cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генетычная інжынерыя
Генеты́чная інжыне́рыя (генная інжынерыя) — раздзел малекулярнай біялогіі, звязаны з мэтанакіраваным канструяваннем новых спалучэнняў генаў, якіх няма ў прыродзе. Узнікла ў 1972 годзе (П. Берг, ЗША). Разам з клетачнай інжынерыяй ляжыць у аснове сучаснай біятэхналогіі. Генетычная інжынерыя заснавана на даставанні з клетак якога-небудзь арганізма гена (які кадзіруе неабходны прадукт) або групы генаў і злучэнні іх са спецыяльнымі малекуламі ДНК (т. зв. вектарамі), здольнымі пранікаць у клеткі іншага арганізма (пераважна мікраарганізмаў) і размнажацца ў іх.
Галоўнае значэнне пры генетычнай інжынерыі маюць ферменты — рэкстрыктазы, кожны з якіх рассякае малекулу ДНК на фрагменты ў вызначаных месцах, і ДНК-лігазы, што сшываюць малекулы ДНК у адзінае цэлае. Пасля выдзялення і вывучэння такіх ферментаў стала магчыма стварэнне штучных генетычных структур. Рэкамбінінтная малекула ДНК мае форму кальца, дзе размешчаны ген (гены) — аб'ект генетычных маніпуляцый і вектар (фрагмент ДНК, які забяспечвае размнажэнне ДНК і сінтэз канчатковых прадуктаў жыццядзейнасці генетычнай сістэмы — бялкоў).
Генетычная інжынерыя адкрывае новыя шляхі вырашэння некаторых праблем генетыкі, медыцыны, сельскай гаспадаркі. З дапамогай генетычнай інжынерыі атрыманы шэраг біялагічна актыўных злучэнняў: інсулін і інтэрферон чалавека, авальбумін, калаген і іншыя пептыдныя гармоны.
Мядовая Паляна
Мядо́вая Паля́на (, Медовая Поляна) — хутар у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета. Утвораны 12 чэрвеня 2009 года.
Громаўкі
Гісторыя
Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы была створана група партызанскага рэзерву Сар’янскага савецкага падполля пад кіраўніцтва А. А. Воранава.
Траверцін
Траверці́н, вапнавы туф (travertino) — порыстая асадкавая горная парода, утвораная ў выніку асаджэння мінералаў карбаната кальцыю (кальцыту) з гарачых і халодных крыніц і ў выглядзе нацёчных утварэнняў кальцыту. Часта змяшчае адбіткі раслін і ракавіны. Колер белы, буравата-шэры, жаўтавата-шэры. Порыстасць 2—40 %. Шчыльнасць ад 1400 да 1800 кг/м³. Добра паддаецца механічнай апрацоўцы.
Радовішчы ў Арменіі, Азербайджане, Германіі, Італіі, Іране, ЗША, Перу, Расіі, Таджыкістане, Турцыі, ва Украіне і інш.
Выкарыстанне
Траверцін выкарыстоўваецца ў прамысловасці ў вытворчасці цэменту, вапны, карбіду кальцыю, у якасці флюсавага матэрыялу. Таксама выкарыстоўваецца ў якасці абліцовачнага і дэкаратыўнага матэрыяла.
Дзегцярова (Сар’янскі сельсавет)
Дзегцяро́ва (, Дегтярёво) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Гісторыя
Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы была створана група партызанскага рэзерву Сар’янскага савецкага падполля пад кіраўніцтва В. І. Аўсюка.
Азаравічы
Аза́равічы (, Азаровичи) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Панкратаўскага сельсавета, да 26 сакавіка 1987 года — у склад Паршынскага сельсавета , да 22 лютага 2001 года — у склад Горацкага сельсавета.
Яцкуны
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Спондаўскага сельсавета.
Заламы
За́ламы (, Заломы) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Сафія Шарлота Гановерская
Сафія Шарлота Гановерская, герцагіня Браўншвайга і Люнебурга (Sophie Charlotte von Hannover;,  — , ) — адзіная дачка Сафіі Гановерскай і ў наступным курфюрста Гановера Эрнста Аўгуста Браўншвайг-Люнебургскага. У 1701 годзе Сафія Шарлота стала першай каралевай Прусіі. Яна валодала французскай, англійскай і італьянскай мовамі і, як і яе маці, сябравала з Готфрыдам Лейбніцам. Бабуля Фрыдрыха Вялікага.
Біяграфія
Сафія Шарлота нарадзілася ў палацы Ібурга. Першыя пяць гадоў жыцця яна правяла разам з бацькамі ў правінцыйным Ібургскім палацы, затым сям’я архібіскупа-курфюрста перасялілася ў 1673 годзе ў новую рэзідэнцыю — палац у Оснабруку. Яна была адзінай дачкой у сваіх бацькоў; у яе было тры старэйшых і тры малодшых брата. У 1679 годзе пасля смерці яе дзядзькі Іагана Фрыдрыха Браўншвайг-Люнебургскага сям’я пераехала з Оснабрука ў Гановер, дзе бацька Сафіі Шарлоты ўступіў у валоданне княствам Каленберг.
Пратэстанцкая сям’я Сафіі Шарлоты не выключала магчымасці шлюбу з каталіком па палітычных матывах. Разам з маці, якая захаплялася садовым мастацтвам, Сафія Шарлота пабывала ў Францыі. Аднак галоўнай мэтай, якую ў паездцы пераследвала Сафія Гановерская, быў шлюб з дафінам, сынам французскага караля Людовіка XIV.
Спроба выдаць Сафію Шарлоту за дафіна скончылася няўдачай, сутыкнуўшыся з дынастычнымі планамі яе бацькі. 8 кастрычніка 1684 года яе выдалі замуж за які ўдавее курпрынца Брандэнбурга Фрыдрыха. Чатыры гады праз памёр Вялікі курфюрст Фрыдрых Вільгельм, і Фрыдрых ўзыйшоў на курфюрсцкі трон. Шлюб, арганізаваны з палітычных матываў, апынуўся нешчаслівым. Курфюрсціна нарадзіла Фрыдрыху I траіх дзяцей, з якіх выжыў толькі адзін сын, які стаў пасля каралём Прусіі Фрыдрыхам Вільгельмам I. У 1696 годзе Сафія Шарлота атрымала ў дар маёнтак Літцаў (Лютцаў — Lietzow, Lutzow) з маленькім загарадным палацам, які па ўказанні караля Фрыдрыха быў перабудаваны ў летні палац Літцэнбург. Так курфюрсціна, а пазней каралева жыла адносна незалежна, а яе муж атрымліваў доступ у палац толькі па запрашэнні, як, напрыклад, улетку 1699 года на ўрачыстае адкрыццё палаца да дня нараджэння Сафіі Шарлоты. 18 студзеня 1701 года Сафія Шарлота была каранавана сваім мужам, як першая каралева Прусіі.
1 лютага 1705 года Сафія Шарлота памерла ад запалення горла ў Гановеры, знаходзячыся ў гасцях у сваёй маці. Свой апошні прыстанак яна здабыла ў Берлінскім кафедральным саборы. Пасля смерці каралевы палац Літцэнбург быў пераназваў у Шарлотэнбург і перабудаваны ў прадстаўнічае збудаванне ў тры крыла. Гэты крок быў прадпрыняты Фрыдрыхам перш за ўсё па дынастычных матывах, паколькі прускі манарх, не які меў выдатных продкаў і не здзяйснілы вялікіх подзвігаў, падвяргаўся насмешкам з боку еўрапейскіх кіраўнікоў і ўсяляк імкнуўся да прызнання свайго каралеўскага звання. Абапіраючыся на традыцыі Гановерскага каралеўскага дому, ён прыклаў усе сілы да ўзвялічвання памяці сваёй жонкі.
