cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксандр Міхайлавіч Гальмак
Біяграфія
Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1980), Гомельскае аддзяленне Інстытута матэматыкі АН БССР (аспірантура, 1989). Працаваў у Магілёўскім дзяржаўным універсітэце харчавання (з 1980, тэхналагічны факультэт, кафедра вышэйшай матэматыкі, дацэнт, з 2012 — загадчык кафедры).
Гольштэйн
Го́льштэйн (Holstein ) — гістарычная вобласць у Германіі. Размешчана ў паўднёвай частцы зямлі Шлезвіг-Гольштэйн. Да 1945 г. — адна з правінцый федэральнай зямлі Прусіі.
Да VIII стагоддзя заходняя частка Гольштэйна была заселена саксамі, усходняя — славянамі-ваграмі і ўваходзіла ў землі бодрыцкага саюза плямёнаў. У 1110 годзе ў заходняй частцы ўтварылася графства Гольштэйн; у другой палове XII стагоддзя яно падпарадкавала і ўсходні Гольштэйн. У 1203 годзе Гольштэйнам авалодала Данія. Зрэшты, ужо ў 1225 годзе графы Гольштэйна, падтрыманыя мясцовым рыцарствам, ізноў апынуліся ва ўладзе.
Аляксандр Міхайлавіч Гальмак
Біяграфія
Навуковыя інтарэсы: універсальная алгебра, групы, поліадычныя групы.
Гольштэйн
У 1386 годзе ад Даніі да гольштэйнскіх графам перайшоў Шлезвіг. У XV стагоддзі ўплыў Даніі ў Гольштэйне зноў узмацнілася. Калі гольштэйнская лінія графаў Шаўенбургскіх згасла ў 1459 годзе, то Гольштэйн і Шлезвіг перайшлі да караля Даніі па дагаворы, складзенаму ў 1460 годзе ў Рыбэ.
У 1490 годзе Гольштэйн быў падзельны на Гольштэйн-Зондэрбург і Гольштэйн-Готарп. Гольштэйн-Зондэрбург заставаўся ва ўладанні караля Даніі і быў таксама вядомы як Каралеўскі Гольштэйн; потым ён стаў вядомы як Гольштэйн-Глюкштат. Гольштэйн-Готарп, таксама вядомы як Герцагскі Гольштэйн, быў перададзены малодшай галіны Ольдэнбургаў, да роду якіх належалі каралі Даніі.
У 1762 годзе герцаг Гольштэйн-Готарпскі стаў імператарам Расіі пад імем Пятра III. Пётр III планаваў напасці на Данію, каб вярнуць Гольштэйн-Готарпскія ўладанні, далучаныя да Шлезвіга.
Імператрыца Кацярына II у 1767 годзе заключыла з Даніяй дагавор аб саюзе, пацверджаны трактатам у 1773 года (так званы Царскасельскі трактат), які цалкам урэгуляваў «готарпскае пытанне».
Паводле складзенага трактата, спадчыннік расійскага прастола Павел (I), быўшы адначасова гольштэйн-готарпскім герцагам, адмаўляўся на карысць Даніі ад готарпскай спадчыны ў абмен на графствы Ольдэнбург і Дэльменхорст у Паўночнай Германіі, кіраўніком якіх стаў Фрыдрых Аўгуст I Ольдэнбургскі. У выніку такога рашэння ўвесь Шлезвіг-Гольштэйн увайшоў у склад Даніі.
Адольф Гласбрэнер
Адольф Гласбрэнер (Adolf Glaßbrenner;, — , ) — нямецкі -сатырык,. З пачатку 30-х гг. рэдактар ​​і выдавец гумарыстычных і сатырычных выданняў. Аўтар нарысаў, дасціпных замалёвак нямецкіх абывацеляў. У гады рэвалюцыі 1848 года адстойваў рэспубліканскія пазіцыі. Быў высланы з Прусіі ў 1850 годзе; вярнуўшыся ў Берлін (1858), працягваў журналісцкую дзейнасць.
Непераможная армада
Непераможная армада (Armada Invencible) або Вялікая і слаўнейшая армада (Grande y Felicísima Armada) — велізарны флот, падрыхтаваны ў 1587—1588 гадах Іспаніяй для ўварвання ў Англію.
Падрыхтоўка
Іспанскі флот складаўся з 130 вялікіх і 30 меншых ваенных караблёў з 19295 дэсантнага войскі, 8460 матросамі, 2088 рабамі і 2630 гарматамі; з флотам ехаў вялікі інквізітар і 150 дамініканскіх манахаў. з грувасткіх караблёў, якія прызначаліся галоўным чынам для абардажным бою, так як іспанцы недаацэньвалі ролю артылерыі ў марскім баі. Англійская флот (197 караблёў з 6500 гарматамі, 12 тыс. матросамі і 4 тыс. салдатамі) складаўся з меншых па памерах, але больш манеўраных караблёў з моцнай артылерыяй.
Толькі флот адышоў 29 мая 1588 года ад Лісабона, як бура раскідала яго, так што ў порце Ла-Карунья прыйшлося чыніць караблі. Адзін карабель патануў, а тры былі адведзены рабамі ў французскія гавані. Пасля гэтага флот накіраваўся да фламандскі берагав, каб вызваліць закрытыя галандцамі і ангельцамі гавані Ньюпарт і Дзюнкерк і, пасадзіўшы там пад начальствам герцага Пармскага войска ў 31000 і 4000 коней, перавезці яго ў Англію пад ахову армады.
Баявыя дзеянні
Першае сутыкненне адбылося каля Плімута 31 ліпеня. Іспанцы пазбавіліся тут трох караблёў, а ангельцы не панеслі амаль ніякага ўрону. 2 жніўня сутыкненні працягнуліся ўсход, падчас якіх абодва бакі не панеслi стратаў, але зрасходавалі шмат боепрыпасаў. Пасля гэтага Армада працягнула плаванне на паўночны ўсход, у глыб Ла-Манша. Іспанскі флот размяшчаўся паўмесяцам: па краях знаходзіліся самыя моцныя ваенныя караблі, пад іх прыкрыццём ў цэнтры гуртаваліся марудлівыя гандлёвыя і грузавыя суда. Англійскі флот зноў наблізіўся да іспанскага глыбокай ноччу з 7 на 8 жніўня, калі Армада стала на якар насупраць Кале. У час штылю англійскі галоўнакамандуючы пусціў супраць Армады восем брандараў, якія зрабілі такое замяшанне, што 8 жніўня раніцай Говард адважыўся зрабіць напад. Падчас васьмігадзіннай бітвы іспанскія караблі зносіла на банкі на паўночны ўсход ад Кале, супраць Граўліна; здавалася, што Армада вось-вось немінуча сядзе на мель, даставіўшы лёгкую перамогу ангельцам, аднак паўночна-заходні вецер змяніўся на паўднёва-заходні і вынес іспанскія караблі ў воды Паўночнага мора. Іспанскі флот рушыў на поўнач; англічане перасьледавалі яго да заліва Ферт-оф-Форт на ўсходнім узбярэжжы Шатландыі, дзе 12 жніўня шторм раз’яднаў супернікаў.
