cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Роджэр Цьсен
Развіццё навуковай кар’еры
Роджэр Цьсен блізка меў зносіны з такімі хімікамі, як Геры Сміт, ен Бэкстер і Джэрэмі Сэндэрс пры ўніверсітэцкіх хімічных лабараторыях, а таксама з Ар’е Лью і Джонам Кімурай з калегамі з групы Дзяніса Хайдана пры фізіялагічнай лабараторыі. Такім чынам, хоць Цьсен і не быў экстравертам ад прыроды, ва ўніверсітэце ён завёў шмат сяброўскіх і прафесійных знаёмстваў.
Апошнія гады і смерць
У 2014 годзе ў Цьсена здарыўся інсульт. Ён пераехаў разам са сваёй жонкай, Вэндзі Глоўб, з Сан-Дыега ў Юджын, штат Арэгон. Праз два гады, у 2016 годзе, ва ўзросце 64 гадоў Цьсен памёр падчас язды на ровары.
Навуковая спадчына Роджэра Цьсена
Працы Цьсена былі прысвечаны распрацоўцы розных метадаў вымярэння ключавых іёнаў і малекул у клеткавай фізіялогіі. Гэтыя метады, у сваю чаргу, прывялі да стварэння інструментаў, якія дазволілі здзейсніць важныя з’явы ў фізіялогіі і расшыфраваць іх механізмы ўжо пры жыцці навукоўца. Ён таксама пакінуў пасля сябе кагорту выпускнікоў і навуковых супрацоўнікаў.
Цьсен вывучаў шырокі дыяпазон малых флуарэсцэнтных малекул і флуарэсцэнтных бялкоў, якія прывялі да распрацоўкі важных метадаў прамой візуалізацыі розных ключавых біяхімічных працэсаў ўнутры жывой клеткі і нават жывых арганізмаў. Гэтыя рэчывы могуць быць уведзеныя ў клетку альбо з дапамогай іх здольных да пранікнення аналагаў, альбо шляхам іх экспрэсіі наўпрост у клеткі з выкарыстаннем малекулярна-біялагічных тэхнік. Некаторыя з іх могуць выкарыстоўвацца як індывідуальныя флуарэсцэнтныя кампаненты, некаторыя — як ўзаемадзейнічаюць у пары (FRET). Гэта дазволіла ўжываць іх для вывучэння цэлага класа клеткавых фізіялагічных працэсаў, пачынаючы ад пытання, ці ўключаны гены, якія ўдзельнічаюць у гэтым працэсе, пераходзячы да вывучэння экспрэсіі, транслакацыі і ўзаемадзеяння бялкоў-удзельнікаў, і заканчваючы даследаваннем саміх фізіялагічных працэсаў, якія ўзнікаюць пры ўзаемадзеянні бялкоў.
Аспірантура і далейшыя даследаванні ў Кембрыджы: біяфізічныя метады сачэння за фізіялагічнай актыўнасцю клеткі
Дысертацыя Цьсена, завершаная ў 1977 годзе, «дызайн і выкарыстанне хімічных інструментаў у клетачнай фізіялогіі», была адзначана прэстыжнай прэміяй Геджа ў галіне біялогіі ў Кембрыджы, а таксама прапановай ўступлення ў праграму Comyns Berkeley Research Fellowship пры каледжы Gonville and Caius. У гэты перыяд Цьсен пачаў распрацоўкі хімічных, а затым і малекулярна-біялагічных індыкатараў, якія можна ўвесці ў клетку або экспрэсаваць ў ёй для вывучэння яе фізіялагічных працэсаў. Дадзеная задача спачатку зводзілася да вымярэння канцэнтрацыі ўнутрыклеткавага кальцыя, хоць наступныя працы ўключалі ўжо значна больш шырокі дыяпазон іёнаў і малекул. Гэтая цікавасць Цьсена да вымярэння кальцыя выявілася ў найбольш прыдатны момант часу: да канца 1970-х вучонае супольнасць паступова прызнавала ролю кальцыя ў цытазолі як ключавога другаснага пасярэдніка. Высвятленне яго мадыфікацыі, папярэдняй трыгернай актывацыі або рэгулятарнай стадыі, і кантроль гэтага працэсу за кошт абмену паміж свабоднымі і звязанымі цытазольнымі кампартментамі, ўнутрыклеткавых кальцыевымі дэпо і пазаклеткавай прасторай, займалі цэнтральнае месца ў разуменні механізму рэгуляцыі клеткавай актыўнасці.
Распрацоўка электрахімічнага метаду выяўлення і колькаснага вызначэння іёнаў кальцыя
Гэтая навуковая праблема ўзнікла ў працэсе прамых вымярэнняў, праведзеных з дапамогай электродаў, здольных пранікаць унутр клеткі, здольнай да ўзбуджэння; такія вымярэнні першапачаткова ўжываліся для вызначэння мембранных патэнцыялаў. Электроды, селектыўныя да іёнаў натрыю, калія, вадароду і хларыд-іёну, да таго часу былі ўжо даступныя і знайшлі шырокае прымяненне, аднак выкарыстанне кальцый-селектыўных электродаў было абмежавана шэрагам цяжкасцяў. Да электродаў выстаўлялася патрабаванне высокай селектыўнасці ў адносінах да іёнаў кальцыя на фоне іншых катыёнаў, патэнцыйна якія знаходзяцца ў сістэме, у тым ліку катыёнаў магнію, натрыю і вадароду, а таксама патрабаванне высокай стабільнасці сістэмы з мінімальным гістэрэзісам пры змене канцэнтрацыі кальцыя. Цьсен распрацаваў больш Ca2+- селектыўныя, нейтральныя (у супрацьлегласць да аніёнаў — арганічным фасфатам) ліганды ў якасці сэнсараў. Больш за тое, патрабаваліся электроды з досыць малым дыяметрам кончыка (каля 0,4 мікрон) з тым, каб пазбегнуць пашкоджання клетак, што магло прывесці да артэфакту — павышэнню лакальнай канцэнтрацыі кальцыя. Аднак неабходныя для гэтага высокія супраціўленні, звязаныя з электродам, каля 20-30 і 60-120 ГОм у растворы з р(Ca2+) = 3 і якія патрабуюцца для выкарыстання кончыка з дыяметрамі 1,5 або 0,5 мкм, у сваю чаргу, пацягнулі за сабой стварэнне адаптаваных, зробленых на заказ электрометраў з вельмі высокім уваходным імпедансам і малымі стабільнымі токамі зрушэння (менш 10 фА) каб пазбегнуць ілжывых сігналаў. Эксперыментальныя дадзеныя, атрыманыя з дапамогай аптымізаваных электродаў, задавальнялі тэарэтычна чаканым суадносінам Нернста паміж выхадной напругай за вылікам адначасова запісаных мембранных патэнцыялаў і канцэнтрацыяй вольнага кальцыя аж да 1 мкМ у 0,1 М хларыдзе калія, з водгукам, які працягваецца да 100 нМ [Ca2+]. Гэтыя вымярэння ўзгадняліся з дадзенымі, атрыманымі шляхам ўжо ўстоянай люмінесцэнтнай спектраскапіі ў гіганцкіх цягліцавых валокнах вусаногіх і шкілетных цягліцах жабы. Вымярэнні ў апошніх былі праведзены з дапамогай флуарафора экварына, які змяшчае тры Ca2+- злучаных EF-hand матыву. Экварын быў атрыманы з медузы Aequorea victoria, знойдзенай у размешчанай ля заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі зоне Ціхага акіяна; рэчыва выпускае флуарэсцэнтны выбліск пры ўзбуджэнні.
