cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі
Перадумовы
Генерал Дзмітрый Дубенскі, які ў лютым 1917 года знаходзіўся ў царскай свіце ў якасці афіцыйнага гістарыёграфа, адзначаў, што «былі такія батальёны, якія мелі па 12—15 тысяч чалавек. Усе яны змяшчалася ў скучаным выглядзе ў казармах, дзе людзі размяшчаліся для сну ў два-тры і чатыры ярусы. Назіраць за такімі часткамі станавілася цяжка, не хапала афіцэраў, і магчымасць прапаганды існавала поўная. У сутнасці гэтыя запасныя батальёны зусім не былі прэабражэнаўцамі, сямёнаўцамі, егерамі і гэтак далей. Ніхто з маладых салдат не быў яшчэ ў палках, а толькі навучаўся, каб потым патрапіць у шэрагі таго ці іншага гвардзейскага палка і атрымаць дух, фізіяномію часткі і ўвабраць яе традыцыі. Многія з салдат запасных батальёнаў не былі нават прыведзены да прысягі. Вось чаму гэты малады кантынгент так званых гвардзейскіх салдат не мог быць трывалым і, выйшаўшы 24, 25 і 26 лютага на ўціхамірванне беспарадкаў, захістаўся і затым пачаўся бессэнсоўны і бязлітасны салдацкі бунт».
Акрамя таго, частка салдат і матросаў складалі мабілізаваныя працоўныя, у тым ліку тыя, хто раней удзельнічалі ў рэвалюцыйнай дзейнасці; у першую чаргу гэта адносілася да Кранштацкай ваенна-марской базы, а таксама да ваенна-марской базы ў Гельсінгфорсе. Умовы вайсковай службы ў Кранштаце былі цяжкімі і суправаджаліся зневажальнымі абмежаваннямі ніжніх чыноў, напрыклад, матросам забаранялася хадзіць па ўсходнім баку галоўнай вуліцы, ля ўваходу на Кацярынскі бульвар змяшчалася шылда, якая забараняла ўваход «сабакам, салдатам і матросам».
Апошняй кропляй стала зачыненне 21—22 лютага ўладамі найбуйнейшага ў Петраградзе Путылаўскага завода — працоўныя паспрабавалі падняць страйк, нягледзячы на ​​тое, што завод з пачаткам вайны быў нацыяналізаваны, а страйкі на дзяржаўных ваенных заводах строга забараняліся. З-за гэтага інцыдэнту на вуліцы былі выкінуты 36 тысяч пакрыўджаных рабочых. Настрой петраградскіх рабочых быў выбуханебяспечным: гэтак, 8 лютага путылаўскмя працоўныя закідалі паліцыю жалезнымі абломкамі і кавалкамі дзындры.
Лютаўская рэвалюцыя
23 лютага, ці па новаму стылю 8 сакавіка, 1917 года, у «Міжнародны жаночы працоўны дзень», у Петраградзе пачалася дэманстрацыя жанчын-працаўніцаў Неўскай ніткавай мануфактуры, якія патрабавалі ліквідаваць перабоі ў забеспячэнні Петраграда хлебам і вярнуць з фронту мужоў. Мяркуючы па ўсім, забастоўка ўзнікла стыхійна; бальшавік Васілій Каюраў, які непасрэдна курыраваў гэту мануфактуру, у сваіх успамінах паведамляў, што 22 лютага «параіў» ўстрымацца ад страйку, бо для яго «не было падставы». Да дэманстрацыі далучыліся працоўныя Путылаўскага завода, 22 лютага ўсе пагалоўна ў складзе 36 тыс. чалавек звольненыя за страйк. Натоўп запоўніў Сампсаніеўскі праспект. Дзякуючы «зняццю» суседніх фабрык і заводаў страйк разрастаўся, да 24 лютага да 170 тыс. рабочых, да 28 лютага да 240 тыс. рабочых.
24 лютага камандуючы Петраградска ваеннай акругай генерал Сяргей Хабалаў заяўвіў, што «за апошнія дні водпуск мукі ў пякарні для выпечкі хлеба ў Петраградзе робіцца ў тым жа аб'ёме, што і раней. Недахопу хлеба ў продажы не павінна быць. Калі ж у некаторых крамах хлеба іншым не хапіла, то таму, што многія, асцерагаючыся недахопу хлеба, куплялі яго ў запас на сухары. Жытняя мука маецца ў Петраградзе ў дастатковай колькасці. Падвоз гэтай мукі ідзе бесперапынна». Аднак пасля гэтага дэманстрацыі на змяншэнне не пайшлі: на Неўскім праспекце, Ліцейным праспекце, Садовай вуліцы і Знаменская плошчы з'явіліся велізарныя натоўпы, а 12 гадзіны дня Петраградскі кіраўнік гораду Балк паведамляў генералу Хабалаву, што паліцыя «не ў стане спыніць рух і навалу народа».
Як відаць, першай ахвярай рэвалюцыі становіцца прыстаў Крылоў, забіты казаком 25 лютага а 3 гадзіны дня пры спробе разагнаць рэвалюцыйны натоўп, што сабраўся на Знаменскай плошчы на ​​вялікі мітынг каля помніка Аляксандру III. Даследчык Каткоў указвае, што прыстаў Крылоў спрабаваў пражскочыць скрозь натоўп, каб сарваць чырвоны сцяг, аднак казак нанёс яму некалькі шабельных удараў, а дэманстранты дабілі Крылова лапатай. Каткоў таксама паказвае, што ў Крылова стралялі з казачай вінтоўкі, аднак пры выкрыцці агнястрэльных раненняў не было выяўлена. Мяркуючы па данясенням генерала Хабалава цару, зробленыя 25 лютага ў 17:30, у той жа дзень, акрамя прыстава Крылова, яшчэ «чатыры чыны паліцыі атрымалі паранені», і таксама «раніцай паліцмайстару Выбаргскага раёна зламалі руку і нанеслі ў галаву рану тупой прыладай».
На Выбаргскім боку з'явіліся барыкады з тэлеграфных слупоў і трамвайных вагонаў. У той жа дзень генерал Хабалаў атрымаў загад цара «неадкладна спыніць беспарадкі, недапушчальныя ў цяжкі час вайны з Германіяй і Аўстрыяй». Кіруючыся гэтым загадам, генерал Хабалаў патрабаваў ад рабочых у тэрмін да 28 лютага скончыць страйкі, пагражаючы ў адваротным выпадку адпраўкай іх на фронт. У ноч з 25 на 26 лютага паліцыя правяла масавыя арышты сацыялістаў, да ста чалавек, але на падзеі гэта ніяк не паўплывала.
У той жа дзень, 26 лютага, царскі ўрад сабраўся на пасяджэнне, на якім абмеркаваў сітуацыю, якая склалася ў сталіцы, і пастанавіў увесці ў Петраградзе стан аблогі. Аднак уладам не атрымалася нават расклеіць у горадзе паведамленні аб стане аблогі, бо яны неадкладна зрываліся рэвалюцыянерамі. Увечары 26 лютага старшыня Дзярждумы Міхаіл Радзянка атрымаў царскі ўказ аб роспуску Дзярждумы з 26 лютага; ўказ афіцыйна быў апублікаваны 27 лютага.
