cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мурашкі
Мурашкі-працаўніцы
Пераважную большасць асобін у мурашынай сям’і складаюць працаўніцы, якія з’яўляюцца самкамі з недаразвітай палавой сістэмай (для параўнання, у тэрмітаў працоўнымі асобінамі могуць быць таксама і непалаваспелыя самцы), асноўнай роляй якіх з’яўляецца клопат пра сям’ю. Крылы ў іх адсутнічаюць, маецца больш простая будова грудзей, вочы меней, чым у самак, або рэдукаваны, а ў часткі відаў адсутнічаюць зусім.
Для некаторых відаў уласцівы палімарфізм — адрозненне ў памерах, успрымальнасці органаў пачуццяў і актыўнасці сярод мурашак аднаго віду ў залежнасці ад задач, якія яны выконваюць у сям’і.
Часта мурашкі-працаўніцы вялікіх памераў маюць непрапарцыйна вялікую галаву і, адпаведна, моцныя жавалы. Такіх рабочых называюць мурашкамі-салдатамі, так як моцныя мандыбулы робяць іх вельмі эфектыўнымі ў баі, але ў той жа час яны па-ранейшаму з’яўляюцца мурашкамі-рабочымі, і іх «абавязкі», як правіла, нязначна адрозніваюцца ад «абавязкаў» іншых рабочых. У некаторых відаў мурашак няма працаўніц сярэдніх памераў, што стварае рэзкі разрыў паміж маленькімі і вялікімі формамі. Напрыклад, мурашы-ткачы маюць выразнае бімадальнае размеркаванне памераў. У некаторых іншых відаў мурашкі-працаўніцы перажываюць змены на працягу ўсяго жыцця.
Акрамя палімарфізму, працоўныя мурашкі могуць дзяліцца па спецыялізацыі ў сям’і (паліэтызм). Адны мурашы даглядаюць за маляўкамі (нянькі), другія — ўдзельнічаюць у будаўніцтве гнязда, становяцца фуражырамі, трэція — чысцяць памяшкання, чацвёртыя захоўваюць запасы вадкай ежы (мядовыя бочкі) і г. д.
У некаторых відаў мурашак працоўныя асобіны могуць адкладаць яйкі.
Магутнасць працоўнай мурашкі ўзрастае пры працы ў групе. Напрыклад, працаўніца валасістай лясной мурашкі ў адзіноце здольная развіваць магутнасць 24,2 эрг/сек, а ў пары кожная працаўніца развівае магутнасць да 31,6 эрг/сек. У мурашак роду мозг займае 0,57 % аб’ёму цела.
Развіццё і размнажэнне
Першыя некалькі дзён жыцця новыя працоўныя асобіны праводзяць, даглядаючы за каралевай і расплодам. Затым яны звычайна займаюцца рытьём тунэляў і іншай працай унутры гнязда. Пасля мурашка становіцца абаронніцай гнязда і фуражырам. Гэтыя змены даволі раптоўныя і з’яўляюцца прыкладамі часовых каст. Тлумачэнне такой паслядоўнасці звязана з высокай смяротнасцю сярод фуражыраў.
У большасці відаў мурашак здольнасць да спаравання маецца толькі ў самак (будучых царыц) і самцоў. Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, ў некаторых сем’ях мурашак могуць быць некалькі каралеў (палігінасць), а ў іншых можа не быць каралевы зусім. Працаўніцы, здольныя да размнажэння, называюцца гамэргатамі (gamergates), а сем’і, ў якіх няма каралевы, — гамэргатнымі. Крылатыя самцы мурашак выходзяць з лялячак разам з будучымі царыцамі і на працягу свайго жыцця толькі сілкуюцца і спароўваюцца. Ў большасці мурашак за год развіваецца толькі адно пакаленне. Ў пэўны момант часу, які залежыць ад віду, крылатыя самкі і самцы пакідаюць гняздо і адпраўляюцца ў. Як правіла, самцы ўзлятаюць раней самак і вылучаюць ферамоны, якія прымушаюць другіх ісці за імі. Самкі большасці відаў спароўваюцца толькі з адным самцом, але сустракаюцца таксама віды, самкі якіх спароўваюцца з дзесяццю і больш самцамі. Пасля спаравання самка шукае падыходнае месца для стварэння новага мурашніка. Знайшоўшы такое, яна адгрызае сабе крылы і капае першую камеру будучага гнязда, а затым пачынае адкладаць яйкі і даглядаць за імі. Царыца захоўвае сперму, атрыманую падчас шлюбнага палёту, і апладняе ёю свае яйкі. Першыя працаўніцы ў новай сям’і з’яўляюцца слабымі і дробнымі па памеру ў параўнанні з больш познімі працоўнымі асобінамі. Яны павялічваюць гняздо, здабываюць корм і даглядаюць за расплодам. Так ствараюцца новыя сем’і ў большасці відаў, аднак існуюць віды, ў якіх калонію ўтвараюць адразу некалькі каралеў. У пэўны час адна з каралеў са «світай» пакідае сям’ю і перасяляецца на новае месца. Гэты працэс падобны раенню ў меданосных пчол.
У мурашак адзначаны шырокі спектр стратэгій размнажэння. Напрыклад, самкі некаторых відаў здольныя размнажацца шляхам аднаполага размнажэння (партэнагенезу), пры якім самкі з’яўляюцца з неаплодненыъ яек (без удзелу самцоў), а ў віду ўсе асобіны выключна жаночага полу. Факультатыўная або аблігатная тэлітокія (ў нашчадстве толькі самкі) эксперыментальна пацверджана ў некалькіх відаў : Pristomyrmex pungens, Messor capitatus (Myrmicinae) , Cerapachys biroi (Cerapachyinae) , Cataglyphis cursor (Formicinae) , Platythyrea punctata (Ponerinae).
У тропіках мурашкі актыўныя цэлы год, а ў больш халодных рэгіёнах перажываюць зіму ў стане спакою і бяздзейнасці. Формы бяздзейнасці разнастайныя, і ў некаторых відаў нават лічынкі пераходзяць у стан дыяпаузы. Аднак у большасці відаў дарослыя асобіны перазімоўваюць у стане паніжанай дзейнасці.
Унікальная разнавіднасць натуральнага кланавання існуе ў малой агнявой мурашкі, самцы і самкі якой размножваюцца кланаваннем незалежна, дзякуючы чаму генафонды абодвух палоў не змешваюцца. Ў гэтага віду працоўныя асобіны развіваюцца з аплодненых яек, маткі — з неаплодненых дыплоідных яек. У некаторых яйках, аплодненых самцамі, ўсе храмасомы маткі руйнуюцца, і з такіх гаплоідных яек развіваюцца самцы.
Генетыка
Дыплоідны набор храмасом ў мурашак мае найбольшы дыяпазон сярод усіх насякомых. Ён вар’іруе ад двух храмасом у самак Myrmecia pilosula (2n = 2) да 120 храмасом у Dinoponera lucida (2n = 120). У самцоў, якія маюць гаплоідны набор, ён у два разы меншы, гэта значыць у прадстаўнікоў мужчынскага полу Myrmecia pilosula ўсяго адна храмасома.
Шляхі стварэння сям’і
Размнажэнне і рассяленне мурашак адбываецца адзін раз у годзе (ў некаторых відаў — двойчы за год).
