cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юозас Булька
Абвінавачванне ў супрацы з МДБ
Беларускія ўлады адмовіліся выдаць ксяндза Літве. Сам Юзаф Булька адмаўляў абвінавачванні.
Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў
Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў (Худоёр Юсуфбекович Юсуфбеков; 10 снежня 1928,, Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць, Таджыкская АССР, СССР — 27 лістапада 1990, Душанбэ, Таджыкская ССР, СССР) — савецкі навуковец, арганізатар навукі на Паміры, спецыяліст у галіне раслінаводства, асваення арыдных горных і высакагорных тэрыторый, лугазнаўства, фітамеліярацыі, інтрадукцыі раслін і пашавай гаспадаркі, батанікі, палявы даследчык-практык, педагог вышэйшай школы, прафесар.
Распрацаваў дыферэнцыраваную па эколага-геаграфічным раёнах і вышынных паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў Паміра і Алайскай даліны (1968), укараніў сістэму арыднай кормавытворчасці, прапанаваў метады вырошчвання карысных раслін ва ўмовах Паміра (1972), распрацаваў генеральны план рэканструкцыі Памірскага батанічнага саду (1970—1975), член-карэспандэнт АН Таджыкскай ССР (1968), доктар сельскагаспадарчых навук (1969), акадэмік АН Таджыкскай ССР (1976), грамадскі дзеяч, старшыня Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, член Каардынацыйнага савета Аддзялення агульнай біялогіі АН СССР (1987—1990).
Дзяцінства і пачатак навуковай дзейнасці
Восенню 1949 года паступіў на першы курс агранамічнага факультэта Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, які скончыў у 1954 годзе, атрымаўшы кваліфікацыю агранома.
Навуковую дзейнасць пачаў у 1954 годзе ў Памірскім батанічным садзе на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка. Тут ён пад кіраўніцтвам А. В. Гурскага вёў даследаванні па замацаванню і асваенню пяшчаных і галечных масіваў у Ішкашымскім раёне, а таксама працу па развіцці калекцыйных і вытворчых гадавальнікаў Памірскага батанічнага саду. У 1956 годзе X.Ю. Юсуфбекаў пачаў першыя эксперыменты па залужэнні пустыннай пашы на Заходнім Паміры.
Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР
У 1957 годзе паступіў у вочную аспірантуру пры Інстытуце батанікі АН Таджыкскай ССР (г. Душанбе) і пад кіраўніцтвам прафесара (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса) працягнуў даследаванні па залужэнні пустынных горных схілаў Заходняга Паміра. Пасля заканчэння аспірантуры працягваў працаваць у тым жа інстытуце малодшым навуковым супрацоўнікам. Там, разам з даследаваннямі на Паміры, ён пачаў першыя эксперыменты па паляпшэнні пашы цэнтральнага Таджыкістана (Рангантаў, Кондара).
У гэтыя гады ён сфармуляваў і эксперыментальна даказаў метады стварэння высокапрадукцыйных кармавых угоддзяў шляхам рознага рэжыму паліву падсявання травы без парушэння натуральнай расліннасці. Вынікі гэтых даследаванняў, якія былі ўкаранёныя ў калгаснай вытворчасці Шугнанскага і Ішкашымскага раёнаў Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці на вялікіх плошчах, з’явіліся асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе.
Памірская біялагічная станцыя
У 1962 годзе X. Ю. Юсуфбекаў быў прызначаны дырэктарам Памірскай біялагічнай станцыі і разгарнуў эксперыментальную работу па паляпшэнні пашы і сенажацей ва ўсіх раёнах Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці, а таксама Алайскай даліны Кіргізскай ССР.
У 1965 годзе ён быў абраны старшынёй бюро Памірскай базы АН Таджыкскай ССР па сумяшчальніцтве. У 1966 годзе стаў членам КПСС.
У выніку праяўлення навукова-арганізатарскіх здольнасцяў X. Ю. Юсуфбекава навукова-даследчая дзейнасць біястанцыі набыла комплексны характар. Тут разам з праблемамі экалагічнай фізіялогіі і біяхіміі раслін, пачатак якім быў пакладзены прафесарам О. В. Заленскім, далейшае развіццё атрымалі даследаванні па эксперыментальнай геабатаніцы, фітамеліярацыі, вывучэнні глеб, мікраарганізмаў, кліматалогіі, а таксама пытанняў раслінаводчага асваення Усходняга Паміра.
За гады яго працы значна ўзрасла колькасць супрацоўнікаў і аб’ём навукова-даследчых работ, што аказала станоўчы ўплыў на дзейнасць біястанцыі. Слаўныя традыцыі біястанцыі, закладзеныя П. А. Баранавым, І. А. Райковай, О. В. Заленскім і К. У. Станюковічам, знайшлі годны працяг у дзейнасці X. Ю. Юсуфбекава.
Падчас працы на Памірскай біялагічнай станцыі X. Ю. Юсуфбекаў умацаваў матэрыяльна-тэхнічную базу біястанцыі грузавымі аўтамашынамі і лабараторным абсталяваннем з мэтай паляпшэння ўмоў экспедыцыйнага даследавання Паміра і працягваў удасканальваць метады паляпшэння пустынных і стэпавых пашаў Паміра-Алая, вывучаючы структуру расліннасці, топа-экалагічныя ўмовы высакагорнай пашы ў шырокім геаграфічным і вышынным дыяпазоне. У выніку ён распрацаваў дыферэнцыраваную па эколага-геаграфічным раёнах і вышынным паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў Паміра і Алайскай даліны і аформіў атрыманыя дадзеныя ў выглядзе манаграфіі, якая выйшла ў свет у 1968 годзе.
У 1968 годзе X. Ю. Юсуфбекаў абраны членам-карэспандэнтам АН Таджыкскай ССР.
У 1969 годзе манаграфія «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны» была прадстаўлена ў якасці дысертацыі (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса), якую X. Ю. Юсуфбекаў паспяхова абараніў і атрымаў навуковую ступень доктара сельскагаспадарчых навук: ''Итогом этих исследований явилась монография Х. Ю. Юсуфбекова «Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины», высоко оцененная учёными (в качестве докторской диссертации, блестяще защищенной автором) и практиками. Был найден дифференцированный, экономичный и эффективный подход к решению проблемы зимних кормов в условиях аридных высокогорий. И сухость климата, и сложный рельеф, и бедность почв были преодолены.'' .
Памірскі біялагічны інстытут
З пашырэннем і паглыбленнем даследаванняў на Памірскай біястанцыі, ростам навуковых кадраў для каардынацыі ўсіх даследаванняў па праблемах арыдных высакагор’яў, з улікам унікальных умоў Паміра X. Ю. Юсуфбекаў прыйшоў да высновы аб неабходнасці арганізацыі біялагічнага інстытута на Паміры.
