cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гравітацыйнае чырвонае зрушэнне
Эксперыментальнае пацверджанне
Эксперымент Паўнда і Ребкі 1960 прадэманстраваў існаванне гравітацыйнага чырвонага зрушэння спектральных ліній. Эксперымент быў ажыццёўлены ў вежы Лайманаўскай лабараторыі фізікі Гарвардскага універсітэта з выкарыстаннем эфекту Мёсбаўэра; крыніца і паглынальнік гама-квантаў (ядры жалеза-57) знаходзіліся адно ад аднаго на адлегласці 22,5 м па вертыкалі ў гравітацыйным полі Зямлі. Адносны зрух частаты ў гэтых умовах складаў 2,57.
Прымяненне
Гравітацыйнае чырвонае зрушэнне актыўна ўжываецца ў астрафізіцы. Рэлятывісцкая папраўка на гравітацыйнае чырвонае зрушэнне ўводзіцца ў бартавыя гадзіннікі спадарожнікаў глабальных сістэм пазіцыянавання GPS і ГЛОНАСС.
Сувязь з запаволеннем часу
Пры выкарыстанні формул агульнай тэорыі адноснасці для разліку змены энергіі і частаты сігналу (пры ўмове, што мы не ўлічваем эфекты залежнасці ад траекторыі, выкліканыя, напрыклад, вакол чорнай дзіры) гравітацыйнае чырвонае зрушэнне ў дакладнасці адваротнае велічыні фіялетавага зрушэння. Такім чынам назіраемае змяненне частаты адпавядае адноснай рознасці скорасці ходу гадзіннікаў у пунктах прыёму і перадачы.
У той час як гравітацыйнае чырвонае зрушэнне вымярае назіраны эфект, гравітацыйнае запаволенне часу кажа, што можна заключыць на падставе вынікаў назірання. Гэта значыць, кажучы іншымі словамі: вымяраючы адзінае чырвонае/фіялетавае зрушэнне для любога спосабу пасылкі сігналаў «адтуль» — «сюды», мы прыходзім да высновы, што аднолькавы з нашым гадзіннік там ідзе «неяк не так», хутчэй або павольней.
Для статычнага гравітацыйнага поля гравітацыйнае чырвонае зрушэнне можна цалкам растлумачыць рознасцю тэмпу ходу часу ў пунктах з розным гравітацыйным патэнцыялам. Працытуем Вольфганга Паўлі: «У выпадку статычнага гравітацыйнага поля заўсёды можна так выбраць часавую каардынату, каб велічыні
gik
ад яе не залежалі. Тады лік хваль светлавога прамяня паміж дзвюма кропкамі P1 і P2 таксама будзе незалежным ад часу і, такім чынам, частата святла ў прамяні, вымераная ў зададзенай шкале часу, будзе аднолькавай у P1 і P2 і, такім чынам, незалежнай ад месца назірання.»
Калі ў некаторай кропцы выпраменьваюцца, напрыклад, сферычныя ўспышкі святла, то ў любым месцы ў вобласці з гравітацыйным полем каардынатныя «часавыя» інтэрвалы паміж успышкамі можна зрабіць аднолькавымі — шляхам адпаведнага выбару часавай каардынаты. Рэальная ж змена вымеранага часавага інтэрвалу вызначаецца рознасцю тэмпу ходу стандартных тоесных гадзіннікаў паміж сусветнымі лініямі выпраменьвання і прыёму. Пры гэтым у статычным выпадку абсалютна ўсё роўна, чым канкрэтна вядзецца перадача сігналаў: светлавымі ўспышкамі, гарбамі электрамагнітных хваль, акустычнымі сігналамі, кулямі або бандэролямі па пошце — усе спосабы перадачы будуць падвяргацца абсалютна аднолькаваму «чырвонаму/фіялетаваму зрушэнню».
У нестацыянарнам жа выпадку наогул дакладным і інварыянтным чынам аддзяліць «гравітацыйнае» зрушэнне ад «доплераўскага» немагчыма, як напрыклад, у выпадку пашырэння Сусвету. Гэтыя эфекты — адной прыроды, і апісваюцца агульнай тэорыяй адноснасці адзіным чынам. Некаторае ўскладненне з’явы чырвонага зрушэння для электрамагнітнага выпраменьвання ўзнікае пры ўліку нетрывіяльнага распаўсюджвання выпраменьвання ў гравітацыйным полі (эфекты дынамічнай змены геаметрыі, адхіленняў ад геаметрычнай оптыкі, існавання гравітацыйнага лінзавання, гравімагнетызму, і гэтак далей, якія робяць велічыню зрушэння залежнаю ад траекторыі распаўсюджвання святла), але гэтыя тонкасці не павінны зацяняць зыходнай простай ідэі: скорасць ходу гадзіннікаў залежыць ад іх становішча ў прасторы і часе.
У ньютанаўскай механіцы тлумачэнне гравітацыйнага чырвонага зрушэння прынцыпова магчыма — зноў-такі праз увядзенне ўплыву гравітацыйнага патэнцыялу на ход гадзіннікаў, але гэта вельмі складана і непразрыста з канцэптуальнага пункту гледжання. Распаўсюджаны спосаб вывядзення чырвонага зрушэння як пераходу кінетычнай энергіі святла у патэнцыяльную у самой аснове апелюе да тэорыі адноснасці і не можа разглядацца як правільны. У эйнштэйнаўскай тэорыі гравітацыі чырвонае зрушэнне тлумачыцца самім гравітацыйным патэнцыялам: гэта не што іншае, як праява геаметрыі прасторы-часу, звязанай з адноснасцю тэмпу ходу фізічнага часу.
Эўрыстычны вывад гравітацыйнага чырвонага зрушэння з метрычных уласцівасцей прасторы-часу
Гравітацыйнае чырвонае зрушэнне можна атрымаць, выкарыстоўваючы закон складання скарасцей.
Разгледзім ўстаноўку, якая складаецца з крыніцы сігналу (да прыкладу, куль) і прыёмніка. Адлегласць паміж імі, вымераную ў нерухомай сістэме адліку, абазначым l. Пры гэтым ўстаноўка рухаецца ў пустаце з пастаянным паскарэннем \vec{a} адносна нерухомай сістэмы адліку, што, згодна з прынцыпам эквівалентнасці, раўназначна размяшчэнню ўстаноўкі ў аднароднае гравітацыйнае поле.
Далей, уставім у прыёмнік і крыніцу аднолькавыя гадзіннікі, і папросім назіральніка, які знаходзіцца ў пункце «прыёмніка», параўнаць іх ход. Свой уласны час \tau_{in} ён памерае непасрэдна, а каб вымераць ход часу ў пункце «крыніцы», ён будзе вымяраць частату сігналу, які прыходзіць. Скорасць кулі адносна «крыніцы» пазначым як w, скорасць самой крыніцы ў момант адпраўкі сігналу v. Тады, карыстаючыся законам складання скарасцей, атрымліваем скорасць кулі u ў нерухомай сістэме:
На пераадоленне адлегласці l сігнал расходуе час t,, а прыёмнік за гэты час перамесціцца на Адсюль атрымліваем ураўненне:
рашыўшы якое адносна t, атрымаем:
або прыбліжана :
Такім чынам, прыходзім да двух рашэнняў:
Падставім u з формулы (1) у формулу для t і пры гэтым абмяжуемся w і v настолькі малымі, каб мы маглі адкінуць малыя члены парадку w^2 і v^2:
Скорасць устаноўкі за час \tau, што раздзяляе адпраўку двух паслядоўных сігналаў, павялічыцца на a \tau і стане роўнай v+a \tau. Таму розніца ў часе праходжання двух паслядоўных сігналаў складзе:
і ў выніку
Для частаты атрымаем:
Пазначыўшы рознасць гравітацыйных патэнцыялаў на паверхні зоркі і паверхні Зямлі як атрымаем:
Гэтыя выразы былі выведзеныя Эйнштэйнам ў 1907 годзе для выпадку.
