cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фрыцьёф Нансен
Падрыхтоўка
У фінансаванні было адмоўлена з вельмі суровай фармулёўкай: «урад не бачыць неабходнасці выдаваць значную суму на забаўлівую паездку прыватнай асобы». У прэсе развязалася сапраўдная антынансенаўская істэрыя. Ліў Нансен прыводзіць у «Кнізе пра бацьку» тэкст здзеклівай аб’явы, апублікаванай у адным з гумарыстычных часопісаў:
УВАГА! У чэрвені гэтага года прэпаратар Нансен дэманструе бег і скачкі на лыжах у цэнтральнай вобласці Грэнландыі. Пастаянныя сядзячыя месцы ў ледавіковых расколінах. Зваротнага квітка не патрабуецца.
У абарону Нансена ўсталі ў асноўным дацкія спецыялісты, напрыклад, вядомы палярнік і знаток Грэнландыі Хенрык Ёхан Рынке (1819—1893), стваральнік тэорыі ледавіковай эпохі. Ён упершыню вырашыў, што грэнландскі ледзяны шчыт ёсць апошні рэлікт чацвярцічнага абляднення. Рынке жа выкладаў Нансену і яго спадарожнікам асновы грэнландскай мовы. У прэсе ў падтрымку Нансена публічна выступіў геолаг — прафесар Амунд Тэадор Хеланд (1846—1918), яго артыкул звярнуў на сябе ўвагу дацкага прадпрымальніка Аўгустына Гаме́ля (1839—1904), які ўжо 12 студзеня 1888 года прадаставіў Нансену шуканыя 5000 крон. Нансен з радасцю прыняў дар, за што быў падвергнуты нападкам нарвежскіх патрыётаў. У час наведвання Капенгагена 2 мая 1888 года Нансен сустрэўся з Крысціянам Майгорам — спадарожнікам Роберта Піры ў яго спробе перасекчы Грэнландыю ў 1886 годзе. Майгор запэўніў Нансена, што нічога немагчымага ў яго прадпрыемстве няма.
Нягледзячы на варожае стаўленне прэсы, у Нарвегіі знайшліся жадаючыя ўдзельнічаць у экспедыцыі. У склад каманды ўвайшлі:
Усе пералічаныя былі дасведчанымі лыжнікамі і паляўнічымі, валодалі навыкамі выжывання ў арктычнай прыродзе. Саамаў меркавалася выкарыстоўваць як пагонцаў аленяў, аднак пасля таго, як прыйшлося абыходзіцца без цяглавых жывёл, іх спецыфічныя навыкі не былі запатрабаваныя. Са Свердрупам Нансена пазнаёміў яго брат Аляксандр, які да таго часу працаваў адвакатам на поўначы Нарвегіі, яго сядзіба суседнічала з фермай Свердрупаў.
Абарона дысертацыі
28 красавіка 1888 года, за 4 дні да адпраўлення экспедыцыі, прайшла абарона доктарскай дысертацыі Нансена «Нервовыя элементы, іх структура і ўзаемасувязь у цэнтральнай нервовай сістэме асцыдый і міксін». Абарона прайшла са скандалам, адзін з апанентаў заявіў: «Практычна наўрад ці можна спадзявацца, што малады чалавек вернецца з гэтага паходу жывым, і калі ён будзе больш шчаслівым ад таго, што атрымаў перад ад’ездам доктарскую ступень, дык чаму б не даць яму яе?». Паводле ўспамінаў дачкі Нансена — Ліў Нансен-Хеер, па вартасці праца была ацэненая ўжо ў пачатку ХХ ст., а сам Нансен публічна заявіў, што хай лепш будзе дрэнная абарона, чым дрэнны рыштунак. Роланд Хантфард, наадварот, сцвярджае, што негатыўныя водгукі на доктарскую працу Нансена былі цалкам апраўданымі.
У Грэнландыі
Экспедыцыя адправілася 2 мая 1888 года. Нансен разам з пяццю таварышамі праз Данію, Шатландыю і Ісландыю дабраўся да ўсходняга ўзбярэжжа Грэнландыі. 17 ліпеня адбылася высадка на плывучыя льды ў 20 км ад узбярэжжа. Цаной велізарных высілкаў група на лодках прайшла скрозь плывучыя льды і дасягнула ўзбярэжжа 17 жніўня. Першапачаткова паход вызначаўся ад фіёрда Амасалік, але фактычна экспедыцыя стартавала з Умівік-фіёрда, які знаходзіцца на поўдні. Далейшае прасоўванне ажыццяўлялася на лыжах праз невядомую тэрыторыю, цяглавай сілай служылі самі людзі (на кожнага даводзілася больш за 100 кг грузу). Маразы дасягалі —40 °C, ваўнянае адзенне дрэнна бараніла ад халадоў, а ў рацыёне амаль не аказалася тлушчаў (Свердруп нават прасіў у Нансена выдаць у ежу шавецкую мазь на аснове ільнянога алею). 3 кастрычніка 1888 года экспедыцыя дасягнула заходняга ўзбярэжжа, здзейсніўшы першы пераход праз ільды Грэнландыі на дыстанцыю каля 470 км. Падчас усяго падарожжа Нансен і яго спадарожнікі вялі метэаралагічныя назіранні і збіралі навуковыя матэрыялы.
Дасягнуўшы фіёрдаў заходняга ўзбярэжжа Грэнландыі, у прыватнасці Амералікфіёрда, Нансен і Свердруп аддзяліліся ад астатняй каманды, збудавалі імправізаваную лодку і паспрабавалі знайсці дапамогу. Члены экспедыцыі ўз’ядналіся толькі 11 кастрычніка. Яшчэ 6 кастрычніка, дабраўшыся да ўзбярэжжа, Нансен і Свердруп даведаліся, што спазніліся на апошні параход, які ішоў на радзіму. Адпраўлены ў той жа дзень на каяку ганец-эскімос паспеў, аднак, перадаць лісты і тэлеграмы членаў экспедыцыі для адпраўкі ў Нарвегію. Экспедыцыя перазімавала ў Готхабе: Нансен катэгарычна адхіліў прапанову дацкага губернатара жыць у яго доме і пасяліўся ў эскімоскім жыллі з мэтай вывучыць знутры жыццё гэтага народа. Ён удзельнічаў у паляванні і рыбнай лоўлі эскімосаў, нядрэнна авалодаў грэнландскай мовай.
15 красавіка 1889 года ў Готхаб прыбыў параход «Відб’ёрн» (Hvidbjørnen), на якім члены экспедыцыі адплылі ў Капенгаген, куды прыбылі 21 мая. У сталіцы Даніі вандроўцы сталі гасцямі спонсара паходу — А. Гамеля. На радзіму яны вярнуліся параходам «Мельхіёр» 30 мая 1889 года як трыумфатары. Прафесар Брогер пісаў у біяграфіі Нансена:
Для большасці людзей, якія стоўпіліся на прыстані, Нансен быў вікінгам, што звязваў сагі аддаленага мінулага з сагай сённяшняга дня, з сагай аб лыжніку, які скочваецца з галавакружнай вышыні… Нансен з’яўляўся для іх увасабленнем нацыянальнага тыпу.
Вынікі Грэнландскай экспедыцыі
Нансен атрымаў у азнаменаванне сваіх заслуг дзве ўзнагароды: медаль «Вегі» Шведскага таварыства антрапалогіі і геаграфіі і медаль Вікторыі Каралеўскага геаграфічнага таварыства Вялікабрытаніі. Дацкі ўрад уручыў яму ордэн Данеброг, у Нарвегіі яму быў уручаны. Энтузіязм насельніцтва і эліты быў такі вялікі, што ў 1890 годзе было заснавана самастойнае Геаграфічнае таварыства Нарвегіі.
