cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дамусульманская Аравія
Старажытная Аравія
У сярэдзіне II тысячагоддзі да н.э. з паўднёваарабскай моўнай і племянной агульнасці пачалося вылучэнне буйных племянных саюзаў: маінейскага, катабанскага, сабейскага. Плямёны кіраваліся правадырамі — кабірамі, на чале саюзаў плямёнаў з часам сталі мукарыбы, якія сумяшчалі ў сабе жрэцкія і цырыманіяльныя функцыі. Падчас ваенных паходаў яны набывалі тытул малік (цар). На аснове саюза плямёнаў пачалі фарміравацца царствы. У XIV ст. да н.э. сфарміравалася царства Маін, ад якога праз заходнюю Аравію да Егіпта і Ханаана працягнуўся Шлях пахаў. На гэтым шляху маінцы пабудавалі перавалачныя пункты Мекку і Медзіну. Паўднёвым канкурэнтам Маіна стала Сабейскае царства, вядомае дзякуючы згаданай у Старым Запавеце Царыцы Саўскай, сучасніцы Саламона. Паўднёвааравійскае пісьмо, прынятае ў Маінскім і Сабейскім царствах з IX ст. да н.э., развілася на аснове ханаанейскага пісьма, што паказвае на сувязі Емена са старажытнай Палесцінай, замацаваную ў біблейскай легендзе пра паходжанне прабацькі арабаў Ізмаіла ад Аўраама. Праз гавані паўднёвай Аравіі праходзяць марскія караванныя шляхі з Міжземнаморскіх краін у Індыю (Афір).
Сабейскае царства дабратворна ўплывала на прагрэс у сумежных рэгіёнах Афрыкі. У VIII стагоддзі да н.э. на эфіопскія землі прыбыла буйная сабейская калонія, якая хутка аддзялілася ад сваёй аравійскай метраполіі. З прыбыццём сабеяў звязана вядомая эфіопская легенда пра «Саламонаву дынастыю», прадстаўнікамі якой нібы з'яўляліся эфіопскія цары. Паводле легенды, усе яны былі нашчадкамі старажытнаізраільскага цара Саламона і біблейскай царыцы Саўскай, гэта значыць, кіраўніцы Сабейскага царства. Эфіёпы традыцыйна называлі царыцу Саўскую эфіопскай Македай ці Білкіс. Перасяленне аравійцаў на плато Тыгрэ прывяло да распаўсюджвання ў Эфіопіі не толькі семіцкіх моў, але і многіх навыкаў: каменнага будаўніцтва метадам сухога мура і разьбы па камені, размаляванай керамікі і яшчэ некаторых дасягненняў цывілізацыі. Змяшаўшыся з кушытамі, якія жылі ў рэгіёне Тыгрэ, аравійскія перасяленцы ўтварылі агазі — старажытнаэфіопскую народнасць, па назве якой сучасная тэрыторыя Тыгрэ стала вядомая як «краіна Агазі», а старажытнаэфіопская мова — як геэз.
Антычная Аравія
Сінхронна набатэйскаму царству на паўднёвым захадзе Аравіі з'яўляецца Хім'яр, які прыйшоў на змену Сабейскаму царству ў 115 да н.э.. Сталіцай Хім'яра стаў Зафар. З часам (пры Зп-Нувасе) у ім моцныя пазіцыі заняў іўдаізм. У IV і VI стагоддзі эфіопскае войска двойчы разарыла паўднёва-заходнюю Аравію. Пасля другога паходу эфіопскі гарнізон на чале з эфіопскім намеснікам Абрахам падняў мяцеж і ўтварыў самастойную правізантыйскую дзяржаву Хім'яр з цэнтрам у Сане, якая стала цэнтрам распаўсюджвання хрысціянства ў паўднёвай Аравіі. Па легендзе ў 570 годзе Абраха накіраваў карную экспедыцыю ў тады яшчэ язычніцкую Мекку, якая скончылася правалам (Год Слана).
