cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батаўская рэспубліка
Батаўская рэспубліка (Bataafse Republiek) — афіцыйная назва нідэрландскай Рэспублікі Злучаных правінцый падчас яе заваявання Францыяй паміж 1795 і 1806 гадамі. Назва паходзіць ад старажытнага племя батаваў, якія жылі ў антычнасці на тэрыторыі Нідэрландаў. Нідэрландскія правінцыі страцілі самастойнасць, і ўся дзяржаўная ўлада была перададзена заканадаўчаму сходу і кіруючаму органу з пяці членаў. Батаўская рэспубліка цалкам залежала ад Францыі, якая яе значна эксплуатавала. Яна стала саюзніцай Напалеона ў войнах супраць антыфранцузскай кааліцыі.
У 1796 годзе Нацыянальным сходам, значнай часткай якога з’яўлялася буйная буржуазія, быў высунуты праект канстытуцыі, аднак праект быў адпрэчаны насельніцтвам. Пасля выбараў 1798 года да ўлады прыйшлі радыкальныя сілы, якімі была прапанавана канстытуцыя, якая ліквідавала рэшткі феадалізму і замацоўвала дэмакратычныя правы. Аднак, пераварот, які адбыўся ў гэтым жа годзе, перашкодзіў правядзенню канстытуцыі ў жыццё.
У 1801 годзе рэспубліцы была навязана антыдэмакратычная канстытуцыя, а ў 1805 годзе кіраўніком Батаўскай рэспублікі стаў дыктатарскі пенсіянарый, стаўленік Напалеона —.
У 1802 годзе рэспубліка стала ўдзельніцай падпісання Ам’енскага мірнага дагавора, як саюзніца Францыі і Іспаніі. Паводле дагавора, Англія абавязвалася не ўмешвацца ва ўнутраныя справы рэспублікі, а таксама вярнуць галандскія ўладанні, акрамя Цэйлона.
Па загадзе Напалеона Банапарта рэспубліка была 5 чэрвеня 1806 года пераназвана ў Каралеўства Галандыя.
Лясец
Лясе́ц (, Лесец) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Азарыцкага сельсавета.
Ларыса Фёдараўна Кузняцова
Ларыса Фёдараўна Кузняцова (нар., Гомель) — беларускі палітык і дзяяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Скончыла Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт, гісторык. Працоўную дзейнасць пачала лабарантам кафедры хіміі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працавала старшай піянерважатай, настаўнікам гісторыі сярэдняй школы № 39 горада Гомеля, загадчыкам сектара ўліку і фінансаў Гомельскага райкама ЛКСМБ, адказным сакратаром Гомельскай раённай арганізацыі таварыства «Веды», інструктарам ідэалагічнага аддзела Гомельскага райкама КПБ. З’яўлялася дырэктарам па вучэбна-выхаваўчай рабоце Урыцкай сярэдняй школы, дырэктарам Красненскай сярэдняй школы Гомельскага раёна, дырэктарам сярэдняй школы № 33 горада Гомеля. Займала пасады намесніка кіраўніка адміністрацыі Савецкага раёна горада Гомеля, начальніка аддзела адукацыі Гомельскага гарвыканкама.
Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга і чацвёртага скліканняў.
Узнагароды
Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.
Мотальскія ручнікі
Мотальскія ручнікі — традыцыйныя тканыя ручнікі, якія вырабляюць ткачыхі ў в. Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Вядомы з канца XVIII ст. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30— 33 см. Ткуць «у елачку» пераборнай тэхнікай у 4 ніты, снуюць у 8—10 пасмаў.
Традыцыйныя колеры узораў — чырвоны з чорным, пазней з сінім, зялёным. Кампазіцыя ручнікоў 2 відаў: у адным па аснове праходзяць 2—3-каляровыя, пазней 4-каляровыя палоскі-коскі, у другіх — па ўтку шмат каляровых арнаментальных палосак («затканыя беражкамі»), што перасякаюцца з каляровымі палоскамі асновы. Даўней іх аснова і ўток былі з ільняных нітак, а ўзор натыкалі горынню; у наш час ткуць з ільняных, баваўняных нітак, а ўзор натыкаюць мулінэ, ірысам. Па канцах ручнікоў арнаментальны малюнак («у зборы», «у кветкі», «у лісты», «у жучкі») займае 7—8 см. Заканчваюцца традыцыйныя ручнікі карункамі, якія плялі з нітак асновы уручную (цяпер вяжуць кручком). У 1977 годзе ў в. Моталь створаны ткацкі цэх Пінскай фабрыкі мастацкіх вырабаў.
Малыя Ліцвінавічы
Малы́я Ліцві́навічы (, Малые Литвиновичи) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Азарыцкага сельсавета.
Мотальскія кажухі
Мотальскія кажухі — беларускае традыцыйнае зімовае народнае адзенне з в. Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Пашыраны з даўніх часоў. Шылі з белых надубленых аўчын. Мотальскія кажухі былі доўгія, шчыльныя да стану з адкладным каўняром. Кроілі іх з бакавымі клінамі («вусамі»), зашпільвалі на гаплікі, багата аздаблялі рознакаляровай вышыўкай «козлікам», гладдзю, нашыўкамі пярэстага шнура, раменьчыкаў, тканіны (найчасцей блакітнае, чырвонае, зялёнае сукно), пампонамі.
З 1930-х г. мотальскія кажухі шылі з дубленых аўчын, якім надавалі чырвона-цагляны ці вохрысты колер. Яны сталі кароткія, прамога ці паўпрыталенага сілуэта, найчасцей са стаячым каўняром і футравай аблямоўкай уздоўж верхняга крыса, па нізе і разрэзах кішэняў. Аздаблялі каляровымі раменьчыкамі, працягнутымі праз вузкія надрэзы ўздоўж швоў, а таксама вышыўкай на кішэнях, нізе рукавоў, верхняй прыкаўнернай частцы спінкі. Паступова выходзяць з ужытку.
Готхард Кетлер
Го́тхард Ке́тлер (Gotthard von Kettler, таксама Ketteler;  —, , Курляндыя і Семігалія) — апошні ландмайстар Тэўтонскага ордэна ў Лівоніі (1559—1561) і першы герцаг Курляндыі і Семігаліі (1561—1587).
Біяграфія
Готхард Кетлер паходзіў з высакароднага вестфальскага роду. Дзявятае дзіця ў сям’і нямецкага рыцара Готхарда Кетлера (каля 1480—1556) і яго жонкі Сібілы Сафіі фон Несельродэ (1490—1571). Яго старэйшы брат, Вільгельм Кетлер (пам. 1557), быў біскупам мюнстэрскім. У 1538 годзе ўступіў у Лівонскі ордэн. У 1554 годзе Готхард стаў комтурам Дынабурга, а ў 1557 годзе комтурам Феліна. У верасні 1557 года комтур фелінскі Готхард фон Кетлер падтрымаў заключэнне Пазвольскага дагавора паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівонскім ордэнам, накіраванага супраць Маскоўскай дзяржавы. У 1558 годзе лівонскім магістр Іаган Вільгельм фон Фюрстэнберг прызначыў Готхарда Кетлера сваім каад’ютарам, гэта значыць намеснікам і пераемнікам. Спроба Кетлера вярнуць страчаны Дэрпт прывяла коштам вялікіх страт толькі да стратэгічна малаважнага ўзяцця Рынгена.
