cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вілейскі раён
Прамысловасць
На 1 студзеня 2013 г. у раёне налічваецца 10 прамысловых прадпрыемстваў, на якіх занята 3583 чалавек. Найбуйнейшыя з іх: ААТ «Зеніт-БелОМА», філіял Вілейская мэблевая фабрыка ЗАТ «Маладзечнамэбля», ААТ «Буддэталі», ААТ «Вілейскі рамонтны завод», ААТ «Вілейскі камбікормавы завод», філіял «Вілейскі хлебазавод» РУП «Барысаўхлебпрам».
Сельская гаспадарка
На тэрыторыі раёна налічваецца 8 ААТ, 4 сельскагаспадарчых унітарных прадпрыемствы, 3 філіяла, 1 сельскагаспадарчая вытворчасць, 2 дапаможныя гаспадаркі, 1 сортавыпрабавальная станцыя. Занята ў сельскай гаспадарцы 3909 чалавек. Агульная зямельная плошча ААТ і ўнітарных сельгаспрадпрыемстваў — 87051 га, з іх 51058 га складаюць ворныя землі. Сярэдні бал ворных зямель — 30,4, сельгасугоддзяў — 28,4.
Транспарт і сувязь
Геаграфічнае становішча раёна абумовіла развіццё яго транспартнай сістэмы. Праз тэрыторыю раёна праходзяць буйныя аўтамабільныя трасы Мінск — Нарач і  Барысаў — Вілейка — Ашмяны.
Праз тэрыторыю раёна праходзіць чыгуначная лінія «Маладзечна-Полацк» з прыпынкамі: Даманаўскі, Красны Беражок, Зеніт, Вілейка, Куранец, Стражы.
У Вілейцы знаходзіцца аўтавакзал, які абслугоўвае ўнутрыраённыя маршруты, а таксама тыя, што звязваюць паўночную і цэнтральную часткі Беларусі, а таксама Прыбалтыку з усходам Беларусі.
Раённы вузел паштовай сувязі, раённы вузел элекрасувязі.
Будаўніцтва, меліярацыя
У раёне працуюць будаўнічыя арганізацыі: ДУП «ПМК-185», ДУП «ПМК-186», ДБУ-13, філіял «ДРБУ-162», філіял «ДЭУ-63», ТАА «Аграпрамэнерга», БМУ ААТ «Мінскводбуд», ТАА «Вясёлка Буд», ТАА «Сувязь-2008»; а таксама меліярацыйныя — ДУП «Вілейскае ПМС», ААТ «ПМК-88».
Гандаль, паслугі
Раённае спажывецкае таварыства аб’ядноўвае ўнітарнае прадпрыемства «Сунічка», а таксама прадпрыемствы камунальнай уласнасці КУП «Садружнасць», УП «Рамонак», УП «Меркурый-Цэнтр». Бытавымі паслугамі займаюцца 45 прадпрыемстваў і арганізацый, 123 прадпрымальнікі.
Медыцына, здароўе
У сістэме медыцыны раёна цэнтральнае месца займае ўстанова аховы здароўя «Вілейская цэнтральная раённая бальніца». У яе склад уваходзяць цэнтральная раённая бальніца, паліклініка, стаматалагічная паліклініка, 2 участковыя бальніцы, 1 бальніца сястрынскага догляду, 7 амбулаторый, 25 фельдчарска-акушэрскіх пунктаў, 3 пункты аховы здароўя і раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі.
Стаматалагічныя паслугі аказваюцца таксама ў недзяржаўным сектары медабслугоўвання. У вёсцы Будзішча размешчаны для дзяцей з раёнаў, пацярпелых ад выбуху на Чарнобыльскай АС, з шматфункцыянальным спартыўна-фізкультурным комплексам.
Адукацыя
Працуюць 26 дзённых агульнаадукацыйных устаноў, 1 прафесійна-тэхнічнае ўстанова (каледж), цэнтр дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 2 сярэдніх спецыяльных навучальных установы (Ільянскі аграрны каледж, тэхнікум бізнесу і права), 17 дзіцячых дашкольных устаноў, спецыяльная школа-інтэрнат для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення.
Фізкультура і спорт
У раёне 36 спартыўных залаў, 23 прыстасаваных памяшканні для заняткаў фізічнай культурай і спортам, 15 плоскасных абсталяваных спартпляцовак, 1 стадыён, 2 асветленыя хакейныя пляцоўкі.
СДЮШАР Вілейскага райвыканкама, ДЮСШ АФП прафкама ААТ "Зеніт- БелОМА ", ФАК са спартыўным залай і фітнес залай, секцыя па каратэ «Дзяржынец», цэнтр фізкультурна-аздараўленчай работы «Сатурн» з плавальным басейнам, у якім аказваюць паслугі для насельніцтва па плаванні, аквааэробікі, більярдзе, фітнесу, настольным тэнісе, ўсходніх танцах, ёзе.
Турызм, рэкрэацыя
У раёне дзейнічае 7 аграсядзіб, у Вілейцы — гасцініца «Вілія». . Арганізацыяй турыстычнай дзейнасці на тэрыторыі раёна займаюцца кампаніі «Надежда тур» і «Залаты компас».
Рэлігійнае жыццё
На тэрыторыі Вілейскага раёна зарэгістраваныя і дзейнічаюць 47 рэлігійных суполак, якія прадстаўляюць 5 канфесій: 26 — Беларускай Праваслаўнай Царквы, 10 — Рымска-Каталіцкага Касцёла, 8 — Хрысціян Веры Евангельскай, 2 — Евангельскіх Хрысціян Баптыстаў, 1 — Хрысціян поўнага Евангелля.
Безымяннае (вёска)
Безымяннае (Безымянное) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кайдакаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Картэнова
Картэнова (Cortenova) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Лека.
Насельніцтва складае 1254 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 114 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 22040. Тэлефонны код — 0341.
Тэфтэлі
Тэфтэлі — мясная страва ў выглядзе невялікіх шарыкаў, якія гатуюцца з фаршу, часам з паніровачнымі сухарамі, цыбуляй, спецыямі, яйкамі і зелянінай. Шарыкі звычайна робяцца рукамі. Іх можна смажыць, варыць, запякаць, гатаваць на пару або тушыць у соусе.
Картэнова
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santi Gervasio e Protasio.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Тэфтэлі
Гісторыя
Старажытнарымская кухарская кніга Apicius налічвала мноства рэцэптаў страў падобных да тэфтэляў. Раннія рэцэпты, уключаныя ў некаторыя з самых ранніх вядомых арабскіх кулінарных кніг, як правіла, складаліся з прыпраўленнага мяса ягня ў форме шарыкаў аранжавага колеру і пакрытага глазурай з яечнага жаўтка, а часам і шафрана. Існуе шмат рэгіянальных варыянтаў, сярод іх вылучаюцца незвычайна вялікія азербайджанскія (іранскія) тэбрызскія тэфтэлі, якія маюць сярэдні дыяметр 20 см.
Тэфтэлі ў розных краінах
Розныя рэцэпты прыгатавання тэфтэляў можна знайсці па ўсім свеце ад Еўропы да Азіі. Таксама існуе вялікая колькасць варыянтаў прыгатавання кюфты ад Балкан да Індыі.
Рыа-Пуліда
Рыа-Пуліда (Río Pulido) — рака на ўсходзе вобласці Атакама ў Чылі, прыток ракі Кап’япа. Даўжыня ракі — 79 км. Плошча вадазборнага басейна — 2100 км².
Адна з трох рэк, якія ўтвараюць раку Кап’япа (разам з рэкамі Мамфлас і Харкера).
