cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксандр Васільевіч Калчак
Руская палярная экспедыцыя
10 верасня падзьмуў паўночна-ўсходні вецер, па вадзе пайшоў дробны лёд. Пачалася другая зімоўка экспедыцыі.
Сіламі экспедыцыі вакол хаткі Валасовіча неўзабаве быў збудаваны домік для магнітных даследаванняў з плаўніка, які выносіцца Ленай да мора, метэаралагічная станцыя і лазня. Матросы любілі, напарыўшыся ў лазні, выскачыць з яе і бегчы назад у цяпло, пакачаўшыся ў снезе. У гэтых забаўках браў удзел і Калчак. Для яго гэта скончылася запаленнем надкосніцы з высокай тэмпературай. Гэта быў першы выпадак за ўсю экспедыцыю, калі Калчак захварэў.
Па вечарах у кают-кампаніі спрачаліся на «філасофскія тэмы». Калчак, які не ўмеў ціха спрачацца, быў заўсёднікам гэтых дыскусій. У выніку два галоўныя «філосафы», Калчак і Біруля, былі адпраўлены на адзін са складоў за мясам. У гэты перыяд Калчак асабліва зблізіўся з Бірулям. З Мацісанам жа ў яго заўсёды былі дыяметральна процілеглыя погляды на рэчы. За тыдзень, праведзены ў паходзе, Калчак на рацэ Балыктах назіраў цікавую з'яву, з якой у 1920 годзе сустрэнуцца салдаты яго Усходняга фронту ў сваім знакамітым «Ледзяным паходзе». Пры надзвычай моцным марозе рака месцамі прамярзае да дна, пасля чаго пад напорам плыні лёд трэскаецца, і вада працягвае цечу па-над ім, пакуль ізноў не замерзне.
Увечар 23 мая Толь, Зееберг, Протад'яканаў і Гарохаў рушылі ўбок вострава Бенета на 3 нартах, везучы з сабой запасы харчу ледзь больш, чым на 2 месяцы. Шлях заняў 2 месяцы, і да канца вандравання правіянт ужо заканчваўся. Перад Толем цяпер стаялі заданні даследаванняў, пражытку і зваротнай дарогі. Калчак пасля казаў па гэтай нагодзе наступнае: "Сапраўды, прадпрыемства яго было надзвычай рызыкоўнае, шанцаў было вельмі мала, але барон Толь быў чалавек, які верыў у сваю зорку і ў тое, што яму ўсё сыдзе, і пайшоў на гэта прадпрыемства."
8 жніўня, правёўшы некаторыя патрэбныя суднавыя працы, астатнія члены экспедыцыі, адправіліся ў кірунку вострава Бенета. Паводле ўспамінаў Каціна-Ярцава, экспедыцыя збіралася ісці пралівам паміж астравамі Бялькоўскім і Кацельным. Калі ж праход аказаўся закрыты, Мацісан стаў агінаць Кацельны з поўдня, каб праз Благавешчанскі праліў прайсці да мыса Высокага і забраць Бірулю. У плыткім праліве судна пашкодзілася, з'явілася цеча. Да Высокага заставалася міль 15, але Мацісан паасцярожнічаў і вырашыў паспрабаваць абыйсці Новую Сібір з паўднёвага боку. План атрымалася выканаць, і да 16 жніўня «Зара» поўным ходам ішла да поўначы. Аднак ужо 17 жніўня лёд прымусіў Мацісана павярнуць назад, і спрабаваць паўторна зайсці з захаду, зараз ужо не паміж Кацельным і Бялькоўскім, а заходней другога.
Да 23 жніўня на «Зары» заставалася мінімальная норма вугалю, пра якую казаў у сваёй інструкцыі Толь. Нават калі б Мацісан змог падысці да Бенета, на зваротны шлях вугалю ўжо не заставалася. Ніводная са спроб Мацісана не дазволіла наблізіцца да Бенета бліжэй 90 міль. Мацісан не мог павярнуць на поўдзень, не параіўшыся з Калчаком. Аляксандр Васільевіч, хутчэй усяго, таксама не бачыў іншага выхаду, прынамсі пазней ён ніколі не крытыкаваў гэтае рашэнне і не адмяжоўваўся ад яго.
30 жніўня ў бухту Ціксі ўвайшла «Лена», той дапаможны параход, што абмінуў некалі мыс Чалюскін разам з «Вегай». Асцерагаючыся ледастава, капітан парахода даў экспедыцыі на зборы ўсяго 3 дні. Калчак знайшоў ціхі куток у бухце, куды адвялі «Зару». Бруснеў заставаўся ў паселішчы Казачым і павінен быў падрыхтаваць аленяў для групы Толя, а ў выпадку, калі той не з'явіцца да 1 лютага, ехаць на Новую Сібір і чакаць яго там.
За Рускую палярную экспедыцыю Калчак быў узнагароджаны ордэнам Святога Уладзіміра 4-й ступені. Паводле вынікаў экспедыцыі ў 1903 годзе Аляксандр Васільевіч быў таксама абраны сапраўдным членам Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства.
Ратавальная экспедыцыя 1903 года
Па прыбыцці ў Санкт-Пецярбург Аляксандр Васільевіч даклаў Акадэміі пра праробленую працу, а таксама паведаміў пра прадпрыемства барона Толя, ад якога ні да таго часу, ні пазней ніякіх вестак не паступіла.
9 снежня 1902 года прайшло пасяджэнне Камісіі па падрыхтоўцы Рускай палярнай экспедыцыі. Быў прыняты план 28-гадовага лейтэнанта А. В. Калчака, паводле якога да Бенета трэба было адправіцца на шлюпках, а далей — на санках па лёдзе. Ён жа выклікаўся гэту экспедыцыю ўзначальваць. Шлюпкавае прадпрыемства Калчака абяцала быць не менш рызыкоўным, чым сам пешы паход барона Толя. Калчак пазней пісаў па гэтай нагодзе так :
З-за атрымання такога адказнага даручэння маладому лейтэнанту давялося адкласці сваё вяселле з С. Ф. Аміравай.
З'ездзіўшы ў Мязень і ў мястэчка Доўгашчэлле на ўзбярэжжы Белага мора, лейтэнант залучыў для сваёй экспедыцыі шэсць памораў, чацвёра з якіх пайшлі за ім і ў найболей небяспечнай стадыі мерапрыемства.
9 лютага 1903 года Калчак адправіўся ў Іркуцк, а да 8 сакавіка ўсе ўдзельнікі прадпрыемства Калчака сабраліся ў Якуцку. Пройдучы па рацэ Алдан і яе прытоку Неры, вандроўнікі дасягнулі Верхаянска, перад гэтым яны перайшлі праз Верхаянскі хрыбет і прайшлі ўздоўж утокі ракі Сартангі. Далей удзельнікі экспедыцыі перавалілі праз і 10 красавіка ўжо былі ў паселішчы Казачае на Яне.
5 мая 1903 года Калчак выступіў з мацерыка ў напрамку Новасібірскіх астравоў, маючы сваёй канечнай мэтай востраў Бенета. Агульная колькасць экспедыцыі складала 17 чалавек, у тым ліку сем чалавек так званай вельботнай каманды, лічачы самога начальніка экспедыцыі.
