cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Французская акупацыя Масквы
Перадгісторыя
Раніцай 2 (14) верасня Акінфаў з трубачом з канвою Міларадавіча пад’ехаў да непрыяцельскага перадавога ланцуга якраз у той час калі аднавілася стральба і Мюрат ужо аддаў сваёй конніцы загад атакаваць рускія пазіцыі. Палкоўнік 1-га конна-егерскага палка К. Л. Э. дэ Вільнёў, які выехаў у ланцуг па сігнале трубача, правёў Акінфава да камандзіра 2-га кавалерыйскага корпуса генерала Себасцьяні. Апошні прапанаваў сам перадаць ліст Мюрату, аднак Акінфаў заявіў, што яму даручана не толькі асабіста ўручыць ліст неапалітанскаму каралю, але і перадаць нешта яму на словах. Тады Себасцьяні усё ж распарадзіўся правесці рускіх парламенцёраў да Мюрата.
Прачытаўшы запіску, Мюрат запярэчыў: «Дарма даручаць хворых і параненых велікадушнасці французскіх войскаў; французы ў палонных непрыяцелях не бачаць ужо ворагаў». У адказ жа на патрабаванне Міларадавіча, ён сказаў, што наступ можа быць спынены толькі пасля адпаведнага на тое загаду самога Напалеона, пасля чаго даў указанне свайму ад’ютанту праводзіць Акінфава да французскага імператара. Аднак, калі Акінфаў з трубачом праехалі каля 200 крокаў, Мюрат нечакана распарадзіўся вярнуць расійскіх парламенцёраў і заявіў Акінфаву, што «жадаючы захаваць Маскву» ён прымае ўмовы Міларадавіча і будзе прасоўвацца «так ціха», як дагодна рускім, але з той умовай, што б французскія войскі маглі заняць горад у той жа дзень. Апроч гэтага, падчас дыялогу Мюрат папрасіў Акінфава, як выхадца Масквы, угаварыць жыхароў горада захоўваць спакой, гарантуючы, што ім не будзе прычынена ніякай шкоды і не будзе ўзята ніякая кантрыбуцыя.
Вялікая армія пачала ўваходзіць у Маскву 2 (14) верасня ў другой палове дня, па-сутнасці, ідучы па пятах расійскага войска, якое Маскву пакідала. Здаралася, што кавалерыя з французскага авангарда змешвалася з казакамі рускага ар’ергарда, пры гэтым не толькі не выяўляючы адзін да аднаго варожых адносін, але і часам дэманструючы ўзаемную павагу.
Уваход французаў у Маскву
года ў аўторак у 2 гадзіны дня Напалеон прыбыў на Паклонную гару, якая была на адлегласці ад Масквы (у яе межах на 1812 год) на 3 вёрсты. Там па дырэктыве неапалітанскага караля Мюрата быў пастроены ў баявы парадак авангард французскіх войскаў. Тут Напалеон цягам паўгадзіны чакаў, а потым, не ўбачыўшы з боку Масквы ніякіх дзеянняў суперніка, загадаў стрэлам з гарматы даць сігнал да далейшага руху французскіх войскаў на Маскву. Конніца і артылерыя на конях скакалі ва ўвесь апор, а пяхота бегла. Дасягнуўшы прыблізна праз чвэрць гадзіны Дарагамілаўскай заставы, Напалеон спешыўся ў Камер-Калежскага вала і пачаткаў паходжваць узад і наперад, чакаючы з Масквы дэлегацыі ці вынасу гарадскіх ключоў. Пяхота і артылерыя пад музыку стала ўваходзіць у горад.
Праз хвілін дзесяць чакання да Напалеона падышоў малады чалавек у сінім шынялі і круглым капелюшы і, пагаварыўшы трохі хвілін з Напалеонам, увайшоў у заставу. На думку сведкі Ф. І. Карбялецкага, гэты малады чалавек паведаміў французскаму імператару, што расійскае войска і жыхары пакінулі горад. Гэта вестка, што пашырылася сярод французаў, спачатку выклікала ў іх неўразуменне, якое з цягам часу перарасло ў маркоту і засмучэнне. Выйшаў з раўнавагі і Напалеон.
Тым часам французскія войскі сталі падзяляцца перад падыходам да Дарагамілаўскай заставы на дзве часткі і абыходзіць уздоўж Камер-Калежскага вала Маскву справа і злева, каб уступаць у горад праз іншыя заставы.
Праз гадзіну, прахопячыся, Напалеон сеў на каня і заехаў у Маскву. За ім рушыла ўслед конніца, да гэтага якая не ўступала ў Маскву. Праехаўшы Дарагамілаўскую Ямскую слабаду і дасягнуўшы берага Масквы-ракі, Напалеон спыніўся. Тым часам авангард пераправіўся за Маскву-раку, пяхота і артылерыя сталі пераходзіць раку па мосце, а конніца стала перапраўляцца ўброд. Пасля пераправы праз раку войска стала разбівацца на дробныя атрады, займаючы каравулы па беразе ракі, па галоўных вуліцах і завулках горада.
Вуліцы горада былі пустэльныя. Перад Напалеонам на адлегласці ста сажняў ехалі два эскадроны коннай гвардыі. Світа Напалеона была вельмі шматлікай. Кідалася ў вочы розніца паміж стракатасцю і багаццем убрання мундзіраў людзей, якія атачалі Напалеона і прастатой убрання мундзіра самога імператара. На Арбаце Напалеон убачыў толькі гаспадара аптэкі з сям’ёй і параненага французскага генерала, які знаходзіўся ў іх на пастоі.
Дасягнуўшы Баравіцкай брамы Крамля, Напалеон, гледзячы на крамлёўскія сцены, сказаў з насмешкай: Обер-шталмайстар Арман дэ Каленкур, які знаходзіўся пры асобе імператара, пісаў:
У Крамлі, гэтак жа як і ў большасці прыватных асабнякоў, усё знаходзілася на месцы: нават гадзіннік ішоў, нібы ўладальнікі заставаліся дома. Горад без жыхароў быў агорнуты змрочным маўчаннем. Цягам усяго нашага працяглага пераезду мы не сустрэлі ніводнага мясцовага жыхара; армія займала пазіцыі ў наваколлі; некаторыя корпусы былі змесцаваны ў жаўнернях. А трэцяй гадзіне гадзіны імператар сеў на каня, аб’ехаў Крэмль, быў у Выхаваўчым доме, наведаў два найважныя масты і вярнуўся ў Крэмль, дзе ён уладкаваўся ў парадных пакоях імператара Аляксандра.
Пасля, як пісалі сучаснікі тых падзей, бачачы нянавісць і грэбаванне да сябе з боку і рускага ўрада, і рускага народа, якія вырашылі лепш саступіць яму старажытную сваю сталіцу, чым схіліцца перад ім, Напалеон загадаў, пры дастаўленні ў Крэмль харчоў, замест коней ужываць для гэтага рускіх абодвух полаў, не разбіраючы ні стану, ні гадоў. Па ацэнцы гісторыка А. Марціна, масквічы ў цэлым, аднак, аддалі перавагу не прымаць акупацыю, а бегчы з горада. Да пачатку 1812 года, паводле даных паліцыі, у Маскве налічвалася. Падчас акупацыі, паводле яе справаздачы, у сталіцы заставалася ўсяго каля 6200 мірных жыхароў, то бок 2,3 % ад даваеннага насельніцтва горада. Па думцы У Н. Зямцова ў акупаванай Маскве заставалася больш за 10 тыс. жыхароў. Апроч гэтага, у ёй заставаліся таксама ад 10 до 15 тыс. рускіх параненых і хворых салдат.
