cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Патагонская пустыня
Геаграфія
Пустыня цягнецца вузкай паласой даўжынёй 1600 км уздоўж Атлантычнага акіяна ад 39 ° да 53 ° паўднёвай шыраты, займаючы Патагонскае плато на вышыні 600—800 м. Гэта адзіная пустыня ўзбярэжжа ў высокіх шыротах. Размяшчаецца ля падножжаў і ў ніжняй частцы ўсходняга схілу Анд ў Аргенціне. Плошча 400 000 км². Глебы прадстаўлены, пераважна, слабаразвітымі пустэльнымі камяністымі глебамі. Засоленыя глебы, да саланчакоў, займаюць бясцёкавыя ўпадзіны. Водныя рэсурсы вельмі абмежаваныя, запасы падземных вод наадварот значныя.
Клімат
Гадавыя (студзеньскія) тэмпературы ў сярэднім +21 ° С, абсалютны максімум да 40 °C. Сярэднія зімовыя (ліпеньскія) +10-+16 ° С. Зімы ў цэлым нягледзячы на мяккасць, вельмі суровыя. Пры моцных маразах тэмпература можа зніжацца да −21 °.
Новае жыццё (газета, 1923)
«Новае жыццё» — грамадска-палітычная газета. Выдавалася ў Вільні з 3 сакавіка да 18 мая 1923 года. Рэдактар-выдавец Я. Лагіновіч.
Паўднёва-Заходні фронт
Паўднёва-Заходні фронт:
Уладзімір Якавенка
Уладзімір Якавенка:
Цэнтральны фронт (значэнні)
Цэнтральны фронт:
Шнэк (значэнні)
Шнэк:
Паўднёвы фронт
Паўднёвы фронт:
Паўднёва-Усходні фронт
Паўднёва-Усходні фронт:
Беларуская доля (аднадзёнка)
«Беларуская доля» — грамадска-палітычная газета-аднадзёнка, якая выйшла ў 23 мая 1923 года ў Вільні пад рэдакцыяй Уладзіслава Знамяроўскага і ў сакавіку 1937 года ў Вільні пад рэдакцыяй Язэпа Ярмалковіча.
Дзераза пласкасціснутая
Дзераза пласкасціснутая (Selaginella anceps) — від роду сямейства. Раней уключаўся ў род.
Арэал
Коста-Рыка, Панама, Калумбія, Эквадор, Перу, Балівія , Нікарагуа, поўнач Бразіліі (Акры), Венесуэла (Амасонас, Арагуа, Балівар, , Міранда)
Каляровая пустыня
Раён часткова (усходняя частка) уваходзіць у нацыянальны парк Акамянелы лес і цалкам размешчаны на тэрыторыі паўаўтаномнай рэзервацыі «Нацыя наваха». Назва пустыні была ўпершыню выкарыстана ў 1858 лейтэнантам Джосефам Іўсам для апісання каляровых палос чырвонага, жоўтага, белага, блакітнага і бэзавага колеру. Гарачае паветра часам ператвараецца ў ружовы туман або фіялетавую смугу ад пылу пустыні.
Каляровая пустыня неўрадлівая і сухая, сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 127—229 мм, а тэмпература змяняецца ад −31 да 41 °C.
Пакравец
Пакравец — шматзначны тэрмін.
Ігар Алегавіч Аўдзееў
Ігар Алегавіч Аўдзееў (,, Беларусь) — кіназнавец, кінакрытык. З’яўляецца кіраўніком Музея гісторыі Беларускага кіно.
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт ў 1981 годзе, аспірантуру Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі ў 1987 годзе.
У 1986 годзе стажыраваўся ва Усесаюзным дзяржаўным інстытуце кінематаграфіі.
З’яўляецца лаўрэатам дзвюх прэмій Беларускага саюза кінематаграфістаў у 1996 і 2000 гадах, прэміі Гільдыі кінаведаў і кінакрытыкаў Саюза кінематаграфістаў Расіі ў 1999 годзе.
Працаваў у рэспубліканскай прэсе, аддзеле кіно і тэлебачання ІМЭФ.
Аўтар навуковай канцэпцыі стварэння і развіцця Музея гісторыі беларускага кіно.
Сфера навуковых інтарэсаў — сучасная практыка і тэндэнцыі развіцця экранных мастацтваў, праблема захавання і папулярызацыі кінаспадчыны.
Беларусь працы
«Беларусь працы» — заходнебеларуская грамадска-палітычная газета, орган Беларускай нацыяналістычнай сябрыны. Выдавалася з 3 лютага да 26 мая 1934 года ў Вільні на беларускай мове. Рэдактар-выдавец Сяргей Сарока.
Юзаф Газы
Юзаф Газы (польск. Józef Gazy, 1910–1998) – польскі мастак, скульптар і рэстаўратар. Аўтар некалькіх дзесяткаў помнікаў, усталяваных у грамадскіх месцах у розных гарадах Польшчы. У 60-х гадах – кіраўнік групы рэстаўратараў, якія адказвалі за зняцце са сцен, кансервацыю і падрыхтоўку да транспартоўкі фрэсак з сабора ў Фарасе.
У 1945 годзе далучыўся да Бюро аднаўлення сталіцы. Быў адным са стваральнікаў варшаўскага Помніка Братэрства па Зброі, узнавіў адсутнічыя элементы разбуранай Калоны Жыгімонта. У 40-я гады быў адным з скульптараў, адказных за афармленне будынкаў Маршалкоўскага жылога раёна ў Варшаве. У 1951 годзе ў Лягніцы быў адкрыты Помнік Польска-Савецкага Братэрства па Зброі, адна з найбольш вядомых яго работ. У гады сталінізму мастак стварыў яшчэ чатыры аналагічных помніка для розных гарадоў Польшчы.
У 1962 году Юзаф Газы належаў да польскай археалагічнай экспедыцыі, якая вяла раскопкі ў Фарасе. Ён кіраваў працай групы кансерватараў, якая займалася захаваннем фрэсак, выяўленых у саборы Фараса, здыманнем іх з мураў і падрыхтоўкай для транспарціроўкі. Большую частку работ у Фарасе выконваў асабіста, яму дапамагала Марта Кубяк. На месцы раскопак заставаўся да самага канца работ і выехаў у апошняй групе разам з праф. Казімежам Міхалоўскім, Стэфанам Якабельскім, Тадэвушам Дзержыкраем-Рагальскім, Маркам Марцінякам, Антонім Aстрашом і фатографам экспедыцыі Анджэем Дзеваноўскім непасрэдна перад затапленнем Фараса водамі возера Насэр. Дзякуючы яго уменням і працы з месца раскопак удалося выратаваць больш чым 120 фрэсак. Падчас працы ў Егіпце Газы таксама дапамагаў Вільяму Адамсу ў кансервацыі насценнага жывапісу на размешчаным паблізу месцы археалагічных раскопак у Мэйнарці.
У 1966–1969 гадах працаваў у Нацыянальным музеі Судана ў Хартуме над кансервацыяй фрэсак і падрыхтоўцы іх да адкрыцця пастаяннай выставы хрысціянскага нубійскага жывапісу ў 1972 годзе. Па вяртанні на радзіму працаваў над польскай часткай археалагічнай калекцыі, прывезенай з Судана камандай доктара Ганны Енджаеўскай. Выстава фрэсак адкрылася ў Польшчы ў 1974 годзе ў Галерэі Фарас. За працу над выратаваннем нубійских археалагічных помнікаў Юзэф Газы атрымаў суданскі Ордэн Заслуг.
