cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Македонцы
Матэрыяльная культура
Да нашага часу сельская гаспадарка з’яўляецца адной з найважнейшых галін эканомікі Паўночнай Македоніі. Македонцы, якія жывуць у суседніх краінах, таксама ў значнай ступені захоўваюць аграрны лад жыцця. Прыродна-геаграфічныя ўмовы Паўночнай Македоніі дазваляюць займацца рознымі відамі сельскагаспадарчай вытворчасці. У міжгорных западзінах і ва ўмераным горным поясе вырошчваюць збожжавыя культуры, тытунь, мак, вінаград, пладовыя дрэвы і г. д. Да пачатку XX ст. найбольш урадлівыя землі знаходзіліся ва ўладанні паноў-мусульман. Хрысціянскае насельніцтва пакутавала ад малазямелля. Да сярэдзіны XX ст. тэхніка апрацоўкі глебы таксама заставалася застарэлай. Палеткі апрацоўваліся пераважна драўляным ралам з кароткай дзяржальняй і стрэлападобным лемяшам.
Здаўна македонцы займаліся адыходніцтвам. У цёплую пару года мужчыны займаліся сельскай, а ў астатнія месяцы працавалі ў гарадах, у тым ліку дастаткова аддаленых, будаўнікамі, цеслярамі, возчыкамі, наймаліся на лесараспрацоўкі і каменаломні. Македонскія рамеснікі здаўна славіліся разьбярствам па дрэву, вытворчасцю металічнага гаспадарчага посуду, конскай збруі і інш.
Сельскія паселішчы рознага тыпу. У далінах сустракаюцца вялікія вёскі, пабудаваныя паабапал дарогі але вакол плошчы. У эпоху асманскага панавання ўзніклі вёскі-чыфлік з высокай агароджай. У горных раёнах распаўсюджаны так званыя раскіданыя паселішчы, калі асобныя гаспадаркі або некалькі гаспадарак (край) знаходзяцца на пэўнай дыстанцыі (да 2 км). Гарады да 1912 г. былі заселены пераважна грэкамі або мусульманамі, таму старыя кварталы да нашага часу захоўваюць усходняе аблічча. Да пачатку XX ст. тыповыя хаціны каркасныя, абмазаныя глінай, аднакамерныя. Падлога земляная. Дах накрывалі дранкай або саломай. Столі не было. Жытло падзялялі драўлянай перагародкай на жылую частку (кука) і хлеў для жывёлы (пандзіла). У XX ст. пачалі ўзводзіць большыя па плошчы жытлы, часцяком на 2 або 3 паверхі. Ніжні паверх выкарыстоўвалі для гаспадарчых мэтаў.
Сацыяльны лад
У македонцаў доўгі час захоўвалася вялікая пашыраная сям'я задруга, якая магла ўключаць да некалькіх дзясяткаў чалавек. На чале яе стаяў старэйшы мужчына-дамакін. Прычым такія сем’і шырока сустракаліся не толькі ў сельскай мясцовасці, але і ў гарадах. Разам з пашыранай сям’ёй існавала і малая нуклеарная. Сельскія сем’і аб’ядноўваліся ў роды. Звычайна кожны род валодаў сваёй часткай паселішча. Хросныя бацькі прыраўноўваліся да крэўных сваякоў. Шлюбы знутры аднаго роду былі забаронены. Македонцы падзяляюць родзічаў па мужчынскай і жаночай лініі, што ўвасабляецца ў найменні сваяцкіх сувязяў.
Народная творчасць
Распаўсюджаны святы, звязаныя з сельскім і рэлігійным каляндаром. Падчас калядаў (божык) папулярны розныя віды гаданняў, пажаданні ўрадлівасці, калядаванне. Напярэдадні свята арганізоўваюцца гульні, што суправаджаюцца скокамі праз вогнішча і кароткімі тэатральнымі відовішчамі. Сярод паўднёвых македонцаў вядомы святочныя зімовыя русаліі — калядаванні, калі ўзброеныя мячамі мужчыны абыходзілі сваю і суседнія вёскі, выконвалі танец ора і хрысцілі мячом хату гаспадара. Выпадковая сустрэча розных груп калядоўшчыкаў скончвалася кровапралітнай бойкай. На Багаяўленне і хрышчэнне было прынята забіваць барана, што некаторыя фалькларысты звязваюць са старажытным звычаем ахвярапрынашэння. У вербную суботу праводзіліся жаночае лазаруване, якое суправаджалася дзявочымі спевамі і танцамі. Таксама шчодра святкаваліся Вялікдзень, дзень Святога Георгія, Пятрок, Купалле.
У македонцаў захавалася шмат абрадавых і панегірычных песен, эпічныя балады, чарадзейныя казкі, гумарэскі, рэлігійныя казанні і г. д. Вылучаецца македонскі эпас пра Марка Кралевіча, які змагаўся з асманамі і, як вераць македонцы, не загінуў, а спіць сярод скал і аднойчы прыйдзе на дапамогу свайму народу.
Мова
Македонская мова адносіцца да паўднёваславянскай групы моў. Найбольш блізкай да яе з’яўляецца балгарская. Пісьмовасць на аснове кірыліцы. Прыняты фанетычны прынцып правапісу.
Рэлігія
У македонскім фальклоры захаваліся некаторыя рысы паганства, вера ў духаў-заступнікаў, у тым ліку змеепадобных істот, духаў, якія прыносяць багацце або хваробы, нави — душы неахрышчаных дзяцей і г. д. У вёсках да сярэдзіны XX ст. было распаўсюджана знахарства.
Большасць вернікаў спавядае праваслаўе, аднак ёсць невялікая колькасць каталікоў (у тым ліку сярод македонцаў Албаніі) і мусульмане-торбешы. Апошнія размаўляюць на македонскай мове, аднак лічаць сябе нашчадкамі туркаў або албанцаў.
Паўднёвыя Нідэрланды
Паўднёвыя Нідэрланды (Zuidelijke Nederlanden, Pays-Bas méridionaux или Pays-Bas du Sud) — паўднёвая частка гістарычных Нідэрландаў, якая з XVI стагоддзя па 1713 год знаходзілася пад уладай іспанскіх Габсбургаў (Іспанскія Нідэрланды, Spaanse Nederlanden), з 1713 па 1794 гады — пад уладай аўстрыйскіх Габсбургаў (Аўстрыйскія Нідэрланды).
Сталіцай паўднёвых Нідэрландаў быў Брусель, а ў склад уключаліся наступныя землі:
Пасля спынення іспанскай галіны Габсбургаў і Вайны за іспанскую спадчыну паўднёвыя правінцыі паводле Утрэхцкага міру 1713 года перайшлі пад кіраванне імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Мясцовае насельніцтва было незадаволена такім завароткам і паўстала супраць аўстрыйскіх чыноўнікаў у 1789-90 гадах, у выніку чаго ў студзені 1790 года былі створаны Бельгійскія злучаныя штаты, якія праіснавалі да снежня таго ж года. Падчас рэвалюцыйных войнаў у 1794 годзе Паўднёвыя Нідэрланды былі далучаны да Францыі, падзелены на дзевяць дэпартаментаў і заставаліся ў такім становішчы да 1815 года.
