Канфесійная_сітуацыя_ў_Вялікім_Княстве_Літоўскім_XVI—XVIII_стагоддзяў
Праваслаўна-уніяцкая канфрантацыя
XVI стагоддзе характаразуецца рэлігійным крызісам у праваслаўных шэрагах Вялікага Княства Літоўскага. Таму было шэраг прычын. Першая прачына вынікае з агульнарэлігійнай сітуацыяй у Еўропе. Найбуйнейшы землеўласнік і багацейшая царка – Рымска-каталіцкі касцёл – у змаганні з пратэстантызмам губляе краіну за краінай. Карумпаваная ўлада Папаў, продаж індульгенцый, разбейшчанасць касцёльнай іерархіі прыводзяць да згубы аўтарытэту святарства сярод паствы. Праваслаўная царква, пазбаўленая рэлігійнага цэнтра, накшталт Рыму, заціснутая ў лавірванне паміж уладай Вялікага Княства, Польшчы і Масковіі, вымушаная шукаць сродкі на існаванне, знаходзілася ў яшчэ большым крызісе, чым каталіцызм. Усё больш шляхты пераходзіла ў пратэстанцкія рэлігіі. Другой прычынай заняпаду стала ўлада свецкіх патронаў над царкоўным жыццём. Каралеўскі прывелей зацвердзіў права патраната свецкай асобы над рэлігійнымі ўстановамі. З гэтага часу, фундатар, які будаваў ці набываў царкву меў неабмежаваную ўладу над ёй, як у эканамічным, так і ў духоўным плане. Можна было прадаць царкву, здаць у арэнду, ператварыць у касцёл ці пратэстантскі малельны дом. Праваслаўныя епіскапы пазбавіліся магчымасці суда над Папай, бо тыя знаходзіліся пад абаронай сваіх патронаў, а прыход атасамляўся з іх уласнай вотчынай. Тое спарадзіла карумпаванасць праваслаўнай іерархіі, бо рэлігійныя пасады прадаваліся і набываліся. Рэлігійная справа ператварылася ў пэўны від эканамічнага прадпрыемства. Трэцяя прычына выцякае са спробы пераадолець рэлігійную крызу. У варунках карумпаванасці царкоўнай іерархіі, татальнай яе залежнасці ад магнатаў, шляхты і каралеўскай улады, абавязкі па ахове праваслаўнай веры бяруць на сябе праваслаўныя брацтвы. Гэта прывяло да таго, што праваслаўная царква патрапіла пад залежнасць не феадалаў, а гарацкіх эліт, якія цалкам кантралявалі як эканамічную дзейнасць царквы, так і адукацыю праваслаўных святароў. Чацвертай прычынай стаў агульнаеўрапейскі культурны пераход традыцыйнага грамадства ў мадэрнае. Гэты пераход звязаны з палітызацыяй грамадства, надавання яму права абароны веры, царквы і нават дзяржавы. Калі раней гэтае права належыла дваранскаму саслоўю, ці наўпрост асацыявалася з каралём, то цяпер нават сяляне і мяшчане маглі ўдзельнічаць у царкоўнай і дзяржаўнабудаўнічай дзейнасці. Так, у статуце Львоўскага ўспенскага брацтва значылася наступнае: «Калі б епіскап пайшоў бы супраць закона і пачаў бы кіраваць царквою не па правілах святых апосталаў і святых айцоў, павяртаючы праведных у няпраўду і падтрымліваючы беззаконнікаў, то няхай усе супраціўляюца такому епіскапу, як ворагу праўды» (Пераклад з украінскай - С.Д.). Усе гэтыя прычыны прымушалі да пошуку выхаду з рэлігійнай крызы. Па-першае, патрабавалася духоўная і інтэлектуальная знешняя сіла, якая павысіць адукацыйны ўзровень праваслаўнай іерархіі (У XVI ст. у ВКЛ не было праваслаўных адукацыйных інстытуацый). Па-другое, патрабаваліся сродкі для эмансіпацыі рэлігіі ад свецкай улады. Па-трэцее, быў патрэбны легальны рэлігійны цэнтр на замену Канстанцінопалю, які знаходзіўся ў залежнасці ад мусульманскай Турцыі. Гэтыя задачы прывялі да стварэння адмысловай інтэлектуальнай глебы для аб'яднання каталіцтва з праваслаўем. Менавіта Рым меў як інтэлектуальныя, так і матэрыяльныя сродкі для аднаўлення грэчаскага ўзору хрысціянскай веры. Ураўнованне рэлігійных правілеяў вяртала бы ўладу епіскапам над царкоўнай іерархіяй, Ватыкан меў дастатковыя сродкі на аднаўленне хрысціняскіх храмаў, а таксама інтэлектуальныя рэсурсы, якія можна было б выкарыстаць для адукацыі праваслаўнай іерархіі. Напачатку, мелася тры праекты па такім аб'яднанні, выказаныя як пазнейшымі праціўнікамі, так і заўзятарамі уніі. Першы праект прэзентавалі публіцыст Станіслаў Арэхоўскі і каталіцкі месіянер Бенедыкт Гербест, якія прапаноўвалі аб'яднанне на ўмовах двух раўнапраўных цэркваў. Другі праект прэзентавалі папскі легат Антоніо Пасевіно і Пётр Скарга. Аб'яднанне павінна было адбыцца на ўмовах улады Рымскага Папы над аб'яднанаю царквою з захаваннем усіх грэчаскіх абрадаў. Трэці праект быў прэзентаваны князем Астрожскім і базаваўся на рэфармаванні праваслаўнай царквы з дапамогай рымскага касцёла з той умовай, што ўступіўшым у такую унію будзе забаронена пераходзіць у каталіцтва. Варта дадаць, што рэальных дзеянняў па аб'яднанню канфесій аж да канца XVI ст. не адбывалася. Кропкай разрыву стала наведванне канстанцінопальскім патрыярхам Іерыміі Кіева пад час якога сабіраліся грошы на падтрымку канстанцінопальскага патрыярхату. Гэты візіт выявіў слабасць Канстанцінопаля. Распачаліся сакрэтныя перамовы паміж праваслаўнымі епіскамі, якія выліліся ў канкрэтныя дзеянні па аб'яднанню двюх цэркваў. Вынікам сакрэтных перамоў стаў візіт епіскапаў Пація і Тарлецкага да Папы Рымскага Клімента VIII. Вынікам гэтага візіту стала зацвярджэнне ўнійных артыкулаў, якія ўраўноўвалі праваслаўную і каталіцкую іерархію ў правах, спрыялі аддзяленню духоўнай улады ад свецкай і істотна абмяжоўвалі ўладу брацтваў над рэлігійнай іерархіяй. Апроч гэтага, епіскамам дазвалялася судзіць святароў сваёй парафіі. У дадатак епіскапам дазвалялася ствараць уласныя друкарні, што наўпростава ўраўновала культурныя магчымасці царкоўнай іерархіі і гарадскіх брацтваў.