cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Конрад Танканогі
Баляслаў паспрабаваў прад'явіць правы на Кракаўскае княства, але ў 1177 годзе пацярпеў паражэнне і па просьбе, які ўмяшаўся ў канфлікт паміж братамі, князя (прынцэпса) Польшчы Казіміра II Справядлівага быў вымушаны вылучыць са сваіх уладанняў Глагоўскае княства, у якім стаў кіраваць яго малодшы брат Конрад Танканогі.
Конрад быў халасты і не меў дзяцей, таму пасля яго смерці паміж 1180 і 1190 гадамі княства было атрымана ў спадчыну яго старэйшым братам Баляславам I Высокім.
Невядома, дзе быў пахаваны князь Конрад Танканогі, хоць можна выказаць здагадку, што ў Глогаве.
Бар (значэнні)
Бар:
M (значэнні)
M:
Старына (Петрыкаўскі раён)
Старына́ (, Старина) — вёска ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Лучыцкага сельсавета.
Енскі рамантызм
Пачатак гэтага руху датуецца 1797 годам (першыя фрагменты Фрыдрыха Шлегеля, надрукаваныя ў часопісе «Lyceum») і заканчваецца 1801 годам (смерць Наваліса, смерць Васкенродэра, том «Характарыстыкі і крытычныя нарысы» братоў Шлегеляў, які падсумоўваў іхнюю творчасць), усё гэта затым акрэсленне дзейнасцю галоўнага часопісу енскіх рамантыкаў «Athenaeum» (1798—1800).
Мастацка-культурным цэнтрам Енскіх рамантыкаў стаў горад Ена, у вузейшым сэнсе — Енскі ўніверсітэт. Сярод выбітных прадстаўнікоў дадзенага кірунку можна выдзеліць братоў Аўгуста Вільгельма і Фрыдрыха Шлегеляў, Людвіга Тыка, Наваліса. Дзейнасць Енскай школы зазначыла першы этап у развіцці нямецкага рамантызму.
Барселона (значэнні)
Тапонім:
Іншыя значэнні:
БКА (спадарожнік)
БКА, БелКА (абрэвіятура ад Беларускі касмічны апарат) — другі беларускі касмічны апарат дыстанцыйнага зандавання Зямлі. Створаны па заказе НАН Беларусі. Запуск ажыццявіўся з касмадрома «Байканур» 22 ліпеня 2012 года (планаваўся ў чэрвені) разам з расійскім спадарожнікам «Канопус-В». Спадарожнік прыкладна за 43 хвіліны быў выведзены ракетай-носьбітам «Саюз» і разгонным блокам «Фрэгат» на арбіту вышынёй прыкладна ў 500—520 км. У далейшым спадарожнік увойдзе ў групоўку спадарожнікаў, якая будзе выкарыстоўвацца ў праектах Саюзнай дзяржавы.
Маса спадарожніка складае 400 кг, разрозненне — 2 метра.
Гісторыя стварэння
Першапачаткова запуск планаваўся на сакавік-красавік 2011 года, пра што заявіў першы намеснік старшыні Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Пётр Віцязь.
18 сакавіка 2011 года пра гатовасць спадарожніка да запуску заявіў прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка. 20 красавіка 2011 года прэм'ер-міністр Беларусі Міхаіл Мясніковіч заявіў, што Беларусь пацвярджае гатовасць запуску.
23 чэрвеня 2011 года старшыня Прэзідыума НАН Беларусі Анатоль Русецкі заявіў, што ўсе працы па запуску беларускага спадарожніка плануецца завяршыць да канца 2011 года. У той жа дзень стала вядома, што «БКА» будзе застрахаваны ў Белдзяржстраху на суму да 20 млрд беларускіх рублёў.
25 кастрычніка 2011 года генеральны дырэктар Аб'яднанага інстытута праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Аляксандр Тузікаў заявіў, што «З запускам спадарожніка Беларусь увойдзе ў лік касмічных дзяржаў.» У той жа дзень намеснік генеральнага дырэктара ААТ «Расійскія касмічныя сістэмы» Анатоль Пермінаў растлумачыў прычыну пераносу запуску спадарожніка. Спадарожнікі (і беларускі і расійскі) не маглі быць своечасова гатовыя, бо праграмнае забеспячэнне, якое павінны быў падрыхтаваць англійскі бок, не было гатова.
Станам на 12 красавіка 2012 года спадарожнік быў ужо сабраны і праходзіў выпрабаванні.
Паводле словаў Міхаіла Кавалёва 20 красавіка 2012 года «У наш час наземная частка беларускай камп'ютарнай сістэмы цалкам гатовая да працы. Беларускі бок цалкам гатовы да выкарыстання касмічнай інфармацыі.»
Запуск
28 чэрвеня 2012 года стала вядома, што запуск спадарожніка адбудзецца 22 ліпеня таго ж года. 17 ліпеня на Байкануры была завершана зборка галаўной часткі ракеты для хуткага запуску па праграме «Саюз/Канопус-В/БКА». 20 ліпеня стала вядома час запуску. Спадарожнік планавалася запусціць у 9 гадзін 41 хвіліну па мінскім часе. 22 ліпеня прыкладна ў 11 гадзін раніцы па мінскім часе ў ЦКП паступіла першае паведамленне ад спадарожніка.
29 жніўня 2012 года са спадарожніка пачалі паступаць першыя касмічныя здымкі.
Філатаўка
Філа́таўка (, Филатовка) — вёска ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Лучыцкага сельсавета.
Маскалёнкі
Назву Маскалёнкі/Маскаленкі маюць:
Хвойня (Петрыкаўскі раён)
Хво́йня (, Хвойня) — вёска ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Лучыцкага сельсавета.
Радзіма Героя Савецкага Саюза А. Я. Ліпунова (1906—1962).
Мардоўская мова
Пад тэрмінам Мардоўская мова нярэдка няслушна маюць на ўвазе мардоўскія мовы, альбо фіна-ўгорскія мовы Мардовіі — макша́нскую і эрзя́нскую.
Вусце (возера)
Ву́сце — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Расонка, за 7 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, каля вёскі Азярцы.
Плошча паверхні возера 0,12 км². Даўжыня 0,78 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Даўжыня берагавой лініі 1,6 км.
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 2—3 м. Берагавая лінія слабазвілістая. У паўночна-заходняй частцы выцякае ручай у раку Расонка і злучае возера Вусце з возерам Глухое.
Маўкольд Расціславіч
Маўкольд Расціславіч — гіпатэтычны князь з роду Ізяславічаў Полацкіх (Рагвалодавічаў).
Паводле Васкрасенскага летапісу, сын князя Расціслава. У 1129 годзе разам з бацькам, старэйшым братам Давілам і іншымі полацкімі князямі сасланы ў Візантыю. Пазней вільняне паслалі па Давіла і Маўкольда ў Візантыю, каб Давіл сеў на стальцы у Вільні. Паводле Васкрасенскага ж летапісу, князь Маўкольд меў сына Міндоўга. Пасля гібелі ўсіх нашчадкаў Міндоўга, улада ў Літве перайшла ад нашчадкаў старэйшага брата — Давіла, ад якога летапіс выводзіць радавод вялікіх князёў літоўскіх.
Баклань
Бакла́нь (, Боклань) — вёска ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Ляскавіцкага сельсавета.
Заслісцінак
Заслісцінак — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 20 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, за 0,7 км на захад ад аграгарадка Дворышча, у басейне ракі Дрыса.
