cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уладзімір Мікалаевіч Карват
Біяграфія
Пасля распаду СССР, у жніўні 1994 года па ўласным жаданні прыбыў для праходжання службы ва Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь. 11 верасня 1994 года прыняў прысягу на вернасць народу Беларусі. Быў прызначаны начальнікам паветрана-агнявой і тактычнай падрыхтоўкі 61-й авіябазы.
Смерць
23 мая 1996 года Карват выконваў навучальна-трэніровачны палёт па практыкаванню 314 «Курса баявой падрыхтоўкі знішчальнай авіяцыі» на самалёце Су-27 з нумарам 29. У практыкаванне быў уключаны палёт у аблоках з вялікімі вугламі крэну з адпрацоўкай тактычных прыёмаў паветранага бою ў аблоках на малай вышыні ў складаных метыяўмовах уначы.
Палёт пачаўся ў 22:44:31. У 22:52, калі самалёт знаходзіўся на вышыні 900 метраў, на хуткасці 540 км/г, Карват паведаміў, што загарэлася табло падзення ціску ў першай гідрасістэме. З зямлі загадалі неадкладна вяртацца на базу. Праз 29 секунд паведамленне пра непаладкі ў першай гідрасістэме знікла, але амаль адразу пачалі з’яўляцца паведамленні пра іншыя паломкі. На вышыні 600 м і хуткасці 440 км/г перастала працаваць сістэма кіравання.
Лётчык атрымаў загад катапульціравацца, але ў гэты час самалёт знаходзіўся над вёскамі Арабаўшчына і Вялікае Гацішча, і Карват да апошняга спрабаваў адвесці самалёт у старану. У 22:54, праз 14 секунд пасля паведамлення пра тое, што самалёт стаў некіруемым, СУ-27 разбіўся за кіламетр ад Арабаўшчыны.
У фільме «Звычайны герой» (2004) пра Уладзіміра Карвата, Аляксандр Марфіцкі (з 2003 года — камандзір 61-й знішчальнай авіябазы) распавядаў пра тую катастрофу: «''Ён сапраўды здзейсніў гераічны ўчынак. Адвёў самалёт. Усё ж такі 24 тоны, 4 тоны паліва, калі б ён ўпаў недзе на населены пункт, там не адзін дом бы згарэў. Вельмі шмат было б ахвяр, тым больш, што гэта было ўначы, усе людзі знаходзіліся ў хатах, наступствы былі б самымі сумнымі''».
Сведкамі катастрофы сталі многія мясцовыя жыхары, якія адразу паспяшаліся на дапамогу. Самалёт загарэўся, мясцовыя жыхары спрабавалі выцягнуць цела з кабіны. Сякераю былі перарублены рамяні, але выцягнуць пілота не атрымалася. Праз 20 хвілін прыбылі пажарныя з Гарадзішча, якія здолелі не дапусціць узгарання кабіны пілота, а пасля і затушыць полымя, але Карват загінуў пры падзенні. Цела пілота здолелі выцягнуць толькі на наступны дзень.
Паводле высноў камісіі, якая займалася расследаваннем прычын, катастрофа адбылася з-за пажару ў левым абцякальніку хваставой часткі. У гідрасістэме ўзнікла цеча, перагарэлі электрычныя кабелі і самалёт страціў кіраванне.
З Карватам развітваліся ў Баранавічах. Пахаваны 26 мая 1996 года ў Брэсце.
Памяць
У Брэсце: У гонар Карвата названая вуліца. У 1997 годзе, у дзень нараджэння Карвата, на будынку школы № 8, дзе ён вучыўся, усталявана памятная дошка. 10 сакавіка 1997 года Савет Міністраў Беларусі пастановаю № 179 надаў гэтай школе імя У. М. Карвата. На скрыжаванні бульвару Касманаўтаў і вуліцы Гогаля 5 мая 2000 года усталяваны помнік герою. Зацверджана іменная стыпэндыя Героя Беларусі, якая надаецца найлепшым курсантам авіяцыйнага факультэту Ваеннай Акадэміі Беларусі, заснаваны Міжнародны турнір па міні-футболе на прыз Уладзіміра Карвата. Загадам міністра абароны № 263 ад 22 мая 1997 года падпалкоўнік Карват назаўсёды залічаны ў спісы 1-й авіяцыйнай эскадрыллі 61-й знішчальнай авіябазы ў Баранавічах. Брэсцкая абласная арганізацыя грамадскага аб’яднання «Саюз афіцэраў запасу» носіць імя У. М. Карвата.
У Баранавічах існуе сквер імя Карвата. У Мінску яго імем названа вуліца і сярэдняя школа № 182.
Яцвягі
Яцвя́гі, ятвя́гі, я́твінгі (jótvingiai) — група заходнябалцкіх плямёнаў, якія ў I — пачатку II тысячагоддзя н.э. жылі на тэрыторыі, часткі якой сёння ўваходзяць у склад Беларусі, Літвы і Польшчы. Вядомыя пад рознымі назвамі: яцвягі, судавы (суды, судзіны), дайновы, паляксяне, якія лічацца назвамі плямёнаў «яцвяжскага» пляменнага саюза.
Асноўныя археалагічныя помнікі — каменныя курганы, на змену якім прыйшлі каменныя магілы.
Назва
У гістарычных крыніцах, пісаных на розных мовах, захаваліся розныя назвы, якія, як мяркуецца, адносіліся да яцвягаў. Апроч «яцвяжскай», гэта такія назвы як «Дайнова», «Судавы» («Суды», «Судзіны») і «Паляксяне».
Гэтыя назвы маглі замяняць адна адну. Актам ад 7 жніўня 1259 г. Міндоўг аддаваў крыжакам «усю Дайнову, якая яшчэ называецца Ятвезь» («Denowe tota, quam etiam quidam Jetwesen vocant»). Ва Уроцлаўскім рашэнні нямецкага імператара Сігізмунда I Люксембургскага да Лівонскага ордэна ў 1325 г. згадваецца «зямля судаў, або Ятва» («Suderlandt alias Jetuen»).
У рускіх летапісах не згадваюцца «судавы», затое фігуруюць «яцвягі», «зямля яцвяжская» — таксама як і ў польскіх крыніцах, а таксама следам за імі ў дакументах папскай Рымскай курыі («terra Jatwesouie»). Але «Судавы» і «Судавія» згадваюцца ў нямецкіх крыніцах. Згаданыя ў Клаўдзія Пталемея ў II ст. «судзіны» (разам з прускім племенем «галіндаў») — першая гістарычная згадка ў пісаных крыніцах назваў заходнябалцкіх плямёнаў. У польскіх крыніцах, пачынаючы з пачатку XIII ст., згадваюцца «паляксяне» (Pollexianni), сталіцай якіх называецца Драгічын.
Мяркуюць, што так па-рознаму называліся плямёны, што ўваходзілі ў «яцвяжскую» пляменную групу, або пляменны саюз. Іх назвы мелі паходзіць ад гідронімаў. Напрыклад, суды-судзіны-судавы сваю назву мелі атрымаць ад назвы ракі Sūduonia (яна мяркуецца роднаснай назве дзесенскай ракі Судасці). Гідранімічнага паходжання лічацца назвы дайновы і паляксянаў.
Назву «яцвягі» параўноўваюць з гідронімам з-пад Ліды, які фігуруе пад 1516 г. у Літоўскай Метрыцы: «противъ Шейбакова двора, на речце на Ятѳи». Пісаная форма «Ятфа» мела ўзнікнуць пад уплывам польскага вымаўлення (twój — «tfói», twoja — «tfoja»). Адпачатны балцкі выгляд гідроніма аднаўляецца як *Jātvā. Па-літоўску назва мела б выгляд *Jotva.
