cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яўрэі ў Беларусі
Вялікае Княства Літоўскае
З XIV ст. па XVII ст. Брэст быў галоўным цэнтрам яўрэяў княства, і абшчына Брэста грала кіруючую ролю ў жыцці яўрэйства ўсёй Літвы. Ужо з XV ст. яўрэі Брэста граюць важную ролю ў гандлі ВКЛ. Яны вядуць буйныя фінансавыя аперацыі і атрымліваюць на водкуп пошліны, падаткі і іншыя дзяржаўныя абкладанні. Некаторыя з іх валодалі зямельнымі надзеламі. Гандлёвыя сувязі яўрэяў Брэста распаўсюджваліся па ўсім княстве і за яго межамі. У 1483 г. яўрэі Брэста ўсталявалі гандлёвыя сувязі з Венецыяй.
У Гродна яўрэі з’явіліся, на думку даследчыкаў, яшчэ ў канцы XII ст. На момант атрымання ў 1389 прывілея Вітаўта яўрэям, у горадзе ўжо існавалі сінагога і яўрэйскія могілкі.
Першы дакумент, які сведчыць аб пражыванні яўрэяў на тэрыторыі сучаснай Беларусі адносіцца да 24 чэрвеня 1388, калі літоўскі князь Вітаўт выдаў у Луцку прывілей яўрэям Брэста з мэтай заахвочвання іх далейшага перасялення. Прывілей падобны да дакумента, выдадзенага князем Баляславам Калішскім ў 1264 годзе. Прывілей Вітаўта ўсталёўваў прынцыпы пражывання яўрэяў у Вялікім княстве Літоўскім. За забойства яўрэя належыла такое ж пакаранне як і за забойства шляхціца. Яўрэям дазвалялася свабоднае выкананне абрадаў, а таксама дазвалялася займацца маёмаснымі і залогавымі аперацыямі. Пад заклад дазвалялася браць любыя рэчы, акрамя хрысціянскага рэлігійнага начыння і «скрываўленых» (знятых з забітага) рэчаў. Акрамя таго, прытрымліваючыся дэкрэта рымскіх пап, Вітаўт у гэтым дакуменце забараняў вінаваціць яўрэяў ва ўжыванні хрысціянскай крыві. Былі ўсталяваныя і асновы аўтаноміі яўрэйскай абшчыны.
18 чэрвеня 1389 г. Вітаўтам быў выдадзены прывілей яўрэям Гродна. Гэты дакумент вызначаў межы паселішчаў яўрэйскай абшчыны, вызваляў ад падаткаў сінагогу і могілкі, а таксама рэгуляваў гандлёвыя адносіны ў горадзе.
Прычынай з’яўлення яўрэяў на Беларусі, на думку даследчыкаў, сталі масавыя пагромы яўрэйскіх абшчын Цэнтральнай Еўропы падчас так званай чорнай чумы. Важную ролю ў фарміраванні і падтрыманні сацыяльна-эканамічнага становішча яўрэяў ВКЛ традыцыйна выконвалі вялікія князі літоўскія. Яны разглядалі яўрэяў як уплывовую фінансавую супольнасць, падтрымка якой была эканамічна выгаднай. Яўрэі ВКЛ мелі права свабодна гандляваць і займацца рамяством. Недатыкальнасць асобы і прыватнай уласнасці ахоўвалася вялікакняжацкай уладай і законамі дзяржавы.
У XV ст. яўрэйская абшчына Гродна была малаважная. Яўрэі жылі на адмысловай вуліцы і займаліся гандлем. У 1495 г. яны, як і іншыя яўрэі ВКЛ, былі выгнаныя з краіны, іх маёмасць канфіскавана і раздадзена гараджанам, а даўгі хрысціян прызнаныя несапраўднымі. У 1503 г. ім было дазволена вярнуцца і патрабаваць вяртання маёмасці.
Маюцца звесткі аб тым, што яўрэі займаліся зборам падаткаў у Наваградку (1445), Мінску (1489) і Смаленску (1489).
Дружная (Ваўкавыскі раён)
Дру́жная (, Дружная, ранейшая назва — Кабыля́кі) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ваўкавыскага сельсавета.
Куба
У сусветнай гаспадарцы Куба вылучаецца экспартам тытуню, цукру, нікелю і кобальту; кваліфікаванай працоўнай сілы (пераважна ўрачоў)
Дружная (Ваўкавыскі раён)
Гісторыя
Вядома з 1615 г., пражывалі 14 сем'яў. У 1796 г. фальварак у складзе Ваўкавыскага староства, належаў Францішку Яблонскаму, і вёска — адна частка належала Юрыю Грабоўскаму, генералу войскаў ВКЛ, другая — Антонію Шчыгільскаму, пражывалі 37 сялян.
Куба
Куба — член ААН, Руху недалучэння (у 2006—2009 Куба — старшыня Руху недалучэння), Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў, Лацінаамерыканскай эканамічнай сістэмы, Лацінаамерыканскай асацыяцыі інтэграцыі, з’яўляецца назіральнікам у Карыбскай супольнасці, удзельнічае ў Ібераамерыканскім форуме.
Яўрэі ў Беларусі
Вялікае Княства Літоўскае
У 1506 г. была заснавана абшчына ў Пінску. Каля 1539 яўрэі пасяліліся ў Наваградку, а затым (паслядоўна) у Мінску, Полацку, Віцебску, Магілёве і Оршы.
Дружная (Ваўкавыскі раён)
Насельніцтва
На 01.01.2004 г. 40 двароў, 63 жыхары.
Куба
Этымалогія
Назва «Куба», верагодней за ўсё, паходзіць з мёртвых моваў індзейцаў таіна. Дакладны сэнс назвы невядомы, ёсць пункт гледжання, што яна можа быць вытворнай ад слоў cubao, «месца, дзе ўрадлівая зямля багатая», альбо coabana, «цудоўнае месца». Таксама ёсць гіпотэза, што Хрыстафор Калумб назваў востраў у гонар паселішча Куба ў раёне Бежа ў Партугаліі.
Геаграфічнае становішча
Займае востраў Куба, найбуйнейшы ў складзе Вялікіх Антыльскіх астравоў, і буйны востраў Хувентуд (2200 кв.км) на поўдзень, а таксама каля 1600 дробных выспаў і каралавых рыфаў, што прымыкаюць да іх. На паўночным захадзе абмываецца Атлантычным акіянам, на паўночным усходзе — Мексіканскім залівам, а на поўдні — Карыбскім морам. Ад Гаіці аддзеленая Наветраным пралівам шырынёю 77 км, ад Ямайкі — пралівам Калон (140 км); ад Паўночнай Амерыкі — двума пралівамі: Фларыдскім (180 км) на поўначы і Юкатанскім (210 км) на паўднёвым захадзе. Самая вялікая дзяржава Вест-Індыі. Востраў, які працягнуўся з захаду на ўсход на 1250 км, нярэдка параўноўваюць з яшчаркаю, галава якой павернута да Атлантыкі, а хвост знаходзіцца ля ўвахода ў Мексіканскі заліў.
Прырода
Рэльеф Кубы пераважна раўнінны. Горы і ўзвышшы займаюць каля траціны тэрыторыі. Рэльеф паўднёва-ўсходняй часткі вострава Куба, сфармаваны ўзаемадзеяннем Карыбскай і Паўночна-Амерыканскай літасферных пліт, мае гарысты характар ​​— горы Сіера-Маэстра працягласцю 250 км з вышэйшай кропкай краіны пікам Туркіна (1974 м.). З поўдня горы Сіера-Маэстра «падкрэслены» глыбакаводным жолабам Кайман. На Кубе паўсюдна развіты карст. Размешчаныя на захадзе вострава маляўнічыя невысокія горы Гуанігуаніка мудрагеліста расчлененыя. Тут маецца мноства карстовых пячор, буйнейшая з іх, Санта-Томас, мае разгалінаваную сетку падземных галерэй агульнай працягласцю 25 км. У даліне Віньялес, сустракаюцца так званыя «маготас» — формы трапічнага карсту, якія ўяўляюць сабой узвышшы з амаль вертыкальнымі схіламі і плоскімі вяршынямі. Берагі, як правіла, нізкія, часам забалочаныя, але ёсць і доўгія пясчаныя пляжы.
