cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тэрмаэлектрычныя з’явы
У некаторай ступені ўсе гэтыя эфекты аднолькавыя, паколькі прычына ўсіх тэрмаэлектрычных з'яў — парушэнне цеплавой раўнавагі ў патоку носьбітаў (гэта значыць адрозненне сярэдняй энергіі электронаў у патоку ад энергіі Фермі).
Абсалютныя значэнні ўсіх тэрмаэлектрычных каэфіцыентаў растуць з памяншэннем канцэнтрацыі носьбітаў; таму ў паўправадніках яны ў дзясяткі і сотні разоў большыя, чым у металах і сплавах.
Макаўе (Крычаўскі раён)
Ма́каўе (, Маковье) — вёска ў Беларусі, у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Вёска знаходзіцца каля правага берага ракі Добрасць.
Малькаўка (Крычаўскі раён)
Ма́лькаўка (, Мальковка) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Да 24 лютага 1982 года вёска ўваходзіла ў склад Бацвінаўскага сельсавета.
Гегамскі хрыбет
Гегамскі хрыбет — платопадобны водападзел басейнаў возера Севан — з усходу, прытокаў ракі Аракс і Раздан, Азат і Ведзі — з паўднёвага захаду і Арпа — з поўдня. Сярэдняя вышыня Гегамскага горнага масіва — каля 2500 м. Хрыбет мае вулканічнае паходжанне, уключае вялікую колькасць патухлых вулканаў. Даўжыня хрыбта — 70 км, шырыня — 48 км. Назва Гегамскага хрыбта звязана з імем праўнука Айка Наапета — Гегама.
Фердынанд фон Гебра
З 1869 года ардынарны прафесар дэрматалогіі Венскага ўніверсітэта. Упершыню даў навуковую класіфікацыю скурных хвароб, падзяліўшы іх, у залежнасці ад патолагаанатамічнага субстрата, на 12 груп. Апісаў шэраг захворванняў скуры, названых яго імем (прурыга Гебра, паліморфная экссудатыўная эрытэма Гебра, абрамленая экзэма Гебра). Распрацаваў некалькі новых метадаў лячэння скурных хвароб. Актыўна выступаў супраць прыхільнікаў гумаральнай паталогіі.
Ірвін Шапіра
І́рвін Шапі́ра (Irwin Shapiro, нар. 1929, Нью-Ёрк) — амерыканскі фізік, які працаваў у вобласці радыё- і радарнай тэхнікі ў дадатку да астраметрыі, астрафізікі і праверкі тэорый гравітацыі.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку, ЗША. Атрымаў дыплом бакалаўра па матэматыцы ў Карнельскім універсітэце і дыплом магістра ў Гарвардзе. Атрымаў дыплом доктара філасофіі па фізіцы там жа ў 1955 годзе. З 1954 года працаваў у лабараторыі Лінкальна Масачусецкага тэхналагічнага інстытута (МТІ). У 1967 годзе атрымаў пасаду прафесара ў МТІ. У 1982 годзе атрымаў пасаду прафесара ў Гарвардзе. У 1997 годзе быў абраны першым універсітэцкім прафесарам імя Цімкена (Timken University Professor).
Кам’янскэ
Кам’янскэ, у 1936—2016 гадах — Днепрадзяржы́нск  — горад ва Украіне, у Днепрапятроўскай вобласці. Вядомы з 1750 года. Порт на рацэ Дняпро. Чыгуначная станцыя. Чорная металургія, хімічная прамысловасць, машынабудаванне (вагонабудаванне, вытворчасць кацельнага абсталявання), энергетычная, лёгкая, харчовая прамысловасць. ТЭЦ. ГЭС. Днепрадзяржынскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт. Музей гісторыі горада.
У 1979 годзе недалёка ад горада адбылася авіякатастрофа.
19 мая 2016 года Вярхоўная Рада Украіны ў рамках дэкамунізацыі прыняла пастанову аб перайменаванні Днепрадзяржынска ў Кам’янскэ.
Галубчыкі
Галу́бчыкі (, Голубчики) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Новікі (Крычаўскі раён)
Но́вікі (, Новики) (да 30 ліпеня 1964 года Балва́наўка ) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Галубчыкі
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Новікі (Крычаўскі раён)
Да 24 лютага 1982 года вёска ўваходзіла ў склад Бацвінаўскага сельсавета.
Саламянка
Саламя́нка (, Соломянка) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Парэцкага сельсавета.
Да 29 верасня 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Азёрскага сельсавета, да 10 снежня 1973 года — у складзе Наварудскага сельсавета.
Дніпрова Чайка
Дніпрова Чайка (сапр. Людміла Аляксееўна Васілеўская;, вёска Зялёны Яр — ) — украінская пісьменніца-, і.
Біяграфія
Скончыла гімназію ў Адэсе (1879). Майстар інтымнай і грамадзянскай лірыкі. Аўтар рытмізаваных лірычных мініяцюр, адметных сацыяльнай сімволікай, рамантычным пафасам і філасофскім роздумам пра сэнс жыцця: «Дзяўчына-чайка» (1892), «Скала» (1893), «Буравеснік» (1900), «Плаўні гараць» (1902). Побыт украінскай інтэлігенцыі і сялянства адлюстраваны ў апавяданнях «Знахарка» (1885), «Крыжанос» (1896), «У школе» (1909). Вядома як збіральніца фальклору, перакладчыца.
Салацце
Сала́цце (, Салатье) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Парэцкага сельсавета.
Гараўляне
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Бабічы (Узрэцкі сельсавет)
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 20 км у напрамку на поўнач ад горада Глыбокае, за 205 км ад Віцебска, на рацэ Дабрылаўка.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Гегард
Гегард (Գեղարդ, [geghárd], літаральна - «дзіда»), таксама ўжываецца старая назва Айрыванк («пячорны манастыр») — манастырскі комплекс, унікальнае архітэктурнае збудаванне ў Катайкскай вобласці, Арменія. Размешчаны ў цясніне горнай ракі Гохт (правы прыток ракі Азат), прыкладна ў 40 км на паўднёвы ўсход ад Ерэвана. Занесены ЮНЕСКА ў спіс аб'ектаў Сусветнай культурнай спадчыны.
Больш поўная назва - Гегардаванк (арм. Գեղարդավանք, [geghárdavánkh]), літаральна - «Манастыр дзіды». Назва манастырскага комплексу паходзіць ад дзіды Лонгіна, якой пракалолі цела Ісуса Хрыста на Крыжы, і, як сцвярджаецца, прывезенага ў Арменію апосталам Фадзеем у ліку многіх іншых рэліквій. Зараз дзіда выстаўлена ў музеі Эчміядзіна.
Пад’ялецкі
Пад'яле́цкі (, Подъелецкий) — пасёлак у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Лабковіцкага сельсавета.
Дняпроўска-Бугскае вадасховішча
Дняпроўска-Бугскае вадасховішча — вадасховішча ў Беларусі, у Кобрынскім раёне Брэсцкай вобласці.
