cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка
Першы арышт. «У каземаце». Кара салдатчынай (1847)
Да такіх мер цара заахвочвалі не столькі ідэі і справы кірыла-мяфодзіеўцаў, колькі творы Шаўчэнкі. Ва ўсіх дакументах III аддзялення асаблівы ўпор зроблены на паэме «Сон», за якую Мікалай I лічыў Шаўчэнку «асабістым ворагам», і на вершах, у якіх выразна гучаць матывы сацыяльнай і нацыянальна-вызваленчай барацьбы, — таму паэта хоць і прызналі недатычным да Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства, — пакаралі найстрогае. Выступленні паэта супраць самадзяржаўна-прыгонніцкай сістэмы кваліфікаваліся як злачынства, учыненае ў выніку «ўласнай сапсаванасці».
Ссылка ў Орск. Аральская экспедыцыя (1847–1849)
Шаўчэнку везлі ў Арэнбург без перадышкі з вялікай хуткасцю як небяспечнага палітычнага злачынца. Шлях больш за 2500 км быў пераадолены за восем з паловай сутак. Не даязджаючы 30 км да Сімбірска, у сяле Тагай Шаўчэнка правёў ноч з 6 на 7 чэрвеня ў турме сярод арыштантаў. 8 чэрвеня паэт прыбыў у Арэнбург, дзе быў накіраваны ў казармы трэцяга Арэнбургскага батальёна, раскватараванага побач. У горадзе аказалася нямала людзей, якія ведалі Шаўчэнку і высока шанавалі яго творы, адным з такіх быў чыноўнік памежнай камісіі Ф. Лазарэўскі, які адразу наведаў паэта. У першы ж дзень знаёмства з паэтам Лазараўскі звярнуўся да чыноўніка асаблівых даручэнняў пры камандзіры Арэнбургскага корпуса падпалкоўніка Ю. Мацвеева з просьбай дапамагчы Шаўчэнка, які добразычліва паставіўся да гэтай прапановы і дазволіў яму пакідаць казарму. Праз два дні, 11 чэрвеня, паэт, знаходзячыся на кватэры ў Лазарэўскага, пазнаёміўся там яшчэ з адным палкім прыхільнікам сваёй паэзіі — С. Лявіцкім. 10 чэрвеня 1847 года з'явіўся загад камандуючага корпусам аб залічэнні Шаўчэнкі радавым 5-га батальёна першай брыгады 23-й пяхотнай дывізіі, які знаходзіўся ў Орску. Сябры Шаўчэнкі адразу ж звярнуліся да камандзіра гэтага батальёна Д. Мяшкова з просьбай па магчымасці палегчыць яго лёс, аднак гэта не толькі не дапамагло, але і ў нейкай меры ўзмацніла ў грубым «салдафоне» смагу ў далейшым муштраваць паэта з асаблівай лютасцю ў імкненні выслужыцца перад начальствам. 22 чэрвеня 1847 года Шаўчэнку даставілі ў Орскую крэпасць, а на наступны дзень залічылі ў трэцюю роту пад № 191. Ён прыбыў у крэпасць, калі шматгадовы кашталян яе генерал-маёр Д. Ісаеў ужо чакаў адстаўкі. Як чалавек гуманны і інтэлігентны, ён паставіўся да апальнага паэта са спагадай. З яго дазволу Шаўчэнка спачатку некаторы час жыў не ў казарме, а на кватэры, наведваў дом кашталяна, карыстаўся яго бібліятэкай. Але гэта доўжылася нядоўга, праз некалькі месяцаў Ісаеў быў звольнены са службы і неўзабаве пасля гэтага ён памёр.
Новы камендант адразу распарадзіўся перавесці Шаўчэнку ў жаўнерні, патрабаваць ад яго захавання статута і строгага рэжыму, для паэта наступілі «беспрасветныя» дні салдацкай муштры, сэнс якой складаўся ў дасканалым авалоданні крокаваннямі, ружэйнымі прыёмамі, бравай папраўкай і ўменнем аддаваць гонар начальству. Па словах М. Лазарэўскага, які даведаўся пра Шаўчэнку ад брата Фёдара, і наведаў яго ў ліпені-жніўні ў Орску — перавод у казармы, дзе ён «спаў і праводзіў цэлыя дні на сваёй бруднай пасцелі, што было ў казарме сярод іншых», «п'яныя і брутальныя салдаты, невыноснае паветра, бруд, пастаянны крык» — усё гэта вельмі душыла паэта. Трэцяй ротай, куды ён патрапіў, спачатку камандаваў капітан Глоба, а затым яго замяніў штаб-капітан А. Сцяпанаў. На іх, перш за ўсё, Мяшковым і ўскладаліся абавязкі наглядаць за выкананнем «манаршай волі» адносна Шаўчэнкі. Старанныя «служакі», інтэлект якіх абмяжоўваўся толькі веданнем ваеннага статута, не толькі старанна муштравалі паэта, але і пастаянна сачылі за ім, імкнуліся паказаць над ім сваю перавагу і ўладу. Акрамя таго, М. Лазарэўскі ўспамінаў, што паэт з «літасці» Мяшкова некалькі разоў сядзеў на гаўптвахце.
Усё далей жыццё рабілася невыноснейшым. «Трэба хіліцца, куды нагінае лёс», — пісаў у той час паэт у лісце А. Лызагубу. Праз два дні ён напісаў свайму сябру-мастаку А. Чарнышову ліст і перадаў некалькі лістоў уплывовым асобам у Пецярбургу, каб тыя хадайнічалі аб дазволе яму маляваць, ён звяртаўся з просьбай да К. Брулова, У. Даля, В. Жукоўскага, Л. Дубельта, што не дало вынікаў. Але насуперак забароне Шаўчэнка ўсё ж употай маляваў і пісаў вершы ў Орскай крэпасці. У 1847 годзе ён у прыватнасці напісаў шэраг паэм і балад і завяршыў цыкл вершаў «У каземаце».
