cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фрэдрыка Брэмер
Дарослае жыццё
Пачуццё пакут не анямела, і яе поспех і жаданне працягваць пісаць падштурхнулі яе да глыбейшага вывучэння літаратуры і філасофіі. Сябар з Англіі Фрэнсіс Левін пазнаёміў яе з утылітарызмам Бентама, які лібералізаваў яе палітычныя погляды. Ідэя Бентама — забяспечыць «найбольшае шчасце для вялікай колькасці» таксама заахвоціла яе працягваць надаваць свой час пісьменніцкай дзейнасці. Увосень 1831 года яна пачала браць прыватныя ўрокі ў Пера Ёхана Бёкліна (1796—1867), педагога па рэформах і дырэктара школы ў Крысціянстадзе. Ён аспрэчыў яе падтрымку дзеячаў асветніцтва і класіцызму, такіх як Гердэр і Шылер, з канцэпцыяй рамантызму, заснаванай на Платоне. Урокі працягваліся да лета 1833, да таго часу яны былі вельмі блізкія.
Пісьменніцкая кар’ера
На працягу наступных пяці гадоў Брэмер пасялілася ў якасці госця сваёй сяброўкі графіні Сціны Зомерхейльм у сядзібе Томб Манор у Нарвегіі. Першапачаткова яна планавала працаваць медсястрой у адной з мясцовых бальніц, але зноў задумалася, замест гэтага прысвяціўшы свой час літаратуры. У гэты перыяд гісторыі графіні пра састарэлага сваяка натхнілі Брэмер на шэдэўр 1837 года «Суседзі». Яе пільнае вывучэнне прац Гётэ і Гейера, з якім яна пазнаёмілася падчас візіту ў Стакгольм у 1837-8 гады, далі некалькі аспектаў для яе наступнага рамана «Дом» (1839). Гатызм яе сучаснікаў-мужчын падштурхнуў яе да п’есы 1840 года «Трал», прысвечанай жаночай долі ў эру вікінгаў. Пасля смерці графіні Брэмер вярнулася ў Стакгольм у 1840 годзе.
Пасля смерці бацькі ў 1830 годзе Фрэдрыка зблізілася з маці. Аднак у адпаведнасці з Грамадзянскім кодэксам Швецыі 1734 года ўсе незамужнія жанчыны былі непаўнагадовымі пад апекай найбліжэйшага сваяка мужчынскага полу да таго часу, пакуль яны не выйшлі замуж, пасля чаго яны былі пад апекай мужоў: аўтаматычна толькі аўдавелыя і разведзеныя жанчыны былі законна паўнагадовымі. Згодна з гэтым законам, яна і яе незамужняя сястра Агатэ былі са смерці бацькі падапечнымі старэйшага брата, які на законных падставах кантраляваў іх фінансы, і гэта іх расчаравала, бо іх брат безадказна марнаваў сямейнае багацце на працягу апошняга дзесяцігоддзя. Адзіным сродкам выпраўлення сітуацыі быў прамы зварот да караля; на такія хадайніцтвы, якія былі звычайнымі для прадпрымальніц, звычайна давалі станоўчы адказ, іх хадайніцтва было ўхвалена і фармальна атрымана законнае паўнагоддзе. Зіму 1841-42 гадоў яна правяла адна ў замку Арста, бавячы свой час, дапісваючы трактат «Ранішнія гадзіны» (1842), у якім заявіла пра свае асабістыя рэлігійныя перакананні ў першую чаргу як сэнс, а з другога — містычнае адкрыццё. Гэта выклікала некаторы супраціў. Што яшчэ больш важна, праца была першай, якую яна падпісала сваім поўным імем, адразу ж зрабіўшы яе літаратурнай знакамітасцю. У 1844 годзе Шведская акадэмія ўзнагародзіла яе вялікім залатым медалём.
У 1842 годзе Брэмер спыніла самаізаляцыю, у якой жыла пасля шлюбу Бёкліна, і вярнулася ў шведскія грамадскія колы, якія яна адлюстравала ў сваім дзённіку на наступны год. праца таксама паслужыла яе ўкладам у дыскусію, якую праводзіў Альмквіст у спрэчнай працы «Сара Відэбек». Нягледзячы на тое, што яна была «страшэнна простай», яе шматлікія сябры ведалі яе як сціплую, але адданую, энергічную і валявую. Яна заявіла, што пра матэрыяльныя набыткі мала клапоціцца: на пытанне Карла Густава фон Брынкмана, чаму яна ніколі не можа быць калекцыянерам мастацтва, яна адказала: «Несумненна, што нічога шчаслівая са мной вартага грошай ніколі не будзе — нават медаль Шведскай акадэміі. Прапануйце мне 50 даляраў за што-небудзь, акрамя цёплага шыняля, і я аддам». Сувязі з яе бескарыслівасцю Гейер аднойчы адзначыў, што, «мая дарагая Фрэдрыка, калі б ты сапраўды магла штурхнуць нас усіх на неба, ты б была не супраць застацца па-за сабой».
Падарожжы
Натхнёная працамі Дэ Таквіля і Марціна, Брэмер наведвала і шмат падарожнічала па Злучаных Штатах. Пакінуўшы Капенгаген 11 верасня 1849 года, яна прыбыла ў Нью-Ёрк 4 кастрычніка. З мэтай вывучэння ўплыву дэмакратычных інстытутаў на грамадства, асабліва для жанчын, яна пабывала ў Бостане і Новай Англіі, дзе пазнаёмілася з Эмерсанам, Лангфелам, Лоўэлам, Готарнам і Ірвінгам; суполкамі шэйкераў і квакераў усярэдне-Атлантычных штатах; Поўдзень, дзе яна вывучала ўмовы чорных рабоў; і Сярэдні Захад, дзе яна агледзела мясцовыя скандынаўскія абшчыны і індзейцаў. Як і Дэ Таквіль да яе, яна наведвала амерыканскія турмы і размаўляла са зняволенымі. Затым яна наведала Іспанскую Кубу, перш чым вярнуцца ў Нью-Ёрк для адправіўлення ў Еўропу 13 верасня 1851 года. На працягу ўсяго шляху яна пісала шырокія лісты да сваёй сястры Агатэ, якія потым былі адрэдагаваны ў яе 2-томнай працы «Дамы Новага свету» 1853 года. Раней, адлюстраваўшы шведскі дом як свет для сябе, цяпер яна прадставіла амерыканскі свет, як выдатны дом з мноствам сем’яў, якія прымалі яе, калі яна блукала. Шэсць тыдняў яна правяла ў Брытаніі, наведаўшы Ліверпуль, Манчэстэр, Бірмінгем і Лондан і сустрэщшыся з Элізабэт Гаскел, Чарльзам Кінгслі і Джорджам Эліятам. Яе серыя артыкулаў пра Англію для Aftonbladet у асноўным тычылася яе спрыяльнага ўражання ад Сусветнай выстаўкі, якую яна наведвала чатыры разы. Пазней яны былі сабраны для англійскай публікацыі пад назвай «Англія» ў 1851 годзе.