21 кастрычніка 1559 года Готхард фон Кетлер становіцца ландмайстрам Тэўтонскага ордэна ў Лівоніі, а яго папярэднік падчас Лівонскай вайны ў жніўні 1560 года быў узяты ў палон маскоўскімі войскамі. Новы лівонскі магістр Готхард фон Кетлер вымушаны быў працягваць няўдалую вайну з перавышаючымі сіламі Маскоўскай дзяржавы. 31 жніўня 1559 года вымушаны быў заключыць новы саюзны дагавор з каралём польскім і вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам і перадаў землі Лівонскага ордэна пад апеку Польшчы і Літвы. Наўзамен Жыгімонт Аўгуст на баку Лівонскага Ордэна ўступіў у Лівонскую вайну з Рускай дзяржавай. Польска-літоўскія атрады акупавалі Паўднёвую Лівонію.
У 1561 годзе Готхард фон Кетлер прыняў лютэранства, а 28 лістапада таго ж года ўступіў у ваенна-палітычны саюз з польскім каралём-каталіком і вялікім князем літоўскім Жыгімонтам II Аўгустам, вяршэнства якога ён прызнаў паводле Віленскай уніі.
5 сакавіка 1562 года ў Рызе Кетлер прынёс ленную прысягу на вернасць каралю Жыгімонту Аўгусту, якога прадстаўляў канцлер вялікі літоўскі і ваявода віленскі Мікалай Радзівіл «Чорны». З гэтага часу тэрыторыя ландмайстарства Тэўтонскага ордэна ў Лівоніі адыходзіла да Рэчы Паспалітай. Готхард фон Кетлер станавіўся герцагам Курляндыі, а таксама губернатарам Ліфляндыі. У 1565 года з-за немагчымасці Кетлерам выконваць свае абавязкі новым губернатарам Ліфляндыі быў прызначаны Ян Хадкевіч. З 1575 года, быўшы васалам Рэчы Паспалітай, прыняў удзел у новай вайне Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. 5 жніўня 1579 года ў лагеры польска-літоўскай арміі ў Дзісне (пад Полацкам) прызнаў сваю васальную залежнасць ад новага караля польскага і вялікага князя літоўскага Стэфана Баторыя.
Шлюб і дзеці
11 сакавіка 1566 года курляндскі герцаг Готхард фон Кетлер ажаніўся з 33-гадовай Ганнай Мекленбург-Гюстраўскай (1533—1602), дачкой герцага Альбрэхта VII Мекленбургскага (1486—1547) і Ганны Брандэнбургскай (1507—1567). Дзеці:
Сканаў 17 мая 1587 года ў Мітаве, яго сыны Фрыдрых і Вільгельм сталі суправіцелямі, падзяліўшы паміж сабой герцагства. Фрыдрых стаў кіраваць у Курляндыі, а Вільгельм атрымаў Семігалію. Мужчынская лінія дому Кетлераў згасла ў 1737 годзе са смерцю курляндскага герцага Фердынанда.
Ніканава
Ні́канава (, Никоново) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Азарыцкага сельсавета.
Да 12 ліпеня 1965 года вёска мела назву Рылавічы. Да 21 кастрычніка 1968 года вёска ўваходзіла ў склад Хаміцкага сельсавета.
Сямёнавічы (Калінкавіцкі раён)
Сямёнавічы (, Семёновичи) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Азарыцкага сельсавета.
У 1939—1954 гадах цэнтр Халмянскага сельсавета.
Вайна за незалежнасць Тэхаса
Вайна за незалежнасць Тэхаса таксама вядомая як Тэхаская рэвалюцыя  — вайна паміж Мексікай і Тэхасам, якая цягнулася з кастрычніка 1835 па красавік 1836 г. і скончылася аддзяленнем Тэхаса ад Мексікі і пераўтварэннем яго ў незалежную дзяржаву.
Перадумовы канфлікта
У 1820-х гг. Мексіка заахвочвала перасяленне белых імігрантаў з тэрыторыі ЗША ў Тэхас. З цягам часу англамоўнае насельніцтва стала большасцю на тэрыторыі Тэхаса. Сярод іх былі плантатары, якіязаймаліся бавоўнагадоўляй з ужываннем рабскай працы.
1835 г.
2 кастрычніка 1835 г. адбыўся першы буйны бой паміж атрадам 150 тэхаскіх апаўчэнцаў на чале з Джонам Генры Мурам і 100 мексіканскімі кавалерыстамі.
9 кастрычніка, паўстанцы авалодалі невялікім горадам Галіад.
12 кастрычніка таго ж года 600 тэхасцаў узялі ў аблогу гарнізон горада Сан-Антоніа-дэ-Бехар.
28 кастрычніка 1835 г. ў бітве пры Кансепсьёне атрад з 90 тэхасцаў на чале з Стывенам Осцінам паспяхова адбілі атакі кавалерыі і пяхоты мексіканскага палкоўніка Дамінга Ўгартэчэа і згубілі толькі аднаго апаўчэнца супраць значнай колькасці атакуючых (ад 14 да 76 забітых мексіканцаў).
10 снежня была абвешчэна незалежнасць Тэхаса, а 11 гарнізон Сан-Антоніа-дэ-Бехар склаў зброю (якая, ў тым ліку артылерыя, дасталася тэхасцам).
1836 г.
23 лютага 1836 г. 6000-я армія на чале з самім генералам Санта-Анай узялаў аблогу крэпасць Алама ў Сан-Антоніа. 6 сакавіка былі знішчаны ўсе абаронцы ўмацавання, акрамя 16 чалавек — жаншчын, дзяцей, аднаго мексіканца, які аб’явіў сябе ваеннапалонным сепаратыстаў, і аднаго раба.
Тым часам мексіканскі генерал дэ Ўрэа знішчыў яшчэ некалькі атрадаў тэхаскіх апаўчэнцаў. 27 лютага яго людзі забілі 20 і паланілі 32 апаўчэнца з атрада Джонсана (сам Джонсан патрапіў у палон, але збег з яго). 2 сакавіка быў разбіты атрад Морыса і Гранта, а самі яны забіты. 19-20 сакавіка «федэралы» дэ Ўрэа нанеслі паражэнне буйному злучэнню палкоўніка Джэймса Феніна. Негледзячы на невялікія страты 9 забітых і 60 параненых тэхасцаў злучэнне склала зброю і яго ўдзельнікі былі адпраўлены ў Галіад, дзе 27 сакавіка ўсіх 400 арыштаваных удзельнікаў тэхаскага апаўчэння ў тым ліку і Феніна пакаралі смерцю па загаду Санта-Аны. 2 сакавіка 1836 г. на сходзе Амерыканскіх перасяленцаў была падпісана дэкларацыя незалежнасці Тэхаса ад Мексікі. Пачалася арганізацыя рэгулярнай арміі Тэхаса, якую ўзначаліў Самуэль Хьюстан.
21 красавіка 1836 г. адбыўся 18-мінутны бой, які вырашыў будучыню Тэхаса. Людзі Хьюстана раптоўна напалі на армію Санта-Аны ля Сан-Хасінта, забілі 630 федэралаў, у тым ліку і генерала Кастрыльёна, які спрабаваў узначаліць абарону, 208 паранілі і 730 узялі ў палон, у тым ліку самога прэзідэнта краіны Санта-Ану. Пры гэтым армія Хьюстана згубіла 9 забітымі і 26 параненымі. Узяты у палон Санта-Ана пагадзіўся на мірнае пагадненне, якое ўключала сярод іншага прызнанне незалежнасці Тэхаса, абмен ваеннапалоннымі і адыход федэральнай мексіканскай арміі на поўдзень ад Рыа-Грандэ. Другая частка мексіканскай арміі на чале з генералам Філісолай, якая не ўдзельнічала ў бітве пад Сан-Хасінта, пакінула тэрыторыю Тэхаса негледзячы на тое, што генерал дэ Ўрэа, які раней паспяхова ваяваў з тэхасцамі, упэўніваў Філісолу працягваць барацьбу.