У 5-м, як і ў іншых лінейных батальёнах Асобнага арэнбургскага корпуса, служыла шмат польскіх ссыльных, людзей, якія так ці інакш былі ў апазіцыі да самадзяржаўя, з якімі Шаўчэнка знайшоў агульную мову і нават пасябраваў — што было пэўным суцяшэннем у гары. Аднак найбольш у гэты час паэт даражыў сяброўствам братоў Лазарэўскіх, якія, акрамя хадайніцтва аб аблягчэнні салдацкага жыцця паэта, аказвалі яму і матэрыяльную дапамогу, па магчымасці пастаўлялі яму кнігі, часопісы, дапамагалі з карэспандэнцыяй. Тады як большасць былых сяброў спачувалі паэту, але ім не хапала мужнасці падтрымліваць з ім сувязі. Толькі А. Лызагуб і В. Рэпніна не парывалі з Шаўчэнкам і стараліся падтрымаць яго. Увосень 1847 года ў Орскай крэпасці Шаўчэнка захварэў спачатку на рэўматызм, а пасля яшчэ і на моцную цынгу, пра што напісаў у лістах да А. Лызагуба (11 снежня) і Лазарэўскага (20 снежня): «Да трубак, смуроду і гоману стаў я пакрысе прывыкаць, а тут напаткала мяне цынга лютая, і я зараз як Ёў на гноішчы, толькі мяне ніхто не наведае…». У пачатку 1848 года капітан-лейтэнант Аляксей Бутакоў, які добразычліва ставіўся да Шаўчэнкі, уключыў яго ў склад сваёй Аральскай апісальнай экспедыцыі. Экспедыцыя дазваляла Шаўчэнку нейкі час мець дазвол маляваць, вызваліцца ад ваеннай муштры і строгага нагляду. Шаўчэнка адправіўся разам з экспедыцыяй 11 мая 1848 года, трэба было пераадолець шлях амаль у 750 км, з Орска да ўмацавання Раім. У склад экспедыцыі ўваходзіла 1500 башкірскіх аднаконных фурманак, рота пяхоты, дзве сотні арэнбургскіх казакоў і дзве гарматы (трэба было засцерагчы сябе ад магчымых нападаў рабаўнікоў з Хівінскага ханства). Пры пераходзе з Орскай крэпасці да берагоў мора экспедыцыя транспартавала ў разабраным выглядзе два караблі — «Канстанцін» і «Мікалай». Вярблюджы транспарт складаўся з 3000 вярблюдаў, з ім ішло 565 казахаў і паўтары сотні ўральскіх казакоў. У шляху Шаўчэнка жыў у будынку штабскапітана генеральнага штаба А. Макшэева. Спачатку экспедыцыя ішла па левым беразе ракі Ор, а 15 траўня пераправілася праз яе і далей перасякала прытокі Іргіза і рушыла па цячэнні гэтай ракі. Затым экспедыцыя рухалася на паўднёвы ўсход спачатку па саланчаковай раўніне, а далей па заходняй ускраіне пяскоў Каракумаў. Хоць па дарозе сустракалася нямала азёр, аднак вада ў іх была непрыдатнай для піцця. Таму паходы ў стэп ажыццяўляліся зімой, калі снег мог замяніць ваду. Такім, у прыватнасці, быў Хівінскі паход 1839–40 гадоў пад камандай генерал-ад'ютанта В. Пяроўскага, які суправаджаўся значнымі ахвярамі, таму што зімой у стэпе лютавалі снежныя бураны і маразы. Прыйшлося адмовіцца ад паходаў узімку і здзяйсняць увесну, калі яшчэ не паспелі перасохнуць азёры і невялікія рэкі са снежнай вадой. Аднак вясновую ваду трэба было чысціць, па словах Шаўчэнкі ў яго аўтабіяграфічнай аповесці «Блізнюкі» ён «ніколі ў жыцці не адчуваў такой страшнай смагі і не піў такой бруднай вады». Не даходзячы да ўмацавання Карабутак, экспедыцыя сустрэла адно-адзінае зялёнае дрэва ў стэпе — джангісагач.
30 траўня транспарт дасягнуў Уральскага ўмацавання (сёння вёска Іргіз), дзе меў трохдзённы адпачынак. Паўднёвая частка шляху пераадольвалася з вялікай цяжкасцю. У паход адпраўляліся а шостай раніцы, праходзілі 3–4 кіламетры за гадзіну, на паўдарогі здзяйснялі гадзінны прывал. Толькі калі пераходзілі праз пяскі Каракумаў, выступалі на дзве-тры гадзіны раней, каб пераадолець вызначаны шлях да таго, як пякучае сонца дасягне зеніту. На бераг Аральскага мора экспедыцыя выйшла 14 чэрвеня і далей на працягу пяці сутак пераходы здзяйсняла ноччу, паколькі днём спякота дасягала 40 °C. За дзень караван працягласцю дзве вярсты пераадольваў 20–25 км. У Раімскае ўмацаванне, размешчанае на Сырдар'і, за 64 км ад Аральскага мора, экспедыцыйны транспарт прыбыў раніцай 19 чэрвеня 1848 года, там экспедыцыя затрымалася больш за месяц. За гэты час былі сабраны шхуны «Канстанцін» і «Мікалай», складзены маршруты і планы вывучэння Аральскага мора і вызначаны задачы кожнаму ўдзельніку экспедыцыі.
Абавязкі Шаўчэнкі супадалі па яго жаданні: як мастак ён шмат маляваў не толькі па тым, што здавалася неабходным для экспедыцыі, але і па ўласнаму пачыну. 25 ліпеня 1848 шхуны былі спушчаны на ваду, а праз два дні па Сырдар'і яны дасягнулі выспы Касарал і 30 ліпеня «Канстанцін» выйшаў у мора — так пачалася марская частка экспедыцыі. На невялікім судне размясціўся экіпаж з 27 чалавек, шасцёра з якіх, у тым ліку Шаўчэнка, пасяліліся ў адной каюце з капітанам Бутаковым. Першае даследаванне Арала доўжылася 56 дзён і завяршылася ў канцы верасня. Навуковая экспедыцыя ўпершыню апісала Аральскае мора, якое да Бутакова ніхто не даследаваў, з пункту гледжання гідралогіі, геалогіі, батанікі, кліматалогіі: быў вызначаны рэжым мора, праведзена агульная рэкагнасцыроўка Арала, зроблены прамер глыбінь, зроблены поўны здым вострава Барсакельмес, адкрыта і вывучана група астравоў Адраджэння, аб існаванні якіх не ведалі і мясцовыя жыхары-казахі, праведзены астранамічныя назіранні, зроблены збор узораў карысных выкапняў, сярод якіх знайшлі паклады каменнага вугалю на адным з астравоў і іншае.
У канцы верасня 1848 каманда вярнулася на востраў Касарал, на якім была ўладкована зімовая стаянка — для гэтага быў створаны невялікі форт (прыкладна на 50 чалавек), дзе размяшчалася база для экспедыцыі і рыбацкая чарада. Студзень–сакавік 1849 года Шаўчэнка пражыў у Раіме, а затым зноў вярнуўся на Касарал. Зімоўка ў Раіме і на Касарале стала для Шаўчэнкі часам актыўнай мастацкай і літаратурнай творчасці, ён працаваў над акварэлямі і напісаў больш за 70 вершаў. Пасля сямімесячнай зімоўкі, з пачатку траўня і да канца верасня 1849 праходзіла другое плаванне па Аральскім моры. Нягледзячы на цяжкасці і небяспекі плавання ў невядомым для мараплаўцаў мора, якое ўвесь час штарміла і штылела, з-за чаго Бутакоў зваў яго «надзвычай бурным», экспедыцыя правяла велізарны аб'ём працы, здолеўшы даследаваць больш за 64 000 квадратных кіламетраў яго плошчы і правяла доследную працу надзвычайнай навуковай вагі. За час плавання Шаўчэнка здолеў стварыць больш за 200 малюнкаў і нарысаў, якія наглядна ілюстравалі праведзеную навуковую працу. У 1850 годзе гідраграфічным дэпартаментам Марскога міністэрства была выдадзена Марская карта Аральскага мора. У канцы верасня даследчыкі адправіліся ў Раім, а адтуль 10 кастрычніка — ў Арэнбург, куды і прыбылі 31 кастрычніка 1849 года.
Прабыванне ў Арэнбургу. Другі арышт (1849–1850)
З прыбыццём у Арэнбург Шаўчэнка адчуваў сябе лепш, амаль паўтарагадовае знаходжанне ў Аральскай экспедыцыі забрала нямала здароўя. У горадзе ў яго з'явілася магчымасць выкарыстоўваць бібліятэкі, былі сябры, аднавілася магчымасць перапісвацца з некаторымі знаёмымі і прыяцелямі, якія не баяліся размаўляць з ім. Кароткі час Шаўчэнка жыў на кватэры Ф. Лазарэўскага, пасля чаго ён перайшоў на кватэру Бутакова, які знарок здымаў вялікую чатырохпакаёвую кватэру, каб у ёй магла працаваць цэлая група спецыялістаў над завяршэннем палявых работ. Шаўчэнка дамалёўваў пейзажы. Паколькі аб'ём працы быў вельмі вялікі, яму, па хадайніцтве А. Бутакова, далі ў дапамогу польскага ссыльнага, радавога (пасля унтэр-афіцэра і прапаршчыка) Браніслава Залескага, як чалавека, які «ўмее маляваць». З першых жа дзён знаёмства паміж Шаўчэнкам і Залескім склаліся адносіны настаўніка і вучня. Мастак-аматар Браніслаў Залескі вучыўся ў яго, па многіх пытаннях раіўся з ім, неўзабаве ён стаў шчырым, сардэчным сябрам паэта, дапамагаў яму ў рэалізацыі мастацкіх прац. Акрамя Бр. Залескага, у гэты час сярод новых сяброў паэта з'явіліся і іншыя палякі-палітычныя ссыльныя, у прыватнасці Л. Турна, М. Зелянко, А. Венгжыноўскі, М. Цэйзік, а таксама вядомы дзеяч польскага рэвалюцыйнага руху С. Серакоўскі. У студзені 1850 года, пасля ад'езду А. Бутакова ў Пецярбург, Шаўчэнка перайшоў на кватэру свайго сябра К. Герна.
