cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Біяцэноз
Прасторавая структура біяцэнозу
Узнікненне яруснасці — вынік працяглага прыстасавання розных відаў адзін да аднаго і фарміравання міжвідавых сувязей і ўзаемаадносін. Яруснасць садзейнічае значнаму аслабленню канкурэнцыі паміж відамі за рэсурсы і тэрыторыю. Дзякуючы гэтаму павялічваецца колькасць асобін на адзінцы плошчы, больш поўна і рацыянальна выкарыстоўваюцца ўмовы і рэсурсы біятопа.
Вертыкальнае размеркаванне відаў у біяцэнозе аказвае ўплыў на яго гарызантальную структуру.
Неаднароднасць глебавых умоў, рэльефу, дзейнасць чалавека з'яўляюцца фактарамі, якія вызначаюць характар гарызантальнага размеркавання відаў у біятопе — гарызантальную структуру біяцэнозу. Пад дзеяннем вышэйназваных фактараў у біяцэнозе адбываецца фарміраванне раслінных мікрагруповак. Напрыклад, у лугавых біяцэнозах можна выявіць мікрагрупоўкі бабовых, злакаў, складанакветных. Яны адрозніваюцца відавым складам, суадносінамі колькасці відаў, прадукцыйнасцю, біямасай і г.д. У кожнай такой расліннай мікрагрупоўцы фарміруецца пэўны мікраклімат, відавы склад жывёл, грыбоў і мікраарганізмаў. Сукупнасць усіх гэтых кампанентаў, звязаных трафічнымі і тапічнымі сувязямі, уяўляе сабой структурную адзінку гарызантальнай прасторавай структуры біяцэнозу. У лясным біяцэнозе, напрыклад, выразна бачныя адрозненні паміж узлессем, палянай, участкамі лесу з моцна выяўленым хмызняковым маладняком, або з суцэльным імховым покрывам, або з покрывам з чарнічніку. Такім чынам, гарызантальная структура біяцэнозу з'яўляецца адлюстраваннем разнастайнасці ўмоў асяроддзя ў біятопе ў гарызантальным напрамку.
Дзякуючы фарміраванню гарызантальнай структуры біяцэноз больш поўна выкарыстоўвае магчымасці біятопа. У ім актыўна ўжываюцца харчовыя рэсурсы, павялічваецца колькасць відаў і, як вынік, узрастае стабільнасць біяцэнозу.
Генадзь Міхайлавіч Галубовіч
Генадзь Міхайлавіч Галубовіч (, Вялешына 1, Капыльскі раён, Мінская вобласць —, Мінск) — беларускі мастак-графік, кніжны ілюстратар.
Біяграфія
Пасля заканчэння інстытута вярнуўся ў Мінск, дзе працаваў рэдактарам галоўнага выдавецтва Камітэта па друку пры Савеце Міністраў БССР. З 1972 па 1990 годы быў загадчыкам рэдакцыі выяўленчай прадукцыі і галоўным мастаком выдавецтва «Беларусь», а потым і вядучы рэдактар (1990—1992) гэтага выдавецтва.
Удзельнічаў у рэспубліканскіх, усесаюзных і міжнародных кніжных выстаўках. Таксама прымаў удзел у мастацкім афармленні кніг Юрыя Карачуна «Якуб Колас у творчасці мастакоў», «Янка Купала ў творчасці мастакоў», Н. Ф. Высоцкай «Пластык Беларусі ХІІ — ХVІІ стагоддзяў», камплект паштовак «Янка Купала і Якуб Колас», кнігі Міколы Ганчарова «Беларускія мастакі аб Вялікай Айчыннай вайне», кнігі Н. Ф. Высоцкай і Т. А. Карповіч «Жывапіс Беларусі ХІІ — ХVІІІ стагоддзяў» і многіх іншых.
Памяць
Пахаваны на радзіме, у вёсцы Вялешына.
У верасні 1994 года ў Вялешыне адбылося ўрачастае адкрыццё надмагільнага помніка і мемарыяльнай дошкі Генадзю Галубовічу.
Нацыянальнаму мастацкаму музею Беларусі і Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі жонкай мастака Надзеяй Высоцкай былі перададзены ў дар экслібрысы Генадзя Галубовіча. Яе намаганнямі ў вёсцы Вялешына быў створаны музей Генадзя Галубовіча.
Узнагароды
Узнагароджаны медалём «За працоўную доблесць», дзвюма Ганаровымі граматамі і дзвюма Граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР, значком «Выдатнік друку», дыпломамі рэспубліканскіх, усесаюзных, міжрэспубліканскіх конкурсаў «Мастацтва кнігі».
NGC 6199
NGC 6199 — зорка ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Навадненне
Навадне́нне — значнае часовае затапленне вялікіх тэрыторый ў выніку ўздыму вады вышэй за штогадовыя ўзроўні ў рацэ, возеры, вадасховішчы, моры. Адно са стыхійных бедстваў. Паводле прычын узнікнення навадненні падзяляюцца на прыродныя, антрапагенныя (тэхнагенныя), прыродна-антрапагенныя.
Сярод мерапрыемстваў па прадухіленню навадненняў і змяншэнню шкоды ад іх наступстваў: стварэнне вадасховішчаў, абвалоўванне рэк, будаўніцтва дамбаў, павелічэнне колькасці лясоў на тэрыторыі, удасканаленне прагнозаў.
Ляхавічы (Дзяржынскі раён)
Ля́хавічы (, Ляховичи) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Станькаўскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Ляхавіцкага сельсавета.
Знаходзіцца за 10 км у напрамку на поўдзень ад Дзяржынска, за 48 км ад Мінска, каля ракі Уса.
Шатландска-нарвежская вайна
Шатландска-нарвежская вайна — узброены канфлікт паміж Шатландскім і Нарвежскім каралеўствамі з-за спрэчнай тэрытарыяльнай прыналежнасці шэрагу астравоў ля ўзбярэжжа Шатландыі, які меў месца ў 1262—1266 гадах.
Прычыны і перадумовы
Права нарвежскай кароны на Гебрыдскія астравы пачаў аспрэчваць яшчэ ў 1240-х гадах шатландскі кароль Аляксандр II, які на працягу доўгага часу прапаноўваў купіць Гебрыды ў нарвежцаў. На ўсе прапановы шатландцаў нарвежскі кароль Хокан Хокансан нязменна адказваў адмовай, у выніку чаго Аляксандр III, які ўзыйшоў на шатландскі прастол у 1262 годзе, прад'явіў яму ультыматум, заявіўшы, што калі Хокан не пагодзіцца прадаць яму астравы, то ён адбярэ іх сілай.
Ход ваенных дзеянняў
У адказ на патрабаванні Аляксандра Шатландскага Хокан сабраў буйны флот (каля 120 ваенных караблёў) і з дванаццацітысячнай (паводле прыкладных ацэнак) арміяй адплыў з Нарвегіі, каб абараніць свае шатландскія ўладанні. Прыбыўшы на востраў Аран, ён пачаў перамовы з Аляксандрам III, які спадзяваўся зацягнуць іх да пачатку сезона штармоў. Зразумеўшы план праціўніка, нарвежскі кароль атакаваў першым, аднак яго флот патрапіў у моцную буру і панёс значныя страты, у выніку чаго Хокану прыйшлося адступіць. У 1263 годзе нарвежцы зноў распачалі спробу напасці на Шатландыю, аднак пацярпелі паражэнне ў бітве пры Ларгсе. Гэта бітва, не самая буйная і кровапралітная, тым не менш, азначала фактычную перамогу Шатландыі ў вайне. Хокан з войскам адплыў на Аркнейскія астравы, дзе раптам памёр у снежні 1263 года. Пераемнік Хокана вымушаны быў саступіць Аляксандру III востраў Мэн і Гебрыдскія астравы, аднак захаваў за сабой Аркнейскія і Шэтландскія астравы.