Самастойны
Падчас шлюбнага лёту самкі і самцы выходзяць з гнёздаў і збіраюцца ў іх выхадаў, а затым пачынаюць падымацца на любыя ўзвышша — травяністыя расліны, дрэвы, сцены пабудоў і г. д., адкуль і ўзлятаюць. Больш рухомыя самцы часта ўзлятаюць непасрэдна з зямлі. Самкі і самцы з розных гнёздаў спароўваюцца ў паветры або на зямлі. Неўзабаве пасля гэтага самцы гінуць, а аплодненыя самкі адпраўляюцца на пошукі месца для будучага гнязда. Знайшоўшы падыходнае месца, самка будуе невялікую замкнёную камеру ў зямлі, а потым пачынае адкладаць яйкі. Часам некалькі самак робяць такую камеру сумесна. Яйкі ў мурашак вельмі дробныя, даўжынёй каля, і заўсёды злепленыя ў агульны камяк. Праз тыдзень з яек пачынаюць з’яўляцца першыя лічынкі. Маладыя лічынкі застаюцца ў агульным «камяку», больш буйныя размяшчаюцца групамі або асобна на падлозе камеры, а часам (у відаў дробных мурашак) падвешваюцца на сценках камеры. Праз 2 тыдні лічынкі сканчаюць рост, і пачынаецца акукленне. Да гэтага часу яны становяцца буйней працоўных мурашак. Да выхаду з лялячак першых працаўніц самкі нічым не харчуюцца. У некаторых прымітыўных відаў мурашак самкі выходзяць з гнязда і палююць на насякомых. Але ў пераважнай большасці відаў самка так і не пакідае гнязда да канца жыцця, а лічынак выкормлівае вылучэннямі адмысловых слінных залоз. Пры гэтым у самкі цалкам знікаюць лятальныя мышцы і расходуюцца запасы тлушчу, назапашаныя яшчэ ў бацькоўскам гняздзе. Пасля выхаду з лялячак першых працаўныіц яны выходзяць вонкі з камеры і пачынаюць здабываць ежу. З гэтага моманту самка толькі адкладае яйкі. Ўсе працы ў гняздзе бяруць на сябе працоўныя асобіны.
Часовы сацыяльны паразітызм
Сярод мурашак шырока распаўсюджаныя з’явы часовага сацыяльнага паразітызму. Самкі такіх відаў звычайна нашмат драбней, чым відаў, якія самастойна засноўваюць гнязда. Самкі малых лясных мурашак, напрыклад, не могуць самастойна заснаваць новую сям’ю. Для гэтага ім патрэбна дапамога рабочых іншага віду — бурай лясной, чырванашчокай або шэрай пяшчанай мурашак. Маладая самка рудай лясной мурашкі знаходзіць мурашнік аднаго з гэтых відаў, які страціў уласную самку, і пасяляецца ў ім. У іншых часовых сацыяльных паразітаў, напрыклад, у жоўтай пахучай мурашкі, самка пранікае ў гняздо віду-гаспадара, дзе ёсць свая самка, і аказваецца настолькі прывабнай для працаўніц-гаспадынь, што яны дазваляюць ёй забіць уласную самку і заняць яе месца. Некаторы час у гняздзе мірна суіснуюць мурашкі двух відаў, але «гаспадары», якія страцілі родную матку, паступова выміраюць, і новыя насельнікі цалкам змяняюць натуральным шляхам працаўніц віду-гаспадара, цалкам засяляюць гняздо і перабудоўваюць яго.
Дзяленне
Як відаць, з-за вялікай смяротнасці пры папярэдніх двух тыпах стварэння новай сям’і ў мурашак паўстаў новы шлях — дзяленне матчынай абшчыны і адасаблення яе частак. Існуе некалькі магчымасцяў дзялення: дзяленне сям’і напалову — гесмазіс або вылучэнне невялікага адводка — пачкаванне, пры якім на некаторай адлегласці ад бацькоўскага гнязда будуецца даччынае гняздо, або адводак, куды перасяляецца частка працаўніц сям’і з расплодам і маладой самкай. Пачкаваннем размножваюцца сям’і бадзяжных мурашак, напрыклад. Самка малайскіх мурашак (Carebara), дасягаючы даўжыні да 2 см, вылятае з гнязда і захоплівае з сабой некалькіх працоўных асобін даўжынёй, якія чапляюцца сваімі сківіцамі за канечнасці самкі.
Працягласць жыцця
Мурашыныя сем’і могуць існаваць на працягу доўгага перыяду часу. Каралева можа жыць да 20 гадоў, працоўныя асобіны жывуць ад некалькіх месяцаў да 3 гадоў. Самцы, аднак, жывуць усяго некалькі тыдняў. Мурашыныя каралевы жывуць у 100 разоў даўжэй, чым большасць адзіночных насякомых аналагічнага памеру. Рэкордны паказчык для мурашак і сацыяльных насякомых складае 28 гадоў для маткі віду Lasius niger, якая ўтрымлівалася ў лабараторным гняздзе. Ў прыродных умовах папуляцыя мурашнікаў практычна цалкам абнаўляецца на працягу года.
Хімічная камунікацыя
Захаванне ўсёй складанай структуры мурашынай калоніі, сувязяў усіх асобін і іх здольнасцей распазнаваць іншых членаў калоніі абумоўлена трафалаксісам (абменам праглынутай вадкай ежай) і хімічнай камунікацыяй. Мурашкі маюць зносіны з дапамогай ферамонаў. Гэтыя хімічныя сігналы ў мурашак развіты больш, чым у іншых перапончатакрылых. Як і іншыя насякомыя, мурашкі ўспрымаюць пахі сваімі доўгімі і тонкімі вусікамі. Парныя вусікі прадастаўляюць інфармацыю аб напрамку і інтэнсіўнасці паху. Так як мурашкі праводзяць жыццё ў кантакце з зямлёй, паверхня глебы з’яўляецца добрым месцам, каб пакідаць след ферамону, які можа адчувацца іншымі мурашкамі. Ў відаў, якія здабываюць ежу ў групе, фуражыр, які знайшоў ежу, маркіруе свой зваротны шлях у мурашнік, і па гэтым шляху ідуць іншыя мурашкі, якія таксама маркіруюць з дапамогай ферамонаў свой зваротны шлях у гняздо ў выпадку знаходжання ежы па адзначаемым маршруту. Калі крыніца ежы вычарпаная, мурашкі больш не маркіруюць гэты маршрут, і пах паступова рассейваецца. Такія паводзіны мурашак дапамагае справіцца з зменамі навакольнага асяроддзя. Напрыклад, калі ўстаноўлены маршрут да ежы блакуецца перашкодай, то фуражыры прыступаюць да пошуку новага шляху да ежы. Калі пошук быў паспяховы, то на зваротным шляху мурашка маркіруе найкарацейшы маршрут свайго вяртання ў гняздо. Па такіх паспяховым маршрутах ідуць іншыя мурашкі, ўзмацняючы аптымальны маршрут і паступова знаходзячы найлепшы шлях да ежы.
Мурашкі выкарыстоўваюць ферамоны не толькі для пракладання маршрутаў. Параненая мурашка выдзяляе ферамон трывогі, які заклікае мурашак здалёку і які прымушае ўсіх змешчаных побач асобін атакаваць ворага. Некаторыя мурашкі выкарыстоўваюць нават «ферамон прапаганды», каб запалохаць ворагаў і прымусіць іх біцца паміж сабой. Ферамоны вырабляюцца шырокім спектрам залоз: залозай Дюфура, атрутнай залозай, пігідыальнымі залозамі, якія адкрываюцца ззаду на верхнім баку брушка, стернальнымі залозамі, якія адкрываюцца на ніжнім баку брушка каля анусу, мандыбулярнымі залозамі, якія адкрываюцца на ўнутраным баку жавал. Ферамоны таксама змешваюцца з ежай і перадаюцца пры трафалаксісе, распаўсюджваючы звесткі пра сям’ю. Гэта дазваляе іншым мурашкам даведацца, ў чым мае патрэбу сям’я (напрыклад, у харчаванні або ў абслугоўванні гнязда). У сем’ях відаў, у якіх ёсць каралевы, працаўніцы пачынаюць вырошчваць новую каралеву для сям’і, калі кіруючая царыца не вырабляе патрэбныя ферамоны.