Сабаляны
Сабаля́ны (, Соболяны) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Парэцкага сельсавета.
Дняпроўска-Бугскае вадасховішча
Плошча паверхні 1,47 км². Найбольшая глыбіня 9,2 м, сярэдняя — 4,81 м. Даўжыня 1,6 км. Найбольшая шырыня 1,13 км. Даўжыня берагавой лініі 4,7 км. Аб’ём вады 7,07 млн м³. Наліўное. На канале Арэхаўскі (басейн ракі Мухавец), за 7,8 км ад вусця, за 27 км на паўднёвы ўсход ад горада Кобрын. Створана ў 1986 годзе для арашэння зямель і рыбагадоўлі. Сярэдні шматгадовы сцёк складае 89 млн м³.
Экіманскі пасад
Экіманскі пасад, або проста Экімань  — найбольш аддалены ад гістарычнага цэнтра Полацка пасад. Размяшчаўся на левым беразе Дзвіны на захад ад Востраўскага пасада.
Назва «Экімань» паходзіць ад назвы храма Іаакіма і Ганны. У тэкстах прывілеяў Аляксандра Ягелончыка 7 кастрычніка 1498 г. і Жыгімонта Старога 27 жніўня 1509 г. Полацку на магдэбургскае права згадваюцца людзі, якія былі падначалены баярам і духавенству і пражывалі на тэрыторыі левабярэжнай часткі Полацка.
Пачатак станаўлення Экіманскага пасада, як і іншых левабярэжных пасадаў, Востраўскага, Крыўцова і Слабадскога, прыпадае прыкладна на XIV стагоддзе. У маі і жніўні 1518 г. маскоўскія войскі ў чарговы раз спалілі Вялікі і Запалоцкі пасады і паркан (дагэтуль пасад выпальваўся ў 1508 і 1513 гг.). Пасля гэтых падзей насельніцтва пасадаў, якое было пад уладай баяр і духавенства, вымушана было пакінуць свае дворышчы ў горадзе і разысціся. Месцы, куды яны разышліся, у крыніцах не пазначаецца, аднак ёсць усе падставы для сцвярджэння, што іх шлях быў накіраваны на левабярэжжа р. Дзвіны, a мяжа рассяпення ахоплівала Экіманскі і Крыўцоў пасады (па-за межамі мястэчак Слабада і Востраў). Зручнае размяшчэнне Экіманскага пасада на левым беразе р. Дзвіны на значным аддаленні ад Верхняга замка — асноўнай мэты частых захопніцкіх паходаў на Полацк у XVI—XVII стст. — рабіла пасад вельмі прыцягальным для жыцця. Юрыдычная залежнасць гэтых людзей ад баярства адлюстравана ў тапонімах Экімані — Баяршчызна, вул. Баярская. Многія з гэтых людзей займаліся агародніцтвам і выпадалі з сістэмы сацыяльна-эканамічнага развіцця горада.
У дачыненні да Экімані ў сярэдзіне XVI стагоддзя ўжываецца адначасова назва «пасад» і «прадмесце», у XVII стагоддзі выкарыстоўваецца назва «мястэчка» і «факторыя». Прычынай гэтага была перадача мясцовасці Стэфанам Баторыем езуіцкаму калегіуму. Экімань з’яўлялася разам з Востравам яго найбуйнейшай юрыдыкай і паводле земскіх кніг з канца XVI стагоддзя мела статус полацкага прадмесця, аднак яе жыхары ў XVII стагоддзі па-ранейшаму лічыліся мяшчанамі.
У 1650-я гг. пасад меў разгалінаваную вулічную сетку. Тут размяшчаліся вул. Баярская, Віленская, Езеньская, а таксама мясцовасць Баяршчызна з вул. Вялікай. Да таго ж Экіманскі пасад меў уласны рынак. Назва вул. Віленскай сведчыць пра наяўнасць аднайменнай дарогі па-за межамі пасада. Пра аналагічную дарогу паведамляецца ў апісанні пахода Івана IV Грознага на Полацк 1563 г.
У першай трэці XVII стагоддзя на левым беразе Дзвіны існаваў адзіны Крыўцоў пасад. На гэтым пасадзе размяшчалася «мястэчка», у сэнсе «мясцовасць», Бельчыцы-Кабак, ці Бельчыцкая слабада. Экімань, былая юрыдыка езуіцкага калегіума, падчас вайны 1654—1667 гадоў і панавання ў горадзе Аляксея Міхайлавіча была падначалена гарадскому магістрату і набыла статус пасада.
Паводле Люстрацыі 1774 года, Экімань з’яўлялася полацкім мястэчкам (такі ж статус меў і Востраў), але разглядаецца разам з дзевяццю фальваркамі полацкіх езуітаў, Экіманскія мяшчане былі прыпісаны да езуіцкага калегіума. На езуіцкім фальварку Экімані разам з Востравам размяшчаўся 121 дом з насельніцтвам 726 чалавек, мястэчка было размешчана ўздоўж р. Дзвіны на дзве мілі, а ўшыр на адну мілю «а месцамі болей ці меней», і «ляжыць тое мястэчка ад слабады Бельчыцкай у 1/4 мілі». У Экімані былі чатыры карчмы — Пятніцкая, Хацевіцкая і Палюдавіцкая, чацвёртая карчма была прыватная, альбо вольная.
Бычкова (Глыбоцкі раён)
Бычко́ва (, Бычково) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Экіманскі пасад
З пісьмовых крыніц XVII—XVIII стст. вядома, што на тэрыторыі Экіманскага пасада размяшчаліся касцёл і царква. Таксама існавала старажытная ўніяцкая царква Св. Мікалая.
Старая Руда
Стара́я Руда́ (, Старая Руда) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Парэцкага сельсавета.
Парэнталіі
Парэнталіі - рэлігійнае свята ў Старажытным Рыме для памінання і прынашэнняў памерлым бацькам (parentes) і іншым родзічам.
Dies parentales адкрывала 13 лютага старэйшая вясталка (Vestalis Maxima) ахвярапрынашэннем, а заканчавліся святы 21 лютага вялікім святам feralia.
Авідзій апісвае, што на дарогах і каля магіл пакідаліся невялікія падарункі: вянкі, садавіну, жлеб, кветкі фіялкі. Падчас парэнталій усе храмы былі зачынены, было забаронена праводзіць вяселлі.
Паклады
Паклады́ (, Поклады) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Матраналіі
Матраналіі - урачыстасці ў Старажытным Рыме ў гонар багіні Юноны, якія святкаваліся замужнімі жанчынам штогод 1 сакавіка.
Грыцы (Глыбоцкі раён)
Грыцы́ (, Грицы) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Хамуты
Хамуты́ (, Хомуты) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Парэцкага сельсавета.
Первакрычаўскі
Пе́рвакры́чаўскі (, Первокричевский) — пасёлак у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Карл Гегенбаўр
Карл Гегенбаўр (Karl Gegenbaur;, Вюрцбург — , Гайдэльберг) — нямецкі вучоны, класік , перакананы прыхільнік тэорыі эвалюцыі Чарльза Дарвіна.