Сацыяльна-эканамічныя працэсы
Рэвалюцыя ў Расіі адбылася на фоне шэрагу сацыяльных, эканамічных і палітычных працэсаў, некаторыя з якіх ішлі ў краіне ўжо не адно стагоддзе. Лютаўская рэвалюцыя 1917 года зусім не прывяла да імгненнага вырашэння ўсіх расійскіх праблем. Тыя, што ішлі дагэтуль працэсы, не спыніліся.
Дэмакратызацыя войска
Падчас Лютаўскай рэвалюцыі Петрасавет выдаў Загад № 1, першапачаткова прызначаўшыся толькі для салдат-паўстанцаў Петраградскага гарнізона, аднак стыхійна распаўсюдзіўся па ўсёй арміі. Фактычная адмена ў дзеючай арміі адзінаначалля («дэмакратызацыя войска») прывяла замест чаканай часткай лібералаў і сацыялістаў павышэння яе боегатоўнасці — да нарастанню анархіі ў выглядзе адмоў салдат ісці ў наступ і самасуды над афіцэрамі, адбываецца велічэзны рост дэзертырства. У якасці барацьбы з развалам ужо з красавіка 1917 года разгортваецца рух «ўдарных частак», якія таксама зваліся «рэвалюцыйнымі», «штурмавым», «часткамі смерці», паралельна з салдацкімі арганізацыямі пачынаюць фарміравацца афіцэрскія арганізацыі.
Зямельнае пытанне
Бурны рост насельніцтва ў часы валадарання Мікалая II павялічыў лішак працоўнай сілы ў вёсцы. Лютаўская рэвалюцыя прывяла да таго, што сяляне пачалі масавыя самазахопы зямель па ўзоры рэвалюцыі 1905 года, а слабы і сумніўны Часовы ўрад аказаўся не ў стане ім перашкодзіць. Не атрымліваючы тавараў з горада, сяляне сустракалі вельмі варожа першыя спробы ўвядзення ў краіне харчразвёрсткі, упершыню пачатыя яшчэ царскім урадам у снежні 1916 года, і працягнутыя Часовым урадам у 1917 годзе. Правал харчразвёрсткі працягваў пагаршаць становішча як у гарадах, працоўныя страйкі, падзенне прадукцыйнасці працы ў тым ліку з-за недаядання, і ў арміі. Фактычны пачатак «чорнага перадзелу» зямлі падштурхнуў сялянскае па сваім складзе войска да дэзертырства. Яшчэ адным фактарам, які прывёў да дэзертырства, стаў прагрэсавальны развал забеспячэння арміі; да снежня 1917 года на Заходнім фронце пачаўся голад.
Дэградацыя эканомікі
Часовы ўрад не здолеў вырашыць і харчовую праблему, якая абгастрылася ў 1916 годзе. Спробы ўвесці прымусовую харчразвёрстку праваліліся з-за супраціву памешчыкаў і сялянскіх абшчын. У сакавіку 1917 года ўводзяцца карткі на хлеб з нормай у 1 фунт хлеба на чалавека ў суткі, да верасня 1917 года норма ў Петраградзе і Маскве скарачаецца да паўфунта, значныя перабоі з пастаўкамі хлеба назіраліся ў гэты час і на фронце. Недахоп фуражу для коней абмежаваў дзеянні кавалерыі і коннай артылерыі. 29 сакавіка 1917 года Часовы ўрад увёў «хлебную манаполію», працягваючы распачатыя ў канцы 1916 года спробы царскага ўрада перайсці да прымусовай харчразвёрсцы. Гэтыя спробы таксама скончыліся правалам: у цэлым да ліпеня 1917 года план быў выкананы толькі на 60 %. План па хлебазагатоўкам за ліпень—жнівень 1917 года быў выкананы ўжо на 40 %. У першую чаргу хлеб паступаў на фронт, усё больш абгастраючы становішча ў гарадах.
Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч
Нічы́пар Я́каўлевіч Натале́віч (,  — ) — дзяржаўны дзеяч Беларускай ССР, Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага савета БССР (1938—1948).
Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі
Дэградацыя эканомікі
Паралельна нарастаў крызіс у прамысловасці: велізарныя ваенныя выдаткі і чыгуначны крызіс пагоршыўся дэзарганізацыяй вытворчасці, выкліканай рэвалюцыйнай дзейнасцю рабочых. Яшчэ да рэвалюцыі перакрыцце паставак імпартнай сыравіны выклікала ў 1914—1915 гадах паліўны крызіс, бо частка вуглю пастаўлялася з Брытаніі праз Балтыйскае мора, якое было заблакавана Германіяй. З пачаткам вайны прамысловасць пачала выпрабоўваць цяжкасці з пастаўкамі сыравіны, у сувязі з тым, што чыгунка была занята ў першую чаргу ваеннымі перавозкамі, пераходам большасці заводаў на абаронныя заказы, мабілізацыя рабочых на фронт.
Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч
Біяграфія
У 1917—1919 гадах працаваў канторшчыкам у паштовым аддзяленні Оршы.
Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі
Дэградацыя эканомікі
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі гэтыя праблемы толькі пагоршыліся, суправаджаючыся падзеннем прадукцыйнасці працы. Падзенне прадукцыйнасці працы адзначалася ўжо з 1914—1915 гадах у сувязі з непрадуманай мабілізацыяй найбольш вопытных рабочых, і заменай іх меней дасведчанымі і кваліфікаванымі. Пасля перамогі рэвалюцыі да таго ж прыкметна знізілася вытворчая дысцыпліна; як адзначаў Мікалай Галавін у сваёй фундаментальнай працы «Ваенныя намаганні Расіі ў сусветнай вайне», кіраўнічы і тэхнічны персанал быў затэрарызаваны працоўнымі, і не мог іх кантраляваць. Падзенне прадукцыйнасці працы ў маскоўскай металаапрацоўчай прамысловасці да красавіка 1917 года склала 32 %, петраградскай прамысловасці — на 20 %, здабыча вуглю ў Данбасе да ліпеня 1917 года скарацілася на 30 %. Да лета 1917 года зачынілася каля 20 % петраградскіх заводаў, у цэлым у прамысловасці назіралася падзенне ў 20—30 %. Усяго да ліпеня было зачынена 568 петраградскіх фабрык і заводаў, звольнена каля 104 тысяч рабочых.
Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч
Біяграфія
Удзельнічаў у грамадзянскай вайне. У 1919—1937 гадах у Чырвонай Арміі: у 1919 годзе чырвонаармеец 2-га Віцебскага запаснога стралковага палка, у 1919—1920 гадах пісьмокіроўца базісна-інжынернага склада Усходняга фронту. У 1920—1921 гадах служыў справаводам Пермскага акруговага ваенна-інжынернага склада, а ў 1921—1922 гадах сакратаром ваенкама акруговага ваенна-інжынернага кіравання.
У 1922 годзе Н. Наталевіча прымаюць у Расійскую камуністычную партыю (бальшавікоў) і пераводзяць на службу ў Заходнюю ваенную акругу: інструктар-арганізатар, а затым — справавод Палітычнага кіравання. У 1924—1926 гадах — курсант ваенна-палітычнай школы ў Заходняй ваеннай акрузе.
