cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гімназія №1 г. Віцебска імя Ж. І. Алфёрава
Вучні і настаўнікі
У гімназіі навучаецца 1092 вучня. З іх 422 — у пачатковай школе, 670 — у 5-11-х класах. Адукацыйны працэс ажыццяўляе 93 педагога, для працы з адоранымі вучнямі прыцягнуты 12 выкладчыкаў вышэйшых навучальных устаноў г. Віцебска. Дырэктару гімназіі В. Т. Шырокавай рашэннем Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта прысуджана званне «Ганаровы грамадзянін горада Віцебска». 67 педагогаў маюць ўзнагароды: дырэктар гімназіі В. Т. Шырокава і настаўнік хіміі С. Г. Сухадолава маюць званне «Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь», дырэктар гімназіі В. Т. Шырокава, намеснік дырэктара Л. В. Мацвеева і настаўнік біялогіі А. А. Мараліна ўзнагароджаны медалём «За працоўныя заслугі», 9 педагогаў узнагароджаны знакам «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь», 20 — узнагароджаны Ганаровай граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь; 35 — узнагароджаны Ганаровай граматай упраўлення адукацыі Віцебскага аблвыканкама, 13 педагогаў гімназіі заахвочаны прэміяй спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за асабісты ўклад у развіццё здольнасцяў таленавітай моладзі, 2 педагога атрымалі стыпендыі гэтага фонду. У 2015/2016 навучальным годзе педагог Р. В. Шклейнік атрымаў падзяку кіраўніка адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, тры педагогі заахвочаны прэміяй спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за асабісты ўклад у развіццё здольнасцяў адоранай моладзі.
Алімпіяды
У перыяд з 2011 па 2016 год 225 вучняў сталі пераможцамі трэцяга этапу, 63 вучні гімназіі сталі пераможцамі заключнага этапу рэспубліканскай алімпіяды па 11 вучэбных прадметах, 6 выпускнікоў гімназіі атрымалі перамогі на міжнародных алімпіядах па хіміі, біялогіі, астраноміі, інфарматыцы. У жніўні 2014 года навучэнка гімназіі атрымала бронзавы медаль на XXVI міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы (Тайвань), у 2015 годзе яна атрымала сярэбраны медаль на XXVII міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы. У 2015/2016 навучальным годзе 56 вучняў сталі пераможцамі заключнага і трэцяга этапаў рэспубліканскіх прадметных алімпіяд.
Дасягненні
З 2005 года гімназія занесена на раённую дошку Пашаны. У 2007, 2011, 2014 і 2015 гадах гімназія занесена на абласную дошку Пашаны, у 2009, 2012 і 2013 — на гарадскую дошку Пашаны.
Літаратура
http://gymn-1.oct-vit-roo.by/?page=about-gymn
Хмялёўка
Назву Хмялёўка маюць:
Карнілій Максімавіч Жолудаў
Карнілій Максімавіч Жолудаў (,, Расійская імперыя — , , Беларуская ССР, СССР) — савецкі партыйны і дзяржаўны, першы старшыня Слуцкага акрвыканкама (1935—1937).
Біяграфія
Член РСДРП(б) з 1917 года. У 1926 годзе скончыў Курсы марксізму пры ЦК РКП(б)-УКП(б).
З 1915 года служыў у царскай арміі на флоце. У 1918—1920 гадах у шэрагах РСЧА.
У 1921—1926 гадах — адказны сакратар Аршанскага чыгуначнага раённага камітэта КП(б) Беларусі, намеснік старшыні Выканаўчага камітэта Аршанскага акруговага Савета, старшыня Аршанскай акруговай кантрольнай камісіі КП(б) Беларусі.
Член ЦК КП(б) Беларусі (1934—1937).
30 ліпеня 1937 года быў арыштаваны па абвінавачванні ва ўдзеле ў контррэвалюцыйнай арганізацыі. 28 чэрвеня 1938 года быў прысуджаны да расстрэлу, і ў той жа дзень пакараны. 29 снежня 1966 года быў рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР.
Адольф Гаман
Адольф Га́ман (Adolf Hamann; 3 верасня 1885, Грос-Лаш, Мекленбург-Шверын, Германская імперыя — 30 снежня 1945, Бранск, СССР) — нямецкі афіцэр падчас Другое Сусветнай вайны, генерал-лейтэнант.
У 1940—1941 гг. камандзір 3-га запаснога палка. Пасля знаходжання пэўны час у рэзерве прызначаны камандзірам 327-га палка (да 1942). Пасля зноў у рэзерве. У 1942 прызначаны камандзірам 666-га палка. Уваходзіў у склад кіраўніцтва Стаўкі галоўнакамандуючага Усходнім фронтам. У 1942—1943 камендант Арла, пасля Бранска. У 1943—1944 камендант Бабруйска. Падчас аперацыі Баграціён узяты савецкімі войскамі ў палон. 26 снежня 1945 на працэсе, што праходзіў у Бранску, прызнаны вінаватым у ваенных злачынствах падчас камандавання Бранскам і Арлом і асуджаны на павешанне. Прысуд выкананы на наступны дзень.
Анатоль Іосіфавіч Фрыдман
Анатоль Іосіфавіч Фрыдман (, Мінск) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Мінскі будаўнічы тэхнікум у 1964 годзе, Беларускі політэхнічны інстытут у 1969 годзе. У 1969—1993 гадах — архітэктар, галоўны архітэктар праектаў, начальнік аддзела маналітнага домабудавання ў Белдзяржпраекце. У 1992—1997 гг. кіраўнік персанальнай творчай майстэрні, саўладальнік будаўнічай кампаніі «СП Тамбаз» у Мінску. З 1997 г. працуе ў Чыкага (ЗША), уладальнік архітэктурна-будаўнічай кампаніі «Absolute construction, inc».
Член Саюза архітэктараў СССР з 1973 года.
Творчасць
Асноўныя працы: комплекс будынкаў ГПТВ-70 па праспекце Міру ў Магілёве (1976), гасцініца ў Пінску (1980); у аўтарскім калектыве: навучальны і спартыўны карпусы Беларускага тэхналагічнага інстытута (1973), рэканструкцыя інтэр’ераў Белдзяржфілармоніі (1978), Дом саюзаў Белсаўпрафа (1981), рэстаран у кемпінгу «Мінскі» (1981), 12-павярховы жылы дом Беларускага тэхналагічнага інстытута (1987), будынак ГПТВ-55 (1988) у Мінску, прафілакторый АН БССР у раёне г.п. Ракава (1976), дзіцячая паліклініка ў Магілёве (1979), 21-павярховыя жылыя дамы з маналітнага бетону ў раёне Уручча-2 у Мінску (1991), жылыя дамы з маналітнага бетону ў г. Кіравакан (Арменія; 1990), жылыя дамы ў горадзе Хайленд-Парк (ЗША).
Узнагароды
Узнагароджаны бронзавым медалём ВДНГ СССР (1986) за распрацоўку жылых будынкаў у канструкцыях з маналітнага жалезабетону, дыпломам II ступені ВДНГ БССР (1985) за распрацоўку аб’ёмна-прасторавых архітэктурных рашэнняў жылых і грамадзянскіх будынкаў.
Гаўрыла Андрэевіч Сарычаў
Гаўрыла Андрэевіч Са́рычаў (1763 — ) — расійскі мараплавец, географ, гідрограф. Адмірал (1829). Ганаровы член Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук (1809).