У кастрычніку 1968 года прэзідэнт АН СССР Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш прыбыў на Памір і наведаў Памірскі батанічны сад. Яго суправаджалі старшыня Савета Міністраў Таджыкскай ССР А. К. Кахараў, прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і першы сакратар Горна-Бадахшанская абласнога камітэта КП Таджыкістана М. Н. Назаршоеў. Х. Ю. Юсуфбекаў падрабязна расказаў высокім гасцям гісторыю вывучэння Паміра, распавёў пра прыродныя рэсурсы, праблемы, якія патрабуюць свайго рашэння ў галіне біялогіі, сельскай гаспадаркі, і ў выніку, абгрунтаваўшы пытанне аб неабходнасці стварэння біялагічнага інстытута на Паміры, папрасіў падтрымкі Прэзідэнта АН СССР М. У. Келдыша ў разглядзе і вырашэнні гэтага пытання ў Маскве.
Неўзабаве прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і Х. Ю. Юсуфбекаў былі запрошаны ў Маскву для ўдзелу ў абмеркаванні пытання аб стварэнні біялагічнай інстытута. На сумесным пасяджэнні Прэзідыума АН СССР і Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы пытанне было вырашана станоўча.
У 1969 годзе ўсе біялагічныя навуковыя ўстановы Паміра (Памірская біялагічная станцыя на Усходнім Паміры 3860 м над узроўнем мора, Памірскі батанічны сад каля горада Харог 2320 м над узроўнем мора і Ішкашымскі апорны пункт 2600 м над узроўнем мора) былі аб’яднаны ў Памірскі біялагічны інстытут, першым дырэктарам, якога ён стаў Х. Ю. Юсуфбекаў (з 1992 года інстытут носіць імя свайго заснавальніка).
Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекава Худаера Юсуфбекавіча ад 1970 года, падпісаны Асімавым — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыкскай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыкскай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія) : ПАРТИЙНО-ПРОИЗВОДСТВЕННАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА На ЮСУФБЕКОВА Худоера Юсуфбековича — директора Памирского биологического института Академии наук Таджикской ССР, члена-корреспондента АН Таджикской ССР, доктора сельскохозяйственных наук, 1928 года рождения, по национальности таджик, член КПСС с 1966 года.
При непосредственном участии Х. Ю. Юсуфбекова в 1969 году был создан Памирский биологический институт АН Таджикской ССР, который он и возглавил.
Основные направления научно-исследовательских работ Х. Ю. Юсуфбекова — растениеводческое освоение аридных горных и высокогорных пастбищ Памира и Алайской долины Киргизской ССР. По этим вопросам им опубликовано более 20 научных работ, объемом свыше 50 печатных листов.
Разработанная Х. Ю. Юсуфбековым система улучшения кормовых угодий и освоения малопродуктивных земель, успешно внедряется в сельскохозяйственное производство ГБАО и дает большой экономический эффект.
Х. Ю. Юсуфбеков ведет большую общественно-политическую работу, он является депутатом Горно-Бадахшанского областного Совета депутатов трудящихся и членом Обкома КП Таджикистана.
За развитие науки на Памире Х. Ю. Юсуфбеков награжден медалью «За трудовую доблесть» и Почетной Грамотой Президиума Верховного Совета Таджикской ССР. Политически грамотен, морально устойчив, в быту скромен, пользуется заслуженным авторитетом среди научной общественности.
Президент Академии наук Таджикской ССР (подпись) М. Асимов (круглая печать) Секретарь Парткома Академии наук Таджикской ССР (подпись) М. Морозов 1970 г.
На пасадзе дырэктара інстытута раскрыліся яго навукова-арганізатарскія здольнасці. Разам з навуковай працай ён вёў і вялікую арганізацыйную дзейнасць. Ім была вызначана структура падраздзяленняў інстытута. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.
У 1970—1975 гадах X. Ю. Юсуфбекаў распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскага батанічнага саду імя А. В. Гурскага [к. 5]. Для развіцця навуковай базы, пашырэння ўчасткаў батанічнага саду і запаведвання тыповых біялагічных аб’ектаў было атрымана больш за 600 га зямельных угоддзяў у ваколіцах батанічнага саду. Акрамя таго, да тэрыторыі саду далучана 19 га паліўных зямель Варцушч дашта, на базе якіх арганізаваны эксперыментальныя ўчасткі падраздзяленняў інстытута. За гады ажыццяўлення непасрэднага навукова-арганізатарскага кіраўніцтва X. Ю. Юсуфбекавым тэматыкай даследаванняў Памірскага батанічнага саду і лабараторыі высакагорнага пладаводства — альтытуда 2700-3500 м (з 1965 па верасень 1990), у 7 разоў павялічылася плошча калекцыйных раслін і ў 10 разоў павялічылася калекцыя раслін (да 4 тысячы відаў, падвідаў, …) сусветнай флоры. Калекцыі раслін у садзе размешчаны па батаніка-геаграфічным прынцыпе, арашаная тэрыторыя разбіта на 5 фларыстычных аддзелаў: Сярэдняй Азіі і Усходняй Азіі, Еўропы і Каўказу, Паўночнай Амерыкі, Гімалаяў і Гіндукуша. Унутры аддзелаў расліны размяшчаюцца радавымі комплексамі з улікам экалагічных асаблівасцяў відаў. У адпаведнасці са спецыфікай аб’ектаў даследаванняў у садзе былі сфармаваныя 3 групы: дэндралогіі, кармавых і лекавых раслін, кветкаводства. Галоўнай задачай Памірскага батанічнага саду была інтрадукцыя раслін, праводзіўся абмен насеннем высакагорнай флоры і пасадачным матэрыялам са 112 садамі ўнутры СССР і з 118 садамі з 39 буйных батанічных цэнтраў Еўропы — ГДР, ФРГ, Нарвегіі, Даніі, Галандыі, ЧССР, Паўночнай Амерыкі — Канады, ЗША і іншых краін свету. У 1972 годзе пабудавана помпавая станцыя, дзякуючы якой вада з ракі Шахдары падымалася на вышыню 180 м. Гэта дало магчымасць пашырыць арашаныя тэрыторыі з 22 да 118 га (на вышыні 2140—2360 м) батанічнага саду больш чым у 5 разоў. Плошча чатырох фларыстычных аддзелаў павялічылася ў 2—4 разы. Пабудаваныя дарожныя і арашальныя сістэмы ўнутры саду, лабараторныя і жылыя карпусы інстытута.
Х. Ю. Юсуфбекаў вялікую ўвагу надаваў вывучэнню генафонду мясцовых пладовых раслін. З вялікага ліку выяўленых формаў у садзе былі адабраны 16 перспектыўных мясцовых формаў абрыкосаў, якія пераўзыходзілі інтрадуцыраваныя гатункі па ўраджайнасці і якасці. Пачынаючы з 1974 года частка даследаванняў пладоводаў быда перанесена на тэрыторыю Дарваза, дзе на схілах гор сустракаюцца дзікарослыя інжыр, гранат, вінаград, хурма, міндаль і іншыя пладовыя. На Дарваза ім быў арганізаваны апорны пункт па інтрадукцыі і акліматызацыі субтрапічных і цытрусавых раслін на плошчы 8 га. Пачатыя ў 1975 годзе пад яго кіраўніцтвам даследаванні па інтрадукцыі цытрусавых і іншых субтрапічных культур на Дарваза даказалі перспектыўнасць развіцця цытрусаводства ў Калайхумбскім раёне Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці. У саўгасе імя Ю. Фучыка ўжо закладзены ліманарый на плошчы 1 га, а таксама гранатавы і інжыравы сады на 8 га. У такой жа ступені паспяхова пачаты ў 1976 годзе даследаванні фармавой разнастайнасці і распаўсюджвання абляпіхі. Выяўлена некалькі формаў малаакалючанай абляпіхі з высокай алейнасцю. Даказана мэтазгоднасць вырошчвання абляпіхі на галечніках у поймах памірскіх рэк.
