cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насякомыя
Поўная і няпоўная метамарфоза
У насякомых з поўным ператварэннем лічынкі звычайна маюць чэрвепадобную форму цела, і толькі імага валодаюць усімі асаблівасцямі, характэрнымі для атрада. У большасці відаў насякомых з няпоўным ператварэннем імага і лічынкі вядуць падобны лад жыцця. Лічынкі насякомых вельмі разнастайныя, але могуць быць зведзены да двух асноўных тыпаў — падобных да сталых асобін і непадобных; першыя завуцца німфамі, другія — сапраўднымі лічынкамі. Німфы падобныя да сталых стадыяй як марфалагічна, так і біялагічна: яны жывуць звычайна ў тым жа асяроддзі, што і імага, і жывяцца падобна. Сапраўдныя лічынкі рэзка адрозніваюцца ад сталых асобін знешнім выглядам, асяроддзем пражывання і ежай. Менавіта такім лічынкам для ператварэння ў сталае насякомае патрабуецца стадыя кукалкі. У некаторых водных насякомых ператварэнне лічынак у імага праходзіць праз прамежкавую стадыю — субімага. Яно мае знешнія асаблівасці сталых насякомых, але не развіта ў палавым стаўленні.
Рост і развіццё лічынак суправаджаюцца перыядычнымі лінькамі — скіданнем скурных покрываў, дзякуючы чаму адбываюцца рост цела і яго вонкавыя змены. Колькасць лінек лічынкі неаднолькавая ў розных насякомых і вар’іруе ад трох (мухі, шмат якія жукі) ці чатырох — пяці (матылі, прамакрылыя, клапы і інш.) да 25—30 у аднадзёнак і вяснянак. З кожнай новай лінькай лічынка ўступае ў наступную стадыю, ці ўзрост. Колькасць лінек адпавядае колькасці лічынкавых узростаў.
Урэшце лічынкі пераходзяць у сталае насякомае — імага. У насякомых з няпоўным ператварэннем гэта адбываецца падчас апошняй лінькі лічынкі, а з поўным ператварэннем — праз адмысловую фазу развіцця, званай кукалкай. Звычайна кукалкі нерухомыя, але часам здольныя да перамяшчэння дзякуючы рытмічным выгінанням цела (у вярблюдак, некаторых мух). Часам перадкукалачны стан супакою пазначаецца як адмысловая стадыя — перадкукалка. Кукалкі розных насякомых вельмі адрозніваюцца адна ад адной асаблівасцямі будовы. Нярэдка перад акукленнем лічынкі атачаюць сябе коканам, які часцей за ўсё робіцца з шоўка. Часта шоўк служыць асновай для змацавання часціц субстрата, з якога фарміруецца кокан. Многія лічынкі жукоў і вусені матылёў не майструюць сабе кокан, але вырабляюць акруглую поласць з атачальнага субстрата і сваіх экскрыментаў, утвараючы т.з. «калысачку». Імага з’яўляецца заключнай стадыяй жыццёвага цыклу.
Адмысловую форму метамарфозы, якая праходзіць сумесна з асноўнай, уяўляе сабой так званая фазавая зменлівасць, адкрытая першапачаткова ў саранчовых, але затым выяўленая і ў астатніх прамакрылых, а таксама ў некаторых палачнікаў, матылёў і іншых насякомых. Сутнасць яе складаецца ў тым, што пры ўзнікненні скучанасць асобін змяняюцца марфалагічныя і біёлага-фізіялагічныя ўласцівасці віду.
У стадыі імага насякомыя не здзяйсняюць лінек і не здольныя да росту. Выключэнне складаюць толькі аднадзёнкі
Колькасць таго ці іншага віду насякомых не застаецца пастаяннай. З года ў год, у залежнасці ад прыродных умоў, колькасць асобін аднаго віду можа змяняцца ў дзясяткі, сотні і тысячы разоў. Масавыя размнажэнні, якія ўзнікаюць перыядычна, завуцца «ўспышкамі колькасці». Пасля падобных успышак, як правіла, ідзе зніжэнне колькасці, і некаторы час від можа сустракацца рэдка, пасля чаго адбываецца аднаўленне звычайнай колькасці.
Працягласць жыцця
На сталай стадыі развіцця насякомыя жывуць ад некалькіх гадзін да дзясяткаў гадоў. Напрыклад, імага аднадзёнак жывуць ад некалькіх гадзін да некалькіх дзён. Мала жывуць таксама імага вяснянак, ручайнікаў. У той жа час на стадыі лічынак аднадзёнкі жывуць 2—3 гады. Самая кароткая працягласць жыцця сталай асобіны адзначана ў аднадзёнак Dolania americana. Самка гэтага віду жыве 5 хвілін пасля апошняй лічынкавай лінькі (за гэты час яна спароўваецца, адкладае яйцы). Працягласць жыцця большасці матылёў (за рэдкім выключэннем) складае да двух — трох тыдняў. Больш двух гадоў патрабуецца для развіцця стракоз і некаторых жукоў. Напрыклад, 2 гады доўжыцца развіццё хлебнага жука, 3—4 гады — у жукоў-шчаўкуноў і хрушча, яшчэ больш гэты тэрмін можа быць у златак, дрывасекаў, чарнацелак. Напрыклад, жук-алень на стадыі імага жыве 1—2 месяца, але яго лічынка развіваецца пераважна ў драўніне дуба на працягу чатырох — шасці гадоў. Наадварот, працягласць жыцця імага чарнацелкі Polposipus herculeanus з Сейшэльскіх астравоў можа складаць да васьмі гадоў. Рэкардсменам сярод матылёў стаў матыль Gynaephora groenlandica, які жыве ў суровых умовах Грэнландыі і вядомы тым, што жыццёвы цыкл яго вусеня можа доўжыцца да сямі і нават да 14 гадоў (большую частку жыцця яны праводзяць у дыяпаўзе). Мае месца таксама розная працягласць жыцця самак і самцоў. Напрыклад, самка жука-аленя жыве ў 2 разы даўжэй за самца, прыкладна тыя ж суадносіны назіраюцца ў пакаёвай мухі.
Паўночнаамерыканскія пеўчыя перыядычныя цыкады Magicicada жывуць у стадыі лічынак пад зямлёй 13 і 17 гадоў у залежнасці ад віду. Аднак рэкорды ў гэтай вобласці, як правіла, належаць грамадскім насякомым, чые буйныя гнёзды (мурашнікі і тэрмітнікі) могуць назірацца жывымі многія дзесяцігоддзі. Мурашыныя маткі жывуць да 20 гадоў, а царыцы тэрмітаў — да 25. У той жа час рабочыя асобіны тых жа відаў жывуць ад некалькіх месяцаў да трох гадоў, а самцы — усяго некалькі тыдняў.