Біяграфія
У 1781 годзе скончыў Марскі корпус. Праходзіў службу на Балтыйскім і Міжземным морах. У 1784 годзе праводзіў гідраграфічныя даследаванні на рэках Дняпро і Сож. У 1785—1794 гадах прымаў удзел у экспедыцыі у паўночна-ўсходняй частцы Сібіры, паўночнай частцы Ціхага акіяна. Даследаваў і нанёс на карту ўзбярэжжа Ахоцкага мора ад пасёлка Ахоцк да вусця ракі Алдома, астравы Прыбылова, Дыяміда, Святога Лаўрэнція, Святога Мацвея, усходні бераг Берынгава праліва, мыс Аляска. У 1799—1800 гг. камандаваў караблём «Масква». У 1802—1817 гг. праводзіў гідраграфічныя даследаванні па складанню марскіх карт, атласа і лоцый Балтыйскага мора і Фінскага заліва. У 1802—1806 гг. узначальваў Балтыйскую гідраграфічную экспедыцыю. У 1808 годзе ў якасці генерал-гідрографа ўзначаліў рускую гідраграфію. З 1827 года галоўны камандзір Кранштацкага порта.
Памяць
У гонар Г. А. Сарычава названы праліў паміж астравамі Святога Мацвея і Гала, пік на Алеуцкіх астравах, вулкан і пасёлак на востраве Матуа (Курыльскія астравы), сопка на Новай Зямлі, востраў у Чукоцкім моры каля ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі і іншыя геаграфічныя аб’екты.
Зарлуі
Зарлуі (Saarlouis) — прамысловы горад у Германіі, у зямлі Саар. Адміністрацыйны цэнтр раёна Зарлуі. Насельніцтва — 37 136 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 43,27 км². Афіцыйны код — 10 0 44 115. Горад падзяляецца на 8 гарадскіх раёнаў. Цэнтр сталеліцейнай прамысловасці.
Лень
Назву Лень маюць:
Лень (возера)
Лень — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 26 км на паўднёвы захад ад горада Браслаў, каля вёскі Рудзі, у басейне ракі Дрысвята.
Плошча паверхні 0,07 км². Даўжыня 0,3 км, найбольшая шырыня 0,3 км. Даўжыня берагавой лініі 0,9 км.
Вакол возера балота, на поўдні забалочаны лес. Зарастае.
Сенькавічы
Назву Се́нькавічы маюць:
Саньцзян
Саньцзя́н, Сунгарыйская раўніна — нізіна ў паўночна-ўсходняй частцы Кітая, паміж ракой Амур і ніжнім цячэннем рэк Сунгары і Усуры.
Знаходзіцца ў тэктанічным прагіне, запоўненым алювіяльнымі адкладамі. Даўжыня раўніны складае каля 400 км, шырыня — 120—160 км. Вышыні каля 100 м. Маюцца горы вышынёй да 627 м. У час паводак значная тэрыторыя раўніны заліваецца вадой. Ландшафты складаюцца з балот, хвойных і шыракалістых лясоў. Маюцца ўчасткі лугавых стэпаў.
Мандэльштам
Мандэльштам — прозвішча.
Крыўляны
Назву Крыўля́ны маюць:
Іван Захаравіч Сцяпанаў
Біяграфія
Скончыў Ленінградскую Фінансавую Акадэмію (1937).
Рана застаўся без бацькі, дапамагаў маці гадаваць 8 дзяцей. Скончыў 2 класы пачатковай школы. У 12 гадоў пайшоў батрачыць. У 1923 годзе паступіў на працу ў сельсавет, уступіў у камсамол. Неўзабаве быў абраны сакратаром камсамольскай арганізацыі.
З 1930 года працаваў загадчыкам спачатку Суражскага, пасля Любанскага раённага фінаддзела. З мая 1937 года прызначаны начальнікам Фінансава-бюджэтнай інспекцыі Народнага камісарыята фінансаў БССР.
У лістападзе 1937 года стаў выконваючым абавязкі наркама фінансаў БССР, замяніўшы на пасадзе рэпрэсаванага наркама Е. П. Жуковіча. З 28 ліпеня 1938 года па 1941 год быў наркамам фінансаў БССР.
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны (1941—1944).
З жніўня 1946 года — старшыня Пінскага абласнога выканаўчага камітэта.
Танлесап (значэнні)
Танлесап — тапонім:
Іван Захаравіч Сцяпанаў
Біяграфія
У маі 1948 года быў прызначаны начальнікам Групы нарыхтовак Савета Міністраў БССР.
Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1940—1950).
Маневіч
Маневіч — беларускае прозвішча.
Бліцкрыг
Бліцкрыг (Blitzkrieg, ад Blitz — «маланка» і Krieg — «вайна») — тэорыя вядзення хуткацечнай вайны, паводле якой перамога дасягаецца ў тэрміны, якія лічацца днямі, тыднямі ці месяцамі, да таго, як праціўнік здолее мабілізаваць і разгарнуць свае асноўныя ваенныя сілы. Створана напачатку XX стагоддзя Альфрэдам фон Шліфенам.
Стратэгія
Бліцкрыг заснаваны на цесным узаемадзеянні пяхотных і танкавых злучэнняў пры падтрымцы авіяцыі. Стратэгія бліцкрыгу падобная з прынятай у СССР напярэдадні Другой сусветнай вайны тэорыяй глыбокай наступальнай аперацыі. Па стратэгіі бліцкрыгу танкавыя падраздзяленні пры падтрымцы пяхоты прарываюцца ў тылы праціўніка, абыходзячы і атачаючы моцна ўмацаваныя пазіцыі. Акружаныя злучэнні праціўніка, якія выпрабоўваюць цяжкасці з забеспячэннем боепрыпасамі, тэхнікай і прадуктамі харчавання, лёгка дабіваюцца наступаючымі войскамі ці здаюцца ў палон.
Вось апісанне камбрыгам Ісерсонам Г. С. асаблівасцей разгрому вермахтам Польшчы : «Вядома, нежыццяздольнасць усёй дзяржаўнай і ваеннай сістэмы Польшчы і небаяздольнасць яе арміі былі той вырашальнай прычынай, якая вызначыла ўвесь зыход германа-польскай вайны.
Аднак гэты зыход з такім жа канчатковым вынікам мог прыняць і іншыя формы. Бо былі жорсткія паражэнні і ў мінулыя войны, калі армія, якая захавала, аднак, пэўны баявы парадак, была проста разбіта сваім праціўнікам на поле бітвы.
Польская армія была разбіта інакш. Яна ў сутнасці нават не змагла прыняць становішча, у якім магла бы быць разбіта як арганізаваная сіла. Па заканчэнні дзесяці дзён яна была проста разадрана на шматкі і схоплена з усіх бакоў па частках.»
Практычнае ўжыванне
Адна з першых спроб правесці бліцкрыг была прадпрынятая нямецкімі войскамі падчас Першай сусветнай вайны на Заходнім фронце. Паводле плана Шліфена меркавалася нанесці маланкавы ўдар па Францыі, за 1,5—2 месяца завяршыць вайну з ёй падпісаннем пераможнага міру, а затым пераключыцца на Усходні фронт. Аднак супраціўленне французскіх і бельгійскіх войскаў сарвала гэтыя планы, адыграла сваю ролю адсутнасць танкаў і недасканаласць авіяцыі той эпохі, а таксама больш імклівы, чым гэта чакалася, наступ рускай арміі ва Усходняй Прусіі, што запатрабавала перакінуць частку сіл для яго адбіцця. Усё гэта прывяло да таго, што нямецкія войскі прасоўваліся занадта павольна, і саюзнікам атрымалася падцягнуць сілы і выйграць бітву на Марне ў верасні 1914 года. Вайна прыняла зацяжны характар.
