cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пятрас Вілейшыс
Грамадская дзейнасць
На свае прадпрыемствы прыймаў рабочых-літоўцаў. У Вільні, наладзіўшы выданне "Вестак Вільні", рыхтаваў у сваёй друкарні наборшчыкаў літоўскіх выданняў. Матэрыяльна падтрымліваў арганізацыю літоўскіх мастацкіх выстаў, курсаў літоўскай мовы, школ.
Літаратурная дзейнасць
Супрацоўнічаў з літоўскім друкам яшчэ ў часы яго забароны літоўскім друкам. На свае сродкі выдаў каля ста літоўскіх выданняў. Напісаў некалькі расказаў, сцэнічных карцін, вершаў. Перакладаў празаічныя творы Марка Твэна, Брэта Гарта, Генрыка Сянкевіча, Андэрсана. Напісаў некалькі падручнікаў, стварыў альбо пеаказаў каля папулярных кніжак на розныя тэмы — з вобласці ветэрынарыі, гісторыі культуры, медыцыны, садоўніцтва, сельскай гаспадаркі. Выкарыстоўваў псеўданімы, , , ,.
Узнагароды і званні
У 1923 факультэт гуманітарных навук Літоўскага ўніверсітэта прысвоіў яму ступень ганаровага доктара літоўскай літаратуры. Літоўскае таварыства тэхнікаў і інжынераў абрала Вілейшыса саім ганаровым старшынёй (1924). У 1926 тэхнічны факультэт Літоўскага ўніверсітэта надаў Вілейшысу званне ганаровага доктара-інжынера. За заслугі перад краінай Сейм Літоўскай Рэспублікі прызначыў яму дзяржаўную пенсію (1925).
NGC 5120
NGC 5120 (іншыя абазначэнні — OCL 899, ESO 96-SC11) — група зорак у сузор’і Цэнтаўр.
Добрая Зямля
До́брая Зямля́ (, Добрая Земля) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавета.
NGC 5120
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Добрая Зямля
Да 25 мая 1967 года вёска ўваходзіла ў склад Багданаўскага сельсавета, да 30 кастрычніка 2009 года — у склад Падбярэзскага сельсавета.
Ары Варшэль
Ары Варшэль (іўр. אריה ורשל; ) — ізраільскі біяхімік і біяфізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі за 2013 сумесна з Майклам Левітам і Марцінам Карплюсам.
Звір (вёска)
Звір (Звір) — вёска ў Самбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Дубавік
Дубаві́к (, Дубовик) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Бягомльскага сельсавета.
Калыніў
Калыніў (Кали́нів) — вёска ў Самбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
П’ёвера
П'ёвера (Piovera) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Алесандрыя.
Насельніцтва складае 789 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 50 чал./км². Займае плошчу 16 км². Паштовы індэкс — 15040. Тэлефонны код — 0131.
Даніэль Чарны
Даніэль Чарны (, в. Дукора, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — , Нью-Ёрк, ЗША ) — яўрэйскі , , мемуарыст, ,. Пісаў на ідыш. Брат Ш. Чарны і Б. Чарны.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і ўладальніка крамы Вольфа Чарнага і Брохі Гурвіч. Атрымаў традыцыйную габрэйскую рэлігійную адукацыю.
З 1941 года жыве і працуе ў ЗША.
Ларыса Геніюш
Раннія гады
Нарадзілася 27 ліпеня (9 жніўня) 1910 года ў маёнтку Жлобаўцы паблізу Воўпы Гродзенскага павета Гродзенскай губерні ў шматдзетнай праваслаўнай сям’і землеўласнікаў. Па Рыжскім мірным дагаворы 1921 года Заходняя Беларусь апынулася ў складзе Польшчы. Вучылася ў польскай школе, у 1928 годзе скончыла Ваўкавыскую польскую гімназію. У гэты час пазнаёмілася з сусветнай літаратурай — польскай, скандынаўскай, англійскай класікай. Пачынае пісаць вершы. У сваіх успамінах «Споведзь» рэзка адмоўна згадвае нацыянальную палітыку польскіх уладаў у дачыненні да беларусаў і іншых няпольскіх народаў.
Пражскі перыяд
У 1935 годзе пабралася шлюбам са студэнтам-медыкам Янкам Геніюшам, які вучыўся ў Карлавым універсітэце Прагі (Чэхаславакія). У той самы год у іх нарадзіўся сын Юрка Геніюш. У 1937 годзе пераехала да мужа ў Прагу. Першы час жыла ў адным доме з прэзідэнтам Рады Беларускай Народнай Рэспублікі Васілём Захаркам і ўдавой Пётры Крачэўскага Нінай. Калі з мужам і сынам яны займелі ўласнае жыллё, суседкай Геніюшаў была Аляксандра Косач-Шыманоўская, сястра Лесі Украінкі – аўтаркі, чыя творчасць зрабіла на яе значны ўплыў.
Пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР у верасні 1939 года, быў арыштаваны бацька Ларысы Геніюш. Неўзабаве, па кароткім зняволенні ў гродзенскай турме, яго расстралялі. Маці Ларысы Геніюш і двух яе сясцёр выслалі ў Казахстан, маці памерла ў часе ссылкі.
З 1939 года пачала публікаваць свае вершы ў беларускай берлінскай газеце «Раніца». Па нямецкай акупацыі Чэхаславаччыны ўдзельнічала ў рабоце пражскага Беларускага камітэта самапомачы. У сакавіку 1943 года, паводле тастамента прэзідэнта БНР Васіля Захаркі, Ларыса Геніюш прызначаецца Генеральным сакратаром Урада Беларускай Народнай Рэспублікі, прэзідэнтам прызначаны Мікола Абрамчык. Захоўвае і парадкуе архіў БНР, апякуецца беларускімі эмігрантамі, палітычнымі ўцекачамі і ваеннапалоннымі. Дэлегавана на Другі Усебеларускі кангрэс 1944 года ў Мінску, але прыехала са спазненнем.
З 1945 года ўлады СССР дамагаліся экстрадыцыі Геніюшаў, ставячы ім у віну «антысавецкую нацыяналістычную дзейнасць» у час вайны. Пад канец 1947 года Ларыса Геніюш перабралася з мужам з Прагі ў Вімперк.
Эксгаўстар
Таксама: Прылада, якая ўсмоктвае (збірае) дробныя часткі якога-небудзь рэчыва.
Ларыса Геніюш
Арышт і пакаранне
5 сакавіка 1948 года арыштавана, 12 жніўня яе разам з мужам перадалі ўладам СССР, перад гэтым пазбавіўшы грамадзянства Чэхаславакіі. Утрымліваліся ў савецкіх турмах Вены і Львова, з канца 1948 года ў турме КДБ «амерыканка» ў Мінску, дзе Ларысу Геніюш дапытваў міністр Дзяржаўнай бяспекі БССР Лаўрэнцій Цанава, які беспаспяхова патрабаваў ад яе перадаць архівы БНР.
У лютым 1949 года Вярхоўны Суд БССР прыгаварыў Ларысу Геніюш да 25 гадоў зняволення ў лагерах паводле артыкула 66 «Аказанне дапамогі міжнароднай буржуазіі» і артыкула 76 «Удзел у антысавецкай арганізацыі». Да такога ж тэрміну быў прыгавораны і Янка Геніюш. Пакаранне адбывала ў лагерах Інты і Абезі (Комі АССР) і ў Мардоўскай АССР. У лагерах працягвала пісаць вершы для беларускіх вязняў.