Венскі кангрэс 1815 года нарэшце аб'яднаў паўднёвыя Нідэрланды з Паўночнымі (а таксама біскупствам Льежскім) у адзінае каралеўства Нідэрланды, аднак ужо праз пятнаццаць гадоў каталіцкая большасць былых іспанскіх і аўстрыйскіх правінцый ізноў здабыла палітычную самастойнасць, вылучыўшыся ў каралеўства Бельгія. Апроч Бельгіі, на тэрыторыі Паўднёвых Нідэрландаў цяпер знаходзіцца яшчэ адна палітычнае ўтварэнне — вялікае герцагства Люксембургскае.
Баліўка (Дніпроўскі раён)
Баліўка (Балівка) — вёска ў Дніпроўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
NGC 6954
NGC 6954 (іншыя абазначэнні — PGC 65279, UGC 11618, MCG 0-53-1, ZWG 374.4, KARA 886) — галактыка ў сузор’і Дэльфін.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)
Генрых IV (Heinrich IV;, , Германія — , Льеж, Бельгія) — германскі кароль, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі, прадстаўнік Салічнай дынастыі.
Спрабуючы, як і яго продкі, усталяваць непадзельную ўладу над усёй імперыяй, ён першым з імператараў уступіў з Папствам у барацьбу за інвестытуру, па выніках якой не змог атрымаць у ёй перамогу (прыніжэнне ў Каносе). З вялікімі намаганнямі зладзіўшы са шматлікімі мецяжамі, Генрых IV быў адхілены ад улады сваім уласным сынам. Ён памёр, быўшы пракляты і клірыкамі, і васаламі: першымі — як чалавек, які кінуў выклік прадстаўніку Бога на зямлі, другімі — як кіраўнік, які паквапіўся на правы і прывілеі сваіх падданых.
Нараджэнне, раннія гады
Генрых нарадзіўся ў імператарскім палацы ў Гослары. Яго бацькі, імператар Генрых III і Агнеса дэ Пуацье, ужо выхоўвалі трох дочак і вельмі жадалі хлопчыка. Генрыху III споўнілася 33 гады, калі, нарэшце, жонка нарадзіла яму доўгачаканага спадчынніка трона. Нованароджаны атрымаў імя Конрад — у гонар свайго дзеда, Конрада II. Аднак пад уплывам сябра і саветніка імператарскай сям’і абата Клюні Гуга, хлопчыка назвалі Генрыхам. Хрышчэнне адбылося на Вялікдзень 1051 года ў Кёльне. Хросным бацькам будучага імператара выступіў усё той жа Гуга, актыўны прыхільнік Клюнійскай рэформы, якую падтрымліваў і Генрых III. Імя ж Конрад дасталася малодшаму брату нованароджанага, будучаму герцагу Баварыі, які нарадзіўся праз два гады.
Яшчэ да хрышчэння, на Раство 1050 года, Генрых III запатрабаваў ад падданых даць прысягу будучаму імператару. Праз тры гады, у лістападзе 1053 года, трохгадовы Генрых быў выбраны каралём на сейме ў Трэбуры. Прысутныя на сейме князі зрабілі, зрэшты, абмоўку: служыць новаму імператару яны былі гатовыя толькі ў тым выпадку, калі ён праявіць сябе сапраўдным кіраўніком.
На Раство 1055 года пяцігадовы Генрых быў заручаны ў Цюрыху з Бертай з Турына. Звязаўшы свайго сына сувяззю шлюбу з Каноскай дынастыяй, Генрых III паспрабаваў такім чынам стварыць палітычную процівагу ў барацьбе са сваім сапернікам Готфрыдам Барадатым.
Аднак усе засцярогі, прадпрынятыя Генрыхам III і Віктарам II, не гарантавалі юнаму Генрыху бясхмарнага кіравання.
Дзяржаўны пераварот. Красавік 1062 г.
Фармальная ўлада ў перыяд з 1056 да 1061 год знаходзілася ў руках маці Генрыха IV, Агнесы з Пуацье, — жанчыны, якая не валодала дарам кіравання і хутка страціла асноўныя рычагі ўплыву. Так, у 1060 годзе яна не змагла звярнуць на сваю карысць барацьбу за венгерскі трон, а выбар Папы Аляксандра II і антыпапы Ганорыя II прывёў да чарговага расколу і супрацьстаяння паміж Прастолам Святога Пятра і Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Агнеса лёгка раздавала ленныя ўладанні нямецкім князям: Рудольф Райнфельдэнскі атрымаў герцагства Швабскае і права кіраваць Бургундыяй, Атон Нортгаймскі — герцагства Баварскае, Бертольд I — герцагства Карынтыйскае. Пазней, калі ўжо паўналетні Генрых IV паспрабуе аднавіць свой кантроль над гэтымі страчанымі яго маці ўладаннямі, а гэтыя герцагі стануць ворагамі імператара.
У 1061 годзе маці Генрыха сышла ў манастыр ад цяжкіх для яе дзяржаўных спраў, аднак пастрыжэнне не прыняла. Стырны кіравання рашуча ўзяў у свае рукі архібіскуп кёльнскі Ана II, прычым яго рашучасць выказалася ў выкраданні маладога караля. У красавіку 1062 года Генрых разам з маці спыніліся ў палацы ў мястэчку Кайзерверт (сёння — адзін з раёнаў Дзюсельдорфа), дзе яны і сустрэліся з кёльнскім архібіскупам. Ана запрасіў адзінаццацігадовага кіраўніка наведаць раскошны карабель. Тое, што перажыў тады хлопчык, апісаў летапісец Ламперт Герсфельдскі:
''Ледзь ступіўшы на судна, ён быў акружаны памочнікамі Ана, а частка з іх налягла на вёслы на ўсе жылы — ды так, што вокамгненна карабель апынуўся ў самым цэнтры ракі. Кароль, разгубіўшыся ад нечаканасці, не мог вырашыць інакш, што яго жадаюць пазбавіць кароны і жыцця, і кінуўся ў раку, дзе ледзь не патануў, — не прыйдзі яму на дапамогу граф Эгберт [Эгберт Браўншвайгскі], які скокнуў услед і выратаваў ад непазбежнай гібелі, выцягнуўшы назад на карабель .''
Ана адвёз караля ў Кёльн, дзе шантажом вымусіў яго маці выдаць імператарскія інсігніі. Так дзяржаўная ўлада перайшла ў рукі змоўшчыкаў, да якіх — апроч ужо згаданых Ана Кёльнскага і графа Эгберта Браўншвайгскага — належалі таксама Атон Нортгаймскі, архібіскупы Зігфрыд Майнцкі і Адальберт Брэменскі. Абодва прэлаты, Ана і Адальберт, скарысталіся сваім новым становішчам для ўласнага ўзбагачэння. Маладому каралю заставалася толькі назіраць, як свецкія і духоўныя князі бессэнсоўна пускаюць на вецер дзяржаўную казну. Несумнеўна, усе гэтыя падзеі аказалі моцны ўплыў на фарміраванне характару і ўчынкі будучага імператара. Чакаць засталося нядоўга.
