cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя рускай мовы ва Украіне
Перасяленне рускіх
Першыя хвалі расійскіх перасяленцаў ва Украіне прыпадаюць на канец XVI ст., калі расійскія перасяленцы пачалі займаць Слабажаншчыну (паўночны ўсход Украіны), прыходзячы на гэтыя тэрыторыі наўзамен татарскім плямёнам. Расійскія перасяленцы, аднак, былі ў меншасці ў параўнанні з украінцамі, якія ратаваліся ад жорсткіх умоў у сучаснай заходняй Украіне. Іншае рускамоўнае насельніцтва пачало з'яўляцца пад канец XVII ст. на поўначы, поўдні і ўсходзе Украіны пасля паўстання Багдана Хмяльніцкага. Пасля Пераяслаўскага Савета, паводле якой поўнач і ўсход Украіны апынуліся ў складзе Маскоўскай дзяржавы, у цэнтральнай частцы Украіны крыху павялічылася дзель рускіх: так, у першую чаргу прыбыло некалькі тысяч салдат — у параўнанні, не-расійскае насельніцтва складала каля 1,2 млн чал. Хоць колькасць расійскіх перасяленцаў ва Украіне заставаўся маленькім да XVIII ст., мясцовая арыстакратыя пачала пераходзіць на рускую мову як прэстыжную мову дзяржавы.
Пачынаючы з XVIII ст. вялікая колькасць рускіх перасялілася на нядаўна адваяваныя землі поўдня Украіны, вядомыя ў тагачаснай Расіі як «Наваросія» (літаральна Новая Расія). Да XVIII ст. гэтыя землі ў значнай ступені былі пустымі праз сталую пагрозу татарскіх набегаў, але па ліквідацыі татарскай дзяржаўнасці расійскія дваране атрымалі вялікія ўчасткі ўрадлівых зямель. Гэтыя землі араліся сялянамі-перасяленцамі і, нягледзячы на параўнальна вялікую колькасць этнічна расійскіх перасяленцаў, большую частку новых жыхароў Наваросіі склалі ўкраінцы.
У ХІХ ст. гарады тагачаснай Расіі, у тым ліку і ўкраінскія гарады, зазналі рэзкае павелічэнне свайго насельніцтва, рускія пачалі пераяжджаць у новыя індустрыяльныя гарады або гарады, што на той момант зведвалі рост. Гэты працэс выклікаў прцягненне найбуйнейшых гарадоў Украіны ў рускамоўнае грамадства, да пачатку ХХ ст. рускія былі самай буйной этнічнай групай амаль ва ўсіх вялікіх украінскіх гарадох: Кіеў (54.2%), Харкаў (63.1%), Адэса (49.09%), Мікалаеў (66.33%), Марыупаль (63.22%), Луганск (68.16%), Херсон (47.21%), Мелітопаль (42.8%), Екацярынаслаў (41.78%), Елісаветград (34.64%), Сімферопаль (45.64%), Ялта (66.17%), Керч (57.8%), Севастопаль (63.46%).
Русіфікацыя
З паступовым ростам урбанізацыі грамадства ў ХІХ ст. украінскія жыхары сельскай мясцовасці пачалі перасяляцца ў гарады і, адпаведна, пераходзіць у рускамоўнае асяроддзе. Апрача таго, усе дзяржаўныя ўстановы і ўстановы культуры выкарыстоўвалі рускую мову, што таксама падштурхоўвала ўкраінцаў да выкарыстання рускай мовы.
Па распадзе Расійскай імперыі і існаванні кароткатэрміновай украінскай дзяржаўнасці на ўкраінскіх трыторыях Расіі (гл. УНР, Украінская Дзяржава, Кубанская Народная Рэспубліка) ранейшае становішча рускай мовы ў гарадох захавалася нягледзячы на спробы палітыкі карэнізацыі. У сельскай мясцовасці руская мова ўжывалася пераважна толькі сярод перасяленцаў расійскага паходжання, колькасць якіх, зрэшты, была параўнальна маленькай.
Цягам некаторага часу ўкраінская дзяржаўнасць была ліквідавана, і амаль усе ўкраінскія тэрыторыі былой Расійскай імперыі трапілі ў склад савецкіх рэспублік (Украінская Народная Рэспубліка Саветаў, Данецка-Крыварожская Рэспубліка, УССР). У 1922 годзе ўкраінскія тэрыторыі былой Расійскай імперыі трапілі ў склад СССР, у якім, нягледзячы на заканадаўчую або канстытуцыйную адсутнасць дзяржаўнай мовы, пануючы статус захавала руская мова, якая дэ-факта набыла статус дзяржаўнай. У розныя перыяды існавання УССР украінская мова ў той ці іншай ступені зазнавала ціск (апроч перыяду карэнізацыі), што таксама прывяло да росту прэстыжу рускай мовы. Пачынаючы з 1930-х гадоў гэтаму асабліва спрыялі іднустрыялізацыя на ўсходзе Украіны, у выніку чаго пераважна ўкраінскамоўны ўсход Украіны стаў імкліва русіфікавацца праз плынь рускамоўных рабочых, што прыбывалі з іншых рэспублік СССР.
Сучасная Украіна
Руская мова ў сучаснай Украіне мае статус мовы меншасці, з 2012 года па пачатку дзеяння ў краіне Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў руская мова набыла рэгіянальны статус практычна ва ўсіх рэгіёнах паўднёвага ўсходу (страціла ў 2018 годзе). У Аўтаномнай Рэспубліцы Крым руская мова мае афіцыйны статус поруч з украінскай і крымскататарскай па ўсталяванні крымскай аўтаноміі ў пачатку 1990-х гадоў.
Такутаро Укон
(右近 徳太郎; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1934—1940 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Аляксандра Іванаўна Воранава
Аляксандра Іванаўна Воранава (, г. Віцебск — ) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1967), прафесар (1968). Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1972).
Біяграфія
Скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт ў 1930 годзе. Працавала ў вышэйшых навучальных установах Мінска, Оршы, Уральска. У 1944—1948 гадах загадчык кафедры, з 1962 года выкладчык Мінскага педагагічнага інстытута, у 1948—1962 гадах загадчык кафедры Рэспубліканскай партыйнай школы пры ЦК КП(б)Б.
Навуковая дзейнасць
Аўтар прац па гісторыі працоўнага класа і рэвалюцыйнага руху ў Беларусі ў XIX — пачатку XX стагоддзяў.
У працах А. І. Воранавай раскрыта дынаміка фарміравання і развіцця фабрычна-заводскага пралетарыяту, ахарактарызаваны сацыяльна-эканамічныя прычыны і ўмовы, этапы і рост рабочага руху, асабліва ў перыяд рэвалюцыі 1905—1907 гадоў, паказана дзейнасць першых сацыял-дэмакратычных груп на Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Аднак у даследаваннях А. І. Воранавай ідэалізаваліся рабочы рух і ступень бальшавіцкага кіраўніцтва ім, што было ўласціва гістарычнай навуцы таго часу.
Рэчыцкі краязнаўчы музей
Рэчыцкі краязнаўчы музей — музей Рэчыцы. Заснаваны 3 мая 1952 года. Для наведвальнікаў музей быў адкрыты 5 лістапада 1954 года. Фонд у той час налічваў 1000 экспанатаў, экспазіцыя размяшчалася ў адной зале, дзе быў створаны аддзел сацыялістычнага будаўніцтва. У першы год экспазіцыю наведала больш за 40 тысяч чалавек.