Клопат аб патомстве
Насякомыя характарызуюцца развітым інстынктам клопату аб патомстве. Гэта праўляецца перш за ўсё ў нарыхтоўцы запасаў ежы для будучых лічынак або ў доглядзе за яйцамі (ці нават за лічынкамі). Найбольш прымітыўная праява заключаецца ў забеспячэнні бяспекі адкладзеным яйкаў шляхам хавання іх у натуральных сховішчах, напрыклад, расколінах глебы або драўнянай кары, закопванні іх у зямлю і г.д. Некаторыя жукі закрываюць сваё нашчадства ўласным целам — паўднёваамерыканскія жукі-шчытаноскі з роду Omaspides маюць пашыраныя бакавыя краі надкрылаў, пад якімі хаваюцца да 20 маладых лічынак. Некаторыя клапы, напрыклад Phyllomorpha laciniata, адкладаюць яйкі на спінны бок цела самца, дзе яны знаходзяцца да выхаду лічынак. Шэраг даўганосікаў, напрыклад, робяць адтуліны ў пладах розных дрэў і адкладваюць у іх свае яйкі. Лістаеды з роду Phyllodecta робяць ахоўную капсулу для яйкаў з уласных экскрыментаў, шэраг начных матылёў пакрываюць адкладзеныя яйкі валаскамі са свайго цела, трапічныя жукі-шчытаноскі роду Aspidomorpha майструюць сапраўдныя аатэкі. Яшчэ адным спосабам з’яўляецца выраб з лісця т.з. «цыгар» (ці скруткаў-фунцікаў) трубкакрутамі. Загатоўка корму для лічынак дасягае складанасці ў жукоў-гнаявікоў і складаецца з як капання норак пад кучамі прыплоду, так і транспартавання яго (пасля скочвання ў шары) на вялікія адлегласці ў складаную сістэму падземных камер і хадоў. , у прыватнасці жукі-магільшчыкі, забяспечваюць сваіх лічынак ежай шляхам закопвання ў зямлю трупаў пазваночных жывёл.
Самкі японскага драўнянага клапа Parastrachia japonensis штодзень прыносяць у гняздо да сваіх лічынак плады дрэва Schoepfia jasminodora. Ахоўваюць свае яйкі і маладых лічынак вухакруткі. Пры гэтым самка для абароны яйкаў ад цвілі ўвесь час іх аблізвае. Яшчэ больш складаныя паводзіны выяўлены ў цвыркуна Anurogryllus (Gryllidae), які насяляе Паўночную Амерыку. Самка гэтага віду, акрамя аховы адкладзеных ёю яйкаў, яшчэ і рэгулярна прыносіць маладым лічынкам ежу, а таксама корміць іх дробнымі і бясплоднымі кармавымі яйкамі. Пасталелыя лічынкі старэйшых узростаў пакідаюць гняздо і жывуць асобна ад маці.
Найбольшая разнастайнасць формаў клопату аб нашчадстве назіраецца сярод сцеблабрухіх, такіх як восы і пчолы. Пры гэтым адрозніваюць розныя стадыі пераходу ад адзіночнага ладу жыцця да грамадскага (перасацыяльнасць, субсацыяльнасць, паўсацыяльнасць, парасацыяльнасць і квазісацыяльнасць). Вышэйшая стадыя клопату аб нашчадстве (эўсацыяльнасць мурашак, меданосных пчол і г.д.) сустракаецца ў грамадскіх насякомых.
Цэлы шэраг адзіночных вос палююць на іншых насякомых ці павукоў, якіх яны паралізуюць джалам, пасля чаго пераносяць у гняздо, дзе кормяць імі сваіх лічынак. Напрыклад, амафілы палююць на вусеняў матылёў, дарожныя восы (напрыклад, Pepsis, Agenioideus) — на павукоў, пчаліны воўк — на пчол, сфексы — на саранчовых і конікаў, Sphecius — на цыкад, Ampulex compressa — на тараканаў, дробныя восы-пемфрэданіны — на тлей, трыпсаў і калембал. Аднаразовае забеспячэнне кормам лічынкавых камер і іх запячатванне пасля адкладання яйка лічацца прымітыўнымі. Больш эвалюцыйна развітыя восы выкормліваюць сваё нашчадства паступова, перыядычна прыносячы яму чарговыя порцыі свежага корму ў выглядзе паралізаваных ахвяр. Напрыклад, адзіночныя восы-бембексы штодзень прыносяць сваім лічынкам па некалькі забітых мух (Tabanidae, Syrphidae).
Гінандрамарфізм
Падчас развіцця насякомых з поўным ператварэннем магчымы генетычныя змены, якія прыводзяць да з’яўлення гінандраморфных асобін — паўсамцоў-паўсамак, у якіх адзін бок цела цалкам мужчынскі, а іншы — жаночы (т.з. білатэральныя гінандраморфы). Частата з’яўлення гінандраморфаў складае прыкладна адзін выпадак на. Прычынай з’яўлення гінандраморфа звычайна з’яўляецца ўтварэнне двухядзерных аацытаў, у якіх адно з ядраў утвараецца, напрыклад, з ядра палярнага цельца.
Міжвідавое скрыжаванне
Міжвідавое скрыжаванне асобін розных відаў насякомых назіраецца як у прыродзе, так і пры культываванні чалавекам (у няволі) у цэлага шэрагу відаў, пераважна лускакрылых, шэрагу цвердакрылых і некаторых перапончатакрылых. Гібрыды насякомых могуць быць унутравідавымі (пры скрыжаванні розных падвідаў), унутрырадавымі (пры скрыжаванні відаў, што належаць да аднаго роду) ці міжрадавымі (пры скрыжаванні відаў, што адносяцца да розных родаў). Як правіла, міжвідавыя гібрыды не могуць размнажацца.
Харчаванне
Харчовая выбіральнасць праяўляецца ў насякомых складана і разнастайна; яны выкарыстоўваюць для харчавання самыя розныя крыніцы арганічнага рэчыва: тканкі жывёл і раслін, прадукты жыццядзейнасці арганізмаў, мёртвыя целы і рэшткі жывёльнага і расліннага паходжання. Прыстасаванне да пастаяннага харчавання якім-небудзь з гэтых відаў арганікі спарадзіла сярод насякомых розныя харчовыя рэжымы, ці харчовую спецыялізацыю I парадку. Так, шмат якія віды з’яўляюцца расліннаеднымі, ці фітафагамі, іншыя складаюць групу драпежнікаў і паразітаў, а астатнія прадстаўлены спажыўцамі мёртвай арганікі: сапрафагі харчуюцца гнілымі рэчывамі, некрафагі — трупамі жывёл, капрафагі — памётам, дэтрытафагі — расліннымі рэшткамі на паверхні глебы. Пры выкарыстанні якіх-небудзь асобных тканак, органаў ці частак жывёлы ўзнікаюць далейшыя падраздзяленні разгледжаных спецыялізацый: сярод фітафагаў з’яўляюцца спажыўцы лісця — філафагі, насення — карпафагі, драўніны — ксілафагі, каранёў — рызафагі, а таксама галаўтваральнікі; сярод драпежнікаў і паразітаў могуць быць крывасмокі, эктапаразіты, эндапаразіты.
Іншай формай з’яўляецца харчовая спецыялізацыя II парадку — з’яўленне выбіральнасці ўжо ўнутры вышэйназваных асноўных крыніц ежы. Так, сярод фітафагаў, драпежнікаў і паразітаў ёсць аднаедныя манафагі, абмежаванаедныя алігафагі і мнагаедныя паліфагі. Драпежнікі і паразіты іншых насякомых (напрыклад, трыхаграмы) нярэдка пазначаюцца тэрмінам энтамафагі. Паміж усімі разгледжанымі тыпамі спецыялізацыі ёсць пераходы, але яны малалікія.
Як правіла, лічынкі харчуюцца іншай ежай, чым дарослыя формы. Пры гэтым парой адзначаюцца прыклады афагіі імага некаторых насякомых, якія не харчуюцца зусім і жывуць за кошт запасаў пажыўных рэчываў, назапашаных падчас лічынкавага развіцця. Да такіх насякомых адносяцца многія двухкрылыя (авадні, камары-званцы і іншыя), шэраг лускакрылых (многія паўлінавочкі, шаўкапрады і г.д.), аднадзёнкі, самцы вееракрылых і какцыд. Гэта з’ява вельмі шырока распаўсюджана сярод насякомых, пры гэтым стадыя імага існуе значна карацейшы час у параўнанні з непалаваспелымі стадыямі развіцця. Такія насякомыя ў сталай стадыі выконваюць толькі функцыю размнажэння.
