cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афганістан
Эканоміка
Асноўны від транспарту — аўтамабільны, зусім не таму, што ён добра развіты — ад часоў Захір Шаха дэградавалі і аўтадарогі; але таму, што з чыгуначным транспартам усё зусім кепска, а выхаду да мора і суднаходных рэк Афганістан не мае. Кабул мае інтэнсіўныя аўтамабільныя зносіны з Пакістанам, Герат — з Іранам. Гэтымі шляхамі ўцякалі з Афганістана і вярталіся на радзіму мільёны бежанцаў.
Традыцыйныя тавары экспарту: сухафрукты, бавоўна, дываны, каракуль. Асноўны імпарт: прамысловае абсталяванне, бытавая тэхніка, транспартныя сродкі, нафтапрадукты, харчаванне.
Адметная негатыўная рыса эканомікі апошніх гадоў — павелічэнне ценявога сектара (вытворчасць наркатычных сродкаў). Пасля ўварвання войскаў ЗША і НАТА вытворчасць наркотыкаў павялічылася ў некалькі разоў і працягвае расці. У Афганістане вырабляецца больш за 90 % опіума, які паступае на сусветны чорны рынак. Паводле падлікаў (2017) вырошчваннем опіумнага маку занята каля 400 тыс. афганскіх сялян. Плошча опіумных плантацый складае ад 100 да 200 тыс. га. У штогадовым дакладзе ўпраўлення ААН па наркотыках і злачыннасці (UNODC), апубліканым у канцы 2000-х, сцвярджалася, што «яшчэ ні адна краіна ў свеце, акрамя Кітая сярэдзіны XIX стагоддзя, не рабіла столькі наркотыкаў, колькі сучасны Афганістан». Паводле той жа крыніцы, экспарт апіятаў з Афганістана ацэньваўся лічбай у дыяпазоне ад 1,2 да 2,1 млрд $, што больш за афіцыйны экспарт краіны. Пераважна на афганскай зямлі раскінуўся Залаты ветах — міжнародная тэрыторыя вырошвання опіумнага маку, што таксама ўключае суседнія раёны Пакістана і Ірана і мае адпаведную форму.
Узброеныя сілы
Афіцыйная назва ўзброеных сіл Афганістана з 2021 года — Армія Ісламскага Эмірата.
Іван Касяк
Іван Касяк (, в. Гіры, па іншых звестках вёска Іжа, Віленская губерня, цяпер , Мінская вобласць — , Рывер-Форэст, ЗША) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч у ЗША.
Біяграфія
Нарадзіўся 1 лістапада 1909 г.
Скончыў Віленскую беларускую гімназію, дзе падчас навучання далучыўся да камуністычнага руху. У 1928—1932 быў студэнтам аддзялення мастацтваў Віленскага ўніверсітэта, у 1934—1935 — Вышэйшай школы палітыкі пры Навукова-даследчым інстытуце Усходняй Еўропы. Быў дзеячам Беларускага студэнцкага саюза і Таварыства беларускай школы. У 1932 г. за камуністычную дзейнасць асуджаны на два гады турмы і выключаны з універсітэта.
Пасля вызвалення з астрога ў 1935 паступіў у Політэхнічны інстытут у Львове, з 1939 г. — камсамольскі актывіст сярод студэнцтва. У 1941 г. скончыў універсітэт са спецыяльнасцю інжынера.
У Другую сусветную вайну з пачаткам нямецкай акупацыі змяніў свае палітычныя погляды, працаваў у генеральным камісарыяце ў Мінску, акруговы архітэктар у Мінскай акрузе (1941—1942). Уваходзіў у склад Цэнтралі Беларускай народнай самапомачы, узначальваў там аддзел культуры (1942—1943). Перакладчык афіцыйнага публікатара распараджэнняў і навін (Amtsblatt) генеральнага камісарыята Мінск (1943—1944).
Сябра падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. Актыўны прыхільнік абвяшчэння аўтакефаліі Беларускай праваслаўнай царквы, адзін з арганізатараў Царкоўнага сабору БПЦ у 1942 г.
У сакавіку-чэрвені 1944 выконваў абавязкі паўнамоцнага прадстаўніка Беларускай цэнтральнай рады ў Глыбоцкай акрузе. Прымаў удзел у Другім Усебеларускім кангрэсе, дзе ўвайшоў у склад прэзідыума на пасадзе віцэ-прэзідэнта.
З лета 1944 года ў эміграцыі. У Германіі адзін з кіраўнікоў Беларускага праваслаўнага аб’яднання. Не прызнаў аднаўлення БАПЦ пад кіраўніцтвам Сергія (Ахатэнкі) і аднаўлення Рады БНР пад кіраўніцтвам М. Абрамчыка. У траўні 1948 г. узяў удзел у аднаўленчым Пленуме БЦР, у 1948—1951 гг. узначальваў Сакратарыят БЦР.
У 1949 г. выехаў у ЗША. Спачатку жыў у Нью-Ёрку, затым з 1978 г. — у Рывер-Форэсце (Ілінойс). З 30 чэрвеня 1957 г. да 13 сакавіка 1989 г. старшыня Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі. Быў сябрам Беларускага вызвольнага фронту, браў удзел у антыкамуністычных канферэнцыях у розных краінах свету, куды ездзіў за свой кошт. Аўтар кніг «З гісторыі праваслаўнай царквы беларускага народу» (1956), «Byelorussia: historical outline…» (1989), «Другая сусветная вайна на Беларусі і паваенны час» (выдрукавана ў кнізе «Беларусь учора і сяньня», Менск, 1993).
Разня ў Кола Тэмбіен
Разня ў Кола Тэмбіен — масавае забойства, здзейсненае 10 лютага 2021 года ў раёне Кола Тэмбіен (Тыграй, Эфіопія) падчас Тыграйскага канфлікту. Вайскоўцамі Узброеных Сіл Эфіопіі і саюзнай эрытрэйскай арміі тут было забіта 182 мірных жыхара, з якіх распазнана было толькі 18 чалавек. Бойня закранула чатыры вёскі, у тым ліку Ады Асміэн, Абій Ады, Гайя і Ветэлака. Інцыдэнт у Кола Тэмбіен быў уключаны на разгляд сумеснага расследавання УВКПЧ і ўрадавай камісіі па правах чалавека, якое пачалося ў сакавіку таго ж года.
Ацэтальдэгід
Ацэтальдэгід — арганічнае злучэнне класа альдэгідаў. Хімічная формула — CH3CHO. Ацэтальдэгід з’яўляецца высокарэактыўнай лёгкаўзгаральнай вадкасцю з моцным фруктовым пахам. Тэмпература плаўлення −123.5° C, тэмпература кіпення 21 °C. Ацэтальдэгід утвараецца натуральным спосабам у спелых фруктах, каве і свежым хлебе. Ацэтальдэгід таксама ўтвараецца раслінамі, што з’яўляецца часткай іх нармальнага метабалізму.
У пячонцы фермент алкаголь-дэгідрагеназа ператварае этанол у ацэтальдэгід, які затым ператвараецца ў небяспечную воцатавую кіслату ацэтальдэгідам дэгідрагеназа. Ацэтальдэгід мае значна большую таксічнасць чым этанол і вызывае ў арганізме абстынентны сіндром.
Тры малекулы ацэтальдэгіда могуць утвараць цыклічны паральдэгід.
Атрымаць ацэтальдэгід можна з дапамогай рэакцыі Кучарава альбо рэакцыі Цішчанка.