23 мая падарожнікі дайшлі да Кацельнага.
18 ліпеня вырушылі ўбок вострава Бенета, а 26 ліпеня на беразе Фадзееўскага вострава партыя Калчака сустрэлася з партыяй матроса з «Зары» Талстова, які вандраваў у гэтых месцах у надзеі сустрэць групу Толя. Слядоў яго групы яны не выявілі нідзе: ні на паўночных берагах Фадзееўскага і Кацельнага астравоў, ні на зямлі Бунгэ.
На мысе Высокім Калчак сустрэў Бруснёва, які яшчэ ў сакавіку тут выявіў першую запіску Толя (ад 11 ліпеня 1902 года), дзе барон паведамляў пра адпраўку на востраў Бенета. Адпачыўшы суткі ў Бруснёва, вельботная каманда працягнула свой шлях на востраў Бенета. Паляўнічыя з групы Бруснёва, якія вярнуліся пасля сыходу вельботнай каманды, адмовіліся верыць, што тут падчас іх адсутнасці быў Калчак і паехаў далей. Гэтак неверагоднай здавалася магчымасць вандравання па Ледавітым акіяне на шлюпцы.
4 жніўня выйшлі на бераг вострава Бенета. Згодна дамоўленасці з Толем, Калчак перш рушыў да мыса Эмы. Тут была знойдзена бутэлька з запіскай Толя і планам вострава.
Узяўшы з сабой двух чалавек (Бегічава і І. Я. Інькова), Калчак рушыў на іншы бок вострава, праз два ледавікі, туды, дзе была размешчана кухня Толя. Пераход праз другі ледавік ледзь не скончыўся трагічна: пераскокваючы чарговую расколіну, Калчак не вылічыў скок і ўпаў пад ваду. Некалькі секунд яго не было бачна, потым стала бачна вятроўку, схапіўшыся за якую, Бегічаў выцягнуў камандзіра на лёд і перапрануў у сваю бялізну. Калчак, які страціў прытомнасць ад тэмпературнага шоку, ачуўся толькі пасля таго, як Бегічаў уклаў яму ў рот раскураную трубку. Бегічаў прапанаваў Калчаку вярнуцца ў лагер разам з Іньковым, але Калчак не пайшоў назад, бо не хацеў пакідаць Бегічава аднаго. Абыйдучы стромую скалу, Калчак выйшаў да ўтокі невялікай ракі, дзе і стаяла невялікая хатка Толя. Калчак зазірнуў унутр і адскочыў са словамі «Яны памерлі». Бегічаў зазірнуў у кухню і разглядзеў па вуглах заледзянелы снег, які Калчак прыняў за целы ўдзельнікаў групы Толя.
Калчак правёў на востраве трое сутак, пабываўшы ва ўсіх трох яго канцах. Паўночна-ўсходняму ўскрайку вострава Калчак даў назву паўвострава Эмеліны Толь, паўднёва-усходняй — Чарнышова. Самая высокая гара атрымала назву гары Дэ-Лонга. Іншая вяршыня стала звацца гарой Толя. Двум ледавікам на вяршынях гэтых гор было прысвоена імя Зееберга. Не забываючы пра навуковыя даследаванні, Калчак хацеў памераць вышыню ледавікоў, аднак сапсаваўся па час купання ў вадзе.
Экспедыцыя Калчака абследавала ўсе астравы Новасібірскай групы, аднак слядоў групы Толя нідзе так і не выявіла. Відаць, яна загінула падчас пераходу з Бенета на Новую Сібір. Пакінутыя для яе на паўднёвым кірунку запасы харчу засталіся некранутымі.
7 жніўня вельбот рушыў ад берагоў вострава Бенета. 14 жніўня, адпачыўшы тры дні ў Бруснёва на Новай Сібіры, рушылі да кантынента. У пачатку студзеня 1904 года Калчак са спадарожнікамі дабраўся да Верхаянска.
26 студзеня, дабраўшыся да Якуцка, Калчак даў тэлеграму прэзідэнту Акадэміі навук, у якой паведамляў, што партыя Толя пакінула востраў Бенета восенню 1902 года і знікла без вестак. Гэта тэлеграма Калчака была апублікавана многімі газетамі.
Экспедыцыя Калчака дасягнула мэты і вярнулася без страт у сваім складзе, чым яе начальнік мог ганарыцца. Апроч пошуку групы Толя экспедыцыя Калчака вырашала і пабочныя, але таксама важныя даследчыцкія заданні. Калчак адкрыў і апісаў невядомыя да яго геаграфічныя аб'екты, удакладніў абрысы лініі берагоў, унёс удакладненні ў характарыстыку лёдаўтварэння.
Знакаміты вандроўнік ацэньваў экспедыцыю Калчака як «важны геаграфічны вычын». У 1906 годзе Рускае геаграфічнае таварыства прысудзіла Калчаку сваю вышэйшую ўзнагароду — Канстанцінаўскі медаль — «за ўдзел у экспедыцыі барона Э. В. Толя і за вандраванне на востраў Бенета» :
А. В. Калчак быў чацвёртым з палярных вандроўнікаў, узнагароджаных гэтай ганаровай узнагародай. Да яго гэтага медаля ганараваліся толькі трое знакамітых палярных даследчыкаў: Ф. Нансен, Н. Нордэншэльд і.
Руска-японская вайна
Па прыбыцці ў Якуцк Калчак даведаўся пра напад японскага флоту на рускую эскадру на рэйдзе Порт-Артура і пра пачатак Руска-японскай вайны. 28 студзеня 1904 года ён па тэлеграфе звязаўся з Канстанцінам Канстанцінавічам і папрасіў пра свой перавод з Акадэміі навук у Марское ведамства. Атрымаўшы дазвол, Калчак папрасіў перавесціся ў Порт-Артур.
Правядучы ў Іркуцку каля 2 тыдняў, літаральна на ходзе абвянчаўся 5 сакавіка з С. Ф. Аміравай у іркуцкай Міхаіла-Архангельскай царкве.
Здаўшы справы па экспедыцыі, Калчак 9 сакавіка 1904 года адправіўся на Далёкі Усход. Разам з ім выехаў Бегічаў.
Калчак прыбыў у Порт-Артур 18 сакавіка. На наступны дзень лейтэнант сустрэўся з камандуючым Ціхаакіянскім флотам адміралам С. В. Макаравым і папрасіў прызначыць на баявую пасаду — на мінаносец. Аднак Макараў глядзеў на Калчака, як на чалавека, які перайшоў яму дарогу пры падрыхтоўцы экспедыцыі па выратаванні Э. В. Толя, і вырашыў яго прытрымаць, прызначыўшы 20 сакавіка вахтавым начальнікам на. Адмірал Макараў, якога Калчак, нягледзячы на ўтоены канфлікт, лічыў сваім настаўнікам, загінуў 31 сакавіка пры выбуху на японскай міне эскадранага браняносца «Петрапаўлаўск».