Падчас акупацыі пачасціліся выпадкі марадзёрства з боку французскага войска і мясцовага насельніцтва, перш выкліканыя жаданнем пажывіцца (у прыватнасці, слугі і прыгонныя рабавалі гаспадарскія хаты), пасля — імкненнем выжыць ва ўмовах голаду. Здараліся і забойствы вайскоўцамі грамадзянскага насельніцтва. Згвалтаванняў практычна не было, бо масквічкі, якія засталіся ў горадзе, пакутуючы ад голаду, нябытнасці жытла і пастаяннага гвалту, галоўным чынам ішлі на кантакт з вайскоўцамі дабраахвотна. Уласна французы часта разглядаліся мясцовым насельніцтвам як найменш схільная да п’янства і рабаванняў частка напалеонаўскага войску, у адрозненне ад прадстаўнікоў іншых этнасаў. На думку шэрагу масквічоў, французскае камандаванне спрабавала змагацца з парушэннямі вайсковай дысцыпліны, хоць і не атрымала поспех у гэтым. Аднак пад уплывам урадавай прапаганды, што паказвала французаў нязбожнікамі, і вестак пра апаганенне мясцовых святыняў мясцовае насельніцтва часам звала французаў «паганцамі» ці нават «басурманамі».
Маскоўскі пажар
У момант уваходу французаў у Маскву года ў розных месцах горада ажыццяўляліся падпалы. Французы былі ўпэўнены, што Масква падпальваецца па загадзе маскоўскага губернатара — графа Растапчына.
У ноч з на  паўстаў наймоцны вецер, які доўжыўся, не слабеючы, больш сутак. Полымя пажару ахапіла цэнтр блізу Крамля, Замаскварэчча, Салянку, агонь ахапіў амаль адначасна самыя аддаленыя адзін ад аднаго месцы горада. Пажар доўжыўся да і знішчыў вялікую частку Масквы.
До 400 гараджанаў з найнізкіх саслоўяў былі расстраляны французскім вайскова-палявым судом па падозранні ў падпалах.
На Напалеона пажар вырабіў змрочнае ўражанне. Па сведчаннях, ён казаў: «''Якое жудаснае відовішча! Гэта яны самі! Столькі палацаў! Які неверагодны развязак! Што за людзі! Гэта скіфы!''»
Да ночы пажар узмацніўся гэтак, што раніцай  Напалеон быў змушаны пакінуць Крэмль, пераехаўшы ў Пятроўскі шляхавы палац. Граф Сегюр пісаў :
«''Мы былі аточаны цэлым морам полымя; яно пагражала ўсім брамам, што вядуць з Крамля. Першыя спробы выйсці з яго былі няўдалыя. Нарэшце знойдзена было пад гарой выйсце да Масквы-ракі. Напалеон выйшаў праз яго з Крамля са сваёй світай і старой гвардыяй. Падыдучы бліжэй да пажару, мы не развязваліся ўвайсці ў гэтыя хвалі агнявога мора. Тыя, якія паспелі трохі пазнаёміцца з горадам, не пазнавалі вуліц, што знікалі ў дыме і развалінах. Аднак жа трэба было вырашыцца, бо з кожным імгненнем пажар узмацняўся ўсё больш і больш вакол нас. Моцны жар паліў нашы вочы, але мы не маглі зачыніць іх і павінны былі пільна глядзець наперад. Задушлівае паветра, гарачы попел і полымя спіралі наша дыханне, кароткае, сухое, сціснутае, што душыцца дымам. Мы абпальвалі рукі, імкнучыся абараніць твар ад страшнага жару, і скідалі з сябе іскры, што абсыпалі і прапальвалі адзенне''».
Напалеон са світай праехаў па палаючым Арбаце да Масквы-ракі, далей, як пісаў акадэмік Тарле, ён рухаўся адносна бяспечным маршрутам уздоўж яе берага.
Знаходжанне Напалеона ў Маскве
6 (18) верасня Напалеон вярнуўся ў Крэмль. З Масквы ён працягваў кіраваць сваёй імперыяй: падпісваў дэкрэты, указы, прызначэнні, перасоўванні, узнагароды, звальненні службоўцаў і дастойнікаў. Пасля свайго вяртання ў Крэмль французскі імператар прыняў рашэнне, пра якое ён заявіў голасна, застацца на зімовых кватэрах у Маскве, якая, як ён меркаваў у той момант, нават у яе цяперашнім стане дае яму больш прыстасаваных будынкаў, больш рэсурсаў і больш сродкаў, чым кожнае іншае месца. Ён загадаў у адпаведнасці з гэтым прывесці Крэмль і манастыры, атачальныя горад, у стан, прыдатны для абароны, а таксама загадаў вырабіць рэкагнасцыраванне наваколля Масквы, каб распрацаваць сістэму абароны ў зімовы час.
Для кіравання горадам у доме канцлера Н. П. Румянцава на Марасейцы, 17 быў адкрыты орган самакіравання — Маскоўскі муніцыпалітэт. Інтэндант Лесэпс даручыў мясцоваму купцу Дзюлану падабраць яго чальцоў з ліку мяшчанства і купецтва, якое засталося ў горадзе. Цягам 30 дзён сваёй чыннасці муніцыпалітэт з 25 чалавек займаўся пошукам харчу ў наваколлі горада, дапамогай немаетным, выратаваннем запаленых храмаў. Паколькі чальцы муніцыпалітэта працавалі ў ім прымусова, пасля сыходу Напалеона з горада амаль ніхто з іх не панёс кары за калабарацыянізм.
Сам Напалеон амаль кожны дзень аб’язджаў розныя раёны горада і наведваў атачальныя яго манастыры. У тым ліку Напалеон наведаў Выхаваўчы дом і гутарыў з яго начальнікам генерал-маёрам Туталміным. На просьбу Туталміна аб дазволе напісаць рапарт аб стане выхаванцаў імператрыцы Марыі Напалеон не толькі дазволіў, але раптам нечакана дадаў: «Я прашу Вас пры гэтым напісаць імператару Аляксандру, якога я шаную па-ранейшаму, што я хачу міру». У той жа дзень, 18 верасня, Напалеон загадаў прапусціць праз французскія вартаўнічыя пасты службоўца Выхаваўчага дома, з якім Туталмін паслаў свой рапарт у Санкт-Пецярбург.
Усяго Напалеон зрабіў тры спробы давесці да цара пра свае міралюбныя намеры, але гэтак і не атрымаў на іх адказу. У прыватнасці ён паспрабаваў перадаць такую прапанову праз багатага рускага абшарніка Івана Якаўлева — бацьку Аляксандра Герцэна, які быў змушаны застацца ў Маскве з малагадовым сынам і яго маткай падчас займання Масквы Напалеонам. Апошнюю спробу Напалеон распачаў 4 кастрычніка, калі ён паслаў у лагер Кутузава (ля Таруціна) маркіза Лорыстана, былога амбасадара у Расіі перад самай вайной.