Яўрэі ў Беларусі
Вялікае Княства Літоўскае
У сярэдзіне XVI ст. 60 з 543 гарадскіх участкаў Гродна былі забудаваны яўрэйскімі дамамі. У канцы XVI ст. у Гродне існавала некалькі бет-мідрашаў і ешыботаў. Доўгі час Гродна лічыўся адным з цэнтраў духоўнага жыцця польскага яўрэйства. Сярод буйных талмудыстаў, якія займалі пасаду рабіна ў Гродне, асабліва вядомы Мардэхай Яфе (XVI ст.).
Яўрэйская меншасць ВКЛ мела вельмі добра распрацаваную сістэму абшчыннага самакіравання (кагал), якая закранала і кантралявала амаль усе аспекты жыцця яўрэяў. Яўрэйская меншасць моцна адрознівалася ад мясцовага насельніцтва веравызнаннем. Асновай яўрэйскай рэлігіі — іудаізму — з’яўляецца вера ў Адзінага Бога-тварца, які абраў яўрэяў у якасці сваіх місіянераў і слуг. Адзіны кодэкс жыцця яўрэяў — Талмуд. Талмудычная традыцыя вызначала статус кожнага яўрэя ў адпаведнасці з паходжаннем, адукацыяй і багаццем. Да заможных людзей яўрэйская абшчына адносілася з павагай. Здольнасць зарабляць грошы лічылася праявай мудрасці і Боскай міласці.
Куба
Прырода
На ўсходзе значныя паклады нікеля, па запасах якога Куба займае трэцяе месца ў свеце (пасля Новай Каледоніі і Аўстраліі, 2007). Маюцца вялікія запасы кобальту (чацвёртае месца ў свеце ). Таксама востраў Куба валодае запасамі медзі, марганцу, кааліну, на востраве Хувентуд ёсць храміты). На шэльфе маюцца запасы нафты (сціплыя, 124 млн барэляў на 2017) і прыроднага газу (значныя, 70 млрд м³ на 2017).
Яўрэі ў Беларусі
Адзенне
Яўрэі адчувальна адрозніваліся ад беларусаў адзеннем. Мужчыны насілі доўгі чорны сюртук (лапсярдак) з шырокім поясам. Галаўным уборам была ярмолка (цюбецейка). З непакрытай галавой яўрэям забаранялася маліцца да Бога і нават вымаўляць гэта Святое Імя. Да абрадавага адзення адносіўся кіцель — кашуля з доўгімі рукавамі і шырокім каўняром, які падаравала нявеста свайму нарачонаму падчас шлюбу. Значным элементам культуры з’яўляліся традыцыйныя прычоскі. Мужчыны насілі пышныя бароды і стрыглі валасы на галаве, адпускаючы доўгія косы (пэйсы) на скронях. Жанчыны насілі парыкі, а дзяўчаты косы, але толькі да шлюбу, а потым адразалі (каб не ўводзіць у спакусу іншых мужчын).
Куба
Прырода
Клімат — трапічны пасатны, якая фарміруецца ў тым ліку і цячэннем Гальфстрым, што зараджаецца на поўнач ад Кубы. Сярэднегадавая тэмпература складае +25,5 °C. Тэмпературы самога цёплага і халоднага месяца адрозніваюцца ўсяго на 5 °C. Летні гадавы максімум ападкаў (май — верасень). Сярэдняя колькасць ападкаў складае 1400 мм. На наветраных схілах гор — да 3400 мм. Асаблівасцю клімату Кубы з’яўляецца тыповая высокая вільготнасць на працягу ўсяго года. У ліпені-лістападзе нярэдкімі гасцямі становяцца ўраганы (у нашым стагоддзі найбольшыя страты прынесла Ірма, верасень 2017).
Яўрэі ў Беларусі
Кухня
Ежа, па талмудысцкай традыцыі, падзялялася на кашэрную (дазволеную) і трэфную (забароненую). Забаранялася свініна, зайчаціна і рыба без лускі (уюн, вугор). Існавала павер’е, што душа знаходзіцца ў крыві ўсялякай істоты, таму мяса павінна быць без крыві. Яўрэі пазбягалі таксама ўжываць мяса жывёл, забітых неасвячоным нажом. Мясная і малочная ежа лічылася несумяшчальнай, і яе ўжывалі паасобку (посуд для прыгатавання павінен быць асобны). Абрадавая ежа — маца (тонкія праснакі з пшаніцы) — была абавязковай на яўрэйскую Пасху. Шырока выкарыстоўвалася садавіна, гародніна, а таксама розныя спецыі.
Куба
Прырода
Рэкі на Кубе кароткія, нешматводныя. Найбуйнейшая рака — Каута на ўсходзе даўжынёй 370 км. Азёры пераважна лагунага тыпу, саланаватыя.
Звыш 50 % прадстаўнікоў флоры Кубы з’яўляюцца эндэмікамі. Раўніны займаюць саваны з хвоямі і каралеўскай пальмай, якая адлютравана на гербе краіны. Лясы, што пакрываюць каля 14 % тэрыторыі, захаваліся толькі ў горных і забалочаных (мангравыя лясы) раёнах. На наветраных схілах гор — трапічныя лясы (махагоні, дальбергія, кампешавае дрэва). Зрэшты, у апошнія гады, дзякуючы лесанасаджэнням, лясістасць узрасла. Жывёльны свет Кубы адносна бедны, млекакормячыя предстаўлены амаль вынішчанымі кубінскім щыліназубам і грызунамі хуціі, ёсць 23 віды кажаноў, мноства птушак (драздовыя, салаўі, калібры, ара). Сустракаюцца тэрміты і жаба-бык. У гарах Сіера-Маэстра знаходзіцца нацыянальны парк Аляксандра Гумбальта, занесены, як і даліна Віньялес, у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА
Яўрэі ў Беларусі
Гаспадарчыя заняткі
Пераважная колькасць яўрэйскай меншасці займалася дробным гандлем і рамяством. Асабліва значную ролю яўрэі адыгрывалі ў сталярным, шавецкім і ювелірным рамёствах. Вельмі распаўсюджаны былі сярод яўрэяў фактарства, шынкарства, дробны гандаль, арандатарства. Большасць найбуйнейшых фінансавых аперацый у ВКЛ і ў Рэчы Паспалітай у XV—XVI ст. кантралявалася групай заможных яўрэяў-адкупшчыкаў, якія падтрымлівалі сувязі з еўрапейскім гандлем.
Куба
Гісторыя
У даеўрапейскі час Вялікія Антыльскія астравы засялялі плямёны індзейцаў таіна. Першым з еўрапейцаў, што апынуліся тут, быў Калумб, які высадзіўся на ўсходзе архіпелага ў кастрычніку 1492 года. Насельніцтва Кубы ў XV стагоддзі складала каля 1 800 000 чалавек. Каланізацыя праходзіла ва ўмовах барацьбы з карэнным насельніцтвам вострава — індзейцамі таіна, якія складалі 75 % насельніцтва. Калумб дакладваў аб мільённым забітым індзейцы. У 1511 годзе Дыега Веласкес дэ Куэльяр падпарадкаваў карэннае насельніцтва астравоў, пабудаваў форт Баракоа і стаў першым іспанскім губернатарам Кубы. Да 1514 года было заснавана сем паселішчаў. У 1515 годзе Куэльяр перанёс штаб-кватэру ў Сант’яга-дэ-Куба, які стаў першай сталіцай Кубы. У складзе Іспанскай кароны Куба лічылася цукерняй з-за неабсяжных плантацый цукровага трыснягу, на якіх працавалі негры-рабы.
