cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чалавек-бензапіла
Свет
Людзі, якія спецыялізуюцца на паляванні і найманні д’ябальскіх стварэнняў, званыя паляўнічымі на дэманаў (デビルハンター). Дэманы паходзяць з пекла і існуюць у цыкле паміж Зямлёй і пеклам: яны мігруюць на зямлю, калі іх забіваюць у пекле, і наадварот. У пекле насяляюць надзвычай магутныя дэманы, якія ўвасабляюць першабытныя страхі, якіх ніколі не забівалі. Перараджэнне кантралюецца Дэманам Пекла (地獄の悪魔).
Пры пэўных умовах дэман можа усяліцца ў цела мёртвага чалавека, набыўшы частку яго ўспамінаў і асобы — такая істота называецца апантаным (魔人). У рэдкіх выпадках апантаны можа захаваць сваю асобу і збалансаваць кантроль над целам са сваім насельнікам, з якім можа напрамую мець зносіны. Па чутках, дэманы, якія маюць гуманоідную форму па сваёй прыродзе, добразычлівыя да людзей.
Падзеі адбываюцца ў 1997 годзе, у альтэрнатыўнай часовай лініі, дзе Савецкі Саюз усё яшчэ існуе. Многія падзеі, такія як Халакост, СНІД і стварэнне ядзернай зброі, былі сцёртыя з гісторыі і цалкам спынілі сваё існаванне з-за паглынання адпаведных ім дэманаў Дэманам-бензапілой, і толькі магутная група дэманаў, вядомая як Чатыры Вершніка (Заваёва, Вайна, Голад, Смерць), памятае зыходныя падзеі.
Частка 1 — Бюро грамадскай бяспекі
Дэндзі — малады чалавек, які жыве ў беднасці і спрабуе пакрыць доўг свайго нябожчыка бацькі якудзы, працуючы паляўнічым на дэманаў, якому дапамагае сабака Поціта, Дэман-бензапіла і верны кампаньён. Дэндзі здраджваюць якудза, якія забіваюць яго за кантракт з Дэманам-зомбі. Поціта заключае кантракт з Дэндзі, зліваючыся з ім у форму гібрыда чалавека і дэмана, пры ўмове, што дэндзі выканае свае мары. Так Дэндзі становіцца чалавекам-бензапілой: ён выцягвае стартар з грудзей і пераразае ўсіх якудза. Пасля гэтага да яго звяртаецца каманда ўрадавых паляўнічых на дэманаў — Бюро грамадскай бяспекі на чале з Макімай, якая пераконвае яго ўступіць у іх шэрагі. Зачараваны яе дабрынёй і знешнасцю, Дэндзі далучаецца да іх і становіцца напарнікам апантанай крыві Паўэр і Акі Хаякавы. Макіма абяцае Дэндзі, што выканае любое яго жаданне, калі ён заб’е Дэмана-агнястрэла, вінаватага ў смерці мільёнаў людзей па ўсім свеце.
Праз некалькі місій група Дэндзі сутыкаецца з іншым гібрыдам — самурайскім мячом, помслівым якудза, відаць, саюзнікам Дэмана-агнястрэлу, які заключыў кантракт з Дэманам-катанай. Той атакуе падраздзяленне са сваёй партнёркай Аканэ Саватары, якая заключыла кантракт з Дэманам-змяёй. Макіме і паляўнічай на дэманаў Кабэні Хігасіяме атрымоўваецца выжыць і адбіць засаду, але атрад губляе ў выніку атакі многіх сваіх супрацоўнікаў, у тым ліку настаўніка Акі і сябра Кабэні. Каб адпавядаць таварышам па сіле, Дэндзі і Пауэр пачынаюць навучанне ў Кісібэ, дасведчанага паляўнічага на дэманаў, які не давярае Макіме. У той жа час Акі заключае кантракт з Дэманам-будучыні, які прадракае яму «жудасную смерць». Падраздзяленне пачынае контратаку супраць самурайскага мяча, захопліваючы яго, але Дэман-змяя пажырае Аканэ перш, чым яна паспявае выдаць якую-небудзь інфармацыю пра Дэмана-агнястрэла.
Праз некаторы час Дэндзі заводзіць раман з дзяўчынай па імі Рэджэ, якая на самай справе з’яўляецца гібрыдам-шпіёнам Савецкага Саюза, пасланым забраць сэрца Дэмана-бензапілы. У адказ на шчырасць Дэндзі дзяўчына прапануе яму разам збегчы, але хлопец вагаецца. Рэджэ ў лютасці атакуе бюро з дапамогай Дэмана-тайфуну. Дэндзі змагаецца з ёй і ўціхамірвае буянства дзяўчыны, прымаючы яе прапанову. Перш чым героі паспяваюць ажыццявіць свае планы ў жыццё, Макіма таемна захоплівае Рэдзэ. Дэндзі ж мяркуе, што тая кінула яго. Бітва Рэдзэ і Дэндзі раскрывае свету існаванне апошняга.
Па меры таго, як усё больш сродкаў масавай інфармацыі пачынаюць асвятляць працу Дэндзі ў якасці чалавека-бензапілы, на яго нацэльваюцца замежныя групы забойцаў: кітайская паляўнічая і былая напарніца Кісібэ Цюаньсі; таямнічы вораг Макімы па мянушцы «Санта-Клаўс»; тры «несмяротных» амерыканскіх брата і руская жанчына, настаўляе вучня. Дэндзі абсталяваны аховай, уключаючы Хірафумі Ёсідай, паляўнічым на дэманаў з прыватнага сектара. З братамі атрад хутка разбіраецца, Санта-Клаўс ж выкарыстоўвае сілы Дэмана-лялькі для нападу вялікім полчышчам. Сапраўдным «Санта-Клаўсам» аказваецца руская жанчына, і ўсе перамяшчаюцца ў пекла, дзе іх адольвае Дэман-цемра. Санта-Клаўс заключае кантракт з дэманам цемры і паведамляе, што яе нанялі, каб забіць Макіму. Макіма забірае групу з пекла, а Цюансі, якая апынулася гібрыдам, дапамагае Дэндзі перамагчы Санта-Клаўса. Макіма абезгалоўлівае Цюаньсі і знішчае рэшткі яе гарэма. Пасля інцыдэнту некалькі паляўнічых на дэманаў сыходзяць у адстаўку, уключаючы Кабэні Хігасіяма.
Пасля таго, як Дэндзі папраўляецца, Макіма паведамляе яму, што дэман-агнястрэл ужо нейтралізаваны і многія краіны кантралююць яго часткі. Пакуль Акі моліць Макіму забяспечыць бяспеку Паўэр і Дэндзі, прэзідэнт Злучаных Штатаў Амерыкі, у абмен на год жыцця кожнага амерыканца, загадвае дэману-агнястрэлу атакаваць Японію і забіць Макіму. Высвятляецца, што Макіма — Дэман-заваёва. Яна супрацьстаіць Дэману-агнястрэлу і перамагае, перад гэтым вымусіўшы Акі заключыць з ёй кантракт. Акі гіне ў бітве, і Дэман-агнястрэл забірае яго цела, ператвараючы юнака ў апантанага. Дэндзі і Паўэр падвяргаюцца нападу дэмана-агнястрэла, але з дапамогай мірных жыхароў Дэндзі забівае яго. Сыход Акі, які ажыццяўляе ў рэчаіснасць «жудасную смерць», прадказаную Дэманам-будучыні, спусташае галоўнага героя.