Упершыню бліцкрыг на практыцы быў паспяхова праведзены нямецкімі ваеннымі стратэгамі (Манштэйн, Клейст, Гудэрыян, Рундштэт і іншыя) напачатку Другой сусветнай вайны пры захопе Польшчы: да канца верасня Польшча перастала існаваць, хоць у ёй засталося больш мільёна немабілізаваных чалавек прызыўнога ўзросту. У Францыі таксама не былі вычарпаны людскія рэзервы да моманту падпісання перамір'я. Уся кампанія ў Францыі заняла толькі 44 дні: з 10 мая па 22 чэрвеня 1940, а ў Польшчы — 36 сутак: з 1 верасня па 5 кастрычніка 1939 (дата спынення супраціву апошніх рэгулярных частак польскай арміі). Напачатку Вялікай Айчыннай вайны стратэгія бліцкрыгу дазволіла нацысцкай Германіі хутка разбіць савецкія войскі ў паласе 100—300 км на ўсход ад мяжы паміж СССР з Германіяй і яе саюзнікамі. Тым не менш, страта германскай арміяй часу на знішчэнне акружаных савецкіх войскаў, знос тэхнікі і супраціў абаронцаў прывялі ў выніку да правалу стратэгіі бліцкрыгу на ўсходнім фронце.
Кісліца звычайная
Кіслі́ца звычайная (Oxalis acetosella) — від кветкавых раслін роду сямейства. Тыпавы від роду.
Назвы
Заечая капуста, квасок, баршчоўка.
Батанічнае апісанне
Шматгадовая травяністая бессцябловая расліна вышынёй 8—15 см з тонкім паўзучым карэнішчам. Ад карэнішча адыходзяць пучкі лісця і кветкавыя стрэлкі. Лісце на чаранках, трайчастае, зімуючае, складваецца на ноч і ў пахмурнае надвор’е або на сонцы. Ліставыя пласцінкі адваротна-сэрцападобнай формы, з суцэльным краем. Кветкавыя стрэлкі з двума калякветнікамі і адной кветкай. Пялёсткі кветак белыя, з фіялетавымі жылкамі і жоўтымі плямамі каля асновы. Пялёсткаў — 5. Акрамя сапраўдных кветак на працягу лета развіваюцца больш дробныя клейстагамныя, якія не раскрываюцца і самаапыляюцца. Плод — 5-гранная падоўжаная каробачка. Насенне мае мясістую скурку і пры выспяванні выкідваецца праз шчыліны ў сценках каробачкі.
Распаўсюджанне і экалогія
Расліна распаўсюджана на тэрыторыі Еўропы, умераных і трапічных (Непал, Бутан, М’янма) абласцей Азіі і ў Паўночнай Амерыцы. Аддае перавагу зацененым месцам. Мезафіт, гіграфіт, мезатроф. Расце ў лясах, хмызняках. Цвіце ў маі.
Ахоўваецца ў шэрагу рэгіёнаў Расіі (Магаданская, Мурманская, Пензенская вобласці, Якуція).
Гаспадарчае значэнне
Лекавая расліна. У лісці маецца шчаўевая кіслата, і яго магчыма спажываць у ежу. Расліна ядавітая для жывёл.
Глінна
Назву Глі́нна маюць:
Арыберт Хайм
Біяграфія
Хайм нарадзіўся ў Аўстра-Венгрыі ў сям’і паліцыянта і хатнія гаспадыні. Ён вывучаў медыцыну і займаўся медыцынскай практыкай у Вене да 1940 года, калі паступіў добраахвотнікам у Вафен-СС.
Сярод эксперыментаў — правядзенне аперацый без знячулення, каб усталяваць, наколькі моцны боль выпрабоўвае пацыент, а таксама ўвядзенне сваім ахвярам ін’екцыі бензіну, вады або яду наўпрост у сэрца. Мэта гэтых «эксперыментаў» — вызначыць, як хутка надыходзіць смерць ад таго або іншага дзеяння.
Асноўным доказам злачынстваў Хайма з’яўляюцца яго ўласныя запісы: усе праведзеныя аперацыі Хайм скрупулёзна апісваў.
У 1945 годзе амерыканскія ваенныя арыштавалі «Дактара Смерць», аднак у 1947 годзе ён быў адпушчаны і аж да 1962 года вёў медыцынскую практыку ў Заходняй Германіі — працаваў у Мангейме, а затым гінеколагам у нямецкім курортным горадзе Бадэн-Бадэн. Калі стала вядома, што ён павінен паўстаць перад нямецкім судом па абвінавачванні ў здзяйсненні ваенных злачынстваў, Арыберт Хайм бясследна знік з горада, а паліцыянты знайшлі толькі яго пустую вілу.
У ліпені 2008 года прадстаўнікі Цэнтра Сімона Візенталя заявілі, што з двух надзейных крыніц былі атрыманыя дадзеныя, што Хайм, якому павінна быць на цяперашні момант 94 гады, хаваецца на поўдні Чылі, у Патагоніі. Адным з доказаў гэтай версіі з’яўляецца тое, што дачка Хайма жыве ў Патагоніі.
4 лютага 2009 года нямецкі тэлеканал заявіў, што размяшчае неабвержнымі дадзенымі аб тым, што «Доктар Смерць» памёр у Егіпце ад рака прамой кішкі ў 1992 годзе. Хайм прыняў іслам і змяніў імя на Тарык Фарыд Хусейн. На гэта імя знойдзеныя дакументы і выпісана сведчанне аб смерці.
Хоць прадстаўнікі Цэнтра Сімона Візенталя лічаць гэтыя доказы сур’ёзнымі, яны зважаюць на тое, што труп Хайма дагэтуль ім не прадстаўлены, аналіз ДНК не праведзены.
Будапешцкі ўніверсітэт Корвіна
Будапешцкі ўніверсітэт Корвіна — венгерская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта і з сядзібай у горадзе Будапешт. Названа ў гонар караля Мацьяша I Корвіна.
Агульная характарыстыка
Гэта даследчы ўніверсітэт, арыентаваны на навуку і адукацыю. У цяперашні час ва ўніверсітэце навучаецца каля 11 500 студэнтаў, якія засвойваюць адукацыйныя праграмы ў галіне дзелавога адміністравання, эканомікі і сацыяльных навук у Будапешце і Секешфехервары з 1948 года.
Універсітэт быў уключаны ў топ-50 у рэйтынгу еўрапейскіх ВНУ Financial Times. Многія міністры і прэм’ер-міністры Венгрыі вучыліся ў гэтай ВНУ.
Эрых Кох
Эрых Кох (Erich Koch;, , цяпер частка Вуперталя, Рэйнланд, Германія — , , Польшча) — гаўляйтар NSDAP ва Усходняй Прусіі 1928—1945, рэйхскамісар Украіны 1941—1944.
Да Першай сусветнай вайны працаваў у чыгуначнай сферы. У 1915—1918 у арміі, прымаў удзел у баёх у Верхняй Сілезіі. Пасля сканчэння вайны змагаўся ў Фрайкоры. У 1922 уступіў у НСДАП. Падчас акупацыі Рура ўваходзіў у групу Альберта Леа Шлагетэра і некалькі разоў арыштоўваўся французскімі ўладамі. У 1927 стаў бецырксфюрарам Эсэна і трохі пазней намеснікам гаўляйтара Рура.
У 1928 прызначаны гаўляйтарам Усходняй Прусіі, у верасні 1930 стаў дэпутатам Рэйхстага. Пасля прыходу нацыстых да ўлады стаў оберпрэзідэнтам Усходняе Прусіі. У 1938 стаў обергрупенфюрарам SA.