Нехімічная камунікацыя
Фізічныя сігналы камунікацыі могуць выкарыстоўвацца мурашкамі ў спалучэнні з ферамонамі. Так, мурашкі могуць мець зносіны пры дапамозе тактыльных стымулаў (напрыклад, пры выпрошванні ежы) і гукаў. У прыватнасці, некаторыя мурашкі выдаюць стракацячыя гукі, выкарыстоўваючы для гэтага сегменты брушка або жавалы. Гукі прымяняюцца для сувязі паміж членамі сям’і або з іншымі відамі. На думку некаторых навукоўцаў, мурашкі амаль глухія да гукавых хвалях у паветры ; іншыя навукоўцы аспрэчваюць гэты пункт гледжання. Мурашкі вельмі адчувальныя да вібрацый цвёрдых тэл. Напрыклад, пастукванне брушкам або мандыбуламі ўласціва мурашкам-шашалям. Мурашкі некаторых падсямействаў (Myrmicinae, Nothomyrmecinae, Ponerinae, Pseudomyrmecinae) выдаюць гукі з дапамогай стрыдулітрума (органа, размешчанага на сцяблінцы паміж постпеціолем і брушкам). Некаторыя віды здольныя да акустычнай камунікацыі нават на стадыі лялячкі. Напрыклад, у M. scabrinodis гэта дазваляе лялькам паведамляць пра свой сацыяльны статус працаўніцам-нянькам.
Пашырэнне
Мурашкі пражываюць па ўсім свеце, акрамя Антарктыкі, Ісландыі, Грэнландыі і некаторых аддаленых выспаў. Дзякуючы шырокаму распаўсюджванню, шматлікасці і добра прыкметным гнёздам мурашкі паўсюдна вядомыя людзям. Мурашкі займаюць розныя экалагічныя нішы і ў стане выкарыстоўваць шырокі асартымент харчовых рэсурсаў, быўшы прамымі або ўскоснымі спажыўцамі лістоты, або здыхлятнікі і драпежнікамі. Большасць відаў мурашак ўсяедныя, але некаторыя спецыялізуюцца на пэўнай ежы. Іх экалагічнае панаванне можа быць вымерана значэннем іх долі ў агульнай біямасе. Розныя ацэнкі паказваюць, што мурашкі складаюць ад 10 % да 20 % (у тропіках да 25 %) ад агульнай біямасы наземных жывёл, пераўзыходзячы долю пазваночных. Больш за 200 відаў мурашак сустракаюцца далёка за межамі свайго прыроднага натыўнага арэала, а 42 відаў мурашак сталі касмапалітнымі дзякуючы чалавечай камерцыі. Дваццаць з іх маюць замацаваныя папуляцыі ва ўсіх 7 біягеаграфічных рэгіёнах (акрамя Антарктыкі): Афратропіка, Палеарктыка, Неарктыка, Неатропіка, Інда-Малайзія, Аўстралазія і Акіянія. З 42 касмапалітных мурашыных відаў 35 (83 %) родам з Старога Свету, а 7 (17 %) выйшлі з Новага Свету. На Беларусі больш за 50 відаў.
Пяць відаў мурашак (Anoplolepis gracilipes, Linepithema humile, Pheidole megacephala, Solenopsis invicta і Wasmannia auropunctata), якія распаўсюдзіліся ў свеце з дапамогай камерцыі чалавека, ўключаны ў спіс 100 найнебяспечных інвазівных відаў арганізмаў, якія згубна ўплываюць на экалагічныя сувязі мясцовых біёт. Адзін від (фараонавая мурашка) быў завезены ў 2013 годзе ў Грэнландыю (аэрапорт Kangerlussuaq/Sondre Stromfjord), дзе раней мурашак не знаходзілі.
У міфах і легендах
У шумера-акадскай міфалогіі чырвоныя мурашкі лічыліся пасланцамі багіні падземнага свету Эрэшкігаль, а бітва чырвоных мурашак ў чыёй-небудзь хаце разглядалася ў ліку прадвесцяў.
Аўтарам навернутага да Індры гімна «Рыгведы» (X. 99) лічыцца Вамра, або Вамрака («мурашка») Вайкханаса, а ў яго тэксце (а таксама ў гімне I. 51, 9) згадваецца міф пра ператварэнне самага Індры ў мурашку, які пракраўся ў варожую крэпасць. У старарускай быліне ёсць падобны сюжэт: Волх Усяслававіч звяртае сваіх дружыннікаў у мурашак, каб яны змаглі прабрацца скрозь сцены і вароты «індзейскага царства». У «залатую мурашку» ператвараецца таксама юнак у асяцінскай казцы. У рускай народнай казцы «Хрустальная гара» Іван-царэвіч, абярнуўшыся мурашкай, пранікае праз маленькую расколіну ў крыштальнаю гару і вызваляе царэўну.
Нямала згадак пра мурашак раскідана ў міфалогіі індзейцаў. Напрыклад, у міфе індзейскага народа, вядомага як «Чарнаногія», мурашкі паўстаюць у якасці вынаходнікаў мастацтва вышывання па скуре.
Ацтэкі верылі, што мурашкі паказалі Кецалькаатлю месцазнаходжанне маісу, а народы цэнтральнага В’етнама расказвалі пра мурашку Хмоч Кенту, якая прынесла людзям рыс пасля сусветнага патопу.
Паводле індыйскай легенды, паказанай у вершы Леконт дэ Ліля «Смерць Вальмікі», вялікі паэт Вальмікі ў старасці запаў у аскезу і быў з’едзены мурашкамі (само імя valmīki азначае «мурашнік» і роднасна імені Вамра, беларускай, грэцкай і іншым назвам мурашкі ў індаеўрапейскіх мовах).
У літаратуры і фальклоры
Мурашкі часта выкарыстоўваліся ў казках, байках і дзіцячых апавяданнях ў якасці ўзору працавітасці і ўзаемадапамогі. Напрыклад, у байцы Івана Андрэевіча Крылова «Страказа і мурашка» і байцы Эзопа «Мурашка і конік» адным з галоўных герояў з’яўляецца мурашка. Мурашкі таксама згадваюцца ў рэлігійных тэкстах, уключаючы Біблію (Кніга выслоўяў Саламонавых), Каран і іншыя.
Мурашкі — народ нядужы, але летам назапашваюць ежу сваю У габрэйскім мідрашы мурашка выкрывае цара Саламона. На пытанне: ці ёсць на свеце хто-небудзь больш вялікі, чым ён, Саламон, Мурашка адказвае, што лічыць сябе больш вялікай, і цар не мае права занадта ўзносіцца. Таксама мурашкі прысутнічаюць у наступных літаратурных творах: Юрый Нікіцін — «Мегасвет», «Уладыкі Мегасвету», Бернар Вербер — «Мурашкі», «Дзень мурашкі», «Рэвалюцыя мурашак», Гана Старабінец — «Пераходны ўзрост», Андрэ Моруа — «Мурашкі», Кліфард Саймак — «Горад», казкі для дзяцей Онджэя Секоры — «Мурашкі не здаюцца», «Прыгоды мурашкі Ферды», Наталлі Раманавай — «Мурашка Чырвоная Кропка», Віктар Пялевін — «Жыццё насякомых», Валерый Мядзведзеў — «Баранкін, будзь чалавекам!», Ян Лары — «Незвычайныя прыгоды Карыка і Валі». Выдуманыя гіганцкія дагістарычныя мурашкі прысутнічаюць у фантастычным рамане Ўладзіміра Обручава «Плутонія». Чалавечае грамадства, арганізаванае па прынцыпе мурашніка, апісана ў рамане Фрэнка Герберта «Вулей Хэльстрома» («Hellstrom’s Hive», 1973).