Іспанцы распачалі плаванне вакол Брытанскіх астравоў - абмінулі з поўначы Шэтландскія астравы, прайшлі ўздоўж заходняга берага Ірландыі, дзе спадзяваліся атрымаць падмогу ад адзінаверцаў, а затым вярнуліся ў Іспанію. На зваротным шляху ў берагоў Ірландыі штармы і частыя караблекрушэння значна паменшылі колькасць Армады.
Вынікі
Толькі некалькі моцна пашкоджаных караблёў прыйшлі назад у Іспанію, дзе, у дадатак, ўжо ў самой гавані выпадкова згарэла два судны. Толькі да канца верасня ўцалелыя рэшткі флоту зайшлі у гавань Сантандэр. Наогул Армада пазбавілася ў моры 75-ці вялікіх караблёў і 10185 чалавек, і не было ні адной значнай сям’і ў Іспаніі, якая не аплаквала б страты блізкага чалавека. З знішчэннем флоту скончылася і магутнасць Іспаніі.
Марціянавэ (Вэлыкамыхайліўскі раён)
Марціянавэ (Марціяно́ве) — вёска ў Вэлыкамыхайліўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
IC 2755
IC 2755 — галактыка тыпу * (зорка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Мікалай Міцкевіч
Мікалай Міцкевіч:
Вэцпіебалга
Вэцпіебалга (Vecpiebalga) — сяло ў Латвіі, адміністрацыйны цэнтр Вэцпіебалгскага края і Вэцпіебалгскай воласці. Размешчана ў гістарычным Піебалгскім краі, паміж азёрамі Алаўкстс і Інесіс, на скрыжаванні аўтадарог P30 і P33. Адлегласць да горада Мадона — 37 км, да Цэсіса — 49 км, да Рыгі — 128 км.
У Вэцпіебалзе знаходзіцца сярэдняя школа, дом культуры (пабудаваны ў 1887 годзе ў якасці дома Дабрачыннага таварыства), бібліятэка, аптэка, турыстычны інфармацыйны цэнтр.
Мацкулы
Мацкулы (Мацку́ли) — вёска ў Вэлыкамыхайліўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Моладаўскі сельсавет
Мо́ладаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2010 года вёска) Моладава.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іванаўскага раёна Пінскай вобласці. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 9 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Тышкавіцкага сельсавета. У 1962 годзе вёска Тышкавічы перададзена ў склад Мотальскага сельсавета. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе Драгічынскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Моладаўскага сельсавета было 5 населеных пунктаў. 21 ліпеня 1980 года скасавана вёска Кучавы. 26 чэрвеня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Дастоеўскага сельсавета (населеныя пункты Атолчыцы, Вілы, Вулька Дастоеўская, Дастоева, Заруддзе, Застружжа, Каралін, Красіеўка, Кротава, Лысуха, Навасёлкі, Палкоцічы).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (4 населеныя пункты) — 1241 чалавек, з іх 96,9 % — беларусы.
Сан-Марціна-ін-Пенсіліс
Сан-Марціна-ін-Пенсіліс (San Martino in Pensilis) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кампабаса.
Насельніцтва складае 4824 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 48 чал./км². Займае плошчу 100 км². Паштовы індэкс — 86046. Тэлефонны код — 0875.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Leo.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Расціслаў Выграненка
Расціслаў Выграненка (Rostisław Wygranienko; нар., ) — беларускі і польскі арганіст украінскага паходжання.
У 1985—1996 гадах навучаўся у музычным ліцэі пры Беларускай акадэміі музыкі (па класах фартэпіяна (праф. Леанід Юшкевіч), аргана (Наталія Выграненка, Канстанцін Шараў), музыказнаўства), атрымаў дыплом з адзнакай. У 1996—1998 гг. быў студэнтам Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі па класу фартэпіяна (праф. Леанід Юшкевіч).
З 1998 г. пражывае ў Польшчы, дзе ў 1998—2003 гадах навучаўся ў Акадэміі музыкі імя Ф. Шапэна ў Варшаве па класу аргана праф. Іаахіма Грубіха (дыплом з адзнакай, тэма магістэрскай дысертацыі — «Арган на Беларусі ў XX стагоддзі»). У той час тройчы быў стыпендыстам Фонду Сораса.
Арганіст канцэртуе ў многіх краінах Еўропы (Польшча, Германія, Італія, Харватыя, Чэхія, Славакія, Швейцарыя, Швецыя, Данія, Бельгія, Венгрыя, Украіна, Расія), а таксама рэгулярна на Беларусі (Мінск — Беларуская дзяржаўная філармонія, Гродна — Кафедральны касцёл, Кірха, Магілёў — Кафедральны касцёл, Віцебск — Віцебская абласная філармонія, Брэст, Пінск і г.д.). У яго рэпертуары — больш за 1000 арганных твораў XVI—XXI вякоў.
Расціслаў Выграненка — лаўрэат і пераможца многіх міжнародных арганных конкурсаў — першыя прэміі ў Сан-Морыс (Швейцарыя), Руміі і Познані (Польшча). Гэтаксама з’яўляецца членам журы ў арганных конкурсах (Сан-Морыс, Легніца). У артыста — багатая дыскаграфія.
З 2010 года Расціслаў Выграненка з’яўляецца музычным дырэктарам і арганістам Англіканскай царквы ў Варшаве.
Мікалай Антонавіч Міцкевіч
Мікала́й Анто́навіч Міцке́віч (, Парычы,, Гомельская вобласць — ) — беларускі рэжысёр і акцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1949).
Біяграфія
Скончыў Беларускую драматычную студыю ў Маскве (1926). У 1918—1920 гадах акцёр Першага таварыства беларускай драмы і камедыі. З 1926 года ў Беларускім тэатры імя Якуба Коласа (у 1931—1933 гадах мастацкі кіраўнік), у 1934—1941 гадах рэжысёр тэатраў ва Украіне.
Творчасць
Сярод роляў у БДТ-2: Адольф, («Цар Максіміліян»), Галадуха («Сон у летнюю ноч» У. Шэкспіра), фон Штубэ («Разлом» Б. Лаўранёва), Гадзіншчык («Крамлёўскія куранты» М. Пагодзіна). Стварыў яркія спектаклі па п’есах беларускіх аўтараў «Качагары» І. Гурскага (1931), «Заложнікі» А. Кучара (1944), «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы (1950).
Анахайм (Каліфорнія)
Анахайм (анг. Anaheim) — горад у Каліфорніі, ЗША. Размешчаны ў акрузе Орындж, у 45 кіламетрах на поўдзень ад Лос-Анджэлеса. Насельніцтва горада складае 342410 (2006), ён з'яўляецца 10-м па насельніцтву ў Каліфорніі і 56-м у ЗША. Анахайм другі па насельніцтву ў акрузе Орандж пасля Санта-Аны, аднак самы вялікі па плошчы. Горад вядомы сваімі паркамі атракцыёнаў, спартыўнымі камандамі і цэнтрамі для правядзення канферэнцый.
Парфён Пятровіч Савіцкі
Парфён Пятровіч Савіцкі (, в. Гайшын, Магілёўская губерня —, ) — беларускі гісторык, дзяржаўны дзеяч. Кандыдат гістарычных навук (1948). Рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта з 1938 па 1941 і з 1943 па 1946 год.