На пачатку Другой сусветнай вайны быў прызначаны рэйхскамісарам абароны ва Усходняй Прусіі. Пасля сканчэння польскай кампаніі 26 кастрычніка 1939 пазбаўлены раёна Заходняя Прусія, пазней перайменаваны ў Гданьск-Заходняя Прусія. Замест гэтага атрымаў акругу Цеханаў. Гэтыя рэгіёны ахоплівалі тэрыторыю між Віслай і Наравам. Неўзабаве пасля нападу на СССР 1 жніўня 1941 прызначаны грамадзянскім камісарам Беластоцкай акругі, а пасля кіраўніком мясцовай грамадзянскай адміністрацыі да 1944. Быў вядомы сваёй жорсткасцю і брутальнасцю, за што атрымаў у партыйных колах мянушку «другі Сталін». Быў рэкамендаваны міністрам усходніх акупаваных земляў А. Розенбергам на пасаду рэйхскамісара Расіі, дзе акупацыйны рэжым мусіў быць найбольш жорсткім, але Гітлер прамым загадам прызначыў яго 1 верасня 1941 рэйхскамісарам Украіны.
Лічыў Украіну тэрытарыяльным, а не нацыянальным утварэнне. Напэўна, таму перанёс сваю сталіцу з Кіева ў Роўна. Згодна са словамі савецкага шпіёна Мікалая Кузняцова, які мусіў быў ліквідаваць Э. Коха, той сказаў яму пры сустрэчы наступнае: «''Мне трэба, каб паляк пры сустрэчы з украінцам забіваў украінца і, наадварот, каб украінец забіваў паляка. Калі да гэтага па дарозе яны застрэляць жыда, гэта будзе як раз тое, што мне трэба… Некаторыя наіўна ўяўляюць сабе германізацыю. Яны думаюць, што нам патрэбныя рускія, украінцы і палякі, якіх мы б вымусілі размаўляць па-нямецку. Адылі нам непатрэбныя ані рускія, ані паляк, ані ўкраінцы. Нам патрэбны ўрадлівыя землі''». За гады яго кіравання было забіта 4 млн чалавек, 2,5 вывезена на працу ў Германію.
З наступам Савецкай арміі паміж 23 красавіком і 7 мая 1945 уцёк на ледаколе «Ostpreußen». З Пілау праз Хельскую касу, Руген і Капенгаген дабраўся да Фленсбурга. У маі 1949 быў арыштаваны брытанскім войскамі. Савецкі Саюз настойваў на яго экстрадыцыі, але ж брытанскі ўрад вырашыў перадаць яго Польшчы. 9 сакавіка 1959 быў прыгавораны польскім судом да смерці за злачынствы супроць польскага насельніцтва (была даказаная яго вінаватасць у смерці 400 000 палякаў), аднак ніколі не быў асуджаны за злачынствы на тэрыторыі Украіны. Таксама як камісар Беластоцкай акругі і рэйхскамісар Украіны, куды ўваходзілі паўдзённыя беларускія землі, вінаваты ў вынішчэнні беларускага насельніцтва. Падчас суду казаў пра свае сымпатыі да СССР, ставіў за сваю заслугу супрацьдзеянне стварэнню ўкраінскай дзяржавы. Смяротны прысуд не быў выкананы, афіцыйна з-за праблемы са здароўем. Паводле некаторых версій, яму было даравана жыццё ў абмен на інфармацыю пра месцазнаходжанне скрадзеных немцамі ў часе вайны твораў мастацтва. Згодна з польскімі дысідэнцкімі крыніцамі, утрымліваўся ў даволі ўтульных умовах — меў тэлевізар, атрымліваў з Захаду часопісы і лекі.
Казённае (возера, Браслаўскі раён)
Казё́ннае — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 34 км на паўднёвы захад ад горада Браслаў, за 5 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Відзы, у басейне ракі Дрысвята.
Плошча паверхні 0,05 км². Даўжыня 0,48 км, найбольшая шырыня 0,11 км. Даўжыня берагавой лініі 1,08 км.
На захадзе ўпадае ручай з возера Саўляжоры, на ўсходзе злучана з сеткай меліярацыйных каналаў.
Саўляжоры
Саўляжо́ры — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 35 км на паўднёвы захад ад горада Браслаў, за 4 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Відзы, у басейне ракі Дрысвята.
Плошча паверхні 0,13 км². Даўжыня 0,6 км, найбольшая шырыня 0,3 км. Даўжыня берагавой лініі 1,45 км.
Ляжыць на ўскраіне леса, з поўначы прымыкае разараная тэрыторыя. На захадзе злучана ручаём з возерам без назвы, на ўсходзе выцякае ручай у возера Казённае.
Станіслаў Магільніцкі
Станіслаў Магільніцкі (Stanisław Mogilnicki) — дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Магільніцкіх герба «Любіч». Нарадзіўся ў сям’і Антонія.
Барбад Мервезі
Спявак праславіўся сваімі цудоўнымі спевамі, сістэматыка якіх адлюстроўвала зараастрыйскія традыцыі і адпавядала старажытнаперсідскаму календару: 360 мелодый (нава), 30 песень (араб. «сі лахн») і 7 ладовых мадэляў або «царскіх хадоў» (араб. «ат-турук ал-мулукія») — на кожны дзень года, месяца і тыдня. У персаў спевы гэтыя называліся «хусраванія», паколькі прызначаліся шаху Хасрову.
Станіслаў Магільніцкі
Біяграфія
У 1820 г. памешчык Слуцкага павета. У 1821 г. — суддзя Навагрудскага межавага апеляцыйнага суда.
Член масонскай ложы «Шчаслівага Вызвалення» ў Нясвіжы.
Сям’я
У шлюбе (1790 г.) з Ганнай Быстрай, дачкой кашталяна берасцейскага Юзафа Быстрага.
Універсітэт ветэрынарнай медыцыны
Універсітэт ветэрынарнай медыцыны (Állatorvostudományi Egyetem) — венгерская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта і з сядзібай у горадзе Будапешт.
Асобная ВНУ дзейнічала з 1851 па 1934 гады, затым з 1952 па 2000 гады і, нарэшце, з 2016 года ВНУ зноў праводзіць ветэрынарную падрыхтоўку ў Будапешце. У перыяд з 2000 па 2016 гады пераемнікам установы быў факультэт ветэрынарыі Універсітэта Святога Стэфана.
Як гартавалася сталь (тэлесерыял, 1999)
Як гартавалася сталь (鋼鐵是怎樣煉成的, Як гартувалась сталь, Thép đã tôi thế đấy) — кітайскі тэлевізійны мастацкі фільм рэжысёра Хан Ган і Жанар Сахат па аднайменным раману Мікалай А. Астроўскі. Зняты па замове Аддзел прапаганды ЦК КПК з Шэньчжэнь. Прэм’ера на тэлебачанні адбылася 01 кастрычніка 1999 году ў Пекіне.
Гісторыя стварэння
Так як раман быў перакладзены на кітайскую мову, ён выпусціў мільёны копій. Апісаныя ў рамане персанажы натхнілі кітаец на працягу многіх пакаленняў. Людзі да гэтага часу міс Пола. Дух ўпартай працы і самаадданасці ў рэформе і адкрываючы сёння. Яго яшчэ трэба моцна прасоўваць. 這部小說自譯成中文後，至今已發行幾百萬冊，小說中所描寫的人物曾鼓舞了幾代的中國人，現在人們仍然懷念保爾，艱苦奮鬥和忘我獻身的精神在改革開放的今天仍需大力提倡.
Сюжэт
Самае дарагое ў чалавека - гэта жыццё. Яна даецца яму адзін раз, і пражыць яе трэба так, каб не было пакутліва балюча за бязмэтна пражытыя гады, каб не пёк ганьба за агідненькае і дробязнае мінулае і каб, паміраючы, мог сказаць : усё жыццё, усе сілы былі аддадзены самому выдатнаму ў свеце - барацьбе за вызваленне чалавецтва. І трэба спяшацца жыць. Бо недарэчная хвароба або якая-небудзь трагічная выпадковасць могуць перапыніць яе. 人最寶貴的是生命，這生命給予我們每個人只有一次. 一個人的一生應該這樣度過：當他回首往事的時候，不因虛度年華而悔恨，也不因碌碌無為而羞恥. 這樣，在臨終的時候，他可以說，我的整個鮮血和生命，都已經獻給世界上最壯麗的事業，為全人類的解放而奮鬥！ У школьныя гады Паўкам Карчагіным выганяюць са школы за хуліганства. Ён пачынае працаваць і акунаецца ў глыбіню, на дно чалавечага жыцця. Калі ў горад прыйшла навіна пра тое, што цара больш няма, Павел хавае ад шэфаў сваё першае зброю. Тут герой бачыць усе жахі пераваротаў: пагромы, рабаванні і забойствы.
