cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ян Балабан
Ян Балабан (Jan Balabán;, Шумперк — , ) — чэшскі пісьменнік, перакладчык.
Біяграфія
Найбольш вядомая кніга Балабана — зборнік апавяданняў «Магчыма, мы сыходзім» (Možná že odcházíme, 2004), які найбуйнейшым штодзённікам «Lidové noviny» быў абвешчаны Кнігай года-2004, атрымаў галоўную літаратурную прэмію Magnesia Litera-2005 у галіне прозы і быў намінаваны на Дзяржаўную прэмію.
Акрамя таго, Ян Балабан выдаў зборнікі апавяданняў «Сярэднявечча» (Středověk, 1995), «Божы трос» (Boí lano, 1998), «Вакацыі» (Prázdniny, 1998), «Мы тут» (Jsme tady, 2006), аповесць «Чорны баран» (Černý beran, 2000) і раман «Куды ішоў анёл» (Kudy šel anděl, 2005).
Вялікія Камарнікі
Вялі́кія Кама́рнікі (, Великие Комарники) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Агародніцкага сельсавета.
Памяць з адвольным доступам
Памяць з адвольным доступам, аператыўная памяць (Random-access memory, RAM) — від камп’ютарных прыладаў для захоўвання інфармацыі. На сённяшні дзень існуе ў выглядзе інтэгральных схем, якія дазваляюць мець доступ да захаванай інфармацыі ў любым парадку (г. зн. адвольна). «Адвольна» ў гэтым выпадку падкрэслівае тое, што любая частка інфармацыі можа быць атрымана за пэўны час, незалежна ад яе месцазнаходжання і суадносін з папярэдняй часткай.
Тэрмін «памяць з адвольным доступам» часта асацыююць з энергазалежнымі тыпамі памяці (такімі як DRAM), дзе інфармацыя губляецца пасля адключэння сілкавання. Многія іншыя тыпы памяці таксама з’яўляюцца памяццю з адвольным доступам, у тым ліку большасць тыпаў памяці толькі для чытання і флэш-памяць (г. зв. NOR-flash).
Абмен данымі паміж працэсарам і аператыўнай памяццю адбываецца:
Даныя, якія знаходзяцца ў аператыўнай памяці, даступныя толькі ў той час, калі на модулі памяці падаецца напружанне, г. зн. камп’ютар уключаны. Знікненне на модулях памяці сілкавання, нават кароткачасовае, вядзе да скажэння ці поўнага знішчэння даных у АЗП.
Энергазберагальныя рэжымы працы мацярынскай платы камп’ютара дазваляюць пераводзіць яго ў рэжым «сну», што значна скарачае узровень спажывання камп’ютарам электраэнергіі. Для захоўвання зместу АЗП у гэтым выпадку ўжываюць запіс зместу аператыўнай памяці ў спецыяльны файл (у сістэме Windows XP ён называецца hiberfil.sys), альбо ў спецыяльны падзел (swap-partition у сістэме gnu/linux).
У агульным выпадку, аператыўная памяць утрымлівае даныя аператыўнай сістэмы і запушчаных на выкананне праграм, таму ад аб’ёму аператыўнай памяці залежыць колькасць задач, якія адначасова можа выконваць камп’ютар.
Аператыўная запамінальная прылада, АЗП — тэхнічная прылада, якая рэалізуе функцыі аператыўнай памяці.
АЗП можа быць выраблена як асобны блок ці ўваходзіць у канструкцыю, напрыклад аднакрыштальнай ЭВМ ці мікракантролера.
Гісторыя
ЭВМ першага пакалення можна лічыць пакуль эксперыментальнымі, таму ў іх ужывалася безліч разнастайных запамінальных прылад: на ртутных лініях затрымкі, электронна-прамянёвых і электрастатычных трубках. У якасці аператыўнай памяці ужываўся таксама магнітны барабан: ён забяспечваў дастатковую для камп'ютараў тых часоў хуткадзейнасць і ўжываўся ў якасці асноўнай памяці для захоўвання праграм і ўведзеных даных.
Пачынаючы з трэцяга пакалення большасць вузлоў камп'ютараў сталі вырабляць на мікрасхемах, у тым ліку і аператыўную памяць. Найбольшае распаўсюджанне атрымалі два віды АЗП: на аснове кандэнсатараў (дынамічная памяць) і трыгераў (статычная памяць). Абодва гэтыя віды памяці не здольны захоўваць даныя пры адключэнні сілкавання — для гэтай мэты выкарыстоўваецца энерганезалежкая памяць.
АЗП сучасных камп'ютараў
АЗП большасці сучасных камп'ютараў уяўляюць сабой модулі дынамічнай памяці, якія змяшчаюць паўправадніковыя ІС ЗП, арганізаваныя па прынцыпу прылад з адвольным доступам. Памяць дынамічнага тыпу танней, чым статычнага, і яе шчыльнасць вышэй, што дазваляе на той жа прасторы крэмніевай падложкі размяшчаць больш ячэек памяці, але пры гэтым яе хуткадзейнасць ніжэй. Статычная, наадварот, больш хуткая памяць, яле яна і даражэй. У сувязі з гэтым масавую аператыўную памяць ствараюць на модулях дынамічнай памяці, а памяць статычнага тыпу ўжываецца для стварэння кэш-памяці ўнутры мікрапрацэсара.
NGC 6177
NGC 6177 (іншыя абазначэнні — UGC 10428, MCG 6-36-49, ZWG 196.72, KUG 1628+351, PGC 58390) — спіральная галактыка з перамычкай (SBb) ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Інакенцій Міхайлавіч Смактуноўскі
Інаке́нцій Міха́йлавіч Смактуно́ўскі (сапраўднае прозвішча — Смактуно́віч;, сяло Таццянаўка, Томская вобласць, СССР — , Масква, Расія) — выдатны савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, народны артыст СССР (1974).
Біяграфія
Інакенцій Смактуноўскі нарадзіўся ў вёсцы Таццянаўка Томскай губерні (цяпер Шэгарскі раён Томскай вобласці); быў другім з шасцярых дзяцей у сям’і Міхаіла Пятровіча Смактуновіча (1899—1942) і Ганны Акімаўны Махневай (1902—1985).
Юпіцер
Юпі́цер (, Юпитер) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзяржынскага сельсавета.
Да мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Станькаўскага сельсавета.
Спіс акруг Мэна
Штат Мэн ЗША ўключае ў сябе 16 акруг. Першая акруга, Ёрк, была створана ў 1652 годзе, апошняя (Нокс) у 1860 годзе. На 2020 год насельніцтва штата складае 1,362,359 чалавек, такім чынам сярэдняя колькасць насельніцтва ў акрузе складае 85,147 чалавек. Плошча штата Мэн — 79,882 км², такім чынам сярэдняя плошча акругі складае 4,992 км², і сярэдняя шчыльнасць насельніцтва — 17,0 чал./км². Найбольш населенай акругай з’яўляецца Камберленд. Найменш населенай акругай з’яўляецца Піскатакуіс. Самай вялікай акругай па плошчы з’яўляецца Арустук, самай маленькай — Сагадахок.
Спіс акруг
У спісе прыведзены 16 акруг Мэна ў алфавітным парадку. Указана колькасць і шчыльнасць насельніцтва на 2020 год, плошча, год заснавання, размяшчэнне акругі на карце штата і акруговыя цэнтры. Па федэральным стандартам апрацоўкі інфармацыі (FIPS) кожная акруга мае пяцізначны код, прыведзены ў табліцы. Ён складаецца з кода штата (23 для Мэна) і трохзначнага кода акругі.