На 01.01.2012 г. — 30031 адзінка захоўвання. Сабраны калекцыі археалогіі, нумізматыкі, фалерыстыкі, жывапісу, прадметаў працы і быту сялян Рэчыцкага краю, беларускай нацыянальнай вопраткі, ткацтва, фатаграфій, дакументаў. У экспазіцыйных залах «Старажытная гісторыя краю», «Рэчыца на мяжы XIX—XX стст.» «Вялікая Айчынная вайна», «Савецкі перыяд і навейшы час», «Нашы землякі», «Этнаграфія» «Прырода краю» прадстаўлены матэрыялы, якія характарызуюць гісторыю Рэчыцкага раёна, пачынаючы з VI тысячагоддзя да н. э. і да сучаснасці.
Заходні камітэт
Заходні камітэт (1862—1865) — камітэт, які быў створаны 20 верасня 1862 г. паводле ўказу расійскага імператара Аляксандра II як найвышэйшы адміністрацыйны орган для разгляду пытанняў кіравання «заходнімі губернямі» («Заходнім краем») Расійскай Імперыі.
Гісторыя
Неабходнасць стварэння камітэта была выклікана сялянскімі хваляваннямі ў Заходнім краі, якія пачаліся пасля пачатку рэалізацыі сялянскай рэформы ў Расійскай Імперыі на падставе маніфеста 19 лютага 1861 г., а таксама ростам апазіцыйнай актыўнасці карэннага (галоўным чынам, каталіцкага і польскамоўнага) дваранства края, перарослай у паўстанне 1863—1864 гадоў. Таму Заходні камітэт меў задачы абмеркавання мерапрыемстваў «да ўстанаўлення ў адзначаным краі парадка і ўмацавання ў ім спакою» і быў скасаваны, калі стала мараверагодным узнаўленне сялянскіх і паўстанцкіх выступленняў. Штуршком стварэння камітэта была акцыя дваран-палякаў Падольскай губерні, якія на губернскім дваранскім сходзе 19 верасня 1862 г. склалі афіцыйны адрас расійскаму імператару аб жаданні ўключэння Падольскай губерні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльных адносінах у склад Царства Польскага.
Старшынёй камітэта быў старшыня Камітэта міністраў. У склад камітэта ўваходзілі кіраўнікі ўсіх асноўных міністэрстваў і ўстаноў: міністр унутраных спраў, ваенны міністр, міністр дзяржаўных маёмасцей, міністр асветы, міністр фінансаў, міністр замежных спраў, шэф жандараў і обер-пракурор Сінода. Справаводства камітэта вяла канцылярыя Камітэта міністраў, а справаводцам камітэта быў прызначаны Ф.П. Карнілаў.
Заходні камітэт меў законадарадчыя правы і за час існавання камітэта былі разгледжаны розныя прапановы (у тым ліку ад віленскага і кіеўскага ваенных генерал-губернатараў) па кіраванні Заходнім краем і прыняцці новых законаў, якія б тычыліся заходніх губерняў. Прапановы па ўзнятым пытанням спачатку абмяркоўваліся ў камітэце, выпрацоўвалася меркаванне, якое пасля перадавалася імператару для канчатковай ухвалы ці адхілення. Напрыклад, у 1863 г. па ініцыятыве віленскага ваеннага генерал-губернатара Міхаіл Мураўёва з санкцыі Заходняга камітэта і зацвярджэння імператара Аляксандра II было вырашана поўнасцю ачысціць у заходніх губернях усе дзяржаўныя і адукацыйныя ўстановы ад католікаў, хоць зрабіць гэта адразу (па прычыне недахопу кадраў) не ўдалося. Камітэт кіраваў рэалізацыяй у Заходнім краі пачатых у Расійскай Імперыі ліберальных рэформ — у першую чаргу, выпрацоўваў палітыку мясцовых асаблівасцей рэалізацыі гэтых рэформ у краі (як правіла, у бок абмежаванасці іх характару). Ён таксама разглядаў пытанні, звязаныя з падаўленнем паўстання 1863—1864 гадоў, высылкай вязненых паўстанцаў з «заходніх губерняў» ва ўнутраныя губерні імперыі, перасяленнем у край рускіх сялян; прымаў справаздачы губернатараў і генерал-губернатараў «заходніх губерняў» аб становішчы ў падначаленых ім губернях; вырашаў памер кантрыбуцыйнага «працэнтнага збора», якім былі абкладзены яшчэ ў пачатку 1863 г. дваране заходніх губерняў і г.д.
Апошняе паседжанне Заходняга камітэта адбылося 22 снежня 1864 г., а 5 студзеня 1865 г. ён быў скасаваны і яго справы (42 тамы) перададзены ў Камітэт міністраў, дзе пачалі разглядацца пытанні адносна заходніх губерняў.
Алаколь
Алаколь  — горка-салёнае бяссцёкавае возера Казахстана, знаходзіцца на Балхаш-Алакольскай нізіне, на мяжы Алмацінскай і Усходне-Казахстанскай абласцей, ва ўсходняй частцы Балхаш-Алакольскай катлавіны ў паўднёва-ўсходнім Казахстане. На паўднёвы ўсход ад возера размяшчаецца перавал Джунгарскія вароты.
Плошча возера каля 2200 км², глыбіня да 45 м. Гадавыя ваганні ўзроўню складаюць 1,2 м. Ледастаў працягваецца са студзеня па красавік. Купальны сезон доўжыцца каля 3,5 месяцаў (з чэрвеня да сярэдзіны верасня). Вада мае хларыдна-натрыевы склад.
Энталома
Энтало́ма, Ружовапласціннік, Ружавянка (Entoloma) — род базідыяльных грыбоў сямейства.
Апісанне
Шапка пукатая з бугарком, часам увагнутая. Можа быць гладкая або з лускавінкамі, сухая, слізкая або клейкая. Мякаць белая або бураватая, крохкая. Ножка суцэльная або полая, можа адсутнічаць. Пласцінкі прырослыя з гладкім або зубчастым краем. Споры круглаватыя, ружовая ў масе.
Віды і экалогія
Налічваецца каля 200 відаў, пашыраных паўсюдна. На тэрыторыі Беларусі больш за 10 відаў: у парках і лясах трапляюцца неядомыя і ядавітыя, , ; таксама ў парках і садах пашыраны ядомыя і.
Сапратрофы. Растуць на глебе ў лясах, на лугах, пашах, тарфяных балотах, зрэдку на пнях і апалым лісці. Пладовыя целы з’яўляюцца ў канцы ліпеня — верасні, у некаторых відаў у красавіку—маі.
Значэнне
Ядомыя віды звычайна не спажываюцца.
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа — рымска-каталіцкі храм у Мінску, які размяшчаецца на Кальварыйскіх могілках, дзякуючы гэтаму таксама мае назву «кальварыйскі касцёл».
Адміністрацыйна адносіцца да кальварыйскага дэканату Мінска-Магілёўскай архіепархіі. Помнік архітэктуры ў неагатычным стылі, уключаны ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.
Гісторыя
У 1836 годзе струхлелы драўляны будынак раскідалі, а на яго месцы ў 1839—1841 гадах пачалі будоўлю мураванага храма ў неагатычным стылі. У 1842 годзе касцёл быў асвячоны.
У 1930-я гады касцёл застаўся адзіным дзеючым у Мінску, але нават у ім не было плябана. Аднак перад пачаткам Вялікай Айчыннай вайны зачынілі і яго. Набажэнствы аднавіліся у час нацысцкай акупацыі Мінска, але адразу па заканчэнні вайны будынак быў прыстасаваны пад майстэрні. У 1980 годзе касцёл вярнулі вернікам, тады ж адрамантавалі.