Аптычныя метады вымярэння Ca2+ з дапамогай распрацаваных арганічных малекул
Такім чынам, электродные метады адкрылі дарогу колькаснаму вызначэнню кальцыя ў шырокіх інтэрвалах канцэнтрацый, валодалі селектыўнасцю ў адносінах да кальцыю на фоне іёнаў магнію і вадароду і з’яўляліся прыдатнымі ў электрафізіялагічных пошуках. Аднак для ўстанаўлення фізіялагічнай ролі іёнаў кальцыя ў клетцы патрабаваўся метад, здольны таксама да ўжывання ў шырокіх дыяпазонах эксперыментальных умоў і тыпах клетак. У сувязі з гэтым было прапанавана некалькі аптычных падыходаў сярод даступных флуарэсцэнтных тэхнік. Аптычныя метады паказваюць лепшую ўстойлівасць сігналу да іёнаў натрыю і больш хуткі водгук у параўнанні з электроднымі метадамі, што рабіла іх прыдатнымі для маніторынгу клеткавых падзей. У адрозненне ад вымярэнняў ў канкрэтнай кропцы, аптычныя метады таксама дазвалялі ацаніць канцэнтрацыю кальцыя, асераднёную па якой-небудзь цікавіць вобласці, і ахарактарызаваць прасторавае размеркаванне іёнаў кальцыя пры выкарыстанні даступнай канфакальнай мікраскапіі.
Даследаванні Цьсена пры супрацоўніцтве з Цімаці Рынкам і Туліа Пазанам унеслі вялікі ўнесак у развіццё аптычных метадаў вымярэння і зрабілі іх асноўным падыходам, які ўжываецца сёння пры вывучэнні клеткавай фізіялогіі кальцыя. Было неабходна, каб распрацаваныя для гэтай мэты ліганды паказалі здольныя да выяўлення змены ў эмісійных і абсарбцыйных уласцівасцях ва ўмовах ўзбуджэння, сумяшчальных з умовамі запісу сігналу і ўмовамі жыццядзейнасці клеткі. Больш за тое, малекулы павінны валодаць спецыфічнасцю да кальцыю і даваць магчымасць для вымярэння як стацыянарных, так і прамежкавых канцэнтрацый іёна. Люмінесцэнтны сігнал экварына забяспечваў узнаўляльныя водгукі на нераўнаважныя канцэнтрацыі, аднак ліганд меў нізкую афіннасць да іёну, а суадносіны паміж канцэнтрацыяй і сігналам выяўлялася раўнаннем са ступенню 2,5, што моцна ўскладняла колькасную інтэрпрэтацыю эксперыменту, асабліва пры вывучэнні гетэрагенных размеркаванняў іёна ў міяплазме. Якія сталі даступнымі пазней флуарафоры забяспечвалі больш высокую афіннасць, больш шырокі дыяпазон лінейнасці і больш хуткую асацыяцыю з іёнамі (антыпірылаза-III, << 1 мс; дзіхлорафосфаназа-III, <2 мс; арсеназа-III, 2-3 мс) — гэта дазволіла адсочваць хуткія скокі кальцыя ў шкілетных цягліцах. Аднак такія рэчывы, як арсеназа-III і антыпірылаза-III паказвалі зменную стэхіяметрыю звязвання кальцыя, утвараючы комплексы 1:2 і 2:1 у залежнасці ад канцэнтрацыі фарбавальніка; яны таксама перажывалі вялікія змены ў сваіх адсарбцыйных уласцівасцях ў адказ на іёны магнію і вадароду ў прысутнасці кальцыя. Больш за тое, наяўнасць значных канцэнтрацый індыкатара магло само па сабе паўплываць на вывучаемую сістэму: так, антыпірылаза-III і арсеназа-III паказалі адрозныя часовыя залежнасці паглынання пасля вялікіх працяглых імпульсаў напружання каля −20 мВ. Гэта дае падставу меркаваць, што адзін або абодва індыкатара ўплывалі на пераходы кальцыя. Рэчыва таксама патэнцыйна магло звязвацца з цытаплазматычнай кампанентамі або падзяляць іх на нецытазольныя кампартменты — такія магчымыя інтэрпрэтацыі, заснаваныя на in vitro каліброўкі кюветы. Нарэшце, усе гэтыя індыкатары патрабавалі ўвядзення ў клетку, што нагадвала мікраэлектродныя вымярэнні. Гэта магло б абмежаваць прымяненне метаду даследаваннем толькі дастаткова моцных, добра замацаваных асобных вялікіх клетках, такіх як цягліцавыя валокны, гіганцкія аксоны кальмара і рэтынальныя клеткі Limulus.
Магчымасць забяспечыць спецыфічнае звязванне з кальцыем ў фізіялагічным дыяпазоне канцэнтрацый апошняга паўстала ад ідэі утварэння хелатнага комплексу з чатырма карбаксільнымі групамі ў добра вядомым лігандзе этыленгліколю-біс (бэта-амінаэтылэфір)-N,N,N`,N`-тэтраўксуснай кіслаце (ЭГТА), якая ўтварае стэхіяметрычны комплекс з іёнам складу 1:1. Гэта дало пачатак рацыянальнаму дызайну высокаафінных буфераў і аптычных індыкатараў кальцыя; першай прыступкай у распрацоўцы стала замена метыленавых груп, якія злучаюць кісларод і азот, на фенільные рэшткі. У адным з такіх аналагаў, 1,2-біс (2-амінафеноксі) этан-N,N,N`,N’- тэтраўксуснай кіслаце (BAPTA), два бензольных кольцы замяшчаюць метыленавыя групы, якія злучаюць атамы N і O з захаваннем сумарнай геаметрыі, спецыфічнасці і афіннасці малекулы да кальцыю. BAPTA — шырока выкарыстоўваецца і эфектыўны ўнутрыклетачны кальцыевы буфер, чыё звязванне у параўнанні з ЭГТА менш схільна ўплыву кіслотнасці асяроддзя, больш селектыўны ў адносінах да кальцыю ў асяроддзі магнію і мае большыя хуткасці ўтварэння і разбурэння комплексу.
Каліфарнійскі універсітэт у Берклі: новыя ліганды, якія дазваляюць вымяраць канцэнтрацыю ўнутрыклеткавага кальцыя і маніпуляваць ім і іншымі іёнамі
Верагодна, у сувязі са складанасцямі ў працаўладкаванні і няяснымі перспектывамі працы, якія ўзнікалі ў навукоўцаў, якія займаліся міждысцыплінарнымі пошукамі ў Вялікабрытаніі, у 1981 годзе Цьсен пасля гэтак значных даследаванняў прыняў запрашэнне ўладкавацца на працу ў аддзяленне фізіялогіі і анатоміі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі (у той час аддзяленне узначальваў Тэры Манч) на стаўку дацэнта. Там Цьсен прапрацаваў восем гадоў, адным з кірункаў працы была далейшая распрацоўка і аптымізацыя кальцый-адчувальных лігандаў у супрацоўніцтве са Стывенам Адамам і Робертам Зукерам. Дзякуючы гэтаму праекту ў камерцыйную вытворчасць былі ўведзеныя многія рэагенты, якія сёння вельмі шырока распаўсюджаныя ў клеткавай фізіялогіі. Усе яны траплялі ў клеткі пасля інкубацыі вывучаемай сістэмы з адпаведнымі АМ-вытворнымі. Рэчывы, якія злучалі ў сабе 8-каардынацыйны тэтракарбаксілат-хелатыруючы фрагмент са стыльбенавым храмафорам, давалі палепшаную селектыўнасць ў адносінах да кальцыю на фоне іншых двухзарядных катыёнаў і толькі трохі меншую афіннасць, чым хін-2. Афіннасці гэтых рэчываў знаходзіліся ў дыяпазоне ад Kd = 100 нМ (Хін-2) да Kd = 90 мкМ (флуоро-5N), што покрывала тыповыя фізіялагічныя канцэнтрацыі кальцыя ў вялікім дыяпазоне тыпаў узбуджаных і клетак, якія знаходзяцца у спакоі. Больш высокія значэнні даўжынь хваляў ўзбуджэння ў параўнанні з хін-2 (339 нм) дазвалялі пазбягаць апраменьвання клетак ультрафіялетам, які мог прывесці да аўтафлуарэсцэнцыі узбуджанай клеткі і выклікаць яе пашкоджанні. Увядзенне этыленавай групоўкі стыльбена ў гетэрацыклічныя кольцы палепшыла квантавы выхад і фотахімічную стабільнасць — інтэнсіўнасць флуарэсцэнцыі магла павялічыцца да 30 разоў. Гэта паляпшэнне ў каэфіцыенце экстынкцыі і квантавым выхадзе ў параўнанні са значэннем у хін-2 (<5000 і 0,03 у параўнанні з 0,14, адпаведна) таксама паменшыла патрабаваную колькасць дабаўленай пазнакі ў сістэму (так, у выпадку хін-2 гаворка ідзе пра мілімалярныя канцэнтрацыі). Справа ў тым, што вялікія колькасці патэнцыйна маглі ўтварыць буферную сістэму з ўнутрыклеткавым кальцыем і парушыць вывучаецца працэс.