Асноўныя прытокі — рэкі Потра і Мантоса.
Бабаво (Смаленская вобласць)
Бабаво (Бобово) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кайдакаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Украінская Прэм’ер-ліга
Украінская Прэм’ер-ліга (Українська Прем’єр-ліга) — першая па рангу футбольная ліга Украіны. Спаборніцтвы лігі праводзяцца пад патранажам аднайменнай арганізацыі. У турніры ўдзельнічаюць 16 каманд.
Геаграфія чэмпіёнаў Украіны па футболе
Толькі тры каманды станавіліся чэмпіёнамі Украіны: «Дынама» Кіеў, «Шахцёр» Данецк і «Таўрыя» Сімферопаль‎. «Дынама» заваёўвала як мінімум срэбраныя медалі, а з сезона 1996/97 гэта ж адносіцца і да «Шахцёра», такім чынам з тых часоў гэтыя дзве каманды разыгрывалі паміж сабой чэмпіёнства і другое месца. Так было да сезона 2012/13, у якім «Дынама» заняла 3-е месца, а срэбраныя ўзнагароды заваяваў харкаўскі «Металіст». Па выніках сезона 2013/14 дынамаўцы ўпершыню апынуліся па-за прызавой тройкай.
Мікалай Афанасьевіч Лебедзеў
Мікалай Афанасьевіч Лебедзеў (16 мая 1924, вёска Ацяеўка, Арлоўская губерня — 24 сакавіка 2002, Гомель) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, поўны кавалер ордэна Славы, ганаровы грамадзянін г. Гомеля.
Біяграфія
Лебедзеў Мікалай Афанасьевіч нарадзіўся 16 мая 1924 года ў рускай сялянскай сям’і, у вёсцы Ацяеўка (цяпер — Крамскі раён Арлоўскай вобласці). Быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію ў 1943 годзе. Удзельнічаў у баях Вялікай Айчыннай вайны ў складзе 176-й асобнай разведвальнай роты (137-я стралковая дывізія, 48-я армія, 1-ы Беларускі фронт, затым 2-гі Беларускі фронт) спачатку ў званні сяржанта, затым — старшыні. Вайну закончыў на пасадзе камандзіра аддзялення. Быў дэмабілізаваны ў 1946 годзе.
Пасля вайны, у 1950 годзе скончыў Курскі педагагічны інстытут і быў накіраваны ў Беларускую ССР на працу сельскім настаўнікам гісторыі. Працаваў вёсцы Церахоўка Добрушскага раёна Гомельскай вобласці, затым доўгі час дырэктарам сярэдняй школы № 44 г. Гомеля.
Памёр 24 сакавіка 2002 года, пахаваны ў г. Гомелі.
Ваенныя подзвігі і ўзнагароды
Першы ордэн Славы 3-й ступені (№ 90884) стралок 176-й асобнай разведвальнай роты сяржант Н Лебедзеў М. А. атрымаў 13 жніўня 1944 года (загад па 137-й стралковай дывізіі № 155) за падзеі папярэдняга дня, калі ён у складзе групы разведчыкаў пракраўся ў тыл ворага ў 20-25 км на поўнач ад горада Баранавічы, уварваўся ў варожую траншэю і паранены, захапіў у палон трох салдатаў праціўніка.
Праз два месяцы 24 кастрычніка 1944 года, знаходзячыся ў складзе 2-га Беларускага фронту на тэрыторыі Польшчы, група разведчыкаў разам з Мікалаем Лебедзевым у 50 кіламетрах на поўнач ад Варшавы пад агнём ворага знішчыла кулямётны разлік фашыстаў і захапіла ў палон некалькі варожых салдатаў. За гэты подзвіг загадам камандуючага 48-й арміі № 608 ад 16 лістапада 1944 года сяржант Лебядзеў Мікалай Афанасьевіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені (№ 8771).
У канцы студзеня 1945 года, будучы камандзірам аддзялення ў складзе 176-й асобнай разведвальнай роты (137-я стралковая дывізія, 48-я армія, 2-гі Беларускі фронт), старшыня Мікалай Лебедзеў з групай разведчыкаў пры выкананні баявой задачы ў населенага пункта Клайн-Раўтенберг (65 кіламетраў на паўднёвы-захад ад горада Кёнігсберг) знішчыў дваіх немцаў, чацвярых узяў у палон. На наступны дзень група зладзіла засаду і ўзяла ў палон нямецкага палкоўніка, а таксама знішчыла штабную машыну з трыма нямецкімі афіцэрамі.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года за мужнасць, адвагу і гераізм, праяўленыя ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, Лебедзеў Мікалай Афанасьевіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені (№ 1414).
Усяго за перыяд з кастрычніка 1943 г. па студзень 1945 года група Лебедзева ўзяла 64 «языка», пры гэтым камандзір групы Мікалай Афанасьевіч Лебедзеў быў паранены шэсць разоў.
Дзейнасць і ўзнагароды ў пасляваенны час
Пасля вайны Мікалай Афанасьевіч стаў настаўнікам гісторыі і практычна да апошніх дзён працаваў у сферы адукацыі, стаўшы першым дырэктарам сярэдняй школы № 44 г. Гомеля. За сваю працу ён быў удастоены звання «Заслужаны настаўнік Беларускай ССР» і «Выдатнік асветы СССР», а ў 1978 годзе ўзнагароджаны ордэнам Леніна.
12 сакавіка 1988 г. удастоены звання Ганаровага грамадзяніна горада Гомеля.
Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 15 красавіка 1999 г. № 217 г. быў узнагароджаны ордэнам «За службу Радзіме» III ступені.
У канцы 2002 года рашэннем Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта ў сярэдняй школе № 44 г. Гомеля было прысвоена імя яе першага дырэктара — Мікалая Афанасьевіча Лебедзева.
Рэзервовы фронт
Рэзерво́вы фронт — адзін з франтоў Чырвонай Арміі падчас Вялікай Айчыннай вайны. Упершыню ўтвораны 30 ліпеня 1941, скасаваны 10 кастрычніка 1941 года. У другі раз быў сфарміраваны 12 сакавіка 1943 года з злучэнняў Бранскага фронту, якія вызваліліся з Вяземскага выступу. 23 сакавіка 1943 года перайменаваны ў Курскі фронт. Трэці раз быў створаны 6 красавіка 1943 года і праіснаваў да 15 красавіка 1943 года.
Першае фарміраванне
Сілы фронту правялі Ельнінскую аперацыю і ўдзельнічалі ў Вяземскай аперацыі.
У ходзе Ельнінскай аперацыі 30 жніўня — 8 верасня 1941 асабліва вызначыліся дзве дывізіі фронту: 100-я і 127-я стралковыя дывізіі, якія разам з дзвюма дывізіямі Заходняга фронту: 153-й і 161-й першымі ў РСЧА атрымалі найменне Гвардзейскія — 18 верасня 1941 года ў адпаведнасці з рашэннем Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання загадам наркама абароны СССР № 308 гэтыя чатыры дывізіі былі перайменаваны, адпаведна, у 1-ю, 2-ю, 3-ю і 4-ю гвардзейскія стралковыя дывізіі.
Данясення армій і злучэнняў аб баявым і колькасным складзе
Камандуючыя: Страты фронту:
Другое фарміраванне
Рэзервовы фронт другога фарміравання быў утвораны 12 сакавіка 1943 года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК № 30071 ад 11 сакавіка 1943 года з злучэнняў Бранскага фронту. У склад увайшлі 2-я рэзервовая, 24-я і 66-я агульнавайсковыя арміі, а таксама тры танкавыя карпусы: 4-ы гвардзейскі, 10-ы і 3-ці.
