cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фатонная апканверсія
Наначасціцы, актываваныя лантанідамі
Наначасціцы, актываваныя лантанідамі, з’явіліся ў канцы 1990-х праз павелічэнне ўвагі да нанатэхналогій. Хоць іх аптычныя пераходы па сутнасці падобныя да аптычных пераходаў у аб’ёмных матэрыялах, нанаструктура, якая паддаецца мадыфікацыі паверхні, прыводзіць да паляпшэння наяўных або з’яўлення новых характарыстык. Акрамя таго, невялікі памер часціц дазваляе выкарыстоўваць іх у якасці альтэрнатывы малекулярным флюарафорам для біялагічных прымяненняў. Іх унікальныя аптычныя ўласцівасці, такія як вялікі Стоксаў зрух і адсутнасць мігцення, дазволілі ім канкурыраваць са звычайнымі люмінесцэнтнымі зондамі ў складаных задачах, уключаючы адсочванне адной малекулы і візуалізацыю глыбокіх тканін. У выпадку біявізуалізацыі, паколькі актываваныя лантанідамі наначасціцы могуць узбуджацца святлом блізкага інфрачырвонага дыяпазону, яны могуць паменшыць аўтафлуарэсцэнцыю біялагічных узораў і, такім чынам, палепшыць кантраснасць выявы.
Наначасціцы, актываваныя лантанідамі, ставяць сабой нанакрышталі празрыстага матэрыялу (часцей фтарыдаў NaYF4, NaGdF4, LiYF4, YF3, CaF2 або аксідаў, такіх як Gd2O3, дапаваных іёнамі лантанідаў). Найбольш распаўсюджанымі іёнамі лантанідаў, якія выкарыстоўваюцца ў апканверсіі фатонаў, з’яўляюцца пары эрбій-ітэрбій (Er 3+, Yb3+) ды тулій-ітэрбій (Tm3+, Yb3+). У такіх спалучэннях іёны ітэрбія працуюць ў якасці антэн, паглынаючы святло пры тэмпературы каля 980 нм і перадаючы атрыманую энергію іёну-апканвертару. Калі гэтым іёнам з’яўляецца эрбій, то назіраецца характэрнае зялёнае і чырвонае выпраменьванне, а калі іён апканвертара — тулій, выпраменьванне ўключае блізкае ультрафіялетавае, сіняе і чырвонае святло.
Спасылкі
<references group="" responsive="1">
Дэпартацыя эрытрэйцаў з Эфіопіі (2020—2021)
Выгнанне эрытрэйскіх бежанцаў — гвалтоўная рэпатрыяцыя эрытрэйскіх бежанцаў з Эфіопіі на радзіму, якая адбылася падчас Тыграйскага канфлікту.
Лістапад 2020
19 лістапада, па даных The New York Times, пасля таго, як эрытрэйскія ўзброеныя сілы прыбылі ў лагер бежанцаў «Хітсат», у дадатак да збіцця і пазасудовым пакаранням смерцю, яны гвалтоўна забралі 40 бежанцаў-саайчыннікаў назад у Эрытрэю.
Студзень 2021
10 студзеня 2021 года Europe External Programme with Africa (EEPA) заявіла, што бежанцы з Хітсата былі вымушаны вярнуцца ў Эрытрэю. EEPA таксама распавяла пра лагер «Шымельба», які быў цалкам знішчаны, а людзі адтуль вярнуліся ў Эрытрэю.
Люты 2021
1 лютага «Аль-Джазіра» паведаміла, што сотні бежанцаў з Хітсата прыбылі ў Май-Айні, яшчэ адзін лагер для эрытрэйцаў. Сведка паведаміў AFP, што 26 або 27 бежанцаў былі вывезены ваеннымі ў невядомым кірунку. 2 лютага Вярхоўны камісар Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў Філіпа Грандзі заявіў пасля візіту ў Эфіопію, што эрытрэйскія бежанцы «патрапілі пад крыжаваны агонь, былі выкрадзены і вымушаны вярнуцца ў Эрытрэю пад ціскам эрытрэйскі войск». Паводле афіцыйнай ацэнцы ААН, лік зніклых без вестак бежанцаў складаў 20 000 чалавек. Па стане на 1 лютага ні КПЧ ААН, ні эфіопскае агенцтва па справах бежанцаў і вяртанцаў не мелі доступу ў лагеры Хітсат і Шымельба.
Філагенетыка
Філагенетыка, або філагенетычная сістэматыка — галіна біялагічнай сістэматыкі, якая займаецца ідэнтыфікацыяй і праясненням эвалюцыйных узаемаадносін сярод розных відаў жыцця на Зямлі, як сучасных, так і вымерлых. Эвалюцыйная тэорыя сцвярджае, што падабенства сярод індывідаў ці відаў часта паказвае на агульнае паходжанне або агульнага продка. Таму ўзаемаадносіны, устаноўленыя філагенетычнай сістэматыкай, часта апісваюць эвалюцыйную гісторыю відаў і іх філагенез, гістарычныя ўзаемаадносіны паміж галінамі арганізмаў ці іх частак, напрыклад, іх генаў. Філагенетычная таксанамія, якая з'яўляецца адгалінаваннем, але не лагічным працягам філагенетычнай сістэматыкі, займаецца класіфікацыяй груп арганізмаў паводле ступені іх эвалюцыйных адносін.
Заснавальнікам сістэматыкі, галіны навукі, якая займаецца класіфікацыяй жывых арганізмаў і ўзаемаадносінамі паміж кампанентамі жывога, лічыцца Карл Ліней. Аднак толькі ў канцы 1950-х гадоў нямецкі энтамолаг Вілі Хеніг выказаў ідэю, што сістэматыка павінна адлюстроўваць вядомую эвалюцыйную гісторыю так блізка, наколькі магчыма. Так быў заснаваны падыход да сістэматыцы, які ён назваў філагенетычнай сістэматыкай. Праціўнікі Хеніга грэбліва называлі яго паслядоўнікаў «кладыстамі», з-за акцэнту на прызнанне толькі монафілетычных груп або скарб. Аднак, кладысты хутка прынялі гэтую назву як карысны тэрмін, і кладыстычны падыход пачаў пераважаць у сістэматыцы. Супрацьлегласцю філагенетычнай сістэматыкі з'яўляецца фенетыка.
Плоскае (Бяленінскае сельскае паселішча)
Плоскае (Плоское) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 3 жыхары (2007).
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў верасні 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе. .
Рычагіў
Рычагіў (Ричагі́в) — вёска ў Мыкалаіўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Пенсійнае страхаванне
Пенсійнае страхаванне — страхаванне дзеля фармавання крыніц фінансавання пенсій. Пенсійнае страхаванне з’яўляецца грунтам пенсійнай сістэмы ў развітых краінах.
Адрозніваюць абавязковае пенсійнае страхаванне і добраахвотнае пенсійнае страхаванне.
Абавязковае пенсійнае страхаванне ў Беларусі
Абавязковым называюць пенсійнае страхаванне, што дзейнічае ў сілу закона, ахапляючы ўсе катэгорыі насельніцтва.
