cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саха акадэмічны тэатр імя П. А. Аюнскага
Гісторыя
У 1920 годзе ў Якуцку пры стварэнні тэатра былі створаны дзве трупы: руская і якуцкая. У 1925 годзе трупа стала асобным тэатрам. Днём яго стварэння лічыцца дзень першай прэм'еры — пастаноўкі камедыі аднаго з заснавальнікаў якуцкай мастацкай літаратуры М. Д. Няўстроева «Куһаҕан тыын» (Злы дух) — 17 кастрычніка.
Першым дырэктарам тэатра быў паэт і драматург Анемпадыст Сафронаў-Алампа. Рэжысёрам быў Дзмітрый Дзмітрыевіч Большев, арганізатар Вілюйскага самадзейнага тэатра. Першым прафесійным рэжысёрам з'яўляецца працавалы ў 1933—1958 гг. С. А. Грыгор'еў, выпускнік ГІЦІСа.
У 1960—1970 гадах тэатр узначальваў Фядот Патапаў. У гэтыя гады тэатр паставіў свае класічныя спектаклі.
З 1983 па 2010 гады мастацкім кіраўніком і вядучым рэжысёрам тэатра працаваў Андрэй Барысаў.
У 1934 годзе тэатру было прысвоена імя выбітнага якуцкага паэта, драматурга і дзяржаўнага дзеяча Якуціі Платона Аюнскага.
У 1990 годзе тэатр быў афіцыйна пераназваны ў ''Саха тэатр імя П. А. Аюнскага''.
У 1995 годзе тэатру прысвоена званне акадэмічны і з гэтага часу ён стаў называцца як Саха акадэмічны тэатр імя Платона Аляксеевіча Аюнскага.
Моніка Форсберг
Моніка Форсберг (Monica Forsberg; 14 верасня 1950, Карлскуга, Швецыя) - шведская поп-спявачка, паэт-песеннік, актрыса, таксама рэжысёр і прадзюсар дубляжу.
Біяграфія
Удзельніца гурта Ritz, у складзе якога выступала на шведскім музычным конкурсе Melodifestivalen у 1983 годзе (заняла 4 месца з песняй "Marionett") і ў 1985 годзе (з песняй "Nu har det hänt igen"). Як аўтар песень, двойчы станавілася пераможцай Melodifestivalen у 1982 годзе з песняй "Dag efter dag" ("дзень за днём") з гуртом Chips і ў 1983 годзе з песняй "Främling".
Аўтар тэкстаў шэрагу шлягераў, у тым ліку :
З канца 1980-х і да пачатку 2000-х гадоў была рэжысёрам і прадзюсарам, займалася агучваннем мультфільмаў студыі Walt Disney Pictures. Розныя персанажы ў "The Muppet Christmas Carol" размаўляюць яе голасам. Працавала крэатыўным мэнаджарам, прадзюсарам, рэжысёрам дубляжу, перакладчыцай песень і выканала некалькі другарадных галасавых роляў у фільме «101 далмацін».
Замужам за Хасэ Андэрсанам (нар. 1948), спеваком і паэтам-песеннікам.
Элеанор Дарк
Элеанор Дарк (Eleanor Dark;, Сідней — ) — аўстралійская пісьменніца. Выступіла ў друку ў 1930-х гг.
У псіхалагічных раманах «Павольнае абуджэнне» (1932), «Перадгісторыя Крыстафера» (1933), «Вяртанне ў Куламі» (1935), «Сонца ў небе» (1937) і яго працягу — «Водны шлях» (1938) сюжэты пабудаваныя на тэме няўдалага шлюбу. Напісала гістарычныя раманы «Зямля па-за часам» (1941), «Штурм часу» (1948) і «Без бар'ераў» (1953).
Леванарх
Леванарх (Լեւոնարխ), Геярх (Göyarx) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Поравічы
По́равічы (, Поровичи) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Радашковіцкага сельсавета.
Гісторыя
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Краснае.
Эба Буш
Эба Буш (швед. Ebba Busch; у 2013—2020 — Эба Буш Тур, Ebba Busch Thor, народжаная Эба-Элізабет Буш-Крыстэнсен, Ebba-Elisabeth Busch-Christensen, нар., Упсала) — шведская жанчына-палітык. З 25 красавіка 2015 г. — старшыня партыі Хрысціянскія дэмакраты.
Біяграфія
Эба Буш нарадзілася 11 лютага 1987 года ў прыгарадзе Упсалы. Яе дзяцінства прайшло ў мястэчку Гунста. Скончыла школу пры царкоўным аб’яднанні «Слова жыцця», пасля чаго атрымала ступень бакалаўра ў вышэйшай школе Катэдральскулан ў Упсале. Вывучала канфлікталогію ва Універсітэце Упсалы, а летам працавала маляром. Адначасова яна праходзіла практыку пад кіраўніцтвам Ларса Воліна, а падчас выбараў у парламент у Швецыі 2010 года працаваў PR-кансультантам у Стакгольме.
Буш Тур лічыць сябе адначасова шведкай і нарвежкай, бл яе бацька родам з Нарвегіі; таксама яна валодае падвойным грамадзянствам — Швецыі і Нарвегіі.
У 2013 выйшла замуж за футбаліста Нікласа Тура (нар. 1986), пасля гэтага яны з мужам карысталіся агульным прозвішчам Буш Тур. У 2019 годзе падалі на развод, у 2020 годзе развяліся. Дзеці: сын (нар. 2015), дачка (нар. 2017).
Пітэр Уэбер
Пітэр Уэбер (Peter Webber; нар. 1968) — брытанскі рэжысёр найбольш вядомы сваім дэбютным фільмам «Дзяўчына з жамчужнай завушніцай».
Пралескі
Прале́скі (, Пралески) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Радашковіцкага сельсавета.
Геаграфія Грэцыі
Грэцыя — краіна ў Паўднёвай Еўропе, размешчаная на скрыжаванні Еўропы, Азіі і Афрыкі. Краіна мае сухапутныя межы з Албаніяй на паўночным захадзе, Паўночнай Македоніяй і Балгарыяй на поўначы і Турцыяй на паўночным усходзе. Грэцыя складаецца з дзевяці геаграфічных рэгіёнаў: Македоніі, Цэнтральнай Грэцыі, Пелапанеса, Фесаліі, Эпіра, Эгейскіх астравоў (у тым ліку Дадэканеса і Кікладаў), Фракіі, Крыта і Іанічных астравоў. На ўсходзе краіна абмываецца Эгейскім морам, на захадзе — Іанічным морам, а на поўдні — Міжземным морам. Грэцыя мае самую доўгую берагавую лінію на беразе Міжземнага басейна і адзінаццатую па даўжыні берагавую лінію ў свеце, даўжыня якой складае 13,676 кіламетраў. Краіна складаецца з вялікай мацерыковай часткі і двух дадатковых паўвостраваў: Халкідыкі і Пелапанес, якія аддзелены ад мацерыка Карынфскім перашыекам. Грэцыя ўключае ў сябе велізарную колькасць астравоў, як буйных, такіх як Крыт, Эўбея, Родас і Корфу, так і груп дробных, такіх як Дадэканес і Кіклады. Восемдзесят працэнтаў тэрыторыі Грэцыі займае гарыстая мясцовасць, самая высокая кропка краіны — гара Алімп, вышыня якой складае 2,917 метраў.
Ганна Марыя Караца Більт
Ганна Марыя Караца Більт (швед. Anna Maria Corazza Bildt; нар., , Італія) — шведскі палітык італьянскага паходжання, дэпутат Еўрапейскага парламента з 2009 года. З 2003 года ўваходзіць у склад Умеранай кааліцыйнай партыі.