Ірана-візантыйскае памежжа
Экспансія Хім'яра ў цэнтральную Аравію прывяла да з'яўлення Кінда. Геапалітычна арыентаваныя на Візантыю кіндзіты сутыкнуліся з «персідскімі арабамі» пад правадырствам Лахмідаў, якія качавалі ў нізоўях Еўфрата. Па тэрыторыі Аравіі прайшоў цывілізацыйны разлом паміж хрысціянскай Візантыяй і зараастрыйскай Персіяй, у зоне якога палымнела лютая міжплемянная вайна. У VI стагоддзі на змену саслабелым кіндзітам візантыйскую палітыку сталі праводзіць Гасаніды, якія таксама пацярпелі паражэнне і да канца VI стагоддзя Аравія была пераўтворана ў персідскую ўскраіну.
Порцік Славы
По́рцік Сла́вы сабора Сант'яга-дэ-Кампастэла — раманскі порцік, створаны і яго майстэрняй па заказу караля Галісіі і Леона  паміж 1168 і 1188. Першая дата запісана ў дакуменце, падпісаным Фернанда II 23 лютага 1168, у якім ён дае Матэа зарплату за сваю працу па будаўніцтве базілікі Санцьяга (дакумент захоўваецца ў музеі сабора). Другая дата пазначана на перакладзіне.
Для стварэння порціка Матэа распрацаваў новы склеп.
На 1 красавіка 1188 года размешчаныя перамычкі порціка, як паказана ў вышэйзгаданай рэгістрацыі. Аднак папаўненне было адкладзена да 1211 года, у якім храм быў асвячоны ў прысутнасці караля Альфонса IX.
Арыгінальны порцік быў распісаны ў раманскай вобразнасці, пафарбаваны ў белы, чорны, чырвоны, сіні і залаты колеры, задакументаваныя некалькі рэстаўрацый жывапісу, у XV і XVI стагоддзях, а таксама адна, здзейсненая Крыспінам Эвеліна ў 1651 годзе, падчас якой рэстаўрыраваныя рукі, ногі і твары святых за 130 дукатаў. З часам гэтыя колеры амаль цалкам зніклі. Розныя рэстаўрацыйныя працы, якім быў падвергнуты порцік і якія праводзяцца з 2009 года, выявілі карціны, намаляваныя пасля яго стварэння, а таксама часткі, дзе захавалася арыгінальная фарба, якая была цалкам схаваная пад назапашаным пылам.
Эміль Орлік
{{Мастак |фон                 = |імя                 = Эміль Орлік |арыгінал імя      = Emil Orlík} |імя пры нараджэнні    = |выява         = Emil Orlik 1932.jpg |шырыня              = 200пкс |апісанне выявы = |дата нараджэння       = 21.07.1870 |месца нараджэння      =, Аўстра-Венгрыя |дата смерці         = 28.09.1932 |месца смерці        =, Веймарская рэспубліка |паходжанне       = |падданства          = |грамадзянства         = → |жанр                = жывапіс, графіка |вучоба               = |стыль               = партрэт |працы              = |заступнікі         = |уплыў             = |уплыў на          = |узнагароды             = |званні              = |прэміі              = |сайт                = |вікісховішча           = Emil Orlik }} Эмі́ль О́рлік (Emil Orlík;, , Аўстра-Венгрыя — , , Веймарская рэспубліка) — чэшскі мастак, графік і фатограф.
Біяграфія і творчасць
Эміль Орлік быў сынам краўца. Спачатку ён вывучаў мастацтва ў прыватнай мастацкай школе Генрыха Кніра ў Празе, дзе адным з яго аднакласнікаў быў Паўль Клее. У 1889-94 — жыў у Мюнхене; у 1891-93 — наведваў мюнхенскую Акадэмію мастацтваў.
Пасля выканання вайсковай службы ў Празе, Эміль вярнуўся ў Мюнхен, дзе працаваў для часопіса «Югенд».У 1900-1901 гг. упершыню наведаў Японію з мэтай вывучыць тэхніку каляровай гравюры на дрэве. Пасля паездкі ў Японію Орлік стварыў працы, натхнёныя каляровай ксілаграфіяй, і ў сувязі з гэтым Орліка адносяць да мастакоў япанізму. Акрамя Японіі Орлік пабываў у Кітаі, Расіі і Егіпце.