Актывізм
Пасля вяртання ў Швецыю ў лістападзе Брэмер паспрабавала далучыць дам сярэдняга і вышэйшага класа да сацыяльнай працы, падобнай на тую, якую знайшла ў Амерыцы і Англіі. Яна была адным з заснавальнікаў Стакгольмскага жаночага таварыства па доглядзе за дзецьмі (Skyddsmödraförening альбо Stockholms Fruntimmersförening för Barnavård) для аказання дапамогі дзецям, якія засталіся сіротамі ў выніку ўспышкі халеры ў Стакгольме ў 1853 годзе, і Жаночага таварыства для паляпшэння ўмоў зняволеных (Fruntimmersällskapet för Fångars Förbättring) забяспечыць маральнае кіраўніцтва і рэабілітацыю жанчын-зняволеных у 1854 годзе. 28 жніўня 1854 года, на фоне Крымскай вайны, London Times апублікавала яе «Запрашэнне да мірнага саюза» разам з рэдакцыйным папрокам яго зместу: пацыфісцкі зварот да Хрысціянскіх жанчын. У 1862 годзе Фрэдрыка распавяла ў прэсе і аб працы адной з першых школ для глуханямых у краіне, заснаванай Жанэтай Берглінд, што дапамагло станаўленню і фінансаванню праекта.
У 1856 годзе яна апублікавала свой раман «Герта» як замалёўку з рэальнага жыцця і завяршыла выдуманы замах на статус дарослых незамужніх жанчын другога класа ў адпаведнасці з Грамадзянскім кодэксам 1734 года з дадаткам, які пералічвае апошнія шведскія судовыя справы па гэтай тэме. Праца заахвоціла абмеркаванне «Герты» (Herthadiskussionen) ва ўсім шведскім грамадстве, дасягнуўшы парламента ў 1858 годзе. Там была рэфармавана старая сістэма, каб дазволіць (незамужнім) жанчынам хадайнічаць перад бліжэйшым судом (а не каралеўскім судом) ва ўзросце 25 гадоў. Праз пяць гадоў заканадаўства было перагледжана і ўсе (незамужнія) жанчыны аўтаматычна дасягнулі законнага паўнагоддзя ў 25 гадоў. Гэта не паўплывала на статус замужніх жанчын, якія ўсё яшчэ знаходзіліся пад апекай мужа, альбо разведзеных жанчын ці ўдоў, якія ўжо мелі законнае паўнагоддзе. Раман таксама паспяхова паставіў пытанне аб «жаночым універсітэце». Högre Lärarinneseminariet, дзяржаўная школа па адукацыі настаўнікаў-жанчын, была адкрыта ў 1861 годзе [8].
Брэмер не прысутнічала падчас абмеркавання «Герты», бо з 1856 па 1861 яна ўдзельнічала ў яшчэ адным вялікім падарожжы па Еўропе і Леванце. Выехаўшы 27 мая 1856 года, яна ўпершыню на працягу года наведала Швейцарыю, Брусель і Парыж. Яе асабліва цікавіла «вольная царква», якая яшчэ толькі зараджалася ў Швейцарыі. З верасня 1857 года яна падарожнічала па ўсё яшчэ раз’яднаным італьянскім паўвостраве, супрацьпастаўляючы каталіцкую практыку Папскай дзяржавы лютэранскай шведскай царкве. Нарэшце, яна з’ехала з Месіны на Мальту і адтуль адправілася ў Палестыну, прыбыўшы 30 студзеня 1859 года, хоць і амаль 60-гадовая, яна адсочвала жыццёвы шлях Ісуса Хрыста на караблі, цягніку, фургоне і конях. Яна знаходзілася ў Канстанцінопалі перад гастролямі па Грэцыі са жніўня 1859 года па май 1861 года. Яна прыбыла ў Стакгольм 4 ліпеня 1861 года. Яе аповеды пра паездку былі апублікаваны ў «Жыцці ў Старым свеце» ў шасці тамах з 1860 па 1862 год.
Пасля яе вяртання ў Швецыю, яна выказала задавальненне ў сувязі з рэформамі «Герты», а таксама яны выяўляла цікавасць да Högre Lärarinneseminariet і яго вучням. Яна аднавіла дабрачынныя праекты і дапамагала «Home Journal» — першаму жаночаму часопісу ў Скандынавіі, які Сафі Адлерспарэ заснавала падчас яе адсутнасці. Пасля апошняй паездкі ў Германію з ліпеня па кастрычнік 1862 года яна засталася ў Швецыі да канца жыцця. Паведамляецца, што яна была задаволена скасаваннем сойма ў Швецыі і рабства ў ЗША. Яна памерла ў замку Арста за межамі Стакгольма 31 снежня 1865 года.
Памяць
Фрэдрыка Брэмер — цёзка Фрэдэрыкі, горада ў амерыканскім штаце Аёва, і акругі Брэмер. Яна таксама цёзка сярэдняй школы Фрэдрыкі Брэмер у Мінеапалісе, штат Мінесота.
Амерыканскі Шведскі гістарычны музей у Філадэльфіі, штат Пенсільванія, уключае пакой Фрэдрыкі Брэмер, прысвечаную яе дасягненням.
Літаратурная
Раманы Фрэдрыкі Брэмер звычайна былі рамантычнымі гісторыямі таго часу, як правіла, пра незалежную жанчыну, якая распавядае пра свае назіранні за іншымі, якія вядуць перамовы аб рынку шлюбаў. Яна выступала за новае сямейнае жыццё, менш засяроджанае на членах мужчынскага полу і забяспечваючы большае месца для жаночых талентаў і асоб. Адлюстроўваючы ўласнае дзяцінства, многія яе працы ўключаюць вострую гарадскую і сельскую раздвоенасць; без выключэння яны ўяўляюць сабой прыроду як месца абнаўлення, адкрыцця і самаадкрыцця.
Аднак яе папулярнасць за мяжой узнікла ў 1840-х і 1850-х гадах і згасла на мяжы стагоддзяў, хаця англійскі празаік канца XIX стагоддзя Джордж Гісінг чытаў «Герту» ў 1889 годзе. У Швецыі яна працягвала карыстацца вялікай пашанай, хоць яе і менш чыталі. Апублікаванне яе лістоў у 1910-х гадах ажывіла навуковую цікавасць, але толькі да яе асабістага жыцця і падарожжаў. Да 1948 года шведскі крытык Альгот Верын пісаў, што Брэмер «сапраўды жыве толькі як імя і сімвал… Не мае значэння, ці забудуцца на яе раманы». Раманы Брэмер былі зноў адкрыты шведскімі феміністкамі ў другой палове 20 стагоддзя і падвяргаюцца крытычнай пераацэнцы.
Сацыяльная
У 1853 годзе яна стала сузаснавальнікам Стакгольмскага fruntimmersförening för barnavård (Стакгольмскі жаночы фонд па догляду за дзіцем) з Фрэдрыкай Лімнел.
У 1854 годзе яна была адным з заснавальнікаў Жаночага таварыства па паляпшэнні ўмоў зняволеных (Fruntimmersällskapet för fångars förbättring) разам з Мацільдай Фой, Марыяй Седэршыёльд, Бэці Эрэнборг і Эміліяй Эльмблад. Мэта складалася ў тым, каб наведаць жанчын-зняволеных, каб аказаць маральную падтрымку і палепшыць іх характар шляхам вывучэння рэлігіі. Яе раман «Герта» (1856) застаецца самым уплывовым творам. Гэта цёмны раман пра адсутнасць свабоды для жанчын, і ён выклікаў у парламенце дыскусію пад назвай «Дыскусія пра Герту», якая ўнесла свой уклад у новы закон аб законным паўнагоддзі для дарослых незамужніх жанчын у Швецыі ў 1858 годзе адпраўной кропкай для сапраўднага фемінісцкага руху ў Швецыі. «Герта» таксама ўзняла дэбаты вышэйшай фармальнай адукацыі для жанчын, а ў 1861 годзе, універсітэт для жанчын настаўнікаў, Högre lärarinneseminariet, быў заснаваны дзяржавай пасля прапанаванай у «Герце» жаночага ўніверсітэта. У 1859 годзе Сафі Адлерспарэ, натхнёная раманам, заснавала газету «Tidskrift för hemmet». Гэта было адпраўной кропкай для працы Адлерспарэ як арганізатара шведскага фемінісцкага руху.