Пенсійны фонд Рэспублікі Беларусь быў арганізаваны як самастойная фінансава-банкаўская сістэма, сродкі якой не адносяцца да дзяржащнага бюджэту, 20 снежня 1991 года пастановай Савета Міністраў. Тым самым у пенсійную сістэму рэспублікі сталі ўкараняцца страхавыя прынцыпы. Праз 2 гады, каб удасканаліць дзяржащнае фінансаванне сацыяльнага страхавання быў створаны Фонд Сацыяльнай абароны РБ. Яго грунтам сталі 2 арганізацыі, гэта Пенсійны фонд РБ і Фонд сацыяльнага страхавання. Фонд сацыяльнай абароны наўпрост падначальваецца Савету міністраў РБ. У 2001 годзе дадзеная арганізацыя стала ў Фондзе сацыяльнай абароны ў якасці падструктуры Міністэрства працы і сацыяльнай абароны. Кіруецца ён Праўленнем. Старшыню і яго намеснікаў прызнача Савет Міністраў.
У Рэспубліцы Беларусь грамадзяне валодаюць канстытуцыйным правам на атрыманне пенсій. Патрэбныя для гэтага ўмовы, напрыклад, дасягненне пенсійнага ўзросту, страта карміцеля, атрыманне інваліднасці і т.д, прапісаны ў законе: артыкулы з 18 па 25 Закона РБ «Аб пенсійным забеспячэнні». Фонд сацыяльнай абароны — юрыдычная асоба са сваім фінансавым балансам. У Фонда ёсць бланкі і пячаткі з дзяржаўнай сімволікай. Фінансаванне дадзенага фонду ўжыццяўляецца са сродкаў сацыяльнага страхавання, тыя ж складаюцца з абавязковых страхавых адлічэнняў у Фонд і ўнёскаў на адмысловае прафесійнае пенсійнае страхаванне. Таксама да сродкаў сацыяльнага страхавання адносяцца паступленні ад унёскаў на прафесійнае пенсійнае страхаванне. Улучаюцца туды і паступленні, якія павінны ўнесці асобы, вінаватыя ў прычыненні шкоды. Дадзеныя паступленні па суме раўнуюцца пасобіям, якія выплачваюць асобам, што атрымалі калецтва, страцілі карміцеля і таму падобнае.
Добраахвотнае пенсійнае забеспячэнне (ДПЗ)
Добраахвотнае пенсійнае забеспячэнне (страхаванне) — сістэма назапашанняў з дапамогай розных фінансавых арганізацый будучай пенсіі, заснаваная на тых жа прынцыпах, што і абавязковае (дзяржаўнае) пенсійнае страхаванне. Яго асноўныя адрозненні:
Страхаўшчыкі прапануюць розныя праграмы дадатковага пенсійнага забеспячэння, і права кліента — выбраць тую, якую ён лічыць найболей выгаднай.
Унёскі па праграмах добраахвотнага пенсійнага забеспячэння могуць быць адначаснымі ці назапашвальнымі. У залежнасці ад праграмы ўнёскі могуць выплачвацца штогод, штоквартальна ці штомесяц.
Па дасягненні пенсійнага ўзросту выплата грошай пенсіянеру можа ажыццяўляцца раз у квартал, паўгоддзе, месяц і г. д., — цягам абумоўленага тэрміну ці пажыццёва. Такое страхаванне называецца пенсійным страхаваннем з выплатай ануітэтаў.
Усе страхаўшчыкі, якія займаюцца пенсійным страхаваннем, з’яўляюцца аб’ектамі вельмі стараннага і пільнага кантролю і нагляду. Кантролю падлягаюць аб’ём страхавых рэзерваў і іх месцаванне, што забяспечвае надзейнасць страхавых кампаній. Кантроль дзейнасці страхавых кампаній і недзяржаўных пенсійных фондаў ужыццяўляе Нацыянальны банк і Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь.
Праграмы добраахвотнага пенсійнага страхавання паспяхова рэалізуюцца ў самых розных краінах свету, дазваляючы грамадзянам забяспечыць сябе сродкамі да існавання ў старасці, памер якіх залежыць не ад магчымасцей дзяржаўнай сістэмы сацыяльнага забеспячэння, а вылучна ад жадання і магчымасцей застрахаванага.
Недзяржаўнае пенсійнае забеспячэнне
Недзяржаўнае пенсійнае забеспячэнне — гэта дадатковае добраахвотнае пенсійнае забеспячэнне, што дазваляе атрымаць дадатак да базавай пенсіі. Калі раней недзяржаўнае пенсійнае забеспячэнне існавала галоўным чынам на буйных прадпрыемствах і фармавалася ў выглядзе карпарацыйных пенсійных праграм, то сёння недзяржаўныя пенсійныя фонды развіваюць гэты прадукт, прапануючы і індывідуальныя пенсійныя праграмы як прадпрыемствам гэтак і для прыватных асоб.
Перавагі для беларускіх працадаўцаў недзяржаўнага пенсійнага забеспячэння працаўнікоў:
Пры дасягненні паўналецця кожны грамадзянін Рэспублікі Беларусь можа пачаць самастойна фармаваць сваю будучую пенсію за кошт асабістых сродкаў, склаўшы дагавор недзяржаўнага забеспячэння. Наяўнасць працоўнага стажу ў дадзеным выпадку неабавязкова.
Асноўныя кірункі развіцця
У Еўропе можна вылучыць тры асноўныя кірункі развіцця пенсійных рэформаў:
Бургтэатр
Бургтэатр (Burgtheater) — прыдворны тэатр у венскім Хофбурге. Заснаваны ў 1741 годзе ўказам імператрыцы Марыі Тэрэзіі. На працягу XVIII і XIX стст. быў адным з найбольш прэстыжных тэатраў германамоўнага свету. Тут былі дадзены прэм'еры моцартаўскіх опер «Выкраданне з сераля» (1782), «Жаніцьба Фігаро» (1786) і «Так паступаюць усе» (1790). У кастрычніку 1888 г. тэатр быў пераведзены ў новы будынак на Рынгштрасэ.
У пачатку XX стагоддзя ў тэатры граў адзін з найбуйнейшых акцёраў Еўропы Ё. Кайнц. На асноўнай сцэне тэатра ішоў класічны рэпертуар, а сучасныя аўтары ставіліся пераважна на сцэне філіяла, у «Акадэмітэатры» (Akademietheater). Пасля таго як будынак тэатра быў знішчаны бамбардзіроўкамі саюзнікаў у 1945 г., тэатр размяшчаўся ў былым вар'етэ «Ронахер». Будынак быў адноўлены ў 1953—55 гг.
Дзякуючы актыўнай дзейнасці Клаўса Пеймана, які ўзначальваў тэатр з 1986 па 1999 год, Бургтэатр выйшаў у лік вядучых еўрапейскіх тэатраў. У ім праходзілі прэм'еры новых п'ес Т. Бернхард, Э. Елінэк, П. Хандке, Петэра Турыні.
У розныя гады у тэатры працавалі акцёры: Ш. Вольтэр, М. Дэўрыент, Г. Рэймерс, А. Хэйнэ, Р. Аслан, Э. Бальзер, М. Эйс, X. Блейбтрэй, О. Трэслер, Э. Вальгемут, Р. Альбах-Реці, В. Краўс (1930-40-я гг.); А. Скода, П. Веселі, А. Хербігер, А. Шмід, К. Гольд, К. Дорш, А. Геснер, Герман Ціміг, В. Кова (каля 1960); К. М. Брандаўэр, Б. Ганц, Ульрых Тукур, Сюзан Лотар (2000-я гг.)
Русецкі
Русецкі — беларускае і польскае прозвішча.
Чорная скрыня
«Чорная скрыня (скрынка)»: тэрмін, якім азначаюцца:
Сонда (воласць)
Працягласць воласці з поўначы на поўдзень 18 кіламетраў, з захаду на ўсход - 12 км.