Перамяшчэнне
Насякомыя, якія жывуць на зямлі, ствалах дрэў або адкрыта на раслінах, пераважна перамяшчаюцца, поўзаючы з рознай хуткасцю, але некаторыя з іх могуць хутка бегаць. Здольнасць скакаць маецца ў большасці прамакрылых, некаторых жукоў-лістаедаў (Alticinae, Sagra ), блыхаў, якія маюць моцна патоўшчаныя заднія сцёгны. Здольнасць падскокваць маецца толькі ў жукоў-шчаўкуноў, якія маюць асобую анатамічную структуру на пярэдня- і сярэднягрудзі. Прыскок у іх суправаджаецца характэрнай пстрычкай і выкарыстоўваецца для пераварочвання іх цела на брушны бок у выпадках, калі жук апынаецца на спінцы, напрыклад, пасля падзення на зямлю. Самымі хуткімі бегунамі па сушы прызнаны жужалі-скакуны роду Cicindela: хуткасць бегу віду Cicindela hudsoni дасягае.
Палёт
Палёт з’яўляецца адным з асноўных спосабаў перамяшчэння мноства насякомых, які дапамагае ім шукаць ежу, палавога партнёра для размнажэння, рассяляцца і мігрыраваць, ратавацца ад драпежнікаў. Насякомыя першымі на Зямлі выпрацавалі здольнасць да палёту і падняліся ў паветра, з’яўляючыся адзінай групай беспазваночных, здольнай да гэтага тыпу перамяшчэння. Хуткасць палёту некаторых насякомых (гулякі, разнакрылыя страказы, вышэйшыя мухі) дасягае 15 м/с. Палёт насякомых можа быць актыўным і пасіўным.
Актыўны здзяйсняецца за кошт энергіі скарачэнняў мышцаў. Ён з’яўляецца асноўнай формай перамяшчэння насякомых у паветры і ўяўляе сабой махаючы палёт. Траекторыя палёту большасці відаў складаецца з розных паваротаў, кароткіх кідкоў у бакі, петляў, нечаканых прыпынкаў, рэзкіх змен вышыні. Гэтыя змены суправаджаюць усе манеўры ў гарызантальнай плоскасці і з’яўляюцца звычайнымі пры прамалінейным палёце. Палёт насякомых характарызуецца таксама выяўленай нераўнамернасцю хуткасці руху. У асобныя моманты насякомае развівае высокую хуткасць, а ў іншыя — спыняецца ці працягвае палёт са значна меншай хуткасцю. Завісаючы палёт (ховерынг) характэрны для буйных насякомых, якія харчуюцца нектарам, але з-за вялікай масы цела не садзяцца на кветку (напрыклад, бражнікі мёртвая галава, жужалы); для дзённых драпежных насякомых, вымушаных пры паляванні перыядычна спыняцца ў палёце (стракозы); насякомых, у якіх завісанне ўваходзіць у шлюбны рытуал. Да завісання здольны бражнікі, стракозы, некаторыя віды клапоў, жукі, а таксама ўсе двухкрылыя і перапончатакрылыя. Траекторыя, якую апісваюць крылы насякомага, размешчанага ў стане завісання, можа быць пад рознымі вугламі нахілена да гарызантальнай плоскасці.
Палёт насякомых кантралюецца рэфлекторна і падтрымліваецца стымуляцыяй механаадчувальных сенсіл у крылах. Арыентацыя ў палёце таксама падтрымліваецца за кошт глядзельнай інфармацыі, часткова — інфармацыі ад адчувальных органаў каля сучлянення галавы і грудзі.
Плаванне
Шмат якія віды насякомых усё жыццё ці яго частку праводзяць пад вадой, таму ў іх падчас эвалюцыі ўзніклі адаптацыі для перамяшчэння ў водным асяроддзі. У многіх прымітыўных атрадаў насякомых іх прэімагінальныя стадыі развіцця жывуць у водным асяроддзі (вяснянкі, аўсянікі і стракозы, а таксама ручайнікі, віслакрылыя і некаторыя сеткакрылыя). Некаторыя групы насякомых, такія, напрыклад, як водныя жукі, маюць імага, якія жывуць пад вадой.
Адны жукі вядуць водны лад жыцця на ўсіх стадыях развіцця (напрыклад,, , і інш.), іншыя толькі часткова (напрыклад, , , ,  і шмат інш.). У водных клапоў і жукоў спецыяльнымі адаптацыямі для лакамоцыі ў водных умовах служаць відазмененыя канечнасці для веславання ці слізгання па воднай гладзі. Наяды стракоз выкарыстоўваюць рэактыўны рух, выціскаючы ваду з іх рэктальнай камеры.
Тонкія валаскі пакрываюць ногі клапоў Halobates, ствараючы гідрафобную паверхню. Сярэднія ногі, якія выкарыстоўваюцца для звычайнага веславання, нясуць развітую махру з доўгіх шчацінак на галёнках і лапках, каб павялічыць сілу цягі пры руху. Задняя пара ног выкарыстоўваецца для кіравання рухам. Бяскрылыя клапы Halobates здольны перамяшчацца па воднай паверхні з хуткасцю і сустракаюцца ў морах за сотні кіламетраў ад узбярэжжаў.
Свячэнне
Біялюмінесцэнтнае свячэнне характэрна для некаторых груп насякомых. Больш за ўсё відаў з такой здольнасцю прадстаўлена сярод цвердакрылых. Колькасць, форма і размяшчэнне светлавых органаў у розных відаў вар’іруюць. У большасці з іх ёсць толькі адзін буйны святлівы орган на вентральным боку двух апошніх стэрнітаў брушка.
У аснове свячэння ляжыць рэакцыя акіслення люцыферыну пры ўдзеле спецыфічнага ферменту люцыферазы, а таксама АТФ і іонаў магнію.
Біялюмінесцэнтнае свячэнне найбольш распаўсюджана сярод жукоў-светлякоў. У іх сустракаюцца сігналы, звязаныя з палавымі паводзінамі (пошукавыя і заклічныя сігналы ў самцоў і самак), ахоўныя і тэрытарыяльныя сігналы і нават светлавая мімікрыя (самкі роду Photuris выпраменьваць светлавыя сігналы гатовасці да спаравання, характэрныя для відаў роду Photinus, якія жывуць на адной з імі тэрыторыі. Самцы Photinus, прыцягнутыя такімі сігналамі, «трапляюць у пастку» і служаць ежай для драпежных самак роду Photuris). Самкі паўднёваамерыканскіх светлякоў з роду Phrixcthrix здольныя выпраменьваць святло зялёнага і чырвонага колераў, прычым робяць гэта па чарзе або адначасова. У шчаўкуноў роду Pyrophorus ёсць два невялікіх светлавых органа, якія знаходзяцца на верхнім баку пярэднеспінкі, буйны святлівы орган знаходзіцца таксама на першым стэрніце брушка. Пад іх мімікрыруе таракан Lucihormetica luckae, які жыве ў Эквадоры і мае на верхняй частцы грудзей дзве плямы, якія выпраменьваюць флуарэсцыраванае святло (меркавана, бактэрыяльнага паходжання). Лічынкі камароў Arachnocampa, якія жывуць у пячорах і гротах Аўстраліі і Новай Зеландыі, плятуць гняздо з шоўка на столі пячор і звешваюць уніз ніткі з кропелькамі ліпкай вадкасці, а затым падсвятляюць іх уласным целам, прыцягваючы дробных насякомых.
