cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дэлія (адзенне)
Нашэнне і варыянты
У беларускай шляхты існавалі два варыянты дэліі — зімовы і дэмісезонны. Бытавалі дэліі і без каўняра.
Дэлія — абавязковае адзенне вершніка, яна апраналася паверх вайсковага рыштунку.
У XVIII стагоддзі дэлія падбівалася футрам, па крою нагадвала кірэю, была крыху прыталенай, з багатым аздабленнем. Лёгкія дэлійкі, не падбітыя футрам, служылі летняй адзежай, пераважна для аховы ад дажджу. З канца XVIII стагоддзя дэліі сталі адзеннем дваровых людзей.
На аснове дэліі, разам з іншымі відамі верхняга адзення, сфарміраваліся часткі кунтушовага строю.
Бластуляцыя
Бластуля́цыя (ад blastós — «зародак, парастак») — заключны этап працэсу драбнення яйка ў шматклетачных, на працягу якога адбываецца ўтварэнне бластулы.
Каменскіх
Каменскіх — прозвішча.
Ганна Юр’еўна Вінаградава
Ганна Юр'еўна Вінаградава (нар. ) — беларуская гандбалістка. Майстар спорту Беларусі. Левая крайняя клуба «БНТУ-БелАЗ».
Cordulegaster heros
Cordulegaster heros — від стракоз сямейства.
Апісанне
Даўжыня цела самца дасягае 8-9 см, крылы даўжынёй да 5 см. Самкі буйней: даўжыня цела 9-11 см, а крыла — 6 см. Гэта самая буйная страказа, якая жыве ў Еўропе, і адна з найбуйнейшых з тых, што жывуць за межамі зоны трапічнага клімату.
Пашырэнне
Гэты від з’яўляецца эндэмікам паўднёва-ўсходняй Еўропы, распаўсюджаны на поўдзень ад Браціславы. Найбольшая папуляцыя ў Венгрыі. Паўночна-ўсходняя мяжа арэала яшчэ дрэнна вывучана. Імага сустракаюцца з чэрвеня па жнівень.
Таксанамія
Вылучаюць два падвіды:
Агарак
Агара́к (Ագարակ) — горад у Арменіі ў паўднёвай частцы марза Сюнік.
NGC 5320
NGC 5320 (іншыя абазначэнні — UGC 8749, MCG 7-28-76, ZWG 218.56, ZWG 219.1, IRAS13482+4136, PGC 49112) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Гончыя Псы.
Агарак
Гісторыя
Большая частка дамоў шматпавярховыя, з ружовага туфа. Водазабеспячэнне вырабляецца з артэзіянскіх крыніц.
NGC 5320
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Васіль Іванавіч Бернік
Васіль Іванавіч Бернік (, в. Слабада-Пырашаўская,, Мінская вобласць) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1986, Метрычная тэорыя дыяфантавых прыбліжэнняў залежных велічынь і размернасць Хаўсдорфа), прафесар (1992).
Біяграфія
Скончыў БДУ (1970). Працуе ў Інстытуце матэматыкі НАН Беларусі. Навуковыя працы па тэорыі лікаў. Распрацаваў новы метад ацэнак размернасці Хаўсдорфа мностваў рэчаісных і камплексных лікаў з зададзенай мерай трансцэндэнтнасці.
Галоўны рэдактар першай беларускамоўнай «Матэматычнай энцыклапедыі» (2001).
Саўк
Гісторыя
Большасць даследчыкаў мяркуе, што саўк маюць агульнае паходжанне з месквакі. Да XVII ст. яны насялялі землі ўздоўж ракі Святога Лаўрэнція. У выніку войн паміж алганкінамі і іракезамі перасяліліся ў мясцовасць каля заліва Сагінаў на возеры Гурон. У 1730 г. саўк адкрыта ўступілі ў кааліцыю з месквакі ў вайне супраць Францыі і пацярпелі паражэнне. Яны былі вымушаны мігрыраваць на тэрыторыю Аява.
Падчас Сямігадовай вайны, паўстання Пантыяка, Амерыканскай рэвалюцыі і Англа-амерыканскай вайны саўк паслядоўна выступалі як саюзнікі Вялікабрытаніі. У 1804 г. частка правадыроў саўк падпісала мірны дагавор з ЗША, які прадугледжваў перасяленне на ўсход ад Місісіпі, але ў выніку ён быў парушаны з абедзьвух бакоў. У 1832 г. саўк і іх саюзнікі на чале правадыра Чорнага Ястраба пацярпелі моцнае паражэнне ад арміі ЗША, што вымусіла прадстаўнікоў гэтага народа мігрыраваць далей на захад.
У нашы дні саўк разам з месквакі складаюць 3 самастойныя супольнасці, адна з якіх мае сваю аўтаномную рэзервацыю.
Традыцыйная культура
Саўк здаўна займаліся земляробствам, рыбалоўствам і збіральніцтвам. Вырошчвалі кукурузу, фасолю, тытунь, кабачкі. Пасля міграцыі на захад важным гаспадарчым заняткам стала паляванне на бізонаў.
Жылі ў конусападобных вігвамах з аркавым дахам. Паселішчы будавалі каля рэк або на берагах азёр. Шырока выкарыстоўваліся лёгкія каноэ з бярозавай кары. Вопратку шылі са скур дзікіх жывёл, упрыгожвалі цела фарбамі, пер'ем, кіцюрамі мядзведзяў і г. д. Традыцыйная зброя — лук, стрэлы, тамагаўкі, булавы, нажы. Папулярны традыцыйны спорт — лакрос.
У мінулым грамадства саўк падзялялася на 10 буйных родавых груп, што ўключалі нуклеарныя і пашыраныя сем'і. Групамі кіравалі палітычныя правадыры, улада якіх перадавалася па спадчыне. Разам з гэтым, меліся ваенныя і цырыманіяльныя правадыры. Яны выбіраліся мужчынамі. У XIX ст. палітычныя правадыры прызначаліся ўрадам ЗША. У нашы дні пераважае выбарчая сістэма.
Саўк маюць багатую вусную фальклорную спадчыну — казкі, міфы, легенды, гістарычныя паданні. Вылучаецца цыкл міфаў пра культурнага героя Вісахкеха — стваральніка саўк і месквакі з гліны.
Мова
Саўк размаўляюць на мове саўк-месквакі, якая ўваходзіць у склад цэнтральнай групы алганкінскіх моў. Толькі ў XX ст. былі распрацаваны граматыка і пісьмовасць на аснове лацінкі. Выкарыстоўваецца падчас школьнага навучання ў Аклахоме.
Рэлігія
Старажытная рэлігія саўк засноўвалася на веры ў шматлікіх духаў маніту. У нашы дні большасць вернікаў спавядаюць хрысціянства.
Кастаньета-По
Кастан'ета-По (Castagneto Po) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 1675 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 152 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 10090. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2022 (IV дывізіён)
Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай IV дывізіёна 2022 года — 1-ы розыгрыш міжнароднага турніру па хакеі з шайбай у IV дывізіёне, арганізаваны Міжнароднай федэрацыяй хакея з шайбай.
Усе гульні турніру прайшлі на стадыёне «Гарадскі каток», Бішкек (Кыргызстан) з 3 па 8 сакавіка 2022 года.
Пасля адмены турніру за апошнія два гады з-за пандэміі COVID-19 усе каманды засталіся ў сваіх дывізіёнах.
Кыргызстан выйграў турнір, атрымаўшы права перайсці ў III дывізіён, групу B у розыгрышы 2023 года.