Паводле вынікаў экспедыцыі Нансен напісаў дзве кнігі: двухтомную «На лыжах праз Грэнландыю» (Paa ski over Grønland) і этнаграфічнае апісанне «Жыццё эскімосаў» (Eskimoliv), неадкладна перакладзеныя на англійскую мову. У дарэвалюцыйнай Расіі гэтыя кнігі не перакладаліся, а кароткі пераказ «Жыцця эскімосаў» О. Паповай вытрымаў да 1926 года пяць выданняў. У 1928 годзе Нансен моцна скараціў апісанне пераходу праз Грэнландыю, прысвяціўшы гэта выданне нарвежскай моладзі.
Кнігі гэтыя сведчаць аб прыхільнасці Нансена ў той перыяд ідэям сацыял-дарвінізму. У прыватнасці, ён лічыў, што эскімосы Грэнландыі жывуць ва ўмовах камунізму, а так званы «прагрэс» руйнуе іх па-свойму дасканалую традыцыйную культуру, у якой няма забарон, гвалту і нават зняважлівых слоў, і заклікаў неадкладна дэкаланізаваць востраў і спыніць далучэнне эскімосаў да дасягненняў цывілізацыі.
Шырокая публіка разглядала Грэнландскую экспедыцыю ў першую чаргу як грандыёзнае спартыўнае дасягненне: упершыню быў пройдзены ледзяны купал Грэнландыі. Аднак гэта ж мерапрыемства прынесла вялікую колькасць звестак па фізічнай геаграфіі, абагульненых у двух тамах навуковых вынікаў экспедыцыі: Нансен упершыню вызначыў характар распаўсюджвання мацерыковага ледавіка як на ўсходнім, так і на заходнім узбярэжжы Грэнландыі. Была аспрэчаная гіпотэза А. Нордэншэльда пра існаванне аазісаў ва ўнутраных абласцях вострава. Надзвычай важнай была выснова Нансена аб тым, што грэнладскі ледавік варта лічыць даволі дакладнай мадэллю чацвярцічнага абляднення, які аказвае ўплыў на атмасферныя працэсы Паўночнага паўшар’я.
Важным адкрыццём Нансена было тое, што паверхня Грэнландскага ледавіка не ледзяная, а снежная, і нават у самае цёплае лета колькасць снегу не памяншаецца з прычыны раставання. А. І. Ваейкаў, які апублікаваў у 1893 годзе артыкул «Навуковыя вынікі падарожжа ў Грэнландыю Нансена», назваў экспедыцыю адным з самых векапомных падарожжаў найноўшага часу, а назіранні, зробленыя Нансенам ва ўнутраных абласцях Грэнландыі, — такімі, што маюць цану адкрыцця.
У Готхабе Нансен выявіў дзіўную дошчачку, упрыгожаную кітайскім бісерам. Пазней атрымалася высвятліць, што гэта мяталка спісаў, якая выкарыстоўвалася эскімосамі Аляскі. Яна была прынесена дрэйфуючымі льдамі, як і ўся драўніна, якая выкарыстоўвалася грэнландскімі першабытнікамі. Пробы глебы і мінералаў, узятыя Нансенам з дрэйфуючых ільдоў усходняга ўзбярэжжа Грэнландыі, утрымлівалі дыятамеі, ідэнтычныя выяўленым Нордэншэльдам у льдах Берынгава праліва. Для практыкі паходаў у льдах вялікае значэнне адыграла засваенне Нансенам навыкаў выжывання эскімосаў: крой палярнага адзення, выкарыстанне, нарт і каякоў.
Жаніцьба
З Евай Хелен Сарс (1858—1907) Нансен выпадкова сустрэўся на лыжнай прагулцы ў лютым 1888 года. Ева Сарс была дачкой (20-м дзіцём) вядомага ў Нарвегіі заолага — святара (1805—1869) і Марэн Катрын Вельхавен (1811—1898), сястры вядомага паэта. Ева была да таго часу знакамітай камернай спявачкай (мецца-сапрана), выканаўцам рамансаў, у 1886—1887 гадах вучылася ў Берліне ў Дэзірэ Арто. Акрамя музыкі, Ева Сарс захаплялася жывапісам, а таксама спортам. Аматарка лыжнага спорту, яна вынайшла жаночы лыжны касцюм, па ўзоры саамскага. Другая сустрэча Евы з Нансенам адбылася ў Музычным кафэ ў Крысціяніі незадоўга да яго ад’езду ў Грэнландыю.
Пасля вяртання Нансен атрымаў пасаду куратара заалагічнага кабінета ўніверсітэта Крысціяніі — практычна гэта была сінекура, якая не накладала абавязкаў, але з даволі значным жалаваннем (да таго Нансен лічыўся такім, што знаходзіўся ў гадавым адпачынку з захаваннем акладу). Увесь 1889 год прайшоў для Нансена пад знакам напружанай працы — напісанне дзвюх кніг, справаздача аб экспедыцыі, лекцыйныя турнэ. Нансен быў гатовы публічна абвясціць аб падрыхтоўцы экспедыцыі да Паўночнага полюса (аўстралійскі ўрад прапанаваў Нансену ўзначаліць экспедыцыю ў Антарктыду, у адказ на гэтую прапанову ён заявіў аб планах дасягнення полюса нарвежцамі).
Для сямейнага дома Нансен абраў бераг Свартэбуктэ ў Люсакеры, дзе стрыечны брат Евы архітэктар Яльмар Вельхавен пабудаваў драўляны дом у старажытнанарвежскім стылі, прычым дызайн аздаблення памяшканняў прадумаў сам Нансен. Дом атрымаў імя «Готхаб» («Добрая надзея»), паколькі будаўніцтва яго вялося ў доўг — пад будучы ганарар ад кнігі пра Грэнландскую экспедыцыю.
У 1890 годзе Ева Нансен зацяжарыла, але на трэцім месяцы адбыўся выкідыш. У 1891 годзе Ева нарадзіла дзіця, якое памерла ўсяго праз некалькі гадзін, у выніку Нансен, які часта бываў у раз’ездах, зноў зблізіўся з Дагмар Энгельхарт (яна таксама выйшла замуж у верасні 1889 года ). У адсутнасць мужа Ева вярнулася да заняткаў музыкай і педагогікай. Падставай для сур’ёзнага канфлікту таксама паслужыла немагчымасць удзелу Евы ў экспедыцыі да Паўночнага полюса. Падчас трэцяй цяжарнасці Евы Нансен знаходзіўся ў Лондане і, у прыватнасці, зрабіў даклад у Каралеўскім геаграфічным таварыстве. 8 студзеня 1893 года нарадзілася першая дачка Нансенаў, названая Ліў — Жыццё (Liv Nansen). «Цяпер яна была на руках у Евы, і Фрыцьёф мог адправіцца ў дарогу».
Тэарэтычная аснова. Планіраванне
У мемуарных кнігах Нансен сцвярджаў, што план паходу праз Грэнландыю і праект дасягнення Паўночнага полюса з выкарыстаннем дрэйфу пакавых ільдоў фармаваліся прыкладна ў адзін і той жа час — паводле вынікаў плавання на «Вікінгу». У 1883—1884 гадах на ўсходнім узбярэжжы Грэнландыі былі знойдзеныя рэшткі прадметаў няўдалай экспедыцыі на караблі «Жанэта» пад камандаваннем лейтэнанта амерыканскага флоту Джорджа Дэ Лонга. Гэтая экспедыцыя пацярпела крушэнне ў 1881 годзе на паўночны ўсход ад Новасібірскіх астравоў. Нарвежскі метэаролаг прафесар у 1884 годзе апублікаваў артыкул, у якім прааналізаваў гэтыя знаходкі і пацвердзіў здагадкі Нансена пра існаванне транспалярнай плыні; артыкул Мона стаў абгрунтаваннем ідэі экспедыцыі да полюса.
