cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксей Мікалаевіч Касыгін
Біяграфія
Пасля смерці І. Сталіна ў 1953 годзе адбыліся змены ў савецкім кіраўніцтве, у хуткім часе М. Хрушчоў стаў новым лідарам. З 20 сакавіка 1959 года А. Касыгін быў прызначаны на пасаду старшыні Дзяржаўнага камітэта па планаванні (Дзяржплан), пасаду ён будзе займаць крыху больш за год. Пасля А. Касыгін стаў першым намеснікам старшыні Савета Міністраў. Калі М. Хрушчоў быў скінуты ў 1964 годзе, А. Касыгін і Л. Брэжнеў сталі прэм’ерам і першым сакратаром ЦК КПСС адпаведна. А. Касыгін, нароўні з Л. Брэжневым і М. Падгорным, Старшынёй Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, былі членамі нядаўна створанага калектыўнага кіраўніцтва. Знаходзячыся на пасадзе старшыні Савета Міністраў СССР, дамагаўся правядзення эканамічных рэформ, выкладзеных ім у дакладзе аб паляпшэнні кіравання прамысловасцю, удасканаленні планавання і ўзмацненні эканамічнага стымулявання прамысловай вытворчасці на Пленуме ЦК КПСС, які праходзіў у верасні 1965 года. Сутнасць гэтых рэформ была ў дэцэнтралізацыі народнагаспадарчага планавання, павышэнні ролі інтэгральных паказчыкаў эканамічнай эфектыўнасці (прыбытак, рэнтабельнасць) і павелічэнні самастойнасці прадпрыемстваў. Гэтая рэформа, нароўні з яго больш адкрытай пазіцыяй па рашэнні Пражскай вясны (1968), зрабіла А. Касыгіна адным з самых ліберальных членаў вышэйшага кіраўніцтва.
Больш кансерватыўныя члены вышэйшага кіраўніцтва лічылі некаторыя погляды А. Касыгіна занадта радыкальным, але яны не спрабавалі адсунуць яго з пасады прэм’ера, нават калі ён і Л. Брэжнеў былі ў дрэнных адносінах. У 1980 годзе Аляксей Касыгін падаў у адстаўку з пасады Старшыні Савета Міністраў з-за дрэннага стану здароўя. Памёр праз два месяцы 18 снежня 1980 года.
АКСМ-213
АКСМ-213 — сучленены трохвосевы тралейбус вытворчасці Белкамунмаш. Вытворчасць тралейбуса пачата ў 2002. Большая частка вырабленых АКСМ-213 працуюць у Мінску, усяго толькі 1 машына пастаўлена ў Гомель і 2 — у Кішынёў.
Гісторыя стварэння
У 1993 на заводзе Белкамунмаш быў выраблены першы беларускі тралейбус — АКСМ-101. Тралейбус атрымаў кузаў ад тралейбуса ЗіУ-9, аднак яго высакавольтнае абсталяванне было вынесена на дах. Тралейбус атрымаў больш сучасны рухавік ДК-213, а таксама іншыя змены ў трансмісіі і электраабсталяванні. Па сутнасці, гэта мадэль стала першай мадэллю тралейбуса на базе ЗІУ-9 з сур'ёзнай яго мадэрнізацыяй. Іншыя тралейбусабудаўнічыя прадпрыемствы сталі выпускаць аналагічныя тралейбусы значна пазней. Праз 4 гады, у 1997 годзе, быў пабудаваны новы тралейбус другога пакалення — АКСМ-201. Ён атрымаў новы, больш вуглаваты кузаў, тырыстарна-імпульсную сістэму кіравання цягавым электрарухавіком і новую планіроўку салона.
Апісанне канструкцыі
Кузаў тралейбуса двухвагоннай кампаноўкі з рамнай асновай. Аддзелка бакоў і даху ажыцяўлялася з дапамогай нацягнутых стальных ацынкаваных лістоў таўшчынёй 0,9 мм. Пярэдняя частка тралейбуса выканана са шклопластыку. Тралейбус, як і ўсе тралейбусы вытворчасці завода Белкамунмаш, мае высокую антыкаразійную абарону і тэрмін службы не менш за 16 гадоў. Бампер тралейбуса зварны, металічны. На бамперы можа быць замацаваны нумар (калі тралейбус не мае бартавога), а таксама адзінарныя фары высокай магутнасці. Задняя частка прычэпу выканана таксама са шклопластыку, на задняй панэлі размяшчаецца па 5 задніх ліхтароў з кожнага боку.
Для злучэння цягача і прычэпу выкарыстоўваецца вузел шарнірнага сучлянення. Першапачаткова выкарыстоўваўся вузел сучлянення HF485 фірмы Huebner (Германія), з сярэдзіны 2003 года і па 2007 год на АКСМ-213 устанаўліваўся вузел сучлянення беларускай вытворчасці, як на аўтобусах МАЗ-105 ці вузел сербскай вытворчасці. Вядучы мост — сярэдні (задні мост цягача). Колы прычэпа здвоеныя, непаваротныя. Сістэма рабочага тормазу — электрапнеўматычныя.
Тралейбус з'яўляецца тралейбусам падвышанай умяшчальнасці, высакападлогавым з 2 прыступкамі, якія вядуць у салон. Прыступкі зроблены са шклопластыку і аддзеланы гумай або лінолеумам. Сядзенні мяккія, паасобнага тыпу, пакрытыя антывандальнай тканінай. Усяго сядзенняў 41, яны пераважна здвоеныя. Тралейбус мае чатыры дзверы — усе яны двухстворкавыя, праз што высадка і пасадка пасажыраў робіцца больш хуткай. Электрапмеўматычны прывад дзвярэй мае гэтак званы «паветраны ключ» і блакавальнік ходу з адчыненымі дзвярыма. Поручні выкананы са стальных труб, якія пафарбаваны, трывалай на сонцы, палімернай фарбай. Агульная ўмяшчальнасць салона складае 168 чалавек. Вентыляцыя салона ажыццяўляецца праз форткі на вокнах, ці прымусова праз два люкі ў даху. Ацяпленне электракаларыфернае і сілкуецца ад кантактнай сеткі. Абаграванне салона ажыцяўляецца праз каларыферы.
Кабіна кіроўцы цалкам адгароджана ад салона, перагародка мае два аконных праема і ссоўную фортку ў адным з іх для продажу квіткоў. Дзверы ў кабіну звонку адчыняюцца аўтаномна. Крэсла кіроўцы мяккае з падрысорамі, рэгулюецца ў вышыню і глыбіню, адпавядае эстэтычным нормам. Прыборная панэль зробленая ў стылі тарпеда з тэрмапластыку. Ветравая шыба выгнутая, бясколерная. Вентыляцыя кабіны ажыцяўляецца праз фортку, абаграванне — праз каларыфер. Шклоачышчальнікі рычажныя, ветравая шыба падзелена напалам. Рулявое кіраванне з гідраўзмацняльнікам, уніфікавана з аўтобусамі Мінскага аўтамабільнага завода. Электраабсталяванне перанесена на дах і амаль цалкам выключае магчымасць удару токам. Тралейбус мае павышаную ступень бяспекі электраізаляцыі, усё электраабсталяванне абаронена ад ападкаў. Тралейбус мог мець дадатковае абсталяванне ў залежнасці ад патрэб замоўцы.
Аляксандр Генрыхавіч Турчын
Аляксандр Генрыхавіч Турчын (нар., Навагрудак) — беларускі палітычны дзеяч, старшыня Мінскага аблвыканкама (з 2019 года).
Біяграфія
Нарадзіўся 2 ліпеня 1975 года ў Навагрудку. У 2002 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны эканамічны універсітэт, у 2009 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь.