Завяршэнне вайны
Нягледзячы на тое, што да 1264 годзе шатландцы ўжо фактычна заваявалі Гебрыды, афіцыйна вайна завяршылася заключэннем мірнага дагавора ў Перце ў 1266 годзе. Паводле яго ўмоў, шатландцы куплялі Гебрыды за 4 тысячы марак адначасовай выплатай і сістэматычныя выплаты па 100 марак у год на працягу некалькіх гадоў.
Гл. таксама
Бітва пры Ларгсе
Малдавенізм
Малдавенізм (паследкі — малдавеністы) — палітычная плынь у Малдове, што сцвярджае, што малдаване з’яўляюцца асобнай этнічнай групай, адрознай ад румынаў, і гэтым тлумачыцца існаванне незалежнай малдаўскай дзяржавы. Насупраць, уніянізм і яго паслядоўнікі румыністы не прызнаюць існаванне малдаўскай ідэнтычнасці і выступаюць за інтэграцыю Малдовы ў склад «Вялікай Румыніі». Палітычная тэорыя малдавенізму існуе ў двух варыянтах:
Гісторыя
Малдаване вылучыліся з сярэдневяковай раманамоўнай валашскай народнасці ў XIII—XIV стагоддзях. Не жадаючы мірыцца з прыгнётам каталіцкіх венгерскіх і нямецкіх феадалаў, што захапілі Ардзял, частка валахаў пакінула захопленую венграмі Трансільванію і сышла за Карпаты, засяліўшы спустошаныя татара-манголамі стэпы ў міжрэччы рэк Сірэт і Днестр, змяшаўшыся там з рэшткамі славянскага насельніцтва (ціверцы) і стала кантактаваць з больш шматлікімі русінамі. Саманазва (эндонім) малдаванаў увайшла ва ўжытак ужо ў XVI стагоддзі ў Малдаўскім княстве і выцесніла існуючае на захад ад Карпатаў слова валахі. Абодва народы, тым не менш, працягвалі ўжываць кірыліцу і захоўвалі агульныя культурныя традыцыі.
Дыферэнцыяцыя
Далейшая дыферэнцыяцыя была абумоўлена далучэннем Бесарабіі да Расійскай імперыі ў 1806—1812 пасля расійска-турэцкай вайны. Пасля яшчэ адзінае расійска-турэцкай вайны (1878) атрымала незалежнасць Румынія. Трансільванія ж заставалася ў складзе Аўстра-Венгрыі да 1918. Заходняя частка Малдаўскага княства (Малдова на захад ад рэчкі Прут) пры гэтым увайшла да складу Румыніі і была паступова румынізаваная.
Мова
Да этнічных адрозненняў дадаліся і адрозненні ў мове. Хоць у агульных рысах паразуменне носьбітаў захоўвалася, румынская мова перайшла на лацініцу ў 1860-х гадах, малдаўская — толькі ў 1990-х (малдаўская мова ў Прыднястроўі захоўвае кірыліцу). Апроч таго, у румынскай атрымалі шырокае распаўсюджанне галіцызмы і лацінізмы, у малдаўскай — русізмы. Савецкія ўлады праводзілі палітыку разлучэння румынаў і малдаванаў. Вядомым правадыром малдавенізму быў Уладзімір Царанаў. Нягледзячы на агульнасць мовы, менталітэт і культурныя асаблівасці малдаванаў і румынаў у цяперашні час моцна адрозніваюцца.
Праваслаўныя абрады ў Малдове і Румыніі таксама істотна адрозніваюцца, што аднойчы ўжо прывяло да рэлігійнаму канфлікту падчас знаходжання Бесарабіі ў Румыніі ў 1918—1940 і шматлікім паўстанням на моўным і рэлігійным грунце.
Ангкор-Ват
Ангкор-Ват (អង្គរវត្ត  — «храм Ангкор» ) — гіганцкі храмавы комплекс, прысвечаны богу Вішну, у Камбоджы. З’яўляецца найбуйнейшым з калі-небудзь створаных культавых збудаванняў і адным з найважнейшых археалагічных помнікаў свету. Пабудаваны ў часы караля Сур’явармана II (1113—1150). Ангкор-Ват размешчаны за 5,5 км на поўнач ад сучаснага горада Сіемрэап, сталіцы аднайменнай правінцыі Камбоджы, і ўяўляе сабой частку храмавага комплексу, збудаванага ў раёне старажытнай сталіцы дзяржавы кхмераў, горада Ангкор. Ангкор займае плошчу ў 200 км²; нядаўнія даследаванні сведчаць аб тым, што яго плошча магла складаць каля 3000 км², а насельніцтва дасягала паўмільёна жыхароў, дзякуючы чаму ён быў адным з самых буйных чалавечых паселішчаў даіндустрыяльнай эпохі. Ангкор-Ват мае тры ўзроўню, якія ўяўляюць сабой шэраг прастакутных галерэй, навакольных адна іншую. У цэнтры, на самым высокім узроўні-дзіўнае будынак з некалькімі высокімі вежамі ў форме лотаса, якія дасягаюць 65 м вышынёй. Першапачаткова прысвечаны богу Вішну, з пункту гледжання архітэктуры аб’ядноўвае тыпалогію індуісцкага храма-гары, які прадстаўляе міфічную гару Меру — месцазнаходжанне багоў — і тыпалогію галерэй, уласцівых архітэктуры позняга перыяду. Храм складаецца з трох канцэнтрычных прамавугольных будынкаў, вышыня якіх павялічваецца ў напрамку да цэнтра, па перыметры акружаных ровам з вадой, даўжыня якога складае 3,6 км, а шырыня — 190 м. Унутранае збудаванне мае пяць вежаў у форме лотаса; цэнтральная вежа ўзносіцца на 42 м над святыняй, агульная яе вышыня ад паверхні зямлі дасягае 65 м. У XV стагоддзі быў часткова закінуты. Адкрыты для еўрапейскай цывілізацыі ў 1860 годзе. Намаляваны на сцягу Камбоджы.