У 1932 годзе Наталевіч становіцца інструктарам пры палітаддзеле штаба 6-га стралковага корпуса Беларускай ваеннай акругі. У 1934 годзе скончыў Ваенна-палітычную акадэмію імя Талмачова ў Ленінградзе. У 1937 годзе яго прызначаюць памочнікам палітрука 110-га стралковага палка 37-й стралковай дывізіі Беларускай ваеннай акругі, а затым прысвойваюць званне батальённага камісара і прызначаюць начальнікам палітаддзела гэтай жа ваеннай акругі.
Пасля арышту кіраўніка ЦВК БССР М. В. Стакуна ў кастрычніку 1937 года, з 14 лістапада 1937 па 25 ліпеня 1938 года выконваў абавязкі старшыні ЦВК БССР. З 27 ліпеня 1938 па 16 сакавіка 1948 года — Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.
24 сакавіка 1944 года аб’явіў, што ў адпаведнасці з лініяй Керзона да Польшчы адыходзіць «большасць раёнаў Беластоцкай вобласці».
З студзеня 1945 года Наталевіч з’яўляецца старшынёй Камісіі па ўвекавечанні памяці загінуўшых воінаў Чырвонай Арміі і партызан у Вялікай Айчыннай вайне за вызваленне Беларусі.
У 1948—1956 гадах Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч знаходзіўся на адказных пасадах у Пензенскай вобласці. У 1956—1960 гадах — на гаспадарчай рабоце ў Мінску, Баранавічах і Брэсце.
Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР I-га (1937—1946) і II-га (1946—1950) склікання. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1938—1951 гадах.
Прыёка
Прыёка (Priocca) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 1967 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 218 чал./км². Займае плошчу 9 км². Паштовы індэкс — 12040. Тэлефонны код — 0173.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santo Stefano.
NGC 4768
NGC 4768 — зорка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Анджэла Біцамана
­Вучань Андрэаса Павіяса. У 1518 годзе з’ехаў з Крыту на кантынент. Спачатку ў Далмацыю, дзе напісаў прэдэлу з пяццю святымі для алтара касцёла Св. Духа ў Камалацы (цяпер захоўваецца ў францысканскім кляштары ў Дуброўніку). Затым на поўдзень Італіі ў Отранта, дзе застаецца надоўга. У Отранта разам з братам Данатасам, таксама мастаком, стварае майстэрню. Пакідаў на сваіх іконах подпіс на двух мовах, не забываючыся пазначыць на латыні, што ён «GREC KANDIOT».
Адным з першых сярод крыцкіх мастакоў пачынае пісаць іконы на ўзор італьянскіх гравюр у стылі Адраджэння, якія ў сваю чаргу звычайна тыражавалі творы вядомых мастроў таго часу. Напрыклад, ікона Біцамана «Пакланне пастухоў» (цяпер захоўваецца ў Эрмітажы) паўтарае гравюру Маркантоніа Раймондзі, напэўна, яна як карціна ўпрыгожвала чыйсьці. На ўзор кватрачэнта традыцыйнымі іконапіснымі прыёмамі створаны антыкізаваны свет біблейскіх часоў, адначасова простадушны і вытанчаны, меланхалічны і прывабліва чалавечны. Невялікі твор «Св. Дзева з Дзіцём Хрыстом і Іаанам Хрысціцелем» (цяпер захоўваецца ў Эрмітажы) быў асабістай малельнай іконай.
Мастаком не толькі была засвоена выяўленчая сістэма Адраджэння, але і пераўтворана ў болей умоўную і празрыстую мастацкую мову.
Джэнтыле Беліні
Джэнтыле Беліні (іт. Gentile Bellini; каля 1429,  —, там жа) — італьянскі мастак і скульптар. Сын Якапа Беліні, старэйшы брат Джавані Беліні, зяць Андрэа Мантэнья.
Біяграфія
Нарадзіўся каля 1429 года ў Венецыі. Звестак аб юнацтве і ранніх этапах творчасці мастака не захавалася. У 1460 годзе разам з бацькам і братам стварыў запрастольны абраз у Базіліцы Святога Антонія ў Падуі. У 1466 годзе скончыў роспіс Скуолы Сан-Марка, пачаты, але не завершаны яго бацькам. Першая вядомая яго самастойная праца — роспіс створак аргана сабора Сан-Марка — датаваная 1465 годам. У 1469 годзе яму дадзены тытул графа-палаціна. У 1474 годзе ён прыступіў да стварэння вялікіх манументальных палотнаў для ўпрыгожвання Палаца дожаў, якія, аднак, былі знішчаны пажарам 20 снежня 1577 года. У 1479 годзе быў пасланы Фрыдрыхам III у Стамбул да Султана Мехмеда II, які прасіў раней у германскага караля добрага партрэтыста. Прабыўшы там два гады ў якасці як жывапісца, так і ваеннага саветніка, Беліне Джэнтыле стварыў серыю карцін, у якіх паспрабаваў злучыць эстэтыку італьянскага Рэнесансу з традыцыямі ўсходняга мастацтва (наіўны дэкаратывізм, плоскаснасць, франтальнасць). Яскравым прыкладам служыць партрэт султана Асманскай імперыі Мехмеда II Фаціха. Пасля вяртання на радзіму мастак працягнуў стварэнне жанрава-гістарычных палотнаў з відамі Венецыі, у тым ліку і ў суаўтарстве з іншымі майстрамі каталіцкага брацтва св. Яна Евангеліста.
Мікелі
Мікелі (Mikkeli) — горад у Фінляндыі, адміністрацыйны цэнтр былой ляні Усходняя Фінляндыя, цэнтр правінцыі Паўднёвае Сава. Мікелі названы ў гонар заступніка гэтых месцаў — Святога Міхаіла. За 228 км ад Хельсінкі.
Лейцыт
Лейцыт (ад  — светлы) — пародаўтваральны мінерал падкласа каркасных сілікатаў, K[AlSi2O6], або K2O·Al2O3·SiO2.
Мае ў сваім складзе 21,58 % K2, 23,4 % Al2O3, 55,02 % SiO2, дамешкі Na2O, CaO. Крышталізуецца ў кубічнай сінгоніі. Утварае крышталі і ўкрапіны ў пародзе. Крышталі бясколерныя, белыя, шэрыя або жаўтаватага колеру. Шчыльнасць 2,45—2,50 г/см³. Цвёрдасць 5—6 па шкале Моаса. Крохкі. Раствараецца ў салянай кіслаце з выпадзеннем асадку крэменязёму.
Шчытоўнік мужчынскі
Папараць мужчынская, шчытоўнік мужчынскі (Dryópteris fílix-mas) — адзін з самых распаўсюджаных відаў папарацей наогул і самы распаўсюджаны ва ўмеранай кліматычнай зоне зямнога шара.
Лейцыт
Сустракаецца ў эфузіўных і субвулканічных пародах, багатых на калій. Радовішчы ў Аўстраліі, Арменіі, Германіі, Італіі, ЗША, Расіі. На тэрыторыі Беларусі прысутнічае ў дэвонскіх шчолачных базальтоідах Прыпяцкага прагіну.
Шчытоўнік мужчынскі
Таксанамічнае становішча
Папараць мужчынская адносяць да роду сямейства (ці, у некаторых аўтараў, падсямейства)  і з’яўляецца адным з самых шырока распаўсюджаных відаў гэтага роду як у прыродзе, так і ў штучным азеляненні.
Назва
Радавая назва Dryopteris літаральна перакладаецца як папараць дубовых лясоў (паходзіць ад слоў δρυας — «дуб» и  — «крыло птушкі»; некаторыя еўрапейскія віды гэтага рода сапраўды сустракаюцца ў дубровах).
