марцінчык і інш., апошнім старшынёй быў Усевалад Кароль. Меў 4 секцыі (культурна-асветную, навуковую, выдавецкую, працы), бібліятэку-чытальню. Друкаваныя органы — часопісы «Новы шлях», «Студэнкая думка».
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Гісторыя
Будынак моцна пацярпеў падчас летняга пажару ў 1899 годзе. А ў 1900 годзе ў губернатарскую канцылярыю паступіла прашэнне ад грамадзяніна яўрэйскай абшчыны Іосіфа Фрумкіна з просьбай дазволіць пабудову і аднаўленне згарэлай сінагогі. Прашэнне было задаволена з умовай, што новы будынак будзе ўзведзены цалкам з вогнетрывалых матэрыялаў. У 1902—1905 гадах сінагогу перабудавалі пры фінансавай падтрымцы губернатара ў адной з разнавіднасцей эклектыкі — рускага мадэрну. Гэтаму стылю ўласцівы верхнія аркі з разеткамі, усечаныя шатры з кавальскімі ўпрыгожаннямі карнізаў.
Беларускі студэнцкі саюз
Гісторыя
Галоўнымі мэтамі БСС лічыў аб’яднанне сваіх сяброў на грунце духоўных і маральных каштоўнасцей, заахвочванне іх да самаадукацыі, навуковага пазнання Беларусі, выхавання нацыянальнай самасвядомасці народа. Дэвіз яго — «Айчына і Навука». Вёў актыўную асветніцка-прапагандысцкую дзейнасць, у аснову якой былі пакладзены арганізацыя і чытанне сярод насельніцтва Заходняй Беларусі лекцый рознай тэматыкі: «Беларусы як народ», «Беларусь у мінулым і сягоння», «Мы і наша бацькаўшчына», «Беларусы ў Польшчы», «Хто мы?», «Трагедыя беларускай інтэлігенцыі», «Асадніцтва на Беларусі», «Праблема русіфікацыі пад Польшчай і беларусы», «Чаму дамагаемся беларускай школы?», «Доктар Скарына — першадрукар і асветнік беларускі», «Значэнне тэатра дяя грамадства», «Патрэба асветы на вёсцы», «Школа і беларуская літаратура ў грамадскім жыцці», «Аграрная праблема на беларускіх землях», «Эканамічныя акалічнасці гаспадарчага развіцця на Беларусі» і інш. Падтрымліваў лепшыя традыцыі беларускай інтэлігенцыі. Падчас выбараў у польскі сейм (1922, 1928) сябры БСС агітавалі галасаваць за прадстаўнікоў працоўнага народа. Пры БСС працавалі завочныя кааператыўныя курсы, на якіх выкладалі Я. Клагіш, М. Тулейка, Станіслаў Станкевіч, была адкрыта студэнцкая сталовая «Беларуская сытніца». Быў ініцыятарам і арганізатарам суботнікаў, экскурсій, дыскусійных вечарын, канцэртаў-баляў, у якіх разам з беларусамі ўдзельнічалі ўкраінскія, літоўскія і польскія студэнты. Ажыццявіў пастаноўку п’ес Францішака Аляхновіча «Няскончаная драма» і «Шчаслівы муж», Э. Ажэшкі «У зімовы вечар», прыняў удзел у Віленскай студэнцкай выстаўцы (27.11.1932), арганізоўваў выступленні хору Рыгора Шырмы (у 1930-я г. хор цалкам абапіраўся на БСС і нават называўся «Беларускі хор Студэнцкага саюза пад кіраўніцтвам Р. Шырмы»).
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Гісторыя
Паводле гісторыка А. Вашкевіча, час рэканструкцыі сінагогі блізкі да часу пабудовы падобнага да яе помніка архітэктуры горада — дома купца Мураўёва на Савецкай плошчы. Дэкаратыўнае аздабленне дома Мураўёва і харальнай сінагогі дае на яго думку магчымасць сцвярджаць, што праектант дома і аўтар рэканструкцыі храма — адна і тая ж асоба. Перабудова сінагогі ў сучасным варыянце характарызавалася пабудовай дэкаратыўных псеўдарускіх вежачак, паніжэннем даху, вялікай колькасцю ляпніны (тады ж, напэўна, зроблена ляпніна ўнутры будынка). .
Беларускі студэнцкі саюз
Гісторыя
Вясной 1927 БСС стаў сябрам Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый (АБСА; заснавана ў 1924 у Празе), у 1929 накіраваў сваіх прадстаўнікоў на з’езд АБСА. У 1931 група былых сяброў БСС заснавала арганізацыю «Скарынія», якая ў 1934 была скасавана рэктарам універсітэта, але ў пачатку 1935 адноўлена пад назвай «Беларускае студэнцкае таварыства імя Ф. Скарыны».