Той жа корань Jot- таксама ў літоўскіх гідронімах Jotija, Jotulė, Jot-upis. Іх звязваюць з індаеўрапейскім коранем *i̯ā- «ісці, рушыць», ад якога балцкі корань *jā-, ад яго літоўскае joti «рушыць, ехаць конна». Гэта варыянт кораня *ei-, ад якога пайшло літоўскае eiti «ісці». Гідранімічны корань *jā- таксама ў назве ракі Ясельда (яцв. «Імклівая рака»), якая лічыцца яцвяжскай назоўнай спадчынай і якая пацвярджае «яцвяжскасць» гэтага кораня.
Непасрэдна назва «яцвягі» ўтварылася, калі да гідранімічнага кораня Jātv- быў дададзены яцвяжска-прускі фармант -ing-, добра вядомы з назваў на старой яцвяжскай тэрыторыі ў Літве (Apsingė, Leipalingis, Nedzingė, Pilvingis, Suvingis). Найбліжэйшы да аўтэнтычнага яцвяжскага гучання варыянт этноніма — я́твінгі.
Пятая па ліку меркавана «яцвяжская» назва паходзіць з зусім дагістарычных часоў. З тэрыторыяй, пазней суаднесенай з яцвягамі, звязваюць таксама і згаданае ў Герадота (V ст. да н.э.) племя неўраў. Апроч геаграфічнай узгодненасці (на крайнім паўночным захадзе ў вядомай грэкам айкумене), назва неўраў параўноўваецца з яцвяжскай назвай ракі Нараў — «Наўра» (Naura), засведчанай у «Яцвяжскім слоўнічку». Таксама размешчанае на старой прускай тэрыторыі возера называлася «Naury» (< Naurai), а над ім вядомая «Наурская гара».
Тэрыторыя
Старажытнарускія летапісы часоў Кіеўскай Русі згадваюць яцвягаў ад X ст. У Іпацьеўскім летапісе гаворыцца, што яцвягі жылі ў міжрэччы Нёмана і Нарава.
Грунтуючыся на звестках польскіх храністаў XV—XVI стст. і картаграфіі геаграфічных назваў, вытворных ад этноніма «яцвягі», многія даследчыкі XIX ст. меркавалі, што да XIII ст. яцвягі засялялі шырокую прастору: Сувалкія, Падляшша, Берасцейскія землі і Верхняе Панямонне.
Некаторыя тагачасныя гісторыкі (Ю. Кулакоўскі, П. Авенарыус), аднак, скептычна ставіліся да меркавання аб шырокім арэале рассялення яцвягаў. Супраць думкі аб шырокім рассяленні яцвягаў у старажытнасці выказваў у 1950-х гг. шэраг польскіх навукоўцаў (К. Мусяновіч, А. Камінскі, Е. Антановіч, Г. Лаўмяньскі). Паводле Мусяновіч, яцвягі жылі на поўначы ад ракі Нараў. Камінскі, які склаў і выдаў у 1956 г. грунтоўную бібліяграфію па археалогіі яцвягаў, абмяжоўваў тэрыторыю рассялення яцвягаў раёнам Сувалкаў і прылеглымі да іх землямі (на поўнач ад р. Бебжа). Ён пісаў, што ў пісьмовых крыніцах няма цалкам пэўных даных на карысць шырокага рассялення яцвягаў, а археалагічных помнікаў, якія можна было б звязаць з яцвягамі, няма ні ў Падляшшы, ні ў Верхнім Панямонні. Каменныя магілы, вядомыя ў Падляшшы, польскія даследчыкі на той час лічылі мазавецкімі (прыналежнымі славянскаму племені мазаўшанаў).
Але гэтая думка была ў навуцы адхіленая, бо знайшлося нямала прамых і шмат ускосных сведчанняў на карысць шырокага рассялення яцвяжскіх плямёнаў у старажытнасці. Навуковая дыскусія, якая адбывалася ў 1960-я гг. і ў якой прынялі ўдзел лінгвісты і археолагі (А. Таўтавічус, А. Ванагас, С. Савукінас, В. Сядоў і інш.), пацвердзіла ранейшыя думкі, што арэал рассялення яцвягаў у даўнія часы ахопліваў дастаткова шырокую тэрыторыю: паўночны ўсход цяперашняй Польшчы (у тым ліку і Падляшша), землі Панямоння (у складзе цяперашняй Беларусі) і часткі берасцейскага Пабужжа, поўдзень цяперашняй Літвы і літоўскае Занямонне. Зводны агляд яцвяжскіх пахавальных помнікаў і іх шырокі арэал быў зроблены ў 1964 г. археолагам В. Сядовым, на правабярэжжы верхняга Нёмана ён таксама лакалізаваў яцвяжскае племя дайнова.
Беларускі археолаг Я. Звяруга адзначае, што яцвягі жылі на тэрыторыі паміж Нёманам на ўсходзе і ракой Нараў, Вялікімі Мазурскімі азёрамі на захадзе. Ю. Кухарэнка (следам за В. Сядовым) уключае ў склад колішняй яцвяжскай тэрыторыі Падляшша, Берасцейскую зямлю і частку Верхняга Панямоння. У XII—XIII стст. арэал рассялення яцвягаў паступова звужаецца: яцвягі вынішчаліся фізічна, а рэшткі яцвяжскага народу славянізаваліся.
Ахоп яцвяжскіх земляў таксама паказваюць двухасноўныя гідронімы з другой асновай -da: Нёўда, Сёгда (каля Навагрудка), Грыўда, Ясельда (каля Ружанаў), Саколда, Голда (прытокі Нарава). У гэтай аснове яцвяжскае *udā «вада; рака», якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада». Гэтыя назвы таксама паказваюць арэал менш-больш паміж Навагрудкам на ўсходзе, Беластокам на захадзе і Івацэвічамі на поўдні. Тут таксама сканцэнтраваныя гідронімы яцвяжскага паходжання: Свіцязь, Сіпа, Зэльва, *Zeita (> Zietela > Дзятлава), у якіх бачны пераход усходнябалцкага š, ž у заходнябалцкае s, z.
Гісторыя
Этнонім судавы (судовы) упершыню названы Пталемеем у II ст., жылі яны на ўсход ад Віслы. Найбольш раннія пахавальныя курганы яцвягаў належаць да III—IV ст. Яцвягі ўпершыню прыгадваюцца ў рускіх летапісах X ст. Сярод пасольства Русі ў Візантыі пад 944 годам названы «ятвяг Гунарев». Да 983 года адносіцца першае паведамленне пра ваенны паход кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча на яцвяжскія землі.
3 яцвягамі барацьба паўднёварускіх князёў працягвалася ў XI і XII ст. На іх у 1038 г. хадзіў Яраслаў Уладзіміравіч, затым валынскі князь Яраслаў Святаполчыч (1112), князь Раман Мсціславіч (1196). Яцвягі разам з літоўцамі ў 1205 годзе зрабілі набег на Валынскую зямлю і нават дайшлі да гарадоў Турыйска і Чэрвеня.
Барацьба з яцвягамі дасягнула асаблівага напружання ў часы княжання ў Галіцка-Валынскай зямлі Данілы Раманавіча. У выніку паўднёвыя землі яцвягаў былі падпарадкаваныя Галіцка-Валынскаму княству і Мазовіі.
У другой палове XIII ст. на яцвягаў узмацніўся ціск з боку Тэўтонскага ордэна. Пад удар трапілі тыя паўночныя групы, якія захавалі незалежнасць пасля войнаў сярэдзіны стагоддзя. Найбольш значным з іх было племя судоваў. Яны аказалі адчайнае супраціўленне. Князь Скомант трывожыў крыжакоў няспыннымі контрударамі, даходзіў да муроў Караляўца і берагоў Віслы. Аднак у 1282 годзе яцвягі панеслі цяжкае паражэнне ў Польшчы.