Плошча паверхні 0,04 км². Даўжыня 0,42 км, найбольшая шырыня 0,11 км. Даўжыня берагавой лініі 0,09 км.
Катлавіна возера выцягнутая ў паўночным напрамку. Схілы катлавіны вышынёй 3 м, пад лесам і хмызняком. На поўначы і поўдні ўчасткамі забалочаная пойма.
Арловец
Арловец — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці, за 48 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі Рудня, у басейне ракі Дрыса.
Плошча паверхні 0,005 км². Даўжыня 0,09 км, найбольшая шырыня 0,05 км. Даўжыня берагавой лініі 0,2 км.
Схілы катлавіны невыразныя, возера акружана забалочаным лесам.
Шастакоў
Шастакоў — прозвішча.
ФК Крузейру
«Крузейру» (Cruzeiro Esporte Clube) — бразільскі футбольны клуб з горада Белу-Арызонты. Нягледзячы на тое, што клуб мае некалькі каманд у розных відах спорту, футбольная каманда з’яўляецца самай вядомай з іх. Клуб выступае ў бразільскай Серыі A, а таксама ў лізе штата Мінас-Жэрайс.
Глухое (возера, Расонскі раён, басейн Расонкі)
Глухое — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці, за 5 км на поўдзень ад гарадскога пасёлка Расоны, за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі Азярцы, у басейне ракі Расонка.
Плошча паверхні 0,06 км². Даўжыня 0,37 км, найбольшая шырыня 0,22 км. Даўжыня берагавой лініі 0,9 км.
Размешчана сярод забалочанага лесу. Выцякае ручай у раку Расонка.
Літвінкі
Літві́нкі/Ліцві́нкі — назва ў форме множнага ліку.
Уладзіслаў II Выгнаннік
Уладзіслаў II Выгнаннік (Władysław II Wygnaniec;  —, Альтэнбург) — князь-прынцэпс Польшчы ў 1138—1146 гадах, князь Кракава, Сандомежа, усходняй Вялікай Польшчы, Куявіі, Сілезіі і князь-прынцэпс Памор'і. Сын Баляслава III Крывавустага і Сбыславы Святаполкаўны, дачкі вялікага князя кіеўскага Святаполка II Ізяславіча.
Намеснік Сілезіі
Магчыма, яшчэ пры жыцці бацькі быў яго суправіцелем у Сілезіі. Ва ўсякім разе, падчас канфлікту Польшчы з Чэхіяй і Аўстрыяй з-за пераходу ў спадчыну венгерскага прастола ў 1133—1135 гадах (яго бацька Баляслаў падтрымаў прэтэндэнта Борыса, а праціўнікі — Белу II) яму было даручана адстойваць сілезскія землі, у чым ён, зрэшты, не вельмі атрымаў поспех, прапусціўшы чэхаў да самай ракі Одры. Дзякуючы палітычнаму збліжэнню Польшчы і Чэхіі пасля падпісання міру ўдзельнічаў у сустрэчы ў Немчы у 1137 годзе, дзе стаў хросным бацькам Вацлава, нованароджанага сына чэшскага князя Сабеслава I.
У перыяд 1125—1127 гадоў ажаніўся з Агнэсай фон Бабенберг, дачкой маркграфа Аўстрыйскага Леапольда III, сястрой ад адной маці будучага імператара Конрада III, у далейшым цёткай імператара Фрыдрыха Барбаросы.
Спадчына Баляслава Крывавустага
[[Выява:TestamentKrzywoustego.png|left|thumb|200 px|Раздзел земляў Баляслава III Крывавустага:
]]
Паводле завяшчання бацькі, які сканаў 28 кастрычніка 1138 года, вядомага таксама як «Статут Баляслава Крывавустага», Уладзіслаў як старэйшы ў родзе атрымліваў сеньяратнае (няспадчыннае) уладанне, куды ўваходзілі ўсходняя Вялікая Польшча, уключаючы Гнезна, Заходняя Малая Польшча з Кракавам, серадзкая зямля і заходняя частка Куявіі. Ён атрымліваў кантроль над Гданьскім Памор'ем, дзе кіравалі мясцовыя князі, і сеньярыяльную ўладу над Заходнім Памор'ем. У якасці спадчыннага ўдзела яму даставалася Сілезія.
Паколькі да моманту смерці бацькі ён быў ужо сталым мужчынам (яму споўнілася 33 гады), быў жанаты і меў прынамсі аднаго сына, Баляслава (дата нараджэння другога сына спрэчная), Уладзіслаў разлічваў, што жыццёвы вопыт і вайсковае ўменне дазволяць яму, як Баляславу Храбраму ў 999 годзе, Мешку II у 1033 годзе і яго ўласнаму бацьку, ізноў аб'яднаць Польшчу.
З'езд у Лэнчыцы і рэакцыя Уладзіслава
У 1141 годзе мачаха Уладзіслава Саламея фон Берг і малодшыя браты склікалі з'езд магнатаў у Лэнчыцы, уладанні Саламеі, не запрасіўшы яго; з'езд прыняў рашэнне выдаць малодшую дачку Крывавустага, Агнешку, за аднаго з сыноў вялікага князя кіеўскага Усевалада Ольгавіча, каб уступіць у саюз з апошнім. Аднак Уладзіслаў прыняў контрзахады, у выніку якіх кіеўскі князь не толькі не пайшоў на пагадненне з «Баляславічамі», але і выдаў праз год сваю дачку Звеніславу за старэйшага сына князя-прынцэпса — Баляслава Высокага.
Пачатак барацьбы з братамі
. Узброеную барацьбу з братамі Уладзіславаў пачаў яшчэ ў 1142—1143 гадах з дапамогай саюзных рускіх атрадаў. Канфлікт абвастрыўся пасля смерці 27 ліпеня 1144 года Саламеі, яго мачахі. Паводле завяшчання яе ўдовін удзел павінен быў адысці ў сеньяратны надзел, але браты Уладзіслава, Баляслаў Мазавецкі і Мешка, запрацівіліся гэтаму.
Ход далейшых падзей у розных летапісах асвятляецца па-рознаму: польскі храніст Вінцэнты Кадлубак, які непрыязна ставіцца да Уладзіслава, сцвярджае, што пасланыя апошнім атрады былі разбіты ў 1145 годзе мазавецкім ваяводай Ушэбарам у бітве на забалочаным беразе Піліцы, і ад поўнага паражэння Уладзіслава выратаваў толькі падыход рускіх саюзнікаў. Аднак рускі летапіс паведамляе, што ніякага бою не было і Ігар Ольгавіч з братамі, якія прыйшлі на дапамогу па клічы Уладзіслава, сустрэліся з абодвума малодшымі «Баляславічамі», якія пагадзіліся саступіць Уладзіславу чатыры гарады (кастэляніі), а рускім — горад Візна ў Мазовіі. Так ці інакш, Уладзіслаў далучыў удзел Саламеі, Лэнчыцкую зямлю, да сеньяратнага надзелу і заключыў выгодны мір з братамі. Але на гэтым ён не супакоіўся.
