cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джавані Карнавалі
Біяграфія
Працаваў у Бергама, Крэмоне, Мілане. Шмат падарожнічаў пешшу са сваім сябрам, вучнем Дыёці, Дж. Трэкурам, наведаўшы Рым (1831, 1847), Венецыю, Парму, Неапаль (1855). У 1840-я быў у Францыі і Швейцарыі, дзе пазнаёміўся з творчасцю майстроў барбізонскай школы, Каро, А. Калама.
Знаходзіўся пад уплывам работ Карэджа, Андрэа Апіяні і майстроў французскага мастацтва.
Эрык Эрыксан
Эрык Хомбургер Эрыксан (Erik Homburger Erikson 15 чэрвеня 1902, Франкфурт-на-Майне - 12 мая 1994, Харвіч, штат Масачусетс) — псіхолаг у сферы псіхалогіі развіцця і псіхааналітык. Вядомы, перш за ўсё, сваёй тэорыяй стадый псіхасацыяльнага развіцця, а таксама як аўтар тэрміна крызіс ідэнтычнасці.
Гл. таксама
Эга ідэнтычнасць
Балійская мова
Балійская мова (Basa Bali) — аўстранезійская мова, родная мова балійцаў. Распаўсюджана пераважна ў інданезійскай правінцыі Балі.
Асаблівасці
Балійская мова належыць да балі-сасакскіх моў малайска-палінезійскай групы аўстранезійскай моўнай сям'і. З перыяду сярэднявечча знаходзілася пад значным уплывам яванскай мовы, адкуль запазычвалася пераважна лексіка. Старажытнаяванская літаратурная мова каві выкарыстоўваецца ў рэлігійнай практыцы на Балі і ў наш час.
Для балійскай мовы характэрны вялікая колькасць выбухных зычных (8 з 17) і націск на апошні склад.
Вылучаецца шэраг дыялектаў, асабліва моцныя адрозненні ад стандартаў маюць дыялекты дарма лаксана жыхароў суседняга з Балі вострава Пеніда і балі ага, распаўсюджаны ў некаторых горных раёнах Балі. Апошні амаль не зведаў уплыву каві і часам вылучаецца у асобную мову.
Пісьмо
Балійская пісьмовасць каракан на аснове старажытнаіндыйскага пісьма брахмі вядома з XI ст. і шырока ўжываецца і ў нашы дні. Прыклад запісу на каракан:
У XX ст. таксама распаўсюдзіўся алфавіт тулісан Балі на аснове лацінкі. Ім карыстаюцца ў школьнай адукацыі і сродках масавай інфармацыі.
Лэнка Апатоўска (гміна)
Лэ́нка Апато́ўска (Łęka Opatowska) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Кэмпінскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Лэнцы Апатоўскай. Плошча гміны складае 77,54 км². Станам на 2004 год у гміне Лэнка Апатоўска пражывалі 5143 чалавекі, шчыльнасць — 66,3 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 12 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 17 населеных пунктаў.
IC 2822
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Люксембургская фондавая біржа
Люксембургская фондавая біржа — адзіная гандлёвая пляцоўка ў дзяржаве. Заснавана ў 1927 годзе. З 1928 года з’яўляецца акцыянернай кампаніяй. У 1961 годзе разам з Нью-Ёркскай біржай і шэрагам іншых пляцовак заснавала Сусветную федэрацыю біржаў, якая да 2001 года насіла назву «Міжнародная федэрацыя фондавых біржаў».
Аб’ём гандлю: $ млрд (2005).
Лістынг: 259 кампаній (2006).
Капіталізацыя: $ млрд (2006).
Манфрэдонія
Насельніцтва складае 57093 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 162 чал./км². Займае плошчу 352 км². Паштовы індэкс — 71043. Тэлефонны код — 0884.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Lorenzo Maiorano, Maria Santissima di Siponto e San Filippo Neri.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Летапіс Красінскага
Летапіс Красінскага — адзін з беларуска-літоўскіх летапісаў.
Упершыню надрукаваны ў 1893, пазней перавыдаваўся, у прыватнасці, у 35-м томе ПСРЛ. Прадстаўляе варыянт «Хронікі Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага», аднак у параўнанні з іншымі летапісамі (напр., Рачынскага) прапушчаны значны фрагмент (пасля паведамлення пра ўкняжэнне Трайдзеня летапісец пераходзіць адразу да надання ўдзелаў сынам Гедзіміна).
Складаў частку рукапіснага зборніка, які знаходзіўся ў бібліятэцы Красінскіх (№ 408) і загінуў падчас Другой Сусветнай Вайны. У тым жа зборніку знаходзіліся «Сказанне аб Сівіле-прарочыцы» і «Кніга пра Таўдала». Згуба рукапісу ўскладняе яго датыроўку, але звесткі, пададзеныя ў публікацыях тэкстаў са зборніка, указваюць найімаверней на другую палову 16 ст.
Азербайджан
Азербайджа́н (Azərbaycan), Азербайджа́нская Рэспу́бліка (Azərbaycan Respublikası) — дзяржава ў паўднёва-ўсходняй частцы Закаўказзя, на мяжы Азіі і Еўропы. З усходу абмываецца Каспійскім морам. Мяжуе на паўночным захадзе з Грузіяй, на поўначы з Расіяй, на паўднёвым захадзе Арменіяй і Турцыяй, на поўдні з Іранам. У склад Азербайджана па канстытуцыі ўваходзяць Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка і тэрыторыя Нагорнага Карабаха, якая дэ-факта кантралюецца ўладамі непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. Нацыянальнае свята — Дзень Рэспублікі (28 мая).
Край незвычайна багатай прыроды. Для Азербайджана характэрна чаргаванне гор (Вялікі Каўказ, Малы Каўказ, Талышскія горы) і нізін. Краіна мае вельмі значныя запасы вуглевадародаў, асабліва нафты. У Азербайджане знаходзіцца палова гразевых вулканаў свету. Клімат нізін цёплы, пераходны ад умеранага да субтрапічнага; маюцца як засушлівыя мясціны (Кура-Араксінская нізіна), для якіх характэрныя паўпустыні, так і празмерна вільготныя (Ленкарань), дзе растуць шыракалістыя, перавітыя ліянамі, лясы. Асабліва багаты раслінны і жывёльны свет гор. Рэкі адносяцца да басейна Куры.
Азербайджан удзельнічае ў гісторыі чалавецтва ледзь не ад самага яе пачатку і на працягу тысячагоддзяў уваходзіў у склад безлічы дзяржаў, пераважна іранскіх, што паўплывала на культуру краіны. У VII ст.на тэрыторыю Азербайджана пранік іслам. Да XV стагоддзя сфармаваўся азербайджанскі народ. У 1828 паўночны Азербайджан стаў часткай Расійскай імперыі, а Баку ператварыўся ў адзін з найвялікшых гарадоў імперыі. У 1918 была абвешчана Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка. У 1920–1991 існаваў савецкі Азербайджан. Атрыманне незалежнасці азмрочылася азербайджанска-армянскім канфліктам і вайной у Нагорным Карабаху.
Прэзідэнцкая ўнітарным рэспубліка, прэзідэнт абіраецца на 7 гадоў, кіруе дынастыя Аліевых (з 2003 — Ільхам Аліеў) і іх партыя «Новы Айзербайджан», жонка Ільхама Аліева Мехрыбан, займае пасаду піцэ-прэзідэнта. Падзяляецца на 66 раёнаў, 11 гарадоў рэспубліканскага падпарадкавання і 1 аўтаномную рэспубліку (Нахічэванскую). Частку тэрыторыя Азербайджан кантралюе непрызнаная Нагорна-Карабахская Рэспубліка, частка — Арменія (эксклавы Кяркі, Бархударлы, і інш). Азербайджан кантралюе частку тэрыторыі Арменіі (анклаў Арцвашэн).