Аэрапорт (вакзал, Франкфурт-на-Майне)
Аэрапорт Франкфурт-на-Майне, Аэрапорт — адзін з буйных вакзалаў Германіі, каля 20 000 пасажыраў у суткі. Злучае аэрапорт ў Франкфурце з найбуйнымі гарадамі ў Германіі. Штодня адпраўляюцца 210 цягнікоў дальняга следавання, з іх — 185 цягнікоў Еўрасіці
Пала-дэль-Коле
Пала-дэль-Коле (Palo del Colle) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Бары.
Насельніцтва складае 20843 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 264 чал./км². Займае плошчу 79 км². Паштовы індэкс — 70027. Тэлефонны код — 080.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Crocifissione di Gesù.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Джавані Франчэска Карота
Джавані Франчэска Карота (іт. Giovanni Francesco Caroto; каля 1480,  —, ) — італьянскі мастак, адзін з вучняў веронскага мініяцюрыста і жывапісца Ліберале да Верона.
Першая датаваная праца Карота — «Мадонна» (1501 год), якая экспануецца ў галерэі ў Мадэне. Большасць работ створаны ім у Вероне: у царкве Святой Еўфіміі — фрэскі «Падарожжа Товіта», «Жыцці святых Уршулі і Лючыя» (дрэнна захаваліся) і алтарны абраз; у Санта-Марыя-ін-Аргана — фрэскі на старазапаветныя сюжэты; у Сан-Ферма-Маджорэ — «Мадонна»; у Епіскапскім палацы — «Уваскрэсенне Лазара». Найбольш вядомая карціна Карота — «Партрэт хлопчыка з малюнкам лялькі» (музей Кастэльвекіа).
Аці
Аці — горад у Чадзе, з'яўляецца сталіцай рэгіёна Бата.
Вянцукскі сельсавет
Вянцу́кскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Венцукі.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Воранаўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Піраганцаўскага сельсавета.
Ґ
Ґ, ґ — пятая літара ўкраінскага алфавіта. Абазначае рэдкаўжывальны выбухны гук [ g], які існуе паралельна з фрыкатыўным гукам, які пазначаецца літарай Г. Таксама выкарыстоўвалася ў класічным правапісе беларускай мовы (факультатыўна), ў кірылічным варыянце ўрумскага і цыганскага пісьма.
Гісторыя
У старабеларускай пісьменнасці для абазначэння выбухнога гуку [ g] звычайна выкарыстоўвалася спалучэнне кг. Напісанне Ґ, запазычанае з візантыйскага грэчаскага курсіву (дзе было адным са спосабаў напісання малой літары гама (γ)), сустракаецца ўжо ў канцы XVI — пачатку XVII стст. Мялецій Сматрыцкі у сваёй граматыцы 1619 года адзначае, што «Ґ, Ф, Ѯ, Ѱ, Ѳ от греческих согласных, греческих деля и некоих еврейских и латинских речений взаимствована суть». Аднак у пазнейшую царкоўнаславянскую арфаграфію адрозненне паміж Г і Ґ не ўвайшло.
У грамадзянскім украінскім друку літара Ґ з’явілася ў XIX стагоддзі ў Аўстра-Венгрыі (у ранніх праектах украінскай арфаграфіі канкуравала з напісаннем кг і ідэяй запазычаць лацінскую літару G), на тэрыторыі Расійскай імперыі і СССР ужывалася з 1905 г.; у 1933 г. была адменена рэформай украінскай арфаграфіі, хоць рэгулярна ўжывалася ў лінгвістычнай літаратуры як фанетычна-фанематычны транскрыпцыйны знак і актыўна выкарыстоўвалася ў друку ўкраінскай дыяспары. Адноўлена ва ўкраінскім алфавіце ў 1990 годзе, хоць практыка яе выкарыстання дагэтуль варыятыўная.
У беларускай мове
Спроба дыферэнцыраваць на пісьме перадачу гукаў [ɣ] і [ g], выкарыстоўваючы побач з літарай г адмысловую літару Ґ, якая адрознівалася памерамі і абрысам, мела месца і ў гісторыі старабеларускай мовы.
У нармалізацыі 2005 года («тарашкевіцы»)
§ 61. G Пры асваенні іншамоўных уласных імёнаў выбухны [ g] можа перадавацца праз літару ґ («ґе»): Аґра, Аґюст, Анґола, Арґентына, Арлінґтан, Аўґуст, Аўґсбурґ, Біґ-Бэн, Буґацьці, Бэкінґгэм, Бэрґгоф, Бэльґрана, Вашынґтон, Віктор Юґо, Вюртэмбэрґ, Гааґа, Гайдэльбэрґ, Ґай, Ґас, Ґаза, Ґабрыеля, Ґалац, Ґалюа, Ґамбія, Ґаўс, Ґасконь, Ґарыбальдзі, Ґалґота, Ґаяна, Ґейл, Ґелера, Ґервяты, Ґент, Ґёбэльс, Ґётэ, Ґгаты, Ґібральтар, Ґіём, Ґітлін, Ґотлянд, Ґоццы, Ґоя, Ґэлап, Ґэртын, Ґэры, Ґрандэ, Ґрэнобль, Ґрэнляндыя, Ґрэйвэз, Ґлазґа, Ґудўін, Ґянджа, Ірвінґ, Кіплінґ, Кройцбэрґ, Лэнґлі, Лонґ-Айлэнд, Люксэмбурґ, Майнінґен, Мэґі, Ніяґара, Пітаґор, Пітсбурґ, Пэдынґтан, Ролінґ Стоўнз, Руґен, Рэдынґ, Рэґенсбурґ, Турынґія, Тыніс Мяґі, Сіґітас Ґяда, Сійґ, Фоґель, Хэнэраль-Бэльґрана, Уґанда, Эбінґгаўз ды інш.
Ува ўласных назовах з неславянскай лексычнай асновай этымалагічны выбухны [ g] традыцыйна вымаўляецца па-беларуску як фрыкатыўны [ɣ]; пры гэтым захаванне [ g] у вымаўленні не кваліфікуецца як парушэнне арфаэпічнай нормы: [Г]арыбальдзі і [Ґ]арыбальдзі, [Г]рэнляндыя і [Ґ]рэнляндыя, [Г’]ётэ і [Ґ’]ётэ, [Г’]ібральтар і [Ґ’]ібральтар.
Ва ўкраінскай мове
§ 6. Літара Ґ
§ 122. Гукі [g], [h]
Таксама літара Ґ, ґ транслітаруецца на лацінскі алфавіт як G, g, а літара Г|Г, г транслітаруюцца як H, h (Х, х як дыграфы Kh kh).
Ґ на Linux і Mac OS X
Размеркаванні GNU / Linux і MacOS X падтрымліваюць тыповую ўкраінскую раскладку, у якой яна знаходзіцца на месцы перавернутай касой рысы (\) ангельскага макета. Калі такой клавіятуры няма на клавіятуры, вы можаце ўвесці яе, націснуўшы Ctrl + Shift і набраўшы яе код у unicode: u0490 або u0491.
Ґ на Windows
Microsoft Windows мае ўбудаваную падтрымку літары «ґ» ва ўкраінскай раскладцы клавіятуры: яе трэба набраць, націснуўшы Alt-Gr («правы альт») з літарай «G»; утрымліваючы клавішы Shift і Alt-Gr, мы маем вялікую літару «Ґ». Таксама некаторыя (не ўсе) клавіятуры маюць асобную клавішу, размешчаную паміж левай Shift і «I», якая ў украінскім макеце выкарыстоўваецца для друку літары «Г».