Results
All times are local (UTC+6)
Вальтурнанш
Вальтурнанш (Valtournenche) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Вале-д’Аоста.
Насельніцтва складае 2211 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 19 чал./км². Займае плошчу 115 км². Паштовы індэкс — 11028. Тэлефонны код — 0166.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Antonio abate.
Пацалунак на Таймс-сквер
«Пацалунак на Таймс-сквер» (V-J Day in Times Square) — фатаграфія, на якім адлюстраваны амерыканскі марак Глен Мак-Дафі, які цалуе медсястру Эдыт Шэйн, апранутую ў белую сукенку, у (14 жніўня 1945 года) на Таймс-сквер у Нью-Ёрку. Праз тыдзень фатаграфіі былі апублікаваны на старонках часопіса «Life», сярод мноства фатаграфій у 12-старонкавым раздзеле «Перамога», на якіх былі засняты святкаванні перамогі па ўсёй Амерыцы. На першай старонцы двухстаронкавага развароту былі прадстаўлены фатаграфіі трох пацалункаў з Вашынгтона, Канзас-Сіці і Маямі, а фатаграфія Эйзенштата займала цэлую старонку насупраць. Пацалунак быў любімай паставай для фатографаў СМІ падчас вайны, але Эйзенштат сфатаграфаваў спантанную падзею, якая адбылася на Таймс-сквер, калі прэзідэнт Трумэн абвясціў аб заканчэнні вайны з Японіяй. Пасля атрымання навін аб перамозе, весялосць пачалася паўсюль. Афіцыйна свята прыпадае не на 14 жніўня, а на дзень афіцыйнага падпісання капітуляцыі 2 верасня (у Японіі адзначаецца як Дзень памяці).
Фатаграфія вядома пад рознымі назвамі — «Дзень Перамогі над Японіяй на Таймс-сквер» (V-J Day in Times Square), «Дзень Перамогі» (V-Day), «Пацалунак на Таймс-сквер» і «Пацалунак» (The Kiss).
Вераб’ёўка (рака)
Вераб’ёўка — рака ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Паўна (басейн Дняпра). Даўжыня 3,4 км. Пачынаецца каля чыгункі Орша — Крычаў, за 4,8 км на захад ад вёскі Сенькава, вусце на паўночнай ускраіне вёскі Ліхачова. Рэчышча ад вытоку на працягу 1,6 км каналізаванае.
Абраз Святога Іасафата Кунцэвіча (Гродна)
Абраз Святога Іасафата Кунцэвіча — абраз з аднаго з 13 алтароў былога езуіцкага касцёл Святога Францыска Ксаверыя ў Гродне. Прысвечаны мучаніку Іасафату алтар пастаўлены ў 1715 г.
Апісанне
Абраз святога знаходзіцца ў ніжнім ярусе алтара. Ён апрануты ў квяцістую мантыю і амафор з крыжамі, на галаве мітра. У левай руцэ Іасафат трымае раскрытую кнігу і посах з фігурным навершам, правай бласлаўляе. Позірк скіраваны ў верхні левы вугал абраза, дзе знаходзіцца выява анёла з укрыжаваннем у руках.
Партызаны
Партызан (ад Partigiano — прыхільнік пэўнай грамадскай групы, партыі) — асоба, якая вядзе ўзброеную барацьбу на тэрыторыі, акупаванай праціўнікам або кантраляванай супрацьлеглымі палітычнымі сіламі, з ужываннем метадаў партызанскай вайны; удзельнік партызанскага атрада.
Слова «партызан» ужываецца пераважна як агульная назва удзельнікаў недзяржаўных, гэта значыць, якія не з’яўляюцца рэгулярнай арміяй (або рэгулярных, якія дзейнічаюць у адрыве ад асноўных сіл), ваенных аб’яднанняў — ваенных атрадаў, якія складаюцца з прыхільнікаў пэўных палітычных (ўладных) колаў або грамадскіх сіл дадзенай краіны і якія выкарыстоўваюць падтрымку мясцовага насельніцтва.
Партызанскія атрады і тактыка партызанскай вайны ў тыле праціўніка шырока ўжывалася падчас шматлікіх войнаў і лакальных канфліктаў.
Партызанскі рух з’яўляецца праявай народнай вайны супраць вайсковых падраздзяленняў і адміністрацыі, якія насельніцтва лічыць чужымі і акупацыйнымі. Партызанскія сілы могуць выкарыстоўвацца ў ходзе рэгулярнай вайны для дэзарганізацыі тылу праціўніка.
У Расіі і СССР партызанскія злучэнні адыгралі значную ролю ў разгроме захопнікаў у ходзе Айчыннай вайны 1812 года і Вялікай Айчыннай вайны, у працэсе Першай Сусветнай вайны, у гады Грамадзянскай вайны і Інтэрвенцыі, у ходзе барацьбы з контррэвалюцыяй на тэрыторыі краіны, так і за яе межамі (групы Актыўнай выведкі ў Польшчы, дарадцы партызанскіх фарміраванняў у Кітаі і Іспаніі). Выкарыстоўваліся пры вырашэнні задач стрымання забеспячэння варожых падраздзяленняў, зніжэння іх баявога духу, знішчэння разрозненых груп праціўніка, адміністрацыйнага і ідэалагічнага кантролю за мясцовым насельніцтвам. Пры гэтым практыкавалася як забеспячэнне ваеннымі матэрыяламі і спецыялістамі стыхійна ўтварыліся баявых груп (самаарганізацыя насельніцтва, акружаныя групы вайскоўцаў), так і закід на акупаваную (кантраляваную праціўнікам) тэрыторыю арганізатарскіх груп і рэгулярных баявых падраздзяленняў, частак і злучэнняў.
Партызаны і партызанскія злучэнні як ваенныя фарміраванні маюць спрэчны афіцыйны міжнародны прававы статус, але па міжнароднаму праву пры паланенні могуць падпадаць пад статус «ваеннапалонных» пры пэўных, не заўсёды строга ахаваных умовах. Статусам камбатанта (якая змагаецца) у агульным выпадку, паводле звычаяў вядзення вайны, валодаюць людзі, якія валодаюць відавочна адрознымі знакамі адрозненні.
Ужыванне тэрміна ў розны час
У сувязі са станоўчай афарбоўкай слова «партызан», якое азначае свайго народнага змагара, гэта слова не ўжываецца да варагуючым узброеным групоўкам розных плыняў і сепаратыстаў. Хоць яны часта выкарыстоўваюць партызанскія метады дыверсійнай, канспіратыўнай і ідэалагічнай дзейнасці. Для іх вызначэння выкарыстоўваюцца тэрміны — «бандыты», «тэрарыстычная група», «незаконныя ўзброеныя фармаванні» або «ўзброеная апазіцыя».
У СССР у 1930-я гады склалася практыка ўжывання слова «партызан» (таксама «чырвоны партызан») у значэнні «той, хто раней удзельнічаў у партызанскіх дзеяннях у Грамадзянскай вайне на баку Чырвонай Арміі». Слова мела станоўчую эмацыйную афарбоўку і з’яўлялася часткай сацыяльнага статусу чалавека. Адлюстраванне гэтага словаўжывання прысутнічае ў многіх кінатворах той эпохі (напрыклад, фільм «Аэроград»).
Напрацягу і адразу пасля Вялікай Айчыннай вайны аналагічнае словаўжыванне таксама замацавалася ў дачыненні да ўсіх, хто удзельнічаў у партызанскіх дзеяннях, незалежна ад іх бягучага статусу.