14 мая 1836 г. Санта-Ана падпісаў мірнае пагадненне з тэхасцамі ў горадзе Веласка. Паводле яго ўмоў прызнавалася незалежнасць Тэхаса, а мексіканскія войскі адыходзілі за Рыа-Грандэ. Але ўрад Мексікі адмовіўся ратыфікаваць Веласкскае мірнае пагадненне і прызнаць незалежнасць Тэхаса.
Наступствы вайны
Вынікам вайны 1835-36 гг. стала стварэнне незалежнай Рэспублікі Тэхас, якая праз дзясяцігоддзе існавання ў якасці незалежнай дзяржавы ўвайшла у склад ЗША ў пачатку 1846 г.
Батаўскае паўстанне
Паўстанне батаваў — паўстанне германскага племя батаваў пад правадырствам Юлія Цывіліса супраць Рымскай імперыі ў 70 годзе н.э.
Калі пры імператары Вітэліі сярод батаваў праходзіў набор у армію і пры гэтым здзяйснялася шмат злоўжыванняў, іх падняў на паўстанне нейкі Юлій Цывіліс — чалавек, паводле сведчанняў Тацыта, царскага роду, які быў раней абвінавачаны ў змове і разам з Юліем Паўлам у ланцугах адпраўлены да Нерона.
Першапачаткова Цывіліс (вызвалены з-пад варты Гальбай) абвясціў, што ён паўстае толькі супраць Вітэлія, а не супраць рымскага валадарства наогул. Магчыма, ён дзейнічаў разам з прыхільнікамі Веспасіяна, якія марылі пра звяржэнне Вітэлія. Даволі хутка ён прыцягнуў да свайго мецяжу таксама канінефатаў і фрызаў.
Цывіліс напаў на рымскі флот, які стаяў на Рэйне. Матросы батаўскага паходжання перайшлі на яго бок, рымляне былі перабіты, і ўвесь флот у 24 караблі патрапіў у яго рукі. Неўзабаве да паўстання далучыліся германскія плямёны з правага берага Рэйна. Рымляне сталі цярпець паражэнні.
Калі батавы са сваімі саюзнікамі аблажылі Ветэру (Castra Vetera), Цывіліс запатрабаваў ад двух легіёнаў, якія абаранялі яе, прысягнуць Веспасіяну. Аднак неўзабаве прыйшла вестка, што і германскія легіёны абвясцілі Веспасіяна імператарам. Тады Цывіліс абвясціў, што сапраўдная мэта яго — вызваленне германцаў ад рымскага валадарства.
Перамога рымлян пры Гельдубе прывяла да вызвалення гарнізона Ветэры, які, разам з іншымі войскамі, заняў Навезій. Цывіліс узяў Гельдубу і зноў аблажыў Ветэру. Тады і галы таксама адпалі ад Рыма. Ветэра здалася паўстанцам, услед за ёй — Навезій і Маганцыяк. Было абвешчана стварэнне гальскай дзяржавы.
Вестка пра батаўскае паўстанне выклікала перапалох у Рыме. Рымляне накіравалі вялікія сілы на Рэйн. Цывіліс здзейсніў напад на Трыр; германцы ўварваліся ў рымскі лагер, але атака была адбіта Цэрыялам. Цывіліс вымушаны быў схавацца ў Ветэры, аказваючы ўпартае супраціўленне, але, нарэшце, позняй восенню 70 года здаўся рымлянам. Паўстанне было задушана.
Тарасаўка
Назву Тара́саўка маюць:
Пасейдон з мыса Артэмісіян
«Пасейдон з мыса Артэмісіян», або «Бог з мыса Артэмісіян» — бронзавы арыгінал антычнай эліністычнай грэчаскай статуі V ст. да н.э., знойдзены ў 1926 годзе нырцамі за губкамі ў Эгейскім моры каля мыса Артэмісіян (на поўначы вострава Эўбеі) разам з «Вершнікам з мыса Артэмісіян» у раёне караблекрушэння і падняты на паверхню ў 1928 годзе. Статуя адлюстроўвае бога, меркавана Пасейдона або Зеўса, які замахваецца, каб кінуць зброю, якая не захавалася да нашых дзён: дзіду, трызубец (атрыбут Пасейдона) ці маланку (атрыбут Зеўса Кераўнавола — «які кідае маланкі»). Статуя ўваходзіць у лік рэдкіх бронзавых арыгіналаў, якія дайшлі да нашых дзён.
Пасейдон ці Зеўс
Найбольш папулярнай была версія, што статуя адлюстроўвае Пасейдона; але ўсталяваць гэта немагчыма, таму што зброя, якая была ў руках у бога, страчана. Праблема з ідэнтыфікацыяй статуі як марскога ўладара складаецца ў тым, што калі б ён трымаў трызубец, то гэта зброя загароджвала б твар і парушала лінію профілю. Іконаграфічныя паралелі з манетамі і вазапісам той жа эпохі паказваюць, што падобная кампазіцыя вельмі малаверагодная. Зрэшты, трызубец мог быць вельмі кароткім, што вырашыла б праблему. З іншага боку, захаваўся вялікая колькасць бронзавых статуэтак меншага памеру (пачынаючы з канца VII стагоддзя да н.э.), якія паўтараюць тую ж самую паставу і адлюстроўваюць Зеўса з маланкай. Так што ў нашы дні прынята лічыць, што, хутчэй за ўсё, гэта выява Зеўса.
Апісанне
У статуі пустыя вачніцы, якія першапачаткова былі інкруставаны, магчыма, слановай косцю, бровы былі выкананы са срэбра, вусны і саскі з медзі. У ліку магчымых аўтараў статуі прыпісваюць Агелада, Каламіда ці Мірона.
Дзмітрый Юр’евіч Загул
Дзмітрый Юр'евіч Загул (Дмитро Юрійович Загул;  — ) — украінскі пісьменнік, перакладчык.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Вучыўся ў Чарнавіцкім універсітэце. Друкавацца пачаў у 1912 годзе. У 1913 годзе выйшла першая кніга вершаў «Мярэжка». Друкаваўся пад псеўданімамі І. Майдан, М. Сучасны, С. Юрась, Б. Тыверац, М. Сулам. У гады 1-й сусветнай вайны 1914—1918 пераехаў у Расію, з 1918 года жыў у Кіеве. Выйшлі паэтычныя зборнікі «З зялёных гор», 1918; «На мяжы», 1919, «Наш дзень» (1925), «Матывы» (1927). Пераклаў на ўкраінскую мову паэму А. А. Блока «Дванаццаць», творы Ф. Шылера, І. В. Гётэ, Г. Гейнэ. Яму належыць першы ва Украіне досвед стварэння сістэматычнага курса тэорыі літаратуры («Паэтыка», 1923).