Навуковыя інтарэсы X. Ю. Юсуфбекава ахопліваюць шырокае кола пытанняў, звязаных з вывучэннем прыроды Паміра. Нароўні з рашэннем праблемы паляпшэння пашы ён сабраў значны матэрыял па ахове, аднаўленню і мэтанакіраванай рэканструкцыі расліннасці Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці. У манаграфіі «Расліннасць Заходняга Паміра і вопыт яе рэканструкцыі», напісанай сумесна А. Е. Агаханянцам, аналізуюцца тэрытарыяльныя рэсурсы Паміра і ўводзіцца паняцце аб палігоне меліярацыі Заходняга Паміра. Унутры гэтага палігона меліярацыі вылучаюцца 12 класаў зямель і даюцца абгрунтаваныя рэкамендацыі па гаспадарчым засваенні кожнага з вылучаных класаў зямель. У манаграфіі ў найбольш поўным выглядзе прадстаўлена распрацаваная Х. Ю. Юсуфбекавым мадэль асваення Паміра. Складовымі яе элементамі з’яўляюцца пытанні комплекснай рэканструкцыі расліннасці на пясках і галечніках, безбародкавы паліў на стромкіх камяністых схілах, рэканструкцыя расліннасці старажытных тэрас, селевых конусаў вынасу і інш. Горныя схілы, якія падвергліся эрозіі, мяркуецца, у прыватнасці, выкарыстоўваць пад разбіўку садоў і залужэння паміж насаджэннямі шляхам падсеву шматгадовых бабовых траў. Схема рэканструкцыі расліннасці эрадаваных схілаў не толькі распрацавана, але і паспяхова выпрабаваная ў Шугнанскім, Рушанскім і Ішкашымскім раёнах ГБАО : ''Разработаны приёмы предупреждения и борьбы с ветровой эрозией путём залужения песчаных массивов. Подобраны перспективные для улучшения пастбищ культурные и дикорастущие травы.''
Всестороннее изучение залужения путём орошения и подсева трав без обработки почвы на каменистых пустынных пастбищах с разными грунтами показало, что для осуществления этого метода требуется в 13-20 раз меньше затрат труда и средств, чем при освоении земель с обработкой почвы, а полученный с таких участков урожай не уступает урожаю, снятому с посевов люцерны на вспаханной почве.
''Эффективность введения новых земель под пастбища и сенокосы, их улучшение являются важнейшими экономическими условиями внедрения метода Х. Юсуфбекова в практику горного сельскохозяйственного производства.''
Рэкамендацыі па комплекснай рэканструкцыі расліннасці на пясках і галечніках таксама знайшлі шырокае прымяненне ў вытворчасці. Толькі за 1965—1980 гады Горна-Бадахшанскім лясгасам зроблены таполевыя і абрыкосавыя насаджэнні на плошчы 1500 га. У наступныя гады пасадкавыя працы на пясках і галечніках праводзяцца штогод на плошчы 300—350 га.
Асноўныя ідэі і метады, звязаныя з раслінаводчым засваеннем Паміра, выкладзены X. Ю. Юсуфбекавым у дадатак да раней апублікаваных работ у манаграфіях «Метады вырошчвання карысных раслін на Паміры» (1972), «Тэрэскен на Паміры» (1972), «Памір» (1973) і ў шматлікіх брашурах, зборніках і артыкулах. У цяперашні час апублікавана больш за 300 навуковых прац. Шэраг прац апублікаваныя і алічбаваныя за мяжой, у тым ліку ЗША (Карнельскі, Каліфарнійскі і Чыкагскі ўніверсітэты).
Праведзена вялікая работа па падрыхтоўцы і росту навуковых кадраў інстытута з улікам спецыфічных цяжкасцяў і аддаленасці Паміра ад буйных навуковых цэнтраў. Да канца 1975 года персанал ПБІ налічвае больш за 100 чалавек, з іх 45 навуковых супрацоўнікаў. Для працы ў інстытут ім былі запрошаны вучоныя з іншых рэгіёнаў СССР, а таксама прыняты канкрэтныя меры па падрыхтоўцы кадраў на месцы праз аспірантуру і суіскальніцтва. За перыяд кіраўніцтва X. Ю. Юсуфбекава толькі з ліку супрацоўнікаў біястанцыі і інстытута былі абаронены дзве доктарскія і больш за 30 кандыдацкіх дысертацый. Адначасова з гэтым была ўстаноўлена сувязь з многімі навукова-даследчымі інстытутамі АН СССР: Інстытутам фізіялогіі раслін імя К. А. Ціміразева, Інстытутам атамнай энергіі (ІАЭ) імя І. В. Курчатава, Інстытутам батанікі і Інстытутам заалогіі і паразіталогіі імя Е. Н. Паўлоўскага АН Таджыкскай ССР і іншымі НДІ АН СССР.
Любоў да прыроды Паміра і клопат пра яе захаванне выявілася таксама ў тым, што пад яго кіраўніцтвам быў арганізаваны музей «Прырода Паміра». Пазней, нават знаходзячыся на пасадзе рэктара Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, X. Ю. Юсуфбекаў не пераставаў цікавіцца працай і развіццём музея, які і ў цяперашні час карыстаецца вялікай папулярнасцю ў мясцовых і замежных наведвальнікаў. Варта адзначыць, што дзе б ні працаваў Х. Ю. Юсуфбекаў, усюды ён ствараў музеі, у якіх у наглядным выглядзе можна было пазнаёміцца з гісторыяй і дасягненнямі навукі. Ён лічыў, што ўсё гэта служыць нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні.
Таджыкскі сельскагаспадарчы інстытут
У маі 1981 года X. Ю. Юсуфбекава перавялі на працу ў г. Душанбэ на пасаду рэктара Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута Галоўнага ўпраўлення сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных устаноў Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР.
У Таджыкскім сельскагаспадарчым інстытуце ён энергічна ўзяўся за паляпшэнне вучэбна-выхаваўчага працэсу. Шмат увагі надаваў разгортванню навукова-даследчых работ на кафедрах і прыцягненню студэнтаў да навукова-даследчай дзейнасці ў навукова-студэнцкіх саветах. Сістэматычна праводзіліся канферэнцыі, нарады, сімпозіумы па многіх аспектах сельскагаспадарчай навукі.