У красавіку 2019 было абвешчана аб нараджэнні дзесяцімільённага жыхара Азербайджана. Азербайджан — самая населеная краіна Каўказа, да таго ж адзіная з дадатным натуральным прыростам. Дзяржаўная мова — азербайджанская. Большасць вернікаў вызнаюць іслам шыіцкага кірунку. Чвэрць насельніцтва канцэнтруецца ў сталічнай агламерацыі, пры гэтым доля сельскіх жыхароў вельмі высокая — 45 %.
Азербайджан — індустрыяльна-аграрная краіна, дабрабыт якой грунтуецца на развітым нафтавым і газавым сектарах. Нафтавыя звышпрыбыткі робяць краіну самай багатай рэспублікай Каўказа, але ў той жа час — і самай уразлівай да ваганняў цэн на сусветным рынку. Сярод галін прамысловасці, не звязаных з нафтаздабычай, — гідраэнергетыка, каляровая металургія, цэментная. Развітыя сельская гаспадарка, транспарт, турызм.
Айзербайджан уваходзіць у шэраг міжнародных арганізацый: СНД, ГУАМ, Савет Еўропы, АБСЕ, Усходняе партнёрства, Парнёрства дзеля міру, Рух недалучэння.
Прырода
Азербайджан — горная краіна, дзе высокія хрыбты і пласкагор’і спалучаюцца з раўнінамі і нізінамі. Каля 60 % усёй тэрыторыі займаюць горы, а 40 % — нізіны (пераважна Кура-Араксінская нізіна). Тэрыторыя спадае з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — у бок Каспійскага мора. У рэльефе вылучаюцца 4 часткі: горная сістэма Вялікі Каўказ (г. Базардзюзю, 4 466 м); горная сістэма Малы Каўказ; Ленкаранская горная сістэма (або Талышскія горы, да 2 477 м); Кура-Араксінская нізіна, размешчаная ў цэнтры рэспублікі, усходняй ускраінай ляжыць ніжэй за ўзровень акіяна (да - 28 м).
У краіне маецца больш за 400 гразевых вулканаў. Утварыліся яны 25 млн гадоў таму і нярэдка вывяргаюцца, працэс суправаджаюць гул і выбухі, часам нават з языкамі полымя.
Клімат раўніннага Азербайджана ў асноўным цёплы, пераходны ад умеранага да субтрапічнага. На Кура-Араксінскай нізіне — сухі (студзень +1 °C, ліпеня +26 °C; ападкаў 200—400 мм у год). На Ленкаранская нізіне — вільготны субтрапічны, з ападкамі 1 400—1 700 мм. У перадгорных і горных раёнах — умераны, умерана халодны і халодны (сярэдняя тэмпература студзеня ад 0 °C да -10 °C; ліпеня - ад +20 °C да +10 °C і ніжэй, ападкаў — ад 400 да 1 300 мм).
Азербайджан з'яўляецца краінай малых горных рэк (больш за 1000). Большасць рэк Азербайджана належаць басейну Куры. Уздоўж паўднёвай мяжы цячэ Аракс — самы значны правы прыток Куры. У Азербайджане ёсць 250 азёр, самыя буйныя з іх – возера Хаджыкабюль (16 км²) і возера Беюкшор (10 км²). На Куры створана Мінгечавірскае вадасховішча плошчай 605 км².
Глебы і расліннасць разнастайныя. У нізінах пераважна шэразёмы і лугавыя глебы, саланчакі з паўпустыннай і стэпавай расліннасцю, вышэй, да 500 м, — каштанавыя, на схілах гор, да 2 000 – 2 200 м, — бурыя горныя з шырокалістымі лясамі (бук, граб, дуб). Асабліва развіта лясная расліннасць на паўднёвых схілах Галоўнага Каўказскага хрыбта. Вышэй за 2 000 – 2 200 м — субальпійскія і альпійскія лугі, яйлагы — летнія пашы. У шыракалістых лясах вільготных субтропікаў сустракаюцца рэлікты неагену (жалезнае дрэва, дуб каштаналістны, дзелква, шаўковая акацыя і інш). Пад імі развіты жаўтазёмныя субтрапічныя глебы, якія выкарыстоўваюцца для вырошчвання чаю, цытрусавых і інш. У Азербайджане налічваецца больш за 400 відаў дрэў і кустоў. Жывёльны свет гор: дагестанскі тур, муфлон, дзікабраз, сарна. Самыя вядомыя прыродаахоўныя тэрыторыі — Кызылагачскі запаведнік і Шырванскі нацыянальны парк.
Гісторыя
На тэрыторыі сучаснага Азербайджана да ІХ ст да н.э. жылі плямёны скіфаў. У VII ст.да н.э. землі на поўдзень ад Аракса ўвайшлі у склад Мідыі, якую ў VI ст.да н.э. зваявала Персія. У складзе дзяржавы Ахеменідаў прыкаспійскія землі ўтварылі правінцыю Атрапатэн, ад якой пайшла сучасная назва краіны. Пасля падзення Персіі ў вайне з Аляксандрам Македонскім і смерці грэчаскага палкаводца Атрапатэн дастаўся Селеўкідам. У гэты час распаўсюджваецца зараастрызм. Час радыусам у чвэрць староддзя вакол новай эры прыпадае на дзяржаву Каўказская Албанія. У 252 годзе н.э. яна была акупавана Сасанідскім Іранам, зрэшты, захаваўшы шырокія аўтаномныя правы.
У VIII—X стагоддзях тэрыторыя Азербайджана трапіла пад уладу Арабскага халіфата. На гэты час прыпадае культурны росквіт краю. На стараазербайджанскай мове — дарэчы, не цюркскай а іранскай — ствараў вялікі паэт Нізамі (1141–1209). У XI—XIV стагоддзях тэрыторыя падвяргалася нашэсцям турак-сельджукаў, мангола-татараў. Са складу Залатой Арды Азербайджан выйшаў пад началам дынастыі Шырваншахаў, што пасля ўмудрыліся заставацца ў сяброўскіх адносінах з бязлітасным Цімурам.
У 1501 на некалькі стагоддзяў трапляе пад уладу Сефевідскага Ірана, часам адыходзячы да Асманскай імперыі. У XV стагоддзі азербайджанцы сфармаваліся як народ. У XVIII стагоддзі тут узнікла больш за 10 дзяржаўных утварэнняў, што карысталіся аўтаноміяй, сярод якіх — Шэкінскае і Кубінскае ханствы. У тым жа стагоддзі пачалася экспансія Расіі. Упершыню Баку быў узяты рускімі войскамі ў 1722-1723. У XIX стагоддзі ў выніку руска-іранскіх войнаў 1805—1813 і 1826—1828 гадоў Паўночны Азербайджан увайшоў у склад Расійскай імперыі паводле Туркманчайскага дагавора. Каланіяльныя імперскія ўлады называлі азербайджанцаў "азербайджанскімі татарамі".