Орлік уваходзіў у Венскі сецэсіён і быў вядомы ў першую чаргу як мастак-партрэтыст. З 1905 года і да сваёй смерці Эміль Орлік вёў у навучальнай установе пры берлінскім Музеі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, а з 1924 года - у Аб'яднаных дзяржаўных школах свабоднага і прыкладнога мастацтва клас афармлення кнігі. У гэты час ім былі напісаны партрэты Эрнста Барлаха, Лавіса Карынта, Ота Дзікса, Кете Кольвіца, Франца Верфеля, Рудольфа Штэйнер, Томаса Мана, Альберта Эйнштэйна. Разам з Максам Райнгартам Эміль Орлік працаваў над дэкарацыямі і касцюмамі для яго спектакляў у Нямецкім тэатры.
У 1917-1918 гадах Орлік прымаў удзел у перамовах па заключэнні Брэсцкага міры ў якасці афіцыйнага мастака.
Адно з твораў Орліка спакваля паспрыяла прыёме Зігмунда Фрэйда ў круг венскіх прафесараў у 1902 годзе.
Анабаптызм
Анабапты́зм (ἀναβαπτισμός — перахрышчэнне) — хрысціянская пратэстанцкая плынь XVI стагоддзя ў Еўропе, аднак існуе меркаванне, што анабаптызм адрозніваецца ад пратэстанцкага руху.
Асноўнай прыкметай руху стаў заклік да паўторнага хрышчэння ў свядомым узросце. Прадстаўнікі радыкальнай часткі анабаптыстаў (многія з якіх прытрымліваліся камуністычнай ідэі агульнасці маёмасці, а некаторыя і супольнасці жанчын) прынялі ўдзел у Сялянскай вайне ў 1524-1525, утварылі Мюнстэрскую камуну 1534-1535, і ў рэшце рэшт былі знішчаны. Другая частка займала больш памяркоўныя пазіцыі, прытрымлівалася пацыфізму (Грэбель, Сіманс, Марпек) або нават супрацоўнічала з мясцовымі ўладамі (Губмайер). Яна захавалася да цяперашняга часу ў форме суполак менанітаў, гутэрытаў і амішаў. Ідэі ўмераных анабаптыстаў аказалі ўплыў на фарміраванне суполак англійскіх баптыстаў у Нідэрландах у XVI стагоддзі.
Швейцарыя
Анабаптызм у Швейцарыі пачаўся як адгалінаванне царкоўных рэформ Ульрыха Цвінглі. Яшчэ ў 1522 годзе стала відавочна, што Цвінглі быў на шляху рэформ пропаведзі, калі ён пачаў сумнявацца або крытыкаваць такія каталіцкай практыкі, як дзесяціна, імша і нават хрышчэнне немаўлят. Цвінглі сабраў групу рэфарматараў вакол сабе і з імі займаўся класічнай літаратурай і вывучэннем Святога Пісання. Тым не менш, некаторыя з гэтых маладых людзей пачалі адчуваць, што Цвінглі не досыць хутка рухаўся да радыкальных рэформ. Раскол паміж Цвінглі і яго больш радыкальнымі вучнямі стаў відавочным у кастрычніку 1523 годзе на дыспуце, які адбыўся ў Цюрыху.
Ціроль
Анабаптызм прыйшоў да Ціроля дзякуючы працам Георга Блаўрака. Як і ў вайне нямецкіх сялян, паўстанне Міхаэля Гайсмайра падрыхтавала глебу, вырабляючы надзею на сацыяльную справядлівасць. Гайсмайр спрабаваў правесці рэлігійныя, палітычныя і эканамічныя рэформы з дапамогай гвалтоўнага сялянскага паўстання, але рух быў здушаны.
Маравія
Не зважаючы на тое, што мараўскія анабаптысты з'явіліся ў выніку перасялення сюды вернікаў з іншых абласцей Еўропы, Маравія неўзабаве стала цэнтрам руху анабаптызму, у значнай ступені дзякуючы сваёй большай рэлігійнай памяркоўнасці. Ганс Гут быў адным з першых евангелістаў у гэтым раёне, за два гады сваёй дзейнасці ў Маравіі ён вырабіў хрышчэнне большай колькасці новавернікаў, чым усе астатнія анабаптысцкія евангелісты агулам.