Дазволіўшы Шаўчэнка прыехаць у Арэнбург для дапрацоўкі матэрыялаў экспедыцыі, камандзір Арэнбургскага корпуса У. Обручаў памятаў строгі загад аб забароне яму маляваць і ў пазбяганне непрыемнасцяў 20 лістапада 1849 года звярнуўся да шэфа жандараў А. Арлова з запытам, ці можна яму маляваць пад наглядам начальства. Атрымаўшы апісанне паводзін Шаўчэнкі, А. Арлоў зрабіў на дакуменце запіс: «Можна, але працу прадстаўляць для перагляду генерал-губернатару». Але пасля падпарадкавання Мікалаю I, удакладніўшы: «Найвышэйшага дазволу не дадзена». Аднак пакуль распараджэнне А. Арлова У. Обручаву паступіла ў Арэнбург, Шаўчэнка завяршыў сваю працу над матэрыяламі экспедыцыі. 23 снежня 1849 года А. Бутакоў здаў у штаб корпуса разам з картамі і рознымі апісаннямі таксама гідраграфічныя віды берагоў Аральскага мора і малюнкі выкананыя Шаўчэнкам. Спецыялісты высока ацанілі іхняе пазнавальнае значэнне. Малюнкі спадабаліся У. Абручову, з-за чаго ён не пярэчыў, каб паэт намаляваў партрэт яго жонкі Мацільды Пятроўны.
У пачатку 1850 года Шаўчэнка зрабіў яшчэ адну спробу дабіцца афіцыйнага дазволу маляваць, напісаўшы ліст Лявонцію Дубельту, які застаўся без адказу. Не даў плёну і ліст паэта да Васіля Жукоўскага, з просьбай выклапатаць дазвол маляваць. Адначасова сябры паэта ўмольвалі ўплывовых людзей Пецярбурга хадайнічаць перад былым арэнбургскім губернатарам, а затым членам Дзяржаўнай рады В. Пяроўскім, каб той таксама замовіў слова перад Л. Дубельтам, што таксама было бескарысна. Перад ад'ездам у Пецярбург у студзені 1850 года А. Бутакоў падаў рапарт камандзіру 2-га лінейнага батальёна Г. Чыгіру аб перадачы Шаўчэнкі ў распараджэнне прапаршчыка корпуса флоцкіх штурманаў К. Паспелава, прызначанага начальнікам Аральскай флатыліі. 1 студзеня 1850 года паэт з трывогай пісаў В. Рапнінай, што наступнай вясной яго зноў адправяць на Аральскае мора для даследавання пакладаў каменнага вугалю, адкуль ён ужо можа не вярнуцца. Але 22 студзеня з'явілася афіцыйнае распараджэнне аб камандзіроўках Шаўчэнкі і Т. Вернера ў Новапятроўскае ўмацаванне для ўдзелу ў экспедыцыі ля гары Каратау з той жа мэтай. Нават пад строгім наглядам начальства Шаўчэнка ўпотай працягваў маляваць. Пасля завяршэння працы над марскімі відамі ён раўнамерна аднавіў і паэтычную дзейнасць. За чатыры гады (1847–1850) яму ўдалося стварыць і захаваць чатыры рукапісныя кніжачкі без назваў, адзначаных на тытульных старонках гадамі: «1847», «1848», «1849», «1850». Аднак напружаная творчая праца была спынена другім арыштам паэта.
Да арышту прывёў выпадак, у якім Шаўчэнка заўважыў, што прапаршчык М. Ісаеў даглядае за жонкай яго сябра К. Герна і тая адказвае яму ўзаемнасцю. Заступаючыся за гонар свайго прыяцеля, Шаўчэнка выкрыў гэтыя патаемныя спатканні і разам з К. Гернам з ганьбай выправадзіў прыхільніка. На наступны дзень, 22 красавіка 1850 года, разгневаны М. Ісаеў падаў данос камандзіру Арэнбургскага корпуса аб тым, што Шаўчэнка ходзіць у цывільным адзенні, жыве на прыватнай кватэры і малюе, гэта значыць не выконвае «манаршую волю». Хоць у даносе не значылася нічога такога, чаго б ні ведаў камандзір корпуса, але цяпер яму давялося адрэагаваць. Калі б данос дайшоў да Пецярбурга, там маглі зрабіць непрыемныя для У. Обручава высновы, у тым ліку і тое, што ён не выконвае «манаршую волю» і патурае «палітычнаму злачынцу». Асцерагаючыся такога развіцця справы, У. Обручаў распарадзіўся зрабіць ператрус на кватэры Шаўчэнка і арыштаваць яго. Па версіі даследчыкаў У. Обручаў свядома распарадзіўся ў прысутнасці К. Герна, каб той паспеў папярэдзіць аб ператрусе Ф. Лазарэўскага, а апошні — Шаўчэнку. Пасля чаго Шаўчэнка спаліў большую частку сваіх папер. Каб не выклікаць падазрэння следства, што нехта папярэдзіў аб ператрусе, паэт пакінуў невялікую частку папер. Пры ператрусе вайсковыя ўлады знайшлі ў Шаўчэнкі лісты (сярод іх — ад С. Лявіцкага, А. Лызагуба, братоў Лазарэўскіх, М. Александрыйскага), скрыня з малярнымі прыладамі і паперамі, два альбомы і некалькі кніг. Але некаторыя эскізы, паперы і кніжачку з вершамі, Шаўчэнка, як сведчыў К. Герн, перадаў яму на захаванне.
Да асаблівага распараджэння Шаўчэнку пасадзілі на гаўптвахту. Распараджэнне паступіла 27 красавіка: не чакаючы наступстваў расследавання справы, У. Обручаў у гэты дзень падпісаў загад аб вяртанні паэта з 4-га па 5-ы батальён. 12 траўня паэта звольнілі з гаўптвахты і адправілі ў Орскую крэпасць, дзе быў размешчаны 5-ы батальён. Начальніку 23-й пяхотнай дывізіі загадалі ўсталяваць за Шаўчэнка найстрогі нагляд і не дазваляць перапісвацца з якімі-небудзь асобамі. Ротай, у якую залічылі Шаўчэнку ў Орску, камандаваў падпаручнік Растопчын, а батальёнам — усё той жа «салдафон» Д. Мяшкоў. У загадзе наконт паэта значылася: «… за радавым жа Шаўчэнкам ў роце даручыць, звыш батальённага і ротнага камандзіраў, мець нагляд добранадзейнаму унтэр-афіцэру і яфрэйтару, якія павінны строга назіраць за ўсімі яго дзеяннямі…». Пад такім крыжаваным назіраннем паэт пражыў у Орску лета 1850 гады, часам суцяшэннем былі сустрэчы са старымі знаёмымі.
