Канфесійная_сітуацыя_ў_Вялікім_Княстве_Літоўскім_XVI—XVIII_стагоддзяў
Праваслаўна-уніяцкая канфрантацыя
Не гледзячы на шырокі фронт барацьбы ў заканадаўчай уладзе паміж прыхільнікамі уніі і прыхільнікамі праваслаўя старога ўзору, першыя дзесяцігоддзі пасля Берасцейскага сабора выявіліся ў выжыванні праваслаўя. Падзеленай царквы быць не магло, а кароль падтрымаў уніятаў, таму аўтаматычна забаранялася дзейнасць праваслаўных святароў не прыняўшых унію. Тое ж падтрымала большасць праваслаўных епіскапаў, якія перайшлі ва унію, і якія адсунулі ад царкоўнай дзейнасці падначаленых папоў, якія не прынялі гэты крок. Вяртанне царкоўнай улады ў рукі царкоўнай іерархіі, а таксама перавод усіх праваслаўных храмаў ва уніяцкую маёмасць, прывяло да таго, што праваслаўная шляхта і мяшчанне распачалі актыўную барацьбу за вяртанне страчаных прывілеяў. Вялася актыўная палітычная кампанія, дзе праваслаўныя спрабавалі заручыцца падтрымкай пратэстантаў і кожны сойм ператвараўся ў рэлігійныя дэбаты. Аднак, кардынальныя змены ў гэтым працэсе прынесла Лівонскай вайна Вялікага Княства супраць Масковіі. На абмен у павілічэнне падатку дзеля патрэбаў вайны, прызнавалася праваслаўная царква як такая, а таксама адступнікі царкоўнай іерархіі, якія яе прэзентавалі. Ужо ў 1620-ых гадах, пад час наведвання Кіева Іерусалімскім патрыярхам Тэафанам была адноўлена праваслаўная іерархія, шляхам легалізацыі адсутпнікаў (Тэафан увёў у сан епіскапаў праваслаўных святароў). З'яўленне новай праваслаўнай іерархіі зацвердзіла канчатковы падзел паміж двюма цэрквамі, што абумовіла не толькі канчатковы царкоўны раскол, але і раскол двух далейшых лёсаў цэркваў. Такія прыцясненні праваслаўя адразу пачалі асацыявацца з няволяй Егіпецкай. Існаванне праваслаўным пачало насіць місіянскі, выпрабавальны характар. Барэцкі ў сваёй «Пратэстацыі» заўважае наступнае: «І моцнай дабрынёю і пабожнаю былі мы натхнены да гэтай святой справы. Перш-наперш рэўніваю славаю Божай. Па-другое, зварушаныя вялікім жалем, што народ наш веліка пакутуе ад уніятаў-пераследнікаў, і без пастыраў, без хрышчэння, без памазання гінула іх багата і жыла не па парадку. Па-трэцее, рабіла і робіць тое ў нас любоў да Хрыста і правай яго навуцы. А страх нам паддалі мукі пякельныя, калі б мы не ўзялі той святой справы, якую Бог нам даў аказію». (пераклад з украінскай - С.Д.) Вяртанне царкоўнай улады ў рукі царкоўнай іерархіі, а таксама перавод усіх праваслаўных храмаў ва ўніяцкую маёмасць, прывяло да таго, што праваслаўная шляхта і мяшчанне распачалі актыўную барацьбу за вяртанне страчаных прывілеяў. Вялася актыўная палітычная кампанія, дзе праваслаўныя спрабавалі заручыцца падтрымкай пратэстантаў і кожны сойм ператвараўся ў рэлігійныя дэбаты. Аднак, кардынальныя змены ў гэтым працэсе прынесла Лівонскай вайна Вялікага Княства супраць Масковіі. На абмен у павілічэнне падатку дзеля патрэбаў вайны, прызнавалася праваслаўная царква як такая, а таксама адступнікі царкоўнай іерархіі, якія яе прэзентавалі. Ужо ў 1620-ых гадах, пад час наведвання Кіева Іерусалімскім патрыярхам Тэафанам была адноўлена праваслаўная іерархія, шляхам легалізацыі адсутпнікаў (Тэафан увёў у сан епіскапаў праваслаўных святароў). З'яўленне новай праваслаўнай іерархіі зацвердзіла канчатковы падзел паміж двюма цэрквамі, што абумовіла не толькі канчатковы царкоўны раскол, але і раскол двух далейшых лёсаў цэркваў. У той жа час, такі раскол спарадзіў вялікую нянавесць паміж дзвюма галінамі грэчаскага абраду. Так, у першыя дзесяцігоддзі, актыўныя дзеянні па прымусоваму пераводу праваслаўных ва унію, сканчаліся крывёй і гвалтам. Характэрным прыкладам стаў Віцебскі выпадак з уніяцкім Біскупам Іасафатам Кунцэічам, актыўныя дзеянні па навярненню ва ўніяцтва якога, прывялі да мяшчанскіх хваляванняў, у выніку чаго яго забілі. Тады, ж падчас разбору гэтага выпадку канцлерам Сапегам, смерцю былі пакараны ўдзельнікі расправы над Кунцэвічам, а сам горад быў пазбаўлены прывілеяў. . Крывавая барацьба не абмежавалася лакалізаваным топасам асобных гарадоў. Калі ўніяцкая царква карысталася падтрымкай дзяржавы, то праваслаўныя скарысталіся паслугамі казакаў. Калі тыя мелі незадаволенасць стасоўна свайго сацыяльнага стану (казакі не прыроўніваліся да шляхты), і мала хто заахвочваўся на дзяржаўную службу ў рэестр, то выбухнуўшыя казацкія паўстанні знайшлі сваю легітымацыю ў абароне праваслаўнай веры ад каталіцка-уніяцкага прыціснення. Такія праявы абаюднага гвалту не маглі не скончыцца ў рэшце рэшт. Сілы абодвух бакоў пачалі ссякаць, пагатоў, што XVII стагоддзе характаразуецца крывапралітнымі войнамі, калі насельніцтва Вялікага Княства скарацілася напалову. Апроч гэтага, дзве галіны праваслаўя ствараюць свае адукацыйныя інстытуцыі. Так, ва ўніятаў адукацыйным цэнтрам робіцца Базыльянскі ордэн, створаны з ініцыятывы ўніяцкага метрапаліта В. Руцкага ў 1617 г. , а ў праваслаўных Кіева-Магіленскай акадэміі, прычым як першыя, так і дургія актыўна карысталіся з лацінскай навукі, а прафесура атрымлівала адукацыю як у самім Рыме, так і ў мясцовых Іезуіцкіх калегіўмах. Цягам наступных стагоддзяў разрыў паміж праваслаўем і ўніяцтвам павялічваецца. Калі першыя збліжаліся з Масквой, то другія з каталіцтвам. У той жа час, уніяцкая царква XVII-XVIII ст.ст. не з'яўлялася формай нацыянальнай ідэнтычнасці, але стала своеасаблівым фактарам канвергенцыі ўсходняй і заходняй традыцыі». (пераклад з англійскай - С.Д.)