Біяграфія
Карл Гегенбаўр нарадзіўся ў баварскім горадзе Вюрцбургу. З 1845 вывучаў медыцыну, надаючы асаблівую ўвагу анатоміі, пад кіраўніцтвам і Вірхава ў Вюрцбургскім універсітэце. Быў асістэнтам, а затым прафесарам у Вюрцбургу і Енскім універсітэце. Працаваў таксама ў Гайдэльбергскім універсітэце, дзе яму асісціраваў Георг Ругэ. Пры ўніверсітэце Гайдэльберга ён выконваў абавязкі дырэктара анатамічнага інстытута да сваёй адстаўкі ў 1901 годзе.
Прыгаўка
Пры́гаўка (, Прыговка) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Віктар Пятровіч Астаф’еў
Віктар Пятровіч Астаф'еў (, сяло Аўсянка, Краснаярскі край, РСФСР —, Краснаярск) — савецкі і расійскі пісьменнік. Лаўрэат двух Дзяржаўных прэмій СССР (1978, 1991) і трох Дзяржаўных прэмій РФ (1975, 1995, 2003). Герой Сацыялістычнай Працы (1989). Падпісант «Ліста 42-х».
Друкаваўся з 1951 года. У псіхалагічных аповесцях пра вайну і сібірскую вёску «Крадзеж» (1966), «Пастух і пастушка» (1971), у цыкле аўтабіяграфічных апавяданняў і аповесцяў «Недзе грыміць вайна» (1967), «Апошні паклон» (кнігі 1-2, 1968—1978), узнімае тэму процістаяння духоўнаму і маральнаму распаду. Раман «Цар-рыба» (1976, Дзяржаўная прэмія 1978) пра пагрозу знішчэння прыроды. У рамане «Сумны дэтэктыў» аналізуе духоўны і сацыяльны стан грамадства.
Вюрцбургскі ўніверсітэт
Вюрцбургскі ўніверсітэт Юліуса і Максіміліяна (Julius-Maximilians-Universität Würzburg) — адзін з найстарэйшых універсітэтаў Германіі, знаходзіцца ў Вюрцбургу, Баварыя.
Гісторыя
Упершыню заснаваны 10 снежня 1402 г. арцыбіскупам Іаганам Эглафштайнскім, але неўзабаве пасля яго смерці навучальны працэс быў спынены. Прычынамі заняпаду ўніверсітэта былі недастатковае фінансаванне і забойствам канцлера ўніверсітэта яго камердынерам. Паўторна заснаваны ў 1582 князем-біскупам Юліусам Эхтэрам Меспельбрунскім (1545-1617). Пячатка з'явілася толькі на наступны год, таму на малюнку бачны 1583 год. З медыцынскім факультэтам быў злучаны Юліанскі шпіталь.
Універсітэт носіць два імені — заснавальніка, князя-біскупа Юліуса, і курфюрста (пасля караля) Баварыі Максіміліяна I, пры якім універсітэт быў секулярызаваны.
У канцы XIX стагоддзя ў бібліятэцы ўніверсітэта да 10 000 тамоў. Студэнтаў (1889) — 1588 чал.
Двор Узрэчча
Дво́р Узрэ́чча (, Двор Узречье) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах маёнтак Узрэчча ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Кур’янава (Глыбоцкі раён)
Кур'я́нава (, Курьяново) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Асвейская вежа
Асвейская вежа — адна з дзевяці вежаў Верхняга замка ў Полацку. Паводле апісанння была «добра и покрыта, на споде той вежи земная стрельница». У адпаведнасці з пералічэннем вежаў з поўдня на поўнач Асвейская вежа трапляе на паўночна-заходнi край Верхняга замка ў раёне так званай Машны. Яна магла стаяць як на верхняй, так i на нiжняй пляцоўцы паўночна-заходняга мыса замка. Больш верагоднае яе размяшчэнне на нiжняй пляцоўцы, бо ў 1579 г., як лiнiя фартыфiкацыi праходзiла менавiта тут. Акрамя таго, гэты куток замка мае дакладную накіраванасць на Асвею, што i замацавана ў назве вежы.
Пушкары (Крычаўскі раён)
Пушкары́ (, Пушкари) — пасёлак у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Бронзавая накладка з Полацкага гарадзішча
Бронзавая накладка — археалагічны артэфакт XI—XIII стст., выяўлены пры раскопках Полацкага гарадзішча. Падобная накладка можа сведчаць аб пражыванні тут феадальнай знаці — князя і баяраў.
Апісанне
Выраб мае форму роўнабаковага трохвугольніка, выгнутага па вертыкальнай восі (памер бакоў роўны 10 см). Гэты прадмет з'яўляўся састаўной часткай адной кампазіцыі з некалькіх, магчыма, аналагічных па сюжэце, накладак. Малюнак барэльефны, вышыня адліўкі 0,3 см. Можна выказаць меркаванне, што некалькі падобных накладак атачалі драўляную чару. Дэфармацыя верхняй часткі выраба не дазваляе вызначыць яе дыяметр.
Мацавалася накладка з дапамогай металічных штыфтоў да ніжняга боку вянка драўлянай чары і да прыдоннай часткі сценкі — на гэта ўказваюць адтуліны ў верхняй частцы выраба, а таксама адтуліна са штыфтом у ніжнім вугле. Малюнак грыфона з'яўляўся свайго роду абярэгам змесціва трапезнай чары, прызначанай, верагодна, для сталавання князя або яго бліжэйшага асяроддзя. Не выключана, аднак, прызначэнне чары для царкоўных мэт. Раслінны арнамент сімвалізуе Дрэва Жыцця — архетып найстаражытнейшага сакральнага сюжэта.
Паходжанне
Вельмі выразная выява грыфона адпавядае вядомым усходнім узорам. На думку К. А. Лавыш, якая займалася вывучэннем гэтай накладкі, выраб можа з'яўляцца мясцовай копіяй, зробленай па візантыйскіх арыгіналах. Між тым, даследчыца не выключае цалкам і візантыйскага паходжання прадмета.
ФК Партызан Бялград
«Партызан» (Партизан) — сербскі прафесійны футбольны клуб з Бялграда, які з’яўляецца асноўнай часткай спартыўнага таварыства «Партызан». Клуб з’яўляецца другім самым паспяховым у Сербіі, выйграўшы ў агульнай складанасці 45 трафеяў, уключаючы 27 нацыянальных чэмпіянатаў, 16 нацыянальных кубкаў, 1 нацыянальны суперкубак, 1 Кубак Мітропы, і займае другое месца ў выніковай табліцы Югаслаўскай лігі ўсіх часоў.