Юзаф Газы памёр у 1998 годзе.
Разанскае княства
Раза́нскае кня́ства (Рязанское княжество) — сярэдневяковая руская дзяржава ў сярэднім цячэнні р. Ака і ў вярхоўях Дона ў 1129—1521 гадах. Вылучылася з Чарнігаўскага княства. Цэнтр — г. Старая Разань, з сярэдзіны 14 ст. — г. Пераяслаўль-Разанскі (сучасная Разань). У 1237 і 1239 гадах спустошана мангола-татарамі і трапіла ў залежнасць ад Залатой Арды. Да пачатку 15 ст. часта варагавала з Вялікім Княствам Маскоўскім, уступала ў саюзы з мангола-татарскімі ханамі і Вялікім Княствам Літоўскім, да якога пры Вітаўце з 1427 года трапіла ў часовую залежнасць. З сярэдзіны 15 ст. ў залежнасці ад Валікага Княства Маскоўскага, да якога далучана ў 1521 годзе.
Разьба па дрэве
Разьба́ па дрэ́ве — спосаб апрацоўкі драўніны з дапамогай спецыяльных інструментаў — нажа, разца, сякеры, свердла, пілы і інш.; від мастацкай разьбы. Выкарыстоўваецца пры вырабе прадметаў побыту, посуду, транспартных сродкаў, прылад працы, для упрыгожвання будынкаў, стварэння скульптур, мастацкіх вырабаў і інш.
Вядома са старажытнасці многім народам свету. Шырока вядомы беларуская рэзь (ВКЛ), гуцульская (Украіна),, (Расія), драўляная скульптура Літвы, Польшчы, Узбекістана, народаў Афрыкі і інш.
Бабіч
Ба́біч — прозвішча.
Агрыятэ
Агрыятэ (désert des Agriates, карсіканская мова: desertu di l’Agriate) — паўпустыня на паўночным захадзе вострава Корсіка (Францыя), размешчана ўздоўж берага Сан-Ф'ёрэнза паблізу паселішча Ізоля-Роса («Чырвоны Востраў»). Утварылася на абдуваемых паўднёвымі сахарскімі вятрамі прыморскіх нізкагор'ях агульнай плошчай да 150 кв. км. Пустыня часткова пашырылася ў XIX-XX стагоддзях за кошт антрапагеннага ўздзеяння: выпас жывёлы, прафілактычны падпал інш. Самы высокі пункт - гара Іфана вышынёй да 479 метраў. Пакрыта нізкарослай засухаўстойлівай расліннасцю і хмызнякамі, якія высыхаюць летам, калі не ідуць дажджы. Вясной і зімой магчымыя ліўні.
Табернас
Табернас (Desierto de Tabernas) — пустыня на тэрыторыі Іспаніі, таксама вядомая як Альмерыйская пустыня. Размешчана ў муніцыпалітэце Табернас правінцыі Альмерыя, у 30 км на поўнач ад сталіцы Альмерыя. Мае плошчу 280 км², з 1989 года з-за сваіх унікальных геамарфалагічнага ландшафту і фауны ахоўваецца як нацыянальны прыродны запаведнік.
Да заўтра
«Да заўтра» (іншая назва фільма «Белы омут») — беларускі чорна-белы нямы фільм 1929 года вытворчасці Белдзяржкіно, кіна-фабрыкі «Савецкая Беларусь» ў Ленінградзе.
Табернас
Клімат
Вялікая колькасць сонечных дзён дазволіла ў 1979 годзе стварыць у пустыні Табернас найбуйнейшы ў Еўропе цэнтр па даследаванні, распрацоўцы і тэставанню тэхналогій па выкарыстанні сонечнай энергіі.
Да заўтра
Сюжэт
20-я гады ХХ стагоддзя, Заходняя Беларусь — у складзе Польшчы. Дзеянне фільма адбываецца ў беларускай гімназіі. Галоўныя героі — дзеці-сіраты (Ліза Малевіч, Язэп Шумейка), якія жывуць у дрэнных сацыяльных умовах: дырэктарка інтэрната Ганна Антонаўна Баверда забірае сабе рэчы і прадукты, якія ім дасылаюць у якасці дабрачыннасці.
Табернас
Геалогія і біялогія
Глеба пустыні, якая складаецца з мергелю і пясчаніку, не можа ўтрымаць вільгаць, якую прыносяць сезонныя ліўневыя дажджы, таму расліннасць бедная. Дождж з'яўляецца прычынай эрозіі, фарміруючы характэрную форму ландшафту бедленд. Нешматлікая расліннасць знаходзіцца ў рэчышчах дажджавых ручаёў, дзе таксама жыве мясцовая фауна: стрыжы, галкі, жаўрукі і іншыя птушкі.
Да заўтра
Сюжэт
Гімназісты цікавяцца жыццём у Савецкай Беларусі, чытаюць савецкія газеты. Сын дырэктаркі інтэрната Барыс Баверда, які навучаецца разам з дзецьмі, даносіць на вучня старэйшых класаў — Язэпа Шумейку. Яго затрымліваюць за распаўсюд нелегальнай літаратуры. Гімназісты аб’яўляюць Барысу байкот. Ён сыходзіць з гімназіі і ідзе працаваць у паліцыю. Сяброўка Язэпа Ліза Малевіч рыхтуе перадачу для Язэпа, але за гэтую спробу яе выганяюць з гімназіі. Ліза ідзе працаваць наймічкай у мясную лаўку пані Пухальскай.
Князь Куракін, былы коннагвардзеец, а цяпер прыказчык і палюбоўнік пані Пухальскай, спрабуе яе зняважыць. Абараняючыся, Ліза выпадкова забівае князя. Яе прывозяць у паліцыю, дзе працуе Барыс. Падчас вобыску ў Лізы знаходзяць забароненую літаратуру, якую ёй далі сябры з гімназіі на захаванне. Ліза абвінавачана ў палітычным забойстве і супрацоўніцтве з Масквой. Нягледзячы на яе непаўналецце, ей пагражаюць катаржныя працы. Падчас суда, гімназісты разам з Язэпам, якога вызвалілі з турмы, разкідваюць з залі ўлёткі, арганізуюць дэманстрацыю. Язэп аднимае ў Барыса паліцэйскую форму, пераапранаецца ў яе і разам з сябрамі вызваляе Лізу.
Беларускую гімназію зачыняюць, пры ўваходзе ў яе стаіць варта. Язэп, Ліза і Казік вырашаюць нелегальна перасекчы мяжу з СССР, каб жыць там.
Сезон 2014 ФК Дынама Мінск
У 2014-м годзе футбольны клуб «Дынама» з Мінска прымаў удзел у трох афіцыйных турнірах:
У сезоне 2014 дынамаўцы ўпершыню ў сваёй гісторыі выйшлі ў групавы этап еўракубка, а таксама упершыню за 5 гадоў узялі срэбраныя медалі чэмпіянату.
Ігракі
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Заўвагі
Пакінулі клуб
* У арэнду
** З арэнды
Прыйшлі ў клуб
* З арэнды
Дыфеніламін
Дыфеніламін — арамытычнае злучэнне, другасны араматычны амін (С6Н5)2NН.
Бясколерныя крышталі, цямнеючыя пад уздзеяннем святла. Тэмпература плаўлення 54—55 °C. Тэмпература кіпення 302 °C. Шчыльнасць 1,159 г/см³ пры тэмпературы 25 °C. Амаль не раствараецца ў халоднай вадзе. Раствараецца ў канцэнтраваных мінеральных кіслотах, бензоле, этаноле, эфіры. Больш слабая аснова, чым анілін.