Біяграфія
Вывучала палітычныя навукі ў Рымскім універсітэце Ла Сапіенца. Таксама вывучала крызіснае кіраванне ва Універсітэце Сан-Дыега і стратэгічнае планаванне ў Калумбійскім універсітэце.
Праходзіла практыку ў ЮНЕСКА, пазней працавала ў італьянскім Міністэрстве замежных спраў, была таксама прадстаўніком АЭСР ў Парыжы. З 1991 года працавала ў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у Жэневе. Да 2001 года вяла дзейнасць у былой Югаславіі. Там яна пазнаёмілася з былым Прэм’ер-міністрам Швецыі і яе будучым мужам Карлам Більтам, які займаў пасаду Вярхоўнага прадстаўніка па Босніі і Герцагавіне.
Пасля працы ў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый яна была членам праўлення шведскага Чырвонага Крыжа (2003—2008). Пачала свой уласны бізнэс у Швецыі, у тым ліку ў рамках сваёй кампаніі, якая прадае італьянскую ежу ў інтэрнэце. Уваходзіла ў праўленне Італьянскай гандлёвай палаты ў Швецыі.
Па выніках еўрапейскіх выбараў 2009 года ў Швецыі Ганна Марыя Караца Більт была выбрана ў Еўрапейскі парламент.
Оса Ліндхаген
Оса Марыя Ліндхаген (швед. Åsa Maria Lindhagen, нар., Нортэлье, Швецыя) — шведская жанчына-палітык. Сябра Партыі зялёных.
Дзеючы міністр па пытаннях фінансавых рынкаў і правоў спажыўцоў з 5 лютага 2021 года ў другім кабінеце Лёвена на чале з Стэфанам Лёвенам, у мінулым — міністр гендэрнай роўнасці, а таксама дзяржаўны міністр, які нясе асаблівую адказнасць за барацьбу з дыскрымінацыяй і сегрэгацыі, з 21 студзеня 2019 года па 5 лютага 2021 года. Дэпутат Рыксдага ў 2018—2019 гг. ад камуны Стакгольм.
Дабраслаў
Дабраслаў (Доброслав) — пасёлак гарадскога тыпу ў Лыманскім раёне Адэскай вобласці Украіны за 50 км на паўночны ўсход ад Адэсы, раённы цэнтр.
Франсуа Дарлан
Франсуа Дарлан (François Darlan;  —, Алжыр) — французскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, адмірал флоту (1939).
Разалі Алівекрона
Разалі Ульрыка Алівекрона, народжаная Рус (швед. Rosalie Ulrika Olivecrona; 9 снежня 1823 — 4 чэрвеня 1898) — шведская феміністка і пісьменніца. Яна з’яўляецца адным з трох вялікіх піянераў арганізаванага руху за правы жанчын у Швецыі, разам з Фрэдрыкай Брэмер і Сафі Адлерспарэ.
Біяграфія
Разалі Ульрыка Рус нарадзілася ў багатай сям’і. Яна вырасла ў Стакгольме і была адной з першых вучаніц Валінскай школы ў Стакгольме, адной з найстарэйшых жаночых школ Швецыі з 1831 года. Сям’я пераехала ў 1839 годзе ў Сёгерыс ля падножжа горнага плато Месберг ў Вестэргётландзе.
Адна з яе сябровак, Хулда Гар, была настаўніцай жаночай школы ў Лаймстоўне, горадзе недалёка ад Чарльстана, штат Паўднёвая Караліна, ЗША, і прапанавала ёй пасаду ў школе. У 1851 годзе яна паехала ў ЗША і прабыла там чатыры гады. Спачатку Рус была настаўніцай французскай мовы ў школе ў Лаймстоўна, потым яна стала гувернанткай на плантацыі двух сваіх вучняў — Элізы і Эні Перона. Пазней яна напісала апісанне свайго знаходжання і культуры амерыканскага Поўдня. Сама яна не заўважыла злоўжыванняў з рабамі, але палічыла рабства ненатуральным і «эмацыянальна агідным» і была перакананая, што яго адмена непазбежна, хаця гэта сустрэне вялікі супраціў. У Швецыю яна вярнулася ў 1855 годзе.
У 1861 годзе Рус і Адлерспарэ здзейснілі падарожжа па Германіі, Францыі, Англіі, Шатландыі і Ірландыі, каб параўнаць розніцу ў фемінісцкіх рухах, і паведамілі, што гэты рух у Германіі і Францыі мала вядомы ў параўнанні з Вялікабрытаніяй.
У 1864 годзе разам з Адлерспарэ, генерал-маёрам Рудэбекам і доктарам Лемхенам прыняла ўдзел у заснаванні Svenska Röda Korset (Шведскі Чырвоны Крыж).
Асабістае жыццё
У 1857 годзе яна выйшла замуж за ўдаўца, шведскага юрыста, дзяржаўнага дзеяча і прафесара Кнута Алівекрона (1817—1905). Алівекрона быў прафесарам права Упсальскага ўніверсітэта (1852—1867) і рэктарам Упсальскага ўніверсітэта (1861—1862). Ён быў суддзёй Вярхоўнага суда (1868—1889), і членам Міжнароднага суда ў Гаазе з 1902 года.
Рус пераехала ва Упсалу і стала мачахай сына мужа і трох дачок. У шлюбе яна нарадзіла дачку і сына.
Затышша (Адэская вобласць)
Затышша (Затишшя) — пасёлак гарадскога тыпу ў Захарыўскім раёне Адэскай вобласці Украіны. Чыгуначная станцыя на лініі Адэса — Балта.
Сітнік скучаны
Назва
Сітнік скучаны, сіт, асака, хвашчэўнік.
Апісанне
Шматгадовая травяністая расліна 30—100 см вышынёй. Сцябло як у сухім, так і ў свежым стане глыбока бароздавае, асабліва каля суквецця. Суквецці звычайна галоўчатыя. Прыкветкавы лісток у суквецці значна разадзьмуты. Каробачка без паглыблення на верхавіне, рэшта слупка — на маленькім узвышшы.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў паўночна-заходняй Афрыцы, Еўропе, Азіі — Азербайджан, Арменія, Грузія, паўночны Ірак, паўночная Турцыя; натуралізаваны ў Аўстраліі, Новай Зеландыі, Канадзе, ЗША, Венесуэле.
2005 год у гісторыі літаратуры
2005 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Сафі Адлерспарэ
Сафі Адлерспарэ (Carin Sophie Adlersparre; 6 ліпеня 1823 — 27 чэрвеня 1895) — феміністка, журналістка і піянер руху па абароне правоў жанчын у Швецыі.
Заснавальніца і рэдактар першага скандынаўскага часопіса для жанчын «Часопіс для дома» (Tidskrift för hemmet) і двух арганізацый: Handarbetets vänner (займалася вытворчасцю і распрацоўкай тэкстыльных вырабаў) і Асацыяцыі Фрэдрыкі Брэмер (Fredrika-Bremer-förbundet, арганізацыя па абароне правоў жанчын). Таксама з’яўляецца адной з двух першых жанчын, якія сталі членамі дзяржаўнага камітэта Швецыі. Яна таксама вядомая пад псеўданімам Эсэльд.
Жыццё
Сафі атрымала хатнюю адукацыю, а затым правяла два гады ў адным з лепшых пансіянатаў для дзяўчат у Стакгольме. У 1868 яна выйшла замуж за арыстакрата Алекса Адлерспарэ і стала мачахай для пяці яго дзяцей. Муж падтрымліваў яе працу па правядзенню сацыяльных рэформаў.