Гісторыя
Ангкор-Ват уяўляе сабой выразны прыклад архітэктуры кхмерскай імперыі, першыя храмы якой былі ўзведзены ў VI стагоддзі. Гэты гіганцкі храмавы комплекс быў пабудаваны кіраўніком Сур’яварманам II. Ні капсула, закладзеная пры пачатку будаўніцтва, ні сучасныя надпісы са спасылкай на храм не былі знойдзеныя. Таму яго першапачатковая назва невядома. Але магчыма, храм быў вядомы як Varah Vishnu-lok (літаральна: Месцазнаходжанне Святога Вішну). Мяркуюць, што праца па будаўніцтву храма была скончаная неўзабаве пасля смерці караля. Пры гэтым ўпрыгожанні некаторых з барэльефаў засталіся незавершанымі. Ангкор-Ват, у адрозненне ад іншых храмаў Ангкор, хоць пасля XV стагоддзя не выкарыстоўваўся, тым не менш не быў цалкам закінуты. Ангкор-Ват быў захаваны збольшага дзякуючы рову, які даваў некаторую абарону ад замахаў з боку жыхароў джунгляў. Адным з першых заходніх наведвальнікаў храма быў Антоніу да Мадалена, партугальскі манах, які наведаў яго ў 1586 годзе і сказаў, што «гэта такое незвычайнае збудаванне, што немагчыма апісаць яго пяром, тым больш што ён не падобны ні на адзін іншы будынак у свеце. У яго ёсць вежы і ўпрыгажэнні і ўсе тонкасці, якія чалавечы геній толькі можа сабе ўявіць». Аднак раней храм быў наведаны іншым партугальцам — негацыянтам Дыёгу ду Коўту, пуцявыя нататкі якога ўбачылі свет у 1550 годзе. Комплекс быў «адкрыты» для еўрапейскай цывілізацыі ў 1860 годзе французскім падарожнікам Анры Муо, хоць вядома, што і да яго ў гэтых месцах былі еўрапейцы. Так, гадоў на пяць раней Ангкор наведаў французскі місіянер Шарль-Эміль Буево, апісаў свае назіранні ў дзвюх кнігах. У 1970-я гады некаторыя будынкі і скульптуры комплексу пацярпелі ад актаў вандалізму з боку салдатаў Пол Пота. У 1992 годзе разам з іншымі будынкамі горада Ангкор быў узяты пад эгіду ЮНЕСКА. З’яўляецца галоўнай турыстычнай славутасцю Камбоджы.
Цнянскае вадасховішча
Цнянскае вадасховішча — наліўное вадасховішча на поўначы Мінска, каля былой вёскі Цна-Ёдкава, галаўное збудаванне Сляпянскай воднай сістэмы, якая ўваходзіць у склад Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.
Пабудавана ў 1982 г. Вада паступае з вадасховішча Дразды. Катлавіна — натуральная ўпадзіна. Плошча — 0,87 кв. км, даўжыня — 1,5 км, найбольшая шырыня — 1,4 км, найбольшая глыбіня — 7,5 м, сярэдняя — 2,4 м. Існуе адгалінаванне (канал) у бок жылога раёна па вул. Мірашнічэнкі.
Першапачаткова прызначалася для гаспадарча-пітнога і тэхнічнага водазабеспячэння горада. У апошні час вакол вадасховішча створана зона адпачынку.
Алейнікі
Назву Але́йнікі маюць:
Мікалай Яўстаф’евіч Філіповіч
Мікалай Яўстаф’евіч Філіповіч (нар. 1928) — беларускі вучоны. Урач-хірург. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Заслужаны ўрач БССР (1978).
Біяграфія
З 1952 года працуе ў Беларускім дзяржаўным медыцынскім універсітэце.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя інтарэсы: клініка і лячэнне траўм грудной клеткі; дыягностыка і лячэнне панкрэатыту; гемасорбцыя ў хірургічнай практыцы і інш.
Эрлінг Стэйнвег
Эрлінг Стэйнвег (? — 1207) — кароль Нарвегіі з 1204 да 1207 года, глава партыі баглераў, удзельнік грамадзянскай вайны ў Нарвегіі.
Пазашлюбны сын Магнуса V Эрлінгсан, караля Нарвегіі. Пасля перамогі караля Сверыра I кіраўнікі баглераў беглі ў Данію. Сам Эрлінг некаторы час жыў у Швецыі, а затым пераехаў да двара дацкага караля Вальдэмара II. Скарыстаўшыся раптоўнай смерцю караля Хокана III, ён высунуў свае прэтэнзіі на трон. З дапамогай дацкіх войскаў высадзіўся ў Нарвегіі і захапіў яе паўднёвую і заходнюю часткі. Тут яго абвясцілі новым каралём. Але неўзабаве, у 1207 годзе, Эрлінг I нечакана сканаў. Барацьбу баглераў супраць біркебейнераў працягнуў рэгент сыноў Эрлінга I — Філіп Сімансан.
Дзеці ад палюбоўніц:
Казімеж Сабат
Казімеж Сабат (Kazimierz Aleksander Sabbat; 27 лютага 1913 — 19 ліпеня 1989) — польскі палітык, кіраўнік урада Польшчы ў выгнанні, прэзідэнт Польшчы ў выгнанні.
Да 1939 года вывучаў права ў Варшаўскім універсітэце. Удзельнік Другой сусветнай вайны. Служыў на флоце, разам з караблямі польскага флоту сышоў у Англію. Быў паранены. У канцы вайны быў афіцэрам Генеральнага штаба па справах моладзі. У 1948 годзе дэмабілізаваны. Пайшоў у бізнэс. Удзельнічаў у грамадскім жыцці палякаў у эміграцыі. Працаваў у выканаўчых органах руху нацыянальнага адзінства. У 1976-1986 гадах быў кіраўніком урада Польшчы ў выгнанні, а з 1979 года — таксама міністрам замежных спраў ўрада ў выгнанні. У 1986-1989 гадах — прэзідэнт Польшчы ў выгнанні.
Лаймэн Фрэнк Баум
Лаймэн Фрэнк Баўм (Lyman Frank Baum;, Чытэнанга, штат Нью-Ёрк — , Галівуд, штат Каліфорнія) — амерыканскі пісьменнік, аўтар сусветна знакамітых казак аб краіне Оз, якія вядомы чытачу постсавецкай прасторы па аўтарскіх пераказах А. М. Волкава («Чараўнік Ізумруднага горада» і інш).
Біяграфія
Нарадзіўся ў мясцовасці Чытэнанга (штат Нью-Ёрк) у сям’і бізнесмена, які хутка і ненадоўга разбагацеў на нафтавых радовішчах у Пенсільваніі. Меў прыроджаны парок сэрца і, на думку лекараў, мала шанцаў дажыць да трох гадоў. З дзяцінства вельмі любіў чытаць кнігі, асабліва Уільяма Тэкерэя і Чарльза Дыкенса. Адолеў усю немалую хатнюю бібліятэку бацькі, чым той вельмі ганарыўся. Фінансавае становішча сям’і пэўны час дазваляла нават наймаць настаўнікаў, якія прыязджалі на дом да маленькага Фрэнка.
У юнацтве працаваў рэпарцёрам. Будучы пісьменнік цікавіўся тэатрам, але пасля няўдалай гісторыі са спектаклем быў вымушаны працаваць у фірме свайго швагра ў горадзе Сірак’юс (штат Нью-Ёрк). У 20 гадоў кінуў працу і заняўся птушкагадоўляй. Першую кнігу выдаў у 30 гадоў, праўда, прысвечана яна была гадаванню, размнажэнню і продажу птушкі.
Іграў у спектаклях пад псеўданімам Луіс Ф. Баўм. У 1880 годзе бацька прызначыў яго кіраўніком свайго тэатра, у якім Фрэнк займаўся падборам акцёраў, выступаў сам, рашаў, якія ставіць спектаклі і сам пісаў п’есы.
Ажаніўся з Мод Гэйдж, маці якой, Матыльда Джослін Гэйдж, была вядомая змаганнем за правы жанчын. Разам з жонкай пераехаў жыць і працаваць у Абердзін (Паўднёвая Дакота), дзе адчыніў краму, але неўзабаве абанкруціўся. Пісаў для мясцовай газеты.
Апісаў Канзас у «Чараўніку краіны Оз» з уласнага досведу жыцця падчас засухі ў Паўднёвай Дакоце.
Фрэнк Баўм памёр 6 мая 1919 года. Пахаваны на Форэст Лаўн у Глэндэйле (Каліфорнія), галівудскіх могілках у прыгарадзе Лос-Анджэлеса.