29 сакавіка 1065 года Генрых быў прысвечаны ў рыцары і, такім чынам, прызнаны паўналетнім. Пятнаццацігадовы юнак неадкладна звярнуў свой меч, якім яго толькі што падпярэзалі, супраць архібіскупа кёльнскага. Дакладна, Ана павінен быў кожную імшу маліцца за Агнесу, якая ўтрымала свайго сына ад сляпой помсты і забойства. Генрых абмежаваўся тым, што вярнуў сабе вярхоўную ўладу. Пры гэтым Адальберт Брэменскі, саўдзельнік Ана, стаў найбліжэйшым саветнікам Генрыха. Аднак ужо ў 1066 года на рэйхстагу ў Трыбуце Ана і Зігфрыд Майнцкі запатрабавалі ад князёў выгнаць Адальберта Брэменскага з краіны, што і было зроблена. Не выключана, што Ана разлічваў такім чынам заняць месца саветніка караля, аднак гэтага не адбылося. Ніякага ўплыву на караля Ана Кёльнскі ў далейшым не меў.
Саксонская вайна. 1073—1075 гг.
Атрымаўшы рэальную ўладу, Генрых — па савеце Адальберта — пачаў збіраць страчаныя ў перыяд рэгенцтва нямецкія землі ў раёне горнага масіва Гарца (тэрыторыя сучаснай Ніжняй Саксоніі, Саксоніі-Анхальта і Цюрынгіі). У перыяд з 1065 па 1074 год ён заклаў некалькі гарадоў, куды запрашаў міністэрыялаў са Швабіі, разглядаючы іх як галоўную апору ў далейшай барацьбе за вяртанне страчаных зямель і аб’яднанне каралеўства.
Мясцовае насельніцтва было незадаволена палітыкай караля, папракаючы новых гаспадароў у парушэнні правоў і прыгнёце. Дваранства Саксоніі не выпусціла свайго шанцу і, аб’яднаўшыся з абуранымі сялянамі і гараджанамі, запатрабавала ад караля вярнуць усе ўладанні. Генрых адмовіўся. У Саксоніі, а затым Швабіі, Карынтыі і Баварыі ўспыхнулі паўстанні. Улетку 1073 года саксонцы пад правадырствам Ота Нортгаймскага і біскупа Бурхарда II Гальберштацкага ўзялі ў аблогу Гарцбург, дзе знаходзіўся імператар. Генрыху ўдалося бегчы з абложанага горада і схавацца ў Вормсе. Ён быў вымушаны прызнаць патрабаванні паўсталых і пагадзіцца на мірны дагавор, які быў заключаны 2 лютага 1074 года. Аднак саксонцы разрабавалі захоплены Гарцбург, пасля чаго канфлікт разгарэўся з новай сілай. Імператар сабраў войска і 9 чэрвеня 1075 года пад Гомбургам на рацэ Унструт даў рашучую бітву, у якой разбіў саксонцаў.
Барацьба за інвестытуру
Не паспеў кароль утаймаваць свавольных саксонцаў, як яго чакаў іншы канфлікт, куды больш сур’ёзны і зацяжны — барацьба за інвестытуру, якая пачалася ў 1075 годзе, а скончылася ў 1122 годзе Вормскім канкардатам.
Перадгісторыя канфлікту
Звяржэнне ў 1045—1046 гадах Генрыхам III Папаў Рымскіх Бенедыкта IX, Грыгорыя VI і Сільвестра III (сіноды ў Сутры і Рыме) і выбар Папам біскупа Судгера з Бамберга (Клімента II) стала пачаткам пераўтварэння інстытута папства. На першы план выйшла барацьба з сіманіяй, якую Папы-рэфарматары разглядалі ў якасці асноўнай задачы ў кантэксце царкоўнай рэформы. Паняцце «сіманія», якое было ўведзена ў абарот Гумбертам з Сільвіі Кандзіды і першапачаткова разумелася як продаж духоўных інсігній і пасад за грошы, пазней стала ўключаць з і продаж зямельных уладанняў (ленаў) у абмен на царкоўную пасаду. На шматлікіх сінодах ад духавенства неаднаразова патрабавалася ні ў якім разе не раздаваць пасады ні за падораныя, ні за набытыя лены. Акрамя таго, у сярэдзіне XI стагоддзя духавенства звярнулася да ідэалаў беднаты і чысціні ў апостальскім сэнсе, — у гэты перыяд быў уведзены інстытут цэлібату, які аўтаматычна апярэджваў магчымасць перадачы зямель па спадчыне.
Рэфарматары параўноўвалі ленную інвестытуру з сіманіяй па дзвюх прычынах: па-першае, цырымонія інвестытуры ўяўляла сабой рытуал, шмат у чым аналагічны цырымоніі перадачы ленаў; па-другое, праглядаліся відавочныя паралелі ў прызначэннях клірыкаў у цэрквах, пры якіх уладальнік зямель аўтаматычна разглядаўся і як адзіны ўладальнік царквы ў сваіх уладаннях, які прызначаў не толькі на свецкія, але і на духоўныя пасады. Адпаведна, у архібіскупствах і біскупствах выбраным кандыдатам біскупскі пярсцёнак і посах уручаў кароль, падчас т.зв. працэдуры «Інвестытура з пярсцёнкам і посахам».
Сітуацыя абвастрылася, калі Генрых IV вырашыў прызначыць міланскім біскупам адлучанага ад царквы Папам Аляксандрам II клірыка. Мілан на той момант з’яўляўся радзімай рэлігійнага радыкальнага руху «Патарыя» кіраўнік якога, рыцар, насуперак рашэнню караля ўзвёў у сан біскупа ўласнага стаўленіка Атана.
Біскуп Грыгорый, раб рабоў Божых, каралю Генрыху апостальскае блаславенне — пры ўмове, што ён падпарадкоўваецца Святому Прастолу, калі ён сябе прылічае да каралёў хрысціянскіх!
Вормскі рэйхстаг. Студзень 1076 г.
У студзені 1076 года ў Вормсе імператар Генрых сабраў біскупаў на рэйхстаг. Большасць нямецкіх і ламбардскіх прэлатаў абвясцілі пра непаслушэнства Папе Грыгорыю і абвясцілі яго зрынутым. Паколькі біскупы і архібіскупы адчувалі сябе не толькі духоўнымі асобамі, але і адначасова імперскімі князямі, якія мелі ганаровыя прывілеі, у жаданні Папы размяркоўваць царкоўныя пасады яны ўбачылі непасрэдную пагрозу і для сябе, і для дзяржаўна-царкоўнай сістэмы (ням.: Reichskirchensystem), якая пачала фарміравацца яшчэ пры Саксонскай дынастыі, а таксама пагрозу дзяржаўнай уладзе. У Вормсе 24 студзеня быў складзены ліст у адказ Грыгорыю з патрабаваннем пакінуць папскі прастол.
У якасці законнага абгрунтавання адзначалася, што Грыгорый быў выбраны не легітымным шляхам — не адпаведна закону аб абранні Пап, усталяванага ў 1059 годзе, але рымскім народам. Акрамя таго, Генрых як патрыцый Рыма меў права прызначаць Папу ці, прынамсі, зацвярджаць выбранага кандыдата. Гэтага, аднак, не адбылося. У дадатак, — дадаў у лісце Генрых, — Грыгорый парушыў клятву ніколі не абірацца ў Папы і, як вядома, меў даверныя адносіны з жанчынамі.