Сафі была прыхільніцай творчасці шведскай пісьменніцы і феміністкі Фрэдрыкі Брэмер, а таксама сяброўкай феміністкі Разалі Алівекроны, дзякуючы чаму і сама зацікавілася тэмай фемінізму. У той час у Швецыі, дзякуючы раману Фрэдрыкі Брэмер Hertha, ужо пачалося грамадскае абмеркаванне жаночых правоў, што прывяло да адмены апякунства над незамужнімі жанчынамі і стварэнню першай дзяржаўнай школы для жанчын.
Часопіс
У 1886 Tidskrift för hemmet быў закрыт і заменены на новы паспяховы жаночы часопіс пад назвай Dagny, у якім Сафі таксама працавала галоўным рэдактарам з 1886 па 1888 год. Гэты часопіс выпускаўся «асацыяцыяй Фрэдрыкі Брэмер», заснавальніцай якой з’яўлялася сама Адлерспарэ.
Актывізм
Сафі не факусавала сваю ўвагу толькі на барацьбе за выбарчае права для жанчын, нягледзячы на тое, што ў Швецыі жанчыны не маглі галасаваць аж да 1862 года. Прыярытэтам Адлерспарэ ж былі адукацыя і праца, якая дазволіла б жанчынам быць фінансава незалежнымі. Яна казала: «Жанчынам патрэбна праца, а працы патрэбныя жанчыны».
У 1862 годзе яна арганізавала вячэрнія курсы для жанчын, каб даць ім прафесійную адукацыю. У 1863 годзе яна адкрыла сакратарскае бюро, якое стала паспяховым кадравым агенцтвам. На наступны год, натхнёная сваёй будучай нявесткай, мастачкай Сафіяй Адлерспарэ, яна адправіла петыцыю ў парламент Швецыі з патрабаваннем даць жанчынам роўнае з мужчынамі права на навучанне ў Каралеўскай акадэміі вольных мастацтваў. На той момант жанчыны ў Каралеўскай акадэміі маглі вывучаць толькі спецыяльныя дысцыпліны, і, нягледзячы на тое, што Сафія была паспяховай мастачкай, яе не прымалі ў акадэмію. Яе петыцыя прывяла да дэбатаў у парламенце і, нарэшце, да рэформы 1864 года, якая дазволіла жанчынам вучыцца ў Акадэміі нароўні з мужчынамі.
У 1866 годзе Сафі заснавала «стакгольмскі пакой для чытання» (Stockholms läsesalong), які стаў бясплатнай бібліятэкай для жанчын і які дазволіў павялічыць ўзровень жаночай адукаванасці і прафесіяналізму. Мэтай бясплатнай бібліятэкі, па словах Сафі, было даць магчымасць жанчынам «працягнуць самаадукацыю і пашырыць свой кругагляд».
Сафі актыўна спрыяла прасоўванні жаночай адукацыі не толькі таму, што хацела бачыць больш жанчын у прафесійнай сферы, але і таму, што хацела, каб жанчыны сталі больш актыўнымі ў грамадстве ў цэлым. «Чым больш мы жадаем і чакаем ад жаночага ўдзелу ў рэфармаванні грамадства, тым важней, каб яны былі добра падрыхтаваны», — казала яна. У гэты перыяд часу было зроблена шмат рэформаў у сферы адукацыі для жанчын. У 1865 годзе Сафі стала членам камітэта па школах для дзяўчынак, які быў прызначаны урадам для правядзення даследавання і вылучэння рэформаў, накіраваных на паляпшэнне сістэмы жаночай адукацыі. Гэта быў першы дзяржаўны камітэт, членамі якога сталі жанчыны: Сафі Адлерспарэ і Хільда Касэлі.
Іншая дзейнасць
У 1874 Сафі, сумесна з Ханай Вінге, заснавала таварыства «Сяброўкі рукадзелля» (Handarbetets vänner) і была старшынёй гэтай арганізацыі да 1887 года. Арганізацыя займалася навучаннем жанчын дызайну адзення і працы з тэкстылем, а таксама вытворчасці і распрацоўцы перадавых тэкстыльных вырабаў. «Сяброўкі рукадзелля» былі арганізаваны з мэтай павысіць якасць, а тым самым і статус жаночай рукадзельныя працы, якая ў тыя часы была важнай крыніцай даходаў жанчын, вымушаных самастойна зарабляць на жыццё.
Сафі ўдзельнічала і ў літаратурным жыцці Швецыі. У тым ліку яна фінансава падтрымлівала Сельму Лагерлёф падчас яе працы. А ў апошнія гады свайго жыцця Сафі працавала над напісаннем біяграфіі Фрэдрыкі Брэмер, але не паспела скончыць яе.
Арсен Дармстэтэр
Арсен Дармстэтэр (Arsène Darmesteter;, Шато-Сален — , Парыж) — французскі філолаг. Прафесар Сарбоны (1883). Асноўныя працы прысвечаны лексікалогіі: «Утварэнне французскіх слоў» (1875), «Утварэнне новых слоў у нашы дні» (1877), «Жыццё слоў» (1887). сумесна з А. Хацфельдам і А. Тома Дармстэтэр склаў этымалагічны «Агульны слоўнік французскага мовы» (т. 1-2, 1895—1900). Аўтар гістарычнай «Граматыкі французскай мовы» (выдадзена пасмяротна, ч: 1-4, 1891-97).
Сярэдняе значэнне
Сярэдняе значэнне — у агульным выглядзе гэта лікавая характарыстыка мноства лікаў або функцый, якая знаходзіцца паміж найменшым і найбольшым значэннем дадзенага мноства або функцыі.
У тэорыі імавернасцей і статыстыцы сярэдняе значэнне разам з матэматычным чаканнем выкарыстоўваюцца як сінонімы абазначэння размеркавання імавернасцей або выпадковай велічыні гэтага размеркавання. У выпадку дыскрэтнага размеркавання імавернасцей выпадковай велічыні X, сярэдняе роўна суме кожнага магчымага значэння, ўзважанага па верагоднасці гэтага значэння. Іншымі словамі, каб вылічыць сярэдняе Х, трэба ўзяць кожнае магчымае значэнне х з мноства X, улічываючы суадносную яму імавернасць Р(х), а затым скласці ўсе разам:
Аналагічная формула можа быць выкарыстана для непарыўнага размеркавання імавернасцей. Трэба заўважыць, што не кожнае размеркаванне імавернасцей мае пэўнае сярэдняе (напрыклад, ). А для некаторых размеркаванняў сярэдняе прымае значэнне бясконцасці: напрыклад, для размеркавання 2^n, калі яго імавернасць роўна, дзе n = 1, 2, 3…
Для пэўнага набору дадзеных (масіва дадзеных), тэрміны арыфметычнай сярэдняй, матэматычнага чакання, а часам і выкарыстоўваюцца як сінонімы для абазначэння цэнтральнага значэння дыскрэтнага набору лікаў — сума ўсіх значэнняў, дзе́леная на колькасць значэнняў. Сярэдняе арыфметычнае набору лікаў x1, x2, …, хn, як правіла, пазначаецца \bar{x}, вымаўляецца як «ікс з рысай» («ікс бар»).
Калі набор дадзеных заснаваны на серыі назіранняў, атрыманых шляхам адбору пробаў з генеральнай сукупнасці, сярэдняе арыфметычнае называецца сярэдняе выбаркі (або выбарачнае сярэдняе; пазначаецца \bar{x}; sample mean), каб адрозніць яго ад генеральнага сярэдняга (або сярэдняе генеральнай сукупнасці; пазначаецца \mu або \mu_x; population mean).