У 1956 годзе тэрмін пакарання зменшаны да 8 гадоў, якія ўжо прайшлі з моманту прысуду. Пасля вызвалення пасяліліся на радзіме мужа ў Зэльве.
Гады ў Зэльве
Прынцыпова адмаўлялася прымаць савецкае грамадзянства, усё жыццё Геніюшы пражылі з адзнакай у пашпарце «без грамадзянства». Дом Геніюшаў у Зэльве стаў прыцягальным асяродкам для творчай моладзі Беларусі. Нягледзячы на пастаянны нагляд КДБ, частымі гасцямі ў Зэльве бывалі паэты і пісьменнікі, мастакі, навукоўцы. Янку Геніюшу дазволілі працаваць у мясцовай паліклініцы, Ларыса Геніюш нейкі час працавала прыбіральшчыцай. У 1979 годзе муж памёр, а Ларысе прызначылі мізэрную пенсію, савецкія ўлады не дазволілі ёй паехаць да сына ў Беласток.
Пахавана ў Зэльве.
Творчасць
Вершы Ларыса Геніюш пісала яшчэ ў гімназіі, друкавацца пачала ў 1939 годзе ў беларускіх эмігранцкіх перыядычных выданнях. У час вайны друкавалася ў газетах «Раніца», «Беларускі работнік», «Новы шлях» і інш. У 1942 годзе ў Празе выйшаў першы зборнік яе паэзіі «Ад родных ніў», у якім  пераважаюць нацыянальна-вызваленчыя матывы. Пісала вершы і ў зняволенні. Пасля вызвалення яе творчасць на працягу 10 гадоў была забаронена. У 1967 годзе пры садзейнічанні Максіма Танка надрукаваны яе першы ў савецкай Беларусі зборнік «Невадам з Нёмана», які на добраахвотніцкіх умовах рэдагаваў Уладзімір Караткевіч. Доўгі час Ларысе Геніюш дазвалялі выступаць толькі як дзіцячай пісьменніцы, апублікавала дзве кніжкі вершаў для дзяцей «Казкі для Міхаські» (1972), «Добрай раніцы, Алесь» (1976). Аўтар зборніка «На чабары настоена» (1982). Пасмяротна былі выдадзены найбольш поўныя і значныя зборнікі яе твораў.
У творчасці паэтэсы вобраз Беларусі скразны. Вершы Ларысы Геніюш меладычныя, прасякнуты фальклорнымі ўплывамі (паэмы «Куфар», 1967; «Маёй бабусі», апубл. ў 1989; «Даўніна», апубл. ў 1990). Звярталася да гісторыі Беларусі. Нязломнасцю духу вызначаюцца лагерныя творы («Крывёй напоўніліся поймы рэк», «Мы — народ»), кніга ўспамінаў «Споведзь» (апубл. ў 1990). На яе вершы напісаны песні.
Палітычныя ацэнкі. Рэабілітацыя
У абвінавачванні Ларысы і Янкі Геніюшаў, сярод іншага, фігураваў зварот пражскага Беларускага камітэта самапомачы ад 27 чэрвеня 1941 года на адрас Адольфа Гітлера, які пачынаўся наступнымі словамі :
Сама Ларыса Геніюш у сваёй аўтабіяграфіі сцвярджала, што ўсе подпісы пад зваротам былі падробленыя Іванам Ермачэнкам, старшынёй пражскага Беларускага камітэтам самапомачы :
Пры гэтым вядома, што праз рэгістрацыю ў пражскім камітэце Беларускай самапомачы былі выратаваныя яўрэі Аркадзь, Анатоль і Ярына Вальфсон, у камітэце іх запісалі праваслаўнымі беларусамі, тым самым члены камітэта рызыкавалі сваім жыццём. Даследчык Міхась Скобла адзначае, што ў творчасці Ларысы Геніюш няма ніводнага радка з ухваленнем палітыкі Гітлера.
За савецкім часам Ларыса Геніюш з мужам Янкам Геніюшам не былі рэабілітаваныя. У 1999 годзе Беларускі Хельсінкскі камітэт звяртаўся ў пракуратуру ў Беларусі з хадайніцтвам аб адмене прыгавору Ларысе і Янку Геніюшам, але паводле рашэння Вярхоўнага суда Беларусі ў рэабілітацыі было адмоўлена, а прысуд прызнаны абгрунтаваным. Пры гэтым за часамі незалежнасці Беларусі ў дзяржаўных выдавецтвах выходзілі кнігі Ларысы Геніюш, але часам з цэнзурнымі праўкамі. Так, у кнізе «Гасціна» (2000) з верша «Нішто так ня міла» былі прыбраныя радкі пра «родны сцяг» і Пагоню.
Памяць
У 2003 годзе паводле дабраслаўлення мітрапаліта Філарэта каля Свята-Троіцкай царквы ў Зэльве быў усталяваны помнік Ларысе Геніюш, знесены ў 2023 годзе ў выніку кампаніі прарасійскіх актывістаў рэжыму Лукашэнкі.
Пра жыццё і творчасць Ларысы Геніюш зняты дакументальны фільм «Вянок цярновы васількоў» (сцэнарый Рыгора Барадуліна), мастацкі фільм «Птушкі без гнёздаў» (сцэнарый Яўген Грыгор’еў).
У 2006 годзе быў выпушчаны музычны зборнік «Жыць для Беларусі», на якім сабраныя песні розных выканаўцаў на вершы Ларысы Геніюш. У Гродзенскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы ў 2016 годзе была адкрыта бібліятэка імя Ларысы Геніюш.
19 лютага 2021 года ў Беларускім дзяржаўным акадэмічным тэатры юнага гледача (Мінск) адбылася прэм’ера спектакля «Калі прачнецца Бог...» паводле «Споведзі» Ларысы Геніюш. Рэжысёр-пастаноўшчык Ганна Казлова.
Шыпы (Хіславіцкі раён)
Шыпы (Шипы) — вёска ў Хіславіцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кажухавіцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска Шыпы абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе, нягледзячы на перавагу беларускага насельніцтва, Шыпы не вярнулі БССР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Нёман (абутковая фабрыка)
ААТ «Гро́дзенская абутко́вая фа́брыка „Нё́ман“» — беларуская кампанія па вытворчасці абутку, якая размешчана ў Гродна.
Гісторыя
Вытокі стварэння прадпрыемства ставяцца да фабрыкі фабрыканта Рэзнікава, якая была размешчана да верасня 1939 года ў правабярэжнай асноўнай частцы горада Гродна ў трохпавярховым цагляным будынку. На фабрыцы вырабляліся жаночыя сумкі, партфелі, нататнікі, працавала пераплетная майстэрня. Калі Заходняя Беларусь уз’ядналася з Усходняй, фабрыку Рэзнікава нацыяналізавалі і пераабсталявалі ў абутковую фабрыку, дзе пашывалась жаночы і дзіцячы абутак ручнога пашыву з выпускам 100 пар абутку ў дзень. Пасля вайны былі адноўлены 1 і 2 паверхі фабрыкі, першы паверх выкарыстоўваўся пад склад абсталявання, якое прыбывала для фабрыкі, а на другім быў адкрыты рантава-пашывачны цэх, які служыў і вучэбна-вытворчай базай для абутнікоў. 10 ліпеня 1947 года Пастановай Урада Беларусі фабрыка ўступіла ў строй дзеючых прадпрыемстваў, атрымала афіцыйную назву «Гродзенская абутковая фабрыка №1» і ў 1949 годзе выпуск абутку склаў ужо 416 270 пар. У 1953 годзе да фабрыкі далучылась невялікае прадпрыемства, якое выпускала абутак па індывідуальным заказах — Гродзенская абутковая фабрыка № 2 і ў 1960 годзе выпуск абутку склаў 1 230 000 пар.