Ссылка на Мангышлак. Барацьба за вызваленне (1850–1857)
З Арэнбурга Шаўчэнку даставілі ва Уральск, а затым, 13 кастрычніка 1850 года, у Гур’еў, адкуль, у той жа дзень, на паштовай лодцы, ён адплыў на Мангышлакскі паўвостраў. Там ён караўся сем гадоў. Умовы Новапятроўскага ўмацавання былі жудаснымі: мясцовая вада была саланаватай, прадукты ў асноўным сухія і таксама салёныя — з-за гэтага салдаты хварэлі на цынгу, ад якой вельмі пакутаваў і Шаўчэнка. Цынга была агульнай бядой усіх стэпавых умацаванняў, асабліва ўзімку. Кожны год ад хвароб, спароджаных цяжкімі бытавымі ўмовамі, знясільваючай муштры, фартыфікацыйных работ, няшчасных выпадкаў (пераважна падчас навучальных стрэльбаў) гінулі салдаты. Так, у 1852 годзе ва ўмацаванні па розных прычынах памерла адзінаццаць салдат, а двое былі забіты падчас стрэльбаў. Буднія ўмацаванні для Шаўчэнкі былі агідныя сваім недарэчнасцю, аднастайнасцю, п'янствам і плюгавымі паводзінамі некаторых афіцэраў. Зрэдку, праўда, узнікала неабходнасць паслаць атрад на барацьбу з ваяўнічымі бандамі хівінцаў, якія рабавалі мірныя казахскія аулы. Па словах Шаўчэнкі: ''«салдат — быў найбеднейшай, найжалюгоднейшай праслойкай у нашай праваслаўнай айчыне. У яго аднята ўсё, чым толькі жыццё прыгожае: сямейства, радзіма, свабода, адным словам, усё»''. З-за цяжкага лёсу салдаты знаходзілі хвіліннае суцяшэнне ў гарэлцы. Шаўчэнка не аддзяляў сябе ад салдат, жыў проста, некаторых з іх цішком вучыў грамаце. Асоба сяброўскія адносіны ў яго склаліся з салдатамі Скобелевым і Абяременкам. Шаўчэнка быў адным з нямногіх салдат, якія правялі ва ўмацаванні найбольш працяглы час — сем гадоў без перапынку.
Не пашанцавала Шаўчэнку і з непасрэднымі начальнікамі: ротны камандзір, штабскапітан М. М. Патапаў, быў чалавекам настолькі «жорсткім і бяздушным», што яго ненавідзелі не толькі салдаты, але і афіцэры. Патапаў вельмі старанна выконваў загад Обручава: акрамя замацавання за Шаўчэнкам назіральніка «асаблівага дзядзькі з салдат», яго сталі вадзіць на штодзённыя «фартавыя працы, на муштру», якія даводзілі паэта ці ледзь не да роспачы і па яго фармулёўцы мелі на мэце «ператварыць думаючага чалавека на аўтамат са ружжом». Такім жа абмежаваным быў і памочнік Патапава — падпаручнік П. І. Абрадзін, чалавек не толькі «брутальны і жорсткі, але і ганебны».
Сярод афіцэраў, якія добразычліва ставіліся да паэта, у прыватнасці, былі: харунжы Уральскага войска М. Ф. Савічаў, урач С. Р. Нікольскі, сотнікі Ахмет Хаіраў і Ф. Ю. Чаганаў, прапаршчык В. А. Міхайлаў, падпаручнік В. П. Варанцоў, падпаручнік А. Я. Фралоў, паручнік К. Зялінскі. Акрамя Зялінскага, сяброўскія адносіны з Шаўчэнкам мелі і іншыя польскія палітычныя ссыльныя — унтэр-афіцэры М. Мастоўскі, Ф. Фіялкоўскі і Ф. Куліх; радавыя І. Плашчэўскі і С. Пшаўлацкі, які ў 1857 годзе перадаў Шаўчэнку з Уральска кнігу «Эстэтыка» К. Лібельта. Менавіта згаданыя афіцэры ў значнай ступені спрыялі збліжэнню кашталяна ўмацавання А. П. Маеўскага і салдата Шаўчэнкі. Чалавек разумны і гуманны, падпалкоўнік Маеўскі карыстаўся сярод падначаленых пашанай і прыязнасцю, з-за забароны паэта перапісвацца, камендант нават згадзіўся атрымліваць і дасылаць яго лісты. У Шаўчэнкі з'явілася магчымасць перапісвацца з сябрамі, якія час ад часу дасылалі яму грошы. Акрамя гэтага камендант запрасіў Шаўчэнку вучыць двух сваіх невялікіх сыноў, саджаў яго за адзін стол са сваімі гасцямі-афіцэрамі — за што падвяргаўся небяспекі даносу.
1852 год таксама стаў для Шаўчэнкі вельмі плённым. Невялікая палёгка ў побыце, магчымасць мець ціхі куток і крыху вольнага часу для працы ў доме каменданта Маеўскага — усё гэта спрыяла творчым разважанням, у гэты час ён пачынае працу над празаічнымі апавяданнямі на расейскай мове з украінскай тэматыкай і багатым аўтабіяграфічным матэрыялам. Было некалькі прычын напісання аповесцей на расейскай мове: гэта і забарона пісаць паэтычныя творы, і ўвогуле небяспека пісаць на роднай мове, нават лісты. Прыблізна, з восені таго года, знайшоўшы ля форта добрую гліну і алебастр, Шаўчэнка пачаў практыкаванні ў скульптуры, таму што на гэта не было забароны. Сярод выкананых ім скульптурных твораў былі і два барэльефы на новазапаветныя тэмы: «Хрыстос у цярновым вянку» і «Ян Хрысціцель».
Пасля смерці Маеўскага, у 1853 годзе новым камендантам стаў маёр І. А. Ускоў, які да гэтага з'яўляўся ад'ютантам камандзіра Асобнага Арэнбургскага корпуса Васіля Пяроўскага (змяніў Обручава ў 1851 годзе). Па словах жонкі Ускова, Агаты Емяльянаўны, калі яе муж зайшоў да Пяроўскага развітацца перад ад'ездам да ўмацавання, той прасіў Ускова неяк аблегчыць становішча Шаўчэнка, што і дало яму смеласць у будучыні дзейнічаць у гэтым кірунку. Пяроўскі быў азнаёмлены са справай Шаўчэнкі яшчэ да прыезду ў Арэнбург. Л. М. Жамчужнікаў сцвярджаў, што Пяроўскі даведаўся пра Шаўчэнку ад К. П. Брулова і В. А. Жукоўскага і што яго прасілі за паэта браты Лызагубы і іхні сваяк граф Гудовіч. Пяроўскі са свайго боку звярнуўся ў лютым 1850 да Лявонція Дубельта з пытаннем, ці можна неяк аблегчыць лёс Шаўчэнка. Дубельт даклаў аб гэтым шэфу жандараў А. Арлову, які адказаў, што Шаўчэнка заслугоўваў яшчэ цяжэйшага пакарання і толькі дзякуючы манаршай літасці яго аддалі ў салдаты, таму рана прасіць цара аб памілаванні. З таго часу Пяроўскі адмаўляў усім просьбітам Шаўчэнкі; але існуе версія, што ён мог паклапаціцца пра невялікае неафіцыйнае палягчэнне паэту, тым больш што з Усковым ён быў шчырым. Прыбыўшы да ўмацавання, Ускоў не адразу наблізіў да сябе Шаўчэнка, яму трэба было разабрацца ў людзях і засцерагчыся ад магчымых даносаў. Шаўчэнку, з-за суровай знешнасці, Ускоў спачатку здаваўся дэспатам. Па прыбыцці да ўмацавання жонкі Ускова з трохгадовым сынам Дзмітрыем — Шаўчэнка пачаў збліжацца з гэтай сям'ёй, да таго ж ён заўсёды любіў маленькіх дзяцей. Агата Ускова, якую яшчэ ў Арэнбургу сябры Шаўчэнкі прасілі дапамагчы сасланаму паэту, усяляк спрыяла яго збліжэнню са сваім мужам і запрашала да стала. Памалу паэт пачаў бываць у доме каменданта і стаў сябрам сям'і. У 1853 годзе, калі ў Ускавых здарылася гора — памёр іхні маленькі сын Міця — Шаўчэнка спраектаваў для яго магілы помнік і сам даглядаў яго пабудовай (помнік захаваўся да нашых дзён). Аднак Ускоў, як раней і Маеўскі, не вырашалася дазволіць Шаўчэнку жыць па-за казармай, калі наступалі восеньскія халады, паэт быў вымушаны не толькі начаваць, але і працаваць у казарме — сярод «смуроду і зыку». Новы камендант прыклаў нямала намаганняў, каб давесці да ладу тэрыторыю форта і яго наваколляў, Шаўчэнка з энтузіязмам дапамагаў яму саджаць дрэвы ў закладзеным яшчэ Маеўскім садзе каля ўмацавання. Пазней па загадзе Ускова ў садзе быў пабудаваны летні домік для яго сям'і, альтанку, зямлянку для каменданта і пастаўлена «джуламейка» для Шаўчэнкі; тут ён мог спакойна маляваць ці пісаць. Свае малярныя прыналежнасці паэт захоўваў у зямлянцы Ускова. У пачатку 1854 года Ускоў, як у свой час і Маеўскі, зрабіў спробу дабіцца для Шаўчэнкі дазволу Пяроўскага намаляваць запрастольную выяву «дзеля ўпрыгожвання храма» ва ўмацаванні — на што атрымаў адмову.