Ферамоны
Ферамоны выкарыстоўваюцца насякомымі для самых разнастайных мэт. Яны выклікаюць у асобін таго ж віду рэакцыю ў адказ. У адных групах насякомых палавыя ферамоны вылучаюцца самкамі, у іншых — самцамі. Вылучаюць дзве функцыянальныя групы ферамонаў: рэлізеры і праймеры. Ферамоны-рэлізеры выклікаюць неадкладную паводзінскую рэакцыю. Яны шырока распаўсюджаны ў насякомых, апасродкуюць палавыя паводзіны, утварэнне скопішчаў, размеркаванне асобін у прасторы пры высокай шчыльнасці папуляцыі аднаго віду. Самымі важнымі з’яўляюцца палавыя ферамоны, якія аблягчаюць сустрэчу самцоў і самак. Ферамоны-праймеры выклікаюць павольныя рэакцыі і, спрыяючы фізіялагічным зменам, або тармозяць, або ўзбуджаюць паводзінскія рэакцыі. Напрыклад, самцы пералётнай саранчы вылучаюць хімічнае рэчыва, якое выклікае сінхронную ліньку вялізнай колькасці асобін з утварэннем вялікіх раёў.
Арыентацыя ў прасторы
Найважнейшым сродкам арыентацыі многіх насякомых служаць глядзельныя, гукавыя стымулы і пахі. Меданосныя пчолы выкарыстоўваюць арыентацыю па Сонцы для ўказання супляменнікам кірунку да крыніцы нектару (кругавы і віляючы танцы пчол). Маючы магчымасць арыентавацца па плоскасці палярызацыі святла, насякомыя могуць вызначыць становішча Сонца і ў хмарнае надвор’е. Пчолы і восы таксама арыентуюцца, запамінаючы размяшчэнне свайго гнязда адносна прадметаў, якія атачаюць яго (дрэвы, хмызнякі, камяні і інш.). Перад тым, як паляцець, многія адзіночныя восы кружацца над гняздом, запамінаючы асноўныя вехі на шляху да яго. У выпадку пчол дастаткова перасунуць вулей у бок на адлегласць нават менш за адзін метр, як пчолы, якія вяртаюцца з ношкай, шукаюць яго на ранейшым месцы і не адразу знаходзяць яго на новым.
Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024
Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024 — 69-ы сезон галоўнага еўрапейскага футбольнага клубнага турніру і 32-і сезон з моманту перанайменавання Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў у Лігу чэмпіёнаў УЕФА.
Насякомыя
Арыентацыя ў прасторы
Мурашкі-фуражыры могуць знаходзіць дарогу дамоў як у лясных умовах, выкарыстоўваючы свае сцяжынкі (на адлегласць да 200 метраў), так і ў пустынях. Каб не памерці ад дзённай спякоты, пустэльныя мурашкі-лятункі вымушаны знаходзіць найкарацейшы зваротны шлях да гнязда. Cataglyphis fortis выкарыстоўвае візуальныя арыенціры ў спалучэнні з іншымі сігналамі для навігацыі. Чырвоныя фаэтончыкі пры адсутнасці візуальных арыенціраў могуць адсочваць кірунак і адлічваць адлегласць унутраным крокамерам, падлічваючы, колькі крокаў яны робяць у кожным кірунку. Інтэгруючы гэту інфармацыю, мурашкі знаходзяць найкарацейшы шлях да гнязда. Іншыя віды мурашак здольныя выкарыстоўваць для навігацыі магнітнае поле Зямлі і выяўляць палярызаванае святло Сонца, якое выкарыстоўваецца для вызначэння кірунку.
Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024
Фінал турніра пройдзе ў Лондане на стадыёне «Уэмблі». Пераможца кваліфікуецца ў групавы этап Лігі чэмпіёнкаў УЕФА наступнага сезона, а таксама атрымае права прыняць удзел у матчы за Суперкубак УЕФА 2024 года супраць пераможцы Лігі Еўропы УЕФА 2023/2024.
Насякомыя
Фотатрапізм
У большасці насякомых добра развітая рэакцыя на святло, пры гэтым яны могуць імкнуцца як да крыніцы святла, так і ад яго. На розных стадыях свайго жыццёвага цыклу насякомыя могуць па-рознаму рэагаваць на святло. Лічынкі пакаёвай мухі валодаюць адмоўным фотатаксісам і пазбягаюць святла, а дарослыя мухі характарызуюцца дадатным фотатаксісам і ляцяць на святло. Палёт на штучныя крыніцы святла адзначаецца сярод прадстаўнікоў амаль усіх атрадаў насякомых. Пераважна гэта актыўныя падчас змяркання і ўначы насякомыя, але парой да крыніц святла прылятаюць віды, якія вядуць дзённы лад жыцця. Траекторыя палёту насякомых каля крыніц святла звычайна ўяўляе сабой складаную ламаную крывую. Праз некаторы час пасля прылёту да крыніцы святла насякомае можа пакінуць асветленую зону. Палёт насякомых на святло з’яўляецца складанай шматступеннай з’явай. З пачатку XX стагоддзя энтамолагамі прадпрымаліся спробы даць тлумачэнне гэтай з’яве, аднак адзінай тэорыі дагэтуль не існуе. Таксама сучасныя тэорыі не тлумачаць адзін важны факт, што ў адной сістэматычнай групе на ўзроўні роду адны яго прадстаўнікі ляцяць на святло, а іншыя — не.
Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024
Гэты сезон стане апошнім у цяперашнім фармаце групавога этапу з 32 камандамі, бо з сезона 2024/2025 будзе ўведзены новы фармат еўракубкаў.
Насякомыя
Скопішчы і міграцыі
Знакамітая сваёй здольнасцю ўтвараць буйныя раі (колькасцю да сотняў мільёнаў асобін), якія мігруюць на значныя адлегласці ў пошуках ежы, саранча (да 100 км у дзень). Божыя кароўкі могуць утвараць масавыя скопішчы ў месцах зімовак. Прычыны зімовых скопішчаў і міграцый, якія папярэднічаюць ім, магчыма, звязаны з гістарычным станаўленнем гэтага сямейства, бо скопішчы характэрны менавіта для краін з халоднай зімой, якія засяляліся цеплалюбнымі відамі, якія змянілі свой тып харчавання і лад жыцця. Некаторыя жукі здзяйсняюць групавыя пералёты. Напрыклад, плывунцы, вадалюбы часам здзяйсняюць пералёты даволі вялікімі групамі пры перасяленні ў новыя вадаёмы. Міграцыйныя паводзіны сустракаецца ў матылёў і вядомая прыкладна ў 250 відаў, прычым усяго два дзясятка з іх здзяйсняюць рэгулярныя і працяглыя па адлегласці пералёты. Данаіда манарх — самы вядомы мігрыруючы матыль, які штогод пераадольвае вялікія кантынентальныя адлегласці ў Паўночнай Амерыцы. Да міграцый здольныя і еўрапейскія віды: напрыклад, Vanessa cardui зімуюць у Паўночнай Афрыцы, дзе яны размнажваюцца, і новае пакаленне мігруе на поўнач, дзе выводзіцца летняе пакаленне матылёў. Пры міграцыях гэты від ляцяць групамі, з хуткасцю, і могуць пераадольваць да 500 км у дзень. Большасць насякомых рассяляецца падчас пералётаў, але ў шэрагу відаў функцыю рассялення выконваюць лічынкі. Найбольш вядомымі з іх, схільнымі да міграцый у пошуках ежы, з’яўляюцца вусені паходных шаўкапрадаў (Thaumetopoeidae). Падчас такіх міграцый гэтыя вусені перамяшчаюцца ланцужком адзін за адным.
Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024
Рэйтынг футбольных асацыяцый
* Ад Ліхтэнштэйна ў Лізе чэмпіёнаў УЕФА ўдзельнічае пераможца Кубка Ліхтэнштэйна.