Спіс узнагарод і намінацый фільма «Розум і пачуцці» (1995)
«Ро́зум і пачу́цці» (Sense and Sensibility) — гістарычны драматычны фільм 1995 года рэжысёра Энга Лі, заснаваны на Джэйн Осцін 1811 года. Адаптацыяй кнігі займалася Эма Томпсан, яна ж сыграла адну з галоўных роляў у фільме. Іншыя галоўныя ролі выканалі Алан Рыкман, Кейт Уінслет і Х’ю Грант.
У цэнтры сюжэта жыццё дзвюх сясцёр — рамантычнай, але разумнай Элінар і страснай, ранімай Марыяны. Іх радаснае, бесклапотнае жыццё азмрочваецца смерцю бацькі і стратай маёмасці. Застаўшыся беспасажніцамі, сёстры не могуць наладзіць асабістае жыццё, не ўчыніўшы шкоды сям’і. У пэўны момант кожнай з іх трэба зрабіць выбар: розум або пачуцці…
Паводле сайта «Internet Movie Database» агульная колькасць узнагарод фільма дасягнула 33, акрамя таго карціна была адзначана яшчэ 49 намінацыямі. Найбольшай колькасцю ўзнагарод і намінацый адзначыліся:
Узнагароды і намінацыі
У змешчанай ніжэй табліцы кінафестывалі і кінапрэміі прыведзены ў храналагічным парадку.
Макс Бірбам
Макс Бірбам (, Лондан —, Рапала, Генуя) — англійскі эсэіст, парадыст і карыкатурыст.
Біяграфія
Атрымаў элітную адукацыю, паступіў у Оксфардскі ўніверсітэт. Там ён пазнаёміўся з Оскарам Уайльдам і яго асяродкам дзякуючы брату Герберту Бірбаму Тры, вядомаму акцёру. Па заканчэнні каледжа ён выяўляў схільнасць да дэндызму і гумарыстыкі.
У 1893 годзе Бірбам пазнаёміўся з мастаком Уільямам Ротэнстайнам, а той у сваю чаргу прывёў яго да Обры Бёрдслі і іншых сяброў літаратурных і мастацкіх колаў, блізкіх да выдавецтва «Бодлі Хэд». У Оксфардзе Бірбам не выказваў асаблівай стараннасці ў навучанні, але стаў даволі вядомым дзякуючы сваім стасункам з рознымі вядомымі людзьмі. У той жа час ён пачаў дасылаць свае артыкулы і карыкатуры ў разнастайныя лонданскія выданні, якія з энтузіязмам прымаліся. У 1894 годзе ўзыходзячай зоркай англійскай літаратуры ён скончыў Оксфард без аніякай навуковай ступені.
Актыўна друкаваўся ў «Жоўтай кнізе», дзе адзін час Обры Бёрдслі быў рэдактарам. У 1896 годзе выйшаў зборнік яго эсэ «Творы Макса Бірбама» (The Works of Max Beerbohm). У 1897 годзе ён змяніў Бернарда Шоу на пасадзе тэатральнага крытыка «Saturday Review», дзе прапрацаваў да 1910 года. У тым жа 1910 годзе Макс Бірбам ажаніўся і разам з жонкай з’ехаў у Італію. Там ён пражыў большую частку свайго жыцця, толькі на непрацяглы час наведваючыся ў Англію.
З 1935 года М. Бірбам вёў перадачы пра аўтамабілі, экіпажы і канцэртныя залі на BBC, пазней яны выйшлі асобнай кніжкай.
М. Бірбам у асноўным вядомы дзякуючы такім сваім творам, як «Калядная гірлянда» (цыкл пародый на літаратурныя стылі сучаснікаў), сатырычны раман пра жыццё Оксфарда «Зулейка Добсан», зборнік навэлаў «Сямёра мужчын», куды ўваходзіць «Энох Сомс», а таксама сваімі шматлікімі карыкатурамі на сучаснікаў і мастацкімі ілюстрацыямі.
Беларускія пераклады
Паасобныя творы М. Бірбама на беларускую пераклала Ю. Цімафеева.
Сады ў Старажытным Рыме
Сады ў Старажытным Рыме (hortii) ствараліся пад уплывам старажытнаегіпецкай, персідскай і старажытнагрэчаскай садовай тэхнікі.
Прыватныя рымскія сады былі звычайна падзелены на тры часткі. Першая — ксіст (xystus) — адкрытая тэраса, якая была злучана з домам порцікам. Другая частка — ambulation — была садам з кветкамі, дрэвамі і служыла для прагулак і сузірання. Трэцяя частка — gestation — уяўляла сабою алею.
Розныя версіі ўладкавання рымскіх садоў выкарыстоўваліся ў рымскіх паселішчах у Афрыцы, Брытаніі.
Прынцыпы афармлення рымскіх садоў пазней ужываліся ў садова-паркавым мастацтве эпохі Адраджэння, барока, неакласіцызму.
NGC 6178
NGC 6178 (іншыя абазначэнні — OCL 980, ESO 276-SC6) — рассеянае скопішча ў сузор’і Скарпіён.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
П’евэ-Сан-Джакама
П'евэ-Сан-Джакама (Pieve San Giacomo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Крэмона.
Насельніцтва складае 1424 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 102 чал./км². Займае плошчу 14 км². Паштовы індэкс — 26035. Тэлефонны код — 0372.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Опера Земпера
Опера Земпера (Semperoper) — оперны тэатр у Дрэздэне, пабудаваны па праекце Готфрыда Земпера і які з'яўляецца адной з галоўных славутасцяў горада. Размешчаны ў «Старым горадзе» (Altstadt) у непасрэднай блізасці ад Цвінгера і Дрэздэнскага замка-рэзідэнцыі.
За гады працы ў Оперы Земпера адбылося мноства прэм'ер, уключаючы прэм'еры твораў Рыхарда Вагнера, такія як «Лятучы галандзец», «Рыенцы», «Тангейзер», а таксама прэм'еры опер Рыхарда Штрауса, такіх як «Саламея», «Кавалер ружы» і «Электра». 9 з 21 оперы кампазітара былі ўпершыню пастаўлены ў Земперопере.
Опера Земпера з'яўляецца канцэртным залай для аднаго з найстарэйшых аркестраў свету - Саксонскай дзяржаўнай капэлы.
Першы будынак оперы
Яшчэ ў 1648 годзе на месцы Земпероперы існаваў тэатр, які з'яўляўся адным з першых сталых тэатраў, размешчаных на поўнач ад Альпаў. Пазней паблізу былі пабудаваныя яшчэ 8 тэатраў, а плошча, вакол якой яны былі размешчаны, атрымала назву Тэатральнай.
Ідэя стварэння новага опернага тэатра належала каралю Саксоніі Фрыдрыху Аўгусту II. Ён даручыў будаўніцтва прыдворнага тэатра архітэктару Готфрыду Земперу. Будаўніцтва працягвалася з 1838 па 1841 гг. Першапачаткова фінансаваць будаўніцтва планавалася са сродкаў караля, аднак у 1839 г. ён запатрабаваў ад парламента ўзяць выдаткі на сябе.