Хартмут Міхель
Біяграфія і навуковая праца
Хартмут Міхель нарадзіўся ў Людвігсбургу ў 1948 годзе, у 1974 годзе скончыў Цюбінгенскі ўніверсітэт, дзе ў апошні год працаваў у лабараторыі, якая даследавала АТФазную актыўнасць у галабактэрыях. Пасля гэтага працаваў у вобласці рэнтгенаструктурнага аналізу мембранных бялкоў. У 1982—1985 гадах Міхель разам з Робертам Хуберам і Іаганам Дайзенхофером змог атрымаць дакладную структуру бактэрыяльнага рэакцыйнага фотасінтэтычнага цэнтра, за што ў 1988 годзе ўсе трое атрымалі атрымалі Нобелеўскую прэмію па хіміі.
Ҁ
Ҁ, ҁ (коппа) — архаічны кірылічны знак, які наўрад ці варта лічыць літарай. Выкарыстоўваўся ў стараславянскам пісьменстве выключна ў якасці лікавага знака 90, што ў дакладнасці паўтарала сярэднявечную грэчаскую сістэму запісу лікаў: у якасці літары коппа (Ϙ) выйшла з ужытку да пачатку «класічнага» перыяду старажытнагрэчаскай літаратуры (а таму і не ўключаецца ў склад стандартнага 24-літарнага грэчаскага алфавіта), але дагэтуль захоўваецца ў якасці лікавага знака (з тым жа значэннем), бо традыцыйная алфавітная сістэма нумарацыі ў грэкаў не цалкам выцеснена арабскімі лічбамі: часам ею перадаюцца «нумары» кіраўнікоў, напрыклад Φίλιππος Β = Філіп II.
У глаголіцы літара-адпаведнік коппы адсутнічае.
У кірыліцы ж знак Ҁ даволі рана стаў успрымацца як графічны варыянт падобнай на яго літары Ч, так што ў царкоўнаславянскім пісьменстве лікавым знакам 90 стала гэтая літара.
Змешванне знака Ҁ і літары Ч можна ўгледзець і ў адваротным напрамку: так, шрыфты беларускага першадрукара Францыска Скарыны мелі характэрную коппаабразную літару Ч.
Назва «коппа» для кірылічнага знака Ҁ — умоўная, нядаўна ўведзеная па аналогіі з грэчаскаю. У цяперашніх падручніках і слоўніках стараславянскага алфавіту часам уключаецца ў спіс літар кірылічнай азбукі, як і ў Стараславянскім слоўніку М. 1994 табліца на стар 56-57 змешчана паміж О і П.
Ѣ
У стараславянскай мове пазначала нейкі доўгі галосны, як мяркуецца, [æ:] ці дыфтонг [ie:] (цікава, што ў глаголіцы няма асобнай літары, адпаведнай ётаванаму А (Ꙗ), так што кірылічныя напісанні ꙗзва, ꙗрость, ꙗсли перадаюцца там з пачатковай літарай яць; гэтак жа тлумачыцца і назва літары: мяркуюць, што стараслав. ѣть есць скажонае ѣдь (ѣдь) «ежа»). Таксама яць ужывалася ў старабеларускай мове.
У беларускай мове ніколі не ўжывалася.
У кірыліцы «яць» звычайна лічыцца 32-й літарай (займае месца ў алфавіце пасля літары Ь), у глаголіцы па парадку 33-і, лікавага значэння не мае.
У невялікай колькасці самых старажытных кірылічных помнікаў сустракаецца таксама адмысловая літара «ётаваны яць».
Сакольнічы
Сако́льнічы (, Сокольничи) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
У 1924—1954 гадах цэнтр Сакольніцкага сельсавета.
Вёска знаходзіцца каля правага берага ракі Добрасць.
Астравок 1
Астраво́к 1 (, Островок 1) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Грандзіцкага сельсавета.
Сасноўскі (Крычаўскі раён)
Сасно́ўскі (, Сосновский) — пасёлак у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Лабковіцкага сельсавета.
Да 2013 года пасёлак уваходзіў у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Свадкавічы
Сва́дкавічы (, Свадковичи) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Вёска знаходзіцца каля правага берага ракі Добрасць.
Й
Й й (І нескладовае) — літара большасці славянскіх кірылічных алфавітаў (10-я ў балгарскім, 11-я ў беларускім і рускім, 14-я ва ўкраінскім. У сербскім і македонскім адсутнічае, замест яе ўжываецца літара Ј). Літара Й уваходзіць таксама ў кірылічныя пісьменнасці многіх неславянскіх моў.
Літара Й пазначае нескладовы галосны гук [i̯] і блізкі да яго звонкі зычны [j]. Ва ўкраінскай і балгарскай мовах спалучэнне йо выкарыстоўваецца ў пачатку слоў і пасля галосных замест адсутнай у іх літары Ё.
Пры увядзенні грамадзянскага шрыфту ў 1707—1711 гадах былі скасаваны ўсе надрадковыя знакі, і асобы знак Й знік. Ён быў адноўлены ў 1735 годзе (часта гэту дату лічаць датай узнікнення літары Й), але фармальна асобнай літарай не лічыўся: не ўключаўся ў пералік літар азбукі, не меў парадкавага нумара, у слоўніках аб’ядноўваўся з И і падобн. Афіцыйна літарай алфавіта Й стала толькі ў XX стагоддзі, хоць нейкае «ўшчамленне ў правах» захоўваецца дагэтуль: калі пункты пералічэння чаго-небудзь пазначаюцца беларускімі літарамі, то й (як і ў, ы, ь), пры гэтым прапускаецца.
У XVIII—XIX стагоддзях на ўзор рускага грамадзянскага шрыфту літара Й увайшла ў грамадзянскія шрыфты балгарскай, украінскай і беларускай моў. Да сярэдзіны XIX стагоддзя літара Й выкарыстоўвалася і ў сербскай пісьменнасці, але затым была заменена лацінападобнай літарай Ј, якая была перанята і македонскай пісьменнасцю.
Хатні камп’ютар
Хатні (бытавы) кам’ютар — камп’ютар, прызначаны для выкарыстання дома. Тэрмін побытавы ці хатні камп’ютар пазначае танны сегмент другога пакалення мікракамп’ютараў, якія з’явіліся на рынку ў 1977 годзе і атрымалі шырокае распаўсюджанне ў 1980-я гады. У адрозненні ад даражэйшых і мацнейшых машын, што звычайна зваліся прафесійнымі ці персанальнымі камп’ютарамі (калька з англамоўнага тэрміна Personal Computer), хатнія камп’ютары былі адметныя меншым коштам, больш сяброўскім інтэрфейсам да карыстальніка і зручнасцю канструкцыі.