У кірылічнай неўкраінскай раскладцы клавіятуры сімвал «Ґ» вызываецца клавішай Alt з набраным нумарам 0165, а сімвал «ґ» — камбінацыяй Alt+0180.
Соф’я Тарасаўна Пальвінская
Соф’я Тарасаўна Пальвінская (, в. Хвостава, Шумілінскі раён — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
Біяграфія
Вучылася ў Пагарэлецкай сямігадовай школе. Працавала ў калгасе і без адрыва ад вытворчасці скончыла курсы рахункаводаў, працавала па спецыяльнасці на Лескавіцкам маслазаводзе. У пасляваенныя гады была работніцай паляводства, з 1951 года — цялятніца калгаса імя У. І. Леніна Шумілінскага раёна.
Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР сёмага склікання, дэлегат XXIII з’езда КПСС.
Звання Героя Сацыялістычнай Працы ўдастоена ў 1966 годзе.
Уладзімір Іванавіч Батан
Біяграфія
Скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі, інжынер-механік.
Служыў у радах Узброеных Сіл. Працоўную дзейнасць пачаў галоўным інжынерам калгаса «Шлях Леніна» Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці. Працаваў начальнікам змены, майстрам па рамонту кранавага абсталявання і металаканструкцый, старшым майстрам, начальнікам цэха рамонту металургічнага абсталявання рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Беларускі металургічны завод» у горадзе Жлобіне.
Узнагароды
Узнагароджаны Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Республікі Беларусь.
Яўген Фёдаравіч Вінакураў
Яўген Фёдаравіч Вінакураў (1925—2012) — беларускі вучоны ў галіне будаўнічай механікі. Доктар тэхнічных навук (1967), прафесар (1968). Заслужаны будаўнік БССР (1985). Сын Ф. П. Вінакурава.
Далі (горад)
Далі (大理) — горад на захадзе кітайскай правінцыі Юньнань, адміністрацыйны цэнтр аўтаномнай прэфектуры народа бай. Насельніцтва (2020 г.) — 771 128 чалавек.
Яўген Фёдаравіч Вінакураў
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па механіцы грунтоў і фундаментабудаванні.
Далі (горад)
Геаграфія
Далі месціцца за 270 км на паўночны захад ад Куньміна, адміністрацыйнага цэнтра правінцыі Юньнань, на паўднёвым і паўднёва-заходнім берагах возера Эрхай. Сучасны горад уяўляе сабою агламерацыю некалькіх буйных паселішчаў, фактычна ператвораных у гарадскія раёны. Сваю назву ён атрымаў ад аднайменнага старажытнага горада на паўднёва-заходнім беразе. Адміністрацыйная частка, асноўныя транспартныя і прамысловыя прадпрыемствы знаходзяцца ў паселішчы Сягуань на паўднёвым беразе.
Гісторыя
У VII — VIII стст. берагі возера Эрхай сталі калыскай цывілізацыі некалькіх горных народаў. У VII ст. тут была створана дзяржава Наньчжаа. Яе сталіцай стаў горад Тайхэ на паўднёва-заходнім беразе. У X ст. першынство перайшло да дзяржавы Далі, якая атрымала сваю назву дзякуючы радовішчам белага мармуру. Сталіца Далі мелі тую ж назву, што і дзяржава, з'яўлялася буйным для таго перыяду гандлёвым горадам. У 1253 г. яна была разбурана падчас нашэсця мангольскага хана Хубілая.
Горад Далі быў пабудаваны нанава на паўднёва-заходнім беразе падчас кіравання імператара Чжу Юаньчжаня (XIV ст.). У 1856 г. ён стаў цэнтрам паўстання кітайцаў-мусульман супраць дынастыі Цын. У 1925 г. горад моцна пацярпеў ад землятрусу. У 1950 г. быў створаны спецыяльны раён Далі ў складзе правінцыі Юньнань, аднак адміністрацыя была перанесена з горада Далі ў суседні Сягуань.
Эканоміка
Далі — важны транспартны і турыстычны цэнтр Юньнань. Тут дзейнічаюць аэрапорт і чыгуначная станцыя на лініі Ліцзян — Куньмін. Працягласць гарадскіх аўтамагістраляў — 1335 км (2014 г.). На усходнім і паўднёвым берагах возера Эрхай створаны Зона эканамічнага развіцця Далі і Інавацыйны прамысловы парк Далі, якія прыцягваюць інвестыцыі і прамысловыя рэсурсы з іншых раёнаў Кітая і замежных краін.
Грамадзянскі кодэкс Расійскай Федэрацыі
Грамадзянскі кодэкс Расійскай Федэрацыі (ГК РФ) — кодэкс федэральных законаў Расійскай Федэрацыі, якія рэгулююць грамадзянска-прававыя адносіны, які мае прыярытэт перад іншымі федэральнымі законамі і іншымі нарматыўнымі прававымі актамі ў сферы грамадзянскага права.
Структура Грамадзянскага кодэкса
Грамадзянскі кодэкс Расіі складаецца з 1551 артыкула і падзелены на 4 часткі.
Частка першая
Першая частка Грамадзянскага кодэкса ўстанаўлівае агульныя пачатку грамадзянскага заканадаўства і рэгулюе, у прыватнасці: узнікненне грамадзянскіх правоў і абавязкаў, юрыдычныя асобы, даверанасць, прадстаўніцтва, права ўласнасці, іскавую даўнасць, абарону правоў уласнасці і іншых рэчавых правоў, здзелкі і дамовы, забеспячэнне абавязацельстваў і г. д.
Частка другая
Другая частка Грамадзянскага кодэкса рэгулюе асобныя віды абавязацельстваў, усталёўваючы правы і абавязкі бакоў у розных грамадзянска-прававых дагаворах. Многія нормы гэтай частцы кодэкса з'яўляюцца дыспазітыўнымі, гэта значыць, могуць быць зменены па жаданні бакамі здзелкі, шэраг артыкулаў прама паказвае на такую магчымасць і апісвае розныя варыянты праваадносін.
Частка трэцяя
Трэцяя частка кодэкса рэгулюе пытанні атрымання ў спадчыну і міжнароднага прыватнага права, у прыватнасці, артыкулы дадзенай часткі ўсталёўваюць парадак адкрыцця спадчыны, асоб, якія могуць быць пакліканы да ўспадкоўванні, парадак атрымання ў спадчыну па законе і па завяшчанні, розныя пытанні прыняцця і пераходу права атрымання ў спадчыну. Артыкула кодэкса, прысвечаныя міжнароднаму прыватнаму праву рэгулююць прававое становішча замежнікаў у Расіі, розныя пытанні ажыццяўлення здзелак з удзелам замежнікаў, што найбольш важна — вызначае дастасавальнае права пры калізіі законаў, якая мае месца ў названай сітуацыі.
Частка чацвёртая
Чацвёртая частка кодэкса змяшчае артыкулы, якія рэгулююць пытанні аўтарскага і сумежных правоў, якія раней регуляваліся асобным Законам, а таксама іншыя пытанні інтэлектуальнай уласнасці, у прыватнасці, тэрміны дзеяння розных выключных правоў на творы, вынаходкі і іншыя аб'екты інтэлектуальнай уласнасці. Рэгулюе правы вытворцаў баз дадзеных, камп'ютэрных праграм, стваральнікаў селекцыйных дасягненняў, тапалогій інтэгральных мікрасхем, правы ўладальнікаў таварных знакаў, карысных мадэляў, прамысловых узораў, пытанні рэгістрацыі дадзеных аб'ектаў інтэлектуальнай уласнасці.