Архітэктура
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа аднанефны, з прамавугольнай апсідай, перакрыты цыліндрычным, з распалубкамі, скляпеннем, пад двухсхільным дахам. Дзве маленькія капліцы, прыбудаваныя да бакавых фасадаў, утвараюць нешта накшталт невялікага трансэпта. Галоўны ўваход мае выгляд спічастага партала, над ім знаходзіцца вежа-званіца.
У крыпце пад касцёлам пахаваны мастак Ян Дамель і біскуп Матэвуш Ліпскі.
Нусдорфская плаціна і шлюз
Нусдорфская плаціна і шлюз (Nußdorfer Wehr- und Schleusenanlage) — гідратэхнічнае збудаванне, плаціна і шлюз у прыгарадзе Вены — Нусдорфе, у месцы, дзе ад ракі Дунай адыходзіць яе натуральны рукаў — Дунайскі канал даўжынёй 17,3 км. Збудаванні былі створаны на падставе закона, выданага рэйхсратам 18 ліпеня 1892 года, які прадугледжваў фінансаванне будаўніцтва гарадской чыгуначнай дарогі — Венскага штадтбана, пераўтварэння Дунайскага канала ў гандлёвы порт і зімовую гавань, рэгуляванне ракі Вена і будаўніцтва калектарных каналаў уздоўж гэтых дзвюх рэк. Да будаўніцтва плаціны і шлюза ў Нусдарфе Дунайскі канал да Першай сусветнай вайны быў абаронены ад плаваючага льда і ў значнай ступені таксама ад затаплення плаваючымі варотамі (даўжынёй 48,6 м, вышынёй 5,7 м і вагой 440 тон). Архітэктурны праект будаўніцтва плаціны і моста было даручана распрацаваць Ота Вагнеру, мастацкаму кіраўніку транспартнай камісіі. Ён спраектаваў над плацінай жалезны мост, увянчаны бронзавымі фігуламі львоў работы Рудольфа Вейра. Будаўніцтва плаціны пачалося ў жніўні 1894 года. Каменны мур быў завершаны ў 1897 годзе, а ў жніўні 1898 года былі зманціраваны стальныя канструкцыі. Паводле планаў Ота Вагнера побач з Нусдорфскай плацінай і жалезным мостам над ёй таксама створаны будынак адміністрацыі. Першае выпрабаванне плаціны адбылося падчас паводкі 1899 года, калі яна папярэдзіла затапленне часткі Вены паблізу ад Дунайскага канала. У 1899—1911 гадах праводзіліся работы па добраўпарадкаванні сцен канала і работы звязаныя з паглыбленнем дна канала. Пасля Другой сусветнай вайны былі зняты плавучыя вароты і ліквідаваны наступствы разбурэнняў, нанесеных падчас вайны. У 1964—1970 гадах аднаўляюцца шлюзы ў Нусдорфе. У 1971—1978 праводзіліся работы па аднаўленню рэчышча канала. Дакладна невядома, чаму шлюз пабудаваны па праекту Ота Вагнера, перажыўшы другую сусветную вайну, быў перабудаваны ў перыяд паміж 1964—1966 гадамі. Верагодна, шлюз быў занадта маленькім для сучасных суднаў і яго тэхнічныя асаблівасці мелі патрэбу ў абнаўленні.
25 лістапада 1966 года было абвешчана, што гарадскі савет афіцыйна адкрыў цалкам механізаваны шлюз. Даўжыня шлюзавай камеры складае 85 метраў і 15 метраў ў шырыню, у той жа час, як канал мае шырыню 20 метраў.
У 2004—2005 гадах пад вадазлівам плаціны была пабудавана Нусдорфская электрастанцыя, але гэта не паўплывала на знешні выгляд плаціны. За год 12 яе турбін вырабляюць каля 28 110 000 кв/г электраэнэргіі, што забяспечвае патрэбы прыкладна 10 000 хатніх гаспадарак. Вясной 2017 года, для міграцыі рыбы было адчынена рыбапрапускное збудаванне даўжынёй 322 м, праз якое рыба можа пераадолець розніцу вышынь у 3,6 м.
Дамба (мультфільм)
«Дамба» (Dumbo) — амерыканскі анімацыйны фільм 1941 года вытворчасці кампаніі «Walt Disney Productions», выпушчаны 23 кастрычніка 1941 года кінакампаніяй «RKO Radio Pictures». Гук быў запісаны з выкарыстаннем сістэмы RCA. Адзін голас быў сінтэзаваны пры дапамозе сістэмы «Sonovox», аднак таксама быў запісаны сістэмай RCA.
«Дамба», чацвёрты поўнаметражны анімацыйны фільм студыі «The Walt Disney Studios», заснаваны на сюжэтнай лініі кнігі, якую напісала Хелен Эберсан і праілюстраваў Гаральд Перл. Галоўны герой Джамба Малодшы, паў-антрапаморфны сланяня, якога зневажальна празвалі Дамба (ад dumb — дурны). Яго высмейвалі за вялікія вушы, але высветлілася, што ён можа лятаць, выкарыстоўваючы свае вушы як крылы. На працягу большай часткі фільма яго адзіны сапраўдны сябар удалечыні ад маці — мышаня Цімаці. Гэтая дружба парадыруе стэрэатыпную варожасць мышэй і сланоў.
«Дамба» быў створаны для таго, каб акупіць фінансавыя страты, выкліканыя выпускам мультфільма «Фантазія». У мультфільме «Walt Disney Animation Studios» наўмысна пераследвала прастату і эканамічнасць, і дадзены анімацыйны фільм працягласцю ў 64 хвіліны з’яўляецца адной з самых кароткіх поўнаметражных карцін кампаніі «Walt Disney».
Тайдзо Кавамато
(川本 泰三; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1934—1954 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Какуіці Мімура
(三村 恪一;  — ) — японскі футбаліст. У 1955 годзе выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Юкіё Сімомура
(下村 幸男; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1955 годзе выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Астрамірава Евангелле
Астрамі́рава Ева́нгелле — добра захаваны рукапіс сярэдзіны XI стагоддзя, помнік рускага (усходнеславянскага) зводу стараславянскай мовы. Да знаходкі ў 2000 годзе Наўгародскага кодэкса лічылася найстаражытнейшай кнігай, створанай на Русі, г.зн. першым помнікам царкоўна-славянскай мовы рускага (усходнеславянскага) зводу.
Апісанне рукапісу
Евангелле-апракас, напісанае буйным прыгожым уставам, прычым памер літар паступова ўзрастае к канцу кнігі (ад 5 мм да 7 мм). Тэкст напісаны ў два слупкі па 18 радкоў на плошчы каля 20×24 см. Шматлікія шматколерныя буквіцы, застаўкі, выявы евангелістаў; пры напісанні тэксту выкарыстоўваецца кінавар. Рукапіс складаецца з 294 аркушаў пергаменту добрае якасці. Ёсць некалькі аркушаў з зашытымі разрэзамі і дзіркамі (у месцах укусаў аваднёў), якія былі да напісання тэксту.
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў (, в. Панькаўская Буда, Касцюковіцкі раён — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, кулямётчык 59-га гвардзейскага кавалерыйскага палка 17-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі 2-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса 1-га Беларускага фронту, гвардыі чырвонаармеец. Герой Савецкага Саюза.