Ва ўмовах канечнай сукупнасці генеральнае сярэдняе некаторай уласцівасці роўна арыфметычнай сярэдняй гэтай жа ўласцівасці, калі ўсе члены сукупнасці ўзяты ва ўвагу. Напрыклад, генеральная сярэдняя вышыні/росту роўна суме росту кожнага ўдзельніка дадзенай сукупнасці, падзеленай на агульную колькасць асоб. Выбарачнае сярэдняе можа адрознівацца генеральнага, асабліва для малых выбарак. Закон вялікіх лікаў падказвае, што чым больш памер выбаркі, тым больш верагоднасць таго, што сярэдняе выбаркі будзе блізкае да генеральнага сярэдняга.
За межамі тэорыі імавернасцей і статыстыкі «сярэдняе» можа выкарыстоўвацца ў іншых значэннях.
Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка
Біяграфія
Скончыў Віцебскі мастацкі тэхнікум, дзе вучыўся ў В. Руцая, М. Эндэ, Ф. Фогта, у 1930 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Адзін з арганізатараў моладзевага аб’яднання Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыі ў Віцебску (1928—1930).
Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1951—1955 гадах.
Творчасць
Аўтар твораў пра гісторыка-рэвалюцыйныя падзеі, працоўныя будні горада і вёскі, подзвігах беларускіх партызан, а таксама партрэтаў і пейзажаў («Калгасная брыгада», 1931; «Прарыў нямецкай абароны», 1942; «Партрэт хлопчыка-партызана», 1943; «Партызаны ў Палессі», 1944; «На партызанскім аэрадроме», 1950; «Ідзе эшалон», 1957; «Вясна», 1958; «На рыштаваннях», 1960).
Памяць
У 2002 годзе Белпошта быў выпусціла памятны канверт да 100-годдзя Паўла Гаўрыленкі — яго партрэт на фоне майстэрні. Аўтар канверта — мастак А. Федзін. Тыраж — 100 000 асобнікаў.
Магавуз
Магавуз (Մաղավուզ), Чардахлы (Çardaqlı) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Царэвіч
Царэвіч — славянскі тытул для сыноў цароў, перш замежных і гістарычных асоб, затым, з з'яўленнем царстваў у Балгарыі, Сербіі, Расіі — для дзяцей уласных васпанаў. Жаночая адпаведнасць — царэўна.
У XVIII стагоддзі тытул царэвіч/царэўна быў заменены на па-этымалагічнаму роднасны тытул цэсарэвіч (які насілі толькі спадчыннікі пасаду) і на тытул вялікі князь/вялікая князёўна (які насілі ўсе нашчадкі васпанаў, не толькі спадчыннікі).
Путнікі (Маладзечанскі раён)
Пу́тнікі (, Путники) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Радашковіцкага сельсавета.
Яўген Нічыпаравіч Рапановіч
Яўге́н Нічы́паравіч Рапано́віч (, в. Холма, Вілейскі павет Віленскага ваяводства Польшчы — 12 снежня 1987) — беларускі філолаг, педагог.
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Холма (цяпер у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці) ў сялянскай сям’і. Навучаўся ў польскай, а з пачатку Другой сусветнай вайны — у беларускай школе (скончыў у 1947 годзе).
Пасля сканчэння Пастаўскага педвучылішча ў 1951 годзе накіраваны на курсы па падрыхтоўцы настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры пры Маладзечанскім настаўніцкім інстытуце.
Працаваць пачаў у Будслаўскай сярэдняй школе, дзе зацікавіўся беларускім фальклорам. Скончыўшы філалагічны факультэт БДУ, працаваў дырэктарам Дзягільскай сямігодкі, завучам Слабадской школы, дырэктарам Мільчанскай школы.
У 1967—1970 гадах — рэдактар Галоўнай рэдакцыі Беларускай Савецкай Энцыклапедыі, пасля старэйшы рэдактар Дзяржкамвыда БССР, галоўны рэдактар выдавецтва «Народная асвета». З 1979 года — загадчык рэдакцыі выдавецтва «Навука і тэхніка».
Дзейнасць
Аўтар шэрагу апавяданняў па пытаннях беларускай філалогіі, 44 артыкулаў для Беларускай Савецкай Энцыклапедыі. Выдаў кнігу «Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі» (1958), навучальныя дапаможнікі «Кандрат Крапіва» (1964), «Пятрусь Броўка» (1965), «Максім Танк» (1966).
Аднак найперш вядомы складаннем слоўнікаў населеных пунктаў па ўсіх абласцях Беларусі (1977—1986), якія на доўгія гады сталі настольнымі даведнікамі для журналістаў, краязнаўцаў, гісторыкаў, настаўнікаў і іншых спецыялістаў.
Узнагароды
Узнагароджаны Ганаровымі граматамі ЦК Таварыства Чырвонага Крыжа БССР, Міністэрства асветы БССР, Дзяржкамвыда БССР і СССР, знакам «Выдатнік друку».
Трыганаметрыя
Трыганаметрыя (ад τρίγωνον «трохвугольнік» і μετρειν «вымяраць», г. зн. «вымярэнне трохвугольнікаў») — раздзел матэматыкі пра суадносіны старон і вуглоў у трохвугольніку. Асноўная задача трыганаметрыі — «рашэнне трохвугольніка», г.зн. вылічэнне невядомых велічынь па вядомых.
Гісторыя
Вытокі трыганаметрыі бяруць пачатак у старажытным Егіпце, Вавілоне і даліне Інда больш за 3000 гадоў назад. Індыйскія матэматыкі былі першапраходцамі ва ўжыванні алгебры і трыганаметрыі ў астранамічных разліках. Лагадха — адзіны з самых старажытных вядомых сёння матэматыкаў, які карыстаўся геаметрыяй і трыганаметрыяй у сваёй кнізе «Дж'етыша-веданга» («Jyotisa Vedanga»). Большая частка яго прац якога была знішчана замежнымі захопнікамі.
Трыганаметрычныя функцыі
Возьмем адзінкавую акружнасць на плоскасці (цэнтр у пачатку адліку, радыус 1). Правядзём прамень l з пачатку адліку і будзем адлічваць велічыню вугла \alpha ад дадатнага праменя восі Ox супраць гадзіннікавай стрэлкі. Велічыню вугла можна выражаць у градусах, радыянах ці градах. Мы будзем разглядаць у градусах. Няхай пунктам перасячэння l з адзінкавай акружнасцю будзе M. Тады па азначэнню:
Функцыі і  вызначаныя на ўсём \mathbb{R}, вобласць значэнняў [-1,1] і перыяд 2\pi. Функцыя не вызначана ў пунктах \pi n,, а функцыя  не вызначана ў пунктах , , і абедзве маюць вобласць значэнняў \mathbb{R} і перыяд \pi.
Адваротныя трыганаметрычныя функцыі
Функцыя, адваротная да
Асноўныя трыганаметрычныя тоеснасці
Формула косінуса сумы:
Формула косінуса рознасці:
Трыганаметрычныя функцыі комплекснай зменнай
Раскладзём функцыі \sin(x) і \cos(x) ў рад Тэйлара:
і вызначым трыганаметрычныя функцыі камплекснай зменнай z:
Большасць уласцівасцей гэтых функцый для рэчаіснай зменнай распаўсюджваецца і на камплексную зменную. Але на камплекснай плоскасці іх вобласць значэнняў — усё \mathbb{C}.