Аляксандр Васілевіч Газаў
Аляксандр Васільевіч Газаў (, в., Істрынскі раён, Маскоўская вобласць, РСФСР, СССР —) — савецкі і беларускі стралок з вінтоўкі, алімпійскі чэмпіён, шматразовы чэмпіён і рэкардсмен свету, Еўропы і СССР. Заслужаны майстар спорту СССР (1976).
Біяграфія
Стральбой пачаў займацца ў 12 гадоў. Спачатку захапляўся разам з бацькам паляваннем, затым стаў наведваць секцыю стэндавай стральбы. Пасля праходжання службы ў войску перайшоў у кулявую стральбу па рухомых мішэнях.
Перад Алімпіядай у Манрэалі самастойна мадэрнізаваў вінтоўку нямецкай фірмы «Вальтэр», эксперыментальным шляхам пакараціўшы ствол да 42 см. Пасля «Вальтэр» стаў выпускаць зброю з кароткім ствалом.
Спартыўную кар’еру скончыў у 1983 годзе. У перыяд з 1983 па 1989 працаваў галоўным трэнерам стралковай каманды Групы савецкіх войскаў у Германіі, а ў 1989 годзе пераехаў у Мінск і трэніраваўся ў якасці спартсмена. На працягу некаторага часу займаў пасаду начальніка стралковага ціра імя маршала Цімашэнкі, затым у 1992 годзе звольніўся.
На 2014 год пражывае ў вёсцы Калодчына Вілейскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Займаецца разьбой па дрэве.
Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны».
Даўспрунгі
Даўспру́нгі, Доршпрунгі — легендарны княжацкі род балцкага племені літва, ад якога пазней (у XVI ст.) выводзілі сваё паходжанне князі Гальшанскія і князі Гедройцы.
Гаспар II дэ Каліньі
Гаспар II дэ Каліньі (Gaspard II de Coligny;, Шаціён-сюр-Луэн, Францыя — , , Францыя) — французскі шляхціц і дзяржаўны дзеяч, лідар гугенотаў у часы французскіх рэлігійных войнаў.
Паходжанне
Гаспар II дэ Каліньі паходзіў з старажытнага, але не занадта знатнага бургундскага роду. Род Каліньі можна прасачыць да XI стагоддзя. У часы валадарання караля Людовіка XI, яго продкі перайшлі на службу да караля Францыі.
Дзяржаўная служба
У 1537 годзе Гаспар быў прадстаўлены да двару Францыска I, дзе хутка пасябраваў з маладым герцагам Франсуа дэ Гізам. Ужо ў 1543 годзе яны ўдваіх праводзілі караля на вайну, а неўзабаве пасля гэтага Каліньі ўступіў у шэрагі дзейнага войска і адразу звярнуў на сябе ўвагу мужнасцю і таленавітасцю, здольнасцю арганізаваць войскі, трымаць салдат у дысцыпліне і натхняць іх. Падчас вайны з Карлам V і Генрыхам VIII ён выказаў здольнасці і на дыпламатычнай ніве, паспеўшы шляхам перамоў пакінуць за Францыяй Булонь.
У 1547 годзе быў прызначаны генеральным палкоўнікам французскай пяхоты, з 1551 года — губернатарам Парыжу і Іль-дэ-Франс, з 1555 года — Пікардыі. У 1552 годзе прызначаны адміралам Францыі. У чыне адмірала прымаў удзел у вайне супраць Латарынгіі, дзе спрыяў заваяванню трох біскупстваў і. Але асабліва Каліньі праславіў сябе ў гэтай вайне абаронай Сен-Кантена (1557), там ён быў узяты ў палон іспанцамі, перапраўлены ў Гент, дзе і прабыў каля двух гадоў.
У гэты час, дзякуючы адзіноце, чытанню Бібліі, перапісцы з братам (д’Андэла), які ўжо браў актыўны ўдзел у Рэфармацыі, Каліньі далучыўся да кальвінства і пераканаў зрабіць тое ж і сваю жонку. У кастрычніку 1559 года Каліньі быў вызвалены з іспанскага палону і вярнуўся ў Францыю. На радзіме ён стаў адным з лідараў пратэстанцкага руху, прыняўшы актыўны ўдзел у Рэлігійных войнах.