Біяграфія
Нарадзіўся 28 кастрычніка 1904 ў сям’і беззямельнага селяніна ў вёсцы Гайшын Магілёўскай губерні (цяпер у Слаўгарадскім раёне Магілёўскай вобласці). Бацька, не маючы сваёй зямлі, працаваў на лесанарыхтоўках і лесасплаве, маці памерла рана. У 1916 годзе скончыў чатырохгадовую вясковую земскую пачатковую школу, у 1921 годзе — Прапойскае вучылішча.
Працаваў дырэктарам пачатковай школы ў вёсцы Барсукоўка, займаўся сельскай гаспадаркай. У 1925 годзе быў абраны старшынёй Гайшынскага сельсавета, а ў 1927 годзе ўступіў кампартыю Беларусі. З 1929 па 1931 год працаваў сакратаром Прапойскага райвыканкама. У 1934 годзе скончыў прапагандысцкае аддзяленне Камуністычнага ўніверсітэта Беларусі, дзе пазней працаваў выкладчыкам гісторыі партыі, быў рэдактарам газеты «Ленінец». З 1935 па 1938 год працаваў на партыйных пасадах у Мінску. У 1937 годзе завочна скончыў Інстытут чырвонай прафесуры ў Маскве. З 1938 года член ЦК кампартыі Беларусі. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР. З 1938 па 1946 год працаваў рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У перыяд 1941 па 1943 год універсітэт не працаваў з прычыны вайны, Савіцкі працаваў рэктарам Педагагічнага інстытута ў Ніжнім Тагіле. 15 мая 1943 года дзейнасць універсітэта была адноўлена і Савіцкі вярнуўся на прадугледжанае месца. З 1949 гады па 1952 год дацэнт БДУ.
Малонка Мосарская
Мало́нка Мо́сарская (, Молонка Мосорская) — хутар у Шаркаўшчынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Радзюкоўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Шаркаўшчына Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 12 лютага 1965 года хутар уваходзіў у склад Дулінаўскага сельсавета, да 31 студзеня 1983 года знаходзіўся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Шаркаўшчынскага пассавета.
Фэдасііўка (Захарыўскі раён)
Фэдасііўка (Федосі́ївка) — вёска ў Захарыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Марыя Іванаўна Ісаёнак
Марыя Іванаўна Ісаёнак (, вёска Кісялі, ) — беларускі жывапісец.
Біяграфія
Скончыла Мінскае мастацкае вучылішча (1969). Член Беларускага саюза мастакоў з 1985 г. Працуе ў жанры партрэта, нацюрморта, пейзажа. Удзельнічае ў выставах з 1975 г. Творчасць М. Ісаёнак — адна з прыкметных з'яў у сучасным беларускім мастацтве. Мастачка тонка ўспрымае стан прыроды, імкнецца да выяўлення гармоніі чалавека з навакольным асяроддзем і па-майстэрску перадае ўласныя ўражанні ў стрыманай каляровай гаме.
Карціны М. Ісаёнак на працягу 2002—2004 гг. дэманстраваліся на выставах у розных гарадах Італіі. Выстаўкі мастачкі арганізоўваліся таксама ў Літве (Вільнюс, 2003), у Мінску — у Музеі сучаснага мастацтва і Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, а таксама ў іншых гарадах.
Вэцваркава
Вэцваркава (Vecvārkava) — населены пункт у Латвіі. Адміністрацыйны цэнтр Варкаўскага края (да 2021 года) і Упмальскай воласці. Знаходзіцца на правым беразе ракі Дубна. Адлегласць да горада Прэйлі складае каля 23 км. Па даных на 2018 год, у населеным пункце пражывалі 182 чалавекі. У вёсцы ёсць былы маёнтак «Варкава» і каталіцкая царква.
Міндаліны
Міндаліны, гланды — скопішчы лімфадэноіднай тканкі ў слізістай абалонцы ў вобласці насаглоткі і ротавай поласці. Адрозніваюць язычныя міндаліны (на тыльнай паверхні языка), носаглотачныя (у глотцы), трубныя міндаліны ля адтулін слыхавых (еўстахіевых) труб і паднябенныя (называюцца часам гландамі), якія знаходзяцца паміж паднябеннымі дужкамі. У міндалінах адбываецца ўтварэнне лімфацытаў, якія адсюль часткова вылучаюцца ў ток лімфы. Міндаліны граюць значную ролю ў абароне арганізма ад хваробатворных мікраарганізмаў і ў выпрацоўцы імунітэту.
Рабер Кампен
Рабер Кампен ( або 1379, Валансьен, Нідэрланды —, г. Турнэ) — нідэрландскі жывапісец, які, як правіла, атаясамліваецца з  — невядомым мастаком, які стаіць ля вытокаў традыцыі (так званых «фламандскіх прымітываў»). Настаўнік Рагіра ван дэр Вейдэна і адзін з першых партрэтыстаў у еўрапейскім жывапісе.
Чэрвона Сцінка
Чэрвона Сцінка (Черво́на Сті́нка) — вёска ў Захарыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
IC 2756
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Вольга Юр’еўна Панарына
Вольга Юр'еўна Панарына (нар. 16 верасня 1985) — беларуская прафесійная велагоншчыца, чэмпіёнка свету 2011 года. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2011).
3 кастрычніка 2011 г. падчас спаборніцтваў Кубка Беларусі Вольга Панарына на велатрэку «Мінск-Арэна» перасягнула нацыянальны рэкорд у гіце на 500 метраў з месца, пераадолеўшы дыстанцыю за 33,168 секунды, што на 0,128 секунды лепш сусветнага рэкорду, усталяванага літоўкай Сімоны Крупескайтэ на чэмпіянаце свету ў польскім Прушкаве.
5 лістапада 2011 на стартавым этапе Кубка свету, які праходзіў на велатрэку «Сары-Арка» ў Астане, у кваліфікацыйным заездзе спрынту — гонцы на 200 м з ходу — Панарына паўтарыла сусветны рэкорд Сімоны Крупескайтэ (10,793 сек.).
Трэніруецца пад кіраўніцтвам расійскага спецыяліста Станіслава Салаўёва.
Удзельніца Алімпійскіх гульняў 2012 года ў спрынце і кейрыне.
Boettgeria crispa
Boettgeria crispa — від малюскаў роду сямейства.
Апісанне
Гэты від з'яўляецца эндэмікам Мадэйры, Партугалія. Яго прыроднае асяроддзе пражывання — туманныя лясы Мадэйры, на вышынях ад 700 да 1000 метраў, як правіла, прымацоўваецца да дрэў. Від знаходзіцца пад пагрозай вымірання з-за разбурэння асяроддзя пражывання.
Капчагайскае вадасховішча
Капчага́йскае  — вадасховішча ў Казахстане, у Алмацінскай вобласці, на рацэ Ілі.
Вадасховішча створана ў 1970 годзе ў выніку будаўніцтва Капчагайскай ГЭС. Плошча паверхні вадасховішча складае 1847 км², даўжыня 180 км, найбольшая шырыня 22 км. Найбольшая глыбіня дасягае 40 м, сярэдняя — каля 15 м. Аб’ём вады 28,14 км³. Ваганні узроўню вады да 2 м. У вадасховішча ўпадаюць рэкі Чылік, Турген, Ісык, Малая Алмацінка, Каскелен.
Выкарыстоўваецца ў мэтах энергетыкі, рэгулявання сцёку, арашэння і рыбагадоўлі.