Якуб Колас
Яку́б Ко́лас, сапр. Канстанці́н Міха́йлавіч Міцке́віч (, засценак Акінчыцы (цяпер у межах г. Стоўбцы) —, ) — беларускі паэт, празаік, драматург, крытык, публіцыст, перакладчык, мовазнавец, педагог, грамадскі дзеяч; адзін з заснавальнікаў сучаснай беларускай літаратуры і літаратурнай мовы. Народны паэт Беларусі (1926). Акадэмік АН Беларусі (1928). Заслужаны дзеяч навукі Беларусі (1944).
Маладосць
Нарадзіўся ў засценку Акінчыцы Мінскага павета Мінскай губерні. Бацькі — Міхал Казіміравіч і Ганна Юр’еўна (народжаная Лёсік) з вёскі Мікалаеўшчына (цяпер за 12 км ад Стоўбцаў). З 13-ці іх дзяцей да сталага веку дажыла толькі 9. Бацька быў лесніком у радзівілаўскіх уладаннях, маці займалася гаспадаркай. Браты Уладзімір (1879—1954), Алесь (1880—1940), Іосіф (1895—1980), Міхал (1897—1991), сёстры Міхаліна (1887—1977), Юзэфа (1891—1964), Марыя (1900). Неўзабаве па нараджэнні Ко́стуся, так звалі Канстанціна дома, сям’я пераехала ва ўрочышча Ласток (або Сухошчына), потым, у 1890—1904 гадах, Міцкевічы жылі ў леснічоўцы Альбуць паблізу Мікалаеўшчыны. Канстанцін Міцкевіч быў ахрышчаны ў стаўбцоўскай праваслаўнай царкве, як лічыцца, у Царкве Святой Ганны. Значна паўплываў на Костуся дзядзька па бацьку — Антось, ён абудзіў у падлетку цікавасць да літаратуры. Костусь сам навучыўся грамаце рускай мовы, а дзве зімы яго разам са старэйшымі братамі навучаў хлопчык-«дарэктар». Скончыў 2-гадовае Мікалаеўшчынскае народнае вучылішча (1894). Наступныя тры гады жыў у Альбуці, дапамагаў на гаспадарцы бацькам, шмат чытаў, рыхтаваўся да паступлення ў настаўніцкую семінарыю.
На кошт скарбу ў 1898 годзе паступіў у Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю. Падчас вучобы пісаў вершы і байкі на рускай мове, збіраў беларускі этнаграфічны і фальклорны матэрыял, пачаў пісаць па-беларуску. Па сканчэнні семінарыі (1902) працаваў настаўнікам на Заходнім Палессі ў вёсках Люсіна (цяпер Ганцавіцкі раён), Пінкавічы (цяпер Пінскі раён). Рабіў этнаграфічныя і фальклорныя запісы. Тым жа часам пазнаёміўся з нелегальнай сацыялістычнай літаратурай, уключыўся ў грамадскую дзейнасць, вёў тлумачальныя гутаркі з сялянамі. У 1905 годзе склаў петыцыю пінкавіцкіх сялян з патрабаваннямі да памешчыка Зыгмунта Скірмунта, за гэта на пачатку 1906 года быў пераведзены з Пінкавіч на працу ў Верхменскае народнае вучылішча (цяпер Смалявіцкі раён). Актыўна ўдзельнічаў у нелегальным З’ездзе настаўнікаў Мінскай губерні 9—10 ліпеня 1906 года ў Мікалаеўшчыне, з’езд разагнала паліцыя, а Канстанціну Міцкевічу сярод іншых забаранілі настаўнічаць. Узімку 1906—1907 года жыў у родных у леснічоўцы Смольня, без адпаведнага дазволу адкрыў прыватную школу. У 1907 годзе прыехаў у Вільню, пачаў працаваць загадчыкам літаратурнага аддзела «Нашай нівы», але праз некалькі тыдняў паводле загаду паліцыі пакінуў горад. У студзені—красавіку 1908 года працаваў у прыватнай беларускамоўнай школе ў вёсцы Сані (цяпер Талачынскі раён), арганізатарамі якой былі Тэрэза Гардзялкоўская і яе сын Канстанцін Гардзялкоўскі. Неўзабаве быў арыштаваны і 15 верасня 1908 года асуджаны на 3 гады турэмнага зняволення. Якуба Коласа абвінавачвалі ў ажыццяўленні праграмы Усерасійскага саюза настаўнікаў, скіраванай, на думку ўладаў, на падрыў грамадскага ладу Расійскай імперыі, а таксама ў складанні адозвы да настаўнікаў, якую не пісаў, але сапраўднага аўтара не выдаў. Увесь тэрмін Колас адбываў у Мінскім астрогу (Пішчалаўскі замак).
Па вызваленні у 1911 годзе з верасня Колас без дазволу навучаў дзяцей чыгуначнікаў у Лунінцы, у 1912 годзе атрымаў Пасведчанне пра дабранадзейнасць і да 1914 года афіцыйна працаваў настаўнікам у Купяцічах паблізу Пінска, а затым у Пінскім 3-м прыходскім вучылішчы, жывучы на кватэры чыгуначнага фельчара А. А. Балевіча. У чэрвені 1913 года Якуб Колас ажаніўся з настаўніцай пінскай чыгуначнай школы Марыяй Дзмітрыеўнай Каменскай, яны пражылі разам больш за 30 гадоў, мелі трох сыноў. У гэты ж перыяд, у жніўні 1912 года, на леснічоўцы Смольня паблізу Мікалаеўшчыны Колас пазнаёміўся з Янкам Купалам, гэтай сустрэчай пачалося іх сяброўства.
1915—1940
У час Першай сусветнай вайны з 1915 года разам з сям’ёю ў бежанстве ў Маскоўскай губерні. Мабілізаваны, у 1916 годзе скончыў маскоўскае Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, служыў у запасным палку ў Пермі. Сям’я тым часам пераехала ў Абаянь (цяпер Курская вобласць Расіі). У званні падпаручніка летам 1917 года адпраўлены на Румынскі фронт, але неўзабаве за станам здароўя атрымаў адпачынак. Урэшце, як настаўнік Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас) быў вызвалены ад вайсковай службы і застаўся з сям’ёю ў Абаяні, працаваў настаўнікам і школьным інструктарам. У 1921 годзе Якуб Колас выкліканы ўрадам Беларускай ССР вярнуўся ў Менск. Супрацоўнічаў з Навукова-тэрміналагічнай камісіяй Народнага камісарыята асветы, Літаратурнай камісіяй па збіранні вуснай народнай творчасці Інбелкульта, быў выкладчыкам у Беларускім педагагічным тэхнікуме і Беларускім дзяржаўным універсітэце, чытаў лекцыі па граматыцы і методыцы выкладання беларускай мовы на Слуцкіх настаўніцкіх педагагічных курсах.
У 1920-я—1930-я гады Якуб Колас актыўна ўдзельнічае ў навуковым і грамадска-палітычным жыцці БССР. З 1928 года ён акадэмік АН БССР, з 1929 — член яе Прэзідыума і віцэ-прэзідэнт. У 1927—1929 гадах кандыдат у члены ЦВК БССР, у 1929—1931 і 1935—1938 — член ЦВК БССР. Удзельнік 1-га Усебеларускага з’езда савецкіх пісьменнікаў і 1-га Усесаюзнага з’езда савецкіх пісьменнікаў у Маскве (1934), на абодвух з’ездах абраны ў кіруючыя органы саюзаў пісьменнікаў. Удзельнік Сусветнага кангрэсу абароны культуры (1935, Парыж).