Хатнія камп’ютары сталі шырока даступнымі, калі пачалася масавая вытворчасць мікрапрацэсараў, а таксама мікрасхем вялікай ступені інтэграцыі, што прывяло да рэзкага скарачэння памераў камп’ютараў і іх танненню. Гэта дазволіла выкарыстоўваць камп’ютары ў хатніх умовах. Калі раней, у сярэдзіне 70-х, мікракамп’ютары з’яўляліся не болей чым дарагімі і маламоцнымі цацкамі для прафесіяналаў і энтузіастаў, то пад канец дзесяцігоддзя наймацнейшыя экзэмпляры маглі канкураваць з таннымі міні-ЭВМ, стварыўшы сегмент прафесійных камп’ютараў (які ператварыўся потым у рабочыя станцыі), тады як самыя простыя канфігурацыі сталі даступныя коштам прыватнаму спажыўцу. У далейшым, у сувязі с ростам выкарыстання ў побытавай сферы IBM PC-сумяшчальных ПК (т.з. персанальных, першапачаткова даволі дарагіх і прэзентаваных IBM як прызначаныя для 100 % прафесійнага, пераважна офіснага ўжывання, але з развіццём тэхналогій яны значна патаннелі і сталі больш універсальнымі), тэрмін «бытавы (хатні) камп’ютар» быў выцеснены тэрмінам «персанальні камп’ютар» (ПК).
Вытокі
Пасля фенаменальнага поспеху вырабленага кампаніяй Apple Computer у 1977 годзе камп’ютара Apple II, які заваяваў папулярнасць карыстальнікаў, у прыватнасці з дапамогай электроннай табліцы VisiCalc (адной з асноўных прычын хітовага статусу якой была прапонова ў якасці сродка падліку падаткаў: праз асаблівасці падатковага заканадаўства ЗША штогоднае складанне дэкларацыі хатнімі гаспадаркамі і малымі прадпрыемствамі — надзвычай складаны і карпатлівы працэс, які раней уключаў у сябе разлінейванне і шматразовую праўку вялізных балансавых табліц), на рынак пад канец 1970-х — пачатку 1980-х хлынул струмень машын усіх тыпаў. Сярод іх сустракаліся і такія экзатычныя, як Jupiter ACE, аперацыйная сістэма якога была аснавана на мове праграмавання Forth; камп’ютар з’явіўся на рынку на кароткі момант і зноў знік. Некаторыя пратрымаліся даволі доўга — напрыклад, BBC Micro і Commodore 64, якія нават сёння маюць прыхільнікаў.
Аднак з’яўленне ў жніўне 1981 года IBM PC (паводле ўнутранай, малавядомай простаму спажыўцу сістэме класіфікацый IBM, званага «IBM 5150») прывяло ў выніку да дамінавання IBM PC-сумяшчальных персанальных камп’ютараў і новых пакаленняў гульнявых прыставак. Значна даражэйшы, арыентаваны на прафесійнае выкарыстанне, грувасткі і пужальны IBM PC быў значна мацнейшым, чым 8-бітныя хатнія камп’ютары папярэдніх пакаленняў, і ў дадатак меў модульную, пашыральную архітэктуру, што дазваляла падабраць яго канфігурацыю пад патрэбную задачу, не марнуючы лішніх грошай. Акрамя таго, дзякуючы рашэнню IBM не патэнтаваць BIOS свайго камп’ютара, праз некаторы час з’явілася вялікае мноства апаратна і праграмна сумяшчальных клонаў, якія дазвалялі запускаць праграмнае забеспячэнне IBM PC без зменаў, што прввяло да рэзкага падзення коштаў і кансалідацыі індустрыі вакол IBM-PC-сумяшчальных машын як прамысловага стандарту.
У выніку на сярэдзіну 90-х гадоў рынак хатніх камп’ютараў апынуўся падзелены паміж машынамі толькі двух платформ — IBM PC-сумяшчальных ПК ад розных вытворцаў на любы густ і гаманец, што займалі да 90 % рынку, і сканцэнтраваных на даражэйшым сегменце Apple Macintosh, доля рынку якіх вагалася на ўзроўні 10 %. Гэта сітуацыя апынулася на дзіва ўстойлівай і захоўваецца з незначнымі ваганнямі ўжо каля 20 гадоў. У той жа час мяжа паміж бытавымі і прафесійнымі машынамі пад канец 90-х апынулася канчатковы размытвй праз фактычную смерць сегменту рабочых станцый пад кіраўніцтвам АС UNIX — значна магутнасць персанальных камп’ютараў, не звязаных абмежаваннямі кампаній-вытворцаў з-за іх адкрытай архітэктуры, зрабіла UNIX-станцыі нявыгаднымі і прывяла да іх выцяснення мацнейшымі канфігурацыямі ПК, 100 % сумяшчальнымі з машынамі бытавога сегменту, хай і значна больш прадукцыйнымі.
Тэхнічныя асаблівасці
Большасць хатніх камп’ютараў былі вонкава падобнымі, мелі выкананне ў форме клавіятуры-монаблоку з таннай у вытворчасці (мембраннай альбо гумовай) клавіятурай, выводзілі 20—40 калонак у тэкставым рэжыме на звычайны тэлевізар. Многія выкарастоўвалі звычайныя шырока распаўсюджаныя аўдыёкасеты (павольныя і даволі ненадзейныя) для захоўвання інфармацыі, бо дыскаводы ў той час былі даволі дарагімі, асабліва ў Еўропе (часам дыскавод каштаваў даражэй за камп’ютар, бо меў больш складаную канструкцыю і быў даражэй у вытворчасці). У рэшце рэшт нізкі кошт для спажыўца быў важнейшы і дазваляў павялічыць аўдыторыю людзей, якія купляюць камп’ютар упершыню. У якасці асноўнага пакупніка разглядалася сям’я з дзецьмі школьнага ўзросту.
Бытавыя камп’ютары былі пабудаваны пераважна на 8-разрадных працэсарах, тыповым прадстаўніком якіх (і найбольш распаўсюджаным у хатніх камп’ютарах) з’яўляецца працэсар MOS6502 вытворчасці MOS Technology альбо Zilog Z80. Напрацягу першай паловы 1980-х распрацоўвалася і прадавалася вялікая колькасць 8-бітных хатніх камп’ютараў. У далейшым, з канчатковым састараваннем 8-бітных машын на пачатку 1990-х, ролю хатніх камп’ютараў занялі танныя канфігурацыі PC-сумяшчальных машін і Mac’аў, а на сярэдзіну 2010-х у гэтым сегменце усё большую долю займаюць планшэтныя камп’ютары.
Хатнія камп’ютары ў СССР
У Савецкім Саюзе першым хатнім камп’ютарам серыйнай вытворчасці (з 1985 году) лічыцца распрацаваны ў 1983 годзе камп’ютар «Электроника БК-0010», створаны на аснове 16-разраднага мікрапрацэсара К1801ВМ1. Потым камп’ютар быў мадыфікаваны. У 1990 годзе выпушчана мадэль БК-0011, а потым — БК-0011М. Для гэтым машін энтузіастамі створана вялізная колькасць разнастайнага праграмнага забеспячэння (уключна з аперацыйнымі сістэмамі) і перыферыйнага абсталявання.