Псалом 11
Псалом 11 (12 паводле масарэцкай нумарацыі) уваходзіць у склад 2-й кафізмы. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — роздум у часіну бедства.
Анылавэ
Анылавэ (Они́лове) — вёска ў Захарыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Зарубецкі сельсавет
Зару́бецкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Крычаўскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Зарубец.
Утвораны 21 жніўня 1925 года ў складзе Крычаўскага раёна Калінінскай акругі БССР з часткі скасаванага Прахораўскага сельсавета. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Крычаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Краснабудскага сельсавета.
Візэ (востраў)
Рэльеф вострава раўнінны з невялікімі ўзгоркамі, максімальная вышыня 22 м над узроўнем мора. Геалагічна Зямля Візе складзеная глінай і марскім пяском. Клімат вострава суровы, тэмпература самых цёплых месяцаў ледзь перавышае нулявую адзнаку. Востраў уяўляе сабою арктычную пустыню, зрэдку пакрытую тундрай (у асноўным, ягель і лішайнікі). Мінімальная тэмпература за гады назірання складае −52,0 °С, сярэднегадавая колькасць ападкаў — 242 мм, у асноўным у выглядзе снега.
Гісторыя
Востраў адрозніваецца гісторыяй свайго адкрыцця. У 1910-х гадах судна «Святая Анна» пад кіраўніцтвам Г. Л. Брусілава дрэйфавала ў Карскім моры. У 1914 годзе судна загінула, але яго штурман В. І. Альбанаў здолеў выратаваць вахцены журнал.
У 1924 годдзе савецкі акіянограф (а таксама метэаролаг і палярны даследчык) У. Ю. Візэ вывучаў лінію дрэйфу судна, заціснутага ва льдах. Па адхіленні марскога цячэння ён выказаў здагадку, што чыннік гэтага — у існаванні вострава і даў вельмі дакладныя геаграфічныя каардынаты. На ледаколе «Георгій Сядоў» у 1930 годзе Візэ, удзельнік экспедыцыі пад кіраўніцтвам О. Ю. Шміта, першым ступіў на тэарэтычна прадказаны ім самім востраў.
З 1 лістапада 1945 года на паўднёвым беразе вострава працуе гідраметэаралагічная палярная станцыя, адна з самых паўночных у свеце. Сталага насельніцтва на востраве няма.
Армяна-азербайджанская вайна (1918—1920)
Армяна-азербайджанская вайна — ваенны канфлікт паміж Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікай і Рэспублікай Арменіяй у 1918—1920 гадах, этнічны канфлікт паміж армянамі і азербайджанцамі. Фактычна складаўся з двух армяна-азербайджанскіх войнаў, што адбыліся цягам кароткага перыяду незалежнасці абедзвюх дзяржаў у 1918 і 1920 годзе. На тэрыторыі рэгіёна былі Асманская і Брытанская імперыі: сілы першай пакінулі рэгіён пасля Мудраскага перамір’я, але брытанскі ўплыў, у прыватнасці так званых сіл Дэнстэрфорс, захоўвалася да 1920-х. Грамадзянскае насельніцтва Казахска-Шамшадынскага раёна, Зангезура, Нахічэвані і Карабаха таксама было закранута канфліктам. Вайна адрознівалася высокімі стратамі сярод грамадзянскага насельніцтва, асноўнымі прычынамі чаму паслужылі партызанскія і паўпартызанскія дзеянні ў ходзе нацыянальна-дзяржаўнага будавання зноў створаных дзяржаў. Праз амаль стагоддзе канфлікт усё яшчэ далёкі ад вырашэння.
Перадгісторыя
Варожасць паміж армянамі і азербайджанцамі мела глыбокія гістарычныя карані, і рэлігійныя і культурныя адрозненні былі толькі фонам да тэрытарыяльнай варожасці.
Першыя сутыкненні паміж армянамі і азербайджанцамі адбыліся ў Баку ў лютым 1905 года. Неўзабаве этнічны канфлікт перакінуўся на іншыя часткі Каўказа, і 5 жніўня 1905 года ў Шушы адбыліся масавыя хваляванні з удзелам армян і азербайджанцаў. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года ў рэгіёне запанавала безуладдзе, і этнічны канфлікт выліўся ў адкрытую вайну.
Згодна азербайджанскім картам, АДР распасціралася б ад Каспійскага да Чорнага мора, атачаючы маленькую армянскую дзяржаву ў Ерэване. Арменія, са свайго боку, прэтэндавала на ўсю Эрыванскую вобласць, Елізаветпаль, Нагорны Карабах і Зангезур. Населеныя мусульманамі раёны да поўдня ад Ерэвана адмовіліся прызнаць уладу Рэспублікі Арменіі, атрымваючы падтрымку і зброю з Турцыі і Азербайджана. Армяне Карабаха і Зангезура, са свайго боку, адхілілі азербайджанскія вымогі і абвясцілі сябе неадымнымі часткамі Рэспублікі Арменія, аднак апошняя магла зрабіць мала дапамогі ізаляваным армянам Карабаха.
Нахічэвань
У снежні 1918 годзе Джафаркулі Хан Нахічэванскі абвясціў пантуранісцкую Аракскую Рэспубліку, якая прэтэндавала на Нахічэванскі, Сурмалінскі, Шарура-Даралагезкі паветы і на паўднёва-заходнюю частку Эрыванскага і Эчміядзінскага паветаў, захопленых Асманскай імперыяй у чэрвені 1918 года. Мясцовыя атрады былі досыць добра ўзброены і арганізаваны, каб адбіць ці, хоць бы, паслабіць магчымы армянскі наступ. Магчымае кровапраліцце было папярэджана ўсталяваннем брытанскага генерал-губернатарства 26 студзеня 1919
Брытанцы не прызналі Аракскую Рэспубліку, лічачы яе асманскай задумай. Рэспубліка праіснавала толькі 4 месяцы, і галоўным чынам толькі на паперы.
Брытанскае генерал-губернатарства, якое ахапляла Нахічэванскі, Шарурскі паветы і да 30 % Эрыванскага павета аж да ракі Ведзічай, узначальваў брытанскі афіцэр F. E. Laughton. Былі адноўлены чыгуначная і тэлеграфныя лініі з Персіі на Каўказ. 6 красавіка 1919 было прынята рашэнне перадаць тэрыторыю генерал-губернатарства Арменіі.
Адносны спакой захоўваўся да пачатку ліпеня, калі пачаліся паўстанні татар (азербайджанцаў) па ўсім паўднёвым усходзе Эрыванскай губерні. Да канца ліпеня татары, якія падтрымваліся ўрадам Азербайджана, валодалі чыгункай ад Джульфы да Шахтатхты. Армянская адміністрацыя была выбіта з Аразскай даліны паміж Ардубадам і Давалу. Армяне страцілі большую частку Нахічэванскага павета, з выняткам усходняга перадгор’я, куды і адступіў армянскі гарнізон Нахічэвані. Шарур-Нахчыван быў узяты мусульманскімі паўстанцамі з азербайджанскімі і турэцкімі сцягамі пад камандаваннем Самед-бека Джамілінскага. Большасць армян, якія заставаліся тут яшчэ ў чэрвені 1919, пакінула гэты рэгіён.