У 1823 годзе было задушана першае антыіспанскае паўстанне. У 1868 годзе пачалася Дзесяцігадовая вайна за незалежнасць Кубы; паўстанцы мелі падтрымку з боку ЗША. Вайна вялася толькі ва ўсходніх правінцыях, Камагуэй і Ар’ентэ. У 1878 годзе было падпісана мірнае пагадненне, якое адмяніла найбольш непрыемныя для жыхароў вострава заканадаўчыя акты. У 1895 годзе на Кубе высадзіўся атрад кубінскіх патрыётаў пад кіраўніцтвам Хасэ Марці. Гэта падзея стала адпраўной кропкай новай вайны з іспанцамі, падчас якой кубінцы дамагліся кантролю амаль над усёй тэрыторыяй вострава, выключаючы буйныя гарады. Іспанія прызнае незалежнасць Кубы ў 1898 годзе пасля паразы ў вайне з ЗША. Куба становіцца залежнай ад ЗША. У канстытуцыі было агаворана права ЗША ўвесці войскі на тэрыторыю краіны. Гэты пункт быў адменены ў 1934 годзе.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
Актыўнае асваенне ўнутраных і знешніх рынкаў ВКЛ выклікала незадавальненне мясцовых гандляроў. Магістраты таксама негатыўна адносіліся да пашырэння правоў яўрэйскай меншасці ў гарадах і мястэчках. Такая незадаволенасць прыводзіла да ўзнікнення канфрантацый і канфліктаў паміж яўрэямі і мясцовым насельніцтвам. Значная роля ў гэтых стасунках належала сялянству, якое ўспрымала яўрэйскае арандатарства як галоўную прычыну свайго цяжкага эканамічнага становішча. У канфліктах заўсёды эксплуатаваўся негатыўны стэрэатып яўрэя, створаны яшчэ ў Сярэднявеччы (забойца Хрыста і спажывец хрысціянскай, пераважна дзіцячай, крыві). Падчас казацкіх выступленняў і шматлікіх войнаў з Маскоўскай дзяржавай яўрэйская меншасць заўсёды падвяргалася шматлікім пагромам.
Куба
Гісторыя
У 1933 годзе ў выніку перавароту, арганізаванага рэвалюцыянерамі на чале з сяржантам Фульхенсіа Батыста-і-Сальдзівар, быў зрынуты дыктатар Херарда Мачада-і-Маралес і ўсталяваны дэмакратычны рэжым. 10 сакавіка 1952 года Фульхенсіа Батыста ажыццявіў дзяржаўны пераварот і ўсталяваў асабістую дыктатуру. 26 ліпеня 1953 года група новых рэвалюцыянераў на чале з Фідэлем Кастра паспрабавала захапіць казармы Манкада. Спроба аказалася няўдалай, і ўдзельнікі штурму патрапілі ў турмы, але штурм стаў адпраўной кропкай Кубінскай рэвалюцыі. Гэтыя падзеі пацягнулі за сабою палітычныя рэпрэсіі. У 1955 годзе рэвалюцыянеры былі амніставаныя. 2 снежня 1956 года група рэвалюцыянераў на чале з Фідэлем Кастра высадзілася з яхты «Гранма» на ўсходзе вострава і пачала партызанскія ваенныя дзеянні супраць урада Батысты. 1 студзеня 1959 года дыктатар Батыста ўцёк з Кубы. У той момант паўстанцкія сілы занялі горад Санта-Клара ў цэнтры вострава і кантралявалі вялікія ўчасткі мясцовасці на ўсходзе, хоць сталіцы непасрэдная небяспека не пагражала і ў распараджэнні Батысты заставаліся значныя вайсковыя сілы. 8 студзеня калона паўстанцаў трыумфальна ўступіла ў Гавану.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
У першай палове XVII ст. абшчына Гродна лічылася адной з трох галоўных яўрэйскіх абшчын Літвы (нараўне з абшчынамі Брэста і Пінска) і мела сваіх прадстаўнікоў у літоўскім ваадзе. Драўляная сінагога Гродна (др. пал. XVIII ст.; разбурана нацыстамі ў 1941 г.) славілася памерамі і архітэктурнымі плюсамі.
У 1637 г. яўрэі Брэста падвергліся пагрому, многія яўрэйскія крамы былі спаленыя ці разрабаваныя; аднак улады загадалі вярнуць яўрэям скрадзеныя ў іх тавары, і ў пазбяганне паўтарэння беспарадкаў была арганізавана змяшаная яўрэйска-хрысціянская варта. Вельмі варожа ставілася да яўрэяў каталіцкае і праваслаўнае духавенства. Студэнты езуіцкай калегіі часта нападалі на яўрэяў; асабліва сур’ёзны напад адбыўся ў 1636 г.
Куба
Гісторыя
У выніку перамогі рэвалюцыі ўладу на Кубе атрымаў урад «левай» арыентацыі на чале з Фідэлем Кастра, які затым схіліўся на шлях будаўніцтва сацыялізму. Кіруючай і адзінай дазволенай партыяй краіны стала Камуністычная партыя Кубы. Урад Фідэля Кастра правёў аграрную рэформу, нацыяналізацыю прамысловых актываў, разгарнуў шырокія сацыяльныя пераўтварэнні. Гэта выклікала незадаволенасць часткі насельніцтва і адбылася масавая эміграцыя, галоўным чынам у ЗША, дзе стварылася буйная дыяспара апанентаў Кастра і яго палітыкі. Эміграцыі таксама спрыяў прыняты ў 1966 годзе Кангрэсам ЗША «Кубінскі Акт», які гарантуе пастаяннае жыхарства любому кубінцаў, які прыбыў у ЗША легальна ці нелегальна.
Адразу ж з рэвалюцыяй 1959 года пачаліся палітычныя рэпрэсіі, у першую чаргу скіраваныя супраць дзеячаў зрынутага рэжыму дыктатара Батысты і агентаў ЦРУ. У красавіку 1961 года кубінскія эмігранты пры актыўнай падтрымцы ЗША высадзілі ўзброены дэсант на паўднёвым узбярэжжы вострава з мэтай у перспектыве арганізаваць масавае выступленне супраць палітыкі новага ўрада, аднак інтэрвенцыя была хутка спынена, а чаканы сацыяльны выбух так і не адбыўся. Пасля эмігранцкія арганізацыі неаднаразова арганізоўвалі тэрарыстычныя акты і маламаштабныя дэсанты на Кубу, але без асаблівых вынікаў. У 1962 годзе Куба была цэнтральным месцам падзей Карыбскага крызісу, што лезь не прывялі свет да ядзернай вайны. З пачатку 1960-х гадоў па пачатак 1990-х Куба была саюзнікам СССР, які аказваў ёй значную фінансавую, эканамічную і палітычную падтрымку; дзейна падтрымлівала марксісцкіх паўстанцаў і марксісцкія ўрады Лацінскай Амерыкі (Пуэрта-Рыка, Гватэмалы, Сальвадора, Нікарагуа, Панамы, Балівіі, Перу, Бразіліі, Аргенціны, Чылі), Афрыкі (Эфіопія, Ангола) і Азіі, а таксама праводзіла палітыку аказання дапамогі гуманітарнага профілю розным краінам свету. У канцы 1980-х за мяжой у рамках ваенных і гуманітарных місій знаходзілася больш за 70 тыс. кубінцаў. Кастра адмоўна паставіўся да палітыкі Перабудовы ў СССР і нават забараніў распаўсюд на Кубе шэрагу савецкіх выданняў («Маскоўскія навіны», «Новы час» і інш.) і ў той жа час падтрымаў галоўнага апанента Гарбачова — Ельцына. Паводле ўспамінаў Ельцына, Кастра выказваў яму сімпатыю і ў гады апалы, і пазней, пасля яго прыходу да ўлады, нягледзячы на відавочны антысацыялістычны характар рэформаў у Расіі. Пасля распаду СССР эканамічнае становішча Кубы істотна пагоршылася (у 1990—1993 гады ВУП зменшыўся на 33 % ), і аналітыкі прадказвалі хуткае падзенне ўрада Кастра, аднак да 1994 году сітуацыя ў асноўным стабілізавалася.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
У час паўстання Б. Хмяльніцкага ў 1648—1649 гг. многія яўрэі Брэста беглі ў Польшчу і Данцыг; тыя, што засталіся ў горадзе, былі выразаныя. Па некаторых звестках, колькасць забітых даходзіла да 2 тыс. Аднак неўзабаве яўрэі зноў пасяліліся ў Брэсце і ў 1655 г. атрымалі ахоўную грамату. Цяжкія страты панесла абшчына ў 1660 г., калі шмат яўрэяў было знішчана рускімі войскамі, якія ўступілі ў Брэст. К канцу XVIII ст., асабліва ў 1792, адбываліся новыя сутыкненні паміж яўрэямі і хрысціянамі.