Ядавітае рэчыва.
Выкарыстанне
Дыфеніламін выкарыстоўваецца ў вытворчасці антыаксідантаў палімераў, стабілізатараў нітрацэлюлозы, азафарбавальнікаў, інсектыцыдаў, у якасці інгібітара карозіі мяккай сталі і індыкатара ў аналітычнай хіміі.
120 дзён Садома
«120 дзён Садома, або Школа распусты» (Les 120 journées de Sodome ou l'école du libertinage) — раман французскага пісьменніка маркіза дэ Сада 1785 года. Сюжэт апісвае гісторыю чатырох заможных распуснікаў, якія вырашылі выпрабаваць найвышэйшаю сексуальную асалоду, даступную ў оргіях. Каб зрабіць гэта, яны зачыніліся на чатыры месяцы ў замку Сэн-Мартэн-дэ-Бельвіль, з гарэмам з 46 ахвяр, які ў асноўным складаўся з маладых мужчын і дзяўчынак-падлеткаў. Таксама там прысутнічалі чатыры гаспадыні з бардэляў, якія распавядалі гісторыі сваіх прыгод. Гэтыя апавяданні ўзбуджаюць распуснікаў, пасля чаго яны пачынаюць гвалтаваць і катаваць сваіх ахвяр; катаванні паступова становяцца больш жорсткімі і заканчваюцца ўсеагульным забойствам.
Раман не друкаваўся да надыходу XX стагоддзя. У далейшым ён быў перакладзены на шматлікія мовы. З-за падрабязнага апісання сэксуальнага гвалту і крайняй жорсткасці, ён быў забаронены ўрадамі некаторых дзяржаў.
Арцём Лобач
Арцём Лобач (нар., ) — беларускі кінарэжысёр, кліпмэйкер, аўтар музычных кліпаў, дакументальных фільмаў.
Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Барысаве (Мінская вобласць, Беларусь) у 1987 годзе. Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя Глебава.
Творчасць
Аўтар дакументальных фільмаў:
Супрацоўнічаў з дызайн-студыямі, працуе з беларускімі тэлевізійнымі каналамі. Аўтар музычных кліпаў гуртоў Серебряная свадьба, ZigZag, MTV, The Best of Rock, Studio Elemental (fireshow), Open Space, Inside.
Аўтар кароткаметражных фільмаў «Something down», «Backside».
Таўкачы
Назву Таўкачы́ маюць:
Сечура
Пустыня Сечура (Перуанская пустыня) — пустыня, размешчаная на заходнім узбярэжжы Перу, у паўночна-заходняй частцы Паўднёвай Амерыкі. Займае прыбярэжную паласу паміж Андамі і Ціхім акіянам, працягласць з поўначы на поўдзень да 150 км, з захаду на ўсход на 20—100 км. Плошча 188 735 км², глебы пясчаныя і камяністыя. З'яўляецца працягам пустыні Атакама на поўначы.
У пустыні Сечура знаходзіцца адно з найбуйнейшых у свеце радовішчаў фасфарытаў, якія змяшчаюць таксама рэдкія элементы і металы. Два з пяці найбуйнейшых гарадоў Перу (П'юра і Чыклаё) размешчаны ў гэтым рэгіёне.
Клімат
Пустыня Сечура адносіцца да экстраарыдных пустынь. Пасатная інверсія на ўсходнім краі магутнага субтрапічнага антыцыклону, якая ўзнікае ў гэтым рэгіёне, абцяжарвае перанос вільгаці ўверх, што з’яўляецца прычынай вельмі малой колькасці ападкаў (20-50 мм у год). Дажджы выпадаюць раз у некалькі гадоў.
Сечура — самая прахалодная з усіх пустыняў, сярэднегадавая тэмпература складае 22 °C. Халодныя прыбярэжныя воды і ўстойлівыя паўднёва-заходнія вятры зніжаюць тэмпературу паветра на ўзбярэжжы і абумоўліваюць яе пастаянства. Летам (са снежня па сакавік) цёпла і сонечна, сярэдняя тэмпература перавышае 24 °C. Зімой (з чэрвеня па верасень) халаднавата і воблачна, тэмпература змяняецца ад 16 °C ноччу да 24 °C днём. Узімку з мора ўтвараюцца негустыя туманы (таўшчыня пласта — 300—400 метраў), якія падымаюцца на вышыні 700—1000 м, даючы цень і прахалоду і абараняючы зямлю ад залішняга выпарэння. Паверхневыя воды з пустыні цалкам адсутнічаюць. Для пустыні характэрныя частыя і моцныя вятры, якія перамяшчаюць на значныя адлегласці масы пяску.
Наша будучыня
«Наша будучыня» — беларуская газета. Выдавался ў Вільні з 8 снежня 1922 года да 14 студзеня 1923 года. Выдавалася партыяй беларускіх эсэраў. Рэдактар-выдавец А. Амельяновіч. Зачынена ў студзені 1923 года. Замест яе было распачата выданне газет «Наша Жыццё» і «Вольны Сцяг». Выйшла 9 нумароў, з якіх 2 былі сканфіскаваны.
На старонках «Нашай будучыні» змяшчалі артыкулы Ігнат Канчэўскі, Леапольд Родзевіч, Антон Луцкевіч, Уладзімір Самойла, А. Мсціслаўскі, М. Запольскі, Баўтручонак і вершы Наталля Арсеннева, Уладзімір Дубоўка, Уладзімір Жылка, Якуб Колас.
Перакоп
Назву Перако́п маюць:
Этнагенез беларусаў
Этнагене́з белару́саў — працэс фарміравання беларускага этнасу.
Беларускі народ — адна з галін усходніх славян у складзе славянскай групы індаеўрапейскай сям’і народаў. Ён сфармаваўся ў выніку працяглых і складаных этнічных працэсаў, якія праходзілі ў розны час на тэрыторыі Беларусі, увабраў у сябе і перапрацаваў увесь той разнастайны генетычны фонд, які назапашваўся тут некалькі тысячагоддзяў.
Тэорыі паходжання
Узнікненне беларускага народа — заканамерны вынік мінулага этнічнага развіцця насельніцтва цяперашняй Беларусі, абумоўлены законамі этнагенезу.
Этнагенетычныя тэорыі з’яўляюцца канструктамі навуковай думкі, што апелюе да вялікіх масіваў навуковых звестак, сабраных рознымі навукоўцамі ў розны час. Беларуская народная думка ў гэтым сэнсе фармулявала прасцей: згодна з беларускім этнагенетычным міфам, чалавек «ці прыйшоў адкуль ці вырас тутака».
Паходжанне беларускага народа па сённяшні дзень з’яўляецца прадметам навуковых і калянавуковых спрэчак. У першую чаргу яны пакліканыя да жыцця адпрэчаннем канцэпцыі трохадзінага рускага народа, згодна з якой беларускі народ, разам з украінскім народам і велікарускім народам, з’яўляецца адной з трох частак адзінага рускага народа, славянскага ў сваёй аснове, які з’яўляецца спадкаемцам «старажытнарускай народнасці». Гэтая канцэпцыя адносіцца да часоў XVII—XVIII стст., але сваімі карэньмі сягае часоў больш ранніх, перыяду хрысціянізацыі (праваславізацыі) тэрыторый продкаў гэтых трох народаў, якая за цэнтр мела Кіеў.