Убачаныя жахі пакідаюць незабыўнае ўражаньне, і хлопчык рвецца да бою. Павел сустракае матроса Жухрая, які прысвячае Павкой ва ўсе справы: «У цябе, Паўлуша, ёсць усё, каб быць добрым байцом за працоўнае справа, толькі вось малады ты вельмі і паняцце аб класавай барацьбе вельмі слабое маеш». Павка сапраўды ўмеў добра біцца і меў добрае фізічнае развіццё, што дапамагае яму выратаваць Жухрая ад канвою. Праз некаторы час і самога Паўліка ловяць пятлюраўцы, якія вырашаюць яго забіць. Павкой няма чаго губляць, і ён выслізгвае з-пад канвою. Выратавацца яму дапамагае дзяўчына, у якую Павка быў закаханы.
Павел ўдзельнічае ў грамадзянскай вайне, пасля чаго вяртаецца ў сваё мястэчка, дзе становіцца актывістам першай камсамольскай арганізацыі. Герой рамана спрабуе зацягнуць у арганізацыю Тоню, але яго планы правальваюцца, хоць яна і падзяляла многія погляды Паўкі. Цяжкая праца Паўла сур’ёзна ўплывае на яго здароўе. У другой частцы рамана ў Карчагіным з’яўляецца новая каханне — Рыта Усціновіч. Ён быў прызначаны яе памочнікам і лічыў яе сваім таварышам. Не ў сілах даць рады са сваім пачуццём, Павел Карчагіным адмаўляецца ад сустрэч з Рытай, навучальнай яго палітграматы. Павел прымае ўдзел у будаўніцтве вузкакалейкі. Камсамольцам на будоўлі прыходзілася не лёгка: зіма, чатыры змены, адсутнасць ежы, адзення і абутку. Падчас працы Павел падае як нежывы з-за тыфу. Блізкія сябры нічога пра яго не могуць даведацца і вырашаюць, што Павка загінуў.
Але некаторы час праз Карчагіным зноў вяртаецца да сваёй дзейнасці і працуе ў цэху, дзе наводзіць парадак.
З-за сваёй дзейнасці Карчагіным вельмі шмат пабачыў мук, пакут смерцяў. Ён бачыў, як забіваюць і забіваў сам. Гэта прымушае яго шанаваць жыццё і разумець, што яна ў яго адна. Усе партыйныя загады Павка выконвае паслухмяна, для яго гэта паўсядзённы побыт, простая жыццё. Ён змагаецца супраць усіх праціўнікаў партыі.
Пасля смерці Леніна Павел атрымлівае рэальнае партыйнае прасоўванне. Аднойчы ён аказваецца ў Вялікім Тэатры побач з Рытай. Так, так, з той самай Рытай Усціновіч у якую ён закахаўся быўшы целаахоўнікам і таварышам. Павел распавядае ёй, што быў у яе закаханы, і што гэта стала прычынай таго, што пасада была пакінута. Але ў Рыты ўжо ёсць сябар і дачка, а Павка сур’ёзна хворы. Яго адпраўляюць у санаторыі ЦК, старанна абследуюць. Аднак цяжкая хвароба, якая прывяла да поўнай нерухомасці, прагрэсуе, з хваробай змагаюцца лепшыя лекары, але ўсё безвынікова.
Карчагіным пачынае пісаць, разважаючы пра пражытага жыцця. Ён разумее, што яго існаванне было нездарма, што яго сіламі змянялася жыццё людзей, а самае галоўнае, што «на барвовым сцяга рэвалюцыі ёсць і яго некалькі кропель крыві».
За кулісамі
У фільме выкарыстана музычная тэма, з якой 1973 версія — Там удалечыні, за ракой. Мы перагледзім магчымасць развіцця сюжэту, ролю персанажаў і іх адносін. Гэта будзе цалкам новая трактоўка [...] Кітай зараз перажывае сур'ёзныя рэформы, змяняецца грамадства. Паглядзець на гэтую працу з пазіцыі сённяшняга дня - такая наша задача. Магу сказаць, што Павка быў і застаецца яркім прыкладам для пераймання.
Мантань-Пеле
Мантань-Пеле (Montagne Pelée — Лысая гара), таксама Мон-Пеле — дзеючы вулкан у паўночнай частцы вострава Марцініка (Вест-Індыя). Вышыня 1397 м. Складзены з базальтаў, андэзітаў і дацытаў. Вядомы катастрафічным вывяржэннем 1902 года, калі быў знішчаны горад Сен-П'ер з насельніцтвам 26 тыс.жыхароў. Па гэтым вывяржэнні падобныя вулканы адносяць да пелейскага тыпу. Больш слаба дзейнічаў у 1929-32 гадах.
Тврдошын
Тврдо́шын (Tvrdošín, Turdossin) — горад у паўночнай Славакіі ля падножжа Ораўскай Магуры. Насельніцтва каля 9 тыс. чалавек.
Гісторыя
Ваколіцы Тврдошына былі заселеныя людзьмі яшчэ ў антычнасці. У мястэчку былі знойдзеныя рэшткі шматлікіх славянскіх паселішчаў IX ст. Ужо ў тых часах па рацэ Орава быў усталяваны гандлёвы шлях з Венгрыі ў Польшчу. Імаверна, што ўжо Андраш II на месцы сучаснага горада заснаваў нешта накшталт венгерскай мытні. З 1111 года даходзяць згадкі пра вёскі Тоарсін і Доардзі, а ў 1183 — пра вёску Тура, якая, верагодна, і з’яўлялася Тврдошынам. У XII ст. Тврдошын меў 100—200 пасяленцаў. Першая пісьмовая згадка пра горад датуецца 1265 годам. Пазней Тврдошын уваходзіў у навакольную тэрыторыю Ораўскага замка. Прывілеем ад 15 ліпеня 1369 года кароль Людовік I Анжуйскі надаў гораду магдэбургскае права. Мястэчка стала цэнтрам рамёстваў, дзе вырабляліся палотны, гаршкі і скураныя вырабы. Палітычныя ўзрушэнні XVI ст. спрычынілі гарадскую мытню да ўпадку. У XVII ст. мястэчка прыйшло ў заняпад у выніку турэцкіх войнаў і антыгабсбургскіх паўстанняў. У XVIII ст. мястэчка было адноўлена і ў 1777 годзе стала нават адміністрацыйным цэнтрам. У 1910 годзе насельніцтва Тврдошына складала 1 600 чалавек, з якіх 1 300 былі славакамі, 200 — венграмі і 100 чалавек — немцамі. У XX ст. Тврдошын стаў найважнейшым цэнтрам рэгіёна Ораўскай Магуры. У 1965 горад вярнуў сабе гарадскія правы, скасаваныя ў 1922 годзе. Цяпер у Тврдошыне працуе малочны, мясны і некаторыя іншыя аб’екты харчовай прамысловасці.
Драўляны касцёл Усіх Святых
Найстарэйшым гарадскім збудаваннем з’яўляецца драўляны гатычны касцёл другой паловы XV ст. з барочным алтаром XVIII ст., які ў 2008 годзе разам з іншымі драўлянымі цэрквамі славацкіх Карпатаў быў унесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Галерэя Марыі Медзьвецкай
У Твердоўшчыне размяшчаецца галерэя Марыі Медзьвецкай — карцінная выстаўка мясцовага мастака са знатнай сям’і.