Блюзнерства
Падчас знаходжання ў Маскве французы асабліва не цырымоніліся з рускімі святынямі, у шэрагу храмаў былі ўладкаваны стайні. Калі аконнымі рамамі палілі печкі, пад столлю будынкаў звілі гнёзды птушкі. У некаторых цэрквах былі ўладкаваны плавільныя горны для пераплаўлення залатога і срэбнага начыння. Пасля вяртання расійцаў Успенскі сабор Маскоўскага Крамля давялося апячатаць, каб натоўп не бачыў учыненага ўсярэдзіне бясчынства:
Я быў ахоплены жахам, знойдучы гэты шанаваны храм пастаўленым дагары нагамі нязбожнасцю распушчанай салдатчыны, які пашкадавала нават полымя, і пераканаўся, што стан, у якім ён знаходзіўся, трэба было схаваць ад позіркаў народа. Мошчы святых былі знявечаны, іх магільні напоўнены брудам; упрыгожанні з магільняў сарваны. Абразы, што ўпрыгожвалі царкву, былі папэцканы і парасколваны.
Іншы мемуарыст адзначае, што чуткі пра блюзнерскія дзеянні французаў у дачыненні праваслаўных святыняў былі перабольшаны пагалоскай, бо «вялікая частка сабораў, манастыроў і цэркваў былі пераўтвораны ў гвардзейскія жаўнерні» і «апроч гвардыі ніхто не мог увайсці пры Напалеоне ў Крэмль». Найболей шанаваныя святыні атрымалася схаваць перад пакіданнем горада: «У Чудавым манастыры не заставалася ракі св. Аляксея, яна была вынесена і схавана расійскай набожнасцю, гэтак жа як моцы св. царэвіча Дзімітрыя, і я знайшоў у магільні яго толькі адну бавоўну».
А. А. Шахаўскі прыводзіць адзіны выпадак наўмыснай абразы пачуццяў праваслаўных вернікаў: «у алтар Казанскага сабора усцягнуты быў мёртвы конь і пакладзены на месца выкінутага пасада».
Пакіданне Напалеонам Масквы
6 (18) кастрычніка 1812 года Напалеону стала зразумела бесперспектыўнасць заключэння мірных пагадненняў з Расіяй і немагчымасць забеспячэння харчам раскватараваных у Маскве і наваколлі французскіх войскаў, з прычыны актыўнага супраціву спробам наладзіць забеспячэнне французскага войска як з боку расійскай арміі, гэтак і з боку грамадзянскага насельніцтва. Пасля гэтага Напалеон прыняў рашэнне пакінуць Маскву. Да прыняцця такога рашэння французскага імператара таксама падпіхнула рэзкае пагаршэлае надвор’е з раннімі замаразкамі.
Прычыны, па якіх Напалеон адмовіўся ад сваіх выточных планаў правесці зіму ў Маскве, выклікаюць спрэчкі сярод гісторыкаў. Апроч праблем з фуражоўкамі і цёплым адзеннем, турботу імператара выклікалі марадзёрства і п’янства войска, яго агульны разлад пры адсутнасці рэальных баявых перспектыў. У такім стане ён не мог весці вайскоўцаў на сталіцу імперыі — Санкт-Пецярбург.
18 кастрычніка адбылося сутыкненне часткі арміі Кутузава з часткамі французскага войска, якімі камандаваў Мюрат, якія стаялі ў назіральнай пазіцыі на рацэ Чарнішне перад Таруціным, дзе знаходзілася стаўка Кутузава. Напад быў ажыццёўлены генералам Бенігсенам насуперак волі Кутузава. Гэтае сутыкненне завярнулася ў бітву, што атрымала пазней назву Таруцінскі бой, і скончылася тым, што Мюрат быў адкінуты за сяло Спас-Купля. Гэты эпізод паказаў Напалеону, што Кутузаў пасля Барадзіна ўзмацніўся, і можна было чакаць далейшых ініцыятыў расійскай арміі.
Напалеон аддаў загад маршалу Марцье, прызначанаму ім маскоўскім генерал-губернатарам, перад канчатковым сыходам з Масквы падпаліць крамы з віном, жаўнерні і ўсе публічныя будынкі ў горадзе, за выняткам Выхаваўчага дома, падпаліць крамлёўскі палац і пакласці порах пад крамлёўскія сцены. Выбух Крамля павінны быў рушыць услед за выхадам апошніх французскіх войскаў з горада.
19 кастрычніка на загад Напалеона армія з Масквы рушыла па Старой Калужскай дарозе. У Маскве заставаўся толькі корпус маршала Марцье. Спачатку Напалеон меў намер напасці на расійскую армію і, разграміўшы яе, трапіць у неспустошаныя вайной раёны краіны, каб забяспечыць харчам і фуражом сваё войска. Першы свой прыпынак нанач Напалеон зрабіў у сяле Троіцк на беразе ракі Дзясны. Тут цягам некалькіх дзён знаходзілася яго галоўная кватэра. Знаходзячыся тут, ён адмовіўся ад свайго выточнага плана — напасці на Кутузава, бо ў гэтым выпадку яму трэба было вытрымаць бітву, падобную Барадзінскай, з яшчэ больш невыразнымі перспектывамі на перамогу, чым у Барадзіно. Але нават калі б новая бітва і скончылася для Напалеона перамогай, яна ўжо не магла змяніць галоўнага: пакідання ім Масквы. Напалеон прадбачыў уражанне, якое зробіць у Еўропе яго сыход з Масквы, і баяўся гэтага ўражання.
Падрыў Крамля
«Я пакінуў Маскву, загадаўшы падарваць Крэмль», — пісаў 10 кастрычніка Напалеон жонцы. Напярэдадні ўвечар ён паслаў са сваёй галоўнай кватэры ў сяле Троіцк маршалу Марцье загад канчаткова пакінуць Маскву і неадкладна далучыцца са сваім корпусам да арміі, а перад выступам падарваць Крэмль. Гэты загад быў выкананы толькі часткова, бо ў мітусні раптоўнага выступу ў Марцье не хапіла часу як след заняцца гэтай справай. Дашчэнту была знішчана толькі Вадаўзводная вежа, моцна пацярпелі вежы Мікольская, 1-я Безназоўная і Пятроўская, таксама крамлёўская сцяна і частка арсенала. Ад выбуху абгарэла Гранавітая палата.
Як не без падкалупства адзначалі сучаснікі, пры спробе падарваць самы высокі будынак Масквы, званіцу Іван Вялікі, сама яна засталася цэлай, у адрозненне ад найпозніх прыбудоў :
Велізарная прыбудова да Івана Вялікага, адарваная выбухам, абрынулася поплеч яго і на яго падножжа, а ён стаяў гэтак жа велічна, як толькі што збудаваны Барысам Гадуновым для прахарчавання працаўнікоў у галодны час, быццам насміхаючыся з бясплоднаю лютасцю барбарства XIX стагоддзя.
Вяртанне рускіх
Пасля пакідання Масквы французамі першым у горад уступіў кавалерыйскі авангард расійскай арміі пад камандаваннем А. Х. Бенкендорфа (чый начальнік Вінцынгеродэ да таго часу быў запалонены маршалам Марцье). Бенкендорф 14 (26) кастрычніка пісаў М. С. Варанцову :
Мы ўступілі ў Маскву вечарам 11-га чысла. Горад быў аддадзены на раскраданне сялянам, якіх сцяклося вялікае мноства, і ўсе п’яныя; казакі і іх старшыны давяршалі разгром. Увойдучы ў горад з гусарамі і лейб-казакамі, я злічыў абавязкам неадкладна прыняць на сябе начальства над паліцэйскімі часткамі няшчаснай сталіцы: людзі забівалі адзін аднаго на вуліцах, падпальвалі хаты. Нарэшце ўсё аціхла, і агонь патушаны. Мне давялося вытрымаць некалькі сапраўдных бітваў.
