cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саматэвічы
У складзе Расійскай імперыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай Саматэвічы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе станам на 1795 год знаходзіліся ў Чэрыкаўскім павеце Магілёўскай губерні, з’яўляліся ўласнасцю графа Р. А. Пацёмкіна. У 1842 годзе была пабудавана Свята-Троіцкая царква, у 1864 годзе адкрыта народнае вучылішча, дзе ў 1889 годзе было 54 вучняў. З 1867 года двойчы на год праводзіліся кірмашы на Іллю. Уладальнік сяла меў у Саматэвічах і Кісялёўцы 107 дзесяцін зямлі.
Па звестках 1880 года, Саматэвічы (яно ж Дзімітраўск ) — мястэчка, уласнасць Дзмітрыя Станіслававіча Галынскага, цэнтр воласці. У 1885 годзе ў паселішчы налічваліся валасное праўленне, царква, касцёл, школа, бальніца, вятрак, заезны двор, бровар (у 1879 годзе працавалі 9 рабочых), 6 крам, Гайдукоўскае паштовае аддзяленне. Вяскоўцы, апрача земляробства, займаліся бондарствам і кавальствам. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, існавалі аднаменныя мястэчка (77 двароў, багадзельня, карчма, крама, малітоўны дом, фельчарскі ўчастак) і сяло (162 двары, царква, хлебазапасны магазін).
Найноўшы час
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Саматэвічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад БССР. 16 студзеня вёска разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі апынулася ў складзе РСФСР, але ў 1924 годзе, у выніку першага ўзбуйнення БССР, Саматэвічы вярнулі Беларусі, дзе 20 жніўня 1924 года яны сталі цэнтрам Саматэвіцкага сельсавета ў Касцюковіцкім раёне Калінінскай акругі (з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці).
Да гэтага часу ў Саматэвічах ужо дзейнічала 4-гадовая школа (заснавана ў пачатку 1920-х гадоў у былым панскім палацы), якая ў 1924 годзе была ператворана ў 7-гадовую. У тым жа годзе ў школе налічвалася 121 вучняў, у 1927 годзе — 321 вучань, у 1928 годзе былі адчынены класы са спецыялізацыяй па пчалярстве. У міжваенны перыяд у вёсцы працавалі таксама хата-чытальня, пункт па ліквідацыі непісьменнасці сярод дарослых, фельчарска-акушэрскі пункт (адчынены ў 1926 годзе), дзіцячая пляцоўка і яслі, вузел сувязі (арганізаваны ў 1933 годзе), кааператыўнае і сельскагаспадарчае таварыствы. Утвораны саўгас меў у 1930 годзе 2 тыс. га зямлі, уваходзіў у Аршанскі свінагадоўчы трэст. У 1935 годзе ў вёску была праведзена электрычнасць ад Бялынкавіцкай ГЭС.
У пасляваенны перыяд у вёсцы дзейнічалі аптэка, бальніца, бібліятэка, дзіцячы сад-яслі, дом культуры, лесапільня, сярэдняя школа, аддзяленне сувязі, аўтаматычная тэлефонная станцыя, 2 сталовыя, 5 спартыўных пляцовак і 6 крамаў. У 1977 годзе да Саматэвічаў, якія былі цэнтрам аднайменнага саўгаса, былі далучаны вёскі Зелянковічы 1 і Зелянковічы 2. У 1984 годзе быў заснаваны літаратурны музей ураджэнца Саматэвічаў Аркадзя Куляшова (у 1986 годзе перамешчаны ў Касцюковіцкі краязнаўчы музей).
Грабяніца
Грабяні́ца (, Гребеница) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мазалаўскага сельсавета.
Мітрапаліт
Мітрапалі́т  — першы па старажытнасці епіскапскі тытул у хрысціянскай Царкве. Першапачаткова тытул мітрапаліта насілі епіскапы хрысціянскіх цэркваў, рэзідэнцыі — кафедры — якія знаходзіліся ў галоўных гарадах (метраполіях — ) — адміністрацыйных цэнтрах правінцый Рымскай імперыі.
У старажытнай Царкве
Пад старшынствам мітрапалітаў праходзілі Саборы епіскапаў правінцыі. Непасрэдна пра іх кажа 34-е Апостальскае правіла: «епіскапам усякага народа належыць ведаць першага з іх, і прызнаваць яго як главу, і нічога, што б перавышала іх уладу, не дзеяць без яго». Іаан Занара ў вытлумачэннях да гэтага канону называе першынствуючых епіскапаў «архірэямі мітраполіі». Гэта значыць мітрапаліт — епіскап цэнтра той ці іншай правінцыі Рымскай імперыі (таксама Візантыйскай імперыі).
Мітрапаліты на Русі
Ад прыняцця хрысціянства мітрапалітамі для Русі былі  кіеўскія мітрапаліты, якія знаходзіліся пад юрысдыкцыяй  Канстанцінопальскіх патрыярхаў. У дататарскія часы мітрапалітаў, за выключэннем Іларыёна,  Кліма Смаляціча і  Кірыла II (III) (усе трое русіны), прызначаў Канстанцінопальскі патрыярх, хоць гэта супярэчыла звычаям ўсходняй царквы, паводле якіх патрыярху належала толькі зацвярджэнне кандыдата, выбранага на месцы, у царкоўнай вобласці. Царкоўная залежнасць кіеўскага мітрапаліта ад патрыярха абмяжоўвалася актамі вышэйшай кананічнага парадку і царкоўнай палітыкі, так што можна казаць пра фактычную аўтакефалію Кіеўскай мітраполіі.
Правы і аўтарытэт мітрапалітаў былі вызначаны апостальскія правіламі, грэчаскім намаканонам і статутамі рускіх князёў (св. Уладзіміра і  Яраслава Мудрага). Мітрапаліт, які ў сваёй епархіі меў усе правы епархіяльнага епіскапа, склікаў епіскапаў сваёй мітраполіі на саборы, старшынстваваў на іх і сачыў за выкананнем іх рашэнняў, клапаціўся аб прызначэнні біскупаў на вакантныя кафедры (Кіеўская мітраполія перад татарскім нашэсцем аб'ядноўвала 16 епархіі), зацвярджаў і прысвячаў кандыдатаў на епіскапаў, даглядаў за выкананнем царкоўных пастаноў у епіскапіях сваёй мітраполіі, падпісваў іх, прымаў скаргі на епіскапаў, судзіў на епіскапскіх судах, а пры неабходнасці і здымаў з пасад падначаленых. Мітрапаліт меў нават судовую ўладу над некаторымі грамадзянскімі справамі (паступова яна была абмежавана). Мітрапаліты прадстаўлялі царкву перад вышэйшай свецкай уладай і мелі вялікі ўплыў на ўсе дзяржаўныя справы як дарадцы князя, а ў часы татарскага нашэсця былі абаронцамі насельніцтва перад татарскімі ханамі.
Нартуны
Нарту́ны (, Нартуны) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Мітрапаліт
Мітрапаліты на Русі
Заняпад Кіеўскага дзяржавы і зруйнаванне Кіева татарамі былі прычынай таго, што з другой пал. 13 ст. кіеўскія мітрапаліты перанеслі свой двор у Маскву. Таму ў 14-15 стст. на некаторы час з'явіліся дзве новыя мітраполіі — для Галіцка-Валынскай ( Галіцкая мітраполія) і  Літоўскай (Літоўская мітраполія ) дзяржаў. Мітрапаліты з цэнтрам у Маскве і ў Літве тытулаваліся далей як «Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі».