''Генрых, не па ўзурпацыі, але па свяшчэннай волі Божай кароль, — Гільдэбранду, не папе, але вераломнаму манаху. […] Гэта прывітанне ты заслужыў, сейбіт варожасці, ты, каго праклінаюць, — замест таго, каб бласлаўляць у кожнай святой мясціне і царкве… Архібіскупаў, біскупаў і святароў ты топчаш, нібы рабоў, пазбаўленых волі… Хрыстос заклікаў нас на трон імперыі, але не цябе на папскі прастол. Ты заняў яго хітрасцю і зманам, забыўшы свае манаскія зарокі, ты з дапамогай золата набыў заступнікаў, з дапамогай заступнікаў — войска, і з дапамогай войска — прастол свету, і, заняўшы яго, ты парушыў мір…[…] Я, Генрых, ласкай божай кароль, з усімі нашымі біскупамі заклікаю да цябе: «Падзі, падзі!»''
Хаджэнне ў Каносу. 25 студзеня 1077 г.
Грыгорый VII на Сінодзе ў Рыме ён абвясціў пра звяржэнне Генрыха і яго адлучэнні ад царквы, абгрунтаваўшы гэта тым, што Генрых паўстаў супраць Царквы і таму не можа быць каралём. І дадаў: тыя ж, хто адмовяць у паслухмянстве Папе Рымскаму як прадстаўніку Бога на зямлі і працягнуць зносіны з адлучаным кіраўніком, будуць пазбаўлены ўсіх уладных паўнамоцтваў. Такім чынам, усе падданыя Генрыха былі вызвалены ад прысягі на вернасць, якую яны прынеслі яму раней.
Пасля адлучэння Генрыха многія нямецкія князі, якія былі раней яго прыхільнікамі, адступіліся ад яго і запатрабавалі на дзяржаўным сходзе ў Трэбуры ў кастрычніку 1076 гады вырашыць гэту праблему да лютага наступнага года. Было вырашана, што 2 лютага 1077 года ў Аўгсбургу павінны будуць адбыцца выбары новага імператара, на якія, магчыма, прыбудзе і Папа Грыгорый. У Генрыха заставалася ўсяго тры месяцы, каб здзейсніць немагчымае. У снежні 1076 года зрынуты кароль адправіўся з невялікай колькасцю суправаджальнікаў праз заснежаныя Альпы ў Італію. Ворагі спрабавалі яго затрымаць, заблакаваўшы горныя пераходы. Генрыху прыйшлося ісці ў абыход, праз Бургундыю, губляючы на дарогу каштоўныя дні.
Грыгорый жа, асцерагаючыся з’яўлення ў Італіі не толькі Генрыха, але і ўсяго нямецкага войска, вярнуўся ў добра ўмацаваную крэпасць у Каносе, якая належала яго прыхільніцы маркграфіні Мацільдзе Тасканскай. Даведаўшыся пра гэта, Генрых дамовіўся з Мацільдай і сваім хросным бацькам Гуга з Клюні, каб яны арганізавалі яму сустрэчу з Папам. Ва ўрачыстасць звароту Св. Паўла, 25 студзеня 1077 года, Генрых басанож у валасяніцы стаяў пад сценамі Каносы, чакаючы рашэнні Грыгорыя. Яго ён атрымаў толькі праз тры дні: 28 студзеня Грыгорый, да расчаравання германскіх князёў, якія ўжо ўяўна каранавалі свайго стаўленіка, зняў няміласць са свайго праціўніка.
Першыя антыкаралі
Апазіцыя не збіралася здаваць свае пазіцыі. Ужо 15 сакавіка 1077 года ў Форгайме, у прысутнасці папскіх легатаў, Генрых ізноў быў абвешчаны зрынутым, а антыкаралём быў выбраны Рудольф Райнфельдэнскі. 26 сакавіка адбылося яго памазанне на царства. У прысутнасці князёў, якія ўзвялі яго на трон, Рудольф пакляўся ні ў якім разе не звяртацца да практыкі сіманіі. Акрамя таго, ён павінен быў саступіць князям права выбару свайго пераемніка, што паклала б канец традыцыі атрымання прастола па крыві.
Генрых IV, адноўлены ў сваіх законных правах, па-ранейшаму абапіраўся на дробнамаянтковае дваранства, міністэрыялаў і імперскія гарады, якім ён дараваў розныя прывілеі. Прасоўванне па сацыяльнай лесвіцы першапачаткова несвабодных міністэрыялаў выклікала абурэнне сярод князёў. На баку Рудольфа ў апазіцыі Генрыху апынуліся пераважна свецкія імперскія князі. Папа ж, згодна з пагадненнем у Каносе, першыя часы прытрымліваўся нейтралітэту.
Спачатку Генрых абвясціў Рудольфа па-за законам. Гэта адбылося ў чэрвені 1077 года, гэта значыць праз пару месяцаў пасля абрання Рудольфа. У адказ на гэта Рудольф рушыў да Генрыха IV ужо на чале саксонскай арміі. Праціўнікі сустрэліся 7 жніўня 1078 года на полі пад Мельрыкстатам. Архібіскуп Магдэбургскі быў забіты падчас бітвы, архібіскупы Майнцкі і Вормскі патрапілі ў палон да караля. Быў таксама ўзяты ў палон герцаг Саксонскі Магнус. Тым не менш, Генрых першую бітву прайграў. Як і другую, якая адбылася 27 студзеня 1080 года пад Флархгаймам. Аднак у трэцяй бітве, у ваколіцах Гоэнмёльзена, Рудольф страціў правую руку і атрымаў цяжкае раненне ў жывот. Праз суткі, 15 кастрычніка 1080 года ён сканаў.
Мяцежнікам прыйшлося прыкласці нямала высілкаў для пошуку новай кандыдатуры на пасаду антыкараля. Спатрэбіўся прынмсі год, каб князі сышліся на асобе Германа Зальмскага, які ў 1081 годзе быў выбраны ў Оксенфурце антыкаралём саксонцамі і швабамі і 26 снежня каранаваны ў Гослары архібіскупам Зігфрыдам I Майнцкім. Па вяртанні з Італіі Генрых разам з войскам тут жа накіраваўся наводзіць парадак у Саксоніі. Яму ўдалося прасунуцца да Магдэбурга. Герман бег у Данію, не прыняўшы бітвы, вярнуўся адтуль і ў 1086 годзе, разам з герцагам Вельфам IV, напаў на імператара пад Плайхфельдам на Майне, а затым аблажыў Вюрцбург. Для яго вызвалення з вялікай войскам прыйшоў імператар, але саксонскія мяцежнікі, якія вымусілі караля ўцякаць, узялі горад. У 1088 годзе Герман Зальмскі вярнуўся ў свае ўладанні, дзе ў верасні таго ж года бясслаўна загінуў у міжусобнай вайне.
Паходы Генрыха ў Італію
У сакавіку 1080 года Грыгорый VII ізноў адлучыў караля, які высунуў у якасці кандыдата на папскі прастол архібіскупа Віберта з Равены, які ўзяў імя Клімент III. Віберт быў выбраны нямецкімі і ламбардскімі біскупамі 25 чэрвеня 1080 года.
Нямецкае ж грамадства раздзіралі глыбокія супярэчнасці. Адначасова з каралём Генрыхам кіраваў антыкароль Рудольф, адначасова з Папам Грыгорыем — антыпапа Клімент. У герцагствах ішла бязлітасная барацьба за ўладу. Пасля таго, як Генрых перамог Рудольфа, ён накіраваўся ў Рым, каб аказаць дапамогу свайму стаўленіку. Тройчы абложваючы горад, ён, нарэшце, змог заняць яго ў сакавіку 1084 года. У перапынках паміж аблогамі Генрых павінен быў час ад часу вяртацца ў Паўночную Італію — як для абароны раёнаў, якія знаходзіліся пад заступніцтвам імператара, так і для барацьбы з Мацільдай Тасканскай, даверанай асобай Грыгорыя і галоўным сапернікам імператара ў гэтай частцы Італіі.