Пра тое, што расійскае войска знайшло ў горадзе натоўпы сялян, якія займаліся п’янствам, рабаваннем і вандалізмам, паведамляюць і іншыя мемуарысты. Вось, да прыкладу, сведчанне А. А. Шахаўскога :
Падмаскоўныя сяляне, вядома, самыя паквольныя і цямлівыя, але затое самыя распусныя і карысталюбныя ва ўсёй Расіі, запэўнячыся ў выхадзе непрыяцеля з Масквы і спадзяючыся на мітусню нашага ўступу, прыехалі на вазах, каб захапіць недарабаванае, але гр. Бенкендорф разлічыў інакш і загадаў узваліць на іх возы целы і падліну і вывесці за горад, на зручныя для пахаванняў ці вынішчэння месцы, чым пазбавіў Маскву ад заразы, жыхароў яе ад сялянскага рабавання, а сялян ад граху.
Маскоўскі обер-паліцмайстар Івашкін у данясенні Растапчыну ад 16 кастрычніка ацаняе колькасць вывезеных з вуліц Масквы трупаў у 11 959, конскіх — у 12 546. Па вяртанні ў горад Растапчын распарадзіўся не рабіць маёмаснага перадзелу і пакінуць нарабаванае дабро тым, у чые рукі яно трапіла, абмежаваўшыся кампенсацыямі пацярпелым. Даведаўшыся пра гэту дырэктыву, народ кінуўся на нядзельны рынак ля Сухаравай вежы: «У першую ж нядзелю горы нарабаванай маёмасці загацілі велізарную плошчу, і лінула Масква на нязнаны рынак!» (Гіляроўскі). У імператарскім маніфесце ад 30 жніўня 1814 года была абвешчана амністыя за большасць злачынстваў, здзейсненых падчас напалеонаўскага ўварвання.
Тунгуса-маньчжурскія народы
Тунгу́са-маньчжу́рскія наро́ды — група сваяцкіх народаў, што насяляюць рэгіёны Паўночнай і Усходняй Азіі і размаўляюць на тунгуса-маньчжурскіх мовах. Агульная колькасць - каля 12 млн чал. Найбуйнейшым этнасам з'яўляюцца маньчжуры.
Паходжанне
Тунгуса-маньчжуры ўваходзяць у макрасям'ю алтайскіх моў і па паходжанню блізкія да мангольскіх і цюркскіх народаў. Выяўлены архаічныя сувязі тунгуса-маньчжурскіх моў з мовамі уральскай групы і іншымі карэннымі насельнікамі Сібіры. Такім чынам, першасным арэалам фарміравання тунгуса-маньчжурскіх народаў з'яўляюцца землі Паўднёвай Сібіры, Манголіі і Унутранай Манголіі. Мяркуецца, што некаторыя народы, якія кітайскія крыніцы фіксуюць ў другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. на паўночны усход ад тагачаснага Кітая (сучасны Паўночны усход КНР) таксама належылі да тунгуса-маньчжураў. У 1 - пачатку 2 тысячагоддзяў н. э. яны фарміруюць на Далёкім Усходзе шэраг магутных дзяржаў, у тым ліку Бахай і імперыю Цзынь. У 2 тысячагоддзі н. э. адбываецца паступовае засяленне тунгускай групай велізарных абшараў Цэнтральнай і Усходняй Сібіры. У XVII ст. маньчжуры захапілі ўладу ў Кітаі і стварылі імперыю Цын, якая праіснавала да 1911 г.
У этнагенезе сучасных тунгуса-маньчжурскіх народаў актыўны ўдзел прымалі карэнныя насельнікі Сібіры, манголы, цюркі, кітайцы, карэйцы і інш. У сваю чаргу, тунгуса-маньчжурскія народы аказалі моцны ўплыў на фарміраванне гэтых народаў і, магчыма, японцаў. На зноў асвоеных тэрыторыях яны здолелі адаптавацца да мясцовых умоў, пераняць найбольш карысныя для далейшага існавання здабыткі культуры карэнных жыхароў, таму значна адрозніваюцца па занятках, ладу жыцця, але захоўваюць шматлікія агульныя рысы ў мове і рэлігіі.
Ганна Стычынская
Ганна Стычынская (нар., Інта, Комі) — пераможца конкурсу прыгажосці «Міс Беларусь — 2000».
Біяграфія
Нарадзілася ў горадзе Інта (Комі). Конкурс «Міс Беларусь — 2000» Ганна Стычынская выйграла ў 16 гадоў.
Праз год стала фіналісткай «Залатой фартуны» (Кіеў). З-за непаўналецця яна не змагла паехаць на шматлікія міжнародныя конкурсы.
Ганна скончыла Мінскі педагагічны ўніверсітэт. Працавала менеджарам-мадэратарам Агенцтва моды Аляксандра Варламава. У 2012 годзе пераехала жыць у Італію.
Nescafé
Назва
Назва «Nescafé» з'яўляецца камбінацыяй двух слоў: «Nestlé» і «café».
Гісторыя
У 1930-х гадах Бразілія звярнулася да «Nestlé» з просьбай знайсці спосаб захавання і прамысловай перапрацоўкі кававага зерня. На працягу многіх гадоў Бразілія сутыкалася з праблемай перавытворчасці зялёнай кавы. Штогод велізарныя запасы кавы знікалі з-за адсутнасці тэхналогіі перапрацоўкі і захавання зерня пасля сушкі і першаснай апрацоўкі. Макс Моргенталер і яго калегі па замове на працягу сямі гадоў шукалі спосаб стварыць «кававы кубік», які б захоўваў усе ўласцівасці кававага зерня і мог вытрымліваць працяглае захоўванне, а затым ператвараўся б у напой шляхам дадання вады. 1 красавіка 1938 г. «Nescafé» быў упершыню праведзены ў прамысловых умовах. Вытворчасць была пачата на фабрыцы ў швейцарскім мястэчку Орб, у 50 км ад штаб-кватэры «Nestlé» у горадзе Вевэ. «Nescafé» хутка набыў папулярнасць ва ўсім свеце. Падчас Другой сусветнай вайны ўся прадукцыя завода ў ЗША, якая складала каля 1 мільёна упаковак у год, ішла выключна на забеспячэнне арміі. У многіх мовах вытворныя ад слова «Nescafé» сталі імёнамі намінальнымі, пачалі пазначаць растваральную каву наогул (серб. нес-кафа, араб. نسكافيه і інш.) На сённяшні дзень «Nescafé» з'яўляецца лідарам на рынку кавы ў 83 краінах свету.
Саборная мячэць (Мінск)
Саборная мячэць — мячэць у Мінску. Знаходзіцца на вуліцы Грыбаедава, 29.
Гісторыя
У 1997 годзе архітэктарамі Барысам Аляксандравым і Уладзімірам Трацэўскім распрацаваны праект аднаўлення мячэці.