26 лютага 1933 арыштаваны, 9 мая асуджаны на 10 гадоў лагераў па абвінавачванні ў прыналежнасці да контррэвалюцыйнай арганізацыі, якая рыхтавала ўзброенае паўстанне супраць савецкай улады. Пакаранне адбываў у Забайкаллі (станцыя Урульга). У 1943 тэрмін зняволення быў падоўжаны. Памёр пры нявысветленых абставінах. Рэабілітаваны 29 красавіка 1957 года па хадайніцтве Саюза пісьменнікаў Украіны.
Яўген Аляксандравіч Казімірчык
Яўген Аляксандравіч Казімірчык (нар., в. Скураты Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці) — беларускі палітык.
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (інжынер-будаўнік), Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (менеджар-эканаміст). Працоўную дзейнасць пачаў сталяром Косаўскага мэблевага вытворчага аб’яднання Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці. Пасля службы ў радах Узброеных Сіл працаваў старшым інжынерам-электрыкам івацэвіцкага «Райсельэнерга», старшым інжынерам праектна-каштарыснага бюро ўпраўлення капітальнага будаўніцтва Івацэвіцкага райвыканкама, інжынерам, галоўным інжынерам Івацэвіцкага райгаза, дырэктарам міжраённага вытворчага ўпраўлення газавай гаспадаркі «Бярозаміжрайгаз».
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Пашаны, юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу РэспублікіБеларусь.
Цэйтнот
Цэйтнот (ад Zeit  — «час» + Not  — «патрэба» ) — становішча ў шахматах, пры якім гульцу трэба зрабіць яшчэ шмат хадоў, а часу ўжо не застаецца. Паняцце цэйтнот з'явілася пасля ўвядзення кантролю часу ў афіцыйных спаборніцтвах. Таксама можа выкарыстоўвацца ў некаторых настольных гульнях.
«Жорсткі» цэйтнот  — гэта становішча, калі ў гульца наогул не застаецца часу на ход (хвіліна ці менш на дзесяць і больш хадоў). Каб пазбегнуць адкрыта бессэнсоўных дзеянняў гульцоў у цэйтноце часам ужываецца Byo-yomi (баёмі). У гэтым выпадку гулец атрымлівае дадатковы час, але кожны наступны ход строга абмежаваны (напрыклад, хвіліна на адзін ход). Таксама гулец не мае права прымнажаць ці зберагаць хвіліны.
Слова выйшла з шахматнага лексікона і пачало ўжывацца ў іншых сферах. Сэнс — недахоп часу.
Аляксей Іванавіч Барычэўскі
Аляксей Іванавіч Барычэ́ўскі (, г. Вялікі Усцюг, Расія — ) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1968).
Біяграфія
Скончыў у 1932 годзе тэатральную студыю ў Архангельску. Працаваў у тэатрах Вялікага Усцюга, Калініна, Ціраспаля і інш. У 1950—1984 гадах у Гродзенскім абласным драматычным тэатры.
Творчасць
Выканаўца характарных роляў. Створаныя ім вобразы вызначаліся арганічнасцю і жыццёвай праўдай. Сярод лепшых роляў беларускага рэпертуару: Снапок («Калі зацвітаюць сады» В. Палескага), Швагераў («Сэрца на далоні» паводле І. Шамякіна), Вартаўнік Варэніч («Трывога» А. Петрашкевіча), Першы кліент («Мілы чалавек» К. Крапівы). Паспяхова выступаў у п’есах А. Астроўскага і М. Горкага.
Хамічы (Азарыцкі сельсавет)
Хамічы́ (, Хомичи) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Азарыцкага сельсавета.
У 1924—1968 гадах цэнтр Хаміцкага сельсавета.
Чырвоная Слабодка
Чырво́ная Слабо́дка (, Чирвоная Слободка) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Азарыцкага сельсавета.
Да 21 кастрычніка 1968 года вёска ўваходзіла ў склад Хаміцкага сельсавета.
Фёдар Аляксандравіч Апейка
Фёдар Аляксандравіч Апейка (, Мінск — ) — беларускі вучоны ў галіне механікі тарфяных машын. Член-карэспандэнт АН БССР (1950), член-карэспандэнт Акадэміі сельскагаспадарчых навук БССР (1959—1961), доктар тэхнічных навук (1949), прафесар (1950).
Біяграфія
Скончыў Маскоўскі тарфяны інстытут (1932). З 1933 па 1941 гады асістэнт, дацэнт Беларускага політэхнічнага інстытута.
У час Вялікай Айчыннай вайны выкладаў у Чалябінскім аўтатрактарным тэхнікуме і актыўна супрацоўнічаў са спецыялістамі ў галіне танкабудавання.
З 1942 года дацэнт Маскоўскага інстытута механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, з 1949 года і да канца жыцця загадчык кафедры тарфяных машын Беларускага політэхнічнага інстытута. Адначасова ў 1938—1941 гадах і з 1949 года да канца жыцця старшы навуковы супрацоўнік Інстытута торфу Акадэміі навук БССР.
Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» (1959, 1968), медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
Навуковы і практычны ўклад
Навуковыя працы па прыкладной механіцы, разліку тарфяных машын і сельскагаспадарчай тэхнікі. Стварыў матэматычную тэорыю трэння, пакладзеную ў аснову тэорыі гусенічнага ходу і іншых фрыкцыйных механізмаў. Распрацаваў спрошчаную тэорыю дакладнасці механізмаў, якая адрозніваецца дасканалым спосабам вылічэння хібнасцяў элементаў пар. Аўтар прац па тэорыі пластычнасці, кантактнай трываласці.
Аўтар больш за 130 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій, 6 вынаходак.
Сычэва
Назву Сычэ́ва маюць:
Абухаўшчына (Калінкавіцкі раён)
Абу́хаўшчына (, Обуховщина) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Юравіцкага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Бярозаўскага сельсавета.
Геаграфія
У напрамку на захад ад вёскі на пойме Прыпяці азёры Буян, Млін, Яма.
Воіны з Рыячэ
«Воіны з Рыя́чэ» — старажытнагрэчаскія парныя бронзавыя статуі, якія адлюстроўваюць голых барадатых воінаў. Датуюцца другой чвэрцю V стагоддзя да н.э. Экспануюцца ў Нацыянальным музеі Вялікай Грэцыі (Рэджа-дзі-Калабрыя).
У 1972 годзе падчас адпачынку Стэфана Марыяціні, інжынер з Рыма, які ныраў з дыхальнай трубкай ля берага Манастэрачэ каля Рыячэ, заўважыў чалавечую руку, якая тырчыла з пяску. Вырашыўшы, што гэта труп, ён выклікаў паліцыю. З дна Іанічнага мора былі падняты дзве статуі.
Фігуры доўгі час знаходзіліся на рэстаўрацыі, а затым у 1981 годзе з вялікай урачыстасцю былі прадстаўлены публіцы. Улады Калабрыі пазіцыянуюць «Воінаў» як культурны скарб рэгіёна. Участак марскога дна, адкуль паднялі статуі, быў старанна даследаваны: шукалі іншыя старажытнасці, якія маглі апынуцца на дне пасля караблекрушэння.
Статуі з Рыячэ могуць служыць эталонам натуральнасці паставы (кантрапосту). Прапорцыі ідэалізаваны і маюць мала агульнага з рэальнай анатоміяй чалавечага цела. Вочныя яблыкі выкананы са шкла і касці, зубы — са срэбра, саскі і вусны — з медзі. Кожная фігура першапачаткова трымала ў руках дзіду і меч (не захаваліся). На галаве адной з фігур меркавана быў лаўровы вянок, на іншай — шлем.