Значэнні трыганаметрычных функцый для некаторых вуглоў
Значэнні сінуса, косінуса, тангенса, котангенса, секанса і косеканса для некаторых вуглоў прыведзены ў табліцы. («∞» азначае, што функцыя ў таком пункце не вызначана і ў яго наваколлі імкнецца да бесканечнасці).
Капітан-лейтэнант
Перад воінскім званнем ваеннаслужачага, які праходзіць ваенную службу ў гвардзейскай вайсковай частцы, на гвардзейскім караблі, дадаецца слова «гвардыі». Да воінскага звання вайскоўца або грамадзяніна, які знаходзіцца ў запасе ці адстаўцы, дадаюцца адпаведна словы «запасу» або «у адстаўцы».
Суднападымальнік
Суднападыма́льнік, суднапад’ёмнік  — падымальнае збудаванне для перамяшчэння суднаў паміж б’ефамі, з аднаго ўзроўню на іншы.
Суднападымальнікі ўжываюцца на ўнутраных водных шляхах для пропуску суднаў праз плаціны, у складзе гідравузлоў або на міжбассейнавых суднаходных каналах (замест шлюзаў), а таксама для спуску суднаў на ваду або іх ўздыму з вады, у тым ліку з мэтай агляду і рамонту падводнай часткі на суднарамотных заводах.
Калючая стужка
Калючая стужка — разнавіднасць непарыўных інжынерных загарод, прызначаных для ўтрымання жывой сілы і лёгкай колавай тэхнікі.
Калючая стужка, у параўнанні з калючым дротам, наносіць больш сур’ёзныя раны і складаней пераадольваецца людзьмі без інструментаў, даючы ахове больш часу на рэагаванне. Акрамя звычайных драпін і сапсаванага адзення, дадзеная загарода здольна нават забіць чалавека ў выпадку вялікай страты крыві.
Калючы стужка была вынайдзеная ў Германіі падчас Першай сусветнай вайны як апошні сродак ва ўмовах недахопу дроту. Неўзабаве яе сталі армаваць дротам.
У цяперашні час выпускаецца армаваная калючая стужка з магчымасцю апрасоўкі жылы дроту ад 1,8 да 4 міліметраў.
Паляпшэнне ахоўных уласцівасцяў загароды «Егоза» з армаванай калючай стужкі дасягаецца за кошт выкарыстання ў вытворчасці высокавугляродзістага ацынкаванага канатнага дроту ДАСТ 7372-79 і ДАСТ 9850-72, загароды вырабляюцца з спружыннага дроту ДАСТ 9389 (марка 65г), іншых відаў высокавугляродзістага дроту. Вырабляюцца трох- і пяціклёпачныя загароды.
Для вытворчасці сучаснай армаванай калючай стужкі, стужку накручваюць на барабан, затым злучаюць суседнія віткі ў шахматным парадку ў 3-11 месцах металічнымі плоскімі клямарамі або драцянымі клямарамі. Пры расцяжэнні бухты спіральнага бар’ера бяспекі утворыцца цыліндрычнае калючая загарода.
Храм Дыяскураў
Храм Дыяскураў, Храм Кастару і Полукса (Aedes Castoris) — адзін з найстарэйшых храмаў на Рымскім форуме. Храм быў прысвечаны блізнятам Кастару і Полуксу, сынам Юпітэра. Быў пабудаваны ў 484 годзе да н.э. па замове сына дыктатара Аулія Пастумія у гонар перамогі над Тарквініем на возеры Рэгіл у Лацыё (499 г. да н.э.). Дыяскуры якабы дапамаглі атрымаць перамогу і прынеслі гэту навіну ў Рым. Каля 117 года да н.э. храм быў абноўлены Луцыем Цэцыліем Метэлам Далмацікам. У I стагоддзі н.э. па загадзе Тыберыя храм абнавілі. На сённяшні дзень захаваліся тры калоны карынфскага ордара (15 м у вышыню), так званыя «Тры сястры». Алтар і крыніца Ютурны, у якой, па легендзе, браты напаілі сваіх канёў, знаходзіліся каля з храма.
Капітан 3-га рангу
Капітан 3-га рангу — малодшае воінскае званне старшых афіцэраў у ВМФ (ВМС) некаторых дзяржаў свету, па рангу вышэй за капітан-лейтэнанта, але ніжэй чым Капітан 2-га рангу. Адпавядае званню маёра ў іншых відах узброеных сіл.
Перад воінскім званнем ваеннаслужачага, які праходзіць ваенную службу ў гвардзейскай вайсковай частцы, на гвардзейскім караблі, дадаецца слова "гвардыі". Да воінскага звання вайскоўца або грамадзяніна, які знаходзіцца ў запасе ці адстаўцы, дадаюцца адпаведна словы «запасу» або «у адстаўцы».
Раманы (Маладзечанскі раён)
Рама́ны (, Романы) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Радашковіцкага сельсавета.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Свята-Успенская Ла́ўрышаўская царква, Ла́ўрышаўская царква Успення Прасвятой Багародзіцы — праваслаўны храм у в. Лаўрышава (Шчорсаўскі сельсавет, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць), помнік драўлянага дойлідства канца XVIII ст. Належыць Свята-Елісееўскаму Лаўрышаўскаму мужчынскаму манастыру, аднаму з найбольш старадаўніх у Беларусі (заснаваны ў XIII ст.). Упершыню згадваецца ў 1517 г. як царква манастыра, наноў пабудавана ў 1775 г. (магчыма, на месцы ранейшага храма), і за сваю гісторыю ніколі не зачынялася. Знаходзіцца на першапачатковым месцы размяшчэння манастыра, у цяперашні час з'яўляецца самым старадаўнім яго будынкам.
Асноўныя звесткі
Размешчана ў паўднёвай частцы вёскі, па правы бок ад р. Валоўка, пры ўездзе ў Лаўрышава па шляху з в. Шчорсы (сам маныстыр цяпер знаходзіцца ля суседняй в. Гнесічы). Службы праводзяцца (2016): субота, 18.00 гадзін — Усяночнае трыванне; нядзеля, 8.30 — малебен з акафістам Успенню Божай Маці, 8.45 — споведзь, 9.30 — Бажэственная літургія. Прастольнае свята — Успенне Прасвятой Багародзіцы 15 (28 па сучаснаму стылю) жніўня.
Храмы манастыра да XV стагоддзя
Паводле Галіцка-Валынскага летапісу, каля 1260 года сын вялікага князя Вялікага княства Літоўскага Міндоўга — Войшалк (вялікі князь літоўскі ў 1264—1267) — заснаваў манастыр «на рацэ на Нёмане, паміж Літвой і Наваградкам, і там жыў». Згодна царкоўнаму паданню, манастыр быў заснаваны ў сярэдзіне XIII ст. прападобным ігуменам Елісеем. Відавочна, што першы храм быў пабудаваны пры заснаванні манастыра, але пісьмовых звестак пра яго не захавалася.
Лаўрышаўскі манастыр з'яўляўся адным з важнейшых духоўных цэнтраў беларускіх зямель з часу ўтварэння ВКЛ. Не пазней 1329 года для манастыра было перапісана Лаўрышаўскае евангелле — выдатны прыклад ілюстраванай рукапіснай кнігі ў Беларусі XIV ст. Лаўрышаўскае евангелле — напрастольнае, яно выкарыстоўвалася ў храме манастыра.