Рэформа Грамадзянскага кодэкса
18 ліпеня 2008 года Прэзідэнт Расіі падпісаў Указ № 1108 «Аб удасканаленні Грамадзянскага кодэкса Расійскай Федэрацыі».
Дадзеным Указам кіраўнік дзяржавы вызначыў наступныя мэты ўдасканалення грамадзянскага заканадаўства краіны: Для правядзення прызначанай рэформы гэтым жа Ўказам быў зацверджаны новы склад Савета пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі па кадыфікацыі і ўдасканаленню грамадзянскага заканадаўства, якому даручана (сумесна з Даследчым цэнтрам прыватнага права пры Прэзідэнце) да 1 чэрвеня 2009 года распрацаваць канцэпцыю развіцця грамадзянскага заканадаўства Расійскай Федэрацыі, а таксама прапановы аб мерах па яе рэалізацыі, прадугледзеўшы падрыхтоўку ў 2009-2010 гадах праектаў федэральных законаў аб унясенні змяненняў у Грамадзянскі кодэкс Расійскай Федэрацыі.
13 лістапада 2010 года на сайце Вышэйшага Арбітражнага Суда Расіі быў апублікаваны праект змяненняў у Грамадзянскі Кодэкс РФ. Змены прапануецца ўнесці ў раздзелы I, III і IV Грамадзянскага кодэкса Расійскай Федэрацыі.
Аляксандр Анатолевіч Афоненка
Аляксандр Анатолевіч Афоненка (нар. , г. Мінск) — беларускі фізік (лазерная фізіка). Доктар фізіка-матэматычных навук (2010), дацэнт (2002).
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Радыёфізіка і электроніка», 1993).
Працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (факультэт радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій, кафедра квантавай радыёфізікі і оптаэлектронікі, прафесар).
Навуковыя інтарэсы: фізіка паўправадніковых лазераў.
IC 2928
IC 2928 — галактыка тыпу Sbc (кампактная выцягнутая спіральная галактыка) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Крыштоф Казімір Белазор
Крыштоф Казімір Белазор (? — 5 сакавіка 1687) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Упіцкі падстолі з 1657, харунжы з 1663 і маршалак з 1671, вялікі харунжы літоўскі з 1683; каралеўскі палкоўнік, староста упіцкі з 1676, кярсноўскі i віштынецкі; пасол на соймы 1667 i 1674.
У 1683 заснаваў Дунілавіцкі кляштар дамініканцаў.
SM Entertainment
SM Entertainment Co., Ltd. (SM엔터테인먼트) — паўднёвакарэйская транснацыянальная забаўляльная кампанія. Яна з’яўляецца адной з найбуйнейшых у Паўднёвай Карэі і ўваходзіць у так званую карэйскую «Вялікую тройку». Кампанія была заснавана ў 1995 годзе прадзюсарам Лі Су Манам. З цягам часу яна стала адной з тых, хто папулярызаваў і развіў музыку жанра K-pop, а таксама стала агенцтвам мноства зорак, якія зараз збіраюць велізарную колькасць прыхільнікаў па ўсім свеце. Кампанія мае мноства галін і працуе як гуказапісны лэйбл, агенцтва талентаў, музычная прадзюсарская кампанія, кампанія па арганізацыі вытворчасці і канцэртаў, а таксама музычнае выдавецтва. Асабліва кампанія значная тым, што першая пачала прасоўваць жанр K-pop у масы і дала пачатак перыяду хуткага развіцця карэйскай музыкі, больш вядомаму як «халю» (літаральны пераклад: карэйская хваля).
1989—2000: заснаванне і артысты першага пакалення
Пасля свайго выпуску з Каліфарнійскага ўніверсітэта (Нортрыдж, ЗША) Лі Су Ман вярнуўся ў Карэю і ў 1989 годзе заснаваў кампанію (тады яшчэ вядомую як SM Studio) у Абгучон-доне, які знаходзіцца каля сеульскага раёна Канама. Першым артыстам лэйбла стаў спявак Хён Джын Ён. У перыяд 1990-х SM Studio распрацавала ўласную сістэму, якая дапамагала кантраляваць усе бакі кар’еры артыстаў. Падыход кампаніі быў арыентаваны на падлеткавую аўдыторыю і меў цэласны погляд на якасці, неабходныя, каб стаць паспяховым артыстам. У лютым 1995 года кампанія змяніла назву на SM Entertainment і стварыла свой фонд капіталу. Пасля SM распрацавала ўласную сістэму вытворчасці і стварыла шэраг паспяховых гуртаў, у тым ліку бойз-бэнд H.O.T. (1996), дзявочы гурт S.E.S. (1997), бойз-бэнд Shinhwa (1998), R&B-дуэт Fly to the Sky (1999). У 2000 годзе ў кампаніі дэбютавала вядомая карэйская салістка Боа.
У 1995 годзе генеральным дырэктарам SM быў прызначаны Чон Хэ Ік, якога ў 1998 змяніў на гэтай пасадзе Кім Кён Ук.
Даччыныя кампаніі
Аддзелы
Галіны
Лэйблы
SM Entertainment
Сола-выканаўцы
Гурты
Саб-юніты
Праектныя гурты
Разня ў Замры
Разня ў Замры — масавае забойства, здзейсненае 3 сакавіка 2021 года ў вёсцы Замр (Тыграй, Эфіопія) падчас Тыграйскага канфлікту. Вайскоўцамі эрытрэйскай арміі тут было забіта 7 мірных жыхароў. У ліку ахвяр Гірмай Тэклехайманот, Бірханэ Гебрэкідан, Абель Гілай, Гірмей Тэкле, Гебрхгзіябхер Абай, Хаелом Сібхат і Гебрэмескел Гебрэгзіябхер. Інцыдэнт у Замры быў уключаны на разгляд сумеснага расследавання УВКПЧ і ўрадавай камісіі па правах чалавека, якое пачалося ў сакавіку таго ж года.
Партугальскі ўніверсітэт імя інфанта Генрыха
Партугальскі ўніверсітэт імя інфанта Генрыха (Universidade Portucalense Infante D. Henrique) — партугальская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у Параньюшы (раён горада Порту). Названы ў гонар інфанта Генрыха Мараплаўцы.
Аляксандр Паўлавіч Корабаў
Аляксандр Паўлавіч Корабаў (?-?) — беларускі медык і арганізатар аховы здароўя.
Біяграфія
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт. На медыцынскай службе з пачатку 1860-х. З 1885 і прынамсі да 1899 года займаў пасаду памочніка гродзенскага ўрачэбнага інспектара.
Старавыжыўскі раён
Старавыжыўскі раён (Старовижівський район) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе Валынскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Стара Выжыўка (Стара Вижівка).
Утвораны ў 1966 (раней існаваў у 1940—1962) годзе. Насельніцтва раёна на года складае 30641 чалавек, плошча — 1121 км².
Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 пасялковага і 19 сельскіх саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 пасёлак гарадскога тыпу і 46 вёсак.
Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук
Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук (эст.: Eesti Maaülikool, EMÜ) — універсітэт размешчаны ў Тарту, Эстонія, былы Эстонскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт, які быў створаны ў 1951 годзе і рэарганізаваны ў лістападзе 2005 года.
Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук, па ўласнай заяве, з’яўляецца адзіным універсітэтам у Эстоніі, прыярытэты якога ў навуковай дзейнасці забяспечваюць устойлівае развіццё прыродных рэсурсаў, неабходных для існавання чалавека, а таксама захаванне спадчыны і асяроддзя пражывання. Універсітэт з’яўляецца цэнтрам даследаванняў і распрацовак у такіх галінах, як сельская гаспадарка, лясная гаспадарка, жывёлагадоўля, ветэрынарыя, сельскае жыццё і эканоміка, харчовая навука і экалагічна чыстыя тэхналогіі. Універсітэт з’яўляецца членам універсітэцкай сеткі BOVA.