Каралева Сафія Шарлота была інтэлектуалкай. Яна запрашала да свайго двара ў Літцэнбургу вядомых людзей свайго часу, кампазітараў (Тарэлі, Бананчыні, Арыёсці), паэтаў і навукоўцаў (у тым ліку Лейбніца, з якім, як і яе маці, вяла перапіску). Яна таксама была адорана музычна і валодала пяром досыць, каб пісаць італьянскія тэксты для кантат і дуэтаў, якія выконваліся пры яе двары. Пад яе заступніцтвам былі пастаўлены першыя ў Берліне оперы.
Кафтан
Кафтан, каптан  — 1) мужчынскае верхняе адзенне магнатаў і гарадской знаці ў XVI—XVII стст. Прыйшоў у Рэч Паспалітую з Персіі і Турцыі, праз Беларусь трапіў у Расію. Расхінная, шырокая ў падоле вопратка (пашырэнне ўтваралася за кошт кліноў, устаўленых у бакавыя швы) з доўгімі рукавамі. Шылі з аксаміту, парчы або дарагога сукна. Зашпільвалі ўстык на 6-8 пятліцаў з драўлянымі, металічнымі ці вузялковымі гузікамі; у крысаў падола і па баках таксама былі разрэзы з пятліцамі. У XVII ст. пачалі рабіць з багата аздобленым стаячым каўняром («козырам»). Станавы кафтан шылі шчыльным да стану з кароткімі рукавамі. У XIX ст. у Беларусі былі найбольш пашыраныя кафтаны прамога крою з адкладным каўняром, які шылі з сукна або палатна; 2) мужчынская і жаночая вопратка менш заможных слаёў насельніцтва. У Беларусі ў XIX ст. былі найбольш пашыраныя кафтаны прамога крою з адкладным каўняром, шылі з сукна або палатна.
Якаў Самойлавіч Міндлін
Якаў Самойлавіч Міндлін (Миндлин Яков Самойлович;, ) — савецкі арганізатар аховы здароўя. Доктар медыцынскіх навук (1974). Сын С. С. Міндліна.
Біяграфія
У 1952 г. паступіў у 1-ы ММІ імя І. М. Сечанава на санітарна-гігіенічны факультэт, які з поспехам скончыў у 1958 Затым аспірантура на кафедры сацыяльнай гігіены, дзе ён прайшоў шлях ад асістэнта да загадчыка кафедры. За час працы на кафедры займаўся праблемамі медыцынскага абслугоўвання насельніцтва, прафілактыкай захворванняў сардэчна-сасудзістай сістэмы, праблемамі арганізацыі спецыялізаванай паліклінічнай дапамогі і інш.
З 1992 г. загадчык кафедры сацыяльнай медыцыны ММА імя І. М. Сечанава. Але ў сілу пераходнага і складанага перыяду для расійскага аховы здароўя ён гэтую функцыю выконваў менш за год.
Пюрэ
Пюрэ́ (purée) — страва з тоўчаных або працёртых харчовых прадуктаў. Таксама пюрэ могуць называцца сухія парашкі прамысловага вырабу, прызначаныя для далейшага развядзення вадой і падрыхтоўкі пюрэ, напрыклад, «сухое бульбяное пюрэ». У паўсядзённым жыцці пюрэ часцей за ўсё выкарыстоўваецца як гарнір да мясных страў. З-за таго, што працёртыя прадукты лёгка засвойваюцца арганізмам, пюрэ — адзін з асноўных відаў дзіцячага харчавання з 6-месячнага ўзросту. Для гэтага выкарыстоўваюцца фруктовыя, агароднінныя, мясныя віды пюрэ.
Зулава (Верхнядзвінскі раён)
Зу́лава (, Зулово) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Балбечына (Горацкі раён)
Балбе́чына (, Болбечино) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета.
Алёкса (Варнянскі сельсавет)
Да 2013 года хутар уваходзіў у склад Трокеніцкага сельсавета.
Кажух
Кажух — верхняе зімовае адзенне з аўчынаў. Шылі з нядубленых (пазней — з вырабленых) аўчынаў жоўта-карычневага вохрыстага, вохрыста-цаглянага, радзей белага колераў. У Беларусі паводле крою кажухі канца XIX — пачатку XX ст. падзяліліся на 3 групы: прамога крою — спінка і крыссё прамыя, вялікі адкладны каўнер, апуха ўздоўж верхняга крыса і па нізе прыталены (пашыраны ў Падняпроўі, Цэнтральнай Беларусі, Паазер’і) — спінка адразная (ніжняя частка ў зборкі), верхняе крысо, ніз і рукавы абшытыя паскам аўчыны воўнай наверх; з «вусам» (характэрны для Палесся) — спінка прамая (часцей суцэльная), у таліі звужаная, па баках ад таліі ўшытыя шырокія кліны («вусы»), невялікі стаяча-адкладны каўнер-апуха.
Святочныя кажухі багата аздаблялі нашыўкамі паскаў аўчынаў белай ці чорнай воўнай наверх, паскамі і лапікамі чырвонага або блакітнага сукна, тонкай нафарбаванай скуры, плеценымі тасёмкамі-паяскамі, аднаколерным ці пярэстым (плеценым коскай) шнуром, кутасамі, выплеценымі з скуры гузікамі, вышыўкай гладдзю, «козлікам». Рознаколерны раслінны арнамент вышывалі ніткамі мулінэ, самапрадзенай воўны.
Кароткі кажушок (да каленяў) называюць паўкажушком.
Механічная энергія
У фізіцы механічная энергія апісвае суму патэнцыйнай і кінетычнай энергій, якія маюцца ў кампанентах механічнай сістэмы. Механічная энергія — гэта энергія, звязаная з рухам аб'екта або яго становішчам, якая мае здольнасць выконваць механічную работу.
Захаванне механічнай энергіі
Закон захавання механічнай энергіі сцвярджае, што калі цела ці сістэма падвяргаецца дзеянню толькі кансерватыўных сіл, то поўная механічная энергія гэтага цела ці сістэмы застаецца пастаяннай. У ізаляванай сістэме, дзе дзейнічаюць толькі кансерватыўныя сілы, поўная механічная энергія захоўваецца.
Адрозненне ад іншых відаў энергіі
Класіфікацыя энергіі па розных «тыпах» часта адпавядае межам абласцей даследавання ў прыродазнаўчых навуках.
Галышына
Галы́шына (, Голышино) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета.
Ера
Е́ра (jāra) (ᛃ) дванаццатая руна германскага алфавіту. Назва руны паходзіць ад слоў «года» і «лета» (суч. ням. Jahr, анг. year, дат. år, исланд. ári) і азначае ўзрост, а таксама бягучае лета / год (добры год), ураджай, час збору ўраджаю, ежы.
Кірмаш
Кірма́ш — святочна абстаўлены расшыраны гандаль, што адбываўся перыядычна ў пэўнай мясцовасці. Прымяркоўваўся да пэўнага прастольнага або храмавага свята (фэсту), ад якога часта атрымліваў назву (троіцкі, ільінскі, спасаўскі, пакроўскі і інш.). Праводзіцца і па сённяшні дзень.