Справа Пятра Уласта
Тым часам абвастраўся канфлікт Уладзіслава з палацінам (ваяводай) Пятром Уластам (Уластовіцам), найбліжэйшым паплечнікам яго бацькі і вельмі ўплывовым вяльможам. Пётр Уласт як душапрыказчык Крывавустага імкнуўся, каб завяшчанне апошняга выконвалася, не ўхваляў прэтэнзіі князя-прынцэпса на надзелы братоў і імкнуўся іх памірыць. Але на Уладзіслава з іншага боку аказвала націск яго славалюбівая жонка Агнэса (Агнешка). Яшчэ ў 1145 годзе адносіны заставаліся знешне звычайнымі, калі хутка Уласт нават запрасіў князя на вяселле сына. Але ў пачатку наступнага года падбухтораны жонкай Уладзіслав загадаў свайму двараніну Добаку (Добешу) тайна захапіць і прывезці палаціна. Той быў кінуты ў турму, Агнэса патрабавала яго смерці, але па загадзе Уладзіслава яго толькі асляпілі і пазбавілі языка, а потым выгналі з краіны. Той з'ехаў на Русь, да сваякоў жонкі. Паводле легенды, пазней да яго цудоўна вярнуліся зрок і мова. Учынак з Уластам выклікаў выбух абурэння сярод польскай знаці, і многія яе прадстаўнікі перайшлі на бок малодшых братоў.
Апошняя сутычка з братамі і ўцёкі
У пачатку 1146 года Уладзіслаў II вырашыў канчаткова выгнаць братоў з іх вотчын. Спачатку ён лёгка захапіў Мазовію, вымусіўшы братоў адступіць ва ўмацаваны горад Познань, які аблажыў. Але тут яму не пашчасціла. У яго тылах пачалі ўспыхваць мецяжы знаці, сілы яго праціўнікаў хутка раслі. Падтрымала іх і царква: Якуб са Жніна, гнезненскі архібіскуп, прыехаў у яго лагер і запатрабаваў ад Уладзіслава спыніць братазабойчую вайну, а пасля адмовы адлучыў яго ад царквы. Нарэшце ўдар праціўнікаў Уладзіслава з тылу, узгоднены з вылазкай абложаных, прывёў да поўнага паражэння войскаў князя-прынцэпса і вымусіў яго бегчы з Польшчы. Неўзабаве да яго далучылася і Агнэса з двума старэйшымі сынамі, не здолеўшы ўтрымаць Кракаў. Спачатку Уладзіслаў з'ехаў у Прагу, да свайго цёзкі і швагра — чэшскага князя Уладзіслава II (жанатага на іншай дачцы Леапольда III Аўстрыйскага), але актыўнай падтрымкі не знайшоў і перабраўся да швагра, імператара Конрада III.
Няўдалы паход Конрада III
Прыехаўшы ў Саксонію, Уладзіслаў неадкладна прынёс амаж Конраду III і стаў патрабаваць ад яго дапамогі ў вяртанні земляў. У жніўні 1146 года Конрад сапраўды выступіў на Польшчу з параўнальна невялікай войскам, але з-за разліва Одры і нежадання палякаў прымаць бой нічога не мог дамагчыся; па настойлівым закліку Альбрэхта Мядзведзя і маркграфа Конрада Мейсенскага ён уступіў у перамовы з Баляславам, але дамогся толькі абяцання звярнуцца да імперскага арбітражу (так і не выкананага). Улетку 1147 года ён адправіўся ў другі крыжовы паход, і яму стала не да польскіх спраў.
Тым не менш ён вылучыў Уладзіславу для пражывання замак Альтэнбург у Цюрынгіі. Уладзіслаў звярнуўся па дапамогу і да Рыма, і пасланы Папам Яўгенам III у 1148 годзе легат Гвіда сапраўды запатрабаваў ад польскіх князёў вярнуць уладу былому прынцэпсу і нават адлучыў іх ад царквы за адмову, але польская царква не падпарадкавалася Папе ў гэтым пытанні.
Польскі паход Фрыдрыха Барбаросы і смерць Уладзіслава
Толькі ў жніўні 1157 года новы германскі імператар Фрыдрых Барбароса ізноў рушыў у паход на Польшчу пад маркай аднаўлення праў Уладзіслава, чыя жонка даводзілася яму цёткай. Ён падступіў да Познані, Баляслаў Кучаравы прынёс яму амаж, выплаціў даніну, абавязаўся ўдзельнічаць у паходзе ў Італію, але ў дачыненні да Уладзіслава абмежаваўся толькі абяцаннямі прыбыць на суд у Магдэбург для разгляду. Верны тактыцы паравалок, Баляслаў не спяшаўся выконваць абяцанае, і Уладзіслаў так і сканаў 30 мая 1159 года ў Альтэнбургу, дзе яго і пахавалі.
Жонка і дзеці
У перыяд паміж 1125 і 1127 гадамі ажаніўся з Агнэсай фон Бабенберг, дачкой маркграфа Аўстрыйскага Леапольда III, пазней прылічанага да ліку святых, і Агнэсы фон Вайблінген, дачкі імператара Генрыха IV і былой жонкі герцага Фрыдрыха I Швабскага.
Мардоўскія мовы
Раней лічыліся адзінай мовай і пазначаліся з-за гэта тэрмінам мардоўскія мовы. У цяперашнія часы мовы разглядаюцца як асобныя мовы, што ўтвараюць дробную моўную сям'ю. З прычыны адрозненняў у фаналогіі, лексыцы і граматыцы, эрзянская і макшанская мова не з'яўляюцца ўзаемназразумелымі, таму для міжнацыянальнай камунікацыі між носьбітамі дзвюх моў выкарыстоўваецца руская мова.
Разам з гэтым абедзве мовы маюць асобныя ўласныя літаратурныя стандарты. Літаратурны стандарт эрзянскай мовы быў створаны ў 1922 годзе, макшанскай — у 1923.
Фаналогія
Фаналагічныя адрозненні паміж абедзвюма мовамі ўключаюць у сябе :
Джо Дэлані
Джо Дэлані (Joe Delaney; нар., Ірландыя) — ірландскі былы прафесійны гулец у снукер.
Глінка (Петрыкаўскі раён)
Глі́нка (, Глинка) — вёска ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Ляскавіцкага сельсавета.
Армянская Каталіцкая Царква
Армянская Каталіцкая Царква (Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի) — адна з Усходніх Каталіцкіх Цэркваў, якая прытрымліваецца армянскага абраду. Мае статус патрыярхату. Як і іншыя Цэрквы sui iuris (свайго права), мае ўласныя традыцыю, абрад, партыкулярнае права і прадстаяцеля.
Яшчэ перад генацыдам армян, больш паловы армян адносіліся да АКЦ, але пасля гэтага, і да гэтага моманту, Царква страціла сваі пазіцыі і колькасць як вернікаў, так і духавенства і юрысдыкцый.
Назва
Армянская Каталіцкая Царква (арм: Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի‎, лацінскімі: Hay Kat’ołikē Ekełec’i) — «каталіцкая» значыць, што яна знаходзіцца ў поўным адзінстве са Святым Пасадам і з’яўляецца часткай сусветнай Каталіцкай Царквы. «Армянская» мае 2 гістарычных значэнні: першае — тое, што АКЦ карыстаецца армянскім літургічным абрадам, другое — тое, што да яе адносяцца практычна толькі армяне, а таксама тое, што АКЦ называе сабе той Армянскай Царквой, якая з’явілася ў першыя стагоддзі хрысціянства.
Пропаведзь хрысціянства
Гісторыю Армянскай Царквы да Халкідонскага Сабора лічаць сваёй як Армянская Апостальская Царква, так і Армянская Каталіцкая Царква.