Астрамірава Евангелле
Стварэнне і датаванне
Напісана Евангелле дыяканам Рыгорам у 1056—1057 гадах для наўгародскага пасадніка Астраміра, які ў надпісе кнігі названы «близоком» (сваяком) князя Ізяслава Яраславіча. Рукапіс асабліва цікавы тым, што ў яго канцы перапісчык падрабязна расказаў пра акалічнасці і час яго стварэння:
''Слава тебе г(оспод)и ц(ар)ю н(е)б(е)сьныи. яко подоби мя написати еу(ан)г(е)лие се. почахъ же е писати. Въ лет(о) .6564. А оконьчахъ е въ лет(о) .6565. Написахъ же еу(ан)г(е)лие се. рабоу б(о)жию нареченоу сущоу въ кр(е)щении иосифъ. а мирьскы остромиръ. близокоу сущоу изяславоу кънязоу. изяславоу же кънязоу тогда предрьжящоу обе власти и о(т)ца своего ярослава. и брата своего володимира. самъ же изяславъ кънязь. правлааше столъ о(т)ца своего ярослава кыеве. А брата своего столъ поручи правити близокоу своемоу остромироу нове городе. Мънога же лет(а) дароуи въсътяжавъшоумоу еу(ан)г(е)лие се. на оутешение мъногамъ д(у)шамъ кр(ь)стияньскамъ. да и емоу г(оспод)ь б(ог)ъ бл(агослове)ние с(вя)тыхъ Еванг(е)листъ. и иоана. матфеа. лоукы. марк(а). и с(вя)тыхъ прао(те)ць. Авраама. и исаака. и иякова. самомоу емоу. и подроужию его. феофане. и чядомъ ею. и подроужиемь чадъ ею. съдравьствоуите же мънога лет(а). съдрьжаще пороучение свое. АМИНЪ.''
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і селяніна. Украінец. Адукацыя пачатковая. Працаваў у калгасе.
Астрамірава Евангелле
Стварэнне і датаванне
''АЗЪ ГРИГОРИИ ДИякон(ъ). написахъ еу(ан)г(е)лие е. да иже горазнее сего напише. то не мози зазьрети и мьне грешьникоу. почахъ же писати м(е)с(я)ца октяб(ря) .21. на памят(ь). илариона. А оконьчах(ъ). м(е)с(я)ца. маия въ .12. на па(мя)т(ь) епифана .:. молю же вьсехъ почитающихъ не мозете кляти. нъ исправльше. почитаите Тако бо и с(вя)ты(и) ап(осто)лъ паулъ гл(агол)етъ. Бл(агослови)те. А не кленете. .:. АМИНЪ .:.'' Пераклад на сучасную мову: ''Слава табе, Госпадзі, Цару Нябесны, што спадобіў мяне напісаць Евангелле гэта. Пачаў жа я яго пісаць у год 6564 [ад стварэння свету; 1056 ад Н. Х.], а закончыў яго ў год 6565 [1057 ад Н. Х.]. Напісаў жа я Евангелле гэта рабу Божаму, названаму ў хрышчэнні Іосіф, а ў міры Астрамір, сваяку Ізяславу князю, Ізяславу ж князю тады трымальніку абедзвюх валасцей, і бацькі свайго Яраслава, і брата свайго Уладзіміра. Сам жа Ізяслаў князь правіў стальцом бацькі свайго ў Кіеве. А брата свайго стальцом даручыў правіць сваяку свайму Астраміру ў Ноўгарадзе. І многія гады даруй уладальніку Евангелля гэтага на суцяшэнне многім душам хрысціянскім. Дай яму, Гасподзь Бог, блаславенне святых Евангелістаў Іаана, Матфея, Лукі, Марка, і святых прабацькоў Аўраама і Ісака, і Якава самому яму і жонцы яго Феафане, і дзецям іх, і жонкам дзяцей іх. Будзьце ж здаровы многія гады, трымаючы даручанае вам. Амін.''
''Я, Грыгорый дыякан, напісаў Евангелле гэта. А хто лепш за гэта напіша, то не ганьбі мяне грэшніка. Пачаў жа я пісаць месяца кастрычніка 21 [дня] на памяць Іларыёна, а закончыў месяца мая ў 12 [дзень] на памяць Епіфана. Малю ж усіх чытаючых, не кляніце, але выпраўляючы чытайце. Бо так і святы апостал Павел гаворыць: блаславіце, а не кляніце. Амін.''
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў
Біяграфія
У Чырвонай Арміі з чэрвеня 1941 года, у дзеючай арміі на франтах Вялікай Айчыннай вайны — з ліпеня 1941 года, наводчык станковага кулямёта. Прайшоў баявы шлях ад Масквы да Эльбы — удзельнік абароны Масквы, вызвалення Беларусі, Украіны і Польшчы, баёў у Германіі. Удзельнічаў ў гераічным 42-дзённым рэйдзе па тылах ворага ў 1942—1943 гадах на ўчастку Ржэў — Сычоўка — Нялідава.
З верасня 1843 г. на Бранскім фронце. У верасні 1943 года адным з першых фарсіраваў Дзясну і на захопленым плацдарме адбіў 2 контратакі праціўніка. Кулямётчык 59-га гвардзейскага кавалерыйскага палка гвардыі радавы Аляксандр Варанцоў ў сакавіку 1945 года ў баях у раёне горада Барвальдзе кулямётным агнём забяспечваў эскадрону выхад да шашы і атаку апорнага пункта праціўніка.
Астрамірава Евангелле
Стварэнне і датаванне
Згодна з найноўшымі даследаваннямі, кодыкалагічныя характарыстыкі, тэхніка мастацкага аздаблення, устаўныя і каляндарныя асаблівасці «Астрамірава Евангелля» поўнасцю адпавядаюць часу стварэння кодэкса, указанаму дыяканам Рыгорам.
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў
Біяграфія
Член ВКП(б)/КПСС з 1945 года. Пасля вайны быў дэмабілізаваны. Працаваў старшынёй калгаса ў роднай вёсцы, лесніком.
Астрамірава Евангелле
Гісторыя знаходкі і выдання рукапісу
У 1701 годзе рукапіс згаданы ў вопісе маёмасці Уваскрэсенскай царквы ў складзе. У 1720 годзе па загаду Пятра I евангелле было адаслана, разам з іншымі старымі кнігамі, у Санкт-Пецярбург. Пасля смерці Кацярыны II у яе пакоях рукапіс знайшоў служыўшы пры імператрыцы Я. А. Дружынін, які ў 1806 годзе падарыў яго Аляксандру I. Імператар распарадзіўся перадаць кнігу на захаванне ў Імператарскую публічную бібліятэку (зараз Расійская нацыянальная бібліятэка, Санкт-Пецярбург), дзе яна захоўваецца і цяпер.
Рукапіс быў упрыгожаны пераплётам-аправай з каштоўнымі камянямі, з-за чаго ледзь не загінуў: у 1932 годзе яго, разбіўшы вітрыну, украў водаправодчык. Злачынец ададраў пераплёт і закінуў рукапіс у шафу (па іншых звестках — на шафу), дзе яго неўзабаве знайшлі. Нанава пераплятаць не сталі.
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў
Біяграфія
Памёр 23 студзеня 1973 года. Пахаваны ў Мінску.
Астрамірава Евангелле
Гісторыя знаходкі і выдання рукапісу
З пачатку XIX стагоддзя пачалося і навуковае даследаванне рукапісу. Упершыню «Астрамірава Евангелле» было выдадзена А. X. Вастокавым у 1843 годзе з даданнем кароткай граматыкі, слоўніка і грэчаскага падрадковага тэксту. Для гэтага выдання (не факсімільнага, а наборнага) быў створаны адмысловы славянскі шрыфт, які павінен быў як мага дакладней перадаваць почырк арыгінала. (Існуе рэпрынт: Wiesbaden, 1964.) Пазней выйшлі і факсімільныя выданні (чорна-белае 1883 года; каляровае падарачнае ў фармаце арыгінала: Л.: Аврора, 1988). Неаднаразова выдаваўся тэкст помніка. Значныя яго ўрыўкі ўваходзілі ў абавязковую праграму дарэвалюцыйных школ. У 1955 г. Е. Х. Трэй праводзіла рэстаўрацыю рукапісу.