Былі прыняты канкрэтныя меры па паляпшэнні падрыхтоўкі спецыялістаў для патрэб сельскай гаспадаркі Таджыкістана і ўмацаванні вучэбнай базы інстытута. У мэтах авалодання студэнтамі практычнымі навыкамі вырашэння канкрэтных вытворчых пытанняў Юсуфбекаў арганізоўвае новыя навучальныя гаспадаркі на базе саўгаса «Явану-2» Яванскага раёна. Значных намаганняў запатрабаваў працяг будаўніцтва новага корпуса зоаінжынернвга факультэта, завяршэнне будаўніцтва якога адбылося ў 1987 годзе.
У гэтым найбуйнейшым цэнтры падрыхтоўкі сельскагаспадарчых кадраў рэспублікі прыпадала сістэматычна вырашаць арганізацыйныя пытанні. Пры агранамічным факультэце арганізоўвае новае аддзяленне па падрыхтоўцы высокакваліфікаваных спецыялістаў пладаводства і вінаградараў, лабараторыю калектыўнага карыстання навуковымі прыборамі. Пры эканамічным факультэце з’явілася лабараторыя вылічальнай тэхнікі. Акрамя таго, у інстытуце арганізаваны тры новыя кафедры, упершыню ажыццёўлены прыём ўступных экзаменаў з прымяненнем ЭВМ.
X. Ю. Юсуфбекаў стварыў музей гісторыі Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута.
Як спецыяліст-інтрадуктар X. Ю. Юсуфбекаў знайшоў аптымальнае рашэнне рэканструкцыі і размяшчэння зялёных насаджэнняў на прылеглай да будынка інстытута тэрыторыі. Вёў педагагічную працу на кафедры земляробства, чытаеў на спецыяльнасцях «Раслінаводства» і «Селекцыя і насенняводства».
Знаходзячыся на гэтай працы X. Ю. Юсуфбекаў па-ранейшаму ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва тэматыкай даследаванняў Памірскага батанічнага саду і лабараторыі высакагорнага пладаводства, кіраваў працай аспірантаў.
Акадэмія навук Таджыкскай ССР
У маі 1986 года X. Ю. Юсуфбекаў быў абраны акадэмікам-сакратаром Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР. Ён актыўна ўключыўся ў працу Аддзялення, надаўшы асаблівую ўвагу павышэнню эфектыўнасці навукова-даследчых работ, пераходу на праграмна-мэтавае планаванне, умацаванню матэрыяльнай базы інстытутаў. Ён увесь час займаўся і спрыяў паскарэнню ўкаранення дасягненняў навукі ў вытворчасць. Як акадэмік-сакратар Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, ён меў шырокае кола навуковых інтарэсаў у галіне біялогіі. У склад Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР на той перыяд ўваходзілі навуковыя ўстановы, даследаванні якіх былі прысвечаны біялагічным праблемам — гэта навукова-даследчыя інстытуты: батанікі; заалогіі і паразіталогіі імя Я. Н. Паўлоўскага; фізіялогіі і біяфізікі раслін; гастраэнтэралогіі; Памірскі біялагічны інстытут), аддзел агульнай генетыкі і аддзел аховы і рацыянальнага выкарыстання прыродных рэсурсаў.
У 1989 годзе X. Ю. Юсуфбекаву прысуджана Дзяржаўная прэмія Таджыкскай ССР імя Абу Алі ібн Сіна і прысвоена званне Лаўрэата Прэміі імя Абу Алі ібн Сіна ў галіне навукі. У снежні 1989 годзе абраны членам Прэзідыума АН Таджыкскай ССР. У гэты перыяд, калі X. Ю. Юсуфбекаў з’яўляўся адначасова старшынёй Памірскай навукова-даследчай базы і членам Прэзідыума АН Таджыкскай ССР, па яго ініцыятыве з Душанбэ быў перабазаваны «Аддзел Паміразнаўства» з Інстытута мовы і літаратуры імя Рудакі ў Харог; быў створаны Аддзел сацыяльна-эканамічных даследаванняў Памірскай навукова-даследчай базы на Паміры, пасля на базе гэтых двух аддзелаў пасля яго смерці (27 лістапада 1990 года), у 1991 годзе быў створаны Інстытут гуманітарных навук на Паміры.
Водгукі
Акмір Агаханянц (1927—2002), адзін з найбуйнейшых у свеце геабатанікаў, доктар геаграфічных навук, член-карэспандэнт Міжнароднага геаграфічнага саюза, прафесар Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта, паплечнік і сучаснік Х. Ю. Юсуфбекава: ''«Вклад Худоера в развитии науки на Памире переоценить невозможно. Без него Памирская наука до сих пор была бы в импортно-зачаточном состоянии» 30.08.92.'' ''«Близится грустная годовщина со дня смерти академика Худоера Юсуфбекова, организатора, практически — создателя Памирского биологического института (ПБИ). Мне нет необходимости характеризовать Х. Юсуфбекова, как ученого и организатора науки. Его жизнь и деятельность протекали на моих глазах, а итоги деятельности на лицо — сам институт, как важнейшая научная структура на Памире, написанные им книги, внедренная система аридного кормопроизводства, ученики.'' ''Худоер Юсуфбеков, памирец, занимает особое место в истории изучении Памира. Им следует гордится, и я горжусь многолетней дружбой с ним. В России, Беларуси и других суверенных республиках очень высоко ценят вклад Худоера Юсуфбекова в науку» Мінск, 26.09.1991'' Асімаў Мухамед Сайфітдзінавіч (1920—1996), прэзідэнт АН Таджыкскай ССР з 1965 па 1988 гг., член-карэспандэнт АН СССР (1974):''Становление Худоёра, как известного учёного, искусного руководителя многих научно-исследовательских учреждений, высшего учебного заведения — Таджикского сельскохозяйственного института прошло на моих глазах. Свою деятельность он начал от научного сотрудника, кончая академиком, председателем Памирского филиала АН Таджикистана. Худоёр всего этого добился благодаря своему благородному характеру. Он был личностью, которая воплощала в себе и учёного и человека, человека благородного, учёного труженика, влюблённого в науку. Худоер является частью нашей науки, достижением нашей науки и, если мы хотим чтить память Худоера, то мы должны не только сохранить, но и развить то, что мы имеем''. (Душанбэ, Студзень 1995 г.)
Літаратура
"«Худаер быў вучоны, лёс і ўсё жыццё якога былі цесна звязаны з Памірам. Перабазаваць „Аддзел Паміразнаўства“ з Інстытута мовы і літаратуры імя. А. Рудакі, дзе мы працавалі, на Памір было менавіта яго пачынаннем …» = Худоёр был учёный, судьба и вся жизнь которого были тесно связаны с Памиром. Перебазировать «Отдел Памироведения» из Института языка и литературы им. А. Рудаки, где мы работали, на Памир было именно его начинанием…"
Пане-браце
«Пане-браце» ― беларускі рок-гурт, аўтарам песень быў Уладзімір Кандрусевіч.