Адкрыццё тэатра адбылося 13 красавіка 1841 пастаноўкай «Юбілейнай уверцюры» Карла Марыі фон Вэбера і п'есы «Тарквата Таса» Ёгана Вольфганга фон Гётэ. Праз год у Дрэздэн пераехаў Рыхард Вагнер і заняў пасаду капельмайстра тэатра. У Земперопере адбыліся прэм'еры такіх операў кампазітара, як «Рыенцы», «Лятучы галандзец», «Таннгейзер». У іх Рыхард Вагнер выступаў таксама і ў якасці дырыжора.
У выніку пажара ў верасні 1869 г. тэатр быў цалкам знішчаны.
Часовы будынак
У гэтым жа годзе быў збудаваны часовы драўляны тэатр, які змяшчаў 1800 гледачоў. Ужо 2 снежня 1869 г. у «Драўляным балагане», як называлі гэты будынак у народзе, адбылося адкрыццё з прэм'ерай драмы Ёгана Вольфганга Гётэ «Іфігенія».
Другі будынак оперы
Пасля разбурэння паўстала пытанне аб аднаўленні тэатра. Меркаванні падзяліліся: частка гараджан прапаноўвалі аднавіць разбураны будынак, іншыя ж прапаноўвалі пабудаваць новы тэатр. У выніку было прынята рашэнне будаваць новы будынак. Таксама дыскусіі выклікала кандыдатура галоўнага архітэктара новай оперы. Дзякуючы подпісам, сабраным гараджанамі, Готфрыд Земпер, які з'яўляўся архітэктарам першага будынка, атрымаў замову і на будаўніцтва другога.
І ўжо ў 1871 г. пачалося ўзвядзенне новай оперы. Пад кіраўніцтвам Манфрэда Земпера, старэйшага сына Готфрыда Земпера, будаўніцтва было завершана ў 1878 годзе. Партал будынка ўпрыгожыла бронзавая квадрыга з Дыянісам і Арыяднай скульптара Іаганеса Шылінга (Johannes Schilling). Ля ўваходу ў тэатр былі ўстаноўлены скульптуры Ёгана Вольфганга Гётэ і Фрыдрыха Шылера, у нішах бакавых фасадаў — Шэкспіра, Сафокла, Мальера і Еўрыпіда. Унутраны інтэр'ер быў багата ўпрыгожаны з выкарыстаннем дарагіх матэрыялаў.
Другое адкрыццё адбылося 2 лютага 1878 выкананнем «Юбілейнай уверцюры» Карла Марыі фон Вэбер і п'есы «Іфігенія ў Таўрыдзе» Ёгана Вольфганга фон Гётэ.
На канец 19-га стагоддзя даводзіцца Дрэздэнскі перыяд творчасці Рыхарда Штрауса. У гэты час былі напісаныя і пастаўленыя такія оперы, як «Згаслыя агні» (1901 г.), «Саламея» (1905 г.), «Электра» (1909 г.) і «Кавалер ружы» (1911 г.).
Пасля Першай сусветнай вайны Саксонскі кароль адрокся ад пасаду. Прыдворны тэатр перайменавалі ў Саксонскі дзяржаўны тэатр.
У 1922 годзе галоўным дырыжорам тэатра стаў Фрыц Буш. Пры яго непасрэдным удзеле адбыліся прэм'еры опер Рыхарда Штрауса «Інтэрмецца» (1924 г.), «Алена Егіпецкая» (1928 г.) і «Арабэла» (1933 г.), а таксама «Доктар Фаўст» Феруча Бузоні (1925 г.), «пратаганіста» Курта Вейл (1926 г.) і «Кардыльяк» Паўля Хіндэміта (1926 г.). У 1933 годзе Фрыц Буш быў зняты з займанай пасады нацыянал-сацыялістамі.
Опера працягвала працаваць і падчас Другой сусветнай вайны. Толькі 31 жніўня 1944 г. праца тэатра была спынена. Апошняй пастаноўкай стаў «Вольны стралок» Карла Марыі фон Вэбера. Падчас бамбардзіроўкі Дрэздэна 13 лютага 1945 г., пры якой быў практычна цалкам разбураны цэнтр горада, моцна пацярпеў і будынак оперы, цэлымі засталіся толькі вонкавыя сцены і некаторыя скульптуры.
Трэці будынак оперы
Падчас бамбардзіроўкі Дрэздэна 13 лютага 1945 г., пры якой быў практычна цалкам разбураны цэнтр горада, моцна пацярпеў і будынак оперы, цэлымі засталіся толькі вонкавыя сцены і некаторыя скульптуры. Пасля вайны, падчас зносу паўразбураных будынкаў і расчысткі горада ад завалаў, руіны тэатра знесены не былі, а ў 1952 г. іх нават ўмацавалі, што ў далейшым палегчыла рэстаўрацыйныя працы, якія пачаліся толькі 24 чэрвеня 1977 г. і скончыліся праз восем гадоў. Яшчэ адно, сімвалічнае, адкрыццё тэатра адбылося ў дзень 40-годдзя бамбардзіроўкі Дрэздэна — 13 лютага 1985 г., паказам оперы Карла Марыі Вебера «Чароўны стралок». Апошнім «выпрабаваннем» для тэатра была паводка ў жніўні 2002 г., калі ўзровень вады ў Эльбе падняўся вышэй звычайнага на 9,40 метра, урон склаў 27 млн еўра. Пасля трохмесячных аднаўленчых работ тэатр зноў быў адкрыты для гледачоў. Адкрыццё тэатральнага сезона адбылося, замест запланаванага 13 жніўня, толькі 9 лістапада паказам балета «Ілюзіі як Лебядзінае возера». Пасля аб'яднання Германіі Дрэздэнская опера афіцыйна стала называцца «Саксонскай дзяржаўнай операй» (Sächsische Staatsoper).
13 студзеня 2016 года ў рамках святкавання 800-годдзя Дрэздэна зноў адбылося правядзенне балю ў Оперы Земпера, тым самым была адноўлена традыцыя, якая існавала з 1925 па 1939 гады. З таго часу баль ладзіцца ў будынку оперы штогод.
Земпер 2 (сцэна для рэпетыцый)
Ззаду гістарычнага будынка оперы Земпера з боку Эльбы пабудаваны будынак у форме куба, у якім размясцілася малая сцэна оперы або Земпер 2. Асноўнае прызначэнне будынка - правядзенне рэпетыцый, аднак магчыма выкарыстанне будынка і для пастановак спектакляў. Земпер 2 валодае ўсім неабходным для тэатра наборам памяшканняў і абсталявання, уключаючы зал на 200 гледачоў. Асаблівасцю малой сцэны з'яўляецца адсутнасць аркестравай ямы, што дазваляе стварыць больш камерную атмасферу падчас спектакляў.
Дырыжоры
За гады існавання Земпероперы ў яе сценах працавалі наступныя вядомыя дырыжоры:
Гісторыя оперы
З 1955 па 1962 год мастацкім кіраўніком опернага тэатра быў Франц Канвічны.
Макараўскае
Мака́раўскае — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 24 км на паўночны ўсход ад горада Лепель, каля вёскі Макараўшчына, у басейне ракі Тураўлянка.
Плошча паверхні 0,23 км². Даўжыня 0,94 км, найбольшая шырыня 0,38 км. Найбольшая глыбіня 13,3 м, сярэдняя — 5,3 м. Даўжыня берагавой лініі 2,16 км. Аб’ём вады ў возеры 1,22 млн м³. Плошча вадазбору 7,32 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 10—22 м (на поўдні 6—8 м), разараныя, у ніжняй частцы пад хмызняком. Берагі зліваюцца са схіламі, на ўсходзе і захадзе нізкія, пясчаныя, пад хмызняком, на поўначы на невялікіх участках сплавінныя. На захадзе забалочаная пойма шырынёй да 70 м. Дно да глыбіні 1,5 м пясчанае, ніжэй — сапрапелістае. Возера зарастае ўздоўж берагоў да глыбіні 2,7 м. Пратокай ў паўднёвай частцы злучаецца з возерам Мелкае.