Пасля працяглай зацятай барацьбы яцвягі і суседнія роднасныя ім прусы былі канчаткова заваяваныя крыжакамі. К 1283 году іх незалежнасць скончылася, частка князёў і знаці перайшла на бок Ордэна, астатнія пакінулі свае ўладанні і перабраліся ў Літву.
Летапіс называе шэраг імёнаў яцвяжскіх князёў, крыніцы ведаюць князёў Скоманта і Боруця, якія загінулі ў бітве з Васількам Валынскім у сярэдзіне XIII ст., пазней — другога Скоманта (напэўна, князя Судавы), які вызначыўся ў барацьбе з тэўтонцамі. У 1273 годзе мір з Валынню падпісваюць князі Мінцеля, Шурпа, Мудзейка і Пясціла. У 1282 князь Канцігірд з дружынай перайшоў на службу да Ордэна.
Мяркуецца, што з 1260-х гадоў дайноўцы, страціўшы сваіх князёў, запрасілі да сябе будучага вялікага князя літоўскага Трайдзеня (Трайдзена). В. Насевіч выказаў гіпотэзу, што Трайдзень (Трайдзен) быў яцвяжскім князем — уладаром княства Дайнава, якое змяшчалася на поўнач ад Горадна абапал Нёмана. У той жа час М. Ермаловіч меркаваў, што Трайдзень, да таго як стаць вялікім князем у Наваградку, быў пастаўлены сваім старэйшым братам Нарымонтам князем у яцвягаў, якія страцілі да гэтага часу сваіх князёў і лёгка паддаліся яго ўладзе.
«Каменныя магілы»
Археалагічна яцвягаў нярэдка атаесамляюць з «каменнымі магіламі». Частка каменных курганоў і каменных магіл XI—XIII ст. Верхняга Панямоння і Брэсцкага Пабужжа магла належаць не старому яцвяжскаму насельніцтву, а славянізаваным нашчадкам яцвягаў, і самі гэтыя землі ўвайшлі ў склад Старажытнай Русі. Тыя яцвягі, якія засталіся ў Панямонні, адны зліліся з літвой, другія растварыліся ў славянамоўным насельніцтве.
У XIII—XIV стст. у Верхнім Панямонні былі шырока распаўсюджаныя каменныя магілы. У канцы XIX ст. А. А. Спіцын інтэрпрэтаваў іх як «помнікі рускага насельніцтва Чорнай Русі». У 1960-я гады Ф. Д. Гурэвіч прыйшла да высновы, што магілы пакінула мяшанае насельніцтва Верхняга Панямоння (мазавецкія, прускія, літоўскія, яцвяжскія і латышскія бежанцы — усе яны вызнавалі «афіцыйнае язычніцтва» ).
А. В. Квяткоўская, якая да 1998 г. раскапала большасць з іх, настойвала на тым, што ўсе каменныя могільнікі былі пакінуты яцвягамі, якія з XI і аж па XIX ст. захоўвалі сваю мову, этнічную адасобленасць і язычніцкую рэлігію. Аднак гэтыя высновы А. Квяткоўскай былі крытычна разгледжаны беларускімі навукоўцамі (напр. А. Мядзведзеў, Г. Семянчук).
Духоўная культура
Сучаснік яцвягаў кракаўскі біскуп В. Кадлубек апісваў яцвяжскую веру ў пераўвасабленне душаў. Згодна з яго «Польскай хронікай» (1203 г.), яцвягі былі перакананыя:"«Сынам лепш пазбыцца жыцця, чым бацькам — свабоды, а больш паважная смерць забяспечыць ім больш паважнае нараджэнне. Бо ўсе яцвягі былі неразумна перакананыя, што душы аддзяляюцца ад целаў і зноў увасабляюцца ў целы, якія нараджаюцца. А некаторыя душы нават робяцца зверападобнымі, патрапляючы ў целы звяроў»."Вера ў пераўвасабленне душаў не толькі ў чалавечыя целы была засведчаная для балцкамоўных народаў і пазней. У пераўвасабленне некаторых памерлых у жывёл (у ваўкоў і мядзведзяў) верылі ў пачатку XVII ст. латышы. Адзначаюць, што на «яцвяжскім» поўдні Літвы нашмат больш, чым у астатняй Літве, зафіксавана народных аповедаў пра пасмяротнае перакіданне душаў людзей у птушак, і гэта звязваюць з уплывам старой яцвяжскай духоўнай культуры.
Менавіта яцвяжскай верай у чаканае перасяленне душаў даследчыкі тлумачаць тое, што яцвягі ніколі не адступалі ў бітве і біліся да канца, хоць бы і ў меншасці. Гэта грунтуецца на сведчанні польскага храніста XV ст. Я. Длугаша, які, апісваючы падзеі 1264 г., пісаў:"«Яцвягі былі вельмі высокія і ваяўнічыя людзі, і так хочуць славы і захавацца ў памяці, што дзесяць з іх б’ецца з сотняй ворагаў, суцяшаючы адзін аднаго надзеяй, што калі яны пагінуць ці памруць, дык іх блізкія ўшануюць песнямі іх слаўныя паходы. Гэтая ваяўнічасць для іх была вельмі пагібельнай, бо большасць лёгка можа адолець меншасць. Так памалу амаль увесь народ загінуў, прайграўшы на ваенным полі, бо ніводзін не адступіў з няроўнай бітвы і не паспрабаваў уцекці з пачатай бітвы. (…) Ні гібель іх правадыра Скоманта, ні рассеяны і парадзелы іх шыхт не змусіў засталых яцвягаў адступіць з бітвы»."Правадыры яцвягаў маглі выконваць жрэцкія функцыі. Згодна з Іпаццеўскім летапісам, яцвяжскі князь Скомант «быў чараўніком і вядомым варажбітом, хуткі ж быў як звер, бо, ідучы пешкі, паваяваў Пінскую зямлю» («Скомонд бо бе волъхв и кобник нарочит, борз же бе яко и зверь, пешь бо ходя повоева землю Пиньскоую»).
Яцвягі разам з літоўцамі і прусамі ва ўстаўцы ў «Хроніку Малалы» (1261 г.) называюцца сярод тых народаў, што называлі сябе «совіца», бо супольна верылі ў пасмяротнага правадніка душаў Совія («иже Совицею наричются, мняще и душам своим суща проводника в ад Совья»). Совій быў рэлігійным рэфарматарам дагістарычных часоў, з іменем якога звязанае запачаткаванне традыцыі спальваць целы памерлых, у адрозненне ад ранейшага звычаю хаваць іх у зямлю.
У «Яцвяжскім слоўнічку», які быў знойдзены ў 1978 г. на ўсходнім ускрайку Белавежскай пушчы, пазначаныя два тэонімы — «Pjarkus» i «Laume» (Пя́ркус, Ла́ўме). Першы, з коранем Perk-, адпавядае імені бога грымотаў у літоўцаў, прусаў, латышоў (Perkūnas і пад.), другі — з іменем рэканструяванай даследчыкамі жонкі бога грымотаў, багіні зямлі «Лаўмы». «Лаўма» значыць «Тая, хто родзіць», або «Радзючая» (*Laud-ma ад індаеўрапейскага кораня *leudh- «расці»). Гэты тэонім паўстае з матэрыяла ўсіх засведчаных балцкіх моў, а ў зніжаным значэнні «ведзьма» ён засведчаны на сумежных польскіх, беларускіх тэрыторыях і нават на Смаленшчыне («лаума»).