Гісторыя
Гурт ствараўся на досыць прафесійным узроўні і меў уласную апаратуру, якую ў 1970 годзе для Усесаюзнага конкурса артыстаў эстрады пазычыў ансамбль «Лявоны». Першапачаткова ігралі кавер-версіі «The Beatles», «The Rolling Stones», «», «Creedence Clearwater Revival», «Deep Purple» на выступленнях. Потым Кандрусевіч стаў складаць рускамоўныя тэксты на мелодыі тых жа «The Beatles». На творчасць уплывала польская музыка, перш за ўсё Чэслаў Неман. Прысутнічала ў творчасці і беларуская мова, назва гурта і кампазіцыя, якая служыла візітоўкай калектыва, была на беларускай мове: ''«Як паедзем, пане-браце, / У лес па маліну. / Як выражам, пане-браце, / У лесе дубіну»''. Гурт атрымліваў грошы за выступы на танцавальных вечарынах ДК першага цаглянага завода, што з’явілая фармальнай падставай для выключэння з кансерваторыі Уладзіміра Кандрусевіча. Гурт прыняў удзел у Другім фестывалі біт-ансамбляў Мінска ў 1971 годзе, у якасці барабаншчыка для выступлення запрасілі Ігара Карастылёва. На пачатку выканалі песню «Good Golly, Miss Molly» з рэпертуару «», падчас выканання якой зала проста зароўла, усе паўскоквалі са сваіх месцаў. Потым гурт пачаў выконваць песні свайго аўтарства, але супрацоўнік аддзела культуры ЦК КПБ зачыніў заслону сцэны.
Пталамей III Эвергет
Пталамей III Эвергет, Евергет (Πτολεμαῖος Εὐεργέτης, Ptolemaĩos Euergétēs) (285—221 да н.э.): цар егіпецкі (246—221 да н.э.), сын Пталамея II і Арсіноі II, прадстаўнік эліністычнай дынастыі цароў Лагідаў, якая панавала ў Егіпце з 305 да н.э. да 30-х да н.э.
У час яго панавання да Егіпта зноў былі далучаны Сірыя, Кілікія і шэраг гарадоў. Толькі мяцеж ў Егіпце прымусіў яго закончыць трэцюю сірыйскую вайну з Селеўкідамі, якая дала яму вялікую здабычу, мноства каштоўных рэчаў, у ліку якіх былі і свяшчэнныя для егіпцян выявы, захопленыя Камбізам пры заваяванні Егіпта. За вяртанне іх Пталамей III і атрымаў мянушку Евсргета (Дабрадзея). Пераможная вайна забяспсчыла Егіпту першынства сярод іншых краін таго часу, вывела яго ў гегемоны на марскіх шляхах. Аднак пад канец панавання Пталамся III Евергета Егіпет паступова стаў губляць частку сваёй магутнасці.
Вуліца Платонава (Мінск)
Вуліца Платонава — вуліца ў Савецкім і Першамайскім раёнах Мінска. Названа ў гонар Барыса Платонава (1903—1967), акцёра, народнага артыста СССР, народнага артыста БССР, мастацкага кіраўніка тэатра імя Янкі Купалы. Да перайменавання ў 1967 насіла назву Высокая.
Вапнаўка сценная
Вапнаўка сце́нная (Gypsophila muralis) — від кветкавых раслін сямейства, распаўсюджаны ў Еўразіі.
Вуліца Платонава (Мінск)
Пачынаецца ад вуліцы Казлова, а заканчваецца скрыжаваннем з вуліцай Акадэмічная.
Вапнаўка сценная
Апісанне
Лісце лінейнае, 1—2,5 мм даўжынёй. Чашачкі шырока званочкавыя, 2,5—3 мм даўжынёй. Пялёсткі ў два разы даўжэй чашачкі. Аднагадовая травяністая расліна 5—15 см вышынёй. Сцябло багата галінаванае ад асновы, ад голага да практычна голага, блакітнавата-зялёнае. Лісце супраціўнае, без хвосціка. Ліставыя пласціны лінейныя, з цэлым краем, блакітнавата-зялёныя. Суквецце няшчыльнае шматкветкавае. Вяночак радыяльна-сіметрычны, далікатна ружовы, прыкладна 0,5—1 см шырынёй; пялёсткаў 5, цэлыя, цёмна-жыльных. Чашачка 5-лісточкавая, бела-паласатая. Тычынак 10. Плод — вузка-яйкападобны, расшчапляецца на 4 часткі, каробачка, даўжэй чашачкі.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў Еўразіі; натуралізаваны ў Японіі, на далёкім усходзе Расіі, Канадзе [ Антарыа, Квебек], паўночны ўсход ЗША.
Ва Украіне від расце на стэпавых схілах, ля дарог, пустазелле амаль на ўсёй тэрыторыі, часта.
Альбрэхт фон Эйб
Альбрэхт фон Эйб (ням.: Albrecht von Eyb;  — ) — нямецкі гуманіст, святар і пісьменнік XV стагоддзя.
Біяграфія
Альбрэхт фон Эйб нарадзіўся ў высакароднай Франконскай сям’і 24 жніўня 1420 года.
Па заканчэнні курса навук ён атрымаў дыплом доктара правоў, пасля быў архідыяканам у Вюрцбургу, канонікам у Бамбергу і Эйхштауе, камергерам Папы Рымскага Пія II.
Афрыканскі тэатр Першай сусветнай вайны
Афрыка́нскі тэа́тр вае́нных дзе́янняў Пе́ршай сусве́тнай вайны́ (1914 — 1918 гады) — баявыя дзеянні ў час Першай сусветнай вайны, якія адбываліся ў Афрыцы паміж войскамі Германіі і Антанты.
Агульны ход баявых дзеянняў
У якасці адной з галоўных задач у вайне краіны Антанты ставілі захоп афрыканскіх калоній Германіі — Тога, Камеруна, Усходняй і Паўднёва-Заходняй Афрыкі. Усе яны былі нядаўна набыты Германіяй і слаба абаронены. З прычыны поўнага панавання Брытанскага флоту на моры, з пачаткам вайны германскія калоніі апынуліся адрэзанымі ад метраполіі і не маглі атрымліваць адтуль падмацаванняў і боепрыпасаў. Акрамя таго, яны былі з усіх бакоў акружаны калоніямі, якія належалі іх праціўнікам — краінам Антанты.
Маленькая калонія Тога была заваяваная брытанскімі і французскімі войскамі ўжо ў жніўні 1914 года. Уварванне войскаў Паўднёва-Афрыканскага саюза ў Паўднёва-Заходнюю Афрыку затрымалася з-за паўстання бураў, канчаткова падушанага толькі да пачатку лютага 1915 года; ужо ў сярэдзіне лютага паўднёваафрыканская армія пачала наступленне, а ў ліпені 1915 года нямецкія войскі ў Паўднёва-Заходняй Афрыцы здаліся. У 1916 годзе спыніў супраціўленне Камерун, з якой большасць абаронцаў збеглі ў суседнюю Іспанскую Гвінею.
Толькі ва Усходняй Афрыцы немцам атрымалася паказаць саюзнікам сур'ёзны супраціў. Тут баі ішлі на працягу ўсёй вайны.