Ва ўкладной грамаце манастыру за 1488 г. ад імя Дашкі Яцкавіча Храптовіча згадваецца царква святой Прачыстай Божай Маці: «за | писую къ ц[е]ркви с[вя]тое пр[е]ч[ис]тое б[о]гом[а]т[е]ре къ лаврашову манастырю ч[е]л[ове]ка данника [с]вое[го] отчино | го в щерсехъ на имя маронка михалковича съ его братаничом иванцомъ» (старабелар.).
Успенская царква XVI — XVIII стагоддзяў
У даравальнай грамаце манастыру за 1517 г. ад імя А. І. Хадкевіча — маршалка дворнага Вялікага Княства Літоўскага — ёсць згадка пра Успенскі храм. Перадаючы манастыру свой маёнтак у в. Лычыцы, А. І. Хадкевіч адрасуе яго такім чынам: «монастыру пречистое Божое Матери храму честнаго Ея Успения во обшеру Лавры преподобнаго отца Елисея» (старабелар.). З граматы вынікае, што манастыр у той час называўся Багародзіцкім, прычым у дакуменце ён двойчы названы лаўрай. (Гэта грамата з'яўляецца таксама найбольш раннім дакументам, у якім згадваецца Елісей Лаўрышаўскі.)
У выніку Берасцейскай царкоўнай уніі 1596 г. манастыр стаў грэка-каталіцкім. У інвентарным вопісу манастыра 1601 г. адзначана драўляная царква, «збудованая пре з ихъ м[и]л[о]стей пановъ Войныловичовъ и Беликовичовъ без притвору кгонтами критая, крестовъ на ней железных позолотистых три, на дзвонныци дзвоновъ пятъ» (старабелар.). З 1615 г. манастыр належаў Ордэну базыльян святога Іасафата.
У 2-ой палове XVII ст. манастыр збяднеў і заняпаў ў сувязі са скасаваннем лаўрышаўскай архімандрыі, абмежаваннем правоў на свецкія ахвяраванні і падпарадкаваннем з 1628 г. навагрудскаму манастыру. У 1650 г. гісторык А. Каяловіч у сваёй кнізе «Розныя звесткі, якія маюць дачыненне да царквы ў Вялікім Княстве Літоўскім» (на лацінскай мове) піша, што ад манастыра засталася пры в. Лаўрышава «толькі царква адна, якая падпарадкаваная манастыру ўніятаў у Навагрудку», і ў той царкве знаходзілася пахаванне (лац. «sepulc(h)rum») прападобнага Елісея, якое здаўна славілася тым, што пры пабожным яго наведванні можна было прагнаць з просьбітаў злых духаў. (У 1864 г. у кнізе «Гісторыка-статыстычнае апісанне Мінскай епархі, якое складзена рэктарам Мінскай духоўнай семінарыі архімандрытам Мікалаем», верагодна, з-за недакладнага перакладу звестак А. Каяловіча было напісана, што ў храме ў XVII ст. знаходзілася не пахаванне, а труна прападобнага Елісея, ў далейшым гэта паўтаралі і іншыя аўтары .)
Успенская царква згадваецца ў 1719 г. у завяшчанні Яна Бужынскага, які прасіў «ксяндзоў-базыльян лаўрышаўскіх» пахаваць яго ў царкве Успення Маці Божай «парадкамі каталіцкімі».
Успенскі храм 1775 г.
У 1770-х гг. Лаўрышаўскі манастыр базыльян был адбудаваны наноў. У ходзе гэтага будаўніцтва быў узведзены і новы манастырскі храм — таксама Ўспенскі. Можна меркаваць, што будаўнічыя працы ажыццяўляліся на аснове ўжо існаваўшай манастырскай планіроўкі.
У аддзеле рукапісаў бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта захоўваюцца інвентарны вопіс манастыра 1824 г. і яго копія 1829 г. Паводле вопісу, манастырская царква пабудавана ў 1775 г. з брусавай драўніны, на цагляным падмурку, крыжовай формы. Дах быў пакрыты гонтай (дранкай). Вышыня будынка — 12, даўжыня разам з прысенкамі — 38, шырыня — 15, а разам з каплічкамі (прыдзеламі) — 26 літоўскіх локцяў. Купал быў заснаваны на чацвярыку, пакрыты бляхай, на ім быў крыж жалезны. Падобны купалок і над алтаром, на ім быў крыж жалезны, унутры быў падвешаны звон вагой каля 16 фунтаў. Пры краях дахаў над прыдзеламі знаходзіліся 2 жалезныя крыжы.
Мадахіс
Мадахіс (Մադաղիս, Madagiz) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Успенскі храм 1775 г.
Згодна інвентарнаму вопісу, царква мае 3 дзверы і 8 акон; у прытворы — лесвіца на хоры. У вопісу адзначана, што ў царкве ёсць 3 склепы, адзін з іх — для пахаванняў, да яго дзверы з прыступкамі ўнутры царквы.
Мадахіс
Гісторыя
3 кастрычніка 2020 года прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў заявіў пра заняцце вёскі азербайджанскімі войскамі і перайменаванне Мадагіза ў Сугавушан.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Успенскі храм 1775 г.
З абодвух бакоў алтара прыбудаваны 2 рызніцы з часанай драўніны, якія былі пакрытыя дранкай і абабітыя дошкамі, абедзве аднолькавага памеру (8 у даўжыню, 4 у шырыню, 5 у вышыню локцяў). Першая з рызніц называлася пераходная і служыла свяшчэннікам для аблачэння і падрыхтоўкі да службы. Яна знаходзіцца з левага боку храма і вяла раней да манастырскіх пабудоў. У ёй 2 дзверы, адна — уваход з двара, другая, наадварот, у асноўнае памяшканне царквы.
Іпаліт Краскоўскі
Іпалі́т Феафілавіч Краскоўскі (каля 1845, Гродзенская губерня —, Масква, Расійская Імперыя) — літаратар і журналіст.
Сын праваслаўнага святара. Скончыў Віленскую духоўную праваслаўную семінарыю і ў 1869 годзе Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію. Працаваў настаўнікам у Варшаўскім духоўным вучылішчы.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Успенскі храм 1775 г.
Агароджа царквы была агульная з манастыром. «Ад царквы тутэйшай ступаючы, ідучы трохі налева да дарогі, якая ідзе міма манастыра, на адлегласці крокаў 25» была званіца драўляная на каменным падмурку. Яна складалася з двух паверхаў. Першы быў утвораны 12 слупамі з бруса, другі — 6-цю. На ёй былі ўсталяваны жалезны крыж і размешчаныя 4 званы вагой 10, 7, каля 5 пудоў і каля 25 фунтаў адпаведна. Пад званіцай знаходзілася ўязная брама з драўлянымі засовамі.
У 1836 г. манастыр быў зачынены, а храм прызначаны прыходскім. У 1839 г. пераведзены ў праваслаўе. У канцы ХIX ст. перабудаваны пад праваслаўны.
Іпаліт Краскоўскі
У 1880 годзе здзейсніў паездку на Афон, дзе прабыў амаль год. У выніку гэтай паздкі была напісана біяграфія шырока вядомага праваслаўнага дзеяча архімандрыта Макарыя (М., 1889).
Памёр 2 (14 студзеня) 1899 года ў Маскве.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Успенскі храм 1775 г.
У 1939 г. у Заходнюю Беларусь прыйшла савецкая ўлада. Храмы ў іншых вёсках вакол Лаўрышава былі зачынены, аднак старадаўнюю манастырскую царкву бальшавікі не кранулі. Зараз тут бачаць у гэтым нябеснае заступніцтва прп. Елісея Лаўрышаўскага. У 2007 г. быў узноўлены Лаўрышаўскі манастыр, а ў лютым 2010 г. лаўрышаўскі храм увайшоў у склад манастыра.