Беларускія назвы — шчытоўнік мужчынскі, папараць мужчынская, папарці, папараць, папараць баравы , качадыжнік.
Батанічнае апісанне
У жыццёвым цыкле шчытоўніка дамінуе спарафіт. Ён мае карані, сцябло і лісты, якія называюцца ваі. Гэта адна з самых прыгожых і шырока вядомых лясных папарацей. Яна мае кароткае і тоўстае карэнішча характэрнага выгляду, якое коса падымаецца ўверх, пакрытае шырокімі мяккімі лускавінкамі (карычневымі або чорнымі) і рэшткамі ліставых хвосцікаў.
На вяршыні карэнішча размяшчаецца разетка буйных лісцяў з двойчы перыстымі пласцінкамі. Доўгія (ланцэтнай формы) прамостаячыя ваі сабраны ў лейкападобных пучках. стэрыльныя лісты больш дробныя, шырокія, мяккія і ажурныя, часам правісаюць або мякка сагнутыя пад сваім цяжарам уніз. фертыльныя лісты прамастаячыя, больш вузкія і грубыя. Ліставыя хвосцікі кароткія, тоўстыя, густа засаджаны кароткімі бурымі лускавінкамі. Калі павярнуць ліст ніжнім бокам да сябе, можна ўбачыць на сегментах ліставай пласцінкі ўдоўж жылкі па 5-8 сорусаў, прыкрытых зверху пупышкападобнымі покрывамі. Сорусы размешчаны ў два рады. Споры бачныя толькі пад магутным мікраскопам.
Лісце папараці мужчынскай вельмі дэкаратыўнае. Яно можа дасягаць даўжыні аднаго або нават паўтара метраў, аднак расце павольна, доўга не грубее і можа быць лёгка пашкоджана. З’яўляючыся ў выглядзе ліставых зародкаў у форме вузкага кольца вакол пункта росту на вяршыні карэнішча, ліст зімуе першы раз — і толькі на другое лета прымае характэрную для ўсіх папарацей смоўжападобна згорнутую форму. Маладыя лісты з’яўляюцца ў самым цэнтры разеткі і такім чынам максімальна абаронены ад знешніх уздзеянняў. Густое пакрыццё лускавінкамі і згорнутае становішча маладых лісцяў лепш за ўсё засцерагаюць далікатныя тканкі верхавіны ліста ад высыхання і механічных пашкоджанняў. У такім стане пучок маладых лісцяў праводзіць яшчэ адзін год. І толькі вясной трэцяга года маладыя лісты хутка разгортваюцца ў густую разетку і дасягаюць свайго поўнага развіцця. Такім чынам, у разгар перыяду вегетацыі на кожнай расліне адначасова можна знайсці ўсе тры формы лісця трохгадовага цыкла: падгадаваныя зародкі, двухгадовую смоўжападобна згорнутую форму і цалкам развітыя прамастаячыя спелыя ваі. Сфармаваныя лісты жывуць адзін сезон, выконваюць вегетатыўную функцыю, а таксама функцыю размнажэння — і той жа восенню марнеюць. Але да таго моманту ўжо выспяваюць і рассейваюцца споры, з якіх у спрыяльных умовах той жа ўвосень вырастае і сыходзіць пад снег на зімоўку гаметафіт (прымітыўны абодваполы зародак новай расліны) сэрцападобнай формы, багата пакрыты жалезістымі валасінкамі.
Распаўсюджанне
Папараць мужчынскую можна ў поўнай меры назваць касмапалітам сярод раслін. Яна асвоіла самыя шырокія тэрыторыі росту — яе можна сустрэць ад Грэнландыі і Скандынавіі — да Мексікі і Міжземнамор’я. На тэрыторыі Расіі яе арэал не менш шырокі: від можна знайсці ад Кольскага паўвострава на поўначы еўрапейскай часткі — да горна-лясных раёнаў Каўказа, Перадуралля, Урала і поўдня Сібіры. Сустракаецца папараць мужчынская таксама і ў Сярэдняй Азіі. У гарах яна пасяляецца ў букавых, яловых, піхтавых і ядлоўцавых лясах, паднімаючыся месцамі да альпійскага і горна-тундравага пояса. Можа расці нават у Арктыцы — па абароненых ад ветру і прагрэтых летам паўднёвых схілах, якія засыпаны зімой магутным снежным покрывам. Аднак, асноўная частка арэала знаходзіцца менавіта ў лясной зоне, дзе гэты від сустракаецца ў іхвойных, мяшаных і шыракалістых лясах.
У Беларусі распаўсюджана паўсюдна.
Жыццёвы цыкл
Споры даюць пачатак двухполаму зарастку — гаметафіту шчытоўніка, які існуе незалежна ад спарафіта. Ён уяўляе сабой невялікую зялёную пласцінку сэрцападобнай формы. Зарастак прымацаваны да глебы з дапамогай рызоідаў. На яго ніжнім баку ўтвараюцца антэрыдыі, у якіх развіваюцца сперматазоіды, і архегоніі, у якіх утвараецца па адной яйцаклетцы. Для таго каб сперматазоіды даплылі да яйцаклеткі, неабходна вада. Пасля апладнення ўтвараецца зігота. З яе на зарастку развіваецца маладая расліна спарафіта.
Лекавае прымяненне
Папараць мужчынская шырока і вельмі даўно вядома ў якасці лекавай расліны. Лекавыя ўласцівасці гэтай расліны былі вядомыя ўжо лекарам антычнай эпохі і сярэднявечча. У прыватнасці, пра яе неаднаразова згадваецца ў працах Дыяскарыда і Плінія. Расліна атрутная, (у асаблівасці карэнішча), не выключаецца магчымасць атручвання! Карэнішча валодае спецыфічным пахам і саладкаваты-даўкім густам. У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць менавіта карэнішча разам з аснаваннямі лісцеў і луской.
Галоўнай дзеючым пачаткам карэнішча папараці мужчынскай з’яўляецца фільмарон (аспідзінафілін), а таксама іншыя вытворныя флораглюцыну (філіцын, флаваспідзінавая кіслата, аспідзінол і г. д.), якія валодаюць выяўленым супрацьгліставым дзеяннем. Гэтыя рэчывы выклікаюць параліч мускулатуры стужачных глістоў, якія затым выводзяцца з арганізму пры дапамозе слабільнага. Гэты спосаб супрацьгліставай тэрапіі на дадзены момант лічыцца састарэлым. У еўрапейскай фармакапеі гэты прэпарат галоўным чынам ўжываецца ў ветэрынарыі. У фармацэўтычнай прамысловасці лекавая сыравіна выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі прэпаратаў ад чарвякоў-паразітаў. У якасці глістагоннага сродку папараць мужчынская афіцыйна уваходзіла ў дзяржаўную фармакапею СССР. Са свежасабраных карэнішчаў атрымлівалі прэпарат філіксан.