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Гісторыя
Паводле гарадзенскага краязнаўца М. Супрона аўтарам перабудовы сінагогі быў модны на той час у горадзе архітэктар — Майсей Зельманавіч Любіч, які да гэтага часу паспеў збудаваць у Гродне прынамсі тры малітоўныя школы, сярод якіх — будынак школы цэху мяснікоў каля галоўнай сінагогі. Цягам некалькіх гадоў па праекце Любіча ў навамодным маўрытанскім стылі былі перабудаваны галоўная сінагога, будынак школы хасідаў і Кляўз, і з нуля ўзведзены школы Хеўра-Алшых і цэха мяснікоў. Галоўнай мастацкай асаблівасцю, якая аб’ядноўвала гэты комплекс з пяці яўрэйскіх храмаў, было багатае дэкараванне вонкавых сцен рустам і ўпрыгожанне вокнаў ліштвамі, фланкаванне фасадаў квадратнымі вежамі з кілепадобнымі завяршэннямі.
Беларускі студэнцкі саюз
Гісторыя
БСС існаваў на ахвяраванні розных арганізацый, таварыстваў, асобных грамадзян, галоўным чынам абапіраўся на падтрымку Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. 3 гэтых сродкаў ён штомесяц выдаваў сваім незаможным сябрам кароткатэрміновыя пазыкі і стыпендыі.
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Гісторыя
З прыходам савецкай улады ў 1940 годзе сінагогу закрылі.
У перыяд нямецкай акупацыі сінагога, якая знаходзілася ў цэнтры яўрэйскага гета, служыла нацыстам для збору яўрэяў перад адпраўкай у канцлагеры. Багатаму ўнутранаму дэкору будынка ў гэты перыяд нанесена сур’ёзная шкода.
Беларускі студэнцкі саюз
Гісторыя
БСС спыніў дзейнасць у сувязі з закрыццём універсітэта ў верасні 1939.
Вялікая харальная сінагога (Гродна)
Гісторыя
У савецкі перыяд (1944—1991) будынак выкарыстоўвалі спачатку як склады, а з 1960-х гадоў як майстэрні мастакоў.
З 1991 года будынак вернуты яўрэйскай рэлігійнай абшчыне. У 2011 годзе ў сінагозе распачалася рэканструкцыя. Цяпер там адбываюцца службы, ладзяцца культурныя мерапрыемсты і сустрэчы яўрэйскай абшчыны.
У галоўнай залі сінагогі з 2019 года працуе цэнтр нефармальнай адукацыі пра яўрэйскі свет. У межах актыўнасці гэта цэнтра ў сінагозе створаны скрутак з вершаванай споведзю пра род Орлісаў. Гэтая дынастыя жыла ў Гродне некалькі стагоддзяў, стаяла каля вытокаў зараджэння аптэчнай справы ў горадзе, і дапамагала адраджаць сінагогу пасля чарговага у яе гісторыі пажару.
У 2012 годзе ў сінагозе быў адкрыты прыватны музей гісторыі яўрэяў. У 2014 годзе музей стаў філіялам дзяржаўнага музея гісторыі рэлігій. У музеі сабраная інфармацыя пра яўрэяў з Гродзеншчыны: прамысловыя, дзяржаўныя і грамадскія дзеячы, дзеячы культуры. Сярод іх — мастак Леў Бакст, герой Супраціўлення Ліза Чапкін, навуковец Фелікс Зандман і многія іншыя.
Сталая экспазіцыя ўключае і тэму Халакосту. Асобны раздзел прысвечаны праведнікам свету, якія ратавалі гродзенскіх дзяцей ад пераследу нацыстаў. Тут захавана мноства унікальных сведчанняў часу, сярод экспанатаў запіскі дзяцей, загінуўшых у Асвенцыме, аўдыё- і відэааповеды сведкаў трагедыі.
Дзяніс Аляксандравіч Кандакоў
Дзяніс Аляксандравіч Кандакоў (нар. года ў Наваполацку) — беларускі філолаг, літаратуразнавец, перакладчык, кандыдат філалагічных навук.
Біяграфічныя звесткі
Скончыў ў 2002 годзе гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Замежныя мовы (французская і англійская)». У 2002—2005 гадах навучаўся ў аспірантуры Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Літаратура народаў краін замежжа».
Дысертацыю на саісканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук па спецыяльнасці «Літаратура народаў краін замежжа» абараніў 22 снежня 2005 года ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Творчасць Эжэна Іанэска ў кантэксце ідэйна-мастацкіх пошукаў еўрапейскай літаратуры XX стагоддзя». Навуковы кіраўнік — Аляксандр Аляксандравіч Гугнін.
У 2012—2013 гадах праходзіў стажыроўку ва ўніверсітэце «Новая Сарбона» (Парыж, Францыя), у 2015 годзе — у Ягелонскім універсітэце (Кракаў, Польшча). У 2016—2017 гадах быў стыпендыятам Інстытута перадавых даследаванняў у Ліёне (Францыя).