Напярэдадні 1962 года гарадзенскія абутнікі атрымалі новы будынак па вуліцы Савецкіх Пагранічнікаў, 95. Першым быў пушчаны паток мужчынскі мадэльнай абутку. А з красавіка 1963 года фабрыка стала называцца «Гродзенская абутковая фабрыка „Нёман“». У 1969 годзе фабрыка ўпершыню дэманструе ўзоры абутку на міжнароднай выставе «Абутак-69» у Маскве. У 1971 годзе на фабрыцы было выраблена 7 140 800 пар абутку, а колькасць работнікаў складала 3849 чалавек. Так утварылася Гродзенскае вытворчае аб’яднанне «Нёман». У 1976 годзе ў склад прадпрыемства ўвайшла Брэсцкая абутковая фабрыка, будынак якой быў размешчаны ў Брэсце, па вуліцы Дзяржынскага, 41. Брэсцкая абутковая фабрыка спецыялізавалася на выпуску абутку камфортнага для людзей сталага ўзросту. У 1991 годзе Гродзенская абутковая фабрыка рэарганізавана ў калектыўнае прадпрыемства. У 1993 годзе прадпрыемства рэарганізавана ў закрытае акцыянернае таварыства «Гроднообувь», а са студзеня 1994 года рашэннем гарвыканкама горада Гродна, прадпрыемства ператворанае ў адкрытае акцыянернае таварыства, і з красавіка 1997 года вярнулася да свайго ранейшага назве «Гродзенская абутковая фабрыка „Нёман“».
Злата Мікалаеўна Леўцева
Злата Мікалаеўна Леўцева (, Барнаул) — беларускі інжынер-канструктар.
Біяграфія
Скончыла ў 1947 годзе Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працавала ў Смаленскім аблпраекце, Сібірскім занальным НДІ эксперыментальнага праектавання, з 1970 па 1978 г. — кіраўніком групы архітэктараў, галоўным інжынерам праектаў у Белдзяржпраекце.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1947 года. Пражывае ў Мінску.
Дзейнасць
У складзе аўтарскіх калектываў распрацоўвала праекты жылых і грамадскіх будынкаў у Смаленску (1948—1959), тыпавыя праекты жылых і грамадскіх будынкаў для раёнаў павышанай сейсмічнасці (1959—1967).
Свінуха тонкая
Свіну́ха тонкая, Паддубняк, Свінарка (Paxillus involutus) — шапкавы базідыяльны грыб з роду сямейства.
Біялагічнае апісанне
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка мае дыяметр 6—18 см, спачатку пукатая, пазней пляскатая або ўвагнутая, з загнутым уніз краем. Колер шапкі жаўтавата-бураваты або буры. Мякаць рыхлая, бураватая, без асаблівага паху. Пласцінкі тоўстыя, жаўтавата-бураватага або аліўкава-вохрыстага колеру. Ножка цыліндрычная, суцэльная, даўжынёй 8—10 см і 1—1,5 см у дыяметры. Споры гладкія, вохрыста-бураватыя.
Арэал
Распаўсюджаны на тэрыторыі Еўропы і Азіі. Расце ў вільготных лясах, рэдкалессі, зрэдку каля пнёў, у парках, на агародах і інш. Пладаносіць з чэрвеня па кастрычнік.
Ядомасць
Свінуха тонкая лічылася ўмоўна-ядомым грыбам пасля тэрмічнай апрацоўкі. У 1981 годзе забаронена для продажу на тэрыторыі СССР. У цяперашні час выключана з пераліку ядомых грыбоў.
Хоч
Хоч (Chocz) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Пляшэўскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Хоч. Атрымаў гарадскія правы да 1382 года, заняпаў у 1870 годзе, зноў атрымаў гарадскія правы ў 2015 годзе.
Беларуская палеаграфія
Пачатак палеаграфіі
Тэрмін «палеаграфія» ўвёў ва ўжытак у 1708 годзе французскі манах Бернар дэ Манфакон, аўтар працы «Грэчаская палеаграфія, або пра паходжання і развіццё літар». Ён ўпершыню распрацаваў метад палеаграфічнага даследавання і паставіў на аснове пэўных прыкмет наяўныя рукапісы ў храналагічны шэраг, вывеў эвалюцыю літар і вызначыў стадыі ў развіцці сярэднявечнага грэчаскага пісьма і тыпы пісьма. Практычна жа метад палеаграфіі ўжыў манах-бенедыкцінец Жан Мабільён, які выдаў у Парыжы ў 1681 годзе працу «De re diplomatica libri sex» («Дыпламатыка ў шасці кнігах»), дзе даў класіфікацыю тыпаў ранняга сярэднявечнага пісьма, назваўшы іх «нацыянальнымі», г. зн. франкскімі, лангабардскімі, вестгоцкімі і г. д. Гэта спатрэбілася яму для зацвярджэння сапраўднасці грамат франкскіх каралёў, выдадзеных бенедыкцінскім кляштарам.
Нешта падобнае назіралася і ў Расіі. «Першапачатковыя прыёмы палеагрыфічнага аналізу, — пісаў М. С. Чаеў, — зарадзіліся яшчэ ў Маскоўскай дзяржаве XVI−XVII стст., прычым, як і на Захадзе, у практычных мэтах. Гэтыя прыёмы выпрацоўваліся пераважна у выніку экспертызы дакументаў, якія фігуравалі ў судовых працэсах».
У XVIII стагоддзі развіццё палеаграфіі як спецыяльнай гістарычнай дысцыпліны было абумоўлена не толькі неабходнасцю стварэння крыніцкага падмурка для маладой гістарычнай навукі, але і цікавасцю да гісторыі і культуры, што было характэрным для эпохі Адраджэння. У гэты час наймацнейшымі ў Еўропе былі французская і нямецкая школы палеаграфіі. У першай палове XIX стагоддзя ў Еўропе пачынаюць складвацца нацыянальныя палеаграфічныя школы. Да канца стагоддзя палеаграфія здолела выпрацаваць уласную методыку, тэрміналогію даследаванняў, былі створаны спецыяльныя ўстановы, якія займаліся вывучэннем і публікацыяй тэкстаў, выданнем перыядычных прац па палеаграфіі і падрыхтоўкай спецыялістаў-палеографаў. У другой палове XIX−першай палове XX ст. асабліва інтэнсіўна палеаграфія развівалася ў Германіі, Францыі і Расіі, − у сувязі з падрыхтоўкай і выданнем старажытных помнікаў.