23 сакавіка 1943 года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК № 30077 ад 19 сакавіка 1943 года быў перайменаваны ў Курскі фронт.
Камандуючыя: Начальнікі штаба:
Страты фронту (сумесна з стратамі Курскага, Арлоўскага і Бранскага франтоў):
Трэцяе фарміраванне
Рэзервовы фронт трэцяга фарміравання быў утвораны 6 красавіка 1943 года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК № 46100 ад 6 красавіка 1943 года. Палявое ўпраўленне фронту разгортвалася на базе палявога ўпраўлення расфарміраванай 41-й арміі. У склад фронту ўвайшлі 2-я рэзервовая, 24-я, 46-я, 47-я, 53-я і 66-я агульнавайсковыя арміі, 5-я гвардзейская танкавая армія, а таксама шэсць танкавых карпусоў (1-ы гвардзейскі, 2-гі гвардзейскі, 4-ы гвардзейскі, 3-ці, 8-ы і 10-ы) і два механізаваных корпуса (1-ы і 5-ы).
15 красавіка 1943 года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК № 46101 ад 13 красавіка 1943 года перайменаваны ў Стэпавую ваенную акругу.
Камандуючыя: Начальнікі штаба:
Герб Вялікабрытаніі
Каралеўскі герб Вялікабрытаніі — гэта афіцыйны герб брытанскага манарха (у цяперашні час — Елізаветы II). Іншыя члены каралеўскай сям'і і ўрад краіны выкарыстоўваюць іншыя гербы. Каралеўскі герб сустракаецца ў двух варыянтах, адзін з якіх выкарыстоўваецца толькі ў Шатландыі.
На звычайным варыянце герба дзевяць львоў: сем на шчыце (з іх шэсць адпавядаюць Англіі, і сёмы — Шатландыі), адзін (у кароне) зверху шчыта, і апошні (таксама ў кароне) падтрымлівае шчыт справа. З двух львоў у кароне той, што падтрымлівае шчыт, адпавядаюць Англіі, а іншы стаіць на трэцяй кароне. З іншага боку шчыт падтрымлівае закуты ў ланцуг аднарог, які адпавядае Шатландыі.
На шатландскім варыянце герба сем львоў: пяць на шчыце (з іх тры адпавядаюць Англіі, і яшчэ два — Шатландыі), адзін (у кароне) зверху шчыта, і апошні (таксама ў кароне) падтрымлівае шчыт злева. З двух львоў у кароне той, што падтрымлівае шчыт, адпавядаюць Англіі, а іншы стаіць на трэцяй кароне. З іншага боку шчыт падтрымлівае закуты ў ланцуг аднарог, які адпавядае Шатландыі. Чацвёртая карона — на галаве аднарога.
Гісторыя
Якаў I, які кіраваў адначасова Англіяй і Шатландыяй, папаўняе герб эмблемамі Шатландыі - чырвоным львом - і Ірландыі - залатой арфай.
Постаці трымальнікаў шчыта на працягу стагоддзяў неаднаразова змяняліся: сокал, лебедзь, белы кабан - нагрудны знак Рычарда III, чырвоны валійскі цмок. З 1603 года на гэтым месцы зацвердзіліся аднарог і каранаваны брытанскі леў.
Геаграфія Францыі
Францыя  — краіна ў Заходняй Еўропе, што ўключае ў сябе таксама некалькі заморскіх рэгіёнаў і тэрыторый. Метрапольная тэрыторыя Францыі распасціраецца ад Міжземнага мора да Ла-Манша і Паўночнага мора, і ад Рэйна да Атлантычнага акіяна. Гэта адна з трох краін, разам з Марока і Іспаніяй, якая мае выхад да Атлантыкі і Міжземнага мора адначасова. Францыя мяжуе з Бельгіяй, Люксембургам, Германіяй, Швейцарыяй, Італіяй і Манака на ўсходзе, Андорай і Іспаніяй на поўдні, і аддзеленая пралівам Ла-Манш ад Вялікабрытаніі на поўначы.
Таксама ў Францыю ўваходзяць тэрыторыі, размешчаныя ў розных частках свету. Да заморскіх тэрыторый адносіцца Французская Гвіяна і шэраг астравоў у Карыбскім моры, Індыйскім і Ціхім акіянах.
Рэльеф
У Францыі прадстаўлены тры розных тыпы рэльефу — высокія горы, старажытныя плато і раўніны.
Асноўныя горныя масівы: Альпы, Пірэнеі, Юра, Ардэны, Цэнтральны масіў і Вагезы. Пірэнеі, Альпы і Юра — горы альпійскай сістэмы. Цэнтральны Французскі масіў, Армарыканскі масіў, Вагезы і Ардэны — разбураныя рэшткі старажытных герцынскіх гор.
На поўначы і захадзе краіны размешчаны раўніны і нізкагор’і, якія займаюць 2/3 ад усёй тэрыторыі. Парыжскі басейн (Паўночна-Французская нізіна), Гаронская нізіна (Аквітанскі басейн) і грабен Роны і Соны — раўніны з малымі амплітудамі вышынь. Парыжскі басейн знаходзіцца ў атачэнні Армарыканскага масіва, Цэнтральнага масіва, Вагезаў і Ардэн. Зрэшты, наяўнасць узнятых тэрыторый не з’яўляецца перашкодай для сувязяў паміж раўнінамі. Вакол Парыжа размешчана сістэма канцэнтрычных уступаў град, якія раздзелены вузкімі палоскамі раўнін (куэставы рэльеф). Гаронская нізіна, размешчаная на паўднёвым захадзе Францыі ля падножжа Пірэней, — раўнінны раён з урадлівымі глебамі. Ланды — трохкутная нізіна на паўднёвым захадзе ад ніжняй плыні Гароны, вылучаецца меней урадлівымі глебамі і засаджана хваёвымі лясамі.
Клімат
Францыя знаходзіцца ва ўмераным (поўнач і цэнтр) і субтрапічным (поўдзень) кліматычных паясах. Умераны клімат мае выразны марскі характар: мяккія тэмпературныя кантрасты і багатыя ўстойлівыя ападкі на працягу ўсяго года. Субтрапічны пояс класічна міжземнаморскі: гарачае сухое лета і вільготная прахалодная зіма. Над тэрыторыяй Францыі адбываецца бесперапыннае барацьба паміж масамі акіянічнага паветра з захаду, кантынентальнага — з усходу і міжземнаморскага — з поўдню. Клімат любой часткі краіны залежыць ад перавагі той або іншай тэндэнцыі, хоць адбіваецца таксама ўплыў вышыні і мясцовых умоў.
Акіянічны ўплыў дамінуючы. Ён выяўляецца ва ўсталяванні цёплага вільготнага надвор’я. Заходнія паветраныя масы, праходзячы над цёплымі водамі Паўночна-Атлантычнага цячэння (працяг Гальфстрыму), насычаюцца вільгаццю. Над акіянам гэтае паветра ўлетку астуджаецца, а ўзімку награецца. У выніку пры распаўсюджванні заходніх паветраных мас рэдка назіраюцца экстрэмальныя тэмпературы. Напрыклад, у Брэсце сярэдняя тэмпература студзеня 7 °C, ліпеня — 17 °C. Тут вільготна, за год налічаецца 185 дзён з ападкамі, а агульная сума ападкаў дасягае 840 мм. Бoльшая частка ападкаў церусіць зацяжным дробным дажджом. Неба звычайна зацягнута аблокамі, снегапады і маразы бываюць рэдка.