Іпаліт Краскоўскі
Творчасць
Пісаў на рускай мове. Творы Іпаліта Краскоўскага звязаны зместам з Заходнім краем. Найбольш цікавыя з іх увайшлі у двухтомнік «На западной окраине России» (М.,1884).
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Успенскі храм 1775 г.
Пастановай Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 02.08.2016 № 607 царкве нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці катэгорыі 3 (рэгіянальнага значэння).
Іпаліт Краскоўскі
Творчасць
У сваіх творах («Жизнь за жизнь», «Старая беда») звяртаўся да тэмы паўстання 1863—1864 гадоў, выказваючы аўтарскую непрыязнасць да гэтай падзеі.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Архітэктура
Царква — помнік народнага дойлідства. Выражана прамавугольным зрубам і працяглай пяціграннай апсідай, над якой двухсхільны дах пры дапамозе трохвугольных застрэшкаў пераходзіць у гранёнае вальмавае пакрыццё з купалам-цыбулінай на барабане ў завяршэнні. Дах над галоўным фасадам мае двух'ярусную (васьмярык на чацверыку) званіцу, шацёр якой завершаны купалам-цыбулінай.
Іпаліт Краскоўскі
Творчасць
Перакладаў на рускую мову творы польскіх аўтараў (у тым ліку Г. Сянкевіча).
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Архітэктура
Да асноўнага аб'ёму па баках далучаны квадратныя ў плане прыдзелы, аб'яднаныя з апсідай больш нізкімі бакавымі рызніцамі. Уваход праз невысокі прамавугольны прытвор пад двухсхільным дахам. Гарызантальна ашаляваныя фасады прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, расчлянёныя брусамі-сцяжкамі ў прасценках.
Іпаліт Краскоўскі
Творчасць
Апошнім апублікаваным творам Краскоўскага быў нарыс «Муравьевское время. Воспоминания бывшего семинариста».
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Інтэр’ер
У малітоўную залу выступаюць хоры, падтрыманыя 2 гранёнымі слупамі і агароджаныя балюстрадным парапетам. Асабліва шануецца абраз «Прападобны Елісей Лаўрышаўскі».
Іпаліт Краскоўскі
Ідэалагічны накірунак
Знаходзіўся пад уплывам мітрапаліта Літоўскага Іосіфа Сямашкі, з якім меў цесныя зносіны ў перыяд вучобы. Па ўласнаму прызнанню Краскоўскага, менавіта пасля сустрэчы з Сямашкам ён «сделался русским».
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Двор
У двары храма знаходзяцца некалькі пахаванняў 2-ой паловы XIX — пачатку XX стст. У 1996 г. у двары ўсталяваны помнік Елісею Лаўрышаўскаму, у выглядзе пліты з рэльефнай выявай святога ў поўны рост, стылізаваным надпісам «Прападобнаму Елісею ігумену лаўрышаўскаму» і тэкстам трапара (кароткага песнапення) у яго гонар (царкоўнаслав.)
Іпаліт Краскоўскі
Ідэалагічны накірунак
Ідэйна належаў да ліберальнай плыні заходнерусізма. Узвялічваў расійскіх чыноўнікаў, у тым ліку і М. Мураўёва. Адмоўна ставіўся да студзеньскага паўстання 1863 года. Прытрымліваўся паланафобскіх поглядаў. Беларусаў бачыў як частку расійскай нацыі з захаваннем усёй нацыянальнай культуры, мовы і традыцый. У адрозненне ад шматлікіх прадстаўнікоў тагачаснага заходнерусізму, імкнуўся паказаць навакольнаму грамадству беларусаў як вольных і працавітых людзей, якія змагаюцца за свае чалавечыя правы.
Свята-Успенская царква (Лаўрышава)
Археалагічныя даследаванні
У 1990 г. А. К. Краўцэвіч абследаваў 6 м2 каля царквы. Культурны пласт на краі пагорка каля 1,5 м, утрымліваў шматлікія фрагменты кафлі XVII ст. (развал печы), керамічнага посуду (самыя раннія з іх XIV—XV стст.), шкляных квартаў. Сабрана больш за 500 фрагментаў зялёнапаліванай кафлі, большасць з іх мае выявы дзяржаўных гербаў Вялікага Княства Літоўскага, Польскага каралеўства і нявызначанага геральдычнага знака, які нагадвае дзядоўнік. З 2011 г. даследаванні вялі Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі.
Кароль
Кароль (rex, roi, king) — тытул манарха, звычайна спадчынны, але часам выбарны, глава каралеўства.
Каралева — жанчына-кіраўніца каралеўства або жонка мужа караля.
Славянскае слова кароль (król) утварылася ад імя караля франкаў Карла Вялікага.
Капітан 2-га рангу
Перад воінскім званнем ваеннаслужачага, які праходзіць ваенную службу ў гвардзейскай вайсковай частцы, на гвардзейскім караблі, дадаецца слова "гвардыі". Да воінскага звання вайскоўца або грамадзяніна, які знаходзіцца ў запасе ці адстаўцы, дадаюцца адпаведна словы «запасу» або «у адстаўцы».
Цар
Цар (ад Cæsar, Καῖσαρ): адзін з тытулаў манархаў у ўсходнеславянскай і паўднёваславянскай традыцыі; тытул быў роўным імператарскаму тытулу, або абвяшчаўся роўным таму (гл. гісторыя).
Этымалагічна слова «цар» (усходнесл. царь; англ. tsar, czar) выводзіцца са слова «цэсар» (усходнесл. цҍсарь), якое, у сваю чаргу, было выведзена з імені Цэзара, першага рымскага імператара (пар. ням. Kaiser імператар). Сэнсава словы «цар» і «цэсар» з'яўляліся перакладам грэч. тытулу «васілеўс» (імператар)
Гісторыя
Да 15 ст. словам «цар» у усходнеслав. тэкстах азначалі візантыйскіх імператараў, біблейскіх і наогул старажытных валадароў, з 13 ст. ― мангола-татарскіх ханаў.
У Балгарыі тытул «цар» з'явіўся ў 913, калі Сімяон I быў каранаваны на царства канстанцінопальскім патрыярхам. Да таго ж перыяду адносяцца і першыя вядомыя артыфакты з гэтай формай слова («надпіс Мосціча»). У Сербіі тытулам «цар» называліся некалькі валадароў у 14 ст. У маскоўскай літаратуры тытул у дачыненні да маскоўскіх вялікіх князёў пачалі ўжываць з 15 ст., а самі яны пачалі карыстацца гэтым тытулам з сяр. 15 ст. (гл. цары расійскія).
Сыр
Сыр — харчовы прадукт, які атрымліваецца з сырапрыдатнага малака з выкарыстаннем ферментаў, якія згортваюць малако, і малочнакіслых бактэрый ці шляхам плаўлення розных малочных прадуктаў і сыравіны немалочнага паходжання з ужываннем соляў.
Харчовая каштоўнасць
Сыры адрозніваюцца высокім утрыманнем бялкоў (да 25%), малочнага тлушчу (да 60%) і мінеральных рэчываў (да 3,5%, не лічачы паваранай солі). Бялкі сыру лепш засвойваюцца арганізмам, чым малочныя. Экстрактівныя рэчывы сыроў спрыяльна ўздзейнічаюць на стрававальныя залозы, узбуджаюць апетыт. Пажыўныя рэчывы, якія змяшчаюцца ў сыры, засвойваюцца арганізмам амаль цалкам (98-99%). У сырах утрымліваюцца вітаміны A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантатэнавая кіслата і іншыя. У залежнасці ад утрымання тлушчу і бялку энергакаштоўнасць сыру значна вагаецца. Сыр з'яўляецца як бы канцэнтратам малака: бялкі, тлушчы, мінеральныя рэчывы ўтрымліваюцца ў ім прыкладна ў тых жа прапорцыях, высока ўтрыманне ў ім кальцыя і фосфару, якія знаходзяцца ў сыры ў аптымальна збалансаваных суадносінах.