У 2009 годзе ва ўніверсітэце вучылася 4704 студэнты, працавала 983 супрацоўнікаў, сярод іх 228 выкладчыкаў і 159 даследчыкаў.
Універсітэт уваходзіць у лік 100 лепшых універсітэтаў свету ў галіне сельскай і лясной гаспадаркі.
Інстытуты
Навучанне і даследаванні праводзяцца ў пяці інстытутах:
Гісторыя
Карані універсітэта ляжаць у сельскагаспадарчай і лясной адукацыі і даследаваннях, праведзеных у Тартускім універсітэце. На ўрачыстым адкрыцці універсітэта ў 1632 годзе шведскі канцлер і практычны заснавальнік універсітэта Ёхан Скайтэ заявіў, што жадае, каб «нават сяляне гэтай краіны маглі атрымаць сваю долю вадапойных крыніц адукацыйнага багацця». Гэта заява лічыцца пачаткам сельскагаспадарчай адукацыі ў Эстоніі.
Пасля аднаўлення Тартускага універсітэта ў 1802 годзе пры прафесары Ёгане Вільгельме Краўзе была заснавана кафедра сельскай гаспадаркі. Першапачаткова аграномію выкладалі на філасофскім факультэце, пазней на фізіка-матэматычным. Гэтая школа была добра вядомая ў Еўропе і Расіі. Калі ў 1919 годзе Тарту адкрыўся як эстонскі універсітэт, тады быў заснаваны сельскагаспадарчы факультэт, які складаўся з кафедраў аграноміі і лясной гаспадаркі. Факультэту належалі эксперыментальныя станцыі і пробныя ўчасткі, дзе студэнты маглі б займацца даследчай працай. На базе старэйшага Тартускага ветэрынарнага інстытута быў заснаваны факультэт ветэрынарных навук. Гэтыя два факультэты склалі ядро незалежнага універсітэта ў 1951 годзе — Эстонскай сельскагаспадарчай акадэміі. Эстонская сельскагаспадарчая акадэмія непасрэдна падпарадкоўвалася Міністэрству сельскай гаспадаркі Савецкага Саюза і рыхтавала спецыялістаў у розных галінах сельскай гаспадаркі — ад аграномаў і жывёлаводаў да спецыялістаў па электрыфікацыі буйных ферм. Праца працягвалася да канца 1980-х гадоў.
Пасля аднаўлення незалежнасці Эстоніі ў 1991 годзе Акадэмія была перайменавана ў Эстонскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт, і ўстанова была рэарганізавана ў адпаведнасці з кардынальнымі зменамі ў сельскай і лясной гаспадарцы Эстоніі (напрыклад, скасаванне калгасаў і саўгасаў). Былі прыняты новыя спецыяльнасці, такія як ахова навакольнага асяроддзя, ландшафтная архітэктура, вытворчасць і збыт сельскагаспадарчай прадукцыі, ахова і захаванне ландшафту, прыкладная гідрабіялогія, эканоміка навакольнага асяроддзя і кіраванне прыроднымі рэсурсамі.
На прыканцы 2004 года ва ўніверсітэце было шэсць факультэтаў (агранаміі, сельскагаспадарчага машынабудавання, эканомікі і сацыяльных навук, лясной гаспадаркі, сельскай тэхнікі і ветэрынарных навук) і восем інстытутаў (Эстонскі аграбіяцэнтр, Эстонскі даследчы інстытут біятэхналогій раслін EVIKA, Інстытут даследаванняў лесу, Інстытут навук пра жывёл, Інстытут аховы навакольнага асяроддзя, Інстытут эксперыментальнай біялогіі, Інстытут заалогіі і батанікі і Інстытут садаводства Полі).
Аднак універсітэт заўсёды знаходзіўся ў падвешаным стане, не ў апошнюю чаргу пад уплывам еўрапеізацыі пасля ўступлення Эстоніі ў Еўрапейскі Саюз у 2004 годзе. Такім чынам, у тым жа годзе была праведзена змена назвы на Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук і пераарыентацыя, накіраваная на гарантаванне выжывання ўстановы ў бліжэйшыя часы.
Макс Танета
Макс Танета (Max Tonetto; нар., ) — італьянскі прафесійны футбаліст, абаронца. Згуляў адзін матч за нацыянальную зборную Італіі.
Пузырнік (род папарацей)
Пузы́рнік, Цыстоптэрыс, Папараць (Cystopteris) — род папарацей сямейства.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёю 10—35 см. Карэнішча ўкрытае рэшткамі старых лісцевых чаранкоў, тонкае. Лісце двойчы-тройчыперыстае з трохвугольнай пласцінкай. Сорусы размешчаны чаргавана на ніжнім баку долек ліста, круглаватыя. Зарастак наземны, зялёны, двухполы. Спараносіць у ліпені—верасні. Споры са складкаватым перыспорыем.
Арэал
Адрозніваецца больш за 10 відаў. Пашыраны ў горных і лясных абласцях зямнога шара. На тэрыторыі Беларусі расце на глебава-грунтавых агаленнях берагоў рэк, азёр, яроў, у дубровах;  — рэліктава-таёжны від, трапляецца ў хвойных і мяшаных лясах.
Джыралама да Карпі
Джыралама дзі Тамаза Селары (Лівіцані) з Карпі (іт. Girolamo da Carpi; 1501,  —, ) — ферарскі жывапісец і архітэктар пераходнага перыяду ад эпохі Адраджэння да маньерызму. Прыдворны мастак кіраўнікоў Ферары і Мадэны. Прадстаўнік ферарскай школы жывапісу.
Біяграфія
Ва ўзросце дваццаці гадоў пакінуў Ферару і перабраўся на працу ў Балонню. У раннім перыядзе сваёй творчасці стварыў шэраг рэлігійных карцін, якія захаваліся ў цэрквах Балонні («Пакланенне вешчуноў», «Містычныя заручыны Св. Кацярыны» і інш.).
Гайзінькалнс
Гайзінькалнс (Gaiziņkalns), або Гайзіньш (Gaiziņš), — найвышэйшы ўзгорак Латвіі. Вышыня над узроўнем мора — 311,94 м; вышыня ад падножжа гары — 61,6 м. Знаходзіцца на Відзэмскім узвышшы, у Маданскім краі.
Джыралама да Карпі
Біяграфія
Акрамя Ферары і Балонні, жыў і працаваў у Мадэне і Парме, дзе пазнаёміўся з творчасцю Карэджа. Ствараў таксама ў Рыме, дзе трапіў пад уплыў рымскага маньерызму ў стылі Джуліа Рамана.
Гайзінькалнс
На вяршыні знаходзіцца памятны камень, на якім сказана, што «17 жніўня 1930 года найвышэйшую вяршыню Латвіі наведаў прэзідэнт Альберт Квіесіс». На гару ідзе 5 пад’ёмнікаў (абсталяваны лыжныя базы). У 1978 годзе пачалося будаўніцтва 45-метровай назіральнай пляцоўкі на вяршыні, якая ў выніку так і засталася недабудаванай і доўгі час знаходзілася ў аварыйным стане, пакуль не была дэмантаваная шляхам падрыву зімой 2012 года. У добрае надвор’е з узгорка можна ўбачыць вежы Цэсвайнскага замка, які знаходзіцца за 24 км ад узгорка.