На сёння ў папулярнай грамадскай думцы ў Беларусі, а таксама дзе-нідзе і ў афіцыйным гістарычным дыскурсе, пераважае тэорыя славянскага паходжання беларусаў. Згодна з ёй, продкі беларускага народа (на той час з беларускай назвай яны сябе не асацыявалі) прыйшлі на тэрыторыю, якую пазней будзе займаць беларускі народ, як славянскія каланізатары падчас эпохі Вялікага перасялення народаў, і з таго часу адбываецца больш-менш бесперапыннае развіццё моўна-этнічнай супольнасці на гэтай тэрыторыі.
Ад самага пачатку этнаграфічных народаапісанняў і цікаўнасці да пытанняў паходжання народаў, што ўзбуяла ў Еўропе ў XIX ст., гэтая тэорыя была абумоўленая відавочным усходнеславянскім характарам мовы беларусаў. Да славянскіх далучаліся вядомыя са старарускіх летапісаў плямёны крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў, і на аснове гэтых плямёнаў, згодна з «племяннай» тэорыяй паходжання беларусаў, і ўзнік беларускі народ.
Пачынаючы з першых дзесяцігоддзяў XX ст. цэльнасць «славянскай» тэорыі ўсё больш і больш ставяць пад сумненне, калі пачынаюцца назапашвацца звесткі з параўнаўчага мовазнаўства. Шэраг польскіх, рускіх, літоўскіх навукоўцаў (найперш мовазнаўцаў) вызначаюць вялікую колькасць рачных назваў (гідронімаў) на тэрыторыі цяперашняй Беларусі, а таксама на ўсходзе і на поўдні ад яе сённяшніх межаў (басейны Сейма, Верхняга Дона, Масквы-ракі, Верхняй Волгі), як балцкія з паходжання.
Пазней мовазнаўцы, пільней угледзеўшыся ў дыялекты мовы беларусаў, балцкія рысы фіксуюць і ў ёй (вакалізм, лексіка, сінтаксіс). Сваё слова на карысць балцкай прысутнасці на тэрыторыі сучаснай Беларусі пачынаюць казаць і археолагі. Пляменныя назвы крывічоў і дрыгавічоў (а часам і радзімічаў) таксама пачынаюць выводзіць з балцкай лексікі.
Грунтуючыся на комплексе гэтых навейшых мовазнаўча-археалагічных звестак, на месца славянскай тэорыі ўзнікнення беларусаў прыходзяць дзве тэорыі, якія адрозніваюцца рознай ступенню, што надаецца балцкаму складніку ў этнічнай гісторыі беларусаў.
Самай позняй паводле часу ўзнікнення з’яўляецца «фінская» тэорыя ўзнікнення беларусаў. У ёй абсалютызуецца ўплыў старажытнай культуры грабеньчата-ямкавай керамікі, носьбіты якой былі фінамоўныя, на этнагенез продкаў беларусаў. Уплывы гэтай культуры на поўдзень ад Дзвіны былі мінімальныя (на Задзвінні, на тэрыторыі поўначы цяперашняй Беларусі — фрагментарныя), а найбольш прыкметным гідранімічным сведчаннем тых уплываў з’яўляецца назва Сож, дадзеная гэтай рацэ ў яе вярхоўях, якіх з поўначы сягалі ўплывы той культуры.
Канчаткова не развязаным дагэтуль пытаннем з’яўляецца моўна-этнічная атрыбуцыя насельніцтва, на тэрыторыю якой з поўначы насунуліся згаданыя фінскамоўныя прыхадні ў V тыс. да н.э. (4400—4200 гг. да н.э.). Найчасцей гэтае насельніцтва называюць даіндаеўрапейскім, або стараеўрапейскім, што існавала тут менш-больш у бесперапыннасці ад часоў пасляледавіковага асваення гэтых земляў. Менавіта яго тэрыторыі, згодна з канвенцыйна прынятымі тэорыямі, у III тыс. да н.э. (2900—2100 гг. да н.э.), зваявалі і апанавалі індаеўрапейцы-«шнуравікі», што насунуліся з поўдня.
Існуе, аднак, тэорыя, згодна з якой гэтае стараеўрапейскае насельніцтва было «паўночнымі індаеўрапейцамі». За дзесяць тысячагоддзяў (у XIII тыс. да н.э.) да прыходу прадстаўнікоў культуры шнуравой керамікі (яны дзеля кантрасту называюцца «паўднёвымі індаеўрапейцамі») тыя ўжо прыйшлі ва Усходнюю Еўропу з паўднёваеўрапейскіх «рэфугіумаў». Там, у цяплейшых умовах на Балканах і на Іберыйскім паўвостраве, яны хаваліся ад насоўвання ледавіка, а асвойваць больш паўночныя землі выправіліся, калі ледавік пачаў таяць 18 тыс. гадоў таму. Менавіта яны на поўнач Еўропы прынеслі індаеўрапейскія мовы, а «паўднёвыя індаеўрапейцы» «шнуравікі» былі нешматлікія, археалагічна не фіксуецца іх масавых паселішчаў, пахаванняў і слядоў інвентара на землях, дзе пазней вядомыя балты.
Такім чынам, пытанне пра этнагенез народа беларусаў аказваецца паміж двума полюсамі — «славянскім» і «балцкім», паміж якімі размяшчаюцца тэорыі. Пры гэтым «племянная» тэорыя можа быць як у «славянскім», так і ў «балцкім» афармленні (у залежнасці ад славянскай ці балцкай атрыбуцыі раннебеларускіх плямёнаў), а «балцкая» тэорыя можа сягаць як III тыс. да н.э. (часоў прыходу «шнуравікоў»), так і часоў больш ранніх археалагічных культур, што змянялі тут адна другую ад пасляледавікоўя.
Даследаванне генома
Згодна з сумесным даследаваннем, праведзеным міжнародным калектывам даследчыкаў з Беларусі, Эстоніі, Італіі, Ізраіля, Арменіі, найболей частотнымі гаплагрупамі Y-храмасомы (забяспечвае перадачу генетычнай інфармацыі па бацькавай лініі) сярод 565 прадстаўнікоў 6 субрэгіёнаў Беларусі апынуліся наступныя: R1a (50,62 %), I2а (17,17 %) і N1c (9,56 %).
У абагульняльным артыкуле па папуляцыйнай генетыцы сучасных славянамоўных народаў аўтары (генетык Е. Кушнярэвіч, лінгвіст А. Касьян) пішуць:
Перыядызацыя і антрапалагічны тып
У этнічнай гісторыі насельнікаў тэрыторый сучаснай Беларусі, згодна з найбольш прынятай класіфікацыяй, вылучаецца некалькі перыядаў: Гэтыя даты, як і межы паміж этнічнымі перыядамі, некалькі ўмоўныя, паколькі этнічныя працэсы працякаюць вельмі павольна, і пераход ад аднаго перыяду да іншага можа заняць шмат часу.
Каменны век
Першыя людзі, згодна з археалагічнымі звесткамі, засведчаныя на тэрыторыі цяперашняй Беларусі ў познім палеаліце. На поўдні краіны, у Гомельскай вобласці, знойдзеныя і вывучаныя дзве стаянкі гэтага часу: Бердыжская ў Чачэрскім раёне (23 тыс. гадоў таму) і Юравіцкая — у Калінкавіцкім (26 тыс. гадоў таму).