Мова
Яцвяжскую мову адносяць да заходнябалцкіх, або перыферыйна-балцкіх, моў (разам з прускай, куршскай). Сама менш судаўская гаворка яцвяжскай мовы мела быць вельмі блізкая да старапрускай мовы, пра гэта сведчыць запіс шасці выразаў па-яцвяжску ў сярэдзіне XV ст.
Мяркуецца, што яцвяжская мова дзе-нідзе магла захавацца да пачатку XVIII ст. Гэта была беспісьмовая мова, да нядаўняга часу пра яе можна было меркаваць паводле невялікай колькасці асобных моўных сведчанняў, сярод іх — некалькі дзясяткаў тапонімаў, гідронімаў і асабістых імёнаў.
Значным прарывам у даследаванні яцвяжскай мовы стала знаходка польска-яцвяжскага слоўнічка (знойдзены ў 1978 г., апублікаваны ў 1984 г.). Мяркуецца, што ў ім сапраўды прадстаўленая збольшага старая яцвяжская лексіка. Яцвяжскую мову, як яна прадстаўленая ў гэтым слоўнічку, характарызуюць як сярэдзінную паміж прускай і літоўскай мовамі. Параўноўваючы матэрыял «Яцвяжскага слоўнічка» з іншымі вядомымі дагэтуль фактамі пра мову яцвягаў, робяць выснову пра высокую дыялектную дыферэнцыяванасць яцвяжскай мовы.
Паводле польскага лінгвіста Я. Атрэмбскага, мова яцвягаў — заходнябалцкая з некаторымі асаблівасцямі, характэрнымі для славянскіх моў. Паводле Ул. Тапарова, у мове «Яцвяжскага слоўнічка» адлюстраваныя пэўныя «пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да праславянскай».
Яцвяжскія імёны
1227: Шутр Мандуніч і Сцегут Зебравіч. Імёны Шутр і Зебр звязаныя з літоўскім šutrus «рухавы, увішны, шпаркі» і žebras «мурзаты; пярэсты, стракаты». У імені Мандун корань звязаны з літоўскім mandras «вясёлы, рухавы; фанабэрысты; кемны».
1248: Скоманд, Баруць. Імя Скоманд (Скомант) двухасноўнае, другая аснова або ад manta «(ваенная) здабыча» або як у імені Мандун. Імя Barutis вядомае ў прускай і літоўскай антрапаніміі, корань Bar- мае семантыку «біцца», ён пашыраны тым жа пашыральнікам -ut-, што і ў імені Сцегут.
1251: Нябяст. Аднаўляецца як *Ne-bijā-st-. Пашыраны часціцай адмаўлення Не- корань звязаны з прускім bijatvei, літоўскім bijoti «баяцца», г.зн. «Бясстрашны». Нябяста яцвягі пасылалі на перамовы да князёў братоў Данілы і Васількі Раманавічаў.
1255: Комат, Сцекінт. Абодва імёны двухасноўныя. У імені Комат першая аснова Ko- (ад імя Комат тапонім Коматава пад Горадняй). Сцекінт ад Steg-kint, першая аснова тая ж, што і ў імені Сцегут, другая звязаная з літоўскім kantrus «трывалы, цярплівы». Летапіс акцэнтуе, што валынскім князем Данілам «дом Сцекінта ўвесь пагублены быў і да сёння пусты стаіць».
1256: Юндзіл, Анкад. Імя Юндзіл звязанае з літоўскім jundilas «хто ўвесь час рухаецца» (judėti «рухацца»). У імені Анкад пашыральнік -ad- (роднасны пашыральнік -id- у старалітоўскім аднаасноўным імені Milidà, ад якога тапонім Мілідаўшчына).
У яцвяжскім антрапаніміконе тыя ж імяўтваральныя мадэлі, што і ў пруска-літоўскіх імёнах.
Матэрыяльная культура
Асновай гаспадаркі ў яцвягаў былі земляробства, паляванне, рыбалоўства. Развіваліся рамёствы.
У курганах пачатку II тыс. інвентар багаты і разнастайны, у мужчынскіх — наканечнікі коп’яў, сякеры, крэсівы, спражкі, у жаночых — вісочныя кольцы, бранзалеты, пярсцёнкі, пацеркі; жалезныя нажы і гліняныя пасудзіны сустракаюцца і ў мужчынскіх, і ў жаночых пахаваннях.
Пахавальная абрадавасць
Даследчыкі пахавальных помнікаў яцвягаў адзначылі, што для заходнебалцкіх плямён доўгі час было характэрна ўжыванне каменя пры пахаваннях — спачатку каменныя курганы, а пасля каменныя магілы.
У адрозненне ад пруска-галіндскіх плямён, яцвягі захоўвалі курганны абрад пахавання на працягу ўсяго I тыс. н.э., а ў асобных раёнах старажытнага арэала рассялення яцвягаў абрад пахавання ў каменных курганах захаваўся аж да канца XIII ст.
Пачаткова пахавальнымі насыпамі яцвягаў былі каменныя курганы, якія цалкам складаліся з каменя ці былі каменна-земляныя, у якіх камень быў істотным кампанентам. Гэта звычайна невысокія насыпы, круглыя ў плане, дыяметрам 8-15 м. Пазней на змену каменным курганам прыйшлі т.зв. каменныя магілы, найбольш раннія з якіх датуюцца канцом XI—XII стст., але найбольшую колькасць каменных магіл адносіцца ўжо да XIV—XVI стст. Ужыванне каменя для абазначэння чалавечых пахаванняў у асобных мясцовасцях, дзе раней жыло яцвяжскае насельніцтва, захавалася да XVII ст.
У той жа час, многія каменныя курганы і каменныя магілы XI—XVI стст. на тэрыторыі сучаснага беларускага Верхняга Панямоння і Брэсцкага Пабужжа, якія адносяцца да эпохі Старажытнай Русі, не з’яўляюцца ўласна яцвяжскімі помнікамі. Яны знаходзяцца на ўсходнеславянскай тэрыторыі, дзе ў цэлым пануюць старажытнарускія курганы, а ў пахаваннях пад каменнымі насыпамі знаходзяцца рэчы, характэрныя для ўсходнеславянскага насельніцтва. Таму многія каменныя курганы і магілы XI—XVI стст. на тэрыторыі сучаснага беларускага Верхняга Панямоння і Брэсцкага Пабужжа навукоўцы часцей адносяць не да помнікаў яцвяжскага насельніцтва, а кваліфікуюць як помнікі па паходжанні яцвяжскія, што маглі належаць як яцвяжскаму насельніцтву (астраўкамі паселенаму сярод старажытнарускага насельніцтва), так і славянізаваным нашчадкам яцвягаў, альбо нават славянскаму насельніцтву, якое пераняла яцвяжскі абрад пахавання ў выніку цеснага кантакту з рэшткамі карэннага балцкага насельніцтва.
У сучаснай мастацкай культуры
У 1977 г. яцвягам прысвяціў верш «Яцвягі» публіцыст М. Ермаловіч :
У зборніку «Пан Лес» (1989) паэта А. Сыса надрукаваны прысвечаны яцвягам верш «Памяць пра яцвягаў» :
У 2018 г. народны артыст Беларусі В. Дудкевіч, мастацкі кіраўнік Дзяржаўнага акадэмічнага ансамбля танца, прадставіў танцавальны нумар пад назвай «Яцвягі», з цыклу гістарычных рэтраспектыў, у які таксама ўваходзілі нумары «Крывічы», «Дайнова». Каментуючы гэты танцавальны цыкл, у тым ліку і нумар «Яцвягі», В. Дудкевіч казаў: «''Калі браць за аснову нашы старадаўнія танцавальныя рухі, яны шмат у чым падобныя да балцкіх. Вядома, што крывічы — гэта балцкае племя, былі яцвягі, дайнова… Шмат якія асаблівасці ў народным мастацтве вызначае сама прырода. У нас няма такіх яскравых фарбаў, як ва Украіне, няма нейкіх усходніх асаблівасцяў, як у Расіі''» (газета «Літаратура і мастацтва»).