Нягледзячы на прызнанне заслуг Якуба Коласа з боку савецкай дзяржавы — у 1926 годзе ён атрымаў званне Народнага паэта Беларусі і пажыццёвую пенсію — пісьменнік трапіў пад хвалю палітычных рэпрэсій 1920-х—1930-х гадоў. З сярэдзіны 1920-х у доме Якуба Коласа не раз праводзілі вобшукі, самога пісьменніка выклікалі на допыты. Савецкія органы дзяржаўнай бяспекі спрабавалі прыцягнуць Якуба Коласа да шэрагу палітычных спраў, у т.л. г.зв. «Лістападаўскай» і «Саюза вызвалення Беларусі». Ціск на Якуба Коласа ўзмацняўся, у 1930-я гады яго абвінавачвалі ў «нацдэмаўшчыне», а таксама разнастайных «шкодных ухілах» у творчасці, ён вымушаны быў каяцца ў «памылках». У 1930-я гады былі рэпрэсаваныя і расстраляныя знаёмыя, калегі і сваякі Якуба Коласа, у тым ліку матчын брат Язэп Лёсік і жончын брат Аляксандр Каменскі. Самому Якубу Коласу неаднаразова пагражаў арышт і рэпрэсіі, але, верагодна, на гэта не было атрымана дазволу найвышэйшага савецкага кіраўніцтва. Даследчыкі адзначаюць, што гэтыя падзеі негатыўна адбіліся на псіхалагічным стане пісьменніка, адпаведна і на яго творчасці.
1941—1956
Пасля нападу Германіі на СССР у час Другой сусветнай вайны паэт жыў у Клязьме паблізу Масквы, Ташкенце, Маскве. У 1944 годзе Якубу Коласу прысвоена званне Заслужаны дзеяч навукі БССР. У канцы 1944 года вярнуўся ў Мінск. Па вайне да канца жыцця працаваў у АН БССР. У 1950-я гады Якуб Колас быў навуковым рэдактарам і ўдзельнікам выдання «Руска-беларускага слоўніка» (1953). Быў дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР і Вярхоўнага Савета БССР, членам ЦК на XX—XXII з’ездах КПБ, членам Камітэта па Дзяржаўных прэміях у галіне літаратуры і мастацтва СССР, віцэ-старшынёй Усеславянскага антыфашысцкага камітэта, старшынёй Беларускага і членам Савецкага камітэта абароны міру. У 1956 годзе Якуб Колас звярнуўся да ЦК кампартыі з лістом пра месца і стан беларускай мовы ў грамадскім жыцці, прапаноўваў меры яе абароны. Дзесяцігоддзі напружання адмоўна адбіліся на стане здароўя пісьменніка. Толькі за апошнія 10 гадоў свайго жыцця ён хварэў на запаленне лёгкіх 26 разоў. Памёр 13 жніўня 1956 года за сваім рабочым сталом. Пахаваны ў Мінску на Вайсковых могілках. У 1970 годзе на магіле пастаўлены гранітны помнік (скульптары Уладзімір Ананька, Мікалай Якавенка, архітэктар Міхаіл Мызнікаў).
Творчасць
У сваёй творчасці карыстаўся наступнымі псеўданімамі: Тарас Гушча, Карусь Лапаць, ''К. Адзінокі, К. Альбуцкі, Андрэй «сацыяліст», Тамаш Булава, Ганна Груд, Мікалаевец, Лесавік'' і інш
Ужо ў 10-гадовым узросце, пад уплывам твораў Івана Крылова, склаў байку «Варона і Лісіца», а праз тры гады напісаў першы верш «Вясна». Бацька заахвочваў літаратурныя схільнасці хлопчыка, тым жа часам Костусь пазнаёміўся з беларускай літаратурнай творчасцю, вершам Янкі Лучыны «Стары ляснік», і быў ад яе пад пэўным уражаннем. У семінарысцкія гады яшчэ болей захапіўся літаратурай, пазнаёміўся з творамі Адама Міцкевіча, Тараса Шаўчэнкі, Івана Франко, Мікалая Гогаля, Льва Талстога, Міхаіла Лермантава, Аляксея Кальцова, Мікалая Някрасава, Аляксандра Пушкіна, Івана Хемніцара. Складаў вершы і байкі па-руску. Займаўся зборам беларускага этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Значны ўплыў на Костуся зрабіў выкладчык семінарыі Фядот Кудрынскі, які звярнуў увагу маладога паэта на важнасць пісання па-беларуску. Міцкевіч пачаў пісаць вершы і прозу на беларускай мове. Гэтыя вершы прысвячаліся прыродзе, нялёгкай долі селяніна. У тыя самыя гады напісаны паэмы «Каля кастра» і «Страх», тэксты якіх не захаваліся, а таксама першая проза па-беларуску — нарыс «Наша сяло, людзі і што робіцца ў сяле».
У 1900-я гады жанравы дыяпазон Канстанціна Міцкевіча пашыраецца, на гэтую пару прыпадае першая публікацыя. Дэбютаваў у друку вершам «Наш родны край» у газеце «Наша доля» за 1 верасня 1906 года, тут упершыню Канстанцін Міцкевіч выкарыстаў псеўданім Якуб Колас. У «Нашай долі» за 15 верасня 1906 года пад псеўданімам Дзядзька Карусь надрукавана апавяданне Канстанціна Міцкевіча «Слабода» пра самавольства царскай паліцыі — дэбют прозы пісьменніка. Тым часам Міцкевіч актыўны аўтар газеты «Наша ніва». У творчасці Канстанціна Міцкевіча гэтага перыяду з’явіліся новыя формы, болей высокі ўзровень літаратурнай працы, ён піша алегарычныя апавяданні «Казкі жыцця», дзе па-філасофску асэнсоўвае рэчаіснасць. Колас пісаў вершы і падчас зняволення ў Мінскім астрогу, якія ўдавалася перапраўляць на волю. У 1910-я гады звяртаецца да буйных форм з філасофскім асэнсаваннем рэчаіснасці, у гэтыя гады пачынаецца праца над ліра-эпічнымі паэмамі «Новая зямля» (пачаў пісаць у мінскім астрогу) і «Сымон-музыка». Творы гэтага перыяду — вершы і апавяданні, публікаваліся ў «Нашай ніве». Першая кніга Якуба Коласа «Другое чытанне для дзяцей беларусаў», праца над якою пачата зімою 1906—1907 года, выйшла у Санкт-Пецярбургу ў выдавецтве «Загляне сонца і ў наша аконца» ў 1909 годзе. Першы зборнік вершаў «Песні жальбы», напісаны ў 1906—1909 гадах, выйшаў у Вільні ў 1910 годзе. Галоўная тэма творчасці Якуба Коласа ў тыя гады — жыццё беларускага сялянства. Вершы рэгулярна друкавала «Наша ніва». У 1912 годзе ў Вільні выходзіць яго зборнік «Апавяданні», асобнымі выданнямі выйшлі апавяданні «Нёманаў дар», «Тоўстае палена», зборнік вершаваных апавяданняў «Прапаў чалавек» (усё Санкт-Пецярбург, 1913), зборнік апавяданняў шырокага тэматычнага дыяпазону «Родныя з’явы» (Вільня, 1914), п’еса «Чарка ўсё на свеце робіць» (Петраград, 1916) У паэтычных творах перыяду Першай сусветнай вайны, Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый гучаць антываенныя матывы, занепакоенасць лёсам Беларусі ў новых гістарычных умовах, заклік да працы на карысць радзімы. Гэтыя творы ўвайшлі ў зборнік «Водгулле» (Менск, 1922). Якуб Колас працуе над раней пачатымі паэмамі «Новая зямля» і «Сымон-музыка». Пісаў і драматургічныя творы, у тым ліку п’есы «Антось Лата», «На дарозе жыцця» (абедзве 1917). У гэты час напісаў большасць апавяданняў са зборніка «Казкі жыцця» (Коўна, 1921). У 1923 годзе асобным выданнем выходзіць урэшце скончаная паэма «Новая зямля», а ў 1925 годзе 3-я рэдакцыя паэмы «Сымон-музыка». Разам з гэтым пашыраецца тэматыка твораў Якуба Коласа, ад праблем вёскі ён звяртаецца да гістарычнага лёсу беларускай інтэлігенцыі пачатку XX ст. Створаны вялікія празаічныя творы, гэтак званыя «палескія аповесці» — «У палескай глушы» (Вільня, 1923) і «У глыбі Палесся» (Менск, 1927), часткі будучай трылогіі. У 1925 годзе выйшла п’еса «Забастоўшчыкі», у чымсьці аўтабіяграфічная, пра беларускае настаўніцтва ў палітычнай барацьбе. У 1926 годзе выйшла аповесць «На прасторах жыцця» аб праблемах моладзі 1920-х гадоў.