Куба
Гісторыя
19 лютага 2008 года праз газету «Гранма» Фідэль Кастра абвясціў пра сыход у адстаўку з пасады прэзідэнта Дзяржсавета і галоўнакамандуючага кубінскімі войскамі. «Маім дарагім суграмадзянам, якія аказалі мне каласальны гонар абраць мяне членам Парламента, у якім будуць прыняты важнейшыя для лёсу рэвалюцыі рашэнні, я паведамляю, што не намерваюся і не дам сваёй згоды на тое, каб заняць пасаду старшыні Дзяржсавета і Галоўнакамандуючага», — гаворыцца ў звароце. 5 лістапада 2016 года ў 22:29 па кубінскім часе пасля працяглай хваробы Фідэль Кастра сканаў.
Прэзідэнтам Дзяржсавета стаў Рауль Кастра, які паабяцаў сысці на пенсію ў 2018 годзе. 24 лютага 2019 года грамадзяне Кубы на рэферэндуме прагаласавалі за зацвярджэнне новай канстытуцыі.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
Абшчына Гродна не пацярпела ад пагромаў і разні ў часы Б. Хмяльніцкага і нават прытуліла бежанцаў з Украіны, але пасля пакутавала ад уварванняў рускіх войскаў (1655—1657) і шведаў (1658—1660).
Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)
Навасе́льскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Талачынскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Новае Сяло.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
Хрысціяне перашкаджалі пасяленню яўрэяў у гарадах, якія знаходзіліся пад юрысдыкцыяй гарадскіх упраў. У Віцебску, напрыклад, яўрэям да 1627 не дазвалялі пабудаваць сінагогу.
Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Талачынскага раёна Аршанскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Талачынскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 29 снежня 1961 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Еўлахоўскага (4 населеныя пункты: Канапельчыцы, Катужына, Лісоўшчына і Слабодка) і Плоскаўскага (9 населеных пунктаў: Бяздзелічы, Мяшкова, Навасёлкі, Новае Сяло, Разаны, Сельцы, Сухачэва, Сухачэва (Бук) і Чарнаручча) сельсаветаў.
Куба
Палітыка
Дзеючая Канстытуцыя была ўхваленая ўсенародным рэферэндумам 15 лютага 1976 года. У чэрвені 2002 года ў тэкст Канстытуцыі быў унесены шэраг паправак, якія замацавалі сацыялістычны выбар развіцця краіны і кіруючую ролю Кампартыі.
Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)
18 сакавіка 1963 года цэнтр Плоскаўскага сельсавета перанесены ў вёску Новае Сяло, а сельсавет перайменаваны ў Навасельскі. 7 чэрвеня 1966 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Валосаўскага (16 населеных пунктаў: Бутары, Валосава, Дубровіна, Лесіна, Мяшкова, Навасёлкі, Новае Сяло, Разаны, Раздольная, Рафалова, Сельцы, Стуканы, Сухачэва, Сухачэва-Бук, Харлінцы і Чарнаручча) і Плоскаўскага (16 населеных пунктаў: Валькі, Вялікія Барсучыны, Вялікія Козкі, Габрылёва, Дунавік, Ельнік, Калюгі, Клянкі, Латышова, Малыя Барсучыны, Плоскае, Прылессе, Пячонаўка, Сакалянка, Сані і Хмялёўка) сельсаветаў.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
Большасць яўрэйскіх абшчын Беларусі знаходзілася пад кіраваннем брэст-літоўскай абшчыны і толькі некалькі — у падпарадкаванні пінскай абшчыны. У 1692 адной з галоўных стала таксама слуцкая абшчына. Раслі і дробныя абшчыны, якія знаходзіліся пад заступніцтвам польскіх магнатаў, якія здавалі яўрэям у арэнду свае маёнткі, вёскі, карчмы і заезныя двары. Новыя абшчыны імкнуліся вызваліцца ад падпарадкавання старым.
Куба
Палітыка
Стратэгічнай мэтай Гаваны застаецца нейтралізацыя лініі Вашынгтона на міжнародную ізаляцыю Кубы, пераадоленне эканамічнага эмбарга з боку ЗША і інтэграцыя ў сусветную гаспадарку праз развіццё супрацоўніцтва «па ўсіх азімутах»
Дыпламатычныя адносіны ўрады Кубы і Беларусі ўсталявалі 16 красавіка 1992 года. У 2000 годзе на Кубу прыязджаў Аляксандр Лукашэнка.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
У другой палове XVII—XVIII ст. колькасць яўрэяў значна павялічылася: ад 40 да 80 % у розных гарадах і мястэчках Беларусі. У канцы XVIII ст. на землях былога ВКЛ пражывала больш за 300 тыс. яўрэяў-іудзеяў.
Куба
Адносіны з Рэспублікай Беларусь
Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Кубай былі ўсталяваны ў красавіку 1992 года. Спачатку на Кубе было адкрыта гандлёвае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь, якое ў маі 1997 года было пераўтворана на пасольства. Адкрытае ў лістападзе 1998 года пасольства стала першым дыпламатычным прадстаўніцтвам Рэспублікі Беларусь у Лацінскай Амерыцы.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
Па дадзеных перапісу 1766, у Беларусі было 62800 яўрэяў-падаткаплацельшчыкаў (40 % усяго літоўскага яўрэйства). Найбуйнейшымі былі мінская (1396 чалавек) і пінская (1350 чалавек) абшчыны. Да падзелу РП яўрэйскія абшчыны часта знаходзіліся пад пагрозай набегаў рускіх войскаў, якія суправаджаліся разнёй яўрэяў і іх гвалтоўным зваротам у хрысціянства.
Куба
Адносіны з Рэспублікай Беларусь
Прэзідэнт Беларусі наведваў Кубу тройчы: у 2000, 2006 і 2012 гадах.
Яўрэі ў Беларусі
Рэч Паспалітая
У XVIII ст. роля асноўнага цэнтра яўрэйства ў Літоўскім княстве перайшла ад Брэста да Вільні.
У XVIII ст. у Гродне жыў вядомы рабін і каббаліст Зіскінд (Аляксандр) бен Мошэ (памёр у 1794 г.). Першая кніга, выдадзеная на іўрыце ў Літве, была надрукаваная ў Гродне ў 1788 г.
Куба
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Куба падзяляецца на 14 правінцый, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 169 муніцыпальных раёнаў, і адзін спецыяльны муніцыпальны раён.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
У 1791 годзе, калі адбываўся працэс далучэння Беларусі да Расійскай імперыі, была створана мяжа аселасці, замацоўваецца магчымасць пражывання яўрэяў толькі ў межах заходніх губерняў. Яўрэі ў гэты перыяд складалі абсалютную альбо адносную большасць практычна ва ўсіх гарадах і мястэчках Беларусі.