Шмат у чым на аснове яго матэрыялу былі створаны сучасныя граматыкі і слоўнікі стараславянскай мовы. Помніку і яго мове прысвечана нямала даследаванняў, аднак мова рукапісу, асаблівасці яго слоўніка па-ранейшаму патрабуюць грунтоўнага вывучэння.
Аляксандр Нічыпаравіч Варанцоў
Памяць
Імем Героя названая вуліца ў горадзе Касцюковічы.
Астрамірава Евангелле
Мова рукапісу
У адрозненне ад астатніх помнікаў XI ст. у «Астраміравым Евангеллі» назіраецца правільная перадача рэдукаваных галосных гукаў літарамі ъ, ь. Гэта фанетычная асаблівасць была агульнай для стараславянскай і іншых славянскіх моў, таму ўсходнеславянскі перапісчык па традыцыі добра перадаваў яе на пісьме, хоць яна ў той час ужо знікала. Там жа, дзе ў XI ст. ўжо назіраліся адрозненні паміж стараславянскімі і ўсходнеславянскімі асаблівасцямі, перапісчык міжвольна іх змешваў. Гэта дазваляе разглядаць «Астрамірава Евангелле» як адзін з першых помнікаў стараславянскай мовы рускае (усходнеславянскае) рэдакцыі.
Астрамірава Евангелле мае выключнае значэнне для супастаўлення стараславянскіх і старажытнарускіх асаблівасцей у помніках XI ст. Тут назіраецца шэраг старажытнарускіх рыс. Да такіх рыс у першую чаргу адносіцца змяшэнне літар, якімі абазначаліся насавыя галосныя, з літарамі. У старажытнарускай мове XI ст. насавыя галосныя гукі, раней характэрныя для ўсіх славянскіх моў, ужо супалі з гукамі. Таму Грыгорый, перапісваючы стараславянскі тэкст, не заўсёды правільна перадаваў на пісьме адпаведныя літары. Ён піша:
Замест стараславянскіх спалучэнняў ръ, лъ, рь, ль, якімі перадаваліся складовыя л і р, іншы раз ужываюцца старажытнарускія спалучэнні рэдукаваных галосных з плаўнымі л, р:
Асабліва часта ў помніку сустракаюцца старажытнарускія канчаткі дзеясловаў трэцяй асобы адзіночнага і множнага ліку -ть:
Такасі Такабаясі
(高林 隆; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1954—1958 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Беларуская культурна-навуковая грамада
Мэты арганізацыі: вывучэнне і пашырэнне ведаў па гісторыі, краязнаўству і культуры Беларусі, чытанне лекцый, адкрыццё музеяў, лекцыйных курсаў і выставак, арганізацыя драматычных, музычных, літаратурных мерапрыемстваў, матэрыяльная ўзаемадапамога. Дэвіз грамады: «Сонца навукі прагляне ясна над нашай нівай». Кіруючы орган — выбарны прэзідыум (старшыня — А. Іваноў-Казельскі (псеўданім Сымон Музыка), сакратар — В. Гайдук). У сакавіку 1922 года налічвала 16 членаў, пераважна супрацоўнікаў школьных устаноў і вайскоўцаў. Актывістамі арганізацыі былі Н. Гаеўская, В. Дашук, А. Літэцкая, К. Ржэўскі, Л. Хацяновіч.
Ісао Івабуці
(岩淵 功; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1955—1958 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Скарб-пярэварацень
Скарб-пярэварацень - элемент беларускага фальклору і міфалогіі; паклады каштоўных металаў ці дарагіх камянёў, якія маглі ператварацца ў нічым не прыметныя рэчы ці ў жывых істот. У адным паданні багаты брат кідае беднаму ў акно дохлага сабаку, а той ператвараецца ў вялікі скарб. У другім апавяданні чалавека пачаў трывожыць па начах дэманічны гаворачы баран, які вылазіў з-пад печы. Падарожны, які папрасіўся пераначаваць да гаспадара, стукнуў барана кіем па лобе, і той рассыпаўся на золата. Гэта быў клад, шмат гадоў схаваны і зачараваны нейкім ведзьмаром.
Скарб мог таксама з'явіцца на зямлі ў выглядзе жанчыны, чорнага казла ці карліка.
Дэманстрацыя хіпі ў Гродне
Дэманстрацыя хіпі ў Гродне адбылася 11 жніўня 1971 года на плошчы Савецкай. Каля сотні маладых людзей з плакатамі «Рукі прэч ад доўгіх валасоў», «Спыніце тэрор», «Свабоду рок-н-ролу», «» прайшлі калонай па старым горадзе да Савецкай плошчы. Хлопцы былі з доўгімі валасамі, апранутыя ў, кашулі ў кветачку, некаторыя з завушніцай, адзін юнак ішоў з баявым пеўнем на ланцужку. На плошчы іх чакала, якая жорстка разагнала дэманстрацыю, правяла затрыманні юнакоў. Негатыўна да маладых людзей падчас акцыі ставіліся некаторыя абураныя знешнім выглядам дэманстрантаў грамадзяне. Паводле меркавання музычнага журналіста Віктара Сямашкі, якое выказана ім у адным з выпускаў радыёцыклу «Беларускі Underground 1960-1970-ых», факт арганізацыі такога роду акцыі ва ўмовах СССР унікальны і беспрэцэдэнтны.
Перадумовы і ход акцыі
У жніўні 1971 года да гродзенскіх хіпі прыехалі сябры з Вільнюса і Таліна. Каб не раздражняць камсамольцаў і міліцыю, кампанія сабралася на прыродзе ў пасёлку Азёры каля Гродна. Але нехта з мясцовых жыхароў паведаміў пра гурт нефармальнай моладзі ў органы правааховы. Міліцыя, якая прыехала на месца, разагнала моладзь, якой прыйшлося вяртацца ў Гродна. Аднак у горадзе іх ужо чакалі савецкія актывісты: каля 10 удзельнікаў з Вільнюса схапілі, збілі і абстрыглі.
У абураных юнакоў з’явілася ідэя акцыі пратэсту. Дома ў аднаго з арганізатараў Міхася Гуленіна былі загадзя створаны больш за дзясятак плакатаў. Напярэдадні дэманстрацыі ў Гродна прыехалі хіпі з Вільнюса, Таліна, Ленінграда, Мастоў. Цераз кола знаёмых абвясцілі, што дэманстрацыя адбудзецца праз два тыдні, аднак правясці яе вырашылі ўжо праз тыдзень. Хітрык не дапамог — у дзень акцыі міліцыя і супрацоўнікі КДБ былі напагатове.