Неспакойны і ў чымсьці нават авантурны па характары Калчак марыў аб рэйдарскіх аперацыях на камунікацыях праціўніка. Яму, які нудзіўся ад абароннай тактыкі, хацелася браць удзел у наступах, сутычках з ворагам тварам да твару. Аднойчы на захапленне калегі ад хуткага ходу судна лейтэнант панура адказаў «Чаго ж добрага? Вось калі б мы ішлі так наперад, на непрыяцеля, было б добра!».
C 21 па 30 красавіка штодзённай працай другога атрада мінаносцаў было траленне вонкавага рэйду.
Пятровічы (Ашмянскі раён)
Пятро́вічы (, Петровичи) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Аляксандр Васільевіч Калчак
Руска-японская вайна
1 мая ўпершыню з пачатку ваенных дзеянняў на ўсходзе Калчаку давялося браць удзел у сур'ёзным і небяспечным заданні. У гэты дзень пачалося выкананне, распрацаванай камандзірам міннага загараджальніка «Амур» капітанам 2-га ранга Ф. М. Івановым. «Амур» з 50 мінамі на борце, не дойдучы 11 міль да Залатой гары, адлучаны ад японскай эскадры, паставіў мінную банку. «Злосны» пад камандаваннем Калчака разам са «Хуткім» шлі з траламі наперадзе «Амура», расчышчаючы яму шлях. На наступны дзень, падарваўшыся на расстаўленых мінах, загінулі японскія браняносцы «» і «», што стала самым гучным поспехам Першай Ціхаакіянскай эскадры за ўсю кампанію.
Першае самастойнае камандаванне Калчака баявым караблём працягвалася да 18 кастрычніка, з амаль месячным перапынкам на лячэнне ў шпіталі ад запалення лёгкіх. За гэты час Калчак паспеў здзейсніць ваярскі подзвіг на моры. Вядучы сваю штодзённую руцінную працу, Калчак на сваім мінаносцы штодня траліў, дзяжурыў на праходзе ў бухту, абстрэльваў непрыяцеля, ставіў міны. Ён выбраў месца для ўсталёўкі банкі, але ў ноч на 24 жніўня яму перашкодзілі тры японскія мінаносцы. Афіцэр выявіў настойлівасць, у ноч на 25 жніўня «Злосны» зноў выйшаў у мора, і Калчак паставіў 16 мін у аблюбаваным ім месцы ў 20½ мілях ад гавані. Праз 3 месяцы, у ноч з 29 на 30 лістапада, на расстаўленых Калчаком мінах падарваўся і затануў японскі крэйсер «». Гэты поспех быў другім па значэнні для рускіх ваенных маракоў пасля патаплення японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма». Аляксандр Васільевіч вельмі ганарыўся гэтым поспехам, згадваў пра яго ў аўтабіяграфіі 1918 года і на допыце ў Іркуцку ў 1920 годзе.
З 19 верасня мінаносцы і кананерскія лодкі былі пераведзены на нязменнае дзяжурства каля ўваходу на вонкавы рэйд. Перыядычна ставілі міны. Так, 23 верасня з такім заданнем выводзіў у мора Калчак свой «Злосны», не выканаўшы, аднак, сваю задуму з-за моцнага хвалявання. Але ўжо 28 верасня Калчак паставіў міны пад агнём японскіх крэйсераў.
Пятровічы (Ашмянскі раён)
Да 17 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Куцавіцкага сельсавета.
Аляксандр Васільевіч Калчак
Руска-японская вайна
Праца на мінаносцы рабілася да гэтага часу ўсё аднастайней, і Калчак шкадаваў, што знаходзіцца не ў гушчы падзей, дзе вырашаўся лёс Порт-Артура.
18 кастрычніка па ўласнай просьбе ў сувязі са станам здароўя Калчак быў пераведзены на сухапутны фронт, куды да гэтага часу перасунуліся асноўныя падзеі ваеннай кампаніі.
Аляксандр Васільевіч камандаваў батарэяй рознакаліберных гармат на артылерыйскай пазіцыі «Узброены сектар Скалістых гор», агульнае камандаванне якім ажыццяўляў капітан 2-га рангу А. А. Хаменка. У складзе батарэі Калчака былі дзве невялікія батарэі 47-міліметровых гармат, 120-міліметровая гармата, якая страляла па аддаленых мэтах, батарэя з дзвюх 47-міліметровых і дзвюх 37-міліметровых гармат. Пазней атрад Калчака быў узмоцнены яшчэ дзвюма старымі гарматамі з лёгкага крэйсера «Разбойнік».
7 лістапада адбыўся першы для Калчака сухапутны бой :
Увесь час да моманту здачы крэпасці Калчак правёў у агні бітвы, адбіваючы ў артылерыйскай дуэлі з японцамі атакі іх пяхоты.
Падчас аблогі Порт-Артура лейтэнант Калчак вёў запісы, у якіх сістэматызаваў досвед артылерыйскай стральбы і збіраў сведчанні пра няўдалую ліпеньскую спробу прарыву суднаў порт-артурскай эскадры ва Уладзівасток, паказваючы сябе зноў у якасці навукоўца — артылерыста і стратэга.
Да моманту капітуляцыі Порт-Артура Калчак цяжка захварэў: да сустаўнага дадалося раненне. 22 снежня ён трапіў у шпіталь. У красавіку шпіталь быў эвакуяваны японцамі ў Нагасакі, і хворым афіцэрам было прапанавана лячыцца ў Японіі ці вяртацца ў Расію. Усе рускія афіцэры аддалі перавагу Радзіме. 4 чэрвеня 1905 года Аляксандр Васільевіч прыбыў у Санкт-Пецярбург, але тут ізноў абвастрылася яго хвароба, і лейтэнант ізноў трапіў у шпіталь.
Прызнанне ваенных заслуг
Па вяртанні з японскага палону Аляксандр Васільевіч быў узнагароджаны 2-й ступені з мячамі.
Кузняцоўка (Віцебскі раён)
Кузняцо́ўка (, Кузнецовка) (да 30 ліпеня 1964 года Стрэ́гі ) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета.
Аляксандр Васільевіч Калчак
Прызнанне ваенных заслуг
Да ордэна Святога Уладзіміра 4-й ступені, якім Калчак быў узнагароджаны за Рускую палярную экспедыцыю, у 1906 годзе яму былі падараваны мячы.
У гэтым жа годзе Аляксандру Васільевічу быў уручаны срэбны медаль у памяць пра руска-японскую вайну.
У 1914 годзе Калчак быў ганараваны нагруднага знака ўдзельніка.
Працяг навуковай працы
Аляксандр Васільевіч заняўся апрацоўкай матэрыялаў палярных экспедыцый. Яны аказаліся гэтак багатымі, што для іх вывучэння была створана адмысловая камісія Акадэміі навук, што прапрацавала да 1919 года. Праца над справаздачай пра ратавальную экспедыцыю, якой кіраваў Калчак, была завершана 12 лістапада 1905 года; справаздача была апублікаваная ў «Вестках Рускага геаграфічнага таварыства», а 10 студзеня 1906 года Калчак на падставе гэтай справаздачы зрабіў кароткі даклад на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства. Гісторык У. Г. Хандорын адзначае, што з гэтага моманту імя Калчака стала вядомым у навуковых колах.