Творчасць
Аўтар некалькіх дзясяткаў дзіцячых кніжак. Прыдумляць казкі ён пачаў для чатырох сваіх дзяцей, бо, па ўласным прызнанні, не хацеў, каб яны раслі на «злых казках братоў Грым».
Пераказ савецкага пісьменніка Аляксандра Волкава першай кнігі серыі («Чараўнік Ізумдурнага горада», 1939) набыў папулярнасць у СССР і натхніў Волкава напісаць уласныя творы на гэтую тэму. Для далейшых кніг ён пазычаў толькі асобныя персанажы і дэталі (аднаногі марак, жыватворны парашок, сухапутны карабель, падземнае каралеўства і інш). Кожная наступная кніга рабілася ўсё больш самастойнай.
«Чараўніка краіны Оз» неаднаразова экранізавалі, а славутая музычная кінастужка 1939 году атрымала 4 «Оскары». Усяго пры жыцці Баўма было знята 6 фільмаў паводле гэтай кнігі. Мюзікл па яе матывах з 1902 па 1911 гг. быў пастаўлены на Брадвеі 293 разы. У апошнія гады Л. Ф. Баўм выдаваў новую кнігу пра краіну Оз ледзь не кожныя Каляды, і шматлікія маленькія чытачы чакалі яе, нібыта святочнага падарунку. Пасля смерці пісьменніка ад сардэчнага прыступу ў 1919 г. эстафету працягвае пісьменніца Рут Томпсан. Першыя яе кнігі выходзілі пад імем Фрэнка Баўма. Пазней і пастаянны мастак-афарміцель Джон Р. Ніл таксама напісаў некалькі кніг пра краіну Оз. Пасля яго смерці штогадовы выхад твораў пра чароўную краіну быў перарваны.
Сярод найбольш вядомых кніг Баўма — «Mother Goose in Prose» (1897), «Чараўнік краіны Оз» (1900), «Жыццё і прыгоды Санта Клаўса» (1902) і шмат іншых.
Бібліяграфія
Агулам мастацкай літаратуры Л. Ф. Баўм прысвяціў апошнія 19 гадоў свайго жыцця, за якія паспеў напісаць 62 творы, 24 былі прызначаны выключна для дзяўчынак, 6 — для хлопчыкаў. Найбольш вядомыя:
Тарліна-Вімеркаці
Тарліна-Вімеркаці (Torlino Vimercati) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Крэмона.
Насельніцтва складае 424 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 85 чал./км². Займае плошчу 5 км². Паштовы індэкс — 26017. Тэлефонны код — 0373.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant’Ambrogio.
Старажытнаірландская мова
Старажы́тнаірла́ндская мова (радзей: старажы́тнагэ́льская; саманазва: Goídelc, вымаўл. ) — тэрмін, пад якім вядомыя найстарэйшыя пісьмовыя формы гайдэльскіх моў, а таксама пісьмовая мова, ужываная ў перыяд VII—Х стагоддзяў н.э. Асноўная частка тэкстаў на пісьмовай мове прыпадае на часы VIII — сярэдзіны ІХ стагоддзяў, Х ст. датуецца развіццё старажытнаірландскай мовы ў стан, вядомы пад тэрмінам сярэ́днеірла́ндская мова. Незважаючы на датаванне, некаторыя познія тэксты ўяўляюць сабою пісьмовыя помнікі часоў канца існавання старажытнаірландскай мовы, што з'яўляліся копіямі ранейшых тэкстаў.
Паводле сучасных уяўленняў у лінгвістыцы старажытнаірландская мова стала продкам сучаснай ірландскай, гэльскай шатландскай і мэнскай моў, якія цяпер утвараюць гайдэльскую падгрупу моў. Старажытнаірландская мова генетычна характарызавалася як гайдэльская мова ў складзе астраўной групы кельцкай галіны індаеўрапейскай сям'і моў. Сярод шматлікіх індаеўрапейскіх моў старажытнаірландская мова вылучалася надзвычай складанай сістэмай марфалогіі і, у прыватнасці, аламорфіі, што абумоўлівала шматлікія выключэнні пры змене каранёў або суфіксаў. Адзначалася складаная фаналагічная сістэма, сярод якой — працэс мутацыі пачатковага зычнага ў слове, які меў граматычнае значэнне.
Аднымі з выдатных даследчых прац па старажытнаірландскай мове лічацца даследаванні Рудольфа Турнайзена і Осбарна Бергіна, праведзеныя ў канцы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзяў.
Класіфікацыя
У часы свайго існавання старажытнаірландская мова была адзінай мовай у гайдэльскай падгрупе, якая ў сваю чаргу была адгалінаваннем кельцкай галіны індаеўрапейскай моўнай сям'і. Пазней старажытнаірландская мова паступова распалася на формы маўлення, што ў будучыні леглі ў аснову сучаснай ірландскай, шатландскай і мэнскай моў.
У сваю чаргу, старажытнаірландская мова паходзіць ад архаічнаірландскай мовы, вядомая па надпісах асабістых імёнаў, складзеных уласнай пісьменнасцю (агамічнае пісьмо), датаваных перыядам IV—VI стагоддзяў н.э. Архаічнаірландская мова радам рыс набліжана да пракельцкай мовы, якая вылучылася па распадзе праіндаеўрапейскай мовы і лічыцца продкам пазнейшых кельцкіх моў.
Пісьмовыя помнікі
Са старажытнаірландскага перыяду да цяперашняга часу дайшоў малы аб'ём пісьмовых помнікаў, асноўная частка дадзеных фіксацый прадстаўлена глосамі, пакінутых у лацінскіх рукапісах на рэлігійную тэматыку, складзеных ірландскімі місіянерамі ў Заходняй Еўропе. У сваю чаргу, тагачасныя рукапісы ірландскага паходжання ў значна большай ступені зведалі страту з прычыны больш шырокага і частага выкарыстання гэтых тэкстаў. Па-за галіной пісьмовага карыстання мову ўжывалі старажытныя гэльскія плямёны, якія ў канцы I тыс. н.э. прыступілі да каланізацыі Шатландыі і Мэну, што пазней спарадзіла шатландскую і мэнскую мовы.
Адным з найбольш значных тэкстаў раннестаражытнаірландскага перыяду лічыцца т.зв. гамілія з Камбрэ — празаічная пропаведзь, якая ўтрымлівае вялікія фрагменты тэксту на старажытнаірландскай мове побач з лацінай (пач. VIII ст.). У наступным стагоддзі складаецца Codex Ardmachanus (або Кніга з Армы), якая таксама змяшчала тэксты на рэлігійную тэматыку. Сярод найбольш вядомых глос тагачаснага перыяду адзначаюцца пісьмовыя помнікі, адшуканыя ў паўднёвай Германіі (Вюрцбург, Карлсруэ), паўночнай Італіі (Фларэнцыя, Мілан, Турын) і ў Швейцарыі (Санкт-Гален). У наступныя стагоддзі адзначаецца паяўленне большай колькасці звязаных тэкстаў на асобную тэматыку (загаворы, вершы, творы рэлігійнай тэматыкі).
Фанетыка, фаналогія
Ніжэй прыведзенае апісанне гукавага ладу старажытнаірландскай мовы.
Асаблівасцю набору зычных старажытнаірландскай мовы быў атрыманы ў спадчыну ад архаічнаірландскай падзел зычных фанем на два віды супрацьпастаўлення: «вузкія» — «шырокія» (то бок, палаталізаваныя і велярызаваныя) і фортыс—леніс, якія ўзніклі ў выніку гістарычных змен у старажытнай кельцкай фаналогіі; кожны від аднаго з супрацьпастаўленняў мог спалучацца з іншым, утвараючы такім чынам чатыры магчымыя камбінацыі (напрыклад, «шырокія» леніцызаваныя, супрацьпастаўленыя «шырокім» фортыс ). Пэўным выключэннем з гэтай заканамернасці быў глухі зычны і яго палаталізаваны аналаг, якія разам паходзілі з аднае фанемы — плаўнага.