Каля 14:00 11 жніўня калона пачала рух ад рога вуліц Сацыялістычнай і Маркса да Савецкай плошчы. Усе былі апранутыя ў джынсы або штаны клёш і квяцістыя кашулі, у калоне неслі плакаты. Баявога іспанскага пеўня вёў на ланцужку таліннец Віру. У скверы на плошчы іх чакалі з плакатамі яшчэ каля трыццаці чалавек — сябры з Мастоў. Яны павінны былі далучыцца да калоны і прайсці разам праз усю плошчу да фантана. Туды ж невялікімі групамі падыходзіла нефармальная молодзь з усяго горада. На плошчы калону чакалі супрацоўнікі міліцыі і КДБ, пачаліся затрыманні, моладзь спрабавала бегчы. У дварах на Замкавай вуліцы стаялі пустыя аўтобусы, куды запіхвалі схопленую моладзь, а потым высаджвалі за 15 кіламетраў ад горада. Тых, хто выглядаў асабліва задзірліва, цягнулі ў Палац культуры тэкстыльшчыкаў, стрыглі, рвалі клеш, адбіралі рамяні.
Гуленіна і іншых «арганізатараў» даставілі ў аддзяленне міліцыі, сфатаграфавалі. Да вечара іх дапытвалі следчыя, высвятлялі, хто арганізатар, заказчык мерапрыемства. У кватэрах самых актыўных прайшлі ператрусы, забралі фатаграфіі, запісныя кніжкі, вершы, пласцінкі «The Beatles». Праз пару дзён такая ж дэманстрацыя адбылася ў Вільнюсе. З плакатамі ў абарону гродзенцаў літоўскія хіпі выйшлі на плошчу ля вежы Гедыміна. «Варожае галасы» распавялі пра гэтыя выступы, як пра крывавыя пабоішча моладзі з міліцыяй. Ні ў савецкім друку, ні на камсамольскіх сходах дэманстрацыя не абмяркоўвалася.
Вынікі
Міхася Гуленіна пасля дэманстрацыі паказала мясцовае тэлебачанне, дзе выставіла асацыяльным і ідэалагічна варожым элементам. Амаль усе гродзенскія ўдзельнікі акцыі страцілі месцы вучобы, не маглі ўладкавацца на працу. Вядомы факт таго, што ў Мінску, насупраць Дома ўрада, на верхатуры каланады з’явіўся вялікі надпіс: «Хіпі Гродна», які быў там амаль два месяцы. Многіх удзельнікаў акцыі вызывалі на допыты афіцэры КДБ, прапаноўвалі напісаць даносы на сяброў. Некаторых дэманстрантаў адправілі на прымусовае лячэнне ў псіханеўралагічны дыспансер. Па меркаванню журналістаў, дэманстрацыя хіпі з’явілася першай маладзёжнай акцыяй грамадзянскага непадпарадкавання ў Беларусі.
Сатыра
Саты́ра (satura — сумесь) — вострае, знішчальнае выкрыццё заганаў грамадскіх з’яў у выглядзе пачуццёва-эстэтычнай і камічнай крытыкі, што змяшчае асуджальны і рэзка адмоўную адзнаку прадмета асмяяння. Мае грамадзянскую злабадзённасць, тэндэнцыйнасць і публіцыстычную накіраванасць. Увасабляецца ў выяўленчым мастацтве (карыкатура), тэатры і кіно (сатырычная камедыя), літаратуры. У Старажытным Рыме была жанрам лірыкі, у якім выкрываліся грамадскія і літаратурныя з’явы (Квінт Гарацый і Дэцым Ювенал). Фрыдрых Шылер упершыню разглядзеў эстэтычную камічнасць сатыры. Размежаванне з гумарам як процілеглым відам камічнасці вызначылася ў эстэтыцы рамантызму (Жан Поль).
Асноўныя жанры: эпіграма (Марк Марцыял, Готхальд Лесінг, Роберт Бёрнс і Аляксандр Пушкін), сатырычная камедыя (Арыстафан, Жан Мальер, Бертальд Брэхт і Аляксандр Грыбаедаў), памфлет (Эразм Ратэрдамскі, Даніэль Дэфо, Джонатан Свіфт і Франсуа Вальтэр), фельетон (Генрых Гейнэ, Міхаіл Булгакаў і Міхаіл Зошчанка).
Беларусь
У беларускай літаратуры складнікі сатыры адзначаюцца з 16 стагоддзя (Прамова Мялешкі і Ліст да Абуховіча, творы Стафана Зізанія, Лявонція Карповіча і Хрыстафора Філалета). Да сатыры звярталіся Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Янка Купала, Якуб Колас, Карусь Каганец, Уладзіслаў Галубок, Андрэй Мрый, Максім Танк, Ніл Гілевіч і Рыгор Барадулін. Сатыра вызначае асноўны кірунак творчасці Кандрата Крапівы, Андрэя Макаёнка і Уладзіміра Корбана. Даследуецца ў Беларусі ў межах літаратуразнаўства (Зміцер Бугаёў, Любоў Гарэлік, Янка Казека і Якуб Вусікаў), мастацтвазнаўства (Юрый Сохар і Віктар Шматаў) і фалькларыстыкі (Анатоль Фядосік).
Барбара Іванаўна Вержбаловіч
Барбара Іванаўна Вержбаловіч (Вербіч, Ганчарэнка;  — ) — беларуская оперная і канцэртная спявачка (мецца-сапрана).
Біяграфія
Скончыла Беларускі музычны тэхнікум (1933), Беларускую кансерваторыю (1938, клас Ніны Панінай). У 1939—1941 салістка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі, стварыла вобразы ў нацыянальных спектаклях «Міхась Падгорны» Я. Цікоцкага (Матка), «Кветка шчасця» А. Туранкова (Ведзьма), а таксама ў класічных операх. У час нацысцкай акупацыі Беларусі жыла ў Мінску, выступала як оперная і эстрадная спявачка ў Мінскім гарадскім тэатры, у 1943 выканала партыю Свацці ў оперы «Лясное возера» М. Шчаглова-Куліковіча. 3 чэрвеня 1944 у эміграцыі ў Германіі, працавала ў тэатральнай групе «Жыве Беларусь» (пазней назывыалася Беларускі тэатр эстрады). 3 1950 у ЗША, канцэртная спявачка, адна з актывістак і кіраўнікоў беларускага жаночага руху ў ЗША. Пазней у Мюнхене, з 1954 працавала сакратаром, дыктарам у беларускай рэдакцыі радыё «Свабода», запісала некалькі грампласцінак.
Пахавана ў Мюнхене на могілках Вестфрыдгоф.
Браслаўскі народны тэатр
Браслаўскі народны тэатр — народны тэатр раённага Дома культуры Браслава. Створаны з драматычнага гуртка (існаваў з 1944), з 1961 мае званне народнага.
Дзейнасць
Калектыў — дыпламант рэспубліканскага фестывалю самадзейнага мастацтва (1967, спектакль «Хто смяецца апошнім» К. Крапівы), лаўрэат 1-га (1975—76, «Мікітаў лапаць» М. Чарота), 2-га (1986—87, «Паўлінка» Я. Купалы), 3-га (1988—91, «Мудрамер» М. Матукоўскага). Сярод іншых пастановак: беларускія і рускія класічныя п'есы — «Мінулася кату масленіца» А. Астроўскага, «Жаніцьба» М. Гогаля, «Пінская шляхта» В. Дуніна-Марцінкевіча, пастаноўкі сучаснай, у т. л. беларускай драматургіі — «Выбачайце, калі ласка!», «Трыбунал», «Лявоніха на арбіце» А. Макаёнка, «Злавацца не трэба» В. Зуба, «Чужое дзіця» В. Шкваркіна, «Дзяўчына і красавік» Т. Ян, «Адважнае сэрца» І. Эвальд і інш. Сярод пастановак апошніх гадоў: «Пярэстыя старонкі», «Мядзведзь» А. Чэхава, «Камедзью» паводле «Камедыі» К. Марашэўскага і «Птушка шчасця» Ф. Аляхновіча, «П. С. Х.» Л. Родзевіча, «Аплявуха» Э. Лабіша. Спектаклі афармлялі мастакі І. Радзіка, П. Скрабаўскі.