Хрысціянства трапіла ў Арменію практычна адразу пасля свайго ўзнікнення. Паводле царкоўнага падання, хрысціянства ў Арменіі прапаведавалі святыя апосталы Фадзей і Варфаламей, якія сталі такім чынам заснавальнікамі Царквы ў Арменіі.
Пісьмовыя крыніцы, якія апавядаюць аб развіцці хрысціянскай абшчыны Арменіі першых стагоддзяў, даволі рэдкія. Аднак вядомы апалагет хрысціянства Тэртуліян (каля 155—220 гг.) называе Арменію адной з краін, дзе мелася значная колькасць хрысціян. Таксама вядома аб пасланні Александрыйскага епіскапа Дыянісія, напісанага ў 254 годзе епіскапу Арменіі Меружану.
Прыняцце хрысціянства на дзяржаўным узроўні
Традыцыйна гістарычнай датай абвяшчэння хрысціянства як «дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі» лічыцца 301 год.
Згодна з энцыклапедыяй Іраніка, у пытанні датыроўкі хрысціянізацыі Арменіі існуюць праблемы. Так, калі гэтая падзея раней датавалася каля 300 года, то пазнейшыя даследчыкі, як правіла, адносяць гэтую падзею да 314—315 гадоў. Гэта здагадка згодна з Іранікам верагодна, але не даказана. На думку аўтараў Кембрыджскай Гісторыі Хрысціянства, прыняцце хрысціянства царом Вялікай Арменіі адбылося ў 314 годзе. Аўтары Энцыклапедыі Ранняга Хрысціянства адзначаюць, што прынятай на сёння датай з’яўляецца 314 год. Як адзначаюць аўтары даследавання «Conflict, Conquest, and Conversion: Two Thousand Years of Christian Missions in the Middle East» Калумбійскага ўніверсітэта, армянская традыцыя датуе зварот Арменіі ў хрысціянства 301 годам, вынікаючы з чаго, у Арменіі адзначылі 1700-годдзе прыняцця хрысціянства ў 2001 годзе, аднак навукоўцы згодныя ў меркаванні, што гэта падзея адбылася ў 314 годзе. Польскі гісторык і арменолаг Кшыштаф Стопка лічыць, што рашэнне аб пераходзе ў новую рэлігію было прынята на дзяржаўным сходзе ў Вагаршапаце ў 313 або 314 годзе. Як адзначае амерыканскі гісторык Ніна Гарсаян, меркаванні пра час гэтай падзеі з другой паловы XX стагоддзя змяніліся з 284 да 314 года, але больш дбайныя даследаванні зараз ясна паказваюць на больш познюю дату. На думку антраполага, які спецыялізуецца на Арменіі, С’юзан Паці, армянскі цар Трдат III быў звернуты ў хрысціянства Рыгорам Асветнікам у 314 годзе і зрабіў хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй. Сірарпі Тэр-Нерсесян таксама сцвярджае, што гэта адбылося не раней за 314 год. Аднак, на яе думку, гэта не адмяняе таго факту, што Арменія першай прыняла хрысціянства на дзяржаўным узроўні. Такога ж меркавання прытрымліваецца брытанскі гісторык А. Рэдгейт, якая лічыць 301 год памылковай датай, адзначаючы, што навуковы кансэнсус аддае перавагу 314 годзе. Амерыканскі гісторык Роберт Х’юсен таксама называе датай прыняцця Арменіяй хрысціянства у 314 годзе. На думку Тэа Мартэн ван Лінта на дзяржаўным узроўні Арменія прыняла хрысціянства ў прамежку паміж 301 і 314 гадамі.
Паводле энцыклапедыі Брытаніка Арменія з’яўляецца першай краінай, якая прыняла хрысціянства каля 300 года. Як адзначае гісторык Каміла Трэвер, Арменія прыняла хрысціянства з 298 па 301 год. Расійскі гісторык Ала Тэр-Саркісянц казала, што ў канцы III стагоддзя паслядоўнікі хрысціянства ў Арменіі былі настолькі шматлікія, што ў 301 годзе хрысціянства становіцца дзяржаўнай рэлігіяй краіны. Шэраг заходніх даследчыкаў таксама адносяць час афіцыйнага прыняцця хрысціянства да 301 года. Расійскі гісторык і арменазнаўца Сяргей Аруцюнаў адзначае што ўжо з канца II—пачатку III ст. у Арменіі вядома аб хрысціянскім місіянерстве, а ў канцы III ст. пры цары Трдате III Арменія ўжо прымае хрысціянства і афіцыйна з 301 г. становіцца першай у свеце краінай з хрысціянствам у якасці дзяржаўнай рэлігіі.
Абарона хрысціянства ў барацьбе з паганскім Рымам
На думку канадскага гісторыка Майкла Гранта, у 312—313 гадах, рымскі імператар Максімін II Даза спрабаваў «уціхамірыць армян, якія запрацівіліся яго спробам навязаць ім паганскую рэлігію»,
Аб гэтых падзеях першапачаткова казаў Еўсевій Кесарыйскі у сваёй кнізе «Царкоўная гісторыя»:
Доктар багаслоўя Езнік Петрасян у сваёй «Гісторыі Армянскай Царквы» адзначае, што сведчанне Яўсевія Кесарыйскага аб паспяховай абароне армянамі сваёй хрысціянскай веры супраць рымскіх войскаў паказвае на тое, што ўжо задоўга да 312—313 гадоў Арменія была хрысціянскай краінай:
«можна сказаць, што ў перыяд каля 10 гадоў хрысціянства пусціла такія глыбокія карані ў Арменіі, што ў імя новай рэлігіі армяне пайшлі на смерць, падняўшы зброю супраць магутнай Рымскай імперыі».
Тым не менш, у армян атрымалася абараніць хрысціянства, пасля чаго Армянская Царква пачала хутка развівацца, а ў 325 годзе, калі праходзіў I Нікейскі Сабор (I Сусветны Сабор у каталіцкай традыцыі) туды запрасілі Рыгора Асветніка, але не меў магчымасці туды паехаць сам і адправіў туды свайго сына Арыстакеса, які стаў наступным пасля Рыгора Каталікосам усіх армян, ён жа прывёз у Арменію нікейскія пастанаўленні.
Стварэнне армянскага алфавіта і пераклад Бібліі
Прыняцце хрысціянства стымулявала з’яўленне нацыянальнай пісьменнасці, неабходнай для перакладу Бібліі і іншай хрысціянскай літаратуры. Да стварэння армянскай пісьменства хрысціянскія багаслужбы ў Арменіі здзяйснялася на двух мовах: грэчаскай і сірыйскай, што ўскладняла разуменне асноў веры простымі людзьмі. Акрамя таго, да канца IV стагоддзя, па прычыне аслаблення Армянскага царства, пераклад Бібліі стаў неабходнасцю для захавання хрысціянствам статусу пануючай рэлігіі ў Арменіі. У гэтых умовах, у Вагаршапаце, пры каталікосе Сааке Парцеве быў скліканы царкоўны сабор, на якім было прынята рашэнне аб неабходнасці стварэння армянскага алфавіта. У выніку працяглай працы, пры падтрымцы каталікоса і цара Врамшапуха, архімандрыт Месроп Маштоц стварае армянскі алфавіт у 405 годзе і разам са сваімі вучнямі ажыццявіў шматлікія пераклады Святога Пісання на армянскую мову. Акрамя таго з сірыйскага і грэчаскага на армянскую мову былі перакладзены ўсе асноўныя працы Ірынея Ліёнскага, Іпаліта Бастрыйскава, Рыгора Цудатворца, Апанаса Вялікага. Епіфанія Кіпрскага, Яўсевія Кесарыйскага, Кірыла Іерусалімскага, Васіля Вялікага, Рыгора Багаслова, Рыгора Ніскага, Яфрэма Сірына, Яна Златавуснага, Кірыла Александрыйскага, Ісіхія Іерусалімскага і інш., а таксама творы грэчаскіх філосафаў Арыстоцеля, Платона, Парфірыя і г. д.