Рэпрэсіі ў БССР 1920-х—1930-х гадоў, забойствы калег, сяброў і сваякоў, сталая пагроза ўласнаму жыццю, адмоўна адбіліся на псіхалагічным стане Якуба Коласа і на яго творчасці. Да таго ж дадалася прымусовая калектывізацыя, абмежаванне грамадскіх свабод, таталітарная ідэалогія. На думку коласазнаўцаў Міколы Мацюха і Міхася Мушынскага, у гэты час пісьменнік трапіў у цалкам залежнае ад бальшавіцкай сістэмы становішча з якога не было выйсця. Фактычна Якоб Колас быў закладнікам і вымушаны быў адпавядаць ідэалагічным патрабаванням, міжволі прапагандуючы сацыялістычны рэалізм.
У 1926 годзе Якуб Колас пачаў паэму «На шляхах волі», пра цяжкія ўмовы часоў Першай сусветнай вайны, над ёю ён працаваў у 1930-я і 1950-я гады, але так і не скончыў. Да тэмы падзей Першай сусветнай вайны Якуб Колас таксама звяртаўся ў п’есе «Вайна вайне» (1927—1938), да тэмы Грамадзянскай вайны ў аповесці «Дрыгва» (1933) і створанай на яе аснове п’есе «У пушчах Палесся» (1937). У 1932 годзе выйшла досыць схематызаваная ідэалагічная аповесць «Адшчапенец» пра перавагі калектыўнай гаспадаркі перад аднаасобнай. У 1940 годзе Якуб Колас пачаў паэму «Рыбакова хата» пра Заходнюю Беларусь у міжваеннай Польшчы.
Таксама ў 1920-я-1930-я гады Якуб Колас актыўна займаўся перакладамі з польскай, рускай і ўкраінскай моў («Палтава» Аляксандра Пушкіна, паасобныя творы Адама Міцкевіча, Тараса Шаўчэнкі, Паўла Тычыны, Рабіндраната Тагора, Міхаіла Лермантава і інш).
У час Другой сусветнай вайны ў шэрагу паэтычных і публіцыстычных твораў услаўляў савецкі патрыятызм і гераізм, выкрываў сутнасць нацызму. У гэты перыяд выйшлі зборнікі паэзіі «Адпомсцім» (1942), «Голас зямлі» (1943), паэмы «Суд у лесе» (1942), «Адплата» (1943—1944) ды інш.
Пасля вайны творчасць Якуб Колас спалучаў з працай савецкага функцыянера. У 1954 годзе ён скончыў аповесць «На ростанях» на аснове падзей 1906—1911 гадоў, якая стала 3-й, апошняй (разам з «У палескай глушы» і «У глыбі Палесся»), часткай аднайменнай трылогіі.
Узнагароды
Кавалер Ордэна Леніна, Ордэна Чырвонага Сцяга, Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1946, за вершы ваеннага часу; 1949, за паэму «Рыбакова хата»).
Ушанаванне памяці
У 1959—1965 гады прысуджалася літаратурная прэмія імя Я. Коласа. З 1965 г. прысуджалася Дзяржаўная прэмія імя Якуба Коласа за найлепшыя празаічныя і літаратуразнаўчыя працы. Яго імя нададзена Мінскаму паліграфічнаму камбінату, Інстытуту мовазнаўства НАН РБ, Віцебскаму драматычнаму тэатру, Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН РБ і іншым бібліятэкам. Імем Якуба Коласа быў названы Нацыянальны дзяржаўны гуманітарны ліцэй з філіялам і Нясвіжскі дзяржаўны каледж. Імя Якуба Коласа носяць школы, плошчы, вуліцы гарадоў і вёсак Беларусі.
У Мінску працуе Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа, яго філіялы знаходзяцца ў Стаўбцоўскім раёне: у Акінчыцах, Смольні, Мікалаеўшчыне і Альбуці.
У 1990 годзе ў вёсцы Пінкавічы адкрыўся музей Якуба Коласа пад кіраўніцтвам Івана Калошы. На адкрыцці прысутнічаў сын Коласа.
У сярэдзіне 1980-х гадах пачалі ладзіцца навуковыя чытанні, па выніках якіх выдаецца зборнік «Каласавіны» (ад 1986), прысвечаны жыццёваму і творчаму шляху Коласа. Вывучэннем жыцця і творчасці паэта займаецца адна з галін беларускай літаратурнай навукі — Коласазнаўства. Творы Якуба Коласа перакладзены больш чым на сорак моў свету.
Помнікі і мемарыяльныя дошкі
Помнікі Якубу Коласу ўсталяваны ў наступных месцах Беларусі:
Прысвечаныя паэту мемарыяльныя дошкі за мяжой устаноўлены ў Вільнюсе і ў Ташкенце.
Цікавыя факты
У розны час Якуб Колас валодаў аўтамабілямі марак ГАЗ, ЗІМ, Chevrolet і Opel.
Міхал Клеафас Агінскі
Міхал Клеафас Агінскі (, маёнт. Гузаў каля Варшавы —, Фларэнцыя) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, вялікі мечнік літоўскі (1789—1793), вялікі падскарбі літоўскі (1793—1795), дыпламат, кампазітар.
Біяграфія
Паходзіў з княжацкага роду Агінскіх, які належаў да вышэйшых арыстакратычных колаў Рэчы Паспалітай. З першых гадоў жыцця далучаўся да інтэлектуальных і мастацкіх каштоўнасцей, у т.л. музыкі. Першыя музычныя ўражанні Міхала Клеафаса звязаныя з наведваннем Слоніма, дзе яго сваяк Міхал Казімір Агінскі ўтрымліваў еўрапейскага ўзроўню тэатр, на сцэне якога ішлі лепшыя тагачасныя оперы і балеты. Міхал Клеафас атрымаў рознабаковую адукацыю і зрабіў бліскучую кар’еру.
Кар’ера
У 20-гадовым узросце абраны паслом на сойм Рэчы Паспалітай (1786), быў камісарам Скарбовай камісіі Вялікага Княства Літоўскага (1788), потым займаў пасаду мечніка вялікага літоўскага (1789—1793). У якасці паўнамоцнага прадстаўніка Рэчы Паспалітай пабываў у многіх краінах Еўропы, у т.л. У 1790—1791 гадах з’яўляўся надзвычайным паслом у Галандыі, выконваў дыпламатычную місію ў Лондане. За мяжой меў магчымасць пазнаёміцца ў т.л і музычным жыццём. Быў знаёмы з Гайднам і Моцартам, браў урокі ў славутых выканаўцаў, слухаў Н. Паганіні і інш. віртуозаў.