Пасля ўзяцця Рыма Клімент III быў 24 сакавіка 1084 года ўзведзены на папскі прастол. Гэта падзея стала пачаткам новай схізмы, якая доўжылася да 1111 года — канца кіравання антыпапы Сільвестра IV.
Праз тыдзень, у велікодную нядзелю 31 сакавіка 1084 года Клімент III каранаваў Генрыха і яго жонку Берту імператарскай каронай. Грыгорый VII тым часам змог умацавацца ў Замку Святога Анёла і разлічваў на ўмяшанне нарманаў, якія пад правадырствам Роберта Гвіскара і пры падтрымцы сарацынаў рухаліся ў бок Рыма. Войска Генрыха, якое было сур’ёзна саслаблена і не мела магчымасці аказаць супраціўленне, было вымушана адступіць. Нарманы вызвалілі Грыгорыя, разрабавалі і падпалілі Рым. Гнеў рымлян супраць саюзнікаў Папы Рымскага быў такім вялікім, што Грыгорый VII, асцерагаючыся новага паўстання гараджан, бег у Салерна, дзе памёр 25 мая 1085 года.
Непасрэдна пасля каранацыі Генрых пакінуў Рым і рушыў на Аўгсбург, дзе яму ўдалося зноў умацаваць свае пазіцыі. Дзякуючы граматнаму выкарыстанню інвестытуры ён ізноў знашоў апору сярод біскупаў.
У 1087 годзе Генрых каранаваў свайго старэйшага сына Конрада, даўшы яму тытул кароль Германіі.
14 жніўня 1089 года ў Кёльне адбыўся шлюб Генрыха з дачкой кіеўскага князя Усевалада I Яраславіча Еўпраксіяй, якая пасля звароту ў каталіцтва прыняла імя Адэльгейда. Паводле меркавання нямецкага гісторыка Герда Альтгофа, шлюб Адэльгейды і Генрыха меў на мэце ўмацаваць сувязі імператара з саксонскай дынастыяй. Маладой прызначалася роля закладніцы, што для свайго часу было шырока распаўсюджанай практыкай, якая дазваляла ўмацаваць заключаны палітычны саюз.
У гэтым жа годзе была адсвяткавана яшчэ адно вяселле: Мацільды Тасканскай і Вельфа, сына баварскага герцага Вельфа I. Шлюбны саюз прывёў да канцэнтрацыі ўлады на поўдні Германіі і северы Італіі ў руках праціўнікаў імператара. Гэта была сур’ёзная пагроза для Генрыха і ён павінен быў яе ўхіліць. У 1090 годзе ён ізноў вярнуўся ў Італію, каб умяшацца ў барацьбу паміж Кліментам III і пераемнікам Грыгорыя VII Урбанам II. Напярэдадні Вялікадня 1091 года Генрых IV захапіў Мантую і павярнуў сваё войска да Каносы.
Герцаг Вельф I заблакаваў пераходы праз Альпы так, што гэтым разам Генрых апынуўся ў акружэнні ў Вероне і на працягу трох гадоў, з 1093 па 1096 год, не мог вярнуцца ў Германію. Яго сын Конрад у 1093 годзе далучыўся да Папы і яго прыхільнікаў. Другая жонка імператара, Адэльгейда, якую Генрых абвінаваціў у сексуальных грахах і кінуў у турму, змагла збегчы ад яго ў 1094 годзе да Мацільды Тасканскай. На сінодах у Канстанцы і П’ячэнцы (1094 і 1095) Адэльгейда сведчыла супраць Генрыха, абвінаваціўшы яго ў прымусе да шлюбных здрад, у прыватнасці, да сужыцця са старэйшым сынам Конрадам. Папа Урбан II ізноў аддаў Генрыха анафеме.
Генрых быў у поўнай роспачы. у сваёй хроніцы паведамляе, што ён амаль вырашыўся на самагубства і толькі шлюб Мацільды і Вельфа, які нечакана распаўся, удыхнуў у яго надзею. Дзякуючы сувязям у Падуі Генрых IV аб’яднаўся з Вельфамі, якія вярнулі яму Баварыю, і ў 1097 годзе імператар урачыста святкаваў Тройцу ў Рэгенсбургу.
Супрацьстаянне з сынамі
Пасля вяртання ў імперыю Генрых перш за ўсё зрынуў свайго мяцежнага сына Конрада, каранаваўшы 12-гадоваха Генрыха суправіцелем, наўзамен узяўшы з яго абяцанне ніколі не паўставаць супраць бацькі. Конрад жа быў каранаваны Папам Урбанам II у Мілане і разам з ім у 1095 годзе прыняў кіраванне Крэмонай. Аднак уся яго дзейнасць у Італіі была неэфектыўнай: Конрад вельмі хутка страціў нават той невялікі ўплыў, які меў, быў зрынуты Урбанам II і памёр у Фларэнцыі ў ліпені 1101 года. Пасля смерці Урбана II Папам быў выбраны ў жніўні 1099 года Пасхалій II. На сінодзе ў 1102 годзе ён ізноў адлучыў Генрыха IV ад царквы.
На рэйхстагу, які малады Генрых склікаў на Раство 1105 года ў Майнцы, гэты канфлікт павінен быў вырашыцца ў прысутнасці папскіх легатаў. Імператар меў намер асабіста адстойваць тут сваё права і адправіўся з Кёльна на поўдзень. Каб перашкодзіць з’яўленню бацькі перад князямі, Генрых-малодшы выступіў яму насустрач. Гарантаваўшы свабодны праезд, Генрыху V удалося ашукаць імператара, пасадзіць яго пад варту ў крэпасці Бёкельгайм (на паўднёвым захадзе ад Майнца) і вымусіць перадаць імперскія рэгаліі. 31 снежня ён прымусіў яго да адрачэння, а 6 студзеня 1106 года атрымаў у Майнцы імператарскія інсігніі і прыняў прысягу вернасці ад імперскіх князёў.
Апошнія дні Генрыха IV
Пасля вымушанага адрачэння Генрых бег з Інгельгайма ў Кёльн і ўрэшце прыбыў у Льеж, дзе адсвяткаваў свой апошні Вялікдзень. Ніжнелатарынгскі герцаг Генрых, граф Готфрыд Намюрскі і біскуп Отберт Льежскі (Лютыхскі) захоўвалі яму вернасць. Ён таксама ўвайшоў у зносіны з Філіпам Французскім. Генрых IV абвясціў несапраўдным сваё адрачэнне, здабытае ад яго часткова хітрасцю, часткова пагрозамі. Магутная падтрымка, якую Генрых IV атрымаў у Ніжняй Латарынгіі, вымусіла Генрыха V адправіцца туды, каб напасці на Льеж. У Чысты чацвер 22 сакавіка 1106 года яго войскі былі цалкам разгромлены каля моста на рацэ Маас пад Візэ. Моцнай базай для імператара стаў Кёльн, які Генрых V безвынікова аблажыў у ліпені 1106 года. Нечакана для ўсіх у ліпені Генрых IV захварэў і 7 жніўня 1106 года сканаў ва ўзросце 55 гадоў. Як сімвал прабачэння і прымірэння ён паслаў свайму сыну меч і пярсцёнак — рэгаліі імператарскай улады, якія заставаліся ў яго да апошняга моманту, бацькаўскае блаславенне і просьбу пахаваць яго ў Кафедральным саборы Шпаера, побач са сваімі продкамі.