З 2002 года працуе ў Полацкім дзяржаўным універсітэце. З’яўляўся выкладчыкам кафедры замежных моў, старэйшым выкладчыкам і дацэнтам кафедры сусветнай літаратуры і культуралогіі гісторыка-філалагічнага факультэта. Займаў пасаду адказнага сакратара прыёмнай камісіі ўніверсітэта. У 2015—2020 гадах займаў пасаду дэкана гісторыка-філалагічнага (пазней — гуманітарнага) факультэта гэтага ўніверсітэта. З верасня 2020 года па люты 2021 года зноў працаваў на пасадзе дацэнта кафедры сусветнай літаратуры і замежных моў гуманітарнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 2021 года выкладае ў французскіх ВНУ: Універсітэт Парыж III Новая Сарбона, Парыжскі політэхнічны інстытут і інш.
Грамадска-палітычная пазіцыя
У жніўні 2020 года на фоне грамадска-палітычнага крызіса і пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў ў Беларусі ў знак пратэсту супраць дзеянняў уладаў сышоў з пасады дэкана гуманітарнага факультэта Полацкага ўніверсітэта, але застаўся працаваць ва ўніверсітэце на пасадзе дацэнта. 8 лютага 2021 года звольніўся з Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Навуковая дзейнасць
Даследуе гісторыю французскай літаратуры Новага і Найноўшага часу, франкамоўную літаратуру Беларусі, славянскую літаратуру на французскай мове, метадалогію літаратуразнаўчых даследаванняў і інш. Асобныя навуковыя даследаванні прысвечаны пытанням рэцэпцыі французскай культуры ў краінах Усходняй Еўропы, літаратурнай і педагагічнай дзейнасці езуітаў на беларускіх землях у канцы XVIII – пачатку ХІХ стагоддзя і інш.
Касмалагічная сінгулярнасць
Касмалагі́чная сінгуля́рнасць (ад singularis — асобны, асаблівы) — асаблівы стан у пачатку касмалагічнага расшырэння Сусвету ў і некаторых іншых касмалагічных мадэлях агульнай тэорыі адноснасці (АТА), што ляжаць у аснове сучаснай касмалогіі. Характарызуецца разбежнымі значэннямі шчыльнасці энергіі матэрыі, інварыянтаў і іншых параметраў.
Існаванне Сусвету ў часе ў рамках гэтых мадэлей у мінулым абмежавана касмалагічнай сінгулярнасцю. Наяўнасць яе ў касмалагічных рашэннях АТА сведчыць аб непрыдатнасці класічнай АТА у вобласці экстрэмальных умоў. Рабілася мноства спроб рашэння праблемы сінгулярнасці, якія прывялі да пабудовы некаторых рэгулярных касмалагічных мадэлей, у прыватнасці, пабудаваны рэгулярныя закрытыя інфляцыйныя касмалагічныя мадэлі ў рамках АТА і. Існаванне Сусвету ў такіх мадэлях у мінулым і будучым не абмежавана ў часе. Стадыі касмалагічнага расшырэння папярэднічае стадыя сціскання, а замест сінгулярнасці выступае стан з экстрэмальна вялікімі (магчыма, планкаўскімі) значэннямі шчыльнасці энергіі, тэмпературы і іншых параметраў. З гэтага стану пачынаецца расшырэнне Сусвету, якое падобна да Вялікага Выбуху і мае экспаненцыяльны характар у інфляцыйных мадэлях.
Згодна з тэарэтычнымі і назіральнымі данымі працягласць касмалагічнага расшырэння («узрост Сусвету») у межах 10—20 млрд гадоў.
Сенусерт I
Сенусерт I (слушней Са-на-уасра) — фараон Старажытнага Егіпта (прыблізна 1956—1911/1910 да н.э.) з XII дынастыі (Сярэдняе царства).
Роднасныя сувязі і пачатак валадарства
Сенусерт быў сынам Аменемхета I і Нефертатэнен. Імя яго маці пададзена толькі на статуі, копіі XIX ст. Імя незвычайнае і, такім чынам, ёсць сумненне ў сапраўднасці гэтага надпісу і імені. Жанаты быў Сенусерт на сваёй роднай або зводнай сястры, якая была маці яго сына і спадчынніка Аменемхета II. Сенусерт пісаў аднаму са сваіх саноўнікаў пра Неферу:
«Я хачу, каб царыца жыла ў вечным дастатку, а яе галаву асвячалі сімвалы валадарання».