Насякомыя
Грамадскія насякомыя
Грамадскія насякомыя (сацыяльныя насякомыя) складаюць каля 75 % біямасы ўсіх насякомых планеты. Яны адрозніваюцца не столькі сваімі буйнымі скопішчамі (хмары пералётнай саранчы маюць яшчэ вялікую колькасць, але гэта не сацыяльны від), але некалькімі асаблівасцямі паводзін. Для іх характэрна пасяленне ў сумесна пабудаваным гняздзе, догляд за нашчадствам, перакрыванне некалькіх пакаленняў і падзел абавязкаў (паліэтызм) сярод членаў іх сем’яў. Сем’і складаюцца з некалькіх каст: палавых (рэпрадуктыўных самак і самцоў) і бясплодных рабочых асобін (рабочыя, салдаты і іншыя). Апошнія выконваюць усе функцыі ў сям’і, акрамя размнажэння. «Каставы» поліэтызм цесна звязаны са з’явай каставага палімарфізму.
Сацыяльны лад жыцця (эўсацыяльнасць) выяўлены ва ўсіх прадстаўнікоў сямейства мурашкі (больш за відаў) і атрада тэрміты (каля 3000). Адзіночныя віды мурашак і тэрмітаў у сучаснай фаўне не выяўлены. Грамадскі лад жыцця вядуць і некаторыя віды пчол і вос (меданосная пчала, чмялі, шэршні і іншыя). Але калі ў мурашак усе вядомыя навуцы віды з’яўляюцца цалкам сацыяльнымі, то ў іншых сямействах перапончатакрылых (пчолы і восы) назіраюцца ўсе стадыі пераходу ад адзіночнага ладу жыцця да грамадскага: перасацыяльнасць, субсацыяльнасць, паўсацыяльнасць, парасацыяльнасць і квазісацыяльнасць. У вос эўсацыяльнасць сустракаецца сярод падсямействаў (папяровыя восы, шэршні),, а сярод пчол у такіх групах, як Сапраўдныя пчолы (Apidae, уключаючы чмялёў, бязжальных і меданосных пчол),.
Характэрнай асаблівасцю грамадскіх насякомых служыць будаўніцтва буйных і складанаўстроеных гнёздаў (напрыклад, мурашнік, тэрмітнік). Яны характарызуюцца асобай ахоўнай канструкцыяй, якая забяспечвае падтрыманне пастаянных і аптымальных паказчыкаў вентыляцыі, вільготнасці паветра і да т.п., якія забяспечваюць гадаванне расплоду, а ў відаў-грыбкаводаў (мурашкі-грыбкаводы і тэрміты) яшчэ і сімбіёнтных грыбоў. Памеры найбуйнейшых тэрмітнікаў дасягаюць 9 м у вышыню. У пустэльных мурашак гнёзды могуць знаходзіцца пад зямлёй на глыбіні да 4 м, а па ўскосных даных — нават да 10 метраў.
Распаўсюджанне і месцы рассялення
Распаўсюджанне насякомых на Зямлі супадае з распаўсюдваннем наземнай флоры, пераважна кветкавых раслін. Толькі крайнія палярныя вобласці і высакагор’і з вечнымі снягамі пазбаўлены насякомых. Пры гэтым насякомыя сустракаюцца ў такіх негасцінных экасістэмах, як бясснежныя вяршыні гор, засушлівыя пустыні, глыбокія пячоры, а таксама ў маладых экасістэмах астравоў вулканічнага паходжання, якія нядаўна ўтварыліся. Найбольш шматлікія і разнастайныя насякомыя ў тропіках. Ва ўмераных шыротах краявідны склад насякомых не такі вялікі.
Для агульнай характарыстыкі размяшчэння арэалаў самых розных насякомых звычайна выкарыстоўваюць шырока прызнаныя назвы буйных падзелаў сушы: Палеарктыка, Неарктыка, Галарктыка, Амфіпацыфічны сектар, Эфіопская вобласць, Арыентальная вобласць, Арктагея, Неатропіка і Аўстралійская вобласць. Найважнейшым фактарам, які прадвызначае распаўсюджанне насякомых, з’яўляюцца іх харчовыя сувязі. Асабліва гэта характэрна для фітафагаў і некаторых паразітычных перапончатакрылых і двухкрылых. У манафагаў і вузкіх алігафагаў іх арэалы часта супадаюць з распаўсюджаннем іх кармавых раслін ці здабычы.
Многія віды насякомых рассяліліся практычна па ўсім свеце пры ўдзеле чалавека. У першую чаргу гэта яго сужыцелі — жыхары жылля і запасаў, паразіты чалавека і найважнейшых хатніх жывёл. Гэтак жа шырока рассяліліся па свеце і многія шкоднікі сельскагаспадарчых культур, але іх арэалы абмежаваны звычайна распаўсюджваннем гэтых культур і кліматычнымі ўмовамі. Нярэдкія шырока распаўсюджаныя віды і сярод насякомых, незвязаных з чалавекам. Напрыклад, матыль Vanessa cardui жыве ў трапічных і ўмераных абласцях усіх кантынентаў, акрамя Паўднёвай Амерыкі. Многія роды таксама маюць гіганцкія арэалы — часам амаль усясветнымі. Нароўні з гэтым шмат якія таксоны валодаюць вельмі вузкімі арэаламі або з’яўляюцца эндэмікамі. Да іх ліку адносяцца шматлікія горныя і астраўныя формы.
Цэлы шэраг насякомых ад жыцця на сушы перайшоў да жыцця ў вадзе. Воднымі, гэта значыць тым, што дыхаюць за кошт растворанага ў вадзе кіслароду, з’яўляюцца толькі лічынкі насякомых, імага якіх здольныя пакідаць ваду. Насякомыя сустракаюцца ў прэсных вадаёмах любых тыпаў (уключаючы падземныя), аднак пераважная большасць з іх аддаюць перавагу невялікім, слаба праточным вадаёмам з багатай расліннасцю. Некаторыя насякомыя, напрыклад клапы-вадамеры (Hydrometridae, Gerridae), жывуць на паверхні вады, перамяшчаючыся па ёй, адштурхваючыся нагамі ад плёнкі паверхневага нацяжэння. Прадстаўнікоў сямейства Halobatidae — т.зв. марскіх вадамераў — можна сустрэць у моры. Прадстаўнікі роду Halobates — адзіныя з усіх насякомых, якія жывуць у адкрытым акіяне за сотні кіламетраў ад берага. Аднак марскіх вадамераў нельга лічыць сапраўднымі воднымі насякомымі, з прычыны таго, што, жывучы на паверхні вады, яны харчуюцца трупамі жывёл, якія ўсплываюць на паверхню, а адкладаюць яйкі на плаваючыя водарасці, пер’е птушак і да т.п. Сапраўдных марскія насякомых, якія развіваюцца ў марской вадзе, каля дзясятка відаў з атрада двухкрылых. Толькі ў віду камароў-даўганожак Limonia monostromia, які сустракаецца ля берагоў Японіі, увесь цыкл развіцця звязаны з морам.