«''Генетыка велікаросаў у большасці фінская. А ў нас — балцкая лінія, хаця і славянізаваная. Гэта пацвердзіла мае ўласныя назіранні, што ўзнікалі падчас знаёмства з танцавальнай культурай іншых краін. Зірніце на танальнасць прыроды, геаграфічнага асяроддзя. Пераязджаеш мяжу з Польшчай ці Літвой — усё тое ж самае: тыя ж лясы, палі, рэкі, азёры. Тыя ж, што вельмі важна, прыродныя фарбы, якія фарміруюць колераўспрыняцце, уздзейнічаюць на нацыянальныя строі. Прырода ўплывае і на менталітэт, нацыянальны характар — павольны, памяркоўны. Параўнайце з той жа Украінай, якой уласцівая куды большая яркасць, пярэстасць колераў. Тыя ж чырвоныя шаравары і гапак — гэта ж сармацкая культура! А ў нас усё быццам намалявана пастэллю''» (газета «Культура»).
Менандр
Менандр (Μένανδρος; каля 342 да н.э., Афіны — каля 291 да н.э.) — старажытнагрэчаскі камедыёграф.
Творчасць
Прадстаўнік т. зв. новай атычнай, ці сямейна-бытавой, камедыі. Напісаў больш за 100 твораў. Некаторыя з іх былі вядомы праз рымскіх пераймальнікаў Плаўта і Тэрэнцыя. Арыгіналы выяўлены і апублікаваны ў XX ст.: поўны тэкст камедыі «Адлюднік», амаль цалкам «Саміянка», першая палова камедыі «Шчыт», вялікія эпізоды з камедый «Трацейскі суд», «Адрэзаная каса», фрагменты з «Сікіёнца» і «Ненавіснага». Узбагаціў традыцыйныя камедыйныя тыпы новымі, індывідуальнымі рысамі. 3 гуманістычных пазіцый у духу этыкі філосафа Эпікура разглядаў маральныя праблемы, пытанні быту, сям’і, чалавечых адносін. Адметныя дасціпным сюжэтам, тонкім гумарам, вытанчаным стылем, яго камедыі паўплывалі на творчасць П. Кальдэрона дэ ла Баркі, Лопэ дэ Вэгі, У. Шэкспіра, Мальера, К. Гальдоні.
Какава (свята)
Какава — веснавое свята цыган, турэцкі міжнародны фестываль.
Гісторыя
Месца паходжання свята Какава — Егіпет і Блізкі Усход. Па перакананні цыган, Какава сімвалізуе ланцуг цудоўных падзей, якія прайшлі ў Старажытным Егіпце з Копты, хрысціянскім насельніцтвам Егіпта.
Падзеі тычыліся зыходу прыгнечаных людзей з Егіпта. Армія фараона, якая кінулася за імі, з усімі салдатамі патанула ў моры. У памяць аб гэтых падзеях людзі кожны год 6 мая прыходзяць да берага ракі і ладзяць там свята.
Какава ў Турцыі
У заходніх гарадах Турцыі — Эдырнэ і Кыркларэлі какава святкуецца штогод як свята прыходу вясны. У Эдырнэ свята ў цяперашні час прыняло форму міжнароднага фестывалю, які падтрымліваецца губернатарам і мэрам Эдырнэ. Афіцыйная частка фестывалю праходзіць у Sarayiçi. Тут жа праводзіцца турнір па барацьбе. Падчас свята запальваюцца вогнішчы, людзі скачуць праз іх, гуляе музыка, выконваюцца танцы. Афіцыйная частка заканчваецца пачастункам пловам да 5000 гасцей і гаспадароў фестывалю. Свята працягваецца і на досвітку наступнага дня на беразе ракі Тунджа.
DragonFly BSD
DragonFly BSD — свабодная UNIX-падобная аперацыйная сістэма, створаная як адгалінаванне FreeBSD 4.8. Мэцью Дылан, распрацоўшчык на платформах FreeBSD і Amiga з 1994, пачаў працу над DragonFlyBSD у чэрвені 2003 і зрабіў анонс у паштовай рассылцы FreeBSD 16 ліпеня 2003.
Прызначаная быць «лагічным працягам FreeBSD 4.x серыі», DragonFly развіваецца ў кірунку, цалкам адрозным ад FreeBSD 5, разам з новай рэалізацыяй лёгкавагавых ніцяў ядра (LWKT) і лёгкавагавай сістэмай партоў/паведамленняў увод-вываду. Многія задумкі для сістэмы, склаліся пад уплывам AmigaOS.
Гісторыя
У наш час, не зважаючы на колішні канфлікт, праекты DragonflyBSD і FreeBSD супрацоўнічаюць, узаемна ўносячы выпраўленні памылак, абнаўленні драйвераў і іншыя удасканаленні.
IC 2893-1
IC 2893-1 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Нотынгем
Гісторыя
Нотынгем быў заснаваны саксонскімі пасяленцамі, каля VII стагоддзя, затым яго заваявалі датчане. У IX стагоддзі ён стаў адным з пяці гарадоў у вобласці Дацкага права. Паводле афіцыйнай версіі назва горада ў старажытнасці гучала як «Снотынгахем» і адбылася ад імя аднаго з мясцовых правадыроў, Снота. Гук «с» у пачатку слова пасля быў згублены.
Імя горада Нотынгем звязана з узнікненнем легенды пра Робін Гуда. У горадзе ўстаноўлены помнік знакамітаму разбойніку.
Калі запальваюцца вулічныя ліхтары
Сінопсіс
У невялікім мястэчку Колфакс, штат Ілінойс, рэдка адбываюцца цяжкія злачынствы. Але аднойчы, у 1995 годзе, ад рук жорсткага забойцы гінуць выкладчык і вучаніца, паміж якімі паўсталі рамантычныя адносіны, якія нельга афішаваць. Трупы знаходзіць 15-гадовы Чарлі Чэмберс. Пакуль паліцыя займаецца пошукам доказаў, Чарлі вырашае правесці ўласнае расследаванне, спадзеючыся ў выніку напісаць артыкул аб злачынстве для мясцовай газеты, але нечакана раскрывае змрочныя сакрэты роднага горада…
Дупель
Ду́пель, дубальт (Gallinago media або Capella media) — пералётная птушка атрада.
Апісанне
Даўжыня цела каля 24 см, размах крылаў 43—50 см, маса 130—230 г. Апярэнне стракатае, рыжавата-бурае. Падобны на бакаса, але на баках грудзей і брушка папярочныя стракаціны, больш кароткая дзюба (да 7,4 см). У палёце зверху бачныя белыя крайнія рулявыя пёры. Узлятае моўчкі, ляціць прама. Пад час такавання на зямлі самец клацае дзюбай, клякоча, мурлыкае і выдае гук «бі-бі-бі».
Пашырэнне
Арэал: Скандынавія і паўночны ўсход Еўропы і паўночны захад Азіі, на ўсход пранікае ад ракі Енісей. Насяляе заліўныя лугі (звычайна паблізу рэк) з групамі кустоў, тарфянікі, забалочаныя тэрыторыі, жыве ў тайзе і тундры (звычайна з бярозамі). У Скандынавіі пашыраны вышэй за 1000 м над узроўнем мора.