Мікола Бусько
Міко́ла (Мікалай Іосіфавіч) Бусько (нар., в. Пагарэлка, Карэліцкі раён, Баранавіцкая вобласць) — беларускі паэт.
Біяграфія
Нарадзіўся 30 верасня 1940 года ў вёсцы Пагарэлка ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння Турэцкай сярэдняй школы Карэліцкага раёна ў 1959—1962 гадах служыў у войску. У 1962 годзе скончыў Баранавіцкі тэхнікум лёгкай прамысловасці, а ў 1967 годзе — выяўленчы факультэт Маскоўскага завочнага народнага ўніверсітэта мастацтваў. У 1963—1965 гадах працаваў рабочым на лесагандлёвай базе. У 1965—1967 гадах быў афарміцелем у Доме афіцэраў, у 1967—1976 гадах — на мясакамбінаце, з 1976 года — афарміцель аўтобуснага парка ў Баранавічах. Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1989 года.
Каўнаскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
Каўнаскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (Taikomosios ir dekoratyvinės dailės institutas) — вышэйшая мастацкая ўстанова горада Каўнаса.
Гісторыя
Заснаваны ў 1922 годзе як Каўнаская мастацкая школа. У 1939 годзе школа атрымала правы вышэйшай навучальнай установы. У маі 1940 года Каўнаская мастацкая школа і Факультэт вытанчаных мастацтваў Універсітэта Стэфана Баторыя былі рэарганізаваны ў дзве самастойныя навучальных установы: у Каўнасе — Вышэйшае вучылішча прыкладнога мастацтва, у Вільнюсе — Вільнюскае мастацкае вучылішча. У каўнаскім вучылішчы былі створаны кафедры кафедры графікі, скульптуры, дэкаратыўнага жывапісу, мастацкай керамікі, тэкстылю. У 1941 годзе, ужо пры савецкай уладзе, вучылішча стала Каўнаскім інстытутам прыкладнога і дэкаратыўнага мастацтва (вучылішча ў Вільнюсе — Вільнюскай мастацкай акадэміяй, з 1944 года Вільнюскі мастацкі інстытут). У 1951 годзе абедзве навучальных установы былі рэарганізаваны ў Дзяржаўны мастацкі інстытут Літоўскай ССР, які дзейнічае ў Вільнюсе.
У 1959 годзе ў Каўнасе было адкрыта вячэрняе аддзяленне прыкладнога мастацтва вільнюскага Мастацкага інстытута. У 1979 годзе ў Каўнаскім аддзяленні дэкаратыўнага мастацтва пачалося навучанне на дзённым аддзяленні. У 1983 годзе Каўнаскае аддзяленне было рэфармавана ў факультэт прамысловага мастацтва.
Пасля пераўтварэння вільнюскага Мастацкага інстытута ў Вільнюскую мастацкую акадэмію каўнаскае аддзяленне ў 1991—2002 гадах у некалькі этапаў было ператворана ў факультэт Вільнюскай мастацкай акадэміі, які носіць гістарычную назву Каўнаскага мастацкага інстытута – Каўнаскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва – з правамі юрыдычнай асобы, са сваім саветам і рэктарам.
Сад
Сад — тэрыторыя з пасаджанымі чалавекам пладовымі дрэвамі і кустамі. Таксама ў садзе могуць расці дэкаратыўныя кусты, кветкі, а таксама прысутнічаць элементы агарода.
Таксама садам часта завуць агарод з пасаджанымі пладова-ягаднымі культурамі. Галіна сельскай гаспадаркі, якая займаецца садамі, завецца садаводствам.
Пярэжырскі сельсавет
Пярэ́жырскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Пярэжыр.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Смілавіцкага раёна Мінскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смілавіцкім раёне БССР. 8 ліпеня 1931 года раён скасаваны, сельсавет далучаны да Пухавіцкага раёна. 12 лютага 1935 года сельсавет перададзены ў склад наваўтворанага Рудзенскага раёна. 6 ліпеня 1935 года раён перайменаваны ў Смілавіцкі, які з 11 лютага 1938 года атрымаў ранейшую назву. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. Пад час Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Пухавіцкага раёна. 1 красавіка 1960 года ў склад сельсавета ўключаны 13 населеных пунктаў (Альхоўка, Баравая Слабада, Берчукі, Едліна, Залессе, Навасады, Падбор’е, Пагуляйка, Паляны, пасёлак Паляны, Пяскі, Узляны і Ушанка), якія былі перададзены 20 студзеня 1960 года ў склад Пухавіцкага раёна падчас скасавання Рудзенскага раёна. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага Узлянскага сельсавета (10 населеных пунктаў: Баравая Слабада, Берчукі, Едліна, Залессе, Навасады, Пагуляйка, Падбор’е, Пяскі, Узляны, Ушанка), у склад Голацкага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты (Зазер’е, Лешніца, Такарня і Яснаўка).
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 1430 чалавек, з іх 90,1 % — беларусы, 6,6 % — рускія, 1,5 % — украінцы, 0,4 % — армяне, 0,4 % — палякі.
Скульптура Беларусі
Скульптура і дробная пластыка
Шматлікія помнікі мастацтва IX—X стст. адлюстроўваюць язычніцкія магічныя ўяўленні ўсходніх славян. У іх дахрысціянскіх вераваннях абогатвараліся сонца і месяц, горы і камяні, азёры і рэкі, дрэвы і гаі, а таксама жывёла: коні, быкі, мядзведзі.
Богі, якія ўвасаблялі стыхійныя з'явы прыроды, часта падаваліся ў выглядзе людзей. На першым месцы сярод іх быў Пярун — бог грому, маланкі і, верагодна, земляробства. У Полацку на левым беразе ракі Палаты, паводле паданняў, знаходзілася капішча Перуна і стаялі язычніцкія ідалы.
Бог сонца быў таксама вядомы пад назвамі Хорс, Дажбог, Купала і Ярыла. Аўтар «Слова пра паход Ігараў», характарызуючы полацкага князя Усяслава, гаворыць, што ён воўкам перабягаў шлях вялікаму Хорсу. Гэта значыць, што слава князя сапернічала са славай самога бога сонца.
Статуі язычніцкіх багоў ставіліся ў памяць аб пэўных людзях, янія пры жыцці карысталіся славай і павагай, — князях, воінах, чараўніках.
У рэчышчы Заходняй Дзвіны знаходзяцца валуны, якім, відаць, пакланяліся ў пару язычніцтва старажытныя палачане. Гэту думку пацвярджаюць крыжы і надпісы на камянях, якія ў XII ст. загадаў высечы полацкі князь Барыс Усяславіч. Адзін такі камень з падпісам «Господи помози рабу своему Борису» збярогся каля Полацка. У 1171 г. на загаду сына Барыса Рагвалода, які княжыў у той час у Друцку, на валуне вышынёй 3 м высечаны шасціканцовы крыж і падпіс: «В лето 6679 мая в 7 день доспен (иссечен) крест сей. Господн помози рабу своему Василию в крещении именем Рогволода сыну Борисову». Вышыня літар 15 см. Надпіс прыгожа размешчаны вакол крыжа.