Вялікую і разнастайную групу складаюць насякомыя-сінантрапы (спадарожнікі чалавека), здольныя пасяляцца ў жыллі чалавека, гаспадарчых пабудовах, харчовых складах, збожжасховішчах
Экстрэмальныя ўмовы пасялення
Па сваёй здольнасці засяляць самыя розныя месцапражыванні насякомыя не маюць сабе роўных, і асобныя іх віды прыстасаваліся да жыцця ў самых розных, парой неверагодных і экстрэмальных умовах. Яны засяляюць нават прыпалярныя вобласці: Антарктыду і Арктыку (Грэнландыю, Новую Зямлю, востраў Урангеля, Чукоцкі паўвостраў і іншыя). Эндэмік Антарктыкі бяскрылы камар-званец Belgica antarctica з сямейства (атрад двухкрылыя) — да таго ж найбуйнейшая сапраўды сухапутная (якое не пакідае паверхня зямлі) жывёла Антарктыды. Вусені матыля Gynaephora groenlandica (сямейства ваўнянак, Грэнландыя і Канада) здольныя падчас зімовак перажываць тэмпературы да −70 °C. Іншы від запалярных ваўнянак — ваўнянка Кузняцова — сустракаецца толькі на востраве Урангеля. Востраў Грэнландыя насяляе некалькі эндэмічных відаў насякомых, напрыклад жук Atheta groenlandica. Недалёка ад палярнага круга на паўночным усходзе Якуціі сустракаецца апалон арктычны (Parnassius arcticus). Тэрмафільны паўводны жук Zaitzevia thermae здольны насяляць у геатэрмальных крыніцах. У штаце Мантана (ЗША) ён выяўлены ў незвычайна цёплых водах з тэмпературай да +29 °C. Лічынкі камара Polypedilum vanderplanki у Нігерыі здольныя жыць у водах з тэмпературай +60…+70 °C і перажываць засуху ў вадаёмах, якія цалкам перасыхаюць. Лічынкі мух Helaeomyia petrolei з Каліфорніі (ЗША) харчуюцца мёртвымі насякомымі, якія зваліліся ў нафтавыя лужыны, што робіць іх адзінымі ў свеце насякомымі, здольнымі выжываць у сырой нафце — субстанцыі, звычайна атрутнай для членістаногіх. Насякомыя ў сваім распаўсюджанні таксама заходзяць высока ў горы: жужаль Bembidion bracculatum у Гімалаях жыве на вышынным поясе ад 4300 да 5000 м, у зоне начнога снегу. У Афганістане і Таджыкістане жаўтушка Марка Пола сустракаецца ў гарах на вышынях ад 3000 да 5000 м. Месцапражыванне большасці відаў матылёў-апалонаў распасціраецца ў горах на вышыні да 2000 м, а ў Азіі на вышынях над узроўнем мора аж да мяжы вечных снягоў і льдоў. У Гімалаях, у наваколлях Эверэста, Parnassius epaphus жыве на вышыні да 6000 м Пустынныя мурашкі Cataglyphis bicolor (якія насяляюць Сахару), Ocymyrmex (пустыня Наміб) і Melophorus (пустыні Аўстраліі) здольныя фуражаваць пад пякучым Сонцам і пры тэмпературы паверхні да +60 °C.
Узаемаадносіны з іншымі арганізмамі
Падчас працяглай эвалюцыі ў насякомых утварыліся шматстайныя тыпы ўзаемаадносін з іншымі арганізмамі: адмоўныя формы ўзаемадзеянняў паміж відамі (паразітызм, драпежніцтва, канкурэнцыя) і станоўчыя (каменсалізм, мутуалізм, інквілінізм і г.д.).
Сімбіёнты і каменсалы
Самым яскравым прыкладам сімбіёзу насякомых з раслінамі служыць вялікая, разнастайная і паспяховая ў эвалюцыйным плане група апыляльнікаў (пчолы, матылі) і трафабіёз мурашак з тлямі. Важную ролю на пачатковым этапе каэвалюцыі насякомых і кветкавых раслін і з’яўленні энтамафіліі адыграла антафілія (паглынанне пылка і нектару). Антафілія вядомая не толькі сярод найбольш вядомых апыляльнікаў (напрыклад, пчол і матылёў), але і сярод многіх іншых груп насякомых (цвердакрылыя, двухкрылыя, трыпсы, пільшчыкі і іншыя). Да 80 % відаў кветкавых раслін апыляюцца насякомымі. У сваю чаргу, насякомыя набылі цэлы шэраг прыстасаванняў для збору пылка і нектару, асабліва характэрных у пчаліных.
Падзь, якая вылучаецца тлямі, чарвяцамі і шчытоўкамі і іншымі сысучымі раўнакрылымі насякомымі (Homoptera ці Sternorrhyncha і Auchenorrhyncha), з’яўляецца смачнай ежай для мурашак. Яны літаральна «дояць» іх, абараняюць і садзейнічаюць пры распаўсюджанні маладых асобін. Іншым прыкладам сімбіёнтных адносін з раслінамі служаць энтамахарыя і як прыватны выпадак мірмекахарыя. У свеце вядома больш за 3 тыс. відаў раслін, чыё насенне распаўсюджваюць мурашкі (каля 1 % флоры). Мірмекахарыя ўласцівая, і многім іншым. З лясных раслін сярэдняй паласы да мірмекахорным адносяцца ажыка валасістая, падалешнік еўрапейскі, віды родаў мар'яннік, чубатка, падтыннік, грушанка і многія інш.
Найбольшая колькасць сімбіёнтаў і каменсалаў жыве ў гнёздах грамадскіх насякомых, вылучаюць цэлыя спецыялізаваныя групы мірмекафілаў і тэрмітафілаў. Яны маюць як марфалагічныя прыстасаванні, так і паводзінскія рэакцыі, якія дазваляюць ім уступаць у цесныя сімбіятычныя сувязі з мурашкамі і тэрмітамі. Напрыклад, у паўсінаў на целе маюцца адмысловыя залозы (якія вылучаюць рэчывы, што злізваюць мурашкі), якія знаходзяцца на вусіках, а ў жукоў-ашчупнікоў па баках цела. Таксама ферамонамі і іншымі вылучэннямі прыцягваюць мурашак мірмекафільныя вусені матылёў-блакітніц, некаторыя стафілініды. Прыкладам інквілізму могуць паслужыць перапончатакрылыя-наезнікі, лічынкі якіх, пасяляючыся ў галах, спачатку высмоктваюць лічынку, якая ўтварыла гэты гал, а затым пачынаюць харчавацца сценкамі гала самой расліны. Некаторыя двухкрылыя адкладваюць яйкі ў ракавіны малюскаў, а затым іх лічынка есць тканкі гаспадара. Пасля гэтага яна ператвараецца ў пупарый, а ракавіну выкарыстоўвае ў якасці сховішча.
Сярод бактэрый прыкладам аблігатных унутрыклеткавых сімбіёнтаў служыць вальбахія (Wolbachia). Гэтым родам бактэрый інфікавана да 20 % усіх відаў насякомых. Яны маюць для іх як дадатнае (павышэнне пладавітасці і прыстасаванасці некаторых насякомых), так і адмоўнае значэнне (андрацыд, партэнагенез, дэгенерацыі эмбрыёнаў, фемінізацыя).
Паразіты і паразітоіды
Паразітызм можа быць аблігатным, калі паразіт не можа існаваць без гаспадара, і часовым або факультатыўным. Сярод шматклетачных арганізмаў, якія паразітуюць на насякомых, найбольш вядомыя кляшчы і нематоды. У самім класе насякомых ёсць некалькі спецыялізаваных атрадаў паразітаў (тыповы прыклад —, , , , ). Нават сярод жукоў ёсць віды, якія паразітуюць на пазваночных, напрыклад, якія з’яўляюцца эктапаразітамі рачных баброў роду , род  на ,  на. Таксама некаторыя паўднёваамерыканскія з’яўляюцца эктапаразітамі, а іх трапічная трыба  у стадыі імага паразітуе на пазваночных.