Працоўны шлях пачаў у 1997 годзе як загадчык крамы калгаса «Авангард» Навагрудскага раёна. Пасля працаваў дзяржаўным падатковым інспектарам інспекцыі дзяржаўнага падатковага камітэта па Навагрудскаму раёну, галоўным кантралёрам-рэвізорам кантрольна-рэвізійнага ўпраўлення Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь па Навагрудскаму раёну і Гродзенскай вобласці.
У 2004—2010 гадах працаваў спачатку начальнікам фінансавага аддзела, а затым намеснікам старшыні Карэліцкага райвыканкама Гродзенскай вобласці. У 2010 годзе прызначаны старшынёй камітэта па эканоміцы Мінскага аблвыканкама.
16 лістапада 2012 года прызначаны намеснікам старшыні Мінскага аблвыканкама.
25 чэрвеня 2015 года прызначаны памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — галоўным інспектарам па Гомельскай вобласці.
16 верасня 2016 года прызначаны кіраўніком Апарату Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.
10 кастрычніка 2017 года прызначаны старшынёй Савета па развіцці прадпрымальніцтва, кансультатыўнага органа пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь.
З 1 лютага 2018 года — упаўнаважаны Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці.
18 жніўня 2018 года прызначаны на пасаду Першага намесніка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь.
21 лістапада 2018 года Указам № 456 прызначаны выконваючым абавязкаў кіраўніка Апарату Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.
29 лістапада 2019 года прызначаны старшынёй Мінскага аблвыканкама.
Міжнародныя санкцыі
17 снежня 2020 года быў унесены ў Чорны спіс Еўрасаюза. 26 студзеня 2021 года да санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя. Вялікабрытанія ўнесла Турчына ў свой санкцыйны спіс 18 лютага 2021 года, Швейцарыя – 22 сакавіка 2021 года , Канада – 21 чэрвеня 2021 года.
Персідскі клінапіс
Персідскі клінапіс: фанаграфічная, клінапісная сістэма пісьма, якая мела 41 знак і ўжывалася ў Старажытнай Персіі ў перыяд каля 600—336 да н.э. (выйшла з ужытку пасля падзення Персіі). Легенды прыпісваюць яе вынаходніцтва аднаму з персідскіх цароў.
NGC 2569
NGC 2569 (іншыя абазначэнні — MCG 4-20-35, ZWG 119.67, NPM1G +21.0178, PGC 23442) — галактыка ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кашпо
Кашпо (ад cache-potcache-pot, літар. «хаваць гаршчок») — дэкаратыўны посуд без адтулін у ніжняй частцы, унутр якога ставіцца гаршчок з раслінай.
Кашпо для памяшканняў часцей за ўсё вырабляюць з пластмасы, дрэва, металу, лазы або керамікі — тэракоты, маёлікі. Для вуліцы або халодных памяшканняў выкарыстоўваюць марозаўстойлівыя матэрыялы — фаянс або шамот.
У кашпо няма традыцыйных для звычайных кветкавых гаршкоў дрэнажных адтулін, таму непасрэдна ў яго расліны практычна не высаджваюць, выкарыстоўваючы толькі ў дэкаратыўных мэтах — прыгажосцю аздаблення некаторыя кашпо не саступаюць вазам. А калі высаджваюць, то асаблівую ўвагу варта надаваць правільнаму складанню дрэнажнай часткі.
Эгейская сям’я
Эгейская сям'я: сям'я ранніх сістэм пісьма з басейну Эгейскага мора. У яе ўваходзілі крыцкае палацавае пісьмо, лінейныя пісьмы А і Б, кіпра-мінойскае і кіпрыёцкае пісьмо.
Вянозная кроў
Вянозная кроў — кроў, якая вяртаецца да сэрца па венам. За выключэннем крыві ў лёгачных венах, вянозная кроў пазбаўлена кіслароду і ўзбагачана вуглякіслым газам у выніку тканкавага газаабмену. Вянозная кроў звычайна цяплей артэрыяльнай, мае ніжэйшы pH, утрымлівае меншую колькасць глюкозы і іншых пажыўных рэчываў, і больш канцавых прадуктаў метабалізму (мачавіна і інш.).
IC 5177
IC 5177 — галактыка тыпу SBb (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Вянозная кроў
Вянозная кроў мае цёмна-чырвоную з сіняватым адценнем афарбоўку.
Сядзіба Стругача
Сядзіба Льва Стругача — драўляная сядзіба ў в. Будзёнаўка Ашмянскага раёна Гродзенскай вобласці.
Гісторыя
Пабудаваны на мяжы ХІХ і ХХ стагоддзяў. Сядзіба стаіць у вёсцы Будзёнаўка, ранейшая назва Святы Дух.
У 1906 годзе, пасля смерці Лейбы Стругача домам пад Ашмянамі сталі кіраваць яго сыны.
Пасля 1939 года, калі дом і гаспадарка тутэйшага купца былі нацыяналізаваныя, вёска паступова прыйшла ў заняпад. Апошнім уласнікам сядзібы было ўпраўленне адукацыі Ашмянскага райвыканкаму. Нейкі час там жылі сем’і настаўнікаў.
Архітэктура
Двухпавярховы драўляны дом пад тынкам у стылі мадэрн з балконамі і адкрытай верандай. Дом дапаўнялі ўнутраны двор, басейн, сад, кветнікі, гаспадарчыя пабудовы, брама з калёнамі, каменны мур па ўсім перыметры. Апроч таго, тут былі стайня, свіран, дом для працоўных, лямус — двухпавярховая гаспадарчая пабудова.
Лошыцкія курганныя могільнікі
Лошыцкія курганныя могільнікі — археалагічныя помнікі, курганныя могільнікі ў ваколіцах былой вёскі Лошыца 2-я, цяпер у межах Мінска (вул. Лошыца 2-я).
Могільнік—1
Знаходзіцца на поўдзень ад вёскі, на ўзгорку, ва ўрочышчы Замчышча. 13 круглых курганоў і адзін падоўжаны. У канцы 1890-х гадоў Генрых Татур даследаваў 2 насыпы. Знойдзены 2 бронзавыя скроневыя пярсцёнка падобныя з заходзячымі канцамі кольцы, 2 бронзавыя лірападобныя спражкі, паясное кольца, жалезная пласціна з кручкамі на канцах, фрагменты жалезнага нажа, золаташкляная цыліндрычная панерка, кавалак лямцавага шнура. У 1930 годзе абследаваў А. А. Рынейскі, у 2006 годзе Ю. А. Заяц. Захаваўся адзін падоўжаны курган у завулку Каржанеўскага.
Могільнік—2
Знаходзіцца на поўдні ад вёскі каля Стара-Койданаўскага шляху (цяпер мікрараён па вул. Ландара) на паўднёвым захадзе ад чыгуначнага прыпынка Курасоўшчына. 3 курганы. У 1930 годзе абследаваў А. А. Рынейскі, у 1980-я гады адзін курган раскапаў П. А. Русаў. Пахавальны абрад — трупапалажэнне на мацерыку, галавой на захад. Знойдзены золаташкляныя бочкападобныя і цыліндрычныя пацеркі. Датуецца XI ст. У 2008 годзе абследаваў Ю. А. Заяц. Захаваўся адзін круглы курган дыяметрам XIII 5 м, вышыня каля 2 м.
Одэнсэ
Одэнсэ (Odense) — трэці па велічыні (158 453 −2007) горад Даніі, галоўны горад вострава Фюн.