Месроп Маштоц і перакладчыкі Святога Пісання прылічаныя Армянскай Каталіцкай Царквой да ліку святых. Штогод адзначаецца Дзень Святых перакладчыкаў.
Абарона хрысціянства ў вайне з зараастрыйскай Персіяй
У часы каталікоса святога Вртанэса на Арменію ўзмацняўся палітычны і рэлігійны ціск з боку Сасанідскай Персіі. Калі ў Арменіі пачалася новая барацьба паміж каталікосам і армянскім царом, ганіцель хрысціян персідскі шахіншах Шапур II уважліва сачыў за падзеямі ў Арменіі і ў зручны момант забіў армянскага цара. Тады Царква і арыстакраты звярнуліся за дапамогай у Канстанцінопаль, тады імператар выканаў прашэнне армян паставіць на царскі прастол маладога Папа, што выклікала вялікае незадавальненне Шапура, пасля чаго ён асадзіў крэпасць Артагерс. Пасля захопа крэпасці, сасаніды пачалі спушташаць краіну, персы пачалі арыштоўваць, ссылаць і забіваць армянскае духавенства; знішчалі літаратуру на грэчаскую літаратуру, забаранялі армянам мець зносіны з грэчаскім светам. Мужчын, якія адмаўляліся пераходзіць у зараастрызм, Шапур наказваў затаптываць п’янымі сланамі, а жанчын і дзяцей сажалі на кол. Але трохі пазней на дапамогу армянам прыйшлі візантыйскія войскі і, разам з армянскім войскам, у 370 годзе перамаглі сасанідаў у бітве пры Багаване.
Пры шахіншаху Ездыгердзе II у Арменіі пачалося актыўнае насаджэнне зараастрызму і маздаізму, што выклікала рашучы пратэст у большай частцы насельніцтва. Духавенства і армянскія князі на Арташацкім саборы 449 года адказалі на пасланне Ездыгерда з патрабаваннем прыняцця зараастрызму, што ў пытаннях веры яны маюць давер толькі на Бога:
«У гэтых вераваннях нас ніхто не можа пахіснуць: ні анёлы і ні людзі, ні меч і ні агонь, ні вада і ні якія толькі ёсць жорсткія катаванні… бо не з чалавекам у нас зарок Веры, каб, як дзеці, хлусіць табе, а непарыўна з Богам, з якім няма спосабу парваць і сысці, ні цяпер, ні пасля, ні вавек, ні на вякі вякоў (Егише. II, 40-41)»
Выгнаўшы з Арменіі зараастрыйскіх жрацоў, армяне, прадбачачы немінучае сутыкненне з Персіяй, сталі рыхтавацца да вайны і звярнуліся па ваенную дапамогу да хрысціянскай Візантыі. Імператар жа Маркіян не толькі адмовіў у дапамозе, але і папярэдзіў персаў аб тым, што армяне шукаюць ваеннай дапамогі на баку. Персідская армія з мэтай выкараніць хрысціянства ўварвалася ў Арменію. Згодна з антычнымі крыніцамі, у Аварайрскай бітве, якая адбылася ў маі 451 года, супраць 200 000 войскаў персідскай арміі выступілі 66 000 армянскіх воінаў на чале са спарапетам Варданам Маміканянам. Нягледзячы на адчайную мужнасць армянскай арміі, яна была пераможана, Вардан Маміканян быў забіты. Многія святары на чале з каталікосам трапілі ў палон. Але і для персаў гэта была Пірава перамога. У выніку, Персія была вымушана прызнаць права армян вызнаваць хрысціянства.
Вардан Маміканян і 1036 загінуўшых разам з ім на Аварайрскім полі воінаў з’яўляюцца святымі ў Армянскай Каталіцкай Царкве.
Халкідонскі Сабор
У Арменіі таксама дрэнна ішлі адносіны з Візантыйскай Імперыяй, так, пры каталікосе Завэне Усходне-Рымская Імперыя анексавала заходнюю частку Арменіі, вядомую як Armenia Secunda, аднак дзякуючы яго намаганням, на анексаванай часцы Канстанцінопаль не паставіў грэчаскага епіскапа, а дазволіў армянскаму каталікосу самому рабіць гэта.
У 451 годзе на Халкідонскім Саборы, згодна з Томасам Папы Льва I Вялікага, было прынята новае веравызнанне аб «двух Існасцях» і «двух Субстанцыях» Хрыста. Армянская Царква знаходзілася ў вайне з Персіяй і не магла прымаць актыўнага ўдзелу ў хрысталагічных дыспутах. Калі Арменія выйшла з вайны, то аказалася, што адзінства ў хрысталагічных пытаннях няма. У гэты час хрысціянства было падзелена на тры галіны са сваімі дактрынальнымі ўяўленнямі. У Персіі панавала «нестарыянскае» дыафізіцтва, у Рыме было прынята дыафізіцтва Халкідона, а ў Візантыі дзейнічаў Энацікон імператара Зянона, з яго міафізіцкай хрысталогіяй. Больш за тое, Армянская Царква вызнавала нікейскую тэрміналогію, таму 2 субстанцыі ў томасе Папы Льва разумеліся менавіта як 2 іпастасі, а не прыроды, як гэта разумелі грэкі.
Вера візантыйцаў у адзіную Прыроду Хрыста (міафізіцтва) больш адпавядала хрысталогіі армянскага духавенства, а духоўнае адзінства з Візантыяй было пераважней, чым з іншымі. Таму на I Дзвінскім саборы 506 года, у якім удзельнічалі епіскапы Арменіі, Грузіі і Албаніі Каўказскай, энаікон быў афіцыйна прыняты армянскай і суседнімі Цэрквамі. Разрыў з візантыйцамі адбыўся толькі тады, калі на візантыйскі імператарскі пасад узышоў Юстын I (518—527). Ён, дзеля ліквідацыі расколу паміж Рымам і Канстанцінопалем, асудзіў энатыкон Зянона, а Халкідонскі Сабор абвясціў Святым і Сусветным, чым і прадвызначыў адасабленне візантыйцаў ад астатніх хрысціянскіх народаў Усходу.
Пасля гэтага расколу гісторыя Армянскай Каталіцкай Царквы прыпыняецца да часоў заключэння уніі.
Заключэнне Уніі (1298 год)
Пасля паходаў крыжакоў на Усходзе з’явіўся шэраг лацінскіх княстваў, зацвердзіліся патрыяршыя кафедры. На Іерусалімскім саборы, на які быў запрошаны і армянскі каталікос Рыгор III, абмяркоўваліся таксама багаслоўскія і абрадавыя адрозненні паміж армянскай і лацінскай традыцыямі. Вярнуўшыся ў Рым, легат Папы епіскап Альбэрых пахвальна адазваўся перад Папам Інакенціем аб армянскім каталікосе і яго браце Нэрсэсе Шнаралі.