Гісторыя
У XVII — пачатку XIX стагоддзя найбуйнейшыя кірмашы адбываліся ў Зэльве, Свіслачы, Нясвіжы, Любавічах (былы Аршанскі павет), Гомелі, Бешанковічах (Петрапаўлаўскі кірмаш). Значнымі кірмашовымі цэнтрамі былі Менск, Навагрудак, Ігумен (Чэрвень), Мір, Брэст, Кобрын, Пінск. Адказнай асобай, якая займалася наглядам выканання правіл гандлю на рынках у Вялікім Княстве Літоўскім, быў базарнік.
Апрача прадметаў мясцовай прамысловасці і сельскай гаспадаркі на беларускія кірмашы дастаўлялася шмат тавараў з суседніх абласцей і з-за мяжы. З Польшчы прывозілі бытавыя і галантарэйныя тавары, дываны, люстэркі, інструменты; з Прыбалтыкі — жалезныя вырабы, фарбы, гатовае адзенне, «заморскія» тавары (чай, каву, віно і інш.); з Украіны — соль, тытунь, цукар, хлеб, жывёлу; з Расіі — баваўняныя і шаўковыя тканіны (з Масквы), скураныя і дывановыя вырабы (з Казані), фарфоравы і фаянсавы посуд (са Смаленскай губерні), жалезныя і медныя вырабы тульскіх заводаў.
Буйныя кірмашы працягваліся да двух тыдняў і нават да месяца.
Асіноўка
Асіно́ўка (, Осиновка) — хутар у Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Варнянскага сельсавета.
Да 2013 года хутар уваходзіў у склад Трокеніцкага сельсавета.
Крывасельцы (Верхнядзвінскі раён)
Крывасе́льцы (, Кривосельцы) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Бігосаўскага сельсавета.
Горы (Горацкі раён)
Го́ры (, Горы) — аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Горскага сельсавета.
Знаходзіцца за 15 км у напрамку на ўсход ад горада Горкі, за 101 км ад Магілёва, каля вадасховішча Горы на рацэ Быстрая. Каля аграгарадка пралягае аўтамабільная дарога.
Гісторыя
У XII—XIII стагоддзях, на думку М. А. Ткачова, на гарадзішчы зараджаецца адзін са старажытных гарадоў Смаленскага княства. Падобны пункт гледжання падтрымлівае А. А. Мяцельскі, лакалізуючы на гарадзішчы невялікі горад Смаленскага княства — Ізяслаўль.
Паводле ўскосных звестак, у першай палове XV стагоддзя паселішча належала друцкаму князю Івану Сямёнавічу Пуцяту, пазней уваходзіла ў Аршанскі павет Віцебскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. У пісьмовых крыніцах Горы ўпамінаюцца ў 1500 годзе ў сувязі з падзеямі вайны Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай 1500—1503 гг.
Да XVII стагоддзя — цэнтр Горы-Горацкага маёнтка. У канцы XVI стагоддзя ўладальнікам вёскі вялікім канцлерам літоўскім Л. Сапегам закладзены Горскі замак, які меў важнае абарончае значэнне. Пасля адыходу ў 1514 годзе Смаленскай зямлі да Вялікага Княства Маскоўскага замак стаў памежным і не раз трапляў пад удары маскоўскіх войск. Пад абаронай замка вырасла мястэчка, потым «место» Горы Вялікія, якое ў 1619 годзе атрымала ад Сапегі вялікія прывілеі, запісаныя ў асабовай «Уставе». У 1621 годзе ў Гарах 126 аселых і 46 пустых пляцаў. У пачатку вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў мястэчка акупіравала маскоўскае войска на чале з князем А. М. Трубяцкім, затым знаходзілася пад загадам палкоўніка К. Паклонскага. Вызвалена ў 1660 годзе. У ходзе барацьбы паміж магнацкімі групоўкамі на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў Горы былі заняты войскамі антысапегаўскай канфедэрацыі. Згодна з меркаваннем доктара гістарычных навук Э. Р. Іофэ, у гэты час у Гарах узнікла яўрэйская абшчына. У часы Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў Сапегі перайшлі на бок шведаў. У 1708 годзе мястэчка занята шведскімі войскамі пад камандаваннем караля Карла XII, які, умацаваўшыся ў замку, чакаў тут звестак ад І. Мазепы.
Паводле першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) мястэчка адышло да Расійскай імперыі ў складзе Чавускага павета Магілёўскай губерні, належала графам Салагубам, з пачатку 1830-х гадоў знаходзілася пад казённай апекай. У 1784 годзе ў мястэчку 146 двароў, панскі дом, кузня, царква. У першай палове XIX стагоддзя дзейнічала Горы-Горацкая парусінава-палатняная мануфактура. У вайну 1812 года мястэчка разрабавана французскімі войскамі. У 1860 годзе ў мястэчку 140 драўляных дамоў, царква, яўрэякая малітоўная школа, сукнавальнае прадпрыемства з млынам (заснавана ў 1841 годзе), пачатковая школа (адкрыта ў 1846 годзе). У 1880 годзе — 233 двары, вадзяны млын, 11 крам, драўляная царква. Частка жыхароў, акрамя сельскай гаспадаркі, займалася кравецкім, швецкім і кавальскім рамяством. У 1897 годзе ў мястэчку 273 двары. Побач былі царкоўная (4 двары, 26 жыхароў) і прыватная (1 двор, 9 жыхароў) сядзібы. У 1909 годзе — цэнтр воласці, 285 двароў, валасное праўленне, народнае вучылішча (у 1907/1908 навучальным годзе 40 вучняў), прыёмны пакой (1 фельчар), вадзяны млын, паштовая станцыя.
У красавіку 1918 года выбраны валасны Савет дэпутатаў. У верасні 1918 года адкрыта працоўная школа 2-й ступені (16 вучняў). З 8 красавіка 1918 года мястэчка ў Горацкім павеце, з 26 красавіка 1919 года ў Гомельскай губерні РСФСР, з 27 ліпеня 1922 года ў Смаленскай губерні. У сакавіку 1924 года створана сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства, пачалі працаваць хата-чытальня, бібліятэка. У 1924 годзе ў Гарах таксама створана таварыства па сумеснай апрацоўцы зямлі. Ім кіраваў спачатку Л. Гурэвіч, а затым Н. Альтшулер. У 1928 годзе з гэтага таварыства быў створаны яўрэйскі калгас на чале з Н. Альтшулерам. Працаваў таксама калгас, куды ўваходзілі беларусы. У 1929 годзе два калгасы аб’ядналіся пад назвай «Чырвоны сцяг». У вёсцы дзейнічали 2 млыны — вадзяны і нафтавы (з 1932), маслазавод, ільнозавод (з 1933). У 1930-я гады сярэдняя школа, бальніца, аптэка, 2 магазіны, МТС. У 1940 годзе ў вёсцы 200 двароў.
У час Вялікай Айчыннай вайны
30 червеня 1941 года Горы наведаў паэт Янка Купала. Вядома, што ён разам з жонкай начаваў у хаце Гутмана, дырэктара Горскага льнозавода. Назаўтра, досвіткам, машына адправілася ў дарогу. І на мяжы Беларусі Янка Купала папрасіў шафёра спыніць машыну. Уладзіслава Францаўна ўспамінала: «Ля дарогі раскінулася сенажаць, трава была высокая, шмат кветак, непадалёку быў лес, Купала захацеў спыніцца тут. Стомлены, ён выйшаў з машыны, лёг на траву і доўга глядзеў удалячынь — на вачах яго былі слёзы. Гэта было апошняе развітанне з роднай Беларуссю».
З ліпеня 1941 года па 29 верасня 1943 года акупіраваны нямецкімі войскамі.