У 1791 годзе мусіў прысягнуць расійскай імператрыцы Кацярыне II, каб захаваць свае маёнткі ва ўсходняй частцы сучаснай Беларусі. Скептычна ставіўся да Канстытуцыі 3 мая.
Пасля перамогі ў 1793 годзе Таргавіцкай канфедэрацыі падтрымаў яе і вярнуў сабе канфіскаваныя раней маёнткі.
Паўстанне
У 1794 годзе Міхал Клеафас увайшоў у Нацыянальны савет у якасці віленскага дэлегата і ў складзе аднаго з вайсковых фарміраванняў, створаных на яго ўласныя сродкі (188 тыс. злотых), змагаўся на баку касцюшкаўскіх паўстанцаў.
У чэрвені 1794 года двойчы з атрадам стралкоў і 200 коннікамі спрабаваў прабіцца ў колішняе Менскае ваяводства, каб узняць там паўстанне. У жніўні 1794 года зрабіў рэйд да Дынабурга. Змагаўся супраць прускіх войскаў.
Пасля таго, як рускія занялі Вільню, праз Галіцыю выехаў у Аўстрыю. За ўдзел у паўстанні расійскія ўлады канфіскавалі ягоныя маёнткі.
На радзіме і чужыне
Канец эміграцыі быў пакладзены новым палацавым пераваротам у Расіі, калі пасля ўзыходжання на трон Аляксандра I у Міхала Клеафаса з’явілася магчымасць вярнуцца на Радзіму і прадоўжыць грамадска-палітычную і мастацкую дзейнасць, яму, як і ўсім касцюшкавым эмігрантам, вярталіся маёнткі. У 1801 годзе Гродне ён прысягае на вернасць расійскаму імператару, а ў лютым 1802 года прыязджае ў Пецярбург.
З Пецярбурга 28 красавіка 1802 года Міхал Клеафас выехаў у в. Залессе, у падараваны яму Францішкам Ксаверыем Агінскім даўні родавы маёнтак. Міхал Клеафас ажаніўся, займаўся гаспадаркай, Залессе ператварылася ў культурны цэнтр, жыццё якога поўнілася музычнымі падзеямі. Міхал Клеафас працуе над камерна-вакальнымі і інструментальнымі мініяцюрамі, пачынае пісаць свае літаратурныя творы — 4-томныя «Мемуары пра Польшчу і палякаў з 1788 да 1815 г.» (Парыж, 1827—1828) і трактат «Лісты пра музыку» (завершаны ў 1828). У Залессі, Міхал Клеафас напісаў вядомы паланез «Развітанне з Радзімай». У 1817 годзе ў Вільні надрукаваны два зборнікі паланезаў і рамансаў.
У 1810 годзе Міхал Клеафас атрымаў ад Аляксандра I пасаду сенатара Расійскай імперыі і чын тайнага саветніка, ордэны св. Уладзіміра і Аляксандра Неўскага. У маі 1811 года падаў цару праект пра аднаўленне Вялікага княства Літоўскага, якое павінна было аб’яднаць восем губерній. Аднак праект быў адхілены імператарам. У чэрвені 1812 года Міхал Клеафас адступае разам з расійкімі войскамі, знаходзіцца ў Пецярбургу. Пасля вайны з Напалеонам вяртаецца ў Залессе, дзе застаецца да 1822 года паціху адыходзячы ад палітычных спраў.
У канцы 1822 года Міхал Клеафас Агінскі досыць раптоўна без сям’і пакінуў радзіму назаўсёды і выехаў у Парыж, а пазней — у Італію. Яго галоўнай справай становіцца літаратурная і музычна-рэдактарская дзейнасць. Памёр у Фларэнцыі, быў пахаваны на кляштарных могілках пры храме Санта Марыя Навэла, праз год дзякуючы клопатам жонкі Марыі дэ Неры адбылося перапахаванне ў пантэоне Санта-Крочэ. У красавіку 1996 года ў Фларэнцыі, на доме, дзе жыў Агінскі, адкрылася мемарыяльная дошка (скульптар В. Янушкевіч).
З твораў Міхала Клеафаса на сённяшні дзень вядома 20 паланезаў, 4 маршы, 4 вальсы, 3 мазуркі, галоп, менуэт, шматлікія рамансы, опера «Зеліда і Валькур, або Банапарт у Каіры», напісаная на ўласнае лібрэта.
Ушанаванне памяці
Дзейнічае дабрачынны фонд «Спадчына Міхала Клеафаса Агінскага».
У 1994 годзе Белпошта выпусціла марку, прысвечаную Агінскаму, а 22 жніўня 2011 года Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь увёў у абарачэнне залатую памятную манету «М. Агінскі» наміналам 10 рублёў.
У Мінску ў 2015 годзе побач Кафедральнага сабора Святога Духа і плошчы Свабоды ўстаноўлена лаўка Агінскага.
Эшэн
Эшэн (ням. Eschen) — абшчына ў княстве Ліхтэнштэйн.
Насельніцтва — 4087 чал. Афіцыйны код — 7007.
Гісторыя
На тэрыторыі Эшэна знаходзяцца старажытныя паселішчы Малансер і Шнэлер. У Нэндэльне былі выяўленыя сцены ўмацавальных збудаванняў перыяду рымскай імперыі. Эшэн упершыню з’явіўся ў перапісу эпохі Каралінгаў прыкладна ў 850 г., там ён называўся Эсанай (назва магчыма паходзіць ад кельцкага «esca» (што ў перакладзе азначае «ля вады»). У 1217 увайшоў у склад княства.
Лёгачная альвеола
Альвеола (alveolus — лунка, паглыбленне, пузырок) — канцавая частка дыхальнага апарата ў лёгкім, якая мае форму пузырка, адкрытага ў прасвет альвеалярнага ходу. Альвеолы ўдзельнічаюць у акце дыхання, забяспечваючы газаабмен з лёгачнымі капілярамі.
Анатомія
Альвеолы маюць шматвугольную форму, падзелены міжальвеалярнымі перагародкамі таўшчынёй 2—8 мкм. Міжальвеалярныя перагародкі прадстаўлены сценкамі альвеол, размешчанымі паміж імі элементамі злучальныя тканкі (эластычнымі, калагенавымі і ратыкулярнымі валокнамі) і сеткай капіляраў, якія ўдзельнічаюць у газаабмене. Некаторыя альвеолы злучаны паміж сабой адтулінамі ў міжальвеалярных перагародках («порамі Кона»).
Унутраны слой альвеалярнай сценкі сфарміраваны сквамознымі (дыхальнымі) альвеацытамі (альвеацыты 1-га тыпу) і вялікімі альвеацытамі (альвеацыты 2-га тыпу), хемарэцэптарамі (альвеацыты 3-га тыпу), а таксама макрафагамі. Альвеалацыты 1-га тыпу, якія ўдзельнічаюць у газаабмене, займаюць значна большую плошчу (97,5 % унутранай паверхні альвеолы), чым альвеацыты 2-га тыпу (гранулярныя, кубападобныя, сакраторныя клеткі). Як і альвеацыты 1-га тыпу, альвеалацыты 2-го тыпу размешчаны на базальнай мембране; гэтыя клеткі выпрацоўваюць сурфактант — паверхнева-актыўнае рэчыва, якое высцілае знутры альвеолы і перашкаджае іх спадзенню.