Нартуны
Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Гардзіеўцаўскага сельсавета.
Мітрапаліт
Мітрапаліты на Русі
У 1461 канчаткова аформілася Маскоўская мітраполія (з 1589 гг. — патрыярхія), якая прыпыніла сувязі з Царградам, а беларуска-ўкраінскія землі засталіся ў складзе Кіеўскай мітраполіі Канстанцінопальскага патрыярхата. У польска-літоўскай дзяржаве правы мітрапаліта абмяжоўвалі як польскія каралі і  вялікія князі літоўскія, так і патрыярхі (ад іх залежалі некаторыя брацтвы —  стаўрапігіі, і некаторыя манастыры). Мітрапалітаў выбіраў цяпер сабор епіскапаў з удзелам князёў і духавенства, пазней зацвярджаў вялікі князь ці кароль. На працягу 1475—1497 гг. мітрапалітаў выбіралі рускія вяльможы і клір. У 1498 годзе па прызначэнні вялікага князя Аляксандра (а не выбарам на саборы) мітрапалітам стаў Іосіф Балгарыновіч. Гэта была першая праява права патранату, што ставіла іерархію у асаблівую залежнасць ад свецкай улады. Зацвярджэнне (бласлаўленне) патрыярха стала толькі фармальнасцю.
Пасля Берасцейскай уніі 1596 нядоўгі час існавала толькі адна Кіеўская мітраполія, аб'яднаная з Рымам (грэка-каталіцкая). З аднаўленнем Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі ў 1620 годзе дзейнічалі дзве — праваслаўная і каталіцкая — кіеўскія мітраполіі. Праваслаўнага мітрапаліта выбіралі тады на сходзе святароў, гетмана і казацкага старшыны (але, напрыклад, Пятра Магілу выбралі праваслаўныя паслы на варшаўскім сейме 1632 года). Кароль Уладзіслаў IV зацвердзіў гэты выбар, а патрыярх блаславіў выбраных. З ростам ўплыву Масквы кіеўскія праваслаўныя мітрапаліты хутка страцілі свае правы і прывілеі. У 1686 годзе яны былі падпарадкаваны маскоўскаму патрыярху. У 1688 годзе ў іх быў забраны тытул «і ўсяе Русі» і наказана тытулавацца «кіеўскі, галіцкі і Малай Расіі». З 1721 кіеўскія мітрапаліты прызначаліся Свяцейшым Сінодам Рускай праваслаўнай царквы. На працягу 1722—1743 гг. у іх нават адабралі тытул мітрапаліта. З 1770 года было забаронена ў тытуле ўжываць словы «і Малай Расіі». Такім чынам, мітрапаліта фактычна зведзены да стану епархіяльных архірэяў.
Сучасны перыяд
У наш час у складзе Рускай Праваслаўнай Царквы паўнавартасныя мітрапалічыя акругі існуюць ў тым ці іншым выглядзе. У прыватнасці такімі з'яўляюцца:
У 2011 годзе Свяшчэнным Сінодам Рускай праваслаўнай царквы было прынята «Палажэнне аб Мітраполіі Рускай Праваслаўнай Царквы», паводле якога мітраполіі, што з'яўляюцца ўсяго толькі аб'яднаннем епахій на тэрыторыі суб'екта Расійскі Федэрацыі і не маюць аўтаноміі, варта адрозніваць ад мітрапалічых акруг.
У Рымска-каталіцкай царкве
У лацінскім абрадзе каталіцкай царквы мітрапалітам называецца глава царкоўнай правінцыі, якая складаецца з дыяцэзій і архідыяцэзій. Мітрапаліт абавязкова павінен быць архібіскупам, а цэнтр мітраполіі павінен супадаць з цэнтрам архідыяцэзіі. Насупраць, існуюць архібіскупы, якія не з'яўляюцца мітрапалітамі — гэта архібіскупы-суфраганы, а таксама тытулярныя архібіскупы. Суфраганныя біскупы і архібіскупы ўзначальваюць свае дыяцэзіі, якія ўваходзяць у мітраполію. Кожны з іх валодае прамой і поўнай юрысдыкцыяй над сваёй дыяцэзіяй, аднак мітрапаліт можа ажыццяўляць абмежаваны нагляд над ім у адпаведнасці з кананічным правам.
Мітрапаліт звычайна ўзначальвае любыя набажэнствы на тэрыторыі мітраполіі, у якіх удзельнічае, а таксама хиратанісуе новых біскупаў. Мітрапаліт — першая інстанцыя, да якой могуць апеляваць дыяцэзіяльныя суды. Мітрапаліт мае права прызначыць адміністратара дыяцэзіі ў тых выпадках, калі пасля смерці кіруючага біскупа царква не ў стане правесці законнае абранне адміністратара.
Тры лацінскія мітрапаліты гістарычна носяць тытул патрыярха — гэта патрыярхі Венецыі, Лісабона і Іерусаліма.
Ва ўсходнекаталіцкіх цэрквах тэрмін «мітрапаліт» ужываецца ў тым жа сэнсе, што і ў праваслаўных цэрквах.
Скірманцішкі
Скірма́нцішкі (, Скирмантишки) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Піктуша
Пікту́ша (, Пиктуша) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Назва
Назва Піктуша паходзіць ад назвы рэчкі Піктуша, што цячэ ў Ашмянку на захадзе ад Ашмянаў.
Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі".
Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака"). Назва ракі значыла "Моцная (цячэннем), шпаркая (рака)".
Падобная значэнне таксама ў назве балота Нікар, ракі Жыжма.
Усяе Русі
«Усяе Русі» — прыстаўка да тытула рускіх вялікіх князёў і цароў, а таксама прадстаяцеляў Рускай праваслаўнай царквы (выкарыстоўваецца і ў нашы дні). У перакладзе са стараславянскай мовы азначае «Усёй Русі»
Прадстаўнікі духоўнай улады
У тытуле Кіеўскіх мітрапалітаў (якія пазней перамясцілі сваю рэзідэнцыю ва Уладзімір, а затым у Маскву) з'явілася з 1160-х гадоў, падкрэсліваючы адзінства царквы ва ўмовах феадальнай раздробненасці, якая панавала на Русі. Пасля падзелу ў XV стагоддзі агульнарускай мітраполіі на маскоўскую і кіева-літоўскую часткі прыстаўка «ўсяе Русі» захавалася за прадстаяцелямі абедзвюх кафедраў. Тытул «мітрапаліт усяе Русі» (без слова «Кіеўскі») выкарыстоўваўся маскоўскімі мітрапалітамі, а з 1589 года маскоўскімі патрыярхамі. У сінадальны перыяд патрыярхі не выбіраліся, а обер-пракуроры прыставак да свайго звання не мелі. Пасля аднаўлення патрыяршаства ў 1917 годзе быў выбраны Патрыярх Маскоўскі з прыстаўкай да тытула «ўсяе Расіі», што ўяўляла сабой элінізаваны варыянт словазлучэння «ўсяе Русі». Цяперашняя прыстаўка да тытула Патрыярхаў Маскоўскіх і ўсяе Русі ўвайшла ў традыцыю з верасня 1943 года. З 1863 года прыстаўка «ўсяе Русі» з'яўляецца таксама часткай тытула прадстаяцеля Рускай праваслаўнай стараверскай царквы, якая не прызнаецца сусветным праваслаўем кананічнай.