18 лютага 1890 года Нансен выступіў на пасяджэнні толькі што заснаванага Геаграфічнага таварыства Нарвегіі (даклад быў апублікаваны ў сакавіцкай кніжцы часопіса Naturen за 1891 год). У дакладзе ён падрабязна аналізаваў прычыны няўдач папярэдніх арктычных экспедыцый і паведамляў:
Нансен заявіў, што прадугледжвае існаванне марской транспалярнай плыні, якая праходзіць ад раёна Берынгава праліва праз каляполюсную прастору ў Грэнландыю. Згодна з яго разлікамі, лядовыя масы перамяшчаюцца ад Новасібірскіх астравоў да Грэнландыі за 700 сутак. Гэта азначала, што магчыма практычнае выкарыстанне плыні.
План Нансена быў такі: пабудаваць судна маленькіх памераў і вельмі трывалае. Самае важнае ў судне — яго здольнасць вытрымліваць ціск лёду, для гэтага барты павінны быць круглявай формы, каб ціск ільдоў выціскаў корпус на паверхню. Першапачаткова Нансен меркаваў ісці праз Берынгаў праліў, каб хутчэй дасягнуць Новасібірскіх астравоў. Па прыбыцці на месца меркавалася прайсці як мага паўночней па адкрытай вадзе, пасля чаго прышвартавацца да крыгі і даць ільдам зрабіць усё астатняе. На выпадак, калі адбудзецца няшчасце і прыйдзецца эвакуявацца, ці, наадварот, экспедыцыя будзе вынесена да берагоў невядомай сушы, Нансен меў намер выкарыстоўваць ездавых сабак.
Зусім іншае стаўленне чакала Нансена за мяжой, асабліва пасля дакладу 14 лістапада 1892 года ў Каралеўскім геаграфічным таварыстве Вялікабрытаніі. Пасля дакладу адбыліся дэбаты (матэрыялы былі апублікаваныя ў The Geographical Journal 1893 г., v. I, p. 1—32), якія паказалі, што Нансен застаўся ў поўнай адзіноце. Супраць Нансена выступілі ўсе аўтарытэтныя брытанскія палярнікі, а адмірал сэр заявіў, што «гэта самы адважны план, пра які калі-небудзь было дакладзена Каралеўскаму геаграфічнаму грамадству». Большасць крытыкаў не ставілі пад сумнеў тэарэтычныя аргументы Нансена, але заяўлялі, што практычна рэалізацыя плана немагчымая. Знаходцы рэчаў з «Жанэты» ніхто з дыспутантаў не надаў вялікага значэння.
Яшчэ ў 1891 годзе на план Нансена звярнуў увагу вядучы амерыканскі палярнік таго часу Адольф Грылі. Ён даказваў безумоўную памылковасць пастулатаў Нансена, мяркуючы, што рэчы, знойдзеныя ў 1884 годзе ў Грэнландыі, не належалі членам экспедыцыі Дэ Лонга. На думку Грылі, Паўночны полюс недасяжны, так як заняты магутным масівам сушы, прыціснутай ледавіком, які і служыць крыніцай пакавых ільдоў (у тэрміналогіі таго часу палеакрыстычнага лёду). Роўным чынам ён скептычна паставіўся да праекту ідэальнага лядовага судна, назваўшы намеры Нансена «бессэнсоўным праектам самагубства». Характэрна, што амерыканская грамадская думка была прама процілеглай думкі, і рэпарцёры «Нью-Ёрк Таймс» не хавалі захапленняў з нагоды праекта Нансена.
У Расіі план Нансена адразу ж сустрэў самае добразычлівае стаўленне. Па просьбе ўрада Нарвегіі Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі забяспечыла Нансена «рэкамендацыйным лістом» падобным таму, які быў выдадзены Нордэншэльду пры плаванні ўздоўж паўночных расійскіх берагоў, а расійскае Міністэрства ўнутраных спраў абвясціла прыбярэжныя ўлады Архангельскай і ўсіх сібірскіх губерняў аб гэтай экспедыцыі і распарадзілася аказваць ёй усялякую дапамогу. Па просьбе Геаграфічнага грамадства Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне даслала Нансену копіі ўсіх наяўных у Расіі карт палярных мораў. Э. В. Толь асабіста ў 1892 годзе зрабіў цяжкую паездку на Новасібірскія астравы, дзе заклаў для Нансена тры эвакуацыйныя базы. Толь жа закупіў для Нансена 40 асцяцкіх і 26 якуцкіх сабак, якіх павінны былі даставіць да ўзбярэжжа Югорскі Шар і вусця ракі Алянёк.
Падрыхтоўка
Першапачаткова Нансен заклаў каштарыс у 300 тыс. нарвежскіх крон (16875 англійскіх фунтаў, 168750 расійскіх рублёў ), уключаючы сюды кошт судна, рыштунку, жалаванне камандзе і ўтрыманне сем’яў членаў экспедыцыі. Пастановай стортынга ад 30 чэрвеня 1890 года Нансену было асігнавана 200 тыс. крон з умовай, што экспедыцыя будзе мець чыста нарвежскі нацыянальны склад. На пасяджэнні стортынга былі ажыўленыя спрэчкі па пытанні экспедыцыі Нансена, прычым бюджэтная камісія выказалася супраць дзяржаўнага фінансавання. У выніку субсідыя была вынесена на галасаванне: 73 дэпутата выказаліся «за» і 39 «супраць». Для пакрыцця выдаткаў у студзені 1891 года была адкрыта нацыянальная падпіска, якую пачаў ахвяраваннем у 20 тыс. крон кароль Швецыі і Нарвегіі Оскар II. Нансен па магчымасці пазбягаў замежнай фінансавай падтрымкі, баючыся грамадскай думкі, аднак шведскі камерсант паставіў электраабсталяванне для «Фрама», а барон Эдуард фон Толь у Расіі абавязаўся паставіць Нансену ездавых сабак і абсталяваць эвакуацыйныя базы на Новасібірскіх астравах. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Брытаніі даслала 300 фунтаў стэрлінгаў. У сувязі з перавыдаткам сродкаў пры будаўніцтве судна (усяго 117 тыс. крон) 9 чэрвеня 1893 (за два тыдні да адплыцця) стортынг асігнаваў дадаткова 80 тыс. крон для пакрыцця недастач. Іншыя выдаткі пакрылі з уласных сродкаў Нансен, Аксель Хейберг і брытанскі прадпрымальнік Чарлз Дзік. Усе выдаткі склалі 445 тыс. крон (25 тыс. фунтаў стэрлінгаў або 250 тыс. рублёў, пры гэтым кошт «Фрама» склаў 61 %, рыштунку і навуковых прыбораў — 16 %.
Нансен з самага пачатку хацеў звярнуцца да  — вядучага суднабудаўніка Нарвегіі. Першы (вельмі асцярожны) ліст Нансен адправіў 6 сакавіка 1890 года. Арчэр доўга вагаўся, кантракт быў падпісаны 9 чэрвеня 1891 года. Было прапанавана тры праекты: Нансенам, Свердрупам і самім Арчэрам, якія ўзгадняліся даволі доўга. Закладка судна адбылася на верфі Арчэра ў 11 верасня 1891 года. Спуск на ваду прайшоў 26 кастрычніка 1892 года. Кіравала цырымоніяй Ева Нансен, яна ж ахрысціла судна «Фрам» («Наперад»).
Яшчэ ў Грэнландыі Нансен пераканаўся ў перавазе маленькай каманды з прафесіяналаў, у якой кожны нясе роўную долю працы. Агульная колькасць заявак на ўдзел у экспедыцыі перавысіла 600, Нансен адабраў з іх толькі 12 чалавек (у тым ліку сябе), але ў за паўтары гадзіны да адплыцця быў прыняты 13-ы член каманды — матрос Бернт Бентсен, які збіраўся ісці толькі да Югорскага Шара, аднак застаўся да канца экспедыцыі. Адным з суіскальнікаў быў вядомы англійскі палярны даследчык, які падаў заяўку яшчэ ў 1890 годзе, але яму было адмоўлена з-за паходжання, паколькі экспедыцыя меркавалася нацыянальнай — нарвежскай.