Сенусерт, яшчэ будучы суправіцелем бацькі (каля 1971—1962 да н.э.), кіраваў паходамі ў Нубію і. Калі верыць апавяданню «Падарожжы Сінухета», малады спадчыннік Сенусерт ваяваў супраць лівійцаў у Заходняй пустыні, калі памёр яго бацька Аменемхет I. Напэўна, Сенусерт паспяшаўся да сталіцы, каб узяць сітуацыю пад кантроль. Ён прадухіліў усякія спробы палацавага перавароту і даў распараджэнні аб пахаванні бацькі ў Лішце. Адразу ж па заняцці стальца Сенусерт I сістэматызаваў царскія тытулы, з гэтага часу тытулатура стала канонам для наступных валадароў, наогул, з’явілася само паняцце «тытулатура».
Пра тое, што ўлада фараона распаўсюджвалася на ўвесь Егіпет, ёсць надпісы амаль на тузіне дакументаў, знойдзеных па ўсёй краіне ад Александрыі да Асуана. Сенусерт I ў пэўнай ступені ўзняў эканоміку краіны, пачаўшы асваенне Фаюма.
Выкарыстанне руднікоў і каменяломень
Сенусерт I, бадай, як ні адзін іншы фараон, надаваў увагу здабычы карысных выкапняў. Ён узначаліў экспедыцыі на поўдзень і ў аазісы пустыні, пра што ёсць запісы на сценах храмаў і на стэле ў і Асьюце. У Егіпет паступала біруза з Сіная; дыёрыт — з Тошкі; найбольш каштоўным мінералам быў аметыст, здабываны ва Усходняй пустыні. У здабывалі золата. Напэўна, менавіта яго егіпцяне часам называлі «золатам маджаеў».
Надпісы расказваюць пра экспедыцыі да «руднікоў Пунта». Яе па загаду «начальніка горада, візіра» ўзначаліў вяльможа Амені, сын Ментухатэпа. На 10-м годзе валадарства Сенусерта I на верфях Коптаса былі пабудаваны караблі і па сушы дастаўлены ў старажытны егіпецкі порт Сауу (цяперашні Мерса Гауасіс) на Чырвоным моры, для чаго спатрэбілася 3700 чалавек.
Аднавілася здабыча каменя ў Вадзі-Хамамат. Магчыма, у сувязі з падрыхтоўкай да святкавання юбілею, фараон на 33 год свайго валадарства (каля 1939 да н.э.) арганізаваў экспедыцыю ў гэтыя каменяломні. Ёсць прычыны думаць, што Сенусерт I асабіста наведваў іх. У экспедыцыі на 38 год валадартва фараона ўдзельнічала 17 000 чалавек, у Егіпет было дастаўлена 60 сфінксаў і 150 статуй.
Ваенныя паходы
Найбольшай цікавасцю і найбольшай небяспекай для Егіпта была Нубія, таму ўвага фараона была прыкавана да яе. У тытулатуры Сенусерта I — «Той, хто забівае іунціу», «Той, хто дасягае меж з нубійскімі ордамі» адлюстравалася палітыка адносна паўднёвых краін. Этнонім іунціу паказвае, што гаворка вядзецца найперш пра плямёны Нубіі. Некалькі пазней, калі дзейнасць Сенусерта I ў Нубіі прывяла да пэўных поспехаў, яго сталі зваць — «Сенусерт, любімы Хорам Нубіі».
Стэла, устаноўленая ваеначальнікам Ментухетэпам ў Бухене, змяшчала запіс пра паход у Верхнюю Нубію на 18 год валадарства Сенусерта I (каля 1954 да н.э.). Гэта быў пералік паўднёвых чужаземных краін, і хоць тэкст захаваўся блага, ясна, што гаварылася пра ваенныя дзеянні і карныя меры адносна ворагаў. З гэтага пераліку бачна, што егіпецкі ўплыў тым часам распаўсюджваўся на поўдзень аж да цяперашняга Кумэ. На стэле выяўлены бог вайны Монту, які падводзіць да Сенусерта I шэраг звязаных палонных, якія ўвасабляюць заваяваныя нубійскія паселішчы і плямёны. Фараон названы ў тэксце «Зоркай поўдня».