Асабістыя і навуковыя дадзеныя Калчака былі высока ацэнены прэзідэнтам Акадэміі навук. З 29 снежня 1905 года па 1 мая 1906 года Калчак быў прыкамандзіраваны да Акадэміі навук «для апрацоўкі картаграфічных і гідраграфічных матэрыялаў Рускай палярнай экспедыцыі». Гэта быў унікальны перыяд у жыцці Аляксандра Васільевіча, калі ён вёў жыццё навуковага працаўніка. Абагульненні і навуковыя назіранні далі магчымасць Калчаку падрыхтаваць шэраг навуковых прац.
У «Вестках Акадэміі навук» быў апублікаваны артыкул Калчака «Апошняя экспедыцыя на востраў Бенета, падрыхтаваная Акадэміяй Навук для пошукаў барона Толя». У 1906 годзе Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне Марскога міністэрства выдала тры карты, якія падрыхтаваў Калчак. Першыя дзве карты былі складзены на падставе калектыўных здымак удзельнікаў экспедыцый і адлюстроўвалі лінію заходняй часткі ўзбярэжжа Таймырскага паўвострава, а трэцяя карта была падрыхтавана з выкарыстаннем зробленых асабіста Калчаком прамераў глыбінь і здымак; яна адлюстроўвала заходняе ўзбярэжжа Кацельнага вострава з Нерпавай бухтай.
У 1907 годзе выйшаў у свет пераклад Калчака на рускую мову працы М. Кнудсена «Табліцы пунктаў замярзання марской вады».
У 1909 годзе Калчак апублікаваў сваё самае буйнае даследаванне — манаграфію, якая абагульняла яго гляцыялагічныя даследаванні ў Арктыцы, — «Лёд Карскага і Сібірскага мораў», аднак не паспеў выдаць іншую манаграфію, прысвечаную картаграфічным працам экспедыцыі Толя. У тым жа годзе Калчак адбыў у новую экспедыцыю, таму працай па рыхтоўцы рукапісу Калчака для друку і выданнем кнігі займаўся Біруля, які ў 1907 годзе выдаў сваю кнігу «З жыцця птушак палярнага ўзбярэжжа Сібіры». Гэтыя кнігі Калчака і Бірулі сталі самымі значнымі працамі, заснаванымі на выніках Рускай палярнай экспедыцыі. Значэнне працы А. В. Калчака было ў тым, што ў ёй ён заклаў глебу навукі пра марскія льды. Калчак адкрыў, што «арктычны лёдавы пак здзяйсняе рух па гадзіннікавай стрэлцы, прытым „галава“ гэтага гіганцкага эліпса ўпіраецца ў Зямлю Франца-Іосіфа, а „хвост“ знаходзіцца ля паўночнага ўзбярэжжа Аляскі».
Дубовы Вугал
Дубо́вы Ву́гал (, Дубовый Угол) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Равы (Ашмянскі раён)
Равы́ (, Ровы) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Аляксандр Васільевіч Калчак
Адраджэнне флоту
Як і большасць рускага афіцэрства, Калчак цяжка перажываў паразу ў вайне і фактычную гібель у ёй флоту. Усведамленне сапраўдных памылак і праца над іх выпраўленнем, змаганне з абвінавачваннямі з боку апазіцыі ў памылках уяўных, імкненне адрадзіць загінулы флот на зусім іншым узроўні — гэтыя пачуцці і жаданні не дазволілі Калчаку замкнуцца ў цішы «кабінетнай навуковай працы». Прадумваючы магчымасці для ўзнаўлення флоту і яго тэхнічнай і арганізацыйнай мадэрнізацыі, лейтэнант Калчак аказаўся адной з ключавых фігур у гэтай працы.
У сталіцы па ініцыятыве маладых афіцэраў быў арганізаваны Пецярбургскі ваенна-марскі гурток, старшынём якога пасля стаў А. В. Калчак. Па ініцыятыве ўдзельнікаў гуртка ў красавіку — чэрвені 1906 года быў створаны, які, як гаварылася ва ўказе, «мае прадметам сваіх заняткаў складанне плана вайны на моры і мерапрыемстваў па арганізацыі баявой гатовасці марскіх узброеных сіл Імперыі». Калчак быў адным з аўтараў запіскі пра арганізацыю штаба. Як актыўны ўдзельнік ваенна-марскога кружка, Аляксандр Васільевіч з 1 мая 1906 года заняў адказны пост у новай установе — стаў ведаць аддзяленнем рускай статыстыкі.
Неўзабаве быў скасаваны «», які абцяжарваў пасоўванне па службе маладых марскіх афіцэраў. З-за гэтага цэнзу Калчак праслужыў у чыне лейтэнанта амаль 10 гадоў, браўшы ўдзел за гэты час у дзвюх палярных экспедыцыях і абароне Порт-Артура. 11 чэрвеня 1907 года Калчаку прысвоена адноўленае ў флоце званне капітана-лейтэнанта. У гэтым жа годзе яму былі падараваны «мячы» і «банты» да ордэна Святога Уладзіміра, атрыманага за ратавальную экспедыцыю 1903 года.
Як генератар ідэй і арганізатар А. В. Калчак выявіў энергію і аказваў вялікі ўплыў на маладых афіцэраў. У Марскім генштабе Калчак узначальваў камісію па вывучэнні ваенных прычын, што абумовілі паразу ў баі пры Цусіме. Гісторык Хандорын адзначаў, што Аляксандр Васільевіч лічыў сур'ёзнай памылкай рускага камандавання непрыняцце мер наконт парушэння радыёсувязі ў японцаў, якая згуляла каласальную ролю ў баі.
Калчак быў экспертам камісіі па абароне, што працавала ў, выступаў з дакладамі ў ёй і ў іншых грамадскіх сходах. 21 снежня 1907 года ў сваім гуртку, які пераведзены ў Марскі Генеральны штаб, Калчак выступаў з дакладам, зробленым на аснове яго тэарэтычнай працы «Які патрэбны Расіі флот». Даклад быў паўтораны пазней у Клубе грамадскіх дзеячаў у сталіцы, у Кранштацкім таварыстве афіцэраў флоту і ў Таварыстве змагароў ваенных ведаў. У 1908 годзе праца Калчака была апублікаваная ў 6-м і 7-м нумарах «Марскога зборніка». Артыкул, што адрозніваўся рэалістычнасцю і прынцыповасцю, стаў тэарэтычным абгрунтаваннем усяго расійскага ваеннага карабельніцтва ў гады, што папярэднічалі пачатку Першай сусветнай вайны.