Макіма запрашае прыгнечанага тым, што адбылося Дэндзі ў свой дом. У гэты момант адрываецца сапраўдны твар Макімы — першапачаткова якая здавалася прыязнай, яна раптам забівае Паўэр, якая прыйшла павіншаваць Дэндзі з днём нараджэння, прама на яго вачах. Атрымліваючы асалоду ад узрушэннем маладога чалавека, Макіма пагражае забраць усё, што ён любіць. У дадатак да ўсяго дэман раскрывае Дандзі ісціну: менавіта ён забіў свайго бацьку, пасля падавіўшы гэтую падзею ў сваёй памяці. Гэта ставіць пад пагрозу анулявання кантракт Дэндзі з Поціта. У гэты момант Кісібэ здзяйсняе скаардынаваную атаку на Макіму, якая заклікае чалавека-бензапілу выратаваць яе. Кіруючы целам Дэндзі, Поціта прымае сваю сапраўдную форму. Макіма тлумачыць свае мэты: выкарыстоўваць здольнасці Поціта, якія пераўтвараюць рэальнасць, для стварэння лепшага свету; з гэтай мэтай ўрад надзяліў яе неўміручасцю. Змагаючыся з чалавекам-бензапілой пры дапамозе адурманеных гібрыдаў, сярод якіх самурайскі Меч, Рэдзэ і Цюаньсі, Макіма атрымлівае перамогу, паколькі ўзрослая папулярнасць Дэндзі моцна аслабіла Поціта. Па просьбе Поціта Паўэр часова адраджаецца як Дэман крыві з рэшткаў сваёй крыві ўнутры Дэндзі і збягае з чалавекам-бензапілой. Паўэр аднаўляе волю Дэндзі да жыцця цаной сваёй, прымушаючы яго даць абяцанне знайсці яе, калі яна перарадзіцца ў пекле.
Натхнёны грамадскай падтрымкай, Дэндзі ў апошні раз супрацьстаіць Макіме і перамагае яе, выкарыстоўваючы бензапілу, якую ён зрабіў з крыві Паўэр, каб абыйсці яе неўміручасць. Ён гатуе і з’ядае яе цела. Пазней Кісібэ паказвае адроджанага Дэмана-заваёвы — цяпер гэта маленькая дзяўчынка па імі Наюта. Ён просіць Дэндзі даглядаць за ёй, і Поціта падтрымлівае гэтую думку ў сне Дэндзі. Пазней Дэндзі паступае ў старэйшую школу і працягвае змагацца з дэманамі на вачах у грамадскасці.
Частка 2 — Школа
Аса Мітака — старшакласніца-інтраверт, якая наведвае Чацвёртую усходнюю старэйшую школу. У дзяўчыны праблемы з пошукам свайго месца ў грамадстве пасля смерці маці ад рук Дэмана-тайфуну. Аднойчы, выпадкова забіўшы гадаванца свайго класа Дэмана-курыцу Кукаре́ку (コケピー), яна сутыкаецца са старастай, якая заключыла кантракт з Дэманам-правасуддзем. Тая спрабуе забіць Асу, але яе ратуе Дэман-вайна. Ён з’яўляецца ў вобразе птушкі і заключае з Асай кантракт: дэман атрымлівае кантроль над целам Асы і ратуе ёй жыццё, але дзяўчына павінна будзе дапамагаць дэману ўліцца ў чалавечае грамадства. Адпусціць АСК дэман абяцае пасля забойства чалавека-бензапілы: ён хоча вярнуць Дэмана-ядзерную зброю, якога паглынуў Поціта. Аса і дэман, які назваўся імем Ёр, далучаюцца да школьнага гуртка паляўнічых на дэманаў, дзе становяцца таварышамі Хірафумі Ёсіды і Юка, таварыскай вучаніцы, якая хутка знаходзіць агульную мову з Мітакай.
Тым часам Дэндзі адаптаваўся да новага жыцця ў якасці старшакласніка, наведваючы чацвёртую ўсходнюю, і выкарыстоўвае сваю новаздабытую славу супергероя для прыцягнення жанчын, спадзеючыся аднойчы «выпадкова» раскрыць сваю асобу чалавека-бензапілы. Ёсіда сочыць за ім у рамках сваёй уласнай місіі. Ведаючы, што Дэндзі адчайна мае патрэбу ў дзяўчыне, Ёсіда знаёміць Дэндзі і Асу, спрабуе раскрыць ёй, што ён-чалавек-бензапіла, але беспаспяхова.
Аса выяўляе, што Юко таксама заключыла кантракт з Дэманам-правасуддзем і плануе адпомсціць усім, хто здзекаваўся над Асай. Выкарыстоўваючы дэманічныя здольнасці Ёр, Аса супрацьстаіць Юко, але выпадкова забівае яе. У гэты момант да Юко падыходзіць незнаёмка і ажыўляе яе, ператвараючы ў гіганцкага дэмана, які робіць пагром у школе. Дэндзі нападае на Юко, але ёй атрымліваецца сысці. Знявечаная Юко развітваецца з Асай і бяжыць па дапамогу, але гіне ад рук таямнічай фігуры, якая прадставілася чалавекам-бензапілой.
Аса працягвае спробы зблізіцца з Дэндзі і зрабіць яго сваім хлопцам, бо Ёр умее ствараць зброю з усяго, што Аса лічыць сваім, але ёй не атрымліваецца пераканаць сябе ў тым, што ён яе хлопец, да таго ж Наюта праяўляе ўласніцтва і перашкаджае ёй, хоць пазней усё ж прызнае, што Аса можа дапамагчы Дэндзі пераадолець комплексы, і просіць яго выратаваць дзяўчыну ад Дэмана-падзення, які напаў на яе. У працэсе бітвы дэман зацягвае іх у пекла, дзе яго разразае напалову пасля зніклы другі чалавек-бензапіла. Героі збягаюць з пекла, але Дэман-падзенне ўсё ж скормлівае іх чарвякаватаму дэману. Тады яго розум захоплівае Наюта, і ён выплёўвае іх. Дэман-голад, і тая што замовіла Дэману-падзенне забойства Асы для вызвалення Ёр, адпраўляе яго назад у пекла і прапануе Наюце як Дэману-заваёве саюз для процідзеяння, згодна з прадказанню Настрадамуса, канцу света ў ліпені 1999 года, калі ўсе людзі, як лічыцца, памруць і застануцца толькі дэманы.
Арганізацыяй, у якой складаецца Ёсіда, аказваецца царква чалавека-бензапілы. Пасля апошняй сутычкі частка публікі патрабуе ўсталяваць над чалавекам-бензапілой кантроль, адбываюцца сутыкненні пратэстоўцаў з царквой. Пагражаючы разлучыць Дэндзі з Наютай, Ёсіда забараняе яму ператварацца ў чалавека-бензапілу, і яго маску прымае на сябе адзін з царкоўнікаў. Па савету Дэмана-голаду Ёр і Аса пачынаюць адцягваць увагу публікі на сябе, забіваючы многіх дэманаў, чым яшчэ больш саслабляюць Дэндзі.
Чатыры Вершнікі
Чатыры Вершнікі (４人の騎士) — група магутных дэманаў, назва якой адсылае да Чатырох вершнікаў Апакаліпсіса. Яны адзіныя, хто помніць пра існаванне дэманаў, паглынутых Дэманам-бензапілой. Кожны з Чатырох Вершнікаў утойвае асабістую крыўду на Дэмана-бензапілу і плануе скарыстаць яго смерць у сваіх мэтах.
Манга
«Чалавек-бензапіла» быў напісаны і праілюстраваны Тацукі Фудзімота. Першая частка мангі, «Бюро грамадскай бяспекі» (公安編) 公安編  Да: ан-хэн), выходзіла ў штотыднёвым часопісе Weekly Shonen Jump выдавецтва Shueisha з 3 снежня 2018 года па 14 снежня 2020  . Shueisha сабралі свае кіраўніка ў адзінаццаць асобных танкабонаў, якія выходзілі з 4 сакавіка 2019 года па 4 сакавіка 2021 года.
Анімэ
14 снежня 2020 года было абвешчана, што манга атрымае адаптацыю: анімэ-тэлесерыял вытворчасці MAPPA. У мангі была сцэнічная прэзентацыя на Jump Festa ’21 як частка серыі сцэнічных прэзентацый Jump Studio, якія праходзілі онлайн ў 19-20 снежня 2020 года. Першы трэйлер анімэ-серыяла быў паказаны на мерапрыемстве mappa Stage 2021 — 10th Anniversary, які адбыўся 27 чэрвеня 2021 года. Над анімэ працавалі: Рю Накаяма (рэжысёр), Макота Накадзона (галоўны рэжысёр эпізоду), Хіросі Сэка (сцэнар), Кадзутака Сугіяма (дызайн персанажаў) і Кіетака Асіяма (дызайн дэманаў).