Кантынентальны ўплыў суправаджаецца сухім надвор’ем з больш рэзкімі тэмпературнымі кантрастамі. Паветраныя масы, якія паступаюць з усходу з шырокіх унутраных частак Еўразіі, прыносяць мала вільгаці. Пры гэтым узімку ўсталёўваецца халоднае надвор’е, а ўлетку — гарачае. Напрыклад, у Страсбургу сярэдняя тэмпература студзеня −1 °C, і ўзімку перыяд з тэмпературамі ніжэй 0 °C звычайна складае 80 дзён, уключаючы не менш за 20 дзён са снегам. Аднак лета ў Страсбургу гарачае і часта душнае, характэрныя моцныя дажджы.
Месцамі клімат істотна змяняецца з вышынёй — у такіх горных раёнах, як Вагезы, Юра, Цэнтральны масіў, Пірэнеі і Альпы. У цэлым з вышынёй тэмпература паніжаецца, а колькасць ападкаў павялічваецца. У Альпах нават у разгар лета днём бываюць нізкія тэмпературы і моцныя снегапады. Бoльшая частка снегу ўвесну і ўлетку растае, але на вялікіх вышынях снег захоўваецца, развітыя ледавікі. Манблан пакрыты снегам круглы год.
Унутраныя воды
У Францыі чатыры вялікіх ракі — Сена, Луара (найдаўжэйшая, 1012 км), Гарона і Рона. Буйныя марскія парты Гаўр, Нант, Бардо і Марсель размешчаныя ў вусцях (пераважна, эстуарыях, толькі ў Роны — дэльта) гэтых рэк. Сена дрэнуе Парыжскі басейн і ўпадае ў Атлантычны акіян паблізу Гаўра. Яна адрозніваецца раўнамерным размеркаваннем сцёку на працягу года, што спрыяе суднаходству, і злучаная каналамі з іншымі рэкамі. Луара бярэ пачатак у Цэнтральным Французскім масіве, перасякае паўднёвую частку Парыжскага басейна і ўпадае ў Атлантычны акіян каля Нанта. Узровень вады ў гэтай рацэ моцна вагаецца, таму часта бываюць паводкі. Гэта характэрна і для Гароны, якая пачынаецца ў Пірэнеях, перасякае Гароннскую нізіну і ўпадае ў Атлантычны акіян каля Бардо. Рона бярэ пачатак у Швейцарыі і, выцякаючы з Жэнеўскага возера, трапляе на тэрыторыю Францыі. Яна злучаецца з Соной паблізу Ліёна і ўпадае ў Міжземнае мора каля Марселя. Рона адрозніваецца хуткай плынню і валодае вялікім гідраэнергетычным патэнцыялам. На гэтай рацэ збудаваны шэраг гідраэлектрастанцый.
Сістэма каналаў злучае паміж сабой асноўныя рэкі краіны, уключаючы раку Рэйн, па якой збольшага праходзіць мяжа з Германіяй і якая з’яўляецца адным з найважнейшых унутраных шляхоў зносін у Еўропе. Рэкі і каналы маюць вялікае значэнне для эканомікі Францыі.
Расліннасць
У Францыі захаваліся толькі рэшткі велічных лясоў, якія некалі пакрывалі раўніны і нізкія горы. Бoльшая частка раўнін разараная, а ўчасткі лесу прымеркаваныя да бяднейшых глеб. Аднак раўнінныя раёны Францыі зусім не пазбаўленыя дрэў: уздоўж дарог і каналаў звычайна цягнуцца лесапасадкі. Яны асабліва тыповыя для краявідаў Нармандыі і Брэтані.
У гарах каля снеговой лініі распаўсюджаныя аголеныя скальныя субстраты з імхамі і лішайнікаў. Далей уніз па схілах, але ўсё жа вышэй верхняй мяжы лясы альпійскія лугі выкарыстоўваюцца для пашы авечак і буйной рагатай жывёлы. Ніжэй верхняй мяжы лесу больш высокі пояс прадстаўлены хвойнымі лясамі з хвоі, лістоўніцы, піхты і елкі, ля самай мяжы іх рост запавольваецца і пераважае крывалессе, але з паніжэннем вышыні дрэвы становяцца вышэйшымі і зграбнейшымі. Яшчэ ніжэй хвойныя лясы змяняюцца шыракалістымі з дуба, бука і каштана.
Жывёльны свет
Жывёльны свет Францыі моцна збеднены ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека. Тым не менш тут дзікая фаўна захавалася лепш, чым у суседніх краінах. Сустракаюцца сярэднееўрапейскія, міжземнаморскія і альпійскія віды жывёл, асабліва шмат іх у запаведніках і нацыянальных парках. Напрыклад, у Заходне-Пірэнейскім парку жывуць бурыя мядзведзі і сарны, у Нацыянальным парку Вануаз у Савоі — горныя казлы.
З драпежных жывёл на тэрыторыі Францыі распаўсюджаныя лісіца, барсук, выдра, а на поўдні — генета. З грызуноў характэрныя вавёркі, пацукі і мышы. У паўднёвых раёнах шмат кажаноў. Месцамі захаваліся зайцы, а з капытных у асобных буйных лясных масівах сустракаюцца высакародны алень, казуля, дзік і бабёр. На в. Корсіка ў гарах водзяцца муфлоны, або дзікія бараны (ад якіх, верагодна, пайшлі хатнія авечкі).
Вельмі багаты і разнастайны свет птушак. У гарах Францыі захаваліся буйныя птушыныя драпежнікі. Выключным багаццем вадаплаўных і іншых птушак адрозніваецца раён Камарг у дэльце Роны.
Рыбныя рэсурсы Францыі моцна спустошаны. Бoльшую частка ўлову ў рэках і азёрах складае стронга, якую разводзяць штучна. У Біскайскім заліве вядзецца здабыча сардзін, камбалы і селядцоў, а таксама амараў, крэветак і малюскаў.
Багорыя (герб)
«Багорыя» (Bogoria, Bogorya, Bogoryja, Boguryja) — прыватнаўласніцкі герб, якім карысталася каля 30 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы. Герб вядомы ў Польшчы з 1326 года, запісаны ў 1408 годзе, у Вялікім Княстве Літоўскім пасля Гарадзельскай уніі 1413 года.
Апісанне
У чырвоным полі 2 сярэбраныя наканечнікі стрэл вастрыямі ўверх і ўніз. Клейнод — над прылбіцай з каронай паўлін з распушчаным хвастом са зламанай сярэбранай стралой вастрыём уверх.
Існуе варыянт герба, дзе ў зялёным полі наканечнікі стрэл злучаны паміж сабой. Клейнод — 3 страусавыя пёры.
Роды
Альшэўскія, Ахоўскія, Багамольцы, Багдановічы, Багорыі, Бальчэўскія, Басяцкія, Брашкоўскія, Бручкоўскія, Бучкоўскія, Валовічы, Валшовічы, Вісігеры, Вісыгеры, Выстынгі, Гарбачэўскія, Гвяздоўскія, Гасцерадоўскія, Гурскія, Дворакі, Забацкія, Закрэўскія, Зубацкія, Кажанецкія, Каляноўскія, Кампкі, Кваскоўскія, Кужанецкія (Куранецкія), Кужанеўскія, Лаўмянскія, Макраноскія, Макраноўскія, Макрэвічы, Мацяёвічы, Падленскія, Падлескія, Падлеўскія, Пакасінскія, Пахоўскія, Парэнбскія, Плоскія, Ракозы, Ракузы, Ракусы, Растраповічы, Скальніцкія, Скатніцкія, Сташкоўскія, Сушчэўскія, Святкевічы, Свянткевічы, Тарноўскія, Траяновічы, Туры, Хэхэльскія, Хэхлоўскія, Цянькевічы, Цорскія.