Пластыка знаходзілася ля вытокаў мастацтва славян. Мініяцюрныя скульптуркі археолагі знаходзяць у пахаваннях VIII — пачатку X ст. Пры раскопках крывіцкага кургана каля в. Баркі на Полаччыне выяўлена больш дзесятка зробленых з косці качак даўжынёй 3 см. Іх насілі на шыі як каралі. У кургане калі в. Рудня (таксама па Полаччыне) збераглася галоўка каня з косці (даўжыня фрагмента 2,6 см). На мініяцюрнай скульптуры добра перададзена конская вупраж таго часу.
Шахматныя фігуры
Старажытныя разьбярскія традыцыі прасочваюцца на касцяных шахматных фігурках. Першае знаёмства з шахматамі ў насельніцтва тэрыторыі Беларусі адбылося не назней XI ст., аб чым сведчыць фігура каня XII ст. з паселішча на рэчцы Менцы ў вярхоўі Пцічы пад Мінскам. Траплялі шахматы з Персіі і Сярэдняй Азіі верагодна, праз Хазарскі каганат і Волжскую Булгарыю. Паколькі іслам забараняў адлюстраванне жывых істот, шахматпыя фігуры насілі абстрактны характар. Такі выгляд мае і фігура, знойдзеная на паселішчы на Менцы.
Рамеснікі Кіеўскай Русі выраблялі стылізаваныя шахматныя фігуры па ўсходніх узорах. Большасць фігур мела форму цыліндрыкаў, конусаў, пірамідак. Касцяныя фігуркі коней рабіліся ў XII ст. у выглядзе цыліндрыка з адным бакавым выступам у верхняй частцы, які сімвалізаваў галаву. Такія фігуры знойдзены ў Навагрудку і Тураве. Цыліндрыкі з двума бакавымі выступамі ўяўлялі шахматную фігуру слана. Яны знойдзены ў Друцку. Ладдзю ў старажытнасці арабы называлі рухам па пазве фантастычнай птушкі з персідскага казачнага эпасу. Звычайна яе рабілі з двума ўзнятымі крыламі. Шахматная фігура мела ўнізе прамавугольную аснову, а зверху — два выступы. Шахматная ладдзя «рух» XII ст. знойдзена ў Копысі. Яна нагадвае сярэдневяковы арабскі «рух», але мае і свае асаблівасці. Касцяная фігурка аналагічнага характару выяўлена і ў Ваўкавыску.
Апрача абстрактных шахматных фігур папулярнымі былі так званыя шахматы «з тварыкамі», якія вырабляліся ў рэалістычнай манеры. Іх выразалі з косці ці каменю. Кожная такая фігура XII—XIII стст. — гэта па-майстэрску выкапаная мініяцюрная скульптура, у якой адпачасова адлюстравапы жывыя назіранні разьбяра і вопыт мастацкай разьбы, набыты славянамі яшчэ ў часы язычніцтва. На Беларусі знойдзена пяць фігур «з тварыкамі», якія датуюцца XII—XIII стст. Майстэрства іх выканання і дакладнасць перадачы дэталей сведчаць аб тым, што зроблены япы таленавітымі мясцовымі разьбярамі.
Шахматная фігура цара (так па Русі пазывалі караля) выяўленая на Берасцейскім гарадзішчы, фігура, відаць, ферзя, знойдзена ў Лукомлі. Мініяцюрная шахматная фігура з Гродна са свотла-жоўтага каменю мае выгляд невялікага рачнога судна з воінамі на носе і карме, у Ваўкавыску знойдзена другая, ужо касцяная фігура ладдзі ў форме карабля на ножцы з прамавугольнай асновай, ля бартоў якога пасярэдзіне стаяць два маладыя воіны. Бясспрэчна падабенства гродзенскай ладдзі з вядомым у XII ст. на Русі асобым тыпам судна, так званым насадам, прыстасаваным для бою на вузкіх рэках. У Ваўкавыску была знойдзена таксама ўнікальная для шахмат XII ст. касцяная пешка, якаяўяўляе сабой мініяцюрную скульптурку барабаншчыка на трохвугольнай аснове.
Георгій Карлавіч Вагнер
Георгій Карлавіч Вагнер (, Спаск-Разанскі, Разанская губерня —, ) — савецкі і расійскі вучоны, філосаф, гісторык мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і ганаровы грамадзянін горада Разані. Вядомы даследчык старажытнарускага мастацтва Ноўгарада, Суздаля, Пскова, Кастрамы, Уладзіміра, Разані.
Біяграфія
У 1930 годзе скончыў у Разані. З 1933 года працаваў у. У 1937 годзе быў арыштаваны і правёў дзесяць гадоў у Магаданскіх лагерах, працаваў на залатых капальнях Калымы. У 1947 годзе вярнуўся ў Разань, але праз два гады быў зноў арыштаваны і атрымаў адміністрацыйную спасылку ў Краснаярскі край, дзе працаваў у геалагічных партыях чарцёжнікам. Пасля рэабілітацыі паступіў на працу ў Акадэміі навук СССР на пасаду старшага лабаранта.
У 1968 годзе прадставіў да абароны кандыдацкую дысертацыю, але яму ў адмысловым парадку (з прычыны выключнай значнасці навуковых прац) была прысуджана ступень доктара мастацтвазнаўства.
Скульптура Беларусі
Шахматныя фігуры
Блізкая па манеры выканання да апісаных шахматных фігур знаходка XII ст. з Навагрудка — капавушка, на якой змешчана выява старажытнага музыкі, што іграе на струнным шчыпковым інструменце.
Абразкі
3 прыняццем хрысціянства пачалі з'яўляцца творы, якія адлюстроўвалі хрысціянскі культ. Каменныя абразкі, якія насілі на грудзях, часам у мяшэчках, адносіліся да рэчаў, што асабліва шанаваліся. Пры раскопках полацкага Верхняга замка ў 1967 г. выяўлены выдатны твор каменнай дробнай пластыкі 20-х гадоў XIII ст. — абразок з рэльефнай выявай цара Канстанціна і царыцы Алены, якія трымаюць нерад сабой васьміканцовы крыж, змешчаны на падстаўцы. Іконаграфічна такая кампазіцыя даволі блізкая да візантыйскіх узораў, але па стылю яна аналагічная помнікам старажытнарускай дробнай пластыкі ранняга часу. У значнай меры абразок закрануты раманскімі ўплывамі. Заходнія тэндэнцыі прасочваюцца ў агульнай трактоўцы каржакаватых фігур, падкрэсленай лінейнасці, характэрнай перадачы складак адзення.
На тэрыторыі вакольнага горада старажытнага Пінска знойдзены абразок Спаса Эмануіла, які, магчыма, зроблены ў Візантыі ці мясцовым майстрам пад моцным візантыйскім уплывам. Разьба выканана ў даволі высокім рэльефе, характар якога і асаблівасці трактоўкі твару нагадваюць лепшыя ўзоры візантыйскай пластыкі эпохі неакласіцызму. Унікальны двухбаковы абразок амаль квадратнай формы канца XII — пачатку XIII стст. знойдзены на замчышчы ў Мінску. На адным яго баку — паясная выява Маці Божай Халкапратыйскай, трактоўка твару якой нагадвае абразок Канстанціна і Алены з Полацка. Выява Маці Божай Халкапратыйскай добра вядома на візантыйскіх камеях, аднак ва ўсходнеславянскай дробнай каменнай пластыцы сустракаецца ўпершыню. На другім баку абразка — выява апостала Пятра. Выявы пабудавапы на традыцыях аб'ёмаў, фігуры пластычныя, разьба барэльефна-гарэльефная.