Саўндтрэк
Музыка напісана Кэнсукэ Усіа. Першы EP саўндтрэк (эпізоды 1—3) выйшаў 26 кастрычніка 2022 года; другі EP (эпізоды 4—7) выйшаў 23 лістапада 2022 года; трэці EP (эпізоды 8—12) выйшаў 28 снежня 2022 года .Поўнафарматны альбом Chainsaw Man Original Soundtrack Complete Edition — chainsaw edge fragments — выйшаў 23 студзеня 2023 года .Пачатковую тэму пад назвай «Kick Back» выканаў Кэнсі Енэдзу. Кожны эпізод змяшчае унікальны эндзінг.
Іншыя медыя
Кампанія Good Smile выпускае фігуркі-нэндроіды, заснаваныя на персанажах мангі, пачынаючы з кастрычніка 2021 года.
Выстава Chainsaw Man Manga Exhibition прайшла ў галерэі Space Hachikai у раёне Tower Records (Сібуя) з 12 чэрвеня па 4 ліпеня 2021 года.
Серафім Уладзіміравіч Сабко
Серафім Уладзіміравіч Сабко (нар., Кіеў — ) — украінскі каскадзёр, трэнер гістарычнага фехтавання.
Заснавальнік гістарычнай рэканструкцыі і ролевага руху ў Украіне. Займаўся некалькімі кірункамі гістарычнай рэканструкцыі, у т.л. сярэднявеччам, казацтвам, наполеонікам. Быў трэнерам гістарычнага фехтавання ў спорт-клубе «Арэна». Памёр на 52-м годзе жыцця, ад інсульту. Пахаваны на Лясных могілках у Кіеве, недалёка ад цэнтральнага ўваходу, у каралеўскім касцюме, даспехах, з мячом і пад гукі валынкі.
Прымаў удзел у здымках многіх гістарычных фільмаў, у тым ліку  : «Рычард Ільвінае Сэрца», «Чорная страла», «Цяжка быць богам», «Легенда аб княгіні Вользе», «Яраслаў Мудры», «Мамай», «Квенцін Дорвард — каралеўскі стралок».
Яакаў Бекенштэйн
Яакаў Давід Бекенштэйн (іўр. ‏יעקב בקנשטיין‏‎;,  — , ) — ізраільскі фізік-тэарэтык. Першым у свеце выказаў ідэі адносна выкарыстання тэрмадынамікі да апісання чорных дзірак. Лаўрэат прэміі Вольфа па фізіцы 2012 года. Член Ізраільскай акадэміі прыродазнаўчых і гуманітарных навук.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Мехіка. Яго бацькі — Ёсеф і Эстэр Бекенштэйн — эмігравалі ў Мексіку з Польшчы. Яшчэ ў дзяцінстве пераехаў з сям’ёй у ЗША. Вышэйшую адукацыю атрымаў у політэхнічным універсітэце Брукліна, Нью-Ёрк, ступень доктара — у Прынстанскім універсітэце ў 1972 годзе. У 1974 годзе пераехаў у Ізраіль, дзе пачаў выкладаць фізіку ва ўніверсітэце імя Бэн-Гурыёна. З 1990 года выкладаў у Яўрэйскім універсітэце. У 2015 годзе быў удастоены прэміі Эйнштэйна ад Амерыканскага фізічнага таварыства за наватарскую працу па энтрапіі чорных дзірак і намаганняў па аб’яднанні квантавай механікі і гравітацыі. Памёр 16 жніўня 2015 года ў Хельсінкі.
Губічы (Буда-Кашалёўскі раён)
Гу́бічы (, Губичи) — аграгарадок у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Цэнтр Губіцкага сельсавета.
Размяшчэнне
У 20 км на захад ад Буда-Кашалёва, 8 км ад чыгуначнай станцыі Шарыбаўка (на лініі Жлобін — Гомель), 56 км ад Гомеля.
Транспартная сетка
Аўтадарога злучае вёску з Буда-Кашалёва.
Планоўка складаецца з доўгай, ледзь выгнутай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і перакрыжаванай на ўсходзе доўгай выгнутай вуліцай. З поўдня да галоўнай далучаюцца дзве кароткія прамалінейныя вуліцы. Забудова двухбаковая, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. У 1986 годзе пабудаваны цагляныя дамы на 139 кватэр, у якіх змесцаваліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў пасля Чарнобыльскай катастрофы.
Гісторыя
Пасля першага падзела Рэчы Паспалітай (1772 год) у складзе Расійскай імперыі. Па рэвізскіх матэрыялах 1858 года ва ўладанні памешчыкаў Чышчыцаў і Маеўскіх. Дзейнічалі бровар, валюшня, пазней пачаў працаваць хлебазапасны магазін. У 1895 годзе адкрыта школа граматы. Па перапісу 1897 года знаходзіліся: хлебазапасны магазін, 3 вятракі, карчма. У 1909 годзе 1162 дзесяцін зямлі, млын, у Недайскай воласці Гомельскага павета Магілёўскай губерні.
У 1924 годзе адкрыта 4-хгадовая школа, якая знаходзілась ў наёмнай сялянскай хаце.
Альберт фон Буксгёўдэн
Альберт фон Буксгёўдэн, таксама Альберт фон Апельдэрн (ням.: Albert von Buxthoeven; , Буксгёўдэн — , Рыга) — рыжскі біскуп у 1199—1229 гадах.
Губічы (Буда-Кашалёўскі раён)
Гісторыя
У 1929 годзе арганізаваны калгасы імя М. І. Калініна і імя Л. Б. Красіна, працавалі смолзавод, гамарня, ваўначоска, 4 вятракі. У савецка-фінскую вайну 1939-40 гадоў загінулі 3 жыхара вёскі. Падчас Вялікай Айчыннай вайны 17 жніўня 1941 гады пры прарыве акружэння каля вёскі часткі 154-й стралковай дывізіі разграмілі штаб 134-й нямецкай пяхотнай дывізіі і захапілі каштоўныя дакументы. У лістападзе 1942 года акупанты спалілі 113 двароў і забілі 9 жыхароў. 2 сакавіка 1943 года партызаны разграмілі гарнізон, створаны акупантамі ў вёсцы. Каля вёскі загінулі 74 савецкія салдаты, сярод якіх салдаты 96-й стралковай дывізіі 56-й стралковага корпуса, якія ўдзельнічалі ў вызваленні вёскі, і 11 партызан (пахаваны ў брацкай магіле на заходняй ускраіне). 153 жыхара вёскі загінулі на франтах. У 1959 годзе цэнтр калгаса імя Ф. Энгельса. Базавая школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, магазін, аддзяленне сувязі, Дом рамёстваў.
Воўкаўка (рака)
Во́ўкаўка — рака ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці, правы прыток ракі Лоша (басейн Нёмана).
Даўжыня 4,4 км. Пачынаецца за 1,1 км на поўнач, вусце за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Глінкі, прыкладна за 1,8 км ад вёскі Смаляры. На ўсім працягу каналізаваная, у вярхоўі прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.
Франсіска Гоя
Франсіска Хасэ дэ Гоя-і-Лусьентэс (Francisco José de Goya y Lucientes;, Фуэндэтодас паблізу Сарагосы — , Бардо) — іспанскі мастак і гравёр, адзін з першых і найбольш яркіх майстроў выяўленчага мастацтва эпохі рамантызму. Прыдворны мастак іспанскіх каралёў Карла III Бурбона, Карла IV Бурбона і Фердынанда VII Бурбона.