У Беларусі звычайны пералётны від. Трымаецца на ўскраінах балот, пад восень трапляецца на сырых лугах каля рэк, на выганах. Прылятае ў красавіку. Маладняк з канца чэрвеня. Адлятае у канцы жніўня — верасні. Увосень вельмі тлусты.
Зімуе ў Паўднёва-Заходняй і Паўднёвай Афрыцы.
Асаблівасці біялогіі
Корміцца глебавымі беспазваночнымі, насякомымі і іх лічынкамі, карэньчыкамі балотных раслін. Самцы такуюць вялікімі групамі ўначы. Гнёзды ладзяць на купінах. Часцей за ўсё добра схаванае сярод расліннасці. Высцілка даволі скупая з сухіх, укладзеных кругам траў і моху.
Нясе звычайна 4 яйцы (вельмі рэдка 3 або 5). Яйкі авальныя да грушападобных, ад шараватых да палева-жоўтых, часам аліўкавыя або зеленаватыя; плямкі даволі вялікія: глыбокія — светла-шэрыя (галоўным чынам на шырокім канцы), паверхневыя — карычневыя або карычнева-вішнёвыя. Птушаняты вывадкавыя.
Паляванне
Аб’ект палявання. Від уключаны ў Чырвонаю кнігу Рэспублікі Беларусь.
Канстанцін Сямёнавіч Кемарскі
Канстанцін Сямёнавіч Кемарскі (-) — беларускі акушэр-гінеколаг, грамадскі дзеяч, доктар медыцыны, стацкі саветнік, арганізатар аховы здароўя, і сярэдняй медыцынскай адукацыі ў Гродзенскай губерні.
Больш за 40 гадоў быў дырэктарам Гродзенскай школы павітух.
Дзяцінства і адукацыя
Нарадзіўся ў 1847 годзе ў дваранскай сям’і. У 1867 годзе скончыў.
Вышэйшую адукацыю атрымаў на, скончыўшы курс якога з адзнакай у 1873 годзе са званнем лекара. Быў пакінуты на тры гады пры універсітэце для падрыхтоўкі да прафесарскага звання.
Прафесійная дзейнасць
У лютым 1874 года прызначаны універсітэцкай акушэрскай клінікі, дзе працаваў тры гады.
У 1877 годзе пераведзены ў Гродна. 9 кастрычніка 1877 года міністрам унутраных спраў быў прызначаны на пасаду дырэктара заснаванай у Гродне павівальнай школы і загадчыкам створанага пры ёй радзільнага аддзялення, замяніўшы Данііла Акімавіча Сібілева, пераведзенага ў Астрахань на пасаду губернскага медыцынскага інспектара.
Пры ім ў 1878 годзе адбыўся першы выпуск са школы 13 «добра навучаных павітух», якія павінны былі адпрацаваць тры гады ў сельскай мясцовасці, пасля чаго маглі заняцца «вольнай практыкай». Пасаду дырэктара ён займаў па 1910 год. За гэты час колькасць вучаніц павялічылася з 16 у 1876 годзе, да 44 у 1910 годзе. Кемарскі прапаноўваў пераўтварыць павівальную школу ў павівальна-фельчарскую і нават падрыхтаваў ў 1885 годзе праект статута і вучэбных праграм; але праект не быў рэалізаваны.
За пладавітую дзейнасць з тытулярнага саветніка быў узведзены ў калежскія асэсары (1882), а ў 1887 годзе за выслугаю гадоў стаў калежскім саветнікам.
У 1901 годзе, калі адзначалася 25-годдзе школы, Кемарскі паказваў, што за гэты час была падрыхтавана 281 павівальная бабка. У 1910 году павівальная школа была ператворана ў акушэрска-фельчарскую, якую працягнуў узначальваць К. Кемарскі.
К. Кемарскі не толькі быў дырэктарам школы, але і загадваў радзільным аддзяленнем пры ёй.
Паралельна з асноўнай дзейнасцю быў штатным урачом Гродзенскай мужчынскай гімназіі, дзе таксама выкладаў заняткі па фізіялогіі чалавека.
З 1901 года служыў штатным урачом Гродзенскай жаночай Марыінскай гімназіі, за што быў узнагароджаны юбілейным знакам ведамства імператрыцы Марыі.
У гады руска-турэцкай вайны выконваў абавязкі ардынатара Гродзенскай акруговай лячэбніцы і Гродзенскага ваеннага шпіталя.
У 1915 годзе ў сувязі з пагрозай нямецкай акупацыі эвакуіраваўся разам са школай у Калугу. Там у 1919 годзе адбыўся апошні выпуск і пасля гэтага К. Кемарскі вярнуўся ў Гродна.
Грамадская дзейнасць
Доктар і педагог прымаў дзейны ўдзел у інтэлектуальным і грамадскім жыцці горада. Будучы вернікам, ён з’яўляўся пастаянным членам Гродзенскага праваслаўнага Сафійскага брацтва.
Сям’я
Быў жанаты з Аляксандрай Іванаўнай Кемарскай (1857—1904).
Дачка Валянціна (?-пасля 1944) была замужам за ваенным урачом К. Бялецкім. Загінула ў ГУЛАГу.
Памяць
У гонар лекара-падзвіжніка ў Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім вучылішчы заснаваны дзве стыпендыі.
Тарасіца
Тара́сіца, Тарэ́сіца — рака ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі і Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны, у басейне Прыпяці. Даўжыня 20 км, у тым ліку на Беларусі 14,5 км. Пачынаецца за 4,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Карлаўка, упадае ў Кіеўскае вадасховішча з поўначы. Рэчышча на тэрыторыі Беларусі каналізаванае. Цячэ ў зоне адсялення.
Мікалай Аляксандравіч Сядоў
Клубная кар’ера
З 2011 года выступаў за «Зорку-БДУ», дзе замацаваўся ў якасці асноўнага абаронцы, за шэсць гадоў правёў 127 матчаў у чэмпіянаце Беларусі. У 2018—2019 гадах гуляў у Другой лізе за «Узду». У пачатку 2020 года, калі «Узда» перайшла ў чэмпіянат Мінскай вобласці, быў заяўлены за мар’інагорскую «Вікторыю», але так і не згуляў за яе. У 2021 годзе зноў далучыўся да «Узды», пакінуў каманду па заканчэнні сезона.
Пашавіцкі камень з ямкамі
Па́шавіцкі камень з ямкамі — валун у Беларусі, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчаны за 1 км на поўнач ад в. Пашавічы Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці, каля возера Дрысвяты. Валун сярэднезярністага граніту рапаківі з уключэннямі крышталёў палявога шпату. Даўжыня валуна складае 1,4 м, шырыня 1 м, вышыня 0,4 м, у абводзе 4,3 м, аб'ём 0,3 м³, маса каля 0,8 т. Прынесены ледавіком каля 20—18 тыс. гадоў назад з паўднёвага ўсходу Фінляндыі. Мае цэглападобную форму. На верхняй пляцоўцы захаваліся 11 выемак (глыбіня да З см, у папярочніку да 5 см), якія высечаны чалавекам 2—2,5 тыс. гадоў назад. У старажытнасці меў культавае значэнне. Ахоўны статус нададзены ў 1992 годзе.
Пашынскае агаленне старажытных рачных адкладаў
Пашынскае агаленне старажытных рачных адкладаў — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчана за 150 м на паўночны ўсход ад в. Пашына Аршанскага раёна Віцебскай вобласці, на левым беразе р. Дняпро. Уключае адклады позналедавікоўя паазерскага зледзянення (пяскі, жвір, галька); з'яўляецца апорным разрэзам. Ва ўступе надпоймавай тэрасы ўскрываюцца адклады, багатыя выкапнёвымі рэшткамі жывёл — косці і зубы млекакормячых (15 відаў), ракавіны малюскаў (больш за 30 відаў), якія існавалі каля 15—10 тыс. гадоў назад, калі кліматычныя ўмовы дасягнулі найбольшай суровасці і пашырылася тундравая зона. Ахоўны статус нададзены ў 1995 годзе.