Пра ваенныя паходы Сенусерта I ў Нубію кажа далей надпіс Сарэнпута I, намарха I верхнеегіпецкага нома (септа) Та-сеці, высечаны ў Элефанціне. Сарэнпут I паведамляе ў гэтым надпісе, як цар паслаў яго «разграміць краіну Куш». Тут жа дастаткова ясна раскрываецца і эканамічны сэнс гэтага паходу. Сарэнпут называе сябе тым, каму дакладвалі пра тавары, якія прывозяцца з краін маджаеў, пра даніну князёў іншаземных краін. Урэшце, у ў Нубіі знойдзены вялікі надпіс, у якім гаворыцца пра заваёву Нубіі Сенусертам I. Зверху паказаны сам Сенусерт I, які стаіць перад богам Монту, «уладаром Фіваў». Цар кажа богу: «Я кінуў да тваіх ног, добры бог, усе краіны, якія знаходзяцца ў Нубіі». Тут жа паказана, як бог падводзіць да цара і прадстаўляе яму шэраг звязаных палонных, якія сімвалізуюць захопленыя егіпцянамі нубійскія гарады. Пад галавой і плячыма кожнага палоннага размешчаны авал, які змяшчае назву пэўнага горада. Можна думаць, што гэтыя 10 нубійскіх паселішч знаходзіліся некалькі паўднёвей Кумэ. Фрагмент блага захаванага надпісу таксама кажа пра перамогу цара, згадваючы пра «разгром Нубіі». Відавочна, гэты надпіс быў высечаны на камені адным з военачальнікаў цара Ментухатэпам для ўвекавечання перамог егіпецкіх войскаў у Нубіі, якія завяршыліся заваяваннем шырокай вобласці. Гэтыя перамогі і заваёвы егіпецкіх фараонаў XII дынастыі спрыялі з’яўленню своеасаблівай вялікадзяржаўнай тэорыі. Егіпецкія заваёўнікі, захопленыя ўласнымі поспехамі, пачынаюць глядзець на пераможаных нубійцаў, як на «ніжэйшую расу», называючы ў сваіх надпісах Нубію «нікчэмнай краінай Куш».
Рэгулярныя ваенныя паходы паказвалі, што Сенусерт I вырашыў скарыць Куш (Нубію) і прымусіць яго плаціць даніну. Аднак к часу валадарства Сенусерта I ўлада кушыцкіх царкоў настолькі адужэла, што яны здолелі падпарадкаваць і плямёны, якія жылі ва Усходняй пустыні. Набегі кушытаў на Егіпет з боку Усходняй пустыні пачасціліся. Прынамсі, адна з экспедыцый Сенусерта I мела троху іншы характар, чым звычайная экспедыцыя за сыравінай. На стэле, знойдзенай у Вадзі-эль-Худзі, сярод іншых эпітэтаў і тытулаў фараона згадваліся наступныя: «Той, хто знішчае нубійскія полчышчы» і «пашырае межы».
На 43 годзе валадарства (каля 1929 да н.э.) Сенусерт распачаў яшчэ адзін вялікі паход у Нубію, дзе егіпецкая армія пад асабістым камандаваннем Сенусерта ўпершыню прайшла ў Куш — шырокую вобласць, якая ляжыць за 2-м парогам (пасля Кушам стала звацца ўся Нубія). Але гэтая кампанія мела чыста разведвальны характар і не суправаджалася сур’ёзнымі бітвамі, бо Амені — намарх Антылоп’ега (Антынаполіскага) нома, з надпісаў у чыёй грабніцы вядома пра гэты паход, хваліцца, што ён не страціў ні аднаго чалавека.
Ахова паўднёвых меж
Адным з найвялікшых здзяйсненняў Сенусерта I была пабудова ў Нубіі сістэмы крэпасцей, заселеных егіпецка-нубійскімі гарнізонамі. Пры ім былі ўзведзены крэпасці Бухен, Ікур і Куба, магчыма — і. Напэўна, крэпасці, размешчаныя ў стратэгічна важных месцах, былі закладзены адначасова на 5-ы год валадарства Сенусерта I. Ужо тады быў пабудаваны і заселены горад, размешчаны на поўдзень ад Бухена, паводле свайго прызначэння ён не быў крэпасцю, але хутчэй — караван-сараем для чыноўнікаў, гандляроў, рамеснікаў і г.д., і менавіта таму быў цесна звязаны з размешчанай побач крэпасцю Бухен. Крэпасць у Куме ўжо не магла стрымліваць набегі плямёнаў Усходняй пустыні і кушытаў, якія праніклі туды, таму Сенусерт I быў вымушаны ўзвесці крэпасць у Вадзі-эль-Худзі. У выпадку надзвычайнай сітуацыі ваенны кантынгент крэпасцей, безумоўна, мог разлічваць на падтрымку егіпецкіх воінаў, раскватараваных ў крэпасцях на заходнім беразе Ніла. Надпіс паведамляе, што «паўднёвыя краіны бескантрольна сваю нагу на егіпецкую зямлю не ставяць».
У сувязі з арыентацыяй егіпецкай знешняй палітыкі было ўведзена новае адміністрацыйнае дзяленне паўднёвай часткі Егіпта, і, найперш, адроджана акруга «Кіраўнік поўдня», якая аб’яднала некалькі паўднёвых номаў. Нубія пры Сенусерце была настолькі замірана, што гэта дало магчымасць распрацоўваць мясцовыя залатаносных руднікі. Усё той жа намарх Амені расказвае, што ён, сумесна са спадчыннікам стальца Амені (напэўна, Аменемхетам II) з 400 воінамі ездзіў за золатам у Нубію, і ў Аравійскую пустыню, на ўсход ад Коптаса, і кожны раз шчасліва вяртаўся са скарбамі. Пра эксплуатацыі заваяваных абласцей Нубіі кажа ў сваім надпісе і намарх Элефанціны Сірэнпут. Калі меркаваць па гэтаму надпісу, элефанцінскаму намарху паведамлялі пра дастаўку з вобласці пераможанага племені маджаеў прадуктаў як даніны кіраўнікоў іншаземных краін.