Аднак яды, якія змяшчаюцца ў карэнішчах папараці мужчынскай, таксічныя не толькі для гладкай мускулатуры паразітычных чарвякоў, але і для цэнтральнай нервовай сістэмы і сэрца чалавека. Пры увядзенні ў кроў паддоследных цеплакроўных жывёл (або пасля ўсмоктвання ў кроў з кішачніка) парогавай таксічнай дозы неўзабаве пачынаюцца курчы, а пасля і параліч цэнтральнай нервовай сістэмы і сэрца. Менавіта ў сілу гэтых таксічных уласцівасцяў, прэпараты папараці мужчынскай маюць супрацьпаказанні пры захворваннях сэрца, хваробах печані і нырак, язвавай хваробы страўніка і дванаццаціперснай кішкі, а таксама пры цяжарнасці, высільванні і малакроўі. Акрамя таго, пры ўжыванні прэпаратаў папараці мужчынскай (праз паўгадзіны пасля прыёму) неабходна даваць толькі солевае слабільнае (напрыклад, англійскую соль), але не касторку, якая рэзка ўзмацняе ўсмоктванне ў зоне кішачніку і такім чынам можа справакаваць моцнае атручванне.
Выкарыстанне расліны ў народнай медыцыне значна шырэй, чым у афіцыйнай. Аднак, неабходна памятаць, што карэнішча гэтай папараці атрутна і пры самалячэнні можа выклікаць вострае атручванне, якое выяўляецца ў курчах, запамрочанай свядомасці, ўзмоцненым сэрцабіцці і ванітах.
Культурная расліна
У цяперашні час садоўнікамі і азеляніцелямі актыўна выкарыстоўваецца больш за тры дзесяткі сартоў папараці мужчынскай, якія адрозніваюцца галоўным чынам памерам, формай і шчыльнасцю лісця.
Патагенныя грыбы
На папараці мужчынскай паразітуюць некалькі відаў аскаміцэтаў з роду. У Паўночнай і Цэнтральнай Еўропе, на Брытанскіх астравах і на Далёкім Усходзе сустракаецца, у паўночных і горных рэгіёнах Еўропы —. Абодва віды выклікаюць плямістасць лісточкаў.
У культуры
Шырока распаўсюджанае паданне ці забабоны пра кветку (вогненную кветку) папараці, якую трэба знайсці ў ноч на Купалле, звязана як раз з папараццю мужчынскай. Хто ў гэтую ноч знаходзіў такую кветку, таму адкрываліся падземныя скарб, дар прадбачання. «Агністая» кветка нібыта мог зрабіць любога чалавека нябачным, даць уладу над цёмнымі сіламі, зрабіць яго казачна багатым або шчаслівым. Аднак, паданне замоўчвае, якімі чароўнымі ўласцівасцямі валодаюць споры або спарангіі гэтай папараці, паколькі знайсці іх не так цяжка, як кветку.
Лозінскі нацыянальны польскі сельсавет
Ло́зінскі нацыянальны польскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Барысаўскага раёна БССР. Цэнтр — вёска Лозіна.
Утвораны 10 студзеня 1929 года ў складзе Барысаўскага раёна Менскай акругі БССР у складзе 15 населеных пунктаў (Буда, Елісееўка, Завіль, Лозіна, Кіцеўшчына, Мазаншчына, Мурашкі, Павушчына, Плоская, Рыбачная, Сакоўшчына, Святое, Устроны, Чыпа, Шаблішчына). Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. 23 жніўня 1937 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Забашавіцкага (Забашаўскага) сельсавета.
Шальнікавыя
Шальнікавыя (Alismatáceae) — сямейства аднадольных раслін.
Арэал
Шальнікавыя — амаль касмапалітнае сямейства, віды якога адсутнічаюць толькі ў значнай часткі Арктыкі, на многіх астравах Ціхага акіяна, у некаторых пустынях і высакагор’ях. У Паўночным паўшар’і яны прадстаўлены багацей, чым у Паўднёвым, а віды найбольш буйных родаў сямейства — і  — асабліва шматлікія ў Амерыцы.
Склад сямейства
Сямейства Шальнікавыя ўключае 17 родаў.
Сярод прадстаўнікоў сямейства — такія шырока распаўсюджаныя расліны берагоў вадаёмаў і балотаў, як са стрэлападобным лісцем і гронкамі даволі буйных амаль белых кветак і, распаўсюджаны паўсюдна і часта расце на вільготных месцах уздоўж дарог і сцежак падобна шырока вядомаму , за што яшчэ К. Лінеем была названа «вадзяным трыпутнікам».
Акора (Карагандзінская вобласць)
Акора — сяло ў Каркаралінскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Аманжолаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354837300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 358 чалавек (189 мужчын і 169 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 153 чалавекі (74 мужчыны і 79 жанчын).
Аркадзій Гургенавіч Маўсесаў
Аркадзій Гургенавіч Маўсесаў (, Кіравабад, Азербайджан — ) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, суддзі вышэйшай нацыйнай катэгорыі па гандболе. Кандыдат педагагічных навук (1994), дацэнт.
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (спецыяльнасць «Фізічная культура і спорт», 1976). Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (1976—2015, спартыўна-педагагічны факультэт спартыўных гульняў і адзінаборстваў, кафедра спартыўных гульняў, загадчык кафедры). У 2014—2015 гадах быў дэканам факультэта спартовых гульняў і адзінаборстваў.
Узнагароды
Званне «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1987).
Памяць
На кафедры спартыўных гульняў адкрыты навукова-метадычны кабінет яго імя. Пачынаючы з 2016 года, у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры праводзіцца турнір па гандболе сярод мужчынскіх камандаў яго памяці.
Літаратура
Мовсесов Аркадий Гургенович // Кто есть кто в Республике Беларусь. Спорт : энциклопедия. — Минск, 1999. — С. 153.
Спасылкі
[https://www.sportedu.by/na-kafedre-sportivny-h-igr-sostoyalos-torzhestvennoe-otkry-tie-nauchno-metodicheskogo-kabineta-imeni-zasluzhennogo-trenera-rb-po-gandbolu-a-g-movsesova/ На кафедре спортивных игр состоялось торжественное открытие научно-методического кабинета имени Заслуженного тренера РБ по гандболу А. Г. Мовсесова]
Якапа Беліні
Якапа Беліні (іт. Jacopo Bellini) — венецыянскі мастак. Меркаваныя даты жыцця 1400—1470. Нарадзіўся і памёр у Венецыі.
Сын лудзільшчыка. Верагодна, быў вучнем Джэнтыле да Фабрыяна. У 1424 годзе ён адкрыў майстэрню ў Венецыі, якой ён кіраваў аж да сваёй смерці, і ў якой вучыліся яго сыны і іншыя мастакі. Заснавальнік мастацкай дынастыі, якая складаецца з яго сыноў Джавані Беліні і Джэнтыле Беліні, а таксама яго зяця Андрэа Мантэнья.
Большую частку жыцця правёў у Венецыі. Распісаў у Венецыі мноства цэркваў, будынкаў і рэлігійных аб’ектаў. У 1441 годзе ў горадзе Ферара прымаў удзел у спаборніцтве на права напісаць партрэт герцага Ліянела д’Эстэ. Беліні выйграў спаборніцтва ў Пізанела. У Падуі навучаў юнага Андрэа Мантэнья.
Многія з яго найвялікшых твораў былі страчаны.
Ленкаранская нізіна
Ленкаранская нізіна размешчана на паўднёвым усходзе Каўказа, у Азербайджане, паміж Талышскімі гарамі і Каспійскім морам.