Працы
У 1860 годзе яна дапамагла Ёхане Берлінд заснаваць Tysta Skolan, школа для глуханямых ў Стакгольме. На выбарчых рэформах адносна выбарчага права 1862 года яна падтрымала ідэю прадаставіць жанчынам выбарчае права, пра што казалі як пра «жудаснае відовішча» бачыць «крыналіны ў выбарчых скрынях», але Брэмер надала ідэі падтрымку, і ў тым жа годзе законна паўнагадовыя жанчыны атрымалі выбарчае права на муніцыпальных выбарах у Швецыі. У яе гонар быў названы першы ў Швецыі сапраўдны рух за правы жанчын — Асацыяцыя Фрэдрыкі Брэмер (Fredrika Bremer Förbundet), заснаваны Сафі Адлерспарэ. Брэмер з задавальненнем згадала і рэкамендавала працу іншых жанчын-прафесіяналаў. У сваёй працах яна згадала і лекара Ловізу Арберг, і гравёра Сафію Альбум.
Патэна
Патэ́на (patena, «талерка») — у каталіцкай царкве лацінскага абраду — адна з літургічных пасудзін. Уяўляе сабой талерку з выявай сцэн з Новага Запавету. Аналагічная літургічная пасудзіна ў візантыйскім абрадзе называецца дыскас. Галоўнае адрозненне ўсходняга дыскаса ад заходняй патэны — наяўнасць у дыскаса масіўнай ножкі.
Выкарыстоўваецца падчас літургіі. Паводле літургічных тлумачэнняў патэна сімвалічна малюе Віфлеемскі яслі, а таксама труну, у якой было пахавана цела Ісуса Хрыста.
Патэна служыць для ўскладання на яе падчас імшы або ўсіх, або галоўнай госціі, якая пераламляецца пасля асвячэння. У Сярэднявеччы патэны былі, як правіла невялікага памеру, дастатковага, каб змясціць галоўную госцію; малыя госціі для прычашчэння парафіян асвячаліся ў іншых літургічных пасудзінах. У XX стагоддзі нароўні з невялікімі патэнамі сталі ўжывацца патэны буйныя, здольныя змясціць усё госціі. Матэрыялам для вырабу патэны служыць, як правіла, метал (радзей — кераміка).
Венедыкт (Бабкоўскі)
Венедыкт (свецкае імя Васіль Бабкоўскі,, г. Завалач, Пскоўская губерня — , Мюнхен, Германія) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы.
Біяграфія
Скончыў Духоўнае вучылішча ў горадзе Вялікія Лукі. У 1902—1905 гады вучыўся ў Пскоўскай духоўнай семінарыі, праслухаў два курсы ў Юр’еўскім універсітэце. У 1905 пасвечаны ў святары царквы сяла Старасельна ў Мінскай губерні.
У часы Першай сусветнай вайны быў вайсковым святаром. З 1918 года настаяцель кафедральнага сабору ў Навагрудку. У 1937 годзе прыняў манаства і быў прызначаны настаяцелем Жыровіцкага манастыра.
З 1941 года епіскап Брэсцкі, вікарый Мінскай епархіі. З красавіка 1942 года — архіепіскап Гродзенскі і Беластоцкі Беларускай праваслаўнай царквы, экзарх Усходняй Прусіі. 21-26 кастрычніка 1943 года сумесна з Грыгорыем (Барышкевічам) удзельнічаў у нарадзе епіскапаў РПЦЗ у Вене, якая не прызнала абранне мітрапаліта Сергія патрыярхам.
З 1944 года ў эміграцыі ў Германіі, дзе далучыўся да РЗПЦ. З 1950 года архіепіскап Берлінскі і Германскі. Увесь жнівень 1951 года цяжка хворы на рак печані архіепіскап Венедыкт правёў у мюнхенскай клініцы Чырвонага Крыжа (Rotkreuzkrankenhaus).
Памёр 3 верасня 1951 года. Пахаваны на пад Мюнхенам каля магілы свайго сябра мітрапаліта Панцеляймона.
Іван Нічыпаравіч Стасевіч
Іван Нічыпаравіч Стасе́віч (9.01.1929, в. Мядзведня, Старадарожскі раён, Мінская вобласць − 11.09.1998) — беларускі жывапісец, педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1980).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і калгасніка. Маляваць любіў з дзяцінства. Бацькі і настаўнікі былі ўпэўнены, што з хлопца атрымаецца добры мастак. Аднак пачалася Вялікая Айчынная вайна, і з першых дзён акупацыі разам з сябрамі І. Стасевіч выконваў даручэнні партызан. Летам 1943 года стаў байцом атрада імя С. М. Кірава брыгады імя М. В. Фрунзэ. Чатырнаццацігадовы падлетак разам з разведчыкамі хадзіў на заданні, з’яўляўся сувязным партызанскага атрада. 28 чэрвеня 1944 года байцы 121-й стралковай дывізіі 1-га Беларускага фронту ў ходзе Бабруйскай аперацыі вызвалілі ад акупантаў Старыя Дарогі, і партызанскія атрады сустрэліся з байцамі Чырвонай Арміі. Іван Стасевіч быў залічаны ў спісачны склад воінскага аўтамабільна-дарожнага палка 1-га Беларускага фронту. Ён прайшоў нялёгкі ваенны шлях ад Старых Дарог да Берліна: удзельнічаў у фарсіраванні Віслы, у Берлінскай аперацыі, распісаўся на рэйхстагу. Быў узнагароджаны медалём «Партызану Айчыннай вайны II ступені», Ганаровай граматай ЦК УЛКСМ за падрыхтоўку на фронце нагляднай агітацыі.
Пасля вайны І. Стасевіч скончыў Мінскае мастацкае вучылішча і ў 1952 годзе ў ліку лепшых выпускнікоў быў накіраваны на вучобу ў Маскоўскі мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава. Займаўся на факультэце жывапісу пад кіраўніцтвам вядомых мастакоў Д. Мачальскага і Ф. Фёдарава. Яго першай буйной карцінай стала дыпломная работа «У беларускіх балотах» (1958). Палатно экспанавалася на Усесаюзнай мастацкай выстаўцы «40 гадоў ВЛКСМ» і было адзначана дыпломам. У 1959 годзе І. Стасевіча прынялі ў члены Саюза мастакоў БССР. З 1958 па 1995 год ён выкладаў у Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце. У 1980 годзе стаў прафесарам, у гэтым жа годзе атрымаў ганаровае званне «Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР».