Нарэшце, у дадатак да змены інтэнсіўнасці флуарэсцэнцыі ў рэчываў змяняліся таксама і даўжыні хваль пры злучэнні кальцыя, тады як хін-2 даваў змены толькі ў сіле сігналу (гэта рабіла вымярэнне адчувальным да варыяцый ў інтэнсіўнасці апраменьвання, дэтэктаванні сігналу, канцэнтрацыі ліганда і эфектыўнай таўшчыні клеткі ў аптычным промні). Вымярэнні з выкарыстаннем спектральных зрухаў у галіне паглынання і выпускання дазвалялі абыходзіць гэтыя крыніцы артэфактаў. Так, інда-1 меў двайны пік эмісіі з асноўным зрухам ад 475 да 400 нм пры злучэнні кальцыя. Інда-1 знайшоў шырокае прымяненне ў праточнай цытаметрыі. Фура-2 выпускае толькі пры адной даўжыні хвалі 510 нм, але пік ўзбуджэння зрушваецца ад прыблізна 380 да 350 нм пры злучэнні, а стаўленне інтэнсіўнасцяў напрамую звязана з канцэнтрацыяй іёнаў. Высокі выхад фатонаў у гэтага злучэння зрабіў яго выкарыстанне зручным нават пры відэарэгістрацыі лакальнай канцэнтрацыі ўнутрыклеткавага кальцыя ў рэжыме рэальнага часу.
Гэтыя дасягненні далі пачатак стварэнню шырокага класа новых малекул-дэтэктараў разнастайных іёнаў і малекул, якія ўдзельнічаюць у фізіялагічных працэсах. Па-першае, гэтыя новыя варыянты дазволілі вымяраць канцэнтрацыю кальцыя ў розных умовах і тыпах клетак. Сігнал флуа-3 рэгіструецца ў бачнай вобласці пры ўзбуджэнні аргоновым лазерам пры 488 нм, павялічваючыся пры злучэнні пры максімуме выпускання на 525 нм, што блізка да значэнняў, дэтэктаваным ў вымярэннях з флюарэсцэін ізацыяцыянатам (FITC). Яго больш хуткая дысацыяцыя у параўнанні з фура-2 дазваляе адсочваць хуткую кінэтыку кальцыя ў шкілетных і сардэчных цягліцах. Гэта было асабліва карысна ў рэгістрацыі мікраскапічных падзей вызвалення кальцыя (кальцыевыя ўспышкі) пры дапамозе канфакальнай мікраскапіі. Асаблівасць таксама выкарыстоўвалася ў рэгістрацыі выніковых схаваных Ca2+ хваляў, якія адлюстроўваюць павялічаны выкід кальцыя рыанадзінавымі рэцэптарамі ў саркаплазматычным рэтыкулуме, які ўзнікаў з-за адсутнасці спалучэння каналаў з трансмембранным дзігідрапірыдынавым рэцэптарам у шкілетных або праарытмічных абставінаў у сардэчных цягліцах.
Па-другое, стала магчыма выяўленне і вымярэнне канцэнтрацыі не толькі для ўнутрыклеткавага кальцыя, але і для іншых удзельнікаў працэсаў. Напрыклад, карбаксільныя групы карбоксіфлуарэсцэінавага вытворнага 2`,7`-біс-(2-карбоксіэтыл)-5-(і-6)-карбоксіфлуарэсцэін (BCECF) падыходзілі хутчэй для вызначэння іёнаў вадароду, чым кальцыя. Даступнасць BCECF была дасягнута за кошт пранікальнага праз клеткі АМ-аналага, а само рэчыва мела адзін пік выпускання (535 нм) і двайны пік ўзбуджэння (каля 490 і 440 нм). Яго pKa (парадку 6.98) і лінейны водгук паміж рН 6.4 і 7.4 забяспечылі яго дастасавальнасць ў клеткавай фізіялогіі ў парыетальных клетках страўніка. Па-трэцяе, святло могло зварачальна вызваляць кальцый з Нітр-2 і пазней распрацаваных нітр-5 і DM-нітрафена. Нітр-2 складаецца з Кальцый-хелатыруючага BAPTA, злучанага з нітрапіперанільнай групай, якая здольная перажываць фатоліз святлом з блізкага ультрафіялету (300—400 нм). Гэта падзея значна змяняе канстанту дысацыяцыі кальцыя са 160 і 630 нМ да 7 і 18 мкМ пры іённай сіле ў 0,1 і 0,3 М, адпаведна, выпускаючы звязаны кальцый і змяняючы, такім чынам, канцэнтрацыю ўнутрыклеткавага кальцыя. Уласцівасць знайшла скарыстанне ў фотахімічным кіраванні іённымі токамі ў нейронах. Затым Цьсен развіў гэты падыход на іншыя біяактыўныя рэгулятары, а прасторавы дазвол быў дасягнуты факусоўкай лазернай крыніцы ўзбуджэння ў трох каардынатах. Як вынік, злучэнне брамаваных 7-гідраксікумарын-4-ілметылаў з пасярэднікамі-кандыдатамі палепшыла вызваляльны выхад з ужываннем двухфатоннага, інфрачырвонага (у адрозненне ад УФ) ўзбуджэння, і дазволіла ўпершыню атрымаць трохмерную карту адчувальнасці да глутамату ў зрэзах нейронаў картыкальнага мозгу пацука.