Пачатак інтэнсіўнага развіцця славянарускай палеаграфіі — сярэдзіна XIX стагоддзя, хоць некаторыя практычныя тэмы графічнага аналізу (пераважна для выяўлення падробленых подпісаў) атрымалі распаўсюджванне ў XV—XVII стст. У сувязі з публікацыяй і вывучэннем крыніц, у XVIII стагоддзі адбывалася далейшае назапашванне палеаграфічных назіранняў, якія падрыхтавалі ўмовы для станаўлення славяна-рускай палеаграфіі як самастойнай галіны гістарычных ведаў. Зародкі палеаграфіі бачым у гістарычных пошуках В. М. Тацішчава, археаграфічнай дзейнасці М. І. Навікова. У 1840-х гадах рускі бібліёграф, даследчык рукапіснай і старадрукаванай кнігі В. М. Ундольскі падрыхтаваў рукапіс кнігі «Вопыт славяна-рускай палеаграфіі, або навукі вызначыць час напісання рукапісаў, правільна і бегла чытаць іх». Праца рыхтавалася, перш за ўсё, для правільнага чытання тэкстаў, а таксама іх датавання. У 1854 годзе І. П. Сахараў апублікаваў кнігу «Чытання з рускай палеаграфіі», у якой дадзена класіфікацыя палеаграфіі па відах крыніц. Сахараў падзяліў палеаграфію на літаратурную, юрыдычную, археалагічную і нумізматычную. У канцы XI−пачатку XX ст. былі апублікаваныя курсы лекцый па славяна-рускай палеаграфіі І. І. Сразнеўскага (1885) і А. І. Сабалеўскага (1908). Яны вызначалі прадмет і задачы палеаграфіі. Важным з’явілася праца І. С. Бяляева «Практычны курс вывучэння старажытнага рускага скарапісу для чытання рукапісаў XV−XVIII стагоддзяў» (1907, 1911). Выйшлі працы-даведнікі па вывучэнні папяровых вадзяных знакаў (філіграней), даведнікі паклалі пачатак філіграназнаўству: І. П. Лапцеў «Вопыт у старажытнай рускай дыпламатыцы» (1824), К. Я. Трамбонін «Тлумачэнне знакаў, бачных у пісчай паперы…» (1844), М. П. Ліхачоў «Палеаграфічнае значэнне папяровых вадзяных знакаў» (т. 1-3, 1899). Далей развіццё палеаграфіі як навуковай дысцыпліны звязана з імёнамі навукоўцаў XIX стагоддзя − А. М. Аленіна, К. Ф. Калайдовіча, Яўгенія Балхацінава, А. Х. Вастокава, П. М. Строева і інш.
Беларуская палеаграфія як навука
У XI−XII стст. пачынаюць фарміравацца манастырскія бібліятэкі, дзе манахі не толькі збіраюць кнігі, але і перапісваюць іх. Найбольш вядомая бібліятэка Полацкага Сафійскага сабора (1066). Узнікаюць прыватныя бібліятэкі князёў полацкіх, Кірылы Тураўскага. У Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі сярод рукапісных кніг і архіўных матэрыялаў XIV—XXI стст. (больш за 1,7 тыс. адзінак захоўвання), створаных на славянскіх, заходняеўрапейскіх і ўсходніх мовах, — ёсць рукапісныя кнігі беларускага паходжання: евангеллі, пролагі, службоўнікі, жыцця святых, зборнікі слоў і павучанняў і іншыя рукапісныя кніжныя помнікі ― Тураўскае Евангелле XII ст., Полацкае Евангелле XII ст., Аршанскае Евангелле XII ст., Менскае Евангелле XIV ст., Лаўрышаўскае Евангелле XIV ст., Друцкае Евангелле XIV ст., Мсціжскае Евангелле XIV ст., Жыровіцкае Евангелле XV ст., Малажухавіцкае Евангелле канца XV ст., Дзесятаглаў (Біблія Мацвея Дзясятага) пачатку XVI ст., Слуцкае Евангелле XVI ст., Шарашоўскае Евангелле XVI ст. Славянскія рукапісы гэтага часу маюцца і ў бібліятэцы Акадэміі навук Украіны.
Разам з царкоўнаславянскай і старабеларускай пісьменнай мовамі распаўсюджванне атрымліваюць лацінская і польская мовы. У афармленні рукапісных кніг прысутнічае гатычны стыль. Значная частка кніг выдавалася на польскай і латыні, чвэрць на «славенскай» і старабеларускай мовах, па адной на грэчаскай і італьянскай. У першай палове XVI стагоддзя выдаюцца кнігі Францішка Скарыны (Біблія, 1517—1519; Малая подорожная кніжка, 1522; Апостал, 1525), Яна Вісліцкага і Мікалая Гусоўскага, Сымона Буднага, Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года. З кніг, выдадзеных ў XVI-першай палове XVII ст. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага на польскай мове надрукавана 46 %, лацінскай — 38 %, на царкоўнаславянскай і старабеларускай — 10 %. Напрыклад, Статут ВКЛ 1529 года напісаны на старабеларускай мове, пераведзены на лацінскую (1530) і польскую (1532) мовы. Упершыню надрукаваны І. Н. Даніловічам на беларускай мове лацінскімі літарамі ў 1841 у Познані, у 1854 кірыліцай у Маскве.
Першыя звесткі пра палеаграфічную экспертызу беларускіх пісьмовых крыніц датуюцца XVI стагоддзем. Супрацоўнікі канцылярый, а таксама пісары розных службовых асоб з’явіліся першымі практычнымі палеографамі. Да практычнай палеаграфіі адносіцца капіраванне старых тэкстаў, а таксама іх пераказ, бо ўсё гэта мае на ўвазе валоданне пэўнымі палеаграфічнымі навыкамі. Практычнымі палеографамі, у прыватнасці, у канцы XVI-пачатку XVII стагоддзя, былі перапісчыкі кніг Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага XV−XVI стст. (ад лац. matricula — канцылярская кніга). Да практычнай палеаграфіі варта аднесці таксама і фальсіфікацыю дакументаў, праўда, такую, якая мела на ўвазе ўзнаўленне асаблівасцяў графікі пісьма таго часу, за які гэтыя дакументы выдаваліся. Для навуковай палеаграфіі ў параўнанні з практычнай уласцівае выкарыстанне больш дасканалых метадаў вывучэння пісьма, звяртанне да больш старажытных крыніц, пэўная сістэма іх адбору і крытыкі.
Новы этап у развіцці палеаграфіі на беларускіх землях пачынаецца ў XVIII стагоддзі. У гэты час ажыццяўляецца актыўны збор, а пазней і публікацыя гістарычных крыніц, у тым ліку тых, што асвятлялі гісторыю беларускіх зямель, а таксама там створаных. Адным з першых, хто праявіў сябе на ніве збіральніцтва і вывучэння гістарычных крыніц, быў А. С. Нарушэвіч. Назапашванне і аналіз гістарычных крыніц становіцца важнай прыкметай развіцця гістарычнай навукі. Гэтай дзейнасцю займаюцца Тэадор Нарбут, Іаахім Лялевель. Навуковае вывучэнне беларускай палеаграфіі, у прыватнасці, беларускага пісьма было звязана з дзейнасцю Віленскай археаграфічнай камісіі. У сувязі з падрыхтоўкай да друку гістарычных крыніц, быў выдадзены ў 1884 годзе палеаграыічны альбом «Зборнік палеаграфічных здымкаў са старажытных грамат і актаў, якія захоўваюцца у Віленскім Цэнтральным архіве і Віленскай Публічнай бібліятэцы».