Да гэтага камп’ютара розныя энтузіасты спрабавалі распрацоўваць уласныя камп’ютары. Першы з іх з’явіўся ў 1983 годзе. Ён зваўся «Микро-80» — савецкі аматарскі 8-разрадны мікракамп’ютар на аснове мікрапрацэсара К580ИК80А, прынцыповая схема і падрабязныя інструкцыі для сборкі камп’ютара былі апублікаваны ў часопісе «Радио» у 1983 годзе. Праз складанасці зборкі, а таксама праз адсутнасць у вольным продажы патрэбных мікрасхем, камп’ютар не атрымаў шырокага распаўсюджання. Наступным быў «Радио 86РК», схема якога была апублікавана ў часопісе «Радио» ў 1986 годзе. Ён быў прасцей у зборцы, мікрасхемы можна было купіць, ён быў сумяшчальны з «Микро-80». Гэта машына стала сапраўды масавай, што амаль адразу прывяло да з’яўлення клонаў, цалкам ці часткова сумяшчальных з базавай мадэллю. Праграмнае забеспячэнне, першапачаткова даволі беднае, хутка стваралася самімі карыстальнікамі. Ад сваіх заходніх аналагаў клоны «Микро-80»/«Радио 86РК» адрозніваліся адсутнасцю графічнага рэжыма і монахромнай выявай.
Першым персанальным камп’ютарам серыйнай вытворчасці ў СССР (1984 год) стаў ПЭВМ «Агат» — абмежаваны сумяшчальны з Apple II. Ён згадаў некалькі мадыфікацый, і нягдедзячы на даволі высокі кошт і слабасць апаратнай часткі, адыграў сваю ролю ў распаўсюджанні персанальных камп’ютараў. Гэты камп’ютар прызначаўся для школ, а паколькі кошт яго быў даволі высокі (каля 4000 рублёў), у якасці хатняга камп’ютара ён ўжываўся надзвычай рэдка.
Быў таксама распрацаваны вельмі перспектыўны камп’ютар Союз-Неон ПК-11/16 на базе 16-разраднага працэсара КН1806ВМ2. Нашаль, навацыйнае апаратнае забеспячэнне (зробленае на эксклюзіўных чыпах, і амаль не прыдатнае да рамонту) не было падтрымана праграмным забеспячэннем, і гэты камп’ютар так і застаўся невядомым большасці карыстальнікаў.
Сапраўдны бум хатніх камп’ютараў у Савецкім Саюзе пачаўся пад канец 80-х гадоў. Выпускаліся такія машыны, як «Сура», «Нейрон», «Микроша» і іншыя.
У СССР з’явіліся клоны папулярнага 8-разраднага ZX Spectrum, выкананыя рознымі схематэхнічнымі рашэннямі. За выключэннем мікрапрацэсару, выпуск анагалаў якога быў асвоены даволі хутка, усе камплектуючыя былі даступныя, што дазволіла хутка наладзіць як серыйную вытворчасць, так і кустарную/аматарскую зборку. Многія з гэтых клонаў настолькі развітыя і змененыя ў параўнанні з арыгіналам, што родніць іх мабыць толькі назва — «Спектрум».
Шырокае распаўсюджанне атрымаў 16-разрадны IBM-сумяшчальны камп’ютар «Поиск». Выпускаліся і іншыя хатнія камп’ютары, сумяшчальныя с IBM PC: Ассистент-128, Электроника МС 1502.
32-разрадныя Atari вялікай папулярнасці не атрымалі, іх месца занялі IBM PC-сумяшчальныя машыны. Amiga атрымала абмежаванае распаўсюджанне (каля 15 тыс. карыстальнікаў у 1995 годзе) і згуртавала вакол сябк суполку, якая існуе і зараз.
Гедыз
Гедыз — рака на захадзе Турцыі. Даўжыня 341 км. Плошча басейна 17,5 тыс. км². Пачынаецца ў заходняй частцы Анаталійскага пласкагор'я, у раёне г. Мурат, на значным працягу цячэ па міжгорным прагіне на поўнач ад хрыбта Баздаглар, упадае ў Ізмірскі заліў Эгейскага мора. Жыўленне дажджавое, у верхнім цячэнні таксама снегавое. Найбольшая воднасць зімой і восенню; летам моцна мялее.
Кухарава (Глыбоцкі раён)
Ку́харава (, Кухарево) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Астравок 2
Астраво́к 2 (, Островок 2) — да 2008 года вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіла ў склад Путрышкаўскага сельсавета.
Да 11 лютага 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Путрышкаўскага сельсавета, да 16 сакавіка 1987 года — у склад Грандзіцкага сельсавета. 24 красавіка 2008 вёска была ўключана ў межы горада Гродна.
Гедэнбергіт
Сустракаецца ў асацыяцыі з магнетытам і гранатам, часам з галенітам, сфалерытам, халькапірытам. У магматычных працэсах вылучаецца пры крышталізацыі нізкаплаўкіх кіслых парод. Знаходзіцца ў метамарфічных вапняках, пераважна ў скарнах.
Плошча Карузель
Плошча Карузель (Place du Carrousel) — гарадская плошча ў Першай акрузе Парыжа, размешчана паміж Луўрам і садам Цюільры.
Плошча Карузель атрымала назву ў 1662 годзе, калі яна выкарыстоўвалася Людовікам XIV для дэманстрацыйных ваенных конных выездак (карузеляў). Пазней, у часы праўлення Напалеона I і Напалеона III старыя будынкі знеслі, а плошча была пашырана.
Да 1871 года частку сучаснай плошчы займаў палац Цюільры, будаўніцтва якога ў 1564 годзе распачата па ініцыятыве Кацярыны Медычы. На час будаўніцтва загараднага Версалю Людовік XIV выбраў Цюільры месцам знаходжання свайго двара. З 1716 па 1722 год у палацы пражываў малалетні Людовік XV. У 1806—1808 гадах перад палацам Цюільры па загадзе Напалеона для ўшанавання яго перамог была пабудавана трыумфальная арка 23 мая 1871 года палац быў cпалены парыжскімі камунарамі.
Чарцёж места Віцебска 1664 года
Чарцёж места Віцебска 1664 года — дакумент па гісторыі сярэдневяковага Віцебска, захоўваецца ў фондах Расійскага дзяржаўнага архіва старажытных актаў. Выяўлены даследчыкам гісторыі Віцебшчыны А. П. Сапуновым сярод фондаў былога Маскоўскага архіва Міністэрства замежных спраў.
Універсітэт Уагадугу
Універсітэт Уагадугу (L'Université de Ouagadougou) — універсітэт Уагадугу (Буркіна-Фасо). Заснаваны ў 1974 годзе. Кампус знаходзіцца ва ўсходняй частцы горада Цагона. Універсітэт складаецца з 7 адукацыйных і даследчых інстытутаў.
Хацілавічы (Крычаўскі раён)
Хаці́лавічы (, Хотиловичи) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Вёска знаходзіцца каля левага берага ракі Добрасць.
Сячыхі
Сячы́хі (, Сечихи) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Касцюшкавіцкага сельсавета.
Да 24 лютага 1982 года вёска ўваходзіла ў склад Бацвінаўскага сельсавета.
Гёйгёль (возера)
Гёйгёль (Göygöl — блакітнае возера) — возера на паўночным схіле хрыбта Мураўдаг (Мраўдаг), у Азербайджана. Плошча 0,78 км. Сярэдняя глыбіня 30 м, найбольшая — каля 100 м. Размешчана на вышыні 1566 м. Утварылася ў выніку абвалу і затаплення р. Агсу падчас землятрусу.