19 кастрычніка 1941 года фашысты расстралялі яўрэяў вёскі. Сведка тых падзей Ульяна Хадасевіч успамінала: «У нашым мястэчку жыло шмат яўрэяў, яны займалі ўвесь цэнтр Гор. Займаліся рамяством, працавалі ў мясцовым калгасе, у школе, бальніцы, на ільнозаводзе. Калі ў Гарах з’явіліся фашысты, то яўрэяў пазначылі: на спінах прымусілі нашыць жоўтыя зоркі. У пачатку кастрычніка сабралі мужчын-беларусаў і прымусілі капаць вялікую яму на тэрыторыі льнозавода, затым фашысты і паліцэйскія прыгналі больш за 200 чалавек, прымусілі іх распрануцца і голымі класціся ў яму, а затым стралялі. Некаторых закапалі яшчэ жывымі».
Ветэран 70-й стралковай дывізіі Іван Пятровіч Русінаў служыў у дывізіі, якая знаходзілася ў Гарах з лістапада 1943 года па чэрвень 1944 года. У той час гэты чалавек камандаваў асобным лыжным батальёнам, яму было даручана знайсці і ўскрыць пахаванне расстраляных яўрэяў. «Правяраем мерзлую зямлю», — успамінаў Іван Пятровіч. — «І вось знайшлі месца пахавання. У верхнім шэрагу трупы цалкам расклаліся, але калі пайшлі глыбей, сталі даставаць цэлыя. Выцягнулі маладую жанчыну, старога і іншых. Ваенна-медыцынская камісія канстатавала, што некаторыя былі расстраляны, аглушаны прыкладамі, а некаторыя былі закапаны жывымі… Затым адбылося пахаванне ахвяраў фашызму…».
Згодна з дакументам «Акт о зверствах немцев в местечке Горы Могилевской области БССР 16 марта 1944 г.» у Гарах было расстраляна больш за 200 чалавек.
Вядома, што выратавацца ўдалося адной сям’і — Лане Шыфрыной і яе сыну Герману. У пачатку вайны яны прыехалі з вёскі Благавічы Чавускага раёна Магілёўскай вобласці ў мястэчка Горы да свайго сваяка Мордухая Шыфрына. Калі немцы прыйшлі ў іх дом, Лане ўдалося пераканаць нацыстаў, што яна руская бежанка па прозвішчы Іванова. Улічваючы, што мясцовыя паліцэйскія яе не ведалі, Шыфрыноў адпусцілі, і яны тэрмінова перабраліся ў іншае месца. Зараз Герман Іваноў (у рэчаіснасці Шыфрын) жыве ў Нямеччыне, а гэтае прозвішча захаваў, бо яно выратавала яму жыццё. Ён стрыечны брат вядомага акцёра Яфіма Шыфрына.
Гульні (Старажытны Рым)
Старажытнарымскія гульні — грамадскія святкаванні ў Старажытным Рыме, у склад якіх уваходзілі атлетычныя спаборніцтвы, гонкі калясніц, кулачны і звярыні баі, сцэнічнае разыгрыванне сражэнняў (у тым ліку марскіх), тэатральныя пастаноўкі і конкурсы музыкантаў-выканаўцаў. Падобна да грэчаскіх агонаў, гульні ў рымлян цесна суадносіліся з рэлігійным культам; нягледзячы на агульны заняпад рэлігійнасці ў эпоху росквіта рымскай дзяржавы, іх колькасць павялічвалася, а абсталяванне рабілася багацейшым.
Горы (Горацкі раён)
У час Вялікай Айчыннай вайны
У верасні 1943 года нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 180 двароў, знішчылі 93 чалавек.
29 верасня 1943 года вёска вызвалена воінамі 70-й стралковай дывізіі 49-й арміі Заходняга фронту.
Гульні (Старажытны Рым)
Гладыятарскія баі адбываліся паводле свайго ўласнага каляндару спаборніцтваў (Munera), але ўключаліся ў праграму гульняў пры імператары Калігуле.
Горы (Горацкі раён)
У час Вялікай Айчыннай вайны
У канцы сакавіка 1944 года вёску Горы наведлі пісьменнікі Ілья Эрэнбург і Васіль Гросман. У нататцы «В местечке Горы» яны апісалі трагедыю мясцовых яўрэяў.
Гульні (Старажытны Рым)
Характэрыстыка
Грамадскія гульні (ludi publici) падзяляліся на:
Горы (Горацкі раён)
У пасляваенны час
З верасня 1943 года па червень 1944 года ў вёсцы Горы працаваў Горацкі раённы выканкам і райкам партыі. У вёсцы ў 1944 годзе быў адноўлены калгас, пачала працаваць МТС і школа.
Гульні (Старажытны Рым)
Характэрыстыка
Па свайму роду (складу і месцу выканання), падзяляліся на цыркавыя (circenses), увядзенне якіх прыпісвалаяся яшчэ Ромулу, гладыятарскія (gladiatorii), і тэатральныя (scaenici). Першыя знаходзіліся ў заведванні эдылаў, якія здзяйснялі іх за свае сродкі і стараліся пераўзысці адзін аднаго ў з мэтай заслужыць прыхільнасць таўпы. Яны адкрываліся ўрачыстай працэсіяй, якая абыходзіла цырк, пасля чаго пачыналіся спаборніцтвы, якія складаліся з бега, гонак калясніц, кулачнага боя і сцэнічных сражэнняў, нават марскіх. Гладыятарскія баі праводзіліся ў амфітэатры, тэатральныя ў тэатры.
Важнейшыя з рымскіх грамадскіх гульняў (ludi publici):
Генетычны код
Генетычны код — адзіная сістэма «запісу» спадчыннай інфармацыі ў малекулах нуклеінавых кіслот у выглядзе паслядоўнасці нуклеатыдаў, што ўваходзяць у склад генаў. Уласцівы ўсім жывым арганізмам (у т. л. вірусам) і заснаваны на індывідуальным адрозненні ў наборах і ўзаемаразмяшчэнні чатырох азоцістых асноў (адэніну, гуаніну, цытазіну, урацылу) у малекулах ДНК або РНК.
Адзінкай генетычнага коду служыць кадон, або трыплет (трынуклеатыд). Генетычны код, запісаны ў малекуле ДНК, вызначае парадак размяшчэння амінакіслот у бялковай малекуле, ад якога залежыць уласцівасць самога бялку. Зыходзячы з таго, што малекула ДНК складаецца з дзесяткаў тысяч нуклеатыдаў, практычна дапускаецца неабмежаванная колькасць спалучэнняў азоцістых асноў і магчымасць кадзіравання ўсіх бялкоў у арганізме.
Рэалізацыя генетычнага коду ў жывых клетках ажыццяўляецца ў працэсе сінтэзу матрычнай РНК на ДНК гена (транскрыпцыя) і сінтэзу бялку (трансляцыя), пры якім паслядоўнасць нуклеатыдаў гэтай РНК пераводзіцца ў адпаведную паслядоўнасць амінакіслот бялковай малекулы.
61 кадон з 64 кадзіруюць пэўныя амінакіслоты, 3 адказваюць за заканчэнне сінтэзу бялку. Некалькі кадонаў могуць кадзіраваць адну і тую ж амінакіслату (выраджальнасць генетычнага коду), але адзін і той жа кадон адпавяядае толькі адной амінакіслаце. За рэдкім выключэннем генетычны код універсальны — аднолькавы для ўсіх арганізмаў.