Папа Рымскі напісаў ліст армянскаму каталікосу, у якім заклікаў для здзейсненага адзінства Царквы і прапанаваў армянам у Святы Келіх дадаваць ваду ў памяць аб выцякшай Крыві і вады з Ісуса Хрыста (сімвал Хрышчэння і Еўхарыстыі) і святкаваць Раство Хрыстова 25 снежня (у той момант яшчэ не было грыгарыянскага каляндара, таму візанта-праваслаўныя, каталікі і ўся Еўропа святкавалі Раство 25 снежня, што па грыгарыянскаму каляндару, якім сёння карыстаюцца і нерэлегійныя людзі — 7 студзеня). Інакенцій II паслаў таксама ў дар армянскаму каталікосу архірэйскае жазло. З гэтага часу як Армянская Апостальская, так і Армянская Каталіцкая Царква карыстаецца лацінскім жазлом, якім сталі карыстацца епіскапы, а ўсходнім грэка-кападакійскім жазлом сталі карыстацца армянскія архімандрыты.
Неўзабаве пачаўся трэці крыжовы паход. У 1189 годзе зараз ужо Папа Рымскі Клімент III папрасіў каталікоса Арменіі і кіраўніка Кілікіі Левона II аб дапамозе крыжакам, якая была аказана. Хоць у 1195 годзе імператарам Свяшчэннай Рымскай Імперыі Генрыхам VI цар Левон быў прызнаны каралём Кілікіі, а ў 1196 годзе атрымаў карону ад візантыйскага імператара Аляксея III, аднак каранацыя адкладалася. Левон хацеў быць каранаваны Захадам, каб пасля мець яго заступніцтва, а па законах таго часу ўсе заходнія палітычныя ўтварэнні зацвярджаліся і бласлаўляліся Папай. Нарэшце ў Кілікію для каранацыі Левона прыбыў папскі легат кардынал Конрад.
Але Папа не мог каранаваць і бласлаўляць каго-небудзь, калі той не быў адзінага з ім веравызнання. Таму кардынал выказаў ідэю уніі, прапаноўваючы армянам прыняць некаторыя ўмовы адпаведна таму, як гэта бачыла Каталіцкая Царква і такім чынам, з пункту гледжання Армянскай Каталіцкай Царквы, навярнуцца да Сусветнай Царквы. Скліканы Левонам сабор адхіліў прапановы Рыма. Тады паміж прадстаўніком Папы і 12 епіскапамі-прадстаўнікамі дзяржаўных інтарэсаў Кілікіі было заключана пагадненне. 6 студзеня 1198 года кардынал Конрад здзейсніў каранацыю Левона, а армянскі каталікос — асвячэнне па лацінскіх канонах, якія спецыяльна для гэтай мэты былі перакладзены на армянскую мову арцыбіскупам Тарса Нэрсэсам Ламбранацы.
У 1244 годзе Папа Інакенцій IV у сваім лісце да каталікоса Канстанціна I прапанаваў, па звычаях лацінскай традыцыі, здзяйсняць Сабоаванне хворых. У 1243 годзе з удзелам духавенства Кілікіі адбыўся II Сіскі сабор, які зацвердзіў 24 канона, у асноўным аб побыце вернікаў. У 1246 годзе гэтыя каноны разам з энцыклікай каталікоса, у якой прапаноўвалася прыняць памазанне хворых алеем, былі адпраўленыя ва усходнюю Арменію для зацвярджэння. Але Папа Інакенцій IV, які не задаволіўся гэтым, у 1248 годзе адправіў у Кілікію біскупа Ціманча для тлумачэння тых палітычных выгод, якія маглі б атрымаць армяне ад уніі.
Цар Хетум адправіў пасланне Папы да каталікоса Канстанціна і папрасіў адказаць на яго. Каталікос, хоць і быў перапоўнены павагі да рымскага пасаду, не мог прыняць тых умоў, якія прапаноўваў Папа. Таму ён адправіў каралю Кілікіі Хетуму пасланне, якое складаецца з 15 пунктаў, у якім адпрэчваў веравучэнне Каталіцкай Царквы і прасіў цара не давяраць её. Святы Пасад, атрымаўшы такі адказ, абмежаваў свае прапановы і, ў напісаным у 1250 годзе лісце, прапанаваў прыняць толькі дабаўку аб Філіоквэ. Для адказу на гэтую прапанову каталікос Канстанцін у 1251 годзе склікаў III Сіскі сабор. Не прыйшоўшы да канчатковага рашэння, сабор звярнуўся да меркавання царкоўных дзеячаў усходняй Арменіі. Аднак ніякае рашэнне так і не было прынятае.
У 1262 годзе на Усход прыбыў і абгрунтаваўся ў Ахеі легат Папы Урбана IV біскуп Гуліельмас. Для прывітання легата, цар Хетум адправіў свайго брата Ошына, а каталікос — архімандрыта Мхітара Скеўрацы, з якім у легата Папы адбыўся дыялог. Біскуп Гуліельмас сцвярджаў, што кіраўніком Царквы з’яўляецца Папа Рымскі, тады як Мхітар Скевраци, не намагаючысь зразумець сэнс, даказваў, што кіраўніком Царквы з’яўляецца не Папа, а Хрыстос, не гледзячы на тое, што каталікі таксама сцвярджалі, што Царквой кіруе Хрыстос.
У 1292 годзе на армянскі пасад быў узведзены епіскап Анаварза Грыгор VII — чалавек, прыхільны да ідэі аб’яднання ўсіх хрысціянскіх Цэркваў і дзеля гэтай мэты гатовы ахвяраваць некаторымі звычаямі Армянскай Царквы. У тыя гады ў Кілікіі панаваў прыхільнік уніі Хетум II. Першая справай каталікоса Грыгора Анаварзэцы было прывядзенне армянскіх чэцці-міней ў адпаведнасць з грэчаскімі і лацінскімі і зацвярджэнне па просьбе цара Хетума свята Усіх Святых 1 лістапада, як і ў візантыйцаў і лацінян. Ён паспрабаваў унесці змены і ў шэраг пытанняў абрадавага характару — тых самых, якія заўсёды перашкаджалі аб’яднанню армян з Каталіцкай Царквы.
Гэтыя змены выклікалі сур’ёзныя спрэчкі ва ўсходняй Арменіі, дзе пад старшынствам Сюніцкага мітрапаліта быў скліканы сабор, які пісьмова папярэдзіў каталікоса, каб той не ўводзіў падобныя змены ў абрады Армянскай Царквы. Ігнараваць меркаванне сабора каталікос не стаў, а таму пра унію не магло быць гаворкі, бо ў той час і рыма-каталікі не хацелі ўступаць. Але імкненне здабыць адзінства з імі не згасала, а пагроза з боку мусульман прымушалі кілікійцаў шукаць дапамогі ў хрысціянскіх дзяржаў, і таму погляды армян былі накіраваны і ў бок грэкаў.
У 1295/96 годзе над нявестай грэчаскага цара армянкай Марыям і яе сястрой, паводле візантыйскіх канонаў было здзейснена Таінства Мірапамазання. Гэты факт, выклікаў рэакцыю незадавальнення духавенства ўсходняй Арменіі і адвярнуў накіраваннасць Грыгора Анаварзэцы ад Візантыі і ён звярнуўся зноў на Захад у надзеі атрымаць падтрымку для Кілікіі праз унію. Ён збіраўся ўвесці новыя змены ў абрады Армянскай Царквы і з гэтай мэтай напісаў шэраг духоўных гімнаў для свят Божага Нараджэння і Хрышчэння, плануючы святкаваць іх асобна.