У кіно і музыцы
Мурашкі з’яўляюцца галоўнымі персанажамі савецкіх мультфільмаў: «Падарожжа мурашкі», знятага па матывах казкі Віталя Біянкі, «Слон і мурашка», «Страказа і мурашка», «Баранкін, будзь чалавекам!».
У якасці герояў выступалі мурашкі ў замежных мультфільмах: «Мурашка Антц», «Прыгоды Фліка», «Навала мурашак». Мурашы з’яўляюцца персанажамі французскага анімацыйнага тэлесерыяла Minuscule, дзе яны паказаны мэтанакіраванымі і працавітымі. Таксама мурашкі з’яўляюцца эпізадычнымі персанажамі мультыплікацыйнага флэш-серыяла «Happy Tree Friends», дзе часцей за ўсё яны вельмі жорстка распраўляюцца і/або нават забіваюць жадаючага паласавацца імі мурашкаеда «Батаніка».
У кінематографе мурашкі звычайна з’яўляюцца ў фільмах жахаў, як навадныя страх істоты, — «Яны!», «Імперыя мурашак», «Шкляны мурашнік», «Выкрадальнік костак», «Нашэсце», «Марабунта». Качавыя мурашкі з роду пад назвай Siafu былі паказаны ў фільме «Індыяна Джонс і Каралеўства крыштальнага чэрапа» 2008 года. Яны малююцца празмерна буйнымі па памеру, вельмі агрэсіўнымі і моцнымі, а таксама па-за іх прыроднага асяроддзя пражывання: яны не сустракаюцца ў Перу або Бразіліі, дзе адбываецца дзеянне фільма.
У геральдыцы
У геральдыцы мурашка, як і пчала, служыць эмблемай працавітасці і пакоры.
У нумізматыцы
Мурашкі высечаныя на аверсу памятнай манеты з медна-нікелевага сплаву Банка Латвіі вартасцю 1 лат, выпушчанай ў 2003 годзе.
Мурашкі таксама выяўленыя на асабовым боку срэбных манет Баспорскага царства. Існуе здагадка, што яны былі выпушчаныя ў антычным горадзе Мірмекіі, заснаваным грэкамі ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. на беразе Керчанскага праліва.
Mars Pathfinder
«Mars Pathfinder» — амерыканская аўтаматычная пасадачная станцыя, даследаваўшая Марс у 1997 годзе. Станцыя складалася з пасадачнага апарата, пасля пасадкі перайменаванага ў Мемарыяльную станцыю Карла Сагана, і 11,5-кілаграмовага колавага рабатызаванага марсахода Sojourner, які стаў першым планетаходам, што паспяхова працаваў па-за межамі сістэмы Зямля-Месяц.
Станцыя была запушчана NASA 4 снежня 1996 года на ракеце-носьбіце Delta II, і села 4 ліпеня 1997 года ў марсіянскай даліне Арэс, у рэгіёне пад назвай раўніна Хрыса. Затым пасадачны модуль адкрыўся, вызваляючы марсаход, які меў правесці шмат эксперыментаў на паверхні Марса. Місія мела шэраг навуковых прыбораў для аналізу марсіянскай атмасферы, клімату і геалогіі, а таксама складу парод і глебы. Кіравала місіяй Лабараторыя рэактыўнага руху (JPL), падраздзяленне Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута, якое адказвае за праграму NASA па даследаванні Марса.
Гэтая місія была першай з серыі місій на Марс з марсаходамі, і стала першым паспяховым марсіянскім пасадачным апаратам пасля таго, як два Вікінгі селі на Марс у 1976 годзе. Нягледзячы на тое, што Савецкі Саюз паспяхова адправіў планетходы на Месяц у рамках праграмы «Лунаход» у 1970-х гадах, яго марсіянскія місіі з марсаходамі праваліліся.
У дадатак да навуковых мэтаў, місія Mars Pathfinder была таксама місіяй праверкі розных інавацыйных тэхналогій, такіх як прызямленне з дапамогай падушкі бяспекі і аўтаматызаванае ўхіленне ад перашкод, якія пазней былі выкарыстаны ў місіі Mars Exploration Rover. Mars Pathfinder была таксама адметнай сваім надзвычай нізкім коштам у параўнанні з іншымі місіямі па даследаванню Марса. Першапачаткова місія была задумана як першая ў праграме Mars Environmental Survey (MESUR).
Навуковыя эксперыменты
Mars Pathfinder праводзіў розныя даследаванні на марсіянскай глебе з дапамогай трох навуковых прыбораў. Пасадачны апарат меў стэрэаскапічную камеру з прасторавымі фільтрамі на рассоўнай мачце, Imager for Mars Pathfinder (IMP) і інструмент структуры атмасферы/метэаралагічны набор (ASI/MET), які выконваў ролю марсіянскай метэастанцыі, збіраючы звесткі пра ціск, тэмпературу і вецер. Канструкцыя MET уключала ў сябе тры ветрапаказальніка, усталяваныя на трох вышынях, самы верхні — прыкладна на вышыні 1 метра. За час працы метэастанцыя збольшага рэгістравала заходнія вятры.
Марсаход Sojourner меў альфа-пратонны рэнтгенаўскі спектрометр (APXS) для аналізу кампанентаў камянёў і глебы. Марсаход таксама меў дзве чорна-белыя камеры і адну каляровую. Гэтыя прыборы маглі даследаваць геалогію марсіянскай паверхні на адлегласці ад некалькіх міліметраў да сотняў метраў, геахімію і эвалюцыйную гісторыю горных парод, магнітныя і механічныя уласцівасці зямлі, магнітныя ўласцівасці пылу, атмасферныя, ратацыйныя і арбітальныя працэсы планеты. На борце марсахода знаходзілася тры навігацыйных камеры: дзве чорна-белыя 0,3- мегапіксельныя камеры былі размешчаны спераду ў спалучэнні з пяццю лазернымі далёкамерамі і дазвалялі як рабіць стэрэаскапічныя выявы, так і выяўляць небяспеку на шляху марсахода. Трэцяя камера мела тую ж раздзяляльнасць, але рабіла каляровыя здымкі, была размешчана ззаду (каля APXS), і была звернута на 90°. Яна рабіла выявы мэтавай вобласці працы APXS і слядоў марсахода на зямлі. Пікселі гэтай каляровай камеры былі размешчаны такім чынам, што з 16 пікселяў блока 4×4 пікселяў 12 пікселяў былі адчувальнымі да зялёнага, 2 пікселя да чырвонага і 2 пікселя да інфрачырвонага і сіняга колераў. Але паколькі ўсе камеры мелі лінзы зробленыя з селеніду цынку, які блакуе святло з даўжынёй хвалі ніжэй за 500 нм, сіняе святло фактычна не дасягала гэтых «сініх/інфрачырвоных» пікселяў, таму яны запісвалі толькі інфрачырвонае.