Прыбынь (Карукіўскі раён)
Прыбынь (Приби́нь) — вёска ў Карукіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру (Academy Award for Best Directing) — прэстыжная ўзнагарода Амерыканскай акадэміі кінамастацтва, якая прысуджаецца штогод найлепшаму рэжысёру. Намінацыю на прэмію ажыццяўляе Гільдыя рэжысёраў, а пераможца вызначаюць усе члены Акадэміі. Усяго з 1929 года, гэта значыць з першай цырымоніі ўручэння «Оскараў», 61 рэжысёру дасталася 81 статуэтка. Пры гэтым на першай цырымоніі былі ўручаны два прызы (за працу ў жанрах драма і камедыя), аднак з наступнага года гэты падзел быў скасаваны. На 34-й (1962) і 80-й (2008) цырымоніях прэмію ўручылі двум рэжысёрам. Часцей за ўсё гэту прэмію атрымлівае рэжысёр, чыя стужка атрымала прэмію «За найлепшы фільм».
Маркус Хельнер
Спартыўная кар’ера
Дэбютаваў у зборнай Швецыі на адным з этапаў Кубка свету ў 2006 годзе. Спецыялізуецца ў забегах на сярэднія дыстанцыі. У выніковай табліцы розыгрышу Кубка свету 2008-09 быў на 22- й пазіцыі. Пасля таго, як Хельнер выйграў 2 золата на Алімпійскіх гульнях у Ванкуверы, яму было даверана несці сцяг Швецыі на цырымоніі закрыцця Алімпіяды.
У лютым 2011 года выйграў золата чэмпіянату свету ў асабістым спрынце вольным стылем.
9 лютага 2014 года на Алімпійскіх гульнях у Сочы заваяваў срэбра ў скіятлоне (15 км класічным стылем + 15 км каньковым ходам).
Седнеўка
Седнеўка (Седневка) — вёска ў Краснінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Гусінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Юзаф Уладзіслаў Быхавец
Юзаф Уладзіслаў Быхавец ( — ) — філосаф.
Парастаўскэ
Парастаўскэ (Пара́стовське) — вёска ў Карукіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Юзаф Уладзіслаў Быхавец
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Быхаўцаў герба «Магіла». Сын Ігнацыя Быхаўца і невядомай па імі з Нявінскіх. Меў братоў Яна і Антонія.
Атрымаў цудоўную адукацыю: у 1794 г. скончыў Галоўную школу ВКЛ, вучыўся ў знакамітых нямецкіх універсітэтах Франкфурта-на-Одэры, Гётынгена і Кёнігсберга. Служыў у французскім войску падчас напалеонаўскіх войнаў, пазней жыў у Варшаве, з 1817 г. — у Вільні. Юзаф Быхавец быў студэнтам Э. Канта, пераклаў на польскую мову некалькі яго твораў. Яго творчасць знаходзілася пад моцным уплывам Канта. Пісаў і свае арыгінальные філасофскія творы.
Чыгрынаўка
Чыгры́наўка (, Чигриновка) — вёска ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Асінаўскага сельсавета.
Палац Слушкаў
Палац Слушкаў (Sluškų rūmai, Pałac Słuszków) — барочны палац у Вільні, размешчаны ў Старым горадзе на левым беразе Віліі.
Апісанне
Пасля пашкоджання Дольнага замка ў Вільні, палац быў месцам знаходжання польска-літоўскіх ураднікаў падчас іх візітаў у горад. У 1705—1709 тут размяшчаўся штаб расійскага цара Пятра I.
Пасля смерці Слушкі ў 1727 палац перайшоў ва ўладанне Пузынаў і ў 1745 да Патоцкіх. У 1756 манахі ордэна піяраў купілі палац і стварылі тут калегіяльны дом і друкарню. У 1766 палац быў выкуплены Міхалам Казімірам Агінскім і рэстаўраваны П'етра Росі. У 1794 — канфіскаваны царскімі ўладамі і ператвораны ў жылы дом. У 1803—1831 тут размяшчаўся бровар Дамініка Зайкоўскага. Неўзабаве будынак быў перапланаваны, колькасць паверхаў была павялічана да чатырох і з 1872 палац служыў у якасці ваеннай турмы. Багаты арыгінальны інтэр'ер і экстэр'ер палаца не захаваліся.
У цяперашні час у палацы размяшчаецца Літоўская акадэмія музыкі і тэатра. У той жа час прыбудовы знаходзяцца ў працэсе рэстаўрацыі і галоўная частка палаца чакае аднаўленчых работ. Плануецца вярнуць арыгінальны падзел на два паверхі і аднавіць жывапісныя барочныя вокны.
Маскутэн
Маскутэн (саманазва: Mascouten, літаральна "малыя прэрыі")  — індзейскі народ Паўночнай Амерыкі, што насяляў у XVII ст. тэрыторыю сучаснага Вісконсіна. У нашы дні ўяўляюць субэтнічную групу кікапу.
Гісторыя
Звесткі аб маскутэн французскія каланісты першапачаткова атрымоўвалі ад гуронаў, якія называлі гэты народ "людзьмі агменю", што часам прыводзіла да блытаніны ў пісьмовых крыніцах з патаватомі. Толькі ў 1634 г. быў усталяваны непасрэдны кантакт. У той час маскутэн з'яўляліся палітычна незалежным народам, што знаходзіўся ў саюзе з суседдзямі-маямі і меў цэнтральнае ўмацаванае паселішча на рацэ Фокс.
У першай палове XVII ст. маскутэн амаль увесь час ваявалі супраць іракезаў і нейтраль, ад якіх цярпелі значныя страты. У 1669 г. французскія езуіты арганізавалі сярод маскутэн місію, што мела значны поспех. Аднак гандлёвыя кантакты з французамі стрымліваліся з боку месквакі. Вайна з месквакі вымусіла зачыніць місію пасля 1672 г. У пачатку XVIII ст. маскутэн узгадваліся толькі як частка маямі, месквакі і кікапу.
Субэтнас
У нашы дні вылучаецца невялікая субэтнічная група маскутэн сярод кікапу Канзаса. Мяркуецца, што яна паходзіць ад маскутэн Вісконсіна. У адрозненні ад іншых кікапу, маскутэн Канзаса спавядаюць каталіцызм.
Арпады
Арпа́ды (Árpádok, Arpadovići, Arpádovci) — дынастыя князёў (з 1000 года — каралёў) Венгрыі, якая кіравала з канца IX стагоддзя па 1301 год. У Сярэднявеччы дынастыю часта звалі «Домам Святых каралёў».