У гісторыі Егіпта востраў Элефантына іграў асаблівую ролю. Як бы далёка на поўдзень не прасціраўся ўплыў егіпецкіх валадароў, Элефантына заўсёды разглядалася як паўднёвы аплот Егіпта. Фараоны ў пэўнай ступені імкнуліся нават задобрыць кіраўнікоў Элефантыны. Сенусерт I, спыніўшыся ў Элефантыне перад паходам у Куш, паднёс Сарэнпуту I, намарху гэтай вобласці, шмат падарункаў. Яны былі пералічаны на калонах пахавальнай камеры намарха. Пасля паспяховага завяршэння паходу ў Куш колькасць падарункаў была яшчэ большай. Аменемхет, чыноўнік, які жыў пры Сенусерце I, атрымаў ад фараона загад пабудаваць паміж Асуанам і Філе сцяну, якая абараняла гавань па абодвух баках першага парога.
Сенусерт I падтрымліваў гандлёвыя сувязі з землямі Усходняга Міжземнамор’я, у тым ліку з Біблам, і краінамі Эгейскага мора. Егіпецкія гандлёвыя экспедыцыі дасягнулі Угарыта. Сведчанні пісьмовых крыніц пацвярджаюцца і археалагічнымі звесткамі. На могілках у Бібле, у пахаваннях, датаваных часам Сярэдняга царства, знойдзены егіпецкія рэчы, аналагічныя згаданым у надпісах.
Унутраная палітыка
Сенусерт імкнуўся да цэнтралізацыі краіны, але дзейнічаў асцярожна, захоўваючы багацце і прывілеі, якія аказвалі яму падтрымку. Сенусерт сваёй воляй вызначаў межы паміж номамі і прызначаў туды намархаў. «Ён аддзяліў гарады адзін ад другога і прымусіў кожны з іх ведаць сваю акругу, якую ён спраўдзіў паводле старажытных дакументаў». Яшчэ пры Сенусерце I абласны кіраўнік мог весці падвойнае летазлічэнне — па гадах валадарства цара і свайго ўласнага. Абласныя кіраўнікі кіравалі і мясцовым жрэцтвам, бывалі і вярхоўнымі жрацамі мясцовых божастваў. Ім жа падпарадкоўвалася войска вобласці, якое яны па-ранейшаму называлі «сваім». Яны кіравалі як ворывам, так і статкамі цара, якія знаходзіліся ў вобласці; падаткі на карысць «дома цара» праходзілі праз іх рукі. Хоць «дом (гаспадарка) абласнога кіраўніка» і «бацькоўскі дом», «статак цара» і «статак свой» строга адрозніваліся, абласныя кіраўнікі і пры XII дынастыі заставаліся магутнымі асобамі. Хоць некаторыя з іх пэўна прызначаліся на сваю вобласць царом, улада абласнога кіраўніка была спадчыннай і пераходзіла ад бацькі да сына ці ад дзеда па маці да ўнука, цар жа толькі зацвярджаў новага кіраўніка.
Яшчэ ў канцы валадарства Сенусерта I былі абласныя кіраўнікі, якія выяўлялі на сценах сваіх грабніц бітвы паміж егіпцянамі, аж да аблогі крэпасцей, па прыкладу сваіх валадарных папярэднікаў, часоў XI дынастыі. Герой Сінухет пры адной толькі вестцы пра смерць фараона Аменемхета I так быў напалоханы магчымай грамадзянскай вайной, што хацеў бегчы за мяжу і жыць сярод бедуінаў.
Пры ім былі ўстаноўлены гандлёвыя і дыпламатычныя сувязі з валадарамі і племяннымі кіраўнікамі Сірыі і Палесціны. Ён аднавіў работы на Сінайскім паўвостраве, у мясцовых рудніках, дзе здабывалі мафкат (бірузу) і медзь. Надпісы пасланых Сенусертам саноўнікаў, знойдзеныя на скалах Вадзі-Магкара, сведчаць пра іх дзейнасць. Сенусерт захапіў і ўключыў у свае ўладанні таксама Вялікі аазіс (Эль-Харге) і прызначыў туды намеснікам чыноўніка, «давераную асобу цара», Ікудзідзі (34 год валадарства, каля 1938 да н.э.).