Гісторыя
Сутнасць генетычнага коду, прынцыпы будовы і асноўныя ўласцівасці (універсальнасць, здольнасць да выраджэння, трыплетнасць) эксперыментальна выявілі ў 1961—1965 гадах амерыканскія вучоныя Ф. Крык і С. Брэнер, М. Нірэнберг, С. Ачоа, Х. Карана і іншыя.
Гошч-Чарны
Гошч-Ча́рны (, Гощ-Чарный) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета.
Да 21 лістапада 1989 года вёска ўваходзіла ў склад Добраўскага сельсавета, да 22 лютага 2001 года — у склад Горацкага сельсавета.
Хагалаз
Ха́галаз (ᚺ) — дзявятая руна германскага алфавіта. Назва руны азначае град, «гібель», разбурэнне.
Ліпаўкі (Верхнядзвінскі раён)
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Бігосаўскага сельсавета.
Малыя Плейкі
Малы́я Пле́йкі (, Малые Плейки) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Лапці
Ла́пці — традыцыйны сялянскі абутак, плецены з лыка (лазовага, ліпавага), пяньковых або льняных вітушак ці тонкіх вяровак. У мэтах надання трываласці падэшву лапцей падпляталі лазой, вяроўкамі і падшывалі скурай.
Лыка для лапцей дралі ў маі — чэрвені, нарыхтоўвалі таксама луццё — тонкія ліпавыя жэрдкі з карой. Лыкавыя скруткі вешалі ў клеці, на гарышчы хаты; перад выкарыстаннем іх размочвалі ў цёплай вадзе (каб былі эластычнымі), луццё распарвалі ў печы і здымалі з яго лыка. У залежнасці ад тэхнікі вырабу вылучаліся 2 тыпы лапцей: прамога (пашыраны паўсюдна) і касога (на ўсходзе Беларусі) пляцення.
Лапці прамога пляцення падзяляліся на некалькі відаў. Найбольш пашыранымі былі кавярзні (глухія лапці, слепакі) — лапці з глыбокім закрытым наском (галоўкай) і запяткам. На Віцебшчыне, часткова Магілёўшчыне плялі шчарбакі (бяспятнікі) — неглыбокія (амаль адна падэшва) Лапці без галовак (замест іх спераду былі дзве шырокія лыкавыя пятлі) і запятак, з кожнага боку — пара вузкіх петляў (заборнікі) для прадзявання абор. Шчарбакі насілі пераважна ўлетку на палявых работах.
Лапці прамога пляцення пачыналі плесці з наска (толькі шчарбакі з пяты). У бакавыя вушкі (курцы, куракі) устаўляліся завостраныя з аднаго канца палачкі (сугакі, занозы), падэшву лапцей для моцнасці падпляталі лыкам з дапамогай жалезнага ці касцянога кручка (спіца, спічук, качадык, падплётка). Зрэдку ніз лапцей падшывалі скурай. На Падняпроўі і Паазер'і бытавалі лапці прамога пляцення з пяньковай вяроўкі.
Лапці касога пляцення — пахлапні (пахрасні) — былі пашыраны на беларуска-рускім паграніччы і лічацца рускім запазычаннем. Мелі глыбокія круглыя насы, высокія бакі і запяткі. Пры іх вырабе вузкія, ачышчаныя ад кары палоскі лыка шчыльна падганялі адна да другой; плялі на драўлянай калодцы па памеры нагі. Падэшву падпляталі вітушкамі пянькі ці тонкімі вяровачкамі. Пахлапні часам выраблялі рамеснікі на заказ ці на продаж. Яны лічыліся святочным абуткам, насілі іх па некалькі гадоў.
У ХІХ ст. на захадзе Беларусі былі пашыраны скураныя лапці — пасталы.
Выраб лапцей быў пераважна мужчынскім заняткам (іх плялі ў вольны ад работы час, у зімовыя вечары і інш.). Лапці насілі мужчыны і жанчыны, дарослыя і дзеці на працягу ўсяго года. Іх надзявалі на палатняныя анучы, зімой — на суконкі. Дробная шляхта замест ануч ужывала шарсцяныя панчохі.
Мілавідаў
Мілавідаў — прозвішча
Вядомыя носьбіты:
Сафія Даратэя Гановерская
Сафія Даратэя Гановерская (Sophie Dorothea von Braunschweig-Lüneburg, 16 сакавіка 1687, Гановер —, палац Манбіжу каля Берліна) — маці Фрыдрыха II, каралева Прусіі як жонка Фрыдрыха Вільгельма I, «караля-салдата».
Біяграфія
Сафія Даратэя — адзіная законнанароджаная дачка англійскага караля Георга I (у асабістай уніі — курфюрста Браўншвайг-Люнебурга) і яго жонкі Сафіі Даратэі Браўншвайг-Люнебургскай-Цэльскай, прынцэсы Альдэнскай.
Наўтыз
На́ўтыз (ᚾ) — дзясятая руна старшаго футарка. Даслоўны пераклад - "патрэба".
Сафія Даратэя Гановерская
Біяграфія
Будучы муж Сафіі Даратэі Фрыдрых Вільгельм некаторы час пражываў пры двары яе бабулі Сафіі Гановерскай, якая лічыла правільным выхоўваць яго разам са сваімі ўнукамі Георгам Аўгустам і Сафіяй Даратэяй. Стрыечныя браты недалюблівалі адзін аднаго з юнацтва, і менавіта Георг Аўгуст, які стаў каралём Вялікабрытаніі Георгам II, ажаніўся з Каралінай Брандэнбург-Ансбахскай, якую кахаў Фрыдрых Вільгельм. Дзіцем Фрыдрых Вільгельм не меў асаблівых пачуццяў да сваёй будучай жонкі.
28 лістапада 1706 года Сафія Даратэя выйшла замуж за тады яшчэ кронпрынца Фрыдрыха Вільгельма. Суровы кароль ажаніўся з тонкай і мастацка адоранай прынцэсе, якая цікавілася мастацтвам, літаратурай і модай. Нягледзячы на гэта, Сафія Даратэя самааддана даглядала за сваім мужам падчас яго хвароб, а кароль дазволіў ёй удзельнічаць у палітычным жыцці.
У яе палац Манбіжу, дзе яна пражывала з 1712 года, часта прыязджаў сын Фрыдрых, які абажаў яе, і на якога яна мела вялікі ўплыў. У палацы Манбіжу знаходзілася тайная бібліятэка Фрыдрыха, тут са сваёй маці ён захоплена вёў філасофскія гутаркі і мог аддавацца заняткам, якія выклікалі незадаволенасць бацькі. Сафія Даратэя ведала пра спробу ўцёкаў сына і атрымлівала ад яго лісты з крэпасці ў Кюстрыне.
Фрыдрых цяжка перажыў смерць маці. Кароль Прусіі, які незадоўга да гэтага пацярпеў паражэнне ў Колінскай бітве, пісаў сваёй сястры Амаліі Прускай:
Асоба
Па апісанні дачкі Вільгельміны Прускай Сафія Даратэя ніколі не была прыгажуняй. Абсыпаная воспінкамі, яна мела добрую фігуру нягледзячы на шматлікія цяжарнасці. Аматарка мастацтва і навукі, яе адрознівалі славалюбства і фанабэрыстасць. Паводле слоў Вільгельміны «кароль-салдат» быў несправядлівы да Сафіі Даратэі, паколькі прытрымліваўся меркавання, што «жанчын трэба трымаць у падпарадкаванні, інакш яны пачынаюць віць вяроўкі са сваіх мужоў».