Першы камень у падмурак саборнай мячэці быў закладзены ў 2004 годзе. У пачатку праект фінансаваўся дабрачыннай арганізацыяй «Рабіта» з Саудаўскай Аравіі. Пасля фундатарамі з Расіі і Турцыі, а ў 2010 годзе будаўніцтва спынілася. Будаўніцтва мячэці было скончана ў 2016 годзе і з’яўляецца падарункам беларускім мусульманам ад Рэлігійнага фонду Турцыі. Ва ўрачыстым адкрыцці мячэці ў лістападзе 2016 годзе прынялі ўдзел Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка і Прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган. У 2019 годзе ў саборнай мячэці быў адкрыты музей ісламу. У экспазіцыю ўвайшлі артэфакты, сабраныя як у Беларусі, так і за яе межамі, якія распавядаюць пра гісторыю ісламу на беларускіх землях.
Сацыяльная псіхалогія як навука
«Сацыя́льная псіхало́гія як наву́ка» — манаграфія Барыса Парыгіна. Першая манаграфія па сацыяльнай псіхалогіі, напісаная і выдадзеная ў СССР.
Гісторыя стварэння
Кніга, якая стала цяпер бібліяграфічнай рэдкасцю, выйшла першым выданнем у 1965 годзе накладам 3400 экзэмпляраў у выдавецтве Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Амаль адначасова, у тым жа 1965 годзе тыражом 5600 экзэмпляраў была апублікавана брашура Парыгіна «Што такое сацыяльная псіхалогія?». Праз два гады, у 1967 годзе, пасля аўтарскіх удакладненняў і дапаўненняў манаграфія «Сацыяльная псіхалогія як навука» была перавыдадзеная Ленвыдатам тыражом 15000 экзэмпляраў. На сёння вядомыя пераклады кнігі на чэшскую, балгарскую, іспанскую і партугальскую мовы і перавыданні, зробленыя ў Чэхаславакіі (Прага, 1968), Балгарыі (Сафія, 1968), Уругваі (Мантэвідэа, 1967) і ў Бразіліі (Рыа-дэ-Жанэйра, 1972).
Асноўныя ідэі
У кнізе ўпершыню ў сусветнай навуковай літаратуры была прадстаўлена і ўсебакова аргументаваная распрацаваная аўтарам тэорыя сацыяльнай псіхалогіі як самадастатковай сістэмы навуковых ведаў — яе метадалогіі, прадмета і вобласці практычнага прымянення, структуры, функцый і статусу ў кантэксце гуманітарных і прыродазнаўчых дысцыплін.
"'...Первая же книга, которую я написал в 1965 году, была в 1968 году переиздана в разных странах: в Болгарии, Чехословакии, Уругвае, Бразилии. Это позже спровоцировало осложнение моих отношений с властными структурами, которые стали считать меня антимарксистом. Но парадокс в том, что я никогда не был антимарксистом! Более того: я был человеком, который хотел придать видению, пониманию и трактовке марксизма большую глубину, чем та, которую позволяла ему ортодоксально-догматическая методология. Мне хотелось доказать что марксизм – это живое, творческое учение, которое имеет огромный потенциал неиспользованных возможностей в социально-психологическом плане. Но мои идеи не были восприняты в советскую эпоху, психологически ни социум, ни власть не были готовы к такой трактовке. Я предлагал то, что не могло вписаться в тот исторический период'."
Значэнне
Цэнтрам увагі навукі сацыяльная псіхалогія і яе найвышэйшай каштоўнасцю абвяшчаўся чалавек як асоба, з усім багаццем яго ўзаемасувязяў з іншымі людзьмі, які разумеецца па-за дэклараванымі ідэалагічнымі ўстаноўкамі, шаблонамі і палітычнымі дагматамі. Выхад у свет гэтай кнігі з’явіўся своеасаблівым выклікам, кінутым таталітарнай ідэалогіі, заснаванай на артадаксальным і вульгарна-дагматычным тлумачэнні марксізму. Разам з другой, выдадзенай у 1966 годзе, манаграфіяй — «Грамадскі настрой», кнігі Парыгіна сталі знакам свайго часу ў гуманітарнай навуцы. Асноўныя палажэнні і навацыі працы сталі часткай выдадзенага ў 1971 годзе фундаментальнага даследавання «Асновы сацыяльна-псіхалагічнай тэорыі».
"'Нацеленность на интеграцию философского, социологического и психологического подходов к построению социальной психологии в качестве целостной системы позволила ему прийти к видению многомерности предмета социальной психологии как науки и еще большей многогранности поля ее практических приложений. <…> именно он впервые в мировой психологической литературе разработал и предложил научному сообществу аргументированные представления о социальной психологии в качестве всесторонне обоснованной системы научного знания, которая включает в себя три основные составляющие: методологию, общую социально-психологическую теорию и прикладную социальную психологию'."
NGC 5684
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кава з лікёрам
Кава з лікёрам — зборная назва кававых напояў, якія вырабляюцца з даданнем спіртнога (часта - з лікёрам). На стол ставіцца ў спецыяльным куфлі, часта - з даданнем вяршкоў і цукру.
Валеры Жыскар д’Эстэн
Валеры Рэнэ Мары Жыскар д’Эстэн (Valéry René Marie Georges Giscard d’Estaing;, Кобленц, Германія — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Францыі. Прэзідэнт Французскай Рэспублікі (1974—1981).
Біяграфія
Нарадзіўся ў германскім Кобленцы. Бацька яго займаў пасаду ў адміністрацыі Рэйнскай вобласці, часова акупаванай Антантай пасля Першай сусветнай вайны. Маці была дачкой сенатара і даводзілася далёкай сваячніцай Бурбонам. Бацька пасля камандзіроўкі ў Германію працаваў генеральным інспектарам Міністэрства фінансаў.
Калі саюзнікі высадзіліся ў Нармандыі, 18-гадовы юнак неадкладна ўступіў добраахвотнікам у войска Шарля дэ Голя, удзельнічаў у вызваленні Парыжа, быў узнагароджаны французскімі і амерыканскімі медалямі.
Скончыў Політэхнічны інстытут і Нацыянальны інстытут адміністрацыйных кадраў у Парыжы.
У 1956—76 і 1984—89 гадах — член Нацыянальнага сходу. У 1962—66 і 1969—74 гадах — міністр эканомікі і фінансаў Францыі. У 36 гадоў ён стаў самым маладым у гісторыі Францыі міністрам фінансаў і займаў гэтую пасаду пры прэзідэнтах Ш. дэ Голі і Ж. Пампіду.
У 1974—81 гадах — Прэзідэнт Францыі. У знешняй палітыцы выступаў за інтэграцыю Францыі ў Еўрапейскае супольніцтва, падтрымліваў добрыя сувязі з ЗША і СССР. Ва ўнутранай палітыцы імкнуўся знізіць узровень беспрацоўя і інфляцыі, кіраваў праграмай мірнага выкарыстання атамнай энергіі.
Сузаснавальнік і ў 1966—73 гадах — старшыня партыі Нацыянальная федэрацыя незалежных рэспубліканцаў. У 1977 годзе заснаваў і з 1988 года ўзначаліў Саюз за французскую дэмакратыю. 3 1989 года — дэпутат Еўрапарламента.
Аўтар успамінаў «Улада і жыццё» (т. 1—2, 1988—91).