Гісторыя
Афіцыйная прамая мужчынская лінія спынілася ў 1301 годзе, але, паводле сямейных легенд, прамымі нашчадкамі Арпадаў па мужчынскай лініі з'яўляюцца бельгійскі дваранскі род Круа і шатландскі клан Драманд.
Святыя і блажэнныя
Шмат хто з членаў роду былі кананізаваны і беатыфікаваны:
Жужнева
Жу́жнева — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль, за 40 км у напрамку на паўночны ўсход ад Полацка.
Плошча паверхні возера 0,13 км². Даўжыня 0,5 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Даўжыня берагавой лініі 1.58 км. Катлавіна круглаватай формы, размешчана сярод лесу. Берагавая лінія слабазвілістая.
У Жужнева ўпадай ручай з возера Дабрынец і выцякае Жукаўская канава ў возера Красамай. Таксама ручаём злучана з возерам Летняе.
Верх-Крупава
Верх-Кру́пава (, Верх-Крупово) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзітвянскага сельсавета.
Гісторыя
Да 21 лютага 2023 года вёска ўваходзіла ў склад Крупаўскага сельсавета.
Польскія легіёны (1914—1918)
Польскія легіёны 1914—1918 гадоў (Legiony Polskie 1914—1918) — польскія вайсковыя фарміраванні арміі Аўстра-Венгрыі, якія змагаліся ў Першай сусветнай вайне. Утвораны ў жніўні 1914 у Галіцыі па ініцыятыве Юзафа Пілсудскага, членаў ККПН і палякаў-прадстаўнікоў парламента Аўстра-Венгрыі. Набіраліся з членаў скаўцкіх арганізацый (Дружыны стралецкія і Саюз стралецкі).
Першапачаткова складаліся з двух легіёнаў: Усходняга і Заходняга. Пасля перамогі расійскай арміі ў Галіцыйскай бітве палякі Усходняга легіёна адмовіліся ваяваць супраць Расіі, з-за чаго легіён быў распушчаны 21 верасня 1914. 19 снежня на аснове Заходняга былі створаны тры брыгады: першай камандаваў Юзаф Пілсудскі, другой — Юзаф Галер, трэцяй — Зыгмунт Зялінскі (пазней Балеслаў Роя). Камандавалі легіёнамі генералы Караль Тжаска-Дурскі і Станіслаў Пухальскі, а таксама палкоўнікі Станіслаў Шапціцкі і Зыгмунт Зялінскі.
Легіёны ўдзельнічалі ў баях як у Галіцыі, так і ў Карпатах. Колькасць войскаў у легіёнах змянялася хутка, асабліва пасля таго, як Пілсудскі пакінуў пасаду камандзіра, і пасля пераназвання легіёнаў у Польскі дапаможны корпус. У чэрвені 1916 года ў легіёнах было каля 25 тысяч чалавек. 5 лістапада 1916 было ўтворана марыянетачнае Каралеўства Польскае, урад якога падпарадкоўваўся Германскай імперыі, і польскія легіёны сталі часткай рэйхсвера. Аднак большая частка палякаў адмовілася прыносіць клятву, што прывяло да масавых арыштаў легіянераў. Каля 3 тысяч легіянераў перавялі ў рэгулярную армію Аўстра-Венгрыі ці ў польска-германскі вермахт, каля 7,5 тысяч працягнулі службу ў аўстрыйскім дапаможным корпусе (польскім).
На аснове легіёнаў пасля вайны была створана рэгулярная армія — Войска Польскае.
Рэйва
Рэйва (令和) — цяперашняя эра японскага летазлічэння, 248-я па ліку пачынаючы з эры Тайка. Эра Рэйва пачалася ў Японіі ў дзень, калі новы імператар Японіі — Нарухіта — узышоў на трон 1 мая 2019 года ў якасці 126-га імператара, змяніўшы свайго бацьку — імператара Акіхіта, які 30 красавіка 2019 года адрокся ад Хрызантэмавага трона. Такім чынам з 1 студзеня па 30 красавіка 2019 года працягвалася летазлічэнне Хэйсэй, а 1 мая — пачалося летазлічэнне Рэйва.
Мікеланджэла Палоні
Мікеланджэла Палоні (1637 —1712) — італьянскі мастак эпохі барока, з 1674 года працаваў у Рэчы Паспалітай.
Нарадзіўся ў Кампі-Бізенцыа, Фларэнцыя. У 1688 годзе стаў прыдворным мастаком польскага караля Яна III Сабескага. На дачцэ Мікеланджэла Палоні быў жанаты Джавані П’етра Перці.
Працы
Фрэскі і карціны ў:
30 ліпеня
30 ліпеня — дзвесце адзінаццаты (дзвесце дванаццаты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.
Рададэндран японскі
Рададэндран японскі (Rhododendron molle subsp. japonicum) — лістападны куст, падвід Rhododendron molle, падсекцыі Pentanthera, секцыі Pentanthera, подрод Pentanthera , роду Рададэндран  (  Rhododendron  ) , сямейства Верасовыя  (  Ericaceae  ).
Выкарыстоўваецца ў якасці дэкаратыўнай садовай расліны. Адзін з найкаштоўнейшых відаў рададэндранаў. Вельмі шырока выкарыстоўваўся і выкарыстоўваецца ў селекцыі.
Сістэматычнае становішча не устоянае.
Распаўсюджанне і экалогія
У прыродзе сустракаецца ў Сярэдняй і Паўночнай Японіі. Расце асобнымі кустамі на сонечных травяністых схілах гор або сярод невысокіх кустоў. Ніколі не сустракаецца ў лясах у густых зарасніках.
Лукавэць (Карукіўскі раён)
Лукавэць (Лукове́ць) — вёска ў Карукіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Мікалай Аляксандравіч Сінкевіч
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і брэсцкага мешчаніна Аляксандра Еранімавіча Сінкевіча, які служыў на пошце паштальёнам. Дом Сінкевічаў знаходзіўся на вул. Набярэжнай, на самай ускраіне горада Брэст-Літоўска. Старэйшы брат Аляксандр у пачатку ХХ стагоддзя стварыў у горадзе Камерцыйнае вучылішча, а малодшы, Еранім, у міжваенны час працаваў у.
Скончыў камерцыйнае вучылішча ў Згежы ў 1904 годзе, у 1913 годзе — Маскоўскае імператарскае тэхнічнае вучылішча, атрымаўшы спецыяльнасць інжынера-тэхнолага. Увосень таго ж года быў прызваны на ваенную службу ў якасці радавога Паветраплавальна­га батальёна ў Брэсцкай крэпасці. У пачатку Першай сусветнай вайны па загадзе Галоўнакамандуючага Паўднёва-Заходняга фронту быў узведзены адразу з радавога ў прапаршчыкі.
З кнігі ўспамінаў Георгія Аляксандравіча Нікіціна «Мера жыцця» :
Аўтар праектаў дамоў у стылі мадэрнізму Юзафа Рапапорта (пл. Свабоды, 3), Генрыка Расінскага\Уладзіміра Нікановіча (вул. Чкалава, 15), Давіда Готліба (вул. Будзённага, 25), Бруха (вул. Будзённага, 28).