Аэрагематычны (паветрана-крывяны) бар'ер паміж дыхальнымі альвеацытамі і капілярамі ўтвораны іх базальнымі мембранамі і складае 0,5 мкм. У некаторых месцах базальныя мембраны разыходзяцца, фарміруючы шчыліны, запоўненыя элементамі злучальнай тканкі. Кожны капіляр удзельнічае ў газаабмене з некалькімі альвеоламі.
Галавачоў
Галавачоў — прозвішча.
Недзяржаўная вышэйшая педагагічная школа ў Беластоку
Недзяржаўная вышэйшая педагагічная школа ў Беластоку (Niepaństwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Białymstoku) — польская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова, якая знаходзіцца ў Беластоку.
Агульная характарыстыка
Заснавана Леантынай Яканюк і функцыянуе на падставе рашэння Міністэрства народнай адукацыі Польшчы ад 17 кастрычніка 1995 года. 14 мая 1996 года установа была ўнесена ў рэестр недзяржаўных ВНУ Польшчы пад нумарам 83/96. Першыя студэнты пачалі студыі ў 1996/1997 навучальным годзе.
Вучэльня прапануе такія гуманітарныя напрамкі навучання, як педагогіка, псіхалогія, унутраная бяспека, адміністрацыя, дашкольная і ранняя педагогіка, а таксама разнастайныя напрамкі паслядыпломнай адукацыі. Яна заснавала і развівае такія ўласныя ўстановы адукацыі, як пачатковая школа і дзіцячы сад.
Мікалай Анісімавіч Шчолакаў
Мікалай Анісімавіч Шчолакаў (Николай Анисимович Щёлоков;, станцыя Алмазная, Луганская вобласць — , Масква) — савецкі палітык і дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Луганскай вобласці 26 лістапада 1910 года. У 1929 годзе паступіў у Днепрапятроўскі металургічны інстытут, які скончыў у 1933 годзе. Працаваў інжынерам з 1933 па 1938 год. У 1934—1935 гадах праходзіў службу ў РСЧА. З 1938 года — на дзяржаўнай службе ў Днепрапятроўскай вобласці, дзе працаваў да 1941 года. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны служыць на кіруючых пасадах у РСЧА. Пасля заканчэння вайны з 1946 года па 1951 год на партыйнай і дзяржаўнай працы ва Украіне. У 1951—1966 гадах — на партыйнай і дзяржаўнай працы ў Малдове. Прызначаны на пасаду міністра ўнутраных спраў СССР у 1966 годзе, знаходзіўся на гэтай пасадзе да 1982 года. Быў адхілены ў сувязі з расследаваннем з нагоды карупцыі ў шэрагах МУС, пачатым Ю. Андропавым пасля забойства міліцыянтамі маёра КДБ СССР. 7 снежня 1984 года быў выключаны з КПСС, 13 снежня 1984 года здзейсніў самагубства.
Гісторыя Іерусаліма
Археалагічныя даследаванні Іерусаліма пачаліся ў 1864 годзе і працягваюцца па цяперашні час.
Протагарадскі перыяд
Першыя археалагічныя сведчанні паселішча на ўсходнім склоне Храмавай гары адносяць да 5-4 тыс. да н.э. Першым паселішчам у познім бронзавым веку горад іевусеяў, аднаго з ханаанскіх народаў. Ен знаходзіўся на гары Офел (паўднева-ўсходняе наваколле сучаснага Іерусаліма).
Першая згадка аб Іерусаліме сустракаецца ў егіпецкіх дакументах 19 ст. да н.э. — у закляццях варожых гарадоў (пад назвай Шалем). Існуе некалькі варыянтаў чытання старажытнай назвы: Урусаліму, Рушалімум, Шалем. У больш познія часы грэкі транскрыбіравалі назву як Іеросаліма, асацыіруючы яго з корнем «іерас» — святы. Есць дзесяткі спосабаў тлумачэння назвы ад слоў «мір», «засноўваць», ад іменаў старажытных божастваў і інш.
Біблейскі перыяд
Першае біблейскае згадванне — горад часоў прабацькі яўрэяў Аўраама, каля 20 ст. да н.э. У тыя часы ен належаў ханаанскім плямёнам семітскага паходжання. Біблія ўзгадвае імены цароў «зямлі Іерусаліма», такіх як Малкіцедек і Адоніцедек. У часы Ісуса Навіна цар Іерусаліма супрацьстаяў яўрэйскаму ўварванню на чале з пяццю амарэйскімі царамі. Але яўрэйскім горадам робіцца значна пазней.
Перыяд Першага Храма (950—586 до н.э.)
У часы панаванняў Давыда і Саламона горад перажываў свой росквіт, славіўся сваімі палацамі і культавымі будынкамі, добра ўмацаванымі крапаснымі сценамі і вежамі. Найбольш выдатным з гэтых помнікаў быў храм Саламона (10 ст. да н.э.), які вызначаўся багаццем мастацкага аздаблення. Вытанчанай раскошай славіўся і сам палац Саламона, які ўяўляў сабой комплекс будынкаў і двароў, аб'яднаных рознымі пераходамі.
Каля 935 да н.э. Іерусалім становіцца сталіцай Іўдзеі (пасля распаду аб'яднанай імперыі Саламона). У 924 да н.э. падвергнуўся аблозе егіпецкім фараонам Шэшонкам. Горад захапіць не здолеў, аднак спустошыў скарбніцы Храма Саламона і царскага палаца. У 786 да н.э. Іерусалім быў захоплены ізраільскім царом Йехоашам. Пры цару Язэкіі (Хізкіяху) быў значна ўмацаваны і перабудаваны ў прадбачанні нападу асірыйскага цара Сеннакерыба, аблогу якога Іерусалім вытрымаў у 701 да н.э.
Перыяд Другога Храма (516 до н.э. — 70 н.э.)
Аднаўленне Іерусаліма пачалося праз паўстагоддзя, пасля заваявання горада ў 538 да н.э. персідскім царом Кірам. У 515 да н.э. было завершана будаўніцтва Другога храма. З дазволу персідскіх валадараў, горад і Храм перабудоўваліся і ўмацоўваліся.
У 332 да н.э. Іерусалім добраахвотна скарыўся Аляксандру Македонскаму, які прызнаў за горадам усе прывілеі, якія былі дадзены гораду Персіяй.
У 320 да н.э. ён быў заваяваны Пталамеем Лагам, военачальнікам Аляксандра Македонскага. Такім чынам, горад стаў падпарадкаваны дынастыі Пталамеяў. У 200 да н.э. дынастыя Пталамеяў была зменена дынастыяй Селеўкідаў. Паўстанне Макавеяў супраць Антыёха Епіфана вярнула гораду і краіне незалежнасць, у храме аднаўляюцца службы, перапыненыя грэчаскім царом.
У 63 да н.э. Іерусалім быў захоплены рымлянамі (Пампеям).
З 37 да н.э. Іерусалім кіруецца Ірадам Вялікім, стаўленікам рымскага імператара. У часы яго праўлення прыпадае новы ўздым будаўніцтва. Ірад значна перабудаваў горад, аднавіў, на словах Іосіфа Флавія, Храм у тым харастве, у якім ен быў пры цару Саламоне, пралажыў новыя дарогі і перабудаваў сістэму водазабеспячэння. Рымскі гісторык Іосіф Флавій пісаў, што «ўсе будынкі былі ўпрыгожаны белым мармурам і золатам… Храм ззяў так ярка, адбіваючы сонечныя прамені, што ніхто не мог глядзець на яго. А на адлегласці ён выглядаў, як горная вяршына, якая зіхаціць снегам».