Памёр 2 снежня 2020 года ад ускладненняў, выкліканых COVID-19. Ён быў апошнім сусветным лідарам-удзельнікам Другой сусветнай вайны і апошнім з дэпутатаў парламентаў шасці еўрапейскіх краін, якія ратыфікавалі ў 1957 годзе Рымскі дагавор, які паклаў пачатак стварэнню ЕС.
На чале дзяржавы
Прэзідэнцтва Валеры Жыскар д’Эстэна адзначылася будаўніцтвам хуткасных чыгунак і атамных электрастанцый, ростам узроўню жыцця і зніжэннем выбарчага ўзросту да 18 гадоў, але больш за ўсё — паглыбленнем еўраатлантычнай інтэграцыі. У 1975 годзе ён арганізаваў у Рамбуйе пад Парыжам першую сустрэчу лідараў сямі вядучых індустрыяльных дэмакратый (G7). Адначасова ён працягваў падтрымліваць асаблівыя адносіны з СССР, якія дасталіся яму ад Ш. дэ Голя і Ж. Пампіду. З усіх лідараў Захаду ў яго быў самы даверны кантакт з Леанідам Брэжневым, які нават абмяркоўваў з ім сваё здароўе. Яшчэ больш цесна ён зблізіўся з камуністычным лідарам Польшчы Эдвардам Герэкам, які правёў дзяцінства ў Францыі і Бельгіі з бацькам-шахцёрам і свабодна валодаў французскай.
Кукуева (Холм-Жыркоўскі раён)
Гісторыя
Да 1917 года тэрыторыя ў складзе Бельскага павета Смаленскай губерні Расійскай імперыі. У 1918 годзе Смаленшчына абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі, а ў студзені 1919 года — Беларускай ССР, аднак у хуткім часе ўвайшла ў склад РСФСР.
Сан-Наццара-Валь-Каварнья
Сан-Наццара-Валь-Каварн'я (San Nazzaro Val Cavargna) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кома.
Насельніцтва складае 370 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 28 чал./км². Займае плошчу 13 км². Паштовы індэкс — 22010. Тэлефонны код — 0344.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santi San Nazario.
Юхнавічы
Назву Ю́хнавічы маюць:
Чурлёны
Чурлёны (, Czurlony, Чурлёны) — былы маёнтак, у савецкі час — хутар на тэрыторыі сучаснага Вілейскага раёна Мінскай вобласці. Былы цэнтр Чурлёнскага сельсавета.
Гісторыя
Назва Чурлёны паходзіць, імаверна, ад літоўскага слова са значэннем «цурчанне ручая (крыніцы)», бо сядзіба ў XV ст. размяшчалася ва ўрочышчы з крыніцамі. Паводле іншай версіі, назва паходзіць ад старабеларускага слова «чарлены» — чароўны, вышэйшага гатунку, як напрыклад у «чарленае золата», але Гістарычны слоўнік беларускай мовы дае «чарлены» ў сэнсе «чырвоны».
Пэўны час заснавання Чурлёнаў невядомы, вілейскія краязнаўцы разам з Анатолем Рогачам спасылаюцца на дакумент 1414 года, якім вялікі князь літоўскі Вітаўт пацвярджаў Зяновію Братошычу права валодання бацькоўскімі маёнткамі, сярод іх «Чарлёна над возерам Спягла» (на думку краязнаўцаў, цяпер гэта возера Вішнеўскае). Такім чынам, ужо на пачатку XV ст. Чурлёны маглі быць сфарміраваным маёнткам у Маркаўскім павеце. Пазней Чурлёнамі валодалі Радзівілы, якія перадалі іх Ракіцкім і паселішча з маёнткам пэўны час называліся Ракіцкаўшчынай.
У 1784 (?) годзе маёнтак, уласнасць смаленскага кашталяна Андрэя Зяновіча (Зянковіча), прададзены Крыштафу Сулістроўскаму. Пры наступных гаспадарах сядзібы вярнулася былая назва, і працяглы час Чурлёнамі валодалі Сулістроўскія (з 1789 г. уладальнік — пісар літоўскі Алойзы Сулістроўскі). У 1799 годзе ў сядзібным доме, уладальніцай маёнтка Чурлёны пані Сулістроўскай, была адкрыта капліца, якая абслугоўвалася ксяндзамі з Шэметава. Дзейнічала капліца да 1825 года.
Верагодней за ўсё, першы сядзібны дом у маёнтку Чурлёны быў пабудаваны пры Якубе Ракіцкім, затым ён неаднаразова перабудоўваўся іншымі гаспадарамі. Пад канец XIX стагоддзя сядзібны дом прадстаўляў сабой невялікі аднапавярховы будынак, які размяшчаўся ў глыбіні парку на вяршыні пагорку ля грэбеня параўнальна крутога схілу. Па ўспамінах старажылаў сядзібны дом і парк былі вельмі прыгожымі. У маёнтку размяшчалася вялікая бібліятэка, а інтэр’еры панскага дома ўпрыгожвалі карціны, вытанчаная мэбля, розныя падсвечнікі і кандэлябры.
У міжваенны перыяд Чурлёны — у складзе гміны Вішнева Вілейскага павета; гаспадаром маёнтка быў Эдвард Красіцкі, унук Уладзіміра Бачкоўскага. Менавіта пры ім на гаспадарчым двары быў пабудаваны паравы млын, які захаваўся да нашага часу і з’яўляецца адзіным дзеючым млынам на тэрыторыі Вілейшчыны сёння. Уладальнік маёнтка пан Красіцкі ў 1920—1930-х гадах перадаў Чурлёны арандатару Вайноўскаму, які займаўся тут гаспадаркай, а сам Красіцкі жыў у Варшаве. З прыходам Савецкай улады Чурлёны сталі цэнтрам створанага ў 1940 годзе Чурлёнскага сельсавета. Апошні быў скасаваны 18 мая 1959 года, а падчас кампаніі ўзбуйнення вёсак, у 1966 годзе, і хутар Чурлёны зліўся з суседняй вёскай Лыцавічы. Аднак назва «Чурлёны» застаецца ў жыцці: такое імя носіць мясцовая школа і селька-гаспадарчае прадпрыемства (ААТ Чурлёны ).
Ваенны спецыяліст
Ваенны спецыяліст (скарочана ваенспец):
Уладзімір Мікалаевіч Сакс
Уладзімір Мікалаевіч Сакс (Владимир Николаевич Сакс; ( — ) — савецкі вучоны, геолаг, геамарфолаг і палеантолаг, доктар геолага-мінералагічных навук, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1958).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Санкт-Пецярбургу. У 1933 годзе скончыў Ленінградскі горны інстытут. У 1932—1935 гадах працаваў у Беларускім геолагаразведачным трэсце (з 1933 года — Маскоўскі геолагаразведачны трэст). У 1935—1940 і з 1944—1958 гадах у Арктычным і антарктычным навукова-даследчым інстытуце (з 1948 года — Інстытут геалогіі Арктыкі), у 1940‒1944 гадах у Горнагеалагічным упраўленні Галоўнага ўпраўлення Паўночнага марскога шляху. З 1958 года працаваў у Інстытуце геалогіі і геафізікі Сібірскага аддзялення Акадэміі навук СССР на пасадзе загадчыка лабараторыі стратыграфіі і палеанталогіі мезазою і кайназою.
Памёр У. М. Сакс 4 лютага 1979 года ў Маскве.