У 1917 годзе ў Баку была ўстаноўлена савецкая ўлада. 28 мая 1918 года была абвешчана Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка, якая праіснавала да 1920 года, і якую называюць першай свецкай рэспублікай у ісламскім свеце. У красавіку 1920 года Баку заняла Чырвоная армія і была адноўлена савецкая ўлада і ўтворана Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. 30 снежня 1922 года Азербайджан увайшоў у СССР спачатку ў складзе Закаўказскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі разам з Грузіяй і Арменіяй; а пасля яе скасавання ў 1936 годзе — як саюзная рэспубліка. У 1937 годзе была ўтворана Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць.
У лютым 1988 года НКАВ звярнулася ў Вярхоўны Савет СССР з просьбай аб ўз'яднанні з Арменіяй, у выніку чаго пачаліся армянскія і азербайджанскія пагромы. 30 жніўня 1991 была атрымана незалежнасць ад СССР, што было замацавана 18 кастрычніка 1991 года Канстытуцыйным актам аб дзяржаўнай незалежнасці Азербайджанскай Рэспублікі. Гэтым актам Азербайджанская Рэспубліка аб'яўлена пераемніцай Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі. Азербайджанская Рэспубліка стала членам СНД 21 снежня 1991 года.
У верасні 1991 года адбылася сэцэсія Нагорна-Карабаскага рэгіёна, дзе была абвешчана незалежная рэспубліка Арцах. Пасля вываду войскаў СССР канфлікт перарос у грамадзянскую вайну. Даволі пасрэдныя прэзідэнты — партыец Аяз Муталібаў і Абульфаз Эльчыбей — не здолелі перамагчы "армянскіх захопнікаў", і ў 1993 Эльчыбей паклікаў на дапамогу генерала Гейдара Аліева з Нахічэвані. Карабах усё адно стаў дэ-факта незалежным (хоць і не прызнаным сусветнай супольнасцю) ад Азербайджана ў 1994 годзе («Кантракт стагоддзя»), а вось генерал Аліеў у 1993 годзе стаў трэцім прэзідэнтам маладой рэспублікі. Пасля яго смерці у снежні 2003 прэзідэнтам стаў ягоны сын Ільхам Аліеў, які ўспадкаваў аўтарытарны стыль кіравання.
Палітыка і дзяржаўны лад
Азербайджан — прэзідэнтская рэспубліка. Кіраўніком дзяржавы з'яўляецца Прэзідэнт, які выбіраецца на тэрмін 7 гадоў усеагульным галасаваннем. Выканаўчая ўлада таксама належыць яму. Кіраўнік урада – прэм'ер-міністр.
Вышэйшы заканадаўчы орган — Нацыянальны сход (Мілі Меджліс, Milli Məclis) Азербайджанскай Рэспублікі, 125-ці мясцовы аднапалатны парламент, які выбіраецца на 5 гадоў усеагульным галасаваннем. Болльшасць крэслаў у парламенце мае прапрэзідэнцкая партыя «Новы Азербайджан» Судовая ўлада належыць незалежным судам: Канстытуцыйнаму Суду, Вярхоўнаму Суду, Вышэйшаму Эканамічнаму Суду.
Знешняя палітыка
Азербайджан мае дыпламатычныя адносіны з 158 краінамі свету і сяброўства ў 38 міжнародных арганізацыях. Асабліва блізкія адносіны ў Айзербайджана з Турцыяй: краіны звязваюць іслам, панцюркізм, складаныя адносіны з Арменіяй і стабільна высокія месцы на конкурсе Еўрабачанне, дзе яны амаль заўсёды дораць адно аднаму 12 балаў.
Беларуска-азербайджанскія адносіны
Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі 11 чэрвеня 1993 года. У 2006 годзе падпісаны Дагавор паміж Рэспублікай Беларусь і Азербайджанскай Рэспублікай аб сацыяльна-эканамічным супрацоўніцтве да 2015 года. 2 мая 2007 года ў Баку Аляксандр Лукашэнка і Ільхам Аліеў падпісалі Дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве. Усяго ў 2006 – 2018 адбылося 10 сустрэч нязменных прэзідэнтаў Беларусі і Азербайджана.
Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Рэспублікі Беларусь і Азербайджанскай Рэспублікі на ўзроўні пасольстваў адкрыты адпаведна ў Баку і Мінску ў 2006 годзе. Пасол Рэспублікі Беларусь у Азербайджанскай Рэспубліцы — Генадзь Ахрамовіч (з 2015 года), Пасол Азербайджанскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь — Ляціф Гандзілаў (з 2016 года).
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Азербайджан падзяляецца на 66 раёнаў, 11 гарадоў рэспубліканскага падпарадкавання і 1 аўтаномную рэспубліку (Нахічэванскую). Частку тэрыторыя Азербайджан кантралюе непрызнаная Нагорна-Карабахская Рэспубліка, частка — Арменія (эксклавы Кяркі, Бархударлы і інш). Азербайджан кантралюе частку тэрыторыі Арменіі (анклаў Арцвашэн). У эканамічных мэтах Азербайджан дзеліцца на 10 эканамічных раёнаў.
Насельніцтва
У красавіку 2019 было абвешчана аб нараджэнні дзесяцімільённага жыхара Азербайджана. Пры гэтым адзначаецца, што больш за мільён грамадзян краіны з гэтага ліку пражываюць за яе межамі (у Расіі, Турцыі, Украіне і іншых краінах). Натуральны прырост — 0,83 % (2018), адзін з самых высокіх сярод краін былога СССР. У выніку гэтага насельніцтва параўнальна маладое: дзеці і падлеткі да 15 гадоў складаюць 23 %, сярэдні ўзрост — 31,7 гадоў. Аднак колькасць дзяцей у сем'ях у ХХІ стагоддзі даўно стала еўрапейскай (1,89 дзяцей на адну жанчыну ў 2018), а гэта значыць, што неўзабаве і тут колькасць жыхароў пачне скарачацца. Каля 10 % насельніцтва краіны складаюць бежанцы, у асноўным з Арменіі і Нагорнага Карабаха, а таксама туркі-месхецінцы, дэпартаваныя з Грузіі ў Сярэднюю Азію па загадзе Сталіна. У сваю чаргу, многія колішнія жыхары Азербайджана і іх нашчадкі сёння з'яўляюцца грамадзянамі іншых краін. У 2010-х узровень як эміграцыі, так і іміграцыі, зменшыўся.
Згодна з перапісам 2009 года, этнічны склад наступны: азербайджанцы (91 %), лезгіны (2 %), рускія і армяне (па 1,35 %, апошнія амаль усе жывуць ў Карабаху), іранскі народ талышы (1 %). У выніку міграцый, выкліканых міжэтнічным канфліктам канца 1980-х–пачатку 1990-х, Азербайджан фактычна ператварыўся ў монанацыянальную краіну. Тытульная нацыя — азербайджанцы, другі па шматлікасці цюркскі народ пасля туркаў. У суседнім Іране, у рэгіёне Паўднёвы Азербайджан, пражывае каля 11–15 млн азербайджанцаў — больш чым у самім Азербайджане. Яшчэ каля 10 мільёнаў азербайджанцаў раскідана па ўсім свеце.
Дзяржаўная мова — азербайджанская, цюркская мова агурскай групы. Па-ранейшаму шырокі ўжытак у культуры, міжнацыянальных зносінах ды і проста ў паўсядзённым жыцці мае руская мова. Узрастае роля англійскай як трэцяй мовы.
Большая частка насельніцтва (97 %) вызнае іслам, каля 85 % мусульман — шыіты, астатнія — суніты. Але ў адрозненне ад суседняга Ірана — сусветнага цэнтра шыізму — дзяржава свецкая, больш за тое, самая секулярызаваная сярод усіх ісламскіх краін. Толькі для 21 % азербайджанцаў рэлігія грае значную ролю ў жыцці — гэта шостае месца ў рэйтынгу самых атэістычных краін свету!