Ніжэй прыведзены лад зычных фанем старажытнаірландскай мовы паводле іх месца артыкуляцыі, а таксама паказчыка «шырокасці» або «вузкасці». Варта адзначыць граматычнае значэнне гэтага крытэрыя і ў сучасных шатландскай і ірландскай мовах.
Некаторыя аспекты гукавога ладу старажытнаірландскай мовы застаюцца невядомымі. Так, магло мець у некаторай ступені іншую рэалізацыю, вымаўляючыся як  або, што ўласціва сучаснай ірландскай мове;  мог з'яўляцца практычна тым жа гукам, што і  і/або. Акрамя гэтага, невядомай застаецца дакладная артыкуляцыя фанем, вядомых пад пазначэннямі, , , , , , аднак хутчэй за ўсё дадзеныя фанемы мелі больш напружаную і падоўжаную артыкуляцыю ў параўнанні з іх леніцызаванымі адпаведнікамі , , , , , , што характэрна, у прыватнасці, дыялектам сучаснай ірландскай мовы, дзе падобнае супрацьпастаўленне прадстаўленае адносна пярэднеязычных насавых і латэральных зычных; і  імаверна маглі адлюстроўваць артыкуляцыю, у выніку якой апошнія рэалізоўваліся як палаталізаваныя  і  адпаведна. магчыма ўяўляў сабой дрыжачы зычны, у той час як яго леніцызаваны адпаведнік з'яўляўся т.зв. аднаўдарным зычным (ударная, не выбухная артыкуляцыя).
Адметнасцю гукавога ладу старажытнаірландскай мовы было існаванне супрацьпастаўлення паводле кароткасці—даўжыні не толькі манафтонгаў, але і дыфтонгаў. Кароткія дыфтонгі з'яўляліся аднаморнымі і вымаўляліся прыкладна на такім жа адрэзку часу, што і кароткія манафтонгі, падоўжаныя дыфтонгі мелі двухморную структуру і вымаўляліся прыкладна за такі ж час, што і падоўжаныя галосныя. У часы існавання старажытнаірландскай мовы набор падоўжаных галосных зазнаваў значныя змены, якія нашмат менш закранулі кароткія.
Ніжэй прыведзены лад галосных у старажытнаірландскай мове.
Ніжэй прыведзены лад падоўжаных галосных у раннія часы існавання старажытнаірландскай мовы, прыблізна да сярэдзіны VIII ст.
Познім формам старажытнаірландскай мовы быў уласцівы наступны набор падоўжаных галосных.
На размеркаванне кароткіх галосных у нефінальнай пазіцыі тыражалася значная колькасць абмежаванняў. Звычайна лічыцца, што адзінымі кароткімі галоснымі фанемамі, што маглі паўставаць у любым ненаціскным складзе, з'яўляліся толькі і, першая запісваўся як a, ai, e або i ў залежнасці ад якасці навакольных галосных, другая — як u ці o. Галосная мела тэндэнцыю да ўзнікнення ў становішчы перад складамі, у якіх у пракельцкай форме існаваў *ū (напрыклад, dligud  «закон» (dat.) < PC *dligedū), або пасля «шырокага» лабіяльнага (напрыклад, lebor  «кніга», domun  «свет»). Галосная паўставала, адпаведна, у астатніх выпадках. Абедзве галосныя не з'яўляліся рэфлексамі адпаведных галосных пракельцкай мовы.
У ненаціскных складах маглі з'яўляцца таксама падоўжаныя галосныя, аднак яны не з'яўляюцца рэфлексамі пракельцкіх падоўжаных, паколькі ў пракельцкай мове адбывалася скарачэнне апошніх перад сінкопай (выпадзеннем). Паходжанне падоўжаных у старажытнаірландскай мове зводзіцца да наступных працэсаў:
Націск у старажытнаірландскай мове часцей за ўсё падаў на першы склад слова. У дзеясловах націск мог быць дапушчальным на другім складзе ў выпадку, калі першы ўяўляў сабой клітыку (напрыклад, прыстаўка as-). У кельталогіі клітыкі аддзяляюцца цэнтральнай кропкай (⋅, напрыклад as⋅beir «ён кажа»).
Фаналагічныя змены
У часы існавання старажытнаірландскай мовы ў мове адбыўся вялікі рад фаналагічных змен, што стала прычынай карэнных змен у параўнанні з рэканструяванай пракельцкай мовай, а таксама з вымерлымі кельцкімі мовамі (у прыватнасці, гальскай), якія ў значнай меры захоўвалі архаічны індаеўрапейскі характар. У прыватнасці, маштаб дадзеных змен даваў мовазнаўцам падставы не ўключаць старажытнаірландскую ў склад індаеўрапейскай сям'і моў наогул на працягу практычна ўсяго ХІХ ст. Як мяркуецца, гэты шэраг змен адбыўся ў гістарычна кароткі перыяд, каля VI—VII стагоддзяў н.э., бо яны не прасочваюцца ў архаічнаірландскі перыяд (IV—VI стагоддзяў н.э.), але з'яўляюцца поўнасцю скончанымі ў ранняй старажытнаірландскай (VIII ст. н.э.). Ніжэй прыведзены абагульнены пералік гэтых змен у прыблізным храналагічным парадку.
Ніжэй прыведзеныя прыклады падобных змен у параўнанні з архаічнаірландскай мовай. Лексемы архаічнаірландскай мовы прадстаўляюць сабою транслітарацыю арыгінальнага агамічнага пісьма.
Усе словы асновы сказа адносна леніцыі або насавой асіміляцыі фаналагічна выступалі як адзінае цэлае, што прыводзіла да сандхі (змена гука ў залежнасці ад пазіцыі ў сказе). Дыяхранічна гэтая з'ява адлюстроўвала стан апошняга склада ў архаічнаірландскай мове.
Усе дадзеныя мутацыі захаваліся ў сучасных ірландскай і шатландскай мовах, стаўшы аднымі з асноўных марфалагічных паказчыкаў моў. Ніжэй прыведзеныя змены, засведчаныя ў старажытнаірландскіх тэкстах толькі часткова:
Звесткі пра больш шырокае прадстаўленне мутацый зычных ніж на пісьме заснаваныя перш за ўсё на пазнейшых арфаграфічных нормах і вопыце фаналогіі сучаснай ірландскай мовы. Ніжэй прыведзеныя ўзоры гэтых змен на прыкладзе выразаў маленькі чалавек, моцны чалавек, а таксама на прыкладзе ініцыяльных мутацый пасля займенніка a «яго, ейны». Вартая ўвагі мутацыя наступнага слова пасля займенніка ў другой табліцы, якая і адрознівае род займенніка (адрозніваючы такім чынам значэнне яго ад ейны); для параўнання прыведзены прыклад з санскрыту.
Асаблівасцю аламорфіі ў старажытнаірландскай мове была дапушчальнасць перамяшчэння націску ў межах усяго дзеяслова, у выніку чаго націск мог знаходзіцца ў тым ліку на прыстаўках. Націскныя адрозненні маглі спараджаць адрозненні, паказаныя на наступных узорах.