Нараджэнне і маладосць у Іспаніі
Франсіска Гойя Лусьентес нарадзіўся ў 1746 годзе ў Сарагосе, сталіцы Арагона, у сям’і сярэдняга дастатку. Яго бацька — Хасэ Гоя — быў баск. Маці — Грас Лусьентэс — дачка беднага арагонскага ідальга. Праз некалькі месяцаў пасля нараджэння Франсіска, сям’я пераехала ў вёсачку Фуендэтодас, якая знаходзілася ў 40 км на поўдзень ад Сарагосы, дзе яны і пражылі да 1749 года (паводле іншых звестак — да 1760 года), пакуль рамантаваўся іх гарадскі дом. Франсіска быў малодшым з трох братоў: Каміла, старэйшы, стаў пасля святаром, сярэдні, Томас пайшоў па слядах бацькі. Хасэ Гоя быў вядомым майстрам па залачэнні, якому нават канонікі сабора Базыліка-дэ-Нуэстра-Сеньёра-дэль-Пілар даручаюць праверку якасці пазалоты усіх выяў, над якімі тады працавалі арагонскія майстры, якія рэканструявалі сабор. Адукацыю ўсе браты атрымалі даволі павярхоўную, Франсіска Гоя заўсёды будзе пісаць з памылкамі. У Сарагосе юны Франсіска быў аддадзены ў майстэрню мастака Лусана-і-Марцінес. У канцы 1763 года Франсіска прымае ўдзел у конкурсе на лепшую жывапісную копію гіпсавага Сілена, але 15 студзеня 1764 года за яго не падалі ніводнага голасу. Гоя ненавідзіць злепкі, ён прызнаецца ў гэтым нашмат пазней. У 1766 годзе Гоя трапляе ў Мадрыд і тут яго чакае новы правал на конкурсе ў Акадэміі Сан-Фернанда. Сюжэты для конкурсных работ звязаны з велікадушнасцю караля Альфонса X Мудрага і подзвігамі нацыянальных герояў-ваяроў XVI стагоддзя. Гэтыя сюжэты не натхняюць Гою. Да ўсяго іншага, Франсіска Бае, іншы малады жывапісец з Сарагосы і член журы конкурсу, з’яўляецца прыхільнікам ўзважаных формаў і акадэмічнага жывапісу, які не прызнае фантазіі маладога Гоі. Першую ж прэмію атрымлівае малодшы брат Бае, 20-гадовы Рамон… У Мадрыдзе Гоя знаёміцца з працамі прыдворных мастакоў, удасканальвае сваё майстэрства.
Падарожжа ў Італію
Паміж ліпенем 1766 года і красавіком 1771 года жыццё Франсіска ў Рыме застаецца загадкай. Вясной 1771 года ён удзельнічае ў конкурсе Пармскай акадэміі на карціну па антычнай тэме, называючы сябе рымлянінам і вучнем Бае. Кіруючым прынцам Пармы ў той час з’яўляўся Філіп Бурбон-Парма, брат іспанскага караля Карла III. 27 чэрвеня адзіная прэмія прысвоена Паола Бароні за «тонкі хупавы каларыт», тады як Гою папракаюць за «рэзкія тоны», затое прызнаецца «грандыёзны характар выпісанай ім фігуры Ганібала». Ён ганаруецца другой прэміяй Пармская Акадэміі мастацтваў, атрымаўшы 6 галасоў.
Вяртанне і праца ў Сарагосе
Капітул царквы дэль-Пілар звяртае ўвагу на маладога мастака, магчыма з-за яго знаходжання ў Рыме, і Гоя вяртаецца ў Сарагосу. Яму прапанавана выканаць эскізы для плафона капэлы архітэктара Вентура Радрыгеса. на тэму «Пакланенне імя Бога». У пачатку лістапада 1771 года капітул ўхваляе прапанаваную Гояй пробную фрэску і даручае яму заказ. Тым больш, што пачатковец Гоя згодны на суму 15 000 рэалаў, у той час як больш дасведчаны Антоніа Гансалес Веласкес запытвае 25000 за тую ж працу. 1 ліпеня 1772 года Гойя заканчвае роспіс, яго праца выклікае ў капітула захапленне яшчэ на стадыі прадстаўлення эскіза. У выніку Гоя запрошаны распісаць араторый палаца Сабрадзіэль, яму таксама стаў заступацца шляхетны арагонец Рамон Піньятэлі, чый партрэт ён напіша ў 1791 годзе. Дзякуючы Мануэлю Бае, Франсіска запрашаецца ў картузскі манастыр Аула Дэі, паблізу Сарагосы, дзе ён на працягу двух гадоў (1772—1774 гады) стварае 11 вялікіх кампазіцый на тэмы з жыцця Св. Панны Марыі. З якіх захаваліся толькі сем, і тыя сапсаваныя рэстаўрацыйнымі працамі.
Франсіска Бае пазнаёміў Гою са сваёй сястрой Хасефай, ад якой той быў у захапленні і неўзабаве спакусіў яе. У ліпені 1773 года Гое давялося ажаніцца на ёй, калі яна была на пятым месяцы цяжарнасці. Вяселле адбылася ў Мадрыдзе. Яму ў гэты час — 27 гадоў, а Хасефе — 26. Сваю жонку Франсіска называе «Пепай». Праз чатыры месяцы нарадзіўся хлопчык, якога назвалі Эўсэбіа, ён пражыў нядоўга і неўзабаве памёр. Усяго Хасефа нарадзіла пяць (паводле розных дадзеных і больш) дзяцей, з якіх выжыў толькі адзін хлопчык па імя Хаўер — Франсіска Хаўер Пэдра (1784—1854) — які стаў мастаком. Як толькі Гоі сталі даступныя сустрэчы з прыдворнымі арыстакраткамі, Хасефа была тут жа ім практычна забытая. Хоць Гоя заставаўся з ёй у шлюбе аж да яе смерці ў 1812 годзе, Гоя напісаў толькі адзін яе партрэт.
Гоя ў Мадрыдзе (1775—1792)
У 1775 годзе Гоя канчаткова з’ехаў у Мадрыд да свайго швагра Франсіска Бае і працаваў у яго ў майстэрні. Бае быў тады афіцыйным прыдворным мастаком караля Карла IV і каралевы Марыі Луізы.
Першай прыдворным замовай Гоі ў 1775 годзе сталі кардоны для серыі шпалер для сталовай прынца Астурыйскага, у будучыні Карла IV, у палацы Эскарыял. У іх прадстаўлены паляўнічыя сцэны, паляваннем жа захапляецца і сам Гоя. Франсіска стварае 5 кампазіцый і атрымлівае за іх 8000 рэалаў.
Для Каралеўскай шпалерной мануфактуры ў 1776—1778 гадах Гоя выконвае наступную серыю пано для сталовай прынца Астурыйскага ўжо ў палацы Пардо, сярод іх вылучаюцца «Танец на беразе Мансанареса», «Бойка ў харчэўні», «Маха і маскі», «Запуск змея» і «Парасон»
У 1778 годзе Франсіска атрымлівае дазвол на гравіраванне карцін Дыега Веласкеса, перавезеных толькі што ў Каралеўскі палац у Мадрыдзе. На працягу двух гадоў (1778—1780) Гойя стварае 7 кардонаў для шпалераў ў спальню прынца і яго жонкі і 13 — у іх гасціныя. Сярод гэтых работ вылучаюцца «Прачка», «Прадавец посуду», «Лекар» або «Мяч». Тэма іспанскай народнага жыцця лічыцца цалкам новай і імпануе заказчыкам. У тым ліку мода на такую тэматыку спрыяе дэбюту Гоі пры двары: у пачатку 1779 года ён не без поспеху паказвае каралю 4 свае карціны. Праз некаторы час Гоя ўжо просіць месца прыдворнага мастака, але яму адмаўляюць. Яго не падтрымлівае яго швагер Франсіска Бае, не жадаючы дзяліць з ім месца першага жывапісца караля. Сам жа Гоя да таго часу стварыў сабе капітал у 100 000 рэалаў. У маі 1780 года з-за прыпынення вырабу шпалераў на каралеўскай мануфактуры Гоя заключае кантракт на роспіс купала сабора дэль Пілар за 60 000 рэалаў. Працуе Гоя хутка і пад кіраўніцтвам Бае. Паміж двума мастакамі ўзнікае канфлікт, у які ўцягнуты і капітул сабора: Гоя адмаўляецца ўносіць патрабаваныя сваім кіраўніком папраўкі ў працу. У выніку ён усё ж іх уносіць, але з-за гэтай крыўды на швагра і Арагонскай духавенства доўгі час не будзе з’яўляцца ў роднай Сарагосе.