Шчыльнасць насельніцтва Азербайджана ўзрасла з 89,2 чал/км² ў 1995 годзе да 115 чал/км² у 2019 годзе. У рэспубліцы назіраецца рост дыспрапорцыі ў шчыльнасці насельніцтва: Апшэронскі паўвостраў прыкметна перанаселены, у той час як з горных раёнаў назіраецца адток насельніцтва. Узровень урбанізацыі складае 55,7 % (2018). Пасля крызісу 1990-х і падзення долі гарадскога насельніцтва да 51,1 % у 1999, гарады краіны зноў растуць і развіваюца. Усяго ў Азербайджане 78 гарадоў, 63 гарадскіх раёны, а таксама адзін горад са спецыяльным прававым статусам. За імі ідуць 261 пасёлкаў гарадскога тыпу і 4248 вёсак. Найбуйнейшыя гарады — Баку (2,3 млн чал. у агламерацыі), за ім ідуць Гянджа і Сумгаіт (прыблізна па 300 тыс.), далей Мінгечаур і Ленкарань (каля 100 тыс.)
Эканоміка
Грашовая адзінка — азербайджанскі манат. Банкаўскую сістэму ачольвае Цэнтральны Банк, які ажыццяўляе эмісію валюты і кантралюе астатнія банкі, буйнешыя з якіх — прыватны UniBank і дзяржаўны Міжнародны Банк Азербайджана. Рэформы пачатку ХХІ стагоддзя вывелі Азербайджан на высокія пазіцыі па лёгкасці вядзення бізнесу (25 месца ў свеце ў 2019!). ВУП на душу насельніцтва складае каля 18 000 даляраў (2018 г.), што робіць Азербайджан самай багатай краінай Закаўказзя. Аднак трэба адзначыць, што дабрабыт краіны грунтуецца на нафтавым падмурку. На сённяшні дзень сырая нафта складае 80-95 % азербайджанскага экспарту тавараў. У сувязі з вельмі моцнай залежнасцю эканомікі ад цэн на нафту, у ХХІ стагоддзі нярэдкія прыступы галандскай хваробы. Празмерна раздьмуты нафтавы сектар спараджае высокі ўзровень інфляцыі і ўскладняе экспарт іншых тавараў. У 1999 быў заснаваны Дзяржаўны нафтавы фонд Азербайджана, асноўная мэта якога — разумна распараджацца звышпрыбыткамі ад продажу нафты.
Яшчэ ў сярэднія вякі арабскі падарожнік Ахмед аль-Балазуры згадаў пра здабычу белай і чорнай (мазут) нафты на Апшэронскім паўвостраве. У ХІХ стагоддзі Баку стаў нафтавай сталіцай Расійскай імперыі. У час Вялікай Айчыннай вайны Азербайджан даваў каля 80 % савецкага паліва. У 1994 годзе быў падпісаны дагавор з 13 заходнімі нафтавымі кампаніямі, якія з таго часу асвойваюць нафтавыя і газавыя радовішчы Азербайджана, у тым ліку і складаныя глыбакаводныя. Здабыча нафты ў 2015–2018 трымаецца на ўзроўні 790-840 тыс.барэляў у дзень (38-40 млн тон у год), гэта 21-22 месца ў свеце. Дзейнічаюць экспартныя нафтаправоды Баку–Супса, Баку–Джэйхан, Баку–Наварасійск. Таксама ў ХХІ стагоддзі ў паліўным сектары ўзрастае ўдзельная вага прыроднага газу. У 2016 было здабыта 18,7 млрд. м³ блакітанага паліва. Да 2021 года плануецца завяршыць газіфікацыю ўсёй краіны. У межах праекта «Паўднёвы газатранспартны калідор» праектуецца Трансанаталійскі газаправод (TANAP) і трансадрыятычны газаправод Trans-Adriatic Pipeline (TAP).
Вытворчасць электраэнергіі ў 2017 склала 22,2 млрд квт*гадз, больш за 90 % — на ЦЭС пераважна на прыродным газе, таксама на мазуце. На рацэ Кура ў 1945–1954 была створана найбуйнейшая на Каўказе Мінгечаурская ГЭС магутнасцю 420 МВт, якая дае каля 5 % вырабу электраэнергіі краіны.
У гарах Малога Каўказа распрацоўваюцца запасы золата, поліметалічных руд, што служыць сыравінай для каляровай металургіі.
Сельская гаспадарка спецыялізуецца ў асноўным на вінаградарстве, садоўніцтве, тытуняводстве, агародніцтве, жывёлагадоўлі і шаўкаводстве. Галоўныя тэхнічныя культуры — бавоўнік, тытунь, чай. Каспійская рыбная прамысловасць базуецца на запасах асятровых і бялух, што імкліва скарачаюцца.
Хуткімі тэмпамі развіваецца турыстычны сектар, што моцна заняпаў падчас і пасля Карабахскай вайны. У 2010–2016 Сусветная турыстычная арганізацыя аднесла Азербайджан да краін, што дэманструюць найлепшы рост у сферы турызму.
Асноўныя гандлёвыя партнёры — Італія, Германія, Расія. Важным гандлёвым партнёрам Азербайджана з'яўляецца Рэспубліка Беларусь. Штогадовы гандлёвы абарот дзвюх рэспублік ў 2013–2018 вагаўся у межах 150–350 млн даляраў з дадатным для Беларусі гандлёвым сальда. Аснову беларускага экспарту ў Азербайджан складае прадукцыя машынабудавання, дрэваапрацоўкі, прадукты харчавання, лекі і інш.. Беларусь імпартуе з Азербайджана палімеры этылену, вуглевадароды ацыклічныя, нафтапрадукты, нечасанае баваўнянае валакно, садавіну і агародніну, сокі, пладовыя кансервы, алкагольныя напоі.
Вестыбулярны апарат
Вестыбулярны апарат (ад Vestibulum) — орган, які ўспрымае змены становішча галавы і цела ў прасторы і кірунак руху цела ў пазваночных жывёл і чалавека; частка ўнутранага вуха. Вестыбулярны апарат — складаны рэцэптар вестыбулярнага аналізатара. Структурная аснова вестыбулярнага апарата - комплекс скопішчаў раснічатых клетак ўнутранага вуха, эндалімфы, уключаныя у яе вапнавыя утварэнні - аталіты і жэлепадобных купул ў ампулах паўкругавых каналаў. З рэцэптараў раўнавагі паступаюць сігналы двух тыпаў: статычныя (звязаныя са становішчам цела) і дынамічныя (звязаныя з паскарэннем). Абодвы тыпы сігналаў узнікаюць пры механічным раздражненні адчувальных валасінак зрушэннем альбо аталітаў (або купул), альбо эндалімфы. Звычайна аталіт мае большую шчыльнасць, чым навакольная эндалімфа, і падтрымліваецца адчувальнымі валасінкамі. Пры змене становішча цела змяняецца кірунак сілы, якая дзейнічае з боку аталіту на адчувальныя валасінкі. Перадача ўзбуджэння вестыбулярнага апарату ў мозг ажыццяўляецца вестыбулярнай галіной слыхавога нерва. Цэнтры вестыбулярнай функцыі звязаныя з мазжачком, ядрамі вокарухальных нерваў і цэнтрамі вегетатыўнай нервовай сістэмы. Вышэйшыя коркавыя цэнтры вестыбулярнага апарату размешчаны ў скроневай вобласці вялікіх паўшар'яў галаўнога мозгу. Пры раздражненні рэцэптараў вестыбулярнага апарату ўзнікае шэраг рэфлексаў (змена тонусу цягліц шыі, тулава і канечнасцей), якія дазваляюць захаваць раўнавагу пры змене становішча цела. Гэтыя рэфлексы суправаджаюцца паторгваннем вачэй (ністагм) і вегетатыўнымі рэакцыямі. У чалавека пры моцных раздражненнях вестыбулярнага апарату развіваецца сімптамакомплекс ўкалыхвання (галавакружэнне, парушэнне сардэчнай дзейнасці, рытму дыхання, млоснасць, ваніты), характэрныя, напрыклад, для марской хваробы. Пры частых паўторах моцных вестыбулярных раздражненняў рэакцыя на іх слабее. На гэтым заснавана вестыбулярная трэніроўка, якую выкарыстоўваюць пры фізічнай падрыхтоўцы маракоў, лётчыкаў, касманаўтаў і г.д.