Плаванне і дрэйф «Фрама»
«Фрам» адплыў 24 чэрвеня 1893 года з заліва Піпервік ад сядзібы Нансена «Готхаб» у Люсакеры. Да 15 ліпеня судна ішло ўздоўж берагоў Нарвегіі, загружаючы харчы, а Нансен даў серыю публічных выступленняў з мэтай пакрыцця фінансавых недастач экспедыцыі. Пакінуўшы Вардзё, «Фрам» пусціўся ў плаванне па Баранцавым моры ў суцэльным тумане, які вісеў чацвёра сутак. 29 ліпеня «Фрам» увайшоў у Югорскі Шар, у ненецкае стойбішча Хабарава, куды пасланец Э. В. Толя — напаўрускі-напаўнарвежац, табольскі мяшчанін Аляксандр Іванавіч Тронтхейм даставіў 34 асцяцкія лайкі. Карскае мора перасеклі шчасна і былі каля Енісея 18 жніўня. Тут у суцэльным тумане былі заўважаныя групы дробных астравоў, адзін з якіх быў названы ў гонар Свердрупа.
Да 7 верасня экспедыцыя была ля паўвострава Таймыр, адкрыўшы перад тым некалькі груп дробных астравоў, якія былі названыя ў гонар памочніка камандзіра і ў гонар спонсараў экспедыцыі (астравы Фірнлі і астравы Гейберга). Астравы, упершыню заўважаныя яшчэ Нордэншэльдам, Нансен назваў у яго гонар. Мыс Чалюскін пераадолелі 9 верасня ў моцную снежную буру, якая пагражала вымушанай зімоўкай. Нансен прыняў рашэнне не ісці да вусця ракі Алянёк, дзе Толь нарыхтаваў вугальны склад і партыю ездавых лаек. Замест гэтага «Фрам» пайшоў на поўнач па адкрытых разводдзях, агінаючы востраў Кацельны. Нансен разлічваў дабрацца да шыраты 80°, але суцэльныя лядовыя палі спынілі «Фрам» 20 верасня на 78° пн. ш. 28 верасня сабакі былі спушчаны з борта на лёд, а 5 кастрычніка было афіцыйна абвешчана аб пачатку дрэйфу.
9 кастрычніка 1893 года на практыцы была праверана канструкцыя «Фрама»: адбыўся першы лядовы сціск. Судна ўвесь гэты час бязладна дрэйфавала на мелкаводдзі (130—150 м). Да 19 лістапада «Фрам» знаходзіўся на поўдзень ад месца, у якім ён быў у момант пачатку дрэйфу. Нансен пагрузіўся ў дэпрэсію. Палярная ноч пачалася 25 кастрычніка, да гэтага часу на борце быў змантаваны ветрагенератар. У цэлым галоўным ворагам каманды «Фрама» стала нуда, якая прыводзіла да канфліктаў людзей, сціснутых у цесных жылых памяшканнях, а таксама пастаянная дэпрэсія Нансена: ён вельмі цяжка пераносіў расставанне з жонкай. У студзені 1894 года Нансен упершыню стаў задумвацца пра спробу на санках дасягнуць Паўночнага полюса. Паводле слоў яго біёграфа Хантфарда, гэта была рэвалюцыя ў спосабе перамяшчэння па Арктыцы: сабакі павінны былі цягнуць груз на нартах, а людзі ісці на лыжах, эканомячы сілы. Дадзены метад упершыню павінен быў прымяняцца для дасягнення Паўночнага полюса.
Толькі 19 мая 1894 года «Фрам» перасёк 81 ° пн. ш., рухаючыся ў сярэднім з хуткасцю 1,6 мілі ў суткі (Нансен баяўся, што, калі хуткасць дрэйфу будзе пастаяннай, на праход палярнага басейна спатрэбіцца не менш за 5-6 гадоў). У гэты перыяд было зроблена выдатнае адкрыццё: на месцы мелкага Палярнага басейна выявіўся акіян глыбінёй да 3850 м. Да канца лета 1894 года Нансен пераканаўся, што судна не дасягне полюса, і цвёрда вырашыў у 1895 годзе адправіцца ў санкавы паход.
16 лістапада 1894 года Нансен абвясціў камандзе, што пакідае судна ў будучым годзе. «Фрам» да таго часу знаходзіўся ў 750 км ад мыса Флігелі і на адлегласці прыкладна 780 км ад Паўночнага полюса. Нансен разлічваў, што ў паход пойдуць два чалавекі, 28 сабак з грузам 1050 кг (па 37,5 кг на сабаку). Пасля дасягнення полюса (на гэта адводзілася 50 сутак) можна будзе пайсці альбо на Шпіцберген, альбо на Зямлю Франца-Іосіфа. У спадарожнікі Нансен азначыў Ялмара Ёхансена — самага дасведчанага лыжніка і каюра ў экспедыцыі. Прапанова яму была зроблена 19 лістапада, і ён адразу ж пагадзіўся.
Наступныя месяцы былі прысвечаны ліхаманкавым зборам. Трэба было пабудаваць індывідуальныя нарты і каякі па эскімоскім узоры. З 3 па 5 студзеня 1895 года «Фрам» выпрабаваў наймацнейшыя за ўсю экспедыцыю лядовыя сціскі, так што каманда гатовая была эвакуявацца на лёд. Галоўнай небяспекай былі таросы, якія маглі ўсёй масай абрынуцца на палубу, з такім грузам у сотні тон «Фрам» не змог бы падняцца з лядовага ложа (лёд вакол судна меў таўшчыню 9 м). Да канца студзеня экспедыцыю вынесла плынямі на шырыню 83° 34′ пн. ш. Тым самым быў пабіты рэкорд Грылі 1882 года — 83° 24′ пн. ш.
Паход да Паўночнага полюса
Санную экспедыцыю рыхтавалі ў абмежаваныя тэрміны (каля двух месяцаў), выкарыстоўваючы толькі матэрыялы, якія былі на борце экспедыцыйнага судна. Першапачаткова меркавалася выступіць на чатырох нартах, але няўдалы старт 26 лютага 1895 года паказаў, што абраная канструкцыя нарт была ненадзейнай — зламаліся папярочкі. Спроба старту 28 лютага на шасці нартах таксама правалілася: малы лік сабак (28) фактычна прымушаў праходзіць адну і тую ж дыстанцыю шэсць разоў. З-за гэтага былі істотна скарочаныя запасы правіянту (850 кг: на 120 сутак для людзей і ўсяго на 30 — для сабак). Высветлілася, што палярныя касцюмы з воўчага футра былі няўдала пашытыя, і Нансен з Ёхансенам моцна пацелі. Знятыя на ноч, футравыя касцюмы замярзалі. Нансен вырашыў вярнуцца да шарсцяных вязаных касцюмаў, апрабаваных у Грэнландскай экспедыцыі 1888 года. Яны таксама былі нязручныя: дрэнна абаранялі ад холаду, замярзалі на хаду, а ноччу ў спальным мяшку адтавалі і ўвесь час былі мокрымі.
Канчаткова Нансен і Ёхансен выступілі 14 сакавіка 1895 года на трох нартах. Паход на поўнач апынуўся надзвычай цяжкім: пастаянна дзьмулі сустрэчныя вятры, скрадывая за кошт дрэйфу лёду пройдзеную адлегласць (у сярэднім вандроўцы пераадольвалі ад 13 да 17 км у дзень), слабелі і не маглі спаць сабакі, ваўняныя касцюмы нагадвалі ледзяныя даспехі. Нансен і Ёхансен неаднаразова правальваліся скрозь малады лёд, абмарожвалі пальцы на руках. Тэмпература пастаянна трымалася паміж -40 °C і -30 °C. Нарэшце, 8 красавіка 1895 года Нансен прыняў рашэнне спыніць барацьбу за полюс: дасягнуўшы 86° 13′ 36′′ пн. ш., яны павярнулі да мыса Флігелі. Да Паўночнага полюса заставалася каля 400 км.