Аднак, думаючы, што ад рыма-каталікоў цяжка атрымаць дапамогі, ён хацеў адмовіцца ад ідэі аб’яднання. Але цары Хетум і Левон, у надзеі атрымаць дапамогу ад Захаду, працягвалі патрабаваць ад каталікоса падпісанне ўніі. Каталікос адмовіўся зрабіць гэта, за што быў скінуты, сасланы і памёр у спасылцы ў 1306 годзе. Пасля смерці Грыгора цар Левон склікаў у 1307 годзе ў Сісе сабор, вядомы ў гісторыі як VII Сіскі сабор, у якім удзельнічалі 43 епіскапы, а таксамаі князі Кілікіі.
Левон прад’явіў сабору ліст, напісанае Грыгорам Анаварзэцы, якое ўтрымлівала наступныя багаслоўскія і абрадавыя змены:
Пасля сабора ў Адане цар Ашын у 1318 годзе звярнуўся да Папы Яна XXII і караля Францыі Філіпа V за абяцанай дапамогай, але дарэмна. Заключэнне ўніі выклікала незадавальненне суседніх мусульман, асабліва мамлюкоў Егіпта, частыя набегі якіх паслужылі прычынай заняпаду Кілікійскай армянскай дзяржавы. Абураны невыкананнем абяцанняў каталікос Месроп I Артазэці ў 1361 годзе склікаў VIII Сіскі сабор і загадаў прыбраць з абрадаў Армянскай Царквы ўсе змены.
У 1375 годзе пад ўдарамі мамлюкаў канчаткова загінула Кілікійскага армянскае царства. Краіна руйнаваліся, пачалася масавая эміграцыя. Цар Левон VI Лузін'ян, які страціў трона і краіну, адправіўся ў Еўропу шукаць дапамогі хрысціянскіх манархаў у аднаўленні Кілікійскага Царства.. У падобных палітычных умовах ва ўсходняй Арменіі, на базе вядучай багаслоўскай Сюнікскай школы, зарадзілася і знайшла падтрымку ў Царкве ідэя вяртання патрыяршага прастола ва ўсходнюю Арменію.
Рашэнне аб пераносе галоўнага пасаду з Сіса ў Эчміядзін было замацавана пры жыцці і з адабрэння апошняга Кілікійскага каталікоса ўсіх армян Грыгора IX, які з-за старасці ўжо не мог перасяліцца ў Арменію. У маі 1441 года на саборы ў Эчміядзіне з удзелам 700 епіскапаў, архімандрытаў, навукоўцаў і прадстаўнікоў арыстакратыі быў абвешчаны перанос пасаду каталікосаў усіх армян і абраны новы каталікос, з захаваннем інстытута Кілікійскага каталікосата.
Пры тым, што Унія не змагла рэалізавацца, сярод армян заставаліся актыўныя прыхільнікі ідэі адзінства з Рымам. Місіянерскай дзейнасцю сярод армян займаліся «Браты Уніі» — заснаваная ў 1320 годзе (цяпер не існуючая) армянская манаская абшчына, звязаная з дамініканцамі.
Фларэнтыйская Унія (1439)
У XIV стагоддзі францысканцы дамагліся таго, каб архіепіскап Захарый манастыра Святога Фадзея ў Артазе, далучыўся да Каталіцкай Царквы. Захарый, верагодна, адправіўся ў 1354 годзе ў Галіцыю, куды армяне былі выкліканыя польскім каралём Казімірам Вялікім. У Львове ў армян быў каталіцкі храм і манастыр, таксама быў старажытнаўсходні праваслаўны храм. Каталіцтва распаўсюджваўся ў Артазе да пачатку XV стагоддзя, калі Кілікія не пала..
Запрошаны на фларэнтыйскі Сабор (XVII Сусветны Сабор у каталіцкай традыцыі) каталікос Канстанцін VI накіраваў дэлегацыю з поўнымі паўнамоцтвамі на чале з епіскапам Халеба, які прыняў лацінскія дактрыны і дысцыпліны і заключыў Унію, аб’ядноўваючысь з Каталіцкай Царквой — тое ж самае зрабілі і грэкі — 22 лістапада 1439 года, што было апублікавана Папам Яўгенам IV указам «Exultate Deo». Супрацьстаянне Уніі выбухнула сярод манахаў усходняй Арменіі, і ў 1441 годзе сінод з 17 епіскапаў, якія супрацьстаялі каталікосу Грыгору IX, стварыў каталікосат Эчміядзіна, пасля чаго да іх прыядналася яшчэ 12 епіскапаў. Тады армяне мелі 4 розных і часта супярэчлівых царкоўных юрысдыкцый. 3 каталікосата: Сіс (з 1293 года), востраў Ахтамар (з 1113 года ў складзе армянскага царства Васпуракан) і Эчміядзін (з 1441 года); і патрыярхаце ў Іерусаліме (з 1311 года). Пасля захопу Канстанцінопаля асманамі ў 1453 годзе султан Мехмед II стварыў Армянскі патрыярхат Канстанцінопаля ў 1461 годзе, каб аб’яднаць усю армянскую супольнасць ў Асманскай Імперыі. Каталікосы Сіса падтрымлівалі свае адносіны з Папам, і Унія працавала ў такіх месцах, як Стары Сарай на Волзе і армянская калонія Феадосія ў Крыме, пад кантролем Рэспублікі Генуя да яе захопу Асманскай Імперыяй у 1475 годзе.
Адносіны паміж Эчміядзінам і Рыма аднавіліся ў часы каталікоса Стэфана V, які паслаў акт пакоры Папе Паўлу III, а яго пераемнік Міхаіл I паслаў дэлегатаў Папе Пію IV, якія абяцалі правесці царкоўныя рэформы, каб прывесці іх у адпаведнасць таго, што чакалі ад іх каталікі. У 1563 годзе Папа Пій V перадаў армянам Рыма царкву Святой Марыі Эгізіяны, якая належыла ім да 1921 года.
Арцём Аляксандравіч Фядзянін
Арцём Фядзянін (нар. ) — беларускі футбаліст, паўабаронца гомельскага «Паперпрама».
Армянская Каталіцкая Царква
Аднаўленне Уніі (1742 год)
З гібеллю Візантыі на яе былых тэрыторыях пачалася шырокая дзейнасць каталіцкіх місіянераў. Рост актыўнасці Каталіцкай Царквы ішоў адначасова з умацаваннем эканамічных сувязяў Асманскай Імперыі з Еўропай у XVII-XVIII стагоддзях. У Канстанцінопалі, дзе перасякаліся палітычныя інтарэсы Усходу і Захаду, еўрапейскія амбасады і каталіцкія місіянеры з ордэна дамініканцаў, францысканцаў і езуітаў разгарнулі актыўную місіянерскую дзейнасць сярод армян.
ААЦ у цэлым займала рэзка негатыўную пазіцыю ў адносінах да місіянерскай дзейнасці рыма-каталікоў сярод армян. Тым не менш, гэтая дзейнасць давала свой плён — пачалі з’яўляцца асобныя армянскія каталіцкія абшчыны, а ў пачатку XVIII стагоддзя армянскія епіскапы Халеба і Мардзіна адкрыта выказваліся на карысць пераходу ў каталіцтва.