Баявыя дзеянні ў Усходняй Афрыцы
Камандуючым германскімі каланіяльнымі войскамі ў Афрыцы быў палкоўнік Паўль фон Летаў-Форбек. Пад яго камандаваннем германскія сілы перайшлі мяжу германскіх і брытанскіх уладанняў і ўварваліся на тэрыторыю брытанскіх уладанняў. Германскія войскі захапілі населены пункт Тавяту. Буйная бітва адбылася 2 — 5 лістапада 1914 года каля горада Танга на ўзбярэжжы Індыйскага акіяна. Англічане пры падтрымцы двух крэйсераў, высадзілі 14 транспартаў дэсанту, немцы мелі каля 7 000 чалавек. У гэтай бітве германскія войскі атрымалі перамогу, вымусіўшы англічанаў пакінуць бераг. Лета-Форбек пачаў партызанскую вайну, асноўнай мэтай якой былі брытанскія фарты і чыгункі ў Радэзіі і Кеніі. Галоўнай крыніцай папаўнення для Лета-Форбека служыў набор добраахвотнікаў (усяго ён змог сабраць каля 12 000 чалавек, у асноўным туземцаў, але добра падрыхтаваных і дысцыплінаваных).
У 1916 году англійскія, бельгійскія і партугальскія каланіяльныя войскі пачалі сумеснае наступленне ва Усходняй Афрыцы, але перамагчы германскую армію не змаглі: веданне мясцовасці і клімату дапамагло Лета-Форбеку пратрымацца супраць значна праўзыходных сіл праціўніка працяглы час. Брытанцы неслі сур'ёзныя страты, у тым ліку ад хвароб. У лістападзе 1917 года, неадступна праследуемы праціўнікам, Лета-Форбек вывеў сваё войска на тэрыторыю партугальскай калоніі Мазамбік.
Завяршэнне баявых дзеянняў у Афрыцы
Германскія войскі ціснулі з усіх бакоў: да таго часу ў Мазамбіку высадзіліся англічане. Войскі Лета-Форбека, пазбягаючы сутыкнення з іх асноўнымі сіламі, нападалі на партугальскія гарнізоны, а ў жніўні 1918 года вярнуліся на германскую тэрыторыю.
Да канца 1918 года германскія войскі ўвайшлі на тэрыторыю англійскай калоніі Паўночная Радэзія. Даведаўшыся пра паражэнне Германіі ў вайне, армія Лета-Форбека, якая налічвала да таго часу ўсяго каля 1 400 чалавек, вымушана была скласці зброю. Лета-Форбек, так і не пераможаны ні ў адной бітве, быў сустрэты ў Германіі як герой.
Баявыя дзеянні ў Афрыцы не мелі вырашальнага значэння ў Першай сусветнай вайне, аднак доўжыліся на працягу ўсёй вайны і, па сучаснай ацэнцы, забралі жыцці каля 100 000 чалавек.
Кадуцэй
Кадуцэ́й (caduceus), бел. крывула — магічнае жазло, абвітае дзвюмя змеямі, якое належала Гермесу-Меркурыю, які валодаў здольнасцю прыміраць. Падобныя сімвалы былі распаўсюджаны і ў іншых старажытных народаў (гл. урэй Уаджыт). Падобна сучаснаму парламенцёрскаму сцягу, быў неабходным атрыбутам вяшчальнікаў, якія пасылаліся ў непрыяцельскі лагер, і зарукай іх недатыкальнасці.
У хрысціянстве кадуцэй становіцца атрыбутам Сафіі (Прамудрасці Божай), з ім Яе можна бачыць у праваслаўнай іканаграфіі. Вядомы, напрыклад, абраз Сафіі Наўгародскай. На старажытных абразах яна ў правай руцэ заўсёды трымае скіпетр (кадуцэй), гэта значыць доўгае белае дрэўка з завостраным канцом.
У акультызме лічыцца сімвалам ключа, які адчыняе мяжу паміж цемрай і святлом, добрым і злым, жыццём і смерцю (менавіта з гэтым значэннем, верагодна, звязана выкарыстанне ў якасці сімвала медыцыны).
Падрабязнасці пра сімвал
U+2624 CADUCEUS
Асноўныя ўласцівасці сімвала
Ў стандарце з версіі 1.1
Катэгорыя Юнікода: Сімвалы, іншыя
Іншыя карысныя прадстаўленні:
UTF-8: 0xE2 0x98 0xA4
UTF-16: 0x2624
Васьмярычнае прадстаўленне UTF-8 у мове C: \342\230\244
Дзесятковае ўяўленне XML: ☤
Рацькавіна
Рацькавіна (Ратьковина) — вёска ў Веліжскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Крутоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Камянецкія ліпы
Камянецкія ліпы — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў г. п. Каменец Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці. 17 дрэў ліпы раскідзістай. Вышыня 18—20 м, дыяметр 0,42—0,48 м (1983). Адзінае вядомае у Беларусі месцазнаходжанне каштоўных дэкаратыўных i меданосных дрэў гэтага віду. Ахоўны статус нададзены ў 1972 годзе.
Адам Абрамовіч
Адам Абрамовіч (Adam Abrahamowicz; 24 жніўня 1710, Літва — пасля 1773, Варней, Літва) — дзеяч каталіцкага касцёла, педагог, прапаведнік і палеміст.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Абрамовічаў герба «Ястрабец». Нарадзіўся ў сям’і Самуэля. Меў братоў Ежы і Андрэя.
28 жніўня 1726 г. у Вільні ўступіў у Таварыства Ісуса. Праходзіў навучанне на працягу 8 гадоў. Яшчэ 8 гадоў прысвяціў прапаведніцкай дзейнасці. Займаў высокія пасады ў езуіцкіх навучальных установах. У 1743—1744 гг. — прэфект школ езуіцкіх у Вільні. 2 лютага 1744 г. склаў апошнія зарокі. З 1844 па 1848 гг. — прафесар філасофіі, а ў 1747—1748 гг. — яшчэ і прафесар тэалогіі ў Вільні. У 1748—1752 гг. — прэфект езуіцкіх школ у Навагрудку, Вільні і Варшаве. З 1752 г. займае пасаду рэгента езуіцкага канвікта ў Вільні і, пераўтварыўшы яго ў самастойную навучальную ўстанову — Collegium Nobilium, становіцца яго першым рэктарам (да 1758 г.). Потым быў рэктарам Нясвіжскага (1758—1763), Полацкага (1763—1766) і Мінскага калегіумаў (1766—1770). З 1770 па 1773 гг. — у Нясвіжы. Апошнія гады жыцця, якія прыйшліся на час пасля скасавання Таварыства Ісуса (1773), правёў у Варнеі (Літва).
Фласофскія і грамадска-палітычныя погляды
Аўтар рэлігійна-маралізатарскага твора «Нядзельныя казанні» («Kazania niedzielne», Вільня, 1753). Стаяў на пазіцыях адкрытага тэізму. Вучэнне Дэмакрыта і Эпікура аб вечнасці атамаў і ўзнікненні рэчаў з іх камбінацый называе «байкамі і выдумкамі». Адмаўляў ён і пантэістычнае атаясамліванне Бога і прыроды. На яго думку, залежнасць душы да цела трэба разумець не абсалютна, а ўмоўна, бо душа звязана з целам толькі пры жыцці чалавека. Бог паклапаціўся аб бессмяротнасці душы таму, што гэта дазваляе яму найлепшым чынам праяўляць справядлівасць: узнагароджваць за добрыя і караць за кепскія справы.