Цікавыя факты
Гербам карыстаўся падскарбі земскі літоўскі Геранім Валовіч (1605—1618), у гэты час ён змяшчаўся на манетах Вялікага Княства Літоўскага — шэлегі (1614—1618), грошы (1607—1615), 5 дукатаў (1618).
Боркі (Уздзенскі раён)
Бо́ркі (, Борки) — вёска ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Уздзенскага сельсавета.
IC 4038
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Праблема вырашальнасці
У матэматыцы і інфарматыцы, Праблема вырашальнасці (Entscheidungsproblem — нямецкая для «праблемы вырашэння») — задача з вобласці  падстаў матэматыкі, сфармуляваная  Давідам Гільбертам і Вільгельмам Акерманам у  1928 годзе: знайсці алгарытм, які б прымаў у якасці ўваходных дадзеных апісанне любой фармальнай мовы і матэматычнага сцвярджэння «S» на гэтай мове — і, пасля канчатковага ліку крокаў, спыняўся б, і выдаваў адзін з двух адказаў: «Так» або «Не», — у залежнасці ад таго, ці з’яўляецца зацверджанне «S» заўсёды сапраўдным, гэта значыць сапраўдным у кожнай  структуры, якая задавальняе аксіёмы. . Адказ не патрабуе абгрунтаванняў, але павінен быць дакладным.
Такі алгарытм мог бы, на прыклад, пацвердзіць гіпотэзу Гольдбаха і гіпотэзу Рымана нягледзячы на ​​тое, што доказы (і абвяржэння) пакуль невядомыя. Неразвязальнасць праблемы вырашальнасці (невырашальнасць мноства праўдзівых формул арыфметыкі) для мовы арыфметыкі, якая змяшчае «роўнасць», «складанне» і «множанне», з’яўляецца следствам неарыфметычнасці гэтага мноства. Неарыфметычнасць з’яўляецца следствам тэарэмы Тарскага аб невыказальнасці паняцця праўдзівасці ў мове сродкамі той жа мовы".
Тэарэма паўнаты
Згодна з тэарэмай паўнаты логікі першага парадку, сцвярджэнне з’яўляецца агульнасапраўдным тады і толькі тады, калі яго можна вывесці з аксіём, таму праблему вырашальнасці таксама можна разглядаць як запыт пра алгарытм, які вырашыць, ці даказана дадзенае сцвярджэнне з аксіём, выкарыстоўваючы правілы логікі.
У 1936 годзе — Алонза Чорч і незалежна ад яго Алан Цьюрынг апублікавалі працы, у якіх паказалі, што не існуе алгарытму для вызначэння праўдзівасці сцвярджэнняў арыфметыкі, а таму і больш агульная праблема вырашальнасці таксама не мае рашэння. Гэты вынік атрымаў назву: «тэарэма Чорча — Цьюрынга».
Гісторыя праблемы
Паходжанне праблемы вырашальнасці ўзыходзіць да Готфрыда Лейбніца, які ў XVII стагоддзі пасля пабудовы паспяховай механічнай вылічальнай машыны марыў пабудаваць машыну, якая можа маніпуляваць сімваламі дзеля таго, каб вызначыць праўдзівасць матэматычных выказванняў. Ён зразумеў, што першым крокам павінна быць вызначэнне чыстай фармальнай мовы, і большая частка яго наступнай працы была накіравана на гэтую мэту. У 1928 г. Дэвід Гільберт і Вільгельм Акерман паставілі пытанне ў форме, выкладзенай вышэй.
У працяг сваёй «праграмы» Гільберт паставіў тры пытанні на міжнароднай канферэнцыі ў 1928 г., трэцяе з якіх стала называцца «Гільбертавай праблемай вырашальнасці.» У 1929 г. Майсей Шэйнфінкель апублікаваў артыкул пра асаблівыя выпадкі праблемы вырашальнасці, падрыхтаваны Паулем Бернайсам.
Ужо ў 1930 г. Гільберт лічыў, што не можа быць невырашальнай праблемы.
Адмоўны адказ
Перш чым можна было адказаць на пытанне вырашальнасці, трэба было фармальна вызначыць паняцце «алгарытм». Гэта зрабіў Алонза Чорч у 1935 г. з канцэпцыяй «эфектыўнай вылічальнасці», заснаванай на яго λ-вылічэнні, і Алан Цьюрынг у наступным годзе з яго канцэпцыяй машыны Цьюрынга с. Цьюрынг адразу зразумеў, што гэта эквівалентныя мадэлі вылічэнняў.
Адмоўны адказ на вырашэнне праблемы вырашальнасці быў дадзены Алонзам Чорчам у 1935—1936 (Тэарэма Чорча) і незалежна неўзабаве пасля гэтага Аланам Цьюрынгам у 1936 г. (доказ Цьюрынга). Чорч даказаў, што не існуе вылічальнай функцыі, якая вырашае для двух дадзеных выразаў λ-вылічэння, эквівалентныя яны ці не. Ён у значнай ступені абапіраўся на ранейшыя працы Стывена Кліна. Цьюрынг звёў пытанне аб існаванні «агульнага метаду», які вырашае, ці спыняецца якая-небудзь машына Цьюрынга (праблема спынення), да пытання пра існаванне «алгарытму» альбо «агульнага метаду», здольнага вырашыць праблему вырашальнасці. Калі «Алгарытм» разумеецца як эквівалент машыны Цюрынга, а адказ на апошняе пытанне адмоўны (ўвогуле), тады і на пытанне аб існаванні алгарытму для праблемы вырашальнасці адказ таксама павінны быць адмоўным у цэлым. У сваёй працы 1936 г. Цьюрынг кажа: "Адпаведна кожнай вылічальнай машыне «it», мы ствараем формулу «Un(it)» і паказваем, што калі існуе агульны метад вызначэння даказальнасці «Un(it)», тады існуе і агульны метад вызначэння таго, ці надрукуе «it» калі-небудзь 0 ".
Праблема вырашальнасці звязана з дзесятай праблемай Гільберта, якая запытвае алгарытм, ці мае ўраўненне Дыяфанта вырашэнне. Неіснаванне такога алгарытму, усталяванае Юрыем Матыясевічам у 1970 г., таксама прадугледжвае адмоўны адказ на праблему вырашальнасці.
Некаторыя тэорыі першага парадку можна алгарытмічна вырашаць; прыклады гэтага ўключаюць арыфметыку Прэсбургера, рэальнае закрытае поле s і сістэмы статычнага тыпу з многіх моваў праграмавання. Агульную тэорыю першага парадку натуральнага ліку, выражаную ў аксіёмах Пеано, нельга вырашыць з дапамогай алгарытму.