Куба
Насельніцтва
Самая вялікая па колькасці насельніцтва краіна Вест-Індыі. Адзіная лацінаамерыканская краіна з адмоўнай дынамікай насельніцтва. На Кубе самы нізкі паказчык нараджальнасці сярод усіх дзяржаў Заходняга паўшар’я. Натуральны прырост — 0,2 %, міграцыйны — — 0,5 %. Сярэдняя працягласць жыцця — 76 гадоў. Тэндэнцыя да зніжэння нараджальнасці і старэння насельніцтва азначылася тут яшчэ ў 1970-х. Сёння (у 2017 г.) сярэднестатыстычнаму кубінцу 41,5 гады, а асобы маладзей за 15 гадоў складаюць толькі 16,8 % насельніцтва. Тэндэнцыя да старэння насельніцтва бачная таксама на прыкладзе кіраўніцтва краіны: сярэдні ўзрост членаў кубінскага Палітбюро — больш за 70 гадоў.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
Пасля ўключэння Брэста ў склад Расійскай імперыі яго эканамічнае значэнне ўпала. У 1830-я гг. па распараджэнні рускіх уладаў была зроўненая з зямлёй значная частка гістарычнага яўрэйскага квартала ў Брэсце (у тым ліку старажытная сінагога і яўрэйскія могілкі) і на яго месцы стала будавацца Брэсцкая крэпасць. З пабудовай канала Днепр-Буг ў 1841 эканамічнае становішча Брэста зноў палепшылася, што прывяло таксама да ажыўлення гаспадарчай і эканамічнай жыцця яўрэйскай абшчыны і да яе павелічэння. У XIX ст. — пач. XX ст. ў руках яўрэяў былі засяроджана амаль уся рамесная вытворчасць у Брэсце, асноўнымі галінамі якой з’яўляліся абутковая і швейная справа. У руках яўрэяў знаходзілася таксама значная частка гандлю. У 1905 г. некалькі яўрэяў было забіта падчас пагромаў.
Пасля таго як Гродна адышоў да Расіі, яўрэі складалі большасць насельніцтва горада. У XIX ст. — пач. XX ст. працягваўся рост колькасці яўрэйскага насельніцтва Гродна, але працэнт яўрэяў сярод жыхароў горада паменшыўся. Так, у 1816 г. у Гродне жылі 8 422 яўрэя (85 % ад усяго насельніцтва), у 1859 г. — 10 300 (53 %), у 1887 г. — 27 343 (68,7 %), у 1897 г. — 22 684 (48,4 %), у 1910 г. — 31 055. У 1790 годзе і 1816 яўрэям Гродна прыйшлося перажыць крывавыя паклёпы. Традыцыйнымі крыніцамі даходу гродзенскіх яўрэяў былі гандаль (галоўным чынам сельскагаспадарчымі прадуктамі і лесам), рамёствы, а ў другой палове XX ст. — прамысловасць. У 1887 г. яўрэям Гродна належалі 88 % камерцыйных прадпрыемстваў, 76 % фабрык і майстэрняў, 65,2 % нерухомай маёмасці.
Куба
Насельніцтва
Найбольш заселеныя і асвоеныя ўзгорыстыя раўніны вострава, найменшая шчыльнасць у гарах захаду і ўсходу. Урбанізацыя — 77 % (2017). У сталічнай агламерацыі Сант’яга пражывае 2,14 мільёны чалавек (2015). Іншымі важнымі гарадамі з’яўляюцца Сант’яга-дэ-Куба (555 тыс.), Камагуэй (347 тыс.).
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
У час Айчыннай вайны 1812 г. яўрэі Беларусі аказалі вялікую дапамогу рэгулярнай арміі Расіі і партызанам.
Куба
Эканоміка
Кубінскае дзяржава сцвярджае, што прытрымліваецца сацыялістычных прынцыпаў у арганізацыі планавай эканомікі. Большая частка сродкаў вытворчасці належыць дзяржаве, і большасць працоўнай сілы занята на дзяржаўных прадпрыемствах. Аднак расце доля прыватнага сектара (у 1981—2006 яна вырасла з 8 да 22 %). У апошнія гады назіраецца тэндэнцыя да павелічэння занятасці ў прыватным сектары. У канцы мая 2016 года быў цалкам легалізаваны прыватны малы і сярэдні бізнес.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай рассяленне яўрэяў было абмежавана тэрыторыямі беларускіх губерняў (мяжа аселасці). Гэта садзейнічала павелічэнню яўрэйскага насельніцтва з 350 тыс. чалавек у 1863 г. да 890 тыс. чалавек у 1897 г. і 1250 тыс. чалавек у 1914 г. (каля 14 %). Прыблізна 50—60 % яўрэяў у канцы XIX — пачатку XX ст. пражывала ў гарадах, што паўплывала на складанне асаблівасцей гарадской культуры на Беларусі. Гэта былі, у большасці, прадстаўнікі артадаксальнага іудаізму. Частка яўрэяў спавядала хасідызм.
Першапачаткова ўваход у Расійскую імперыю не аказаў моцнага ўплыву на традыцыйны ўклад жыцця яўрэяў. Яны працягвалі жыць кагаламі, зберагаючы ўсе рэлігійныя традыцыі. Істотныя культурныя змены пачаліся пасля адмены кагальнай сістэмы кіравання ў 1844 г. Значная частка яўрэяў адыходзіць ад старажытных традыцыйных норм жыцця і ўспрымае еўрапейскія нормы гарадской культуры (Гаскала).
Куба
Эканоміка
Да перамогі Кубінскай рэвалюцыі Куба была адной з найбольш паспяховых эканомік Лацінскай Амерыкі, хаця асноўная маса простых кубінцаў жыла ў поўнай галечы. Сацыялістычны шлях з далейшым крушэннем савецкага лагеру прывёў Востраў Свабоды на край эканамічнай прорвы. У краіне працягвае часткова дзейнічаць размеркавальна-карткавая сістэма па забеспячэнні насельніцтва прадметамі першай неабходнасці. Эканамічная сітуацыя пастаянна ўскладненая праз эмбарга з боку ЗША. Тым не менш, у пачатку нашага стагоддзя азначыліся прыкметы некаторага паляпшэння эканамічнай сітуацыі на востраве. Стан эканомікі Кубы звязаны з дынамікай сусветных цэнаў на асноўныя тавары кубінскага экспарту і прыбыткаў ад турызму. Дадатную дынаміка эканоміка дэманстравала ў 2015, калі рост ВУП склаў 4,4 % (2014 — 1 %). У 2016 годзе ў эканоміцы Кубы назіралася рэцэсія (падзенне ВУП на 0,9 %). Застаюцца вострымі праблемы беспрацоўя (афіцыйнае — 2,6 %, схаванае — каля 10 % эканамічна актыўнага насельніцтва). У 2008 годзе ўрад Рауля Кастра распачаў аграрную рэформу (да таго моманту чатыры пятых харчавання куплялася за мяжой). Кубу актыўна падтрымлівае Венесуэла, пастаўляючы Востраву Свабоды каля 15 000 тон нафты ў дзень. Узамен кубінскія спецыялісты (у асноўным лекары) працуюць у Венесуэле. Рэцэсія 2016 года і наступнае падзенне эканомікі выклікана ў першую чаргу перабоямі паставак нафты з Венесуэлы.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
Пагромы 1881 і 1883 на Беларусь не распаўсюдзіліся. Яўрэі займаліся лесапільным і гарбарным промысламі, рознічным гандлем, скупкай сельскагаспадарчай прадукцыі (лёну, пянькі, шчаціння), якую яўрэі-скупшчыкі прадавалі яўрэям-купцам, якія гандлявалі з замежжам.