Творчасць
Працаваў І. Стасевіч у жанрах сюжэтна-тэматычнай карціны, партрэта, пейзажа, нацюрморта. Яго творчасці ўласцівы стрыманасць каларыту, востры сюжэт, манументалізацыя вобразаў, дынамічная кампазіцыя твора. Мастак часта звяртаўся да ваеннай тэмы. 1960-я — першая палавіна 1970-х гг. — перыяд стварэння галоўных палотнаў пра Вялікую Айчынную вайну. Сярод іх — «Брэсцкая крэпасць» (1961), «Няскораныя» (1966), «Клятва» (1967), «Радасная сустрэча» (1968), «Суровае юнацтва» (1971), «Сын палка. В. Д. Дончык» (1974), «Плачуць бярозы» (1975), «Вызваленне Барысаўшчыны» (1980), «За Беларусь. Аперацыя „Баграціён“» (1984), «Прарыў блакады» (1994), «50 год Перамогі» (1995) і інш. Некаторыя з гэтых карцін аўтабіяграфічныя. Яны перадаюць тое, што прыйшлося перажыць мастаку ў суровы час ваенных выпрабаванняў. Дыяпазон творчасці І. Стасевіча вельмі шырокі. Лейтматывам цэлай серыі палотнаў стала тэма мірнай працы, што адлюстравана ў карцінах «На будаўніцтве Іркуцкай ГЭС» (1958), «Ангара, Ангара» (1960), «Шахцёры Салігорска» (1963), «Полацкі нафтазавод» (1975) і інш. Чарнобыльскай трагедыі прысвечана палатно «Дзесяць год з Чарнобылем» (1996). Вялікую цікавасць прадстаўляюць партрэтныя работы І. Стасевіча, галоўнымі героямі якіх былі розныя людзі. Сярод твораў гэтага жанру — партрэты лесаруба Брацкай ГЭС (1959), Героя Сацыялістычнай Працы І. М. Сакольчыка (1972), Маршала Савецкага Саюза Г. К. Жукава (1978), партызанкі А. Каліноўскай (1982), мастака А. Бембеля (1983) і інш.
Новыя грані таленту І. Стасевіча праявіліся ў пейзажных палотнах, нацюрмортах і эцюдах. Ён стварыў цыклы краявідаў Мурманска (1955), Байкала (1956), Наўгародчаны (1971—1975), Ленінграда (1973), Браслаўшчыны (1975, 1996), В’етнама (1985).
Палотны мастака экспанаваліся ў Маскве і іншых гарадах Савецкага Саюза, а таксама за мяжой — у Румыніі, Польшчы, Балгарыі, Англіі, Японіі і Фінляндыі. Творы І. Стасевіча знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь, фондах Беларускага саюза мастакоў, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску, Віцебскім музеі М. Шмырова, Беларускім музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, Светлагорскім і Гомельскім краязнаўчых музеях, музеі П. Машэрава ў Расонах (Віцебская вобласць), карцінных галерэях Кемерава, Іркуцка, фондах Міністэрства культуры Расіі.
Візір
Везір або візір, тытул міністраў і вышэйшых саноўнікаў у шматлікіх мусульманскіх дзяржавах, кіраўнік усёй адміністрацыі, як ваеннай, так і грамадзянскай. У Хазарскім каганаце званне везіра (вазір) насіў камандуючы харэзмійскай гвардыяй Ал-ларысія. У Асманскай імперыі вялікі, або вярхоўны, Везір (везір-і азам, садр-азам) узначальваў урад (Порту); апублікоўваў указы султана (ірадзе), выдаваў ад імя султана ўказы (ферманы), падпісваў мірныя дамовы; з ліквідацыяй султанату ў Турцыі (1922) гэтая пасада скасаваная.
Слова «візір» паходзіць ад арабскага значэння «ношчык цяжараў».
Гродна
Гро́дна  — горад абласнога падпарадкавання на захадзе Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Гродзенскай вобласці і Гродзенскага раёна. Размешчаны ў заходняй частцы вобласці, на рацэ Нёмане, на мяжы з Польшчай і Літвой (за 15 і 30 км адпаведна). Вузел чыгунак на Вільнюс (Літва), Масты, Беласток (Польшча), аўтадарог на Вільнюс, Ліду, Ваўкавыск. Порт, аэрапорт.
Гродна — адзін з найстарэйшых гарадоў Беларусі. Упершыню згаданы пад 1128 годам у Іпацьеўскім летапісе. З сярэдзіны XIII стагоддзя ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. У 1376 годзе Гродна вылучана ў асобнае ўладанне князю Вітаўту. У 1795 годзе Гродна далучана да Расійскай імперыі, з 1801 года цэнтр Гродзенскай губерні. Горад быў цэнтрам паўстання 1863—1864 гадоў на Беларусі. У ліпені 1920 года ўстаноўлена савецкая ўлада, але ў кастрычніку 1920 года горад заняты польскімі войскамі, заставаўся ў складзе Польскай Рэспублікі да верасня 1939 года, калі горад заняла Чырвоная Армія. 23 чэрвеня 1941 года Гродна захоплена нямецкімі войскамі, а 16 ліпеня 1944 года ў ходзе аперацыі «Баграціён» у горад увайшлі савецкія войскі.
Назва
Адпачатным варыянтам назвы лічыцца форма «Горадзен», засведчаная як «Городенъ» у летапісных запісах пачынаючы ад ХІІ ст.
Блізкім чынам у тыя часы мусіла называцца і рэчка, ля ўтоку якой з Нёманам узнік горад і якая цяпер называецца Гараднічанка. Так жа сама ад назваў невялікіх прытокаў буйных рэк пайшлі і назвы Віцебска, Гомеля, Бабруйска, Дзісны і інш. паселішчаў, першапачаткова ўзніклых на сутоку.
«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-). На Панёманні той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гарадзея (> Гарадзейка).
Гэта пацвярджаецца і формай Gar̃dinas (Гардзінас), якая захавалася ў літоўскім маўленні аўтахтонных насельнікаў рэгіёна. Рэчка з дакладна такой жа назвай працякае на паўднёва-заходняй ускраіне літоўскага Панявежыса.
Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»). Ад яго таксама і літоўскае gardas «загарода (для свойскай жывёлы)», праславянскае *gordъ «горад (агароджанае месца)».
Назва Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Мяркуецца, што такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера.
Значэнне назвы ракі можна перадаць як «Звілістая, кружлівая (рака)».
Згодна з іншай версіяй, назва паходзіць ад слова «горад» (В. Жучкевіч).
Назвы горада на розных мовах, у розны час:
Герб
Гербам Гродна з’яўляецца так званы Алень Святога Губерта, які быў прыняты 1 кастрычніка 1990 года. Такім самым быў і першы герб горада (1540—1795). Пэўны час (15 чэрвеня 1988 — 1 кастрычніка 1990) выкарыстоўвалася адмена герба без крыжа, але з пяціканцовай зоркай у левым верхнім куце. У часы Расійскай імперыі горад карыстаўся двума варыянтамі герба з выявай зубра. Больш ранні варыянт быў неафіцыйным гербам горада ў часы СССР.
Геалогія і рэльеф
Будаўнічыя мел і вапна на паўночных ускраінах (Мелавыя Горы). Раней на паўночным усходзе здабывалі гліну.
Глеба гліністая.
Клімат
Клімат Гродна ўмерана кантынентальны з мяккай зімой і цёплым летам.
Час пасеваў: канец сакавіка-пачатак чэрвеня. Жніво да сярэдзіны верасня. Пазней — азімыя пасевы і збор пладоў. Пераважны кірунак вятроў — заходні.