Іаланда Французская
Іаланда Французская ці Іаланда Валуа  — дачка Карла VII, караля Францыі, і яго жонкі Марыі Анжуйскай.
Жыццё
Іаланда была названа ў гонар сваёй бабулі, Іаланды Арагонскай.
У 1452 годзе Іаланда выйшла замуж за Амадэя IX Савойскага. У 1465 годзе яе муж стаў герцагам Савоі, а Іаланда стала герцагіняй-кансортам. Эпілепсія і адыход мужа ад дзяржаўных спраў пакінулі Іаланду адну супрацьстаяць савойскім баронам.
Беларусь і НАТА
Адносіны НАТА і Рэспублікі Беларусь накіраваны на захаванне бяспекі і рэалізацыі агульных інтарэсаў па індывідуальнай праграме партнёрства. Галоўным каардынуючым органам працэсу дасягнення мэт кантактаў «Беларусь—НАТА» з’яўляецца Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва беларускага ваеннага ведамства.
Гісторыя
У 1995 годзе Беларусь далучылася да праграмы НАТА «Партнёрства дзеля міру». У 1997 годзе краіна прыняла ўдзел у праграме індывідуальнага партнёрства. З 1998 года Беларусь мае ўласнае дыпламатычнае прадстаўніцтва ў НАТА.
У студзені 2006 года Беларусь і НАТА зацвердзілі першы пакет дакументаў аб партнёрстве, у складзе 21 мэты і ацэначнага дакумента.
У 2010-м Мінск падтрымаў місію ISAF у Афганістане ў паветранай прасторы.
У ліпені 2012 года (падоўжаны ў 2014 ) быў зацверджаны новы пакет на 16 мэтаў. У рамках іх бакамі рэгулярна праводзіліся вучэбна-палявыя зборы з пастаянным і пераменным складам міратворчай роты 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады, а таксама курсы па англійскай мове і асноў міратворчай дзейнасці ў Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь.
У 2014 годзе адбыўся візіт у штаб-кватэру НАТА ў Бруселі беларускай дэлегацыі на чале з начальнікам дэпартамента міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва міністэрства абароны. Было ўзгоднена партнёрства на 2014—2015 гады ў рамках «Працэсу планавання», ацэнены сілы праграмы «Партнёрства дзеля міру» і перспектывы развіцця супрацоўніцтва.
Відэатэлефон
Відэатэлефон — від сувязі, пры якім абаненты не толькі чуюць, але і бачаць адзін аднаго, могуць дэманстраваць малюнкі, фатаграфіі, тэкст.
Гісторыя
Пачатак распрацовак відэатэлефонаў прыпадае на 30-я гады 20 стагоддзя. У розных краінах выпрабоўваліся сістэмы відэатэлефона з рознымі параметрамі. 1 сакавіка 1936 года ў Германіі быў пушчаны ў эксплуатацыю відэатэлефон паміж Берлінам і Лейпцыгам, пазней да іх былі далучаны Нюрнберг (1937) і Мюнхен (1938). Выява перадавалася па шырокапалосным кабелі і займала паласу частот 500 кГц.
Складовыя часткі
Відэатэлефон ўяўляе сабой прыладу з дысплеем, клавішамі набору нумара і тэлефоннай трубкай (можа адсутнічаць).
Для відэатэлефаніі ўжываюцца некалькі стандартных пратаколаў і рэкамендацый:
Адметныя асаблівасці відэатэлефаніі:
Тальскі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Любанскага раёна Слуцкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Таль. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Бабруйскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Любанскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Любанскім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Любанскім раёне Мінскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Любанскага сельсавета, які 10 красавіка 1969 года перайменаваны ў Тальскі сельсавет.
Майкл Фасбендэр
Найбольш вядомы роляй Магнета ў фільмах «Людзі Ікс: Першы клас», «Людзі Ікс: Дні мінулай будучыні», «Людзі Ікс: Апакаліпсіс» і «Людзі Ікс: Цёмны Фенікс», а таксама сваім супрацоўніцтвам з рэжысёрам Стывам Мак-Куінам, у якога зняўся у фільмах «Голад», «Сорам» і «12 гадоў рабства». Таксама вядомы ролямі ў фільмах «300 спартанцаў», «Бясслаўныя вырадкі», «Джэйн Эйр», «Небяспечны метад», «Праметэй», «Чужы: Запавет», «Макбет», «Стыў Джобс» і ў тэлесерыялах «Браты па зброі» і «Пуаро Агаты Крысці».
Уладальнік кубка Вальпі за найлепшую мужчынскую ролю (2011), двухразовы намінант на прэмію «Оскар» (2014, 2016), трохразовы намінант на прэмію «Залаты глобус» (2012, 2014, 2016), чатырохразовы намінант на прэмію BAFTA (2009, 2012, 2014, 2016).
Масавыя забойствы ў Замфары (2022)
Перадгісторыя
Канфлікт з нігерыйскімі бандытамі, у выніку якога загінулі тысячы людзей, пачаўся ў 2011 годзе і звязаны з канфліктамі паміж фермерамі і жывёлагадоўцамі і мецяжом «Бока Харам». Бандыты ўчыняюць напады ў некалькіх паўночна-заходніх штатах, у тым ліку масавыя выкраданні і масавыя забойствы. У штаце Замфара за 2021 год адбылося два буйных здарэння: у лютым выкраданзены 279 вучаніц сярэдняй школы ў Джангебе, а ў чэрвені забіты больш за 50 жыхароў вёскі ў раёне Зурмі.
3 студзеня 2022 годы ўрадавая авіяцыя здзейсніла аўдары па базах бандытаў. У выніку загінула звыш за 100 членаў незаконных узброеных фарміраванняў.
Забойства
Незадоўга да нападаў бандыты атакавалі статак з 3 000 галоў буйной рагатай жывёлы, але сутыкнуліся з мясцовымі ваеннымі сіламі, што прывяло да перастрэлцы. Праўзыходныя лікам вайскоўцы пацярпелі паразу, многія з іх былі забітыя. Пачаліся забойствы жыхароў прылеглай вёскі.
4 студзеня, прыкладна ў 12:45, бандыты, колькасць якіх ацэньваецца ў 300—500 чалавек, заехалі на матацыклах у горад Курфар-Данья, паклаўшы пачатак серыі нападаў на вёскі ў раёнах Анка і Букуюм ў Замфары. Банды расстрэльвалі жыхароў, рабавалі і спальвалі іх дамы. На працягу двух дзён яны аблажылі гарады Курфа і Рафін-Гера. У той жа час былі разбураныя яшчэ пяць розных паселішчаў. Адзін з тых, хто выжыў распавёў, што бандыты «стралялі ва ўсіх, хто трапляўся ім на вочы».