Найбліжэйшыя гарады ад Сонда: Ківіылі 10 км, Ракверэ 30 км і Йыхві 40 км.
Спасылкі
Sonda valla koduleht
Ордэн Мяча
Ордэн Мяча (Svärdsorden) — дзяржаўная ўзнагарода Каралеўства Швецыя.
Гісторыя
Ордэн быў заснаваны ў 1522 годзе каралём Густавам I Вазам, адноўлены 23 лютага 1748 года Фрэдрыкам I і пацверджаны каралём Адольфам Фрэдрыкам. 26 лістапада 1798 года кароль Густаў IV Адольф даў ордэну новы статут.
Ордэнам мяча ўзнагароджваліся толькі іыя, хто праславіўся ў ваеннай справе, і колькасць яго кавалераў ордэнскім статутам не вызначалася. Ордэн мяча спачатку меў дзве ступені. У 1772 годзе кароль Густаў III усталяваў яшчэ адну, вышэйшую, ступень ордэна — Вялікі крыж. У 1788 годзе Густаў III заснаваў новы знак адрознення ордэна — крыж з замест брошкі ў выглядзе мяча, які ўручаўся толькі тым, хто атрымаў над непрыяцелем знакамітую перамогу.
У цяперашні час ордэн мяча падзелены на шэсць ступеняў: пяць з іх прызначаны для ўзнагароджання афіцэраў, а шостая, «Ваенны крыж», уручаецца ніжнім воінскім чынам (заснаваны ў 1850 годзе). Ордэн таксама мае медаль заслуг (заснавана ў 1850 годзе). Вялікім крыжам і крыжам камандора I класа ўзнагароджваюцца толькі генералы і палкоўнікі, крыжамі камандора і рыцара I класа — выключна за ваенныя подзвігі. Ордэн мяча ступені рыцара ўручаецца афіцэрам у мірны час за выслугу 20 гадоў у афіцэрскім чыне, у ваенны час — у скарочаныя тэрміны, параненым гэты знак адрознення ўручаецца без пэўнага тэрміну.
Для кавалераў дзвюх вышэйшых ступеняў ордэна існавала асаблівае ордэнскае адзенне, якое яны апраналі ва ўстаноўлены дзень ордэнскага свята, пры ўзвядзенні ў камандорскую годнасць і ў іншых урачыстых выпадках.
З 1974 года каб забяспечыць «роўнасць усіх грамадзян Швецыі», падараванне каралеўскіх ордэнаў адбываецца толькі сярод членаў Шведскага Каралеўскага Дома, а таксама замежнікаў за намаганні на карысць Швецыі і яе інтарэсаў.
Усе мінулыя дзесяцігоддзі нямала прадстаўнікоў грамадскасці лічылі дадзенае правіла несправядлівым у адносінах да шведскіх грамадзян.
Дзякуючы подпісам, сабраным шведскім Фалерыстычным таварыствам, з 2018 года ў міжпарламенцкім камітэце абмяркоўвалася пытанне аб аднаўленні ўзнагароджання грамадзян Швецыі.
Ідэя аб узнагароднай рэформе была падтрымана станоўчымі водгукамі ад 81-га ведамства, навучальных устаноў, устаноў навукі і культуры, грамадскіх арганізацый.
19 красавіка 2022 года ўрад Швецыі ўнёс у Рыксдаг 51-старонкавы законапраект N 2021/22:232, які прадугледжвае рэформу ўзнагароднай сістэмы краіны.
Згодна з законапраектам будзе ўстаноўлена ўзнагароджанне ваенных — Каралеўскім ордэнам мяча, дзяржслужачых — Каралеўскім ордэнам Палярнай зоркі і прыватных асоб — Каралеўскім ордэнам Вазы.
15 чэрвеня 2022 года Рыксдаг Швецыі пасля чатырохгадзіннага абмеркавання практычна аднагалосна зацвердзіў закон N 2021/22:232, унесены 19 красавіка 2022 года ўрадам Швецыі аб рэформе ўзнагароднай сістэмы краіны.
Кандыдатуры на ўзнагароджанне будуць разглядацца спецыяльнай камісіяй Шведскай Каралеўскай акадэміі навук і зацвярджацца ўрадам.
Ступені
Ордэн мае пяць ступеняў:
Да ордэна таксама адносяцца:
Колькасць кавалераў Вялікага крыжа і камандораў I класа была абмежавана — 24 чалавекі, не лічачы замежнікаў, узведзеных у гэтую годнасць.
Знакі ордэна
Залаты, пакрыты з абодвух бакоў белай эмаллю, крыж мальтыйскага тыпу, плечы якога размешчаны па дыяганалі, з шарыкамі на канцах. У цэнтры, пакрыты сіняй эмаллю медальён, на якім вертыкальна стаіць, вастрыём уверх, меч, акружаны трыма шведскімі каронамі. З адваротнага боку крыжа такі ж медальён, на якім вертыкальна, вастрыём уверх, шпага, якая пранізвае лаўровы вянок, над якім па дузе надпіс PRO PATRIA («за Айчыну»). Усе выявы на медальёнах — залатыя. Паміж бакамі крыжа — залатыя шведскія кароны і залатыя ж, пакрытыя сіняй эмаллю, мячы (па два зверху і знізу і па адным па баках), перавітыя залатой стужкай. Крыж падвешаны да залатой каралеўскай кароны.
Ланцуг Вялікага крыжа складаецца з 18 звёнаў: 9 перавітых стужкай мячоў і 9 картушаў.
Стужка — жоўтая з вузкімі блакітнымі палоскамі па краях.
Кавалеры Вялікага крыжа носяць знак на шырокай стужцы праз правае плячо і зорку на левым баку грудзей. У асабліва ўрачыстых выпадках знак носіцца на ланцугу.
Такі ж крыж, некалькі меншага памеру, носіцца на вузкай стужцы на шыі.
Зорка — такая ж, як у ступені Вялікага крыжа, але без карон і прамянёў (ромбаў).
Такі ж, як у камандора I класа, крыж, носіцца на вузкай стужцы на шыі.
Такі ж крыж, але яшчэ больш меншага памеру і без мячоў па баках і знізу крыжа і без стужкі, якая іх абвівае. Носіцца на вузкай стужцы на грудзях (у пятліцы).
Такі ж, як у рыцара I класа, крыж, але не залаты, а срэбраны. Носіцца на вузкай стужцы на грудзях (у пятліцы).
Такі ж, як у рыцара I класа, носіцца на вузкай стужцы на шыі. Да крыжа старэйшай ступені (I класа) належыць брошка ў выглядзе мініяцюрнага мяча, носіцца на левым баку грудзей (яе можна ўбачыць на парадных партрэтах Аляксандра I, М. Б. Барклая дэ Толі і інш.); да крыжа малодшай ступені — брошка ў выглядзе двух перакрыжаваных мячоў, гэтак жа носіцца на левым баку грудзей.
Вялікім рыцарскім крыжам маглі ўзнагародзіць толькі ў ваенны час (войны з Расіяй) 1788—1790 і 1808—1809), Напалеонаўскай Францыяй (1805—1810 і 1813—1814), Даніяй (1808—1809). Выключэннем былі ўзнагароджанні Эжэна дэ Багарнэ (1823), Напалеона III (1861) і Карла Густава Манэргейма (1942). Вялікім рыцарскім крыжам I класа ўзнагароджвалі вышэйшых афіцэраў пачынаючы з камандзіра дывізіі, Вялікім рыцарскім крыжам — палкавых афіцэраў, пачынаючы з камандзіра батальёна.