Кіеўскія мітрапаліты ў 1458—1688 гадах насілі прыстаўку да тытула «Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі (Расіі)». Пасля таго, як Кіеўская мітраполія ўвайшла ў склад Маскоўскага патрыярхата, іх прыстаўка да тытула была ўдакладнена словам «Малой» — «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Малой Русі» (Расіі). Грэка-каталіцкія мітрапаліты пасля 1838 года змянілі прыстаўку «Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі» на «Галіцкі». Патрыярх Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата, якая не прызнаецца сусветным праваслаўем кананічнай, выкарыстоўвае прыстаўку да тытула «ўсяе Украіны-Русі».
Прадстаўнікі свецкай улады
У тытулах свецкіх кіраўнікоў прыстаўка ўжывалася эпізадычна. Яна не супадала з фактычнымі памерамі іх уладанняў, аднак змяшчала ў сабе ўяўленне аб намінальным палітычным адзінстве рускіх земляў і вяршэнстве яе ўладальніка ў княжацкай іерархіі.
У дамангольскі час прыстаўка выкарыстоўвалася да кіеўскіх князёў. У крыніцах яна сустракаецца ў дачыненні да Усевалада Яраславіча, Уладзіміра Манамаха, Юрыя Далгарукага, Расціслава Мсціславіча (ці Мсціслава Ізяславіча, імя князя, які кіраваў на той момант у Кіеве, не названа), Мсціслава Раманавіча Смаленскага і Рамана Мсціславіча Галіцка-Валынскага.
Пасля мангольскага нашэсця Кіеў прыйшоў у заняпад, а вялікія князі ўладзімірскія фармальна былі прызнаны ў Ардзе старэйшымі сярод усіх рускіх кіраўнікоў. У 1299 годзе з Кіева ва Уладзімір пераехаў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Максім. Першым бясспрэчным уладальнікам прыстаўкі з уладзімірскіх князёў быў Міхаіл Яраславіч Цвярскі. Пасля яго прыстаўку насілі ўсе маскоўскія князі, якія валодалі Уладзімірам, пачынаючы з Івана Каліты.
У багатай перапісцы на грэчаскай мове паміж візантыйскім патрыярхамі і імператарамі і вялікімі князямі Іван Каліта, Сімяон Горды, Іван II, Дзмітрый Данскі і Васіль I паслядоўна называюцца Μέγας ῥὴξ πάσης Ῥωσίας «вялікі кароль усёй Расіі». Так пішуць не толькі патрыярхі, але нават імператар Іаан Кантакузін у 1347 годзе. Лічыцца, што такое тытулаванне не было аднабаковым і выкарыстоўвалася самімі вялікімі князямі ў лістах, адрасаваных у Візантыю.
З XVI стагоддзя ў тытулах маскоўскіх цароў зрэдку сустракаецца элінізаваная форма «ўсяе Расіі». З 1654 па 1721 год прыстаўка пашырылася да больш падрабязнай — так афіцыйны тытул Аляксея Міхайлавіча гучаў як «усяе Вялікай і Малой і Белай Расіі самадзержац». У эпоху Расійскай імперыі гасудараў тытул трансфармаваўся ў «Імператар усерасійскі».
Таксама тытул кіраўнікоў Русі выкарыстоўваўся некаторымі запарожскімі гетманамі. Так Багдан Хмяльніцкі, у дыпламатычнай перапісцы з асманскім султанам, падпісваўся як «Гетман Войска Запарожскага і ўсяе Русі».
Санта-Дамінга (Коста-Рыка)
Санта-Дамінга (Santo Domingo) – горад у Коста-Рыцы, адміністрацыйны цэнтр кантона Санта-Дамінга і аднайменнага дыстрыкта.
Геаграфія
Горад размешчаны ў даліне ракі Вірылья, на вышыні 1170 метраў над узроўнем мора ў галоўнай тэктанічнай дэпрэсіі Цэнтральнай Кардыльеры. Знаходзіцца ў 7,5 км ад сталіцы краіны – горада Сан-Хасэ – і ўваходзіць у склад сталічнай агламерацыі. Насельніцтва дыстрыкта Санта-Дамінга паводле перапісу 2011 года складае 4 730 чалавек.
Гісторыя
У 1816 годзе, у дакуменце аб продажы зямлі, Санта-Дамінга згадваецца ў першы раз. У 1829 годзе тут ужо дзейнічала капліца Святога Дамінга. У 1838–1844 гадах будуецца царква Расарыё. 28 кастрычніка 1856 года быў асвечаны новы прыход у імя Святога Дамінга дэ Гусмана. У 1880 годзе закладзены будынак школы. 1 жніўня 1902 года паселішчу быў прысвоены статус горада.
У горадзе штогод у дзень Святога Дамінга ладзіцца карнавал "Alborada".
Спасылкі
Афіцыйны сайт кантона Санта-Дамінга
Трацічны перыяд
Трацічны перыяд — састарэлая назва часавага інтэрвалу геалагічнай гісторыі Зямлі, які ахоплівае прамежак часу ад вымірання дыназаўраў (прыкладна 65 млн гадоў назад) да пачатку апошняга ледавіковага перыяду (каля 1,8 млн гадоў назад). Лічыўся адным з двух геалагічных перыядаў кайназойскай эры.
Тэрмін прапанаваў у 1759 годзе італьянскі геолаг Джавані Ардуіна, які, на падставе геалогіі паўночнай Італіі, разбіў шкалу часу на першасны, другасны і трацічны перыяды. Некалькі пазней да іх дадаўся чацвярцічны перыяд. У 1828 годзе шатландскі геолаг Чарлз Лаель уключыў трацічны перыяд у сваю больш дэталёва прапрацаваную сістэму класіфікацыі. Ён разбіў трацічны перыяд на чатыры эпохі, грунтуючыся на працэнтным утрыманні ў стратах выкапняў малюскаў, блізкіх да сучасных відаў. Для эпох Лаель выкарыстоўваў грэчаскія назвы: Эацэн, Міяцэн, Старажытны пліяцэн і Новы пліяцэн. Хоць гэты падзел быў адэкватна для рэгіёна, які вывучаў навуковец (частка Альпаў і раўніны Італіі), пры спробе ўжыць яго да іншых частак Еўропы і Амерыкі ён апынуўся непрыдатным, у сувязі з чым выкарыстанне выкапнёвых малюскаў у вызначэнні эпох спынілася, а самі эпохі былі пераназваны і перавызначаны.
У канцы трацічнага перыяду на Зямлі з’явіліся першыя малпалюдзі
Паводле бягучай геахраналагічнай шкалы прамежак часу, раней вядомы як «трацічны перыяд», ахоплівае палеаген, неаген і частку антрапагену.
Палеаген
Палеаген (з 66,0 да 23,03 мільёнаў гадоў назад ) адзначыўся шырокім распаўсюджаннем і значным павелічэннем разнастайнасці млекакормячых, якія эвалюцыянавалі, каб заняць вызваленыя дыназаўрамі нішы. Заканчэнне перыяду звязана з асушваннем клімату і паступовым астэпаваннем сушы. Уключае палеацэн, эацэн і алігацэн.
Буяны (Віцебскі раён)
Буяны́ (, Буяны) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мазалаўскага сельсавета. На беразе ракі Храпаўлянка (прыток ракі Лужаснянка), за 15 км на паўночны захад ад Віцебска, 1,5 км ад чыгуначнай станцыі Лосвіда на лініі Віцебск — Невель, на аўтадарозе Віцебск — Гарадок.