Старшына
Старшына́ — воінскае ці спецыяльнае званне сяржанцкага саставу ва Узброеных Сілах, іншых войсках і вайсковых фармаваннях Рэспублікі Беларусь і некаторых іншых краін. Па рангу вышэй за старшага сяржанта. Таксама службовая асоба ў роце (батарэі), якая з’яўляецца прамым начальнікам для салдат і сяржантаў і падпарадкоўваецца камандзіру роты (батарэі).
Фрыцьёф Нансен
Паход да Паўночнага полюса
13 красавіка 1895 года палярнікі ляглі спаць, не завёўшы хранометр, і ён спыніўся. Табліцы, неабходныя для разліку часу метадам месяцавых адлегласцей, былі забытыя на «Фраме», заставалася вызначыць адлегласць ад месца апошняй абсервацыі. На Вялікдзень 14 красавіка Нансен вызначаў шырыню, даўгату і магнітнае схіленне, пры вылічэнні Грынвіцкага часу Нансен памыліўся: ужо ў 1896 годзе высветлілася, што яго хранометр спяшаўся на 26 хвілін. Пры вызначэнні геаграфічных каардынатаў гэта давала хібнасць у 6,5° даўгаты.
У красавіку кірунак дрэйфу лёду змянілася на паўночны, што моцна стрымлівала палярнікаў. Корму для сабак да 19 красавіка засталося на тры дні, і палярнікі пачалі забіваць самых слабых жывёл, скормліваючы іх пакінутым. 21 красавіка Нансен і Ёхансен выявілі бервяно, што пацвярджала тэорыю Нансена аб дрэйфе пакавых ільдоў ад сібірскага ўзбярэжжа да Грэнландыі. Толькі такім чынам абарыгены Грэнландыі маглі атрымліваць неабходную для гаспадарчых мэтаў драўніну. На бервяне Нансен і Ёхансан выразалі свае ініцыялы. Да пачатку чэрвеня — часу раставання льдоў — у іх засталося 7 сабак. З 22 чэрвеня па 23 ліпеня 1895 года Нансен і Ёхансен апынуліся блакіраваныя суцэльнымі палямі таросаў, сваю вымушаную стаянку яны назвалі «лагер знямогі». Тэмпература часам перавышала нулявую, спаць прыходзілася ў мокрых спальных мяшках, падклаўшы пад сябе лыжы. Прыйшлося забіць апошніх сабак і кінуць вялікую частку рыштунку, а таксама абсекчы трохметровыя нарты, зрабіўшы іх прыдатнымі для валачэння адным чалавекам.
На Зямлі Франца-Іосіфа. Зімоўка
10 жніўня Нансен і Ёхансен дабраліся да архіпелага, якому Нансен даў імя (Hvidtenland) — гэта былі самыя паўночныя адгор’і Зямлі Франца-Іосіфа. , пакрыты ледніком, Нансен прыняў за два востравы, даўшы ім імя жонкі і дачкі: Ева і Ліў.
Старшына
Ва Узброенных Сілах Рэспублікі Беларусь надаецца вайскоўцу, які да гэтага меў званне старшы сяржант, па заканчэнні ўсталяванага тэрміну выслугі ў гэтым воінскім званні, калі ён займае пасаду, для якой штатам прадугледжана воінскае званне старшына ці больш высокае. Ва Узброеных сілах СССР існавала з 1940 года.
Фрыцьёф Нансен
На Зямлі Франца-Іосіфа. Зімоўка
Недакладныя карты таго часу нічым не маглі ім дапамагчы, заставалася прайсці як мага далей да наступу зімы. Нарэшце, 28 жніўня 1895 года Нансен прыняў рашэнне застацца на зімоўку ў невядомай краіне. Зімоўка праходзіла з 28 жніўня 1895 года па 19 мая 1896 года на мысе Нарвегія (80.2°N, 55.61667°W) у заходняй частцы. Нансен і Ёхансен пабудавалі з маржовых шкур і камянёў зямлянку. Камяні выломліваць з марэн, рычагом служыў абрэзак палазоў нарт, а кіркай служыў ікол. Будаўніцтва вялося з 7 верасня, наваселле адсвяткавалі 28 верасня.
Старшына
Перад воінскім званнем вайскоўца, які праходзіць ваенную службу ў гвардзейскай воінскай часці дадаецца слова «гвардыі». Воінскае званне рэзервіста дапаўняецца словам «рэзерву». Воінскае званне грамадзяніна, які складаецца ў запасе ці знаходзіцца ў адстаўцы, дапаўняецца адпаведна словамі «запасу» ці «ў адстаўцы».
Фрыцьёф Нансен
На Зямлі Франца-Іосіфа. Зімоўка
Тэмпература ў зямлянцы падтрымлівалася на ўзроўні замярзання вады, адзіным сродкам асвятлення і прыгатавання ежы была тлушчавая лямпа, зробленая з акоўкі палазоў нарт (з нейзільбера). Палярнікі харчаваліся выключна мядзведжым і маржовым мясам і салам, пакінуўшы ўзятыя з «Фрама» харчы для шляху на наступны год. Няўдалым было і месца для зімоўкі, з частымі штармавымі вятрамі (аднойчы ветрам зламала лыжы Нансена і панесла і моцна памяла каяк Ёхансена) і вялікімі зграямі пясцоў, якія раскрадалі бедную маёмасць зімоўшчыкаў (напрыклад, лінь або тэрмометр). З сакавіка прыйшлося перайсці на галодны паёк: канчаліся запасы, а рэшткі харчоў з «Фрама» ад сырасці пакрыліся грыбком. Толькі 10 сакавіка ўдалося застрэліць мядзведзя, мясам якога зімоўшчыкі харчаваліся 6 тыдняў.
Вяртанне
21 мая 1896 года зімоўшчыкі выступілі ў далейшы шлях, разлічваючы дабрацца да архіпелага Шпіцберген. Паколькі ўсе сабакі былі з’едзены яшчэ ў 1895 годзе, перасоўвацца даводзілася пешшу, разводдзі пераадольваліся на каяках. Калі дазваляў вецер, на нарты ставіліся імправізаваныя ветразі з коўдраў (так было пры перасячэнні ). 12 чэрвеня ледзь не адбылася катастрофа: палярнікі размясціліся на беразе для палявання, калі моцным ветрам звязаныя каякі былі вынесеныя ў мора. Нансен, рызыкуючы жыццём, даплыў да каякаў і вярнуў маёмасць, складзеную на іх борце. 15 чэрвеня Нансен ледзь не патануў, калі морж распароў парусінавы борт каяках, на шчасце, не зрабіўшы падарожніку цялесных пашкоджанняў.
17 чэрвеня 1896 года Нансен падчас падрыхтоўкі ежы пачуў сабачы брэх. Не паверыўшы сваім вушам, ён вырашыў схадзіць на разведку і выпадкова наткнуўся на Фрэдэрыка Джэксана, які са сваёй экспедыцыяй з 1894 года знаходзіўся на мысе Флора.
Нансен апісваў это так:
Джэксан пры першай сустрэчы быў упэўнены, што «Фрам» загінуў, а Нансен і Ёхансен — адзіныя, хто выжылі. Неўзабаве ён пераканаўся ў сваёй памылцы, як са слоў і дзённікаў Нансена, так і з вынікаў медычнага агляду. На базе Джэксана ўзважванне паказала, што пасля цяжкай зімоўкі і пераходу Нансен дадаў у вазе 10 кг, а Ёхансен — 6 кг. Нансен пісаў: «''Такое, такім чынам, дзеянне зімы пры харчаванні адным мядзведжым мясам і салам у арктычным клімаце. Гэта зусім не падобна на досвед іншых палярных падарожнікаў…''». Палярнікі больш за месяц правялі на мысе Флора, абвыкаючы да цывілізаванага жыцця і займаючыся геалагічнымі даследаваннямі. Супастаўленне карт Нансена і Джэксана дазволіла ўдакладніць памеры архіпелага. Акрамя таго, аказалася, што ў сакавіку Джэксан не дайшоў да зімоўя Нансена і Ёхансена ўсяго 35 міль, так як у яго не было сродкаў для пераадолення разводдзяў. 26 ліпеня 1896 года на мыс Флора прыбыла яхта Windward, на якой Нансен і Ёхансен вярнуліся ў Нарвегію, ступіўшы на зямлю Вардзё 13 жніўня. Нансен неадкладна адправіў тэлеграму прэм’ер-міністру Ф. Хагерупу, якая завяршалася словамі: «Вяртання „Фрама“ чакаю ў гэтым годзе». Планы Нансена цалкам апраўдаліся: «Фрам» прыбыў у Ск’ервё 20 жніўня, не зведаўшы ніякіх пашкоджанняў і з камандай у поўным складзе.