Срэбраны крыж, ідэнтычны рыцарскаму, але без эмалі (эмаллю пакрыты толькі медальён з асабовага боку). Носіцца на вузкай стужцы на грудзях (у пятліцы).
Залаты або срэбраны, увянчаны каралеўскай каронай, дыск. З добрага боку: па вонкаваму боку па акружнасці надпіс KONUNG OCH FÄDERNESLAND («Кароль і Айчына»), а ў цэнтры меч і тры кароны (як на асабовым медальёне ордэна). З адваротнага боку: прамы надпіс у тры рады FÖR / KRIGSMANNA / FÖRTJENSTER. Носіцца гэтак жа на вузкай стужцы на грудзях.
Свята-Пакроўская царква (Петрыкаў)
Свята-Пакроўская царква ў Петрыкаве — помнік драўлянага дойлідства XVIIІ стагоддзя.
Тойла (воласць)
Тойла (Toila vald) — воласць у Эстоніі на ўсходе краіны ў складзе павета Іда-Віру.
Свята-Пакроўская царква (Петрыкаў)
Гісторыя
Паводле распаўсюджанай у навуковай літаратуры версіі царква была пабудавана ў канцы XVII стагоддзя ў вёсцы Сотнічы як стараверская ў т. зв. Аголіцкай пустыні. У 1746 годзе ўладальніца гэтых земляў, Разалія Хадкевіч, загадала забраць царкву ў праваслаўных і перадаць яе ўніятам. У 1836 годзе царква была перанесена ў Петрыкаў на тэрыторыю могілак. Паводле меркавання С. Адамовіч Свята-Пакроўскай царкве доўгі час прыпісвалася гісторыя Мікалаеўскай царквы Петрыкава. Менавіта яна ў свой час была аддадзена ўніятам, а ў 1836 годзе адбыўся не перанос будынка, а толькі богаслужэння ў Свята-Пакроўскую царкву.
Будынак, што захаваўся да нашага часу, быў узведзены ў вёсцы Бабунічы пасля 1808 года, а ў 1831 годзе быў перанесены ў Петрыкаў. 23 лістапада 1837 адбылося ўрачыстае асвячэнне царквы. Праз 29 год царква была зачынена на рамонт, які доўжыўся два гады (1866—1868). У далейшым царква дзейнічала ажно да 70 гадоў ХХ ст. Існавала ідэя аб тым, каб зрабіць Свята-Пакроўскую царкву галоўнай у горадзе, а Мікалаеўскую ўзарваць. На шчасце, апошнюю ўдалося зберагчы, а царква Святога Пакрова была зачынена. З гэтага часу помнік драўлянага дойлідства знаходзіцца ў занядбаным стане. У 2006 годзе адбыўся абвал часткі драўляных канструкцый, у выніку чаго абрынуўся купал і каваны крыж на ім.
Архітэктура
Будынак Свята-Пакроўскай царквы ўяўляе сабой кампазіцыю з трох квадратных пастаўленых па лініі зрубаў. Цэнтральны шырокі зруб мае двух'яруснае завяршэнне ў выглядзе чацвярыка і васьмярыка з купалам, над якім узвышаецца каваны крыж. Знадворку сцены храма ашаляваныя і аздобленыя простымі вертыкальнымі пілястрамі і гарызантальнымі карнізамі, прамавугольныя вокны ўпрыгожаны простымі ліштвамі. Унікальнай рысай Свята-Пакроўскага храма была тэхналогія ўзвядзення будынка без цвікоў. Яны, аднак, былі выкарыстаныя пазней пры пераносе і рамонце царквы ў ХІХ ст. з мэтай умацавання канструкцыі.
NGC 4498
NGC 4498 (іншыя абазначэнні — UGC 7669, IRAS12291+1707, MCG 3-32-56, VCC 1379, ZWG 99.75, KUG 1229+171, PGC 41472) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кісялёўка
Назву Кісялё́ўка маюць:
Вайна 1812 года
Вайна 1812 г. паміж Францыяй і Расіяй, вядомая таксама як Французска-руская вайна 1812 года, Нашэсце Напалеона на Расію , Расійская кампанія 1812 г. (Campagne de Russie, 1812)  — частка Напалеонаўскіх войн у Еўропе. Адбывалася на тэрыторыі Расійскай імперыі. Скончылася поўным знішчэннем Вялікай арміі Напалеона і яго бегствам у Францыю.
Палітычная сітуацыя перад вайной
19 лістапада 1806 г. у прамове да польскіх дэпутатаў у Берліне Напалеон заявіў: Гэтую думку ён паўтарыў і ў прамове да польскіх дэпутатаў у Познані 28 лістапада 1806 г.
Пасля разгрому рускіх войскаў у бітве пад Фрыдландам у чэрвені 1807 г. імператар Аляксандр I заключыў з Напалеонам Тыльзіцкі мір, згодна з якім абавязаўся далучыцца да кантынентальнай блакады Англіі. Падчас перагавораў вялася гаворка аб польскіх землях пасля другога і трэцяга, часткова і першага падзелаў — яны пяройдуць пад панаванне саюзніка Францыі саксонскага герцага Фрыдрыха I (унука польскага караля Аўгуста III). Аляксандр I атрымаў Беластоцкую акругу, але не згадзіўся на ўжыванне слова «Польшча» ў назве створанай Напалеонам новай дзяржавы — таму назвалі яе Герцагства (Княства) Варшаўскае. Па дамоўленасці з Напалеонам Расія ў 1808 г. адабрала ў Швецыі Фінляндыю і зрабіла шэраг іншых тэрытарыяльных набыццяў; у Напалеона ж развязаліся рукі для заваявання ўсёй Еўропы за выключэннем Англіі і Іспаніі. У 1810 г. Напалеон ажаніўся з Марыяй-Луізай Аўстрыйскай, дачкою аўстрыйскага імператара Франца, умацаваўшы сабе такім чынам тыл і стварыўшы ў Еўропе пункт апоры. Французскія войскі пасля шэрагу анексій прысунуліся ўшчыльную да межаў Расійскай імперыі.
У 1810 у Расіі загаварылі аб новай вайне з Напалеонам. Французы прыціскалі інтарэсы рускіх у Еўропе, пагражалі аднаўленнем незалежнай Польшчы; рускія не выконвалі кантынентальную блакаду і абклалі французскія тавары мытай. Расія патрабавала вывесці французскія войскі з Прусіі, размешчаныя там насуперак Тыльзіцкаму дагавору; Напалеон патрабаваў ад цара ўзмацніць жорсткасць блакады Англіі. Абодва бакі рыхтаваліся да непазбежнай вайны.
Напалеон заключыў у снежні 1811 г. ваенны саюз паміж Францыяй і Аўстрыяй, паводле якога аўстрыйцы абавязаліся выставіць 30 тысяч салдат супраць Расіі. У лютым 1812 г. Напалеон заключыў таксама саюзны дагавор з Прусіяй, якая павінна была выставіць супраць Расіі 20 тысяч салдат, а таксама забяспечыць тыл французскага войска.