Сычужныя
Па тэхналогіі вытворчасці сыры падзяляюцца на цвёрдыя, мяккія, рассольныя і перапрацаваныя (плаўленыя).
Сычужны фермент (рэнін, ён жа хімазін) — стрававальны фермент жывёльнага паходжання, які вылучалі з страўнікаў цялятаў (пасля забою). Узрост такіх цялят звычайна не больш за 10 дзён. Сычужны фермент выкарыстоўваецца для стварожвання малака і прыгатавання сыроў.
Прадукты на аснове рэкамбінантнага хімазіна (Fermentation-Produced Chymosin, FPC) прысутнічаюць на рынку з 1990 года. За наступныя 20 гадоў яны сталі ўспрымацца як ідэальна прыдатныя ферменты для згортвання малака.
У залежнасці ад метаду выпрацоўкі, сярод сычужных сыроў можна вылучыць цвёрдыя, мяккія і рассольныя.
Рассольныя
Іх асноўнае адрозненне складаецца ў тым, што яны спеюць і захоўваюцца ў расоле, не маюць скарынкі, вочкі дробныя рознай формы, цеста ломкі, масавая доля тлушчу — 40-45 %, солі — 7 % (Асяцінскі, сулугуні, брынза і інш.). Рассольныя сыры дзеляць на мяккія і цвёрдыя. У Еўропе вялікай папулярнасцю карыстаюцца рассольныя сыры, аналагічныя грэчаскаму Фета, тлустасць якіх можа перавышаць 50%. У адрозненне ад класічнага рэцэпту, іх рыхтуюць з каровінага малака. Аднак вытворцы з краін за межамі Грэцыі, якая зарэзервіравада для сябе гэту гандлёвую марку, імкнуцца даваць сваёй прадукцыі назву, падобнае на грэчаскую (фетакі, фетакса, сіртакі і т. Д.).
Кісламалочныя
Кісламалочныя сыры выпрацоўваюць з абястлушчанага малака, сквашенного малочнакіслых закваскай. Пасля паспявання (1-1,5 мес.) змешваюць з соллю, спецыямі. Сырную масу падсушваюць і формуют. Малюнка ў сыру няма. Найбольш распаўсюджаны сыр кісламалочны зялёны цёрачны.
Сыры падзяляюцца на цёрачныя (зялёны сыр), тварожныя і тварожныя непаспяваючая.
Перапрацаваныя (плаўленыя) сыры выпрацоўваюць плаўленнем сычужных кісламалочных натуральных сыроў з даданнем тварагу, смятаны, малака, сметанковага масла, спецый і напаўняльнікаў (какава-парашок, кава, ванілін і інш.).
Плаўленыя сыры бываюць салодкія, пастообразные, каўбасныя, кансервавыя, з грыбамі, з лукам і элітныя, вельмі дарагія гатункі з ласосем, з грэцкімі арэхамі.
Плаўленыя сыры, з'яўляючыся прадуктам другаснай перапрацоўкі, спакаваныя ў фальгу або ў герметычныя ўпакоўкі, маюць больш доўгі тэрмін захоўвання, менш адчувальныя да перападаў тэмператур. Гэта дазваляе павялічыць сезон продаваемости плаўленых сыроў і раёны яго распаўсюджвання.
Сыроватачныя
Сыроватка, якая застаецца пасля каагуляцыі казеіну пры вырабе цвёрдых або мяккіх сыроў, змяшчае так званы сыроватачны бялок, альбумін, які каагулюецца пры больш высокай тэмпературы. Гэта дазваляе вырабляць яшчэ некалькі гатункаў сыроў.
Па выкарыстанні цвілі з роду Penicillium
Некаторыя сыры падрыхтоўваюць з выкарыстаннем ядомых відаў цвілі з роду Penicillium. Такія сыры могуць быць пакрытыя цвілевай скарыначкай, як, напрыклад, бры, гермелін і камамбер, ці ж могуць быць працятыя па ўсім аб'ёме сіне-зялёнай цвіллю (так званыя блакітныя сыры), як, напрыклад, ракфор і гарганцола.
Французскі мімалёт
У Францыі, у ваколіцах Ліля, робяць шарападобны сыр мімалёт. Французскі сыр з каровінага малака мімалёт першапачаткова пачалі вырабляць у Нідэрландах, пазней ён перавандраваў у Францыю, дзе яго вырабляюць верагодна з часоў першай сусветнай вайны. Першапачаткова сыр мімалёт ужывалі толькі як мяккі сыр (mimou — ад французскага паўмяккі), які не патрабаваў працяглага паспявання і меў злёгку масляністую кансістэнцыю з арэхава-фруктовым водарам. Затым высветлілася, што пры паспяванні ад шасці месяцаў да двух гадоў ён становіцца цвёрдым і набывае асаблівы гаркаваты адценне ў фруктовым прысмаку. Для таго каб атрымаўся сапраўдны мімалёт, на паверхню сыру селяць маленькага кляшча з роду Acarus. Клешч прагрызае ў скарынцы мікраскапічныя дзірачкі, праз якія сыр «дыхае», што неабходна для яго паспявання.
Вытворчасць і спажыванне сыроў
Найбуйнейшым экспарцёрам сыру ў вартасным выразе з'яўляецца Францыя; Германія займае другое месца (і першае — па колькасці). Сярод найбуйнейшых 10 экспарцёраў толькі Ірландыя, Новая Зеландыя, Нідэрланды і Аўстралія арыентуюць сваю сырную прамысловасць пераважна на экспарт; экспартуюцца адпаведна 95%, 90%, 72% і 65% іх прадукцыі. .
Германія з'яўляецца найбуйнейшым імпарцёрам сыру, на другім і трэцім месцы — Вялікабрытанія і Італія.
Эмменталь (выкарыстоўваецца ў асноўным у якасці інгрэдыента) і камамбер з'яўляюцца найбольш распаўсюджанымі сырамі ў Францыі. Ісландыя з'яўляецца трэцім па велічыні спажыўцом — 25,4 кг на чалавека. У ЗША спажыванне сыру хутка расце, і вырасла амаль у тры разы ў перыяд паміж 1970 і 2003 гадамі. Спажыванне на душу насельніцтва ў 2003 годзе дасягнула 14.8 кілаграм. Мацарэла — любімы сыр Амерыкі, галоўным чынам таму, што гэта адзін з асноўных інгрэдыентаў піцы.
Пастэрызацыя
Цяжарныя жанчыны таксама могуць сутыкнуцца з дадатковымі рызыкамі і праблемамі пры ўжыванні традыцыйных сыроў. Так, Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША папярэджваюць аб небяспецы цяжарным жанчынам, звязанай з ужываннем у ежу мяккіх сыроў і спелых (цвёрдых) сыроў з сінімі пражылкамі з-за рызыкі развіцця лістэрыоза, які можа прывесці да выкідка або нанесці шкоду для здароўя дзіцю ў час родаў.
У культуры
У Расіі самая вялікая галоўка сыру вагой у 721 кг была выраблена ў Алтайскім краі і прадстаўлена на «Свяце сыру» ў Барнауле 14 верасня 2007 года.