Гідраграфія
Рака Нёман цячэ праз цэнтр горада з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і, прыняўшы ў сябе Ласасянку, крута паварочвае на поўнач. Даліна Нёмана вузкая. У цэнтры горада і ніжэй па цячэнні правы бераг вышэйшы за левы. Берагі ўяўляюць сабой асобныя ўзвышшы, прарэзаныя стромкімі ярамі і пакрытыя пералескамі (Румлёва вышэй па цячэнні, лесапарк Пышкі — ніжэй). Нёман суднаходны ўніз па цячэнні.
Прытокі Нёмана: ў гістарычным цэнтры — рэчкі Гараднічанка і Юрысдыка, на ўскраіне — рака Ласасянка i рэчка Зарніца.
Азёры: Юбілейнае вадасх., кар’ер «Зялёнка».
Адміністрацыйны падзел
Гродна падзяляецца на 2 адміністрацыйныя раёны — Ленінскі і Кастрычніцкі. У горадзе ёсць 120 мікрараёнаў
Старажытнасць
Да ўзнікнення дзяржаў землі Гарадзеншчыны засялялі плямёны крывічоў, яцвягаў, літвы. Археалагічныя раскопкі паказваюць, што першыя славянскія паселішчы на высокім беразе Нёмана з’явіліся яшчэ ў X стагоддзі. У XII стагоддзі на месцы гэтых паселішчаў узнік горад, які размяшчаўся на скрыжаванні гандлёвых шляхоў і першапачаткова ўяўляў сабой невялікую крэпасць з умацаваным гандлёвым горадам.
Першыя звесткі пра Горадзен змяшчаюцца ў Іпацьеўскім, Лаўрэнцеўскім і Радзівілаўскім летапісах і датуюцца 1127 годам (у савецкай гістарыяграфіі з прычыны няправільнага пераводу летазлічэння памылкова замацавалася дата 1128 ; менавіта ад яе па інерцыі лічацца і адзначаюцца юбілеі горада ), калі ён быў сталіцай Гарадзенскага княства. У другой палове XII стагоддзя князі Барыс і Глеб збудавалі царкву, вядомую цяпер як Каложская. У 1241 годзе, пры княжанні Юрыя Глебавіча, горад спустошылі татары, а ў 1284 годзе — нямецкія рыцары.
У XIII стагоддзі мясцовыя княствы пачалі кансалідавацца вакол Наваградка, беручы ўдзел у стварэнні новай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага. З 1270 года Гарадзенскае княства канчаткова ўвайшло ў склад Вялікага Княства Літоўскага.
У Вялікім Княстве Літоўскім
Пасля далучэння да Вялікага Княства Літоўскага Горадзен быў ва ўладанні вялікага князя Трайдзеня, які ў 1276 годзе пасяліў тут прусаў, што ўцяклі ад крыжакоў.
У XIII—XIV стагоддзях Горадзен вёў упартую барацьбу з Тэўтонскім ордэнам. Прыкладна ў 1300 годзе кашталянам Горадзенскага замка стаў знакаміты Давыд Гарадзенскі, сын Даўмонта і найбліжэйшы паплечнік Гедзіміна. У 1305 годзе ён разам з Гедзімінам каля Горадна разбіў ушчэнт войска крыжацкага комтура Конрада Ліхтэнхагена. На працягу наступных гадоў ён не толькі паспяхова адбіваў варожыя напады, але і сам наносіў крыжакам удары. У 1326 годзе Давыда Гарадзенскага па-здрадніцку забіў мазавецкі шляхціч Андрэй Гост.
У 1376 годзе Горадзень перайшоў у валоданне князя Вітаўта, які зрабіў горад у 1392 годзе другой сваёй сталіцай (агулам у 1386—1430 гадах вялікі князь наведаў Горадзень 31 раз ). У канцы XIV стагоддзя Вітаўт заснаваў у горадзе Фарны касцёл. Неўзабаве Горадзень стаў найслаўнейшым, пасля Вільні, горадам краіны. Горадзенская харугва ў складзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўдзельнічала пад кіраўніцтвам Вітаўта ў Грунвальдскай бітве.
Са скасаваннем у 1413 годзе княстваў, Горадна стала павятовым горадам Троцкага ваяводства. У 1391 годзе яно атрымала няпоўнае, а ў 1496 — поўнае Магдэбургскае права. У Горадне ўтварылася магістратура, а ў 1540 годзе горад атрымаў уласны герб «у блакітным полі алень святога Губерта з залатым крыжам паміж рагамі». У 1543—1601 гадах у Горадне дзейнічала «Літоўская капэла» — адзін з найбольш ранніх музычных калектываў на Беларусі.
У 1560—1561 гадах Гродна займала вялікую тэрыторыю, складалася з права- і левабярэжнай частак, у горадзе былі тры плошчы (старадаўнія «Нямецкі» і «Занёманскі» рынкі), 32 вуліцы і 5 трактаў.
У Рэчы Паспалітай
Кароль польскі і вялікі князь літоўскі Стэфан Баторый у 1576 годзе перабудаваў палац, вядомы як Стары Замак, у якім да 1586 года размяшчалася яго рэзідэнцыя. Па смерці Стэфана Баторыя ў сувязі з тым, што паміж прыдворнымі медыкамі ўзнікла спрэчка, 14 снежня 1586 года ў Гродне правялі першае на тэрыторыі Усходняй Еўропы анатамаванне яго цела. Станам на 1588 год у месце было больш за 700 будынкаў, 31 вуліца, цэхі рамеснікаў-металістаў, цагельнікаў, ганчароў, целляроў і інш. У 1589—1795 гадах Гродна — цэнтр эканоміі. У 1633 годзе ў Гродне прымалі Венецыянскае пасольства.
У гэтыя часы ў Гродне распачалі сваю дзейнасць манаскія ордэны езуітаў, дамініканцаў, францысканцаў, бернардзінак, брыгітак, кармелітаў і баніфратаў (першы каталіцкі аўгусцінскі кляштар з’явіўся тут яшчэ ў XV стагоддзі). Пасля Берасцейскай уніі ў Гродне імкліва распаўсюджваецца ўніяцтва. Да канца XVIII стагоддзя ў горадзе было 9 касцёлаў і 2 уніяцкія кляштары.
З другой паловы XVII стагоддзя пачаўся час эканамічнага заняпаду ў развіцці Гродна, што было наступствам шляхецкай анархіі і шматлікіх спусташальных войнаў.
У вайну паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай (1654—1667) Гродна ў 1655—1657 гадах захапілі і спустошылі маскоўскія войскі. У 1673 годзе прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у месце мусіў праводзіцца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай. У 1678 годзе тут адбыўся першы генеральны сойм, на якім зацвердзілі Андрусаўскі дагавор аб перамір’і паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай і ўтварылі саюз паміж дзвюмі дзяржавамі супраць Турцыі.
У Паўночную вайну (1700—1721) у 1702—1708 гадах Гродна некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі, было разбурана і разрабавана расійскімі і шведскімі войскамі, а ў 1709—1710 гадах горад перажыў чумную пошасць, у выніку якой загінула значная частка насельніцтва.
У 1705 годзе ў Гродне, у Фарным касцёле, адбылася сустрэча паміж каралём польскім і вялікім князем літоўскім Аўгустам Моцным і расійскім імператарам Пятром I, якія выпрацоўвалі супольную палітыку супраць шведскага караля Карла XII. Вялікую шкоду нанеслі гораду пажары 1675, 1720, 1750 і 1782 гадоў.