Увосень 1854 года генерал-маёр Г. А. Фрэйман, які інспектаваў умацаванне і пранікся да Шаўчэнкі павагай і спагадай, а ў наступным годзе і Ускоў і капітан Косараў — хадайнічалі перад Пяроўскім аб павышэнні яго ў чын унтэр-афіцэра — гэта б вызваліла паэта ад казармы і муштры і дало б надзею на вызваленне з салдацкай няволі ў будучыні. Але гэтыя хадайніцтвы былі адхіленыя, магчыма, па асьцярожнасьці Пяроўскага. Акрамя гэтага, была яшчэ адна прыкрасць — па дасланай І. Усковым куратару Кіеўскай навучальнай акругі просьбе вярнуць атэстат Шаўчэнка на званне вольнага мастака — на што была атрыманая грэблівая адмова, якая цяжка прыгнечала паэта, але ненадоўга. У красавіку 1855 года ён аднавіў спробы дамагчыся палягчэння свайго лёсу: напісаў лісты сакратару Акадэміі мастацтваў У. І. Грыгоравічу і віцэ-прэзідэнту Акадэміі Фёдару Талстому, просячы апошняга паклапаціцца пра яго перад прэзідэнткай Акадэміі, сястрой цара, вялікай княгіняй Марыяй Мікалаеўнай. Ліст Шаўчэнка да Талстога з маленнем аб дапамозе глыбока ўзрушыла ўсю сям'ю, у прыватнасці яго жонку Насту Іванаўну, якая таксама далучылася да барацьбы за вызваленне паэта і пачала з ім перапісвацца.
Калі 18 лютага 1855 года памёр Мікалай I — 19 лютага быў аб'яўлены маніфест новага цара, Аляксандра II, аб вызваленні палітзасланнікаў у сувязі з уступленнем на прастол. Але Шаўчэнка яшчэ мучыўся адсутнасцю весткі, ці паўплываюць маніфесты цара на яго лёс ці не, і толькі 14 красавіка 1856 года ён даведаўся, што для яго нічога не змянілася: «Я блізкі быў да роспачы, так мяне ашаламіла гэтая безнадзейная вестка». Увесну 1856 года для Шаўчэнкі прыйшла яшчэ адна сумная вестка, яго сябры Залескі і Серакоўскі, з якімі ён перапісваўся, назаўжды пакідаюць Арэнбург. У красавіку 1856 года Шаўчэнка пачаў шукаць усе магчымыя шляхі да аблягчэння свайго лёсу, спрабуючы прыцягнуць да гэтага ўсіх знаёмых уплывовых асоб. Ён просіць Залескага звярнуцца да Аляксея Бутакова, а таксама да генерала К. І. Бюрно, каб яны абышлі за яго перад Пяроўскім, пра гэта ж просіць і Варвару Рэпніну. Залескі да гэтага ўжо некалькі разоў прасіў паэта Пяроўскага, але безвынікова.
Дзякуючы Залескаму і Аляксею Пляшчэеву лёсам Шаўчэнкі зацікавіліся, акрамя Бюрно, яшчэ і такі ўплывовы ваенны адміністратар, як Л. П. Экельн. Таксама да вызвалення Шаўчэнкі далучыўся акадэмік Карл Бэр, які тройчы прыбываў з экспедыцыяй да ўмацавання, ён хадайнічаў перад Дубельтам, які люта ненавідзеў паэта-бунтаўшчыка і рабіў усё, каб затрымаць яго звальненне. У траўні 1856 года Шаўчэнка атрымаў ліст ад М. М. Лазарэўскага, які паведамляў, што пра паэта клапоцяцца, акрамя Ф. П. Талстога, «добрыя людзі», і не без поспеху. Улетку таго ж года прэзідэнтка Акадэміі мастацтваў Марыя Мікалаеўна асабіста звярталася да начальніка ІІІ аддзялення Васіля Даўгарукава з нагоды вызвалення Шаўчэнкі. Хадайніцтвы сяброў паэта перад Пяроўскім дасягнулі мэты — у ваеннае міністэрства ім быў накіраваны спіс кандыдатаў на амністыю. Наконт Шаўчэнкі ён прапаноўваў: «Радавога Тараса Шаўчэнку звольніць ад службы». 25 студзеня 1857 года III аддзяленне, улічваючы хадайніцтва віцэ-прэзідэнта і прэзідэнткі Акадэміі мастацтваў, паведаміў сваю прапанову ваеннаму міністру, ухваляючы звальненне Шаўчэнкі, але справа яшчэ цягнулася інстанцыямі некалькі месяцаў. У выніку на звальненне Шаўчэнкі была дадзена згода. Калі б не хадайніцтва сяброў — ссылка Шаўчэнкі магла б стаць пажыццёвай. 28 траўня 1857 года Пяроўскі загадаў звольніць са службы ўсіх амніставаных з тым, каб яны пасяліліся ў Арэнбургу аж да канчатковага іхняга вызвалення на радзіму. Такім чынам царскае «памілаванне» ператварылася ў новае пакаранне — ссылку з селішчам у Арэнбургу пад строгі нагляд паліцыі. Калі паступіла вестка аб блізкім звальненні, капітан Касараў дазволіў Шаўчэнку ў вольныя ад муштры і варты гадзіны знаходзіцца па-за казармай. Паэт увесь свой вольны час праводзіў то на агародзе, у садзе, складаючы і малюючы, то на беразе мора, або гуляў вакол умацавання.
21 ліпеня 1857 года да ўмацавання паступіў загад аб вызваленні ад службы Шаўчэнка, пасля якога яму яшчэ трэба было пераадолець 1000 кіламетраў да штаба ва Уральску, для атрымання загада па батальёне. Паэт радаваўся звальненню, не ведаючы, што яму, згодна з гэтым загадам, трэба было жыць пад строгім наглядам паліцыі ў Арэнбургу нявызначаны тэрмін. Пасля доўгіх ваганняў з-за працяглай адсутнасці батальённага загада аб звальненні, 1 жніўня камендант Ускоў, улічваючы вялікую адлегласць да Уральска і не ведаючы яго ўмоў, вырашыўся выдаць білет на праезд Шаўчэнка ў Пецярбург. На наступны дзень, увечар, развітаўшыся наспех са ўсімі, Шаўчэнка адплыў рыбацкай лодкай у Астрахань. У далейшым, з-за заўчаснай выдачы Шаўчэнка білета, у Ускова ўзніклі непрыемнасці па службе. Пасля атрымання 23 жніўня батальённага загада, Ускоў адразу ж накіраваў паведамленне ў паліцэйскія аддзяленні Астрахані, Ніжні Ноўгарад, Маскву, Пецярбург, а таксама Акадэмію мастацтваў, просячы спыніць Шаўчэнку і вярнуць яго ў Арэнбург.