Георгій Карлавіч Вагнер
Навуковая дзейнасць
Асноўны круг навуковых інтарэсаў — Уладзіміра-Суздальская архітэктура і манументальная скульптура, старажытнаруская скульптура XIV-пачатку XVI стагоддзяў, дойлідства Старажытнай Разані, агульныя пытанні тэорыі мастацтва. Аўтар шэрагу фундаментальных навуковых прац.
Скульптура Беларусі
Абразкі
Абразок Міколы і архідыякапа Стэфана канца XII ст., знойдзены таксама па Мінскім замчышчы, значна адрозніваецца ад папярэдніх узораў. Мікола і Стэфан выкананы ў рост, мадэліроўка твараў сакавітая, пластычная. Фігуры з вялікімі галовамі і некалькі паменшанымі тулавамі. Такі ж абразок, адліты з бронзы, знойдзены на гарадзішча XI ст. на р. Менцы ў наваколлі Мінска, і, відаць, быў прататыпам каменнага абразка.
Георгій Карлавіч Вагнер
Узнагароды
У 1980 годзе ўзнагароджаны залатым медалём Акадэміі мастацтваў СССР. У 1983 годзе атрымаў Дзяржаўную прэмію СССР. У 1992 годзе Разанскім гарадскім саветам прысуджана званне Ганаровага грамадзяніна горада Разані.
Скульптура Беларусі
Абразкі
Сярод абразкоў, зробленых з косці, асаблівай увагі заслугоўвае прамавугольная пласцінка ад трыпціха XII ст. з Ваўкавыска, на якой выразаны пагрудныя выявы архангела Гаўрыіла ці Міхаіла, відаць, Пятра, а таксам Юрыя ці Пракопія; на адваротным баку — рэльефны чатырохканцовы крыж падоўжаных прапорцый з медальёнамі. На думку А. У. Банк, пласцінка ўзнаўляе частку візантыйскага трыпціха са слановай косці. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён мог быць зроблены па візантыйскім узоры ў старажытным Ваўкавыску мясцовым мастрам, які добра валодаў інструментам і ўмела апрацоўваў матэрыял. Да вялікай групы вырабаў меднага ліцця палежаць літыя бронзавыя крыжы-энкалпіёны XII—XIII стст., якія складаюцца з дзвюх частак і апрача сваёй асноўнай функцыі, звязанай з культам, выкопвалі ролю ўпрыгожанняў. Энкалпіёны насілі паўзверх адзення. У больш позніх вырабах рэльеф меншы, а выявы амаль плоскія. Літыя бронзавыя энкалпіёны знойдзены ў Друцку, Мінску, Полацку, Гродна, Навагрудку, Тураве, Магілёве, Брэсце, Мсціславе, а таксама на Маскавіцкім гарадзішчы каля Браслава Значная іх частка, верагодна, зроблена ў Кіеве, але не выключана, што некаторыя створаны і мясцовымі майстрамі па кіеўскіх мадэлях.
Георгій Карлавіч Вагнер
Памяць
Імя Г. К. Вагнера ў 1998 годзе прысвоена, якое 4 снежня 2008 года адзначыла сваё 90-годдзе , і Спаскаму гісторыка-археалагічнаму музею.
Надзея Фёдараўна Высоцкая прысвяціла Г. К. Вагнеру сваю кнігу «Жывапіс барока Беларусі».
Скульптура Беларусі
Абразкі
У Полацкай зямлі пад уплывам Кіева былі распаўсюджаны творы прыкладнога мастацтва з выявамі Святых Барыса і Глеба. Падвесны бронзавы абразок з выявамі гэтых святых ў рост знойдзены ў Копысі. У гэтым абразку добра выяўлена засваенне кіеўскіх і візантыйскіх традыцый мясцовымі майстрамі.
Цікавай дробнай пластыкай вызначаўся Тураў. Вядомы чатыры невялікія авальныя абразкі-ўстаўкі, зробленыя метадам ліцця ў глінянай форме, якія, відавочна, выкарыстоў-валіся для ўпрыгожавня буйных прадметаў рэлігійнага культу. Гарэльефныя выявы святых рэалістычныя, рысы іх твараў іпдывідуалізаваны. Выразнымі штрыхамі перададзена адзенне і іншыя дэталі. Заслугоўваюць увагі два абразкі з выявамі Маці Божай Агіясарытысы і святога з раздвоснай барадой, магчыма, Кірылы Тураўскага. Тая акалічнасць, што іконаграфічны тып Агіясарытыса прадстаўлены абразкамі з Мінска, Турава і пячаткай з Полацка, дазваляе гаварыць аб характэрных асаблівасцях дробнай пластыкі старажытных зямель Беларусі.
XIV—XVI стст
Пластычнае мастацтва Беларусі XIV—XVI стст. мела непарыўную сувязь з мастацкімі традыцыямі Старажытнай Русі, працягвала і разві-вала іх, аб чым найбольш ярка сведчаць творы дробнай пластыкі, якая, як і ў напярэдні перыяд, атрымлівае значнае развіццё. Пры археалагічных раскопках знойдзена вялікая колькасць літых крыжоў і абразкоў, якія былі шырока распаўсюджаны ў асабістым ужытку. Іх насілі на грудзях замест ранейшых абярэгаў, на іх кляліся ў вернасці і г. д. Цесна звязаныя з рамяством, а таму і з народнай творчасцю, яны вызначаліся параўнальнай самастойнасцю, пэўнай незалежнасцю ад царкоўных канонаў, таму ў іх яскрава праявіліся народныя густы і ўяўленні.
Для XIV ст. характэрны чатырохканцовы роўнабаковы крыж з медальёнамі на канцах, у якіх змяшчаліся выявы розных святых. Найбольш папулярнымі былі святыя, якія ў царкоўнай літаратуры і народных павер'ях лічыліся абаронцамі ад д'ябальскай сілы, хвароб, ваеннай і дарожнай небяспекі, «абаронцамі не столькі грамадскай, гаспадарчай, вытворчай дзейнасці, колькі самаго чалавека, яго дабрабыту» (папрыклад, архангел Сіхаіл, якога, паводле царкоўных пісанняў, Бог паслаў на дапамогу Сісінію — галоўнаму збавіцелю ад усялякіх хвароб) Крыжы-энкалпіёны з выявай архангела Сіхаіла ў доўгім адзенні і з жэзлам у руках знойдзены на Мсціслаўскім дзядзінцы і гарадзішчы. Цікавы бронзавы крыж XIV ст. з фігурамі раскрыжаванага Хрыста і легендарнага Мікіты, які б'е д'ябла, знойдзены пры раскопках у Лукомлі. Бронзавы літы абразок XVI стагоддзя, знойдзены ў Магілёве, з выявамі на правым баку Маці Божай з дзіцем, на адваротным — змеевіка ў крузе, а пад ім Фёдара Цірона з драконам, спалучае антычныя традыцыі змеевіка з хрысціянскімі выявамі змеяборца Фёдара. Менавіта такія абразкі прыйшлі на змену змеевікам, якія павінны былі ахоўваць чалавека ад няшчасцяў і хвароб.
У старажытнабеларускай пластыцы XV—XVI стст. знаходзяць адлюстраванне ідэі абароны радзімы, воінскага подзвігу, якія ўвасабляліся у вобразах святых воінаў Барыса, Глеба, Юрыя Пераможцы. Так, на бронзавым абразку са Слаўгарада Магілёўскай вобласці паказаны Юрый на кані з дзідай у руках.