Лошыцкія курганныя могільнікі
Могільнік—3
Знаходзіцца на поўдзень ад былой вёскі, у садзе. 13 невялікіх насыпаў. У 1930 годзе абследаваў А. А. Рынейскі, у 2008—2009 гадах Ю. А. Заяц. Захаваўся адзін напаўразбураны курган пры з’ездзе з МКАД на праспект Дзяржынскага.
Одэнсэ
Горад знаходзіцца непадалёку ад фіёрда Одэнсэ і ляжыць на рацэ Одэнсэ. Чыгуначная станцыя на лініі Капенгаген — Ютландыя. Канал, які прарылі ў 1796—1806, (7,5 м глыбіня) злучае горад з фіёрдам.
Таварыства філарэтаў
Таварыства філарэтаў — тайная суполка, якая ўтварылася на пач. 1820-х гадоў у Вышэйшым піярскім вучылішчы ў Полацку. Заснавальнікі — выкладчыкі вучылішча, былыя студэнты Віленскага ўніверсітэта Брадовіч і Львовіч.
М. А. Карпук у 2006 годзе напісаў карціну «Ля каменя філарэтаў».
Палтаўскае (Акмолінская вобласць)
Палтаўскае — сяло ў Егіндыкольскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Алакольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 22 км на ўсход ад цэнтра пасёлка Егіндыколь. Код КАТА — 114435100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 509 чалавекі (259 мужчын і 250 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 416 чалавекі (216 мужчын і 200 жанчын).
HMS B3
HMS B3 — брытанская падводная лодка тыпу B. Пабудавана ў 1904-1905 гадах кампніяй Vickers, на верфі Бараў-ін-Фёрнас, дзе судна было спушчана 31 кастрычніка 1905 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 19 снежня 1906 года.
Жуан Перэйра
Жуа́н Пе́дру да Сі́лва Перэ́йра (João Pedro da Silva Pereira; нар., , Партугалія) — партугальскі футбаліст, абаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Партугаліі (2010—2014).
HMS B3
У 1914 годзе B3 была размешчана ў Дэванпорце, уключана ў 10-ую падводную флатылію пад камандаваннем лейтэнанта Роберта Ф. Чышолма.
Жуан Перэйра
«Бенфіка»
Жуан з’яўляецца выхаванцам юнацкіх каманд футбольных клубаў «Дамунгуш Савію» і «Бенфіка». У дарослым футболе дэбютаваў у 2003 годзе за асноўную каманду «Бенфікі», у якой правёў тры сезоны, прыняўшы ўдзел у 58 матчах чэмпіянату. У складзе «Бенфікі» заваяваў тытул чэмпіёна Партугаліі.
HMS B3
У 1916 годзе была ў складзе 1-й падводнай флатыліі, дыслакаванай у Ферт-оф-Фортэ, пад камандаваннем лейтэнанта Коліна Маерса.
Жуан Перэйра
«Жыл Вісенты»
У 2006 годзе далучыўся на ўмовах арэнды да клуба «Жыл Вісенты», у тым жа годзе гэты клуб выкупіў трансфер іграка.
HMS B3
20 снежня 1919 года судна было прададзена Дж. Джэксану.
Жуан Перэйра
«Брага»
Зрэшты ўжо ў 2007 годзе абаронца перайшоў у іншы партугальскі клуб, «Брагу», у складзе якога правёў наступныя два гады сваёй кар’еры. Большасць часу, праведзенага ў складзе «Брагі», быў асноўным іграком абароны каманды.
«Спортынг»
У склад «Спортынга» трапіў 22 снежня 2009 года за 3 млн еўра. Перэйра рэгулярна з’яўляўся ў складзе клуба і гуляў, у асноўным, на пазіцыі абаронцы ці паўабаронцы.
«Валенсія»
24 мая 2012 года Перэйра падпісаў кантракт з «Валенсіяй» за 3,6 млн еўра. Пагадненне было складзена на тры гады з магчымасцю падаўжэння яго яшчэ на год.
Апошнія гады
У студзені 2015 года падпісаў кантракт з нямецкім клубам «Гановер 96» да канца сезона. 13 ліпеня 2015 года вярнуўся ў склад «Спортынга».
У студзені 2017 года стаў іграком «Трабзанспора». Разам з клубам у 2020 годзе выйграў Кубак Турцыі. Пакінуў «Трабзанспор» у якасці свабоднага агента ў студзені 2021 года.
У лютым 2021 года зноў далучыўся да «Спортынга». Гуляў у клубе да канца сезона 2020/21, пасля чаго завяршыў кар’еру і перайшоў на трэнерскую працу ў структуры клуба.
Дасягненні
«Бенфіка»:
«Спортынг»:
«Трабзанспор»:
Кваквы
Кваквы (Nycticorax) — род птушак сямейства чаплевых атрада буслападобных.
Род уключае 6 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Аўстраліі і Антарктыды. Жывуць калоніямі ў забалочаных лясах або па берагах вадаёмаў. У залежнасці ад віду актыўныя днём, у прыцемках ці ўначы. Найбольш шматлікая кваква звычайная (на Беларусі трапляецца як залётны від).
Невялікія птушкі (даўжыня кваквы звычайнай да 60 см) з кароткімі шыяй і нагамі. Дзюба прамая, доўгая. Кормяцца рыбай, земнаводнымі, дробнымі беспазваночнымі. Гнёзды на дрэвах ці высокім хмызняку, часам на заломах трыснягу. Нясуць 2—5 (дробныя віды да 8) яец.
Арчыбалд Хіл
Арчыбалд Вівіен Хіл (Archibald Vivian Hill;, — ) — англійскі фізіёлаг, адзін з заснавальнікаў біяфізікі і даследаванняў аперацый. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1922) (сумесна з Ота Меергофам) за працы ў галіне тэрмадынамікі мышачнай дзейнасці.
Біяграфія
Англійскі фізіёлаг Арчыбалд Хіл нарадзіўся 26 верасня 1886 года ў Брысталі ў сям'і гандляра лесаматэрыяламі. Дзяцей выхоўвала маці. Да 7 гадоў Арчыбальд вучыўся дома з маці, потым, калі сям'я пераехала ў Вестан-супер-Марэ, ён пайшоў у невялікую падрыхтоўчую школу.
У 1899 годзе Хіл быў прыняты ў каледж Блюндэла, дзе праявіў здольнасці ў матэматыцы.У 1905 годзе пачаў навучанне ў Трыніці-каледжы ў Кембрыджскім універсітэце, вывучаючы матэматыку. Ён быў здольным студэнтам і скончыў курс навучання на год раней. Яго кіраўнік, фізіёлаг М. Флетчар, прапанаваў Хілу заняцца фізіялогіяй, што, па яго меркаванні, больш адпавядала інтэлектуальным здольнасцям будучага навукоўца. Парады настаўніка былі прыняты. У 1909 годзе, завяршыўшы адукацыю, выдатна здаўшы экзамены, Хіл працягвае паглыбляць свае веды па хіміі і фізіцы.
У гэтым жа годзе Хіл як малады вучоны пачаў працаваць у фізіялагічнай лабараторыі ў Кембрыджы, працягваючы даследаванне Флетчара і Хопкінса адносна вывучэння фізіялагічных асаблівасцей мышц жабы. З дапамогай тэрмапары Арчыбальд Хіл устанавіў, што «механізм мышачнага скарачэння звязаны з працэсам пераўтварэння энергіі хімічных рэакцый у электрычную энергію высокага патэнцыялу».