Серыя «Беларусь у актавых кнігах XVI−XVIII стст.» заснаваная ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі ў 1996 годзе як выданне, у якім планавалася друкаваць гістарычныя дакументы, а таксама архіўныя, археаграфічныя і інш. Толькі ў Нацыянальнай дзяржаўнай акадэмічнай бібліятэцы (НДАБ) захоўваецца больш за мільён рукапісных спраў, з якіх больш за 10 тысяч адносіцца да XVI−XVIII стст. Акрамя таго некаторая частка дакументаў гэтага часу захоўваецца ў НДАБ у Гродна. Шмат дакументаў знаходзіцца за межамі Беларусі. Першыя выпускі серыі прысвечаныя актавым кнігам Магілёўскага магістрата апошняй чвэрці XVI−пачатку XVII стст. Яны складаюцца з прадмовы, падрабязнага загалоўка да кожнага дакумента акіавай кнігі, асабовага і геаграфічнага паказальнікаў, а таксама тэрміналагічнага слоўніка.
Вывучэнне лацінскай палеаграфіі з пачатку XX стагоддзя было спынена, у першую чаргу, з-за палітычных прычын. Аднак, выйшла праца В. А. Дабіаш-Раждественскай, якая распавяла гісторыю лацінскай палеаграфіі і дала прыклады палеаграфічнага аналізу.
Старабеларуская мова (афіцыйная мова ВКЛ) заставалася доўгі час пад моцным уплывам царкоўнаславянскай мовы, якая практыкавала кірыліцу. Пасля заключэння уніі паміж ВКЛ і Польшчай і ўтварэння Рэчы Паспалітай усё часцей сустракаюцца беларускія тэксты, напісаныя лацінскім шрыфтам. У Беларусі практыкаваўся польскі варыянт лацінкі з характэрнымі пазначэннямі шыпячых і свісцячых зычных, мяккасці зычных. У кірылічнай графіцы не было знакаў для абазначэння некаторых фанем беларускай мовы − «ў», «дж», «дз». Захавалася даволі шмат дакументаў, напісаных ці перапісаных лацінкай, і ў XVIII стагоддзі. Некаторыя свае выданні, напрыклад зборнікі гімнаў, друкавала лацінкай уніяцкая царква. Да XX стагоддзя лацінка выкарыстоўвалася паралельна з кірыліцай. Першыя беларускія літаратары, добра знаёмыя з польскай культурай, аддавалі перавагу лацінцы. Да таго часу, уласна беларускай кірылічнай сістэмы пісьма ўжо не існавала, адзіным выглядам даступных публікацый на беларускай мове былі старыя уніяцкія зборнікі беларускіх рэлігійных гімнаў ((канты, кантычкі). У XIX стагоддзі на лацінцы выходзілі творы В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча. У XX стагоддзі лацінкай друкаваліся Цётка, Янка Купала, Якуб Колас; на лацінцы выходзілі часопісы «Беларус», «Гоман», газеты «Наша доля», «Наша ніва». У 1920-я гады ў «Нашай ніве» разгарнулася дыскусія аб мэтазгоднасці ўжывання двух алфавітаў, прычым большасць чытачоў выказалася за захаванне кірыліцы.
Старабеларуская пісьменность існавала ў трох варыянтах напісання: устаўнае пісьмо, паўустаў і скорапіс. Пачатак навуковага вывучэння беларускага кірылічнага пісьма адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязан з выхадам у свет у 1899 годзе працы «Палеаграфічны зборнік. Матэрыялы па гісторыі паўднёварускага пісьма ў XV—XVIII стст.» пад рэдакцыяй украінскага даследчыка І. М. Каманіна, які прывёў не толькі напісання, якія былі характэрныя для адмысловага выгляду пісьма XV−XVIII стст. − скорапісам, але і зрабіў спробу растлумачыць іх паходжанне. Закрануў праблемы беларускай палеаграфіі і В. М. Шчэпкін, аўтар кнігі «Падручнік рускай палеаграфіі» (1918), перавыдадзены ў 1967 і 1999 гг. пад назвай «Руская палеаграфія»). Шчэпкін распачаў спробу прасачыць сувязь развіцця беларускай і ўкраінскай скарапісі з працэсамі развіцця дзяржаўнасці. Многія даследчыкі лічаць пачынальнікам беларускай палеаграфіі Я. Ф. Карскага. У працы «Славянская кірылічная палеаграфія» (1928, факсімільнае выданне 1979) ён дэталёва апісаў шэраг крыніц з улікам іх складу і месцаў захоўвання, даў агляд матэрыялаў рукапісаў, іх вонкавага афармлення, прылад пісьма. Разгляду асаблівасцяў славянскага пісьма папярэднічае змястоўны нарыс гісторыі ўзнікнення і развіцця славянскіх азбук − глаголіцы і кірыліцы; асноўныя заканамернасці напісання асобных літар кірыліцы ў беларускім пісьме разглядаюцца на ўсім працягу функцыянавання старабеларускай пісьмовай мовы (XIV-XVII стст.). Асобна прыводзяцца прыклады упрыгожванняў рукапісаў: заставак, ініцыялаў, арнаментаў. Карскі вызначыў асноўныя заканамернасці змяненняў абрысаў кірылічных літар у старабеларускай пісьменнасці ў XIV−XVII стст. Перайначванні літар ён разглядаў у сувязі з функцыянаваннем у Беларусі розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма. Акрамя таго, Карскі прывёў багаты дакументальны матэрыял з характэрнымі ўзорамі розных жанрава-стылявых разнавіднасцяў беларускага пісьменства рознага месца і часу стварэння. Пра беларускія рукапісы піша Карскі і ў даследаванні «Беларусы». Тут у главе «Асаблівасці пісьма заходнерускіх твораў, пачынаючы з самых старажытных часоў (палеаграфічны нарыс)» ёсць значны матэрыял для будучай беларускай палеаграфіі.
У 2006 годзе Аляксандр Груша выдаў навучальны дапаможнік па беларускай кірылічнай палеаграфіі. Беларускі даследчык А. Груша − аўтар грунтоўных распрацовак па методыцы выдання беларускіх скарапісных крыніц, − у першую чаргу, Метрыкі ВКЛ, дакументаў гарадскога самакіравання часоў ВКЛ і Рэчы Паспалітай, матэрыялаў царкоўнага справаводства; шматлікіх публікацый па праблемах палеаграфіі.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі з’яўляецца адным з найбуйнейшых еўрапейскіх сховішчаў. Ён змяшчае 1 022 165 адзінак захавання, згрупаваных у 3 157 фондах. Агульная даўжыня архіўных стэлажоў складае амаль 12 км. Сярод дакументаў — рознага роду шляхецкія і царкоўныя, невялікая падборка яўрэйскіх літургічных рукапісаў, актавыя кнігі з фондаў судовых устаноў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага XV—XVIII стагоддзяў, а таксама аб’ёмны фонд «Радзівілы, князі» — асноўная частка дакументаў архіва Нясвіжскай ардынацыі вядомага роду; архіў быў рассеяны па сховішчам Беларусі, Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны.