Вяртанне. Падарожжа з Астрахані ў Маскву (1857–1858)
5 жніўня, пасля трохдзённага плавання па Каспійскім моры і рукавах волжскай дэльты, Шаўчэнка прыбыў у Астрахань. Скончылася вельмі цяжкае для паэта і мастака дзесяцігоддзе, поўнае выявы, зневажанняў, муштры, далёкіх паходаў з небяспечнымі абставінамі (як гэта відаць з дзённіка начальніка Аральскай экспедыцыі). Ён састарэў, пасівеў, страціў здароўе. З Астрахані Шаўчэнка планаваў параходам дабрацца па Волзе да Ніжняга Ноўгарада, але адразу ж высветлілася, што давядзецца чакаць два тыдні, пакуль прыйдзе і нагрузіцца рэйсавы параход кампаніі «Меркурый». Першыя дні Шаўчэнка аддаў пошукам часовага жылля і агляду Астрахані, якое яму вельмі не спадабалася, у сваім дзённіку ён назваў яго «шэрай грудай смецця»: брудныя карчмы, ніводнай гасцініцы, няма дзе купіць харчы на далейшае працяглае падарожжа.
На шчасце, у горадзе гэтага часу знаходзіўся ў справах саслужывец па ўмацаванні пляц-ад'ютант Л. А. Бурцаў, які і прытуліў яго. Паміж першымі неадкладнымі справамі былі лісты, якія Шаўчэнка накіраваў сябрам, апавяшчаючы іх аб вызваленні. Неўзабаве прыйшлося шукаць новае жыллё, Бурцаў павінен быў ажаніцца. Пасля працяглых пошукаў паэт знайшоў камору каля канала — цёмную і няўтульную. Аказалася, што ў тым жа доме, дзе быў прыстанак, жыў Г. Ф. Мураўскі, былы студэнт Кіеўскага ўніверсітэта, які пазнаёміўшыся з Шаўчэнкам, распавёў аб ім свайму калезе С. А. Незабытаўскаму, былому кіяўляніну, а таксама настаўніку ў Астраханскай гімназіі I. П. Клапатоўскаму і выпускніку таго ж універсітэта Томашу Зброжэку. Астраханскія «кіяўляне» захоплена павіншавалі звольненага паэта. У той жа дзень увечары ад Зброжака пра яго знаходжанне ў горадзе даведаўся астраханскі рыбапрамысловец-мільянер А. А. Сапожнікаў, якога яшчэ хлопчыкам Шаўчэнка вучыў маляванню. На наступную раніцу ён запрасіў паэта да сябе, прапанаваў яму пакой у сваёй хаце і каюту на параходзе «Князь Пажарскі». Такім чынам, у Астрахані паэт апынуўся ў коле дэмакратычнай флоцкай інтэлігенцыі.
22 жніўня Шаўчэнка параходам па Волзе адбыў з Астрахані ў Ніжні Ноўгарад. Падарожжа па Волзе доўжылася амаль месяц. На параходзе Шаўчэнка жыў у каюце капітана В. В. Кішкіна, яго старога знаёмага, у якога быў «запаветны партфель» са спісамі твораў расейскай пазацэнзурнай паэзіі, дзякуючы чаму падчас плавання праходзілі літаратурныя ранішнікі і вечарыны. З'яжджаючы з Астрахані, Шаўчэнка спадзяваўся шмат маляваць волжскія берагі; але гэта апынулася амаль немагчымым: абрысы хутка змяняліся, вельмі мяшала ўздрыгванне палубы ад працы рухавіка. Маляваць атрымоўвалася толькі на прыпынках і часткова тады, калі параход павольна пераадольваў рачныя перакаты. Захаваліся накіды Камышына, Саратава, «Царава кургана», Казані і іншых месцаў. Ён выканаў і некалькі партрэтаў — К. Казачэнка, цешчы Сапожнікава і іншых. На працягу падарожжа Шаўчэнка не выпусціў выпадку агледзець прыволжскія гарады, свае ўражанні ад убачанага ён рэгулярна запісваў у дзённіку. У Саратаве ён наведаў маці Мікалая Кастамарава — Таццяну Пятроўну. Самару ён назваў «казённа-бязліцэй» найбуйнай хлебнай прыстанню на Волзе, пазбаўленай элементарных прыкмет гарадской культуры, на што паўплывала, па ім словам, валадаранне Мікалая I, якога ён зваў «нязручнаўганяемы Тормаз» («Неудобозабиваемый Тормоз»). Наведаць Сімбірск і паглядзець на манумент Мікалаю Карамзіну перашкодзілі шквал з мокрым снегам і непралазная гразь. Казань спадабалася Шаўчэнку, нагадаўшы яму Маскву. Ён пабываў у Казанскім універсітэце, шукаючы слядоў знаходжання там таварышаў па Кірыла-Мяфодзіеўскаму таварыству, але беспаспяхова. Невялікі горад Чэбаксары, дзе, на яго думку, «царква аказалася не менш хат», далі яму глебу для такой высновы: ''«Галоўны вузел маскоўскай старой унутранай палітыкі — праваслаўе. „Нязручнаўганяемы Тормаз“ з-за глупства свайго хацеў зацягнуць гэты знясілены вузел і перацягнуў. Ён зараз на адной валасінцы трымаецца»''.
20 верасня параход прыбыў у Ніжні Ноўгарад, тут Шаўчэнка чакала прыкрая нечаканасць: М. А. Брылкін, галоўны кіраўнік ніжагародскай канторы параходнай кампаніі «Меркурый», распавёў яму, што паліцмайстар горада загадаў адразу ж паведаміць аб яго прыбыцці. Паліцэймайстар афіцыйна заявіў Шаўчэнку, што ён павінен вярнуцца ў Арэнбург і там чакаць свайго канчатковага звальненьня. Паэт быў амаль у роспачы, уезд у Маскву і Пецярбург яму забаранілі, у Ніжнім Ноўгарадзе яму прыйшлося затрымацца амаль на паўгода. Дапамаглі Шаўчэнка новыя знаёмыя — М. А. Брылкін і П. А. Аўсяннікаў — памочнік кіраўніка кампаніі «Меркурый», які даў яму прытулак. Яны параілі яму прыкінуцца хворым, каб пазбегнуць вяртання ў Арэнбург. Хоць Ніжні Ноўгарад стаў для Шаўчэнкі нібы новым месцам ссылкі: паэт жыў пад назіраннем паліцыі, асабістыя непрыемнасці, расчараванні, паклёп ворагаў прыгняталі яго — ён з цікавасцю пагрузіўся ў культурна-грамадскае жыццё горада, задавальняў сваю творча-літаратурную і тэатральную цікавасць і несуцішнае імкненне да чытання і тварэння. Ён пісаў паэмы «Неафіты», «Юрадзівы»; паэзіі «Лёс», «Муза», «Слава» і т.п.; скончыў аповесць «Прагулка з задавальненнем і не без маралі», стварыў дваццаць партрэтаў і зрабіў нямала архітэктурных малюнкаў.