У 1922 годзе Хіл атрымаў Нобелеўскую прэмію ў галіне фізіялогіі і медыцыны «за адкрыцці ў галіне цеплаўтварэння ў мышцах». Ён падзяліў прэмію з Ота Меергофам. У сваім дакладзе ў рангу лаўрэата Нобелеўскай прэміі Хіл звярнуў увагу аўдыторыі на дзіўную складанасць праблем фізіялогіі мышц і адзначыў неабходнасць правядзення далейшых эксперыментаў, якія б ахоплівалі ўсе аспекты статыкі, дынамікі і тэрмадынамікі, а таксама падкрэсліў важнасць стварэння і выкарыстанне новых лабараторных інструментаў. З-за абвастрэння палітычнай сітуацыі ў Германіі Хіл як праціўнік палітыкі нацыстаў выступіў з абвінавачваннем урада Гітлера ў пераследзе яўрэяў і навукоўцаў.
Хіл быў членам звыш 40 навуковых таварыстваў, атрымаў ганаровыя ступені ад 17 універсітэтаў, узнагароджаны ордэнамі, медалямі і прэміямі шматлікіх навуковых устаноў. Арчыбальд Хіл памёр 3 чэрвеня 1977 г. ад ускладненняў з прычыны віруснай інфекцыі.
Тамбралінга
Тамбралінга (ताम्ब्रलिङ्ग; ตามพรลิงค์, Tambralinga) — старажытная дзяржава на Малайскім паўвостраве (X — XIV стст.).
Гісторыя
Найбольш старажытны надпіс з назвай Тамбралінгі быў знойдзены ў Камбоджы. Ён адносіцца да канца XII ст. Даследчыкі атаесамляюць яе з краінай Дан-лю-мэй, або Дан-ма-лінь, што ўзгадваецца ў кітайскіх дыпламатычных крыніцах канца X — XIII стст. На поўдні Тайланда знойдзны запіс пра валадароў дынастыі Падлмавамса, што кіравалі ў XIII ст., калі адбываўся росквіт Тамбралінгі.
Першапачаткова Тамбралінга з'яўлялася часткай болей моцнай імперыі Шрывіджая, аднак выконвала важную самастойную функцыю гандлёвых і культурных зносін паміж Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіямі. Да XIII ст. яе культура была моцна індыянізавана. Відавочна, галоўнай рэлігіяй быў індуізм, але да канца XIII ст. значны ўплыў набыў будызм.
У XI ст. валадары Тамбралінгі пацярпелі паражэнне ад Кхмерскай імперыі і нават маглі некаторы час падпарадкоўвацца ёй. У XIII ст. яны імкнуліся весці незалежную палітыку, аднак былі вымушаны выплочваць даніну і заключаць саюзы з дзяржавамі паўднёвай Індыі. У першай палове XIV ст. Тамбралінга была заваявана тайцамі.
Гісторыя Чылі
Гісторыя Чылі пачалася з часоў засялення рэгіёну каля 13,000 гадоў таму назад. У XVI стагоддзі пачалося заваяванне і падпарадкаванне тэрыторый сучаснага Чылі іспанскімі канкістадорамі, у XIX стагоддзі чылійскі народ атрымаў незалежнасць ад каланіяльнай улады. Вельмі значны ўплыў на далейшае развіццё Чылі да пачатку Другой Сусветнай вайны аказала здабыча салетры, а некалькі пазней — медзі. Багацце прыроднымі рэсурсамі ў значнай ступені паспрыяла эканамічнаму пад’ёму ў Чылі, але выклікала таксама і залежнасць ад суседніх краін і прывяло нават да войнаў з імі. Пасля амаль што дзесяцігадовага кіраўніцтва на змену хрысціянска-дэмакратычнаму ўраду ў 1970 годзе да ўлады прыйшоў сацыялістычны прэзідэнт Сальвадор Альендэ. Путч Аўгуста Піначэта 11 верасня 1973 года ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў краіне і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформ. З 1988 года ў Чылі вызначылася перакананая тэндэнцыя да дэмакратычнага развіцця краіны.
Гісторыя Чылі да 1520 года
Найстаражытнейшым сведчаннем прысутнасці людзей на тэрыторыі Чылі з’яўляецца археалагічны помнік Монтэ-Вердэ на месцы познепалеалітычнага паселішча, якое існавала ўжо прыблізна 14,8 тысячагоддзяў таму і з’яўляецца старэйшым за культуру Льяна. Яго вывучэнне дазволіла падцвердзіць мадэль ранняй міграцыі продкаў індзейцаў з Берынгіі ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ўздоўж ціхаакіянскага ўзбярэжжа. Не пазней за 7 тысячагоддзе да н. э. старажытныя перасяленцы дасягнулі Вогненнай Зямлі.
Заканчэнне ледавіковай эпохі прывяло да падвышэння ўзроўню акіяна, скарачэння берагавой лініі, узнікнення пустыні Атакама і вымірання многіх відаў жывёл. Аднак людзі здолелі прыстасавацца да змен. Так, прадстаўнікі ціхаакіянскай культуры чынчора былі паспяховымі марскімі паляўнічымі і рыбаловамі, раней за старажытных егіпцян навучыліся муміфікаваць нябожчыкаў. Іншыя адступілі ва ўнутраныя раёны, дзе займаліся вандроўным паляваннем і збіральніцтвам. У 2 тысячагоддзі да н. э. дзякуючы ўплыву жыхароў Альтыплана народы поўначы асвоілі ручное земляробства. Такім чынам склаліся 3 асноўныя экалагічна-гаспадарчыя комплексы дакалумбавых культур:
З прыходам да ўлады 10-га інкі Тупака Юпанкі ў 1471 годзе, пачынаецца пранікненне інкаў у глыбіню Чылі. Падчас яго кіравання да 1493 года інкі захапілі тэрыторыі да ракі Мауле (Río Maule) паўднёвей Курыко (Curicó). Там яны сутыкнуліся з масіўным супрацьстаяннем мапучэ, таму далейшае іх пранікненне на поўдзень стала немагчымым. Амаль што ўсё карэннае насельніцтва паўночнага Чылі знаходзілася пад уладай інкаў. Інкі пабудавалі крэпасць Пукара-дэ-Кітор (Pukará de Quitor) непадалёку ад Сан-Педра-дэ-Атакама (San Pedro de Atacama), якая ўзнікла на аснове ранейшага ўзмацнення атакаменьё. Менавіта тут пазней адбыліся баі з іспанскімі канкістадорамі.
Народ рапануі, што насяляе аднайменны ціхаакіянскі востраў, развіваўся да канца XIX ст. асобна ад астатніх карэнных народаў Чылі. Ён мае не індзейскае, а палінезійскае паходжанне. Рапануі насялілі востраў паміж VII ст. і XIII ст. У 1250—1500 гг. яны стварылі развітую культуру, знакамітую статуямі мааі. Заняпад культуры адбыўся ў выніку вынішчэння лесу і наступнай экалагічнай катастрофы.
Канкістадоры
Першым еўрапейцам, ступіўшым на чылійскую зямлю, быў Фердынанд Магелан, караблі якога дасягнулі ў 1520 годзе паласу сушы непадалёку ад сённяшняга Пунта Арэнас (Punta Arenas). Імем мараплаўца назвалі Магеланаў праліў. Месца, дзе высадзіўся Магелан, мела назву «Tchili» на мове індзейцаў і значыла снег. Адсюль і ўзнікла сённяшняя назва краіны. Некаторыя даследчыкі лічаць таксама, што назва краіны ўзнікла ад слова «chili» (там дзе канчаецца свет), якое было распаўсюджана ў плямён кечуа.