Усе тры камеры былі выраблены кампаніяй Eastman Kodak Company і кіраваліся працэсарам марсахода. Усе яны мелі аўтаматычную экспазіцыю і магчымасці апрацоўкі дрэнных пікселяў. Марсаход мог сціскаць выявы з пярэдніх камер з дапамогай алгарытму кадавання з усечаным блокам (BTC), але для выяваў з задняй камеры ён мог рабіць тое ж самае толькі са стратай інфармацыі аб колеры. Аптычнай раздзяляльнасці камер было дастаткова для распазнавання 6 мм аб’екта на адлегласці 65 см.
Атмасферныя і метэаралагічныя датчыкі (ASI/MET)
ASI/MET фіксаваў даныя аб тэмпературы, ціску і ветры падчас уваходу ў атмасферу Марса, спуску, а таксама на паверхні. На інструменце знаходзілася ўласная электроніка для працы датчыкаў і запісу даных.
Месца пасадкі
Месцам прызямлення была старажытная пойма ў паўночным паўшар’і Марса пад назвай даліна Арэса, адна з самых камяністых частак Марса. Навукоўцы абралі яе, таму што палічылі што гэта адносна бяспечная паверхня для прызямлення, якая тым не менш мусіць мець шырокі спектр розных камянёў, сабраных падчас катастрафічнай паводкі ў далёкім мінулым. Пасля паспяховай пасадкі спускальны апарат атрымаў назву Мемарыяльная станцыя Карла Сагана ў гонар астранома.
Уваход ва атмасферу, спуск і пасадка
Mars Pathfinder наўпрост увайшоў у атмасферу Марса ў рэтраградным кірунку з гіпербалічнай траекторыі на хуткасці 6,1 км/с, для ўваходу ў атмасферу выкарыстоўваючы пасадачную капсулу, якая была зроблена на падставе арыгінальнай канструкцыі пасадачнага апарата Viking. Капсула складалася з задняй абалонкі і спецыяльна распрацаванага абляцыйнага цеплавога экрана для запаволення да 370 м/с, калі ўжо актывуецца звышгукавы парашут, каб запаволіць спуск праз тонкую марсіянскую атмасферу да 68 м/с. Бартавы камп’ютар пасадачнага апарата выкарыстоўваў дадатковыя бартавыя акселерометры для вызначэння часу надзімання парашута. Праз дваццаць секунд пасля гэтага піратэхнічна скідаўся цеплаахоўны экран. Яшчэ праз дваццаць секунд спускальны апарат аддзяляўся і спускаўся з задняй абалонкі на 20-метровай аброці. Калі пасадачны апарат зніжаўся да вышыні ў 1,6 км над паверхняй, бартавым камп’ютарам выкарыстоўваўся радар для вызначэння вышыні і хуткасці зніжэння. Гэтая інфармацыя была патрэбна для вызначэння дакладнага часу наступных пасадачных працэдур. Як толькі пасадачны апарат знізіўся да вышыні 355 м над зямлёй, менш чым за секунду надзьмуліся падушкі бяспекі з дапамогай трох газагенератараў. Падушкі бяспекі складаліся з чатырох злучаных паміж сабой шматслаёвых мяшкоў вектрана, якія атачалі пасадачны апарат у форме чатырохгранніка. Яны былі спраектаваны і выпрабаваны з улікам удараў пад вуглом да 28 м/с. Аднак так як падушкі бяспекі былі разлічаны не больш чым на 15 м/с вертыкальны ўдар, тры цвердапаліўныя рэтраракеты былі ўсталяваныя над пасадачным апаратам, у задняй абалонкі капсулы. Яны спрацавалі ў 98 м над зямлёй. Бартавы камп’ютар пасадачнага апарата падлічыў найлепшы час для запуску ракет і пераразання аброці так, каб хуткасць пасадачнага апарата знізілася прыкладна да нуля на вышыні ад 15 да 25 м над зямлёй. Пасля 2,3 секунды працы ракет, спускальны апарат адрэзаў аброць прыкладна на вышыні 21,5 м над зямлёй і ўпаў на паверхню Марса. Ракеты жа адляцелі ўверх і прэч разам з задняй абалонкай капсулы і парашутам (яны пасля былі знойдзены на касмічных здымках мясцовасці). Пасадачны апарат урэзаўся ў паверхню на хуткасці 14 м/с і меў паскарэнне тармажэння толькі 18 G. Першы адскок быў вышынёй 15,7 м, далей апарат працягваў падскокваць яшчэ як мінімум 15 раз (але даныя акселерометра ў гэты час не запісваліся).
Як толькі пасадачны апарат перастаў каціцца, падушкі бяспекі спусціліся і ўцягнуліся ў бок пасадачнага апарата з дапамогай чатырох лябёдак, усталяваных на «пялёстках» пасадачнага апарата. Прызначаны для выпраўлення з любой першапачатковай арыентацыі, пасадачны апарат адразу апынуўся проста на сваім базавым пялёстку. Праз 87 хвілін пасля прызямлення пялёсткі былі разгорнуты, адкрыўшы марсаход Sojourner і сонечныя панэлі, што былі прымацаванымі знутры.
Пасадачны апарат сеў ноччу ў 2:56:55 па мясцовым сонечным часе Марса (16:56:55 UTC) 4 ліпеня 1997 года. Пасадачны апарат павінен быў дачакацца ўзыходу сонца, каб адправіць свае першыя лічбавыя сігналы і выявы на Зямлю. Месца прызямлення знаходзілася на 19,30° паўночнай шыраты і 33,52° заходняй даўгаты ў даліне Арэс, усяго 19 км на паўднёвы захад ад цэнтра 200-кіламетровага эліпса пасадачнай пляцоўкі. Падчас першага марсіянскага сонечнага дня, які пасадачны апарат правёў на планеце, ён зрабіў здымкі і некаторыя метэаралагічныя вымярэнні. Пасля таго як першыя даныя былі атрыманы, інжынеры зразумелі, што адна з падушак бяспекі не цалкам спусцілася і магла стаць праблемай для маючага адбыцца праезду па пандусе марсахода Sojourner. Каб вырашыць праблему, яны паслалі каманду пасадачнаму апарату падняць адзін з яго пялёсткаў і выканаць дадатковае ўцягванне лябёдцы, каб спусціць падушку бяспекі. Працэдура прайшла паспяхова, і на другі дзень Sojourner быў адчэплены ад пасадачнага модуля і спушчаны па пандусу.
Разгортванне Sojourner
З’езд марсахода Sojourner з пасадачнага апарата адбыўся на 2 сол пасля пасадкі 4 ліпеня 1997 года. Па меры таго, як ішлі наступныя солы, ён набліжаўся да розных камянёў, якія навукоўцы назвалі «Барнакл Біл», «Ёгі» і «Скубі-Ду» у гонар герояў вядомых мультфільмаў. Марсаход рабіў даследванні элементаў, знойдзеных у гэтых камянях і марсіянскай глебе, у той час як пасадачны апарат рабіў здымкі Sojourner і навакольнай мясцовасці, ў дадатак да назіранняў за кліматам.
Sojourner — шасціколавы апарат даўжынёй 65 см, шырынёй 48 см, вышынёй 30 см і вагой 11,5 кг. Яго максімальная хуткасць дасягала 1 см/с. Агулам Sojourner праехаў каля 100 м, ніколі не аддаляючыся больш за 12 м ад пасадачнага модуля Pathfinder. За 83 сол працы ён адправіў на Зямлю 550 фотаздымкаў і прааналізаваў хімічныя ўласцівасці 16 месцаў побач з пасадачным апаратам.