Грашовая рэформа
Грашовая рэформа — змены ў галіне грашовага звароту, якія ажыццяўляюцца дзяржавай, як правіла, накіраваныя на ўмацаванне грашовай сістэмы.
Вылучаюць наступныя віды грашовай рэформы:
Бітрыта
Бітрыта (Bitritto) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Бары.
Насельніцтва складае 10530 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 619 чал./км². Займае плошчу 17 км². Паштовы індэкс — 70020. Тэлефонны код — 080.
Заступнікам населенага пункта лічыцца Канстанцінопальскі абраз Божай Маці.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Гацкі сельсавет
Га́цкі сельсаве́т — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Акцябрскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Гаць.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Глускага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Глускім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў Глускім раёне Палескай вобласці. З 28 чэрвеня 1939 года ў складзе новаўтворанага Акцябрскага раёна Палескай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Ламавіцкага сельсавета.
Тамара Генрыхаўна Пузіноўская
Тамара Генрыхаўна Пузіноўская (, в. Лань Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці —, ), актрыса Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я. Купалы.
Біяграфія
Скончыла Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (1974, курс А. Андросіка і З. Браварскай), залічаная да трупы Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы, дзе працавала да сваёй смерці ў 2006 годзе.
Талент актрысы асабліва раскрыўся ў спектаклях нацыянальнай драматургіі, дзе праявілася яе майстэрства дасканала ствараць разнастайныя жаночыя вобразы, сярод гэтых роляў — Нэля («І змоўклі птушкі» І. Шамякіна), Ліда («Радавыя» А. Дударава), Маргарыта («Напісанае застаецца» А. Петрашкевіча), Бона Сфорца («Чорная панна Нясвіжа» А. Дударава). Апошняя праца актрысы — роля Жанчыны ў спектаклі «Дом, дзе спяць прыгажуні» Д. Хуана (2001).
Памерла 3 кастрычніка 2006 года ў Мінску.
Свантэ Пяэба
Свантэ Пя́эба, у шведскім маўленні Свантэ Пэ́эбу (нар. 20 красавіка 1955, Стакгольм) — шведскі біёлаг, спецыяліст па эвалюцыйнай генетыцы. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2022).
Біяграфія
Сын біяхіміка Сунэ Бергстрэма, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1982). Маці, Карын Пяэба — хімік эстонскага паходжання.
Вучыўся ў школе для перакладчыкаў, з 1975 года вывучаў ва Упсальскім універсітэце егіпталогію, рускую мову, гісторыю навукі і медыцыны. Абараніў дысертацыю па малекулярнай імуналогіі (1986). Затым нядоўга працаваў у цэнтры малекулярнай біялогіі Цюрыхскага універсітэта і ў Інстытуце вывучэння рака ў Лондане. У 1987—1990 гадах на постдактарантуры ва Універсітэце Каліфорніі ў Берклі, у лабараторыі Алана Уілсана, дзе займаўся вылучэннем генетычнага матэрыялу выкапнёвых і вымерлых у найноўшы час жывёл. У 1990—1997 гадах — прафесар агульнай біялогіі ў Мюнхенскім універсітэце, з 1997 года — дырэктар дэпартамента генетыкі ў інстытуце эвалюцыйнай антрапалогіі ў Лейпцыгу.
Дасягненні
Пяэба — адзін з заснавальнікаў такой дысцыпліны, як палеагенэтыка, якая займаецца даследаваннем першых людзей і гамінідаў пры дапамозе генетычных метадаў. Пачаў працу ў гэтай галіне ў 1984 годзе з вывучэння старажытнаегіпецкіх мумій з еўрапейскіх калекцый музеяў, да якіх атрымаў доступ праз свайго выкладчыка егіпталогіі. У 1985 годзе ўпершыню ў гісторыі дастаў з мумій генетычны матэрыял. У 2006 годзе абвясціў аб плане поўнай расшыфроўкі геному неандэртальца. У лютым 2009 года было абвешчана аб дасягненні першых папярэдніх вынікаў, і ў маі 2010 года яны былі апублікаваныя ў часопісе «Science». У сакавіку 2010 года група Пяэба, вывучала ДНК, вынятую з фрагмента косткі, знойдзенай ў Дзянісавай пячоры на Алтаі, і прыйшла да высновы пра існаванне ў старажытнасці раней невядомага віду гамінідаў — дзянісаўскага чалавека. У 2016 годзе група Пяэба апублікавала працу, у якой на падставе параўнальнага аналізу геномаў амаль 2000 людзей з усяго свету зроблена выснова, што было не менш за тры эпізоды скрыжавання паміж неандэртальцамі і рознымі групамі чалавека разумнага.
Паведамленне групы Пяэба ў 2002 годзе аб адкрыцці так званага «гена мовы» FOXP2 выклікала шырокі грамадскі рэзананс і навуковую дыскусію.
Узнагароды і прызнанне
Член Шведскай каралеўскай акадэміі навук, Еўрапейскай акадэміі (1998), Берлінска-Брандэнбургскай акадэміі навук (1999), Леапальдзіны (2001), Саксонскай акадэміі навук (2004), Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (2011), замежны член НАН ЗША (2004), Французскай акадэміі навук (2015) і Лонданскага каралеўскага таварыства (2016). Ганаровы доктар Ірландскага нацыянальнага універсітэта у Голуэе (2015).
Асаковыя
Асаковыя (Cyperaceae) — сямейства аднадольных раслін з парадку асакакветных.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя, радзей аднагадовыя травяністыя расліны, вельмі рэдкія (у тропіках) дрэвападобныя формы. Сцябло трохграннае або круглаватае. Лісце лінейнае, плоскае ці згорнутае, утварае замкнёную вакол сцябла похву. Кветкі дробныя, двух- або аднаполыя, адзінкавыя ці ў каласках, сабраных у рознага тыпу суквецці. Плод — арэшкападобны, трохгранны ці пляскаты.
Арэал
Адрозніваецца каля 90 родаў, больш за 3,5 тыс. відаў. Касмапаліты, пашыраны пераважна ва ўмераным і халодным паясах Паўночнага паўшар’я. На Беларусі найбольш вядомыя асака, балотніца, чарот азёрны.
Некаторыя роды
Паводле базы даных The Plant List (2013) сямейства ўключае 110 родаў. Некаторыя з іх:
Вядомыя асобы Іванава
Вядомыя ўраджэнцы Іванава:
Асаковыя
Значэнне і выкарыстанне
Асаковыя — асноўныя ўтваральнікі торфу. Сярод іх ёсць кармавыя, харчовыя, лекавыя, тэхнічныя і дэкаратыўныя расліны.
Віктар Сяргеевіч Манаеў
Віктар Сяргеевіч Манаеў (нар., Мінск) — беларускі тэатра і кіно. Народны артыст Беларусі (2011).
Біяграфія
Скончыў школу ў 1975 годзе, але ў тэатральны інстытут адразу не паступіў. Цэлы год да наступных уступных экзаменаў працаваў у Беларускім дзяржаўным тэатры лялек, а затым паступіў у Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут на лялечнае аддзяленне. Скончыў інстытут па спецыяльнасці «Акцёр тэатра лялек» у 1980 годзе.
З 1980 года акцёр Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы. У 1997 годзе прысвоена званне «Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь», у 2011 годзе — «Народны артыст Беларусі».