Будаўнічая дзейнасць
Сенусерт I будаваў па ўсёй краіне і ў розных храмах. Ён быў першым фараонам, які сістэматычна перабудоўваў усе храмы краіны, узводзячы іх з каменя, а не з гліняных цаглін, як было прынята раней. На 3 год свайго валадарства, Сенусерт перабудаваў храм Ра-Атума ў старажытным цэнтры сонечнага культу, Геліёпалі. Ён фактычна аднавіў усе цырымоніі, якія раней тут былі. На 30, юбілейным, годзе ён усталяваў у гэтым горадзе два 20-метровых абеліскі з наймацнейшага і найвыдатнейшага ружовага граніту найлепшага мастацкага аздаблення, кожны з іх важыў 121 тону. Адзін з іх стаіць і цяпер, ён найстаражытнейшы абеліск у Егіпце. Толькі гэты абеліск і ацалеў да цяперашняга часу ад усяго горада Геліёпаля.
Абеліск, падобны абеліску Геліёпаля, але разбіты, з імем Сенусерта I, знойдзены яшчэ ў Фаюме, паблізу перасохлага Мерыдава возера. Абеліск гэты, як апавядае надпіс, быў пастаўлены ў гонар мясцовых багоў галоўнага горада Шэт або Шэці (грэч. Кракадылопаль, пазней горад называўся Арсіное).
Сенусерт I займаўся, як і яго бацька, ўзвядзеннем ў Фівах той святыні Амона, якая ў надпісах завецца храмам Апету (то-бок «Храм Усходу»; гэта знакамітыя руіны Карнака). Ён працягнуў работы свайго бацькі ў гонар боскага Амона, а таксама паклапаціўся пра жрацоў і пабудаваў ім асаблівы будынак, называны «святое жытло відушчага Амона». Гэта адзін з найстаражытнейшых захаваных будынкаў гэтага храма ў Карнаку — так званая «Белая капэла». Пазней пры фараоне Аменхатэпе III (XVIII-я дынастыя) гэты будынак быў разабраны і яго алебастравая блокі былі выкарыстаны як напаўняльнік для трэцяга пілона Карнакскага храма, дзе яны ў 1-й палове XX ст. былі знойдзены ў поўным аб’ёме і адноўлены ў цудоўны будынак. На цокалі капэлы пералічаны назвы егіпецкіх абласцей (номаў) з іх сталіцамі.
У Танісе, «вялікім горадзе» Ніжняга Егіпта знойдзены выявы Сенусерта на асобных камянях з руін загінулых храмаў. Надпіс Амені-Сенеба, жраца святыні Асірыса ў Абідасе, які жыў пры фараоне XIII-й дынастыі Ра-хан-маа-Рантэр (імя якога, аднак, апроч гэтага помніка нідзе не згадваецца), паведамляе, што Ментухатэпу была даручана царом Сенусертом пабудова храма Асірыса ў Абідасе, і там жа быў закладзены ім калодзеж, які згадвае таксама Страбон.
Службовыя асобы пры Сенусерце
Візірам на пачатку валадарства Сенусерта быў Антэфакер, які таксама быў візірам на апошніх гадах Аменемхета I, і магіла якога знойдзена пры пірамідзе Аменемхета I ў Лішце. Ён вядомы па цэлым шэрагу дакументаў і, напэўна, займаў гэты ўрад на працягу працяглага часу. Пасля смерці, яго, мусіць, змяніў на гэтым урадзе Сенусерт. Як скарбнікі вядомы першапачаткова (надпіс ад 22-га года) Сабекхатэп, а пасля яго Ментухатэп. Ментухатэп выдаваў законы, раздаваў урады, размяркоўваў работы ў акругах. Напэўна, Ментухатэп, які выяўляўся як займаючы і пэўныя жрэцкія пасады, валодаў вялікай уладай і пасля цара быў другой асобай у дзяржаве. Ён кіраваў, напэўна, некалькімі будаўнічымі праектамі Сенусерта I і ён, мусіць, быў галоўным архітэктарам храма Амона ў Карнаку. Яго велізарная грабніца знаходзіцца побач з пірамідай фараона. Вядомы некалькі кіраўнікоў царскай маёмасцю, з якіх можна згадаць, найперш, Хору, кіруючага экспедыцыямі фараона і Нахта, чыя магіла размешчана ў Лішце і які ўдзельнічаў у будаўніцтве піраміды Сенусерта.
З іншых сучасных цару Сенусерту дзеячаў трэба яшчэ згадаць Меры, сына жанчыны Менхту. Захаваўся камень, датаваны 9 годам валадарства Сенусерта, з якога вынікае, што Меры атрымаў загад ад самога фараона пабудаваць яму «высокае месца даўгавечнага існавання перад тварам Мемфіса», то-бок, грабніцу паблізу Мемфіса для фараона.