Расія таксама дыпламатычна падрыхтоўвала тылы. У выніку тайных перагавораў вясной 1812 г. аўстрыйцы далі зразумець, што іх войска не пойдзе далёка ад аўстрыйска-рускай мяжы і наогул не будзе завіхацца на карысць Напалеона. У красавіку таго жа года з боку Швецыі былы напалеонаўскі маршал Бернадот (будучы кароль Швецыі Карл XIV), які быў абраны спадчынным прынцам у 1810 г. і фактычна ўзначальваў швецкую арыстакратыю, запэўніў у сваім сяброўскім стаўленні да Расіі і склаў саюзны дагавор. 22 мая 1812 г. рускі пасол Кутузаў (будучы фельдмаршал і пераможца Напалеона) здолеў падпісаць мір з Турцыяй, скончыўшы пяцігадовую вайну за Малдавію. На поўдні Расіі вызвалілася Дунайская армія Чычагава як заслон ад Аўстрыі, вымушанай быць у саюзе з Напалеонам.
У 2 гадзіны раніцы 24 чэрвеня 1812 года Напалеон загадаў пачаць пераправу на рускі бераг Нёмана па 4 наведзеных мастах вышэй Коўна.
Узброеныя сілы праціўнікаў
Напалеон змог сканцэнтраваць супраць Расіі каля 450 тысяч салдат, з якіх самі французы складалі палову (гл. Вялікая Армія). У паходзе прымалі ўдзел таксама італьянцы, палякі, немцы, галандцы, нават гвалтоўна мабілізаваныя іспанцы. Аўстрыя і Прусія вылучыла корпусы (30 і 20 тысяч, адпаведна) супраць Расіі згодна з саюзнымі дагаворамі з Напалеонам.
Іспанія, звязаўшы партызанскім супраціўленнем каля 200 тысяч французскіх салдат, аказала вялікую дапамогу Расіі. Англія аказвала матэрыяльную і фінансавую падтрымку Расіі, але яе армія была занята ў баях у Іспаніі, а яе моцны флот не мог уплываць на сухапутныя аперацыі ў Еўропе, хоць і з’яўляўся адным з фактараў, якія схілілі пазіцыю Швецыі на карысць Расіі.
Чорная скрыня (кібернетыка)
«Чорная скрыня (скрынка)» (англ. black box): сістэма, у якой для вонкавага назіральніка дасягальныя толькі ўваходныя і выхадныя велічыні, а ўнутраная будова і працэсы, што адбывацца ў ёй, невядомыя.
Вайна 1812 года
Узброеныя сілы праціўнікаў
У Напалеона заставаліся наступныя рэзервы: каля 90 тысяч французскіх салдат у гарнізонах цэнтральнай Еўропы (з іх 60 тыс. у 11-м рэзервовым корпусе ў Прусіі) і 100 тысяч у Нацыянальнай гвардыі Францыі, якая па законе не магла ваяваць за межамі Францыі.
Чорная скрыня (кібернетыка)
Метад з выкарыстаннем «чорнай скрыні» шырока ўжываюць для развязання задач мадэлявання кіроўных сістэм (асабліва пры даследаванні складаных кібернетычных сістэм) у тых выпадках, калі цікавасць з'яўляе не будова сістэмы, а яе паводзіны.
Вайна 1812 года
Узброеныя сілы праціўнікаў
Расія мела вялікую армію (гл. Руская армія 1812 года), але не магла хутка мабілізаваць войскі з-за дрэнных дарог і вялікай тэрыторыі. Удар войска Напалеона прынялі на сябе войскі, размешчаныя на заходняй мяжы: 1-я армія Барклая і 2-я армія Баграціёна, усяго 153 тысячы салдат і 758 арудый. Яшчэ больш паўднёва, на Валыні, размяшчалася 3-я армія Тармасава (да 45 тыс., 168 арудый), якая служыла заслонам ад Аўстрыі. У Малдавіі супраць Турцыі стаяла Дунайская армія Чычагава (55 тыс., 202 арудыя). У Фінляндыі супраць Швецыі стаяў корпус рускага генерала Штэйнгеля (19 тыс., 102 арудыя). У раёне Рыгі знаходзіўся асобны корпус Эсэна (да 18 тыс.), да 4-х рэзервовых карпусоў размяшчаліся далей ад мяжы.
Чорная скрыня (кібернетыка)
Гэта вынікае з таго, што рад важных высноваў аб паводзінах сістэмы можна зрабіць, толькі назіраючы рэакцыю выхадных велічыняў на змяненні велічыняў уваходных. Такі падыход адкрывае, напрыклад, магчымасці для вывучэння сістэм, будова якіх або невядомая, або занадта складаная для таго, каб з уласцівасцяў складнікаў гэтых сістэм і структуры сувязяў паміж імі рабіць высновы аб іх паводзінах. Аднак, незалежна ад таго, як падрабязна вывучаюцца паводзіны «чорнай скрыні», немагчыма атрымаць адназначнай высновы аб яе ўнутранай будове (структуры), бо розныя (ізаморфныя) сістэмы могуць з'яўляць такія самыя паводзіны і выглядаць аднолькавымі для назіральніка, для якога дасягальныя толькі іх уваходныі і выхадныя велічыні.
Вывучэнне «чорнай скрыні» праводзіцца так, што на ўваход сістэмы падаюць уздзеянні Х1, Х2, …, Хm, а на выхадзе атрымліваюць Y1, Y2, …, Yn. Назіраючы дастаткова доўга за паводзінамі такой сістэмы, і, калі трэба, выконваючы актыўныя экперыменты над ёю (г.зн., мяняючы пэўным чынам уваходныя ўдзеянні), можна дасягнуць такога ўзроўню ведаў уласцівасцяў сістэмы, каб мелася магчымасць прадказваць змяненне яе выхадных велічыняў пры ўсякім зададзеным змяненні ўваходных.
Вайна 1812 года
Наступленне Напалеона (чэрвень—верасень 1812 г.)
10 чэрвеня французскі пасол у Санкт-Пецярбургу Ж. А. Ло дэ Ларыстон уручыў ўпраўляючаму Міністэрства замежных спраў князю А. М. Салтыкову ноту аб аб’яўленні вайны. Аляксандр I у гэты час знаходзіўся ў Вільні. У сталіцу ён вяртаўся праз Полацк (6—7 ліпеня) і Маскву (13—15 ліпеня).
22 чэрвеня 1812 г. французскім войскам перад пераходам цераз Нёман і ўварваннем на тэрыторыю былога ВКЛ зачыталі загад Напалеона, у якім ён падкрэсліваў, што вядзе вайну дзеля аднаўлення Польшчы ў межах 1772 г.:
Перад адпраўкай польскага корпуса з Варшавы Панятоўскі таксама зачытаў прамову:
Па словах польскага даследчыка М. Гандэльсмана, Напалеон з 1805 г. «уступіў на шлях, які вёў праз Польшчу. З гэтага часу „польская справа“ будзе займаць у яго палітыцы значнае месца і стане адным з пытанняў міжнароднай палітыкі».