Куба
Эканоміка
Развітая здабыўная прамысловасць. Здабыча нікеля пачалася ў 1943 годзе і істотна павялічылася ў перыяд пасля рэвалюцыі 1959 года, калі пры садзейнічанні СССР было мадэрнізавана шахтавае абсталяванне і пабудаваны горна-абагачальны камбінат. Сёння ў нікелевую прамысловасць вялікія грошы інвестуе Кітай — яшчэ адзін ідэалагічны сябра Кубы. Таксама Куба займае трэцяе месца па здабычы кобальту. З 1984 года на шэльфе вядзецца здабыча нафты. З галін апрацоўчай прамысловасці развіты каляровая металургія, харчовая, фармацэўтычная. Вырошчваюцца цукровы трыснёг (гісторыя гэтай культуры сягае ў каланіяльны час), тытунь, кава, цытрусы, бульба, фасоля, рыс. У саванах гадуецца буйная рагатая жывёла. Экспартуецца цукар, цыгары, нікель, медыкаменты (у суме больш за 60 % экспарту). Асноўныя гандлёвыя партнёры — Венесуэла, Канада, Кітай, Іспанія, Нідэрланды.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
Пасля пераходу Беларусі да Расеі Шклоў стаў важным гандлёвым цэнтрам на шляху паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Невялікая група яўрэяў — буйныя аптовыя гандляры, будаўнічыя падрадчыкі і пастаўшчыкі арміі — хутка багацела, але большасць яўрэяў Беларусі жылі ў нястачы. Ратуючыся ад галечы, многія перасяляліся на Украіну, на поўдзень Расіі, а з 1880 г. — у ЗША. Тым не менш яўрэйскае насельніцтва расло. У 1847 г. у Беларусі жылі 225727 яўрэяў, а ў 1897 г. — 724548 (13,6 % усяго насельніцтва). У Мінску жылі 47560 яўрэяў (52 % усяго насельніцтва), у Віцебску — 34420 (52,4 %), у Магілёве — 21539 (50 %), у Пінску — 21065 (74,2 %), у Бабруйску — 20759 (60,5 %), у Гомелі — 20385 (54,8 %).
Заснаваныя ў XIX ст. «Літоўскія» ешывы ў Валожыне, Іўі, Міры і Ружанах далі нямала выбітных навукоўцаў і рабінаў. У мястэчках Беларусі сфармаваўся ўклад жыцця, які меў мясцовыя асаблівасці, і адмысловы паўночна-заходні дыялект мовы ідыш.
Куба
Сувязь і СМІ
Пасля перамогі кубінскай рэвалюцыі, урадам Ф. Кастра было прынята рашэнне аб нацыяналізацыі радыёвяшчання, тэлефоннай і радыёсувязі. У далейшым, развіццё тэлекамунікацый апынулася абцяжарана ў сувязі з гандлёва-эканамічнай блакадай, усталяванай ЗША. Тым не менш, у 1960—1980 гады мела месца развіццё сістэм сувязі з боку СССР і сацыялістычных дзяржаў. У перыяд пасля 1991 года сітуацыя ўскладнілася, але ўжо ў 1992 годзе Куба падключылася да камп’ютарнай сеткі Usenet. У 2003 годзе на востраве працавала 2 інтэрнэт-правайдэра. Нацыянальны дамен .cu. У чэрвені 2009 года Венесуэла вылучыла 70 млн долараў на пракладку па дне Карыбскага мора паміж Венесуэлай і пунктам Сібаней у Сант’яга-дэ-Куба оптавалакновага кабеля ALBA-1. У лютым 2011 года пракладка кабеля агульнай працягласцю каля 1,6 тыс. км была завершана. Кабель, эксплуатацыя якога прадугледжана на працягу 25 гадоў, мае выхад 640 гігабіт — у 3 тысячы разоў больш, чым існуючая на Кубе спадарожнікавая інтэрнэт-сувязь. 3 чэрвеня 2013 года ў краіне адкрыліся 118 інтэрнэт-кафэ. На Кубе маецца адзіны аператар мабільнай сувязі — дзяржаўная кампанія ETECSA пад гандлёвай маркай Cubacel. Першапачаткова, мабільныя тэлефоны маглі мець толькі замежнікі, работнікі замежных фірмаў або кубінцы, якія займаюць ключавыя пасады ў дзяржаўным апараце. Пры гэтым, простыя кубінцы, якія жадаюць абзавесціся мабільным тэлефонам, абыходзілі забарону, афармляючы тэлефоны на імя замежных грамадзян. 14 красавіка 2008 года кубінскім грамадзянам было дазволена свабоднае набыццё мабільных тэлефонаў, што стала прычынай масавага распаўсюджвання мабільнай сувязі. На Кубе дзейнічае стандарт GSM 900, а ў некаторых раёнах Гаваны і курортным Варадэра — GSM 850.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
У час Першай сусветнай вайны яўрэяў двойчы высялялі з Брэста. З пераходам Брэста да Польшчы (1919) жыццё яўрэйскай абшчыны аднавілася. Разам з рэлігійнай актыўнасцю значнае месца надавалася свецкай культурнай дзейнасці. У горадзе былі дзве яўрэйскія гімназіі, чатыры сінагогі, каля 30 малітоўных дамоў, яўрэйскія прафсаюзы, жаночыя і моладзевыя арганізацыі; 12 з 44 членаў гарадскога савета былі яўрэямі, у тым ліку і віцэ-мэр Брэста. Аднак уплывовыя былі і заўзятыя антысеміты, якія зладзілі пагром у 1937 г.
Нягледзячы на частыя вайны (Беларусь была арэнай мноства бітваў, у тым ліку бітваў Першай і Другой сусветных войнаў) і антырэлігійных акцый савецкіх уладаў, у рэспубліцы захавалася нямала будынкаў сінагог.
Куба
Сувязь і СМІ
Куба мае чатыры агульнанацыянальныя тэлеканалы — «Кубавісьён», «Тэле — Ребельдэ», «Эдукатыва», «Эдукатыва II», а таксама кабельным каналам «Кубавісьён інтэрнасіёналь». Маюцца 6 агульнанацыянальных, 56 правінцыйных і муніцыпальных радыёстанцый, вядзецца радыёвяшчанне на краіны Лацінскай Амерыкі. Выходзяць 3 цэнтральныя газеты — штодзённыя «Гранма» (орган Кампартыі) і «Хувентуд рэбельдэ» (газета Саюза маладых камуністаў) і штотыднёвая «Трабахадорэс» (орган Прафцэнтра працоўных), маецца шэраг іншых штотыднёвікаў.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
Выхадцамі Беларусі былі пісьменнік Мендэле Мойхер-Сфорым, мастак М. Шагал, гісторык і мысліцель С. Дубнаў, дырыжор Б. Хайкін (1904—1978), будучыя прэзідэнты і прэм’ер-міністры Ізраіля Х. Вейцман, І. Шамір, Ш. Перэс, публіцыст і грамадскі дзеяч А. Ахімеір, рабін і актыўны ўдзельнік сіянісцкага руху І. Нісенбаум і многія іншыя. Тут заснаваў знакамітую мастацкую школу І. Пэн. У Полацку вучыўся Э. Бэн-Іехуда, які адрадзіў у Эрэц-Ісраэль сучасны іўрыт. У Гомелі з’явіўся адзін з першых атрадаў яўрэйскай самаабароны (1903), удзельнікі якога, якія перасяліліся неўзабаве ў Эрэц-Ісраэль, паклалі пачатак другой Аліі і заснавалі арганізацыю Ха-Шамэр. Беларусь стала таксама першым і найбольш значным цэнтрам яўрэйскага рабочага руху. У 1902 г. у Мінску адбыўся II З’езд расійскіх сіяністаў; буйнымі цэнтрамі яўрэйскага рабочага руху былі таксама Бабруйск, Гомель і Віцебск. Прыхільнікамі Бунда былі рамеснікі, рабочыя і частка інтэлігенцыі. У 1905 г. Бунд узначальваў рэвалюцыйны рух у Беларусі. Разам з сіянісцкім рабочым рухам ён арганізаваў у кожным горадзе яўрэйскую самаабарону, дзякуючы якой большасць яўрэйскіх суполак Беларусі не пацярпелі ад пагромаў. У пачатку Першай сусветнай вайны ўцекачы з Польшчы і Літвы былі сардэчна прынятыя яўрэямі Беларусі.
Гарні (храм)
Храм у Гарні (Գառնու տաճար) — паганскі храм у Арменіі, пабудаваны ў I ст. н.э. армянскім царом Тырыдатам I. Знаходзіцца ў вёсцы Гарні за 28 км ад Ерэвана. Адзіны храм грэка-рымскага калоннага тыпу на постсавецкай прасторы, належыць да іанічнага ордэра. Найбольш вядомая пабудова і, увогуле, сімвал дахрысціянскай Арменіі.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
Выхадцамі з Брэста былі яўрэйскі паэт і журналіст М. Барэйша, амерыканскі прафсаюзны лідар Д. Дубінскі, савецкі ваеначальнік генерал-маёр танкавых войскаў М. В. Рабіновіч (1901—1977), дзяржаўны дзеяч Ізраіля М. Бегін. Адным з кіраўнікоў гераічнай абароны Брэсцкай крэпасці быў яўрэй Яфім Фамін (1909—1941 гг.; пасля вайны на месцы яго расстрэлу ля Холмскіх варот ўстаноўлена мемарыяльная дошка, на Алеі памяці усталяваны барэльефны партрэт героя, адна з вуліц горада носіць яго імя).