Падчас адсутнасці Нансена
Ужо з 1894 года адной з галоўных тэм для газетных «» стаў факт заваявання Нансенам Паўночнага полюса. Адна з першых сенсацый такога роду была разадзьмутая газетай «Le Figaro» ў красавіку 1894 года. Ева Нансен у 1895 годзе атрымала ад нейкага празорцы ліст, які нібыта быў дасланы з Паўночнага полюса. Ліў Нансен прыводзіць тэкст атрыманай 11 верасня 1895 года ад начальніка паліцыі Копервіка тэлеграмы, у якой гаварылася, што нібыта ў моры знойдзена бутэлька з лістом Нансена, кінутая ля Паўночнага полюса 1 лістапада папярэдняга года. «Нью-Ёрк таймс» у 1895 годзе апублікавала серыю рэпартажаў нібыта з Іркуцка ад «агента Нансена», якія спрычынілі ажыятаж нават у Нацыянальным геаграфічным таварыстве. Сур’ёзныя даследчыкі не звярталі ўвагі на чуткі. Першым на радзіме Нансена сустрэў ініцыятар яго тэорыі — прафесар Х. Мон, які знаходзіўся ў Тромсё. Знакаміты метэаролаг лічыў Нансена даўно загінулым.
Ужо праз некалькі тыдняў пасля ад’езду Фрыцьёфа да Евы Нансен прыехаў імпрэсарыа Фогт-Фішэр з просьбай зладзіць некалькі канцэртаў, і пазней ён ганарыўся, што здолеў угаварыць яе. Сам Нансен у адным з апошніх лістоў таксама ўгаворваў жонку вярнуцца да артыстычнай дзейнасці. Вяртанне Евы Нансен на сцэну, паводле ўспамінаў яе дачкі Ліў, прайшло трыумфальна, а ў лістападзе 1895 года яна выступіла ў Стакгольме ў прысутнасці каралеўскага сямейства. Зноў пара Нансенаў уз’ядналася ў Хамерфесце 18 жніўня 1896 года.
Нацыянальны трыумф
Вяртанне «Фрама» ператварылася ў нацыянальнае свята. Увесь шлях ад горада Тромсё да Крысціяніі (20 жніўня — 9 верасня 1896 года) суправаджаўся ўшаноўваннем у кожным порце. Судна ішло на буксіры, і была найманая часовая каманда. Па шляху ў Берген на «Фрам» сеў Э. В. Толь, ён жа ад імя Расіі віншаваў Нансена на каралеўскім банкеце. У Крысціяніі «Фрам» сустракаў ваенна-марскі флот у поўным складзе, а на шляху на каралеўскую аўдыенцыю каманда Нансена прайшла праз трыўмфальную арку, утвораную целамі 200 гімнастаў. Студэнты ўніверсітэта ўвянчалі каманду лаўровымі вянкамі.
Нансен быў узнагароджаны Вялікім крыжам ордэна св. Олафа; Свердруп і Арчэр атрымалі Камандорскія крыжы першага класа; Блесінг, Скот-Хансен і Ёхансен сталі рыцарамі св. Олафа. Усе пералічаныя былі ўзнагароджаны памятным медалём «Фрама», астатнія 7 членаў каманды не атрымалі ніякіх узнагарод на той падставе, што ў іх «не было вышэйшай адукацыі». У Злучаных Штатах Амерыкі Нансен быў узнагароджаны вышэйшай узнагародай Нацыянальнага Геаграфічнага таварыства — Медалём Калума. 2 кастрычніка 1896 года ён быў абраны замежным ганаровым чальцом Рускага геаграфічнага таварыства. У 1897 годзе расійскі ўрад па хадайніцтве Рускага геаграфічнага таварыства ўзнагародзіў Нансена 1-й ступені, а савет Таварыства зацвердзіў прысуджэнне яму Канстанцінаўскага залатога медаля, вышэйшай узнагароды «за бяспрыкладны подзвіг, які складае эпоху ў даследаванні Паўночнага Ледавітага акіяна…» Уручэнне адбылося ў час візіту навукоўца ў Расію 28 красавіка 1898 года ў зале Пецярбургскага дваранскага сходу. Яшчэ 18 красавіка 1898 года абрала Нансена сваім ганаровым членам.
8 снежня 1896 года ў Стакгольме былі заснаваны Фонд Нансена па прасоўванні навукі і прэмія Нансена за лепшыя навуковыя даследаванні. Ініцыятарам стварэння фонду быў прафесар Брогер, сам Нансен быў прызначаны пажыццёвым членам праўлення. У самы кароткі тэрмін было сабрана 500 тысяч крон — сума, якая пераўзыходзіла кошт экспедыцыі.
Крытыка
Сучаснікі вельмі высока ацэньвалі подзвіг Нансена, з даследчыкаў-палярнікаў выключэнне склалі два амерыканцы: Роберт Піры — будучы заваёўнік Паўночнага полюса — выказаў здзіўленне, чаму Нансен і Ёхансен не маглі вярнуцца на «Фрам» пасля свайго трохтыднёвага рыўка да полюса. Адольф Грылі, які катэгарычна адхіляў усе аргументы Нансена, ужо ў 1896 годзе не прамінуў папракнуць даследчыка за тое, што той «кінуў сваіх людзей у сотнях міль ад населенай зямлі» і тым самым «грэбаваў свяшчэнным абавязкам начальніка экспедыцыі». Нансен прывёў яго меркаванні ў прадмове да апісання свайго падарожжа без якіх-небудзь тлумачэнняў. Каментатар падарожжа Нансена М. Б. Чарненка пісаў з гэтай нагоды:
Таксама далёка не ўсе суайчыннікі прынялі Нансена як нацыянальнага героя. У ліку галоўных крытыкаў у Нарвегіі былі асобы, якімі сам Нансен захапляўся, — Кнут Гамсун і Генрык Ібсен. Гамсун яшчэ пасля заканчэння Грэнландскага экспедыцыі апублікаваў у газеце «Дагбладэт» артыкул, у якім заявіў, што галоўным яе дасягненнем было вымярэнне тэмпературы ніжэй —40 °С.
На думку нарвежскага даследчыка Тура Буман-Ларсена, Ібсен успрыняў папулярнасць Нансена як пагрозу духоўнаму жыццю краіны, бо пасля яго дасягненняў «у Нарвегіі стала занадта шмат спорту, фізічных практыкаванняў і лыж». Іншымі словамі, Нансен прапагандаваў «жыццё на паветры» на шкоду «жыцця ў бібліятэцы». Непрыязнасць Ібсена да Нансена ўзмацнілася ў 1897 годзе па асабістых матывах: сыну драматурга Сігурду было адмоўлена ў пасадзе прафесара сацыялогіі Універсітэта Крысціяніі, затое Нансен атрымаў прафесарскае званне ўсяго праз 14 дзён — і без абавязацельства чытання лекцый. Ібсен вывеў Нансена ў драме «Калі мы, мёртвыя, абуджаемся» ў вобразе памешчыка Ульфхейма — шалёнага паляўнічага на мядзведзяў.