Да нашага часу дайшлі таксама і нешматлікія творы дробнай пластыкі з каменю, косці, дрэва. Цікавы двухрадны рэльефны абразок XV—XVI стст. з косці, знойдзены пры археалагічных раскопках у Тураве. Ён, відаць, з'яўляецца незакончанай работай мясцовага майстра і мае прамавугольную форму з даволі шырокай рэльефнай рамкай. У верхнім радзе — Спас перукатворны з двума прадстаячымі, у аднаго з іх адсутнічае німб, у ніжнім — Нікан і Мікола. Выявы дадзены ў даволі плоскім рэльефе, які мякка пераходзіць да фону. Складкі адзення пазначаны прамымі паралельнымі лініямі Твары святых — шыракаскулыя, з пляскатымі насамі — нагадваюць сялянскія тыпы.
Да XV ст. адносіцца рэдкі ўзор разьбы па каменю — абразок Жыровіцкай Маці Божай з яшмы. На жаль, ён вельмі дрэнна захаваўся, таму аб яго мастацкіх якасцях меркаваць даволі цяжка.
Некаторыя ўяўленні аб страчаных помніках заходнерускага мастацтва дае своеасаблівая і значная творчасць разбяра Ананіі, які працаваў пры двары пінскага князя Фёдара Яраславіча (1499—1525). Яго абразкі чвэрці XVI ст., «Прамудрасць ствары сабе храм» (адзін захоўваецца ў Францыі, іншы — Рускім музеі ў Санкт-Пецярбургу) і «Святы» (Рускі музей, Санкт-Пецярбург), выразаны з цёмнай, цвёрдай драўніны, на іх тэксты гістарычнага зместу: ''«Дана быстъ княземъ Федоромъ Ивановичемъ Ярославича Федороу Ивановичоу Щепиноу. Робилъ попъ Анания»''. Абразкі былі, відаць, створкамі мініяцюрнага дарожнага складня, падараванага князем Фёдарам Іванавічам баярыну Шчэпіну. Абразок «Прамудрасць ствары сабе» храм" на тэму прытчаў Саламонавых ілюструе даволі рэдкі сюжэт, які сустракаецца ўсяго па некалькіх рускіх абразах і фрэсках. Гэты сюжэт Ананія мог пераняць з «Кнігі прытчаў Саламонавых», якая разам з іншымі была перакладзена на беларускую мову і надрукавана ўпершыню Францыскам Скарынаю ў 1517 г. . Кампазіцыі абразка «Святы» — «Раство Хрыстова», «Праабражэнне», «Ушэсце», «Успенне Маці Божай» — ілюструюць важнейшыя этапы зямнога шляху ўвасобленай Прамудрасці, дапаўняюць змест абразка «Прамудрасць ствары сабе храм» і знаходзяцца з ім у арганічнай узаемасувязі.
Самы ранні помнік, што захаваўся на тэрыторыі Бсларусі,— «Распяцце» (XIV ст.) з Галубічаў Віцебскай вобласці — адзначаны рысамі раманскага стылю.
Готыка
Беларуская скульптура XV — пачатку XVI ст. адчувае ўплыў гатычнага мастацтва. У храмах з'яўляеюцца створкавыя алтары-рэтаблі — складаныя скульптурна-жывапісныя комплексы, якія становяцца іх галоўнай сэнсавай і дэкаратыўнай дамінантай. Скульптура змяшчаецца ў цэнтральнай частцы алтара — корабе, рухомыя створкі распісваюцца або на іх мацуюцца рэльефы. Гатычных алтароў на тэрыторыі Беларусі не захавалася. Да нашага часу дайшлі толькі асобныя скульптуры, якія калісьці ўваходзілі ў склад створкавых алтароў-рэтабляў. Значную мастацкую цікавасць уяўляюць скульптуры Марыі Магдаліны і Іаана Багаслова з Мсцібава, а таксама шэраг алтарных скульптур з Новай Мышы (перавезены з Нясвіжскага бенедыкцінскага жаночага кляштара), выкананых у традыцыях «ламанага» стылю.
Рэмінісцэнцыя познегатычнага «ламанага» стылю ў беларускай скульптуры канца XVI ст. абумоўлены надыходам Контррэфармацыі, якая праходзіла ў Беларусі ў форме насаджэння каталіцтва і ўніяцтва. Але гэтыя рэмінісцэнцыі не затрымліваюць развіццё рэнесансу, як гэта было, напрыклад, у Германіі. У мастацкай культуры Беларусі познегатычныя традыцыі арганічна спалучаюцца з рэнесанснымі, утвараючы своеасаблівы сплаў. Гэта пацвярджае думку М. Шчакаціхіна, які ў свой час адзначаў, што гатычныя формы доўга трымаліся ў культуры Беларусі і зніклі толькі ў пачатку XVII ст. пад магутным націскам барока. На мяжы позняй готыкі і рэнесансных тэндэнцый полацкім майстрам створана скульптура Св. Рыгора Багаслова (пачатак XVI ст.), рысы якой таксама ўласцівы і скульптурам Ганны і Іаакіма з в. Здзітава (сярэдзіна XVI ст.).
Рэнесанс
У XVI ст. беларускую культуру фарміруе эканамічнае, сацыяльна-палітычнае і ідэйнае жыццё грамадства, у якім праяўляюцца некаторыя характэрныя рысы Адраджэння. Яны знаходзяць адлюстраванне ў літаратуры, архітэктуры, жывапісе, гравюры, а таксама ў скульптуры. Гэта можна заўважыць у выбары тыпажу, у імкненні выявіць формы чалавечай фігуры, пільнай увазе да бытавых абставін. Вобразам надаюцца рысы індывідуальнасці, спакойнай упэўненасці ва ўласнай годнасці, у выявах дапускаецца больш свабоды. Пластыка становіцца аб'ёмнай, рэльеф шматпланавым, прасторавым, фон ператвараецца ў архітэктурны пейзаж.
Пад уплывам рэнесансу значныя змены адбываюцца ў афармленні храмаў. На змену створкавым рэтаблям прыходзяць прысценныя ярусныя алтары, дзе змяшчаюцца парныя скульптуры. Традыцыі Адраджэння назіраюцца ў скульптурах «Кацярына Александрыйская», «Лізавета Венгерская», «Святы ў рыцарскіх даспехах», «Казімір» з пас. Шарашова Брэсцкай вобласці, у кампазіцыі «Ганна, Марыя з дзіцем» з Нясвіжа, ад якой захаваўся фрагмент «Марыя з дзіцем» (канец XVI ст.). У жыццёвай напоўненасці вобразаў, якія сцвярджаюць зямную, рэальную прыгажосць маці і дзіцяці, у яснасці пластычнай мовы і выскароднай стрыманасці эмоцый — рэнесансная сутнасць гэтай скульптуры.
Мясцовыя майстры творча засвойваюць дасягненні еўрапейскага мастацтва, трансфармуюць яго ў адпаведнасці з гістарычнымі ўмовамі, эстэтычнымі канцэпцыямі свайго часу, уяўленнямі і густамі свайго народа. Ва ўзаемадзеянні мноства мастацкіх тэндэнцый адбываецца фарміраванне мясцовай школы разьбы, дзе інтэнсіўна развіваюцца рэалістычныя тэндэнцыі. Яскравы прыклад — царская брама з в. Варанілавічы Гродзенскай вобласці (апошняя чвэрць XVI ст.).