Гісторыя
У 19 стагоддзі маёнтак, паштовая станцыя ў Храпавіцкай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. У 1878 годзе прыватная ўласнасць памешчыцы К. В. Экман, якая валодала 1173 дзесяцінамі зямлі. У 1905 годзе (1 двор, 11 чалавек) на беразе ракі Храпаўлянка, палежаў селяніну Ястрабаву, які меў тут 38 дзесяцін зямлі. У сакавіку 1924 года вернуты ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Бараўлянскім сельсавеце Кузняцоўскага, з 26 сакавіка 1927 года Віцебскага раёнаў Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). У 1926 годзе паштовая станцыя (2 двары, 5 жыхароў), фальварак (8 двароў, 46 жыхароў). У 1931 годзе арганізавана біяфабрыка № 5, працавалі кузня, слясарная майстэрня, каўбасная фабрыка. У 1936 годзе ў вёску пераселены жыхары вёскі Ярошы-1. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца чэрвеня 1944 года Буяны акупіраваны нацысцкімі войскамі, якія ў час карнай аперацыі ў чэрвені 1942 года знішчылі тут усе 35 двароў і забілі 7 мірных жыхароў. На франтах загінулі 9 вяскоўцаў і 4 у партызанскай барацьбе. З 20 снежня 1960 года вёска ў Мазалаўскага сельсавеце.
Старая Тарасаўшчына
Стара́я Тара́саўшчына (, Старая Тарасовщина) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Гардзіеўцаўскага сельсавета.
Аляксандр Паўлавіч Брулоў
Аляксандр Паўлавіч Брулоў (,  —, ) — рускі мастак і архітэктар. Прафесар архітэктуры Імператарскай Акадэміі мастацтваў. Старэйшы брат Карла Брулова.
Раннія гады
Аляксандр Паўлавіч Брулоў нарадзіўся ў сям'і «акадэміка арнаментальнай скульптуры».
Разам з малодшым братам Карлам у 1809 годзе быў прыняты ў Акадэмію мастацтваў за казённы кошт, а ў 1822 годзе за кошт яны былі адпраўленыя на 6 гадоў за мяжу.
Зіму браты правялі ў Мюнхене, а ў маі 1823 года прыбылі ў Рым. З асаблівай любоўю А. П. Брулоў вывучаў разваліны старажытных гарадоў, для чаго у 1824 годзе разам з наведаў Сіцылію, а ўвосень таго ж года Пампеі, дзе склаў праект рэстаўрацыі тэрм.
Да 1826 ім былі ўжо выкананы пампейскія тэрмы, у гравюрах Сандса выдадзеныя затым у Парыжы, а тэкст да іх быў надрукаваны на французскай мове толькі ў 1829 годзе. Наступны за тым год Брулоў правёў у Парыжы, дзе слухаў курс механікі ў Сарбоне і наведваў лекцыі Бюона па гісторыі архітэктуры. Адсюль Брулоў ездзіў у Шартр і іншыя гарады, а таксама ў Англію. У 1829 годзе вярнуўся ў Санкт-Пецярбург.
«Пампейскія тэрмы» даставілі Брулову званне архітэктара Яго Вялікасці, члена-карэспандэнта Французскага інстытута, члена Каралеўскага інстытута архітэктараў у Англіі і званне члена акадэмій мастацтваў ў Мілане і Пецярбургу.
Сірыянка
Сірыя́нка (Busto romano di matrona, soprannominata "La Siriana") — скульптурны партрэт невядомай жанчыны, так званай Сірыянкі, эпохі Старажытнага Рыма, які захоўваецца ў Эрмітажы.
Апісанне твора
У зале Юпітэра, дзе экспануюцца мармуровыя скульптуры і партрэты эпохі Старажытнага Рыма, увагу прыцягвае невялікі партрэт трохі сумнай жанчыны. Яе ўмоўная назва — Сірыянка.
Перад гледачом - трохі нахіленая галава сумнай жанчыны, якая не пажадала хаваць свой невясёлы настрой нават перад чужынцам-скульптарам, вочы з патоўшчанымі верхнімі павекамі глядзяць у бок і ўверх. Яна рыхтавалася да партрэтавання, пра што сведчыць старанна створаная, высокая прычоска. Жанчына не належыць да імператарскай сям'і, аднак належала да знатнага роду, магчыма, у рымскай правінцыі. Яе імя не захавалася. Невядомы скульптар апынуўся таленавітым майстрам. Ён рэалістычна адлюстраваў і яе модную прычоску, і меланхалічны настрой, не дапушчаючы ні ідэалізацыі, ні залішніх кампліментаў, але захаваў уласцівую жанчыне прывабнасць. Пры гэтым ён не схаваў дыспрапорцый яе аблічча, якое было цяжка назваць абліччам прыгажуні. Розныя часткі партрэта па рознаму апрацаваны. Так, прычоска старанна прапрацавана долатамі, але яе паверхня пакінута шурпатай. Твар, наадварот, і старанна прапрацаваны, і старанна зашліфаваны. Рэстаўратары прамылі паверхню скультурнага партрэта і вярнулі яму якасці, уласцівыя для першатвора, паверхня зіхаціць пры асвятленні, што ўласціва толькі высакаякаснаму мармуру.
Партрэт належыць да лепшых узораў скульптурных партрэтаў эпохі Старажытнага Рыма 2-га стагоддзя н. э. як па захаванасці, так і па мастацкай вартасці. І вытрымлівае параўнанні з любым жаночым партрэтам эпохі, нічым ім не саступаючы.
Дудчына (Віцебскі раён)
Ду́дчына (, Дудчино) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мазалаўскага сельсавета.
Стульгі
У 1940—1954 гадах цэнтр Стульгінскага сельсавета.
Кісялі (Касцюковіцкі раён)
Кісялі́ (, Кисели) — вёска ў Касцюковіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Новасаматэвіцкага сельсавета.
Калінава (Віцебскі раён)
Калі́нава (, Калиново) (да 30 ліпеня 1964 года Ры́зы ) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці, на аўтадарозе «Віцебск—Руба». Уваходзіць у склад Мазалаўскага сельсавета.
Эйр
Эйр — прозвішча і тапонім
Талеі
Тале́і (, Талеи) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Гардзіеўцаўскага сельсавета.
Крапіўня (Касцюковіцкі раён)
Крапі́ўня (, Крапивня) — аграгарадок у Касцюковіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Новасаматэвіцкага сельсавета.
Галавач мешкападобны
Галавач мешкападобны (Calvatia utriformis) — базідыяльны грыб сямейства дажджавіковых.
Апісанне
Пладовыя целы буйныя (5-16 см вышынёй, 4-16 см шырынёй), шырокагрушападобныя або яйцападобныя, з асновай у выглядзе несапраўднай ножкі, зверху пляскатыя, ля асновы — акруглена-складкаватыя, з тоўстым міцэліяльным цяжам. Экзаперыдый спачатку белы, пры выспяванні шэра-карычневы, губчата-лямцавы ці бародаўчаты, хутка знікае. Эндаперыдый у выглядзе грубай паперы, шэра-карычневы, слаба блішчасты. Мякаць белая, складаецца з камер, з узростам распыльваецца. Спелае пладовае цела пасля разбурэння верхняй паловы эндаперыдыя мае выгляд кубка, напоўненага масай спор, якія разносяцца ветрам.
Пашырэнне
Касмапаліт. Расце на глебе ў лясах розных тыпаў, на выганах, на раллі, у садах, на сухадольных, альпійскіх і субальпійсіих лугах.