Антарктычны праект
Яшчэ да заканчэння апрацоўкі матэрыялаў уласнай палярнай экспедыцыі Нансен планіраваў нарвежскую экспедыцыю ў Антарктыду. Яе план быў выкладзены ў дакладзе, прачытаным у Каралеўскім геаграфічным таварыстве падчас наведвання Англіі з лекцыйным турнэ ў 1897 годзе. Нансен меркаваў, што паспяховая экспедыцыя да Паўднёвага полюса павінна складацца з двух атрадаў — суднавага і берагавога. Паколькі Антарктыда, на думку Нансена, з’яўляецца гіганцкім вулканічным архіпелагам, пакрытым ледавікамі, для перамяшчэння па ім ідэальна падыходзяць нарты і ездавыя сабакі. Суднавы атрад служыць для транспарціроўкі рыштунку і сабак (лікам каля 100) і выкарыстоўваецца для акіянаграфічных даследаванняў. Берагавы атрад, адшукаўшы базу для зімоўкі, здзейсніць марш-кідок да полюса. Экспедыцыя пачала ажыццяўляцца, але «Фрам» здаваўся непадыходзячым для новых планаў Нансена (тым больш што судна было занята ў той перыяд экспедыцыяй Свердрупа). У 1899 годзе Колін Арчэр распрацаваў праект новага паўднёвапалярнага судна, але рэалізаваны ён не быў.
Плаванне на «Мікаэлі Сарсе»
У 1900 годзе доктар Й. Ёрт пачаў ажыццяўленне пастаяннай акіянаграфічнай экспедыцыі на судне «Мікаэль Сарс» (названым у гонар бацькі Евы Нансен), спецыяльна пабудаваным для марскіх даследаванняў. Нансен адказваў за абсталяванне экспедыцыі неабходным навуковым абсталяваннем і сам прыняў у ёй удзел (апісана ў кнізе «На свабодным паветры»). Мэтай паходу былі комплексныя даследаванні фізічнай будовы акіяна, марской фаўны і флоры, умоў і рэсурсаў рыбалоўства. 23 ліпеня 1900 года «Мікаэль Сарс» пакінуў Крысціянію і накіраваўся да Ісландыі. Правёўшы некалькі акіянаграфічных станцый, каманда наведала фіёрды Ісландыі, а Нансен 31 ліпеня наведаў ісландскага пісьменніка Сігватара Грымсана, які стварыў фундаментальную гісторыю ісландскай царквы і жыў пры гэтым «як Іоў». 4 жніўня судна падышло да мяжы пакавых ільдоў: Нансена асабліва цікавіла мяжа змешвання цёплых атлантычных і палярных вод. Станцыя 5 жніўня паказала, што за некалькі міль пройдзенай суднам адлегласці тэмпература вады можа змяняцца на велічыню ад 3° да 5 °С. Далей з-за моцных туманаў прыйшлося на некаторы час зайсці на Ян-Маен, і 17 жніўня каманда вярнулася ў Нарвегію. Галоўным вынікам экспедыцыі стала адкрыццё таго факту, што марскі акунь вядзе глыбакаводны лад жыцця. Нансен пацвердзіў сваё даўняе дапушчэнне, што ў глыбінных пластах акіяна могуць утварацца гіганцкія хвалі (да 40-50 м вышынёй), якія ўзнікаюць у выніку мяшання лёгкіх і цяжкіх слаёў вады з рознай тэмпературай, але непрыкметныя з паверхні. Высветлілася таксама, што ў Нарвежскім моры ніжэй гарызонту 800—1100 м тэмпература вады апускаецца да —1,2 °C, пры гэтым салёнасць яе застаецца нязменнай. Трохтыднёвае плаванне 1900 года паклала пачатак сістэматычным акіяналагічным даследаванням у Паўночнай Атлантыцы, падобныя плаванні сталі з тых часоў штогадовымі.
Сям’я
Паводле сведчання старэйшай дачкі Фрыцьёфа і Евы — Ліў, Нансен цяжка адаптаваўся да сямейнага жыцця пасля экспедыцыі на «Фраме». Ён стаў раздражняльным і вельмі цяжка пераносіў усеагульную ўвагу і пакланенне. У дзённіку Нансен пісаў:
Ева Нансен у канцы 1896 года адправілася ў гастрольнае турнэ, пакінуўшы Фрыцьёфа аднаго на тры месяцы. У яе адсутнасць Нансен зноў сышоўся з Дагмар Энгельхарт, прычым Еве паведаміў пра гэта прафесар Брогер. Тым не менш у замежных паездках і на афіцыйных мерапрыемствах 1897 года Ева ўсюды суправаджала Нансена, хоць ён не парываў і з Д. Энгельхарт і не занадта хаваў адносін з ёй.
Вакол сядзібы Нансенаў у Люсакеры ў перыяд 1896—1899 гадоў складваецца круг артыстычнай эліты, тут пасяліліся мастакі Э. Верэншоль,, Г. Мунтэ, навукоўцы — браты Э. і О. Сарс (сваякі Евы), оперны спявак Т. Ламерс (муж Малі — сёстры Евы Нансен), прафесар М. Мо, пісьменнік Х. Кінг, выдавец О. Томесен і іншыя. Ева Нансен у гэты перыяд працягвала даваць урокі спеваў, адной з яе вучаніц была і Дагмар Энгельхарт. У 1899 годзе Е. Нансен назаўжды спыніла канцэртную дзейнасць, аднак нярэдка арганізоўвала хатнія музычныя вечары. На асобу і захапленні Нансена гэтае кола зносін аказала вялікі ўплыў, у прыватнасці, Э. Верэншоль пераканаў Нансена вярнуцца да жывапісу, тым больш што свае кнігі Нансен ілюстраваў сам.
Сям’я Нансенаў павялічвалася: у 1899 годзе нарадзілася дачка Ірмелін (Irmelin Nansen), яе хатняй мянушкай была Імі, у 1901 годзе — сын Од (Odd Nansen). Фрыцьёф Нансен у гэты перыяд купіў участак лесу ў Фарнебю плошчай у 55 мол (5½ га) і прыняў рашэнне будаваць вялікі дом, у якім можна было не толькі размясціць сям’ю, але і займацца навуковай працай і ладзіць свецкія прыёмы. Ліў Нансен у «Кнізе пра бацьку» пісала, што не ведае, у які момант было прынята гэта рашэнне.
Дом быў пабудаваны Яльмарам Вельхавенам у 1901 годзе ў стылі нарвежскай крэпасці, наваселле адсвяткавалі 4 красавіка 1902 года. Сядзіба атрымала назву «Пульхёгда» (Polhøgda, «Палярная вышыня»). Ліў Нансен з гонарам пісала, што ў хаце была абсталявана ванная, якой не было ні ў аднаго з суседзяў. Адначасова Нансен купіў хутар Сёркье, які стаў летняй рэзідэнцыяй сям’і. У 1903 годзе нарадзілася пятае дзіця Нансенаў — сын Осмунд (Åsmund Nansen), які пакутаваў ад.
У 1904 годзе Нансен набыў 32-тонную яхту «Вяслемьё» (Veslemøy, «Дзева з гор»), названую ў гонар цыклу песень, якія былі напісаныя для Евы Нансен Э. Грыгам на вершы А. Гарборга. Яхта магла выкарыстоўвацца як для сямейнага адпачынку, так і для навуковых даследаванняў: Нансен здзяйсняў на ёй акіянаграфічныя плаванні ў 1904, 1909, 1911 і 1912 гадах.
Нансен — палітык і дыпламат
Палітыкам Нансена зрабілі час і абставіны. Сам ён аддаў бы перавагу поўнасцю прысвяціць сябе навуковай працы, і зусім не славалюбівыя задумы прымусілі яго прыняць актыўны ўдзел у барацьбе за скасаванне уніі, а затым у стварэнні першай канстытуцыі незалежнай Нарвегіі.