Карабах у час армяна-азербайджанскай вайны
Пасля таго як у маі 1918 года Арменія, Азербайджан і Грузія абвясцілі сваю незалежнасць, новаствораны ўрад Азербайджана з дапамогай турэцкай арміі імкнуўся падначаліць сабе армянанаселены Нагорны Карабах. Апошні кіраваўся армянскім Народным урадам Карабаха, абраным першым з’ездам армян Карабаха. Першыя месяцы армяна-азербайджанскага канфлікту ў Закаўказзі ў Карабаху было спакойна. Аднак пад канец верасня 1918 года, пасля ўзяцця Баку і разні армян, турэцка-азербайджанскія войскі захапілі Шушу. Армяне Шушы, спрабуючы ўнікнуць удзелу армян Баку, падначаліліся асмана-азербайджанскай арміі, тым часам як большая частка раёнаў Карабаха знаходзілася пад кантролем мясцовых армянскіх вайскаводаў і працягвала свой супраціў аж да канца першай сусветнай вайны.
Карабах пасля Першай сусветнай вайны
Пасля сыходу асманскіх войскаў паводле Мудраскага перамір’я ў лістападзе 1918, Карабах апынуўся ў стане далікатнай дыярхіі.
Брытанскае камандаванне, на чале з генерал-лейтэнантам Томсанам, які прыбылў у Баку 17 лістапада 1918, у сярэдзіне студзеня 1919 прызнала Карабах і Зангезур пад юрысдыкцыяй Азербайджана аж да рашэння Парыжскай мірнай канферэнцыі. Праазербайджанскія дзеянні брытанцаў шакавалі армян, якія лічылі сябе «маленькім саюзнікам» Вялікабрытаніі, тым больш, што генерал-губернатарам Шушанскага, Джэваншырскага, Джэбраільскага і Зангезурскага паветаў быў прызначаны Хасроў-бек Султанаў, вядомы сваімі антыармянскімі паглядамі. Армянскі нацыянальны савет Карабаха адмовіўся з ім супрацоўнічаць. Са свайго боку, урад Рэспублікі Арменіі прызначыў генерал-губернатарам Карабаха і Зангезура капітана Арсена Шахмазяна, не прызнанага брытанскімі ваеннымі ўладамі, якія патрабавалі яго водгуку.
Азербайджан блакаваў паведамленне і гандаль Нагорнага Карабаха з раўнінай, чым выклікаў у Нагорным Карабаху голад, што паводле паведамленняў амерыканскіх урадоўцаў рабілася пры патуральніцтве англічан. Султанаў арганізаваў нерэгулярныя курдска-татарскія конныя атрады, пад кіраўніцтвам двух сваіх братоў, падобныя Хамідые, якія Абдул-Хамід II выкарыстоўваў для забойстваў армян.
У пачатку чэрвеня Азербайджан павялічвае кантынгент войскаў у Нагорным Карабаху і 4 чэрвеня яны беспаспяхова спрабуюць узяць пад кантроль армянскія кварталы Шушы, да вечара бакі былі разведзены англічанамі
Баявыя дзеянні скончыліся перамогай Азербайджана і 22 жніўня 1919 года 7-ая Асамблея Карабаха прызнала Карабах пад юрысдыкцыяй Азербайджана. Паводле дагавора, Карабах заставаўся ў складзе Азербайджана на правах тэрытарыяльнай аўтаноміі з падаваннем армянам культурнай аўтаноміі. Гэта было асабістай перамогай Султанава і нацыянальнай перамогай Азербайджана. Арці Асланян так апісвае гэтыя падзеі
Лёс Шушы паказаў перавагу азербайджанскіх сіл астатнім раёнам Нагорнага Карабаха. Яны былі расчараваны няздольнасцю Армянскага ўрада падаць эфектыўную дапамогу Карабаху ці супрацівіцца брытанскай палітыцы. Карабахскія армяне апынуліся перад выбарам паміж працягнутым супраціўденнем — што, канчаткова ж, прывяло б да вялікіх параз і страт — ці прызнаннем азербайджанскай улады. Нагорны Карабах выбраў апошні курс з-за адсутнасці дапамогі звонку. Пасля доўгіх і пакутлівых перамоў, армяне Карабаха прынялі Азербайджанскую юрысдыкцыю па дагавору, падпісанаму 22 жніўня 1919.
Перасяленне будзе патрэбным, але не ў вялікіх маштабах. Прыкладам, армянскі эксклаў у Карабаху не можа заставацца, як і варожыя мусульмане, якія заселі вакол Паўднёвага захаду Эрывані ў наш час. Калі горшыя пытанні будуць уладжаны, народы паселяцца разам як раней, ці мігруюць самахоць у краіну, што кіруецца сваімі суайчыннікамі.
А генерал-брыгадзір Уільям Біч, кіраўнік брытанскай ваеннай разведкі на Каўказе, сцвярджаў наступнае:Паўднёва-ўсходні кут Эрыванскай губерні мае высокі працэнт татар, таму прапануецца, што Нахічэванскі павет павінен перайсці Азербайджану: Армяне, з саступленага павета (і таксама з Шушанскага Герускага паветаў) будуць пераселены ў Карскую вобласць і заменены мусульманамі з Карскай, Эрыванскай (і магчыма Батумскай) правінцый.
Не трэба падтрымваць вымогі Арменіі на Елізаветпальскую губерню і на Ахалкалакі: яна павінна быць здаволена атрыманнем Барчалы і тэрыторыяй, якую яна відаць атрымае, у Малой Азіі
У пачатку 1920 на Парыжскай мірнай канферэнцыі Карабах быў прызнаны за Азербайджанам, што, магчыма, было з прычыны дакладаў такіх саюзных следчых на Каўказе як амерыканскі палкоўнік Хаскел. Апошні прапанаваў пацверджанне Карабаха і Зангезура за Азербайджанам, а Нахічэвань вылучыць у нейтральную тэрыторыю пад кіраваннем брытанскага ці амерыканскага генерал-губернатара. Патэнцыяльным прэтэндэнтам на гэты пост быў амерыканскі палкоўнік Эдмунд Д. Дэйлі.
Перадгісторыя
Адносны мір, дасягнуты 22 жніўня 1919, аказаўся пад пагрозай пасля ўварвання азербайджанскіх войскаў у Зангезур у лістападзе 1919. Пад канец студзеня 1920 у Карабаху пачаліся міжнацыянальныя сутыкненні, і на наступны месяц Хасроў-бек Султанаў увёў у Карабах дадатковыя войскі. 18 лютага 1920 генерал-губернатар Султанаў запатрабаваў у Армянскай нацыянальнай савета Карабаха (былы Народны ўрад Карабаха) прызнанні безумоўнага суверэнітэту Азербайджана над Нагорным Карабахам і прапанаваў новай Карабахскай Асамблеі падрыхтаваць адпаведную рэзалюцыю. Восьмая Асамблея карабахскіх армян пачала сваю працу 28 лютага, аднак дэлегаты не прыйшлі да адзінай думкі. Меншая частка дэлегатаў (галоўным чынам з Шушы і Дызака) сабралася ў Шушы, паводле вымогаў Султанава.