Выступаў Аляксандр Васільевіч і ў самой Дзяржаўнай Думе ў якасці эксперта па ваенна-марскіх пытаннях, дзе, як піша біёграф Калчака І. Ф. Плотнікаў, «прамовы яго былі выдатнымі, лагічнымі, пераканаўчымі, скаралі глыбінёй думак, аргументаў, разлікаў». Аднак думская камісія па дзяржаўнай абароне адхіліла праекты па закладцы новых лінейных караблёў. Калчак, які лічыў гэта будаванне вельмі патрэбным для таго, каб новы адроджаны флот мог устаць у адзін шэраг з вядучымі флатамі Англіі і Германіі, цяжка перажываў гэта няшчасце. На думку сучаснага біёграфа Калчака П. М. Зыранава, гэта стала адной з прычын таго, што неўзабаве Калчак пакінуў службу ў Марскім Генеральным штабе. Абураны тармажэннем справы з рэарганізацыяй флоту, Калчак перастаў працаваць у гэтым кірунку і пачаў чытаць лекцыі ў Марской акадэміі. У. Г. Хандорын звяртае ўвагу, што ў Калчака не было акадэмічнай адукацыі, але ўсё ж Марская акадэмія, улічваючы яго вельмі значны да таго часу навуковы аўтарытэт як вандроўніка-даследчыка, запрасіла яго чытаць лекцыі. За некалькі месяцаў, што Калчак правёў на ніве выкладчыка, ён прачытаў курс лекцый, прысвечаны супольным дзеянням войска і флоту, які з'яўляўся першым тэарэтычным абагульненнем дадзенага кола пытанняў. Хандорын заве А. В. Калчака «родапачынальнікам тэорыі падрыхтоўкі, арганізацыі і правядзення супольных аперацый арміі і флоту». Выкладзеныя ў яго лекцыях прынцыпы распрацоўваліся надалей ужо ў савецкі час.
У гэты час Калчакі здымалі кватэру на Вялікі Зялёнінай вуліцы, дом 3.
13 красавіка 1908 года Аляксандру Васільевічу было прысвоена званне капітана 2-га рангу.
Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна
Падчас службы ў Марскім генеральным штабе Калчак не пераставаў цікавіцца Поўначчу, уваходзіў у камісію Паўночнага марскога шляху і працягваў навуковыя даследаванні. У 1906 годзе была створана камісія на чале з адміралам для вывучэння пытання аб Паўночным марскім шляху. Камісія даручыла Калчаку скласці даклад для марскога міністра пра ўмовы плавання ўздоўж арктычнага ўзбярэжжа Расіі. Запіска была падрыхтавана Калчаком у верасні 1906 года.
Генерал-маёр А. І. Вількіцкі, які ўзначальваў Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне марскога міністэрства, марыў пра адкрыццё Вялікага паўночнага шляху з Атлантычнага акіяна ў Ціхі. Вількіцкі заручыўся падтрымкай урада і вырашыў арганізаваць экспедыцыю. Ён звярнуўся да Калчака з прапановай аднавіць даследчыцкую працу ў Паўночным Ледавітым акіяне, уключыцца ў падрыхтоўку экспедыцыі і быць адным з яе кіраўнікоў. Калчак пагадзіўся.
Згодна з распрацаваным камісіяй Вярхоўскага планам у комплексную экспедыцыю меркавалася адправіць тры атрады па два судны ў кожным, на арктычным узбярэжжы і астравах пабудаваць 16 геафізічных станцый. Калчак у супрацы з Ф. А. Мацісанам распрацаваў праект экспедыцыі з прымяненнем сталёвых суднаў ледакольнага тыпу. Праект быў пададзены Вількіцкаму і атрымаў ухвалу. 29 мая 1908 года, яшчэ да сканчэння будавання суднаў, Калчак быў прызначаны камандзірам ледакола «Вайгач». 30 верасня ён быў залічаны ў 2-і Балтыйскі флоцкі экіпаж і пакінуў Марскі генштаб.
Ход экспедыцыі
28 кастрычніка 1909 года «Вайгач» і выйшлі ў мора, маючы на борце па чатыры марскія афіцэры і 38—40 чалавек каманды. Пройдучы Балтыйскае, Паўночнае, Міжземнае, Чырвонае моры і Індыйскі акіян, 3 чэрвеня 1910 года экспедыцыя прыйшла ва Уладзівасток. Тут быў зроблены рамонт суднаў, на «Вайгач» прыбыў начальнік экспедыцыі, палкоўнік корпуса флоцкіх штурманаў І. С. Сяргееў, вядомы гідрограф.
Калчак гарэў ідэяй адкрыцця Паўночнага марскога шляху і заражаў гэтай ідэяй сваіх спадарожнікаў, запал удзельнікаў экспедыцыі быў высокім.
На навігацыю 1910 года Галоўным гідраграфічным упраўленнем экспедыцыі ставіліся абмежаваныя заданні праходу ў Берынгаў праліў і абследаванні гэтага раёна. Асноўным пунктам для правядзення здымак і астранамічных прац быў абраны мыс Дзяжнёва. Асноўная ж частка працы экспедыцыі была спланавана на вясну 1911 года. Частку прац, што адносіліся да плана 1910 года, экспедыцыя выканала, усе навукова даследчыцкія працы на мысе, у якіх браў удзел і Калчак, былі зроблены.
17 жніўня 1910 года суда выйшлі з і падышлі да Камчаткі, пасля чаго перасяклі Авачынскую бухту і дасягнулі Петрапаўлаўска-Камчацкага. Пройдучы мыс Дзяжнёва, экспедыцыя ўвайшла ў Паўночны Ледавіты акіян. Прастаяўшы тыдзень ля пасёлка Уэлен, экспедыцыя рушыла на захад. 20 верасня ледаколы адправіліся назад ва Уладзівасток. Па шляху ў заліве Наталлі апісалі бухты Пятра і Паўла, якія мелі глыбейшыя западзіны ўнутр мацерыка, чым было паказана на існых картах.
20 кастрычніка прыйшлі ва Уладзівасток. Калчака выклікалі ў Пецярбург для працягу службы ў Марскім генштабе. Аляксандру Васільевічу было прыкра, што даводзілася адмаўляцца ад далейшага ўдзелу ў экспедыцыі, якой было аддадзена столькі высілкаў і ў якой былі добрыя перспектывы (менавіта ёю была пазней адкрыта Зямля Імператара Мікалая II). Калчак пагадзіўся на прапанову працягнуць працу ў Генеральным штабе. У марскім міністэрстве адбыліся спрыяльныя змены і зараз адкрываліся новыя магчымасці рэалізацыі карабельнай праграмы, за якую выступаў Калчак і якая зараз знайшла падтрымку самога П. А. Сталыпіна. Жаданне спрыяць адраджэнню Расійскага флоту пераважыла.
15 лістапада Калчак здаў «Вайгач» і выехаў у Санкт-Пецярбург, дзе яго чакала жонка і народжаны 24 лютага 1910 года сын Расціслаў.
Вяртанне ў Марскі генеральны штаб
Адначасова Калчак займаўся выкладаннем у афіцэрскіх класах, а таксама на курсах ваенна-марскога аддзела. Калчаком былі напісаны тэарэтычныя працы «Пра баявыя парадкі флоту», «Пра бой». У 1912 годзе з грыфам «не падлягае абвяшчэнню» выйшла кніга Калчака «Служба Генеральнага штаба» — агляд дзейнасці марскіх генеральных штабоў вядучых сусветных дзяржаў.