Распрацоўка флуарэсцэнтных бялковых маркераў
Яшчэ да пераезду Цьсена ў Сан-Дыега ў 1989, праца Аляксандра Глейзера па флуарэсцэнтным фікабілібялкам абудзіла ў ім цікавасць да флуарэсцэнтнага адсочвання цАМФ. У якасці базы для флуарэсцэнтнай пазнакі ён разглядаў прыродныя цАМФ-злучальныя бялкі: гэта магло б адразу забяспечыць патрабаваныя афіннасці і селектыўнасці. У адсутнасць цАМФ фосфакіназа А (ФКА) неактыўна, а яе рэгуляторная і каталітычная субадзінкі цвёрда звязаныя. Звязванне цАМФ з рэгулятарнымі субадзінкамі прыводзіць да дысацыяцыі і актывацыі каталітычнай, што дае магчымасць пераносу фасфату з АТФ на некаторыя пэўныя бялкі. Наданне ферменту аптычнага сігналу ў выпадку такіх падзей звязвання вярнула Роджэра да яго ўніверсітэцкіх інтарэсаў у галіне флуарэсцэнтнага рэзананснага пераносу энергіі (FRET) паміж двума святлоадчувальнымі храмафорамі, якія знаходзяцца стэрычна блізка адзін да аднаго. Узбуджаны донарны храмафор можа перанесці энергію да акцэптары за кошт безвыпраменьвальнага дыполь-дыпольныга ўзаемадзеяння. Гэтая сістэма была сканструяваная за кошт прымацавання флуарафора першага тыпу да рэгулятарнай і другога тыпу да каталітычнай субадзінкам. FRET мог паўстаць у інтактнай ФКА пры блізкім кантакце субадзінак двух тыпаў, але павінен быў знікнуць пры дысацыяцыі пасля звязвання цАМФ: тады сігналы ў двух гэтых сітуацыях назіраліся б пры розных даўжынях хваль. Гэтыя эксперыменты, праведзеныя сумесна з групай Сюзаны Тэйлар, характарызаваліся цяжкай працай, якая патрабуе вялікай настойлівасці: патрэбныя былі вялікія колькасці рэкамбінантныя субадзінак ФКА. Нягледзячы на цяжкасці, праект скончыўся поспехам і даў пачатак метаду, у якім пазначаныя флуарэсцэінам каталітычныя субадзінкі звязваліся з пазначанымі родамінам рэгулятарнымі субадзінкамі з утварэннем FRET-сэнсараў на цАМФ. Гэты метад знайшоў скарыстанне ў вывучэнні остэабластаў, меланацытаў і нейронаў Aplysia.
Ва Універсітэце Каліфорніі ў Сан-Дыега: распрацоўка генетычна закадаваных макрамалекулярных індыкатараў
Выкарыстанне флуарэсцэнтных бялкоў, такім чынам, элегантна дапоўніла клас нізкамалекулярных лігандаў. Аднак неабходныя бялкі трэба было ў велізарных колькасцях экспрэсіраваць і чысціць для селектыўнага прымацавання двух розных метак in vitro да розных бялковых даменаў або субадзінак з адначасовым захаваннем функцый бялкоў. Да таго ж, у больш ранніх работах бялкі таксама трэба было ўвесці ў клетку. Гэтыя цяжкасці вымусілі даследчыкаў распрацоўваць індыкатары, закадаваныя наўпрост у геноме — у гэтым выпадку неабходна было толькі ўвесці гены, якія кадуюць два флуарэсцэнтныя бялкі прыдатнага колеру, у якія вывучаюцца клеткі. Такі падыход прад’яўляў значна больш нізкія патрабаванні і даўнімаў выкарыстанне устояных працэдур для трансфекцыі клетак з малой колькасцю ДНК (у параўнанні з увядзеннем бялку) з наступным селектыўным адборам клетак, у якіх прайшла трансфекцыя. Гэтая задача звярнула ўвагу Цьсена на медузу Aequorea victoria (ужо другі раз), крыніца экварына, гэтак карыснага ў класічных фізіялагічных эксперыментах. Сімамура выявіў, вылучыў і ачысьціў зялёны флуарэсцэнтны бялок (GFP) з прыблізна 10000 асобін, з наступнай характарызацыяй яго фізіка-хімічных уласцівасцяў, якія ўключаюць спектральныя, пры розных умовах. Ён паказаў, што GFP з’яўляецца FRET-акцэптарам ўзбуджэння ад донара-экварына і вырабляе in vivo флуарэсцэнцыі ў зялёнай вобласці спектру, адрозную ад сіняга сігналу вычышчанага прэпарата экварына пры ўзбуджэнні ў УФ-вобласці. Сімамура таксама вызначыў храмафорную п-гідроксібензілідзенімідазалінавую групоўку ў ланцугі бялку.
Характэрызацыя часткі гена GFP Дугласам Прэшэрам ініцыявала сумесную працу ў розных лабараторыях. Роджэр працаваў над вытворчасцю і флуарэсцэнтнымі ўласцівасцямі GFP, выкарыстоўваючы Saccharomyces cerevisiae у супрацоўніцтве з Роджэрам Хеймам і Скотам Эмр. Марцін Чалфі (замежны член Лонданскага каралеўскага таварыства, 2018) з штата Калумбія, які першы прадэманстраваў УФ-індукаваны флуарэсцэнцыі GFP, уведзенага ў клеткі бесхрыбтовага, і прапанаваў патэнцыйнае прымяненне бялку ў якасці біямаркераў, працаваў на яго экспрэсіі ў Escherichia coli і Caenorhabditis elegan. Даследаванні Цьсена прывялі да выяўлення мутанта Y66H (BFP) з палепшанай стабільнай флуарэсцэнцыяй ў сіняй вобласці спектру ў адносінах да зыходных GFP дзікага тыпу. Далейшыя мадыфікацыі бялку, стэрэахімічна размясцілі трыптафан, прывялі да з’яўлення мутанта Y66W, кадавальныя цыановы флуарэсцентны бялок (CFP). У пары FRET канфармацыённыя змены структуры УФ-узбуджанай BFP прыводзілі да пераносу энергіі да GFP. Гэта даўнімала здольнасць GFP ўзбуджацца хвалямі сіняга дыяпазону спектру, якія выпускаў донар BFP. Аднак у спектры ўзбуджэння GFP быў вялікі пік у УФ- і маленькі пік у сіняй вобласці. Праблема была вырашана стварэннем мутантавага варыянту GFP: непажаданы пік у УФ-вобласці знік, а сіні ўзрос прыблізна ў 5-6 разоў з наступным зрухам +10 нм пасля мутацыі S65T. У спробе праверыць гіпотэзу даследчыкі ўвялі пептыдную сувязь паміж BFP і мутантам GFP-S65T, а таксама з іншымі мутантамі, якія маюць падобны з GFP-S65T профіль ўзбуджэння. Селектыўнае УФ-узбуджэнне BFP, на самай справе, прыводзіла да розных тыпаў выпускання ў зялёнай і сіняй вобласці ў прысутнасці або адсутнасці FRET-пераносу да і пасля трыпсіноліза бялку. Далейшыя выпрабаванні пацвердзілі, што S65T з’яўляецца аптымальным флуарафорам пры ўмове увядзенні мутацыі F64L, якая забяспечвае захаванне структуры і фолдынг пры больш высокіх тэмпературах. Гэты двайны мутант, названы «палепшаны (S65T-F64L) GFP», у вялікіх аб’ёмах вырабляецца кампаніяй Clontech.
Структурныя даследаванні GFP-S65T выявілі цыліндрычную структуру з дыяметрам 2,4 нм і даўжынёй 4,0 нм, якая ўключае 11 β-цяжоў, атачальных выцягнутую па восі спіраль, у цэнтры якой быў устаўлены храмафор. Такім чынам, групоўка была абаронена ад уздзеянняў растваральніка і старонніх ферментаў, але ў межах паражніны была прастора для патэнцыйнага ўвядзення араматычнага кальца, якое звязвалася б за кошт стэкінга з храмафорам; пазней гэта было праверана з дапамогай увядзення шэрагу мутацый, у тым ліку і T203Y, спектр гэтага варыянту меў зрухі ўзбуджэння і выпускання на прыблізна 20 нм. Атрыманы жоўты флуарэсцэнтны бялок (YFP) і яго далейшыя мутантныя разнавіднасці зарэкамендавалі сябе як добрыя акцэптары сігналу ад CFP, утвараючы альтэрнатыўныя пары CFP/YFP. Роджэр таксама пацвердзіў ўтварэнне храмафорнай  п-гідроксібензілідзенімідазалінавай групоўкі з рэшткаў S65, Y66, і G67 ў ланцугу GFP. Механізм ўзнікнення храмафору уключаў дзіўнае de novo утварэнне гетэрацыкла з дэгідраваннем α-β С-С сувязі з утварэннем двайной сувязі. Для гэтага быў неабходны акцэптар вадароду — Цьсен меркаваў, што гэта быў атмасферны кісларод. Культываванне GFP-вырабляюць бактэрый у анаэробных умовах прыводзіла да таго, што сінтэзаваны бялок не валодаў флуарэсцэнцыяй, аднак яна выяўлялася праз некалькі гадзін пасля вытрымкі бялку на паветры  — уласцівасць, якая затым знайшло сваё прымяненне ў вывучэнні фізіялогіі.