Масавыя забойствы скончыліся 6 студзеня, пасля ўмяшання узброеных сіл. У датычнасці да забойстваў быў абвінавачаны адзін з верхаводаў бандытаў Бэла Турджы.
Ахвяры
Урад штата Замфара паведаміў, што ўсяго загінула 58 чалавек. Пазней колькасць загінулых ацанілі ў 154 чалавека. Прэс-сакратар міністра па гуманітарных пытаннях Садыі Умара Фарука заявіў, што было пахавана больш за 200 цел, гэта пацвердзілі мясцовыя жыхары. Сярод ахвяр быў Гамба Абары, лідар груп пільнасці па барацьбе з бандытызмам.
Наступствы
Больш за 10 000 чалавек сталі перамешчанымі асобамі, пяць населеных пунктаў згарэлі дашчэнту. Многія людзі запісаны прапаўшымі без вестак. Каля 2 000 галоў буйной рагатай жывёлы было скрадзена бандытамі. Нігерыйскія ўлады дапамаглі арганізаваць жыхарам масавыя пахаванні. Некаторы час пацягваліся місіі па аказанні надзвычайнай дапамогі.
Нігерыйскі ўрад і мясцовая паліцыя пачалі вышук бандытаў, якія мелі дачыненне да нападаў.
У той жа час атакі не спыніліся. 10 студзеня бандыты ўварваліся ў вёску Замфаран Яр Кука, выкраўшы дванаццаць чалавек, у тым ліку вясковага старасту, яго жонку і брата, а таксама двух шахцёраў з Буркіна-Фасо. На наступны дзень бандыты здзейснілі налёт на Кадаўры ў Мару, выкраўшы шэсць жанчын. 11 студзеня яны забілі 51 чалавека з штатаў Плато і Нігер.
12 студзеня губернатар Замфары Бэла Матавале абвясціў, што адсутнасць неабходных сіл абароны стала пагрозай у штаце і на паўночным захадзе Нігерыі ў цэлым. Ён заклікаў урад працягнуць барацьбу з бандытамі.
Уладзімір Алегавіч Патанін
Валодаючы асабістай маемасцю ў $ 17,8 млрд, у 2011 годзе заняў 4 радок у спісе 200 найбагацейшых бізнесменаў Расіі (па версіі часопіса Forbes)
Уладзімір Патанін жанаты і мае траіх дзяцей. Жонка — Наталля Мікалаеўна Патаніна, нарадзілася 4 жніўня 1961 года (50 гадоў). Дзеці: дачка Анастасія 30 красавіка 1984 (27 гадоў), выпускніца МДІМА МЗС Расіі, трохразовая чэмпіёнка свету і шматразовая чэмпіёнка Расіі па аквабайку; сын Іван 11 красавіка 1989 года (22 гады), шматразовы чэмпіён Расіі па аквабайку; сын Васіль (2000 года нараджэння).
Лэнкавіца (гміна)
Лэнкаві́ца (Łękawica) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Жывецкага павета Сілезскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Лэнкавіцы. Плошча гміны складае 42,77 км². Станам на 2010 год у гміне Лэнкавіца пражывалі 4375 чалавек, шчыльнасць — 102,3 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 5 салецтваў.
Кавасакі
Каваса́кі:
Сільвестр Балтрамайціс
Сільвестр Балтрама́йціс (,, Радзівілішкаўскі раён — 1918 (?)) — літоўскі і беларускі бібліёграф.
У 1869—1918 працаваў у Пецярбургскай публічнай бібліятэцы, дзе рыхтаваў бібліяграфічныя выданні. Асноўная праца Балтрамайціса — «Зборнік бібліяграфічных матэрыялаў для геаграфіі, гісторыі, гісторыі права, статыстыкі і этнаграфіі Літвы. З дадаткам спісу літоўскіх і старажытнарускіх кніг з 1533 па 1903» (2-е выд., Спб., 1904). Першае выданне (1891) ахоплівала перыяд з 1553 да 1891, другое з 1553 да 1903.
Лічыў цэнтральныя і заходнія землі Беларусі гістарычнай Літвой. Таму ў «Зборнік…» улучаныя гістарычна-этнаграфічныя нарысы пра беларускія гарады і ласелішчы, у тым ліку пра Мінск, літаратура пра народныя промыслы, беларускія старажытнасці, старадрукі і іншае.
Дзіпрасельбуд
«Дзіпрасельбуд» — колішняе дзяржаўнае навукова-даследчае прадпрыемства Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь. Размяшчалася ў будынку па адрасе вуліца Веры Харужай, 29.
Гісторыя
Ліквідавана 10 студзеня 2015 года.
Дзейнасць
Асноўныя кірункі дзейнасці: правядзенне навуковых даследаванняў і распрацоўка праектна-каштарыснай дакументацыі для аб’ектаў сацыяльна-культурнага прызначэння, вытворчых і невытворчых магутнасцей, жыллёвага будаўніцтва.
Яўрэйская кухня
Яўрэ́йская ку́хня спалучае ў сабе розныя кулінарныя традыцыі яўрэйскага народа з усяго свету. Кухня вызначаецца разнастайнасцю. Яна развівалася на працягу многіх стагоддзяў і фарміравалася згодна з кашрутам і традыцыямі іўдаізму.
Вялікі ўплыў на яўрэйскую кухню аказвалі рэлігійныя абрады, якія прадугледжвалі не толькі строга вызначыныя прадукты, але і спосабы прыгатавання ежы. Рэлігія прадпісывала яўрэям не есці свініну, а ў ежу ўжываць мяса толькі парнакапытных жывёл — ялавічыну, бараніну, а таксама хатнюю птушку — курэй, гусей.
У стравах яўрэйскай кухні забараняецца змешваць мясныя і малочныя прадукты, ужываць кроў, а таксама вырабы з крыві.
Для прыгатавання мясных страў бярэцца толькі ялавічны або гусіны тлушч.
Галоўныя мясныя стравы гатуюць як з натуральнага, так і сечанага мяса.
Сярод улюбёных тыпаў першых страў — булёны (мясныя, курыныя) з грэнкамі, прафітролямі (мандлен), абсмажанай локшынай. У якасці галоўных страў перавага аддаецца фаршаваным стравам (фаршыраванай рыбе, фаршаваным гусіным шыйкам; стравам, прыгатаваным з молатага мяса (рулетам, тэфтэлям, кнедлям), а таксама цымесам — паўтушанай, паўадваранай гародніне. У шэрагу страў захоўваецца ў вельмі малой ступені ўплыў усходняй кухні: кісла-салодкае мяса, цымес, дзе мяса ці гародніна спалучаюцца з маленькай колькасцю сухафруктаў, а таксама прымяненне цукру ў несалодкіх стравах (селядзец, рыба, гародніна).
Малако ў яўрэйскай кухні ўжываецца толькі свежае.
Вострыя прыправы прымяняюцца абмежавана і па асартыменце (цыбуля, часнок, хрэн, кроп, чорны перац, гваздзік, карыца, імбір), і па колькасці.
Найбольш шырока прымяняюцца метады цеплавой апрацоўкі — адварванне, прыпусканне, тушэнне пад накрыўкай на пліце. Духоўка выкарыстоўваецца вельмі рэдка.