У гады нямецкай акупацыі выконваў абавязкі галоўнага архітэктара Брэста, уратаваў яўрэйскую дзяўчынку. У 1944 годзе выехаў у Польшчу.
Вазнікі
Вазнікі (Woźniki) — горад на поўдні Польшчы, за 250 км на паўднёвы захад ад Варшавы і за 50 км на поўнач ад Катавіцаў. Уваходзіць у склад Люблінецкага павета Сілезскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Вазнікі. Займае плошчу 71,01 км². Насельніцтва 4,4 тыс. чалавек.
Рудчанка
Рудча́нка — рака ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Свянціца (басейн Нёмана). Даўжыня 9,6 км. Пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Лагады, цячэ ў межах Лідскай раўніны, упадае ў Свянціцу за 0,5 км на поўдзень ад аграгарадка Ракавічы. Каля аграгарадка Ракавічы на рацэ створана сажалка (плошча 5,1 га).
Мёрыца
Мёрыца — рака ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Заходняя Дзвіна.
У басейне ракі азёры Мёрскае, Дворышча, Ворань, Асінаўка, Чэрас, Грэцкае, Мядзведак і інш.
Юзаф Быхавец
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Быхаўцаў герба «Магіла». Адзіны сын Яна Мікалая Быхаўца і невядомай па імі Прашынскай.
Крайчы вялікі літоўскі з 13 лістапада 1793.
Сям’я
Юзаф ажаніўся з Разаліяй з Біспінгаў, у іх было шмат дзяцей.
Амерыканскі легіён
Амерыканскі легіён (англ. American Legion) — арганізацыя ветэранаў Першай сусветнай вайны, арміі ЗША, створаная 15 сакавіка 1919 года. Кіраўніцтва арганізацыі ажыццяўляецца выканакамам Легіёна і камандорам. У кожным штаце ЗША Легіён мае свой дэпартамент, які займаецца каардынацыяй дзейнасці пастоў, якія могуць знаходзіцца ў розных гарадах і акругах штата. Дэвіз арганізацыі: «За Бога і за краіну».
У розны час колькасць членаў арганізацыі вагалася ад 2 да 3 млн, у 2014 г. іх было 2,4 млн.
Мэты арганізацыі
Амерыканскі легіён быў створаны пераважна з мэтай падтрымкі амерыканскіх ветэранаў вайны.
Таксама Легіён з пачатку свайго існавання паставіў сябе як непалітычную арганізацыю, якая не падтрымлівала ніякую палітычную партыю і імкнулася развіваць патрыятычныя пачуцці ў яе членаў і павагу да грамадскага парадку.
Адначасова арганізацыя заняла анцікамуністычную пазіцыю, і такім чынам стала правацэнтрысцкай.
У сувязі з анцікамуністычнай пазіцыяй Легіёна, яго ўдзельнікі мелі дачыненне да гвалтоўных акцый супраць тых, каго падазравалі ў сімпатыі да левых палітычных груп (камуністаў, сацыялістаў і анархістаў) у 1920-50-х гг. Сярод іншага праследвалі ўдзельнікаў прафсаюзаў, актывістаў барацьбы за роўныя правы белых і чорных амерыканцаў і Сведкаў Іеговы (апошніх за актыўнае распаўсюджанне сваіх вучэнняў).
Трастамара
Траста́мара — пабочная галіна Бургундскай дынастыі Іўрэйскага дому, якая кіравала першапачаткова ў Кастыліі (1369—1555), а пазней распаўсюдзілая сваю ўладу на Арагон (1412—1516), Сіцылію (1412—1516), Неапаль (1435—1516) і Навару (1425—1484).
Endromis versicolora
Endromis versicolora — від матылькоў з сямейства.
Трастамара
Дынастыя Трастамара ў Кастыліі
Заснавальнікам дынастыі стаў Энрыке (13.01.1334 — 29.05.1379), граф Трастамара, пазашлюбны сын Альфонса XI (11.08.1311 — 26.03.1350), караля Кастыліі ў 1312—1350, і Леаноры дэ Гусман (1310—1351). У выніку працяглай міжусобнай вайны са сваім адзінакроўным братам Педра I (1334—1369), каралём Кастыліі ў 1350—1369, Энрыке Трастамара забіў брата, і сам стаў каралём Кастыліі пад імем Энрыке II (1369—1379).
Endromis versicolora
Апісанне
Даўжыня пярэдняга крыла да 30-40 мм. Размах крылаў самак 65-75 мм, самцоў 30-60 мм. Самка значна буйней. Асноўны фон пярэдніх і задніх крылаў вохрава-карычневы з белымі плямамі і светлым напыленнем. Пярэднія крылы шырокія, чырванавата-жоўтага колеру са шматлікімі шэрымі і бурымі плямамі, а таксама папярочнымі звілістымі вузкімі перавязямі. У вяршыні пярэдніх крылаў ярка выяўленыя тры белых плямы трохкутнай формы, размешчаныя ступеніста. Заднія крылы круглявыя, шаравата-жоўтага колеру з бурымі плямамі на вяршыні і ўздоўж вонкавага краю. Заднія крылы таксама маюць вузкую звілістую цёмную перавязь у сярэдняй частцы. Верхні бок цела буры з доўгімі жаўтлява-шэрымі або аранжавымі валасінкамі, больш густымі на грудзях. Цела тоўстае, пакрыта доўгімі густымі валасінкамі.
Трастамара
Дынастыя Трастамара ў Арагоне і Сіцыліі
Заснавальнікам дынастыі стаў Фердынанд I (27.11.1380 — 02.04.1416), другі сын Хуана I Кастыльскага. Пасля спынення якая кіравала ў Арагоне Барселонскай дынастыі (1410) і двухгадовай грамадзянскай вайны Фердынанд I, які быў па жаночай лініі пляменнікам караля Марціна, быў абраны на прастол Арагона і Сіцыліі.
Дынастыя Трастамара ў Неапалі
Заснавана арагонскім каралём Альфонсам V (1394-27.06.1458), які захапіў Неапаль пасля смерці каралевы Джаваны II. У Неапалі гэту дынастыю звычайна завуць Арагонскай.
Endromis versicolora
Распаўсюджанне
Шырока распаўсюджаны ў Еўропе, Расіі, Сібіры, на Далёкім Усходзе, Амуры, Каўказе і ў Арменіі. Таксама арэал уключае Кітай, Прыамур’е і Прымор’е.
На працягу года мае 1 пакаленне. Час лета з сакавіка па пачатку мая, да сярэдзіны чэрвеня (у больш халодных шыротах Заходняй Сібіры). Самцы актыўныя ў дзённы час і да змяркання, самкі ж актыўныя ноччу. Сутачная актыўнасць з 22.40 да 01.40 у самак і з 08.20 да 12.40 і 15.00 да 19.00 у самцоў. Распаўсюджаны ў іглічна-шыракалістых, пойменных лясах і па «бярозавых калках».
Падвіды
Вылучаюць два падвіды.