У выніку насоўвання з поўначы ледавіка даледавіковае насельніцтва Еўропы адступала на поўдзень. На еўрапейскім поўдні яно заставалася ў «рэфугіумах» (на Балканах і на Іберыйскім паўвостраве). Адтуль яны пачалі зноў асвойваць поўнач Еўропы, пасля таго, як 18 тыс. гадоў таму ледавік пачаў таяць і адступаць. Мяркуецца, што ў першую чаргу яны ішлі следам за маршрутамі міграцыі паўночных аленяў на паўночны ўсход.
Пасля заканчэння ледавіковага перыяду (прыблізна 10 тыс. гадоў таму) пачынаецца актыўнае засяленне тэрыторыі поўначы Еўропы, у тым ліку і Беларусі. Розныя мезалітычныя плямёны паляўнічых праніклі сюды з суседніх рэгіёнаў і ўтварылі 3-4 этнакультурныя вобласці (свідэрская, кундская археалагічныя культуры і інш.), якія нязначна адрозніваліся паміж сабой у элементах матэрыяльнай культуры. Пазней (IV—III тыс. да н. э.) на іх аснове развіліся неалітычныя культуры (позняя нёманская і інш.).
Наконт мовы тагачасных жыхароў, што ў тыя часы насялялі тэрыторыю сучаснай Беларусі, дагэтуль дыскутуюць. Часцейшай з’яўляецца думка, што іх мова не была індаеўрапейскай, а самі яны не належалі да індаеўрапейцаў. Згодна з іншай тэорыяй, гэта былі «паўночныя індаеўрапейцы», і свае індаеўрапейскія гаворкі яны прынеслі з тых «рэфугіумаў», дзе яны перачакалі часы ледавіка. Пазней, у познім неаліце, яны сутыкнуліся з прыходам «паўднёвых еўрапейцаў», носьбітаў культуры шнуравой керамікі.
У сярэднім неаліце (4400—4200 гг. да н.э) з поўначы пачалі насоўвацца новыя плямёны з характэрнай культурай ямачна-грабеньчатай керамікі, носьбітаў якой археолагі ідэнтыфікуюць як фінамоўных. Яны спыніліся на правабярэжжы Дзвіны, а на поўдзень ад Дзвіны іх сляды фіксуюцца толькі фрагментарна, паводле археалагічных знаходак і рэдкіх гідранімічных сведчанняў.
Такім чынам, пачатковы перыяд этнічнай гісторыі насельнікаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі супадае з каменным векам. Ен быў найдаўжэйшым і ахопліваў час з моманту з’яўлення на тэрыторыях сучаснай Беларусі першых людзей да канца III тыс. да н. э. Асноўнымі заняткамі былі паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва. Багатыя дзічынай лясы і развітая сістэма рэк і азёр стваралі спрыяльныя ўмовы для такіх заняткаў. Усё насельніцтва Беларусі, як мяркуецца, да канца каменнага веку складала не больш за 5 тыс. чалавек.
Эпоха бронзы і жалеза
Значныя змены ў гістарычным лёсе насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Беларусі наступілі ў канцы III — пачатку II тыс. да н. э. На гэтыя тэрыторыі сталі пранікаць індаеўрапейскія плямёны жывёлаводаў і земляробаў. Новыя тэхналогіі гаспадарання (ездавыя жывёлы, асваенне апрацоўкі жалеза) выклікалі рост насельніцтва, таксама пранікненню на поўнач паспрыяла тое, што ў той час пацяплення на поўнач адступілі стэпы і лесастэпы. Жывёлагадоўля і земляробства стварылі цалкам новыя магчымасці для існавання людзей. Жывёлагадоўля надзейна забяспечвала чалавека мясам, малаком, тлушчамі, воўнай. Значна скарацілася дзіцячая смяротнасць і павялічылася працягласць жыцця людзей. Усё гэта прывяло да рэзкага павелічэння колькасці і шчыльнасці насельніцтва. Уласнай тэрыторыі для індаеўрапейцаў ужо не стала хапаць. Яны выйшлі за межы сваёй «прарадзімы» і пачалі паступова асвойваць суседнія тэрыторыі.
Міграцыя індаеўрапейцаў з вобласці іх першапачатковага месцазнаходжання (прарадзімы) ажыццяўлялася ў розных напрамках і заняла некалькі тысяч гадоў. У пачатку III тыс. да н. э. адна з іх груп, прайшоўшы праз Іранскае нагор’е і Сярэднюю Азію, рассялілася ў паўднёвых стэпах Усходняй Еўропы, паміж Волгай і Дняпром. Тут паўстаў буйны ачаг далейшага прасоўвання індаеўрапейцаў у больш паўночныя і заходнія вобласці Еўропы, у тым ліку і на тэрыторыю Беларусі. Пры гэтым археалагічных сведчанняў прысутнасці індаеўрапейцаў застаецца няшмат: больш-менш развітыя паселішчы знаходзяць толькі ў месцах здабычы каштоўнай у той час сыравіны, бурштыну і крэменю.
Пры рассяленні індаеўрапейцы разносілі многія культурныя дасягненні Старажытнага свету (вытворчыя формы гаспадаркі, металургію, колавы транспарт і інш.). На поўнач Еўропы яны прынеслі тэхналогіі апрацоўкі жалеза, а таксама паскорылі развіццё жывёлагадоўлі ў мясцовых плямёнаў паляўнічых і рыбаловаў. Прыблізна ў сярэдзіне III тыс. да н. э. частка індаеўрапейскіх плямёнаў прасунулася з паўднёвых стэпаў на поўнач і рассяліліся ў Сярэднім Падняпроўі. Тут у выніку дачынення з плямёнамі днепра-данецкай неалітычнай культуры ўзнікла новая археалагічная культура ранняга бронзавага веку — сярэднедняпроўская. На мяжы III і II тыс. плямёны сярэднедняпроўскай культуры пачалі рассяляцца на тэрыторыі Беларусі. Гэта паклала пачатак новаму перыяду ў этнічнай гісторыі тэрыторый сучаснай Беларусі.
Рассяленне індаеўрапейцаў паўплывала не толькі на этнічны склад насельніцтва, але змянілася і цэлая эпоха: каменны век саступіў месца бронзаваму. Старажытная эканоміка, заснаваная на паляванні, рыбалоўстве і збіральніцтве, паступова замянялася вытворчай — жывёлагадоўляй і земляробствам. Такімі ж значнымі былі сацыяльныя змены. У індаеўрапейцаў панаваў бацькоўскі лад і патрыярхальныя адносіны. Распаўсюдзіліся новыя формы рэлігіі, для якіх характэрна шанаванне нябесных свяцілаў, перш за ўсё сонца.
Навукоўцы не сумняюцца, што жывёлагадоўча-земляробчыя плямёны, якія рассяліліся на тэрыторыях сучаснай Беларусі і далей у Прыбалтыцы, размаўлялі на індаеўрапейскай гаворцы, на ёй таксама размаўлялі і протабалты, прысутнасць якіх засведчаная на тэрыторыі сучаснай Беларусі напярэдадні «славянскага» перыяду.
З гэтым перыядам звязаны шматлікія ўмацаваныя гарадзішчы, якія служылі месцам пражывання вялікіх патрыярхальных сем’яў. Такая сям’я была адначасова асноўнай гаспадарчай і грамадскай адзінкай. У Беларусі налічваецца прыблізна адна тысяча гарадзішчаў. Калі выказаць здагадку, што на гарадзішчы ўсярэднім пражывала ад 50 да 70 чалавек, то можна падлічыць, што ўсё насельніцтва Беларусі ў жалезным веку складала ад 50 да 70 тыс. чалавек.