Гаспар быў забіты ў Варфаламееўскую ноч 24 жніўня 1572 года.
Лютэранская кірха (Магілёў)
Гісторыя
У 1775 годзе ў Полацку і Магілёве ўзніклі лютэранскія грамады немцаў, пры гэтым былі заснаваны лютэранскія кірхі. Дазвол на збудаванне кірхі ў Магілёве дала Расійская імператрыца Кацярына II, якая пры наведванні горада ў 1780 г. ахвяравала на будаўніцтва кірхі 500 рублёў. Указам Кацярыны II для будаўніцтва храма Георгій Каніскі перадаў ацалелыя элементы праваслаўнай Спаскай царквы. Прыхадская кірха знаходзілася насупраць мужчынскай гімназіі. Драўляная, невялікіх памераў кірха была па-нямецку акуратна дагледжана, увітая плюшчом, яна асабліва маляўніча выглядала летам.
Кірха без перапынку працавала да самай Кастрычніцкай рэвалюцыі. Да пачатку 1930-х гадоў кірха стаяла зачыненай, пакуль улады БССР, верагодна ў сувязі з магчымым пераносам сталіцы ў Магілёў, не вырашылі знішчыць кірху. Напачатку 1930-х кірха была знішчана.
Loricifera
Loricifera — група марскіх інтэрстыцыяльных беспазваночных, апісаная ў 1983 годзе ў якасці новага тыпу жывёльнага царства. Першы від быў апісаны дацкім заолагам.
Апісанне
Насяляюць у інтэрстыцыялі ад узбярэжжа да глыбіні 7000 м. Даўжыня цела дарослых асобін ад 100 мкм да 1 мм, хігінсавы лічынкі некаторых відаў могуць дасягаць 800 мікрон.
Цела дзеліцца на тулава і хобат (інтраверт). Тулава пакрыта, якая складаецца з асобных пласцінак. Інтраверт падзелены на ротавы конус, узброены штылет, сярэднюю частку з доўгімі прыдаткамі — скалідамі і шыйную вобласць.
З яйка выходзіць так званая хігінсава лічынка.
Па сучасных уяўленнях Loricifera уключаюць у групу  — чарвей, якія нясуць інтраверт і скаліды, да іх таксама адносяцца і.
Сярод Loricifera выяўленыя віды, якія пастаянна жывуць у анаэробных умовах — унікальная рыса, што пакуль не выяўленая ў іншых жывёл.
Ксэракс Беларускі
«Ксэ́ракс Белару́скі» — літаратурны альманах, які выдаваўся ў 1990—1996 гадах у Полацку на беларускай мове. Выйшла 6 нумароў. Выдаўцом часопіса быў Алесь Аркуш, рэдактарам — Вінцэсь Мудроў. У выданні ўпершыню быў надрукаваны артыкул Уладзіміра Арлова «“Совершенно секретно” або Адзін у трох іпастасях».
Змест
Першы нумар альманаха быў надрукаваны ў Вільні пры дапамозе Алеся Гуркова. У першым нумары, які распаўсюджваўся праз моладзевыя нацыянальныя суполкі, апублікаваны міні-п’еса абсурду Сяржука Сокалава-Воюша «Раніца рэспублікі», апавяданне Вінцэся Мудрова «Час камара», артыкул Уладзіміра Арлова пра Лаўрэнція Абецэдарскага «“Совершенно секретно” або Адзін у трох іпастасях (нататкі няўдзячнага вучня)», вершы Алеся Аркуша, Валянціны Аксак, Лявона Баршчэўскага, тэксты гурта «Мясцовы час». Другі нумар выйшаў у 1991 годзе ў Наваполацкай друкарні, у якім акрамя полацкіх пісьменнікаў апублікавалі свае творы Алег Мінкін і Юрась Шаўцоў. У трэцім нумары альманаха, на вокладцы якога пазначаны знак капірайта выдавецкай суполкі «Полацкае ляда», апублікаваны артыкулы, прысвечаныя новай хвалі беларускіх літаратараў і праблеме рэформы арганізацыі беларускага літаратурнага працэсу. У 1993 годзе часопіс стаў выданнем Таварыства Вольных Літаратараў, чый знак з’явіўся на вокладцы чацвёртага нумара. У 1994 годзе з’явіўся пяты нумар. У 1996 годзе выйшаў шосты нумар альманаха, асаблівасцю якога былі добрае паліграфічнае выкананне і павялічаны аб’ём.