Большасць жа дэлегатаў (галоўным чынам з Варанды, Хачэна, Гюлістана і Джараберта) сабраліся ў сяле Шушыкенд у некалькіх мілях ад Шушы. Дэлегацыя ў Шушы толькі падрыхтавала рэзалюцыю, што абвяшчае цесныя эканамічныя сувязі паміж Азербайджанам і Карабахам, але ўстрымалася ад абвяшчэння поўнага аб’яднання з Азербайджанам, тым часам як радыкальная большасць у Шушыкендзе, якая абвясціла сябе Восьмай Асамблеяй Карабахскіх армян, у сваёй рэзалюцыі 4 сакавіка адхіліла любое аб’яднанне з Азербайджанам.
Султанаў, спрабуючы ўзмацніць свой кантроль над Карабахам, забараніў армянам пакідаць Шушу без дазволу, загадаў рэгістраваць армян ветэранаў арміі былой Расійскай імперыі, так каб яны не маглі браць удзел у ваенных дзеяннях. Султанаў склаў планы знішчэння армянскіх вёсак паміж Зангезурам і Карабахам, каб разарваць сувязь паміж армянамі гэтых рэгіёнаў.
Шушикендская рэзалюцыя яшчэ больш абвастрыла сітуацыю ў Карабаху, і для падтрымання парадку ў Карабах былі ўведзены новыя азербайджанскія сілы, у парушэнне ўмоў міру жніўня 1919 года.
Парушэнне азербайджанскім бокам умоў жнівеньскага пагаднення, па думцы Рычарда Аванісяна, у канчатковым выніку і прывяло пад канец сакавіка 1920 года да няўдалай спробы ўзброенага паўстання.
Пачатак вайсковых дзеянняў
Паўстанне армян Карабаха пачалося 23 сакавіка 1920. Армянская міліцыя адначасна напала на Шушу, Ханкэнды, Аскеран і Тэртэр, аднак толькі ў Аскеране дамаглася поспеху. Нягледзячы на часовы поспех армян у Аскеране, вужэй 3-4 красавіка азербайджанскія войскі ў выніку контратакі вярнулі горад. Паўстанне ў Карабаху хутка перарасло ў поўнамаштабную вайну паміж Азербайджанам і Арменіяй у Казаху і Нахічэвані. Гарэгін Нждэ аказаўся замкнёным у Зангезуры, у спробе адваяваць Акуліс (21-25 сакавіка) і адбіць азербайджанскае наступленне з Джэбраіла (25-30 сакавіка). 13 красавіка Генерал Дро ўсталяваў армянскі кантроль над Дызакам і сельскай Варандай. 22 красавіка IX Асамблея карабахскіх армян абвясціла пра аб’яднанне з Арменіяй, кантралюючы толькі частку армянскіх сёл, прыкладам, Агдэрэ, тым часам як азербайджанскі бок кантраляваў Шушу, Ханкэнды, Аскеран, Тэртэр і астатнія населеныя пункты. Тым часам 27 красавіка адбылася саветызацыя Азербайджана.
Саветызацыя Карабаха
30 красавіка Намеснік камісара па замежных справах Азербайджанскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі М. Д. Гусейнаў скіраваў ноту міністру замежных спраў Армянскай Рэспублікі, дзе запатрабаваў ачысціць ад армянскіх войскаў Карабах і Зангезур, адысці да сваіх меж і спыніць міжнацыянальную зваду, у адваротным выпадку ж прыстрашыў аб’явай вайны. М. Д. Гусейнавым і Чынгізам Ільдырымам быў дадзены загад азербайджанскім ваенным часткам у Карабаху і Зангезуры спыніць наступленне. 1 мая Карабах, паводле газеты «Камуніст», прызнаў савецкую ўладу. 12 мая ў Карабах увайшлі савецкія войскі. Большая частка мясцовай армянскай міліцыі, пад уплывам бальшавіцкай прапаганды, перайшла на бок Чырвонай арміі, а армянскія афіцэры і інструктары, не згодныя падначаліцца бальшавікам, былі расстраляныя ці арыштаваны. Генерал Дро падначаліўся вымогам савецкага боку і апошнія армянскія часткі пакінулі Карабах 25-26 мая.
Зангезур
У 1917 годзе пасля Лютаўскай рэвалюцыі Зангезурам кіравала мусульманская і армянская адміністрацыя з Герусаў, аднак пагаршэнне адносін прывяло да таго, што мусульмане ўсталявалі пазней у тым жа годзе ўласную адміністрацыю ў сяле Дандарлу.
Да чэрвеня 1918 у Зангезуры пачалося міжнацыянальная барацьба. Генерал Андранік, які ставіўся да Рэспублікі Арменія як да турэцкага закладніка і расцэньваў Батумскі дагавор як здраду, прыбыў у Зангезур з узбраеннем у тры-пяць тысяч чалавек з некалькімі тысячамі ўцекачоў з Турцыі. Мясцовыя армянскія лідары падтрымалі Андраніка. Ён паспрабаваў аб’яднацца з брытанскімі войскамі ў Паўночным Іране, але быў адбіты назад каля Хоя турэцкімі дывізіямі. Андранік нанёс шэраг параз непакорлівым мусульманскім селам, якія кантралявалі важныя маршруты, якія злучалі падраёны Зангезура. Разбурэнне, што ажыццяўлялася Андранікам, выклікала пратэсты турэцкага генерала Халіл-пашы ў Эрыване.
Пад канец кастрычніка Андранік пачаў канцэнтрацыю сваіх войскаў у пагранічных селах Зангезура і пачаў паход на Шушу. Аднак дарога з Зангезура ў Шушу праходзіла праз 20 сёл у вузкіх далінах рэк Забух і Акера, дзе знаходзіліся дасведчаныя азербайджанскія і курдскія ратнікі, якія ўзначальваліся Султан-бекам Султанавым. 29 лістапада 1918 пачаліся трохдзённыя баі, у якіх дывізія Андраніка з вялікімі стратамі ўзяла панавальныя вышыні, захапіўшы некалькі мусульманскіх паселішчаў, у тым ліку Абдаляр. У Абдаляр з Шушы прыбыткі брытанскі капітан Сквір і французскі капітан Гасфілд, якія данеслі да Андраніка вымогу генерал-маёра Томсана спыніць вайсковыя дзеянні з прычыны сканчэння Першай Сусветнай вайны і вярнуцца ў Герусы
У студзені 1919 брытанскае камандаванне пацвердзіла прызначэнне ўрадам Азербайджана Хасроў-бека Султанава на пасаду генерал-губернатара Карабаха і Зангезура, што выклікала пратэсты армянскага боку, за якім прыйшоў адказ азербайджанскага боку. Брытанскае камандаванне настойвала, каб бакі дачакаліся рашэння Парыжскай мірнай канферэнцыі.
6 сакавіка 1919 палкоўнік Шахмазян прыбыў у Герусы, каб ажыццявіць уваходжанне Зангезура ў Рэспубліку Арменія. Рэгіянальнае консульства Зангезура і Карабаха ўяўляла сабою незвычайную камбінацыю дашнакаў, бальшавікоў і пазапартыйных ставіла за мэту ўваходжанне абедзвюх абласцей у Арменію, але ў рэальнасці мела ўладу толькі ў Зангезуры. Вымогі брытанскага генерала Шатлварта, як і маёра Монка-Масона, прызнаць уладу Азербайджана былі безвыніковыя. З сярэдзіны красавіка пачалася барацьба паміж армянамі і мясцовымі мусульманамі, якая прывяла да выгнання мусульманаў з цэнтральнага Зангезура ў перыферыю, у стэпы ці Іран. Кровапраліцце выклікала пратэсты Азербайджана. 21 чэрвеня газета «Азербайджан» апублікавала паведамленне Хасроў-бека Султанава пра тое, што армяне закрылі праходы і 10 тысяч мусульманскіх качэўнікаў з 150 тысячамі галоў хатняга быдла захраслі. Султанаў запатрабаваў ад урада дазвол на выкананне «сваіх абавязкаў перад дзясяткамі тысяч людзей».