Анатоль Якаўлевіч Каваленка
Анатоль Якаўлевіч Каваленка (1919—2008) — капітан Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).
Біяграфія
Анатоль Каваленка нарадзіўся 23 студзеня 1919 года ў вёсцы Якімаўка (цяпер Рэчыцкі раён Гомельскай вобласці). Пасля заканчэння сямігадовай школы і аўтамабільнага тэхнікума працаваў аўтамеханікам на аўтабазе ў пасёлку Таліца Свярдлоўскай вобласці. У жніўні 1939 года Каваленка быў прызваны ў рабоча-сялянскую Чырвонай Арміі. У 1940 годзе скончыў Харкаўскае ваеннае авіяцыйнае вучылішча. З чэрвеня 1941 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Прыймаў удзел у баях на Паўднёвым, Паўночна-Каўказскім, Закаўказскім, Ленінградскім, 3-ім Прыбалтыйскім, 2-ім Прыбалтыйскім, 1-ым Беларускім франтах. 19 лістапада 1942 года быў падбіты і сеў на вымушаную пасадку, пры гэтым загінулі ўсе члены экіпажа, акрамя Каваленкі.
Да лістапада 1944 года старшы лейтэнант Анатоль Каваленка быў старэйшым лётчыкам-назіральнікам 742-га асобнага авіяпалка. Да гэтага часу ён здзейсніў 160 баявых вылетаў на разведку і бамбардзіроўку скапленняў вялікай колькасці баявой тэхнікі і жывой сілы ворага, нанесшы яму вялікія страты.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 студзеня 1945 года за «ўзорнае выкананне заданняў камандавання і паказаныя пры гэтым мужнасць і гераізм» старшы лейтэнант Анатоль Каваленка быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» за нумарам 7387.
Усяго ж за час свайго ўдзела ў баях Каваленка здзейсніў 173 баявых вылята, быў збіты ўвогуле 7 разоў, 2 разы быў паранены. У 1946 годзе ў званні капітана ён быў звольнены ў запас. Жыў і працаваў у Херсоне. У 1951 годзе Каваленка скончыў Адескі педагагічны інстытут. Памер 8 лютага 2008 года, пахаваны ў Херсоне.
Памяць
На галоўным корпусе Паўднёваўкраінскага нацыянальнага педагагічнга ўніверсітэта імя К. Д Ушынскага (былога Педагагічнага тэхнікума), у якім вучыўся А. Я. Каваленка, усталявана мемарыяльная дошка ў паяць абім і двух выпускніках-Героях Савецкага Саюза — В. П. Мусіне і У. С. Маргуненка.
Барэальнае падцарства
Барэальнае падцарства — частка Галарктычнага царства ва фларыстычным раянаванні ў біягеаграфіі. У яго ўваходзяць: Цыркумбарэальная вобласць, Усходнеазіяцкая вобласць, Атлантычна-Паўночнаамерыканская вобласць і Вобласць Скалістых гор.
У Галарктыцы гэта — самае шырокае падцарства, флора яго найбольш багатая, тут больш эндэмічных сямействаў, чым у двух іншых. Для некаторых яго абласцей характэрна вялікая колькасць старажытных і прымітыўных формаў расліннасці, рэліктаў.
Барэальная зона — зона з добра выяўленай снежнай зімой і досыць кароткім цёплым летам. У Еўразіі яна распасціраецца ад зоны тундры да 50° п. ш., а ў Паўночнай Амерыцы — ад арктычнай зоны да 40° п. ш.
Богда-гэгэн VIII
Нгава́нг Лабса́нг Чо́к'і Ньі́ма Тэнзі́н Вангчу́г (Агваанлувсанчойжиннямданзанванчүг, ངག་དབང་བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ་བསྟན་འཛིན་དབང་ཕྱུག་, Вайлі: ngag dbang blo bzang chos kyi nyi ma bstan 'dzin dbang phyug; 1869, Лхаса — 17 красавіка 1924, Урга), Богда-гэгэн VIII — восьмы Халха-Джэбцзундамба-хутухта, кіраўнік будыстаў Манголіі. Богда-хан, тэакратычны кіраўнік Манголіі (1911—1921), манарх Манголіі з абмежаванымі правамі (1921—1924). Першы і апошні вялікі хан незалежнай Манголіі з канца XVII стагоддзя.
Раннія гады і прызнанне
Богда-гэгэн VIII нарадзіўся ў 1869 годзе у сям'і тыбецкага чыноўніка праз год пасля смерці свайго папярэдніка, Богда-гэгэна VII. Першыя гады жыцця ён правёў з маці ў лхаскім палацы Далай-ламы, Патале. Афіцыйнае прызнанне хлопчыка новым Богда-гэгэнам адбылося ў Патале пры ўдзеле Далай-ламы XII і Панчэн-ламы. У 1873—1874 гадах з Манголіі ў Лхасу адправілася вялікая ўрачыстая працэсія, у тым ліку і расійскія бурацкія ламы, каб суправадзіць хубілгана ў Манголію. У 1875 годзе Богда-гэгэн VIII прыбыў у Ургу.
Праз некалькі месяцаў юны Богда быў прадстаўлены мангольскаму народу, знаці і духавенству, аднак ён «…''не стаў цацкай у руках лам, а наадварот, трымаў іх у сваіх руках. З юных гадоў ён марыў калі не аднавіць вялікае царства Чынгісхана, то хоць бы вызваліць Манголію ад кітайцаў і зрабіць самастойнай. Удзельныя князі баяліся яго, народныя масы любілі''».
Супрацьстаянне з цынскай адміністрацыяй Ургі
Пасля ўсяго толькі пяці гадоў з часу прыезду ва Ургу з Тыбета, у дзесяцігадовым узросце, Богда-гэгэна пачало турбаваць засілле ў сталіцы кітайскіх гандляроў, абапіраючыся на старадаўні звычай аддаленасці манастырскіх пабудоў ад свету і ўсяго свецкага. У 1882 годзе ён падаў на імя цынскага імператара Гуансюя даклад, у якім апавясціў, што, калі кітайскі гандлёвы квартал не пераедзе за горад, то сам Богда-гэгэн перанясе сваю стаўку з Ургі ў Эрдэні-Дзу. Цынскія ўлады пайшлі на саступку і вызвалілі манастыр ад сваіх гандляроў (пры гэтым расійскія гандлёвыя пабудовы засталіся на сваіх месцах).
Богда-гэгэн схаваў у сваім палацы свайго старога настаўніка, адмовіўшыся выдаць яго для суда цынскай адміністрацыі; актыўна пратэставаў супраць павышэння падаткаў ургінскім амбанем Дэ Лінам, адмаўляўся ад сустрэчы з ім і ўрэшце дамогся яго адстаўкі, нягледзячы на яго пекінскую пратэкцыю. Існуюць звесткі, што малады Богда-гэгэн, новы энергічны лідар будыйскай Манголіі, справакаваў нават спробы замаху на яго жыццё з боку імперскіх улад, якія мелі месца ў 1900-х гадах
Канфлікт вакол візіту Далай-ламы XIII
Паводле паведамленняў еўрапейцаў, якія абапіраліся на чуткі, Богда-гэгэн недалюбліваў і новага Далай-ламу XIII, што выявілася ў 1904 годзе, калі той прыбыў з Тыбета ў Халху, ратуючыся ад акупацыі Лхасы брытанскім экспедыцыйным корпусам Янгхасбенда. «…За час знаходжання Далай-ламы ва Урзе паміж ім, яго дваром і хутухтам з дваром апошняга ішлі бесперапынныя непаразуменні» Азначалі, што Богда-гэгэн не ўдзельнічаў у цырымоніі сустрэчы Далай-ламы ва Урзе, ні разу не наведаў яго за ўвесь час яго знаходжання ў халхаскай сталіцы, і распарадзіўся выставіць з падведамнага яму ўргінскага манастыра падрыхтаваны для таго трон, палічыўшы яго больш ганаровым, чым свой, чым выклікаў абурэнне тыбетцаў. Ф. І. Шчарбацкі прыводзіць паведамленне нейкага кітайца, што Богда-гэгэн нават правёў адмысловы тантрычны рытуал выгнання («гүрэм»), накіраваны на выправаджэнне Далай-ламы са сталіцы.