Навуковая дзейнасць
У. М. Саксу належаць навуковыя працы па стратыграфіі адкладаў чацвярцічнага перыяду на тэрыторыі Беларусі, стратыграфіі, палеагеаграфіі і тэктоніцы мезазойскіх адкладаў Арктыкі і поўначы Сібіры.
Сярод апублікаванага:
Вольга Сярожнікава
Вольга Сярожнікава (,  —) — «Міс Фота Беларусь — 2002», удзельніца конкурсу «Міс Еўропа — 2003», узначальвала Нацыянальную школу прыгажосці.
Ілі
Ілі:
Пардубіцы
Пардубіцы  (Pardubice) — статутны горад у цэнтральнай Чэхіі, на зліцці рэк Лабы і Хрудзімкі, за 104 км на ўсход ад Прагі, адміністрацыйны цэнтр Пардубіцкага края і раёна Пардубіцы. Заснаваны каля 1340 года, але манастыр на месцы Пардубіцаў існаваў і ў пачатку XIII стагоддзя. Пардубіцкі ўніверсітэт.
Рафаэль Кальдэра
Рафаэль Антоніа Кальдэра Радрыгес (Rafael Antonio Caldera Rodríguez; — ) — прэзідэнт Венесуэлы з 1969 года па 1974 год і з 1994 года па 1999 год.
Крытышын (значэнні)
Крытышын — тапонім:
Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод дзяўчат да 18 гадоў 2016 (дывізіён В)
Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод дзяўчын да 18 гадоў у Дывізіёне «В» прайшоў з 23 па 31 ліпеня ў сталіцы Босніі і Герцагавіны — Сараева. Прызёры турніра атрымалі права выступіць у Дывізіёне «А» чэмпіяната Еўропы.
Рэгламент турніра
На папярэднім этапе каманды падзелены на 4 групы. Па выніках аднакругавых турніраў: каманды, якія занялі 1 і 2 месца ў групах, выходзяць у ¼ фінала; каманды, якія занялі 3 і 4 месцы, разгуляюць паміж сабой месцы з 9 па 16-е ў класіфікацыі; каманды, якія занялі 5 месца, — у аднакругавым турніры будуць змагацца за права застацца ў Дывізіёне «В».
NGC 5685
NGC 5685 (іншыя абазначэнні — UGC 9403, MCG 5-34-81, ZWG 163.87, PGC 52192) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Валапас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Лукаўшчына
Лукаўшчына (Луковщина) — вёска ў Холм-Жыркоўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Лехмінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
Да 1917 года тэрыторыя ў складзе Бельскага павета Смаленскай губерні Расійскай імперыі. У 1918 годзе Смаленшчына абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі, а ў студзені 1919 года — Беларускай ССР, аднак у хуткім часе ўвайшла ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Ціхі белы Дунай
«Ціхі Белы Дунай» — папулярная балгарская маршавая песня ў гонар атрада Боцева і яго драматычнай пераправы праз Дунай з параходам «Радзецкі». Створаны на словы Івана Вазава і музыку Івана Караджава.
Стакгольмскія дагаворы
Стакгольмскія дагаворы — два дагаворы, падпісаных у Стакгольме ў рамках высілкаў Швецыі па заканчэнню Паўночнай вайны, якая невыгодна склалася для яе.
Ціхі белы Дунай
Аднайменная паэма была напісана Іванам Вазавым яшчэ ў 1876 годзе «…пры першай вестцы аб адыходзе Бацёва пад Казладуем…», як ён сам успамінае. Музыка напісана ў 1909 годзе. рэвалюцыянерам, грамадскім дзеячам і педагогам Іванам Караджавым, у той час як ён быў настаўнікам музыкі ў балгарскай сярэдняй школе для хлопчыкаў у Салоніках, за што падвяргаўся пераследам з боку турэцкіх уладаў.
Твор неўзабаве стаў адной з самых любімых балгарскіх патрыятычных песень, выкананых як ваенны марш.
Стакгольмскія дагаворы
Дагавор з Гановерам
9 лістапада 1719 года ў Стакгольме быў падпісаны дагавор паміж Швецыяй і курфюрствам Гановер, у адпаведнасці з якім Швецыя саступіла Гановеру Брэмен-Вердэн.
Ціхі белы Дунай
Першапачаткова выконваецца ў 2-х мелодыях і са спевамі розных куплетаў. Арыгінальны тэкст — 22 вершы.
Стакгольмскія дагаворы
Дагавор з Прусіяй
21 студзеня 1720 года ў Стакгольме быў падпісаны дагавор паміж Швецыяй і Прусіяй, у адпаведнасці з якім да Прусіі перайшлі землі Шведскай Памераніі, размешчаныя паўднёвей рэкі Пеенэ і ўсходней канала Пеенэштром, уключаючы астравы Узедам і Волін, а таксама гарады Штэцін, Дам і Гольнаў. Пакінутая частка Шведскай Памераніі была на той момант акупавана Даніяй.
Ціхі белы Дунай
Тэкст
Тэкст на балгарскай мове
Святлана Крук
Святлана Крук (нар. 1979) — пераможца першага нацыянальнага конкурсу прыгажосці Міс Беларусь — 1998. Затым яна стала першай віцэ-міс конкурсу «Міс Садружнасць — 1999», увайшла ў дзясятку найлепшых на «Міс Еўропы — 1999» у Ліване. У 2000 годзе змагалася за званне «Міс свету» ў Вялікабрытаніі, яна ўвайшла ў паўфінал — пакуль гэтае самае вялікае дасягненне беларускіх прыгажунь у гэтым конкурсе.
Пасля ўсяго гэтага дзяўчына з чырвоным дыпломам скончыла Гродзенскі педагагічны ўніверсітэт (факультэт прыкладной матэматыкі). Выпускніца Нацыянальнай школы прыгажосці.
Цяпер працуе ў маскоўскім мадэльным агенцтве «President».
Замужам. Жыве ў Маскве.
Раі
Раі́ Со́за Віе́йра ды Аліве́йра (Raí Souza Vieira de Oliveira; нар. ) — бразільскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.
Ілі (Англія)
Ілі (Ely) — саборны горад у графстве Кембрыджшыр Англіі са статусам сіці, адміністрацыйны цэнтр раёна Іст-Кембрыджшыр. Размешчаны за 23 км на паўночны ўсход ад Кембрыджа. Першая згадка — 673 год. Сабор Ілі.
Моладава
Назву Мо́ладава маюць:
Скіньяна
Скін'яна (Schignano) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кома.
Насельніцтва складае 935 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 94 чал./км². Займае плошчу 10 км². Паштовы індэкс — 22020. Тэлефонны код — 031.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Марка Лукіч Крапіўніцкі
Марка Лукіч Крапіўніцкі (Марко Лукич Кропивницький; 22 мая 1840, с. Крапіўніцкае, цяпер Новаўкраінскі раён Кіраваградскай вобл., Украіна — 21 красавіка 1910) — украінскі драматург, акцёр, рэжысёр; адзін з заснавальнікаў украінскага прафесійнага тэатра.
Біяграфічныя звесткі
Скончыў Бобрынецкае павятовае вучылішча (1856). Выступаў як акцёр-аматар, з 1871 акцёр-прафесіянал, валодаў вялікім акцёрскім тэмпераментам, вобразнай выразнасцю. Арганізатар першай прафесійнай украінскай тэатральнай трупы (1882, разам з М. Старыцкім), якая выступала ў гарадах Расійскай імперыі, у т.л. ў Мінску (1890, 1892, 1893, 1899), Гомелі, Бабруйску (1894).