Патрыярхальныя сем’і аб’ядноўваліся ў роды, роды — у плямёны. На тэрыторыі Беларусі сфармавалася некалькі своеасаблівых архелагічных культур, што адбівалі племянное чляненне насельніцтва. Найважнейшыя з іх мілаградская, зарубінецкая, штрыхаванай керамікі, днепра-дзвінская. Усе яны былі дастаткова развітымі, нягледзячы на тое што лясная зона і адносна бедныя глебы не спрыялі гаспадарчаму развіццю.
Да сярядзіны I тыс. н. э. у жыцці плямёнаў адбыліся прыкметныя перамены. Радавыя гарадзішчы саступілі сваё месца неўмацаваным паселішчам, на якіх сяліліся не толькі роднасныя, але і няроднасныя сям’і, якія складалі разам суседскую (тэрытарыяльную) абшчыну. Умацаваныя гарадзішчы захоўваюцца часам каля паселішчаў як месца, куды ўкрывалася насельніцтва ў выпадку ваеннай небяспекі.
У другой палове I тыс. н. э. на аснове культур ранняга жалезнага веку сфармаваліся тры-чатыры новыя археалагічныя культуры (доўгіх курганоў, калочынская і банцараўская-тушэмлінская). Такім чынам, «балцкі» перыяд у этнічнай гісторыі Беларусі ўмоўна працягваўся з II тыс. да н. э. да сярэдзіны, а ў цэнтры і на поўначы Беларусі — амаль да канца I тыс. н. э.
Агульнаўсходнеславянскі перыяд
Да сяр. I тыс. н. э. Усходняя Еўропа мела складаную этнічную структуру. Лінгвістычныя дадзеныя сведчаць, што тут было некалькі розных лінгвістычных зон. На поўнач ад Заходняй Дзвіны з часоў сярэдняга неаліту заставаўся фіна-ўгорскі масіў. На поўдзень ад яго да Сярэдняга Падняпроўя размяшчаўся балцкі. Яшчэ больш на поўдзень, у стэпах жылі носьбіты старажытнаіранскіх моў. Нягледзячы на існаванне розных гіпотэз аб месцы славянскай прарадзімы, лінгвістычныя і археалагічныя дадзеныя аддаюць перавагу ідэі аб лакалізацыі яе ў вобласці паміж Эльбай і Віслай, Карпатамі і Балтыйскім морам. Выхад славян за межы сваёй прарадзімы і засяленне імі Паўднёва-Усходняй і Усходняй Еўропы адбыліся адносна позна, каля сяр. I тыс. н. э. Да гэтага часу адносяцца і першыя найбольш дакладныя звесткі аб славянах у пісьмовых крыніцах, у якіх яны выступаюць пад сваім этнічным імем («склавіны» — славяне). Доўгае знаходжанне ў межах сваёй прарадзімы і адносна позняе рассяленне выступілі прычынай блізкасці моў і культур у розных славянскіх групах у раннім сярэднявеччы. Славяне змаглі захаваць і агульную саманазву — «славяне».
Па меры росту колькасці насельніцтва славяне мацней сталі адчуваць нястачу тэрыторыі і, калі склаліся спрыяльныя геапалітычныя ўмовы, прынялі ўдзел у Вялікім перасяленні народаў: пачалі рассяляцца на суседніх тэрыторыях за межамі сваёй прарадзіыы. Адна частка славян засяліла Балканскі паўвостраў. Іншая пайшла на ўсход і рассяліліся на поўдні Беларусі і поўначы Украіны. У VI ст. тут з’явіліся першыя дакладныя агульнаславянскія помнікі культуры пражскага тыпу. Выхад славян за межы сваёй прарадзімы і змешванне іх з мясцовымі народамі прывялі да падзелу славян на тры галіны: заходніх, усходніх і паўднёвых славян. Паўднёвая Беларусь і паўночная Украіна сталі прарадзімай усходніх славян. Гэтым быў пакладзены пачатак славянскага перыяду ў этнічнай гісторыі Беларусі.
Перыяд знаходжання часткі славян на тэрыторыі паўднёвай Беларусі і паўночнай Украіны апынуўся вельмі важным у іх гісторыі. Храналагічна ён займае адрэзак часу з VI да другой паловы IX ст. У працэсе змешвання розных славянскіх груп паміж сабой і мясцовым балцкім насельніцтвам у гэтай частцы славян узнікалі і замацоўваліся новыя, толькі ім уласцівыя прыкметы: усходнеславянскі тып мовы, адзіная культура, агульная этнічная самасвядомасць. Ёсць падставы казаць, што менавіта ў гэты перыяд у іх, як і ў заходніх і паўднёвых славян, упершыню фарміруецца дзяржаўнасць. Усё гэта стала праявай агульных гістарычных заканамернасцяў. Да пачатку рассялення славяне ўжо знаходзіліся на апошняй стадыі першабытнасці, на тым этапе, які называюць ладам ваеннай дэмакратыі.
Засваенне новых тэрыторый паскорыла працэс канчатковага разбурэння першабытна-абшчыннага ладу і прывяло да ўзнікнення ў славян першых дзяржаўных утварэнняў. З пісьмовых крыніц вядома аб узнікненні ў VII ст. дзяржавы Само ў заходніх славян, якая паспяхова змагалася супраць авараў. Ва ўсходніх славян першым палітычным цэнтрам наканавана было стаць Кіеву. Кія і двух яго братоў Шчэка і Хорыва — летапісец называе кіраўнікамі родаў у зямлі палян. Пасля іх смерці княжанне ў палян трымалі іх нашчадкі. Улада па спадчыне заставалася ў руках роду Кія. Гэта была першая вядомая нам мясцовая славянская дынастыя. Такія ж княжанні, паводле летапісу, былі і ў драўлян. Называюцца і некаторыя іншыя вобласці паўночней Прыпяці, але са славянамі іх звязваць нельга, паколькі славяне туды тады яшчэ не праніклі. Указанне летапіса на барацьбу палян з улічамі і драўлянамі, відавочна, уяўляе сабой успамін аб барацьбе Кіева за аб’яднанне вакол яго некаторых славянскіх і, магчыма, неславянскіх плямёнаў. На пачатковых этапах дзяржаўнасці такое сустракаецца ў гісторыі нярэдка. Саюз плямёнаў распадаецца пасля смерці кіраўніка або пачынаецца барацьба за перавагу паміж асобнымі родамі або плямёнамі. Ёсць падставы меркаваць, што менавіта ў гэты перыяд ва ўсходніх славян з’яўляецца агульная саманазва «русь», «рускія».
Археалагічныя дадзеныя сведчаць аб тым, што ўсходнія славяне перайшлі Прыпяць і пачалі сваё далейшае рассяленне на шырокім абшары Усходняй Еўропы толькі ў другой палове IX—X стст. Да гэтага часу асноўным насельніцтвам сярэдняй і паўночнай часткі Беларусі заставаліся балты, а на поўнач і паўночны ўсход ад іх пражывалі фіна-вугры. Рассяленне ў новых месцах славян не магло само па сабе прывесці да славянізацыі мясцовага насельніцтва. У гэтым сэнсе гаворка можа ісці толькі аб хуткай славянізацыі мясцовай знаці. Агульная ж славянізацыя магла адбыцца толькі ў абстаноўцы шчыльных этнічных кантактаў саміх этнасаў. Прымаючы пад увагу канчатковы вынік этнічных працэсаў, варта меркаваць, што ў новыя вобласці перасяляліся не толькі воіны, але і славянскае земляробчае насельніцтва.