Найбольш адметны від аламорфіі паходзіў з s-суб'юнктыва трэцяй асобы адзіночнага ліку, што тлумачыцца выкарыстаннем асабовага атэматычнага маркера -t, які дадаваўся непасрэдна да дзеяслоўнай асновы, утворанай, у сваю чаргу, даданнем -s да асновы. Як вынікае, гэта прывяло да ўзнікнення вялікіх сцячэнняў зычных, у пазнейшыя часы адбылася страта падобных спалучэнняў. У прататанічных формах (пасля дзвюх праклітык) корань не меў націску, з прычыны чаго адбывалася таксама выпадзенне каранёвай галоснай з захаваннем толькі першай зычнай. Напрыклад :
Старажытнаірландскай мове былі ўласцівыя шырокія змены ў гукавым ладзе, адным з істотных падобных працэсаў была сінкопа, якая, на ўзор іншых гукавых змен, набыла граматычнае значэнне. Ніжэй прыведзеныя этапы з'яўлення сінкопы ў старажытнаірландскай мовы ў храналагічным парадку.
Усе пракельцкія галосныя фанемы ў той ці іншай ступені захаваліся ў націскных складох архаічнаірландскай мовы, але ўжо ў часы паступовага развіцця архаічнаірландскай мовы ў старажытнаірландскую галосныя пачалі істотна змяняцца ў залежнасці ад навакольных галосных або нават зычных. У кельталогіі падобныя змены падобныя пад тэрмінам афекцыя, найважнейшымі з якіх былі :
Прыклад ніжэй адлюстроўвае рад гэтых змен на ўзоры дзеяслова несці. Вынікам мутацый галосных стаў аднолькавы вынік змены *e і *i (напрыклад, sen < *senos, але fer < *wiros). Выключэннем, згаданым вышэй, можна лічыць змену тыпу nert «моц», але neurt «моцы» (давальны склон) < *nertu, дзе адбылася мутацыя u, але не адбылася мутацыя i, недапушчаная праз суседняе rt.
Асноўныя адметнасці ладу зычных старажытнаірландскай мовы абумоўленыя зменай праіндаеўрапейскіх зычных у пракельцкай мове (пераход *gʷ > *b; страта прыдыхання ў *bh, *dh, *gh, *gʷh; страта *p у ініцыяльнай або інтэрвакальнай пазіцыі, пераход яго ў *w, *b, *x і г.д. у астатніх пазіцыях). Па распадзе пракельцкай мовы адбыліся і іншыя змены зычных:
Сярод нязменных рыс у старажытнаірландскай мове вылучаецца частковае або поўнае захаванне сцячэнняў зычных, невядомых для іншых індаеўрапейскіх моў. Захаванымі ініцыяльнымі сцячэннямі зычных лічацца спалучэнні sn-, smr-, sr-, sl-, sc-, scr-, scl-, cr-, cl-, cn-, gr-, gl-, gn-, tr-, tl-, tn-, dr-, dl-, mr-, ml-, br-, bl-, змененымі (прыведзеныя ў парадку змянення) — *wl-, *wr- > fl-, fr-; *sp-/*sw- > s- (з улікам пазнейшай леніцыі); *st- > t-; *pl-, *pr- > l-, r-; *bn- > mn-.
Вялікая колькасць інтэрвакальных сцячэнняў зычных была рэдукавана, пераўтварыўшыся ў гемінаты (асіміляцыя) або спрасціўшыся да аднаго зычнага з атрыманнем кампенсацыйнага падаўжэння папярэдняга галоснага. У старажытнаірландскі перыяд гемінаты (падвойныя зычныя) былі спрошчаны да звычайных. У пісьмовай мове захаваліся некаторыя спалучэнні зычных, але па страце падвойных зычных іх функцыя была зменена (гл. далей). Вынік пераўтварэння галосных пры разбурэнні сцячэнняў залежыў ад тыпу страчанай зычнай фанемы:
Як мяркуецца, сцячэнні *θr, *βr, *βl засталіся захаванымі ў старажытнаірландскай мове.
Ніжэй прыведзеная табліца, у якой адлюстраваная змена праіндаеўрапейскіх доўгіх галосных, дыфтонгаў і складовых санорных у пракельцкай мове і іх далейшы лёс у старажытнаірландскай мове. Старажытнаірландскія дыфтонгі úi, éu, íu, што выніклі са старых спалучэнняў кароткіх галосных, мелі тэндэнцыю да эпентэзы плаўным *w (напрыклад, drúid- «друід» < *dru-wid- «дрэвазнавец»). Акрамя гэтага, большая частка доўгіх é, ó позніх формаў старажытнаірландскай сваім паходжаннем абавязаная кампенсацыйнаму падаўжэнню або зіянню (гл. вышэй): cét «сто» < PC *kantom < PIE *kṃtom.
Марфалогія
Ніжэй прыведзены пералік асноўных марфалагічных паказчыкаў, вядомых у старажытнаірландскай мове.
Назоўнік у старажытнаірландскай мове мог адрознівацца па трох родах (мужчынскі, жаночы, ніякі) і трох лікаў (адзіночны, парны і множны), аднак парны лік у старажытнаірландскай засведчаны ў досыць абмежаванай ступені з прысутнасцю розных форм; адзіным трывалым паказчыкам гэтага ліку было існаванне перад азначаемым лічэбніка dá «два», што засталося захаваным у сучасных гайдэльскіх мовах.
Вылучаліся таксама склоны (назоўны, родны, давальны, вінавальны, клічны). Паводле Рудольфа Турнайзена адрозніваліся таксама чатырнаццаць класаў назоўнікаў, якія маркіраваліся марфалагічным шляхам пасля асновы і прадстаўлялі сабою сем галосных і сем зычных асноў, у тым ліку з паказчыкам класа для няпэўных і нескланяемых назоўнікаў. Адрозненне назоўнікаў і прыметнікаў паводле склону ў поўнай ступені дэманстравалася толькі ў словазлучэнні пры існаванні артыкля і было бачнае дзякуючы мутацыям зычных (напрыклад, in fer becc «маленькі чалавек», in fer m-becc «[бачу] маленькага чалавека»). Ніжэй прыведзеныя ўзоры скланення назоўнікаў у залежнасці ад склону, ліку, роду і асновы; скарачэнні L, N, H азначаюць змены слова ў склоне — леніцыю, назалізацыю або даданне адпаведна.
Дзеяслоў мог змяняцца па часу, асобы, ладу і віду. Сярод часоў існавалі цяперашні, мінулы, будучы часы, імперфект і прэтэрыт; ладоў — абвесны, суб'юнктыў, умоўны, загадны лады; адрозніваліся актыўны і пасіўны станы. Прыкметнай асаблівасцю можна лічыць адсутнасць інфінітыва, функцыя якога была ўскладзена на аддзеяслоўны назоўнік (назоўнік, корань якога ўтвораны ад дзеяслова, напрыклад, бел. выратавальнік), што захавалася і дагэтуль у сучасных гайдэльскіх мовах.