Нашчадкі
У Сафіі Даратэі нарадзіліся:
Інтыфада
Інтыфа́да (ад انتفاضة — паўстанне) — арабскі баявы рух, накіраваны на захоп тэрыторыі Палесціны. У найбольш радыкальнай форме — рух, які імкнецца знішчыць дзяржаву Ізраіль для стварэння на яе сучаснай тэрыторыі арабскай дзяржавы Палесціна (у іншай інтэрпрэтацыі — рух, накіраваны на аддзяленне Палесцінскай аўтаноміі ад Ізраіля). Выключэнне складаюць Галанскія вышыні, якія ўдзельнікі руху прызнаюць тэрыторыяй Сірыі.
У наш час пад словам «інтыфада» часцей за ўсё разумеецца ўзброеная барацьба палесцінскіх арабаў супраць Ізраіля на занятых ім тэрыторыях Заходняга берага ракі Іардан і Сектара Газа (які Ізраіль цалкам пакінуў у 2005 годзе). Інтыфада стала адным з найбольш істотных аспектаў араба-ізраільскага канфлікту ў перыяд з другой паловы 1980-х дагэтуль.
На тэрыторыі Ізраіля
Звычайна адрозніваюць дзве палесцінскіх інтыфады: першую і другую (Інтыфада Аль-Аксы).
Першая інтыфада
Пачаткам першай інтыфады прынята лічыць 9 снежня 1987 года. Гэту інтыфаду часам таксама называюць «вайной камянёў», паколькі ў яе пачатку палестынцы галоўным чынам выкарыстоўвалі супраць ізраільцян камяні і самаробную зброю.
Афіцыйна інтыфада завяршылася падпісаннем Пагадненняў у Осла паміж Ізраілем і АВП (жнівень 1993), у выніку якіх у 1994 годзе была створана Палесцінская нацыянальная адміністрацыя.
З пачатку інтыфады і да падпісання «пагадненняў Осла» загінулі 111 ізраільцян («Бецэлем» ) і звыш 2000 палестынцаў; з іх, да 1100 — забіты ізраільцянамі і 1000 — у выніку ўнутраных канфліктаў (Palestinian Human Rights Monitoring Group ).
Другая інтыфада
Пачалася ў верасні 2000 года. Шэраг крыніц лічыць, што непасрэднай нагодай для пачатку інтыфады паслужыла наведванне Арыэлем Шаронам Храмавай гары ў Іерусаліме, што разглядалася кіраўніцтвам Ізраіля як легітымны акт, паколькі, па ўмовах мірных пагадненняў, доступ да яе быў адкрыты для веруючых усіх рэлігій. У сувязі з гэтым другая інтыфада вядомая таксама як «Інтыфада аль-Акса» (паводле назвы мячэці, размешчанай на Храмавай гары). Пасля наведвання Шаронам Храмавай гары пачаліся масавыя беспарадкі сярод палестынцаў. Падчас іх прыгнечання ізраільцянамі загінула некалькі дэманстрантаў, што выклікала эскалацыю гвалту па ўсёй краіне. Пры гэтым, яшчэ за дзень да наведвання Шаронам Храмавай гары ў выніку тэракту на скрыжаванні Нецарым быў смяротна паранены ізраільскі пагранічнік.
Рамзі Бараўд з «Міжнароднага сацыялістычнага агляду» («International Socialist Review») сцвярджае, што гэта Ізраіль ставіў сваёй мэтай справакаваць інтыфаду з мэтай згарнуць мірны працэс.
Шэраг іншых крыніц лічыць, што падрыхтоўка да яе вялася Арафатам загадзя, і пачатак інтыфады быў яго рашэннем.
Другая інтыфада фармальна не скончылася, паколькі не было выдадзена ніякага акту аб яе спыненні. Тым не менш найбольш вострая яе стадыя, відаць, мінула.
Трэцяя інтыфада
У снежні 2008, з пачаткам у сектары Газа шырокамаштабнай ваеннай аперацыі «Адліваны свінец», лідары радыкальнага руху Хамас заклікалі насельніцтва ПНА да «трэцяй інтыфады».
12 снежня 2017 года палесцінскі рух ХАМАС заявіў пра пачатак трэцяй інтыфады пасля рашэння ЗША прызнаць Іерусалім ізраільскай сталіцай.
Меркаванне некаторых ізраільскіх палітыкаў пра Інтыфаду
У адрозненне ад шматлікіх ізраільскіх палітыкаў і іншых крыніц, Міхаэль Бен-Яір, генеральны пракурор Ізраіля ў 1993—1996 гг., у сваім артыкуле апублікаванай у ізраільскай «Гаарэц» у 2002 годзе пісаў, што: інтыфада «з'яўляецца для палесцінскага народа нацыянальна-вызваленчай барацьбой».
У Іраку
Паўстанне шыітаў супраць рэжыму Садама Хусейна ў 1991 годзе называецца «Інтыфадай Шаабанія».
У 2004 годзе радыкальны шыіцкі лідар Муктада ас-Садр арганізаваў паўстанне сваіх паслядоўнікаў супраць амерыканскага ўварвання ў Ірак, якое ён назваў «іракскай інтыфадай».
Іншыя
Інтыфадамі называюцца таксама масавыя выступленні сунітаў у Іраку супраць праамерыканскай шыіцкай дыктатуры.
Іса (руна)
І́са (ᛁ) — адзінаццатая руна германскага алфавіта. Назва руны азначае «лёд».
Імя: познее скандынаўскае — Iss — «лёд», брытанскае — Is — «лёд», гоцкае — Eis — «лёд».
Эйваз
Э́йваз, īwaʀ(ᛇ)— трынаццатая руна германскага алфавіту. Назва руны азначае абарону і ціс (Eibe).
Сіла пругкасці
Сіла пругкасці — сіла, якая ўзнікае ў целе ў выніку яго дэфармацыі і імкнецца вярнуць цела ў зыходны стан.
У выпадку пругкіх дэфармацый з'яўляецца патэнцыйнай. Сіла пругкасці мае электрамагнітную прыроду, з'яўляючыся макраскапічнай праявай міжмалекулярнага ўзаемадзеяння. У найпрасцейшым выпадку расцяжэння/сціску цела сіла пругкасці накіравана процілегла зрушэнню часціц цела, перпендыкулярна паверхні.
У Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) сіла пругкасці гэтак жа, як і ўсе іншыя сілы, вымяраецца ў ньютанах (беларускае абазначэнне: Н; міжнароднае: N).
Закон Гука
У найпрасцейшым выпадку аднамерных малых пругкіх дэфармацый формула для сілы пругкасці мае выгляд: дзе \ k — цвёрдасць цела, \ \Delta l — велічыня дэфармацыі.
Цвёрдасць цела залежыць ад яго формы і памераў, а таксама ад матэрыялу, з якога яно выраблена.
У славеснай фармулёўцы закон Гука гучыць наступным чынам: "Сіла пругкасці, якая ўзнікае пры дэфармацыі цела, прама прапарцыйная падаўжэнню цела і накіравана процілегла кірунку перамяшчэння часціц цела адносна іншых часціц пры дэфармацыі."
Нелінейныя дэфармацыі
Пры павелічэнні велічыні дэфармацыі закон Гука перастае дзейнічаць, сіла пругкасці пачынае складаным чынам залежаць ад велічыні расцяжэння ці сціску.
Ермакі (Горацкі раён)
Ермакі́ (, Ермаки) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета.
Вайдацішкі
Вайда́цішкі (, Войдатишки) — вёска ў Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Варнянскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Трокеніцкага сельсавета.