У Гродне доўгі час жылі рэдактар выданняў на іўрыце і перакладчык Аўрахам Шалом Фрыдберг (1838—1902) і паэт Л. Найдус. Родам з Гродна былі прыдворны фатограф і аўтар вершаў на іўрыце Аба Ашэр (Канстанцін Аляксандравіч) Шапіра (1839—1900), мастак Л. Бакст і скульптар І. Гінцбург. Адна з першых у Расіі кааператыўных пазыка-ашчадных кас была заснавана ў Гродне ў 1898 г. У Гродне дзейнічаў адзін з першых яўрэйскіх сацыялістычных гурткоў (1875—1876). З канца 1890-х гг. у горадзе існавалі розныя групоўкі яўрэйскага рабочага руху, сярод якіх вылучаліся актыўнасцю члены Бунда. Удзельнікі рабочага руху згулялі важную ролю ў арганізацыі яўрэйскай самаабароны.
Гарні (храм)
Лічыцца, што цар Тырыдат І прысвяціў храм богу сонца Міхру з армянскага пантэона. Пасля прыняцця Арменіяй хрысціянства ў пачатку IV ст. н.э., Гарні стаў летняй рэзідэнцыяй прынцэсы Хасравідут, роднай сястры Тырыдата ІІІ. Калі ж пачалася кампанія па знішчэнні паганскіх храмаў, Гарні дзівосным чынам захаваўся (паводле некаторых даследчыкаў таму, што ён служыў грабніцаю, а не храмам). Быў дарэшты разбураны падчас землетрасення 1679 года. У ХІХ стагоддзя руіны Гарні сталі цікавіць вучоных, у пачатку ХХ стагоддзя тут была праведзена серыя раскопак, у тым ліку з удзелам археолагаў з сусветнымі імёнамі. У 1960-х было вырашана адбудаваць храм як гістарычную славутасць, што і было здзейснена ў 1969–1975 пад кіраўніцтвам архітэктара А.А. Саіняна. І сёння Гарні, дзякуючы сваёй унікальнасці і зручнаму становішчу паблізу сталіцы, прываблівае мноства турыстаў. А яшчэ храм стаў цэнтрам армянскага неапаганства.
Яўрэі ў Беларусі
Расійская імперыя
У 1906 г. у Гродне функцыянавалі 100 хедэраў (1200 навучэнцаў), сем пачатковых мужчынскіх школ (566 навучэнцаў), пяць жаночых школ (527 вучняў). У 1907 г. у Гродне былі адкрыты Гродзенскія педагагічныя курсы — адзінае ў Расіі навучальная ўстанова для падрыхтоўкі яўрэйскіх настаўнікаў. Курсы былі заснаваны Таварыствам для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі. Пры курсах мелася бібліятэка.
Палестынафільскі і сіянісцкі рухі мелі ў Гродне глыбокія карані. У 1872 г. у Гродне было заснавана таварыства для перасялення ў Палестыну; іншае аналагічнае таварыства набыло ўчастак зямлі ў Пэтах-Тыкве пры заснаванні гэтага паселішча (1880). Адным з першых пасяленцаў Пэтах-Тыквы быў Мардэхай Дыскін (1844—1914) з Гродна. Таварыства Хавевей Цыён у Гродне аказала ў 1890 г. шчодрую падтрымку ў пабудове яўрэйскай жаночай школы ў Яффе. Актыўнымі ўдзельнікамі сіянісцкага руху былі выхадцы з Гродна браты Бецалель і Лейб Яфе.
У пач. 1915 года казачыя часткі Расійскай арміі зладзілі ў Гродне пагром. У красавіку 1915 яўрэйскае насельніцтва з Гродзенскай губерні па распараджэнні вышэйшага ваеннага камандавання — галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча і начальніка штаба генерала Н. Янушэвіча — было выслана з губерні.
Лютаўская рэвалюцыя 1917 спарадзіла ў асяроддзі яўрэяў вялікія надзеі. Яўрэйскія партыі выйшлі з падполля. У Мінску пачалі выдавацца некалькі яўрэйскіх часопісаў, у тым ліку сіянісцкі «Дэр ід» і бундаўскі «Дэр Векер». На выбарах ва Устаноўчы сход у Мінскім павеце за сіяністаў прагаласавалі 65400 чалавек, за Бунд і меншавікоў — 16 270.
Кастрычніцкі пераварот 1917 ўнёс радыкальныя змены ў жыццё яўрэяў Беларусі. У ходзе грамадзянскай вайны сімпатыі яўрэйскага насельніцтва апынуліся на баку савецкай улады і Чырвонай арміі, якія змагаліся з антысемітызмам. У баях з белагвардзейцамі і палякамі загінулі тысячы маладых яўрэяў. У выніку эканамічных мерапрыемстваў бальшавіцкіх уладаў была разбурана гаспадарчая структура мястэчка, сотні тысяч былых рамеснікаў і гандляроў пазбавіліся не толькі заробку, але і грамадзянскіх правоў («лішэнцы»). Індустрыялізацыя, якая пачалася ў Савецкім Саюзе спрыяла масавым міграцыям, дысперснаму рассяленню яўрэяў і дала магутнае паскарэнне працэсу асіміляцыі. З іншага боку, 1920-я гг. і першая палова 1930-х гг. — час шырокага распаўсюджвання пэўных формаў культурнага жыцця і адукацыі на мове ідыш (літаратура, тэатр, фальклорная і прафесійная музыка).
БССР
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, у межах працэсу «беларусізацыі» былі створаны ўмовы для развіцця нацыянальнай культуры яўрэяў. У ліпені 1924 г. яўрэйская мова (ідыш) стала адной з дзяржаўных у БССР. Пры Інбелкульце ў тым жа годзе быў адкрыты яўрэйскі аддзел. З 1925 г. у яго склад уваходзіла чатыры камісіі. Кіраўніком быў Б. Аршанскі. У 1928 г. яўрэйскі аддзел быў трансфарміраваны ў сектар пры АН БССР. Пры ім выдаваўся навуковы часопіс «Цайтшрыфт» (Штогоднік), у якім друкаваліся даследаванні супрацоўнікаў сектара. Актыўны ўдзел у працы сектара прынялі І. Сосіс, Г. Аляксандраў і Л. Галамшток. У 1932 г. на базе яўрэйскага сектара Інбелкульта быў заснаваны Інстытут яўрэйскай пралетарскай культуры пры АН БССР пад кіраўніцтвам І. Сосіса. У ім дзейнічала пяць камісій: лінгвістычная, гістарычная, літаратурная, сацыяльна-эканамічная і антырэлігійная. У сярэдзіне 1935 г. інстытуты і сектары, якія даследавалі гісторыю і культуру нацыянальных меншасцей на тэрыторыі Беларусі, былі аб’яднаны ў Інстытут нацыянальных меншасцей. Дырэктарам быў прызначаны Станіслаў Матулайціс. Аднак ужо ў маі 1937 г. Інстытут нацыянальных меншасцей быў ліквідаваны.