Жуковіч
Жуковіч — беларускае прозвішча.
Ваіціро Омура
(大村 和市郎; нар. ) — японскі футбаліст. У 1956—1958 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Хіроакі Сато
(佐藤 弘明; нар. — ) — японскі футбаліст. У 1955—1959 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Масаноры Токіта
(鴇田 正憲; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1951—1959 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Сііса
Сііса (Seeiso) — дынастыя каралёў Лесота.
Заснавальнік дынастыі Машэшвэ І (уладарыў у 1822-1870 гады), аб'яднаў плямёны сота (сута) і прыняў тытул вярхоўнага правадыра Басуталэнда (старая назва Лесота). Вымушаны быў прызнаць пратэктарат з боку Вялікабрытаніі. Яго нашчадкі таксама насілі тытул вярхоўных правадыроў. Тытул караля прыняў Машэшвэ ІІ у 1966 годзе ў сувязі з абвяшчэннем поўнай дзяржаўнай незалежнасці Лесота. У цяперашні час сталец Лесота займае Летсіе ІІІ, сын Машэшвэ ІІ. Нашчадак стальца — прынц Лератолі.
Акіра Кітагуці
(北口 晃; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1958—1959 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Чарніца (прыток Басі)
Чарні́ца, Чарніцы — рака ў Дрыбінскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Бася (басейн Сажа).
Даўжыня ракі 12 км, Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,9 м/км. Плошча вадазбору каля 35 км². Вадазбор у межах Аршанска-Магілёўскай раўніны.
Пачынаецца каля вёскі Рабкі (Дрыбінскі раён), упадае ў Басю на ўсход ад вёскі Рудзіцы (Шклоўскі раён).
Каля ракі вёскі Белая, Забор'е, Праабражэнск. Паміж вёскамі Белая і Забор'е на рацэ вадасховішча (сажалка).
Кэн Наганума
(長沼 健; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1954—1961 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Рудзо Хіракі
(平木 隆三; нар. — ) — былы японскі футбаліст. У 1954—1962 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Хайда
Ха́йда (саманазва: X̱aayda) — індзейскі народ, які жывае на паўночна-заходнім узбярэжжы Паўночнай Амерыкі, у Канадзе (правінцыя Брытанская Калумбія) і ЗША (на паўднёвым захадзе Аляскі). Агульная колькасць —.
Колькасць і рассяленне
У Канадзе хайда жывуць на астравах Каралевы Шарлоты (Хайда-Гуаі). Яны расселены кампактна дзвюма абшчынамі на востраве, шэраг дробных рэзервацый ёсць на месцах старых паселішчаў і рыбных промыслаў. У ЗША з 1949 года існуе рэзервацыя на. Але звыш паловы хайда жыве дысперсна, па-за рэзервацыяй, галоўным чынам у гарадах (, Сіэтле).
Гісторыя
Хайда маюць агульнае паходжанне з тлінкітамі, чым тлумачыцца блізкасць іх мовы і культуры. Аднак на пэўным этапе гісторыі хайда апынуліся ў ізаляцыі і развіваліся самастойна. Археолагі вызначылі, што іх продкі пасяліліся каля 6000—8000 гадоў таму каля прыбярэжных заліваў і астравах захаду Канады і паўднёвага захаду Аляскі, якія яны самі называлі Хайда-Гуаі (X̱aayda gwaay). У нашы дні так называецца архіпелаг ля паўночна-заходняга ўзбярэжжа Канады. Каля XVIII стагоддзя частка хайда мігравала на астравы архіпелага Аляксандра.
З 1787 года хайда актыўна займаліся гандлем з еўрапейцамі, пераважна брытанцамі. У 1840 годзе блізу 8 тысяч хайда жылі ў некалькіх буйных вёсках. Кантакты з іншаземцамі прывялі да вялізарных чалавечых страт у выніку распаўсюджання эпідэмічных хвароб. У 1915 годзе налічвалася толькі 588 чалавек. З 1920 года дзеці хайда былі абавязаны вучыцца ў канадскіх школах, што прывяло да далейшай асіміляцыі. У 1973 годзе была створана Рада нацыі хайда, якая абараняе зямельныя і сацыяльныя правы прадстаўнікоў гэтага народа.
Культура
Гаспадарчыя заняткі хайда былі шчыльна звязаны з морам. Яны займаліся рыбалоўствам, здабычай ластаногіх, збіральніцтвам уздоўж літаралі. Асаблівае значэнне меў летні сезон здабычы ласося і палтуса. Здабытую рыбу вэндзілі або сушылі. Таксама палявалі ў лесе на наземных жывёл, збіралі яйкі птушак і ядомыя расліны.
Тэхналогія лоўлі рыбы была надзвычай распрацаванай, яны будавалі каноэ даўжынёй больш за 50 футаў. На гэтых лодках яны праплывалі сотні міляў — і не толькі з прамысловымі мэтамі, а яшчэ каб напасці на іншыя супольнасці.
Земляробства ўзнікла толькі пасля кантактаў з еўрапейцамі. У XIX ст. вырошчвалі бульбу і тытунь. Хайда ўмела апрацоўвалі драўніну, камень, косць. Выраблялі рыбалоўныя прылады, зброю, складаныя лодкі з некалькіх парод дрэў, простую кераміку, плялі кашы, ткалі і г. д. Важную ролю меў гандаль з суседнімі народамі, а потым — з еўрапейцамі. Хайда не здабывалі металаў, аднак карыталіся меднымі прадметамі, што лічыліся сімваламі багацця.
Іх грамадства было заснавана на кроўным сваяцтве. Для яго характэрна таксама высокая ступень расслаення — былі правадыры, слугі і нават рабы. Такому ладу жыцця спрыялі багатыя рэсурсы і тэхналогія, што дазваляла адносна вялікай колькасці людзей жыць у вёсках з так званымі доўгімі дамамі, дзе змяшчалася каля 100 і болей чалавек.
Хайда сяліліся ў вёсках, якія скадаліся з 2 ліній хацін каля марскога ўзбярэжжа. Хаціны былі ў сярэднім 6 м на 9 м каркаснага тыпу, абабітыя дошкамі. На поўначы пераважалі будынкі з унутраным каркасам. На поўдні — са знешнім. Уваход часам рабіўся круглявым. Дах з 2 нахіламі. У дамах правадыроў ладзіўся з дошак, простых абшчыннікаў — з кары. Каля хацін усталёўваліся татэмныя слупы. Улетку большасць жыхароў вёсак перасяляліся ў часовыя летнія паселішчы бліжэй да месцаў здабычы.
Звычайная вопратка жанчын ўключала фартух і ўпрыгожаныя скураныя бранзалеты вакол шчыкалатак. Святочнае жаночае адзенне складалася з коўдры ў стылі чылкат і вузкіх нагавіцаў. Мужчыны апраналі доўгія кашулі, капелюшы з пафарбаванай драўнянай кары. Пад час цырымоній правадыры насілі складаны галаўны ўбор з дрэва, аздоблены футрам і ракавінамі. цела пакрывалі охрай.