Акрамя епіскапаў былі і выпадкі пераходаў цэлых манастыроў у каталіцтва. Так, напрыклад, у Львове ў Рэчы Паспалітай 24 кастрычніка 1630 года епіскап Мікалай Тарасовіч абвясціў Унію з Рымам і вызнаў каталіцкую веру падчас цырымоніі ў царкве кармелітаў босых. Унія была пацверджана Рымам 8 лістапада таго ж года Папам Урбанам VIII і тады была створана Львоўская архіепархія для армяна-каталікоў. У 1635 годзе Тарасовіч яшчэ раз склаў каталіцкае вызнанне веры перад Папам Урбанам VIII у Рыме і быў абвешчаны архіепіскапам-мітрапалітам Львоўскім юрысдыкцыі над армянамі Рэчы Паспалітай, Малдавіі і Валахіі. У 1701 годзе быў заснаваны ордэн мхітарыстаў, які ў 1717 годзе пераехаў на востраў Святога Лазара ў Венецыі, а ў Ліване ў пачатку XVII стагоддзя было заснавана армянская адгалінаванне Ордэна Святога Антонія. Абшчыны антанітаў на Блізкім Усходзе фармаваліся з прадстаўнікоў Старажытнаўсходніх праваслаўных, якія перайшлі ў каталіцтва, у тым ліку з ААЦ. Ордэн армянскіх антанітаў быў заснаваны ў 1715 годзе, і яго статус зацверджаны Папам Кліментам XIII. Да канца XVIII стагоддзя большасць з епіскапату Армянскай Каталіцкай Царквы належалі да гэтага ордэна.
Армяна-каталіцкія абшчыны знаходзіліся ў Стамбуле, Халебе, Мардзіне, Ісфахане (Персія), у Крыме і ў Трансільваніі. Гэтыя абшчыны не мелі адзінага, адказнага за іх ардынарыя і часта залежалі ад Апостальскага вікарыя, падпарадкоўваліся бліжэйшаму лацінскаму біскупу або залежалі ад апостальскіх дэлегатаў. Фактычна, армяна-каталіцтва існавала без асобнай Армянскай Каталіцкай Царквы, часта вызнавая каталіцтва ў межах ААЦ. Большасць армяна-каталікоў знаходзіліся ў межах Асманскай Імперыі, у якой яны не мелі грамадзянскага прызнання з боку турэцкіх уладаў. У 1461 годзе быў створаны Канстанцінопальскі патрыярхат ААЦ, патрыярх якога быў прызнаны асманскім урадам лідарам армянскім мілетам, грамадзянскім правадыром і адказным за ўсіх армян хрысціян, уключаючы каталікоў і пратэстантаў, гэтак жа, як грэка-праваслаўны антыяхійскі патрыярх над грэка-праваслаўнымі і грэка-каталікамі. Гэтая ўлада распаўсюджвалася і на іншых невізантыйскіх хрысціян, такіх як асірыйцы, копты, сірыйцы і мараніты. Рыма-каталікі лічыліся замежнікамі. Такім чынам, армяна-каталікі не толькі не мелі аўтаномнай і фармальна існуючай Царквы, але і з грамадзянскага пункту гледжання залежалі ад старажытнаправаслаўных армян, адносіны з якімі былі вельмі напружаныя і цяжкія і якія заўсёды намагаліся любымі спосабамі знішчыць армяна-каталіцтва. Армянскі патрыярх і асманскі ўрад лічылі армяна-каталікоў дысідэнтамі і «сябрамі франкаў», за што ім забаранялі мець месцы пакланення, заключалі ў турмы святароў, арганізоўвалі ганенні і выгнанні вернікаў. У 1713 годзе Папа Клімент XI прыняў архіепіскапа Рыгора Крыкора з Эдэсы, які збег у Рым. Тады Папа прызначыў яго армянскім дапаможным епіскапам у Рыме. Яшчэ 5 епіскапаў былі прызначаныя ардынарыямі для армян у Рыме з 1881 па 1967 год.
З цягам часу раскіданыя, але хутка ўзрастаючыя армянскія каталіцкія абшчыны сталі прасіць для сябе царкоўнай іерархіі і ўласнага патрыярха. У выніку ўплыву каталікоў, сярод армянскага духавенства ў Асманскай Імперыі адбыўся раскол — некалькі епіскапаў ААЦ прынялі каталіцтва і пры пасярэдніцтве французскага ўрада перайшлі ў АКЦ.
Першая спроба абраць патрыярха для армян-каталікоў была ў 1714 годзе, калі ў Канстанцінопалі сход прэлатаў і армян-каталікоў арыстакратаў прызначыла епіскапа Мардзіна Мелкона Тазбазяна (каталіцкі епіскап з 1708 года). Гэта было асуджана турэцкімі ўладамі і армянамі-міафізітамі: сход быў распушчаны, і многія былі арыштаваныя, у тым ліку сам епіскап Тазбазян і Аўрам Ардзівян, які з 1710 года быў армяна-каталіцкім епіскапам Халебы. У 1719 годзе архіепіскап Ардзівян змог вярнуцца ў Халебу пад абаронай губернатара горада. Ардзівян разлічваў на спачуванне Кілікійскага каталікоса Авана V Аджнэцы, які заахвоціўся рымска-каталіцкімі місіянерамі і адправіў сваё вызнанне веры ў Рым у 1718 годзе, але памёр у 1721 годзе. Ардзівян быў абвінавачаны ў лацінізацыі абраду і аддзяленні армян ад улады султана. Тады 2 верасня 1720 года патрыярх армян Канстанцінопаля адправіў яго ў выгнанне на востраў Арвад. 15 сакавіка 1721 года шэйхі з сям’і Хазін ахвяравалі грошы для армяна-каталікоў у раёне Кэсэрван ў Ліване, дзе потым быў пабудаваны манастыр Святога Збавіцеля, які сёння адносіцца да Мараніцкай Каталіцкай Царквы. У гэты манастыр былі адпраўлены 4 брата з сям’і Авсэпян з Халебы, адзін з якіх (Акоп Аўсэпян) быў пасвечаны ў сан прэсвітара Ардзівянам ў Халебе ў чэрвені 1720 года. Гэтыя браты суіснавалі з манахамі ордэна антанітаў-маранітаў і прынялі іх правілы. У лютым 1722 года Ардзівян быў вызвалены дзякуючы свайму аўтарытэту сярод маранітаў і схаваўся ў ліванскіх гарах у манастыры Святога Збавіцеля.
Арцём Аляксандравіч Фядзянін
Клубная кар’ера
Выхаванец «Гомеля», з 2011 года пачаў выступаць за дубль клуба. У сезоне 2012 замацаваўся ў рэзервовай камандзе «Гомеля», разам з дублем стаў пераможцам першынства дублёраў.
Армянская Каталіцкая Царква
Аднаўленне Уніі (1742 год)
У 1735 годзе архімандрыт Акоп Аўсэпян вярнуўся ў Халебу ў якасці вікарыя Ардзівяна, паколькі каталікі горада працягвалі прызнаваць яго сваім архіепіскапам. У 1737 годзе памёр каталікос Сіса, Гугас I Кілікійскі, і сінод прызначыў яго брата Міхаіла I Кілікійскага. Армяна-каталікі Халебы лічылі выбары выпадкам кумаўства і патрабавалі вяртання Ардзівяна.