Русіфікацыя Беларусі
Русіфікацыя Беларусі складаецца з шэрагу кампанентаў:
У Расійскай імперыі
28 мая 1772 года адразу па першым падзеле Рэчы Паспалітай расійская імператрыца Кацярына II падпісала Наказ, паводле якога ўсе губернатары «былых польскіх» (гэта значыць — беларускіх) губерняў абавязваліся складаць свае выракі, пастановы і загады толькі на рускай мове. Жыхарам дазвалялася карыстацца сваёй мовай і сваімі законамі толькі калі гэта не краналася сферы ўлады. 8 мая 1773 года Кацярына II падпісала чарговы Наказ «Аб заснаванні ў Беларускіх губернях губернскіх і правінцыйных земскіх судоў», дзе было яшчэ раз пазначана пра абавязковае выкарыстанне ў справаводстве толькі рускай мовы.
Кацярына II імкнулася да аб’яднання далучаных земляў з іншымі часткамі імперыі, але рабіла гэта асцярожна і паступова. Па здушэнні паўстання 1794 года гэтая палітыка праводзілася больш упарта і настойліва з ужываннем карных захадаў. Расія афіцыйна адмаўляла беларускую нацыю і беларускую мову; чыноўнікі беларускага паходжання звальняліся з дзяржаўных устаноў і замяняліся расійскімі.
Павел I, імператар расійскі і Аляксандр I не прымалі значных захадаў супраць распаўсюджвання польскай культуры і мовы, таму польскі ўплыў на беларускіх землях па яго вынішчэнні ў часы Кацярыны II дастаткова хутка аднавіўся і да канца першай чвэрці XIX ст. перавышаў рускі. Па прыходзе да ўлады ў снежні 1825 года Мікалая I наступ на беларускую і польскую культуру аднавіўся і асабліва ўзмацніўся па здушэнні паўстання 1830—1831 гадоў. Палітыка Мікалая I была накіраваная на вяртанне больш узмоцненай русіфікацыі і ўніфікацыі земляў Беларусі. 16 верасня 1831 года ўтварыўся адмысловы «Заходні камітэт», задачай якога з’яўлялася «зраўняць Заходні край ва ўсіх адносінах з унутранымі вялікарускімі губернямі». Міністр унутраных спраў Расійскай імперыі Пётр Валуеў падрыхтаваў для Камітэту адмысловы «Нарыс пра сродкі абрусення Заходняга края».
25 чэрвеня 1840 года Мікалай I выдаў указ, паводле якога ўсе справы як ва ўрадавай, так і ў судовай частцы, не вылучаючы спраў дваранскіх і дэпутацкіх сходаў, а таксама ўвогуле ўсе акты, якога б роду і наймення яны не былі, трэба было пісаць толькі на рускай мове. У афіцыйнай дакументацыі забаранялася карыстацца словамі «Беларусь» і «беларусы». Беларусь атрымала назву «Паўночна-Заходні край», адначасна скасоўвалася дзеянне Статута Вялікага Княства Літоўскага.
Апроч таго, Мікалай I зацвердзіў пастанову пра перасленне ў Беларусь «выхадцаў з унутраных губерняў, якія прынясуць з сабой у гэты край, які цураецца Расіі, нашу мову, звычай, прыхільнасць рускіх да трона».
За Аляксандрам II назіраліся пэўныя паслабленні ў русіфікацыйных працэсах, але палітыка ўніфікацыі і інтэграцыі заходніх губерніяў з іншымі тэрыторыямі Расійскай імперыі ўсё яшчэ працягвалася.
У сваіх «Лістах з-пад шыбеніцы», якія былі напісаныя ў 1864 годзе, Кастусь Каліноўскі патлумачыў, што:
Па здушэнні паўстання 1863—1864 гадоў працэс расіізацыі ўзначаліў генерал-губернатар М. Мураўёў. Асаблівую ўвагу начальнік «Паўночна-заходняга края» надаваў расіізацыі адукацыі, шырока вядомым з’яўляецца яго дэвіз:
Мураўёў запрасіў у Вільню прадстаўніка кансерватыўнага кірунку ў «заходне-русізме» Ксенафонта Гаворскага і спрыяў пераносу яго кіеўскага выдання «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» пад новай назвай «Веснік Заходняй Расіі». Аднак, нягледзячы нават на ўвядзенне абавязковай падпіскі для духавенства і службоўцаў, часопіс не карыстаўся папулярнасцю, і ў 1871 годзе яго закрылі.
Звяртаючыся да беларускага дваранства Мураўёў казаў:
Апроч таго, істотнымі фактарамі расіізацыі ў «Паўночна-заходнім краі» з’яўляліся падвышаныя (параўнальна з метраполіяй) аклады і разнастайныя прывілеі для чыноўнікаў-выхадцаў з цэнтральнай Расіі, а таксама расійскае войска, шматлікія гарнізоны якога стала размяшчаліся ў беларускіх гарадах і мястэчках.
Русіфікатарская палітыка ў архітэктуры
Расійскі этнограф А. М. Пыпін пісаў у 1892 годзе, што «даўгачаснае падляганне Беларусі польскаму панаванню змяніла будаўніцтва нашых цэркваў; яны пабудаваны тут па выгляду каталіцкіх».
На правядзенне прац прапаноўвалася прыцягваць будаўнічыя арцелі з цэнтральнай Расіі, бо на думку расійскіх уладаў, знаходжанне такіх арцеляў сярод праваслаўныга насельніцтва края мусіла «пасеяць моцнае насенне чыста расійскага жыцця» і азнаёміць бліжэй тутэйшы народ з Расіяй.
У гэты ж час ажыццяўлялася масавае знішчэнне старажытных праваслаўных цэркваў Вялікага Княства Літоўскага, а таксама перабудова ў стылі архітэктуры Маскоўскай дзяржавы колішніх рымска-каталіцкіх, уніяцкіх і нават спрадвеку праваслаўных святыняў (Канстанцінопальскі патрыярхат). Фінансавалася гэтая справа з сродкаў, сабраных з удзельнікаў паўстання ў выглядзе штрафаў і кантрыбуцый.
Палітыка русіфікацыі таксама выявілася ў разбурэнні мясцовага каларыту старых гарадскіх цэнтраў Вялікага Княства Літоўскага. У час непазбежнай мадэрнізацыі гарадоў знішчаліся ратушы (у 1857 годзе па загадзе расійскага цара зруйнавалі Мінскую ратушу), руйнаваліся альбо перабудоўваліся да непазнавальнасці старажытныя цэрквы і касцёлы, змяняліся функцыі старых ансамбляў (комплексы езуіцкіх калегіумаў у Оршы і Гродна ператварылі ў вязніцы). З мэтай стварэння магутнай крэпасці на заходніх рубяжах Расійскай імперыі ў 1830-я гады поўнасцю знішчылі сярэдневяковае Берасце, багатае архітэктурнымі каштоўнасцямі (старажытны замак, 10 цэркваў і касцёлаў, мураваны Рынак з ратушай, палацам князя Чартарыйскага і іншымі будынкамі). Такім чынам закладваліся асноўныя прынцыпы каланіяльнай архітэктурнай практыкі ў Беларусі: гвалтоўная змена функцый старых ансамбляў, брутальнае разбурэнне важных у духоўным і гістарычным сэнсах аб’ектаў, наўмыснае стварэнне эстэтычнага канфлікту праз радыкальную стылістычную змену альбо пабудову чужародных і несумаштабных аб’ектаў у традыцыйным высокамастацкім асяроддзі.