Статуі голых воінаў належаць да лепшых захаваных узораў старажытнагрэчаскай скульптуры класічнага перыяду. У навуковых публікацыях іх прыпісвалі самым выдатным майстрам таго часу, у тым ліку Паліклету. З-за адсутснасці звестак ніводная з гіпотэз пра аўтарства не даказальная. Высунута таксама здагадка, што адна фігура трохі старэйшая за іншую і што яны адлюстроўваюць Тыдэя і Амфіярая.
Агароднікі (Калінкавіцкі раён)
Агаро́днікі (, Огородники) — вёска ў Беларусі, у Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Юравіцкага сельсавета.
У 1926—1927 гадах цэнтр Агародніцкага сельсавета. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Бярозаўскага сельсавета.
Cliche Love Song
Песня была абрана 8 сакавіка 2014 года на нацыянальным адборы Даніі на «Еўрабачанне», што дазволіла Басіму прадставіць сваю краіну на міжнародным конкурсе песні «Еўрабачанне 2014», які прайшоў у Капенгагене, Данія.
Феакі
Феа́кі (Φαίᾱκες, ) — народ у старажытнагрэчаскай міфалогіі, які жыў на востраве Схерыя (асацыюецца з сучасным Корфу ). Феакі згадваюцца ў «Адысеі» Гамера. Лічыліся адным з блажэнных народаў, блізкіх да багоў, як і гіпербарэі, эфіёпы, латафагі. Лічылася, што заступнікам гэтага народа быў Пасейдон. Феакі шанавалі таксама Зеўса, Афіну, Гермеса і іншых багоў старажытнагрэчаскага пантэона. Феакі былі добрымі мараплаўцамі, іх караблі былі забяспечаны сістэмай навігацыі, якая дазваляла не заблудзіцца ў буры ці смузе.
Баец (Калінкавіцкі раён)
Бае́ц (, Боец) — вёска ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Юравіцкага сельсавета.
Феакі
Апісанне жыцця гэтага народа — заўсёднае свята, без сварак, разладаў, улада цара, абмежаваная саветам 12 старэйшын, — верагодна, было вобразам незямнога жыцця. У ладзе жыцця і менталітэце феакаў прасочваецца ўтапічнасць.
Баец (Калінкавіцкі раён)
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Бярозаўскага сельсавета.
Феакі
Паводле «Адысею» Гамера, караблі феакаў не мелі стырнаў, таму што маглі разумець думкі стырнікаў і самі плылі па задуманых маршрутах.
Палада
Пала́да (Παλλάς) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі — малочная сястра Афіны, дачка Трытона, унучка тытана Акіяна, якая была выпадкова забіта Афінай яшчэ ў дзяцінстве. Паводле адной з легенд, яе імя паслужыла крыніцай эпітэта Афіны Палады.
Паводле іншых вытлумачэнняў, эпітэт паходзіць ад выраза палейн то доры («кідаць дзіду») ці ад вострава Палены ; або ад біцця (палейн) сэрца старэйшага Дыяніса, якое яна выкрала.
Часцей выкарыстоўваецца як абазначэнне багіні Афіны. Гл. Афіна. Гай Палады была ў феакаў.
Выява ў вобразе Палады — выява ва ўзбраенні. Ад імя Палады паходзіць слова «паладый» (драўляная статуэтка багіні, якая валодала цудатворным сілай). Горад, які меў паладый, знаходзіўся пад заступніцтвам багіні. Пра паладый, які захоўваўся ў Троі, хадзіла легенда, паводле якой ён зваліўся з неба. Пасля Траянскай вайны Эней прывёз яго ў Рым, і з тых часоў паладый захоўваўся ў храме Весты.
Імем Палады названы астэроід Палада.
Фінляндская ваенная акруга
10 чэрвеня 1905 года акруга была скасавана і яе тэрыторыя і войскі былі перададзены ў склад Пецярбургскай ваенная акругі.
Валянціна Іванаўна Кавалёва
Валянціна Іванаўна Кавалёва (нар., в. Міроненкі Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці) — беларускі палітык і настаўнік.
Біяграфія
Скончыла Беларускі дзяржаўны універсітэт (філолаг), Акадэмію кіравання пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь (менеджэр-эканаміст). Працавала старшай піянерважатай, настаўнікам рускай мовы і літаратуры, намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце сярэдняй школы № 7 горада Светлагорска, інструктарам ідэалагічнага аддзела Светлагорскага гаркама КПБ Гомельскай вобласці, намеснікам загадчыка аддзела адукацыі, намеснікам старшыні Светлагорскага гарвыканкама, намеснікам старшыні Светлагорскага райвыканкама.
Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга і чацвёртага скліканняў.
Узнагароды
Узнагароджана медалямі «За працоўную доблесць», «За працоўныя заслугі», «За вернасць абавязку і Айчыне» (Расійская Федэрацыя), Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.
Паўднёва-Прыпяцкае партызанскае злучэнне
Паўднёва-Прыпяцкае партызанскае злучэнне — партызанскае злучэнне, створана загадам па Палескім партызанскім злучэнні ад 19 мая 1943 года. Дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Ельскага, Лельчыцкага, Мазырскага, Нараўлянскага і Тураўскага раёнаў у маі 1943 — студзені 1944 гадоў.
Камандаванне
Камандзіры:
Камісар: А. М. Бяленчык.
Начальнік штаба: Р. С. Аўдзяйчук.
Склад
Аб'ядноўвала асобныя партызанскія атрады: агульнай колькасцю на дзень фарміравання 934 партызаны.
У чэрвені 1943 года былі арганізаваны новыя атрады — імя Суворава (Нараўлянскі), імя Суворава (Лельчыцкі). У ліпені—кастрычніку ў сувязі з ростам партызанскіх атрадаў у злучэнні арганізаваны партызанскія брыгады: Тураўскі партызанскі атрад «За Радзіму» дзейнічаў самастойна. На 1 снежня 1943 года злучэнне налічвала 2612 партызан. Штаб злучэння размяшчаўся ў лесе, каля вёсак Лукаўцы, Маркоўскае і іншых Ельскага і Лельчыцкага раёнаў. Пасадачныя пляцоўкі для самалётаў абсталёўваліся на ўсход ад ракі Балотніца.
Дзейнасць
Партызаны злучэння вялі сістэматычныя баявыя дзеянні на чыгунках, шашэйных і грунтавых дарогах, а таксама зрывалі перавозкі грузаў па рацэ Прыпяць; у жніўні—верасні 1943 года ўдзельнічалі ў аперацыях масавага разбурэння чыгункі на ўчастку Мазыр—Ельск—Славечна. Разам з перадавымі часткамі Беларускага і 1-га Украінскага фронту прымалі ўдзел у вызваленні горада Мазыр, гарадскіх пасёлкаў Ельск, Нароўля, вёсак Верхні і Ніжні Млынок Нараўлянскага раёна, Замошша, Астражанка, Сіманічы Лельчыцкага раёна, Бабры, Дразды, Козенкі, Скрыгалаў Мазырскага раёна.
Злучаліся з часцямі Чырвонай Арміі па меры вызвалення раёнаў дыслакацыі з 27 лістапада 1943 па 31 студзеня 1944 года ў складзе чатырох брыгад і асобнага атрада агульнай колькасцю каля 3 000 партызан. Штаб злучэння выйшаў у савецкі тыл разам з асноўнымі сіламі 37-й Ельскай брыгады 16 студзеня 1944 года.