Шырока выкарыстоўваецца пасероўка гародніны і мукі. Для сувязі прадуктаў у пэўных стравах выкарыстоўваюцца яйкі, якія дадаюцца ў стравы ў чыстым выглядзе, без сумесі з малаком.
У яўрэйскай кухні шмат арыгінальных страў, нечаканых спалучэнняў, напрыклад: тушанае мяса з садавінай і зацукраванай бульбай; мяса і субпрадукты, прыгатаваныя са спецыямі; рэдзька, звараная ў мёдзе, і г.д.
Геаграфічная разнастайнасць
Яўрэйская кухня неаднастайная. У ёй можна вылучыць кухні сабраў (карэнных жыхароў Ізраіля), ашкеназаў (Цэнтральная і Усходняя Еўропа), сефардаў (выгнаных з сярэднявечных Іспаніі і Партугаліі і аселых у Галандыі, Балгарыі і Міжземнамор'е) і, нарэшце, усходніх яўрэяў, якія прыбылі з блізкаўсходніх краін.
Сытная кухня яўрэяў-ашкеназаў заснавана на стагоддзях жыцця ў халодным клімаце Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, у той час як на больш лёгкую, «сонечную» кухню яўрэяў-сефардаў паўплывала жыццё ў Міжземнаморскім рэгіёне.
Кожная яўрэйская абшчына мае свае традыцыйныя стравы. У Іспаніі і Партугаліі агульны інгрыдыент шматлікіх страў — аліўкі, і многія прадукты смажаць на алеі. Ідэя абсмажывання рыбы як, напрыклад, у традыцыйнай брытанскай страве рыба і чыпсы, была прывезена ў Вялікабрытанію сефардскімі яўрэйскімі імігрантамі. У Германіі папулярнай стравай было рагу. Яўрэі Нідэрландаў звычайна елі салёныя агуркі, селядзец, тарты з сметанковага масла і bolas. У Польшчы яўрэі гатавалі розныя віды фаршыраванай і тушанай рыбы разам з супам з кнейдлах або локшэн (локшына). У Паўночнай Афрыцы яўрэі ядуць кус-кус і таджын.
Такім чынам, традыцыйная суботняя трапеза для яўрэяў-ашкеназаў можа ўключаць ростбіф, тушанае мяса ці курыцу, цымес з морквы, і бульбу, а традыцыйная суботняя трапеза сефардаў — салаты, фаршаванае вінаграднае лісце, кус-кус і іншыя стравы блізкаўсходняй кухні.
Кашрут
У аснову яўрэйскай кухні закладзена асаблівая сістэма харчавання — кашрут, які прадпісвае, якія прадукты дазволены і якім чынам павінна гатавацца ежа.
Забаронена гатаваць стравы, якія спалучаюць малочныя і мясныя прадукты. Акрамя таго, прытрымліванне кашрута патрабуе наяўнасць асобных набораў сталовага і кухоннага посуду і адмысловыя месцы для гатавання мясных і малочных страў.
У ежу можна ўжываць мяса толькі парнакапытных жвачных жывёл, прычым, жывёла павінна быць забіта імгненна, каб мяса не было сапсавана гармонамі страху.
Нельга гатаваць у суботу. Адсюль паходзяць рэцэпты страў, якія можна гатаваць у пятніцу, каб да суботы яны настаяліся.
Ежа, дазволеная яўрэям, называецца кашэрнай. Гэта слова азначае «прыдатны», «верны». У сваю чаргу слова «кашрут» азначае стан кашэрнасці. Супрацьлеглае па значэнні паняццю «кашэр» — слова «трэфа», напрыклад, трэфныя стравы.
Кашэрнымі ў яўрэйскай кухні лічацца ўсе расліны, але не ўсе жывёлы, птушкі, рыбы. Перад тым, як мяса будзе прыдатным паводле кашруту, жывёлы (жвачныя парнакапытныя) і хатняя птушка павінны быць зарэзаны спецыяльным рэзнікам — «шойхетам», які павінен забіць жывёлу, прычыніўшы мінімум пакут, а таксама з яе павінна быць выдалена ўся кроў.
Акрамя кашруту, у Ізраілі дзейнічаюць і іншыя харчовыя забароны. Напрыклад, кожны сёмы год, званы «шміта», палі і сады належыць пакідаць неапрацаванымі, каб зямля адпачывала. Ужываць плады гэтага ўраджаю забаронена, яўрэі купляюць гародніну і садавіну з-за мяжы. Нельга ёсць і плады любога дрэва, якія выспяваюць на працягу трох гадоў пасля яго пасадкі. Талмуд патрабуе аддзяляць ад сабранага вінаграда дзесяціну (маасер) для Храма, але паколькі яго няма, гэтая частка ўрачыста знішчаецца ў прысутнасці равіна. Перад ежай яўрэі прамаўляюць розныя блаславення (у залежнасці ад віду ежы), а перад ужываннем хлеба здзяйсняюць абмыванне рук.
Парвэ
Прадукты расліннага паходжання і яйкі адносяцца да парвэ. Парвэ можна падаваць як з мясам, так і з малаком.
Таксама можна спажываць гародніну і садавіну, але перад гатаваннем патрабуецца чысціць іх ад насякомых і чарвякоў, а таксама замочваць на 18 хвілін.
Па кашруту, яйкі птушак павінны мець абавязкова розныя канцы: адзін — больш востры, другі — больш акруглы.
Супы
У яўрэйскай кухні супы займаюць адно з пачэсных месцаў. У абедзе суп можа з'яўляцца самастойным абедзенным посілкам.
Шырока распаўсюджаны булёны, якія звычайна вараць з ялавічыны або птушкі. Варанае мяса выкарыстоўваюць для гатавання блінцоў. Пры падрыхтоўцы булёнаў у ваду кладуць сырую цыбулю цэлай галоўкай, якую пасля працэжвання выдаляюць. Булёны перад падачай запраўляюць цукрам у разліку 2-3 грама на порцыю. Да булёнаў звычайна дадаюць розныя вырабы з мукі — крэплах, фарфелах, нудлэн і т.п.
Вараць таксама супы бульбяныя, бабовыя, малочныя.
У летні час любяць гатаваць халодны чырвоны боршч з буракоў і бульбы, куды пасля астуджэння дадаюць вычышчаныя і нарэзаныя лустачкамі агуркі, зялёную цыбулю, сечаныя яйкі і смятану.
Халодны салодкі боршч гатуюць з буракоў і бульбы, пасля астуджэння ў які дадаецца сушаная садавіна, смятана і зялёная цыбуля.
Існуе шэраг правілаў прыгатавання першых страў, напрыклад, калі суп варыцца на касцяным або мясным булёне, у яго ўводзіцца толькі маянэз, бо ў адпаведнасці з іўдзейскай традыцыяй смятану ў мясныя супы дадаваць забаронена.
Стравы з мяса
Для прыгатавання мясных страў выкарыстоўваецца толькі мяса кашэрных жывёл. Кашэрныя жывёлы маюць расшчэпленыя капыты і з'яўляюцца жуйнымі. Да іх адносяцца буйная рагатая жывёла, авечкі, козы, дзічына. Але яўрэям дазволена есці мяса толькі пярэдняй паловы гэтых жывёл, напрыклад, шыю, бачок. Да трэфных жывёл адносяцца свінні, трусы, коні, мядзведзі, сабакі, кошкі, кіты. Ялавічына, нягледзячы на тое, што яна з'яўляецца кашэрнай, калі яе прыгатаваць з малочнымі прадуктамі, стане трэфнай. Да кашэрных птушак адносяцца куры, качкі, гусі, галубы, фазаны, перапёлкі і індыкі.