Надмагільная пластыка
Культ і культуру надмагільнай пластыкі прынеслі італьянскія майстры, дзейнасць якіх садзейнічала далейшаму развіццю гэтага віду мастацтва. Італьянскіх майстроў запрасіў у Кракаў для будаўніцтва капліцы-маўзалея ў 1520 г. вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт I. Пасля заканчэння работ некаторыя майстры не вярнуліся на радзіму, сярод іх былі архітэктар і скульптар Бернардзін Занобія дэ Джыяноціс (канец XV ст. — 1541), Джавані Цыні з Сіены (памёр у 1565 г.), а таксама скульптар і майстар медальернай справы Ян Марыя Моска (названы Падавана, памёр у 1574 г.). Першыя два пасяліліся ў Вільні, апошні — у Кракаве, але пэўны час ён жыў у Вільні, дзе выконваў разнастайныя работы па даручэнню каралеўскага двара. Сын Жыгімонт I — Жыгімонт II Аўгуст і мясцовыя магнаты падтрымлівалі мастакоў рэнесанснай арыентацыі. Па яго заказе Падавана сумесна з Цыні стварыў помнік яго першай жонцы Лізавеце Аўстрыйскай. Яму таксама было даручана стварэнне надмагільнага помніка і другой жонцы Жыгімонта Аўгуста — Барбары Радзівіл. Прыклад Жыгімонта пачалі пераймаць і некаторыя магнаты.
Надмагіллі выконваліся з мармуру, пясчаніку або вапняку і змяшчаліся ў храмах часта каля алтара. Значная частка іх была сканцэнтравана ў Вільні — традыцыйным месцы пахавання буйных феадалаў і вышэйшага духавенства. Больш сціплыя помнікі знаходзіліся ў шматлікіх культавых збудаваннях па ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.
Надмагіллі іншы раз выконваліся яшчэ пры жыцці чалавека, які пранапоўваў майстрам сваю кампазіцыйную задуму помніка. Мастакі карысталіся таксама графічнымі серыямі праектаў помнікаў, якія выдаваліся ў Заходняй Еўропе, або натурнымі замалёўкамі ўжо існаваўшых помнікаў.
Мастак толькі ў рэдкіх выпадках працаваў адзін. Як правіла, ён кіраваў майстэрняй і карыстаўся паслугамі вучняў і памочнікаў. Найбольшая колькасць майстроў зпаходзілася ў Вільні — буйным цэнтры рэнесанснай культуры. Але і пры дварах знакамітых магнатаў працавалі скульптары, якія стварылі шмат надмагілляў і ўнеслі пэўны ўклад у развіццё мемарыяльнай скульптуры.
У віленскім Кафедральным саборы захаваліся два буйныя, высечаныя з чырвонага мармуру рэльефы, якія уяўлялі сабою верхнюю частку надмагільных помнікаў вялікага канцлера літоўскага Альбрэхта Гаштольда i віленскага біскупа Паўла Гальшанскага. Надмагілле Альбрэхта Гаштольда выканана скульптарам Бернардзінам Занобія дэ Джыяноцісам паміж 1539 i 1541 гг. Ад гэтага твора ўцалеў толькі асноўны рэльеф з выявай нябожчыка. Альбрэхт Гаштольд адлюстраваны як воін, рыцар, абаронца Айчыны. У мастацкім рашэнні гэтага помніка спалучаюцца розныя канцэпцыі. З аднаго боку, ён набліжаецца да італьянскіх надмагілляў з адлюстраваннем памерлага, які ляжыць на смяротным ложы, з другога — да паўднёвагерманскіх барэльефаў, дзе паказваюцца закаваныя ў латы памерлыя са сцягам у руках. Надмагілле Паўла Гальшанскага, створанае ў майстэрні Падавана прыкладна каля 1550 г. , вызначаецца іншым стылявымі асаблівасцямі i сведчыць пра далейшае развіццё кампазіцыйнай пабудовы надмагільных номнікаў.
На тэрыторыі сучаснай Беларусі амаль не захаваліся надмагільныя помнікі XVI ст. Прычына таму — частыя войны, пажары, знішчэнні. У сувязі з перабудовай храма некаторыя помнікі неаднаразова перарабляліся, пераносіліся з месца па месца, губляючы свой першапачатковы выгляд. Сярод захаваных — мармуровы помнік з выявай спячага дзіцяці з Мірскага замка, які захоўваецца ў Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі, i надмагільны рэльеф сына Мікалая Радзівіла Сіроткі — Мікалая Крыштофа Радзівіла, які памёр у раннім дзяцінстве, у нясвіжскім касцёле Божага Цела.
Антон Антонавіч Ус
Антон Антонавіч Ус (, в. Мішуковічы, цяпер Мінская вобласць — ) — беларускі мастацтвазнавец, літаратуразнавец.
Біяграфія
Антон Ус нарадзіўся 12 ліпеня 1894 г. у вёсцы Мішуковічы Ашмянскага павета Віленскай губерні ў сялянскай сям’і. У час Першай сусветнай вайны служыў у Рускай арміі, затым — у Чырвонай арміі. У 1919 г. уступіў у партыю бальшавікоў.
У Омску Антон Ус скончыў рабфак. У 1925—1929 гг. вучыўся ў 2-м Маскоўскім універсітэце на філалагічным аддзяленні педагагічнага факультэта, у 1929—1932 гг. — у аспірантуры Інстытута Чырвонай прафесуры ў Маскве. У 1930—1932 гг. загадваў кафедрай мастацтвазнаўства Маскоўскага ўніверсітэта. У 1932—1934 гг. — загадчык сектара літаратуры і мастацтва ЦК КП(б)Б.
У 1930-я пацярпеў ад неабгрунтаваных палітычных рэпрэсій. Спрабуючы іх пазбегнуць, пераехаў з Мінска ў Ленінград, уладкаваўся загадваць аддзелам рускага мастацтва ХІХ ст. у Дзяржаўным Рускім музеі. Але і там яго знайшлі: у 1935 г. быў арыштаваны па абвінавачванні ў «дыскрэдытацыі мерапрыемстваў Савецкай улады па адмене харчовых картак». У 1935 выключаны з ВКП(б). Год прабыў у Ленінградскай турме. У 1936 асуджаны за «антысавецкую агітацыю» да 5 гадоў пазбаўлення волі. Чатыры гады прабыў у лагерах у п. Ухта Пячорскага раёна (Рэспубліка Комі). Вызвалены ў 1940 годзе, пакінуты працаваць у г. Молатаве (Перм). У канцы 1943 г. па хадатайніцтве Якуба Коласа яго адпусцілі ў Беларусь, якую пачалі вызваляць ад нямецка-фашысцкіх акупантаў. Спачатку працаваў у Гомелі выкладчыкам рускай літаратуры на партыйных курсах.
Рэабілітаваны ў 1956 годзе, адноўлены ў партыі. Персанальны пенсіянер рэспубліканскага значэння, застаўся жыць у Брэсце.
Памёр 11 студзеня 1980 г., пахаваны на Гарнізонных могілках г. Брэста. Яго багатую бібліятэку вывезлі ў Ленінград знаёмыя прыёмнай дачкі. Брэсцкі мастак Пётр Васільевіч Зарэцкі збярог частку рукапісаў і перадаў у Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва. У Брэсцкім мастацкім музеі захоўваецца партрэт Антона Антонавіча работы брэсцкага мастака Мікалая Дзмітрыевіча Чурабы.