Пасля нацыянальнай рэвалюцыі ў Манголіі Тыбет прызнаў незалежнасць богда-ханскай Манголіі.
На чале нацыянальна-вызваленчага руху
Сіньхайская буржуазная рэвалюцыя 1911 года ў імперыі Цын прывяла да крызісу цынскага кіравання ў Манголіі. 27-28 ліпеня 1911 года ва Урзе адбылася тайная нарада мангольскіх ламаў і князёў пад старшынствам Богда-гэгэна. Афіцыйнай нагодай да сходу было абмеркаванне ініцыятыў Пекіна правесці кітайскую каланізацыі Халхі. Нарада прыняла рашэнне аб аддзяленні Халхі ад імперыі Цын пры дапамозе Расіі; было вырашана таксама накіраваць дэлегацыю ў Пецярбург
1 снежня 1911 года ва Урзе быў апублікаваны заклік з абвяшчэннем незалежнасці. У ім гаварылася, што на землях маньчжураў і кітайцаў адбываецца пераварот, а Манголія першапачаткова была незалежнай дзяржавай і таму вырашана ўтварыць незалежную мангольскую дзяржаву. Раззбраенне кітайскага гарнізона Ургі прайшло мірна. 4 снежня маньчжурскі амбань Саньдо выехаў у Кяхту. 29 снежня 1911 года ва Урзе прайшла ўрачыстая цырымонія ўзвядзення Богда-гэгэна VIII на прастол вялікага хана (Богда-хана) Манголіі. У ёй прынялі ўдзел пасланцы чатырох аймакаў Манголіі. Пра пераход пад уладу Богда-гэгэна заявілі многія аймакі і сеймы, прычым не толькі ў Халсе: таксама Хубсугул, Уранхай, Дарыганга, Хулунбуір (Барга), Шылэн-гол (Сілінгол), дэрбеты і інш. Былі створаны дзве палаты: верхняя і ніжняя. Верхняя складалася з пяці міністраў (унутраных спраў, замежных спраў, юстыцыі, ваеннага і фінансаў) і 11 іх намеснікаў. У ніжнюю палату ўваходзілі чыноўнікі гэтых пяці міністэрстваў. Імкнучыся аб'яднаць Манголію, у 1912 годзе Богда-гэгэн падтрымаў нацыянальна-вызваленчы рух манголаў у Знешняй і Унутранай Манголіі. У прыватнасці, аб'яднаным мангольскім войскам, якімі фактычна кіраваў Дамбі-Джанцан (Джа-лама), быў разбіты гарнізон крэпасці кітайскага амбаня Заходняй Манголіі, які знаходзіўся ў Хоўдзе. За гэта Богда-хан дараваў яму тытул хашуннага князя, аднак, даведаўшыся пра жорсткія парадкі, ўведзеныя Джа-ламай у сваім хашуне, пра яго сепаратысцкія планы і непадпарадкаванне ўказам Богда-хана, пазбавіў яго тытулаў і прывілеяў, а ў 1914 годзе накіраваў запыт расійскім ураду на яго арышт і высылку ў Расію.
Процідзеянне кітайскай акупацыі
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі Богда-хан страціў знешнюю падтрымку, і мілітарысцкі Кітай пачаў экспансію ў Манголію, прад'явіўшы прэтэнзіі на ўсю спадчыну імперыі Цын. У 1918 г. у Манголію пранікалі чырвоныя і белыя атрады з Сібіры, абхопленай грамадзянскай вайной. Чэнь І, кітайскі рэзідэнт ва Урзе, увесну 1918 г. стаў патрабаваць уводу кітайскіх войскаў. 26 мая 1918 г. мангольскі ўрад пагадзіўся на ўвод у сталіцу аднаго батальёна. У ліпене-жніўні 1918 г. савецкая ўлада ў Сібіры пала. Міністр замежных спраў Манголіі Б. Цэрэндорж заявіў Чэнь І, што ва ўводзе войскаў няма неабходнасці, таму што больш няма небяспекі ад бальшавікоў. Аднак батальён працягнуў рух і ўвайшоў ва Ургу ў жніўні, у парушэнне Кяхцінскага пагаднення.
У кастрычніку 1919 года Чэнь І ўзгадніў з мангольскімі князямі, якія ўваходзілі ў верхнюю палату парламента, 64 пункты «Аб павазе Знешняй Манголіі ўрадам Кітая і паляпшэнні яе становішча ў будучыні». Дакумент быў пасланы ў Пекін. Богда-хан паслаў туды ж дэлегацыю, каб паспрабаваць спыніць рэалізацыю плана Чэнь І. Аднак гэта не аказала ўплыву на кітайскі план аднаўлення ўлады ў Знешняй Манголіі: неўзабаве ва Ургу прыбыў на чале 15-тысячнай войска генерал Сюй Шучжэн. Богда-хан адмовіўся прыкласці пячатку да прынятага верхняй палатай парламента пад ціскам Сюя пастановы аб ліквідацыі мангольскай аўтаноміі. Аднак дакумент быў адпраўлены ў Кітай і прэзідэнт выдаў пастанову аб задавальненні гэтай «просьбы». У лютым 1920 года Богда-хана і прадстаўнікоў мангольскага ўрада кітайскія акупанты прымусілі правесці цырымонію пакланення перад партрэтам прэзідэнта Кітайскай рэспублікі Сюй Шычана.
Пасля таго, як Сюй пакінуў сталіцу і вярнуўся Чэнь І Богда-хан ізноў атрымаў некаторую свабоду дзеянняў. На прапановы зргінскага антыкітайскага падполля, якое звязалася з ім, арганізаваць узброенае паўстанне ў сталіцы ён адказваў, што пакуль неабходна чакаць. Разам з гэтым, калі дэлегатам ізноў утворанай Мангольскай народнай партыі ў савецкім Іркуцку спатрэбіўся афіцыйны ліст з просьбай аб ваеннай дапамозе, завераны асабістай пячаткай Богда-хана, ён перадаў такі дакумент рэвалюцыянерам праз свайго да-ламу Пунцагдоржа.
Адносіны з Унгернам
У кастрычніку 1920 года з Забайкалля ў Манголію ўвайшла Азіяцкая конная дывізія пад камандаваннем ген. Унгерн-Штэрнберга, і распачала няўдалую спробу штурму сталіцы. Кітайскі генералітэт, адмовіўшыся падпарадкоўвацца Чэнь І, ізноў арыштаваў Богда-гэгэна. Богда-гэгэн вырашыў звярнуцца па дапамогу да Ўнгерна. У канцы 1920 года ён накіраваў у стаўку Азіяцкай дывізіі, якая знаходзілася ў раёне Керулена, главу Шабінскага ведамства Хушыктэн-ламу з афіцыйнай просьбай да барона вызваліць Халху ад кітайцаў, а таксама прароцтвам пра тое, што ў лютым 1921 года той выб'е кітайскі гарнізон з Ургі, блаславіўшы халхаскіх князёў на стварэнне аб'яднанай арміі яму ў дапамогу. Калі дывізія Унгерна 29 студзеня перайшла ў даліну У-Булан перад вырашальным штурмам Ургі, ад Богда-гэгэна да Унгерна прыбыў іншы лама, які перадаў яго асабістае пісьмо з блаславеннем на выгнанне кітайцаў з Ургі.