Манефон вызначае тэрмін валадараства Сенусерта у 46 гадоў, які пацвярджаецца і Турынскім папірусам, з яго 45 поўнымі гадамі і некаторай колькасцю страчаных месяцаў. Самая позняя знойдзеная з сучасных таму часу дат яго валадараства — 44 год, што добра суадносіцца са звесткамі Турынскага спіса і Манефона. На цяперашні час ў навуцы прынята, што Сенусерт валадарыў 45 поўных гадоў і памёр на 46 годзе. Першыя 10 гадоў ён валадарыў сумесна са сваім бацькам Аменемхетам I. За тры гады да смерці Сенусерт зрабіў суправіцелем Аменемхета II, свайго сына ад галоўнай жонкі, царыцы Нефру. Гэта вядома са стэлы, якая належыць прыватнай асобе Сімонту, датаванай 44-м годам Сенусерта і 2-м годам Аменемхета, з чаго вынікае, што Аменемхет быў прызначаны на 43-м годзе Сенусерта.
Піраміда Сенусерта
Яго піраміда (105×105 м, вышыня 61 м) пабудавана каля сталіцы Іт-Тауі (суч. Эль-Лішт), на значным узгорку, прыблізна за 2 км на поўдзень ад манумента бацькі. Цяпер гэта піраміда выглядае троху лепей за піраміду яго бацькі Аменемхета I. Ад першапачатковай яе вышыні захавалася болей за траціну, а на сценах яшчэ трымаюцца рэшткі абліцоўкі з вапняка.
Уваход у піраміду размешчаны традыцыйна на ўзроўні зямлі ў цэнтры паўночнага боку і скрыты развалінамі малельні. Побач з уваходам — адтуліна, якую зрабілі старажытныя рабаўнікі. Унутраная будова піраміды надзвычай простая: ад уваходу нахільны калідор па прамой спускаецца да пахавальнай камеры, размешчанай у цэнтры піраміды глыбока пад зямлёй. Пахавальная камера недаступная, бо ў яе праніклі грунтавыя воды, як гэта здарылася і з пірамідай Аменемхета I, таму ні археолагі, ні старажытныя рабаўнікі не здолелі пракнікнуць унутр піраміды.
Органная музыка Беларусь XXI
«Органная музыка Беларусь XXI» (Арганная музыка Беларусь XXI) — музычны зборнік кампазітара Ганны Кароткінай, выдадзены кампаніяй «Vigma» у 2012 годзе.
Кашкайцы
Кашка́йцы (саманазва: Qaşqaylar; ) — цюркскі народ у Іране. Агульная колькасць (2017 г.) - 940 000 чал.
Гісторыя
Кашкайцы паходзяць ад агузаў. Моўна і генетычна найбольш блізкімі да іх народамі з'яўляюцца туркі і азербайджанцы. Згодна паданням саміх кашкайцаў, яны перасяліліся ў Іран пры хане Хулагу. Першапачатковым месцам іх рассялення былі землі вакол Ардэбіля ў Іранскім Азербайджане. У пачатку XVI ст. Ісмаіл I перасяліў іх на поўдзень Ірана для прадухілення нападаў партугальцаў.
Кайшкайцы падзяляліся на асобныя плямёны. Найбольш буйнымі з іх з'яўляліся дарэшуры, шашбулюк, кашкулі, фарсімадан і амалех. На чале плямён стаялі спадчынныя правадыры-ільханы. Кашкайскія плямёны мелі статус саюзнікаў шахіншахаў і карысталіся шырокай аўтаноміяй. З канца XIX ст. іх уплыў на ўрад Ірана спрабавалі выкарыстаць прадстаўнікі іншых дзяржаў. У выніку падчас I Сусветнай вайны частка кашкайцаў падтрымала Германію і Асманскую Порту. Спроба шаха Рэзы Пахлеві падпарадкаваць кашкайцаў іранскім законам выклікала паўстанне ў 1921 г. У гады II Сусветнай вайны кашкайцы вялі баявыя дзеянні супраць іранскай арміі, а таксама пагражалі брытанскім сілам на поўдні Ірана.
Кашкайцы паўставалі супраць іранскіх улад у 1945 - 1946 гг., 1962 - 1964 гг. Сумесная барацьба спрыяла яднанню і з'яўленню сярод іх агульнапрынятых лідараў. У 1964 г. большасць правадыроў была вымушана пакінуць Іран. Лідар кашкайскай апазіцыі Хасроў-хан Кашкай вярнуўся толькі пасля Ісламскай рэвалюцыі, аднак быў арыштаваны і публічна пакараны смерцю ў Шыразе ў 1982 г.
Культура
Галоўным заняткам кашкайцаў здаўна з'яўляецца качавая жывёлагадоўля. Трымаюць авечак, коз, кароў, вярблюдаў, коняў. Зімовыя пашы кашкайцаў знаходзяцца на поўнач ад Персідскага заліва. Увесну перакачоўваюць далей на поўнач. Распаўсюджаныя рамёствы: апрацоўка скур, выраб сыру, дываноў, ваўняных тканін і г. д. Традыцыйнае жытло — шацёр чадар.