Адначасова камуністы-яўрэі, якія падтрымлівалі уладу, імкнуліся стварыць у Беларусі новую, савецкую яўрэйскую культуру на ідыш. Была створана сетка школ з выкладаннем на гэтай мове; у 1932—1933 гг. іх наведвалі 36650 вучняў (55 % усіх яўрэйскіх дзяцей школьнага ўзросту). Пры Беларускім універсітэце існаваў інстытут для настаўнікаў яўрэйскіх школ. У 1931 годзе ў 10 судах судаводства вялося на ідыш. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідыш, разам з беларускай, польскай і рускай мовамі. У Мінску паўстаў адзін з цэнтраў яўрэйскай савецкай літаратуры, тут тварылі І. Харык, М. Кульбак, З. Аксельрод. У Беларусі працавалі яўрэйскія паэты М. Тэйф, Г. Камянецкі (1895—1957), рэжысёр Беларускага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра (БелДзяржЯТа, 1926) М. Рафальскі, акцёры Юдзіф Арончык (1908—1993), А. Трэпель (1908—1969), тэатральныя мастакі Ц. Кіпніс (1905—1982), Б. Е. Малкін (1908—1972) і многія іншыя.
У 1920—30-х гг. на тэрыторыі БССР было створана больш за дзесяць яўрэйскіх нацыянальных местачковых Саветаў і сельскіх Саветаў. Да сярэдзіны 1930-х гг. дзейнічала Яўрэйскае бюро ЦК КП(б)Б. Яўрэйскія секцыі існавалі пры СНК БССР, народным камісарыяце асветы і інш. Для падрыхтоўкі нацыянальных кадраў былі адкрыты яўрэйскія секцыі пры БДУ, педагагічных і настаўніцкіх інстытутах. Былі заснаваны тры яўрэйскія педагагічныя тэхнікумы (у Мінску, Гомелі і Віцебску), Мінскі настаўніцкі інстытут нацыянальных меншасцей, яўрэйскія аддзяленні на педфаку БДУ і Магілёўскім тэхнікуме палітычнай асветы, у саўпартшколе і сельскагаспадарчым тэхнікуме.
Канец 1920-х — першая палова 1930-х гг. сталі перыядам росквіту яўрэйскай культуры БССР. Так, у 1926 годзе ў Мінску быў адкрыты Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр, яго першымі артыстамі сталі выпускнікі яўрэйскага сектара Беларускай драматычнай студыі ў Маскве. Тэатр знаходзіўся ў будынку былой Мінскай харальнай сінагогі, які цяпер належыць Рускаму драматычнаму тэатру. У 1949 г., паводле загада Саўміна БССР, яўрэйскі тэатр быў закрыты. У Мінску існавала гарадская яўрэйская бібліятэка імя І. Л. Перэца. (Была закрыта ў 1938 г.) Яе фонды (каля 40 тыс. кніг) былі перададзены ў Беларускую дзяржаўную бібліятэку імя У. І. Леніна, дзе быў створаны яўрэйскі аддзел. У гэты перыяд у БССР актыўна развіваўся яўрэйскі друк. Выдаваліся часопісы «Штэрн» («Зорка»), шматлікія газеты, напрыклад, «Дэр юнгер арбэтэр» («Малады рабочы»), штодзённая газета «Акцябэр» («Кастрычнік») і піянерская газета «Дэр юнгер ленінец» («Малады ленінец») на яўрэйскай мове (ідыш). Пры Саюзе пісьменнікаў БССР працавала яўрэйская секцыя. Яна налічвала больш за сорак пісьменнікаў. У 1931 годзе ў Мінску адбылася сусветная канферэнцыя яўрэйскіх пісьменнікаў.
Аднак ужо ў 1930-х гг. назіраецца прыкметны заняпад яўрэйскай культуры, якая развівалася ў рамках камуністычнай ідэалогіі. Да канца 1930-х гг. большасць яўрэйскіх культурных і выхаваўчых устаноў была ліквідавана. Пачаліся сістэматычныя «чысткі» у колах яўрэйскай інтэлігенцыі Беларусі (у прыватнасці, у 1937 г. былі арыштаваныя І. Харык і М. Кульбак, а ў 1941 г. — З. Аксельрод). З другой паловы 1930-х гг. працэсы развіцця яўрэйскай культуры на Беларусі былі згорнуты. Значная міграцыя, асіміляцыя і этнацыд падчас Другой сусветнай вайны аказалі вялікі ўплыў на змяншэнне колькаснага складу беларускага яўрэйства.
Заходняя Беларусь
У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскім кіраваннем, яўрэйскае жыццё працякала інакш. Па перапісу 1931 г., на тэрыторыі ваяводстваў, населеных беларусамі (Віленскага, Навагрудскага, Палескага і Беластоцкага), яўрэі складалі 9,7 % насельніцтва. Ранейшая эканамічная сістэма захавалася, яўрэі працягвалі займацца гандлем і рамёствамі, але большасць жыла ў крайняй нястачы. Аднак яўрэйская культура развівалася без прымусовай рэгламентацыі ідэй. Дзейнічалі хедары і ешывы. У адказ на дыскрымінацыйныя абмежаванні польскіх уладаў (тайная працэнтная норма) была створана сетка свецкіх школ на іўрыце (Тарбут, Яўне). Яўрэі былі актыўныя ў розных партыях — ад камуністычнай да артадаксальна — рэлігійнай Агудат Ісраэль; моцным быў уплыў сіяністаў. Моладзевыя сіянісцкія арганізацыі ад вельмі левых (Ха-Шамэра ха-цаір) і да вельмі правых (Бетар) налічвалі вялікую колькасць членаў. Ідыш заставаўся гутарковай мовай яўрэйскіх мас; шырока быў распаўсюджаны і іўрыт. Яўрэйскія абшчыны Заходняй Беларусі падтрымлівалі цесную сувязь з іншымі цэнтрамі яўрэйскай культуры ў Польшчы: Вільняй, Беластокам і Варшавай.
У 1939 г., пасля далучэння Заходняй Беларусі да Савецкага Саюза, у межах БССР апынулася каля 750 тыс. яўрэяў. Савецкая адміністрацыя прыступіла да ліквідацыі рэлігійных, сіянісцкіх і іншых яўрэйскіх арганізацый. Былі арыштаваныя і сасланыя «буржуазныя элементы». Большасць актывістаў ўсіх партый, уключаючы камуністычную, а таксама многія дзеячы адукацыі і культуры былі рэпрэсаваныя. Толькі нешматлікія з іх здолелі часова прыжыцца ў савецкай сістэме, напрыклад, былыя дзеячы камуністычнага падполля ў Польшчы Вера Харужая (1903—1942) і Х. Александровіч (1903—1945), музыканты Э. Рознер (1910—1976), М. Вайнберг і некаторыя іншыя.
Пасля Першай сусветнай вайны у Гродна актывізаваўся сіянісцкі рух. Праз вучэбную сетку Тарбут распаўсюджвалася веданне іўрыту, вялася падрыхтоўка моладзі да перасялення ў Эрэц-Ісраэль. У Гродне паўстала першая ў Заходняй Беларусі ячэйка Хе-Халуц. У 1920—1939 гг. выбітны талмудыст, рабін Шымон Іехуда Шкоп узначальваў вялікі ешыбот Шаарэй ха-Тора. Яўрэйскае насельніцтва Гродна амаль не расло, а адносная колькасць яго памяншалася (1921 г. — 53,9 %; 1931 г. — 42,6 %). Яўрэяў сістэматычна выцяснялі з займаных імі пазіцый, а з сярэдзіны 1930-х гг. польскія шавіністы арганізавалі эканамічны байкот яўрэяў. Яўрэйскі працоўны рух у Гродна змагаўся супраць нацыянальнай дыскрымінацыі яўрэйскіх працоўных з боку польскага ўрада.
Другая сусветная вайна
З моманту ўварвання нямецкіх войскаў на тэрыторыю Савецкага Саюза Беларусь стала арэнай жорсткіх бітваў, апынуўшыся на галоўным, маскоўскім напрамку прасоўвання армій Гітлера. Імклівасць наступу нямецкіх войскаў прывяла да таго, што большасць яўрэйскага насельніцтва Беларусі не паспела эвакуіравацца. 24 чэрвеня 1941 года камуністычнае кіраўніцтва Беларусі таемна збегла са сталіцы, не абвясціўшы аб эвакуацыі. Нават з Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абласцей, дзе ў насельніцтва быў час для збораў, эвакуіраваліся толькі каля траціны яўрэяў.