У 6 гадзін раніцы 24 чэрвеня (12 чэрвеня па старым стылі) 1812 года авангард французскіх войскаў увайшоў у расійскі Коўна (суч. Каўнас у Літве), фарсіраваўшы Нёман. Пераправа 220 тыс. салдат французскай арміі (1-ы, 2-і, 3-і пяхотныя карпусы, гвардыя і кавалерыя) пад Коўнам заняла 4 дні. 26 чэрвеня у тры гадзіны ночы ў Гродна прыехаў царскі кур’ер. Ён абвясціў аб пераходзе Напалеонам цераз Нёман каля Коўна і загадаў Лятучаму казачаму корпусу генерала Мацвея Іванавіча Платава дзейнічаць у фланг і тыл непрыяцеля. 27 — 28 чэрвеня М. І. Платаў займаўся эвакуацыяй Гродна. Вывозіліся зброя і амуніцыя гарнізоннага батальёна, хворыя салдаты царскай арміі, аптэка і асабліва харчовыя запасы. Гужавога транспарту не хапала, і Платаў накіраваў у вёскі спецыяльныя каманды, якія канфіскоўвалі ўсё патрэбнае для корпуса. Паводле атамана Войска Данскога, у эвакуацыі «губернскага горада Гродна» было задзейнічана звыш 1000 фурманак. Я. Арлоўскі ў пачатку XX ст. з эпічным размахам пісаў нават аб 3000 фурманках і колах, адпраўленых з Гродна. 28 чэрвеня горад пакінулі чыноўнікі з губернатарам і гродзенскі гарнізонны батальён. Гэты абоз цягнуўся на ўсход праз Шчучын — Беліцу — Навагрудак — Мір — Кайданава — Мінск.
29—30 чэрвеня каля Прэны (суч. Prienai у Літве) трохі на поўдзень ад Коўна Нёман перайшла іншая групоўка (79 тыс. салдат: 6-ы і 4-ы пяхотныя карпусы, кавалерыя) пад камандаваннем прынца Багарнэ.
Адначасова 30 чэрвеня яшчэ далей на поўдзень пад Гродна Нёман перасеклі 4 корпусы (78—79 тыс. салдат: 5-ы, 7-ы, 8-ы пяхотныя і 4-ы кав. карпусы) пад агульным камандаваннем Жэрома Банапарта.
На поўнач ад Коўна пад Тыльзітам Нёман перасёк 10-ы корпус французскага маршала Макдональда. На поўдні ад цэнтральнага кірунку з боку Варшавы раку Буг перасёк асобны аўстрыйскі корпус Шварцэнберга (30—33 тыс. салдат).
Цар Аляксандр I даведаўся пра пачатак уварвання позна вечарам 24 чэрвеня ў Вільні (суч. Вільнюс у Літве). А ўжо 28 чэрвеня ў Вільню ўвайшлі французы. Толькі 16 ліпеня Напалеон, устроіўшы дзяржаўныя справы ў акупаванай Літве, пакінуў горад услед за сваімі войскамі.
Паўночны кірунак
На поўнач Расійскай імперыі Напалеон накіраваў 10-й корпус маршала Макдональда, які складаўся з 32 тысяч прусаў і немцаў. Яго мэтай было ўзяцце Рыгі, а потым, злучыўшыся з 2-м корпусам маршала Удына (28 тыс.), рушыць на Пецярбург.
Асновай корпуса Макдональда быў 20-тысячны прускі корпус пад камандаваннем генерала Граверта (пазней Ёрка).
Макдональд падступіў да ўмацаванняў Рыгі, аднак, не маючы аблогавай артылерыі, спыніўся на далёкіх подступах да горада. Ваенны губернатар Рыгі Эсэн спаліў прадмесці і замкнуўся ў горадзе з моцным гарнізонам. Імкнучыся падтрымаць Удына, Макдональд захапіў пакінуты Дынабург на Заходняй Дзвіне і спыніў актыўныя дзеянні, чакаючы аблогавую артылерыю з Усходняй Прусіі. Прусакі корпуса Макдональда імкнуліся пазбягаць актыўных баявых сутыкненняў у гэтай чужой для іх вайне, аднак, калі сітуацыя пагражала «гонару прускай зброі», прусакі аказвалі актыўнае супраціўленне, і неаднаразова з вялікімі стратамі адбівалі вылазкі рускіх з Рыгі.
Удына, заняўшы Полацк, вырашыў абыйсці з поўначы асобны корпус Вітгенштэйна (25 тысяч), вылучаны 1-й арміяй Барклая пры адступленні праз Полацк, і адрэзаць яго ад тылу. Асцерагаючыся злучэння Удына з Макдональдам, Вітгенштэйн 30 ліпеня атакаваў не чакаўшага нападу і саслабелага маршам на 2/3 корпус Удына ў баю пры Клясціцах і адкінуў яго назад да Полацка. Перамога дазволіла Вітгенштэйну атакаваць Полацк 17—18 жніўня, аднак корпус Сен-Сіра, своечасова накіраваны Напалеонам у падтрымку корпусу Удына, дапамог адбіць атаку і аднавіў раўнавагу.
Удына і Макдональд загразлі ў млявапраяўных баявых дзеяннях, застаючыся на месцы.
Маскоўскі кірунак
Часткі 1-й арміі Барклая былі раскіданыя ад Балтыкі да Ліды, у Вільні знаходзіўся штаб. З-за імклівага наступлення Напалеона ў падзеленых рускіх карпусоў з’явілася пагроза быць пабітымі па частках. Корпус Дохтурава апынуўся ў аператыўным акружэнні, але змог вырвацца і прыбыць у зборны пункт Свянцяны. Пры гэтым конны атрад Дорахава апынуўся адрэзаным ад корпуса і злучыўся з войскам Баграціёна. Пасля таго, як 1-я армія злучылася, Барклай дэ Толі пачаў паступова адыходзіць да Вільні і далей да Дрысы.
26 чэрвеня армія Барклая выйшла з Вільні і 10 ліпеня прыбыла ў Дрыскі ўмацаваны лагер на Заходняй Дзвіне (на поўначы Беларусі), дзе цар Аляксандр I планаваў адбівацца ад напалеонаўскіх войскаў. Генералам удалося ўпэўніць цара ў абсурднасці гэтай ідэі, высунутай ваенным тэарэтыкам Пфулем (або Фулем). 16 ліпеня руская армія працягнула адступленне праз Полацк на Віцебск, пакінуўшы для абароны Пецярбурга 1-й корпус генерал-лейтэнанта Вітгенштэйна. У Полацку Аляксандр I пакінуў армію, перакананы да ад’езду настойлівымі просьбамі саноўнікаў і сям’і. Выканаўчы генерал і асцярожны стратэг Барклай адыходзіў пад націскам праўзыходных сіл амаль усёй Еўропы, і гэтым моцна раздражняў Напалеона, зацікаўленага ў скарэйшай генеральнай бітве.
2-я руская армія (да 45 тысяч) пад камандаваннем Баграціёна ў пачатку ўварвання размяшчалася пад Гроднам на захадзе Беларусі прыкладна за 150 кіламетраў ад 1-й арміі Барклая. Спачатку Баграціён зрушыўся на злучэнне з асноўнай 1-й арміяй, але калі ён дасягнуў Ліды (100 км ад Вільні), было позна. Яму прыйшлося адыходзіць ад французаў на поўдзень. Каб адрэзаць Баграціёна ад асноўных сіл і знішчыць, Напалеон паслаў напярэймы Баграціёну маршала Даву з сіламі да 50 тысяч салдат. Даву зрушыўся з Вільні на Мінск, які заняў 8 ліпеня. З іншага боку, з захаду, на Баграціёна наступаў Жэром Банапарт з 4-мя карпусамі, якія перайшлі Нёман пад Гроднам. Напалеон імкнуўся не дапусціць злучэння рускіх войскаў, з тым, каб разбіць іх па частках. Баграціён імклівымі маршамі і паспяховымі ар’ергарднымі баямі адарваўся ад войскаў Жэрома, зараз яго асноўным праціўнікам стаў маршал Даву.