Вызначэнне мовы Вялікага Княства Літоўскага ў палеаграфіі
Афіцыйная мова ВКЛ развілася на базе пісьменства Кіеўскай Русі, яе аснову склалі ўсходнеславянскія (старабеларускі і стараўкраінскі) дыялекты, а таксама элементы царкоўнаславянскай мовы (пераважна ўкраінска-беларускага ізвода) і польскай мовы. Тэрмін «старабеларуская мова» увёў Я. Ф. Карскі на падставе яе блізкасці да беларускай народнай мовы XIX стагоддзя. Акадэмік В. І. Пічэта называў Літоўскую метрыку выдатным помнікам афіцыйнай беларускай мовы. Даследчык Станіславас Лазутка таксама лічыў мову Метрыкі старабеларускай. І. І. Лапо аперыраваў тэрмінам «літоўска-руская мова», а М. М. Ціхаміраў — «беларуская мова». Г. Л. Харашкевіч прапанавала тэрмін «сярэднявечная заходнеруская мова» або «старабеларуска-украінская». Прафесар Зігмас Зінкявічус прапанаваў ужываць назву «славянская канцылярская мова ВКЛ». Доктар Патрыцыя Кэнэдзі Грымстэд лічыць дзяржаўнай юрыдычнай і асноўнай канцылярскай на тэрыторыі ВКЛ у XV—XVI стагоддзях рускую мову, якая існавала паралельна з мовай Маскоўскага княства, як «своеасаблівы лінгвістычны папярэднік беларускай і ўкраінскай мовы». Для вызначэння пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага ў сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчая літаратуры звычайна выкарыстоўваецца тэрмін «старабеларуская мова», радзей замест яго выступае тэрмін «беларуская мова»; гэты ж тэрмін сустракаецца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры савецкага часу. У дарэвалюцыйнай і сучаснай расійскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта ўжываецца тэрмін «заходнеруская пісьмовая мова», побач з якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін «беларуская мова». Ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчых практыках часцей ужываецца тэрмін «стараўкраінская мова». У беларускай традыцыі тэрмін «стараўкраінская мова» прыняты толькі ў дачыненні да ўкраінскага варыянту рускай (заходнерускай) мовы, якая вядома ў беларускай навуцы як «старабеларуская мова». Беларускія навукоўцы адзначаюць, што ўжыванне тэрміна «страўкраінская мова» ў дачыненні да дзяржаўнай мовы Вялікага Княства Літоўскага з’яўляецца некарэктным, паколькі, па іх думке, асаблівасці афіцыйных тэкстаў ВКЛ ўласцівыя, перш за ўсё, менавіта сучаснай беларускай, і толькі часткова — ўкраінскай. У заходнееўрапейскай мовазнаўчай наменклатуры старабеларуская мова, разам з паняццем украінская мова разглядаецца як частка агульнай ідыёмы і вызначаецца тэрмінам беларуская мова (ruthenian language). Да яе прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV−XVIII стагоддзяў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх. Гэтая тэндэнцыя падтрымліваецца польскай і літоўскай навуковымі школамі.
Палеаграфія беларуска-арабскіх крыніц
Арабская мова пранікае на беларускія землі разам з татарамі, якія з’явіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XV стагоддзях. Сярод іх былі перасяленцы з Крыма, якія ратаваліся ад захопнікаў-турак, а таксама ваеннапалонныя. Татары асядалі на беларускай тэрыторыі, раствараліся сярод мясцовага насельніцтва; асобных вялікіх паселішчаў тут у татараў не было. Жывучы сярод беларусаў, яны засвоілі беларускую мову, паступова забываючы арабскую і татарскую. Беларускія татары вымушаны былі перавесці свае рэлігійныя кнігі на беларускую мову. Пры гэтым, аднак, было пакінута графічнае афармленне кнігі арабскім алфавітам. Так узніклі беларускамоўныя кнігі, запісаныя арабскімі літарамі (паэма «Пра ушэсця Магамета на неба», малітоўнікі «Хамаіл», «Тэджвідж» і інш.). У працэсе засваення беларускай і польскай моў, складання рэлігійных і свецкіх тэкстаў на гэтых мовах, узнікла неабходнасць увесці ў арабска-чагатайскую графіку дадатковыя дыякрытычныя значкі, якія перадаюць гукі, якіх няма ні ў арабскай, ні ў чагатайскай мовах. Так паўстаў кітабаў напісан на беларускай і часткова польскай мовах («al-kitab» — па-арабску «кніга»). Да XXI стагоддзя захавалася каля 30 кітабаў (аль-кітабы, ай-кітабы, кіцбыбы). Гэта рукапісныя зборнікі пераважна рэлігійнага характару. Яны досыць добра вывучаны беларускімі даследчыкамі. Татарскай культурнай спадчынай у Беларусі займаецца гісторык Алёна Любая.
Галісійцы
Галісійцы (саманазва galegos) — народ у Іспаніі, асноўнае насельніцтва гістарычнай вобласці Галісія.
Тэрыторыя пражывання і колькасць
Карэнным рэгіёнам пражывання галісійцаў з'яўляецца Галісія, а таксама іншыя тэрыторыі Іспаніі і суседняй Партугаліі. Агульная колькасць у Іспаніі - 3 787 тыс. чал., у Партугаліі - 16 тыс. чал. У выніку эміграцыі склаліся буйныя галісійскія групы ў Аргенціне (697 тыс.), Уругваі (41 тыс. чал.), Мексіцы (12 тыс. чал.) і г. д. Усяго ў свеце пражывае 4 593 тыс. чал. (2012 г.).
Мова
Галісійцы размаўляюць па-галісійску (больш за 90% насельніцтва Галісіі). Галісійская мова (гальега) належыць да заходне-раманскай падгрупы раманскай групы індаеўрапейскай моўнай сям'і і блізкая да партугальскай. Пісьменнасць на аснове лацінкі. Біблію на галісійскую мову цалкам пераклалі ў 1989—1992 гг.
Гісторыя
Этнагенез галісійцаў звязаны з плямёнамі галаікаў, што ўзніклі ў выніку змяшання міграцый кельтаў і карэнных эстрымніяў. З паходжання галісійцы спародненыя з партугальцамі. У Сярэднявеччы, у сувязі з далучэннем да Кастыліі (Іспаніі), былі аб'ектам кастылізацыі (іспанізацыі). З пачатку 19 ст. узнік рух за адраджэнне галісійскай нацыі, мовы і культуры галісійцаў. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзяў вялікая колькасць галісійцаў эмігравала ў Лацінскую Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну і Уругвай. У 1981 годзе галісійцы атрымалі аўтаномію. З 1990-х гг. адбываецца ўздым цікавасці да нацыянальнай культуры сярод галісійцаў.
За ўсю сваю гісторыю Галісія мела дзяржаўнасць толькі аднойчы, у 1111 годзе, калі быў каранаваны галісійскі кароль. Але ўжо праз некалькі гадоў Галісійскае каралеўства было заваявана маўрамі, а яго паўднёвая частка адыйшла да Партугаліі.
Духоўная культура
У духоўнай культуры (песенны фальклор) адчуваюцца кельцкія ўплывы. Традыцыйны музычны інструмент — гайта (дуда). У вуснай традыцыі пераважаюць жартоўныя казкі, показкі і жарты, у тым ліку антырэлігійнага зместу. Арыгінальнасцю вызначаецца галісійскі танцавальны фальклор — сярод танцаў мужчынскія танцы-змаганні і змешаны танец муньейра.