У 1533 годзе ўзначальваемыя Францыскам Пісара іспанскія канкістадоры без асаблівых цяжкасцей захапілі царства інка, але войска Пісара не змагло пераадолець пустыню Атакама і Анды і парабаваць тэрыторыі ізаляванага Чылі. Першымі еўрапейцамі, якія змаглі дасягнуць Чылі па сушы, былі Дыега дэ Альмагра і яго каманда, якія пачалі сваё падарожжа з Куска (Cuzco) ў Перу ў 1535 годзе. Дыега дэ Альмагра рушыў у паход у пошуках золата, але так і не змог яго знайсці. Свайго спадарожніка Гомеса дэ Альварада ён адправіў у паўднёвым напрамку. Да ракі Мауле (Río Maule) яны змаглі дабрацца не сутыкнуўшыся з супраціўленнем карэннага насельніцтва. Але каля ракі Ітата (Río Itata) іх чакалі цяжкія баі з індзейцамі мапучы і атраду Гомеса дэ Альварада не засталося нічога іншага, як адступіць.
У 1540 годзе Педра дэ Вальдывія (Pedro de Valdivia), афіцэр з падчынення Пісара, вырушае з невялікім атрадам салдат і шукальнікамі прыгод колькасцю каля сотні чалавек з Перу ў Чылі. Не гледзячы на тое, што яму прыйшлося сутыкнуцца з жорсткім супраціўленнем карэннага насельніцтва мапучы, ён усё ж такі змог заснаваць там першыя еўрапейскія паселішчы. Як вынік захопу зямель узніклі гарады Сант’яга, Ля Сэрэна і Вальпараіса, якія спачатку служылі іспанцам у якасці невялікіх узмацнённых паселішч. Індзейцы мапучы хутка пачалі абараняцца і ўжо ў верасні 1541 года напалі на Сант’яга. Войску іспанцаў супрацьстаяла ні больш ні менш як 20.000 воінаў мапучы. Іспанскіх канкістадораў выратаваў толькі цуд — нечаканае вынаходніцтва каханай Педра дэ Вальдывіі — Інес дэ Суарэс: да смерці перапалоханыя мапучы панічна кінуліся разбягацца па лясам.
Вайна мапучы
Іспанцы працягвалі пашыраць свае ўладанні на поўдні краіны: у 1550 годзе быў заснаваны горад Кансепсьён (Concepción), а ў 1552 — Вальдывія (Valdivia). Індзейцы мапучы на чале з Лаўтарам (Lautaro) аказвалі вельмі жорсткае супраціўленне іспанцам. Восенню 1553 года індзейцы напалі на іспанскія гарнізоны непадалёку ад форта Тукапель і забілі Педра дэ Валдавія. Лічыцца, што ён быў захоплены ў палон індзейцамі, якія прымусілі яго піць вадкае золата. Мапучы знішчылі большую частку заснаваных і пабудаваных іспанцамі гарадоў.
Новы губернатар Чылі Гарсія Гуртада дэ Мендоса (García Hurtado de Mendoza) з яшчэ большай жорсткасцю прыціскаў мапучы. Па яго загаду Франсіска дэ Вільягра (Francisco de Villagra) вырушыў у ваенны паход супраць туземцаў. 26 лютага 1554 года яго войска было нагалаву разбіта індзейцамі мапучы ў бітве пры Марыгуэнью (Marigueñu). Пасля сваёй перамогі мапучы зноў пачалі знішчаць іспанскія паселішчы. Пасля таго як паў Кансэпсьён у 1555 годзе, мапучы рушылі на Санцьяга дэ Чылі. Але знішчыўшы крэпасць Петэроа (Peteroa), мапучы нечакана спынілі наступальныя дзеянні, разлічваючы на тое, што іспанцы рыхтуюць моцную атаку. Педра дэ Вільягран, які ўзначальваў форт Імперыял (Imperial), сумеў 1 красавіка 1557 года забіць стаяўшага на чале індзейцаў мапучы Лаўтару (Lautaro) пры нечаканым для туземцаў начным наступленні.
Іспанскаму пісьменніку Алонса дэ Эрсілья-і-Суньіга (Alonso de Ercilla y Zúñiga) была дадзена загада стварыць апісанне чылійскіх ваенных паходаў губернатара Гарсіі Гуртада дэ Мендоса (García Hurtado de Mendoza) 1557—1559 гадоў. Але тое, што было зроблена пісьменнікам, значна адрознівалася ад таго, што чакаў ад яго губернатар. Раман Альфонса дэ Эрсілья-і-Суньіга «Ля Араўкана» паведамляў пра зверствы і жорсткасць падкіх на золата і ўладу канкістадораў і падкрэсліваў у першую чаргу мужнасць і гераізм араўканцаў, якія абаранялі сябе ад захопнікаў. Асноўным персанажам рамана быў індзейскі главар мапучы Каўпалікан (Caupolicán), зверскі забіты іспанцамі пад час паходу 1558 года.
16 снежня 1575 года горад Вальдывія быў знішчаны землетрасеннем, моц якога набліжаўся да мацнейшага з дагэтуль вядомых чалавецтву землетрасенняў 22 мая 1960 года. У выніку землетрасення з гор зышлі шматлікія земляныя селі і перакрылі вытоку возера Рыньіўэ (Riñihue). Праз некалькі месяцаў створаныя селямі дамбы прарваліся пад напружаннем вады і возера затапіла горад. Адміністратар горада і храніст Чылі Педра Марынья дэ Лабера (Pedro Mariño de Lobera) аказаў вялікую дапамогу і падтрымку ахвярам, а таксама зрабіў значны ўнёсак у адраджэнне і ўзбудову знішчанай Вальдывіі.
Эканамічнае і грамадскае развіццё
Паколькі залежы такіх каштоўных металаў як золата і серабра ў Чылі былі невялікія і амаль што цалкам выкарыстаны, тэмпы развіцця краіны былі адносна невысокія. Сельская гаспадарка была асноўнай галіной эканомікі. Пладародныя даліны цэнтральнага Чылі забяспечвалі жыхароў паўночнай часткі неабходнымі прадуктамі харчавання. У Чылі прыжылася сістэма гасьенд ці як яна называлася пазней — эканам'енда, пры якой аўтахтоннае насельніцтва пад сістэмай патранажу і рэпрэсій фактычна ператваралася ў рабоў. Час ад часу гандаль рабамі афіцыйна забараняўся еўрапейскімі кіраўнікамі, але потым уводзіўся зноў, што на самай справе ніяк не ўплывала на прыгнёт. Па аднаму з загадаў, іспанцам забаранялася жыць сумесна з індзейцамі. Вынікам такой сегрэгацыі стала паасобнае існаванне іспанскіх і індзейскіх пасяленняў. Тых, хто не падпарадкоўваўся, чакала выдварэнне з краіны і канфіскацыя ўласнай маёмасці. Расавае абасабленне распаўсюджвалася на метысаў і афрыканскіх рабоў, кім таксама забаранялася жыць сумесна з туземцамі.
У 1578 годзе Фрэнсіс Дрэйк па загаду англійскай кароны разрабаваў порт Вальпараіса і беспаспяхова спрабаваў захапіць горад Ля Серэна. У наступных дзесяцігоддзях на Чылі неаднолькава нападалі англійскія піраты. Акрамя нашэсцяў індзейскіх плямён, на развіццё краіны негатыўна ўплывалі шматлікія землетрасенні, цунамі і вывяржэнні вулканаў. Многія гарады былі цалкам знішчаны, як напрыклад Валдавія ў 1575 годзе і Канцэпцыён у 1570 і 1751 годзе. 13 мая 1647 года мацнейшае землетрасенне знішчыла Санц’яга дэ Чылі, пры якім загінула 12.000 чалавек, у 1730 і 1783 гадах стыхія зноў знішчала горад. Паміж 1598 і 1783 гадамі каланізаваны іспанцамі Чылі неаднолькава рабавалі англійскія піраты і галандскія гандляры.