Практычныя працэдуры прыняцця рашэння
Цэннай уяўляецца наяўнасць практычных працэдур прыняцця рашэнняў для класаў лагічных формул для праверкі праграмы і праверкі схем. Чыстыя лагічныя формулы звычайна вырашаюцца з выкарыстаннем методык праблемы выкананасці булевых формул, заснаваных на поўным алгарытме пошуку з вяртаннем. Кан’юнктыўныя формулы над лінейнай рэальнай альбо рацыянальнай арыфметыкай можна вырашыць, выкарыстоўваючы сімплексны алгарытм, формулы ў лінейнай цэлалікавай арыфметыцы (арыфметыка Прэсбургера) можна вырашыць, выкарыстоўваючы алгарытм Купера альбо тэст Амега Уільяма П’ю. Формулы з адмаўленнямі, злучнікамі і дыз’юнкцыямі спалучаюць цяжкасці праверкі выкананасці з праблемамі рашэння злучнікаў; яны звычайна вырашаюцца ў наш час з выкарыстаннем рашэння тэорыі модуля выкананасці, якія спалучаюць рашэнне тэорыі модуля выкананасці з працэдурамі прыняцця рашэнняў для спалучэння і метадаў распаўсюджвання. Сапраўдная паліномная арыфметыка, таксама вядомая як тэорыя рэальнага замкнёнага поля s, можа быць вырашана; гэта тэарэма Тарскага – Зайдэнберга, якая была рэалізавана ў камп’ютарах з выкарыстаннем цыліндрычнага алгебраічнага раскладання.
Джордж Хальцэндорф
Граф Джордж Хальцэндорф (Georg Holtzendorff, 1880-1944) - саксонскі мастак-спецыяліст па краявідам, статуэткі і путто, які эміграваў у Англію з-за франка-прускай вайны.
Джордж працаваў на Royal Crown Derby, дзе маляваў накіды, якія паказваюць віды Дэрбішыра (для наступнага пераносу на фарфор).
Яго галоўнай працай стала ўпрыгожванне «Гладстонского дэсертнага сервіза» (Gladstone Dessert Service), прэзентаванага Working Men's Club and Institute Union прэм'ер-міністру Вялікабрытаніі Ўільяму Гладстоўну ў 1883 годзе. Адзіны захаваўся акварэльны накід Хальцэндорфа для гэтага сервіза (1882 год) адлюстроўвае Бэкет-стрыт з Музеем і мастацкай галерэяй Дэрбі.
Выгнанне (фільм, 2007)
«Выгнанне» (Изгнание) — расійскі мастацкі фільм 2007 года, зняты рэжысёрам Андрэем Звягінцавым па матывах аповесці Уільяма Сараяна.
Сюжэт
Сям’я з дваімі дзецьмі прыязджае на бацькаву радзіму. Усё як звычайна, двухтыднёвы адпачынак у вёсцы. Але ўвечары маці Вера (Марыя Баневі) неўспадзеўкі аб’яўляе мужу (Канстанцін Лаўраненка), што яна цяжарная, але дзіця не яго. Пакутлівы стан Аляксандра пагаршаецца яшчэ і тым, што сын расказвае яму, як яго найлепшы сябар і партнёр па бізнесе, Роберт, прыходзіў да іх у госці. У гэты час бацька быў у працяглай камандзіроўцы, а хлопчыка з сястрой не было дома. У адно імгненне мужчына траціць амаль усё — жонку, сям’ю і сябра. Перад Аляксандрам паўстае балючае пытанне: «''Што рабіць з Верай? Забіць? Прагнаць? Ці дараваць ёй?''». І ён як галава сям’і павінен зрабіць гэты выбар…
Узнагароды
Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 7 кінаўзнагародамі і яшчэ 13 намінацыямі.
Граздоўнік многараздзельны
Граздоўнік многараздзельны (Botrychium multifidum ці Sceptridium multifidum ) — від шматгадовых травяністых раслін роду сямейства. Від з’яўляецца родным для Еўропы, Азіі і Паўночнай Амерыкі, дзе яна атрымаў шырокае распаўсюджванне і расце ў вільготных раёнах. Ён вырабляе адзін ліст, які ўзнікае непасрэдна з зямлі і можа дасягаць у вышыню да 30 см.
Уільям А. Кэрал
Уільям Артур Кэрал (William Arthur Carroll; 9 студзеня 1875, Манхэтэн, Нью-Ёрк, ЗША — 26 студзеня 1928, Глендэйл, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі акцёр нямога кіно.
Біяграфія
Уільям А. Кэрал нарадзіўся 9 студзеня 1875 года на Манхэтэне, Нью-Ёрк.
Кэрал згуляў ў 140 фільмах паміж 1911 і 1927 гадамі.
Ён памёр ад сардэчнага прыступу 26 студзеня 1928 года ў горадзе Глендэйл, Каліфорнія.
Быкава (Кайдакоўское сельскае паселішча)
Быкава (Быково) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кайдакаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Струмень (археалагічны помнік)
Струме́нь — комплекс археалагічных помнікаў у Кармянскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, каля былой вёскі Струмень.
Комплекс складаецца з 10 паселішчаў эпохі неаліту і бронзавага веку. Выявіў яго ў 1927 годзе археолаг К. М. Палікарповіч, паселішча № 4 — А. Г. Калечыц у 1978 годзе. Даследаванні праводзілі І. І. Арцёменка ў 1976 годзе і А. Г. Калечыц у 1975—1980 гадах.
Знойдзены керамічныя пласціны, адшчэпы, нуклеусы, скрабкі, цёслы, сякеры, наканечнікі стрэл, фрагменты ляпнога посуду і інш. Таксама выяўлены рэшткі 9 жытлаў, 68 гаспадарчых ям, 3 пахаванні, 54 агнішчы.
Помнікі адносяцца да верхнедняпроўскай, сярэднедняпроўскай і сосніцкай археалагічных культур.
Томас Вудра Вільсан
Томас Вудра Вільсан, або Уільсан (Thomas Woodrow Wilson;  — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч, 28-ы прэзідэнт ЗША, ініцыятар стварэння Лігі Нацый, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1919).
Аман
Ама́н (عُمان), Султана́т Ама́н (سلطنة عُمان) — арабская дзяржава, размешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы Аравійскага паўвострава. Сталіца — Маскат.
Томас Вудра Вільсан
Скончыў Прынстанскі ўніверсітэт (1879), прафесар права і палітычнай эканоміі (1890—1902), рэктар (1902—10) у ім.
Губернатар штата Нью-Джэрсі (1910—12). Двойчы перамагаў на прэзідэнцкіх выбарах ад Дэмакратычнай партыі, 28-ы прэзідэнт ЗША (1913—21).
Аман
Гісторыя
Аман у яго сучасных межах аб’ядноўвае былы султанат Маскат і імамат Аман, над якімі ў пачатку 19 ст. усталявала свой кантроль Вялікабрытанія. У 1913 імамат Аман абвясціў сябе незалежным ад султанату Маскат. Беспаспяховая для Маската і брытанцаў сямігадовая вайна супраць імамата завяршылася падпісаннем у 1920 Сібскага мірнага дагавора, які зацвердзіў аўтаномію Амана. У 1955 пры непасрэднай дапамозе брытанцаў войска султанату Маскат акупіравалі імамат Аман. 23 ліпеня 1970 у выніку палацавага перавароту да ўлады прыйшоў султан Кабус бен Саід, які скінуў свайго бацьку султана Саіда Бэн Цеймура. З жніўня 1970 краіна атрымала афіцыйную назву — Султанат Аман.
Томас Вудра Вільсан
Адміністрацыя Т. Вільсана ў першыя гады яго прэзідэнцтва правяла шэраг прагрэсіўных рэформ (прыняцце закону аб тарыфах і падаходным падатку, антытрэстаўскага закону, увядзенне 8-гадзіннага працоўнага дня на чыгунцы і інш.). У міжнароднай палітыцы дэклараваў імкненне зрабіць ЗША вядучым абаронцам міру, аднак пры Т. Вільсане ЗША ажыццявілі інтэрвенцыю ў Мексіку, акупіравалі Гаіці і Санта-Дамінга. У І сусветную вайну Т. Вільсан, урад якога да 1917 прытрымліваўся нейтралітэту, спрабаваў ініцыіраваць мірныя перагаворы варагуючых бакоў, у пач. 1917 ён прапанаваў кангрэсу ЗША план усталявання міру шляхам стварэння Лігі Нацый. Пры Т. Вільсане ЗША аб'явілі вайну Германіі (красавік 1917), ажыццявілі інтэрвенцыю ў Савецкую Расію. Т. Вільсан — аўтар праграмы міру з 14 пунктаў (уключала і пункт аб стварэнні Лігі Нацый), актыўны ўдзельнік распрацоўкі і прыняцця Версальскага мірнага дагавора (1919).