У кафедральным саборы сталіцы Галісіі, горадзе Сант’яга-дэ-Кампастэла пахаваныя мошчы аднаго з 12 апосталаў Хрыста — святога Якава (па-іспанску: Яга, па-галісійску: Хаймэ). Паводле легенды святы Якаў, хрысціцель і патрон усяе Іспаніі, прайшоў пешкі ўсю дарогу на Пірэнейскі паўвостраў. Таму больш за 1000 гадоў існуе каталіцкі шлях-прошча — шлях святога Якава, які вядзе ў сталіцу Галісіі. Гэты шлях не раз бываў тэмай сюжэтаў літаратуры і кінамастацтва.
Матэрыяльная культура
Галісійцам уласцівыя дробныя пасяленні, змешчаныя недалёка адно ад аднаго і без строгай планіроўкі, а таксама хутары. Адмыслова галісійскае жытло — пальёса.
У нацыянальных касцюмах пераважаюць цёмныя колеры і тоўстыя ваўняныя тканіны, сукно, фланелі. Жаночы нацыянальны касцюм — доўгая спадніца і кофта з карсажам, ў якасці дэталяў — спадніца-накідка (мантэо) і хустка-дэнгэ, якою закрывалі спіну, а завязвалі накрыж на грудзях. Жаночае адзенне звычайна аздобленае стужкамі і ўпрыгожаннямі з бурштыну. Галаўны ўбор — таксама хустка. Мужчынскі нацыянальны касцюм галісійцаў складаецца з вузкіх (святочныя) альбо шырокіх (будзённых, дзеля працы на палетку) штаноў да кален, кашулі, камізэлькі і кароткай курткі. Мужчынскі і жаночы абутак — скураныя чаравікі.
Галісійская кухня адзначаецца простасцю і сціпласцю. Нацыянальныя стравы — пульпада, потэ гальега, каўбаскі са свініны (чарысас), суп з гародніны (кальда гальега), сала з дадаткамі розных спецый і жытні хлеб. Сярод напояў папулярныя, як і паўсюль у Іспаніі, віно і лікёры.
У галісійскай кухні да нядаўняга часу існавала негалосная забарона на ўжыванне грыбоў, тым болей дзіўная, што Галісія — лясістая краіна. Непрыйманне грыбоў у галісійскай культуры было такім моцным, што нават існавала прыслоў'е: «Найпрасцейшы спосаб памерці — з'есці грыб». Гэтае табу знікла толькі пад уплывам глабалізацыі.
У сусветнай цывілізацыі
Галісійскія крыніцы ахвотна называюць вялізнае мноства палітычных, ваенных, культурніцкіх дзеячаў з галісійскімі каранямі, але вядомых у свеце як іспанцы, аргенцінцы і пад., бо галісійцы — недзяржаўны этнас. Звычайна такіх дзеячаў разрозніваюць на тры групы: 1) галісійцаў; 2) галісійцаў паводле паходжання, але вядомых у іншых культурных кантэкстах; 3) асоб, чыё галісійскае паходжанне спрэчнае.
Сярод вядомых галісійцаў:
Сярод галісійцаў паводле паходжання:
Сярод вядомых асоб, чыё галісійскае паходжанне спрэчнае або недаведзенае:
Угарыт
Угарыт — старажытны горад-дзяржава ў паўночнай Фінікіі, на месцы сучаснай Рас-Шамры (Сірыя). Вядомы з пачатку II-га тыс. да н.э. У гэты час ён знаходзіўся пад уплывам Егіпта і Ямхада. З XVII ст. да н.э. Угарыт пад уладай Егіпта, з пачатку XIV ст. да н.э. — хетаў. Клінапісныя архівы палаца Угарыта даюць магчымасць вызначыць паслядоўнасць кіравання цароў Угарыта: Амістамру I (пачатак XIV ст. да н.э.), Нікмаду II (сярэдзіна XIV ст. да н.э.), Архалбу, Нікмепа (канец XIV — пачатак XIII стст. да н.э.), Амістамру II (сярэдзіна XIII ст. да н.э.), Ібірану, Нікмаду III, Амурапі (канец XIII — пачатак XII стст. да н.э.). У пачатку XII ст. да н.э. Угарыт быў разбураны землятрасеннем («народамі мора»). На тэрыторыі Угарыта знаходзілася каля 180 земляробчых паселішчаў-абшчын.ю жыхары якіх плацілі падаткі і выконвалі павіннасці на карысць цара. У руках цара былі вялікія зямельныя ўладанні, рамесная вытворчасць, гандаль (тарговыя агенты — тамкары). У Угарыце мелася буйнае царскае земляробчае-жывёлагадоўчая гаспадарка, дзе працавалі залежныя ад цара людзі. Панавальны клас, у руках якога засяроджваліся рухомая маёмасць і рабы, складалі буйныя землеўладальнікі, знаць, якая ваявала на калясніцах (мар'яніі), «сябры цара» і вярхушка гандляроў. У архівах Угарыта захаваліся звесткі пра продаж і завяшчанне зямлі. Угарыт з'яўляўся цэнтрам міжнароднага гандлю Егіпта, краін Эгейскага мора, Малай Азіі, Двухрэчча і Цэнтральнай Сірыі.
Скокі (значэнні)
Скокі:
Канафасты
Канафасты (Кана́фости) — вёска ў Самбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Кірсанаў (горад)
Кірсанаў (Кирсанов) — горад (з 1779) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кірсанаўскага раёна Тамбоўскай вобласці. Насельніцтва 18,4 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1702 годзе.
Горад размешчаны на правабярэжным схіле даліны ракі Варона (басейн Дона), пры ўпадзенні ў яе ракі Пурсаўкі, за 95 км на ўсход ад Тамбова.
Сучасны Кірсанаў — цэнтр сельскагаспадарчага раёна. Прадпрыемствы харчовай (заводы — цукровы, сухога абястлушчанага малака, гароднінакансервавы; мелькамбінат, мяса-птушкакамбінат), машынабудавання і металаапрацоўкі (заводы — «Текстильмаш», Кірсанаўскі механічны завод), лёгкай прамысловасці. Аблічча цэнтральнай часткі Кірсанава да нядаўняга часу захоўвала каларыт рускага правінцыйнага горада пачатку XX стагоддзі.
NGC 5121
NGC 5121 (іншыя абазначэнні — ESO 382-57, MCG -6-29-35, AM 1321-372, IRAS13219-3725, PGC 46896) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Цэнтаўр.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Executive Outcomes
Executive Outcomes (EO) — паўднёваафрыканская прыватная ваенная кампанія. Стала першай легальнай зарэгістраванай ПВК, паклаўшы пачатак бізнесу па аказанні прыватных ваенных паслуг як у Афрыцы, так і за яе межамі.
Гісторыя
Кампанія славілася высокай ваеннай эфектыўнасцю, эканамічнай гнуткасцю і ўмелай работай з прэсай. Сярод ПВК Executive Outcomes першай адкрыла свой сайт. Вакол арганізацыі сфармавалася магутная карпаратыўная імперыя — холдынг Strategic Resources Corporation, у які ў перыяд росквіту ўваходзілі больш за 50 розных фірмаў з шырокім спектрам паслуг, у тым ліку турыстычнае бюро, чартэрная авіякампанія, кампанія праграмнага забеспячэння і іншае.
Сярод «гарачых кропак», дзе працавалі найміты ПВК, былі Ангола і Сьера-Леонэ.