Армія адзінабожжа і джыхаду
Джамаат ат-Таўхід валь-Джыхад (جماعة التوحيد والجهاد, армія адзінабожжа і джыхаду) — ісламарадыкальная групоўка пад лідарствам Абу Мусаба аз-Заркаві, створаная ў 1999 г. з мэтай звяржэння іарданскага рэжыму, які аз-Заркаві лічыў неісламскім, і ўстанаўлення Ісламскай дзяржавы. Пасля ўварвання войск міжнароднай кааліцыі ў Афганістан аз-Заркаві перабраўся ў Ірак. Лічыцца, што ён адказны за стварэнне «Ансар аль-Іслам» у 2001 годзе.
Пасля пачатку амерыканскага ўварвання ў Ірак «Джамаат ат-Таўхід» ператварыўся ў развітую сетку з мноствам арабскіх баевікоў і замежных наймітаў. Мэтамі групы былі звяржэнне пераходнага ўрада, зачыстка Ірака ад шыітаў і стварэнне Ісламскай дзяржавы. Акцыі заключаліся ў выкарыстанні шахідамабіляў, самаробных выбуховых прылад і тактыкі гарадской герыллі. Група стала шырока вядомай па відэа ў Інтэрнэце з абезгалоўліваннем замежных закладнікаў.
У кастрычніку 2004 года аз-Заркаві даў прысягу Усаме бен Ладэну, назваўшы сваю арганізацыю «Аль-Каідай у Іраку».
Нацыянальны ваенны мемарыял Канады
Нацыянальны ваенны мемарыял (National War Memorial), таксама вядомы як The Response (пачуццё ў адказ ) — манумент на плошчы Канфедэрацыі у Атаве, сталіцы Канады. Урачыста адкрыты 21 мая 1939 года каралём Георгам VI. Першапачаткова мемарыял быў прысвечаны ўдзельнікам і ахвярам Першай сусветнай вайны. З 1982 года манумент стаў таксама помнікам канадцам, якія загінулі за сваю радзіму ў часы Другой сусветнай і Карэйскай вайны. З 2000 года перад мемарыялам была збудавана.
Архітэктурны конкурс
У 1925 годзе быў дадзены старт буйнамаштабнаму міжнароднаму конкурсу, мэтай якога было выбраць лепшы праект для ваеннага манумента ў цэнтры Атавы (сталіцы тады яшчэ брытанскага дамініёна). Мемарыял павінен быў адказваць некаторым ідэйным патрабаванням. Кампазіцыя манумента павінна была быць поўная духам гераічнасці і самаахвяравання і выклікаць патрыятычныя пачуцці ў канадцаў. У конкурсе маглі ўдзельнічаць усе падданыя Брытанскай імперыі, асобы, якія часова знаходзіліся на тэрыторыі імперыі, а таксама падданыя саюзнікаў Брытаніі па Першай сусветнай вайне.
Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім
Пратэста́нцтва ў Вялі́кім Кня́стве Літо́ўскім ― адно з трох найбуйнешых напрамкаў хрысціянства нароўні з праваслаўем і каталіцтвам, якія існавалі на землях Вялікага Княства Літоўскага (сучасныя Беларусь і Літва) у XVI—XVIII стагоддзях. Звязаны сваім паходжаннем з Рэфармацыяй ― шырокім антыкаталіцкім рухам XVI стагоддзя ў Еўропе.
Лютэранства
У Вялікім Княстве Літоўскім былі добра вядомыя погляды Яна Гуса, аднаго з прадвеснікаў Рэфармацыі. Яшчэ ў 1413 годзе двор вялікага князя літоўскага Вітаўта наведаў паплечнік чэшскага святара, актыўны праціўнік каталіцкай царквы Геранім Пражскі, пазней спалены інквізіцыяй на кастры. Падрабязнасці яго сустрэчы з вялікім князем невядомыя, але можна меркаваць, што тэолаг не прамінуў падзяліцца з ім сваімі поглядамі. У 1422 годзе па даручэнні Вітаўта ў Чэхію з пяцітысячным войскам прыбыў князь Жыгімонт Карыбутавіч, які ўзначаліў гусітаў. У 1424 ён заняў Прагу, дзе абвясціў сябе каралём, аднак неўзабаве быў вымушаны вярнуцца ў Вялікае Княства Літоўскае.
Неўзабаве пасля пачатку Рэфармацыі ідэі Лютэра распаўсюдзіліся на значнай тэрыторыі. З Германіі яны трапілі ва Усходнюю Прусію і Лівонію, а пасля і ў Польшчу. У 1525 годзе вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Альбрэхт Гогенцолерн правёў секулярызацыю прускіх валоданняў Ордэну і абвясціў сябе герцагам свецкай дзяржавы Прусія. У тым самым года пад уплывам Лютэра і яго паплечніка Філіпа Меланхтана Альбрэхт абвясціў Прусію лютэранскай дзяржавай. З Прусіі новае вучэнне стала хутка распаўсюджвацца ў Жамойці і Аўкштоце.
Польскае каталіцкае духавенства ацаніла небяспеку новай ідэалогіі. У 1520 годзе яно сабралося ў Пётркаве на Сабор пад кіраўніцтвам архібіскупа гнезненскага Яна Ласкага і забараніла лютэранскія кнігі, аднак іх распаўсюджанне працягнулася: нават у польскай сталіцы, Кракаве, дзе пры ўніверсітэце адкрыта працягвалі прадаваць сачыненні Лютэра. У 1523 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт II загадаў кашталяну кракаўскаму Крыштафу Шыдлавецкаму, каб «ніхто не ўносіў у каралеўства кнігі Лютэра ці каго-небудзь з яго паслядоўнікаў… ніхто пад пагрозай смяротнай кары і канфіскацыі ўсёй маёмасці не наважваўся ўхваляць, а тым больш прапаведваць і распаўсюджваць яго шкоднае і ўжо асуджанае вучэнне».
У Данцыгу ў 1524 годзе пяць цэркваў былі перавернуты ў пратэстанцкія, а ўслед за імі неўзабаве і астатнія. Жыгімонт II выдаў загад аднавіць каталіцтва ў Данцыгу, а адпалым ад яго выехаць з Польшчы за 24 гадзіны пад пагрозай смяротнага пакарання. Але за Данцыгам наступавалі Сандамір і іншыя гарады. Ва ўніверсале 1534 сандамірскаму кашталяну Пятру Кміту-Сабенскаму кароль пісаў: «У каралеўстве з'явілася мноства людзей, ахвочых да навізны, якія не толькі таемна, але і наяве прымаюць і распаўсюджваюць асуджаныя Саборамі ерасі… пасылаюць сваіх маладых сваякоў у Вітэнберг, каб яны, увабраўшы з маладосці вучэння Лютэра, тым з большым запалам па вяртанні на айчыну распаўсюджвалі гэта вучэнне, а іншыя па сваёй волі і па радзе сяброў наўмысна ездзяць да Лютэра і іншых начальнікаў новых сектаў, каб бліжэй даведацца і засвоіць сабе іх аблуды».
Звесткі пра адну з найранейшых лютэранскіх грамад у ВКЛ датаваныя 1535, калі слуцкі князь Юрый Алелькавіч надаў у сваім горадзе зямлю для пабудовы лютэранскай царквы.