Аднак першапачаткова пахаванне адбылося ў саборы Льежа. Біскуп Отберт Льежскі правадзіў імператара ў апошні шлях з усімі ўшанаваннямі. Нямецкія прэлаты пратэставалі і аддалі сабор анафеме, абвясціўшы яго апаганеным — апаганеным роўна да таго моманту, пакуль у ім знаходзіцца цела адлучанага ад царквы караля. 3 верасня 1106 года адбылося перапахаванне ў Кафедральным саборы Шпаера — ужо па патрабаванні маладога імператара Генрыха V. Але і сабор у Шпаеры спасцігла тая ж доля. Труну перанеслі другі раз, і на працягу пяці гадоў цела Генрыха было пахавана ў капэле Св. Афра шпаерскага Кафедральнага сабора.
Аднак і капэла не стала апошнім і канчатковым прыстанкам караля. У 1111 годзе Генрых V, падчас сустрэчы з Папам Пасхаліем II у Рыме, звярнуўся да таго з просьбай пасмяротна зняць анафему з бацькі і дазволіць пахаваць яго па царкоўных абрадах. Пасхалій пайшоў насустрач і 7 жніўня 1111 года, на пятыя гадавіну смерці Генрыха IV, труна з яго целам была ў трэці раз выняты і ўрачыста перанесены ў фамільны склеп. Апошняя просьба Генрыха IV была выканана.
Шлюбы і дзеці
Шлюб Генрыха і Адэльгейды апынуўся бяздзетным і быў скасаваны ў 1095 годзе.
Унутрыпалітычная дзейнасць Генрыха IV
Усё жыццё Генрыха, напоўненае пастаяннай барацьбой, адлюстроўвае ўнутраную супярэчлівасць яго характару. Ужо для сваіх сучаснікаў ён быў жорсткім і вераломным, грубым і распусным і, у той жа час, літасцівым каралём, які праяўлялі спачуванне і клопат пра бедных і яўрэяў. Наступныя пакаленні не раз задаваліся заканамерным пытаннем: ці было хаджэнне ў Каносу дзяржаўнай здрадай ці ж хітра разлічаным ходам для захавання ўлады?…
Без сумневу, Генрых IV быў прагматычным палітыкам. Ужо з ранняга дзяцінства ён усведамляў сваё каралеўскае прызначэнне і разглядаў яго — паводле палітычных уяўленняў свайго часу — як дадзенае Богам. Гэтага было дастаткова, каб уступіць у супрацьстаянне з Грыгорыем VII, які ў Dictatus Papae паспрабаваў пацясніць імператара і паставіць сябе на чале сусветнага парадку. Відавочна, што дзве гэтыя ідэі не маглі існаваць адначасова, як не маглі знайсці і кампраміс іх носьбіты — імператар і Папа Рымскі. Вышэйшым пунктам супрацьстаяння стала адлучэнне Генрыха IV. Далейшае развіццё барацьбы за ўладу прывяло — хоць ні Генрых, ні Грыгорый і ўявіць гэтага не маглі — да аддзялення дзяржавы і цэрквы.
Час кіравання Генрыха IV адзначыўся спробамі свецкіх князёў аспрэчыць каралеўскую ўладу. Зацяжное супрацьстаянне з Саксоніяй і, адначасова, з паўднёванямецкімі герцагствамі і, нарэшце, барацьба з антыкаралём — вось асноўныя падзеі другой паловы XI стагоддзя. Генрых не дазволіў весці сябе князям, якія замахнуліся на вярхоўную ўладу, у адказ сфарміраваўшы вакол сябе даверанае кола міністэрыялаў, на якіх і абапіраўся. Гэтым палітычным актам Генрых IV легітыміраваў узвышэнне калісьці несвабодных людзей, якія атрымалі новы сацыяльны статус і палітычны ўплыў. Наўзамен ён мог разлічваць на поўную лаяльнасць свайго асяроддзя. Дадаткова Генрых абапіраўся на ўплыў гарадоў, які імкліва ўзрастаў, — такіх як Шпаер, Вормс, Гослар, Гальберштат і Кведлінбург. Садзейнічанне першапачаткова несвабодных міністэрыялаў і квітнеючых гарадоў сустрэла ў князёў магутнае процідзеянне і было адной з перадумоў для стварэння моцнай апазіцыі.
Яшчэ адна тэндэнцыя, з якой актыўна змагаўся Генрых IV, — тэндэнцыя да тэрытарыяльнай раздробненасці імперыі. У сваім імкненні ўмацаваць цэнтральную ўладу Генрых змог не толькі прадухіліць распад дзяржавы на ўдзельныя княствы, але і забяспечыць дзяржаўнай царкве ролю абаронцы цэнтральнай каралеўскай улады. Аднак у доўгачасовай перспектыве пазбегнуць тэрытарыяльнай раздробненасці яму не ўдалося.
Будаўніцтва пры Генрыху IV
''…пад тваю абарону, Марыя Дзева, звяртаемся мы ў царкве Шпаера. (…) Гэтай царкве абавязаны мы выратаваннем душы нашага бацькі і дзеда, імператара Конрада і Генрыха, і імператрыцы Гізелы, якія тут (…), і выратаваннем нашай душы''.
Пасля паспяховай бітвы Генрых узяўся за ўзвядзенне новых сабораў з падвоенай энергіяй. Меркавана ў гэты час у яго з’явілася ідэя пераўтварыць шпаерскі кафедральны сабор у імператарскі (ням. Kaiserdom), які павінен быў пацвярджаць веліч яго імператарскага тытула. У апошнія гады свайго жыцця ён пачаў узводзіць сабор у Майнцы. Аднак убачыць увасабленне сваёй ідэі ў камені Генрых не паспеў: будаўніцтва сабораў як у Шпаеры, так і ў Майнцы было скончана ўжо пасля смерці імператара.
Абарона яўрэйскіх абшчын
У 1090 годзе Генрых IV упершыню выдаў ахоўныя граматы дзвюм яўрэйскім абшчынам у Вормсе і ў Шпаеры. Прывілеі вызначалі правы яўрэяў, — у прыватнасці, абумаўлялі недатыкальнасць іх жыцця і ўласнасці, прадугледжвалі эканамічныя свабоды і бесперашкоднае правядзенне рэлігійных абрадаў. Таксама яўрэі мелі права ўсталёўваць і кіравацца ўласнымі юрыдычнымі нормамі ў межах сваёй абшчыны; дадаткова быў вызначаны парадак разгляду судовых спрэчак для вырашэння рознагалоссяў паміж іўдзеямі і хрысціянамі. Вормскіх яўрэяў, акрамя таго, Генрых IV узяў пад сваю асабістую абарону, а абшчыну ў Шпаеры перадаў пад абарону мясцовых біскупаў.