Адна з найбольш значных роляў у творчым лёсе артыста — Лёнька Адуванчык у спектаклі «Радавыя», за якую ён быў уганараваны Дзяржаўнай прэміяй СССР, стаўшы самым маладым уладальнікам гэтай узнагароды. А таксама роля Мікіты Зносака ў спектаклі «Тутэйшыя» Я. Купалы, якая прынесла яму Дзяржаўную прэмію Беларусі ў 1992 годзе. Другі раз Манаеў атрымаў Дзяржаўную прэмію Беларусі за роль Кручкова ў спектаклі «Пінская шляхта» ў 2013 годзе.
За амаль 40 гадоў Манаеў сыграў самыя розныя ролі. Цэлая эпоха ў жыцці артыста звязана з рэжысёрам Мікалаем Пінігіным, супрацоўніцтва з якім пачалося ў 1985 годзе.
Выступаў на адной сцэне з вядучымі майстрамі беларускага тэатра (Яроменкам (старэйшым), Кармуніным, Макаравай, Стомам). У тым ліку і з легендарнай Стэфаніяй Станютай (у спектаклях «Гаральд і Мод», «Тры Іваны — тры браты», «Снежная каралева»).
Сярод апошніх роляў на Купалаўскай сцэне — Кароль Лір, Гараднічы ў спектаклі «Рэвізор» М. Гогаля, Пранцысь Пустарэвіч у «Паўлінцы» Я. Купалы, станавы прыстаў Кручкоў у «Пінскай шляхце» В. Дуніна-Марцінкевіча, Сорын у «Чайцы» А. Чэхава, Эміль Фрамантэль у «Школе падаткаплацельшчыкаў», Гольдберг у спектаклі «Местачковае кабарэ».
Акцёрскае майстэрства артыста вызначае павышаная шчырасць, выразная пластыка і вострая гратэскная форма арганічна спалучаюцца з глыбокім веданнем псіхалогіі сцэнічных вобразаў.
«Публіка любіць Манаева, — распавядаў Валерый Раеўскі, — за талент, за розум, за ўменне трымаць сябе на сцэне раскавана, выдатна адчуваючы свабоду мастака. Мне падаецца, гэта лепшая якасць артыста — яго свабода, свабода чалавека, які валодае масай. Ён выходзіць на трыбуну, — а тэатр — гэта трыбуна, — і з яе прамаўляе шмат добрых чалавечых слоў».
Здымаўся ў фільмах «Людзі на балоце», «Ідзі і глядзі», «Давай пажэнімся», «Павадыр», «У жніўні 44-га», «Franz + Polina», «Белыя Росы. Вяртанне», «Авантуры Пранціша Вырвіча» і інш.
Акрамя роляў у тэатры і кіно, агучваў шмат персанажаў у анімацыйных фільмах («Прыгоды Несцеркі», «Лагодны воўк» і інш.), прымаў удзел у дзіцячай праграме «Калыханка» («Парады доктара Зялёнкіна»).
Манаеў — з кагорты «радыйных» артыстаў, тых, хто мае сваю акцёрскую біяграфію на Беларускім радыё, і доўжыцца яна з 1981 года. Адзін з яго першых радыёспектакляў — «Салют, дыназаўрам», дзе артыст сыграў галоўную ролю хлопца-падлетка разам са Стэфаніяй Станютай. Беларускага радыё захоўвае дзесяткі радыёспектаклей, пастановак, інсцэніраваных казак, у якіх Манаеў выконвае галоўныя ролі (Ярмаліцкі ў «Млечным шляху» К. Чорнага, Загорскі ў «Каласах пад сярпом тваім» У. Караткевіча і інш.).
Аб жыцці і творчасці Манаева ў 1999 годзе рэжысёрам Надзеяй Гаркуновай зняты дакументальны фільм «Несыграная роля», у якім артыст прадэманстраваў свой велізарны творчы патэнцыял.
2 верасня 2020 года сышоў з Купалаўскага тэатра, далучыўшыся да сваіх калегаў, якія сышлі з тэатра, праявіўшы сваю грамадзянскую пазіцыю пасля прастэтаў у Беларусі.
Творчасць
Тэатральныя ролі: «Кароль Лір» (Лір) У. Шэкспіра, «Пінская шляхта» (Кручкоў) В. Дуніна-Марцінкевіча, «Чайка» (Сорын) А. Чэхава, «Школа падаткаплацельшчыкаў» (Фрамантэль), «Рэвізор» (Гараднічы) М. Гогаля, «Паўлінка» (Пранцысь Пустарэвіч) Я. Купалы, «Местачковае кабарэ» (Гольдберг), «Вельтмайстар-акардэон» (выканаўца песні «Калекі»), «Выкраданне Еўропы, альбо Тэатр Уршулі Радзівіл» (Банут), «Дон Жуан» (Сганарэль), «Макбет» (кароль Дункан), «Вячэра з прыдуркам» (Франсуа Піньён) Ф. Вэбера, «Плач перапёлкі» (Іван), «Бераг» (Салдат), «Закон вечнасці» Н. Думбадзэ (Дружынні), «Апошняе спатканне» (Славік), «Тая, якая сама па сабе блукае» (Сын), «Рэвізор» (Хлестакоў), «Наш Купала» (Янка), «Шлях» (Валодзя), «Ажаніцца — не журыцца» Далецкіх і М. Чарота (Мікіта), «Снежная каралева» Г. Х. Андэрсана (Кай), «Валенсіянскія вар’яты» (Валерыа), «Брама неўміручасці» (Генка), «Характары» (Пецька, Юрка), «Зоркі вечныя» (Веставы), «Радавыя» А. Дударава (Лёнька Адуванчык), «Тры Іваны — Тры браты» (Крумкач), «Даходнае месца» А. Астроўскага (Жадаў), «На Мінск!» (Андрэйка), «Трыбунал» (Валодзька), «Бура» (Арыэль), «Гаральд і Мод» (Гаральд), «30 дзён Кашчэя Бессмяротнага» (Пісар), «Дзеці сонца» (Міша), «Тарцюф» (Валер), «Надзея Путніна» (Сяргей Прадкін), «Дракон» Я. Шварца (Генрых), «Страсці па Аўдзею» (Андрэй), «Памінальная малітва» (Фёдар), «Царэўна-жабка» (Іванька-дурань), «Тутэйшыя» Я. Купалы (Мікіта Зносак), «Вежа» (Ромка), «Ромул Вялікі» (Апаліон), «Цынкавыя хлопчыкі» (1-шы салдат), «Тры сястры» А. Чэхава (Хвядоцік), «Дом на мяжы» (Стражнік), «Нежанаты мнагажэнец, альбо Залёты пана дэ Пурсаньяка» (Пурсаньяк), «Ідылія» В. Дуніна-Марцінкевіча (Ян Губач), «Translations» (Джымі Джэк), «Дон Жуан вяртаецца з вайны» (Дон Жуан), «Лес» (Буланаў), «Касцюмер» (Норман), «Інтымны тэатр Еўсцігнея Міровіча» (Слуга, Фольрад, Сусед), «Сон у чарадзейную ноч пасярэдзіне лета» (Аснова), «К’ёджаўскія перабрэхі» (Ісідара), «Дзіўная місіс Сэвідж» (Ганібал), «С. В.» (Яе брат), «Чычыкаў» (Манілаў), «Сымон-Музыка» (Дзед Жабрак), «Стрыптыз» («Мікола-Тэатр») С. Мрожака, антрэпрыза «ART» (Іван / «Мікола-Тэатр») Я. Рэзы, «Вячэра з прыдуркам» (Франсуа Піньён / «Мікола-Тэатр»), «Як пасварыліся Іван Іванавіч з Іванам Нікіфаравічам» (Іван Іванавіч / «Мікола-Тэатр») і інш.