У другой палове XVIII стагоддзя ў Гродне працавалі дзяржаўныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага — Скарбовая камісія, Ваенная камісія, асэсарскі суд. У 1775 годзе ў Гродна з Мінска і Навагрудка перанеслі пасяджэнні вярхоўнага суда Вялікага Княства Літоўскага — Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага. У 1793 годзе горад атрымаў статус сталіцы Гродзенскага ваяводства.
У 1760-я—1770-я гады гарадзенскі староста, падскарбі надворны літоўскі Антоні Тызенгаўз заснаваў у месце і яго ваколіцах шэраг мануфактур: суконную, збройную, панчошную, карэтную і г. д. Ён жа адкрыў першы ў Гродне тэатр. З 1775 па 1781 гады ў горадзе існавала медыцынская акадэмія, якую ў 1781 годзе перанеслі ў Вільню на правах медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Створаная на сродкі Антонія Тызенгаўза Гродзенская музычная трупа пасля пераводу ў Варшаву дала пачатак Варшаўскай оперы.
19 красавіка 1776 года ў Гродне заснавалі камісію добрага парадку, якая займалася ўпарадкаваннем горада, паляпшэннем яго гаспадарча-фінансавага становішча. У кампэтэнцыю камісіі таксама ўваходзілі пытанні ўпарадкавання гарадскага архіва, складання інвентароў і планаў, супрацьпажарная бяспека, будаўніцтва, санітарна-гігіенічныя мерапрыемствы, рэвізія шпіталяў і інш. Адным з вынікаў дзейнасці камісіі стала адбудова ў 1784 годзе Гродзенскай гарадской ратушы.
27 мая 1793 года ў Гродне ў будынку Новага Замка адбыўся апошні сойм Рэчы Паспалітай (г. зв. «нямы сойм»), які зацвердзіў другі падзел Рэчы Паспалітай. Гродна было адным з цэнтраў паўстання 1794 года пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі (гэтак, сюды перавялі з Вільні Цэнтральную дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага). У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі. 25 лістапада таго ж года ў Гродне адбылося адрачэнне ад стальца апошняга караля польскга і вялікага князя літоўскага — Станіслава Аўгуста Панятоўскага.
У Расійскай Імперыі
З 1801 года Гродна стала цэнтрам губерні. У гэты час усе гарадскія прывілеі вывезлі ў Санкт-Пецярбург і Вільню. Далучэнне да Расіі пазбавіла Гродна ранейшых правоў, замарудзіла развіццё эканомікі і культуры.
У вайну 1812 года ў горад 2 ліпеня ўвайшлі войскі Напалеона. Гродна стала цэнтрам аднайменнага дэпартамента Вялікага Княства Літоўскага, адноўленага Напалеонам. У горадзе сфарміраваўся аддзел Нацыянальнай гвардыі Вялікага Княства з 290 чалавек, жандармерыя з 856 чалавек. Таксама ў Гродне ішоў набор рэкрутаў у літоўскія пяхотныя і кавалерыйскія часткі. З губерні ў войска Вялікага Княства было набрана каля, з іх паводле загадаў аб мабілізацыі і. Літоўскія часткі ўдзельнічалі ў баях супраць расійскага войска на канцавым этапе вайны 1812 года, а таксама ў кампаніях 1813 і 1814 гадоў. Расійскія войскі ізноў занялі горад 8 снежня.
Гродна было адным з цэнтраў нацыянальна-вызваленчага руху Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ў 1830 годзе. У 1862 годзе праз горад была пабудавана Пецярбургска-Варшаўская чыгунка, што паспрыяла развіццю рамесных майстэрняў, дрэваапрацоўчай і тытунёвай прамысловасці.
У 1863 годзе Гродзенская губерня стала эпіцэнтрам нацыянальна-вызваленчага паўстання пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Перад паўстаннем К. Каліноўскі і В. Урублеўскі ўтварылі ў месце рэвалюцыйную арганізацыю.
У 1885 годзе адбыўся вялікі пажар, які значна пашкодзіў гістарычны цэнтр Гродна. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе працавалі 73 прамысловыя прадпрыемствы.
У Першую сусветную вайну 3 верасня 1915 года Гродна занялі войскі кайзераўскай Германіі і ўключылі яе ў склад нямецкай адміністрацыйнай адзінкі «Обер-Ост».
На думку польскіх гісторыкаў, у канцы вайны нямецкія ўлады праводзілі ў Гродне палітыку аслаблення польскага ўплыву: горад аддзялілі ад Царства Польскага демаркацыйнай мяжой, што перашкаджала кантактам паміж мясцовымі палякамі і ўладамі ў Варшаве. Паводле гэтага ж меркавання, немцы падтрымлівалі беларускія і літоўскія арганізацыі, якія ў той час фарміраваліся ў Гродне, і адначасова знішчалі польскія. Апроч таго, яны не дазвалялі фарміраваць польскую адміністрацыю.
У БНР
25 сакавіка 1918 года Рада БНР абвясціла Гарадзеншчыну (разам з горадам Беластокам) тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. Нямецкія войскі не перашкаджалі ўтварэнню ўстаноў БНР. У лістападзе ў Гродне пачаў дзейнічаць беларускі камітэт культурна-нацыянальнай сувязі. 19 лістапада таго ж года ў Гродне ўтварылася Беларуская Рада, у снежні сюды пераехаў урад БНР на чале з Антонам Луцкевічам, пачалося фарміраванне беларускага войска: арганізаваны 1-ы беларускі полк, асобны батальён Гродзенскай камендатуры і Беларускі гусарскі эскадрон.
Ад пачатку 1919 года ў Гродне асеў Станіслаў Іваноўскі, які заняў пасаду камісара польскага ўрада па Гродзенскай акрузе, нягледзячы на пратэсты літоўскіх і беларускіх урадаў. У лютым ён паставіў сваёй мэтай ліквідацыю беларускага войска, дамагаючыся тым самым, каб улада Літвы не распаўсюдзілася на Гродна. Адразу рэалізаваць свае планы яму не ўдалося, хоць ён здолеў перацягнуць на польскі бок адзін батальён (каля 500 чал.), які быў затым далучаны да Ковенскага палка стральцоў Літоўска-беларускай дывізіі. Рэшта беларускіх падраздзяленняў засталася ў горадзе, не паддаўшыся агітацыі.
Пасля адыходу з Гродна нямецкіх войскаў 27 красавіка 1919 года штурмавыя аддзелы Польскай вайсковай арганізацыі без бою авалодалі галоўнымі аб’ектамі горада, раззброілі беларускі конны эскадрон. Частка беларускіх вайскоўцаў перайшла на тэрыторыю Літвы і ўлілася ў склад беларускіх часцей літоўскіх узброеных сіл.
У 1919—1921 гадах беларускую культурна-асветніцкую працу ў Гродне праводзіла Грамада беларускай моладзі: утварылася 1-я Гродзенская агульная беларуская школа, Фарштацкая (Занёманская) школа, Гродзенская беларуская прытулкавая школа; дзейнічалі Беларуская школьная рада і Гродзенская цэнтральная Беларуская вучыцельская рада, выдавалася газета «Беларускае слова».