Нансен цікавіўся палітыкай з ранняга ўзросту — яшчэ ва ўзросце 17-ці гадоў пабываў з бацькам і старэйшымі братамі на сходзе ў Крысціяніі 13 сакавіка 1879 года, прысвечаным нарвежскаму сцягу. Бацька і ўсе сваякі Нансена былі ўніяністамі, прычым Бальдур Нансен нават уступіў з гэтай нагоды ў палеміку з Б’ёрнсанам. Малодшы брат Фрыцьёфа Аляксандр ва ўніверсітэце ўзначальваў прашведскі рух студэнтаў. Шведска-нарвежскія супярэчнасці абвастрыліся ў самым пачатку 1890-х гадоў, прычым фармальнай нагодай для іх паслужыла пытанне аб уласнай консульскай службе Нарвегіі. Нансен уважліва сачыў за ходам палітычнай барацьбы і, стаўшы сімвалам нацыянальнага адраджэння Нарвегіі, уключыўся ў барацьбу за пашырэнне правоў роднай краіны. Яшчэ ў перыяд падрыхтоўкі плавання на «Фраме» Нансен апублікаваў у лонданскай «Таймс» некалькі артыкулаў, у якіх тлумачыў еўрапейскай публіцы сапраўдны статус Нарвегіі ў уніі (да таго Нарвегія паказвалася мяцежнай краінай, накшталт Ірландыі). Ён вярнуўся да гэтага пытання ў 1898 годзе, апублікаваўшы ў «Таймс» грунтоўны разбор канстытуцыйнай барацьбы Нарвегіі супраць Швецыі.
Незалежнасць Нарвегіі
Чарговае абвастрэнне шведска-нарвежскіх адносін адбылося ў лютым 1905 года, калі перамовы аб урэгуляванні сітуацыі з консульскай службай зайшлі ў тупік. Кабінет Ф. Хагерупа, які заняў умераную пазіцыю, змяніўся кабінетам К. Мікельсена (былога мэра Бергена), які галоўным пунктам сваёй праграмы абвясціў выхад Нарвегіі з уніі. Нансен адгукнуўся на падзеі серыяй з пяці артыкулаў («Наш шлях», «Мужчыны», «Мужнасць», «Легкадумнасць» і «Воля»), якія выйшлі ў лютым — сакавіку ў газеце «». Нансен аказаў вялікі ўплыў на грамадскую думку, Мікельсену ўдалося правесці праз стортынг закон аб самастойнай нарвежскай консульскай службе. Мікельсен вельмі хацеў бачыць Нансена ў сваім кабінеце, аднак нацыянальны герой нязменна адмаўляўся (Мікельсен угаворваў яго вярнуцца ў дзяржаўную царкву, без чаго дзяржаўная служба была немагчымая), але саступіў просьбе прэм’ера аб садзейнічанні і адправіўся ў сакавіку ў Берлін і Лондан, дзе тлумачыў прадстаўнікам эліты і шырокім масам праблемы Нарвегіі. Калі паездка ў Германію была няўдалай, то ў Англіі Нансен дамогся прарыву: надрукаваў у газеце «Таймс» артыкул аб становішчы ў Нарвегіі, які адразу ж перадрукавалі ў Швейцарыі і Францыі і які стаў сур’ёзным ударам для шведскай дыпламатыі.
17 мая 1905 года — у  — Нансен выступіў на мітынгу ў Крысціяніі, дзе, у прыватнасці, заявіў:
Цяпер мы зразумелі: што б ні здарылася, мы павінны і будзем абараняць нашу самастойнасць і права на самавызначэнне ў сваіх уласных справах, мы павінны адстаяць наша права або памерці за яго.
23 мая стортынг пастанавіў стварыць асобную нарвежскую консульскую службу, кароль Оскар II адмовіўся ратыфікаваць закон; у адказ 27 мая нарвежскі кабінет міністраў падаў у адстаўку, але кароль адмовіўся яе прыняць. 7 чэрвеня нарвежскі ўрад перадаў свае паўнамоцтвы стортынгу, прычым парламент аднагалосным рашэннем абедзвюх палат зноў не прыняў адстаўкі ўрада. У рашэнні гаварылася, што з гэтага часу ўрад павінен ажыццяўляць паўнамоцтвы, якія раней былі ў руках караля, і, такім чынам, шведскі кароль перастае выконваць абавязкі нарвежскага караля. Адначасова стортынг накіраваў у Стакгольм справаздачу аб тым, што адбылося, а таксама просьбу, каб каралём Нарвегіі стаў адзін з прынцаў Бернадотаў. Нансен на наступны ж дзень адправіў у Англію артыкул, дзе тлумачыў пазіцыю нарвежскага боку. 9 чэрвеня над Акерсхусам быў узняты нацыянальны нарвежскі сцяг.
Яшчэ ў ліпені 1905 года Мікельсен накіраваў Нансена ў Капенгаген з сакрэтным даручэннем — пераканаць прынца Карла Дацкага заняць нарвежскі прастол. Нансен аб ходзе перамоў пісаў у дзённіку:
Пасля разрыву уніі ў Нарвегіі былі моцныя пазіцыі радыкальных лібералаў, якія заклікалі да ўсталявання рэспублікі. Нансен лічыў, што агітацыя лібералаў аслабляе аўтарытэт Нарвегіі за мяжой, і імкнуўся як мага хутчэй правесці выбары нарвежскага караля; ў другі раз у Капенгаген ён адправіўся 20 кастрычніка 1905 года. 23 кастрычніка Нансен тэлеграфаваў ураду ўмовы прынца Карла — плебісцыт, прычым сам прыняў актыўны ўдзел у яго арганізацыі. Рэферэндум быў праведзены 12 і 13 лістапада: за манархію прагаласавалі 259 563 выбаршчыка, за рэспубліку — 69 254. 18 лістапада стортынг зацвердзіў вынікі плебісцыту і выбраў прынца Карла каралём Нарвегіі Хоканам VII, яго двухгадовага сына Аляксандра — кронпрынцам Улафам. 25 лістапада кароль і каралева Мод прыбылі ў Крысціянію, дзе іх сустракалі Фрыцьёф і Ева Нансены.
Пасланец у Лондане
Пасля атрымання незалежнасці Нарвегія павінна была заняць сваё месца ў свеце, асабліва важнай задачай стала захаванне нейтралітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. У красавіку 1906 года Нансен быў прызначаны першым нарвежскім пасланнікам (у рангу міністра) у Вялікабрытаніі і выехаў у Лондан. Яго асноўнай задачай было пастаяннае ўзаемадзеянне з прадстаўнікамі найбуйнейшых сусветных дзяржаў з мэтай захавання нейтральнай пазіцыі Нарвегіі і падрыхтоўкі нарвежска-англійскага дагавора, Нансен быў надзвычай папулярны ў Вялікабрытаніі. Паводле апісанняў дачкі Нансена Ліў пачатак працы быў цяжкім: міністр замежных спраў адсутнічаў, а самому Нансену не ўдалося знайсці ў Лондане падыходнага для амбасады памяшкання, і ён размясціў місію прама ў гатэлі Royal Palace у Кенсінгтоне з выглядам на Гайд-парк.
Нягледзячы на велізарную папулярнасць у свецкіх колах Лондана і добрыя асабістыя адносіны з каралём Эдуардам, Нансен не лічыў дыпламатычныя абавязкі сваёй прафесіяй і ў лістах часта скардзіўся на нуду. Аднак пастаяннае знаходжанне ў Лондане дазваляла Нансену мець зносіны з многімі прадстаўнікамі навуковых колаў і працаваць у Каралеўскім геаграфічным таварыстве: Нансен зноў вярнуўся да планаў заваявання Паўднёвага полюса, а таксама стаў пісаць вялікую кнігу па гісторыі палярных даследаванняў. Адначасова ён арганізаваў візіт у Лондан караля Хокана VII і каралевы Мод, які пачаўся 12 лістапада 1906 года. З гэтага візіту каралеўскую пару і Нансена звязвалі моцныя сяброўскія повязі.