19 ліпеня Баграціён знаходзіўся ў Бабруйску на Бярэзіне, у той час як Даву 21 ліпеня заняў перадавымі часцямі Магілёў на Дняпры, гэта значыць французы апярэджвалі Баграціёна, быўшы на паўночным усходзе ад 2-й арміі рускіх. Баграціён, падыдучы да Дняпра 60 км ніжэй Магілёва, паслаў 23 ліпеня корпус генерала Раеўскага супраць Даву з мэтай адкінуць французаў ад Магілёва і выйсці на прамую дарогу ў Віцебск, дзе па планах павінны былі злучыцца рускія войскі. У выніку бою пад Салтанаўкай Раеўскі затрымаў рушэнне Даву на ўсход да Смаленска, але шлях на Віцебск аказаўся закрыты. Баграціён змог без перашкод 25 ліпеня фарсіраваць Днепр у мястэчку Новае Быхава і накіраваўся да Смаленска. Даву не меў ужо сіл пераследваць 2-ю армію рускіх, а войскі Жэрома Банапарта, безнадзейна адстаўшы, усё яшчэ пераадольвалі лясіста-балоцістую тэрыторыю Беларусі.
Армія Барклая 23 ліпеня прыйшла ў Віцебск, дзе Барклай хацеў пачакаць Баграціёна. Каб перашкодзіць прасоўванню французаў, ён выслаў 4-й корпус Астэрмана-Талстога насустрач авангарду праціўніка. 25 ліпеня ў 26 вёрстах ад Віцебска адбыўся бой пры Астроўне, які працягнуўся і 26 ліпеня.
27 ліпеня Барклай адступіў з Віцебска да Смаленска, даведаўшыся пра набліжэнне Напалеона з асноўнымі сіламі і немагчымасць для Баграціёна прадзерціся да Віцебска. 3 жніўня рускія 1-я і 2-я арміі злучыліся пад Смаленскам, дасягнуўшы такім чынам першага стратэгічнага поспеху. У вайне наступіла невялікая разрыўка, абодва бакі прыводзілі ў парадак арміі, стомленыя бесперапыннымі маршамі.
Пасля дасягнення Віцебска Напалеон зрабіў прыпынак, каб даць адпачынак войскам, засмучаным пасля 400 км наступлення ў адсутнасці баз забеспячэння. Толькі 12 жніўня, пасля доўгіх ваганняў, Напалеон выступіў з Віцебска на Смаленск.
Паўднёвы кірунак
Акрамя Тармасава на паўднёвым напрамку знаходзіўся 2-гі рускі рэзервовы корпус генерал-лейтэнанта Эртэля, сфарміраванага ў Мазыры і аказваўшага падтрымку блакаванаму гарнізону Бабруйска. Для блакады Бабруйска, а таксама для прыкрыцця камунікацый ад Эртэля Напалеон пакінуў польскую дывізію Дамброўскага (10 тыс.) з 5-га польскага корпуса.
Ад Смаленска да Барадзіна (жнівень—верасень 1812 г.)
Пасля злучэння рускіх войскаў генералітэт стаў настойліва патрабаваць ад Барклая генеральнай бітвы. Скарыстаўшыся раскінутым становішчам французскіх карпусоў, Барклай вырашыў разбіць іх па адзіночцы і выступіў 8 жніўня на Рудню, дзе кватаравала кавалерыя Мюрата.
Аднак Напалеон, выкарыстаўшы павольнае рушэнне рускага войска, сабраў свае карпусы ў кулак і паспрабаваў зайсці Барклаю ў тыл, абыйдучы яго левы фланг з поўдня, для чаго фарсіраваў Дняпро на захадзе ад Смаленска. На шляху авангарда французскага войска апынулася 27-я дывізія генерала Невяроўскага, якая прыкрывала левы фланг рускага войска пад Красным. Упартае супраціўленне Невяроўскага дало час перакінуць корпус генерала Раеўскага да Смаленска.
Да 16 жніўня Напалеон падышоў да Смаленска з 180 тысячамі. Баграціён даручыў генералу Раеўскаму (15 тыс. салдат), у 7-ы корпус якога ўліліся астаткі дывізіі Невяроўскага, абараняць Смаленск. Барклай быў супраць непатрэбнай на яго погляд бітвы, але на той момант у рускім войску панавала фактычнае двуначалле. У 6 гадзін раніцы 16 жніўня Напалеон пачаў штурм горада з марша. Упартая бітва за Смаленск працягвалася да раніцы 18 жніўня, калі Барклай адвёў войскі гарэўшага горада, каб пазбегнуць вялікай бітвы без шанцаў на перамогу. Барклай меў 76 тысяч, яшчэ 34 тысячы (войска Баграціёна) прыкрывалі шлях адыходу рускага войска на Дарогабуж, які Напалеон мог перарэзаць абыходным манеўрам (падобным таму, які не атрымаўся пад Смаленскам).
Маршал Ней пераследваў адыходзячую армію. 19 жніўня ў кровапралітнай бітве ля Валуцінай гары рускі ар’ергард затрымаў маршала, які меў значныя страты. Напалеон паслаў генерала Жуно абыходным шляхам зайсці ў тыл рускіх, але той не здолеў выканаць задачу, уткнуўшыся ў непраходнае балота, і рускае войска ў поўным парадку адышло ў бок Масквы да Дарагабужа. Бітва за Смаленск, якая разбурыла немалы горад, адзначыла разгортванне ўсенароднай вайны рускага народа з непрыяцелем, што адразу адчулі як радавыя французскія забеспячэнцы, так і маршалы Напалеона. Населеныя пункты на шляху французскага войска спальваліся, насельніцтва па меры магчымасці сыходзіла. Напалеон адразу пасля Смаленскай бітвы зрабіў замаскіраваную прапанову міру цару Аляксандру I, пакуль з пазіцыі моцнага, але адказу не атрымаў. Адносіны паміж Баграціёнам і Барклаем пасля выхаду са Смаленска з кожным днём адступлення станавіліся ўсё больш напружанымі, і ў гэтай спрэчцы настроі дваранства былі не на баку асцярожнага Барклая. Яшчэ 17 жніўня цар сабраў савет, які рэкамендаваў цару прызначыць галоўнакамандуючым рускага войска генерала-ад-інфантэрыі князя Кутузава. 29 жніўня Кутузаў у вёсцы Царова-Займішча прыняў армію. У гэты дзень французы ўвайшлі ў Вязьму.
Працягваючы ўвогуле стратэгічную лінію свайго папярэдніка, Кутузаў не мог пазбегнуць генеральнай бітвы па палітычных і маральных меркаваннях. Бітвы патрабавала рускае грамадства, хоць яна была залішняй на ваенны погляд. Да 3 верасня руская армія адступіла да вёскі Барадзіно, далейшае адступленне азначала здачу Масквы. Кутузаў вырашыўся даць генеральную бітву, бо баланс сіл змяніўся ў рускі бок. Калі ў пачатку ўварвання Напалеон меў трохразовую перавагу ў колькасці салдат над рускім войскам, то зараз колькасці армій былі параўнальныя — 135 тысяч у Напалеона супраць 110—130 тысяч у Кутузава. Праблема рускага войска заключалася ў недахопе ўзбраення. У той час як апалчэнне дало да 80—100 тысяч ратнікаў з расійскіх цэнтральных губерній, не было стрэльб, каб узброіць апалчэнцаў. Ратнікам раздалі пікі, але выкарыстоўваць людзей у якасці «гарматнага мяса» Кутузаў не стаў.