Дзягавічы
Дзя́гавічы (, Дяговичи) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Леснікі (Глыбоцкі раён)
Леснікі́ (, Лесники) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Гвіда Гезэле
Гвіда Гезэле (Guido Gezelle, МФА : ) (, Бругэ —, там жа) — фламандскі паэт, філолаг, фалькларыст, лірык, член Каралеўскай фламандскай акадэміі мовы і літаратуры; сын гарадскога садоўніка і сялянкі, па прафесіі каталіцкі святар. Валодаў 15 мовамі і лічыўся адным з лепшых знаўцаў старажытнагерманскіх тэкстаў.
Творчасць
Знакамітыя зборнікі вершаў Гезэле — «Dichtoefningen» (1858), «Kerkhofblommen» (1858) і «Gedichten, Gesangen en Gebeden» (1861). Асноўны іх змест — ідылічныя сцэны з жыцця сялян, натуралістычныя малюнкі з жыцця жывёл і прыроды, напісаныя яркімі, крыклівымі фарбамі. Сучасная Гезэле крытыка рэзка асудзіла яго за разбурэнне традыцыйнай паэтычнай формы, і Гезэле на працягу 30 гадоў нічога не пісаў. І толькі ў 1880-х гг., калі ў Нідэрландах паўстаў рух «De Nieuwe Gids», a ў Фландрыі выступіла група «Van Nu en Straks» (1893), Гезэле быў прызнаны літаратурным правадыром і наватарам. Творы Гезэле пісаў на нідэрландскай мове, але з моцным уплывам роднай заходне-фламандскай гаворкі, бо быў праціўнікам выкарыстання адзінага з нідэрландцамі літаратурнай мовы. Яго творы аказалі ўплыў на развіццё літаратуры на заходне-фламандскай гаворцы.
Аульс
Ау́льс (, Аульс) — да 2008 года вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіла ў склад Путрышкаўскага сельсавета.
24 красавіка 2008 вёска была ўключана ў межы горада Гродна.
На поўнач ад вёскі знаходзяцца аднайменныя могілкі.
Марцін Гейдэнгайн
Марцін Гейдэнгайн (Martin Heidenhain;,  — , ) — нямецкі гістолаг. Сын фізіёлага Р. Гейдэнгайна (1834—1897), яўрэя, які прыняў хрысціянства.
З 1894 года працаваў празектарам на кафедры параўнальнай анатоміі, эмбрыялогіі і гісталогіі Вюрцбургскага ўніверсітэта. У 1896 годзе распрацаваў методыку афарбоўкі пры дапамозе гематаксіліна. З 1917 года Цюбінгенскі ўніверсітэт, прафесар анатоміі.
Вялікая Капліца
Вялі́кая Каплі́ца (, Великая Каплица) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Зарубец
У 1925—1954 гадах цэнтр Зарубецкага сельсавета.
Майсюціна
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Грандзічы
Гра́ндзічы (, Грандичи) — да 2008 года вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіла ў склад Путрышкаўскага сельсавета.
У 1940—1987 гадах цэнтр Грандзіцкага сельсавета. 24 красавіка 2008 вёска была ўключана ў межы горада Гродна.
Каменка (Крычаўскі раён)
Ка́менка (, Каменка) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Каранец (Крычаўскі раён)
Каране́ц (, Коренец) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Матошкі
Мато́шкі (, Матошки) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Дзевятоўка
Дзевято́ўка (, Девятовка) — да 2008 года вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіла ў склад Путрышкаўскага сельсавета.
Забалаць (Гродзенскі раён)
За́балаць (, Заболоть) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Дзевятоўка
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Грандзіцкага сельсавета. 24 красавіка 2008 вёска была ўключана ў межы горада Гродна.
Забалаць (Гродзенскі раён)
24 красавіка 2008 года частка вёскі была ўключана ў межы горада Гродна.
Зарыца
За́рыца (, Зарица) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Грандзіцкага сельсавета. 24 красавіка 2008 года частка вёскі была ўключана ў межы горада Гродна.
Каменная Русота
Каме́нная Русо́та (, Каменная Русота) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Да 11 лютага 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Гожскага сельсавета, да 16 сакавіка 1987 года — у склад Грандзіцкага сельсавета.
Краснаполле (Крычаўскі раён)
Краснапо́лле (, Краснополье) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Старасцень эрукалісты
Старасце́нь эрукалісты (Senecio erucifolius) — кветкавая травяністая расліна роду сямейства.
Апісанне
Шматгадовая травяністая расліна з прамым голым або крыху павуцініста апушаным, у верхняй частцы галінастым, часам чырванаватым сцяблом вышынёй 40—100 (60—120 ) см і доўгім паўзучым карэнішчам. Прыкаранёвае і ніжняе сцябловае лісце рана вяне, голае або злёгку апушанае, лірападобна перыстарассечанае, на чаранках; сярэдняе сцябловае — яйкападобнае, перыстарассечанае, з ланцэтападобнымі або лінейнымі, завостранымі суцэльнакрайнімі, зубчастымі або надрэзанымі на шматлікія долькі долямі. Абгортка званочкавая, голая або крыху павуціністая. Язычковыя кветкі (10—15) прадаўгаватыя, жоўтыя, сабраны ў шматлікія кошыкі, утвараюць шчыткападобнае суквецце. Плод — прадаўгавата-цыліндрычная, рабрыстая сямянка.
Пашырэнне
Еўразійскі стэпавы рэліктавы від. Пашырэнне: паўднёвыя і цэнтральныя раёны Еўропы, Каўказ, Сібір, Сярэдняя Азія. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўночнай мяжой арэала. Месцы росту: ускрайкі сухіх сасновых і бярозавых лясоў, зараснікі хмызняку, сухія астэпаваныя схілы, поймавыя лугі.
Лекавая расліна.
Асаблівасці біялогіі
Цвіце ў чэрвені—жніўні, пладаносіць у жніўні-верасні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае. Святлолюбівая расліна, ксерафіт, мезафіт, мезатроф.
Мікуліна (Глыбоцкі раён)
Міку́ліна (, Микулино) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Дуброва (Путрышкаўскі сельсавет)
Дубро́ва (, Дуброва) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Грандзіцкага сельсавета. 24 красавіка 2008 частка вёскі была ўключана ў межы горада Гродна.
Кукалі
Кукалі́ (, Куколи) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Грандзіцкага сельсавета.
Красная Буда (Крычаўскі раён)
Кра́сная Бу́да (, Красная Буда) — аграгарадок у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Знаходзіцца за 10 км у напрамку на ўсход ад Крычава, за 110 км ад Магілёва, каля аўтамабільнай дарогі.