Шырыня 5-6 км на поўдні, 25-30 км на поўначы. Нізіна спадзіста нахілена да мора. Складзена з марскіх і рачных адкладаў, на ўсходзе забалочаная, шмат дробных азёр. Клімат субтрапічны. Зберагліся лясы з каштаналістага дубу, жалезнага дрэва, гледычый, вольхі. Раён вырошчвання субтрапічных культур (чай, рыс, тунг, тытунь, інжыр і інш.) і шаўкаводства. Каля ўзбярэжжа мора — Гызылагаджскі запаведнік з багатай фаўнай птушак.
На Ленкаранскай нізіне размешчаны гарады Ленкарань, Астара.
Акоўка
Ако́ўка, Іва́наўка — рака ў Беларусі, у Слонімскім і Зэльвенскім раёнах Гродзенскай вобласці, правы прыток ракі Зэльвянка (басейн Нёмана).
Даўжыня ракі 11 км. Плошча вадазбору 58 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 4,5 ‰. Пачынаецца каля вёскі Мыслава Слонімскага раёна, цячэ праз возера Бяздоннае, упадае ў Зэльвянку за 1 км на поўнач ад аграгарадка Кашалі Зэльвенскага раёна. На працягу 2 км каналізаваная (ад вытоку да вёскі Збочна).
Падзор
Падзор — шматзначны тэрмін.
Кільчэўскі
Кільчэўскі — прозвішча.
Раштацкі мір
Раштацкі мірны дагавор, падпісаны 7 сакавіка 1714 года, уяўляў сабой, у сутнасці, частку Утрэхцкага міру, які завяршыў Вайну за іспанскую спадчыну (1701—1714). На працягу 1713—1714 гадоў гэты дагавор быў падрыхтаваны маршалам Францыі Клодам Луі Гекторам дэ Віларам і аўстрыйскім прынцам Яўгенам Савойскім. У прыватнасці, гэты дагавор паклаў канец варожасці паміж каралём Людовікам XIV і імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Карлам VI, якая працягвалася і пасля таго, як канфлікт быў вырашаны ў астатніх адносінах.
Ілья Рыгоравіч Рутберг
Ілья Рыгоравіч Рутберг (,, СССР — , , Расія) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, мім, тэатральны педагог; заслужаны дзеяч мастацтваў Расіі (2002). Кандыдат мастацтвазнаўства (1983), прафесар.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Ленінградзе ў сям’і інжынера-будаўніка, удзельніка Вялікай Айчыннай вайны Рыгора Барысавіча Рутберга (1904—?), ураджэнца Вінніцы, і выкладчыцы англійскай мовы, перакладчыцы Міры Ільінічны Рабіновіч (1907—?). Бацька працаваў у Ленінградскім аўтамабільна-дарожным інстытуце імя У. І. Куйбышава (ЛАДІ). Сям’я жыла на вуліцы Пляханава, № 3, кв. 1. У 1942 годзе быў з маці эвакуіраваны ў Молатаў, бацька з 1941 года служыў начальнікам 67-га механізаванага ваенна-дарожнага атрада на Паўночна-Заходнім фронце, інжынер-маёр (ваенінжынер 2-га рангу), узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай Зоркі (1942, 1944), ордэнам «Знак Пашаны», медалём «За абарону Ленінграда».
У 1956 годзе скончыў Маскоўскі энергетычны інстытут, атрымаўшы кваліфікацыю электраэнергетыка. У 1966 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт Дзяржаўнага інстытута тэатральнага мастацтва (курс Марыі Кнебель).
Ілья Рутберг — майстар пантамімы, адзін з заснавальнікаў Студэнцкага тэатра МДУ. Заснавальнік і загадчык адзінай у свеце кафедры пантамімы і пластычнай культуры ў Акадэміі перападрыхтоўкі работнікаў мастацтва, культуры і турызму, прафесар.
Выканаўца невялікіх роляў у фільмах «Сардэчна запрашаем, або Староннім уваход забаронены», «Айбаліт-66», «Ты — мне, я — табе», «Бязыменная зорка», «Жыў-быў наладчык», «Мэры Попінс, да пабачэння» і іншых.
Аўтар першых у СССР манаграфій (1972, 1976, 1977 і 1981) і падручніка па мастацтве пантамімы (1989, 1997), навуковых і папулярных работ у гэтай галіне.
Настурка
Насту́рка, капуцын (Tropaeolum) — род кветкавых раслін сямейства.
Батанічнае апісанне
Аднагадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны з галінастым сцяблом, часам лазячыя. Лісце шчытападобнае, на доўгіх чаранках. Кветкі буйныя, адзіночныя, са шпорцам, нагадваючым капюшон манахаў-капуцынаў. Колер кветак жоўты, аранжавы, чырвоны. Плод — каробачка.
Арэал
Налічвае каля 80 відаў, пашыраных у Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы. У Еўропу завезены ў XVII стагоддзі.
Віды
Паводле базы дадзеных The Plant List, род уключае 88 відаў :
Цікавыя факты
Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь 23 верасня 2013 года выпушчана ў абарачэнне памятная манета «Настурка (Tropaeolum)».
NGC 4769
NGC 4769 — зорка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Зімовы грыб
Зімовы грыб, апенька зімовая (Flammulina velutipes) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства.
Апісанне
Шапка дыяметрам 2—10 см, акругла-пукатая, потым плоская, гладкая, слізістая, іржава-жоўтая або жоўта-карычневая. Мякаць вадзяністая, бепая або жаўтаватая. Пласцінкі амаль свабодныя, жаўтавата-палевыя. Ножка цыліндрычная, пругкая, шчыльная, валасіста-аксамітная, каля пласцінак светлая, каля асновы карычневая. Споры авальныя, гладкія, бясколерныя.
Арэал
Пашыраны па ўсім зямным шары, асабліва ў паўднёвых краінах. На Беларусі расце групамі на лісцевых дрэвах, пнях і ламаччы ў верасні—кастрычніку.
Выкарыстанне
Ядомы грыб. Спажываецца свежы, марынаваны, солены.
У філатэліі
У 1999 годзе Белпошта выкарыстала выяву зімовага грыба на паштовай марцы.
Каноплінка
Каноплінка (Коноплинка) — вёска ў Ельнінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Карабецкага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Радуціс
Раду́ціс (Radutis) — хутар у Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Міелагенайскай сянюніі. Размешчана за 7 км ад Дзіеткаўшчызны. Насельніцтва 3 чал. (2001 г.).
Старая Машчаніца
Стара́я Машчані́ца (, Старая Мощеница) — вёска ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Бярэзінскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Ушанскага сельсавета.
Прыёла
Прыёла (Priola) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 760 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 27 чал./км². Займае плошчу 27 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Domenico.
Аляксандр Андрэевіч Аўсянкін
Аляксандр Андрэевіч Аўсянкін (, с. Булатнікава, Мурамскі раён, Уладзімірская вобласць, Расія — ) — беларускі спартсмен, трэнер (фехтаванне). Дацэнт (1981). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры (1954).
Працаваў у Беларускім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры (1954—1987, дацэнт кафедры фехтавання і боксу, у 1962—1974 і 1977—1983 — загадчык кафедры, 1958—1962 — дэкан спартыўнага факультэта), Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства (у 1974—1977 — дырэктар, 1987—2002 — трэнер, інструктар).
Навуковыя інтарэсы: аптымізацыя вучэбна-трэніровачнага працэсу ў вну; спартыўная трэніроўка фехтавальшчыкаў.