Звышпаразітызм. Сярод энтамафагаў-наезнікаў вядомыя выпадкі звышпаразітызму, або гіперпаразітызму. У выпадку звышпаразітызму назіраецца паразітаванне аднаго паразіта (звышпаразіт, гіперпаразіт) у іншым. У гэтым выпадку звышпаразіт завецца паразітам другога парадку, а яго гаспадар — паразітам першага парадку. Напрыклад, наезнік заражае мнагаеднага звышпаразіта, а ён, у сваю чаргу, можа паражаць наезнікаў , якія паразітуюць на вусенях матылёў-бялянак. Звышпаразітызм досыць шырока распаўсюджаны сярод паразітычных насякомых, у прыватнасці ў наезнікаў сямействаў, і некаторых іншых.
Гнездавы і сацыяльны паразітызм
Некаторыя насякомыя гвалтоўна ці тайна прысвойваюць чужы кармавы (клептапаразіты) або гнездавы рэсурс (гнездавы і сацыяльны паразітызм). Мухі-клептапаразіты, напрыклад, прадстаўнікі сямействаў Chloropidae і Milichiidae, наведваюць павуціны, крадучы ў павукоў частку іх здабычы. Іншыя гэтак жа паступаюць з ктырамі і мурашкамі роду Crematogaster.
Самка пчол-зязюль і некаторых вос з падобнымі паводзінамі пранікае ў гняздо гаспадара і забівае там матку калоніі. Затым яна адкладвае свае ўласныя яйкі, а рабочыя асобіны віду-гаспадара пасля выкормліваюць лічынак віду-паразіта. Менавіта так паступаюць чмялі-зязюлі падрода Psithyrus і больш за 700 відаў роду Nomada, якія паразітуюць на пчолах з родаў Andrena, Lasioglossum, Eucera, Melitta і Panurgus. Сваіх гнёздаў пчалы-зязюлі не будуюць, і ў іх няма апарата для збору пылка, а з-за адсутнасці апушвання яны знешне больш падобныя на вос, чым на пчол. Некалькі тысяч відаў пчол-зязюль вядомы ў сямействах Apidae, Megachilidae і Halictidae.
Гнездавы паразітызм у мурашак прымае форму сацыяльнага паразітызму, пры якім паразіт цалкам або часткова (часова, факультатыўна) існуе дзякуючы іншым грамадскім насякомым. Аплодненая самка віду-паразіта (Lasius umbratus або рудай лясной мурашкі) пранікае ў гняздо віду-гаспадара (Lasius niger або бурай лясной мурашкі адпаведна), забівае ў ім царыцу, займаючы яе месца, і пачынае адкладаць свае ўласныя яйкі. Рабочыя асобіны, якія выйшлі з іх, паступова засяляюць мурашнік, змяняючы яго гаспадароў. Мурашкі-амазонкі (Polyergus) крадуць коканы відаў-«рабоў», каб тыя затым выконвалі ўсе працы па гняздзе.
Абарона ад драпежнікаў
Для шмат якіх відаў насякомых як сродак абароны характэрны танатоз — часавая нерухомасць, пры якой яны прыкідваюцца мёртвымі. Пры верагоднай небяспецы такія насякомыя звычайна заміраюць і падаюць з раслін на подсціл. Для мноства насякомых з самых розных сістэматычных груп таксама характэрны міметызм — адна з формаў мімікрыі, якая дасягаецца шляхам падабенства з дэталямі атачэння ці загадзя неядомымі прадметамі. Многія віды маюць заступніцкую афарбоўку, якая імітуе аб’екты нежывой прыроды — сухое лісце, галінкі, кавалачкі кары, птушыны прыплод. Адным з відаў адпужвальнай афарбоўкі з’яўляюцца «вочкі» на крылах. Яны размяшчаюцца на пярэдніх і/ці задніх крылах і імітуюць вочы пазваночных жывёл. У спакойным стане насякомыя з такой афарбоўкай звычайна сядзяць, склаўшы крылы, а патрывожаныя, раскрываюць пярэднія крылы і дэманструюць адпужвальныя ярка афарбаваныя ніжнія крылы. Падобная стратэгія абароны адзначаецца ў многіх матылёў, шэрагу багамолаў, конікаў.
Шэраг насякомых, пераважна жукі, маюць вельмі цвёрдыя і трывалыя покрывы цела, якія абараняюць іх у той ці іншай ступені ад драпежнікаў. Шэраг жукоў мае жахлівыя і часам вельмі небяспечныя сківіцы: рагачы, жужлі, некаторыя вусачы. Некаторыя насякомыя маюць залозы з атрутнымі і пахучымі сакрэтамі. Самым яскравым прыкладам падобнага спосабу абароны з’яўляюцца жукі-бамбардзіры. Яны маюць залозы, якія выдзяляюць сумесь хімічных рэчываў, якія, уступаючы ва ўзаемадзеянне адно з адным у адмысловай камеры брушка, выклікаюць экзатэрмічную рэакцыю і разаграванне сумесі да 100 °C. Утвораная сумесь рэчываў выкідваецца праз адтуліны на кончыку брушка. Даволі часта сустракаюцца насякомыя, якія маюць атрутную гемалімфу. Шэраг відаў практыкуе сужыццё з абароненымі жывёламі. Прыкладам можа служыць мірмекафілія — выгоднае для насякомых сужыццё з мурашкамі ў іх гнёздах, дзе яны знаходзяць не толькі абарону, але і ежу. Некаторыя віды насякомых аддаюць перавагу скрытнаму ладу жыцця, жывуць у цяжкадаступных месцах, надзейна абароненых ад ворагаў. Многія насякомыя вядуць начны лад жыцця, які дзейсна ахоўвае іх ад магчымых нападаў птушак і іншых дзённых драпежнікаў.
Натуральныя ворагі і захворванні
Натуральнымі ворагамі насякомых (энтамафагамі) з’яўляюцца розныя шматлікія патагенныя мікраарганізмы, паразітычныя і драпежныя беспазваночныя жывёлы. Таксама насякомыя з’яўляюцца ежай для многіх пазваночных жывёл. Насякомыя знішчаюцца рознымі энтамафагамі на ўсіх стадыях развіцця.
У наш час сярод мікраарганізмаў вядомыя розныя ўзбуджальнікі бактэрыяльных, вірусных, грыбковых і пратазойных захворванняў насякомых. Напрыклад, бакулавірусы з’яўляюцца ўзбуджальнікамі вірусных захворванняў розных відаў, пераважна лускакрылых. Вядома звыш 400 відаў грыбоў, якія выклікаюць розныя захворванні насякомых. Усе яны з’яўляюцца прадстаўнікамі чатырох класаў: фікаміцэты, сумчатыя, базідыяльныя і недасканалыя грыбы. З класа фікаміцэтаў найбольш вядомыя прадстаўнікі роду Entomophthora. З групы сумчатых грыбоў часцей за ўсё паразітуюць віды родаў Cordyceps, Hypocrella, Hirsutella, Sporotrichum і інш. Асаблівую вядомасць маюць некаторыя прадстаўнікі роду Cordyceps у сувязі з уплывам на паводзіны насякомых, на якіх яны паразітуюць, напрыклад кардыцэпс аднабокі, які паразітуе на мурашках, і кардыцэпс кітайскі — на вусенях матыля Hepialus armoricanus. Сярод прадстаўнікоў недасканалых грыбоў насякомых дзівяць грыбы родаў Aschersonia, Aspergillus, Beauveria, Cephalosporium, Cladosporium, Coniothyrium, Spicaria і іншыя. Патагенныя для насякомых бактэрыі з’яўляюцца прадстаўнікамі парадку Eubacteriales. Сярод іх найбольш часта сустракаюцца кокабактэрыі, спораўтваральныя бактэрыі і бясспоравыя палачкападобныя бактэрыі. Рэдка ў насякомых таксама выяўляюць патагенныя вібрыёны. Большасць вядомых патагенных насякомым прасцейшых з’яўляюцца прадстаўнікамі атрада мікраспарыдый, грэгарын і шызагрэгарын.