Паводле слоў летапісца, рассяляючыся, славяне атрымлівалі новыя імёны. Некаторыя з іх, імаверна, перайшлі да славян ад назваў мясцовых народаў. Так у славян, па меры змешвання іх з мясцовымі жыхарамі, з’явіліся другія імёны — крывічы, радзімічы і дрыгавічы. Мяркуючы паводле дадзеных лінгвістыкі, працэс асіміляцыі славянамі мясцовага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі расцягнуўся на доўгі час, ці ледзь не да XII ст. І ён не прайшоў бясследна для саміх славян, якія выпрабавалі на сабе дзеянне мясцовых этнічных субстратаў.
На тэрыторыі Беларусі распаўсюджваецца пісьменнасць, пра што сведчаць надпісы на бытавых прадметах: грабянях, прасніцах, посудзе, лісты на бярозавай кары. У Полацку, Тураве і Наваградку вялося летапісанне. Пры саборах і кляштарах меліся зборы рукапісных кніг. Шырокую вядомасць у царкоўнай літаратуры набылі творы Кірылы Тураўскага (XII ст.)
Фізічны тып
Гістарычнае мінулае вызначыла фізічны тып беларусаў. Яго антрапалагічныя асаблівасці былі перанятыя з мінулага як вынік этнічных працэсаў, міграцый і змешванняў розных этнічных груп. З імі варта звязваць прысутнасць у складзе сучаснага беларускага насельніцтва розных антрапалагічных тыпаў.
Падзеі старажытнай этнічнай гісторыі, адзначаныя змяшэннем славян з неславянскімі плямёнамі непасрэдна або праз прамежкавыя этнасы, сфармавалі антрапалагічны тып беларусаў. Па сваіх антрапалагічных характарыстыках славянскае насельніцтва Беларусі прадстаўлена трыма асноўнымі групамі.
На поўдні краіны ў Палессі беларусы прадстаўленыя палескім варыянтам ўсходнееўрапейскага антрапалагічнага тыпу, для якога характэрныя цёмная пігментацыя валасоў і вачэй, адносна вузкі твар, сярэдні носавы паказальнік (суадносіны шырыні і вышыні носа) і ўвагнутасць спінкі носа, умераная брахікефалія (адносіны шырыні галавы да даўжыні). Паводле ўсіх гэтых прыкмет гэты тып блізкі насельніцтву поўначы Украіны, дзе славяне распаўсюдзіліся са сваёй прарадзімы ў V—VI стст. н. э. У параўнанні з насельніцтвам паўночнай частцы Беларусі жыхары палескага рэгіёну маюць больш нізкі рост.
Насельніцтва Падзвіння і Верхняга Падняпроўя, куды славяне праніклі ў X ст., мае больш светлую пігментацыю валасоў, больш шырокі твар, больш увагнутую спінку носа і меншы галаўны паказальнік.
Гэтыя антрапалагічныя рысы і адрозненні паміж паўднёвым і паўночным рэгіёнамі Беларусі можна растлумачыць абставінамі засялення тэрыторыі Беларусі славянамі і іх узаемадзеяннем з мясцовым даславянскім насельніцтвам. Так, шыракатварасць, кароткагаловасць і нізкі нос былі характэрныя для фіна-ўгорскага насельніцтва, якое рассялілася ў гэтых месцах у неалітычнай эпоху, у III тыс. да н. э. У II—I тыс. да н. э. фіна-ўгорскія плямёны былі асіміляваны балтамі, якія прыйшлі сюды, і хутчэй за ўсё, перанялі гэтыя прыкметы, перадаўшы іх частцы славян паўночнай частцы Беларусі. Цікава, што гэтыя рысы перайшлі да славян не непасрэдна ад фіна-вуграў, якія насялялі гэтыя месцы ў неалітычнай эпоху, а ад балтаў.
Не зусім ясна, якім быў антрапалагічны тып неалітычнага насельніцтва сярэдняй і паўднёвай частцы Беларусі, але, мабыць, ён адрозніваўся ад фіна-ўгорскага і не адбіўся гэтак прыкметна на фізічным тыпе славян. Лічыцца, што больш значная даліхакраннасць была засвоена ад балцкіх індаеўрапейцаў, якія рассяліліся тут у бронзавым веку. Аднак уяўляецца, што і самі славяне, калі яны выйшлі з прарадзімы, мелі той жа індаеўрапейскі тып. Ва ўсякім выпадку, першыя славяне, носьбіты культуры шарападобных амфар, паводле антрапалагічных паказчыкаў былі тыповымі індаеўрапейцамі.
Зрэшты, насельніцтва сярэдняй частцы Беларусі мае як бы прамежкавыя антрапалагічныя паказчыкі паміж палескай і паўночнай групамі насельніцтва. М. Ф. Піліпенка схільны тлумачыць гэта працэсамі дыфузіі, больш познімі перасоўваннямі сюды насельніцтва з паўночных і паўднёвых рэгіёнаў і іх змешваннем. Можа, гэта і так, але нельга выключыць і магчымасці таго, што, паколькі ў неаліце тут пражывала насельніцтва, адрознае ад фіна- вуграў поўначы Беларусі, яно мела бы іншыя, больш блізкія да індаеўрапейцаў антрапалагічныя прыкметы яшчэ да прыходу сюды балтаў, што тлумачыць наяўнасць у насельніцтва гэтай зоны антрапалагічных рыс, сярэдніх паміж палескім і паўночнабеларускім тыпамі. Паколькі ж у цэлым для беларусаў характэрная адносна светлая афарбоўка валасоў і вачэй, то можна казаць, што гэтая прыкмета дасталася ім ад старажытнага даіндаеўрапейскага насельніцтва беларускага рэгіёну, так як класічныя індаеўрапейскія мігранты адносіліся да малаазіяцка-міжземнаморскага антрапалагічнага тыпу, мелі цёмную афарбоўку валасоў і нос з высокім пераноссем.
Фарміраванне тэрыторыі Беларусі
Тэрыторыя — адзін з абавязковых складнікаў этнасу. Сучасная тэрыторыя Рэспублікі Беларусь амаль цалкам супадае з арэалам рассялення беларусаў. Некаторая частка этнічных беларусаў пражывае ў суседніх краінах, але яны нават у бліжэйшых рэгіёнах не складаюць большасці насельніцтва. Менавіта таму Урад Рэспубліцы Беларусь афіцыйна заяўляў, што не мае тэрытарыяльных прэтэнзій ні да адной суседняй дзяржавы.
Тэрыторыя Беларусі фарміравалася ў працэсе станаўлення і развіцця беларускага этнасу. На працягу ўсяго гэтага перыяду яна не ведала вялікага прытоку не беларускага насельніцтва, што вызначыла маналітнасць яе этнічнага складу. Але воляю лёсаў краіна не раз падзялялася, і яе асобныя часткі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў, затым зноў аб’ядноўваліся.
Санора (пустыня)
Санора (Sonoran Desert; Desierto de Sonora; таксама вядомая як пустыня Хіла) — пясчана-камяністая пустыня ў Паўночнай Амерыцы, размешчаная ў раёне амерыкана-мексіканскай мяжы на тэрыторыі амерыканскіх штатаў Арызона і Каліфорнія і мексіканскага штата Санора, на поўнач ад Каліфарнійскага заліва.