3 сакавіка 1918 года ў нямецкай прэсе выйшла публікацыя пра ўражанні ад таго горада, у якое ператварыўся Мінск пад уладай Расійскай імперыі : «''Мінск не робіць надта спрыяльнага ўражання, галоўным чынам таму, што шмат з старых выдатных барочных будынкаў, цэркваў і манастыроў было абязлічана рускімі праз перабудову яшчэ горш, чым у Вільні. Наогул, урад імкнецца наўмысна знішчыць усё, што магло б нагадваць былыя часы, тым не менш нічога не робіць з свайго боку дзеля ўпрыгажэння горада. Галоўныя будынкі <…> былі збудаваны ў большасці ў XVII стагоддзі. Роўна як цэрквы, таксама праваслаўныя, частка з якіх раней была каталіцкімі. Манастыры былі зведзены да ролі казармаў''».
У СССР
У адпаведансці з савецкай камуністычнай тэорыяй працэс зліцця ўсіх народаў Савецкага Саюза ў адну нацыю мусіў адбывацца на падставе ўзаемнага скрыжоўвання нацыянальных элементаў усіх народаў, у тым ліку мовы. Насамрэч гэты працэс праводзіўся толькі на падставе рускай нацыянальнай базы — на базе рускіх гісторыі, культуры, мовы і патрыятызму.
Кампанія супраць беларускай мовы была ўзнятая ў СССР у пачатку 1930-х гадоў. Палітыка русіфікацыі беларускай мовы знайшла сваё канкрэтнае адлюстраванне ў выдадзенай у 1931 годзе пад рэдакцыяй дырэктара Інстытуту Філасофіі Беларускай Акадэміі Навук акадэміка С. Я. Вальфсона «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі». Практычным завяршэннем першага этапу кампаніі русіфікацыі беларускай мовы зрабілася ўрадавая пастанова Савету народных камісараў БССР за 28 жніўня 1933 года «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу», якая датычыла не толькі правапісу, але і фанетычных і марфалагічных асаблівасцей беларускай мовы.
У 1950 годзе Сталін пісаў :
Адной з прадбачаных Сталіным занальных моў мусіла паўстаць на базе рускай мовы.
Рэалізацыя моўнай палітыкі ў БССР праводзілася ў двух кірунках, якія ўзаемна дапаўняюць адзін адно, але паслядоўна вялі да поўнай нівеляцыі беларускай мовы:
У пасляваенны час на нізкім прафесійным узроўні вялося выкладанне многіх прадметаў, дрэнна ўлічваліся нацыянальныя асаблівасці ў вучэбна-выхаваўчай рабоце. Гэтаму спрыялі ўмовы, звязаныя з камандзіраваннем у рэспубліку многіх кадраў, якія не валодалі мовай карэннага насельніцтва і не жадалі, каб яе вывучалі іх дзеці. Абыякава адносіўся да беларускай мовы партыйна-дзяржаўны апарат. У 1953 г. толькі 62,2 % кіруючых кадраў рэспубліканскай партыйнай арганізацыі складалі прадстаўнікі карэннай нацыянальнасці. Гэтыя абставіны спрыялі таму, што рэзка скарацілася колькасць беларускіх школ у буйных прамысловых цэнтрах. У Мінску ў 1945/46 н.г. з 28 школ 14 былі беларускамоўнымі, а ўжо ў 1952/53 н.г. з 46 школ беларускіх налічвалася толькі 9. Набірала моц тэндэнцыя скарачэння беларускамоўных школ у раёнах і нават у сельскай мясцовасці.
Кепская сітуацыя склалася з выданнем беларускамоўных кніг. Беларускамоўныя кнігі трымаліся на складах, не пушчаліся ў продаж, а потым спісваліся ў якасці затаваранай нехадавой прадукцыі, якую ніхто не хоча чытаць. Разам са змяншэннем тыражаў і колькасці беларускамоўнай друкаванай прадукцыі, павялічвалася колькасць і ўдзельная вага рускамоўнай. У 1946 годзе тыраж часопісаў на рускай мове ў БССР складаў 1 %, 1955 годзе ён дасягнуў 31 %. У 1970 годзе агульны тыраж беларускамоўных кніг складаў 9 мільёнаў асобнікаў, рускамоўных — 16 мільёнаў.
26 мая 1983 была прынятая пастанова ЦК КПСС і Савету Міністраў СССР, аб павелічэнні на 15 % заробку настаўнікаў рускай мовы ў беларускамоўных школах. Пастанова прадугледжвала са студзеня 1984 года павелічэнне на 15 % стаўкі настаўнікаў падрыхтоўчых і другіх-трэціх класаў, якія ведалі рускую мову, і настаўнікаў рускай мовы і літаратуры ў 4—11 класах агульнаадукацыйных школ усіх тыпаў.
Кнігавыданне
Станам на 2014 год у краіне на беларускай мове выдавалася толькі 10-11 % кніг, пра што 3 лютага 2015 года заявіла міністр інфармацыі Лілія Ананіч. Усяго ў 2014 годзе выйшла 11613 найменняў кніг агульным накладам 31,2 мільёна асобнікаў, па прыкладных падліках было толькі 3,4 мільёны кніг выйшлі на беларускай мове. Міністр адзначыла, што гэтыя лічбы адлюстроўваюць рэальны моўны стан кнігавыдання ў краіне.
Адукацыя
Канстытуцыя Беларусі дэкларуе роўнасць дзвюх дзяржаўных моваў: беларускай і рускай, аднак у рэальнасці атрымаць адукацыю па-беларуску складана. З кожным годам колькасць беларускамоўных груп у садку і беларускамоўных школ скарачаецца. А вышэйшая адукацыя на беларускай мове практычна ліквідавана.
Дашкольныя ўстановы
У дзіцячых садках па-беларуску ў 2014 годзе навучалася 11 % дашкольнікаў (45 тысяч чалавек), а ў 2013 годзе іх было яшчэ 11,4 %. У Мінску ў беларускамоўныя групы запісаныя менш за 3 тысячы дзетак, што складае ўсяго 3,2 % ад агульнай колькасці.
Сярэдняя адукацыя
Беларуская ССР была самай русіфікаванай з рэспублік СССР, але нават пры канцы савецкага перыяду доля беларускамоўных школьнікаў складала 22 %. Пасля здабыцця незалежнасці (1991) доля беларускамоўных школ рэзка вырасла, але пачала зноў падаць пасля таго, як з прыходам да ўлады А. Лукашэнкі зноў пачалася русіфікацыя.
З 1995 да 2006 года доля беларускамоўных школьнікаў скарацілася з больш чым 40 %, да тых самых савецкіх 22 %. Але і гэта лічба імкліва памяншалася: у 2011-м яна ўпала да 17,8 %, у 2016-м — да 13,3 %. Самы нізкі паказчык па Мінску, дзе ў 2013—2014 на­ву­чаль­ным го­дзе ў 148 кла­сах з бе­ла­рус­кай мо­вай на­ву­ча­лі­ся ўся­го 1,6 % ад агульнай коль­кас­ці мін­скіх школь­ні­каў, што ў 1,5 ра­за менш, чым было за пяць га­доў да таго. Толькі за перыяд з 2011 да 2014 года ў асоб­ных ра­ё­нах Беларусі ў да­школь­ных уста­но­вах, шко­лах і гім­на­зі­ях уво­гу­ле знік­лі бе­ла­рус­ка­моў­ныя кла­сы і групы.