Аналіз камянёў Sojourner
Першы аналіз камня пачаўся на 3 сол з Барнакл Біла. Для вызначэння яго складу быў выкарыстаны рэнтгенаўскі спектрометр альфа-часціц (APXS). Спектрометру спатрэбілася дзесяць гадзін, каб зрабіць поўнае сканаванне ўзору. Ён выявіў усе элементы, акрамя вадароду, які складае ўсяго 0,1 працэнта ад масы пароды.
APXS працаваў шляхам апраменьвання горных парод і ўзораў глебы альфа-часціцамі (ядрамі гелія, якія складаюцца з двух пратонаў і двух нейтронаў). Вынікі паказалі, што камень "Барнакл Біл" вельмі падобны на зямныя андэзіты, што пацвярджае мінулую вулканічную актыўнасць. Адкрыццё андэзітаў паказала, што некаторыя марсіянскія пароды ў мінулым былі пераплаўлены і перапрацаваны. На Зямлі андезіт утвараецца, калі магма знаходзіцца ў каменных кішэнях, а частка жалеза і магнію асядае. Такім чынам, канчатковая парода змяшчае менш жалеза і магнію і больш дыяксіду крэмнію. Вулканічныя пароды звычайна класіфікуюць шляхам параўнання адноснай колькасці шчолачаў (Na2O і K2O) з колькасцю дыяксіду крэмнію (SiO2). Андэзіт адрозніваецца ад парод, знойдзеных у метэарытах, якія прыляцелі з Марса.
Яшчэ адзін камень, "Мо", меў пэўныя сляды ветравой эрозіі на паверхні. Большасць прааналізаваных парод паказалі высокае ўтрыманне крэмнію. У іншым рэгіёне, вядомым як сад камянёў, Sojourner знайшоў дзюны ў форме паўмесяца, падобныя на дзюны на Зямлі.
Калі канчатковыя вынікі місіі былі апісаны ў серыі артыкулаў у часопісе Science(5 снежня 1997 г.), лічылася, што камень Ёгі меў пылавы налёт, але ўнутры быў падобны на камень Барнакл Біл. Разлікі паказваюць, што гэтыя два камяні складаюцца ў асноўным з мінералаў артапіраксена (сілікат магнію і жалеза), палявых шпатаў (алюмініевыя сілікаты калію, натрыю і кальцыя) і кварцу (дыяксід крэмнія), з дадаткам малой колькасці магнетыту, ільменіту, сульфіду жалеза і фасфату кальцыю.
Бартавы камп’ютар
Убудаваны камп’ютар марсахода Sojourner змяшчаў 2 МГц працэсар Intel 80C85 з 512 Кб аператыўнай памяці і 176 Кб цвёрдацельнай флэш-памяці, працуючы з цыклічным выканаўчым механізмам.
Камп’ютар пасадачнага апарата Pathfinder уяўляў сабой адначыпавы працэсар IBM Risc 6000 (Rad6000 SC) з абаронай ад выпраменьвання, 128 Мб аператыўнай памяці і 6 Мб EEPROM. Яго аперацыйнай сістэмай была VxWorks.
Вынікі працы Pathfinder
Пасадачны апарат за час працы адправіў на Зямлю больш за 2,3 мільярда біт (287,5 мегабайт) інфармацыі, уключаючы 16 500 здымкаў, і зрабіў 8,5 мільёна вымярэнняў атмасфернага ціску, тэмпературы і хуткасці ветру.
Зрабіўшы некалькі здымкаў неба на розных адлегласцях ад Сонца, навукоўцы змаглі вызначыць што памер часціц у ружовай дымцы складае каля аднаго мікраметра ў радыусе. Колер некаторых часціц быў падобны да аксігідраксіднай фазы жалеза, што пацвярджае тэорыю больш цёплага і вільготнага клімату ў мінулым. Pathfinder меў некалькі магнітаў для вывучэння магнітнай кампаненты пылу. У рэшце рэшт усе магніты акрамя аднаго пакрыліся пылам. Паколькі самы слабы магніт не прыцягваў часціцы, была зроблена выснова, што паветраны пыл не ўтрымлівае чыстага магнетыту ці толькі аднаго тыпу маггеміту. Верагодна, пыл быў сумессю, магчыма змацаванай аксідам жалеза (Fe2O3). Выкарыстоўваючы значна больш складаныя прыборы, марсаход Spirit выявіў што магнетыт можа растлумачыць магнітную прыроду пылу і глебы на Марсе. Магнетыт быў знойдзены ў глебе і найбольш магнетычная частка глебы была цёмнай. Магнетыт таксама вельмі цёмны.
Выкарыстоўваючы доплераўскі сачэнне і двухбаковыя вымярэнні, навукоўцы пашырылі ранейшыя вымярэнні пасадачных апаратаў Viking і вызначылі, што негідрастатычны кампанент палярнага моманту інэрцыі звязаны з выпукласцю Фарсіды і што планета ўнутры не расплаўлена. Металічнае ядро мае радыус ад 1 300 да 2 000 км.
Канец місіі
Хоць планавалася, што місія працягнецца ад тыдня да месяца, марсаход паспяхова працаваў амаль тры месяцы. Сувязь спынілася пасля 7 кастрычніка з апошняй перадачай даных ад Pathfinder 27 верасня 1997 года ў 10:23 UTC. Кіраўнікі місіі спрабавалі аднавіць поўную сувязь на працягу наступных пяці месяцаў, але місія была спынена 10 сакавіка 1998 года. Падчас працягнутай місіі стваралася стэрэапанарама навакольнай мясцовасці з высокай раздзяляльнасцю, і планавалася наведванне марсаходам Sojourner аддаленага хрыбта, але панарама была завершана толькі прыкладна на траціну, і наведванне хрыбта не паспела пачацца, калі сувязь са станцыяй знікла.
Бартавы акумулятар, разлічаны на працу на працягу аднаго месяца, мог выйсці з ладу пасля шматразовай зарадкі і разрадкі. Акумулятар выкарыстоўваўся для нагрэву электронікі зонда да тэмпературы крыху вышэйшай за чаканую начную. Калі акумулятар выйшаў з ладу, больш нізкія чым звычайна тэмпература магла прывесці да паломкі крытычна важных частак, што ў сваю чаргу — да страты сувязі. Але ўжо за першы месяц працы місія перавыканала свае мэты.
Mars Reconnaissance Orbiter знайшоў пасадачны апарат Pathfinder у студзені 2007 года.
Зноскі
<references group="" responsive="0">
1947 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва
1947 год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва.
Марс Адысей
«Марс Адысей», ці «2001 Mars Odyssey» — аўтаматычная міжпланетная станцыя, якая даследуе планету Марс. Праект быў распрацаваны NASA і Lockheed Martin з планаваным коштам усёй місіі 297 мільёнаў долараў ЗША. Місія апарата складаецца ў пошуку сведчанняў існавання вады і лёду ў мінулым ці сучаснасці, а таксама вывучэнне геалогіі і радыяцыйнага асяроддзя планеты з выкарыстаннем спектрометраў і цеплавізара. Даныя, сабраныя Адысеем, мусяць дапамагчы адказаць на пытанне, ці існавала жыццё на Марсе, і сфармуляваць ацэнку рызыкі радыяцыі, якой могуць падвергнуцца будучыя астранаўты на Марсе. Акрамя навуковай місіі, апарат дзейнічае як рэтранслятар для сувязі паміж марсаходам Curiosity (а раней Mars Exploration Rover і пасадачным апаратам Phoenix) і Зямлёй. Назва апарата ёсць данінай павагі Артуру К. Кларку, адсылаючы да яго са Стэнлі Кубрыкам фільма «2001: Касмічная адысея».