Гвалту ж меней дысцыплінаванага простага люду спрабавалі супрацьстаяць біскупы, якія — паводле ўсё тых жа імператарскіх прывілеяў — бралі яўрэйскія абшчыны пад сваю асабістую абарону. Так, у Шпаеры біскуп выслаў супраць пагромшчыкаў сваіх воінаў, а гараджанам, якія ўдзельнічалі ў беспарадках, загадаў адсекчы рукі. Ратуючы яўрэяў ад далейшых бясчынстваў, біскуп схаваў іх у сваім замку. Частка яўрэйскай абшчыны Вормса таксама схавалася ў замку біскупа, што, зрэшты, не выратавала яе членаў ад праследаванняў: крыжакі, якія ўвайшлі ў горад, распусцілі слых пра забойства яўрэямі хрысціяніна і справакавалі пагром. Толькі нешматлікія яўрэі вырашылі выратавацца вымушаным хрышчэннем, большасць загінула ад рук крыжакоў ці скончыла самагубствам.
Вярнуўшыся з Італіі, Генрых IV дазволіў у 1097 годзе ўсім гвалтоўна хрышчаным яўрэям вярнуцца ў іўдаізм. Праз шэсць гадоў, у 1103 годзе імператар сабраў у Майнцы сваіх васалаў і разам з імі прыняў урачыстую прысягу выконваць «земскі мір» (ням.: Landfrieden), адной з умоў якога была абарона жыцця яўрэяў.
У мастацкай літаратуры
Генрых IV — адзін з галоўных герояў гістарычнага рамана Міхаіла Казоўскага «Помста Адэльгейды» (2005) — пра лёс унучкі Яраслава Мудрага, Еўпраксіі Усеваладаўны. Яе фатальнае каханне да Генрыха — асноўная сюжэтная лінія кнігі.
Спасылкі
Першакрыніцы
Яшчарка жывародная
Яшчарка жывародная, жывародка (Zootoca vivipara, Lacerta vivipara) — від паўзуноў сямейства сапраўдных яшчарак.
Апісанне
Даўжыня цела 4-7 см, разам з хвастом 10-16 см, маса 2-7 г. Колькасць лусак вакол сярэдзіны тулава 30-40. Колькасць папярочных радоў брушных шчыткоў 21-39, сцегнавых пор 7-14. Цемянны і верхні завочныя шчыткі падзелены швом. Маладыя асобіны зверху пафарбаваны ў чорны, цёмна-карычневы або карычнева-бронзавы колер. З узростам цёмны фон святлее і з'яўляецца характэрны малюнак — цёмная (нярэдка перарывістая, разбітая на асобныя плямы) паласа ўздоўж хрыбта, а таксама дзве светлыя палоскі на спіне і цёмныя, адносна шырокія палоскі па баках тулава. Малюнак даволі зменлівы. Характэрная рыса афарбоўкі — ярка-аранжавы або цагельна-чырвоны колер са шматлікімі дробнымі цёмнымі плямкамі на брушку ў самцоў. У самак брушка белаватае, жаўтаватае або злёгку зеленаватае, без плям.
Распаўсюджанне
Жывародная яшчарка вызначаецца шырокім арэалам. Трапляецца ад Пірынейскага паўвострава, Ірландыі і Англіі да Калымы і Шантарскіх астравоў і Сахаліна. У Еўропе пашырана да паўночных узбярэжжаў, у Азіі (у Сібіры) паўночная мяжа заходзіць за Палярны круг (да ніжняга цячэння Енісея), далей на ўсход апускаецца да 63° пн.ш. На поўдні жыве толькі ў лясной зоне. У Беларусі трапляецца па ўсёй тэрыторыі, аднак даволі нераўнамерна.
Перш за ўсё яе можна сустрэць на вярховых балотах. Насяляюць жывародныя яшчаркі таксама лісцевыя, хваёвыя і мяшаныя лясы (галоўным чынам узлескі), зарастаючыя высечкі, прасекі, хмызнякі па берагах вадаёмаў. Вельмі часта сустракаюцца на пойменных лугах побач з лесам, у маладых алешніках, а таксама на ўчастках паміж вільготнымі і сухімі лясамі, паміж лясамі і лугамі. Трапляецца жывародная яшчарка і паблізу населеных пунктаў, уздоўж дарог.
Асаблівасці біялогіі
Актыўны перыяд жывароднай яшчаркі пры добрым сонечным надвор'і працягваецца прыкладна з 9-10 да 18-19 гадзін. Звычайна яна выходзіць са сховішча ў добрае цёплае надвор'е. Жывародная яшчарка не рые нор, а выкарыстоўвае для жылля або часовага сховішча норы мышападобных грызуноў, трухлявыя пні, кучы ламачча, мохавыя купіны, тоўсты лясны подсціл, расколы і дуплы дрэў. Яна добра плавае, можа ныраць, перасоўвацца па дне і нават можа закапацца ў глей сярод травы.
Корміцца насякомымі і іншымі беспазваночнымі. Найчасцей яна паядае жукоў, павукоў, цыкадак, мурашак, вусеняў. Акрамя таго, яна корміцца малюскамі, землянымі чарвякамі, мнаганожкамі. Палюе як на зямлі, так і на ствалах дрэў. Жывародная яшчарка паядае вялікую колькасць расліннаедных і іншых беспазваночных, але і сама служыць кормам для многіх відаў млекакормячых і птушак.
На зімоўку ідзе ў кастрычніку. Зімуе ў сховішчах. Вясной з'яўляецца, калі ў лесе яшчэ месцамі ляжыць снег, гэта значыць намнога раней за большасць рэптылій. Пасля выхаду з зімоўкі пачынаецца шлюбны перыяд. У адрозненне ад усіх астатніх відаў свайго роду гэта яшчарка не адкладвае яйкі ў зямлю, а носіць іх у сабе. Пасля кладкі яек дзіцяняты, якія сфармаваліся ў іх, прарываюць пергаментападобную яйкавую абалонку і выходзяць вонкі. Колькасць дзіцянят, што прыносіць адна самка, ад 2 да 12. Палавой спеласці маладыя яшчаркі дасягаюць у двухгадовым узросце.
Аршалы (Усходне-Казахстанская вобласць)
Аршалы — аул у Жармінскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Аршалінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 103 км на поўдзень ад цэнтра горада Чарска. Код КАТА — 634473100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 764 чалавекі (376 мужчын і 388 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 487 чалавек (224 мужчыны і 263 жанчыны).
Благавішчэнка (Дніпроўскі раён)
Благавішчэнка (Благовіщенка) — вёска ў Дніпроўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Брацкэ (Дніпроўскі раён)
Брацкэ (Братське) — вёска ў Дніпроўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Спіс аб’ектаў PGC (1947001—1948000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1947001—1948000)
Кантрольны пункт
Кантрольны пункт (скарочана — КП) — кропка, у якой павінны пабываць удзельнікі спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні і сумежных відах спорту, такіх як рагейн і прыгодніцкія гонкі.
Кантрольныя пункты павінны размяшчацца на арыенцірах, пазначаных на карце і апісаных у легендзе. Часам для дадатковага кантролю ў раёне КП знаходзіцца суддзя-кантралёр.
Лізавета Васілеўна Запольская
Лізавета Васілеўна Запольская (нар. ) — беларуская плыўчыха. Кандыдат у майстры спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраная прызёрка Спартакіяды Беларусі сярод ДЮСШ 2013 года на дыстанцыі 200 м вольным стылем.