Выкарыстанне
Маладыя грыбы ядомыя.
Бюст Філіпа Араба
Бюст Філіпа Араба — адзін з лепшых партрэтаў рымскіх імператараў, створаны з мармуру ў III ст. н.э. Захоўваецца ў калекцыі Эрмітажа
Да нашага часу дайшло каля дзесяці партрэтаў рымскага імператара Філіпа Араба, якія захоўваюцца ў найбуйнейшых музеях свету. Бюст з Эрмітажа адлюстроўвае моцнага буйнога чалавека з простым, грубым тварам. Яго вялікая, амаль прамавугольная галава і мускулістая шыя ляжаць на шырокіх плячах. Туніка і тога ўтвараюць мноства разнанакіраваных глыбокіх складак. Велічыня бюста надае партрэту ўрачысты і імпазантны характар. Такое рашэнне бюстаў характэрна для другой чвэрці і сярэдзіны III стагоддзя.
Партрэт Філіпа Араба стаіць у шэрагу такіх цудоўных рэалістычных помнікаў другой чвэрці III стагоддзя н.э., як скульптурныя партрэты Максіміна Фракійца, Бальбіна і іншых. Тая ж лепка формы буйнымі скульптурнымі масамі, акцэнтаванне асноўных рысаў твару за кошт адмовы ад усіх другарадных дэталяў. Валасы паказаны агульнай масай, расчлянёнай мноствам прамых насечак, якія ствараюць уражанне густых кароткіх прамых валасоў. Яны добра падкрэсліваюць форму чэрапа. Скульптар паказаў шышкаваты лоб, зрэзаны глыбокімі маршчынамі, надброўныя дугі, якія моцна выступаюць, і ссунутыя бровы, якія ўтвараюць вертыкальныя маршчынкі над пераноссем. Добра прапрацаваны скулы, якія падкрэсліваюцца запалымі шчокамі. Ад шырокага носа ўніз, да вуглоў рота праходзяць глыбокія складкі.
Вялікую ролю ва ўзмацненні эмацыйнага ўздзеяння партрэта адыгрывае супастаўленне ярка асветленых і зацененых частак скульптуры. Яно ажыўляе вобраз і падкрэслівае яго структуру. Партрэт вельмі індывідуальны, характэрныя рысы асобы Філіпа Араба перададзены з вялікім майстэрствам. Ён стварае ўражанне чалавека, які верыць толькі ў свае ўласныя сілы, адлюстраваны насцярожаным у чаканні небяспекі, якая пагражае яму адусюль, і гатовым адбіць яе.
Арэнбургская губерня
Арэнбургская губерня — адміністрацыйная адзінка Расійскай імперыі і РСФСР, якая існавала ў 1744—1782 і 1796—1928 гадах. Цэнтр — горад Арэнбург. Арэнбургская губерня размяшчалася на паўднёвым усходзе Еўрапейскай часткі Расіі і мела плошчу 372.989 км² (у 1847 годзе), 189.717 км² (у 1905), 67989 км² (у 1926).
Цішканы
Цішка́ны (, Тишканы) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Гардзіеўцаўскага сельсавета.
Кубракоўка
Кубрако́ўка (, Кубраковка) — вёска ў Касцюковіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Новасаматэвіцкага сельсавета.
Каралёва (Віцебскі раён)
Каралёва (, Королёво) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мазалаўскага сельсавета.
Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1381—1384)
Грамадзя́нская вайна́ ў Вялі́кім Кня́стве Літо́ўскім 1381—1384 гадо́ў — першы эпізод барацьбы за ўладу паміж стрыечнымі братамі: вялікім князем літоўскім Ягайлам і князем Вітаўтам. Вайна пачалася пасля падпісання Давыдзішкаўскага дагавора між Ягайлам і вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна Вінрыхам фон Кніпродэ. Дагавор быў накіраваны супраць дзядзькі Ягайлы Кейстута, бацькі Вітаўта.
Кейстут хутка авалодаў уладай у Літве, аднак падчас мірных перагавораў яны з сынам былі запалонены і перавезеныя ў Крэўскі замак. Праз тыдзень Кейстут сканаў, Вітаўт жа здолеў збегчы, пасля чаго ён звярнуўся па падтрымку да тэўтонскіх рыцараў. Хоць уварванне ў Літву аб'яднаных войскаў Вітаўта і крыжакоў скончылася няўдачай, з дапамогай Ордэна Вітаўту ўдалося замацавацца ў Жамойці. Ягайлу была патрэбна ўнутраная стабільнасць перад пачаткам перагавораў з Вялікім Княствам Маскоўскім і Каралеўствам Польскім з нагоды хрышчэння Літвы, і ён пайшоў на падпісанне перамір'я з Вітаўтам.
Вайна не вырашыла супярэчнасцей, наступны этап дынастычнай барацьбы прыйшоўся на 1389—1392 гады і завяршыўся падпісаннем Востраўскага пагаднення. Ягайла прызнаў Вітаўта вялікім князем літоўскім, а той, у сваю чаргу, прызнаў Ягайлу вярхоўным сюзерэнам Літвы.
Перадгісторыя канфлікту
У 1345 годзе ў Вялікім Княстве Літоўскім адбыўся дзяржаўны пераварот, падчас якога было ўсталявана двоеўладдзе князёў Альгерда і яго брата Кейстута. Браты падзялілі паўнамоцтвы такім чынам, што Альгерд, які быў вялікім князем літоўскім, займаўся пераважна справамі Русі (усходнімі), а Кейстут — заходнімі, ведучы барацьбу з крыжакамі. Мірнае і даволі плённае сукіраванне скончылася ў 1377 годзе па смерці Альгерда. Пераемнікам стаў яго сын ад другога шлюбу (з Ульянай Цвярской) — 27-гадовы Ягайла. Кейстут і Вітаўт прызналі Ягайлу вялікім князем літоўскім і падтрымалі яго, нават тады, калі права Ягайлы на велікакняжацкі стол было аспрэчана старэйшым сынам Альгерда ад першага шлюбу (з Марыяй Віцебскай) Андрэем Полацкім, якому на той час ужо споўнілася 52 гады.
Зімой 1378 года Ордэн арганізаваў буйную ваенную кампанію супраць Літвы. Крыжакі дайшлі да Берасця і выйшлі да Прыпяці. Лівонскі Ордэн уварваўся ва Упіцкую зямлю. Чарговая кампанія пагражала сталіцы Княства — Вільні.
Летам 1379 года Скіргайла (родны брат Ягайлы) адправіўся да крыжакоў, каб абгаварыць сітуацыю, магчымыя шляхі хрысціянізацыі Літвы, а таксама дабіцца спынення падтрымкі Андрэя Полацкага з боку Лівонскага Ордэна. Дэталі паездкі невядомыя. Ёсць звесткі, што Скіргайла таксама наведаў імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Нягледзячы на тое, што мэта і вынікі паездкі няясныя, часта адзначаецца, што гэта была першая інтрыга, здзейсненая за спінай у Кейстута.
Кейстут прапанаваў заключыць перамір'е і абмяняцца ваеннапалоннымі. 29 верасня 1379 года ў Троках было падпісана дзесяцігадовае перамір'е. Гэта быў апошні дагавор, падпісаны Ягайлам і Кейстутам сумесна. Пасля гэтага адбыліся тайныя перагаворы між Ягайлам і крыжакамі ў Вільні. Тым не менш, перамір'е з Ордэнам гарантавала бяспеку толькі хрысціянскім землям Вялікага Княства на поўдні і на ўсходзе, тады як паганскія тэрыторыі на паўночным захадзе заставаліся пад пагрозай з боку крыжакоў.