Стварэнне бялкоў-дэтэктараў шляхам утварэння пар «донар FRET»-«акцэптарны GFP-бялок»
Прымяненне FRET-візуалізацыі спецыфічных ўнутрыклеткавых сігналаў патрабавала злучэння кампанентаў FRET з малекулай, якая спецыфічна звязвала б вывучаны клеткавы кампанент. У супрацоўніцтве з Ацусі Міявакі Роджэр спрабаваў прымацаваць донарны і акцэптарныя бялкі да процілеглым канцам цытазольнага дамена нядаўна кланаванага іназітол-1,4,5-трыфасфатнага (InsP3) рэцэптара. Хутчэй за ўсё, гэтая праца з’яўлялася адлюстраваннем яго цікавасці ў хімічным сігналінгу паміж клеткавымі мембранамі. Праект прывёў да разумення таго, як гэты важны пасярэднік працуе ў шкілетных цягліцах у звязку ўзбуджэнне-скарачэнне і як працуе фактар інфлюкса Ca2+, які забяспечвае трансдукцыю з ўнутрыклеткавых дэпо Ca2+ да паверхні мембраны дэпо, якія аперуюцца Ca2+ варот. У выпадку сігналінга, пасля было даказана, што працэс працякае пад дзеяннем прамога, а ня хімічнага, спалучэння паміж павярхоўнымі кальцыевымі каналамі L-тыпу і ўнутрыклеткавых саркаплазматычнымі ратыкулярнай рыанадзінавымі рэцэптарамі выкіду кальцыя. Аднак складанасці, якія ўзніклі з-за няпоўнага разумення механізму звязвання InsP3 з рэцэптарамі, прымусілі Цьсена звярнуць увагу на распрацоўку іншых дэтэктараў ўнутрыклеткавага кальцыя сумесна з Міцусіка Ікура. Гэтая праца даўнімала прымацаванне BFP і затым CFP да N-канца кальмадуліна (CaM). S65T і затым YFP, наадварот, прымацоўваліся да С-канца мэтавага пептыда М13. Канчатковая структура атрымлівалася злучэннем фрагментаў СаМ і М13.
Атрыманыя такім чынам генетычна закадаваныя пазнакі («хамелеоны»), здольныя да доўгатэрміновага выкарыстання і дастасавальныя да любой клеткі або арганізму, у якія магчыма ўвядзенне такіх ДНК, прывялі да з’яўлення аднаго з самых папулярных спосабаў адсочвання актыўнасці ў ідэнтыфікаваных нейронах і пашырылі дыяпазон аб’ектаў, якія вывучаюцца, да інтактных нервовых сістэм. Больш за тое, яны рассунулі межы выкарыстоўваных біялагічна важных малекул. Значныя намаганні даследчыкаў прывялі да адкрыцця лінкераў, якія забяспечваюць зліццё флуарэсцэнтных бялкоў з ФКА з адначасовым захаваннем здольнасці субадзінак да адказу на прысутнасць цАМФ. Такія бялкм маглі візуалізаваць субклеткавае размеркаванне цАМФ у кардыяміяцытах пасля стымуляцыі катэхаламінаў. Нарэшце, мадыфікаваны хамелеон, у якім М13 быў заменены на пептыд-субстрат кіназы, а СаМ на бялковы дамен, які змяшчае фосфаамінакіслотны злучны дамен, які можа звязваць фасфараляваны серын, трэанін або тыразін, быў здольны візуалізаваць спецын, адпаведна. Фасфараляванне кіназай названых астаткаў прыводзіць да ўтварэння комплексу, у якім зменена адлегласць або арыентацыя паміж донарным і акцэптарным бялкамі. Неўзабаве гэты метад стаў незаменным у даследчай практыцы.
Завяршэнне палітры колераў флуарэсцэнтных бялкоў; пашырэнне вобласці ўжывання FRET для вымярэння мембранавага патэнцыялу
Далейшыя распрацоўкі прывялі да папаўнення арсенала флуарэсцэнтных бялкоў, пакрыўшы шырокі дыяпазон спектра і прадаставіўшы магчымасці да фотапераключэння. Адкрыццё і даступнасць гена, які кадуе чырвоны флуарэсцэнтны бялок з каралаў (DsRed) прымусілі Роджэра не абмяжоўвацца GFP ў сваіх даследаваннях. DsRed з’яўляецца тэтрамерам, чый храмафорны складнік пачынаецца гэтак жа, як і ў GFP. Аднак далейшае дэгідрыраванне прыводзіць да ўтварэння ацыліміна, стабільнага толькі ў асяроддзі інтактнага бялку і які паказвае доўгахвалевы зрух у спектрах паглынання і выпускання. Шляхам накіраванай эвалюцыі быў створаны монамерны чырвоны флуарэсцэнтны бялок (RFP), менш пераборлівы да зліцьця з іншымі бялкамі у параўнанні з тэтрамерам і які стаў асновай для цэлага набору монамерных бялкоў, чые максімумы выпускання пакрылі астатнюю частку бачнага спектру аж да 648 нм. Роджэр таксама прыклаў руку да маніпуляцый з самой тэхнікай FRET, рэалізаваўшы свае раннія навуковыя інтарэсы ў аптычных вымярэннях мембраннага патэнцыялу. Гэта змагло палепшыць устояныя, але часта адносна павольныя ці нізкаадчувальныя метады, заснаваныя на адным індыкатарным флуарафоры. Двухкампанентны, заснаваны на FRET падыход выкарыстоўваў у якасці донара флуарэсцэнтныя лектыны, а пазней пазначаны кумарынам фасфатыдылэтаналамін, звязаны з вонкавага боку мембраны. Донары пераносілі энергію зараджанаму трансмембраннаму біс(1,3-дзігексіл-2-тыабарбітурат)тры (або пента)метынаксанольнаму акцэптару, калі ён за кошт зарада праходзіў з вонкавага боку мембраны ва ўнутраную пры змене мембраннага патэнцыялу. Гэты падыход дазваляў дасягнуць беспрэцэдэнтнай адчувальнасці (на кожныя 100 мВ сігнал флуарэсцэнцыі вырастаў больш чым на 50 %) і кароткіх часовых пастаянных (менш 0,4 мс) у параўнанні з іншымі аптычнымі індыкатарамі.