Лютэранства прымалі збольшага мяшчане-немцы, з мясцовых да яго звярнулася зусім нязначная доля жыхароў. Аднак і гэта выклікала забаронныя меры ў адказ, і ў ліпені 1538 кароль Жыгімонт II выдаў эдыкт супраць лютэран і анабаптыстаў з пагрозай ― за распаўсюджанне рэлігійных аблудаў сканфіскоўваць маёмасць і высылаць з краіны. Аднак гэтага аказалася недастаткова, і ў 1542 выходзіць новы эдыкт, які надзяліў духавенства ў асобе віленскага біскупа судовай уладай над ератыкамі і дысідэнтамі. Пратэстантаў пазбаўлялі дваранства. Было забаронена наймаць настаўнікамі немцаў, пасылаць шляхецкіх юнакоў у Германію дзеля адукацыі.
Аднак законы выконваліся кепска. Праз супрацьдзеянне княжацкіх родаў кароль быў вымушаны ў 1543 загад пра забарону замежнай адукацыі скасаваць, пакінуўшы толькі забарону прывозіць дахаты «ератычныя» сачыненні. Але яны ўжо даўно былі распаўсюджаны. Вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Альбрэхт выдаваў вялікую колькасць перакладаў літургічных і іншых кніг і накіроўваў іх у Літву. Па яго заказу пастар Марцін Мажвід пераклаў на літоўскую мову лютэранскі канцыянал. У Кёнігсбергу быў заснаваны лютэранскі ўніверсітэт (1544) з жыллём і стыпэндыяй для васьмі літоўцаў. Сярод выкладчыкаў таксама былі два літоўцы: Станіслаў Рапаліёніс і Абрагам Кульва, выгнаныя з Вільні за прапаганду ідэй Лютэра.
Нягледзячы на строгасці, у 1539 віленскі ўраджэнец, ксёндз і доктар філасофіі Абрагам Кульва адчыніў у Вільні школу для шляхецкай моладзі і актыўна выступаў з лютэранскімі казаннямі, слухаць якія паступова сабралося ці не ўсё нямецкае насельніцтва горада.
Віленскі біскуп Павел Гальшанскі звярнуўся да Жыгімонта II з просьбаю ўмяшацца. Кароль выдаў эдыкт, па якім Кульва павінен быў з'явіцца на духоўны суд, пакаяцца і панесці пакаранне. Кульва ўцёк у Прусію. Па яго ад'ездзе прапаведнікам лютэранства ў Літве стаў Ян Вінклер, ксёндз віленскага касцёла Св. Ганны. Віленскі біскуп забараніў яму не толькі служыць, але і ўвогуле з'яўляцца ў віленскіх касцёлах. Тады Вінклер адчыніў лютэранскую малельню ў хаце віленскага купца Морштына. Утварылася лютэранская грамада, у асноўным з немцаў.
На Нямецкай вуліцы была пабудавана кірха, якая праіснавала да 1944.
Сын Жыгімонта II кароль і вялікі князь Літоўскі Жыгімонт III стаў апекавацца пратэстантамі. Выхаваны пры двары маці каралевы Боны Сфорцы, ён пасябраваў з духоўнікам маці Франчэскам Лісманіні, таемным прыхільнікам Рэфармацыі. Будучы кароль знаёміўся з творамі дзеячаў Рэфармацыі, нават адсылаў Лісманіні ў Швейцарыю набываць кнігі. Несумненна, размаўляў кароль і з прыдворнымі прапаведнікамі Янам Казмінскім і Лаўрэнціем (Дыскордыем) з Прашовічаў, якіх узяў з сабой у Літву ў 1544.
Толькі ў канцы свайго валадарання Жыгімонт III пачаў абыякава ставіцца да пратэстантаў. Пры езуітах у 1564 і 1565 з'явіліся яго ўніверсалы супраць рэфарматараў.
Кальвінізм
Парыжскі багаслоў Жан Кальвін, уважліва вывучыўшы працы Марціна Лютэра, у 1532 годзе стаў прапаведнікам-пратэстантам, паступова здабываючы адзінадумцаў. Кальвін, аднак, спавядаў крыху іншыя ідэі, чым Лютэр. Кальвінізм здзейсніў прынцып простай і таннай царквы, набажэнства звёў галоўным чынам да чытання Бібліі. Асноўная дагматычная і адрозная рыса кальвінізму ― ідэя пра безумоўнае прадвызначэнне. Паслядоўнікаў Кальвіна сталі называць рэфарматарамі, у Францыі іх звалі гугенотамі. Кальвін надаў пратэстанцтву ўніверсальны характар (у супрацьлегласць чыста нямецкаму характару лютэравай рэфармацыі). «Царкоўныя ўставы» Кальвіна сталі асновай пабудовы кальвінісцкіх грамад у іншых краінах, у тым ліку і ў ВКЛ.
Кальвін перапісваўся з многімі валадарамі ў Еўропе, у тым ліку з князем Мікалаем Радзівілам Чорным і кракаўскім ваяводам Янам Тарноўскім.
Мікалай Радзівіл Чорны з 1529 жыў і выхоўваўся пры каралеўскім двары ў Кракаве, у 1534 пачаў навучанне ў Кракаўскім універсітэце. Беларускі гісторык К. Шышыгіна-Патоцкая піша:
.
Мікалай Радзівіл Чорны і стаў у ВКЛ абаронцам і апекуном кальвінізму. Найперш ён адчыніў кальвінісцкую малельню ва ўласнай хаце на Лукішках пад Вільняй. У 1561 на віленскім Бернардзінскай плошчы ён паставіў мураваны храм, адчыніў малітоўні ва ўласных маёнтках ― у Клецку, Нясвіжы, Оршы, Дзявалтаве, Іўі, Шылянах, Кейданах, Біржах, Брэсце. У 1560-я былі створаны кальвінісцкія абшчыны ў Брэсце, Нясвіжы, Клецку і інш. Радзівіл прызначыў кальвінісцкіх пастараў: Марціна Чаховіца і Вендрыхоўскага ― у Вільні, Сымона Буднага ― у Клецку, Лаўрэнція Крышкоўскага ― у Нясвіж, Сымона Зака ― у Брэст і да т. п.
У 1557 у Вільні пад старшынствам Мікалая Радзівіла Чорнага адбыўся першы ўстаноўчы Сінод пратэстантаў Вялікага Княства. Былі абраныя кіраўнічыя органы пратэстанцкай царквы. Дзейнасцю суполак кіраваў суперінтэндант. Ён склікаў сіноды і вёў актуальныя справы. Непасрэдную працу ў насельніцтве вялі прапаведнікі. Са свецкіх асоб абіралі сеньёраў, якія кантралявалі жыццё царкоўных грамад.
Да 1560 кальвінізм вызнавала большасць магнатаў ВКЛ: Сапегі, Кішкі, Хадкевічы, Тышкевічы, Саламярэцкія, Дарагастайскія і інш. На думку гісторыка царквы А. У. Карташова, такая схільнасць праваслаўных родаў да кальвінізму тлумачыцца інстынктам супраціўлення каталіцтву як зброі паланізацыі і лацінізацыі ― «апратэстанцімся, каб не аблацініцца і не апалячыцца».