Карабах 22 жніўня 1919 быў падначалены Азербайджану і перастаў быць перашкодай на шляху да кантролю над Зангезурам. Сыход Андраніка з Зангезура вясной 1919 зрабіў Зангезур яшчэ больш уразлівым. Да восені Арменія і Азербайджан дамінавалі па розныя бакі лініі, ненаўмысна напісаныя ў снежні 1918, калі Томсан запатрабаваў Андраніку вярнуцца ў Зангезур.
У лістападзе 1919, праз тры месяцы ўсталявання кантролю над Шарур-Нахічэванам, два з паловай месяцы праз падначалення Карабаха і 7 тыдняў пасля эвакуацыі брытанцаў з большай часткі Паўднёвага Каўказа, урад Азербайджана вырашыў падначаліць Зангезур — апошнюю перашкоду паміж Азербайджанам і Турцыяй. 4 лістапада 1919 азербайджанскія войскі з Карабаха і мусульманскія ратнікі з Нахчывана ўварваліся ў Зангезур. Першы дзень уварвання быў паспяховым, аднак да 9 лістапада ўварванне было адбіта Гарэгінам Нждэ і Арсенам Шахмазянам. Праз паўтара тыдня Нждэ пачаў аперацыю супраць узброеных мусульманскіх паселішчаў, што падтрымалі ўварванне ў раёнах Мегры і Капана ў самым цэнтры Зангезура. У выніку Нждэ захапіў Каджаран, Акчы, Пірудан і шэраг іншых паселішчаў. Абаронцы былі выразаны, а насельніцтва выгнана.
У сярэдзіне лістапада прадстаўнікі Вялікабрытаніі і ЗША Сэр Олівер Уордрап і Палкоўнік Джэймс Рэа запатрабавалі неадкладнага спынення вайны. Перамовы пачаліся 20 лістапада 1919 у Тыфлісе і 23 лістапада прэм’ер-міністры Арменіі і Азербайджана Хацісян і Усубекаў падпісалі мірны дагавор.
Пачатак савецкай экспансіі
Пад канец красавіка 1920 года ў сталіцы Азербайджана ўлада была захоплена камуністамі. У той жа дзень урад Азербайджанскай ССР аддаў загад азербайджанскім войскам у Карабаху і Зангезуры спыніць наступ і прыняць абарончае становішча. Мірза Давуд Гусейнаў, старшыня Прэзідыума ЦК КПП Азербайджанскай ССР, скіраваў ноту ўраду Арменіі, у якой патрабавалася ачысціць ад армянскіх вайсковых частак Карабах і Зангезур і спыніць міжнацыянальную зваду. Адказ павінен быў быць атрыманы на працягу трох дзён, інакш Рэўкам Азербайджанскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі лічыў сябе ў стане вайны з Арменіяй.
У пачатку мая XI Чырвоная армія пачала наступ убок Карабаха, Гянджы і Казаха. Да канца мая армянскія рэгулярныя войскі або пакінулі Карабах, або перамкнулі сваю лаяльнасць на Чырвоную армію, якую яны меркавалі вызвольнікам армян. У рэгіёне ўсталявалася савецкая ўлада, падзеленая на мусульманскі рэўкам у Шушы і армянскі рэўкам у Тагавардзе. Армянская армія пацярпела шэраг параз таксама ў Казах-Шамшадыле.
Паралельна паміж РСФСР і Арменіяй вяліся перамовы ў Маскве. Падчас перамоў чырвоная армія была занята ў Азербайджане падаўленнем антысавецкіх азербайджанскіх паўстанняў у Закаталах, Гянджы і Агдам-Шушы, а армянская армія мела падобную праблему ў асобе бальшавіцкіх паўстанняў у Карсе, Сарыкамышы, Александропалі, Дыліжане, Нова-Баязіце, пазней уціхамірваючы таксама мусульманскія анклавы Зенгібасара, Ведзібасара і Пяняка (недалёка ад Олту).
Алаўкстс
Алаўкстс (Alauksts) — возера ў Вэцпіебалгскім краі Латвіі. Размешчана на Відзэмскім узвышшы на вышыні 202,3 м над узроўнем мора. Плошча возера — 774,8 га. Аб’ём вады — 0,0258 км³. Плошча паверхні — 7,748 км².
Армяна-азербайджанская вайна (1918—1920)
Пачатак савецкай экспансіі
У сярэдзіне чэрвеня камуністы на перагаворах змяніліся ў тоне. Калі да гэтага чырвоная армія не магла захапіць Зангезур-Нахчыван з-за азербайджанскіх паўстанняў, то пасля падзення Шушы 15 чэрвеня дарога ў Нахчыван праз Герусы была адкрыта. Чырвоныя захапілі Герусы 5 ліпеня і 17 ліпеня XI Чырвоная армія пачатку наступ на Нахчыван. У той жа час турэцкія войскі сканцэнтраваліся ў Маку на поўначы Ірана, рыхтуючыся адбіць наступ армянскай арміі Шалкоўнікава на Нахчыван.
Алаўкстс
Возера Алаўкстс мае авальную форму і мноства бухт. На возеры два невялікія астраўкі плошчай 0,8 га і 0,76 га. З возера Алаўкстс бярэ пачатак невялікая рэчка Гаўіня, якая ўпадае ў Гаўю (раней лічылася, што возера Алаўкстс з’яўляецца вытокам самой Гаўі). У XIX стагоддзі Алаўкстс быў злучаны каналам з суседнім возерам Таўнс.
Возера і яго ваколіцы з’яўляюцца прыродаахоўнай тэрыторыяй.
Армяна-азербайджанская вайна (1918—1920)
Пачатак савецкай экспансіі
Пасля захопу Герусов і ўсталяванні савецкай улады на поўначы Карабаха, чырвоная армія паспрабавала ўсталяваць кантроль і над паўднёвай часткай, але была разгромлена ўзбраеннем Нждэ каля Капана і атакавана атрадамі Дро Ангелаўта. Пасля адступу частак XI Чырвонай арміі ў Карабах Дро запатрабаваў у іх «пакінуць усе акупаваныя армянскія землі». Аднак 5 жніўня савецкія войскі пачалі контрнаступ і праз 2 дні Герусы былі зноў захоплены. Калідор Шуша-Герусы-Нахчыван паміж кемалісцкай Турцыяй і савецкім Азербайджанам ізноў быў адкрыты. Тым часам у Нахчыване паміж турэцкімі і армянскімі сіламі былі спынены ваенныя дзеянні. 28 ліпеня 1920 у Нахчыване была абвешчана Нахічэванская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка.
10 жніўня паміж Арменіяй і савецкімі ўладамі быў падпісаны дагавор пра спыненне агню, паводле якога Зангезур, Карабах і Нахчыван часова застаюцца пад савецкай акупацыяй.