Джыралама да Карпі
Біяграфія
Доўгі час быў пры двары ферарскіх герцагаў д’Эстэ, дзе працаваў як жывапісец (фрэскі і партрэты) і як архітэктар.
У 1549 годзе па рэкамендацыі кардынала Іпаліта д’Эстэ быў запрошаны ў Рым. Пры Паўле III Джыралама ўзначальваў архітэктурныя работы ў папскіх палацах. Пазней з-за рознагалоссяў з папам Юліем III вярнуўся ў Ферару, дзе і памёр.
Эстонцы
Эстонцы (саманазва: Eestlased) — еўрапейскі народ, асноўнае насельніцтва Эстоніі.
Колькасць у Эстоніі — каля 901 000 чалавек. Значныя па колькасці эстонскія абшчыны склаліся ў Германіі, Фінляндыі, ЗША, Расіі і Вялікабрытаніі. Агульная колькасць  — каля 1 131 800 чалавек.
Родная мова — эстонская. Належыць да фіна-ўгорскай моўнай сям’і.
Паходжанне
Сучасныя эстонцы належаць да фіна-ўгорскіх народаў, аднак генетычна бліжэй да іншых народаў Прыбалтыкі, чым да фінаў, блізкіх моўна і геаграфічна. Прычынай таму з’яўляюцца складаныя працэсы, што суправаджалі этнагенез гэтага народа. Людзі насялілі тэрыторыю Эстоніі ўжо ў 10 тысячагоддзі да н. э. У 3 тысячагоддзі да н. э. тут усталявалася культура шнуравой керамікі, з якой звязана распаўсюджанне земляробства і жывёлагадоўлі. Яе прадстаўнікі ўяўлялі сабою сумесь перасяленцаў індаеўрапейскага паходжання і ранніх еўрапейскіх неалітычных культур. Яны сталі асновай для далейшага фарміравання эстонскага насельніцтва.
На мяжы бронзавага і жалезнага вякоў пачалося перасяленне ўраламоўных груп. Мяркуецца, што продкі ўраламоўных народаў паходзяць з Сібіры, адкуль каля 4,2 тысячы гадоў таму рушылі на паўночны ўсход Еўропы праз Волга-Камскі рэгіён. У нашы дні болей за адну траціну эстонцаў маюць агульнае паходжанне з прадстаўнікамі іншых ўраламоўных народаў на ўсход ад Прыбалтыкі. Але іх роля ў фарміраванні эстонцаў значна важнейшая, паколькі яны прынеслі гаворкі, на аснове якіх пазней узнікла эстонская мова.
У перыяд сярэднявечча на фарміраванне эстонскіх этнічнай культуры і мовы аказалі значны ўплыў кантакты з германскімі, славянскімі і балцкімі народамі. У той жа час перасяленне выхадцаў з Эстоніі на поўнач Фінскага заліва актыўна ўплывала на фарміраванне фінскага народа.
Назва эстонцы паходзіць ад наймення эстаў. Упершыню яго выкарыстаў Тацыт адносна жыхароў усходняга ўзбярэжжа Балтыйскага мора. Відавочна, эсты, узгаданыя ім, былі балтамі, а сама назва мела германскае паходжанне і значыла тых, хто насяляў усход. У сярэднявеччы назва эстаў у дачыненні да часткі жыхароў Прыбалтыкі выкарыстоўвалася складальнікамі скандынаўскіх саг і нямецкімі храністамі. Так, Генрых Латвійскі паведамляў аб нападзе эстаў і куршаў на Данію, а потым і на нямецкія караблі. У XIII ст. назву Эстонія (Estonia) набылі землі ўздоўж паўднёвага берага Фінскага заліва, далучаныя да валоданняў Вальдэмара II.
Да сярэдзіны XIX ст. продкі эстонцаў карысталіся саманазвай maarahva (літаральна «сельскія жыхары»), сваю мову называлі maakeelt. З 1858 г. Ёхан Вальдэмар Янсен пачаў актыўна выкарыстоўваць назву eestlased замест традыцыйнай maarahva. Дзякуючы яму і іншым эстонскім інтэлектуалам яна распаўсюдзілася сярод эстонцаў.
Сету
Сету (саманазвы: setu, seto) — этнаканфесійная група, якая насяляе паўднёвы ўсход Эстоніі і Пячорскі раён у Пскоўскай вобласці Расіі. Рэгіён іх традыцыйнага пражывання завецца Сетумаа. У Эстоніі яны разглядаюцца як субэтнічная група эстонцаў. У Расіі з 2010 г. — у якасці асобнага карэннага народа. Сету размаўляюць на дыялекце, блізкім да вырускага. Вернікі ў адрозненні ад іншых эстонцаў спавядаюць пераважна праваслаўе. У іх захаваліся некаторыя дахрысціянскія вераванні, шанаванне драўлянай лялькі Пека, што лічыцца старажытным эстонскім богам урадлівасці. У 1995 г. у Фінляндыі быў апублікаваны эпічны твор сету «Спевы Пека». Распаўсюджаны звычай супольнага шанавання продкаў на могілках.
Выру
Выру, або вырусцы (võrukesed) насяляюць воласці Выру і Пала на паўднёвым усходзе Эстоніі. Яны размаўляюць на вырускім дыялекце, што выразна адрозніваецца ад літаратурнай эстонскай мовы. Лічыцца, быццам бы яны адрозніваюцца ад іншых эстонцаў большай эмацыйнасцю і гасцёўнасцю. З 1995 г. працуе спецыялізаваны Інстытут культуры выру.
Мулькі
Мулькі (mulgid, магчыма ад muļķis «дурань») — карэнныя насельнікі поўдня Эстоніі і поўначы Латвіі, адметныя асобным дыялектам. У пачатку другой паловы XIX ст. павышэнне попыту на лён дапамагло сялянам з паўднёвай Эстоніі палепшыць сваё эканамічннае становішча і купляць гаспадаркі ў іншых частках краіны. Дзякуючы гэтаму яны будавалі добрыя дамы, аддавалі сваіх дзяцей у школы. Аднак у эстонскай класічнай культуры мулькі болей вядомы як героі анекдотаў, у якіх высмейваецца іх сквапнасць і глупства. З 1996 г. працуе спецыялізаваны Інстытут, што вывучае і развівае традыцыйную спадчыну мулькаў, перыядычна адбываюцца канферэнцыі, прысвечаныя іх гаворцы і культуры.
Эзельцы
Э́зельцы (Osiliani), або «астравіцяне» (Saarlased) — карэнныя жыхары вострава Саарэмаа і суседніх астравоў архіпелага Маанзунд. Яны сталі шырока вядомы ў сярэднявеччы, калі арганізоўвалі напады на іншыя краіны Балтыйскага мора. Сутычкі з эзельцамі апісваліся ў ісландскіх сагах. У 1187 г. яны разам з куршамі разрабавалі Сігтуну. Культура мясцовых жыхароў фарміравалася ў значнай ступені ў сувязі з морам, а таксама дзякуючы сталым кантактам з немцамі і шведамі, якія доўгі перыяд насялялі астравы разам з эстонцамі. Да нашых дзён «астравіцяне» размаўляюць на шэрагу гаворак, якія звычайна вылучаюцца ў асобны астраўны дыялект.