Узнагароды
Званні «Майстар спорту СССР» (1950), «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1966).
Касцюкі (Смаленская вобласць)
Касцюкі (Костюки́) — вёска ў Ельнінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Карабецкага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Дзень тэстыравальніка
Згодна з легендай, 9 верасня 1947 года навукоўцы Гарвардскага ўніверсітэта, якія тэставалі вылічальную машыну Mark II Aiken Relay Calculator, знайшлі матыля, які захрас між кантактамі электрамеханічнага рэле, і Грэйс Хопер вымавіла слова «bug» (англ. «жук»), якое стала пазней тэрмінам, які абазначае камп’ютарную памылку. Вынятая насякомае было ўлеплена ў тэхнічны дзённік з суправаджальным надпісам: «First actual case of bug being found» (англ. «Першы выпадак у практыцы, калі быў выяўлены жучок»). Гэты пацешны факт паклаў пачатак выкарыстання слова «баг» у значэнні «памылка». У выніку працэс выяўлення і ліквідацыі прычын збою ў працы камп’ютара атрымаў назву debugging (дэбагінг, «адладка», даслоўна: пазбаўленне ад жукоў). А сама назва прафесіі паўстала ад англійскага слова test, ці выпрабаванне.
Займеннік
Асабовыя займеннікі
Асабовыя займеннікі ў беларускай і іншых славянскіх мовах
¹ адушаўлёны; ² неадушаўлёны; ³ ужываецца ў перфекце пасля дапаможнага дзеяслова je; * састарэлае або паэтычнае; ** размоўнае
Кечуа (народ)
Ке́чуа (саманазва Runakuna або Nunakuna, літаральна «народ») — паўднёваамерыканскі народ, этнічныя групы індзейцаў, якія размаўляюць на мове кечуа. Жывуць пераважна ў такіх краінах, як Перу, Эквадор і Балівія. Агульная колькасць — каля 11 млн чалавек.
Паходжанне
Звычайна ў якасці кечуа вызначаюць прадстаўнікоў розных індзейскіх груп, якія размаўляюць на мове кечуа. Аднак мова кечуа славіцца разнастайнасцю гаворак і дыялектаў, так што яе часам прапаноўваюць лічыць моўнай сям'ёй (гл. Генеалагічная класіфікацыя моў). Падобна гэтаму існуе значная рэгіянальная, культурная і гістарычная разнастайнасць паміж групамі кечуа. Сучасныя генетычныя даследаванні выявілі розніцу ў іх паходжанні. Такім чынам праблема фарміравання сучасных кечуа раскрываецца праз генеалогію і распаўсюджанне мовы кечуа.
Андска-ціхаакіянскі рэгіён Паўднёвай Амерыкі — адзін са старажытнейшых, дзе ўзнікла цывілізацыя. Пытанне пра першасныя мовы яе носьбітаў застаецца спрэчным. Мяркуецца, што мова кечуа магла вылучыцца ўжо ў 3 тысячагоддзі да н. э. У наш час існуюць 2 асноўныя гіпотэзы пра месца першапачатковага яе ўжывання :
Яна пачала распаўсюджвацца за межы свайго паходжання ў выніку міграцый, развіцця гандлёвых і культурных сувязяў каля 2 тысяч гадоў таму. Вядома, што кечуа карысталіся насельнікі Уанка. Пасля ўсталявання дзяржавы інкаў кечуа стала галоўнай мовай імперыі. Нават пасля іспанскага заваявання яна да паўстання Тупака Амару II з'яўлялася лінгва франка на захадзе Паўднёвай Амерыкі, ужывалася гандлярамі, прадстаўнікамі адміністрацыі і касцёла. Засваенне мовы кечуа і разам з ёй — пэўных культурных рыс спрыяла фарміраванню народа кечуа.
Асноўныя групы кечуа
Найбольш адметнымі сучаснымі культурнымі групамі кечуа з'яўляюцца:
Забалоцкі
Забалоцкі — прозвішча.
Белдэўтас
Белдэўтас — сяло ў Каркаралінскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Аманжолаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354837400.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 271 чалавек (149 мужчын і 122 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 198 чалавек (110 мужчын і 88 жанчын).
Дамінік Манюшка
Дамінік Станіслававіч Манюшка (Dominik Moniuszko; ці 1788 — 26 верасня ці, Мінск) — арыстакрат, асветнік.
Біяграфія
Прадстаўнік старажытнага беларускага шляхецкага роду Манюшкаў герба «Крыўда», сын Станіслава (1734—1807) і Евы з Вайніловічаў. Дзядзька кампазітара Станіслава Манюшкі.
Вучыўся ў Віленскім універсітэце, быў сябрам Таварыства шубраўцаў. Скончыў універсітэт са ступенню доктара права. У 1812 годзе ўступіў у 3-ці полк стральцоў конных ВП.
Дэмабілізаваўся ў 1816 годзе ў чыне маёра і пасяліўся ў маёнтку Радкаўшчызна ў Ігуменскім павеце (цяпер Чэрвеньскі раён). У гэты час актыўна дзейнічаў як распаўсюджвальнік асветы сярод сялян Мінскай губерні. Уласны маёнтак i зямельныя ўгоддзі ён аддаў у карыстанне сваім сялянам, пакінуўшы сабе толькі невялікі ўчастак, з якога браў чынш і траціў на асвету. Кожны селянін атрымаў асобную сядзібу з ворнай зямлёй, лугам i дзялянкай лесу. У 1820 годзе — ігуменскі падкаморы. Прымыкаў да масонскага руху, быў членам ложы «Паўночная паходня».
Манюшка заснаваў у павеце вучылішча, якое складалася з двух аддзяленняў — падрыхтоўчага i вышэйшай школы. У ix выкладалі Закон Божы, царкоўнаславянскую, рускую i польскую мовы, арыфметыку, даваліся веды па тэхналогіі земляробства, па садаводстве, агранаміі (для практыкі прывезлі інструменты з ), лесаводстве, пчалярству, пачатковыя звесткі з медыцыны, анатоміі i ветэрынарыі. Апрача таго, выкладалася каліграфія, чарчэнне, рукадзелле i розныя рамёствы. У вышэйшых класах для найбольш здольных выхаванцаў дадаткова выкладаліся геаграфія, гісторыя i каморніцтва.
У 1824 годзе ў Радкаўшчызне быў заснаваны канвікт (асобы пансіянат) для ўтрымання i выхавання сялянскіх дзяўчынак. Былі абсталяваны аптэка i лабараторыя, а для практычных заняткаў існавалі сады батанічны, пладовыя i агароднінны. Навучанне вялося на працягу 2 гадоў у асенне-зімовы перыяд, a ўлетку выхаванкі праходзілі практыку ў садах вучылішча або на прысядзібных участках сваіх бацькоў. Выдаткі на ўтрыманне вучылішча i канвікта Манюшка рабіў за кошт арэнднай платы, якую ён атрымліваў ад сялян за зямлю, а таксама са сваіх асабістых сродкаў. Не маючы дадатковых даходаў, ён вымушаны быў закласці маёнтак.