Для змены дзеясловаў існавалі адпаведныя наборы суфіксаў, але катэгорыі дзеяслова маглі змяняцца таксама дзякуючы зменам фанем унутры дзеяслоўнай асновы (напрыклад, as·beir «сказаў», але as·rubart «сказаў», as·béra «скажа»). Прадстаўленыя клітыкі-часціцы, якія змянялі значэнне дзеяслова (напрыклад, адмоўныя ni-/ní-, перфекта — ro- і г.д., у канцы — -sa, -se), пры гэтым асабістыя займеннікі ў падобных выпадках мелі ролю прамых дапаўненняў і выступалі як інфіксы між прэвербам і дзеяслоўнай асновай. Увогуле, дзеяслоў меў аглюцінатыўную структуру і пры неабходнасці мог выступаць у якасці цэлага сказа. З індаеўрапейскай мовы ў старажытнаірландскай мове захаваліся такія спосабы змены дзеяслова як аблаўт (аднак зроблены больш разнастайным дзякуючы афекцыі галосных і сінкопе, гл. вышэй), рэдуплікацыя (падваенне якой-небудзь марфемы), «першасныя» і «другасныя» канчаткі, тэматычныя і атэматычныя канчаткі, пэўная разнастайнасць класаў спражэння; было магчымым утварэнне адкладальных дзеясловаў.
Іншай рысай у парадыгмах змены дзеясловаў быў падзел дзеясловаў паводле магчымасці дадання прэвербаў, гэтая прыкмета адрознівалася паводле канчаткаў. Акрамя гэтага, дзеясловы з магчымасцю дадання прэвербаў самі па сабе дзяліліся на дэўтэранічныя (дзеясловы з націскам пасля прэверба) і протатанічныя (дзеяслоў з наяўнасцю звыш аднаго прэвербу і з націскам унутры другога прэвербу); гэтыя катэгорыі дзеясловаў маглі адрознівацца зменамі ў аснове або зліццём прэвербаў з асновай. Збольшага гэта абумоўліваецца асобным выпадкам г.зв. закону Вакернагеля, паводле якога націск падае на другі склад пры наяўнасці аднаго ці больш прэвербаў. Усе дзеясловы з мажлівасцю дадання прэвербаў, як дэўтэранічныя, так і протатанічныя, адрозніваліся ад дзеясловаў без мажлівасці дадання прэвербаў адсутнасцю часціцы *-es, якая дадавалася да апошніх. Дзеясловы, што маглі дадаваць прэвербы, мелі фінальнае -i, пазней страчанае (аналагічная змена вядомая для лаціны). Ніжэй прыведзены прыклад адрозненняў марфем дзеясловаў без або з прэвербамі і, у сваю чаргу, адрозненняў між дэўтэранічнымі і протатанічнымі на ўзоры дзеяслову «несці».
Цяперашні час дзеясловаў падзяляўся на «слабыя» і «моцныя» дзеясловы, якія ўключалі тры і пяць класаў адпаведна. «Слабыя» дзеясловы ўтрымлівалі класу дзеясловаў з a-асновай (напрыклад, mór(a)id «ён узвялічвае»), i-асновай (напрыклад, lé(i)cid «ён сыходзіць») і асновай на гіятус (напрыклад, raïd/ráïd «ён грабе»); «моцныя» дзеясловы дзяліліся на класу з супрацьпастаўленнем палаталізаваных і непалаталізаваных зычных (напрыклад, agid «ён кіруе [возам]»), класу з паслядоўным выкарыстаннем палаталізаваных і непалаталізаваных (напрыклад, ga(i)bid «ён бярэ»), класу з n-інфіксам (напрыклад, bongid «ён парушае»), класу з непалаталізаваным (то бок, «шырокім») суфіксам n- (напрыклад, cren(a)id «ён купляе», параўн. санскр. krīṇā́ti) і класу, утвораную праз супрацьпастаўленне палаталізаванага і непалаталізаванага n- (напрыклад, ara·chrin «ён затухае»).
Імперфект меў тыя ж асновы, што і дзеяслоў у цяперашнім часе, адрозніваючыся ад апошняга шляхам канчаткаў. Прэтэрыт утвараўся шляхам дадання s- ці t- альбо рэдуплікацыяй суфіксаў (зрэшты, існаваў і чацверты спосаб, без рэдуплікацыі). Будучы час меў f- форму (датычна толькі «слабых» дзеясловаў), рэдуплікаваную a- форму, é-форму (гэтая галосная замяніла галосныя асновы) і рэдуплікаваную s-форму.
Лад суб'юнктыву, аналагічна некаторым часам, падзяляўся на формы ў залежнасці ад фанемы, a- і s-формы, пры гэтым апошняя паходзіла ад праіндаеўрапейскага s-суб'юнктыву аорысту. У s-форме s дадаваўся непасрэдна да кораню. Канчаткі, асабліва ў трэцяй асобе адзіночнага ліку, мелі атэматычны характар і суфікс *-s-t, што прыводзіла да ўсячэння кораню (напрыклад, as·boind «ён адмаўляецца» < *uss-ˈbond-et, протатан. ·op(a)ind < *ˈuss-bond-et; суб'юнкт. as·bó < *uss-ˈbod-s-t, протатан. ·op < *ˈuss-bod-s-t; 2 ас., адз.л. суб'юнкт. as·bóis < *uss-ˈbod-s-es, протатан.·obbais < *ˈuss-bod-s-es з тэматычным канчаткам *-s-es).
Сінтаксіс
Парадак словаў у сказе ў старажытнаірландскай мове звычайна падпарадкоўваўся схеме VSO (дзейнік-выказнік-дапаўненне), што карэлюе з большасцю астраўных кельцкіх моў. Засведчаная дапушчальнасць і іншых варыянтаў парадку словаў. Дзеяслоў меў тэндэнцыю да пазіцыі ў пачатку сказу, саступаючы толькі часціцам (як і вынікае са схемы VSO). Асабісты займеннік пры выкарыстанні ў значэнні прамога дапаўнення выступаў як прыстаўка дзеяслову, але з прычыны таго, што гэты займеннік мог саступаць іншым прыстаўкам, ён фактычна мог прымаць выгляд інфіксу (то бок, марфемы, убудаванай унутар слова). У якасці дзеяслоўных прыставак таксама маглі выступаць прыназоўнікі, што, прыкладам, было ўласціва таксама лаціне.
Пісьменнасць
Старажытнаірландская мова мела пісьменнасць на аснове лацінскага алфавіта, што адрознівала яе ад архаічнаірландскай мовы, у якой ужывалася ўласнае пісьмо. Як і ў большасці тагачасных моў, старажытнаірландская мова не мела агульнай арфаграфіі, таму правапісныя нормы маглі хістацца ў залежнасці ад рукапісу. Ніжэй прыведзеныя толькі агульныя заканамернасці.
Старажытнаірландскі варыянт лацінскага алфавіта ўтрымліваў 11 літар:
Выкарыстоўваліся дыграфы з дзвюх літар для галоснай, якія ўказвалі на змену якасці зычнага, а таксама дыграфы з выкарыстаннем літары h, што пазначала фрыкатывізацыю зычнага. Гэтыя прынцыпы захаваліся ў ірландскай і шатландскай мовах. Так, літара i выкарыстоўвалася як пасля звычайнай літары для галоснай, так і пасля літары з акутам для пазначэння «вузкасці» наступнага зычнага, дыграфамі áe/aí, ía, uí, áu, óe/oí, úa, éu, óu, iu, au, eu пазначаліся дыфтонгі. Ніжэй прыведзена апісанне спалучэнняў зычных, патрэбных для пазначэння таго ці іншага гука.
Незважаючы на наяўнасць як гука, так і асобнай літары h, трывалай сувязі між імі не зафіксавана. Напрыклад, у словах, якія пачыналіся з галоснай (асабліва ў кароткіх), літара h магла з'яўляцца першай, але не мець гукавой нагрузкі (напрыклад, прыназоўнік i «у» часам мог запісвацца як hi), або пісацца ў гэтым жа становішчы пры патрэбе ўказання эмфазы якой-небудь фанемы (напрыклад, Hériu «Ірландыя» замест звычайнага Ériu). З іншага боку, словы, якія на самай справе мелі ініцыяльны, не мелі ў пачатку слова літары h на пісьме (напрыклад, a ór «яе золата»). Вядомыя выпадкі, калі h выкарыстоўваўся для пазначэння ініцыяльнага у слове (напрыклад, ní hed  «не, не яно»).