Адысей быў запушчаны 7 красавіка 2001 года на ракеце Delta II с базы ВПС на мысе Канаверал і дасягнуў арбіты Марса 24 кастрычніка 2001 года ў 02:30 UTC.
15 снежня 2010 г. апарат пабіў рэкорд самага доўгага працаздольнага знаходжання касмічнага карабля на Марсе маючы 3340 дня працы. У апошняе дзесяцігоддзе Адысей таксама служыў асноўным сродкам сувязі для даследчыкаў паверхні Марса NASA, аж да марсахода Curiosity. У цяперашні час ён утрымлівае рэкорд самага працяглага бесперапынна актыўнага функцыянавання касмічнага карабля на арбіце вакол іншай планеты, апярэджваючы Pioneer Venus Orbiter (праслужыў 14 гадоў ) і Mars Express (праслужыў больш за 19 гадоў). Станцыя знаходзіцца на палярнай арбіце вакол Марса з вялікай паўвоссю каля 3800 км. Мяркуецца, што паліва хопіць для працы да канца 2025 года.
Навуковыя прыборы
Адысей мае тры асноўныя інструменты:
Місія
Mars Odyssey стартаваў з мыса Канаверал 7 красавіка 2001 года і прыбыў на Марс прыблізна праз 200 дзён, 24 кастрычніка. Пасля прыбыцця галоўны рухавік касмічнага карабля затармазіў апарат, што вывела яго на арбіту вакол Марса. Затым Адысей каля 76 дзён рабіў аэратармажэнне, выкарыстоўваючы аэрадынамічнае супраціўленне верхніх пластоў марсіянскай атмасферы для паступовага запаволення, памяншэння і акруглення сваёй арбіты. Дзякуючы ідэі выкарыстаць атмасферу Марса для запаволення касмічнага апарата на яго арбіце а не запускаць рухавік, Адысей патрабаваў на 200 кілаграмаў менш паліва. Такое памяншэнне вагі касмічнага апарата дазволіла запусціць місію на ракете-носьбіце Delta II, замест большай і даражэйшай ракеты.
Аэратармажэнне скончылася ў студзені 2002 года, і 19 лютага 2002 года Адысей пачаў сваю навуковую місію па складанні карты. Першапачатковая намінальная місія Адысея доўжылася да жніўня 2004 года, але праз неаднаразовыя падаўжэнні місія заставалася актыўнай нашмат долей.
Эксперымент радыяцыйнага выпраменьвання MARIE спыніў вымярэнні пасля таго, як 28 кастрычніка 2003 г. Адысей трапіў пад вялікае сонечнае здарэнне. Інжынеры мяркуюць, што найбольш верагодна чып камп’ютара быў пашкоджаны сонечнай часціцай, якая ўрэзалася ў плату камп’ютара MARIE.
Каля 85% здымкаў і іншых даных з марсаходаў- блізнят Spirit і Opportunity трапілі на Зямлю праз рэтрансляцыю Адысеем. Арбітальны апарат дапамог прааналізаваць магчымыя месцы пасадкі марсаходаў і выканаў тую ж задачу для місіі NASA Phoenix, якая села на Марсе ў траўні 2008 года. Адысей падтрымліваў прылёт Mars Reconnaissance Orbiter у сакавіку 2006 года, адсочваючы атмасферныя ўмовы на працягу некалькіх месяцаў, калі арбітальны апарат выкарыстоўваў аэратармажэнне, каб дасягнуць патрэбных параметраў арбіты.
Mars Odyssey знаходзіцца на сонечна-сінхроннай арбіце, што забяспечвае стабільнае асвятленне для фатаграфій. 30 верасня 2008 г. касмічны апарат змяніў арбіту, каб атрымаць лепшую адчувальнасць для інфрачырвонага картаграфавання марсіянскіх мінералаў. Новая арбіта выключыла выкарыстанне дэтэктара гама-выпраменьвання з-за магчымасці перагрэву прыбора на новай арбіце. Арыентацыя арбітальнага апарата кантралюецца наборам з трох працоўных рэактыўных колаў і аднаго рэзервнага. Калі адно з колаў выйшла з ладу ў чэрвені 2012 года, чацвёртае было ўключана і паспяхова ўведзена ў эксплуатацыю. З ліпеня 2012 года Адысей вярнуўся ў поўны намінальны рэжым працы пасля трох тыдняў «бяспечнага» рэжыму падчас дыстанцыйнага абслугоўвання.
Прыбор THEMIS выкарыстоўваўся для выбару месца пасадкі Марсіанскай навуковай лабараторыі (MSL). За некалькі дзён да прызямлення MSL у жніўні 2012 года арбіта Адысея была зменена, каб пераканацца, што ён зможа атрымліваць сігналы марсахода на працягу першых некалькіх хвілін на паверхні Марса. Адысей таксама рэтрансляваў УВЧ радыёсігналы ад (MSL) марсахода Curiosity. Паколькі Адысей знаходзіцца на сонечна-сінхроннай арбіце, ён паслядоўна праходзіць над месцазнаходжаннем Curiosity два разы кожны дзень, што дазваляе зручна планаваць кантакт з Зямлёй.
11 лютага 2014 года кіраўніцтва місіі паскорыла дрэйф Адысея да ранішня-дзённай арбіты, каб «атрымаць магчымасць назіраць за пераменай тэмпературы зямлі пасля ўзыходу і заходу сонца ў тысячах месцаў на Марсе». Змена арбіты адбывалася паступова да лістапада 2015 года. Новыя назіранні могуць дапамагчы зразумець склад глебы і працэсы абумоўленыя тэмпературай, такія як цёплыя сезонныя патокі, якія назіраюцца на некаторых схілах, і гейзеры, якія сілкуюцца вясновым раставаннем лёду вуглякіслага газу (CO2) каля полюсаў Марса.
19 кастрычніка 2014 г. NASA паведаміла, што марсіянскі арбітальны апарат Mars Odyssey, а таксама Mars Reconnaissance Orbiter і MAVEN былі спраўныя пасля пралёту каметы Сайдынг-Спрынг.
У 2010 годзе прадстаўнік Лабараторыі рэактыўнага руху NASA заявіў, што Адысей можа працягваць працаваць як мінімум да 2016 года З тых часоў гэтая ацэнка была прадоўжана да канца 2025 года.
Галоўныя адкрыцці
Арбітальны апарат таксама выявіў велізарныя паклады вадзянога лёду каля паверхні экватарыяльных рэгіёнаў. Доказы экватарыяльнай гідратацыі з’яўляюцца як марфалагічнымі, так і кампазіцыйнымі, і назіраюцца як у фармацыі Medusae Fossae, так і ў гарах Фарсіда.
Малажава
Малажава (Моложава́) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Вялікія Бясяды
Вялі́кія Бяся́ды (, Великие Бесяды) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
У 1924—1954 гадах цэнтр Бясядскага сельсавета.
1948 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва
1948 год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва.
Тэра Патрык
Тэра Патрык (Tera Patrick; народжаная Лінда Энн Хопкінс Шапіра; нарадзілася 25 ліпеня 1976 года ў Грэйт-Фолс, Мантана) — амерыканская порнаактрыса. Вядомая пад псеўданімамі Тэра Патрык, Брук Томас, Сэдзі Джордан, Тэра Хопкінс, Тара Патрык і іншымі.