У ноч на 3 лютага змяшаны атрад з тыбетцаў, манголаў, буратаў і рускіх пад камандаваннем харунжага Ц. Тубанава і тыбетца Саж-ламы Жам'янданзана арганізаваў вызваленне Богда-хана з-пад арышту ва ўргінскай рэзідэнцыі каля паўночнага падножжа Богда-улы, і даставіў яго ў манастыр Манджушры-хійд на процілеглы схіл гары ў той час, як войскі Унгерна пачалі баі з кітайскім гарнізонам Ургі. Весткі аб вызваленні Богда-хана аказалі наймацнейшае дэмаралізавальнае ўздзеянне на кітайцаў. На наступны дзень Азіяцкая дывізія заняла сталіцу.
У выніку ў Манголіі была адноўлена абсалютная манархія на чале з Богда-ханам; 22 лютага 1921 года ва Урзе ім быў сфарміраваны новы ўрад. Ён дараваў Унгерну, як і іншаму генералу Азіяцкай дывізіі Б. П. Разухіну, княжацкія званні. Унгерн застаўся камандуючым Азіяцкай коннай дывізіяй. Шырока распаўсюджаны погляд, што Унгерн стаў дыктатарам ці ханам Манголіі, з'яўляецца памылкай.
Пасля Народнай рэвалюцыі
Спачатку спагадаючы ідэям Унгерна аб рэстаўрацыі ў Расіі манархіі, Богда-гэгэн загадаў мангольскаму насельніцтву аказваць садзейнічанне Унгерну ў яго паходзе ў савецкую Сібір. Пасля таго, як стала відавочным паражэнне Азіяцкай дывізіі ў Бураціі, Богда-хан адмовіўся ад планаў Унгерна перавезці яго разам з жонкай далей ад фронту, у заходнемангольскі Улясутай, і застаўся ва Урзе да заняцця сталіцы Мангольскай народнай арміяй пад камандаваннем Сухэ-Батара. Праз тры дні пасля гэтага, 9 ліпеня 1921 года, Богда-хан атрымаў ліст, у якім правадыры Народнай рэвалюцыі апавясцілі яго аб тым, што ўсе парадкі ў краіне, за выключэннем рэлігіі, будуць перагледжаны і рэфармаваны. На наступны дзень ЦК выдаў распараджэнне аб фарміраванні новага ўрада на чале з Бадоа, у той час як Богда-хан абвяшчаўся абмежаваным манархам; 11 ліпеня ён быў ізноў цырыманіяльна рэінтранізаваны.
Пасля смерці Богда-гэгэна 20 мая 1924 года ад раку горла манархія ў краіне была ліквідавана, што было замацавана ў прынятай канстытуцыі. У 1928 годзе Мангольская народна-рэвалюцыйная партыя наклала забарону на пошук новых тулку Джэбцзундамбы ў Манголіі. Наступны Богда-гэгэн IX быў знойдзены ў Тыбеце, і толькі пасля дэмакратычных пераўтварэнняў у краіне быў абвешчаны духоўным лідарам будыстаў Манголіі.
Сям'я
Як і папярэднік Дзанабадзар, Богда-гэгэн VIII зняў манаскія зарокі і ажаніўся. У еўрапейскай і паслярэвалюцыйнай мангольскай гістарыяграфіі маецца здагадка, што гэта жаніцьба была абумоўлена палітычнымі матывамі (заснаваннем тэакратычнай манархіі, у якой улада перадавалася б ад бацькі да сына па спадчыне) і прыкладам яго роднага малодшага брата Луўсанхайдава, які прыбыў у Манголію разам з ім і стаў дзяржаўным аракулам у ізноў пабудаванай для яго рэзідэнцыі, ажаніўшыся з дачкой кіраўніка ўргінскім Маймачэнам Сурэнхорла. Изучение монгольских архивных материалов не подтвердило эти предположения.
Богда-гэгэн усынавіў сына Цэндзійн Дандагдулам, у якім быў апазнаны хубілган Ялгуўсан-хутухты. Яго лёс пасля рэвалюцыі невядомы.
Таіту Бетул
Таі́ту Бету́л (таксама проста Таіту) (1851, Эфіопія — 11 лютага 1918, Адыс-Абеба, Эфіопія) — імператрыца Эфіопіі з 1889 па 1913 год і жонка імператара Менеліка II.
Сям’я і паходжанне
Таіту Бетул нарадзілася ў 1851 годзе (дакладная дата не вядомая) у Эфіопіі ў арыстакратычнай сям’і, дзе была трэцім дзіцем з чатырох. Падчас феадальнай раздробненасці ў Эфіопіі продкі Таіту кіравалі ў правінцыі Семіен з дазволу імператара Сусеніяса. Яе бацька, рас Бетул хайле Марыям, паходзіў з дынастыі Саламанідаў, меў далёкія роднасныя сувязі з імператарскай сям’ёй, а бабка — маці раса Бетула — была дачкой раса Гугі, выхадца з народа арома, які перайшоў у хрысціянства з ісламу і займаў пасаду рэгента ў Гондэры ў перыяд «Эры прынцаў». Маці будучай імператрыцы, Іюбдар, таксама паходзіла са знатнай гондэрскай сям’і. Нарэшце, шырока вядомы ў імперыі быў дзядзька Таіту, дэджазмах Вубэ хайле Марыям, які ў 1840-х гадах кіраваў у Паўночнай Эфіопіі і быў канкурэнтам эфіопскага імператара Тэадраса II.
Імператрыца
Пасля чатырох няўдалых шлюбаў Таіту выйшла замуж за цара Шоа, будучага імператара Менеліка II, і ў 1889 годзе, пасля яго ўзыходжання на прастол, стала імператрыцай Эфіопіі.
У адрозненне ад папярэдніх жонак эфіопскіх імператараў, Таіту Бетул адагрывала ў палітычным жыцці дзяржавы важную ролю і прымала ў ім непасрэдны ўдзел. У прыватнасці, яна ўзначальвала кансерватыўную фракцыю ў судзе, якая супрацьстаяла мадэрністам і прагрэсістам, якія імкнуліся рэфармаваць Эфіопію па еўрапейскім узоры. Перад Першай італа-эфіопскай вайной яна займала цвёрдую пазіцыю ў адносінах да Італіі і яе імкненню ператварыць Эфіопію ў свой пратэктарат. Калі пачаліся ваенныя дзеянні, Таіту асабіста адправілася на поўнач краіны з мужам і ўзначаленай ім Імператарскай арміяй. Яна прысутнічала на пазіцыях і падчас бітвы пры Адуа, якая скончылася разгромам італьянскіх войскаў, што прывяло да капітуляцыі Італіі.
Аднак у 1900-х гадах імператрыца стала страчваць сваю папулярнасць у народзе. Таіту, у адрозненне ад свайго мужа, была куды больш катэгарычнай і няўступлівай у стаўленні да праблем сваіх падданых, што не магло не адбіцца на іх стаўленні да яе. Сітуацыя абвастрылася яшчэ мацней, калі ў 1906 годзе здароўе Менеліка II пагоршылася, і Таіту пачала прымаць рашэнні самастойна, ад яго імя. Імператрыца злоўжывала кумаўством, прызначаючы на дзяржаўныя пасады сваіх сваякоў і фаварытаў і абураючы гэтым сваіх палітычных супернікаў. Асаблівую абуранасць гэта выклікала сярод арыстакратаў Тыграі і Шоа, а таксама прыхільнікаў фармальнага спадчынніка прастола Ліджа Іясу, якія асцерагаліся пераходу ўлады ў рукі Таіту пасля смерці імператара. Так, у 1910 годзе яна была вымушана сысці з палітычнай арэны, саступіўшы месца рэгента расу Тэсеме Надэу.