Шырокай групай натуральных ворагаў насякомых з’яўляюцца паразітычныя чэрві — нематоды, які выклікаюць нематодныя хваробы насякомых. З беспазваночных драпежнікаў, якія палююць на насякомых, найбольш шырока распаўсюджаны насякомыя-энтамафагі, павукападобныя (павукі, скарпіёны, кляшчы, фалангі і да т.п.), мнаганожкі.
Сярод пазваночных насякомымі харчуюцца розныя віды рыб, земнаводных (у жаб да 95 % рацыёну), паўзуноў, птушак і сысуноў (насякомаедныя, кажаны, мурашкаеды, пангаліны і трубказубы і г.д.). Унутры пералічаных класаў пазваночных маюцца цэлыя групы, якія спецыялізуюцца на харчаванні выключна насякомымі. Таксама насякомыя служаць многім іншым відам як дадатак да асноўнай ежы.
Роля ў экасістэмах
Насякомыя складаюць каля 90 % усіх жывёл на Зямлі. Насякомыя адыгрываюць надзвычай важную ролю ў прыродзе, якая вызначаецца іх відавой разнастайнасцю і высокай колькасцю ў біяцэнозах. Расліннаедныя насякомыя па біямасе ў шмат разоў перавышаюць усіх іншых жывёл-фітафагаў і таму спажываюць асноўную частку расліннага прыросту. Драпежныя і паразітычныя насякомыя з’яўляюцца натуральнымі рэгулятарамі колькасці арганізмаў, якімі яны харчуюцца. У сваю чаргу, насякомыя — аснова харчавання для шматлікіх беспазваночных і пазваночных жывёл.
Насякомыя як апыляльнікі
Звыш 80 % раслін Еўропы апыляюцца насякомымі, і можна з упэўненасцю сказаць, што кветка — вынік сумеснай эвалюцыі раслін і насякомых. Прыстасаванні кветкавых раслін для прыцягнення насякомых разнастайныя: пылок, нектар, эфірныя алеі, водар, форма і афарбоўка кветкі. Прыстасаванні насякомых: смактальны хабаток матылёў, грызуча-ліжучы ротавы апарат пчаліных; адмысловыя пылказборныя апараты — у пчол і чмялёў шчотачка і кошык на задніх нагах, у пчол-мегахіл — брушная шчотачка, шматлікія валаскі на нагах і целе.
Узаемаадносіны раслін і насякомых нярэдка дасягаюць асаблівай спецыялізацыі. Напрыклад, люцэрну апыляюць адзіночныя пчолы, інжыр — перапончатакрылыя Blastophaga psenes, юку — юкавая моль. Мадагаскарская архідэя ангрэкум паўтарафутавы з вельмі глыбокай кветкавай чашачкай апыляецца адзіным эндэмічным відам мёртвай галавы, якія маюць хабаток даўжынёй 225 мм. Неатрапічныя архідныя расліны з падтрыб Stanhopeinae і Catasetinae апыляюцца выключна архіднымі пчоламі (Euglossini). Гэтыя ўзаемавыгадныя ўзаемаадносіны пчол і архідэй узніклі падчас эвалюцыі прыкладна 20 млн гадоў таму. Толькі самцы займаюцца апыленнем гэтых архідэй, якія не вырабляюць нектар, і самкі пчол не наведваюць іх. Падчас наведвання кветкі да галавы або грудзей самца прыліпае палінарый (які змяшчае пылковыя зерні), які апыляльнік і пераносіць на іншую кветку.
Іншыя ролі
Як спажыўцы жывёльных і раслінных рэштак насякомыя адыгрываюць важную ролю ў глебаўтварэнні. Такі ўдзел звязаны не толькі з разрыхленнем глебы і ўзбагачэннем яе перагноем глебавымі насякомымі і іх лічынкамі, але і з раскладаннем раслінных і жывёльных рэштак — апалага лісця і адмерлых частак раслін, трупаў і экскрыментаў жывёл, адначасова выконваюцца санітарная роля і кругаварот рэчываў у прыродзе.
Санітарную ролю выконваюць наступныя групы насякомых:
Некаторыя насякомыя здольныя абараняць расліны ад фітафагаў. Напрыклад, каля 10 % відаў акацый Цэнтральнай Амерыкі ахоўваюцца драўнянымі мурашкамі роду Pseudomyrmex, якія атрымліваюць ад расліны гатовы дом і корм (нектар і бялковыя цельцы Бельта).
Паходжанне і эвалюцыя
Усталяванне паходжання класа насякомых сутыкаецца з вызначанымі цяжкасцямі. Ключавая праблема складаецца ў адсутнасці акамянеласцей, па якіх можна было б усталяваць філагенетычныя адносіны насякомых.
Традыцыйна на аснове марфалагічных параўнанняў (асабліва трахеальных дыхальных сістэм) найбліжэйшымі сваякамі насякомых лічылі мнаганожак. У адпаведнасці з гэтым пунктам гледжання абедзве групы аб’ядноўвалі ў таксон «непаўнавусыя» (Atelocerata).
Аднак пабудова філагеній на падставе паслядоўнасцей генаў і нядаўнія марфалагічныя даследаванні сведчаць, што насякомыя бліжэйшыя да ракападобных, чым да мнаганожак. Прыхільнікі гэтай філагенетычнай гіпотэзы аб’ядналі ракападобных і насякомых у адзіны таксон Pancrustacea. Ракападобныя вядомыя з адкладаў ранняга кембрыю (каля 511 млн гадоў), у той час як насякомыя з’яўляюцца ў палеанталагічным летапісе толькі ў раннім дэвоне (каля 410 млн гадоў). Такім чынам, гіпотэза пра паходжанне ракападобных і насякомых ад адзінага агульнага продка спараджае часавы прамежак каля 100 млн гадоў, на працягу якога насякомыя павінны былі існаваць. Адсутнасць рэштак насякомых у палеанталагічным летапісе на працягу гэтага перыяду звычайна тлумачыцца тым, што яны не захаваліся да нашых дзён. Найноўшыя марфалагічныя параўнанні і філагенетычныя рэканструкцыі на аснове геномных паслядоўнасцей паказваюць, што насякомыя з’яўляюцца нашчадкамі ракападобных, што добра ўзгадняецца з палеанталагічнымі звесткамі. Аднак марфалагічныя і малекулярныя звесткі не ўзгадняюцца пры вызначэнні найбліжэйшых сваякоў насякомых сярод ракападобных: марфалагічныя звесткі паказваюць на сувязь насякомых з вышэйшымі ракападобнымі, а малекулярныя — з жабраногімі. У адпаведнасці з апошняй гіпотэзай эвалюцыйная галіна насякомых аддзялілася ад ракападобных у познім Сілуры — раннім Дэвоне. Прымітыўныя продкі насякомых існавалі 350 млн гадоў назад у дэвонскім перыядзе, а верагодна і яшчэ раней. Найстаражытнейшым насякомым з’яўляецца дэвонскі від Rhyniognatha hirsti (410 млн гадоў) і Strudiella devonica ( гадоў). Да найстаражытных насякомых адносяць цалкам вымерлыя атрады Пратараканы, Пааліідавыя, стракозападобныя Archodonata і Protodonata, Palaeodictyoptera, Diaphanopterodea, Hypoperlida, Megasecoptera, Miomoptera і Герарыды, знойдзеныя ў карбоне (больш за 300 млн гадоў).