У працы па правядзенні ў жыццё карабельнай праграмы Калчак супрацоўнічаў са спадчыннікам С. О. Макарава віцэ-адміралам. Эсэн прапанаваў Калчаку перайсці ў дзейны флот Балтыйскага мора. Аляксандр Васільевіч лічыў сваю працу па карабельнай праграме і падрыхтоўцы флоту да вайны выкананай, штабная праца яму абрыдла, таму ён адказаў адміралу згодай.
Даваенная служба ў Балтыйскім флоце
15 красавіка 1912 года Калчак быў прызначаны камандзірам эскадранага мінаносца «Усурыец». Аляксандр Васільевіч адправіўся на базу міннай дывізіі ў Лібаву. Сям'я перабралася да яго ў пачатку зімы 1912 года. 30 лістапада 1913 года ў Калчакоў нарадзілася дачка Маргарыта.
У маі 1913 года Калчак быў прызначаны камандаваць мінаносцам «Пагранічнік», які выкарыстоўваўся ў якасці пасыльнага судна адмірала Эсэна. Калчак быў прыцягнуты да працы ў штабе Эсэна, спачатку памочнікам А. А. Рыхтара. 25 чэрвеня, пасля навучальна-паказальных пастановак мін у фінскіх шхерах, на борце «Пагранічніка», які камандаваўся Калчаком, сабраліся Мікалай II са світай, міністр, Эсэн. Імператар застаўся задаволены станам каманд і суднаў, Калчаку і іншым камандзірам караблёў была абвешчана «іменная манархава любасць». У штабе камандуючага флотам сталі рыхтаваць паперы для ўзвядзення Калчака ў наступны чын. Атэстацыя, падрыхтаваная 21 жніўня 1913 года начальнікам Аляксандра Васільевіча камандуючым міннай дывізіяй контр-адміралам І. А. Шорэ, характарызавала Калчака так: Выбітны афіцэр ва ўсіх адносінах.
Маральнасць, характар і здароўе: Характару цвёрдага, усталяванага, крыху нярвовы ў кіраванні караблём, здароўя моцнага.
Выхаванасць і дысцыплінаванасць: Вельмі дысцыплінаваны, выхавання выдатнага.
Асаблівасці пазнання і замежныя мовы: Вялікая начытанасць па марскіх пытаннях, адмысловая рыхтоўка да службы Генеральнага штаба. Мовы ведае.
6 снежня 1913 года «за адрозненне па службе» Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў капітаны 1-га рангу і праз 3 дні ўжо быў прызначаны выканаўцам абавязкаў начальніка аператыўнага аддзела штаба камандуючага марскімі сіламі Балтыйскага флоту.
Як адзін з найбліжэйшых памочнікаў камандуючага Балтыйскім флотам Калчак засяродзіўся на мерах па падрыхтоўцы да вялікай вайны, якая імкліва набліжалася. Працай Калчака было інспектаванне атрадаў флоту, ваенна-марскіх баз, абдумванне ахоўных мер, мінавання.
Служба ў штабе камандуючага Балтыйскім флотам
Пазней на допыце ў 1920 годзе Калчак скажа : "На «Рурыку», у штабе нашага флоту, быў вялізны ўздым, і вестка пра вайну была сустрэта з вялікім запалам і радасцю. Афіцэры і каманды ўсе з захапленнем працавалі, і ўвогуле пачатак вайны быў адным з самых шчаслівых і лепшых дзён маёй службы."
Для абароны сталіцы ад нападу германскага флоту Мінная дывізія выставіла мінныя загароды ў водах Фінскага заліва.
Перавод Калчака ў штаб Эсэна адпавядаў яго тэмпераменту. Адмірал Ціміроў пісаў наконт гэтага:
Адносіны, што склаліся ў штабе Эсэна, давалі Калчаку магчымасць актыўнага ўмяшання ў розныя сферы кіравання флотам і спрыялі хуткаму набыццю Калчаком аўтарытэта сярод тых афіцэраў, якія аддавалі перавагу рашучым і актыўным метадам змагання. Гісторык Кручынін згаджаецца з Ціміровым, што «…гісторыя дзейнасці Калчака на Балтыйскам флоце ёсць гісторыя гэтага флоту падчас вайны. Кожнае баявое прадпрыемства здзяйснялася па планах, ім распрацаваных, у кожную аперацыю ён укладваў сваю душу, кожны афіцэр і матрос разумеў, што яго вядзе Калчак да поспехаў».
У гэту вайну змаганне на моры стала больш складаным і рознабаковым, чым раней, вельмі важнае значэнне набылі абарончыя меры, перадусім, у выглядзе мінных загарод. І менавіта майстрам ведання міннай вайны выявіў сябе Калчак. Заходнія саюзнікі лічылі яго лепшым у свеце спецыялістам па міннай справе.
У жніўні каля вострава быў захоплены нямецкі крэйсер «», які сеў на мелізну. У ліку трафеяў была нямецкая сігнальная кніга. З яе штаб Эсэна даведаўся, што Балтыйскаму флоту супрацьстаяць даволі малыя сілы германскага флоту. У выніку было пастаўлена пытанне пра пераход Балтыйскага флоту ад глухой абароны да актыўных дзеянняў.
У пачатку верасня план актыўных аперацый быў ухвалены, Калчак адправіўся бараніць яго ў Стаўку Галоўкаверха. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч прызнаў актыўныя аперацыі Балтыйскага флоту заўчаснымі. Калчак, які адчуў насцярожаныя адносіны Стаўкі да Эсэна, цяжка перажываў няшчасце сваёй місіі, «быў надзвычай нярвовы і жаліўся на празмерны бюракратызм, што замінаў прадукцыйнай працы».
Увосень 1914 года штаб Эсэна вырашыў скарыстаць паслабленне пільнасці з боку немцаў, упэўненых у пасіўнай тактыцы рускіх марскіх сіл, і з дапамогай сталай працы мінаносцаў «заваліць мінамі ўсё германскае ўзбярэжжа». Калчак распрацаваў аперацыю па міннай блакадзе нямецкіх ваенна-марскіх баз. Першыя міны былі пастаўлены ў кастрычніку 1914 года блізу Мемеля, і ўжо 4 лістапада ў раёне гэтай міннай банкі пайшоў да дна германскі крэйсер «». У лістападзе была пастаўлена таксама банка блізу вострава Борнхальм.
Пад канец снежня 1914 года каля вострава Руген і банкі Штольпе на шляхах, якімі германскія судны ішлі з Кіля, была ажыццёўлена пастаноўка мінных палёў, у якой прыняў актыўны ўдзел капітан Калчак. Пазней на мінах падарваліся малыя крэйсеры «Аўгсбург» і «».