Кожны дзень быў напоўнены цікавымі сустрэчамі. Дзякуючы знаёмству з уплывовымі ў горадзе Брылкіным і Аўсяннікавым, паэт пазнаёміўся з многімі дзеячамі мясцовай культурнай эліты. Акрамя гэтага, не жадаючы абцяжарваць сваіх сяброў, Шаўчэнку даводзілася заводзіць і простыя афіцыйныя знаёмствы ў пошуках заказчыкаў на партрэты — гэта быў адзіны ў той час спосаб яго існавання. Маляванне партрэтаў не змагло даць значных даходаў, ён працягваў знаходзіцца ў дастаткова складаных матэрыяльных умовах. Ніжагародская грамадскасць, асабліва дэмакратычныя колы горада, паставілася да паэта добразычліва, «Шаўчэнку літаральна насілі на руках», — адзначаў біёграф Міхайла Чалы, апісваючы яго знаходжанне ў гэтым горадзе. 24 снежня 1857 года паэта наведаў яго стары сябар акцёр Міхаіл Шчэпкін. Радасць Шаўчэнкі была бязмежная, Шчэпкін прабыў у гасцях шэсць дзён, на працягу якіх славуты артыст выступаў у Ніжагародскім тэатры. Спатканне са Шчэпкіным было не толькі адной з найважнейшых падзей у духоўным жыцці паэта, але і для ўсяго горада.
Бываючы ў мясцовых тэатральных колах, Шаўчэнка пазнаёміўся з юнай актрысай Кацярынай Піунавай, ён вучыў яе мастацкай дэкламацыі, спрабаваў прывіць любоў да твораў Пушкіна, Гогаля, Салтыкова-Шчадрына, падбіраў сцэны для выступлення, каб паправіць яе матэрыяльнае становішча — паэт хацеў зладзіць актрысу ў Харкаўскі драматычны тэатр. У канцы лютага 1858 года Шаўчэнка нарэшце атрымаў вестку ад Лазарэўскага, што графу Талстому ўдалося выклапатаць для яго дазвол вярнуцца ў Пецярбург, які яму быў уручаны 5 сакавіка. 8 сакавіка Шаўчэнка з'ехаў з Ніжняга Ноўгарада ў Маскву.
У Маскве Шаўчэнка пасяліўся ў Шчэпкіна, сям'я знакамітага акцёра шчыра сустрэла яго. Па дарозе ў Маскву паэт захварэў: акрамя прастуды, абвастрылася цынга, на якую цяжка хварэў у ссылцы. У той жа дзень (11 сакавіка) Шаўчэнка агледзелі лекары Д. Ван-Путэрэн і Д. Мін, якія прапісалі хвораму патрэбныя лекі, дыету і забаранілі на працягу тыдня выходзіць на вуліцу. Прыезд у Пецярбург, да якога так імкнуўся паэт, зноў затрымліваўся. Вестка пра прыезд Шаўчэнкі хутка распаўсюдзілася ў колах маскоўскай інтэлігенцыі, паэта спяшаліся наведаць сябры і знаёмыя, у тым ліку Міхаіл Максімовіч. Выбітныя прадстаўнікі літаратуры, навукі імкнуліся пазнаёміцца з ім. Нягледзячы на хваробу паэт і далей рэдагаваў і перапрацоўваў свае вершы, напісаныя ў гады ссылкі. Калі праз некалькі дзён па прыездзе ў Маскву здароўе Шаўчэнкі палепшылася, ён наведаў княжную Варвару Рэпніну. Гэтая сустрэча зрабіла на паэта сумнае ўражанне, яна здавалася яму адчужанай, знікла былая шчырасць і непасрэднасць; містычныя настроі, якія ўсё больш авалодвалі Рэпнінай, былі яму чужыя і дзіўныя.
Масква прыцягвала Шаўчэнку як цэнтр навукі, культуры, з якім у яго было звязана нямала ўспамінаў. Ачуняўшы пасля хваробы, нягледзячы на адлігу і гразь, ён цэлымі днямі пешшу хадзіў па горадзе, любуючыся яго старадаўнімі славутасцямі. Акрамя сустрэчы са сваімі даўнімі знаёмымі, у прыватнасці прафесарам Восіпам Бадзянскім, сям'ёй Станкевічаў, Апалонам Макрыцкім, Шаўчэнка пазнаёміўся з такімі прадстаўнікамі мясцовай інтэлігентнай эліты, як Бабст, Чычэрын, Кетчэр, Кронеберг, Афанасьеў, Корш, Крузэ і іншыя. Знамянальнай падзеяй для Шаўчэнкі ў Маскве стала сустрэча і асабістае знаёмства з расейскім пісьменнікам Сяргеем Аксаковым, які ў лістах так прыязна паставіўся да яго. 26 сакавіка Шаўчэнка на цягніку накіраваўся ў Пецярбург.
Пецярбург (1858–1859)
Адразу ж па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка наведаў свайго сябра Міхаіла Лазарэўскага, які жыў тады на Мойцы, у доме графа Уварава, і спачатку пасяліўся ў яго. Сям'я Лазарэўскіх вельмі цёпла прыняла паэта. 28 сакавіка 1858 года паэт разам з Лазарэўскім наведаў сям'ю Талстых, дзе яго вельмі цёпла сустрэлі. Увечары, у гэты ж дзень, Шаўчэнка сустрэўся з Васілём Белазерскім, былым удзельнікам Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства і таварышамі, з якімі ён пазнаёміўся ў Арэнбургу — Зыгмунтам Серакоўскім, Янам Станевічам і Эдвардам Жалігоўскім.
Шаўчэнку дазволілі вярнуцца ў Пецярбург з пэўнай агаворкай: ён заставаўся асобінай «паднагляднай», у шэрагу дакументаў падкрэслівалася, што імператар дазволіў пражыванне ў сталіцы і наведванне Акадэміі мастацтваў з умовай, каб за ім вёўся нагляд. У першыя ж дні знаходжання ў сталіцы паэт павінен быў з'явіцца ў паліцыю, дзе ён наведаў кіраўніка канцылярыі оберпаліцэймайстра Івана Таволгу-Макрыцкага, свайго старога знаёмага, які параіў яму пагаліць бараду, якую ён адпусціў пры вяртанні са ссылкі, каб не справіць непрыемнага ўражання на яго патрона графа Шувалава, якога ён павінен быў наведаць як свайго галоўнага наглядчыка. Паэт улічыў параду і пагаліўся, бо салдатам, нават у адстаўцы, забаранялася насіць бараду, а ён перад паліцыяй быў толькі «радавым у адстаўцы». Перад гэтым ён сфатаграфаваўся ў Андрэя Дэньера ў шапцы і кажусе з барадой. 6 красавіка Шаўчэнка надзеў фрак і сустрэўся з Шувалавым, які прыняў яго «проста», «няформлена» і «без павучанняў», чым зрабіў на паэта выгаднае для сябе ўражанне. 15 красавіка Шаўчэнка прадставіўся шэфу жандараў В. Даўгарукаву, які даў яму «ветлівае настаўленне», пасля якой паэт атрымаў «прапіску» ў сталіцы. Так, «прапісаны» Шаўчэнка, адразу ж трапіў пад пільны нагляд III аддзялення паліцыі, яму забаранялася адлучацца куды-небудзь з Пецярбурга.
Не жадаючы гнясці сям'ю Лазарэўскіх у плане жылля, Шаўчэнка папрасіў графа Талстога, каб той даў яму кватэру ў Акадэміі. Атрымаўшы кватэру ў Акадэміі, Шаўчэнка адразу ж узяўся за ўпартую працу як мастак-гравёр, перш за ўсё ў галіне афорта. У траўні 1858 года ў Эрмітажы Шаўчэнка пазнаёміўся з гравёрам Фёдарам Іарданам, які пагадзіўся яму дапамагаць у авалоданні гэтай прафесіяй. З сярэдзіны траўня ён пачаў працаваць у Эрмітажы, у ліпені ў яго ўжо быў гатовы першы ўзор працы на гэтай ніве — афорт па эскізе Барталаме Мурыльё.