У другой палавіне XVI — пачатку XVII стагоддзяў узніклі кальвінісцкія абшчыны ў Віцебску, Мінску, Полацку, Оршы, Глыбокім, Заслаўі, Іўі, Любчы, Ляхавічах, Навагрудку, Смаргоні і інш. Пры грамадах будаваліся цэрквы, школы, друкарні, шпіталі. Вядомыя школы ў Сяматычах, Шыдлаве, Біржах, Віцебску, Галоўчыне, Гарадзеі, Глыбокім, Жупанах, Заслаўі, Івянцы, Іўі, Капылі, Койданаве, Любчы, Мінску, Навагрудку, Оршы, Слуцку, Смаргонях і інш. На Падоллі вядомаю была школа ў Панёўцах, званая акадэміяй, заснаваная Янам Патоцкім разам з закладаннем тут кальвінісцкага збору і друкарні. У адной з іх, адчыненай братамі Гойскімі ў Гошчы на Валыні Ілжэдзмітрый I вывучаў лаціну. Навучанне цягнулася 6-10 гадоў. Акрамя багаслоўя вывучалі старажытнагрэчаскую, лацінскую, польскую мовы, рыторыку, гісторыю, матэматыку, антычную паэзію, царкоўныя спевы і інш.
З'явілася вялікая колькасць падручнікаў на польскай, старабеларускай мовах, пачалі з'яўляцца кнігі на літоўскай. Выходзілі канцыяналы ― складанкі рэлігійных спеваў для царквы і дома: «Песні хвалаў боскіх» (1558), Любчынскі канцыянал (1620) і інш. Асабліва ўражвае выдадзены ў 1563 друкарамі Мацеем Кавячынскім і Даніэлем нясвіжскі канцыянал, куды ўвайшлі 40 псалмоў, 110 песень і свецкіх кантаў з нотамі. У берасцейскай друкарні было надрукавана даволі шмат кніг у духу пратэстанцкага вызнання: кнігі Базіліка Цыпрыяна, Яна Ласкага-малодшага, Фамы Фалькоўскага і інш. Пазней сыны Мікалая Радзівіла Чорнага, якія вярнуліся ў каталіцтва, паклапаціліся пра знішчэнне гэтых кніг, асабліва кальвінісцкай Бібліі. У гэтым напрамку асабліва адзначыўся Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка», які набыў на 5 тысяч залатых кальвінісцкіх кніг і спаліў іх пасярод віленскага рынку.
У ВКЛ існавалі 6 кальвінісцкіх дыстрыктаў: Віленскі, Завілейскі, Наваградскі, Рускі, Брэсцкі і Жамойцкі. У 1563 г. кальвіністы прывілеем караля былі ўраўнаваны ў правах з каталікамі і праваслаўнымі. У 1599 г. між кальвіністамі і праваслаўнымі ў Вільні была заключана канфедэрацыя супраць наступу контрарэфармацыі.
Да 1563 г. у Вялікім Княстве Літоўскім было 195 праваслаўных храмаў і каля 50 манастыроў, каталікоў жа заставалася каля тысячы, у Жмудскім біскупстве, напрыклад, з 700 касцёлаў дзейнічалі толькі 6. У кальвінізм перайшлі таксама два іерархі каталіцкай царквы ― біскуп жамойцкі Ян Пяткевіч і біскуп кіеўскай дыяцэзіі Мікалай Пац. Кальвінізм стаў дамінуючай рэлігіяй у княстве.
У Новагародскім ваяводстве пражывала больш за 600 шляхецкіх родаў; у праваслаўі засталіся толькі 16, астатнія сталі кальвіністамі. У 1584 Сымон Будны арганізаваў «паход веры» па землях Навагрудскага ваяводства, падчас якога кальвіністы разбурылі 65 праваслаўных храмаў. На Брэсцкім саборы 1596 каталікі, дакараючы праваслаўных за саюз з кальвіністамі, казалі: «Вы маеце ў іх (пратэстантах) вялікіх прыяцеляў, якія ў вас у наваградскім ваяводстве спустошылі 650 цэркваў».
Шляхта, непакоячыся дыктатам царквы, успрыняла рэфармацыю крайне станоўча. У кальвінізме ўладаром быў не кароль (князь), як у лютэран, і не духоўнік, як у каталікоў, а ўласнік маёнтка, дзе знаходзілася суполка. На ўкраінскія землі кальвінізм трапіў у 1540-я гады, і звязаны з такімі дзеячамі, як Фама Фалькоўскі, Павел Зяновіч, Мікалай Жыцень, Аляксандр Вітрэлін. Сын праваслаўнага святара з Галічыны Андрэй Дабранскі, прафесар філасофіі, перайшоў у кальвінізм і, пераследаваны каталікамі, з'ехаў у Вільню, дзе заняў пасаду кальвінісцкага суперінтэнданта, пазней замешкаў у Слуцку рэктарам школы.
Распаўсюджваўся кальвінізм паспяхова ― ад Валыні і Галіччыны да Падолля і Кіеўшчыны, аднак абшчыны, школы і друкарні былі сканцэнтраваны збольшага на Заходняй Украіне. У 1560-х ва Украіне налічвалася каля 300 рэфармацкіх грамадаў.
Развіццё кальвінізму на ўкраінскіх землях можна ўмоўна падзяліць на тры перыяды: час зараджэння канфесіі 1540—1550-я гады, другі перыяд — 1560—1580 найбольш паспяховы; канец XVI — пачатак XVII стагоддзяў ― паступовае згасанне рэфармацкіх грамад.
Мікалай Радзівіл Чорны памёр на 50-м годзе жыцця. З яго смерцю быў перарваны «залаты век» літоўскага кальвінізму. Канцлер вялікі літоўскі, буйны палітычны дзеяч Леў Сапега ў дзяцінстве быў праваслаўны, пасля прыняў ідэі Рэфармацыі, а ў канцы жыцця стаў каталіком. Ён стаў адным з арганізатараў Брэсцкай царкоўнай уніі 1596, якая аб'яднала на землях Вялікага Княства Літоўскага праваслаўную і каталіцкую цэрквы пад вяршэнствам папскага стальцу. У 1569 у ВКЛ зацвярджаюцца езуіты, засноўваюцца каталіцкія калегіумы, у 1570 у пратэстанцкіх вёсках езуіты адчыняюць народныя школы. Закладаецца падмурак сучаснай каталіцкай абшчыны этнічных беларусаў, літоўцаў і ўкраінцаў.
У пачатку XVII ст. пачалося праследаванне кальвіністаў, пачасціліся пагромы іх храмаў, у 1632 выйшла забарона пабудовы новых пратэстанцкіх цэркваў, а ў 1668 забаронены пераход з каталіцтва ў пратэстанцтва. Пачалася перадача рэфармацкіх храмаў каталікам. К сярэдзіне XVII ст. дзейнічала ўсяго 140 рэфармацкіх цэркваў, а на Сіноде 1748 налічана толькі 48 дзейных парафій, у якіх служылі 40 пастараў.
Да сярэдзіны XVII ст. стасункі між кальвіністамі і праваслаўнымі былі добрымі. Прыкладам з'явіўся акт Варшаўскай канфедэрацыі 1573 года, якім была гарантавана на тэрыторыі Рэчы Паспалітай роўнасць хрысціянскіх канфесій і забаронена выкарыстанне зброі дзеля развязання міжканфесійных канфліктаў. У Вільні яшчэ ладзіліся рэлігійныя дыспуты, так у 1595 вядомы дзеяч Рэфармацыі, пасля патрыярх Александрыйскі і Канстанцінопальскі Кірыл Лукарыс публічна дыскутуе з езуітамі і францысканцамі, ініцыюе выданне кнігі Мялеція Пігаса «Дыялог пра ўсходнюю веру» (1596).
У XVII ст. большасць кальвіністаў перайшла ў каталіцтва, колькасць кальвінісцкіх грамад моцна зменшылася, аднак асобныя існавалі да XX стагоддзя.