За польскім часам
Калі Гродна занялі польскія войскі, горад уключылі ў склад часовай адміністрацыйнай адзінкі — Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель (ГУУЗ). З 7 чэрвеня 1919 года Гродна — цэнтр павета Віленскай акругі ГУУЗ.
У савецка-польскую вайну ў 1920 годзе бальшавікі захапілі Гродна і ўтрымлівалі яго дзесяць тыдняў. У выніку савецка-літоўскіх перамоў, падчас якіх тэрыторыя Беларусі разглядалася як расійская, яны далі згоду на максімальнае задавальненне тэрытарыяльных патрабаванняў літоўцаў (у тым ліку фармальна перадалі ім Гродна). Літоўскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасць «антысавецкіх арганізацый і груп», у тым ліку органаў БНР i польскіх арганізацый. Пасля таго, як Гродна занялі польскія войскі, структур ГКУЗ ужо не аднаўлялі. 20 снежня горад уключылі ў Навагрудскую акругу Польскай Рэспублікі.
Згодна з умовамі Рыжскага мірнага дагавора (1921) Гродна афіцыйна стала часткай Польскай дзяржавы, дзе 19 лютага 1921 года ўвашла ў склад Беластоцкага ваяводства, цэнтр павета. За польскім часам насельніцтва горада павялічылася з 40 тыс. чалавек (1926) да 49 тыс. (1931). У Гродне дзейнічалі гарадская рада, акруговы камітэт і гарадскія аддзяленні Таварыства беларускай школы, беларускія палітычныя арганізацыі, працавала Гродзенская беларуская гімназія. Аднак у 1930-я гады польскія ўлады закрылі ўсе беларускія школы Гродна.
У 1927 годзе Ян Каханоўскі заснаваў Гродзенскі заапарк, у 1920 годзе па ініцыятыве Юзафа Ядкоўскага ўтвораны Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей. Польскія ўлады праводзілі археалагічныя даследаванні Старога Замка, пачалі яго рэстаўрацыю.
Другая сусветная вайна
З 20 па 22 верасня 1939 года працягвалася барацьба польскіх войскаў з Чырвонай Арміяй за Гродна.
У верасні 1939 года, пры падзеле Польшчы Германіяй і СССР, Заходняя Беларусь разам з Гроднам увайшла ў склад СССР і ў лістападзе 1939 года ў выніку Уз’яднання Беларусі стала часткай Беларускай ССР.
На другі дзень пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны Гродна было захоплена войскамі гітлераўскай Германіі (23 чэрвеня 1941). Гітлераўцы ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Было забіта і закатавана ў лагеры смерці пад Фолюшам каля 33 тысяч чалавек. У канцэнтрацыйных лагерах была знішчана большая частка яўрэйскага насельніцтва горада. Гродна было цэнтрам партызанскага і падпольнага антыфашысцкага руху.
Падчас Віленскай і Беластоцкай аперацыі 1944 года горад быў вызвален войскамі 3-га Беларускага фронту (16 ліпеня).
У БССР
З верасня 1944 года Гродна — абласны цэнтр Беларускай ССР.
У выніку вайны Гродна значна пацярпела. Хоць большую частку помнікаў архітэктуры і атрымалася захаваць, аднак савецкія ўлады знішчылі шэраг значных гарадзенскіх славутасцей: Фару Вітаўта, ратушу, некаторыя кляштары, у тым ліку базыльян, кварталы старой забудовы ўздоўж вуліцы Падольнай.
Даваеннага ўзроўню насельніцтва Гродна дасягнула толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. У гэты перыяд горад пачаў ператварацца ў буйны цэнтр прамысловасці на захадзе Беларусі, колькасць жыхароў да 1988 года павялічылася ў 5 разоў у параўнанні з 1939 годам.
У Рэспубліцы Беларусь
У 2005 годзе пачалася перабудова гістарычнага цэнтра горада. У 2008 годзе Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры заявіла пра парушэнні Закона аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны пры яе правядзенні : праводзіцца руйнаванне культурнага пласту на Савецкай плошчы, плануецца знос 28 будынкаў у стылі канструктывізму па вуліцах Міцкевіча, Горкага і 17-га верасня і пабудова там сучаснага гасцінічнага комплексу, асноўны транспартны паток накіроўваецца ў небяспечнай блізкасці ад Новага і Старога Гродзенскіх замкаў; планы аднаўлення ратушы і Фары Вітаўта не рэалізоўваюцца.
Эканоміка
Вядучымі галінамі ў горадзе з’яўляецца машынабудаванне і металаапрацоўка, хімічная, тэкстыльная, гарбарна-абутковая, будматэрыялаў. Найбольш буйныя прадпрыемствы — «Гродна Азот», «Гродна Хімвалакно» і «Белкард».
Гродна — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. У 2006 годзе прамысловымі прадпрыемствамі выраблена прадукцыі на суму руб. у дзейсных цэнах. Найбольш развітыя лёгкая прамысловасць і хімічная прамысловасць. Таксама развіта харчовая прамысловасць, танкасуконная вытворчасць, машынабудаўнічая вытворчасць і металаапрацоўчая галіны. У горадзе знаходзяцца прадпрыемствы электраэнергетыкі, дрэваапрацоўчыя, гарбарныя, будаўнічых матэрыялаў і іншыя.
Найбольш вядомыя прадпрыемствы:
Транспарт
Гродна з’яўляецца буйным транспартным вузлом. У горадзе дзейнічае аэрапорт Гродна, чыгуначны вакзал і аўтавакзал. Маецца развітая сетка гарадскога грамадскага транспарта. Аўтобусны рух наладжаны у 1930 годзе, аснову парка складаюць аўтобусы маркі «МАЗ» і «Нёман». Тралейбусны рух адкрыт 10 лістапада 1974 г. да вынесенага за межы горада завода «АЗОТ». Усяго ў горадзе дзейнічае 34 аўтобусных і 20 тралейбусных маршрутаў. Ад горада адыходзяць чыгуначныя лініі на Вільнюс (лінія заканчваецца ля самай літоўскай мяжы), Масты і Беласток. З іх электрыфікавана толькі лінія ў бок Польшчы, на якой маецца сумешчаная каляіна (1 435 мм і 1 520 мм). Дзейнічае чыгуначны мост праз Нёман.
У Гродне знаходзяцца 2 пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь: чыгуначная станцыя Гродна—Кузня Беластоцкая і Гродна—аэрапорт.
Па левым беразе з Гродна дарогі такія: на паўднёвы-усход у Індуру і Ваўкавыск, на паўднёвы-захад у Брузгі-Беласток, на поўнач у Сапоцкін. Па правым беразе Нёмана дарогі з Гродна ідуць на поўнач у Друскінінкай, на паўночны-ўсход у Парэчча, на ўсход у Азёры і на Скідзель — Мінск.
Культура
Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей, Гродзенскі літаратурны музей Максіма Багдановіча, Гродзенскі музей гісторыі Гарадніцы, Дом-музей Элізы Ажэшка, музей Зоф’і Налкоўскай. Цэнтр тэатральнага жыцця — Гродзенскі абласны драматычны тэатр (сайт: http://www.drama.grodno.by/ ), Гродзенскі абласны тэатр лялек. Абласная філармонія. Працуе Гродзенскі заалагічны парк. Штогод ладзіцца найстарэйшы на Беларусі бардаўскі фестываль Зялёны Гран-Пры.