Прыапуліды
Прыапуліды (Priapulida) — клас марскіх беспазваночных жывёл. Жывуць у тоўшчы марскіх донных адкладаў. Большасць прадстаўнікоў вядзе рыючы спосаб жыцця ці жыве ў інтэрстыцыялі. Два віды роду Maccabeus з'яўляюцца паўсядзячымі сестанафагамі. Выдзяляльная сістэма звязаная з палавой. Раздзельнаполыя, развіццё з метамарфозам.
Сучасныя прыапуліды прадстаўлены 18 відамі, якія аб'яднаныя ў семь родаў. У морах Расіі вядома 4 віды.
Ціхан Мікалаевіч Годнеў
Ціхан Мікалаевіч Го́днеў (,, Ліпецкай вобласці, Расія — ) — беларускі фізіёлаг раслін, заснавальнік навуковай школы па біясінтэзе хларафілу. Акадэмік АН Беларусі (1940; член-карэспандэнт, 1936), доктар біялагічных навук (1935), прафесар (1926). Заслужаны дзеяч навукі (1944). (1967).
Біяграфія
Ціхан Годнеў нарадзіўся 6 красавіка 1893 г. у горадзе Задонску (Расія) ў сям’і настаўнікаў гімназіі. У 1903—1911 гг. вучыўся ў Яраслаўскай гімназіі разам з Максімам Багдановічам і Уладзімірам Аляксандравічам Энгельгардам, з якімі і пазней захоўваў цёплыя і сяброўскія адносіны. Пасля заканчэння гімназіі паступіў у Маскоўскі ўніверсітэт на натуральнае аддзяленне фізіка-матэматычнага факультэта, які з адзнакай скончыў у 1916 годзе. Працаваў у ім на кафедры фізіялогіі раслін.
У 1919 годзе пераходзіць на працу выкладчыкам анатоміі і фізіялогіі, а затым загадчыкам кафедрай Астраханскага ўніверсітэта. У 1923—1927 гадах — дацэнт, з 1926 года прафесар у Іванава-Вазнясенскім політэхнічным інстытуце.
У 1928 годзе пераехаў у Беларусь, дзе ў 1928—1941 гг. працаваў загадчыкам кафедры фізіялогіі раслін у Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі у г. Горкі і Беларускім дзяржаўным універсітэце. У 1935 г. Ціхану Годневу была прысуджана навуковая ступень доктара біялагічных навук. У 1935—1941 гг. узначальваў кафедру фізіялогіі раслін біялагічнага факультэта БДУ, кіраваў працай па фотасінтэзе і біясінтэзе пігментаў у лабараторыі фізіялогіі раслін Інстытута біялогіі АН БССР. У 1936 годзе выбраны член-карэспандэнтам, а ў 1940 г. — акадэмікам АН БССР.
Падчас Вялікай Айчыннай вайны, у 1941—1943 гг. працаваў прафесарам Свярдлоўскага сельскагаспадарчага інстытута. У 1945—1969 гг зноў узначальваў кафедру фізіялогіі раслін біялагічнага факультэта БДУ, у 1945—1966 гг. таксама з’яўляўся загадчыкам лабараторыяй хларафіла ў Інстытуце эксперыментальнай батанікі АН БССР. У 1967—1969 гг. узначальваў аддзел хларафіла Лабараторыі біяфізікі і ізатопаў АН БССР.
У 1956 годзе старшыня Беларускага рэспубліканскага батанічнага таварыства.
Навуковая дзейнасць
Аўтар навуковых прац па біяхіміі раслінных пігментаў. Выдвінуў ідэі аб фарміраванні хларафілу праз манапірол і, аб адзіным працэсе сінтэзу хларафілу і  з вугляводаў, аб адносна сталай колькасці хларафілу ў адзінцы аб’ёму хларапластаў.
Даказаў адзінства протахларафілу ў раслінным свеце, ператварыў у цемнаце ў хларафіл. Даследаваў стан фотасінтэтычных пігментаў у антагенезе ў залежнасці ад светлавых і тэмпературных умоў, механізм утварэння парфірынаў, а таксама змяненні хларапластаў у антагенезе.