Ад клетачнай фізіялогіі к сістэмнай фізіялогіі, трансляцыйнай медыцыне і распаўсюджванню новых індыкатараў
Бліжэй да канца сваёй навуковай кар’еры Цьсен здолеў распрацаваць такія прылады аптычнага аналізу, якія з асаблівым поспехам знайшлі сваё ўжыванне пры даследаванні цэлых органаў ці нават жывёл. Гэтыя інструменты патэнцыйна маглі выкарыстоўвацца ў абласцях клінічнай, нейрахірургічнай, сардэчна-сасудзістай або анкалагічнай медыцыны. Некаторыя з іх былі распрацаваны ў супрацоўніцтве з Нгуен Тхао Куен (Quyến Thẩm Nguyễn ). Новая флуарэсцэнтна-мечаная лёгка ўводзімая ў клетку і якая злучаецца з нервам малекула F-NP41, накіраваная на ўзаемадзеянне з бялком базальнай мембраны ламінін, можа палепшыць аператыўную візуалізацыю хранічна ўсечаных нерваў, што патэнцыйна дазваляе спрасціць распрацоўку і хірургічнае выкананне «рамонту» нерваў. Тэхніка мечання для пазітронна-эмісійнай тамаграфіі, якая выкарыстоўвае ін’ектаваныя эрытрацыты, мечаныя пазітрон-выпускалай, мультымадальны флуарэсцэнтнай пазнакай, можа патэнцыйна выкарыстоўвацца для выяўлення нутрачарапнога кровазліцця як альтэрнатыва 99mTc-пазначаныя рэчывам і можа быць карысная ў эксперыментальных ЯМР-даследаваннях цэрэбральных патафізіалагічных працэсаў. Увядзенне ў практыку пранікальных праз мембрану пептыдаў, якія паказваюць значныя змены ў флуарэсцэнцыі пасля разразання асацыяванымі з пухлінамі пратэазамі ўнутры клеткі можа патэнцыйна дапамагчы ў ранняй дыягностыцы злаякасных пашкоджанняў. Было высветлена, што як гэтыя здольныя да актывацыі пептыды, так і іх звязаныя з гадалініем дендрымерныя формы селектыўна назапашваюцца ў пухлінных клетках, што паляпшае дэтэкцыю апошніх і прапануе сродкі для іх дыягнаставання метадам ЯМР у будучыні. Здольныя да актывацыі пептыды падобным чынам выкарыстоўваліся для дастаўкі анты-тубулінавага радыёсенсібілізатара монаметылаурыстаціна Е селектыўна да пухлінных клетак, што адчыняе новы гарызонт ужывання гэтых агентаў у тэрапеўтычных мэтах.
На працягу сваёй кар’еры Цьсен спрабаваў зрабіць распрацаваныя ім ліганды даступнымі для калег. Пры ранніх распрацоўках хін-2 Роджэру не ўдалося пераканаць Нацыянальную карпарацыю даследаванняў і распрацовак Злучанага каралеўства ў камерцыйнай значнасці абагульненай структуры, адчувальнай да кальцыя з беспрэцэдэнтнай дакладнасцю і селектыўнасцю. Пазней кампанія Lancaster Synthesis (цяпер частка Johnson Matthey Company Alfa Aesar) заявіла аб цікавасці да хін-2 і яго АМ-вытворнаму. Адзін з вынікаў навуковай актыўнасці Роджэра — каля 160 патэнтаў у ЗША. Цьсен таксама заснаваў некалькі кампаній: так, з Чарльзам Зукерам ён стварыў Aurora Biosciences Corporation, якая вырабляе прылады для пошуку лекаў з дапамогай флуарэсцэнтных маркераў, і Senomyx, якая займаецца пошукам мадулятараў смакавых рэцэптараў. Дзякуючы яго патэнтам іншыя людзі таксама змаглі ўтвараць кампаніі, напрыклад, Molecular Probes.
Сям’я
Цьсен быў жанаты на Вэндзі Глоўб. Родных дзяцей у Роджэра не было; з жонкай выхоўваў пасерба Макса Рынка.
Асабістыя якасці
Па словах яго сябра Крыстафера Хуаня, Цьсен і яго навуковы кіраўнік у аспірантуры Рычард Эдрыян «падзялялі падобныя навуковыя і асобасныя каштоўнасці, мадэлі паводзін, добрыя, шчодрыя, паважлівыя адносіны да свету і ў вышэйшай ступені сумленныя і чалавечыя адносіны да іншых».
Кальё
Кальё (Cagli) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Пезара-э-Урбіна.
Насельніцтва складае 8998 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 40 чал./км². Займае плошчу 226 км². Паштовы індэкс — 61043. Тэлефонны код — 0721.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Geronzio.
Юзаф Міхалавіч Слізень
Юзаф Міхалавіч Слізень (к.1781 — пасля 1847) — шляхціц з роду Слізняў, уласнага герба «Слізень». Сын Міхала Слізня.
Барысаўскі павятовы маршалак у 1802—1805 гг.
Калекцыянер. У сваім маёнтку Мсціж (Барысаўскі павет) сабраў вялікую калекцыю манет, старажытных рэчаў, мінералаў і прадметаў мастацтва. Заклаў батанічны сад і аранжарэю, якія налічвалі да 35 тысяч розных раслін. Трымаў свой заапарк з мноствам экзатычных звяроў і птушак.
Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
Еўрапе́йскі тэа́тр Пе́ршай сусве́тнай вайны́ (1914 — 1918) — асноўны геапалітычны тэатр вайны, што на працягу 4 гадоў быў асноўным цэнтрам ваенных дзеянняў, якія вяліся ў часы Першай сусветнай вайны на тэрыторыі кантынента Еўропы і прылеглай акваторыі мораў і Атлантычнага акіяна.
Тэрытарыяльна Еўрапейскі тэатр Першай сусветнай вайны ахопліваў велізарную тэрыторыю еўрапейскага кантынента і ўмоўна дзяліўся на 4 асноўных тэатры ваенных дзеянняў:
Апазіцыя
Апазі́цыя (ад oppositio — проціпастаўленне, пярэчанне) — агульная назва партый, арганізацый, грамадскіх рухаў і аб'яднанняў, дзейнасць і погляды якіх проціпастаўлены поглядам большасці або пануючай думцы. Існуе ў парламентах, партыях.
Парламенцкая апазіцыя складаецца з партый і палітычных груп, якія не маюць большасці месцаў у парламенце і не ўдзельнічаюць у фарміраванні ўрада. Па шэрагу пытанняў выступае супраць палітыкі ўрада, з крытыкай яго дзеянняў. Можа фарміраваць міністраў на выпадак прыходу да ўлады.
Унутрыпартыйная апазіцыя — партыйная групоўкі, якія па некаторых прынцыповых пытаннях палітыкі партыі выступаюць са сваім пунктам гледжання і праграмай дзеяння, супрацьстаяць прынятаму большасцю курсу партыі, яе кіраўніцтву. Можа разглядацца як аснова для ўтварэння новай партыі. Апазіцыя — неабходная ўмова мірнага, здаровага развіцця грамадства.
Беларусь
У беларускім парламенце ўпершыню пра стварэнне апазіцыі абвешчана ў 1990 годзе на 1-й сесіі Вярходнага Савета Беларусі, дзе ў апазіцыі да палітыкі ўрада выступілі Беларускі народны фронт «Адраджэнне», Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі, Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада і інш. Прадстаўнікі апазіцыі прымаюць удзел у заканатворчым працэсе, прапануюць шляхі ўмацавання суверэнітэту, незалежнасці дзяржавы, паглыблення рыначных адносін, духоўнага адраджэння і кансалідацыі нацыі і інш.
Літвакі
Літвакі́ (ליטװאַק — лі́твак, лі́твяк або літвэ́к) — тэрытарыяльна-лінгвістычная падгрупа ашкеназскіх яўрэяў і гістарычна звязаная з імі артадаксальная плынь у іудаізме.
Мова
Літвакі як тэрытарыяльна-лінгвістычная падгрупа ашкеназскіх яўрэяў з’яўляюцца носьбітамі паўночна-ўсходняга, ці літоўскага (ליטװיש, лі́твіш), дыялекту мовы ідыш. Гэты дыялект быў гістарычна распаўсюджаны на тэрыторыі большай часткі сучаснай Беларусі, Літвы, Латвіі, у некаторых прылеглых раёнах сучасных Расіі і Польшчы. З часоў Рэчы Паспалітай, у сувязі з унутраным тэрытарыяльным дзяленнем польска-літоўскай дзяржавы, гэты арэал распаўсюджання паўночна-ўсходняга дыялекту ідыш у яўрэйскіх крыніцах адпаведна называецца «Літвой» (ליטע, лі́тэ), а ягоная гістарычная сталіца і цэнтр яўрэйскай культуры ў рэгіёне, Вільнюс — «Літоўскім Іерусалімам» (ашкеназская арамейская ירושלים דליטא, ерушола́йім д’лі́то).