Аман
Гісторыя
Султан правёў карэнныя адміністрацыйную (новае дзяленне, цэнтралізацыя дзяржавы) і ваенную рэформы (закупка найноўшага ўзбраення і павышэнне заробку вайскоўцам). Пераўтвораная армія змагла падавіць у 1976 годзе сепаратысцкае паўстанне ў рэгіёне Дофар. Раз і назаўжды паставіўшы кропку ў прыгранічных праблемах з суседзямі, султан прыступіў да мадэрнізацыі дзяржавы, зрабіўшы стаўку на развіццё адукацыі, аховы здароўя і інфраструктуры. Нафтавыя звышпрыбыткі, якія неўзабаве абваліліся на краіны Персідскага заліва і Аман у прыватнасці, прыйшліся вельмі дарэчы і дазволілі з поспехам ажыццявіць задуманае.
Геаграфія
Аман месціцца ва ўсходняй частцы Аравійскага паўвострава. Уздоўж узбярэжжа Аманскага заліва на паўночным усходзе краіны цягнецца прыморская раўніна — найбольш асвоены і населены раён Амана. На захад ад яе месцяцца горы Эль-Хаджар-эль-Гарбі. На поўначы яны ўяўляюць невысокія, але спічастыя конусы. У цэнтры — высокія масівы да 3353 м. На поўдні — скалістыя грады, якія рэзка абрываюцца ў мора. Вылучаецца плато Аман з сярэдняй вышынёй 500 м. Яно спярэшчана ўзвышшамі вулканічнага паходжання і сухімі рэчышчамі, што сезонна запаўняюцца вадой. У паўднёвай частцы краіны знаходзіцца горны масіў Кара. Паміж ім і Аравійскім морам выцягнулася прыморская нізіна Дафар.
Астравы Амана — Курыя-Мурыя, Масіра, Маклаб, Даманіят і інш.
Карысныя выкапні — нафта, сера, жалеза, соль.
Клімат спякотны трапічны. Сярэдняя тэмпература студзеня трымаецца вышэй за +20 °C, чэрвеня — вышэй за +32 °C. Асабліва спякотна ў пачатку лета, калі дуюць сухія вятры з пустынь Аравійскага паўвострава. У астатні перыяд лета пераважаюць вільготныя мусоны, узімку — паўночныя вятры. У горных раёнах сярэднегадавая колькасць ападкаў дасягае 500 мм, у той час як у нізінах — 60 — 130 мм у год.
У гарах сустракаюцца трапічныя лясы, дубовыя, тамарыскавыя і інжырныя гаі. У Дафары захаваліся рэшткі аравійскай саванны. У прыморскіх далінах і нізінах дзякуючы запасам грунтавых вод развіваецца земляробства. На захад і поўдзень ад аманскіх гор пануе пустыня.
Адміністрацыйны падзел
Адміністрацыйна Султанат падзелены на 5 акруг: Дахілійя, Батына, Вуста, Шаркійя, Захіра і 4 губернатарствы: Маскат, Мусандам, Дафар і Бурэймі (заснаванае ў кастрычніку 2006), якія складаюцца з раёнаў (вілайетаў), агульны лік якіх 61. Адміністрацыйныя адзінкі ўзначальваюць прызначаныя султанам губернатары і валі (кіраўнікі вілайетаў).
Насельніцтва
У Султанаце Аман пражывае 2,65 млн чал. (ацэнка, 2007), з якіх аманскія падданыя складаюць ледзь больш 1,8 млн чал. Пераважаюць нашчадкі еменских і недждыйскіх арабскіх плямёнаў, астатняя частка насельніцтва — белуджы і персы, якія перабраліся ў Султанат шмат дзесяцігоддзяў таму. У складзе насельніцтва ўзбярэжных гарадоў прыкметную частку складаюць нашчадкі жыхароў Усходняй Афрыкі, першым чынам, Занзібара. Большасць аманцаў (каля 75 %) — адэпты ібадыцскай секты ў ісламе; прыкладна чвэрць насельніцтва — суніты. Невялікую, але досыць уплывовую суполку складаюць шыіты, якія пражываюць у асноўным на раўніне Аль-Батына.
Эканоміка
Аснову эканомікі складае нафтаздабываючая і газавая галіны. Агульныя запасы нафты складаюць каля 4 млрд бар. На долю паліўна-энергетычнага сектара прыходзіцца каля 80 % экспарту і 40 % ВУП. Захоўваецца тэндэнцыя да паніжэння аб’ёмаў нафтаздабычы, што выклікана збядненнем радовішчаў. У сярэднім за 2007 яна склала каля 700 тыс. бар. у суткі, скараціўшыся на 5,5 % у параўнанні з 2006.
Абмежаванасць і збядненне запасаў нафты (4 млрд бар. па прагнозах хопіць прыкладна на 15-20 гадоў) падштурхоўвае ўрад да развіцця газавага сектара і стварэнню прамысловых прадпрыемстваў, якія выкарыстоўваюць газ. Пацверджаныя запасы прыроднага газу ў Амане дасягаюць 650 млрд куб. м. За 2007 адзначаўся рост здабычы прыроднага газу на 6 % да 27,6 млрд куб. м. У перыяд 2006—2010 урад плануе выдаткаваць 11,7 млрд дол. ЗША для росту нафта- і газаздабычы.
Праграма падрыхтоўкі нацыянальных кадраў — «аманізацыя», закліканая знізіць высокі ўзровень беспрацоўя (15 % сярод моладзі), не дае планаванай аддачы. Таму эканоміка Амана пакуль не можа абыйсціся без прыцягнення замежнай працоўнай сілы (каля 850 тыс. чал., пераважна выхадцы з Індыі, Пакістана і Бангладэш).
Адной з асноўных эканамічных праблем Амана застаецца высокі ўзровень інфляцыі (каля 7 %), рост цэнаў на спажывецкія тавары і прадукты сілкавання, нерухомасць. Інфляцыйныя працэсы стымулююцца, у прыватнасці, прывязкай мясцовай нацыянальнай валюты да долара ЗША.
Знешні доўг ацэньваецца ў 3,4 млрд дол. На яго абслугоўванне прыходзіцца парадку 5 % ВУП.
З буйных прадпрыемстваў вылучаецца ўведзены ў эксплуатацыю ў 1982 першы нафтаперапрацоўчы завод. З пачаткам засваення запасаў прыроднага газу ў г. Кальхат пабудаваныя і дзейнічаюць дзве лініі завода па звадкаванні газу (6 млн т. у год). Вядзецца будаўніцтва трэцяй чаргі магутнасцю 3,3 млн т. У 2005 пачата будаўніцтва алюмініевага камбіната ў прамысловай зоне Сахар магутнасцю 350 тыс. т. алюмінія ў год.
Палітыка дзяржавы накіраваная таксама на пашырэнне долі прыватнага сектара і ўдасканаленне інвестыцыйнага заканадаўства з мэтай прыцягнення замежных капіталаўкладанняў. Аб’ём замежных інвестыцый у эканоміку Амана расце павольна і складае ў сярэднім 300 млн дол. у год. У лістападзе 2000 Аман стаў членам ВТО (СГА?).