Пераможца Алімпійскіх дзён моладзі Беларусі 2014 года на дыстанцыі 200 м комплексным плаваннем.
Бронзавая прызёрка Першынства Беларусі 2015 года на дыстанцыі 200 м комплексным плаваннем.
Васыліўка (Дніпроўскі раён)
Васыліўка (Василівка) — вёска ў Дніпроўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
NGC 6956
NGC 6956 (іншыя абазначэнні — PGC 65269, UGC 11619, MCG 2-53-1, ZWG 425.1, IRAS20415+1219) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) ў сузор’і Дэльфін.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Міхаіл Пятровіч Драгаманаў
Міхаіл Пятровіч Драгаманаў (Михайло Петрович Драгоманов;, Гадзяч — , горад Сафія) — украінскі публіцыст, гісторык, філосаф, эканаміст, літаратуразнавец, фалькларыст, грамадскі дзеяч, прадстаўнік вядомага роду ўкраінскіх грамадскіх і культурных дзеячаў Драгаманавых. Адзін з арганізатараў «Старой грамады» ў Кіеве.
Біяграфічныя звесткі
Скончыў Кіеўскі ўніверсітэт (1863), дзе пасля і працаваў. Дацэнт Кіеўскага ўніверсітэта (1864-75). Пасля звальнення за палітычную нядобранадзейнасць эміграваў у Жэневу, дзе ўзначальваў суполку ўкраінскай палітычнай эміграцыі (1876-89). Прафесар Вышэйшай школы ў Сафіі (цяпер — Сафійскі ўніверсітэт) (1889—1895). Брат пісьменніцы Алены Пчолкі, дзядзька Лесі Украінкі і Аксаны Драгаманавай. Яго сын — Драгаманаў Святазар Міхайлавіч.
Грамадская дзейнасць, светапогляд
У Жэневе з М. Паўлыкам і С. Падалінскім выдаваў часопіс «Громада», забароненыя ў Расіі творы Т. Шаўчэнкі, П. Мірнага і інш. Прапаведаваў культурна-нацыянальную аўтаномію Украіны. У 1881 выдаў на беларускай мове агітацыйную брашуру С. Падалінскага «Пра багацтва ды беднасць». Працы М. Драгаманава па гісторыі Украіны: «Урывак з гісторыі ўкраінафільства» (1876), «Матэрыялы для маларускай гісторыі ў італьянскіх архівах» (1877), «Погляд на ўкраінскую гісторыю» (1895) і інш. Як эканаміст быў на пазіцыях утапічнага сацыялізму. Прадстаўнік культурна-гістарычнай школы і параўнальна-гістарычнага метаду ў літаратуразнаўстве («Літаратура расійская, велікаруская, украінская і галіцкая», 1873—74, «Шаўчэнка, украінафілы і сацыялізм», 1879, і інш.). Апублікаваў зборнікі ўкраінскага фальклору «Гістарычныя песні маларускага народа» (т. 1—2, 1874—75, з В. Антановічам), «Палітычныя песні ўкраінскага народа 18—19 ст» (1883—85) і інш. Прызнаваў права Беларусі на самастойнае развіццё, асуджаў польскую і рускую палітыку дэнацыяналізацыі беларусаў («Вопыт украінскай палітыка-сацыяльнай праграмы», 1884, «Велікарускі інтэрнацыянал і польска-ўкраінскае пытанне», 1907). М. Паўлык і І. Франко пад уплывам М. Драгаманава ў 1885 скпалі праект украінска-польска-літоўска-беларускага брацтва". У 1886 перапісваўся з беларускім пісьменнікам В. Савіч-Заблоцкім.
Якаў Іванавіч Герд
Якаў Іванавіч Герд (пры нараджэнні Джэймс Артур Герд, Arthur James Heard; 12 снежня 1799, Грынвіч, Англія— 16 (28) верасня 1875, Санкт-Пецярбург) — арганізатар першай у Расійскай імперыі школы ўзаемнага навучання. Заснавальнік вядомай да гэтага часу расійскай дынастыі навукоўцаў з прозвішчам Герд.
Біяграфія
З маленства ён марыў стаць мараком, на што яго маці, якая страціла мужа і двух сыноў, служыўшых маракамі, ні за што не згаджалася. У 1815 годзе многія зацікавіліся новым метадам першапачатковага навучання, які распрацаваў квакер Ланкастэр. Ён адкрыў школу ў той частцы Лондана, якая была населена самым бедным людам.
Дзяржаўны канцлер Расійскай імперыі граф Н. П. Румянцаў даручыў у 1817 годзе сакратару расійскага пасольства ў Лондане Штрандману адшукаць маладога чалавека, які пагадзіўся б вывучыць ланкастэрскі метад выкладання, а затым адкрыць падобнае вучылішча ў Расеі. Штрандман прапанаваў гэта Я.Герду, якому на той момант было васемнаццаць гадоў. Я. Герд стаў вывучаць падрабязна ланкастэрскі метад навучання, для чаго ён штодня хадзіў на заняткі ў цэнтральнае вучылішча, затым здаў экзамен і атрымаў пасведчанне ад Вучылішчнага камітэта аб знаёмстве з падрабязнасцямі ланкастэрскага метаду, затым ён яшчэ некалькі месяцаў хадзіў для вывучэння гэтага метаду выкладання ў вучылішча доктара Бэла, дзе таксама атрымаў адпаведнае пасведчанне.
Увосень 1817 года Я. Герд, заключыўшы трохгадовы кантракт, прыбыў морам з Лондана праз Кранштат ў Санкт-Пецярбург. Далей ён накіраваўся ў горад Гомель, дзе ў маёнтку графа Н. П. Румянцава было ў далейшым адкрыта першае вучылішча працавітасці і ўзаемнага навучання ў Расіі.
З восені 1817 года па снежань 1819 года ішла падрыхтоўка да адкрыцця вучылішча. І пасля ўзвядзення часовага будынка для вучылішча 10 снежня 1819 года ў ім пачаліся заняткі. Першымі вучнямі гэтай навучальнай установы сталі 50 сірот з уладанняў графа Н. П. Румянцава. 8 лістапада 1820 года быў пабудаваны новы будынак вучылішча, разлічанага на 200 вучняў а адпаведнасці з тэарэтычнымі патрабаваннямі методыкі выкладання. Школа паспяхова вяла навучанне. 29 сакавіка 1821 года ў сувязі з заканчэннем свайго трохгадовага кантракту Якаў Герд вярнуўся ў Англію.
Памёр у ноч на 16 верасня 1875 года ў Пецярбургу. Пахаваны на Смаленскіх евангелічных могілках.
Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельман
Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельма́н (, г. п. Валадарск-Валынскі, Жытомірская вобласць — ) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1974).
Біяграфія
Скончыў у 1945 годзе Маскоўскі архітэктурны інстытут. 3 1945 года ў розных праектных арганізацыях Мінска, у Белдзяржпраекце, начальнікам аддзела планіроўкі і забудовы Упраўлення па справах будаўніцтва і архітэктуры Мінска, галоўным архітэктарам праектаў Беларускага аддзялення Саюздзіпрагандлю, з 1950 года галоўны архітэктар інстытута «Белпрампраект», з 1961 па 1974 г. у інстытуце «Мінскпраект», кіраўніком майстэрні, у 1964—1971 гадах галоўным архітэктарам.