Эстонская дыяспара
Перасяленне значных груп эстонцаў з радзімы пачалося з сярэдзіны XIX ст. Звычайна яно адбывалася пад ціскам эканамічных праблем. Аднак падчас Другой сусветнай вайны большасць выязджала па палітычных прычынах. У 1944 г. уваход савецкіх войск у Эстонію быў адзначаны «вялікімі ўцёкамі» (Suur põgenemine) пераважна ў Германію і Швецыю. Падчас вайны і ў пасляваенны перыяд 20 722 эстонцы былі прымусова дэпартаваны ў аддаленыя часткі СССР.
Паводле ацэнак, у нашы дні па-за межамі Эстоніі налічваецца да 200 000 чалавек эстонскага паходжання, амаль 80 % з іх жадаюць ведаць пра жыццё ў Эстоніі і спрыяць развіццю эстонскага грамадства. З сакавіка 2021 года дзейнасць глабальнай эстонскай дыяспары каардынуецца Міністэрствам замежных спраў Эстоніі.
Эстонцы Беларусі
Эстонцы пачалі перасяляцца на беларускія землі ў 1860-х гг. і 1870-х гг. У 1897 г. Віцебскай губерні жыло 907 эстонцаў, у Магілёўскай — 662 эстонцы, у Гродзенскай — 118 эстонцаў. Пераважна гэта былі сяляне, што куплялі мясцовыя землі. Кампактным месцам рассялення стаў Аршанскі павет. У 1926 г. колькасць эстонцаў у БССР дасягала 967 чалавек.
У 1926 г. у Горбаве была адкрыта эстонская школа, у 1932 г. узнік нацыянальны калгас «Інтэрнацыянал». У Горбаве нарадзіўся Артур Паўлавіч Вадэр, эстонскі савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч. Аднак у 1937 г. супраць беларускіх эстонцаў быў арганізаваны дзяржаўны палітычны тэрор, у выніку якога частка была рэпрэсіравана, частка пераехала ў Эстонію.
У 2009 г. на Беларусі жыло 238 чалавек, якія вызначалі сваю этнічную тоеснасць як эстонцы. Дзейнічае эстонская абшчына «Ластаўка».
Гаспадарчыя заняткі
Доўгі час пераважнай крыніцай сродкаў да існавання эстонцаў была сельская гаспадарка. Да 1919 г. найбольш урадлівыя землі належалі панам, пераважна немцам. Адначасова з сярэдзіны XIX ст. складвалася сістэма асобных сялянскіх гаспадарак, што арыентаваліся на рынак. Тым не меней, 70 % эстонскага сельскага насельніцтва заставаліся беззямельнымі. Перадача зямлі сялянам прывяла да перавагі сялянскай зямельнай маёмасці. Адносна невялікія памеры надзелаў кампенсаваліся спецыялізацыяй на вытворчасць найбольш рэнтабельных прадуктаў. Так, у 1938—1939 гг. у Эстоніі выраблялася 870 кг малака ў разліку на аднаго жыхара, каля 55 % насельніцтва утрымліваліся за кошт сельскай гаспадаркі. Хаця падчас уваходжання Эстоніі ў склад СССР тут адбылася калектывізацыя, асобныя сялянскія гаспадаркі адрадзіліся да аднаўлення незалежнасці дзяржавы.
З эпохі сярэднявечча асноўнымі цэнтрамі рамеснай вытворчасці з’яўляліся гарады. Аднак у сельскай мясцовасці захоўваліся такія рамёствы, як выраб вопраткі, што ўключаў шыццё, вязанне, прадзенне, апрацоўку драўніны, выраб куфараў, будаўніцтва. Прамысловасць узнікла да пачатку XX ст. Ужо ў 1913 г. дзве траціны рабочых працавалі на буйных прадпрыемствах з колькасцю персанала болей за 500 чалавек. Многія дробныя прадпрыемствы працавалі сезонна і арыентаваліся на рабочых-адыходнікаў. Такім чынам падтрымлівалася сувязь паміж гарадскімі прадпрыемствамі і сельскай мясцовасцю. У нашы дні большасць эстонцаў жыве ў гарадах і ўцягнута ў сферу абслугоўвання. Характэрны высокі ўзровень працоўнай занятасці. Нягледзячы на тэхналагічнае развіццё, многія эстонцы захоўваюць традыцыі народных рамёстваў, у тым ліку выраб вопраткі з ільняных тканін і нітак, розных упрыгожванняў, драўляных рэчаў.
Паселішчы
Асноўным відам эстонскага сельскага паселішча з’яўляецца вёска (küla). У залежнасці ад асаблівасцей мясцовасці і гістарычных абставін вёскі мелі розную планіроўку. Так, на прыбярэжных нізінах дамінавала свабодная кластарная планіроўка, хаця таксама былі распаўсюджаны вёскі, дзе хаціны будаваліся ўздоўж берага. На паўночным усходзе сустракаліся паселішчы з дамамі, пабудаванымі ўздоўж умоўнага кола, якое абмяжоўвала ўнутраныя агароды і сажалкі. Але найбольш характэрны вёскі, пабудаваныя ўздоўж дарог, часам з бакавымі адгалінаваннямі, і вёскі з ясна вылучаным цэнтрам, узведзеныя вакол касцёла або панскага маёнтка (mõis, mõisad). Калі частка вяскоўцаў адсялялася з асноўнай вёскі, яны асноўвалі непадалёк даччыную вёску (tütarküla). Вёскі складаліся з асобных сямейных дворагаспадарак (talu). Часцяком іх атаесамляюць з хутарамі, хаця ў рэчаіснасці дворагаспадарка ўяўляе сабою комплекс жылля і гаспадарчых пабудоў.
Класічны выгляд сельскія талу набылі ў другой палове XIX — першай палове XX стст. Звычайна яны падзяляюцца на асноўны двор і двор для свойскай жывёлы, аддзеленыя агарожай. На асноўным двары знаходзяцца жылы дом, адрына, баня, часам — асобны будынак летняй кухні. На двары для свойскай жывёлы ўзводзяць хлявы, пуню. У мінулым будавалі стайню. Прычым, яна магла выглядаць значна болей капітальна, чым жылы будынак. Асноўнымі будаўнічымі матэрыяламі здаўна былі вапняк, драўніна і цэгла. У жылых і гаспадарчых будынках падлога абавязкова мела пакрыццё. Асобныя будынкі прыбіральняў узніклі адносна позна і яшчэ ў пачатку XX стагоддзя былі рэдкімі ў сельскай мясцовасці.
Гарады ўзніклі ў перыяд сярэднявечча. Іх насельніцтва было заўсёды этнічна стракатым. Так, у сярэднявечных гарадах панавалі нямецкія гандляры, а эстонцы былі абмежаваны ў правах выбару прафесіі, некаторых гандлёвых дамоў і міжэтнічных шлюбаў. Аднак гарадскія свабоды былі прыцягальнымі для эстонцаў, якія перасяляліся з сельскай мясцовасці, каб пазбегнуць прыгону. Яны былі вымушаны жыць у прадмесцях. На працягу стагоддзяў гарадская архітэктура перажыла ўплыў готыкі, класіцызму, неаготыкі, неарамантызму, мадэрнізму і іншых стыляў. Жылыя гарадскія пабудовы звычайна ўзводзіліся з дрэва. Яшчэ ў пачатку XX ст. у Таліне, найбуйнейшым горадзе, пераважалі адна- і двухпавярховыя дамы. Эстонскія гарадскія жытлы таго перыяду мелі двухсхільны дах, іх сцены ашалёўваліся дошкамі. За домам меўся невялікі двор з адрынай для дроў і хлявом. Гарадское насельніцтва Эстоніі стала пераважаць сельскае толькі ў 1960-я гг. Урбанізацыя суправаджалася з’яўленнем сучасных шматпавярховых будынкаў, узведзеных па тыпавых праектах.