У ранніх формах старажытнаірландскай мовы, хутчэй за ўсё, існавалі гемінаваныя (падвойныя) зычныя, пазней, аднак, зніклыя. Розніца між падвойнымі і звычайнымі захавалася на пісьме, але пры гэтым спалучэнні ll, mm, nn, rr былі пераасэнсаваны і сталі выкарыстоўвацца для пазначэння неленіцызаваных форм гэтых зычных. Ненініцыяльнае старажытнаірландскае s перш за ўсё паходзіла з гемінаты ss, у ранніх пісьмовых помніках фіксуецца менавіта напісанне ss.
Літары b, d, g маглі пазначаць адпаведныя фрыкатывы або палаталізаваныя аналагі гукаў. Напрыклад:
Пасля m літара b пазначала ўласна гэты ж гук,, прысутнасць перад літарай b літар d, l або r пазначала фрыкатыў —. Напрыклад:
Пасля n і r d пазначала тую ж фанему:
Пасля n, l, r літара g пазначала тую ж зычную, але вартыя ўвагі апошнія два прыклады, дзе гэтая літара выкарыстоўвалася для пазначэння фрыкатыва. Трэцяе і чацвёртае слова, нягледзячы на аднолькавае напісанне, маюць рознае значэнне і вымаўленне і паходзяць ад розных слоў пракельцкай мовы.
Пасля галоснага m пазначаў фрыкатыў, хоць мог таксама пазначаць уласна, часта падвойваючыся на пісьме ў апошнім выпадку.
Дыграфы ch, ph, th на пісьме не існавалі ў пачатку слова за выключэннем патрэбы пазначэння леніцыі — у гэтым выпадку ўказвалі фрыкатывы (гл. вышэй).
Літары l, n, r падвойваліся для пазначэння напружаных санорных, адзінарна пазначаючы звычайныя. Першапачаткова дадзеная арфаграфічная акалічнасць паходзіла з розніцы паміж звычайнымі і падвойнымі зычнымі (гл. вышэй) з тай прычыны, што санорныя ў шматлікіх пазіцыях (напрыклад, фінальная або інтэрвакальная) паходзілі менавіта з падвойных зычных. Па знікненні адрознення між звычайнымі і падвойнымі зычнымі двайныя спалучэнні вышэйназваных літар былі пераасэнсаваны для новай функцыі. Варта адзначыць, што падобнае напісанне не дапускалася для пазначэння напружаных санорных у выпадку, калі апошнія паходзілі з непадвойных пракельцкіх санорных (напрыклад, у пачатку слова або перад зычным). Напрыклад:
Літары a, ai, e, i ў паслянаціскным (але не фінальным) становішчы адлюстроўвалі галосны (гл. вышэй). Кожная з гэтых літар вызначала артыкуляцыю (палаталізаваная або велярызаваная) навакольных зычных, не маючы з гэтай прычыны этымалагічнага значэння. Выкарыстанне той ці іншай літары з пераліку вышэй падпарадкоўвалася наступнай схеме:
Цалкам верагодна, што рознае пісьмовае адлюстраванне магло сведчыць пра алафанічны характар гэта фанемы.
Фарасан
Вялікі Фарасан (فرسان الكبير) — найбуйнейшы востраў архіпелага Фарасан у Чырвоным моры каля ўзбярэжжа Саудаўскай Аравіі. Плошча сушы - 398,59 км². Насельніцтва (2004 г.) - каля 1000 чал.
Востраў Фарасан знаходзіцца ў 1020 км на паўднёвы захад ад Эр-Рыяду, сталіцы Саудайскай Аравіі. Уяўляе сабою вапняковую паверхню з пясчанымі пляжамі і водмелямі на старажытным каралавым падводным узвышшы. Нягледзячы на сухі трапічны клімат, маюцца крыніцы пітной вады. Востраў насяляе статак аравійскіх газеляў — апошніх прадстаўнікоў свайго віда. Багатая фаўна навакольных вод. Тут налічваецца 231 від рыб, 49 відаў каралаў, 3 віды дэльфінаў.
У старажытнасці востраў быў важным транзітным пунктам у гандлі паміж Блізкім Усходам і Індыяй. У вёсцы Фарасан захавалася мячэць Неджда, пабудаваная ў паўднёваазіяцкім стылі ў 1927 г. арабскім гандляром Ібрагімам аль-Тамімі.
Асноўная эканамічная актыўнасць — здабыча нафты, рыбалоўства, турызм.
Букава
Букава- тапонім.
Міхай Тудосэ
Міха́й Тудо́сэ (Mihai Tudose; нар., , Сацыялістычная Рэспубліка Румынія) — румынскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, дэпутат парламента Румыніі некалькіх скліканняў, міністр эканомікі ў кабінетах Віктара Понты і Сарына Грындзяну, прэм’ер-міністр Румыніі з 29 чэрвеня 2017 года па 15 студзеня 2018 года.
Адукацыя
У перыяд з 1991 па 1995 год Міхай Тудосэ вучыўся на факультэце юрыдычных і адміністрацыйных навук хрысціянскага ўніверсітэта Дзімітрыя Кантэміра ў Бухарэсце, у 2001 годзе прайшоў аспірантуру «Менеджмент і кіраванне бізнесам» на эканамічным факультэце ўніверсітэта «Ніжні Дунай» у Галац, а затым у Бруселі спецыялізаваны курс па парламенцкім кантролі над Узброенымі Сіламі НАТА ў 2002 годзе.
У 2006 годзе ён наведваў розныя курсы, аспірантуру ў галіне нацыянальнай бяспекі, у Вышэйшым каледжы нацыянальнай бяспекі, Румынская разведвальная служба, курс старэйшага выканаўчага семінара (СЭС) у Еўрапейскім цэнтры даследаванняў у галіне бяспекі, Джордж К. Маршал, у Гарміш-Партэнкірхене, Германія, і курс паслядыпломнай спецыялізацыі ў Нацыянальным абаронным каледжы ў Бухарэсце.
На працягу 2006—2007 гадоў Тудосэ навучаўся на курсе «Еўрапейская эканамічная палітыка» ў Нацыянальнай школе палітычных і адміністрацыйных даследаванняў (SNSPA) у Бухарэсце і атрымаў магістарскую ступень. Таксама скончыў аспірантуру «Упраўленне камунікацыямі і сувязямі з грамадскасцю» на факультэце эканамічных навук «Dunărea de Jos». У 2007 годзе ён скончыў вучобу з адмысловым курсам «Аналіз і дазвол узброеных канфліктаў» у Джорджтаўнскім універсітэце, ЗША, у супрацоўніцтве з Нацыянальным абаронным каледжам. Таксама ў 2007 годзе ў Румынскім дыпламатычным інстытуце прайшоў курсы павышэння кваліфікацыі «Міжнародныя адносіны і еўрапейская інтэграцыя», якія фінансуюцца з бюджэту Міністэрства замежных спраў.
У 2010 годзе ён атрымаў ступень доктара ваенных навук і інфармацыі, абарону крытычнай інфраструктуры, прысуджаную Нацыянальнай акадэміяй інфармацыі «Міхай Віцязул».