У сваіх пропаведзях Абрамовіч узнімаў праблемы грамадскага жыцця (у прыватнасці, сацыяльнай няроднасці), асуджаў бязмежную эксплуатацыю, заклікаў прыхаджан да дабрачыннасці на карысць бедных, пакоры і цярплівасці. Падзел людзей на багатых і бедных тлумачыў як вынік мэтавай дзейнасці Бога, які рабіў гэта дзеля гармоніі ў адносінах паміж людзьмі, каб «убогія маглі служыць багатым, багатыя — карміць убогіх». У той жа час ён абураўся тым, што вынікі «крывавай працы бедных» дастаюцца багатым, якія, як п’яўкі, смокчуць кроў сваіх ахвяр. Пагражаючы божымі карамі, заклікаў багатых аддаваць бедным хоць бы частку таго, што яны напрацавалі ўласнымі рукамі.
Ізбішча
Ізбішча мае наступныя значэнні:
NGC 3139
NGC 3139 (іншыя абазначэнні — MCG -2-26-34, NPM1G -11.0259, PGC 29583) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Хвоя (Зэльвенскі раён)
Хвоя — батанічны помнік прыроды мясцовага значэння ў Зэльвенскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Размешчаны ва урочышчы Манькаўшчына за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Чырвонае Сяло, у квартале 167 Зэльвенскага лясніцтва Слонімскага лясгаса.
Вышыня дрэва складе 22 м, дыяметр ствала на ўзроўні грудзі — 115 см, узрост — каля 110 гадоў.
Заходняя Дзвіна
Заходняя Дзвіна, або Дзвіна (Западная Двина, Daugava) — рака ў Расіі, Беларусі і Латвіі, адна з буйнейшых рэк Беларусі.
Даўжыня ракі 1020 км, у межах Беларусі 335 км. Плошча вадазбору 87,9 тыс. км², у межах Беларусі 33,2 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 666 м³/с. Агульнае падзенне ракі на Беларусі 38 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,12 ‰. Паводле Арлова і Сагановіча, старыя назвы — Эрыда́н, Рубо́н, Рудо́н, Дуна́, Дзіна́, Віна́.
Асноўныя прытокі
Справа: Усвяча, Валынка, Шэвінка, Обаль, Палата, Дрыса, Сар’янка.
Злева: Каспля, Лучоса, Крывінка, Ула, Тураўлянка, Ушача, Дзісна, Друйка, Каменка.
На рацэ
Гарады: Андрэапаль, Заходняя Дзвіна, Віцебск (порт), Полацк, Наваполацк, Дзісна, Верхнядзвінск, Даўгаўпілс, Рыга.
Гарадскія пасёлкі: Сураж, Руба, Бешанковічы.
ГЭС: Кегумская, Плявіньская, Рыжская.
Агульнае
Пачынаецца на Валдайскім узвышшы з возера Каракіна (Цвярская вобл.) на вышыні 221 м над узроўнем мора, упадае ў Рыжскі заліў Балтыйскага мора. Цячэ на Беларусі пераважна з усходу на захад па Суражскай нізіне, паміж Гарадоцкім і Віцебскім узвышшамі і на большым сваім працягу — па Полацкай нізіне.
Жыўленне ракі мяшанае (пераважна снегавое з вялікай доляй грунтавога). Асаблівасць рэжыму — высокае веснавое разводдзе, нізкая летне-асенняя межань з частымі дажджавымі паводкамі, устойлівая зімовая межань. На перыяд веснавога разводдзя прыпадае 56 %, летне-асеннюю межань 33 % , зімовую — 11 % гадавога сцёку. Веснавое разводдзе доўжыцца 60—70 дзён (з канца сакавіка да 1-й дэкады чэрвеня). Сярэдняя вышыня над самай нізкай межанню 4,4—9 м, найбольшы ўзровень у межах Беларусі 13,5 м (1931). Летне-асенняя межань (доўжыцца 4—5 месяцаў) нярэдка парушаецца дажджавымі паводкамі вышынёй да 6 м. Зімовая межань каля 70—80 дзён. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у 1-й дэкадзе красавіка. Найбольшая таўшчыня лёду 50—78 см (люты — сакавік). Веснавы ледаход 4—10 сутак. Найбольшы расход вады каля Віцебска 3320 м³/с (1991), Полацка 4060 м³/с (1956), найменшы адпаведна 8 м³/с (1940) і 25,4 м³/с (1938—39). Гадавы сцёк завіслых наносаў каля 320 тыс. т. Вада на працягу года (за выключэннем перыядаў веснавога разводдзя і летне-асенніх паводак) гідракарбанатна-кальцыевага класа з рэзка выражаным гідракарбанатным характарам.
Даліна трапецападобнай формы, каля гарадскога пасёлка Руба — каньёнападобная. Шырыня яе ў асноўным 3—4 км, паблізу ўпадзення Улы і на крайняй усходняй частцы Беларусі дасягае 10—15 км. Глыбіня ўрэза зменьваецца ад 20—30 м да 40—50 м. У будове даліны часцей за ўсё вылучаецца пойма і 2 (некаторыя даследчыкі адзначаюць 3—4) надпоймавыя тэрасы. Пойма ў межах Суражскай нізіны вузкая — да 60 м. Адрозніваюць 2 узроўні: нізкі (1,5—2 м над летнім урэзам ракі, заліваецца ў разводдзе кожны год) і высокі (4—5 м, заліваецца толькі пасля мнагаснежных зім). Аналагічная будова захоўваецца да Віцебска, прычым шырыня нізкай поймы 40—50 м, а высскай не перавышае 15—20 м. Каля г.п. Руба пойма звужаецца да 10—20 м. На Полацкай нізіне яна таксама вузкая, з дзвюма ўзроўнямі: ніжняя (2,5—3,5 м над летнім узроўнем вады) шырынёй 5—10 м і верхняя (5—5,5 м) 15—20 м. Толькі на асобных участках пойма пашыраецца да 300—500 м (зрэдку да 3 км).
Рэчышча звілістае, зарастае пераважна каля берагоў. Шырыня яго да вусця р. Ула 60—120 м, зрэдку да 190 м, каля мяжы з Латвіяй 100—140 м, зрэдку да 240 м. На рацэ існуюць парогі — на працягу 12 км вышэй Віцебска цягнецца Вярхоўскі парог, утвораны выхадам блізка да дзённай паверхні дэвонскіх даламітаў: парожыстыя ўчасткі трапляюцца ў сутоках Дзісны і Заходняй Дзвіны каля г. Дзісна, а таксама каля г. Верхнядзвінск. Дно пясчана-камяністае і пясчанае або пясчана-галечнае. Берагі ўмерана-стромкія, супясчаныя, радзей — пясчана-гліністыя з валунамі, вышынёй да 8 м, зрэдку да 22 м.
Іхтыяфаўна
Водзяцца: шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карась звычайны, верхаводка, гусцяра; каштоўныя — судак, мінога ручаёвая, стронга ручаёвая, галавень.