Творчасць
Аўтар больш як 40 драматычных твораў. Сярод іх: драмы «Дай сэрцу волю, завядзе ў няволю» (1863), «Памірыліся» (1869), «Пакуль сонца ўзыдзе, раса вочы выесць» (1882), «Алеся» (1891), вадэвілі «Пашыліся ў дурні» (1875), «Па рэвізіі» (1882), у якіх адлюстраваў побыт, норавы парэформеннай украінскай вёскі, беспрасветнасць правінцыяльнай рэчаіснасці. Пашырыў жанравыя межы ўкраінскай драматургіі, узбагаціў яе моўна-стылістычныя сродкі. Перапрацоўваў і інсцэніраваў творы Т. Шаўчэнкі, М. Гогаля, Я. Грабінкі і інш. Пісаў песні, рамансы, вакальныя дуэты, музыку для спектакляў. Аўтар мемуараў.
Повязь з беларускай культурай
Творы М. Крапіўніцкага мелі вялікую папулярнасць на беларускай сцэне ў пач. ХХ ст. Яго п'есы «Пашыліся ў дурні» і «Па рэвізіі» ставілі Першая беларуская трупа І. Буйніцкага, у 1920-я г. беларускія аматарскія гурткі і прафесійныя тэатры: Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні, Беларускі драматычны гурток у Пецярбургу, трупа У. Галубка, БДТ.
Ушанаванне памяці
У 2016 годзе горад Кіраваград перайменаваны ў Крапіўніцкі.
Калядны кіберпанк, або Калядная Ноч-117.DIR
«Калядны кіберпанк, або Калядная Ноч-117.DIR» («Святочный киберпанк, или Рождественская Ночь-117.DIR») — сатырычнае апавяданне расійскага пісьменніка Віктара Пялевіна, напісанае ў 1996 годзе.
Змест
Апавяданне мадэлюе сітуацыю, калі з-за камп’ютарнага віруса «Калядная Ноч», або «РН-117.DIR», расійскі горад Петраплахаўск на суткі апускаецца ў хаос. Як вынікае з назвы, у гэтым творы спалучаюцца жанры кіберпанк і каляднае апавяданне. «Калядны кіберпанк» можна разглядаць як рэмейк апавядання Тургенева «Муму».
Па сюжэце, нікому не ўдалося высветліць аўтара камп’ютарнага віруса, а таксама тое, якім чынам адбылося заражэнне. У гэтым прасочваецца элемент фантастычнасці, характэрны для калядных апавяданняў. Хадзілі чуткі, што да віруса мог быць датычны псіхічна неўраўнаважаны інжынер Герасімаў. Ён не прыняў пераменаў, якія адбыліся ў расійскім грамадстве ў 1990-х гадах, і галоўным сімвалам гэтых пераменаў стаў для яго бультэр'ер. Увайшоўшы ў даўгі, Герасімаў купіў сабе сабаку гэтай пароды і даў ёй мянушку Муму. Ён часта гуляў з Муму каля ракі і падоўгу глядзеў на ваду. Даведаўшыся пра гэта, суседзі падалі на Герасімава ў суд, па рашэнні якога ён быў пазбаўлены права на сабаку, якога адправілі ў спецсабакапрыёмнік. Грошы на ўтрыманне Муму вылучыў мэр Петраплахаўска Аляксандр Ванюкоў, які з’яўляўся таксама крымінальным аўтарытэтам.
Падчас каляднай ночы на ​​камп’ютары Ванюкова актывізаваўся вірус. Ён ператасаваў загады мэра, памяняўшы адрасатаў. У выніку вулічныя працоўныя атрымалі загад «валіць Кішкерава», прафесійным забойцам было сказана «каб да вечара на цэнтральнай вуліцы не было ніводнага бугра» (бугор на жаргоне — вялікі чалавек, начальнік), рэкецірам, якія трымалі ў закладніках міліцыянера, было накіравана пытанне «калі ж нарэшце будзе спалены мусар».
Нягледзячы на ​​абсурднасць загадаў, падначаленыя пачалі іх выконваць, прыпадобніўшыся у гэтым да камп’ютараў. Такі антыгуманізм як раз характэрны для жанру кіберпанк. Даведаўшыся пра тое, што адбываецца ў горадзе, Ванюкоў уварваўся ў свой кабінет і расстраляў камп’ютар з пісталета.
З-за справакаванай камп’ютарам неразбярыхі, Муму не трапляе ў спецсабакапрыёмнік, а праводзіць некалькі дзён у скрынцы, а затым галоднага і злога сабаку дастаўляюць Ванюкову дадому. Калі мэр адкрывае скрынку, бультэр’ер перагрызае яму горла.
У выніку Муму вярнулі да Герасімава. Ён набыў калаўрот для свідравання палонак, а на наступную раніцу яго бачылі за горадам. Ён быў са слядамі укусаў, але «выгляд ён меў светлы, пераможны, і яго вочы былі падобныя на два тунэля, у канцы якіх дрыжала яшчэ няяснае, зыбкае, але ўсё ж несумненна прысутнае святло».
Публікацыі
Апавяданне было ўпершыню апублікавана ў 1996 годзе ў першым нумары часопіса «Огонёк». Увайшло ў склад зборніка апавяданняў «Relics. Ранняе і нявыдадзенае» (2005).
Аляксандра Адольфаўна Ізмайловіч
Алякса́ндра Адо́льфаўна Ізмайло́віч (1878, Санкт-Пецярбург — 11 верасня 1941, Мядзведзеўскі лес, каля горада Арол) — рэвалюцыянерка, член партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Лятучага баявога атрада Паўночнай вобласці. Удзельніца замаху на мінскага губернатара Паўла Курлова (разам з Іванам Пуліхавым). Сястра Кацярыны Ізмайловіч.
Біяграфія
Паводле паходжання дваранка, нарадзілася ў сям’і афіцэра-артылерыста. У 1901 годзе ўступіла ў партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Удзельнічала ў Рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. Была ў шэрагах Лятучага баявога атрада Паўночнай вобласці.
14 студзеня 1906 ўдзельнічала разам з эсэрам Іванам Пуліхавым у замаху на мінскага губернатара Паўла Курлова і паліцмайстра Норава. Пуліхаў кінуў у Курлова бомбу, якая не выбухнула. Ізмайловіч адкрыла агонь з пісталета ў паліцмайстра Норава. Пусціўшы 5 куль, яна параніла радавога Захара Патапава і паштальёна Фаму Ганчарыка, якія стаялі сярод публікі. Пуліхаў і Ізмайловіч былі арыштаваныя на месцы. Пры арышце ў іх былі адабраныя пісталеты сістэмы «Браўнінг». Праз агляданне зброі было ўстаноўлена, што з пісталета Ізмайловіч было выпушчана 5 патронаў, а ў Пуліхава — ніводнага. Абодва ўтрымліваліся ў Пішчалаўскім замку. Суд прысудзіў абодвух удзельнікаў замаху да смяротнага пакарання, аднак прысуд Ізмайловіч быў заменены бестэрміновай катаргай.
На Нерчынскай катарзе пазнаёмілася з Марыяй Спірыдонавай, Ірынай Кахоўскай і іншымі дзеячамі ПСР, якія адбывалі там пакаранне.