Этнічныя чышчанні
І армянскія, і азербайджанскія войскі праводзілі этнічныя чысткі ў ходзе армяна-азербайджанскай вайны.
Сакавіцкія падзеі ў Баку, 1918
У сакавіку 1918 напруга і сутычкі паміж азербайджанцамі і армянамі выліліся ў разню азербайджанцаў радыкальнымі армянамі і бальшавікамі. Сутыкненні адбываліся і ў Кубінскім павеце, дзе армянскі военачальнік Амазасп пачаў баявыя дзеянні з мэтай «знішчыць усіх мусульманаў ад мора (Каспійскага) да Шахдага». Атрад Амазаспа спаліў Кубу і спустошыў 122 мусульманскіх паселішчы. Дадзеныя пра маштаб і колькасць ахвяр адрозніваюцца, так пра колькасць ахвяр толькі ў самым горадзе Баку прыводзяцца дадзеныя да 12-13 тысяч. Сам Шаўмян прызнаваў, што на працягу 2 дзён армянамі былі забіты 3,000 чалавек. На думку гісторыка Майкла Ньютана, колькасць грамадзянскіх ахвяр сярод азербайджанскіх і іншых мусульманскіх народаў у Баку і яго наваколлі ацэньваецца ад 12 да 30 тысяч. Амерыканскі гісторык Одры Альштат лічыць, што найболей дакладныя дадзеныя пра колькасць ахвяр дае азербайджанскі гісторык Джаміль Гасанлы — 20-30 тысяч мусульман. .
Наступныя падзеі
Па меры наступу на Гянджу бальшавіцкія войскі, што складаліся галоўным чынам з армян, займаліся рабаваннем і забойствамі мусульманскага насельніцтва.
Пасля захопу Баку Каўказскай Ісламскай Арміяй у сярэдзіне верасня 1918 адбылася трохдзённая разня армян азербайджанцамі з удзелам Атаманскай арміі ў якасці помсты за сакавіцкія падзеі. Згодна Дональду Блоксхэму, мала сумневаў у намеры асманскай арміі забіваць усіх армян, працягваючы генацыд 1915 года, але перадгісторыя разні вельмі заблытана з прычыны ўзаемнай разні ў 1905 і масавага знішчэння азербайджанцаў у сакавіку 1918. Паводле некаторых ацэнак былі забіты 30 000 армян. Згодна амерыканскаму гісторыку Фірузу Каземзадэ дадзеныя пра колькасць ахвяр былі вельмі завышанымі, улічваючы тое, што афіцыйныя дадзеныя адмысловага Армянскага даследчыцкага камітэта не перавышалі 9 тысяч.
Пасля разні армян армянскі дыпламат у Тыфлісе Джамалян скіраваў ноту пратэсту прадстаўніку Азербайджана ў Грузіі Джафараву, вінавацячы ўрад апошняга ў разне 25-30 тысяч армян у Баку і патрабуючы жорсткай кары вінаватых. Джафараў адказаў, што азербайджанскі ўрад заўсёды жадаў жыць у міры з суседзямі, а разня ў верасні была спантаннай помстай за забойства каля 10 тысяч азербайджанцаў армянамі. Ён таксама аспрэчыў дадзеныя пра тое, што ўрад Азербайджана не пакараў вінаватых. 100 чалавек былі прызнаны вінаватымі і пакараны смерцю.
Этнічныя чысткі ў Эрыванскай губерні і Зангезуры
Да вайны мусульмане Эрыванскай губерні складалі значную частку насельніцтва, амаль гэтулькі, колькі армяне.
Пасля падзення Расійскай імперыі пачаліся баі паміж Азербайджанам і Арменіяй у рэгіёнах са змяшаным насельніцтвам, прытым турэцкія афіцэры, у прыватнасці Кязым Карабекір, вінавацілі армян у мэтанакіраваным знішчэнні мусульманаў. Брытанскі палкоўнік А. Роўлінсан быў прызначаны ў Закаўказзе, каб вызначыць праўдзівасць цверджанняў турэцкага боку, і прынамсі адзін раз бачыў «значную калону» мусульманскіх уцекачоў, якія ратаваліся ад армян. Паводле яго звестак, і армяне, і мусульмане казалі пра помсту і масавыя забойствы па дачыненні адзін да аднаго. Так на сустрэчы армянскіх генералаў у Карсе ў ліпені 1919 камандзіры апісалі гвалт над мусульманамі як прадказальны. У той жа час курдскія правадыры выказалі Роўлінсану жаданне адпомсціць армянам і то, што яны адмаўляюцца жыць пад армянскім кіраваннем. Адзін з курдскіх правадыроў сказаў, што «перарэжа глотку кожнаму армяніну, якога сустрэне». Карабекір інфармаваў асманскае Міністэрства Абароны, што «Роўлінсан, падобна, усведамляе, што мы захоўваем сваю стрыманасць, змагаючыся c армянскім гвалтам».
Іншыя наведнікі Рэспублікі Арменія таксама казалі пра тое, што краіна зарубцавана этнічнымі і рэлігійнымі войнамі. Олівер Уордрап, брытанскі вярхоўны камісар у Закаўказзі, пісаў, што міжэтнічная вайна абязлюдзіла краі і ў 20 мілях ад Севана спустошаныя дамы «ляжаць у руінах у выніку кровапралітнага канфлікту паміж татарамі і армянамі». У красавіку 1920 Бечхофтэр апісаў краіну разбуранай войнамі і з ландшафтам руін сел.
У Зангезуры і іншых абласцях са змяшаным насельніцтвам армянскі генерал Андранік вылучыўся разбурэннем азербайджанскіх паселішчаў і знішчэннем іх насельніцтва. Рычард Аванісян апісвае яго дзеянні як ператварэнне Зангезура ў чыста армянскую зямлю. Падобнае цверджанне рабіў і Аляксандр Хацісян, прэм’ер-міністр Арменіі. З Зангезура было выгнана 50 тысяч мусульманаў і забіта 10 тысяч, 100 сёл былі разбураны. . Андранік не змог пашырыць сваю палітыку на Карабах толькі дзякуючы брытанскаму ўмяшанню. Андранік прывёў з сабой 30 тысяч армянскіх уцекачоў з Усходняй Анатоліі. Некаторыя з іх засталіся ў Зангезуры, але на загад армянскага ваеннага міністра Тэр-Мінасяна многія з іх былі паселены на месцы выгнаных мусульман Эрывані і Даралагеза для гомагенізацыі ключавых абласцей Арменіі. Адзін з фідаінаў асцярожна апісаў гэта этнічнымі чысткамі. Услед за Андранікам, «рэарменізацыю» Зангезура працягнуў Гарэгін Нждэ. У канцы 1919 ён правёў аперацыю супраць паўсталых сёл Каджаран, Шабадын, Акчы, Пірудан, у выніку якой абаронцы былі выразаны, а насельніцтва выгнана.
Нахічэванскі рэгіён таксама стаў адным з цэнтраў этнічных сутыкненняў. У 1918 Андранік не прызнаў умовы Батумскага дагавора і яго баевікі пачалі выразаць і выганяць азербайджанцаў з этнічна неаднастайных рэгіёнаў Нахчывана, Зангезура і Карабаха.