Традыцыйнае грамадства складалася з 2 экзагамных груп, што згодна міфалагічным паданням паходзілі ад розных звышнатуральных жаночых істот, — Крумкача і Арла. Прычым, групы не займалі пэўныя тэрыторыі. У адной вёсцы звычайна жылі прадстаўнікі Крумкача і Арла. Групы падзяляліся на роды. Адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі, аднак на чале родаў стаялі мужчыны-правадыры. Адлік сваяцтва па маці гарантаваў высокі статус жанчын, але кіраванне сем’ямі даручалася мужчынам. Хайда імкнуліся жаніцца на стрыечных сёстрах. Шлюбы звычайна арганізоўваліся бацькамі. У сем’ях правадыроў існаваў звычай палігініі. Маёмасць мужчын успадкоўвалася братамі і пляменнікамі па жаночай лініі. Маёмасць жанчын — дачкамі. Ужо да прыходу еўрапейцаў вылучаліся сацыяльныя пласты спадчынных правадыроў, простых абшчыннікаў і рабоў. Унутры абшчын існавалі патаемныя арганізацыі, што мелі рытуальны характар.
Нават у нашы дні майстры хайда лічацца выдатнымі разьбярамі па дрэву, каменю і металах, знакамітыя як ткачы. У народнай культуры існаваў адзіны дызайн, натхнёны марскім ладам жыцця. Асабліва добра вядомы скульптуры, разьбяныя татэмныя слупы, маскі, розныя ўпрыгожванні. Хайда маюць багаты фальклор — міфы, казкі, легенды. Вылучаецца цыкл апавяданняў, прысвечаны прыгодам продка-Крумкача.
Мова
Мова хайда выклікае спрэчкі сярод лінгвістаў. Частка вучоных далучае яе да сям’і на-дэне. Другая частка лічыць яе ізалятам. Існуе 4 сістэмы пісьма на аснове лацінкі, распрацаваныя ў XX ст.
Рэлігія
У старажытнасці хайда верылі, што навакольны свет населены духамі sga’na, якія маглі ўвасабляцца ў людзях і жывёлах, актыўна ўплываць на паўсядзённае жыццё. Акрамя таго, існавалі гаспадары жывёльнага свету, якім прыносілі ахвяры. У хайда існаваў інстытут шаманаў. Імі маглі стаць мужчыны і жанчыны. Лічылася, што пасля смерці душа трапляе на неба, але з цягам часу вяртаецца зноў на зямлю, каб адрадзіцца ў нашчадках. Найбольш важныя рэлігійныя цырымоніі — патлач і пір у гонар продкаў.
З канца XIX ст. шырока распаўсюджана хрысціянства, хаця некаторыя элементы старажытнай рэлігіі, у тым ліку патлач і вера ў рэінкарнацыю, захоўваюцца да нашых дзён.
Тэрмінатар (астраномія)
Тэрмінатар (terminare - спыняць) - лінія раздзелу святла, якая аддзяляе асветленую (светлую) частку нябеснага цела ад неасветленай (цёмнай) часткі. Тэрмінатар заўсёды назіраецца ў выглядзе паловы эліпса, прымаючы ў канцы першай і пачатку апошняй чвэрцяў выгляд прамой лініі.
Тэрмінатар Месяца пасля маладзіка называецца ранішнім, а пасля поўні - вячэрнім. Пры назіранні Зямлі з космасу кажуць аб тэрмінатары Зямлі. Калі тэрмінатар перасякае геаграфічныя полюсы Зямлі, наступае раўнадзенства.
Знешні выгляд тэрмінатара можа даць інфармацыю аб паверхні цела, па якім ён праходзіць. Так, напрыклад, размытая лінія тэрмінатара кажа аб наяўнасці атмасферы.
Масао Уціно
(内野 正雄; нар. — ?) — былы японскі футбаліст. У 1955—1962 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Менеск
Менеск (Мянеск) — персанаж беларускай міфалогіі, легендарны заснавальнік горада Мінска. Паводле падання, ад яго імя таксама ўтварылася і назва горада.
Змест легенды
Упершыню легенду апублікаваў П. Шпілеўскі ў 1854 г., пазней выйшаў іншы варыянт за аўтарствам А. Н. Сяргеева (1892).
Паводле П. Шпілеўскага, паміж Татарскім Канцом і Пярэспінскім мастком калісьці пасяліўся багатыр-знарах Менеск і пабудаваў там вадзяны млын на сямі колах. Ніхто самога Менеска не бачыў, аднак паўсюль ішла слава аб яго сіле. Камяні на плыне малоліся не з жыта, а з камню, а ноччу з млына даносіліся музыка, песні і танцы. А поўнач жа Менеск ездзіў на сваім млыне па вёсках і набіраў сабе дружыну. Дружына сялілася побач, і з яе ўтварылася паселішча, названае потым у гонар Менеска — Мінск.
А. Н. Сяргееў у сваім варыянтце дадае, што Менеск быццам бы прыйшоў з Польшчы і быў разбойнікам. Нібы стаміўшыся ад набегаў яго дружыны, навакольныя жыхары звярнуліся да іншага чараўніка, і той нібы прагнаў Менеска. Аднак пазней было ўсталявана, што А. Н. Сяргееў проста зрабіў красовер двух паданняў: легенды пра беларускага багатыра-знахара Менеска і польскага падання, дзе фігураваў зусім іншы персанаж, якога таксама звалі Менеск. А. Н. Сяргееў «злучыў» двух персанажаў у аднаго. Адсюль і матыў «польскага» паходжання Менеска ў яго варыянце. Звесткі аб тым, што Менеск нібы быў разбойнікам, Сяргееў дадаў свавольна.
Аналіз
Ёсць думка, што легенда вельмі старажытная. У міфалогіях розных народаў ёсць персанажы з імёнамі, блізкікі да імя Менеска: германскі Ман, індыйскі Ману; рымляне верылі ў манаў — багоў замагільнага свету. Магчыма таксама, што імя Менеска пайшло ад праіндаеўрапейскага *men- «мяць, расціраць», адкуль пайшло і беларускае слова «мука» (а Менеск у паданні быў менавіта млынарам).
Нягледзячы на старажытныя матывы, само паданні можа быць даволі познім: першыя млыны з’яўляюцца ў Беларусі толькі ў 16 стагоддзі. Сюжэт, дзе ноччу ў млыне збіраюцца чэрці, быў папулярны ў познім Сярэднявеччы. Сярэднявечны фальклор, у тым ліку заходнееўрапейскі, ведае і матыў мукі з камення. Млынароў у Беларусі лічылі чараўнікамі: у народзе верылі, нібы яны знаюцца з чарцямі і вадзянікамі. Млынары сапраўды выконвалі шмат рытуалаў, якія насцярожвалі простых людзей. Акрамя таго яны ніколі не віталіся з тымі, каго сустракалі на вуліцы. Яшчэ казалі, нібы днём на млыне мелюць муку людзі, а ноччу — чэрці. У многіх народных казках герой (парабач ці бедная дзяўчына-сірата) прыходзіць ноччу на млын і сустракае там чарцей.
Перамалванне на млыне камянёў і ўзначальванне дружыны набліжаюць Мянеска да вобраза Пяруна. Гэтую ж магчымую тоеснасць з Пяруном адкрэслівае і Рыгор Барадулін у вершы «Мянеск»:
Млынар — асілак і вядзьмар,
Дыхне — шумяць прысады.
Ён ліўні і грымоты з хмар
Маланкай выкрасае.
Камень-кравец
Камень-кравец - у беларускай міфалогіі валун, якія нібыта меў цудадзейную сілу шыць людзям адзенне. Паданні часта звязваліся з сапраўднымі валунамі, многія з каторых дажылі да нашых дзён.
Пятро Прыходзька
Пятро (Пётр Фёдаравіч) Прыходзька (нар. г., вёска Альшоў, Хоцімскі раён, Магілёўская вобласць — 30 лістапада 2006, Мінск) — беларускі паэт, перакладчык.