Кухня
Эстонская народная кухня значна змянялася на працягу апошніх стагоддзяў пад уплывам кухняў суседніх народаў, сацыяльна-эканамічных змен і ўкаранення новых прадуктаў. Так, з 1765 г. пачалося распаўсюджванне бульбы. Да пачатку XX ст. яна ператварылася ў адну з асноўных культур, якая займала каля 25 % апрацоўваемых зямель. Бульба ў значнай ступені выціснула са стала рэпу, яе выкарыстоўваюць у якасці начыння, як дадатак да хлеба, аладак, салатаў і нават да салодкіх дэсертаў. Тым не меней, некаторая мясцовая спецыфіка працягвае захоўвацца. Эстонская кухня па-ранейшаму моцна залежыць ад пары года. Увесну і ўлетку, калі ёсць свежыя прадукты, эстонцы ядуць шмат садавіны і гародніны. Вясновыя асноўныя прадукты ўключаюць рэвень, мядзвежую цыбулю, шчаўе і радыску. Асноўнае харчаванне ўлетку: капуста, буракі, морква, бульба, агуркі, яблыкі, слівы і парэчкі. Увосень шматлікія хатнія гаспадаркі робяць кансервы і саленні, павялічваючы тэрмін прыдатнасці лясных ягад, грыбоў, агуркоў і карняплодаў. Папулярны крывяная каўбаса, квашаная капуста і марынаваны вугор. Яшчэ ў першай палове XX стагоддзя звычайнай ежай і адначасова прыправай была салёная салака.
Сімвалам эстонскай кухні можна лічыць жытні хлеб. У мінулым з ім было звязана шмат рэлігійных звычаяў. Калі гаспадыня ставіла цеста ў печ, то малявала пальцам на боханах крыж. Хлеб нельга было даваць жывёлам, акрамя як напярэдадні Калядаў. Мяса, масла, рыбу, вараную гародніну лічылі дадаткам да хлеба. Аднак часцей хлеб елі з кашай. У нашы дні шырока распаўсюджаны пшанічны хлеб, але спажыванне жытняга хлеба застаецца высокім. Жытнюю муку ўжываюць таксама для выпечкі пірагоў і круглявых піражкоў. Некаторыя стравы гатуюць з ячменнай або бабовай мукі.
У сярэднявеччы эстонцы славіліся вырабам алкагольнага напою з мёду. Другім распаўсюджаным старажытным напоем было піва. Асноўнай сыравінай для піваварства з’яўляўся ячмень. Для атрымання соладу збожжа замочвалі ў мяхах у рацэ ці ў бочцы на некалькі дзён, потым высыпалі на падлогу і прарошчвалі. Пасля сушкі солад перамалывалі ў муку. Найбольш просты метад прыгатавання піва быў заключаны ў варцы солада на вадзе, а потым — доўгім тамленні атрыманай жыжы на гарачых камянях. Сусла фільтравалі, змешвалі з вараным хмелем і ферментавалі на працягу 18 — 48 гадзін. Для атрымання напою з асаблівым смакам у сусла маглі дадаваць адвар ядлоўцу, бярозавы сок, хлеб, жытнюю муку і г. д. Улетку сяляне бралі з сабою на палеткі прастаквашу. З канца XVII ст. паступова пашыралася ўжыванне кавы. У нашы дні таксама п’юць гарбату, розныя кісламалочныя напоі, гарэлку, бальзамы.
Народная вопратка
З часоў сярэднявечча эстонцы шылі вопратку з даступных ільняных і ваўняных тканін. Найлепей вывучана старажытная жаночая вопратка, якая ўключала ільняную кашулю з рукавамі і надзеты паверх яе ваўняны безрукаўны каптур, ваўняную ці льняную спадніцу з запахам, што зашпілялася на рамень. Па-над імі апраналася паліто, багата аздобленае ўпрыгожваннямі, былі вядомы фартухі. На галаве дзяўчыны, імаверна, насілі повязь або вянок, замужнія жанчыны — доўгую тасьму або хустку. Істотныя змены ў вопратцы сельскіх жыхароў пачалі паступова адбывацца ў XVII — XIX стст., калі з’явіліся вязаныя прадметы адзення, асабліва рукавіцы, доўгія паліто з каптуром, аднолькавыя для мужчын і жанчын, вузкія паласатыя спадніцы, мужчынскія лямцавыя капелюшы і г. д. Найхутчэй змены ў вопратцы адбываліся ў паўночнай Эстоніі. Тут адчуваўся ўплыў Таліна і Санкт-Пецярбурга. Наадварот, вопратка паўднёвых раёнаў захоўвала пэўную архаічнасць. Найбольшы ўплыў гарадская мода мела ў XIX ст. Гэтаму садзейнічала выкарыстанне пакупных тканін, гатовай вопраткі і асабліва абутку, распаўсюджванне фарбавальнікаў. Аднак у той жа перыяд пад уплывам рамантызму інтэлігенцыя пачала вывучаць народныя строі і імкнулася вярнуць іх да жыцця.
У нашы дні народную вопратку носяць пераважна ў святочныя дні. Прынята вылучаць 4 асноўныя рэгіёны з асаблівасцямі народнага адзення. Паўночны рэгіён супадае са старой мяжой паміж мацерыковай Эстляндыяй і Ліфляндыяй. Тут раней за астатнія рэгіёны ўкараніліся мужчынскі строй з камізэлькай і брыджамі і жаночы строй з пярэстай шырокай спадніцай, прыталенай кашуляй без рукавоў, абшэўкамі, ваўняная вопратка, пафарбаваная ў цёмна-сіні колер індыга. На Маанзундскім архіпелагу на розных астравах мелася даволі самабытнае адзенне. Пад уплывам шведаў мясцовая вопратка рана набыла некаторыя скандынаўскія рысы, у прыватнасці замацаваліся плісаваныя спадніцы. На Хіюмаа жанчыны насілі абшэўкі, а на Саарэмаа — кашулі з доўгімі рукавамі і спадніцы. Жаночыя галаўныя ўборы адрозніваліся разнастайнасцю: каптуры, загорнутыя пад падбародак, аўчынныя зімовыя капелюшы з рожкамі, берэты, вязаныя чубатыя капелюшы. У мужчынскіх строях дамінавалі чорны, карычневы, радзей шэры колеры, не распаўсюдзілася мода на брыджы і кароткае паліто.
У паўднёвай Эстоніі адчуваўся ўплыў суседзей-латышоў, захоўваліся многія старажытныя элементы накшталт кашуль рудыментарнага крою, спадніц з суцэльнага кавалка тканіны, хустак і шаляў, фартухоў з сярэднявечным арнаментам, доўгіх мужчынскіх штаноў. Для жаночага адзення паўднёвай Эстоніі была характэрна кашуля з доўгімі рукавамі, упрыгожаная прарэзамі або геаметрычнай вышыўкай. Мужчынскі строй складаўся з кашулі, штаноў і кароткай камізэлькі. На паўднёвым усходзе пад уплывам рускіх з’явіліся паласатая кашуля па-над штанамі. Уплыў рускай вопраткі асабліва адчулі праваслаўныя сету. У заходняй Эстоніі спалучаліся рысы поўдня і поўначы. Характэрнай рысай гэтага рэгіёна можна лічыць выкарыстанне вузлаватай афарбаванай пражы. Мясцовыя насельнікі былі ўспрымальныя да гарадской моды, але традыцыйнае адзенне насілася адносна доўга. На Кіхну — да пачатку XX ст.