Перт (руна)
Перт (ᛈ) — руна, якая азначае гук «п» у старэйшым футарку, не сустракаецца ў малодшым футарку. У Англа-саксонскай рунічнай паэме называецца peorð:
ᛈ Peorþ biþ simble · plega ond hleahtor wlancum [. . .] · þær wigan sittaþ on béorsele · blíþe ætsamne. Перт — крыніца адпачынку і забаў для вялікіх, дзе воіны бесклапотна сядзяць на застоллі разам
Мушына (Верхнядзвінскі раён)
Му́шына (, Мушино) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Гісторыя
Падчас Вялікай Айчыннай вайны, у вёсцы была створана група партызанскага рэзерву Сар'янскага савецкага падполля пад кіраўніцтва А. Ф. Ліпскага.
Навум Абрамавіч Лапідус
Біяграфія
Выхадзец з сям’і друкарскага пераплётчыка. У 1915 г. сям’я Лапідуса пераехала ў Мінск. У 1924 г. скончыў школу ФЗН, працаваў на заводзе. У юнацтве захапіўся гіравым спортам, цяжкай атлетыкай і хутка дамогся добрых вынікаў. У 1926—1951 гг. удзельнічаў у спаборніцтвах усесаюзнага маштабу. У 1932—1936 гг. чатыры разы станавіўся чэмпіёнам СССР па штанзе ў самай лёгкай вазе. У 1928—1947 гг. сем разоў быў прызёрам усесаюзных першынстваў, выступаючы за каманду «Дынама» (Мінск). Усталяваў 25 рэкордаў СССР. У гады Вялікай Айчыннай вайны быў на фронце. У 1951 г. скончыў факультэт фізічнага выхавання Мінскага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага. Працаваў трэнерам па цяжкай атлетыцы ў Мінскай школе алімпійскага рэзерву. Падрыхтаваў дзесяткі майстроў спорту, чэмпіёнаў Беларусі, Узброеных сіл, СССР і Еўропы, рэкардсменаў краіны.
Узнагароды
Заслугі Лапідуса адзначаны званнямі заслужанага майстра спорту СССР (1936), суддзі міжнароднай катэгорыі па цяжкай атлетыцы (1968).
Добрая
До́брая (, Добрая) — аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Добраўскага сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 9 км у напрамку на поўдзень ад горада Горкі, за 77 км ад Магілёва , за 7 км ад чыгуначнай станцыі Пагодзіна , каля левага берага ракі Дабранка.
Совіла
Совіла — шаснаццатая руна германскага алфавіта (футарка).
Сафія Луіза Мекленбург-Шверынская
Сафія Луіза Мекленбург-Шверынская (Sophie Luise, Herzogin zu Mecklenburg-Schwerin;, Грабаў — , ) — герцагіня Мекленбург-Шверына, трэцяя жонка караля Прусіі Фрыдрыха I, другая каралева Прусіі.
Сафія Луіза была чацвёртым дзіцем і адзінай дачкой у сям'і герцага Фрыдрыха Мекленбургскага (вядомага як прынц Грабоўскі) і ландграфіні Крысціны Вільгельміны Гесэн-Гомбургскай. Пасля ранняй смерці свайго бацькі прынцэса выхоўвалася пры двары яе старэйшага брата Фрыдрыха Вільгельма, які кіраваў Мекленбургам з Шверына. Сафія Луіза выхоўваўся ў лютэранскім веравызнанні і навучалася французскай мове і музыцы.
Сафія Луіза славіўся сваімі цудоўнымі знешнімі дадзенымі і нават заслужыла званне «мекленбургскай Венеры». Пасля доўгіх пошукаў новай жонкі за 23-гадовую прыгажуню пасватаўся стары кароль Прусіі Фрыдрых I. Яго другая жонка Сафія Шарлота памерла ў 1705 годзе, а яго адзіны сын Фрыдрых Вільгельм I пакуль так і не абзавёўся сынам. Трэці шлюб Фрыдрыха I быў абумоўлены ў тым ліку і дынастычнымі прычынамі. 28 лістапада 1708 года ў берлінскім Гарадскім палацы адбылася бліскучая цырымонія шлюбу. Але маладой каралеве было наканавана знаходзіцца ў цені славы сваёй папярэдніцы, каралевы-інтэлектуалкі Сафіі Шарлоты, якая была ў перапісцы з вялікімі людзьмі таго часу. Мэта забеспячэння пераходу ў спадчыну прастола таксама не была выканана, шлюб застаўся бяздзетным. Сафія Луіза не была гатовая да прыдворных інтрыг, нянавісці і паклёпу, якія акружылі яе. Асаблівыя праблемы прычыняла Сафіі Луізе графіня Катарына Кальбэ фон Вартэнберг, народжаная Рыкерс, жонка фактычнага прэм'ер-міністра пры каралі.
Для Сафіі Луізы засталася толькі роля клапатлівай сядзелкі пры хворым мужу, якога яна ўсяляк спрабавала звярнуць у лютэранства. Спачатку Фрыдрых дазваляў ёй выконваць прадстаўніцкія функцыі і суправаджаць яго ўсюды, а таксама па вечарах набіваць яго трубку ў заснаванай ім Тытунёвай калегіі. Але з часам яе рэлігійнасць ператварылася пад уплывам вучэння Аўгуста Германа Франке ў піетызм. Каралева стала пакутаваць на цяжкія дэпрэсіі і душэўныя расстройствы і не магла прымаць удзелу ў прыдворным жыцці. Невыносныя сваркі паміж муж і жонкай з нагоды таго, якая рэлігія «сапраўдная», і ўсе пачашчэнне прыступаў вымусілі караля адмовіцца ад сумеснага жыцця з псіхічнахворай жонкай.
У 1713 годзе ўсяго за некалькі тыдняў да сваёй смерці Фрыдрых I адправіў Сафію Луізу ў Шонвальдэ-Глін. Яго пераемнік Фрыдрых Вільгельм I нядоўга думаючы вярнуў хворую жанчыну яе родным у Мекленбург. Сафія Луіза памерла ва ўзросце 50 гадоў і была пахавана ў Шэльфскай царкве Св. Мікалая ў Шверыне.
У берлінскім раёне Мітэ пра няшчасную трэцюю жонку першага караля Прусіі нагадвае царква Св. Сафіі.
Ніжняе Хаміно
Ні́жняе Хаміно́ (, Нижнее Хамино) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Вунья
Ву́нья (ᚹ) — восьмая руна старажытнагерманскага алфавіта футарка.
Назва руны азначае радасць.
Гапановіч
Гапановіч — беларускае прозвішча.
Пашэнькі
Пашэ́нькі (, Пашеньки) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета.
Фрыдрых Вільгельм I
Дзяцінства
Фрыдрых Вільгельм нарадзіўся 14 жніўня 1688 года ў сям’і курфюрста Фрыдрыха III, пазней караля Прусіі, які прыняў тытул Фрыдрыха I, і яго жонкі Сафіі Шарлоты Гановерскай. Гэта быў іх трэці сын (двое старэйшых братоў Фрыдрыха Вільгельма памерлі ў маленстве).
Дзіця расло здаровым, жыццярадасным, але шумным і надзвычай актыўным. Рудавалосы, як і большасць Гогенцолернаў, кронпрынц быў невялікі ростам, шыракаплечы і камлюкаваты. Моцны ад прыроды, ён дамінаваў у дзіцячых гульнях над сваімі шматлікімі кузенамі. Так, вядомы факт, што будучы кароль Прусіі ў дзяцінстве выяўляў агрэсію ў адносінах да свайго стрыечнага брата Георгу Аўгусту, будучаму каралю Англіі — Георгу II, і гэта дзіцячая варожасць, часткова, стала прычынай напружаных англа-прускіх адносін у 1710—1740 гадах.