На люты 2019 года ў абласных цэнтрах Беларусі (з выключэннем Мінска) няма ніводнай беларускамоўнай школы, ёсць толькі асобныя беларускія класы. Колькасць дзяцей у гэтых класах вагаецца ад пяці да двух дзясяткаў. Агулам ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі не налічваецца і трох сотняў дзяцей, якія вучацца цалкам па-беларуску. З 118 беларускіх раённых цэнтраў толькі ў двух з іх ёсць беларускамоўная школа — у Барысаве (гімназія № 2) і Іванаве (сярэдняя школа № 4). Разам з тым, у барысаўскай гімназіі № 2 беларускамоўная толькі пачатковая школа. З 277 сярэдніх навучальных устаноў Мінска толькі 7 — беларускамоўныя. У сярэдняй школе № 190, якая ўваходзіць у лік згаданых сямі беларускамоўных школ Мінску, адбываецца набор як у беларускамоўныя, так і ў рускамоўныя класы.
Такім чынам, у сталіцы, абласных і раённых цэнтрах Рэспублікі Беларусь маецца ўсяго 6 беларускамоўных школ:
Сярэдняя спецыяльная адукацыя
Колькасць навучэнцаў у беларускамоўных каледжах у перыяд з 2010 года па 2014 год скарацілася ў дзесяць разоў і складае ўсяго 300 чалавек. Яшчэ 21 800 (16,9 %) чалавек навучаюцца па-руску і па-беларуску, што на практыцы азначае выкладанне адзінкавых дысцыплін на беларускай мове.
Вышэйшая адукацыя
У Рэспубліцы Беларусь не існуе аніводнай вышэйшай навучальнай установы, дзе б выкладанне вялося па-беларуску. Па-беларуску вышэйшую адукацыю ў 2014 атрымліваў усяго 1 з 670 студэнтаў, агулам гэта складае каля 600 чалавек, у той час як яшчэ ў 2013 годзе гэта лічба была каля 700 чалавек. Паводле іншых звестак, на беларускай мове станам на 2014 год навучаецца ўсяго 300 чалавек, што азначае скарачэнне ў 6 разоў усяго за адну пяцігодку.
Бізнес
Выкарыстанне беларускай мовы ў гандлі было абмежавана Тэхнічным рэгламентам Мытнага саюза 022—2011, паводле якога (п. 1 арт. 4.1) усе тавары павінны абавязкова маркіравацца на рускай мове.
Прычыны русіфікацыйнай моўнай палітыкі
Рэжым Лукашэнкі не тлумачыць прычын фарсіравання русіфікацыі пасля 1995 года. У беларускай грамадзянскай супольнасці выказаны думкі пра негалосную дамоўленасць паміж рэжымам Лукашэнкі і кіраўніцтвам Расіі. Паводле меркаванай дамоўленасці, рэжым Лукашэнкі абавязаўся забяспечваць палітычную лаяльнасць да Расіі і праводзіць русіфікацыю ў Беларусі, скарачаць сферу ўжывання беларускай мовы, у абмен на сродкі ад Расіі для ўтрымання ўлады ў Беларусі.
Магчымым пацверджаннем такой дамоўленасці можа быць традыцыйнае наданне асаблівай важнасці агрэсіўнай расійскай экспансіі рускай мовы і культуры ў суседнія краіны. Названая акалічнасць была рысай як імперскай, так і савецкай, так і сучаснай Расіі. Пацверджаннямі працягу трымання такой палітыкі ў сучаснасці ёсць напрыклад істэрычная рэакцыя Крамля на дэрусіфікацыю ва Украіне з 2014 года і агрэсіўныя каментары расійскіх афіцыйных асоб на адрас дэрусіфікацыйных ініцыятыў у Казахстане.
Верх-Ліда
Каля вёскі пачынаецца рака Лідзея.
Да 21 лютага 2023 года вёска ўваходзіла ў склад Крупаўскага сельсавета.
Свіцязь (возера, Украіна)
Свіцязь (Світязь) — возера ва Украіне, найбольшае і самае глыбокае ў групе Шацкіх азёр. Ляжыць на тэрыторыі Шацкага прыроднага нацыянальнага парка (Валынская вобласць).
Гарэлец
Гарэ́лец (, Горелец) — аграгарадок у Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навасёлкаўскага сельсавета.
Свіцязь (возера, Украіна)
Назва
Назва Свіцязь — балцкага (балцка-яцвяжскага) паходжання.
Гарэлец
Геаграфія
Знаходзіцца на рацэ Пціч, за 21 км ад горада Мар’іна Горка, за 84 км ад Мінска.
Пад уладай Расійскай імперыі
Вядома па пісьмовых крыніцах 19 ст. як вёска ў Цітвянскай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні.
Свіцязь (возера, Украіна)
Назва
З гэтай назвай параўноўваюць прускі тапонім Switthe. Далей звязана з каранямі švait- : švit- : šviet- (svait- : svit- : sviet-) з семантыкай «свяціць, блішчэць», «светлы, блішчасты».
Гарэлец
Пад уладай Расійскай імперыі
Паводле перапісу 1897 г. дзейнічаў хлебазапасны магазін.
Свіцязь (возера, Украіна)
Назва
Назва Свіцязь значыць «Блішчастае (возера)». Такое значэнне назвы Свіцязі выглядае зусім зразумелым з увагі на асаблівую празрыстасць вады як у валынскай Свіцязі, так і ў Свіцязі на Панёманні.
Гарэлец
Пад уладай Расійскай імперыі
На пачатру 20 ст. дзейнічала карчма. Побач з вёскай знаходзіўся маёнтак Гарэлец.
Свіцязь (возера, Украіна)
Назва
Назва Свіцязь, з’яўляючыся яцвяжскай, можа сведчыць, што тэрыторыя яцвягаў на поўдні сягала вярхоў Прыпяці. У напрамку ад Нёмана з поўначы на поўдзень паўтараюцца таксама яцвяжскія назвы «Зьято» (на левабярэжжы Нёмана) і Zyatha (на поўдзень ад нёманскай ракі Шчара), ад *Zeitō «Блішчастае (возера)». Ва ўсіх гэтых чатырох назвах уласцівы яцвяжскай мове пераход š, ž > s, z.
Гарэлец
Пад уладай Расійскай імперыі
У 1910 г. адкрыта народнае вучылішча.
Свіцязь (возера, Украіна)
Гідраграфія
Плошча возера Свіцязь складае 27 км². Даўжыня возера — 8 км, шырыня — звыш 4 км. Сярэдняя глыбіня 7 м, максімальная — 58,4 м. Аб’ём каля 180 млн м³. Даўжыня берагавой лініі 30 км.
Гарэлец
Найноўшы час
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі.
Свіцязь (возера, Украіна)
Гідраграфія
Катлавіна падоўжаная, няправільнай формы. Берагі нізкія, пясчаныя (шырыня пляжаў ад 5 да 50—60 м), месцамі трапляюцца галька і валуны, асобныя ўчасткі забалочаныя. Маюцца затокі. Прыблізна пасярэдзіне возера ёсць востраў плошчай каля 7 га. Каналамі злучана з воз. Лукі.