Пасля смерці Карла III ў 1789 годзе стаў прыдворным мастаком Карла IV і з 1799 года яго першым жывапісцам. Пасля прызначэння ён напісаў шэраг невыразных партрэтаў караля і яго жонкі. У двара, які напружана сачыў за падзеямі Французскай рэвалюцыі, прапала цікавасць да ўпрыгожвання палацаў — і зараз у Гоі няма заказаў на кардоны для шпалераў. На асвечаных іспанцаў пачаліся ганенні: шэраг яго сяброў падвяргаюцца арышту або знаходзяцца фактычна ў спасылцы. Самога ж Гою ў ліпені 1790 адпраўляюць у Валенсію «падыхаць марскім паветрам». Але ўжо ў кастрычніку Гоя напісаў у Сарагосе партрэт свайго сябра Марціна Сапатэра, самотнага і багатага негацыанта, з якім Франсіска быў у рэгулярнай перапісцы з 1775 па 1801 год. Па вяртанні ў Мадрыд Гоя сутыкнуўся з інтрыгамі прыдворнага жывапісца Маэльі, толькі ўмяшанне Бае дапамагло становішчу Франсіска пры двары. У маі 1791 года ён скончыў эскіз да самага вялікага кардона для шпалеры ў кабінет караля ў Эскарыале, да «вясковага вяселлі». Па патрабаванні караля карціна была сацыяльна нейтральнай у адрозненне ад раней напісанага «Паяцы». У кастрычніку Гоя зноў апынуўся ў Сарагосе, дзе стварыў партрэт каноніка Рамона Піньятэлі, вядомы толькі ў копіі. У снежні таго ж года ён скончыў 7 пано для шпалер, якія сталі апошнімі яго кардонамі. З-за адсутнасці каралеўскіх і прыватных заказаў і таго, што амаль спыніліся перапіскі з Сапатэрай, лёс Гоі ў 1792 годзе застаецца малавядомым.
Хвароба і творчасць у 1793-1799-я гады
З лістоў Гоі вядома, што ў пачатку 1793 года ён быў цяжка хворы. У гэты час Гоя знайшоў прытулак у Кадысе ў мясцовага гандляра і калекцыянера Себасцьена Мартынеса, чый партрэт ён стварыў. Гою разбіў параліч, але дакладна дыягнаставаць хваробу мастака цяпер не ўдаецца. У любым выпадку, невылечная глухата Гоі стала следствам перанесенай хваробы. Улетку таго ж года ён вярнуўся ў Мадрыд і тут жа паслаў Бернарда дэ Ірыарце, віцэ-папячыцелю Акадэміі Сан-Фернанда, серыю станковых карцін на медных пласцінах на народную тэматыку. З-за вайны з Францыяй Гоя атрымаў заказ на партрэты вядомых камандзіраў іспанскай арміі: Антоніа Рыкардаса і лейтэнант-генерала Фелікса Калёна дэ Ларэатэгі, а таксама сваяка Хавельянаса, Рамона Пасада-і-Сота. Таксама ў 1794 годзе ён напісаў партрэт знаёмай актрысы Марыі Расарыё дэль Фернандэс, па мянушцы «Ла Тырана». Спаслаўшыся на цяжкую хваробу, Гоя адмовіў дырэктару каралеўскай мануфактуры на эскізы для шпалераў. У 1795 годзе Гоя стварыў партрэт герцага Альбы, а затым і яго жонкі — у поўны рост. Гісторыю аб узаемнай страсці Гойі і герцагіні Альбы прама не пацвярджае ні адзін з дакументаў, якія дайшлі да нас. У партрэтах Каэтана Альба можна знайсці намёкі на існаванне сувязі. Пазней жа ў «Капрычас» Гоя вельмі з’едлівымі малюнкамі адлюстраваў герцагіню. У невялікім палатне таго ж года Гоя захаваў Альбу з яе дуэнняй ў даволі фарсавай бытавой сцэне. У ліпені 1795 года памірае швагер Гоі Франсіска Бае, Гоя выставіў у Акадэміі і няскончаны партрэт. Франсіска беспаспяхова папрасіў Мануэля Гадо звярнуцца з хадайніцтвам да караля аб месцы першага прыдворнага жывапісца, затое ён абраны дырэктарам аддзялення жывапісу ў Акадэміі Сан-Фернанда з дараваннем у 4000 рэалаў.
Жыццё Гоі ў першыя гады XIX стагоддзя (1799—1808)
Для манархаў жа выхад «Капрычас» застаўся незаўважаным. У верасні 1799 года каралева заказала Гоі партрэт, які паказвае яе ў мантыльі. А ўжо праз месяц яна пазіравала і для коннага партрэта. 31 кастрычніка 1799 года Гою прызначылі першым прыдворным мастаком з дараваннем у 50 000 рэалаў у год. У тым жа годзе ён напісаў партрэты актрысы «Ла Тыраны» і паэта Леандра дэ Мараціна. У кампаніі з апошнім Гоя ў студзені 1800 года шукаў сабе новыя апартаменты, бо яго дом набыў Гадой для сваёй палюбоўніцы Пепіты Тудо. У красавіку Гоя напісаў партрэт жонкі Гадоя, графіні дэ Чынчон, дачкі дона Луіса. У чэрвені 1800 года Гоя купіў за 234 000 рэалаў дом на рагу вуліц Вальвердэ і Десэнганьё. У лістападзе таго ж года ў апартаментах палаца Гадоя заўважаная «Маха аголеная». Да чэрвеня 1801 года Гоя скончыў знакаміты «Партрэт сям’і Карла IV» (дзе адлюстраваў з псіхалагічнай дакладнасцю ўсіх членаў сям’і караля), партрэты караля і каралевы ў поўны рост і «Конны партрэт Карла IV», менш ўдалы, чым партрэт Марыі Луісы. У маі 1801 года Гоя напісаў таксама партрэт Гадоя ў важнай позе, на той момант — сумніўнага трыўмфатара «Апельсінавай вайны». У 1801—1803 гадах Франсіска напісаў 4 тонда і для ўласнага дома. У 1802 годзе з’явілася і «Маха апранутая», на якой намаляваная ўсё тая ж мадэль і ў той жа паставе, што і ў «Масе аголенай». У ліпені 1802 года памерла заступніца Гоі герцагіня Альба, захаваўся малюнак Гоі з праектам грабніцы для герцагіні. У ліпені 1803 года Гоя прапанаваў каралю для яго гравіравальнай майстэрні медныя дошкі «Капрычас» і непрададзеныя афорты. З гэтага часу да 1808 года Гоя перастаў атрымліваць заказы ад двара, але захоўваў жалаванне. Яго фінансавы стан дазволіў купіць яшчэ адзін дом на вуліцы дэ лос Рэес. У тым жа 1803 годзе памёр Сапатэра, з якім Гоя не перапісваўся з 1799 года. З 1803 да 1808 года Гоя ствараў амаль выключна толькі партрэты: маладога графа дэ Фернана Нуньеса (сына блізкага сябра Карла III), маркіза дэ Сан Адрыяна (тыповага іспанскага гранда і мача, сябра Кабаруса), маркізы дэ Вільяфранка (член сям’і Альба), дамы Ісабэль дэ Лоба-і-Порсель і партрэт дачкі герцага Асуна. У 1805 годзе Гоя зладзіў вяселле свайго 21-гадовага сына Хаўера з Гумерсіндай Гойкаэчэа, сваячкай буйных басконскіх фінансістаў. Гоя выканаў шэраг малюнкаў маладых і падарыў ім свой дом на вуліцы дэ лос Рэес. У гэты час заказчыкамі на партрэты стала буйная буржуазія, што зараджалася ў Іспаніі: Порсель, Феліс дэ Аасао (натураліст), Тэрэса Сурэда (жонка кіраўніка фарфоравай мануфактуры Буэна-Реціра), Сабас Гарсія, Пэдра Макартэ і іншыя. У 1806 годзе адбыўся арышт бандыта Марагаты, які выклікаў у народзе рэзананс. Гоя з гэтай нагоды стварыў 6 палотнаў.