Да французскай мовы, абавязковай у асяроддзі еўрапейскай арыстакратыі XVIII стагоддзя, Фрыдрых Вільгельм адчуваў агіду. Гуманітарныя веды таксама былі яму нецікавыя. Хлопчык праяўляў здольнасці да матэматыкі, да малявання, цікавіўся гісторыяй, валодаў нядрэнным музыкальным слыхам, аднак, у сілу свайго ўпартага і агрэсіўнага характару, не змог атрымаць належнай адукацыі нават у гэтых абласцях.
У самым раннім узросце прынц зацікавіўся арміяй. Праяўляючы схільнасць да высвятлення дэталяў любой з’явы, Фрыдрых Вільгельм унікаў у быт і норавы казармы, у крой формы, у апавяданні салдат пра былыя бітвы. Свецкія манеры, якім безвынікова спрабавалі навучыць яго і бацькі і выхавальнік — граф Аляксандр фон Дона, прынц не ўспрымаў, таму што лічыў іх бескарыснымі.
У 1701 годзе бацька Фрыдрыха Вільгельма, курфюрст Фрыдрых III, усклаў на сябе каралеўскую карону і каранаваўся ў Кёнігсбергу ў якасці караля Прусіі Фрыдрыха I. Такім чынам, трынаццацігадовы кронпрынц атрымаў новы тытул.
Юнацкасць
1 лютага 1705 года сканала маці кронпрынца — трыццацішасцігадовая каралева Сафія Шарлота. Фрыдрых Вільгельм цяжка перажыў гэту страту. І без таго складаныя адносіны з бацькам у гэты перыяд пагоршыліся яшчэ больш.
Улетку 1706 года Фрыдрых I сасватаў свайму сыну прынцэсу Сафію Даратэю Гановерскую. Гэты шлюб быў хітрай палітычнай афёрай, паколькі ўжо высвятлілася, што Георг Гановерскі, бацька прынцэсы, можа стаць каралём Англіі. Прынцэса Сафія была прыгожая сабой — высокая, станістая, схільная да поўнасці, яна спадабалася прынцу сваёй «грунтоўнасцю», хоць нельга сказаць, што спадчыннік прускага прастола адчуваў да сваёй нявесты палкія пачуцці. У чэрвені 1706 годзе ў Гановеры адбыліся заручыны.
Пасля вяселля прынц з’ехаў у Нідэрланды, дзе ішла Вайна за іспанскую спадчыну, і ваяваў у войску герцага Мальбара.
Пасля вяртання ў Берлін Фрыдрых Вільгельм стаў надаваць увагу пытанням дзяржаўнага кіравання: ён штодня прысутнічаў на пасяджэннях Дзяржаўнага савета. Упадабаным заняткам яго ў гэты перыяд стала паляванне, для чаго быў нанова абсталяваны невялікі паляўнічы замак Вустэргаўзен.
У 1709 годзе прынц ізноў адпраўляецца ў размяшчэнне войскаў герцага Мальбара і прысутнічае пры знакамітай бітве пад Мальплаке. У гэтым жа годзе жонка Фрыдрыха Вільгельма нарадзіла дачка Вільгельміну (будучую маркграфіню Байрэйцкую). Немаўляткі, народжаныя ў 1707 і 1708 гадах, памерлі, ледзь нарадзіўшыся. Смерць абодвух хлопчыкаў Фрыдрых Вільгельм перажываў вельмі востра, яго марай была шматдзетная сям’я са шматлікімі сынамі. Да сваёй жонкі прынц адносіўся з павагай, аднак, лічыў, што яе функцыя складаецца толькі ў дзіцянараджэнні. І каралева, трэба сказаць, спраўна выконвала сваё прызначэнне, нарадзіўшы 14 дзяцей: шэсць хлопчыкаў і восем дзяўчынак.
Менавіта ў гэты перыяд пачалося доўгае і адданае сяброўства Фрыдрыха Вільгельма з князем Леапольдам Анхальт-Дэсаўскім. Маладых людзей радніла любоў да вайны, пагарда да свецкіх манер і гуманітарных ведаў. Нават свайго сына князь Леапольд вырашыў не вучыць ніякім навукам, мяркуючы, што яны зусім не патрэбныя сапраўднаму воіну.
24 студзеня 1712 года ў Фрыдрыха Вільгельма нарадзіўся доўгачаканы сын-спадчыннік, які быў хрышчоны імем Карл Фрыдрых (будучы Фрыдрых Вялікі).
У тым жа 1712 годзе будучы кароль Прусіі пазнаёміўся з Пятром I. Валявы і жорсткі рускі цар вырабіў каласальнае ўражанне на Фрыдрыха Вільгельма. Пазней абодва манархі сталі не толькі саюзнікамі, але і сябрамі.
Першыя рэформы
25 лютага 1713 года сканаў прускі кароль Фрыдрых I. У першы ж дзень кіравання новы кароль Фрыдрых Вільгельм I скасаваў большую частку прыдворных пасад, а расходы на ўтрыманне двара паменшыў у чатыры разы. 5 сакавіка 1713 года малады кароль прызначыў камісію для праверкі берлінскага фінансавага кіравання. Рэвізія плаўна перацякла ў паказальны крымінальны працэс.
У тым жа 1713 годзе Фрыдрых Вільгельм I перабудаваў уладныя структуры вялікіх гарадоў: Берліна, Кёнігсберга і Штэтына. Гарады атрымлівалі прызначаных каралём штат-прэзідэнтаў, якія адначасова рабіліся старшынямі ваенных і зямельных палат у гэтай правінцыі (так, штат-прэзідэнт Кёнігсберга станавіўся старшынёй ваеннай і зямельнай палат Усходняй Прусіі). Штат-прэзідэнты станавіліся таксама галоўнымі зборшчыкамі падатакаў і адказнымі за паступленне іх у казну.
21 чэрвеня 1713 гады былі апублікаваны каралеўскія «Папраўкі і ўдакладненні наконт юстыцыі», якія сталі асновай для Усеагульнага збору законаў Прусіі. У гэтым кадыфікаваным нарматыўна-прававым акце абвяшчалася роўнасць усіх саслоўяў перад законам.
На доўгія 27 гадоў ключавымі словамі ў кіраванні Прусіяй сталі «кантроль» і «эканомія». Менавіта Фрыдрых Вільгельм I увёў у абарот тэрмін «прускія дабрадзейнасці», а таксама стаў прычынай з’яўлення французскага выраза «дзеля Прускага караля» (pour le Roi de Prusse), які азначае «задарма».
Узаемаадносіны са спадчыннікам
Быўшы дэспатам у сваёй маленькай дзяржаве, кароль быў такім жа дэспатам і ў сям’і: дзеці яго баяліся. Ужо быўшы пажылым чалавекам, Фрыдрых II распавядаў такія гісторыі пра сваё дзяцінства: кароль Фрыдрых Вільгельм урываецца ў пакой, дзе ён з настаўнікам заняты лацінскім урокам, і пачынае збіваць настаўніка, затым выцягвае дзіця з-пад стала, дзе тое схавалася, дрыжучы ад страху, і прымаецца за яго. Уся іх віна складаецца ў вывучэнні латыні: кароль забараніў выкладанне латыні спадчынніку, лічачы гэта бескарысным марнаваннем часу.