Красны Бор (Крычаўскі раён)
Кра́сны Бор (, Красный Бор) — пасёлак у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Нарушова (Глыбоцкі раён)
Нарушо́ва (, Нарушово) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Вялікі пасад (Полацк)
Этымалогія
Назва «Вялікі пасад» упершыню фіксуецца ў Прывілеі Жыгімонта Старога г. Полацку за 1529 г., але няма сумненняў пра яе больш позняе паходжанне. На думку П. П. Талочкі, назва пасада сведчыць пра наяўнасць «малога пасада», якім з'яўляўся ўмацаваны вакольны горад пачатковага Полацка.
Гісторыя
Вялікі пасад сфарміраваўся на аснове старажытнага паселішча (з XI ст. — вакольнага горада), межы якога ён пераўзышоў у другой палове ХІ ст. У ХІ ст. плошча Вялікага пасада па-за межамі вакольнага горада (12,5 га) была каля 50 га. Забудова пасада пачыналася з захаду ад сцяны вакольнага горада (у XII ст. яна страціла сваю фартыфікацыйную функцыю), з поўначы была абмежавана руслам р. Палаты, з поўдня — р. Дзвіна. Натуральнай мяжой пасадскай тэрыторыі з усходу з'яўляўся глыбокі прыродны роў, які быў размешчаны на ўсход ад перакрыжавання вул. Леніна і вул. Ф. Скарыны.
У ХІ — ХІІ стст. тэрыторыя Вялікага пасада стабілізуецца па лініі пасадскага паркана XVI — XVIII стст. Усходнія межы пасада заставаліся практычна нязменнымі на працягу гэтага часу. Аднак працэс забудовы пераходзіць ад экстэнсіўнага да інтэнсіўнага і ўнутраная планіроўка істотна змяняецца.
Забудова
Першыя абарончыя ўмацаванні Вялікага і Запалоцкага пасадаў пад назвай паркан былі ўзведзены каля 1501 г., новы паркан быў пабудаваны ў 1516 г. Грамадзянская забудова пасада гэтага мела выключна драўляны характар да XVII ст., у XVII—XVIII стст. — пераважна драўляны. Увесь гэты перыяд трывалым заставалася размяшчэнне плошчы і межаў гарадскіх сядзіб і пагонны характар забудовы. Большасць жыхароў Вялікага пасада у гэты па-ранейшаму сялілася ў невялікіх драўляных будынках, што можа тлумачыцца высокай шчыльнасцю забудовы.
На пасадзе сяліліся мяшчане, шляхта і духавенства. Паводле рэвізіі 1552 г. на пасадзе месцілася 769 двароў і цэрквы Афанасаўская, Багаслоўская, Багаяўленская, Дабравешчанская, Ільінская, Міхайлаўская, Пятніцкая, Ражаства Хрыстова, Узнясення Хрыстова і Юр'еўская (Св. Георгія). Лакалізацыя цэркваў св. Васіля і Прачысценскай (Багародзіцкай?), а таксама Св. Тройцы і Св. Спаса «ў рынку» на Вялікім пасадзе вельмі верагоднае. На Вялікім пасадзе ў рэвізіі пазначаны вул. Вялікая (частка сучаснай вул. Ніжнепакроўскай), Падольная, Вазнясенская і Вазнясенскі завулак (каля царквы Вазнясення Хрыстова), Ільінская, а таксама «мяш- чанскі» Андронаў завулак (побач з вул. Вялікай і восьмай вежай).
Знішчэнне
Вялікі пасад у 1563—1579 гг. уяўляў сабой незаселенае пажарышча. Гэта было зроблена з-за таго, што фартыфікацыйная функцыя Вялікага пасада ў 1563 г. сябе не апраўдала, і Іван IV перасцярог паўтарэнне сітуацыі. Аднаўленне пасада заняло не адзін год. У 1618 г. з усіх цэркваў на Вялікім пасадзе захаваліся цэрквы Ражаства Хрыстова, Св. Ільі, Узнясення Хрыстова і, магчыма, Св. Юр'я. Апошняя лакалізавана «ў полі», г. зн. па-за межамі Вялікага пасада, што, магчыма, сведчыць пра скарачэнне плошчы пасада. Паводле плана Полацка 1707 г., на Вялікім пасадзе былі размешчаны цэрквы Багаяўленская, царква побач з вул. Прабойнай, на поўнач ад плошчы размяшчаўся дамініканскі сабор, на захад — езуіцкі калегіум. У 1733—1745 гг. каля гарадскога рынка з ратушнай плошчай быў пабудаваны езуіцкі касцёл Св. Стэфана, які становіцца архітэктурнай дамінантай горада і ў якім на манер сярэднявечнай Сафійскага сабора адбываліся соймікі.
Даследванне
У 1959 г. на тэрыторыі Верхняга замка і Вялікага пасада было закладзена 17 шурфоў з мэтай вызначэння стратыграфіі абодвух помнікаў. У тым жа годзе быў даследаваны катлаван на месцы будаўніцтва дзіцячага садка (сёння ён размешчаны па вул. Ф. Скарыны), які размяшчаўся ў паўночнай частцы пасада на адлегласці каля 0,5 км ад старажытнага полацкага гарадзішча. Былі знойдзены венцы керамічных гаршкоў ХІ — ХІІ стст., арнаментаваны касцяны грэбень, праселкі з ружовага сланца.
У 1968 г. у траншэі цеплатрасы ў раёне вул. Энгельса (цэнтральная частка Вялікага пасада) у ніжнім чорным перадмацерыковым пласце знойдзена кераміка, якая датавалася ХІ — ХІІ стст.
У выніку археалагічнага нагляду за будаўнічымі работамі на тэрыторыі Вялікага пасада быў выяўлены культурны пласт з керамікай ХІ — ХІІІ стст. у раёне доміка Пятра I, на перакрыжаванні вул. Леніна (сучасная Ніжнепакроўская) з вуліцай Свярдлова.
У 1986, 1989—1992, 1996—1997 гг. археолага-архітэктурныя даследаванні на тэрыторыі Вялікага пасада праводзілі Н. І. Здановіч, П. А. Русаў, Г. М. Сагановіч.
Агульная плошча культурных напластаванняў Вялікага пасада, якія былі стацыянарна даследаваны археолагамі, складае 5044 м² і такім чынам яго тэрыторыя з'яўляецца найбольш даследаванай з усіх полацкіх пасадаў.
Красны Сад
Кра́сны Сад (, Красный Сад) — пасёлак у Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Крычаў 2
Кры́чаў 2 (, Кричев 2) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Кульбакі (Гродзенскі раён)
Кульба́кі (, Кульбаки) — да 2008 года вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіла ў склад Путрышкаўскага сельсавета.
2 снежня 1961 года вёска перададзена з Грандзіцкага сельсавета ў склад Путрышкаўскага сельсавета. 24 красавіка 2008 вёска была ўключана ў межы горада Гродна.
Літвінава (Крычаўскі раён)
Літві́нава (, Литвиново) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабудскага сельсавета.
Малая Капліца
Мала́я Каплі́ца (, Малая Каплица) — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Путрышкаўскага сельсавета.
Патупы
Пату́пы (, Потупы) — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Залессе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.