У лютым 1915 года капітан 1-га рангу А. В. Калчак прыняў камандаванне паўдывізіёнам асаблівага прызначэння з чатырох эскадраных мінаносцаў тыпу «Пагранічнік». У ходзе мінна-загараджальнай аперацыі ў Данцыгскай бухце Калчаку давялося ўжываць свой досвед плавання ў Арктыцы — у моры ўжо было шмат лёду. Усе мінаносцы паспяхова дасягнулі месца пастаноўкі міннага поля. Аднак крэйсер прыкрыцця «Рурык» наскочыў на камяні і атрымаў прабоіну. Калчак павёў свае караблі далей без прыкрыцця крэйсераў. 1 лютага 1915 года Калчак у цяжкіх умовах надвор'я паставіў да 200 мін (паводле іншых дадзеных — 140) у бухце, бліскуча вырашыўшы заданне паходу, і паспяхова вярнуў свае судны на базу. Пазней, як сцвярджалі біёграфы Калчака ў сваіх працах, на мінах падарваліся чатыры крэйсеры, восем мінаносцаў і 23 транспарты Германіі, і камандуючаму нямецкім Балтыйскім флотам давялося распарадзіцца пра забарону нямецкім караблям выходзіць у мора, пакуль не будзе знойдзены сродак для змагання з рускімі мінамі. Аднак ваенныя гісторыкі Д. Ю. Казлоў, Е. Ф. Падсабляеў, В. Ю. Грыбоўскі ў сваёй працы, прысвечанай дзеянням Калчака-флатаводца, напісалі, што «цверджанне пра гібель на „данцыгскай“ загародзе „4 крэйсераў, 8 мінаносцаў і 11 транспартаў“ гэтак абсурднае, што наўрад ці мае патрэбу ў каментарыях». Камандуючы 6-ай арміяй даклаў пра «мужнасць і выдатную распарадчасць» Калчака «падчас небяспечнай аперацыі вялікага баявога значэння». Калчак быў узнагароджаны ордэнам Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі. Імя Калчака стала вядомым і за мяжой: для навучання ў яго тактыцы міннай вайны англічане падрыхтавалі на Балтыку групу сваіх марскіх афіцэраў.
З часам Калчаку надакучыла штабная праца. Аляксандр Васільевіч імкнуўся трапіць на мінаносец, любоў да якога ў яго засталося з часоў Порт-Артура. Калегі часта чулі ад Калчака пра яго моцнае жаданне камандаваць міннай дывізіяй. Пры гэтым камандуючы флотам спачувальна глядзеў на памкненні свайго маладога памочніка і прасоўваў яго ў адміралы, задумаўшы пасля гэтага даручыць яму мінную дывізію. Аднак званне Калчаку не давалі, тлумачэнне чаму гісторык П. М. Зыранаў бачыць у імаверным супраціве з боку Вярхоўнага галоўнакамандуючага Мікалая Мікалаевіча, пры сустрэчы з якім восенню 1914 года Калчак вельмі напорыста бараніў актыўную пазіцыю Балтыйскага флоту. Паводле думкі Цімірова, цяжкасці складаліся ў нядобрых адносінах паміж самім Эсэнам і вялікімі князямі.
У жніўні 1915 года германскі флот, пяройдучы да актыўных дзеянняў, распачаў спробу прарыву ў Рыжскі заліў. Яго спынілі менавіта мінныя загароды: страціўшы на рускіх мінах некалькі эсмінцаў і пашкодзіўшы некаторыя крэйсеры, з-за пагрозы новых страт немцы неўзабаве скасавалі свае планы. Гэта прывяло потым і да зрыву наступлення іх сухапутных войскаў на Рыгу, бо яно не было падтрымана з мора флотам.
Камандуючы Міннай дывізіяй
У пачатку верасня 1915 года з-за траўмы контр-адмірала П. Л. Трухачова часова вызвалілася пасада начальніка Міннай дывізіі, і яе даручылі Калчаку. Прыняўшы дывізію 10 верасня, Калчак стаў наладжваць сувязі з сухапутным камандаваннем. З камандуючым 12-ай арміяй генералам дамовіліся агульнымі сіламі перашкаджаць германскаму наступленню ўздоўж берага. Дывізіі Калчака трэба было адбіць распачатае буйнамаштабнае нямецкае наступленне і на вадзе, і на сушы. Увосень германцы высадзілі дэсант на паўднёвым беразе Рыжскага заліва і павялі наступленне супраць войска Радка-Дзмітрыева.
Калчак стаў распрацоўваць дэсантную аперацыю ў германскім тыле. Нягледзячы на супраціўленне штаба Балтыйскага флоту, Аляксандр Васільевіч здолеў настаяць на сваім, хоць яму і давялося скараціць маштабы сваёй аперацыі да мінімуму. 6 кастрычніка атрад з 22 афіцэраў і 514 чалавек ніжніх чыноў на дзвюх кананерскіх лодках пад прыкрыццём 15 мінаносцаў, лінкара «Слава» і авіятранспарту «Арліца» адправіліся ў паход. Кіраваў аперацыяй асабіста А. В. Калчак. 9 кастрычніка ўтойліва ад немцаў атрад высадзіўся на бераг, зняў вартаўнічы пост каля маяка і разграміў высланую немцамі роту пяхоты. Гідрасамалёты і мінаносцы дапамагалі дэсантнікам з мора. У выніку высадкі быў ліквідаваны назіральны пункт праціўніка, захоплены палонныя і трафеі. Суадносіны страт складалі 40 чалавек забітымі з германскага боку супраць 4 параненых з рускага. Праведзеная Калчаком дэманстрацыя стала наглядным довадам магчымасці аналагічных аперацый сіламі буйнейшых злучэнняў. Германцы былі змушаны на абарону берагавой лініі ўзяць войскі з фронту і чакаць манеўраў рускіх з боку Рыжскага заліва.
Сур'ёзную дапамогу ваенным часткам зрабілі караблі Калчака і надалей, падтрымваючы іх у цяжкай сітуацыі масіраванымі абстрэламі частак ворага. У сярэдзіне кастрычніка, калі пачаліся снегапады і Калчак адвёў караблі ў гавань Рогакюль на Маанзундскім архіпелагу, на флагманскі мінаносец прыйшла тэлефанаграма «Непрыяцель цясніць, прашу флот на дапамогу. Мелікаў». Правесці судны ноччу ў завею па вузкім канале, што выводзіць з Маанзунда, было надзвычай цяжкім заданнем. Раніцай, падышоўшы да ўзбярэжжа, даведаліся, што на мысе Рагоцем яшчэ трымаліся рускія часткі, адрэзаныя немцамі ад асноўнай сваёй групоўкі. Стаўшы на бочку, мінаносец «Сібірскі стралок» злучыўся са штабам Мелікава. Астатнія мінаносцы Калчака падышлі да берага, адкрылі шрапнэльны агонь па нямецкіх частках. У гэты дзень рускія войскі адстаялі свае пазіцыі. Мелікаў паведаміў Калчаку, што немцы панеслі такія страты, што не хутка рызыкнуць распачаць новае наступленне. Апроч таго, Мелікаў прасіў дапамогі Калчака ўжо ў сваім контрнаступленні, якое павінна было пачацца праз некалькі дзён. Праз 1½ тыдня мінаносцы Калчака вярнуліся на былыя свае пазіцыі каля фланга сухапутных войскаў, што ўпіраўся ў берагавую лінію. Агонь суднаў быў размеркаваны Калчаком такім чынам, каб прыкрываць увесь фронт атакі сухапутных частак Мелікава. Пры гэтым «Слава», што мела на ўзбраенні 12-цалевыя гарматы, бамбардзівала бетонныя ўмацаванні германцаў, мінаносец «Адважны» браў удзел у дуэлі з берагавой батарэяй. Астатнія мінаносцы, не сходзячы з прыстрэляных пазіцый, прыкрывалі атаку сваім агнём. Цягам гадзіны нямецкія пазіцыі палі, быў узяты горад, а германцы паспешна беглі. 2 лістапада 1915 года Мікалай II паводле даклада Радка-Дзмітрыева ўзнагародзіў Калчака ордэнам Святога Георгія 4-й ступені. Гэта ўзнагарода была падаравана Аляксандру Васільевічу за камандаванне Міннай дывізіяй.