Адміністрацыйнае падпарадкаванне ў перыяд каланізацыі
У перыяд іспанскай каланізацыі Чылі ўваходзіла ў склад іспанскага Віцэ-каралеўства Перу, заснаванага ў 1542 годзе. У 1609 годзе была ўведзена чылійская Рэальная Аўдыенцыя (Real Audiencia de Chile), якая надавала Чылі дастаткова шырокія паўнамоцтвы на ўтварэнне аўтаномнага права, напрыклад у справах, што закраналі права на водныя тэрыторыі. У 1778 іспанцы змянілі статус чылійскіх правінцый: Чылі быў нададзены статус самастойнага генеральнага капітанату ў складзе іспанскага каралеўства. З 1749 года ў Чылі пачалі чэканіць залатыя і срэбныя манеты.
''гл. таксама'': Спіс губернатараў Чылі
Незалежнасць
Моц каланіяльнай Іспаніі значна парушыўся ў часы Напалеона Банапарта, асабліва калі Напалеон узвёў на іспанскі трон свайго брата Жазефа. 18 верасня (нацыянальнае свята краіны) у Чылі была створана адданая каралю хунта ўраду (Junta de Gobierno), якая брала на сябе функцыю сіл супраціўлення і мела сваю асобную армію. Паміж каралеўскімі раялістамі і ліберальнымі патрыётамі на чале з Хасэ Мігелем Карэра (José Miguel Carrera) адразу ж успыхнула грамадзянская вайна. У 1812 годзе групай чылійцаў пры дыктатарскім кіраўніцтве брата Карэра была распрацавана канстытуцыя, якая прадугледжвала незалежнасць краіны пры яе фармальным кіраўніцтве іспанскім каралём. У 1813 годзе ўлада ў краіне перайшла да галоўнакамандуючага арміі патрыётаў Бернарда Ахігінса Карэра (Bernardo O’Higgins Carrera).
Іспанскае войска на чале з генералам Марыяна Асорыя (Mariano Osorio) ў Перу рушыла ў адказ на Валдавію з мэтай знішчэння патрыётаў. У барацьбе за незалежнасць у Чылі, таксама як і ў астатніх паўднёваамерыканскіх краінах, удзельнічалі пераважна крэолы. 1 кастрычніка 1814 года Чылійская армія вызвалення, на чале якой стаялі Хасэ Мігель Каррэра і Бернарда Ахігінс была разбіта войскам іспанцаў, кіраўнікі чылійскай арміі збеглі ў Аргенціну. Перыяд з 1814 па 1817 гады называюць перыядам рэканкістадораў. З дапамогай аргенцінца Хасэ дэ сан Марціна (José de San Martín) была сабрана новая армія супраць іспанцаў. Новая чылійская армія перайшла Анды і 12 лютага 1817 разбіла значна большую па колькасці армію іспанцаў у бітве пры Чакабука (Chacabuco).
12 лютага 1818 года была абвешчана незалежнасць Чылі, а некалькі пазней, 5 красавіка 1818 года патрыёты дасягнулі яшчэ адну значную перамогу ў бітве пры Майпу (Maipú). У 1820 годзе чылійская флатылія на чале з Томасам Кахранам (Thomas Cochrane) захапіла Валдавію. Канчатковая перамога была здабыта толькі ў 1826 годзе, калі былі пераможаны апошнія беглыя іспанцы, якія знайшлі сабе прытулак на востраве Чылоэ (Chiloé). Але канфлікт працягваецца бесперапынна далей у форме грамадзянскай вайны (Guerra a muerte): патрыёты і манархісты працягвалі змагацца паміж сабою да выбрання прэзідэнтам краіны Парталеса (Portales) у 1833 годзе.
Ахігінс быў абраны першым прэзідэнтам Чылі, на самай справе Дырэктар Супрэма (Director Supremo) ажыццяўляе дыктатарскае кіраўніцтва краінай. Ахіггінс спрабуе правесці цэлы шэраг сацыяльных рэформ, але не атрымаўшы падтрымкі зямельных магнатаў, быў вымушаны пакінуць прэзідэнцкі пост у 1823 годзе. Ахігінс памёр у Перу, будучы ў эміграцыі. Барацьбу за ўладу працягнулі ў далейшым лібералы і кансерватары, перамогу ў якой атрымалі супраціўнікі рэформ — кансерватыўныя зямельныя магнаты. У 1833 годзе была прынятая прэзідэнцкая канстытуцыя, якая вызначалася сваім моцным аўтарытарным характарам і была нібыта падтасавана пад палітычныя мэты і амбіцыі лідара кансерватараў Дыега Парталеса Палацуэласа (Diego Portales Palazuelos).
Аўтарытарная рэспубліка
З выбраннем Парталеса віцэ-прэзідэнтам у Чылі пачалася эра аўтарытарнай рэспублікі, якая працягнулася да грамадзянскай вайны 1891 года. Канстытуцыя 1833 года засталася да 1925 года нязменнай. Перыяд 1890—1925 гадоў атрымаў у гісторыі назву «парламенцкай рэспублікі». У 1837 Парталес быў забіты і ў 1851 на змену яму быў абраны новы прэзідэнт краіны Мануэль Монтт Торрэс (Manuel Montt Torres), які кіраваў Чылі да 1861 года. У тым жа годзе ў Чылі была створана радыкальная партыя Партыда Радыкаль (Partido Radical).
Гэты перыяд вызначыўся росквітам культурнага жыцця ў Чылі: была ўведзена школьная сістэма, у 1848 годзе быў заснаваны Чылійскі ўніверсітэт (Universidad de Chile), у 1888 — Каталіцкі ўніверсітэт Пантыфіцыя (Pontificia Universidad Católica). Венецыянец Андрэс Белья (Andrés Bello) распрацаваў першы звод грамадзянскіх законаў — чылійскі грамадзянскі кодэкс (Código Civil de Chile), які ўступіў у сілу 1 студзеня 1857 года. У 1853 годзе чылійскай поштай сталі ўжывацца першыя паштовыя маркі.
Ва ўмовах эканамічнага пад’ёму пазіцыі і ўплыў лібералаў у палітычным жыцці краіны значна пашырыліся. У 1836 годзе адбылося з’яднанне Балівіі і Перу, што было ўспрынята Чылі і Аргенцінай як сур’ёзная знешняя пагроза. У выніку хуткай чылійска-аргенцінскай рэакцыі на ўзнікшую пагрозу ўспыхнула канфедэратыўная перуанска-балівійская вайна, якая працягнулася да 1839 года.
У 1859 годзе ў Капіапа (Copiapó) і Чаньярчыльё (Chañarcillo) пачалася канстытуцыйная рэвалюцыя (Revolución Constituyente). Уладальнікам шахт Эмітэрыо Гойенечэа (Emiterio Goyenechea) была ўведзена асобная сярэбраная валюта. У адказ на гэта кіраўніцтвам Мануэля Монтт Торрэса ў рэгіён была накіравана армія дзеля падаўлення рэвалюцыі. 29 красавіка 1859 года армейскі корпус пад кіраўніцтвам лейтэнанта Сальвадора Уррутыя (Salvador Urrutia) разбіў рэвалюцыйную армію на чале з генералам Педра Леон (Pedro León) непадалёку ад Ля Серэны.
Грамадзянская вайна і Парламенцкая рэспубліка
Парламенцкая рэспубліка існавала ў Чылі пасля сканчэння грамадзянскай вайны 1891 года да канстытуцыйнай рэформы 1925 года. Пасля кароткай, але кровапралітнай грамадзянскай вайны была прынятая новая канстытуцыя Чылі, праіснаваўшы да 1925 года.