«Бедствы вайны» (1808—1814)
1808 стаў годам узрушэнняў для ўсёй Іспаніі. Яна была акупаваная французамі, у Мадрыдзе ўспыхнула паўстанне, якое прывяло да зацяжной партызанскай вайны. Перад ад’ездам новага караля Фердынанда VII ў Баён, дзе ён будзе арыштаваны разам з усёй каралеўскай сям’ёй, Акадэмія Сан-Фернанда даручае Гою напісаць яго партрэт. Аднак сеанс быў скарочаным і, як аказалася, апошнім, таму Гою прыйшлося дапісваць партрэт па памяці. На працягу ваенных гадоў Гоя здолеў стварыць шэраг сваіх выдатных жанравых карцін: «Махі на балконе», «Дзяўчаты, або Ліст», «Бабулі, або Que tal?», «Кузніца» і «Ласарылья дэ Тормес». Але пад уражаннем ад таго, што адбывалася ў краіне, Гоя зноў узяўся за разец і стварыў цыкл афортаў «Бедствы вайны». Сюжэты гэтай серыі, працятыя нянавісцю да жахаў вайны і спачуваннем да нявінных ахвяраў «нахабнай волі» Напалеона I, адлюстраваны і ў палотнах таго перыяду ў Гоі. Толькі 2 карціны вылучаюцца з гэтага шэрагу ў малюнку вайны: «Ліццё куль» і «Выраб пораху ў гарах Сьера дэ Тардыента». Карціна «Пахаванне сардынкі», напісаная паміж 1812 і 1819 гадамі, таксама напоўнена палітычным падтэкстам. У чэрвені Гоя аўдавеў, памерла Хасефа. Падзел маёмасці паміж Гояй і яго сынам Хаўерам застаўся для нас адзінай крыніцай звестак аб паўсядзённым жыцці Гоі пасля смерці Сапатэра ў 1800 годзе.
У 1812 годзе ў Мадрыд ўваходзіць Уэлінгтан, Гоі даручылі напісаць яго партрэт. Аднак, паміж імі ўзнікла адкрытая непрыязнасць, якая выйшла ў незадаволенасць мадэлі працай Гоі і ледзь не прывяла да рэзкай сутычцы паміж імі. Пасля таго, як Іспанія была канчаткова вызвалена ад французаў, Гоя захаваў падзеі Мадрыдскага паўстання ў двух знакамітых палотнах: «Паўстанне на Пуэрта дэль Соль 2 мая 1808 года» і «Расстрэл мадрыдскіх паўстанцаў у ноч на 3 мая 1808 года» (абедзве каля 1814, Мадрыд, Прада).
Рэстаўрацыя Іспанскіх Бурбонаў (1814—1819)
Але 18 мая 1814 года Фердынанд VII адмяніў канстытуцыю 1812 года, распусціў картэсы, падвергнуў турэмнаму зняволенню шэраг ліберальных дэпутатаў. У абстаноўцы дыктатуры і ганенняў вялікая колькасць шэдэўраў Гоі былі схаваныя у Акадэміі Сан-Фернанда. З Гоі ж знялі ўсе падазрэнні ў супрацоўніцтве з французскімі захопнікамі (ён нават не атрымліваў жалавання падчас акупацыі) і дазволілі спакойна працаваць, хоць Фердынанд VII і ставіўся да Гоі варожа. 30 мая 1815 года кароль старшыняваў на генеральным савеце Філіпінскай кампаніі, дзе атрымаў значную пазыку. Гоі даручылі увекавечыць гэту падзею ў «Філіпіянскім савеце», дзе той па-майстэрску адлюстраваў прастору і светлавыя эфекты. Асобна Гоя напісаў амаль манахромныя партрэты членаў Кампаніі: Мігеля дэ Лардысабаля, Іньясіа Амульрыяна і Хасэ Муньярыса. Затое манументальны «Партрэт герцага дэ Сан-Карласа» выкарыстоўвае ўсе перавагі паліхраміі. У 1815 годзе адлюстраваў сябе ў «Пагрудным партрэце», дзе ён не выглядае на свае амаль ўжо 70 гадоў. У 1816 годзе ён стварыў новую серыю афортаў «Таўрамахію». Гою сталі заказваць партрэты дзеці яго ранейшых заступнікаў: «Дон Франсіска дэ Борха Тэльес Хірон», партрэт 10-га герцага Асуна, або яго сястры герцагіні Абрантэс. У студзені 1818 года Гоя скончыў вялікае палатно, якая выяўляе двух святой апякункі Севілі Хуст і Руфіна ў выглядзе пышнацелых мах, для Севільскага сабора. 19 лютага 1819 года Гоя набыў за 60 000 рэалаў сельскі дом пад назвай «Дом глухога», які размяшчаўся за мостам, які вядзе ў Сеговію з боку лугі Сан-Ісідра. У жніўні ён скончыў «Апошняе прычасце св. Язэпа Каласанскага» для царквы Эскуэлас Піяс ў Мадрыдзе. За гэтую працу Гоя атрымаў 16 000 рэалаў, з якіх 6800 вярнуў з павагі да героя карціны Прыёра і падарыў яшчэ сваю маленькую карціну «Маленне аб чашы».
«Чорныя карціны», жыццё ў Бардо і смерць (1820—1828)
У пачатку 1820 года Гоя цяжка захварэў. 4 красавіка ён у апошні раз прысутнічаў на акадэмічным пасяджэнні. Як мяркуецца, вясной ці летам 1823 года Гоя распісаў сцены свайго «Дома глухога» па-над яго ж шырокіх пейзажаў сцэнамі вечнага вар’яцтва і пошасці чалавецтва. Ён пазнаёміўся з Леакадзій дэ Вейс, жонкай прадпрымальніка Ісідра Вейса, якая затым разводзіцца з мужам. У яе нарадзілася дачка ад Гоі, якую назвалі Расарыта. Баючыся пераследу з боку новага ўрада Іспаніі, у 1824 годзе Гоя разам з Леакадзіяй і маленькай Расарытай выехаў у Францыю, дзе цяпер валадарыў Людовік ХVIII (а з 16 верасня 1824 года — Карл Х). У гэтай краіне Гоя правёў свае апошнія чатыры гады жыцця. Турбуючыся за ўласную бяспеку зімой 1823—1824 гадоў, Гоя знайшоў прытулак ў абата Дуасо. А ў маі 1824 года ён атрымаў дазвол на паездку на Пламбьерскія воды, але на самой справе Гоя перабраўся ў Бардо, дзе знайшлі прытулак многія яго сябры. Улетку таго ж года ён быў у Парыжы, дзе стварыў «Карыду» і партрэты сваіх сяброў: Хаакіна Ферэра і яго жонкі. Па вяртанні ў Бардо Гоя узяўся за новую для яго тэхніку літаграфіі: «Партрэт гравёра галаўнога» і 4 лісты пад назвай «Бардоскія быкі». Гоі перыядычна працягвалі адпачынак у Францыі. У маі 1825 года Франсіска зноў цяжка захварэў, але хутка паправіўшыся, ён стварыў хутка каля 40 мініяцюр на слановай косці. У 1826 годзе Гоя вярнуўся ў Мадрыд і дамогся ад двара дазволу сысці на супакой з захаваннем заробку і магчымасцю бываць у Францыі. У 1827 годзе ў Бардо Гоя напісаў партрэт банкіра Сант’яга Галоса, кіраўніка яго фінансамі, а таксама партрэт іспанскага гандляра Хуана Баўтыста Мугіра, сваяка сваёй нявесткі. Улетку таго ж года Гоя апошні раз быў у Мадрыдзе, дзе захаваў на палатне свайго 21-гадовага ўнука Марыяна Гою. Па вяртанні ў Бардо Гоя стварыў апошнія свае шэдэўры: партрэт былога алькальда Мадрыда Піо дэ Малін і эскіз «Малочніца з Бардо». У пачатку 1828 года Гоя рыхтаваўся да прыезду свайго сына з жонкай, якія ехалі ў Парыж. Франсіска прыняў іх у сябе ў канцы сакавіка, а 16 красавіка 1828 года памёр у сваіх апартаментах у Фосе дэ л’Інтэнданс у Бардо.