З аповеда афіцэра Н. Фаміна, які служыў пад кіраўніцтвам Калчака:
Увечары флот заставаўся на якары, калі са Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага была мною прынята тэлефанаграма прыкладна такога зместу: «Перадаецца па наказу Гасудара Імператара: капітану 1 рангу Калчаку. Мне прыемна было даведацца з данясенняў камандарма-12 пра бліскучую падтрымку, аказаную арміі караблямі пад Вашым камандаваннем, што прывяло да перамогі нашых войскаў і захопу важных пазіцый непрыяцеля. Я даўно ведаў пра гераічную Вашу службу і многія подзвігі… узнагароджваю Вас Св. Георгіем 4-ай ступені. Мікалай. Прадстаўце годных да ўзнагароды»… Уначы, калі Аляксандр Васільевіч заснуў, мы ўзялі яго тужурку і паліто і нашылі яму георгіеўскія стужачкі…
Вяртанне Калчака на яго ранейшае месца службы — у штаб — апынулася нядоўгачасовым: ужо ў снежні ачунялы Трухачоў атрымаў новае прызначэнне, і 19 снежня Аляксандр Васільевіч, абмінучы пасаду начальніка першаснага тактычнага злучэння эсмінцаў, ужо зноў прымаў Мінную дывізію, прытым гэтым разам ужо як дзейны яе камандзір. Аднак і за нядоўгі час працы ў штабе капітан Калчак паспеў зрабіць вельмі важную справу: распрацаваў план аперацыі па мінаванні Віндавы, паспяхова рэалізаваны пазней. Для немцаў дзеянні Калчака ў гэтым раёне былі гэтак нечаканы, што тут адразу ж быў падарваны крэйсер і цэлы шэраг мінаносцаў германскага флоту.
Перад тым як лёд пакрыў Балтыйскае мора, Калчак, ледзь паспеўшы прыняць Мінную дывізію, распачаў новую мінна-загараджальную акцыю ў раёне Віндавы. Аднак планам перашкодзіў выбух і паўзатапленне мінаносца «Забіяка», якія скасавалі аперацыю. Гэта была першая аперацыя Калчака, якая не завершылася поспехам.
Апроч пастановак мінных загарод, Калчак часта выводзіў пад асабістым камандаваннем у мора групы караблёў для палявання за рознымі суднамі праціўніка, вартаўнічай службы. Няшчасцем скончыўся адзін з такіх выхадаў, калі загінуў вартаўнічы карабель «Віндава». Аднак няшчасці былі выключэннямі. Звычайна, выяўленыя камандзірам Міннай дывізіі ўменне, адвага і знаходлівасць выклікалі захапленне ў яго падпарадкаваных, атрымвалі хуткае пашырэнне ў флоце і ў сталіцы. Паводле слоў аднаго з калег, Калчак «тры дні матаўся з намі ў мора і не схадзіў з мастка. Нязменную вахту трымаў. Шчуплы такі, а ў справе жалезабетон нейкі! Спакойны, вясёлы і бадзёры. Толькі вочы гараць ярчэй. Убачыць у моры дымок — адразу насцярожыцца і рады, як паляўнічы. І проста на дым. Пра адмірала кажуць шмат, кажуць усё, а ён, засяроджаны, ніколі не стамляецца, робіць сваю справу ўдалечыні ад шуміхі. Амаль ніколі не бывае на беразе, затое бераг спакойны».
У 1915—1916 гадах пачынаюцца шматгадовыя глыбокія рамантычныя адносіны А. В. Калчака з Ганнай Васільеўнай Ціміровай, з якой Аляксандр Васільевіч пазнаёміўся ў Гельсінгфорсе на адным з вечароў у Н. Л. Падгурскага. Ганна Васільеўна — жонка марскога афіцэра С. М. Цімірова, дачка піяніста і дырыжора, дырэктара Маскоўскай кансерваторыі  — была амаль на 20 гадоў маладзей Аляксандра Васільевіча. Сустрэча з ёй захапіла будучага вярхоўнага кіраўніка Расіі і скарыла яго на доўгія гады: пры ўсёй уласцівай яму жорсткасці, адзначае У. Г. Хандорын, «Калчак быў чалавекам сентыментальным». Ён не пакінуў сям'ю (хоць Соф'я Уладзіміраўна меркавала, што ён у выніку з ёй развядзецца), аднак у яго жыцці склалася сітуацыя «трохвугольніка». Завязалася любоўнае ліставанне. У лістах Аляксандр Васільевіч дзяліўся са сваёй умілаванай не толькі пачуццямі, але і службовымі клопатамі, сваімі поглядамі. Гэтае ліставанне, адзначае гісторык, «дадае важныя рыскі да светапогляду будучага Вярхоўнага кіраўніка — рыскі, праз якія рэльефна выступае аблічча патрыёта і разам з тым мілітарыста, рыцара вайны, які пагарджае дэмакратыю».
У вясновай кампаніі 1916 года, калі германцы павялі наступленне на Рыгу, роля калчакаўскіх крэйсераў «Слава», «Адмірал Макараў» і «Дыяна» складалася ў абстрэле і перашкаджэнні пасоўванню праціўніка. Каб выключыць магчымасць пасоўвання ўздоўж часткі берага, што знаходзіўся пад кантролем немцаў, варожых падводных лодак і транспартаў, Калчак стаў мінаваць гэтыя пляцоўкі ўзбярэжжа з дапамогай плыткаседных загараджальнікаў.
Вайна дазволіла Калчаку выявіць новыя грані свайго таленту, пасля палярных плаванняў, навуковых прац і штабной рэформатворчасці, Аляксандр Васільевіч раскрыўся як флатаводзец і мінёр. З прыняццем 23 жніўня 1915 года Мікалаем II звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў Стаўцы адносіны да флоту сталі змяняцца ў лепшы бок. Гэта адчуў і Калчак. Неўзабаве стала рухацца і прадстаўленне яго да наступнага ваярскага звання. 10 красавіка 1916 года Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў контр-адміралы.
У. Г. Хандорын адзначае, аднак, што як асоба і ваенны спецыяліст Калчак імпанаваў далёка не ўсім. У якасці прыкладу гісторык цытуе данясенне яго калегі А. Саковіча : «Калчак… абсалютна не прызнае сістэмы там, дзе без яе не абыйсціся, таму, што ён занадта ўражлівы і нервовы, таму, што ён зусім не ведае людскай псіхалогіі. Яго безуважлівасць, легкадумства і зусім непрыстойны стан нерваў даюць багаты матэрыял для разнастайных анекдотаў».