Адукацыя
У Гродне працуюць 97 дашкольных устаноў, 40 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 2 ліцэі, 6 гімназій, а таксама школы з ліцэйскімі класамі. Працуюць 9 сярэдніх адмысловых навучальных устаноў.
У Гродне дзейнічаюць 3 дзяржаўныя ВНУ — Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы (сайт: http://www.grsu.by/), Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт (сайт: http://www.grsmu.by/), Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт (сайт: http://www.ggau.by/), Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя. У горадзе ёсць 14 масавых бібліятэк, у тым ліку 6 дзіцячых, 2 змяшанага тыпу, польскай літаратуры, Гродзенская абласная з дзіцячым аддзяленнем. Дзейнічае Гродзенскі гісторыка-археалагічны запаведнік, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей.
СМІ
У горадзе выдаецца некалькі газет, сярод якіх: «Гродзенская праўда», «Вячэрні Гродна», «Міліцэйскі веснік», «Słowo Ojczyste» і інш., працуе тэлерадыёкампанія «Гродна» , абласное радыё , вузел тэлеграфнай сувязі, станцыя міжгароднай тэлефоннай сувязі. Маецца сетка кабельнага тэлебачання «ГАРАНТ».
Турызм
Гродна — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Беларусь», «Гродна», «Маналіт», «Нёман», «Амега», «Турыст», «Кронан Парк Гатель», гандлёва-гасцінічны комплекс «Сямашка» сайт. У межах горада і ўрочышчы Грандзічы находзяцца дзіцячы санаторый «Нёман-72», санаторыі-прафілакторыі «Здароўе», ААТ «Гародна Хімвалакно», «Жамчужына», база адпачынку «Купалінка».
Славутасці
Захавалася звыш 400 аб’ектаў гісторыі і архітэктуры, якія ахоўваюцца дзяржавай. Старая частка горада ў 1988 г. абвешчана помнікам горадабудаўніцтва і культуры. Асноўныя славутасці:
Цікавыя звесткі
Песні аб Гродне
Галавагрудзі
[[Файл:Archindae characters.jpg|thumb|right|180px|Анатомія павука: (1) чатыры пары ног
Мацільда Рапапорт
Мацільда Рапапорт (Matilda Rapaport; 29 студзеня 1986 года, Стакгольм, Швецыя — 18 ліпеня 2016 года, Сант’яга, Чылі) — шведская гарналыжніца, якая выступала ў фры-райдзе, пераможца Скандынаўскага чэмпіянату па спуску з гор (англ. Scandinavian Big Mountain Championships) 2011 года і Freeride World Tour 2013 года ў Верб'е, Швейцарыя.
Галавагрудзі
(2) галавагрудзі
Мацільда Рапапорт
Біяграфія
Нарадзілася 29 студзеня 1986 года ў Стакгольме.
З дзяцінства Мацільда захаплялася катаннем на лыжах, займалася ў мясцовым клубе, яна часта адпачывала з братамі і сёстрамі ў Орэ, раён гарналыжнага катання, дзе праводзіліся чэмпіянаты свету па гарналыжным спорце. У 15 гадоў Мацільда перабралася бліжэй да гор, дзе ёсць больш доўгія трасы для трэніровак, там яна пазнаёмілася са сваім будучым мужам Маціясам Харгінам. У 20 гадоў Рапапорт вярнулася ў Стакгольм, дзе працягнула сваю адукацыю ў Стакгольмскай школе эканомікі. У 2008 годзе Мацільда падала заяўку на абменны семестр ў Санкт-Гален, Швейцарыя. У студзені 2009 Рапапорт пераехала, праўда, замест аднаго семестра яна пражыла ў Санкт-Галене 4 гады. Мацільда вырашыла застацца ў Швейцарыі.
Галавагрудзі
(3) апістасома]] Галавагрудзі, прасома — аддзел цела членістаногіх, які ўтвараецца ў выніку зліцця галаўных і грудных сегментаў. Уласцівы вышэйшым ракападобным і хеліцэравым (павукападобныя, мечахвосты і некаторыя вымерлыя). У хеліцэравых у склад галавагрудзей уваходзяць элементы галаўной лопасці і наступных 6 сегментаў з канечнасцямі, якія выконваюць жавальную і рухальную функцыі. Галавагрудзьмі часта называюць сківіцагрудзі вышэйшых дзесяціногіх ракападобных разам з галавой, якія ўтвараюцца пры зліцці 6 галаўных і 7 грудных сегментаў.
Мацільда Рапапорт
Біяграфія
Некалькі гадоў прымала ўдзел у стартах кваліфікацыйнай серыі Freeride World Tour, нацэліўшыся на сусветны тур. Пасля трох гадоў працы ў кіраванні гарналыжнага курорта, Мацільда вырашыла пачаць свой уласны бізнэс і з восені 2012 года кіравала незалежным PR і маркетынгавым саюзам, засяродзіўшы ўвагу на індустрыі турызму.
Здымалася ў дакументальных фільмах пра гарналыжны спорт "PURE: a Shades of Winter Movie», «Shades of Winter: Between», яе фатаграфія была на вокладцы часопіса «Women's Health».
14 ліпеня 2016 года ў Чылі падчас здымак прома-роліка для камп'ютарнага сімулятара "Steep" кампаніі "Ubisoft" Мацільда трапіла ў аварыю, выкліканую лавінай. Рапапорт была дастаўлена ў бальніцу ў Сант'яга, дзе ўвечары 18 ліпеня памерла не выходзячы з комы ў прысутнасці маці і мужа.
Прыватнае жыцце
Мацільда была пляменніцай шведскай актрысы Аляксандры Рапапорт. З 25 красавіка 2016 года Мацільда была замужам за шведскім гарналыжнікам, трохразовым прызёрам чэмпіянатаў свету ў камандных спаборніцтвах Маціясам Харгінам.
Хнкаван
Хнкаван (Խնկավան) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Дарахі (Маладзечанскі раён)
Дарахі́ (, Дорохи) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадоцкага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Гарадок Вілейскага павета, пазней у складзе (1927) Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 9 жніўня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Гарадоцкага сельсавета, да 28 мая 2013 года — у склад Хоўхлаўскага сельсавета.
Дуала
Дуала — найбуйнейшы горад Камеруна, яго эканамічная сталіца, цэнтр прыбярэжнага рэгіёна і дэпартамента Вуры. Насельніцтва - 1494,7 тыс. чалавек (дадзеныя 2001 года). Насельніцтва агламерацыі - звыш 2 мільёнаў чалавек.
Геаграфія
Горад Дуала размешчаны ў заходняй частцы Камеруна, у 250 кіламетрах на захад ад Яўндэ, у 24 кіламетрах ад Атлантычнага акіяна, па берагах эстуарыя ракі Вуры. Паўднёвая, вялікая частка горада размешчана на левым беразе ракі. Паўночную, партовую частку звязвае з паўднёвай мост Банаберы. Горад Дуала злучаны чыгункамі з гарадамі Яўндэ, Эдэа, Нконгсамба, Нгаундэрэ і Кумба.
Гісторыя
Першымі еўрапейцамі, якія з'явіліся ў раёне сучаснай Дуалы, былі партугальцы ў 1472 годзе. Каля 1650 года на тэрыторыі сучаснай Дуалы ўзнікла паселішча народа дуала. У XVIII стагоддзі паселішча зрабілася цэнтрам трансатлантычнага гандлю нявольнікамі. У сярэдзіне XIX стагоддзя сюды прыбываюць англійскія місіянеры.