Фаршыраваная гусіная шыйка — яшчэ адзін традыцыйны дэлікатэс яўрэйскага стала. Яе могуць падаваць халоднай, але значна лепш яна ў гарачым выглядзе. З доўгай гусінай шыі адбіраюць пазванкі і мяса, мяса змешваюць з абсмажанай на гусіным тлушчы мукой і цыбуляй і шчыльна набіваюць ім «панчоху» з непашкоджанай гусінай скуры. Потым усё гэта абсмажваюць да залацістай скарыначкі або тушаць у спецыяльным соусе, у склад якога ўваходзяць морква, рэпчатая цыбуля і гусіны тлушч. Гарнірам да фаршыраванай гусінай шыйцы можа служыць тушаная ў тлушчы морква з чарнаслівам — салодкі цымес.
Гусіны тлушч шырока выкарыстоўваецца таксама для прыгатавання розных халодных закусак. Да іх адносяцца рэдзька з гусіным тлушчам, сечаныя яйкі з гусіным тлушчам, свежыя агуркі з сечанымі яйкамі, палітыя гусіным тлушчам разам з пасіраваннай у ім рэпчатай цыбуляй і г.д.
Сярод папулярных яўрэйскіх мясных страў:
Стравы з рыбы
Па законам кашрутa яўрэям у ежу можна ўжываць толькі тую рыбу, у якой ёсць плаўнікі і луска. Такая рыба лічыцца кашэрнай. Да яе адносяцца кілька, акунь, сазан, траска, камбала, марскі акунь, палтус, селядзец, макрэль, шчупак, сардзіна, ласось, тунец і белая рыба. Зубатку і вугра ўжываць у ежу нельга. Усе ракападобныя лічацца трэфнымі. Такім чынам, такія марскія прадукты як малюскі, амары, кальмары, крэветкі, слімакі і вустрыцы забаронена прымаць у ежу.
Для халодных закусак і салатаў з рыбы часта аддаюць перавагу селядцу, які больш пяшчотны ў параненні з іншымі відамі рыб, смачны і дыетычны.
Для яўрэйскай кухні характэрна тое, што рыбу часцей за ўсё адварваюць або тушаць парцыённымі кавалкамі, але рэдка пякуць.
Адна з тыповых яўрэйскіх рыбных страў — фаршмак. Фаршмак можа ўжывацца ў якасці закускі, таксама як асноўная страва, звычайна з адварной бульбай. Уяўляе сабой паштэт з сечанага селядца, прыгатаваны без цеплавой апрацоўкі. Таксама шырока распаўсюджана гефілтэ фіш — фаршыраваная рыба (у ідэале — шчупак, але можа быць і карп, лешч, сазан). Фаршам служыць мякаць рыбы, белы хлеб, рэпчатая цыбуля, яйкі, алей, цукар. Начыненыя кавалкі рыбы вараць у соусе з гароднінай і падаюць з хрэнам.
Стравы з гародніны
З агароднінных страў шырока папулярны тушаная морква, тушаная бульба з сушанай садавінай, бульбяныя аладкі, бурачковая запяканка, пюрэ, фаршаваная гародніна і г.д. Грыбы выкарыстоўваюцца мала.
Сярод традыцыйных гароднінных страў:
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам 2019 года — прыгранічныя сутыкненні паміж узброенымі сіламі Індыі і Пакістана ў Кашміры. З’яўляецца часткай працяглага Інда-пакістанскага канфлікту (Кашмірскі канфлікт).
Яўрэйская кухня
Хлеб
Нацыянальны яўрэйскі хлеб — маца — робіцца з вады і мукі без солі. Па знешнім выглядзе блізка да вафлевага цесту, але толькі вельмі шчыльнае. На Песах яўрэі замест дражджавога хлеба ўжываюць мацу. Але маца можа таксама служыць зыходным прадуктам для прыгатавання іншых страў.
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
Перадгісторыя
У выніку распаду Брытанскай Індыі ў 1947 годзе Індыя і Пакістан абвясцілі сваю незалежнасць. Таксама прадугледжвалася, што ўладарам асобных княстваў будзе дадзена права выбару паміж гэтымі краінамі, або — у асаблівых выпадках — магчымасць пакінуць сваю дзяржаву незалежнай. Махараджа Кашміра, большасць жыхароў якога складалі мусульмане, Хары Сінгх хацеў захаваць незалежнасць, аднак пачалося паўстанне, у яго ўмяшаліся атрады пуштунаў, якія ўварваліся з тэрыторыі Пакістана. У гэтых умовах махараджа звярнуўся да ўрада Індыі з просьбай аб дапамозе і выказаў гатоўнасць далучыцца да Індыйскага Саюза.
Эда
Эда:
Яўрэйская кухня
Хлеб
З дробленай мацы робяць велізарныя клёцкі «кнейдлах», звараныя ў булёне, яны становяцца вельмі пышнымі.
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
Перадгісторыя
Такім чынам, у 1947 годзе пачалася першая індыйска-пакістанская вайна, якая завяршылася ў 1949 з дапамогаю міратворцаў ААН. Кашмір быў падзелены: палова тэрыторый як штаты Джаму і Кашмір увайшла ў Індыю, невялікае ўтварэнне Азад Кашмір лічыцца «асацыяванай дзяржавай Пакістана», а поўнач — пакістанскім рэгіёнам Гілгіт-Балтыстан.
Яўрэйская кухня
Хлеб
З кавалкаў наламанай мацы, размочанай у вадзе або малацэ, смажаць (як амлет) часам з цыбуляй і яйкам — «мацэ брайе».
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
Перадгісторыя
Адносіны паміж двума дзяржавамі напаліліся з-за спрэчнай вобласці Джаму і Кашмір, што прывяло да наступных інда-пакістанскіх войн. Другая — у 1965 годзе — фактычна завяршылася нічым. А вось падчас трэцяй — у 1971 — пераможцай стала Індыя. У выніку Усходні Пакістан стаў незалежнай дзяржавай Бангладэш.
Яўрэйская кухня
Хлеб
З дробак той жа мацы пякуць аладкі «мацэлаткес» і «хрэмзлах».
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
Перадгісторыя
Улетку 1972 года ў горадзе Сімла тагачасныя кіраўнікі Індыі і Пакістана падпісалі мірнае пагадненне, згодна з якім межы вярталіся да даваенных. У канцы 1980-х у Кашміры рэзка актывізавалася дзейнасць тэрарыстычных арганізацый, якія патрабуюць «свабоды акупаванага Індыяй Кашміра». Чатырнаццаць гадоў, з 1987 па 2001, практычна ні дня не прайшло без нападу баевікоў або без абстрэлу пагранзастаў таго ці іншага боку. Пік супрацьстаяння прыйшоўся на 1999 год, калі паміж краінамі адбыўся чарговы ўзброены канфлікт, які атрымаў назву «каргільская вайна».
Лозьва
Ло́зьва (Ло́зьва ) — рака ў Свярдлоўскай вобласці Расіі, левы складнік ракі Таўда (басейн ракі Об).
Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)
Перадгісторыя
З 1950-х гадоў ААН заклікае правесці ў Кашміры рэферэндум, каб улічваць меркаванне мясцовых жыхароў у прыняцці палітычных рашэнняў. Нью-Дэлі першапачаткова падтрымліваў гэтую ідэю, але потым вырашыў, што такі крок не патрэбны. Пры гэтым трэба мець на ўвазе, што большасць насельніцтва (60 працэнтаў) «індыйскай» часткі Кашміра — мусульмане.