16 жніўня 1906 моцнае землетрасенне і ўслед за ім цунамі амаль што цалкам знішчылі горад Вальпараіса, у выніку чаго загінулі 20.000 чалавек.
Салетравая вайна
Салетравая вайна (Guerra del Pacifico), якую Чылі вяла паміж 1879 і 1883 годам супраць Балівіі і Перу, была вайной за ўплыў на землях Антафагаста (Antofagasta), што сёння адміністрацыйна адносяцца да чылійскай правінцыі Атакама. Справа была ў тым, што галоўным багаццем рэгіёну былі незвычайна вялікія залежы нітратаў.
Чылійскія прадпрыемствы пачалі здабычу нітратаў, што ў 1873 годзе дало падставу Перу і Балівіі да ўтварэння патаемнага альянсу з мэтай авалодання чылійскімі прадпрыемствамі. Па пагадненню 1874 года Чылі гарантавала Балівіі кантроль над спрэчнымі тэрыторыямі, але пры ўмове, што чылійскія кампаніі на 25 год вызваляюцца ад падаткаў.
Паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі
У 1934 годзе пачалося значнае па сваім памерам сялянскае паўстанне ў Ранкуіле (Ranquil). Мапучы спрабавалі адваяваць некаторыя раней належачыя ім тэрыторыі. Толькі з дапамогай рэгулярнай чылійскай арміі паўстанне было падаўлена.
У пачатку 1930-х гадоў пачынае распаўсюджвацца фашысцкі рух. У процівагу руху ў 1936 годзе быў заснаваны антыфашысцкі народны фронт (Frente Popular), да якога далучылася таксама і радыкальная партыя прэзідэнта Педра Агіррэ Чэрда (Pedro Aguirre Cerda). У наступным годзе была створана фашысцкае ўз’яднанне Фалангэ Нацыяналь (Falange Nacional). У 1938 годзе да антыфашысцкага народнага фронту далучылася партыя сацыялістаў. Палітычнае супрацьстаянне набірала моц і станавілася ўсё больш жорсткім: пад час планавання замаху на Манеду паліцыяй было забіта шмат актывістаў нацыянал-сацыялістычнай моладзі ў будынку сацыяльнага страхавання (Masacre del Seguro Obrero). У 1938 годзе нацыянал-сацыялістычны рух спрабуе захапіць уладу ў Чылі шляхам путча, што прыводзіць да наступнай рэзні з вялікай колькасцю ахвяр. У 1941 годзе Фрэнтэ (антыфашысцкі нацыянальны фронт) скончыў сваё існаванне пасля нязгоды сацыялістаў з пактам Сталіна і Гітлера, а таксама і з амаль што адначасовай смерцю Агіррэса.
У 1939 годзе ў ноч з 24 на 25 студзеня пры землетрасенні ў Чыльян (Chillán) загінула 25.000 з 41.000 жыхароў горада. Сёння горад Чыльян складаюць фактычна толькі сучасныя пабудовы, таму што амаль усе гістарычная будынкі былі знішчаны землетрасеннем.
У Другой сусветнай вайне Чылі доўгі час — часткова з-за вялікай колькасці чылійцаў нямецкага паходжання — заставалася нейтральным, але ў 1944 годзе прэзідэнтам Хуанам Антоніа Рыасам Маралесам (Juan Antonio Ríos Morales) (прадстаўнік радыкальнай партыі) было прынята рашэнне аб уступленні ў вайну ў якасці саюзніка Злучаных Штатаў Амерыкі. Але ўдзел Чылі ў Другой сусветнай вайне не меў глыбокага ўплыву на ход вайны. У 1945 годзе Чылі была адной з краін-заснавальніц Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.
Прэзідэнцтва Альендэ
Сальвадор Альендэ нарадзіўся ў 1908 годзе ў Вальпараіса.
На выбарах 4 верасня 1970 года Альендэ атрымаў 36,6 % галасоў выбаршчыкаў. За кансерватыўнага кандыдата Жорж Алессандры (Jorge Alessandri) прагаласавала 35,3 % насельніцтва, кандыдат ад хрысціянска-дэмакратычнага альянсу Радаміра Томіч (Radomiro Tomic) набраў 28,1 % галасоў. Абсалютны перавес Альендэ складаў толькі 36.000 галасоў выбаршчыкаў. Парламент і хрысціянска-дэмакратычныя сілы, якім Альендэ паабяцаў захаванне канстытуцыйнага парадку, абвясцілі яго прэзідэнтам Чылі. Палітычная партыя Альендэ Unidad Popular (УП) ніколі не мела большасці ў кангрэсе, і такім чынам Альендэ стаў першым марксісцкім кіраўніком краіны, які атрымаў дэмакратычную легітымізаванасць.
Эра Піначэта
Эпоху дыктатуры Піначэта можна ўмоўна падзяліць на 5 перыядаў. Пасля выкліканай путчам (1973—1976) кансалідацыі ва ўмовах дзяржаўнага тэрору, ў Чылі адбыўся эканамічны пад’ём і дасягнута найвышэйшая ступень улады (1977—1981), на змену якім неўзабаве прыйшоў цяжкі эканамічны спад краіны з хваляй масавых пратэстаў (1982—1983). Але рэжым пачаў рабіць першыя крокі ў напрамку лібералізацыі дзяржавы (1984—1987), пасля чаго ўсталяваўся рэжым кантраляванай дэмакратызацыі (1988—1990).
Канфлікты з Аргенцінай
Бігл-канфлікт: У снежні 1978 года пачаліся ваенныя пагрозы паміж Аргенцінай і Чылі. Аб’ектам спрэчкі сталі астравы Леннакс (Lennox), Піктан (Picton) і Нуэба (Nueva) на канале Бігл, у першую чаргу таму, што ў гэтым рэгіёне меркаваліся значныя залежы нафты. Спрэчка паміж краінамі была вырашана мірным шляхам з дапамогай Ватыкана, у выніку чаго 2 мая 1985 года было падпісана пагадненне па межах, згодна якому ўсе тры вострава ўвайшлі ў склад тэрыторыі Чылі.
Дэмаркацыя мяжы: Пачынаючы з 80-ых гадоў паміж дзвюма краінамі пачынае развівацца канфлікт па дэмаркацыі мяжы ў Патагоніі каля масіва Фітц Рой. У 1985 годзе аргенцінскі ўрад загадаў заснаваць вёску Эль Чальтэн, каб узмацніць свае тырытарыяльныя прэтэнзіі. Пагадненне па дзяржаўнай мяжы паміж краінамі было дасягнута толькі праз дзесяць год у выніку дзейнасці сумеснай камісіі 16 снежня 1998 года. Але і па сённяшні дзень застаецца невялікая спрэчная тэрыторыя ў асяроддзі Кампас дэ Хіэла Сур (паўднёвыя ледовыя палі), дзе знаходзіцца адзін з самых вялікіх водных рэзервуараў Паўднёвай Амерыкі.
Пераход да дэмакратыі
З надыходам эканамічнага ўздыму ў Чылі ў 80-х гадах зноў усталявалася адносна спакойная палітычная сітуацыя. Пачынаючы з 1987 года палітычныя партыі атрымалі магчымасць працягваць сваю дзейнасць.