Этнагенез беларусаў
Фарміраванне тэрыторыі Беларусі
У сярэдзіне XIII ст. утварылася дзяржава Вялікага княства Літоўскага, Жамойцкага і Рускага, спадкаемніцай якога можна з упэўненасцю лічыць Беларусь, тэрыторыя якой была ядром дзяржавы. На гэты перыяд прыпадае фарміраванне беларускага этнасу.
Санора (пустыня)
Санора з’яўляецца адной з самых буйных і самых гарачых пустыняў Паўночнай Амерыкі (плошча 311 000 км²); у яе складзе таксама вылучаюць пустыні Юма, Юха і Каларада, Лечугыла, Туле, Алтар. Ападкаў выпадае 75-380 мм у год, пераважна зімой-вясной. У пустыні жыве 60 відаў млекакормячых, 350 відаў птушак, 20 відаў земнаводных, больш за сто відаў паўзуноў, 30 відаў рыб і больш за 2 000 відаў раслін. Эндэмікам Санорскай пустыні з’яўляецца гіганцкі кактус сагуара.
Этнагенез беларусаў
Фарміраванне тэрыторыі Беларусі
У 1569 г. Вялікае княства Літоўскае была вымушана аб’яднацца з кралеўствам Польским у федэрацыю Рэч Паспалітая.
У 1770-1790-х гг. Рэч Паспалітая, раздзіраецца рэлігійнымі і нацыянальнымі супярэчнасцямі, унутранай барацьбой паміж феадальнымі групоўкамі, стала лёгкай здабычай яе суседзяў. У выніку трох раздзелаў яе тэрыторыя была падзелена паміж Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Паводле першага падзелу 1772 г. да Расіі адышла ўсходняя частка Беларусі з гарадамі Віцебск, Магілёў, Гомель, Полацк. Па другому ў 1793 г. — цэнтральная Беларусь з Мінскам і па трэцім раздзеле ў 1795 г. — заходняя частка з Гродна і Брэстам. У выніку падзелаў усе беларускія землі ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі.
У складзе Расіі да Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. тэрыторыя Беларусі была падзелена на 5 губерняў — Віленскую, Гродзенскую, Віцебскую, Мінскую і Магілёўскую. Нязначная частка беларускага насельніцтва пражывала ў Смаленскай, Чарнігаўскай і Валынскай губернях.
Пасля перамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. у сакавiку 1918 была абвешчана БНР, а ў студзені 1919 г. было абвешчана стварэнне беларускай савецкай дзяржавы. Аднак у выніку няўдалай для Савецкай Расіі вайны з Польшчай паводле Рыжскай мірнай дамовы 1921 г. Заходняя Беларусь адышла да Польшчы.
30 снежня 1922 г. пасля заканчэння Грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі супраць Савецкай Расіі ўтварыліся чатыры савецкія рэспублікі — БССР, РСФСР, УССР і ЗСФСР аб’ядналіся ў адзіную дзяржаву — Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР).
Беларусь па тэрыторыі, колькасці насельніцтва і эканамічным магчымасцям стала паўнапраўнай рэспублікай у складзе СССР.
Так завяршылася фарміраванне тэрыторыі Беларусі, якая налічвала каля 10 млн чалавек.
Фарміраванне культуры беларусаў
Фарміраванне беларускага этнасу ў большасці прыйшлося на перыяд Вялікага княства Літоўскага і працягвалася ў наступны час, паколькі этнічныя працэсы не маюць перапынкаў.
На тэрыторыі Беларусі складваліся і замацоўваліся ўласцівыя беларусам этнаграфічныя асаблівасці ў матэрыяльнай культуры. Амаль паўсюдна сцвярджалася шматпольная сістэма земляробства. Распаўсюджваліся аднолькавыя тыпы прылад для апрацоўкі глебы і ўборкі ўраджаю. Асноўнай ворнай прыладай стала двухзубая саха. Для рыхлення глебы, закладкі ў яе насення і догляду за пасевамі стала прымяняцца драўляная, часта плеценая, барана.
Набывае аднастайнасць бытавая культура. Найбольш распаўсюджанай становіцца зрубная хата з устойлівай унутранай планіроўкай. На аснове старажытнарускага мужчынскага і жаночага касцюмаў фарміруюцца характэрныя віды народнага адзення. Агульныя для ўсіх беларускіх абласцей рысы адзначаюцца ў ежы, абрадах і звычаях, народнай мастацкай творчасці.
У выніку ажыўлення эканамічнай дзейнасці ў гарадах сфарвалася моцнае гарадское саслоўе з яго характэрным бытам.
Меры, звязаныя з арганізацыяй кіравання дзяржавай, і ўвядзеннем адзінага заканадаўства нанеслі адчувальны ўдар па ўдзельнай сістэме, якая падзяляла краіну на мноства дробных вотчын. Моцная вярхоўная ўлада, усталяваная ў к. XIV — пач. XV ст., у немалой ступені спрыяла аб’яднальным працэсам, больш цесным эканамічным і этнічным сувязям паміж рознымі абласцямі. Гэтым былі створаны перадумовы для фарміравання этнічнай тэрыторыі беларусаў.
Фарміраванне беларускай мовы
Істотныя пераўтварэнні адбыліся ў мове ўсходнеславянскага насельніцтва гэтай тэрыторыі. Паступова яна набывала новыя рысы, уласцівыя мове новага этнасу. Гэтыя змены закранулі фанетыку, лексіку і сінтаксіс. Сярод фанетычных змен асабліва прыкметным стала «дзеканне» і «цеканне» (дзед замест старажытнарускага дед, цень замест тень), цвёрдае вымаўленне гуку «р», «аканне» і «яканне» (бяроза), выкарыстанне прыстаўных зычных і галосных гукаў у пачатку слова (возера замест озера, ільняны замест льняны).
Становішча ўсходнеславянскай мовы ў Вялікім княстве Літоўскім у якасці афіцыйнай мовы дзяржаўных дакументаў, заканадаўства і судаводства спрыяла яе ўзбагачэнню новай лексікай, якая адлюстроўвае розныя бакі сацыяльна-палітычнага жыцця. Утварылася тэрміналогія, звязаная з сістэмай феадальных адносін. Станавіліся агульнымі назвы павіннасцяў і падаткаў, службовых асоб і органаў дзяржаўнай улады.
У 1569 г. Вялікае княства Літоўскае аб’ядналася з Польскім каралеўствам ў складзе новага дзяржаўнага ўтварэння — Рэчы Паспалітай. Перыяд знаходжання беларускіх зямель у складзе гэтай дзяржавы аказаўся неспрыяльным для развіцця беларускай мовы. Большая частка беларускіх феадалаў парвала з роднай мовай і паланізавалася, аслаб уплыў у дзяржаве беларускай культуры, замарудзілася развіццё беларускай літаратурнай мовы.
У афіцыйнай пісьменнасці беларуская мова стала саступаць месца польскай. Кірыліца стала замяняцца лацінскай графікай (лацінкай).
У 1697 г. польскі сойм забараніў ужыванне беларускай мовы ў судзе, дзяржаўных установах і ў кнігадрукаванні. У беларускую лексіку пранікла шмат слоў і тэрмінаў, запазычаных з польскай мовы і сярэднявечнай латыні. Захаваць мову і нацыянальную культуру змаглі народныя масы, сялянства, якія складалі абсалютную большасць насельніцтва беларускіх земляў. Беларуская мова працягвала развівацца як народна-дыялектная.