Гарэлец
Найноўшы час
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад БССР.
Свіцязь (возера, Украіна)
Гідраграфія
Жывіцца атмасфернымі і падземнымі водамі, а таксама за кошт вадаабмену з азёрамі. На дне — сапрапелевыя мулы, пясчаныя і гліністыя адклады, у месцах карставых западзін — мергелі і вапнякі.
Экалогія
Возера добра праграваецца ўлетку, мае чыстую ваду і спадзістае пясчанае дно, карыстаецца папулярнасцю ў турыстаў. Узімку возера замярзае.
Гарэлец
Найноўшы час
Пасля рэвалюцыі створана працоўная школа 1-ай ступені (24 вучні, 1922 г.)
Лупасавэ
Лупасавэ (Лу́пасове) — вёска ў Карукіўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Гарэлец
Найноўшы час
З 1924 г. да 1939 г. і з 1954 г. цэнтр Гарэлецкага сельсавета.
На пачатку 1930-ых гг. створаны калгас "Новы Гарэлец", працавала кузня.
Пад час Другой сусветнай вайны з канца чэрвеня 1941 г. да 3 ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі войскамі. 7 лістапада 1942 г. у в. Гарэлец адбыўся партызанскі парад. Арганізавалі і правялі яго партызаны 2-й Мінскай брыгады. Удзельнічала ў парадзе каля 1200 чалавек: акрамя партызан, на парадзе прысутнічалі насельнікі вёсак Гарэлец, Пясчанка, Ліпск. Працавала радыёустаноўка, выйшаў 1-ы нумар газеты Рудзенскага падпольнага райкома партыі «В бой за Родину». Пра гарэлецкі парад пісалі маскоўскія газеты, дазналіся немцы. Пасля парада яны правялі антыпартызанскую аперацыю «Альберт II» у раёне Гарэлец – спалілі 6 вёсак: Гарэлец, Ліпнікі, Пясчанка, Янка Купала, Ліпск, Ржышча, забілі шмат людзей.
Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад Гарэлецкага сельсавета.
Свіцязь (возера, Украіна)
Экалогія
З воднай расліннасці пашыраны трыснёг звычайны, рагоз шыракалісты, асака валасістаплодная, казялец даўгалісты, урэчнік плаваючы, чарот азёрны, гарлачык жоўты, гарлачык белы, эладэя канадская і інш.
Водязяцца вугор, лешч, карп, сом канадскі, карась, сіг. Вядзецца рыбалоўства.
Сякерычы (Клецкі раён)
Сяке́рычы (, Секеричи) — аграгарадок у Клецкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Зубкаўскага сельсавета.
Цэнтральная сядзіба СГК «Клецкі». За 4 км на паўночны ўсход ад г.Клецк, 131 км ад Мінска.
Нічэпінг (камуна)
Нічэпінг 69-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Нічэпінг.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 52 255 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 14 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Высокаўская раўніна
Высокаўская раўніна — геамарфалагічны раён на паўднёвым захадзе Беларусі; належыць да Перадпалесся, выцягнута ў субшыротным напрамку, распасціраецца на захад на тэрыторыі Польшчы, дзе выдзяляецца Бельская раўніна (Równina Bielska), мяжуе з Пружанскай раўнінай на поўначы і Брэсцкай нізінай на паўднёвым усходзе. Дамінуюць другасна-марэнныя ландшафты.
Геалогія
У тэктанічных адносінах раён размяшчаецца ў межах Падляска-Брэсцкай упадзіны, дзе крышталічны падмурак знаходзіцца на глыбінях −800 — −1800 м. Апусканне тэрыторыі працягвалася да неагена і спрыяла назапашванню тоўшчы асадкавых парод. У будове платформавага чахла прымаюць удзел пароды позняга пратэразоя, у заходняй частцы ардовіка, сілура, пашырэнне атрымалі адклады юры і мела, палеагена і неагена. Верхняя частка асадкавага чахла прадстаўлена магутнай тоўшчай антрапагенавых утварэнняў, сярод якіх пераважаюць марэнныя супескі і суглінкі, а таксама водна-леавіковыя пяскі дняпроўскага, сожскага, бярэзінскага і нараўскага ледавікоў.
Рэльеф
Для карэннага рэльефа характэрна значная рассечанасць лагчынамі, днішчы якіх былі апушчаны да 20-30 м, а ў нізоўях р. Пульвы да -30 м. Ланцугі лагчын утвараюць складаную рашотку, між імі ўзвышаюцца ізаметрычныя ўчасткі з абсалютнымі адзнакамі 100 м і больш.
Самая нізкая гіпсаметрычная ступень занята рачнымі далінамі, рэкі збольшага ўнаследавалі лагчыны сцёку расталых ледавіковых вод. Схілы ўмерана крутыя, пры перасячэнні канцова-марэнных град крутыя, зрэзаныя ярамі.
Гідраграфія
Тэрыторыю дрэніруюць рака Буг (урэз вады 121 м) і яго прытокі. Па раўніне праходзіць водападзел Нарава (рэкі Нараўка і Арлянка) і Буга (рэкі Лясная, Пульва, Нурэц). Даліны рэк выпрацаваныя, шырокія (2-4 км), трапецападобныя. Вышыня схілаў 5-10 м, часам дасягае 15-20 м. Добра выражана двухбаковая нізкая пойма, часта забалочаная, шырынёй да 1 км. Паверхня яе роўная, са шматлікімі старыцамі, густа прарэзана меліярацыйнымі канавамі. Рэчышчы звілістыя, у далінах выдзяляюцца фрагменты тэрасы.
Глебы і расліннасць
Глебы дзярнова-падзолістыя, супясчаныя і пясчаныя, часта эрадзіраваныя, месцамі забалочаныя. Большую частку раўніны займаюць сельскагаспадарчыя землі.
Пад лесам каля чвэрці тэрыторыі. Пераважаюць хваёвыя імшыста-бруснічныя, лішайнікава-верасовыя і шыракаліста-хваёвыя арлякова-кіслічныя лясы, захаваліся дубровы з дамешкам граба арлякова-чарнічныя, у паніжэннях — чорнаальховыя асакова-травяныя лясы.
Шацкія азёры
Шацкія азёры (Шацькі озера) — група з больш чым 30 азёр у Любамльскім і Шацкім раёнах Валынскай вобласці, у міжрэччы Прыпяці і Заходняга Буга. Шацкія азёры размешчаны сярод лясных масіваў, у якіх пабудавана вялікая колькасць санаторыяў і лагераў адпачынку. Для аховы рэдкіх прыродных комплексаў у раёне Шацкіх азёр у 1983 годзе створаны Шацкі нацыянальны прыродны парк плошчай 32 500 га.
Літаратура
'''Pazynych V. Ukraine (EN, Draft). The temporal and space relations between the Polissia kettle lakes, parabolic dunes and their analogues in www.academia.edu/7778155/_EN_Draft_The_temporal_and_space_relations_between_the_Polissia_kettle_lakes_parabolic_dunes_and_their_analogues_in_North_America'''
Бардзілы
Бардзі́лы (, Бардилы) — вёска ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Каменскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сласцёнаўскага сельсавета.