7 верасня (26 жніўня па ст. стылю) ля сяла Барадзіно (за 124 км на захад ад Масквы) адбылася найбуйнейшая бітва вайны 1812 г. паміж рускай і французскай арміямі.
Пасля амаль двухдзённай бітвы, якая ўяўляла сабою штурм французскімі войскамі ўмацаванай лініі рускіх, французы коштам 30—34 тысяч сваіх салдат адціснулі левы фланг рускіх з пазіцыі. Руская армія панесла цяжкія страты, і Кутузаў загадаў 8 верасня адступіць на Мажайск з цвёрдым намерам захаваць войска. У 4 гадзіны дня 13 верасня ў вёсцы Філі Кутузаў загадаў генералам з’явіцца на нараду аб далейшым плане дзеянняў. Большасць генералаў выказаліся за новую генеральную бітву з Напалеонам. Тады Кутузаў абарваў паседжанне і заявіў, што распараджаецца адыходзіць.
14 верасня рускае войска прайшло праз Маскву і выйшла на Разанскую дарогу (паўднёвы ўсход ад Масквы). Бліжэй да вечара ў спусцелую Маскву ўступіў Напалеон.
Захоп Масквы (верасень 1812 г.)
14 верасня Напалеон заняў Маскву без бою, а ўжо ўначы таго жа дня горад быў ахоплены пажарам, які да ночы 15 верасня ўзмацніўся настолькі, што Напалеон быў вымушаны пакінуць Крэмль. Пажар бушаваў да 18 верасня і знішчыў вялікую частку Масквы. Прычына пажару засталася да канца няяснай, ці то патрыятычныя гараджане падпальвалі свой горад, ці то падпал быў арганізаваны «зверху», ці то агонь разгарэўся з-за п’яных рабаванняў бязлюднага горада (насельніцтва сышло разам з рускім войскам). Да 400 гараджан з ніжэйшых саслоўяў былі расстраляныя ваенна-палявым судом па падазрэнні ў падпалах.
Кутузаў, адыходзячы з Масквы на поўдзень на Разанскую дарогу, здзейсніў знакаміты Таруцінскі манеўр. Збіўшы са следа пераследаваўшых кавалерыстаў Мюрата, Кутузаў павярнуў на захад з Разанскай дарогі праз Падольск на старую Калужскую дарогу, куды выйшаў 20 верасня ў раёне Чырвонай Пахры (побач з суч. горадам Троіцкам). Затым, упэўніўшыся ў нявыгаднай пазіцыі, Кутузаў да 2 кастрычніка перакінуў войска на поўдзень да сяла Таруціна, што ляжыць па старой Калужскай дарозе ў Калужскай вобласці недалёка ад мяжы з Маскоўскай. Гэтым манеўрам Кутузаў перакрыў асноўныя дарогі Напалеону ў паўднёвыя губерніі, а таксама стварыў сталую пагрозу тылавым камунікацыям французаў.
Маскву Напалеон назваў не ваеннай, але палітычнай пазіцыяй. Адсюль ён робіць неаднаразовыя спробы пагадніцца з Аляксандрам I. У Маскве Напалеон апынуўся ў пастцы: зімаваць у спустошанай пажарам сталіцы было немагчыма, фуражоўкі за межамі горада дрэнна атрымоўваліся, расцягнутыя на тысячы кіламетраў камунікацыі французаў былі вельмі ўразлівыя, армія пасля перанесеных пакут пачынала разлагацца. 5 кастрычніка Напалеон адправіў генерала Ларыстона да Кутузава для пропуску да Аляксандра I з наказам: «Мне патрэбен мір, ён мне патрэбен абсалютна ў што бы то ні стала, выратуйце толькі гонар». Кутузаў пасля кароткай гутаркі адправіў Ларыстона назад у Маскву. Напалеон стаў рыхтавацца да адступлення пакуль не з Расіі, але на зімовыя кватэры дзесьці паміж Дняпром і Дзвіной.
Адступленне Напалеона (кастрычнік—снежань 1812 г.)
Галоўная армія Напалеона глыбока ўрэзалася ў Расію падобна кліну. У той час, калі Напалеон уваходзіў у Маскву, над яго левым флангам на поўначы ў раёне Полацка вісела войска Вітгенштэйна, якое ўтрымлівалася французскімі карпусамі Сен-Сіра і Удына. Правы фланг Напалеона таптаўся каля меж Расійскай імперыі ў Беларусі. Войска Тормасава звязала сваёй прысутнасцю аўстрыйскі корпус Шварцэнберга і 7-й корпус Рэн’е. Французскія гарнізоны ўздоўж Смаленскай дарогі ахоўвалі камунікацыйную лінію і тыл Напалеона.
Ад Масквы да Малаяраслаўца (кастрычнік 1812 г.)
18 кастрычніка Кутузаў ажыццявіў нападзенне на французскі заслон пад камандаваннем Мюрата, які сачыў за рускай арміяй пад Таруціна. Страціўшы да 4-х тысяч салдат і 38 гармат, Мюрат адступіў да Масквы. Таруцінскі бой стаў знакавай падзеяй, якая адзначыла пераход рускага войска ў контрнаступленне.
19 кастрычніка французская ярмія (110 тысяч) з вялізным абозам стала пакідаць Маскву па старой Калужскай дарозе. Напалеон перад надыходзячай зімой планаваў дабрацца да бліжэйшай вялікай базы, Смаленска, дзе па яго разліках былі назапашаныя харчы для французскай арміі, якая цярпела лішэнні. Дабрацца ва ўмовах расійскай бездаражы да Смаленска можна было прамым шляхам, Смаленскай дарогай, па якой французы дашлі да Масквы. Іншы шлях вёў паўднёвым маршрутам праз Калугу. Другі маршрут быў больш прывабны, бо праходзіў праз неразрабаваныя месцы, а мор коней ад недахопу фуражу ў французскай арміі дасягнуў пагрозлівых памераў. З-за адсутнасці коней артылерыйскі парк скараціўся, буйныя кавалерыйскія злучэнні французаў практычна зніклі.
24 кастрычніка адбылася бітва пад Малаяраслаўцам. Французам удалося захапіць Малаяраславец, але Кутузаў заняў умацаваную пазіцыю за горадам, якую Напалеон не рызыкнуў штурмаваць. Армія Кутузава да 22 кастрычніка налічвала 97 тысяч рэгулярных войскаў, 20 тысяч казакоў, 622 гарматы і больш за 10 тысяч ратнікаў апалчэння. Напалеон меў пад рукой да 70 тысяч баяздольных салдат, кавалерыя практычна знікла, артылерыя была значна слабейшая за рускую. Ход вайны зараз дыктавала руская армія.
26 кастрычніка Напалеон загадаў адыходзіць на поўнач на Бароўск—Шулу—Мажайск. Баі за Малаяраславец былі для французаў марнымі і толькі затрымалі іх адступленне. З Мажайска французская армія аднавіла рух да Смаленска той дарогай, па якой наступала на Маскву.
Ад Малаяраслаўца да Бярэзіны (кастрычнік—лістапад 1812 г.)
Ад Малаяраслаўца да пасёлка Чырвонага (у 45 км на захад ад Смаленска) Напалеона праследаваў авангард рускай арміі пад камандаваннем Міларадавіча. З усіх бакоў адыходзячых французаў атакавалі казакі Платава і партызаны, не даючы праціўніку ніякай магчымасці для забеспячэння. Асноўная армія Кутузава марудліва рухалася паўднёвей паралельна Напалеону, здзяйсняючы так званы флангавы марш.