Традыцыі
Як этналінгвістычная падгрупа, яўрэі-літвакі апроч уласнага дыялекту ідышу і адпаведнага яму вымаўлення старажытнажыяўрэйскай і арамейскіх моў, валодаюць таксама некаторымі адметнымі асаблівасцямі традыцыйнай кухні і рысаў характару, якія ім прыпісваюць.
У паўночных абласцях арэалу пражывання ашкеназскіх яўрэяў (гэта значыць у яўрэйскай Літве, гл. вышэй) хасідызм у перыяд свайго росквіту не атрымаў шырокага распаўсюджання, галоўным чынам дзякуючы ўплыву Віленскага гаону, прыхільнікаў якога ў проціпастаўленні прыхільнікам хасідызму звалі міснагдым («пратэстуючыя»). Пасля літвакамі сталі зваць усіх міснагдым (паслядоўнікаў Віленскага Гаону, праціўнікаў хасідызму) без залежнасці ад іхнага месцавання і абшчыннага паходжання.
Гісторыя
З сярэдзіны XIX ст. паслядоўнікамі Віленскага Гаону была развітая ўласная сістэма рэлігійнай адукацыі, цэнтрамі якой сталі ешывы Міру, Валожыну і Панявежу, якія звалі звычайна ешывамі (ці ешыботамі) літоўскага толку ці кірункі. Ужо напачатку ХХ ст. філіялы гэтых навучальных устаноў пачалі з’яўляцца ў Амерыцы, а пасля разбурэння традыцыйных цэнтраў рэлігійнай адукацыі літоўскіх яўрэяў і самі ешывы былі ўзноўленыя ў ЗША (штатах Нью-Ёрк і Нью-Джэрсі) і Ізраілі (Іерусалім і Бней-Брак). Гэтыя ешывы аб’ядноўвае традыцыйная літоўская методыка вывучэння Торы, распрацаваная ў канцы XIX — пачатку ХХ стагоддзяў.
Апрача ўласна літоўскай плыні ў артадаксальным іудаізме, сярод літвакоў атрымалі значнае распаўсюджанне і хасідскія дынастыі спецыфічна літвацкага паходжання — Хабад (любавіцкага і нежынскага толку) і Каралінская-Столінская, а таксама некаторыя іншыя.
Рацыяналізм (філасофія)
Рацыяналізм (Ratio) — метад, згодна з якім асновай пазнання і дзеяння людзей з'яўляецца розум. Паколькі інтэлектуальны крытэрый ісціны прымаўся многімі мыслярамі, рацыяналізм не з'яўляецца характэрнай рысай якой-небудзь пэўнай філасофіі; акрамя таго, маюцца адрозненні ў поглядах на месца розуму ў пазнанні ад ўмераных, калі інтэлект прызнаюць галоўным сродкам спасціжэння ісціны нароўні з іншымі, да радыкальных, калі разумнасць лічыцца адзіным істотным крытэрыем. У сучаснай філасофіі ідэі рацыяналізму развівае, напрыклад, Лео Штраўс, які прапануе прымяняць рацыянальны метад мыслення не сам па сабе, а разам з атрыманнем ведаў з дапамогай навадных пытанняў (маеўтыкі). Сярод іншых прадстаўнікоў філасофскага рацыяналізму можна назваць Бенедыкта Спінозу, Готфрыда Лейбніца, Рэнэ Дэкарта, Георга Гегеля і інш. Звычайна рацыяналізм выступае ў якасці супрацьлегласці як ірацыяналізму, так і сенсуализму.
Апалонік
Назву апалонік маюць:
Вармінскае княства
Вармінскае княства (Księstwo warmińskie) — царкоўнае княства (фактычна адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка, прыкладна адпаведная ваяводству) у складзе Каралеўства Польскага і Рэчы Паспалітай як частка Каралеўскай Прусіі, якое існавала з 1466 па 1772 год. Падзялялася на 10 паветаў (камарніцтваў). Сядзібай улад быў горад Лідзбарк Варміньскі.
Статус Вармінскага княства ў параўнанні з іншымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі Рэчы Паспалітай быў аналагічны статусу Сявежскага княства. Мясцовую ўладу ў княстве ажыццяўлялі біскупы Варміі, а тэрыторыя Вармінскага княства з 1466 года на залежным становішчы была ўключана ў склад Кароны Каралеўства Польскага. Польскі кароль захаваў некаторыя феадальныя ўплывы (асабовы склад Вармінскага біскупства, прысяга на вернасць Польскай дзяржаве і інш.).
Вармінскія біскупы як свецкія кіраўнікі ў Вармінскім княстве мелі, між іншым, права мець свае ўзброеныя сілы і чаканіць сваю манету. Свецкае кіраванне яны ажыццяўлялі праз бургграфаў, якія ўзначальвалі 7 біскупскіх двароў і 3 вармінскіх капітулы. Адпаведную вайсковую ўладу на тэрыторыі княства ажыццяўлялі мальбаркскія ваяводы. Біскупы склікалі вармінскія сходы ў Лідзбарку Вармінскім. У 1718 годзе ў княстве былі ўведзены пастаянныя падаткі для войска Рэчы Паспалітай, і з гэтага часу соймікі склікаліся ўсё радзей. У 1772 годзе ў выніку першага падзелу Вармія ўвайшла ў склад Прусіі. Менавіта тады адбылася секулярызацыя і ліквідацыя Вармінскага княства.
Газонакасілка
Газонакасілка — механізаваная машына, прызначаная для стрыжкі газонаў.
Канструкцыя газонакасілкі можа быць вельмі разнастайнай і залежыць ад шматлікіх фактараў, такіх як разнавіднасць рэжучага элемента і тып рухавіка. Большасць газонакасілак кіруюцца чалавекам ззаду шляхам штурхання ці з дапамогай кірунка ў патрэбны бок, таксама ёсць і такія мадэлі, кіраванне якімі здзяйсняецца пры дапамозе рулявога кіравання.
Новаваскрэсэніўка
Новаваскрэсэніўка (Нововоскресенівка) — вёска ў Васылькіўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Мікалай Пятровіч Абнорскі
Мікалай Пятровіч Абнорскі (Николай Петрович Обнорский;,  — 1949, Молатаў) — расійскі і савецкі філолаг, прафесар, выкладчык замежнай літаратуры і латыні, навуковец-энцыклапедыст, загадчык кафедры замежных моў гісторыка-філалагічнага факультэта (1932—1941), стваральнік фундаментальнай бібліятэкі Пермскага ўніверсітэта; брат лінгвіста, акадэміка АН СССР Сяргея Абнорскага.
Біяграфія
У 1896 годзе Мікалай Абнорскі паспяхова скончыў па класічным аддзяленні Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт, а затым працягнуў навучанне на рамана-германскім аддзяленні. Пасля заканчэння апошняга быў пакінуты пры сталічным універсітэце для падрыхтоўкі да прафесарскага звання. Абнорскі добра валодаў лацінскай і грэчаскай мовамі, свабодна чытаў на ўсіх асноўных еўрапейскіх мовах.
На працягу дзесяці гадоў Мікалай Абнорскі актыўна супрацоўнічаў з выдавецтвам Бракгаўза і Ефрона дапамагаючы яму ў стварэнні Энцыклапедычнага слоўніка, для якога напісаў мноства артыкулаў (большай часткай з вобласці антычнай гісторыі ).