Каля 1379 года Ягайла выдаў сваю аўдавелую сястру Марыю за свайго дарадцу Вайдылу. Некалі Вайдыла быў простым пекарам, але пры Альгердзе ўзвысіўся і атрымаў ад вялікага князя горад Ліду. Пры Ягайле ўплыў Вайдылы дасягнуў піку. Як паведамляе хроніка Быхаўца, Кейстут быў вельмі незадаволены тым, што Ягайла аддаў яго пляменніцу «за халопа», і палічыў гэта асабістай абразай.
У лютым 1380 года Ягайла без узгаднення з Кейстутам заключыў перамір'е на пяць месяцаў з Лівонскім Ордэнам для абароны сваіх спадчынных зямель у Літве, а таксама Полацка, які ён толькі што адабраў у свайго брата і канкурэнта Андрэя Полацкага. 31 мая 1380 года Ягайла і вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Вінрых фон Кніпродэ падпісалі тайную дамоўленасць: Давыдзішкаўскі дагавор. У цэлым, умовы яе былі заблытаныя і неадназначныя. Ягайла і Ордэн дагаварыліся аб сумесным ненападзенні, Ягайла згаджаўся не перашкаджаць Тэўтонскаму ордэну ў барацьбе з Кейстутам і яго дзецьмі. Аднак, калі аказанне дапамогі Кейстуту было б неабходным, каб пазбегнуць падазрэнняў, гэты крок не з'яўляўся б парушэннем пагаднення.
Некаторыя гісторыкі лічаць, што ініцыятыва падпісання дагавора зыходзіла ад маці Ягайлы Ульяны Цвярской або ад Вайдылы. Іншыя адзначаюць, што Кейстуту было 80 гадоў і ён рашуча не прымаў хрысціянства, тады як Ягайлу было каля трыццаці і ён шукаў шляхі мадэрнізацыі дзяржавы. Існуе таксама версія, што дагавор быў першапачаткова накіраваны супраць Андрэя Полацкага і яго саюзнікаў: брата Дзмітрыя Бранскага і вялікага князя маскоўскага Дзмітрыя Данскога. Лічаць, што напярэдадні Кулікоўскай бітвы Ягайла, засцярогшы ад небяспекі заходнія межы Княства, аб'яднаўся з Залатой Ардой супраць Вялікага Княства Маскоўскага.
Поспех Кейстута
У лютым 1381 года крыжакі ўварваліся ў землі Кейстута і рушылі ў кірунку Трокаў. Войска Ордэна ўпершыню выкарыстала бамбарды. Быў разбураны Наўяпіліс і ўзятыя ў палон каля 3 тыс. чалавек. У чэрвені была разрабавана Жамойць да Меднікаў уключна.
Да Кейстута сталі даходзіць новыя акалічнасці палітычнай сітуацыі. Комтур Остэродэ Гюнтар Гоенштайн апавясціў Кейстута аб тайным дагаворы з Ягайлам. Па хроніцы Быхаўца, остэродскі комтур сказаў Кейстуту: «Ты таго не ведаеш, што князь вялікі Ягайла часта пасылае да нас Вайдылу і ўжо змовіўся з намі, як цябе звесці з тваіх княжанняў». Відавочна, што Ордэну была выгадна грамадзянская вайна ў Літве, хоць дзеянні Гоенштайна можна расцэньваць і як асабістую паслугу (Гюнтэр быў хросным бацькам дачкі Кейстута Дануты). Кейстут вырашыў параіцца з Вітаўтам, той адказаў: «Не вер таму, не думаю, каб гэта так было, таму што ён [Ягайла] са мной жыве ў сяброўстве, і сказаў бы мне».
У той час Ягайла быў заняты задушэннем паўстання палачан супраць свайго брата і паплечніка Скіргайлы. Кейстут зноў стаў жаліцца сыну на Ягайлу: «''Ён перш зрабіў мне вялікія страты, аддаў маю пляменніцу, а сваю сястру за халопа, я добра ведаю, што цяпер ён уступіў у змову з немцамі супроць нас; а трэцяе: мы трэці раз ваюем з немцамі, а ён з імі Полацк здабывае, які належыць майму сыну, а твайму брату, Андрэю Гарбатаму. Гэта ўжо другі знак яго непрыязнасці да нас. Ужо гэтым цалкам ясна паказана, што яны разам з немцамі сталі супроць нас''». Аднак і гэтыя словы не пахіснулі ўпэўненасці Вітаўта ў невінаватасці Ягайлы. Незадаволены Вітаўт адбыў «к Гродну і к Дарагічыну».
Скарыстаўшыся адсутнасцю пляменніка, Кейстут вырашыў пачаць вайну. У канцы 1381 года ён на чале войска накіраваўся ў Прусію, але па дарозе рэзка звярнуў да Вільні. Зусім не гатовы да абароны горад быў лёгка ўзяты такім загартаваным военачальнікам, як Кейстут. На шляху да сталіцы быў запалонены і Ягайла. У Вільні быў знойдзены рукапіс Давыдзішаўскага дагавора. Вітаўт быў тэрмінова выкліканы ў сталіцу і, верагодна, садзейнічаў таму, што Кейстут абыйшоўся з Ягайлам даволі мякка. Адзіным сур'ёзным патрабаваннем да яго было пісьмовае прызнанне Кейстута вялікім князем. Ягайла быў адпушчаны, яму таксама былі вернуты яго вотчынныя землі (Крэва і Віцебск). Войска Скіргайлы, якое стаяла пад Полацкам, таксама прызнала вялікім князем Кейстута і, па яго патрабаванні, зняло аблогу. Скіргайла быў вымушаны бегчы ў Лівонію, а Андрэй Альгердавіч змог вярнуцца ў Полацк, прызнаўшы ўладу дзядзькі. Астатнія Гедзімінавічы таксама прызналі Кейстута вялікім князем. З Масквой удалося дагаварыцца наконт адмовы ад прэтэнзіі на Смаленск і Вярхоўскія княствы.
Кейстут аднавіў ваенныя дзеянні супраць крыжакоў. Ён спустошыў наваколлі Велау, Тапіяу, Фрыдланда і Альтэнбурга, дасягнуўшы берагоў Прэгеля. Контрнаступленне Ордэна, які рушыў следам, было адбіта Вітаўтам. У красавіку Кейстут распачаў паход на Георгенбург. Гэтыя паходы былі настолькі паспяховымі, што цалкам скавалі дзеянні Ордэна.