Вучыліся па метадах Песталоці і Ланкастэра. Меліся бібліятэкі, дапаможныя кабінеты, амбулаторыя, невялікі шпіталь. Згодна з рапартам візітатара вучылішчаў Мінскай губерні прафесара Беркмана ад 31 мая 1826 года ў школах было 46 вучняў, якія ўтрымоўваліся за кошт Манюшкі, меўся дом для вучняў, цёплы і светлы, навучыцель Фр. Хмялеўскі добры, а Манюшка заслугоўвае падзякі ад універсітэцкага кіравання. У 1826 годзе, калі пасланнік вялікага князя Канстанціна Байкаў прыехаў разабрацца з тым, што робяць былыя масонскія ложы, прасіў яго быць у гэтай справе прыстойным. У 1829 годзе школа, па словах апекуна Віленскай навучальнай акругі, была «ў самым лепшым стане». Міністру асветы ён прапанаваў распаўсюдзіць вопыт працы школы. Міністр прасіў апекуна лістом ад 11 сакавіка 1830 года выказаць настаўнікам і Манюшку падзяку ад Міністэрства.
Нягледзячы на добры водгук візітатара генерала Страганава, вучылішча было закрыта ў 1838 годзе, жаночы пансіянат праіснаваў да 1853 года дзякуючы матэрыяльнай дапамозе брата Ігната.
У канцы жыцця Дамінік Манюшка пераехаў у Мінск, дзе памер ад халеры. Пахаваны на могілках у Камароўцы. На помніку выхаванцы Манюшкі паклалі камень з надпісам на польскай мове «Ад верных сялян i падданых». Паводле тэстамента яго зямля перадавалася сялянам, але дзяржава не дала на гэта дазволу. Паводле сведчання гісторыка А. Кіркора, сяляне з Радкаўшчызны вылучаліся дасведчанасцю, сумленнасцю, працавітасцю, высокай маральнасцю i з вялікай павагай ставіліся да памяці Манюшкі.
Ушанаванне памяці
У 1861 годзе дамінікаў брат Часлаў Манюшка, які крытыкаваў і пярэчыў яго пачынанням, паставіў у Роткаўшчыне велізарны валун, на якім быў выбіты надпіс пра тое, што Дамінік Манюшка заснаваў тут агранамічную школу і скасаваў прыгонныя парадкі. У наш час памятны валун вёску Алесіна.
Тытаніт
Змяшчае да 40,8 % аксіду тытану, прымешкі жалеза, марганцу, танталу, германію, волава і інш. Цвёрдасць па шкале Моаса 5—5,5, шчыльнасць 3,45—3,6 г/см³.
Радовішчы
Сустракаецца амаль паўсюдна. У Расіі шырока распаўсюджаны на Урале, у апатытавых радовішчах на Кольскім паўвостраве. Упершыню ў Расіі быў апісаны Г. Разэ ў 1842 годзе.
Радовішчы сфена ювелірнай якасці вядомыя ў Мексіцы і Бразіліі. Прыгожыя калекцыйныя ўзоры карычняватага колеру сустракаюцца на Урале, жоўта-зялёныя — у Нарвегіі, бясколерныя і цёмна-карычневыя — у Швейцарыі, жоўтыя і чырванаватыя — у Італіі.
Сфен можна зблытаць са шматлікімі ювелірнымі камянямі.
Падзор (тэкстыль)
Падзор, Падузорнік — у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве паласа тканіны з вышыўкай або карункамі, якая прышываецца да аднаго з доўгіх краёў прасціны, так што пры засланай пасцелі падзор застаецца адкрытым і звісае над падлогай. У некаторых мясцовасцях падзоры былі асобным прадметам тэкстылю і не прышываліся да прасціны, а закладаліся пад яе. Таксама словам падзор называлі карункі, якімі абшываецца край прасціны, пакрывала і інш.
Апісанне
Падузорнік традыцыйна прадстаўляў сабой тканую паласу ільняной тканіны, пазней пачалі рабіць і з баваўняных тканін. Аздабляўся карункамі, вышыўкай і гэтак далей.
Выкарыстанне
Падзор служыць для таго, каб схаваць прастору пад ложкам. У сялянскай хаце ложак даводзілася ставіць на высокіх ножках, бо знізу з падлогі ідзе холад. Натуральна, што такая вялікая прастора чымсьці займалася: вялікімі куфрамі, кошыкамі і іншымі рэчывамі. І падузорнік, з аднаго боку, закрываў гэтыя ўсе гаспадарчыя прыналежнасці, а з другога боку — ён заўсёды быў пакрыты заклінальнай вышыўкай.
Жан Бельгамб
Жан Бельгамб (Jehan Bellegambe або Jean Bellegambe або Belgamb або Belganb; каля 1470 — каля 1536, Дуэ(?)) — французскі мастак, які маляваў рэлігійныя карціны, трыпціхі і паліпціхі. Да ідэнтыфікацыі ён быў вядомы як «майстар фарбаў» з-за асаблівай празрыстасці і гульні колераў на яго карцінах. Яго часта называюць Джынам Бэлхэмам Старэйшым, каб адрозніць ад яго нашчадкаў, якія таксама былі Жанамі. Найбольш вядомыя яго карціны сёння знаходзяцца ў Дуэ, Арасе, Эксе, Лілі, Санкт-Пецярбургу і Чыкага.
Уладзімір Сяргеевіч Бычкоў
Біяграфія
У 1947—1949 гадах быў акцёрам дапаможнага складу Тэатра-студыі кінаакцёра. У 1949—1952 гадах вучыўся ў Маскоўскім фінансавым інстытуце. У 1958 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт УДІКа (майстэрня С. І. Юткевіча).
У сваім першым ігравым фільме «Тамбу ламбу» выступіў у якасці рэжысёра і аўтара сцэнарыя. У 1966 годзе стаў лаўрэатам прэміі Усесаюзнага кінафестывалю ў намінацыі «мастацкі фільм для дзяцей і юнацтва» за фільм «Горад майстроў». Фільм пазней быў уключаны часопісам «Мастацтва кіно» ў лік найлепшых дзіцячых фільмаў за сто гадоў існавання кінематографа.
Фільм Бычкова «Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні»), зняты ў 1968 годзе, быў пакладзены ў СССР на паліцу да 1989 года, але, паводле сайта «Кіна-Тэатр», копія фільма была закуплена Ватыканам.
Пахаваны ў Маскве на Ваганькаўскіх могілках.
Вуліца Савічаус
Вуліца Са́вічаус (традыцыйная беларуская назва — ву́ліца Са́віч ; Savičiaus gatvė, ulica Sawicza) — адна са старажытных вуліц у Старым горадзе Вільнюса. Злучае вуліцу Дзіджоі і Ратушную плошчу з вуліцай Бокшта; будынкі пераважна дзвюх- і трохпавярховыя старой забудовы. Рух аўтамабільнага транспарта аднабаковы, у кірунку ад Ратушнай плошчы да вуліцы Бокшта. Яна выходзіць да так званай «буды Ромеравай» у двары за высокай сцяной (цяпер вул. Бокшта 10, ), дзе ў першую чвэрць XVIII стагоддзя дзейнічала масонская ложа «Руплівы Літвін», затым жыў мастак Альфрэд Ромер і дзейнічала найстарэйшая ў Вільні мастацкая майстэрня, у якой працавалі мастакі Канут Русецкі, Ян Зянкевіч, Эдвард Мацей Ромер. Па правым паўднёвым боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі 1—15, па левым паўночным боку — цотная нумарацыя (2—10).