У 1916 годзе прафесар Абнорскі пераехаў са сталіцы Расійскай імперыі ў горад Перм, дзе актыўна працаваў над станаўленнем Пермскага ўніверсітэта, стаўшы адным з вядучых выкладчыкаў гісторыка-філалагічнага факультэта.
У 1917 годзе ён стаў першым дырэктарам фундаментальнай бібліятэкі ўніверсітэта.
У маі 1921 года пастановай факультэта грамадскіх навук Пермскага ўніверсітэта Мікалай Пятровіч быў абраны дацэнтам кафедры антычнай культуры (літаратуры).
Калі ў 1931 годзе з шэрагу факультэтаў Пермскага ўніверсітэта вылучыліся інстытуты — педагагічны, медыцынскі, сельскагаспадарчы, то асноўны фонд бібліятэкі гэтых ВНУ склалі кнігі і часопісы, укамплектаваныя М. П. Абнорскім. Загадам З. І. Красільшчык з 13 красавіка 1930 М. П. Абнорскі быў вызвалены ад абавязкаў дырэктара бібліятэкі з прычыны таго, што ён «не можа забяспечыць перабудову бібліятэкі ў адпаведнасці з задачамі сацыялістычнага будаўніцтва».
Прафесар П. С. Багаслоўскі ў лісце з нагоды 75-годдзя з дня нараджэння М. П. Абнорскага адзначыў:
М. П. Абнорскі быў стваральнікам магутнага ўніверсітэцкага кніжнага сховішча ў Пермі, дзе нязменна і раўнамерна былі прадстаўлены інтарэсы навукі ў цэлым.
З. Д. Філіных, якая адпрацавала 39 гадоў у бібліятэцы ПДУ, падкрэслівае ўнёсак М. П. Абнорскага:
Доўгія гады дырэктарам бібліятэкі быў М. П. Абнорскі, якому нават удалося арганізаваць абмен выданнямі з 51 краінай свету.
М. П. Абнорскі прымаў дзейны ўдзел у стварэнні гісторыка-філалагічнага факультэта. З 1932 года М. П. Абнорскі стаў першым загадчыкам кафедры замежных моў Пермскага ўніверсітэта, падтрымаўшы гуманітарную лінію ў перыяд поўнай адсутнасці ва ўніверсітэце адпаведных факультэтаў. Ён кіраваў кафедрай да 1942 года, стаўшы адным з рэарганізатараў гісторыка-філалагічнага факультэта (яе пераемніцай ва ўніверсітэце з'яўляецца кафедра лінгвадыдактыкі ).
З артыкула М. А. Генкель «Я ўдзячная сваім настаўнікам»:
Лекцыі Мікалая Пятровіча Абнорскага па гісторыі антычнай літаратуры былі выдатныя па шыраце выкарыстанага ім гісторыка-культурнага матэрыялу… М. П. Абнорскі выкладаў нам і англійскую мову, даўшы нам вельмі грунтоўныя веды… Мы пачалі чытаць раманы Дыкенса ў арыгінале, затым перайшлі да Байрана.
Быўшы ўжо хворым, Абнорскі ва ўзросце 76 гадоў працягваў кіраваць студэнцкім кружком і раптоўна памёр пасля аднаго са сходаў (паводле іншых звестак памёр на шляху ад дома да ўніверсітэта, калі нёс цяжкія торбы з кнігамі для сваіх студэнтаў ).
Быў у шлюбе з Ганнай Аляксееўнай Конскай (пам. 1924 ці 1925), дачкой рэктара Мінскай духоўнай семінарыі А. К. Конскага і С. Ф. Лашковай. Меў сыноў: Мікалая (нар. 6 красавіка 1897 г.) і Аляксея (нар. 26 снежня 1898 г.). У Пермі ў лютым 1918 года ў яго нарадзілася дачка Ірына, якая пасля паступіла ў Пермскі педагагічны інстытут. Абодва яго сыны (як і ягоны брат Барыс) у час Грамадзянскай вайны служылі ў войску, і адзін загінуў пры нявысветленых акалічнасцях у Сібіры. Іншы пасля быў служачым.
Канту
Канту (Cantù) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кома.
Насельніцтва складае 37 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 1 575 чал./км². Займае плошчу 23 км². Паштовы індэкс — 22063. Тэлефонны код — 031.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Apollonia.
Магілёўская шаша (Орша)
Магілёўская шаша (Харкаўскі лес) — урочышча на паўднёва-усходняй ўскраіне г. Орша, цяпер Мікрараён-3, месца масавых расстрэлаў, якія праводзіліся НКУС у 1930—1950 гадах. На дадзены момант месца расстрэлаў і пахавання ахвяр рэпрэсій не ўшанаванае, не мае памятных знакаў, нягледзячы на тое, што ў 1991 годзе Аршанскі гарвыканкам прыняў рашэнне на ўсталяванне мемарыяльнага знака на месцы масавых расстрэлаў Кабыляцкая гара і Магілёўская шаша. У 1990-я гады месца расстрэлаў у Харкаўскім лесе было ўшанаванае крыжам.
Баброўнікі
Баброўнікі — катэгорыя сялян-слуг у ВКЛ у XV — XVIII ст. Займаліся паляваннем на баброў, наглядалі за бабровымі гонамі і іх аховай. Сачылі за выкананнем звычаёвых і кадыфікаваных нормаў паляўнічага права. Мелі выязнога каня, паляўнічых сабак і лоўчыя сеткі. Падпарадкоўваліся баброўнічаму, службоўцу са шляхты. За работу мелі плату ў залежнасці ад выслугі, месца службы і жыхарства, атрымлівалі кожнага 5-га бабра або падчарэўе кожнага здабытага звера, або 1-3 грошы; выконвалі і іншыя павіннасці, у тым ліку талокі. Маглі мець гаспадарку (беспадатковы зямельны надзел 0,5—1 валоку). У сувязі з драпежніцкім вынішчэннем баброў у XVIII ст. баброўнікі зліліся з іншымі катэгорыямі насельніцтва.
Калькар
Горад падзяляецца на 13 гарадскіх раёнаў.
Баравая (Іванаўскі раён)
Барава́я (, Боровая) — вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Ляскавіцкага сельсавета.
Савелій Рыгоравіч Дрынь
Савелій Рыгоравіч Дрынь (1912-1944) — чырвонаармеец Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).
Біяграфія
Савелій Дрынь нарадзіўся года ў вёсцы Таўбозіна Мглінскага павета Чарнігаўскай губерні (цяпер — Унецкі раён Бранскай вобласці) у сям'і селяніна. Пасля заканчэння няпоўнай сярэдняй школы працаваў у народнай гаспадарцы. У верасні 1943 года Дрынь быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. Да чэрвеня 1944 года чырвонаармеец Савелій Дрынь быў стралком 5-й стралковай роты 740-га стралковага палка 217-й стралковай дывізіі 48-й арміі 1-га Беларускага фронту. Вызначыўся падчас вызвалення Гомельскай вобласці Беларускай ССР.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 жніўня 1944 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» чырвонаармеец Савелій Дрынь пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама пасмяротна быў узнагароджаны ордэнам Леніна.
У гонар Дрыня ўстаноўлена стэла на Алеі Герояў ва Унечы.
NGC 5626
NGC 5626 (іншыя абазначэнні — ESO 447-8, MCG -5-34-15, PGC 51794) — галактыка ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Асавец (стаянка)
Асавец  — археалагічныя помнікі каля в. Асавец Віцебскай вобласці.
Стаянка-1
Знаходзіцца за 2 км на поўдзень ад вёскі. Выявіў і даследаваў у 1934 годзе К. М. Палікарповіч. Культурны пласт укрыты праслойкай торфу ў 1,5 м. Знойдзены прылады працы і кераміка, характэрныя для паўночна-беларускай культуры (1-я палова II тыс. да н. э.).