Аб’ём экспарту 2007 склаў 22,6 млрд дол. Дадатнае сальда гандлёвага балансу склала каля 11 млрд дол. Асноўныя знешнегандлёвыя партнёры Амана — ААЭ, Японія, ЗША, Вялікабрытанія. Галоўныя імпарцёры аманскай нафты — Кітай, Тайланд, Японія, Паўднёвая Карэя, Тайвань. Асноўныя артыкулы экспарту — нафта, звадкаваны газ, метал, тэкстыль, марожаная рыба, трапічная садавіна і гародніна, рээкспарт розных тавараў. Аман імпартуе розную тэхніку, транспартныя сродкі, гаруча-змазачныя матэрыялы, тавары шырокага спажывання, рыс, харчаванне, дамашняе быдла.
СМІ
Перыядычны друк выходзіць на арабскай і англійскай мовах. Найболей масавыя тыражы маюць штодзённыя газеты «Аль-Ватан» (арабскай — 40 тыс. асобн.), «Абсервер» (англійскай — 30 тыс. асобн.), «Аман» (арабскай — 20 тыс. асобн.) і «Таймс оф Аман» (англійскай — 30 тыс. асобн.), «Аман Трыбьюн» (на англійскай мове, — 25 тыс. экз.). Прынятыя султанам і ўрадам дэкрэты і ўказы публікуюцца ў афіцыйнай газеце «Аль-Джарыда Ар-Расмійя» на арабскай мове. У Маскаце находзяцца дзяржаўныя Інфармацыйнае агенцтва Амана, Радыё Султанату Аман (вяшчае з 1970) і Тэлебачанне Амана (працуе з 1975).
Дзяржаўны лад
Аман — абсалютная манархія. Першая канстытуцыя (Асноўны Закон) Амана прынятая 6 лістапада 1996. З 1970 кіраўніком дзяржавы з’яўляецца султан Кабус бен Саід (1940—2020), які валодае ўсёй паўнатой заканадаўчай і выканаўчай улады, сумяшчае пасты старшыні ўрада, міністра замежных спраў, абароны і фінансаў. У склад урада ўваходзяць 29 міністраў. Курыруюць яго працай віцэ-прэм’ер прынц Фахд Аль Саід, асабісты прадстаўнік султана Сувейні Аль Саід і генеральны сакратар урада Халід Аль-Бусаідзі.
У 1997 заснаваны дарадчы орган — Савет Амана («Маджліс Аман»), які складаецца з двух палат: ніжняй — Кансультатыўнага савета («Маджліс аш-Шура»), і верхняй — Дзяржсавета («Маджліс ад-Дауля»).
Савет Амана мае кансультатыўна-дарадчы статус і не можа выступаць самастойна з заканадаўчымі ініцыятывамі. У яго асноўныя функцыі ўваходзіць падрыхтоўка рэкамендацый для кіраўніка дзяржавы — султана і ўрада краіны. Кампетэнцыя Савета не распаўсюджваецца на пытанні дзяржаўнага і адміністрацыйнага ладу, унутранай і знешняй палітыкі, абароны і бяспекі. Разам з тым, Савет гуляе з кожным годам усё больш прыкметную ролю ў сацыяльна-эканамічнай сферы, у т.л. у азначэнні стратэгіі развіцця сістэмы адукацыі, аховы здароўя і г.д. У рамках пасоўвання курсу палітычных рэформ у краіне прадугледжваецца паэтапнае пашырэнне яго паўнамоцтваў.
Старшыня і члены Дзяржсавета прызначаюцца ўказам султана тэрмінам на тры гады з магчымым падаўжэннем. Склад палаты стала пашыраецца. У новым скліканні ў яго ўвайшлі 70 дэпутатаў (прызначаныя ў лістападзе 2007). Старшыня — Ях’я Бэн Махвуз Аль-Манзеры.
У склад Кансультатыўнага савета ўваходзяць 84 дэпутаты, якія прадстаўляюць розныя раёны (вілайеты) і абіраюцца шляхам прамога галасавання на чатыры гады. У ключавыя функцыі палаты ўваходзіць разгляд праектаў законаў, занясенне прапаноў па ўдасканаленні наяўнага заканадаўства, удзел у падрыхтоўцы праекту бюджэту і пяцігадовых планаў развіцця, падрыхтоўка рэкамендацый па сацыяльна-эканамічным пытанням. Паседжанні праходзяць чатыры разу ў год. У члены савета можа балатавацца любы падданы Султанату старэйшы за 21 год па-за залежнасцю ад полу. Да ўдзелу ў выбарах дапускаюцца ўсё аманцы, якія дасягнулі ўзросту 21 год, акрамя вайскоўцаў і супрацоўнікаў спецслужбаў. У кастрычніку 2007 адбыліся выбары ў Кансультатыўны савет 6-га склікання (першыя ўсеагульныя выбары адбыліся ў 2003). Цяперашні старшыня — шэйх Ахмед Бэн Мухамед Аль-Ісаіі (з 1 студзеня 2008 прызначаны на гэты пост дэкрэтам султана).
Палітычныя партыі, прафсаюзы, любыя грамадскія аб’яднанні палітычнага толку, у т.л. праваабарончыя, забароненыя.
Унутрыпалітычнае становішча ў Амане характарызуецца стабільнасцю. У краіне адсутнічае сістэмная апазіцыя, дзейнасць палітычных партый і прафсаюзаў забароненая законам. Улады праводзяць гнуткую сацыяльна-эканамічную палітыку, выкарыстоўваючы прыбыткі ад экспарту энерганосьбітаў, што дазваляе прыцягнуць падтрымку кіруючаму рэжыму з боку большасці насельніцтва краіны і пазбегнуць узнікненні сацыяльнай напружанасці ў грамадстве. Кіраўніцтва Амана прадпрымае неабходныя меры для процідзеяння пагрозе міжнароднага тэрарызму і рэлігійнага экстрэмізму.
Знешняя палітыка
У знешняй палітыцы Султанат Аман імкнецца праводзіць гнуткі, збалансаваны курс, у апошнія гады прадпрымае высілкі па пашырэнні і дыверсіфікацыі міжнародных гандлёва-эканамічных сувязяў.
Член ААН (з 1971), ЛАД (з 1971), АІК (1972), ДН (1973). Аман з’яўляецца сузаснавальнікам ССАДПЗ (1981) і АРСІО (1997 г.). У АПЕК і ААПЕК мае статус назіральніка. Падтрымлівае дыпламатычныя адносіны з 143 дзяржавамі.
Аман нязменна выступае за захаванне ключавой ролі ААН у міжнародных справах, падвышэнне яе эфектыўнасці, чаму, па меркаванні аманцаў, магло бы спрыяць структурнае рэфармаванне арганізацыі пры абавязковым уліку інтарэсаў краін, якія развіваюцца.
Прыярытэтам у знешняй палітыцы ўрада султана Кабуса застаюцца адносіны с краінамі ССАДПЗ. Аман падтрымлівае далейшае пашырэнне інтэграцыйных працэсаў на прасторы Савета супрацоўніцтва, займаючы пры гэтым адмысловую пазіцыю па шэрагу пытанняў. У маі 2007 Аман прыняў рашэнне аб выхадзе з перагаворнага працэсу па ўвядзенні адзінай валюты краінамі ССАДПЗ, дыстанцырываўся ад прапановы па рэфармаванні ўзброеных сіл Савета.