Поспех Ягайлы
Многія Гедзімінавічы заставаліся незадаволеныя сваім становішчам. У маі 1382 года мяцеж супраць Кейстута падняў ноўгарад-северскі князь Карыбут (у хрышчэнні — Дзмітрый). Вайдыла, які меў дачыненне да пачатку мецяжу, трапіў у палон і быў павешаны. Кейстут з малым атрадам выступіў на Карыбута, аднак быў разбіты. У гэты час у Вільні ўспыхнула паўстанне прыхільнікаў Ягайлы пад кіраўніцтвам віленскага намесніка і старасты нямецкай грамады купца Га́нуля. Купецтва было незадаволена антынямецкай палітыкай Кейстута, які перашкаджаў гандлю. Паводле хронікі Быхаўца, віленскіх гараджан падгаварыў сам Ягайла. Паўстанцы авалодалі горадам, увесь гарнізон быў знішчаны. У той час Вітаўт быў у Троках і не мог умяшацца ў падзеі. 12 чэрвеня ў сталіцу з Віцебска прыбыў Ягайла. Вітаўт паспрабаваў сабраць войскі і атакаваць горад, але быў разбіты і вымушаны вярнуцца ў Трокі. У канцы чэрвеня ў Літву ўварваліся крыжакі пад камандаваннем маршала Конрада Гатэнштайна. Тэўтонцы прасоўваліся да Трокаў з поўначы, у той час як войскі Ягайлы і Скіргайлы падыходзілі з боку Вільны. Па прычыне надыходзячай небяспекі Вітаўт прыняў рашэнне адысці разам з маці ў Гродна. 6 ліпеня Ягайла заключыў з Ордэнам перамір'е ў замку Бражуоль. Крыжакі абавязаліся не падтрымліваць Кейстута. 18 ліпеня былі абложаны Трокі, а ўжо 20 ліпеня гарнізон пагадзіўся пакінуць горад. Ягайла пакінуў у якасці намесніка Скіргайлу, зрабіўшы яго князем троцкім. Пасля ўзяцця горада крыжакі вярнуліся ў Прусію.
Атрымаўшы экстраннае пасланне ад Вітаўта, Кейстут прыбыў у Гродна, дзе акрэсліў наступны план дзеянняў. Сваю жонку Біруту ён адправіў у Берасце, Вітаўта пакінуў у Гродне, а сам накіраваўся ў Жамойць для збору новага войска. Пасля да яго павінны былі далучыцца Вітаўт і Любарт з падмацаваннямі адпаведна з Гродна і Валыні. Жамойты не мелі асаблівага жадання ўмешвацца ў дынастычныя войны, але Кейстуту ўдалося схіліць іх на свой бок. Верагодна, на язычнікаў паўплывала тое, што на пытанне, ці не збіраецца ён хрысціцца, Ягайла адказаў сцвярджальна. Тым часам слабасцю Вялікага Княства вырашыў скарыстацца мазавецкі князь Януш, які заняў Дарагічын і Мельнік, але быў адкінуты ад Берасця.
3 жніўня войска Кейстута, Вітаўта і Любарта, з аднаго боку, і Ягайлы і магістра Лівонскага ордэна Вільгельма фон Фрымерсхайма, з другога, сустрэліся каля Трокаў. Па нямецкіх крыніцах вядома, што Кейстут выдатна ўсведамляў, што шанцы на перамогу ў адкрытай бітве невялікія: у праціўніка было большае войска, да таго ж ваяры-жамойты зусім не рваліся ў бой. У лагер Кейстута прыбыў Скіргайла, які пераканаў Вітаўта пачаць перагаворы. Ягайла прыняў друга дзяцінства і абяцаў яму мір на ўмовах узнаўлення свайго status quo на лістапад 1381 года. Скіргайла разам з Вітаўтам накіраваліся да Кейстута і пераканалі яго пачаць перагаворы з Ягайлам, даўшы пры гэтым гарантыі бяспекі ад імя апошняга. Перагаворы ў лагеры Ягайлы скончыліся, нават не пачаўшыся: прыбыўшыя Кейстут і Вітаўт былі тут жа схопленыя і кінутыя пазней у Крэўскі замак. Войскам было абвешчана, што князі працягнуць перагаворы ў Вільні. Праз пяць дзён (15 жніўня ) прыбыўшы ў замак Скіргайла знайшоў Кейстута мёртвым. Ягайла абвясціў, што Кейстут павесіўся, аднак хутка пайшлі чуткі, што стары князь быў забіты. У беларуска-літоўскіх летапісах Ягайлу адкрыта вінавацяць у арганізацыі забойства Кейстута і нават называюцца імёны забойцаў: «великого князя Кейстута удавили коморники великого князя Ягайло, один из них назывался Прокша, который давал ему воду, а были и другие: брат Мостер и Кучук и Лисица Жибентяй». Ягайла арганізаваў у Вільні пышныя пахаванні па паганскім абрадзе: было складзена вялікае пахавальнае вогнішча, на якім, акрамя цела Кейстута, былі спалены коні, зброя і каштоўныя аздабленні.
Барацьба Вітаўта і Ягайлы
Вітаўту ўдалося збегчы. Уцёкі былі арганізаваны жонкай Вітаўта Ганнай. Паводле розных дадзеных, Вітаўт абмяняўся адзежай з наведваўшай яго ў зняволенні Ганнай (або адной з яе прыслужніц Аленай ) і здолеў непазнаным пакінуць замак. Згодна з паведамленнем Віганда Марбургскага, неўзабаве пасля ўцёкаў (нібы за іх арганізацыю) была ўтоплена жонка Кейстута Бірута, а яе дзядзька Відымонт і сваяк Бутрым былі закатаваны. Першапачаткова Вітаўт шукаў дапамогі ў сваёй сястры Дануты і яе мужа Януша Мазавецкага, затым у плоцкага князя Земавіта IV , аднак яны адмовілі. У гэтых умовах у канцы 1382 года Вітаўт прыняў рашэнне звярнуцца да сваіх нядаўніх ворагаў — тэўтонскіх рыцараў.
Вітаўт і яго брат Таўцівіл (ахрышчаны ў Мазовіі пад імем Конрада) былі прыняты новым вялікім магістрам Конрадам Цёльнерам фон Ротэнштайнам, але без вялікага энтузіязму. У гэты час Ягайла вёў перагаворы з Ордэнам з нагоды заключэння дагавора, палажэнні якога былі сфармуляваны 31 кастрычніка 1382 года. Дагавор быў платай Ягайлы за дапамогу крыжакоў у барацьбе з Кейстутам і Андрэем Полацкім. Паводле ўмоў дагавора, Ягайла абавязаўся на працягу чатырох гадоў хрысціянізаваць Княства, перадаць Ордэну Жамойць аж да рэчышча Дубісы, а таксама на працягу чатырох гадоў захоўваць з крыжакамі саюзніцкія адносіны і не пачынаць войнаў без іх згоды, што было відавочным абмежаваннем суверэнітэту Вялікага Княства Літоўскага. Тым не менш, дагавор не быў ратыфікаваны. Крыжакі пяць разоў прызначалі дату ратыфікацыі, але Ягайла заўсёды адмаўляў. Заключная сустрэча была прызначана на 19 ліпеня 1383 года, аднак таксама не адбылася па прычыне затрымкі тэўтонцаў з-за мелкаводнасці Нёмана. Іншым фактарам таго, што дагавор так і не быў ратыфікаваны, было тое, што Ягайла без узгаднення з Ордэнам пачаў вайну супраць Януша Мазавецкага і адабраў у яго Дарагічын і Мельнік. Некаторыя гісторыкі лічаць, што ўжо ў той час Ягайла планаваў стратэгічны саюз з Масквой або Польшчай. Крыжакі разлічвалі сутыкнуць Ягайлу і Вітаўта ў барацьбе адзін з адным. 30 ліпеня яны абвясцілі Ягайлу вайну.
Вітаўт зрабіў усё магчымае, каб ізноў схіліць на свой бок жамойтаў. 11 верасня 1383 года войска крыжакоў пад камандаваннем вялікага магістра Конрада Цёльнера фон Ротэнштайна ўступіла ў межы Вялікага Княства. Неўзабаве да яго далучыўся і Вітаўт, які прывёў з сабой 3 тыс. жамойтаў. Аблога Трокаў была ўдалай, але Вільню ўзяць не ўдалося, і ўжо 22 верасня кампанія была завершана. Аднак 25 верасня Ягайла і Скіргайла аблажылі Трокі. 3 лістапада пазбаўлены падтрымкі гарнізон здаў горад па дамоўленасці аб свабодным выхадзе.