Суднаходства
Са старажытных часоў Заходняя Дзвіна — важны гандлёвы шлях, у 9—11 ст. па ёй праходзіла адно з асноўных адгалінаванняў шляху з варагаў у грэкі. З 1229 года, згодна з Смаленскай гандлёвай праўдай, па рацэ да Смаленска, Полацка і Віцебска хадзілі на судах нямецкія купцы. Рака злучана Бярэзінскай воднай сістэмай (не дзейнічае) з Дняпром.
Рака прыдатна для суднаходства ад Веліжа (Расія) да Верхнядзвінска, у ніжнім цячэнні (у межах Латвіі) — на асобных участках.
Рэгулярнае пасажырскае суднаходства на Дзвіне пачалося з 1892 г., калі ў гэтых мясцінах з’явіліся параходныя кампаніі. Параходы «Атлет», «Борец», «Гигант», «Силач» бралі на борт не больш за 20 пасажыраў і развозілі іх паміж Веліжам і Бешанковічамі. 27 красавіка 1919 года на рацэ адбылося крушэнне парахода «Надзея».
Падчас Грамадзянскай вайны на Дзвіне дзейнічала Заходнядзвінская ваенная флатылія, якая была сфарміравана ў 1919 г. з 21 баявога карабля. База флатыліі размяшчалася ў Віцебску.
У наш час Дзвіна як транспартная артэрыя амаль не выкарыстоўваецца.
Экалагічныя мерапрыемствы
Для памяншэння забруджвання Заходняй Дзвіны на прамысловых і камунальных прадпрыемствах ствараюцца ачышчальныя збудаванні, вядзецца кантроль за гідратэхнічным рэжымам ракі, аднак стан ракі пакуль не паляпшаецца. У 1990 г. у Наваполацку здарылася аварыя, якая аказала адмоўны ўплыў на іхтыяфаўну да самага вусця ракі, падобная аварыя адбылася і ў 2007 годзе.
Спакой нам толькі сніцца
«Спакой нам толькі сніцца» (Ramybė mūsų sapnuose) — мастацкі фільм 2015 года рэжысёра.
Фільм быў прадстаўлены ў асноўнай конкурснай праграме ігравога кіно 22-га Мінскага міжнароднага кінафестывалю «Лістапад».
Сюжэт
Мужчына, яго маладая сяброўка і шаснаццацігадовая дачка аднойчы ўлетку прыязджаюць у вёску на выходныя. Адносіны паміж парай складаныя. Дачка цяжка перажывае крызіс дарослых, адчувае сябе самотнай. Яна жыве ў сваім свеце таямніц і фантазій. На сядзібе ў яе ёсць сябар, вясковы хлопчык. Аднойчы ён крадзе ў паляўнічага стрэльбу з аптычным прыцэлам…
Узнагароды
Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 5 кінаўзнагародамі і яшчэ 7 намінацыямі.
Кантонская Вікіпедыя
Раздзел заснаваны 25 сакавіка 2006 года. Станам на 1 2023 года змяшчае  NaN артыкулs.
Карно
Карно — французскае прозвішча:
Старшы лейтэнант
Ста́ршы лейтэна́нт (lieu tenant — намеснік, ад lieu — месца і tenant — займае) — воінскае званне малодшага афіцэрскага саставу ва ўзброеных сілах і сілавых структурах шэрагу дзяржаў, уключаючы Рэспубліку Беларусь.
У арміі Вялікага Княства Літоўскага адпавядала званню «паручнік». У Расійскай імперыі званне існавала толькі на флоце ў 1907—1917 гадах. У СССР было ўведзена ў 1935 годзе і адпавядала званню «палітрук». Ва ўзброеных сілах Рэспублікі Беларусь надаецца лейтэнантам пры адпаведнасці службовай катэгорыі, па заканчэнні вызначанага тэрміну выслугі ў папярэднім званні і інш.
Казанская танкавая школа
Казанская танкавая школа, аб'ект «Кама» (вытворнае ад назвы горада Казань і прозвішча Мальбрант) — нямецкая танкавая школа, створаная на тэрыторыі СССР, пад Казанню, для абыходу умоў Версальскага дагавора 1919 года. На падставе заключанага 16 красавіка 1922 г. падчас Генуэзскай канферэнцыі Рапальскага дагавора.
Дагавор аб арганізацыі танкавай школы быў заключаны 3 кастрычніка 1926 года ў Маскве. З нямецкага боку яго падпісаў кіраўнік «Цэнтра Масква» і ВІКА палкоўнік Х. фон дэр Літ-Томзен, з савецкай — начальнік IV разведвальнага ўпраўлення Штаба РСЧА Я. К. Берзін.
Руска-беларускі слоўнік Александровіча
«Руска-беларускі слоўнік» — нарматыўны (да 2-й пал. 1938) руска-беларускі слоўнік, выданы ў двух тамах у Мінску (1-я пал. 1937), і канчаткова складзены пад рэдакцыяй Андрэя Александровіча.
Адметнасцямі слоўніка былі надзвычай доўгі час, патрачаны на яго выпуск, і моцны ўплыў палітычных фактараў на яго падрыхтоўку. Праца над новым слоўнікам была ініцыяваная ў кастрычніку 1930, пасля масавых рэпрэсій у беларускай мовазнаўчай навуцы 1930 г. і забароны карыстання працамі «ворагаў народа». Здача ў друк планавалася на 1931, потым на 1932—1933, але рэальная праца над слоўнікам пачалася, відаць, не раней за пачатак 1932. Агульную рэдакцыю ў гэты час ажыццяўлялі П. Горын, А. Некрашэвіч, П. Шастакоў і П. Юргелевіч.
Як цэлае, слоўнік не быў, відаць, гатовы раней за вясну 1933. З іншага боку, Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі амаль і не друкавала слоўніка (відаць, першага тому) да таго часу. Палітычныя падзеі (новая хваля барацьбы з «нацыянал-дэмакратызмам» 1933—1934) спынілі выпуск, адзін з рэдактараў, А. Некрашэвіч, зняты з пасады, у прэсе была агучана думка пра тое, што «нацдэмы» стараліся «засмеціць» і новы, рыхтаваны да друку, слоўнік. Апроч таго, спатрэбілася і перапрацоўка слоўніка на новы правапіс. Між іншым, Прэзідыум АН БССР звяртаўся з просьбай рэдагаваць падрыхтаваны слоўнік і даць па ім разгорнуты водгук да Б. Тарашкевіча (8.9.1933), з невядомым вынікам. Каля канца 1933 — пачатку 1934 новым адказным рэдактарам быў прызначаны А. Александровіч.
Выпуск перапланаваны на 1934, не адбыўся, і імаверна, што ў канцы 1934 ранейшая праца была забракаваная, і пачатая падрыхтоўка новай рэдакцыі, з запланаванай здачай у друк у канцы 1935. Слоўнік, відаць, быў гатовы ў асноўным не пазней за ліпень 1935, атрымаў станоўчую рэцэнзію А. Александровіча, і было пастаноўлена (19.8.1935) тэрмінова здаць яго ў друк.