Адразу па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка прымае меры па падрыхтоўцы ўласных твораў да выдання. Атрымаўшы перапісаныя Панцеляймонам Кулішам творы, паэт пачынае складаць новы зборнік у двух тамах пад назвай «Паэзія Т. Шаўчэнкі. Том першы» і «Паэзія Т. Шаўчэнкі. Том другі». У першы том увайшлі паэзіі, напісаныя ў ссылцы, у прыватнасці «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і «Гамалія», а ў другі — творы напісаныя як у ссылцы, так і пасля ссылкі. Рашэнне выдаць творы пад назвай «Паэзія» было не выпадковым, таму што ў 1850-х гадах сярод крытыкаў выказвалася нямала сумненняў у магчымасці ўкраінскай літаратуры вырвацца з «палону фальклорна-этнаграфічнай стыхіі» і дасягнуць узроўню найразвітейшых літаратур свету. Але нягледзячы на тое, што з творчасцю Шаўчэнкі, Марка Воўчка ўкраінская літаратура заявіла аб сабе з'явамі, якія павінны былі развеяць сумневы скептыкаў адносна яе перспектыў — у расійскай крытыцы і далей раздаваліся галасы аб абмежаваных магчымасцях ўкраінскай літаратуры, заснаванай нібыта выключна на фальклорна-этнаграфічных крыніцах, на «лексічна беднай сялянскай мове». Шаўчэнка даручыў хадайнічаць аб выданні ўласных твораў Данілу Камянецкаму, які звяртаўся з адпаведнай просьбай да міністра народнай адукацыі Яўграфа Кавалеўскага, які ў сваю чаргу парушаў хадайніцтва з гэтай нагоды перад III аддзяленнем аб апублікаванні твораў украінскага паэта, якія будуць адпавядаць цэнзурным патрабаванням. Але перш трэба было спачатку дабіцца зняцця накладзенай у 1847 годзе забароны друкаваць паэзіі Шаўчэнка. З гэтай мэтай паэт паведаміў пра гэта начальніку III аддзялення В. Даўгарукаву, што ніякіх сваіх рукапісаў не перадаваў за мяжу І. Галавіну — расейскаму пісьменніку-публіцысту, які, знаходзячыся за мяжой, выдаваў творы антыманархічнага зместу і, па чутках, збіраўся выдаць і яго паэзіі. Пасля гэтага III аддзяленне прапанаваў Галоўнаму цэнзурнаму ўпраўленню прадставіць сваё меркаванне аб паэзіі Шаўчэнкі і высновах аб магчымасці іх друкаваць — гэта паказвала на тое, што забарона друкаваць яго творы ў цэлым была знята, пасля чаго паэт падаў на разгляд цэнзуры першы том паэзіі.
Разгляд цэнзурай твораў Шаўчэнкі зацягнуўся на працяглы час. Цэнзураванне яго твораў ішло паралельна: А. Трайніцкі ў Галоўным упраўленні цэнзураваў друкаваныя раней кнігі «Чыгірынскі Кабзар» і «Гайдамакі», а С. Палаузаў у Пецярбургскім камітэце разглядаў рукапісны зборнік «Паэзія Т. Шаўчэнкі. Тым першы», куды ўвайшло значна больш вершаў. 23 студзеня 1859 года А. Трайніцкі падаў свой водгук, у якім прапаноўваў выключыць паэзію «Думы мае, думы мае», паколькі ў ёй «занадта горка выяўляецца скруха аўтара аб знішчэнні казацкай вольнасці, над магілай якой, па словах яго, Арол чорны вартаўніком лятае». Тады як водгук С. Палаузава ад 28 красавіка 1859 года быў у цэлым ухвальным, ён не лічыў неабходным адбіраць «Думы мае, думы мае». Пецярбургскі цэнзурны камітэт вырашыў накіраваць водгук С. Палаузава і зборнік «Паэзія Т. Шаўчэнкі. Том першы» па меркаванні Галоўнага цэнзурнага ўпраўлення, а там зноў даручылі цэнзураванне А. Трайніцкаму. Апошні ў сваім рашэнні быў непахісны. Па яго патрабаванні большая палова паэзіі «Думы мае, думы мае» усё ж была выключана. А. Трайніцкі прапанаваў выдаць не зборнік «Паэзія Т. Шаўчэнкі. Том першы», а асобна «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і паэму «Гамалія». У паэме «Гайдамакі» было знята «Уводзіны», а ў паэме «Сляпая» — 56 радкоў. Канфіскавана і пасланне «Шафарыку», якое выклікала яго незадаволенасць. У Пецярбургу паэт жыў у вялікай матэрыяльнай цяжкасці: «… я паддаюся натуральнаму зыходу дзесяцігадовай маёй адсутнасці — беднасці», «… патрэбую дзённага пражытку». Аднак ён адмаўляўся ад якой-небудзь грашовай «падтрымкі» і далей настойліва кругласутачна працаваў як мастак, у прыватнасці ў вобласці гравюры, удасканальваючы ў ёй сваю тэхніку; шмат часу надаваў афорту, ужываючы новыя метады гэтага мастацтва.
24 студзеня 1859 года ў Пецярбургу Шаўчэнка пазнаёміўся з пісьменніцай Марко Ваўчок, з якой у яго ўсталявалася глыбокае і шчырае сяброўства. Пасля ён прысвяціў ёй напісаны 13 ліпеня 1858 года верш «Сон», які ўпершыню з'явіўся ў часопісе «Русская Беседа» (№ 3 за 1859) і адразу набыў вялікую папулярнасць і распаўсюджваўся ў шматлікіх спісах. 17 лютага 1859 года паэт напісаў верш «Марку Ваўчку. На памяць 24 генвара 1859 года», у якім кранальна называў пісьменніцу сваёй «доняй», аднадумкай, саўдзельніцай і прадаўжальніцай сваёй справы. У твары Марка Воўчка ён бачыў перш за ўсё «лагоднага прарока і выкрывальніка жорсткіх людзей нясытых». Са свайго боку пісьменніца прысвяціла яму аповесць «Інстытутка». На пачатку таго года Марко Ваўчок пазнаёміла Шаўчэнку з пісьменнікам Іванам Тургеневым. Хаця грамадска-палітычныя погляды Тургенева і Шаўчэнкі значна разыходзіліся, аднак у іх былі добразычлівыя і сяброўскія адносіны. У той час як расейскія кансерватыўныя літаратурныя колы нядобразычліва ставіліся да «ўкраінскіх сімпатый» Тургенева. Часцей Шаўчэнка з Тургеневым сустракаліся ў гасцінным доме В. Карташэўскай, дзе рэгулярна праходзілі літаратурна-мастацкія вечары, на якіх збіраліся М. Чарнышэўскі, М. Дабралюбаў, М. Салтыкоў-Шчадрын, Л. Талстой, А. Астроўскі, І. Ганчароў, О. Пляшчэеў, В. Курачкін, М. Гербель.
16 красавіка 1859 года Шаўчэнка падаў у Савет Акадэміі мастацтваў прашэнне аб атрыманні звання акадэміка, падаўшы яму гравюры: адну створаную з карціны Рэмбранта, якая паказвае прытчу аб вінаградары, а іншую — з карціны П. Сакалова «Прыяцелі». Акадэмія мастацтваў высока ацаніла талент Шаўчэнка-гравёра і ў гэты ж дзень вынесла папярэднюю пастанову аб прызначэнні яго ў акадэмікі і задала праграму на званне акадэміка па гравіроўцы.