Машчэнка
Машчэнка (Моще́нка) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Катэна
Катэна, геахімічнае звяно, геахімічны ландшафт — прасторавы рад змяняючых адзін аднаго элементарных ландшафтаў (фацый) ад мясцовага водападзелу да мясцовай дэпрэсіі, злучаных паміж сабой міграцыяй рэчыва.
Оптыка ландшафта
Оптыка ландшафта — вучэнне пра ўзаемадзеянне сонечнага выпраменьвання з геасістэмамі сушы. Яе існасць у тым, што па адбівальных характарыстыках фатаграфічных малюнкаў зямной паверхні ў розных спектрах даўжынь хваль можна судзіць пра тэрытарыяльнае размеркаванне розных уласцівасцяў ландшафтаў — шчыльнасці і структуры дрэвастояў, пра запасы вільгаці ў павярхоўным пласце глебы, пра ступень засалення глеб і т. д.
Нэўкля
Нэўкля (Не́вкля) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Крыштаф Радзівіл
Біяграфія
Паходзіў з біржанскай лініі Радзівілаў, сын Крыштафа Мікалая Радзівіла Перуна і Кацярыны з Тэнчынскіх. Меў трох зводных братоў па маці і аднаго па бацьку, а таксама сястру Эльжбету, жонку Льва Сапегі. Хоць яго маці і сястра былі каталічкамі, сам ён быў выхаваны ў кальвінізме, рэлігіі бацькі.
Быў маршалкам дэпутацкага гуртка вальнага сойма Вялікага Княства Літоўскага 1615 і 1618 гадоў.
Пасол на сойм 1606 года, сойм 1615 года, сойм 1618 года ад Вількамірскага павета, пасол на сойм 1616 года ад Новагародскага павета, пасол на звычайны сойм 1623 года. Пасол ад Слонімскага павета на сойме 1620 года. Пасол ад Новагародскага павета на сойме 1624 года і надзвычайным сойме 1626 года (не прысутнічаў). Пасол ад Вількамірскага павета на сойме 1625 года, звычайным сойме 1626 года, надзвычайным сойме 1629 года. Пасол на сойм 1629 года ад Упіцкага павета. Пасол ад Лідскага павета на сойм 1631 года. Пасол на канвакацыйны сойм 1632 года ад Віленскага павета. Быў электарам Уладзіслава IV Вазы ад Віленскага ваяводства ў 1632 годзе, падпісаў яго pacta conventa.
У маладосці, разам з бацькай, удзельнічаў у вайне са Швецыяй, таксама ў вайне з Расіяй (1609—1619). Падчас вайны са шведамі ў 1617—1618 гадах паказаў сваю энергію і талент, адваяваў некалькі страчаных раней крэпасцяў. У 1622 годзе адбіў, пераважаючае па колькасці шведскае войска, якім камандаваў шведскі кароль Густаў Адольф.
Вызначыўся ў вайне Рэчы Паспалітай з Расіяй (1632—1634) за Смаленск. Пасля некалькіх месяцаў, на чале аслабленай літоўскай арміі, здолеў трымаць у аблозе Смаленск і дачакацца польскай дапамогі на чале з Уладзіславам IV. Пасля прыбыцця палякаў прымаў удзел ва ўзяцці горада. Затым узначаліў смелы рэйд у глыб расійскай тэрыторыі. Узнагароджаны вялікай літоўскай булавой.
Зацяты кальвініст, праціўнік каталіцкага духавенства і Жыгімонта Вазы, на элекцыю пасля яго смерці, прывёў з сабою некалькі тысяч узброенных салдат і дамовіўся пра дапамогу з боку брандэнбургскага курфюрста, для забеспячэня абароны сваіх адзінаверцаў.
Пахаваны ў Кейданскім кальвінскім зборы.
Рэлігійная дзейнасць
На працягу ўсяго жыцця быў руплівым эеангелістам-рэфарматам і шчодрым апекуном Віленскай злучнасці, якая называла яго «панам і першым пасля Бога абаронцам». У адрозненне ад многіх магнатаў ён удзельнічаў у кальвінісцкіх сінодах — быў дырэктарам сінодаў у 1614 і 1627 гадах. Абараняць яго імкнуліся і кальвінісцкія цэрквы ў Кароне. Яго турбавалі як зарплаты кальвінісцкіх пастараў у яго маёнтках, так і будаўніцтва новых кальвінісцкіх касцёлаў. У 1631 годзе ў Кейданах разам з жонкай Ганнай, народжанай Кішка, заснаваў новы манументальны мураваны касцёл, прэзбітэрый, гімназію, кватэру для настаўніка і шпіталь, надаў ім 2000 злотых.
Вельмі цяжка перажыў суд над віленскім касцёлам у 1640 годзе, на якім Уладзіслаў IV не толькі не пакараў каралеўскім прысудам вінаватых у нападзе на касцёл, але і загадаў перанесці яго за гарадскія сцены і забараніў пробашчам душпастырскую дзейнасць у горадзе. Ён удзельнічаў у якасці сведкі з боку сваіх адзінаверцаў. Па сведчаннях сучаснікаў, ён памёр спустошаным ад паварота падзей.
Яго прыхільнасць да кальвінізму стала прычынай таго, што Жыгімонт III Ваза гадамі блакаваў яго вылучэнне ў сенат. У апошняе яго ўзвёў толькі Уладзіслаў IV Ваза.
Нягледзячы на прыхільнасць да кальвінізму, ён быў талерантным чалавекам, сябраваў, напрыклад, з біскупам Яўстахіем Валовічам. Падчас соймаў 1611 і 1632 гадоў ён адмовіўся ад прасоўвання патрабаванняў сваіх прыхільнікаў, калі каталікі пагражалі разагнаць соймы.
Сям’я
У 1606 годзе ажаніўся з аднаверніцай Ганнай з Кішкаў (пам. 1642), спадчынніцай вялізных маёнткаў, у тым ліку Кейданаў. З іх чатырох дзяцей выжылі двое:
Аказваў таксама маёмасную, а потым і асабістую апеку пляменніку Багуславу Радзівілу. Ён быў вельмі блізкі да сваёй дачкі Катажыны, якая не менш займалася рэлігійнымі справамі.
Паўла-Іваніўскэ
Паўла-Іваніўскэ (Павло-Іва́нівське) — вёска ў Гараднянскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Гараднянскай гарадской абшчыны.
Оселе (камуна)
Камуна Оселе (Åsele kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестэрботэн у паўночнай Швецыі.
Оселе 21-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Оселе.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 2 985 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 2 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Вяпраты
Вяпра́ты (, Вепраты) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
Ян Сунігайла
Ян Сунігайла (згадв. ад 1398 — 1433/1434) — літоўскі баярын, староста ковенскі (1398—1422), першы кашталян троцкі (1413—1433).
На Гарадзельскай уніі прыняў герб «Ліс», да таго ўжываў уласны знак, захавалася пячатка 1410 года. Меў двух сыноў -- Федку і Івашку. У 1462 годзе нейкая Марына, удава па Сунігайле (невядома, ці па самім Яне або, верагодней, па кімсьці з яго сыноў) фундавала касцёл у Варнянах (цяпер Астравецкі раён), якімі род Сунігайлы, як вынікае з дакумента, тым часам валодаў.
Вяпраты
Да 14 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Калачоўскага сельсавета.
Ян Сунігайла
Верагодна таксама, што Сунігайла быў родзічам князёў Свірскіх, якія неўзабаве па Гарадзельскай уніі таксама пачалі ўжываць герб «Ліс».