Прэзідэнцтва Фрэя (1994—2000)
Пасля скарачэння легітымнага перыяду перамогу на прэзідэнцкіх выбарах атрымала партыя Канчэртацыён (Concertación) і яе кандыдат хрысціянскі дэмакрат Эдуарда Фрэй Руіз-Тагле (Eduardo Frei Ruiz-Tagle). Фрэй нарадзіўся ў 1942 годзе ў Санцьяга і меў адукацыю інжынера. Яго бацька Эдуарда Фрэй Манталва (Eduardo Frei Montalva) займаў пост прэзідэнта Чылі з 1964 па 1970 гады. На прэзідэнцкіх выбарах 11 снежня 1993 года Фрэй атрымаў 57,9 % галасоў выбаршчыкаў. За другога кандыдата, кансерватара Артура Алессандры (Arturo Alessandri), бацька якога таксама раней займаў пост прэзідэнта Чылі, было аддадзена 24,3 % галасоў. 11 сакавіка 1994 года адбылася прэзідэнцкая прысяга Эдуарда Фрэя.
Прэзідэнцкія выбары 2006 года
На прэзідэнцкіх выбарах у снежні 2005 года ні адзін з кандыдатаў не змог дасягнуць неабходнай абсалютнай большасці галасоў.
NGC 2570
NGC 2570 (іншыя абазначэнні — UGC 4354, MCG 4-20-36, ZWG 119.68, PGC 23443) — галактыка ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Парывы жадання
«Парывы жадання» (Mouvements du désir) — мастацкі фільм 1994 года рэжысёркі Леа Пул. Галоўныя ролі выканалі і. Сумесная вытворчасць Канады, Францыі, Швейцарыі.
Сюжэт
Ён — малады праграміст, які атрымаў новую цікавую працу і з упэўненасцю глядзіць у будучыню. Яна — піяністка, самотная маладая жанчына з маленькай дачкой, якая ўцякае ад свайго мінулага. Яны абое едуць у цягніку «Манрэаль — Ванкувер», спадзеючыся, што іх жыццё зменіцца да лепшага. Аднак, яны не падазраюць, што мяняцца яно пачало ў момант іх выпадковай сустрэчы на вакзале. І вось яна ўжо не шэпча па начах імя свайго першага і адзінага палюбоўніка, а ён увесь час шукае сустрэчы — у тамбуры, у рэстаране, на пероне станцый. І ў іх ёсць амаль чацвёра сутак падарожжа, каб зразумець — яны створаны адзін для аднаго…
Ліст да Эфесянаў Святога Апостала Паўла
Ліст да Эфеся́наў Свято́га Апо́стала Па́ўла, Ліст да Эфе́сцаў , Пасла́ньне да Эфэся́наў  — адзін з лістоў апостала Паўла, які увайшоў у лік Новага Запавету.
Адрасат
Павел наведаў горад Эфес у канцы сваёй другой місіянерскай вандроўкі летам 52 года н.э. на шляху з Карынфа ў Ерусалім. Падчас трэцяй вандроўкі ў 54 годзе другі раз прыбыў у Эфес, дзе заставаўся на працягу двух гадоў. Павел распаўсюджваў Добрую вестку ў Эфесе і яго наваколлях, дзякуючы чаму вялікая колькасць людзей прыняла хрысціянства, і ўтварылася суполка вернікаў. Павел быў вымушаны пакінуць Эфес з-за беспарадкаў, якія былі ўчынены срэбранымі майстрамі. У сваіх лістах да вернікаў Карынфа ён піша, што ледзь там не загінуў. Але Павел заўсёды памятаў пра царкву ў Эфесе. Кіруючыся ў Ерусалім, Павел у Мілеце зрабіў прыпынак і сустрэўся са старшынямі эфескай абшчыны. Сустрэча скончылася слёзным развітаннем, паколькі Павел паведаміў, што хутка ён апынецца ў няволі і больш ім не давядзецца спаткацца.
Акалічнасці ліста і аўтарства
Ліст значна адрозніваецца ад іншых лістоў Паўла. Галоўныя тэмы багаслоўя Паўла — Закон, апраўданне за веру, хуткае Другое прышэсце Хрыста, — у лісце амаль адсутнічаюць, на першае месца выходзіць тэма Царквы і яе сутнасці, суадносінаў паміж Хрыстом і Царквой. Непадобны і стыль пісьма, ён велічны, літургічны; хутчэй нагадвае пропаведзь, чым ліст. Акрамя таго, трэцяя частка ліста паўторана ў лісце да Каласян, што прыводзіць некаторых даследчыкаў да высновы, што абодна лісты пісаліся амаль у адзін час. У лісце таксама шмат слоў і выслоўяў, якія нідзе больш у Новым Запавеце не сустракаюцца. Шэраг даследчыкаў лічыць ліст вяршыняй багаслоўскай думкі аўтара.
Змест ліста
Звяртаючыся да хрысціян, якія ў мінулым былі язычнікамі, Павел апавядае пра выбранне вернікаў яшчэ да стравэння свету, пра адпушчэнне грахоў і дараванне свабоды. Усё гэта Пан зрабіў праз свайго Адзінага Сына. Пан Бог ставіць мэтай аб’яднаць усё ў Хрысце, усё як на небе, так і на зямлі. Таму Хрыстос стварыў Царкву, знічшыўшы сцяну падзелу паміж язычнікамі і яўрэямі, зрабіўшы з абодвух адзінае. Хрыстос стаў галавой Царквы, а Царква — гэта Ягонае Цела, у якім поўнасць Бога. Хрыстос вышэйшы за любое валадаранне, Ён — яго Пан, Ён — пасрэднік паміж Творцам і тварэннем. Тэма яднання з Богам мае і практычны сэнс. Павел заклікае хадзіць згодна высокага звання хрысціян, захоўваць адзінства паміж сабой, ставячыся да іншых з цярплівасцю і лагоднасцю. Вернікі павінны адмовіцца ад спраў цемры, стаць дзецьмі святла — займець адзінства ў поглядах, святым жыцці, адмове ад гневу, зайздрасці, непрыстойных слоў. Любоў і мір павінныя быць у жыцці кожнага верніка. Адносіны паміж мужам і жонкай, паміж бацькамі і дзецьмі, паміж гаспадарамі і рабамі павінны будавацца на ўзаемнай любові і павазе. Інстытут шлюбу Павел робіць сімвалам адносін Хрыста да Царквы.
Ханс Крысціян Андэрсен
Ханс Крысціян Андэрсен (Hans Christian Andersen;, — , ) — дацкі пісьменнік і паэт, аўтар сусветна вядомых казак для дзяцей і дарослых: «Брыдкае качаня», «Новая світка караля», «Цень», «Прынцэса на гароху».
Ліст да Эфесянаў Святога Апостала Паўла
Месца і час напісання ліста
Ліст да вернікаў Эфеса быў напісаны ў турэмным зняволенні (як і лісты да філіпійцаў, каласянаў, Філімону, другі ліст да Цімафея). Традыцыйна лічыцца, што месца напісання — Рым, дзе Павел доўгі час знаходзіўся ў няволі, аднак такім месцам магла быць і Кесарыя, дзе апостал правел шмат часу, чакаючы адпраўкі ў Рым. Час напісання таксама дакладна вызначыць цяжка — гэта канец 50 гг. — пачатак 60 гг. н.э.
Структура ліста
Ліст складаецца з 6 раздзелаў, якія можна падзяліць на дзе часткі. У першай частцы (раздз. 1-3) апостал засяроджаны на Хрысце і Царкве. Ліст пачынаецца з малітвы да Бога. Далей Павел распявядае пра веліч Пана, дзякуючы Каму вернікі сталі законнымі дзецьмі Бога і маюць свабодны доступ праз веру. У другой частцы Павел дае практычныя парады адносна як грамадскага, так і асабістага жыцця.