Пасля разрушэння храма
У часы Іўдзейскай вайны (66—73), аднаго з найбуйнейшых анцірымскіх паўстанняў, горад зноў быў разбураны (пасля пяцімесяцовай аблогі вайскамі Ціта Флавія). Ад славутага калісьці Другога храма Саламона захавалася толькі знешняя сцяна, т. зв. «Сцяна плачу», ці «Заходняя сцяна». Гэта частка сцяны дліною 156 метраў, зложаная з агромістых каменных маналітаў, зараз з'яўляецца нацыянальнай святыняю ўсяго яўрэйскага народа.
У 130 горад наведаў рымскі імператар Адрыян і загадаў адбудаваць на яго руінах сталіцу правінцыі пад назвай Элія Капіталіна, у якой яўрэям не было дазволена жыць. Гэта прывяло да новага яўрэйскага паўстання на чале з Бар-Кохбам, які здолеў захапіць горад і ўтрымліваць яго на працягу трох гадоў. Паўстанне ізноў было жорстка падаўлена ў 135.
У 324 горад быў захоплены першым візантыйскім імператарам Канстанцінам, які пабудаваў у горадзе першую царкву Труны Гаспадняй. Такім чынам, горад стаў свяшчэнным цэнтрам хрысціян. Асноўную частку насельніцтва складалі грэкамоўныя хрысціяне, а таксама язычнікі, яўрэям у горадзе жыць па-ранейшаму не дазвалялася. Іхняе становішча змянілася толькі пры імператары Юліане-вераадступніку, які меў намер вярнуць горад яўрэям і аднавіць Храм. Аднак яго намер быў разбураны раптоўнай смерцю ў 363.
Сярэднявечча
Візантыйскае ўладаранне скончылася ў 614, калі горад быў заваяваны персамі, якія ў сваю чаргу разбурылі ўсе хрысціянскія святыні.
Краіна і горад падпарадкоўваюцца арабскаму ўладаранню ў 638, халіф Амар ібн-Хатаб будуе ў Іерусаліме рад мусульманскіх збудаванняў, пасля чаго Іерусалім становіцца другім свяшчэнных цэнтрам мусульман пасля Меккі. Такім чынам, Іерусалім стаў горадам трох вераванняў — іўдзейскага, хрысціянскага і мусульманскага, месцам паломніцтва шматлікіх веруючых. У пачатку 8 ст. халіф Абед эль-Малік будуе на храмавай гары Купал Скалы і мячэць Аль-Акса, прысвечаную ўшэсцю на неба прарока Мухамада.
Горад застаецца ў руках мусульман аж да прыхожу крыжаносцаў у 1099, зрабіўшых Іерусалім сталіцай свайго каралеўства. Султан Саладзін выганяе еўрапейцаў у 1187, і горад зноў становіцца мусульманскім. У перыяд мамелюкскага ўладарніцства Іерусалім быў ператвораны ў найважнейшы мусульманскі цэнтр. У горадзе пражывала тады толькі некалькі дзесяткаў яўрэйскіх сем'яў.
Новы час
Пачынаючы з 1517 і да 1917 Іерусалім з'яўляўся часткай Атаманскай імперыі. Турэцкі султан Сулейман Прыгожы будуе для горада новыя гарадскія сцены, якія існуюць па сённяшні час. У гэты перыяд яўрэйскае насельніцтва горада значна расце.
У 1831 годзе Іерусалім быў захоплены Мухамедам Алі з Егіпта, які пасадзіў тут свайго стаўленіка Ібрагіма Пехалі. У гэты час і пачаў будавацца Новы горад. У 1859 годзе на грошы яўрэйскага банкіра-дабрачынца Мазэса Манцефіоры быў пабудаваны першы раён Іерусаліма па-за сценамі Старога горада, які называўся Мішкенот Шаананім. Пазней будуецца яшчэ цэлы рад яўэйскіх кварталаў, і насельніцтва Новага горада стала перавышаць насельніцтва Старога, якое складала 15 тыс. чалавек.
У 1925 годзе лорд Бальфур урачыста адчыняе Яўрэйскі ўніверсітэт на гары Скопус, а Іерусалім ізноў становіцца важнейшым цэнтрам, дзе яўрэі жывуць разам з арабамі і хрысціянамі. Але арабы, настроеныя рэзка па-антысеміцку, стала ўчыняюць яўрэйскія пагромы, якія правацыруе іерусалімскі муфцій Хаджа Амін эль-Хусейні, які пазней стаў сябрам Гітлера. У тыя ж гады пачынаецца барацьба яўрэяў за незалежнасць Ізраіля.
Па пастанове Генеральнай Асамблеі ААН ад 29 лістапада 1947 года горад Іерусалім павінен быў стаць самастойнай адміністрацыйнай адзінкай пад асаблівым кантролем ААН, а Палесціна была падзелена на яўрэйскую і арабскую. Але нязгодныя арабы пачынаюць грамадзянскую вайну, у выніку якой заходняя частка горада пераходзіць пад яўрэйскі кантроль, а ўсходняя, разам з Старым горадам, становіцца часткай Іарданіі. Заходні Іерусалім абложаны егіпецкімі войскамі, затым, па сканчэнні Вайны за Незалежнасць, арабы асаджаюць горад, маючы намер перарваць забеспячэнне горада вадаю і харчам. Шаша Тэль-Авіў — Іерусалім становіцца «шашой жыцця». Іерусалім абвешчаны сталіцай новаўтворанай краіны Ізраіль, але аб'яднаць горад і зняць блакаду ўрад Ізраіля здолеў у 1967 годзе ў выніку Шасцідзеннай вайны. Адразу пасля вайны быў прыняты Асноўны Закон Ізраіля аб Аб'яднаным Іерусаліме, які забараняў будучы падзел горада.
NGC 5321
NGC 5321 (іншыя абазначэнні — MCG 6-30-101, ZWG 190.65, NPM1G +33.0292, PGC 49148) — галактыка ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сяргей Хрыстафоравіч Будыка
Сяргей Хрыстафоравіч Буды́ка (, г. Краснадар — ) — беларускі савецкі вучоны ў галіне гідраўлікі і інжынернай гідралогіі. Член-карэспандэнт АН БССР (1972), доктар тэхнічных навук (1959), прафесар (1960). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1977).
Асноўныя працы
Аўтар больш за 80 прац.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» (1979), медалямі.
Верэй
Верэй (Verrayes) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Вале-д’Аоста.
Насельніцтва складае 1306 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 59 чал./км². Займае плошчу 22 км². Паштовы індэкс — 11020. Тэлефонны код — 0166.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Лагі (возера)
Лагі́ — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ушача, за 26 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Ушачы, у напрамку на ўсход ад вёскі Лагі.
Плошча паверхні возера 0,13 км², даўжыня 0,36 км, найбольшая шырыня 0,31 км, даўжыня берагавой лініі каля 1,1 км. Катлавіна возера круглаватай формы. Берагі высокія, пясчаныя. Возера ўмерана зарастае.
На захадзе возера Лагі злучаецца ручаём з возерам Ветчанскае, на ўсходзе — з возерам Казімірава (Школьнае).
Верацея (рака)
Даўжыня ракі 11,9 км, у тым ліку 11 км у Бешанковіцкім раёне. Выцякае з возера Краснае за 0,8 км на захад ад паўночнай ускраіны вёскі Дзямідавічы Чашніцкага раёна, вусце за 0,8 км на ўсход ад вёскі Жалезкі Бешанковіцкага раёна. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.
Каліварыя
Каліва́рыя (, Каливария) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сакаўшчынскага сельсавета.
Вараж (Львоўская вобласць)
Вараж (Варяж) — вёска ў Сакальскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.