Творчасць
Творчасць Ф. Гоі вызначалася смелым наватарствам, страснай эмацыянальнасцю, фантазіяй, спалучэннем гратэску і рэальнасці, алегорыі і фантастыкі, вострай сацыяльнай сатырай і цвярозым аналізам рэчаіснасці, сімвалізмам, адчуваннем трагізму чалавечага жыцця: партрэты «Сям’я караля Карла IV» (1800), графіка — серыі афортаў «Капрычас» (1797-98), «Бедствы вайны» (1810-20), карціны «Маха апранутая» і «Маха аголеная» (абедзве каля 1802), «Паўстанне 2 мая 1808 года ў Мадрыдзе» (каля 1814), роспісы «Дома глухога» (загараднага дома, дзе ён жыў некалькі гадоў) і інш. Аднак і ў самых змрочных уяўленнях жорсткая цемра не можа падавіць уласцівае мастаку адчуванне вечнага руху, пастаяннага абнаўлення жыцця, што стала лейтматывам у карціне «Пахаванне сардзінкі» (каля 1814) і ў серыі афортаў «Таўрамахія» (1815).
Уплыў творчасці Ф. Гоі на жывапіс і графіку меў агульнаеўрапейскі характар і адчуваецца да сучаснасці.
Хірш
Хірш — прозвішча.
Санталавае дрэва
Санта́лавае дрэ́ва, сантал, сандалавае дрэва, белае, індыйскае (Santalum album) — кветкавая расліна роду сямейства.
Апісанне
Дрэва вышынёй каля 10 м, вечназялёнае, з густой кронай. Належыць да раслін-паўпаразітаў. Лісце супраціўнае. Кветкі зеленаватыя, чырвоныя, часам жоўтыя. Плод — касцянка.
Драўніна цвёрдая, з жаўтавата-карычневым ядром і белай абалонай, пахучая, мае ў сабе эфірны алей (3—6 %).
Пашырэнне
Пашырана ў Індыі, на паўвостраве Малака і астравах Малайскага архіпелага. Здаўна культывуецца ў Індыі, Кітаі і інш.
Драўніна прыгожая, пахучая, цвёрдая, трывалая, устойлівая да тэрмітаў. Ідзе на мастацкія вырабы, курыльныя палачкі для рэлігійных цырымоній і інш. Алей выкарыстоўваецца ў парфумерыі і медыцыне.
Часам тэрмінам «сандалавае дрэва» называюць дрэвы (бафія, дэрыс і інш.), якія маюць прыгожую і духмяную драўніну.
Башкартастан
Башкартаста́н (Республика Башкортостан; Башҡортостан Республикаhы; таксама Башкортостан) — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на схілах Паўднёвага Урала і ў Прыураллі. Мяжуе са Свярдлоўскай, Чалябінскай і Арэнбургскай абласцямі, Пермскім краем, а таксама з рэспублікамі Татарстан і Удмурція. Сталіца — горад Уфа.
Геаграфія
Башкартастан знаходзіцца на мяжы Еўропы і Азіі і займае часткі ўсходняй ўскраіны Усходне-Еўрапейскай раўніны (Перадуралле), горнай паласы Паўднёвага Урала і ўзнёсла-раўніннага Зауралля (Зауральскага пенеплена). Заходняя частка Башкартсастана — раўнінная, усходняя — пераважна гарыстая; у Перадураллі вылучаюцца Бугульмінска-Белябееўскае ўзвышша (на паўднёвым захадзе), адгор’і Агульнага Сырта (на поўдні), Уфімскае плато (на паўночным усходзе) вышынёй месцамі да 400—500 м і Ніжнебельская ўзгоркава-хвалістая раўніна. Паўднёвы Урал тут асабліва высокі (вышэйшы пункт горы Ямантау, 1640 м), мае шырыню да 150 км і складаецца з сістэмы мерыдыянальных хрыбтоў, водападзельным з’яўляецца хрыбет Уралтау. Хрыбты да поўдня зніжаюцца і пераходзяць у Зілаірскае плато. Распаўсюджаны карст. Башкартастан багаты на мінеральныя рэсурсы, асабліва нафту ў Перадураллі, дзе разведаны таксама радовішчы газу, вуглёў, каменнай солі. На усходзе радовішча жалеза, медзі, цынку, золата.
Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня — 14 ° С (Бірск), — 17,5 ° С (Кага), ліпеня 16,5 ° С (Кага), 20,5 ° С (Раеўскі). Сярэднегадавая колькасць ападкаў 400—500 мм у Перадураллі, каля 300 мм у Заураллі і звыш 500—600 мм у гарах. На раўнінах Башкартастана вегетацыйны перыяд (з тэмпературамі вышэй за 10 ° С) 120—135 дзён, а сума яго тэмператур 1800—2200 ° С.
Гісторыя
Старажытныя сляды чалавека, выяўленыя на тэрыторыі Башкартастана, адносяцца да эпохі палеаліту. У эпоху бронзы (3-2-е тыс. да н.э.) асноўным заняткам плямёнаў, якія засялялі тэрыторыю Башкартастана, была аселая жывёлагадоўля і пойменнае земляробства. Яны ведалі апрацоўку медзі, ганчарнае, ткацкае і кастарэзнае рамёствы. Іх нашчадкі перайшлі да качавой жывёлагадоўлі. У канцы гэтай эпохі ўзнікаюць патрыярхальна-радавыя адносіны. З 4 ст. н. э. з боку паўднёвай стэпавай паласы пачалося масавае пранікненне качавых плямёнаў ў Заходні Башкартастан. У пісьмовых арабскіх крыніцах башкіры згадваюцца ў 9-10 стст. пад назвай «башгірд» («башгурд»). У 9-13 стст. башкіры жылі ў Перадураллі, на Паўднёвым Урале і паміж рэкамі Волгай і Уралам; займаліся качавой жывёлагадоўляй, а таксама паляваннем, рыбалоўствам і бортніцтвам. У 10-13 стст. пачаўся распад радавых адносін. Башкіры пачалі вандраваць не радамі, а групамі ў 10-30 сем’яў.
Насельніцтва
Па дадзеных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года, колькасць насельніцтва Башкартастана складае 4 104 336 чалавек, з іх 2 626 613 гарадскіх, 1 447 723 сельскіх жыхароў. Мужчын — 1 923 233 чалавек, або 46,9 % ад агульнай колькасці.
Найбуйнейшыя гарады — Уфа (сталіца, 1042,4 тыс. жыхароў), Стэрлітамак (264,4 тыс. жыхароў), Салават (158,6 тыс. жыхароў), Нефцякамск (122,3 тыс. жыхароў), Акцябрскі (108,6 тыс. жыхароў).
Насельніцтва рэспублікі па дадзеных 2006 года складае 4063,4 тыс. чал. (4078,8 — 2005). Шчыльнасць насельніцтва 28,4 чал./км² (2006, 2005), удзельная вага гарадскога насельніцтва 59,6 % (2006) (59,7 % — 2005).
Этнічны склад насельніцтва: рускія — 36,3 %, башкіры — 29,3 %, татары — 24,1 %, чувашы — 2,9 %, марыйцы — 2,6 %, украінцы — 1,3 %, мардва — 0,6 %, удмурты — 0,6 %, беларусы — 0,4 %.
Усяго ў Башкартастане пражывае звыш 100 нацыянальнасцей. 96,4 % насельніцтва валодае рускай мовай. Башкірскай мовай валодае 25,8 %, татарская — 34,0 % насельніцтва.