У першым выпадку яны навучалі вайскоўцаў урадавай арміі, а крыху пазней удзельнічалі ў баявых дзеяннях, але ўжо на баку паўстанцаў. У 1993 годзе арганізацыя заключыла кантракт з нафтавай кампаніяй Ranger Oil на ахову перавозак дарагога абсталявання для бурэння свідравін, якое знаходзілася ў ангольскім порце на паўночным захадзе краіны.
У сваю чаргу ў Сьера-Леонэ Executive Outcomes дапамагла ўладам аднавіць кантроль над алмазнымі руднікамі і навязаць баевікам мірнае пагадненне. Тут пад пачаткам ПВК дзейнічала верталётная эскадрылля з расійскіх, украінскіх і беларускіх наёмных пілотаў. Узначальваў групу адстаўны афіцэр арміі ПАР Карл Альбертс.
Персанал
Да 1993 годы агульны лік супрацоўнікаў складаў 500 ваенных саветнікаў і 3 тысячы высокакваліфікаваных ваенных спецыялістаў. Кіраўніцтва Executive Outcomes наймала пераважна былых вайскоўцаў паўднёваафрыканскай арміі.
Ліквідацыя
Дзейнасць кампаніі ў Анголе і Сьера-Леонэ прыцягнула ўвагу паўдневаафрыканскага ўрада і міжнародных праваабарончых арганізацый. Наймітаў EO абвінавачвалі ў парушэннях правоў чалавека. Пад ціскам сусветнай грамадскасці ўрады Анголы і Сьера-Леонэ былі вымушаны разарваць з ёй кантракты. Новых кантрактаў з кампаніяй не заключалі. Закон 1998 года «Аб рэгуляванні замежнай ваеннай дапамогі», які прадугледжваў узмацненне жорсткасці заканадаўства ПАР у дачыненні да дзейнасці наёмнікаў за межамі краіны, фактычна паставіў кропку ў існаванні ПВК. Афіцыйна Executive Outcomes ліквідавана 31 снежня 1998 года.
Аднаўленне
У лістападзе 2020 года Ібен Барлоу пачаў перазапуск Executive Outcomes. З яго слоў, рашэнне аб аднаўленні кампаніі было прынята па просьбе «некаторых урадаў Афрыкі».
Электрарухальная сіла
Электрарухальная сіла (ЭРС) — фізічная велічыня, якая вымяраецца работай старонніх сіл неэлектрычнага паходжання па пераносе адзінкавага электрычнага зараду па замкнёным контуры. Азначаецца E, і вымяраецца, падобна электрычнаму напружанню, у вольтах.
ЭРС ствараецца і падтрымліваецца ператварэннем у электрычную энергію механічнай (у электрычных машынах), хімічнай (у гальванічных элементах), цеплавой (у тэрмаэлементах) і іншых відаў энергіі. У электрычным ланцугу поўная ЭРС роўная алгебраічнай суме падзенняў напружання на ўсіх яго ўчастках. ЭРС крыніцы току роўная рознасці патэнцыялаў на яго полюсах пры разамкнёным ланцугу.
Пальміра (значэнні)
Пальміра:
Гарадок (Хіславіцкі раён)
Гарадок (Городо́к) — вёска ў Хіславіцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кажухавіцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска Гарадок абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе, нягледзячы на перавагу беларускага насельніцтва, Гарадок не вярнулі БССР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя
У III стагоддзі н.э. Рымская цывілізацыя ўступае ў перыяд, названы Крызісам III стагоддзя, які характарызуецца шэрагам крызісных з'яў у эканоміцы, рамястве, гандлю.
Перадгісторыя
Пасля забойства апошняга імператара дынастыі Антанінаў Комада ў Імперыі пачынаецца грамадзянская вайна 193—197 гг. Шэраг бачных лідараў абвяшчаюць сябе імператарамі: Пертынакс і Дзідзій Юліян у Рыме, камандуючы дунайскай арміяй Септымій Север, камандуючы сірыйскімі легіёнамі Песцэній Нігер і Клодзій Альбін у Брытаніі. Імператарская ўлада была афіцыйна ўручана сенатам Септымію Северу, які выйшаў з вайны пераможцам і заснаваў імператарскую дынастыю Севераў (193—235 гг.).
Септымій абапіраўся выключна на армію, а рэжым кіравання пры ім ператварыўся ў ваенна-бюракратычную манархію. Знешняя палітыка характарызавалася побач паспяховых войн з Парфіяй (195—199 гг.) і з плямёнамі каледонцаў (208—211 гг.). Пасля смерці імператара яго сын Антанін Каракала (211—217 гг.) забіў свайго брата Гету, заняў прастол, пасля чаго пачаў неапраўданую вайну з парфянамі і быў забіты змоўшчыкамі. Яго пераемнік прэфект прэторыя Макрын (11 красавіка 217—218 гг.) здзейсніў няўдалы паход супраць парфян, з якімі быў складзены невыгодны для рымлян мір. Войска было незадаволена Макрынам; да таго ж яго азіяцкія звычкі і спешчанасць узбуджалі ўсеагульнае ганьбаванне. Цётцы Каракалы, Юліі Мезе, і дзвюм дочкам яе атрымалася схіліць войска да юнага Басіяна (Геліягабала), які і быў абвешчаны імператарам; Меза выдавала яго за пазашлюбнага сына Каракалы. Макрын выслаў супраць яго Ульпія Юліяна, але салдаты забілі апошняга, і ўсё войска, акрамя прэтарыянцаў, перайшло на бок Басіяна. Адбылася бітва пры Антыёхіі, але Макрын, не дачакаўшыся яе зыходу, пусціўся наўцёкі. Салдаты Геліягабала нагналі Макрына ў Халкедоне і прывезлі ў Кападокію. Пры другаснай спробе бегчы ён быў абезгалоўлены.
Макрын абвясціў сваім суправіцелем свайго сына Дыядумена (спачатку з тытулам цэзара, а пазней аўгуста), які быў забіты неўзабаве пасля звяржэння яго бацькі. Пасля Макрына кіраўніком рымскай імперыі стаў сваяк Севераў, які выдаваў сябе за сына Каракалы, сірыйскі жрэц Геліягабал (Элагабал, 218—222 гг.), у сакавіку 222 г. забіты сваімі воінамі. Імператарам стаў 13-гадовы Аляксандр Север (222—235 гг.), пры якім абвастрыўся фінансавы крызіс, а таксама павялічылася пагроза з боку Новаперсідскага царства, якая набірала моц і з якім у 231 г. пачалася вайна. Аляксандр быў забіты бунтаўшчыкамі, што адзначыла пачатак яшчэ глыбейшага палітычнага і сацыяльна-эканамічнага крызісу.
Канчатак крызісу
«Ілірыйская дынастыя» працягнулася ў кіраванні Марка Аўрэлія Проба (276—282 гг.), які прывёў у парадак імперскую ўладу ў Ілірыі, Фракіі і Малой Азіі. Яго пераемнік Марк Аўрэлій Кар (282—283 гг.) разбіў германцаў, пасля чаго на трон узышоў ілірыец Дыёкл, вядомы пад імем Дыяклетыяна, адзначыўшы пачатак перыяду дамінату (284—476 гг.).
Кальнік
Кальні́к (, Кальник) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Бягомльскага сельсавета.
Памара-Манферата
Памара-Манферата (Pomaro Monferrato) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Алесандрыя.
Насельніцтва складае 394 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 29 чал./км². Займае плошчу 14 км². Паштовы індэкс — 15040. Тэлефонны код — 0142.