21 кастрычніка ў Тапіяу Вітаўт быў ахрышчаны па каталіцкім абрадзе пад імем Віганд. Гэтае імя ён атрымаў у гонар свайго хроснага бацькі — рагніцкага комтура Віганда. Крыжакі перадалі Вітаўту замак Новы Марыенбург на Нёмане, каля вусця Дубісы. Да Вітаўта далучыліся яго сваякі і прыхільнікі, пазбаўленыя сваіх вотчынных зямель Ягайлам. Сярод іх былі Таўцівіл, Ганна, брат Ганны Судзімонт і Іван Альгімундавіч Гальшанскі.
30 студзеня 1384 года ў Кёнігсбергу Вітаўт заключыў пісьмовы дагавор з крыжакамі, паводле якога ён станавіўся васалам Ордэна як законны князь троцкі і перадаваў яму Жамойць да ракі Нявежы і Ковенскую вобласць. У маі 1384 года крыжакі пачалі будаўніцтва новага замка ў Коўне, названага Новы Марыенвердэр. Гэты замак таксама быў перададзены пад кіраванне Вітаўта. Тут 14 ліпеня быў пацверджаны Кёнігсбергскі дагавор, дапоўнены пунктам пра спадчыну дачкі і братоў Вітаўта, а таксама пра пераход яго зямель у маёмасць Ордэна ў выпадку адсутнасці спадчыннікаў.
У гэты час Ягайла (верагодна, пад ціскам маці ) заключыў саюз з вялікім князем маскоўскім. Вялася падрыхтоўка да яго жаніцьбы з дачкой Дзмітрыя Данскога Соф'яй і хрышчэння па праваслаўным абрадзе. Каб рэалізаваць азначаны план, Ягайлу было неабходна скончыць вайну з Вітаўтам. Увесну 1384 года пачаліся тайныя перагаворы. Ягайла прапанаваў Вітаўту ў валоданне Валынь з Луцкам. Вітаўт адмовіўся, настойваючы на вяртанні ўсёй сваёй вотчыны, уключаючы занятыя Скіргайлам Трокі. Ягайла абяцаў вярнуць Трокі, як толькі Скіргайла зможа адабраць у Андрэя Альгердавіча Полацк. У ліпені Вітаўт даў згоду і вырашыў пазбавіцца ад апекі Тэўтонскага Ордэна. Ён спаліў Георгэнбург і Новы Марыенбург і з войскам перабраўся ў Літву. У палон да яго трапіў кашталян Новага Марыенбурга Марквард фон Зальцбах, які пасля стаў яго сябрам і адыграў значную ролю ў будучых падзеях. У канцы верасня Ягайла і Вітаўт аблажылі Новы Марыенвердэр. 6 лістапада замак быў узяты і разбураны.
Наступствы
Вітаўт вярнуўся ў Літву без пісьмовага дагавора з Ягайлам. Ён уступіў у валоданне Гродзенскай і Берасцейскай землямі (Падляшша) з Гроднам, Берасцем, Ваўкавыскам, Суражам, Бельскам, Дарагічынам, Камянцом. Для таго, каб атрымаць у спадчыну Валынь пасля смерці свайго дзядзькі Любарта, Вітаўт быў ахрышчаны па праваслаўным абрадзе пад імем Аляксандр. Ён прызнаў вяршэнства Ягайлы і стаў адным з многіх князёў у Вялікім Княстве. Скіргайла працягваў княжыць у Троках.
Першапачаткова прыхільны да Масквы, Ягайла ўступіў у перагаворы з палякамі. Польская шляхта шукала прыдатнага кандыдата на ролю караля краіны і жаніха маладой каралевы Ядвігі. 14 жніўня 1385 года была заключана Крэўская унія, якая ўстанавіла асабістую унію паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім. Адной з умоў уніі была хрысціянізацыя Літвы. У 1386 годзе Ягайла быў ахрышчаны пад імем Уладзіслаў і каранаваны. Намеснікам на Літве ён пакінуў Скіргайлу. Скарыстаўшыся адсутнасцю Ягайлы, барацьбу за ўладу ў Княстве аднавіў Андрэй Полацкі. Вітаўт увесь гэты час заставаўся лаяльным да ўлады Ягайлы і дапамагаў у барацьбе з Андрэем.
Пасля паражэння і паланення Андрэя Полацкага Скіргайла адмовіўся перадаць Вітаўту Троцкае княства, тым самым парушыўшы абяцанне. У якасці кампенсацыі Ягайла перадаў Вітаўту Луцк і Уладзімір-Валынскі, аднак гэта не дапамагло палепшыць адносіны паміж стрыечнымі братамі. У той жа час расла незадаволенасць літвінаў палітыкай Ягайлы: стратай суверэнітэту і ростам уплыву палякаў. Ашуканыя крыжакі не пакінулі прэтэнзій на Жамойць і працягвалі весці вайну. Гэтыя акалічнасці дазвалялі Вітаўту разлічваць на спрыяльны зыход у выпадку паўстання. У 1389 годзе ён збег да Ордэна, дзе зноў знайшоў падтрымку. Распачалася чарговая грамадзянская вайна, у якой Вітаўт дабіўся значных поспехаў. Гэта дазволіла яму падпісаць Востраўскае пагадненне з Ягайлам на выгадных для сабе ўмовах. Ягайла прызнаваў Вітаўта вялікім князем літоўскім і кіраўніком Троцкага княства, Вітаўт, у сваю чаргу, прызнаваў уладу Ягайлы ў якасці вярхоўнага князя літоўскага. Фармальна залежны, на практыцы Вітаўт дзейнічаў самастойна. Больш таго, шмат у чым Ягайла сам залежаў ад Вітаўта. Усталяваныя адносіны праіснавалі да 1430 года, калі пасля 38 гадоў кіравання вялікі князь Вітаўт памёр.
Астраханская губерня
Астраханская губерня — адміністрацыйная адзінка Расійскай імперыі і РСФСР. Губернскі горад — Астрахань. Астраханская губерня размяшчалася на паўднёвым усходзе еўрапейскай часткі Расійскай імперыі, паміж 45 ° і 51 ° паўночнай шыраты і 43 ° і 51 ° усходняй даўгаты. Найбольшая даўжыня губерні з поўначы на ​​поўдзень — да 550 вёрст (587 км), найбольшая шырыня з захаду на ўсход — 500 вёрст (533 км).
Юсялішкі
Юся́лішкі (, Юсялишки) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Крайванцаўскага сельсавета.
Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Гардзіеўцаўскага сельсавета.
Уладзімір Аляксандравіч Дамарацкі
Уладзімір Аляксандравіч Дамарацкі (, Гомель, —, Мінск) — беларускі кампазітар.
Біяграфія
Нарадзіўся 2 верасня 1946 года ў Гомелі.
Скончыў Беларускую дзяржаўную кансерваторыю па класу фартэпіяна прафесара Л. С. Шаламенцавай (1971), па класу кампазіцыі прафесара Дз. Б. Смольскага (1979), асістэнтуру-стажыроўку пад кіраўніцтвам прафесара Я. А. Глебава (1981). Член СК Беларусі (1979).
Памёр у 2000 годзе ў Мінску.