Беларусы ў Башкартастане
Колькасць беларускага насельніцтва ў Башкартастане складае каля 17,5 тысячы чалавек (0.4 %). З іх большасць пражывае пераважна ў Уфе. На тэрыторыі Іглінскага раёна пражываюць 1600 беларусаў, продкі якіх перасяліліся сюды ў пачатку XX стагоддзя.
У Башкартастане дзейнічае рэспубліканскі беларускі нацыянальна-культурны цэнтр «Сябры», заснаваны ў 1996 годзе. У сяле Ігліно ён ладзіў Фестываль беларускай песні.
Эканоміка
Башкартастан займае першае месца сярод суб’ектаў Расійскай Федэрацыі па аб’ёме нафтаперапрацоўкі, вытворчасці бензіну, вытворчасці дызельнага паліва, пагалоўю буйной рагатай жывёлы, вытворчасці малака і мёду.
Тыдзень
Тыдзень, адзінка вымярэння часу роўная сямі дням: ад панядзелка да нядзелі ўключна (у некаторых краінах — ад нядзелі да суботы). Самы вялікі агульнапрыняты адрэзак часу, які мае дакладную колькасць дзён. Хаця тыдзень не мае прамой астранамічнай асновы, ён шырока выкарыстоўваецца як адзінка часу.
Сумеснае наступленне САТ і ВАА
Сумеснае наступленне САТ і ВАА — ваенная кампанія груповак «Сілы абароны Тыграя» (САТ) і «Вызваленчая армія Арома» (ВАА) супраць Узброеных сіл Эфіопіі.
Перадгісторыя
У лістападзе 2020 года ў рэгіёне Тыграй на поўначы Эфіопіі ўспыхнуў узброены канфлікт паміж мясцовай партыяй Народны фронт вызвалення Тыграя на чале з Дэбрэцыанам Гебрэмікаэлем і федэральным урадам прэм’ер-міністра Абія Ахмеда Алі. Да Дэбрэцыана далучыліся і іншыя тыграйскія апазіцыянеры, якія ўвайшлі ў так званыя «Сілы абароны Тыграя».
Тыдзень
Назвы дзён тыдня ў славянскіх мовах указваюць на іх месца пасля нядзелі: панядзелак, аўторак і г.д.
Сумеснае наступленне САТ і ВАА
Перадгісторыя
Па стане на восень 2021 года баевікі авалодалі значнай часткай Тыграя, а таксама ўварваліся ў суседні рэгіён Амхара. У гэты час САТ выходзіць на кантакт з групоўкай «Вызваленчая армія Арома», якая вяла баявыя дзеянні ў штаце Аромія. Яна да лістапада валодала некалькімі гарадамі ў заходняй, цэнтральнай і паўднёвай частках рэгіёну.
Ход падзей
31 кастрычніка «Вызваленчая армія Арома» бярэ Камісі. Адначасова тыграйцы захопліваюць Камбольчу. У раёне гэтых гарадоў сілы баевікоў злучаюцца.
5 лістапада было абвешчана аб стварэнні альянсу «Аб’яднаны фронт эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл», які аб’ядноўваў антыўрадавыя сілы. Туды ўвайшла партыя НФВТ і групоўка ВАА. Таксама далучыліся Фронт нацыянальнага вызвалення Сідама, Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара, Народна-вызваленчы рух Бенішангула, Дэмакратычны рух Агаў, Народна-вызваленчая армія Гамбелы, Дэмакратычная партыя Кімант і Самалійскі дзяржаўны супраціў.
16 лістапада САТ заявілі, што ўзялі пад свой кантроль гарады Атае і Сенбет у зоне Аромія ў рэгіёне Амхара. Паводле СМІ, паўстанцы вялі актыўнае прасоўванне ў бок Адыс-Абебы. У гэты час фіксавалася, што структура кіравання ўрадавых войскаў павалілася, і на фронце пачаўся хаос.
20 лістапада баевікі САТ—ВАА бяруць Дэгала і Мехал Меда, 21-га — Шэва Рабіт. 25 лістапада апазіцыйныя войскі падышлі да Дэбрэ Сіне.
Наступствы
1 снежня федэральныя войскі апублiкавалі справаздачу аб вызваленні Шэва-Рабіт у 220 км ад Адыс-Абебы. Яны таксама ўзялі шэраг бліжэйшых гарадоў, такія як Дэбрэ-Сіна, Веген-Тэна, Мезэзо, Малале і Лалібела. 5 снежня ўлады заявілі аб узяцці Дэсэ і Камболчы.
12 снежня лаяльныя НФВТ атрады адбілі горад Лалібела.
Ясэныця-Замкава
Ясэныця-Замкава (Ясени́ця-Замкова́) — вёска ў Старасамбірскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Нікеліна
Нікеліна (Nichelino) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 49061 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 2 443 чал./км². Займае плошчу 21 км². Паштовы індэкс — 10042. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Matteo.
Пентагон
Пентагон (літар. пяцікутнік) — будынак у Вашынгтоне, галоўная сядзіба Дэпартаменту абароны ЗША. Таксама, публіцыстычны сінонім для самога амерыканскага ваеннага ведамства. Збудаваны ў 1943, пяцікутны ў плане будынак застаецца адным з найбольшых офісных будынкаў у свеце памерамі (зв. 28 км калідораў) і персаналам (да 23 тыс. работнікаў і 3 тыс. абслугі), а таксама адным з найбольш эфектыўных — пераход паміж двума адвольнымі пунктамі будынку займае не болей за 7,5 мін.
Праект
Галоўнымі архітэктарамі праекту былі Эдвін Бергстрам і Дэвід Дж. Вітмер. Будынак быў задуманы і аформлены ў заданне ў ліпені 1941 начальнікам Аддзелу будаўніцтва Штабу галоўнага кватэрмайстра, брыгадным генералам Брэганам Б. Самервелам, і мусіў задавальняць патрэбу ў месцы для памножанага персаналу Ваеннага дэпартаменту ЗША, які тады мясціўся ў 17 розных будынках у трох гарадах. Заданая змястоўнасць будынку складала 40 тыс.ч. Асноўныя рысункі і перспектыўныя планы праекту былі скончаныя за 5 дзён, пад 22.7.1941, канчаткова ўхваленыя 14.8.1941.
Незвычайная пяцікутная форма будынку была вынікам яго пачатковай прывязкі побач з Арлінгтонскімі мемарыяльнымі могілкамі, на зямельным участку, зрэзаным на куце дарогай. Самая пачатковая форма — простакутніка са зрэзаным рогам, была адкінутая як неэфектыўная, што і абумовіла выбар формы правільнага пяцікутніка, які даў назву будынку. Дзеля эфектыўнасці выкарыстання месца быў прыняты план канцэнтрычных контураў, злучаных радыяльнымі, з канцэнтрычнымі раздзяляльнымі дварамі. Адметна, што эскізны і рабочы праект былі скончаныя за 34 дні.
Аднак, змяшчэнне будынку побач з Арлінгтонскім мемарыялам і на лініі прагляду ў бок гістарычнага цэнтру Вашынгтону, выклікала сур'ёзныя пярэчанні, і Ф. Рузвельт скарыстаў сваё права перамясціць пляцоўку далей на поўдзень, тым самым, між іншым, змясціўшы будынак у зону паводкавага затаплення.
Будаўніцтва
У найбольш напружаныя часіны на будоўлі працавалі ў тры змены 15 тыс.ч., уночы — пад святлом пражэктараў. Будоўля адбывалася так хутка, что часам апярэджвала праектаванне. Так, пяты паверх, які спачатку не планаваўся, застаўся без вокнаў.
Будоўля каштавала 83 млн долараў (: Кошты ЗША 1943), але з тым, што будынак замяніў сабою 17 іншых будынкаў Дэпартаменту абароны, ён акупіўся за 7 гадоў.
Точка
Точка — савецкі тактычны ракетны комплекс дывізіённага звяна (з канца 1980-х гадоў пераведзены ў армейскае звяно) распрацоўкі Каломенскага КБ машынабудавання.