Рос
Рос (Ross) — англійскае імя, прозвішча.
Ударны (Нясвіжскі раён)
Уда́рны (, Ударный) — аграгарадок у Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзейскага сельсавета.
Пепі II
Пепі II Неферкара (ці Піёпі II) — фараон Старажытнага Егіпта з VI дынастыі, кіраваў прыблізна ў 2279 — 2219 гадах да н.э.
Малодшы сын фараона Пепі I і царыцы Анехнес-Мерыра II, адзінакроўны брат Мерэнра I, унук першага старажытнаегіпецкага візіра-жанчыны Небет. Лічыцца, што Пепі II атрымаў у спадчыну прастол у шасцігадовым узросце і паводле падання пражыў да ста гадоў. Такім чынам, яго кіраванне працягвалася 94 гады і было самым працяглым у сусветнай гісторыі. Аднак, выказваліся здагадкі, што на самай справе фараон кіраваў 64 гады, але няправільнае разуменне тэксту Манефонам прывяло да з'яўлення 94 гадоў кіравання.
Яго дзядзька, брат царыцы Анехнес-Мерыра тынскі намарх Джау, прызначаны малалетнім фараонам на пасаду візіра (чаці), галоўнага суддзі і начальніка сталіцы, відаць, кіраваў за Пепі да дасягнення апошнім паўналецця.
Заваявальная палітыка
У знешняй палітыцы Пепі II абапіраўся на традыцыі супакаення Нубіі, якое адбывалася падчас экспедыцый «начальніка поўдня» Хірхуфа (Хуфхора ці Хумхора), які даходзіў да Экватарыяльнай Афрыкі і прысылаў фараону рабоў-пігмеяў; Нубія і Лівія рэгулярна пастаўлялі ў Егіпет наймітаў. Яшчэ на 2-м годзе свайго кіравання Пепі II паслаў у Іям Хірхуфа з экспедыцыяй на караблях. Апошні прывёз адтуль багатую здабычу, у прыватнасці чарнаскурага карліка (пігмея), якому васьмігадовы фараон быў асабліва рады (у Старажытным Егіпце пігмеі, якія асацыяваліся з богам Бес, выкарыстоўваліся ў якасці блазнаў).
Разам з тым, не ўсе паходы Пепі II у Нубію скончыліся ўдала. Так, падчас паходу на поўдзень ад Уаўата намарх Элефанціны Меху быў забіты, пасля чаго яго сын Себні сабраў войска ў сваіх уладаннях і рушыў на поўдзень, каб пакараць племя, вінаватае ў гібелі бацькі. Паход прайшоў паспяхова, Себні вярнуўся з вялікай здабычай і целам бацькі. Затым Себні, які атрымаў тытул «начальніка поўдня», на чале значнай флатыліі быў пасланы фараонам у Пунт. Адтуль ён прывёз, апроч іншых тавараў, золата, слановую косць, ладан, камедзь і леапардавыя скуры.
Калі ў Нубіі ўспыхнула паўстанне ваяўнічых плямёнаў Уаўата і Ірчэта, Пепі паслаў супраць мяцежнікаў намарха Элефанціны, «начальніка чужацкіх краін» Пепінахта (Піёпінахта). Апошні вярнуўся пасля разгрому мяцежнікаў і прывёў мноства палонных і дзяцей правадыроў у якасці закладнікаў. Другі паход Піёпінахта ў гэтыя вобласці быў яшчэ больш удалым. Разграміўшы іх войска, ён даставіў у Мемфіс дзясяткі тысяч палонных, мноства буйной і дробнай скаціны, захапіў у палон дзвюх правадыроў і іх военачальнікаў.
Надпіс часоў Пепі II гаворыць пра «начальніка палаты» і флатаводца Хнумхатэпа з Элефанціны, які «разам са сваім гаспадаром князем, „скарбнікам бога“ Тэці, адзінаццаць разоў плаваў у Кебен і са „скарбнікам бога“ Хеві (ці Хуі) — у Пунт і паспяхова вяртаўся, наведаўшы гэтыя краіны».
Вынікі дзейнасці
Нягледзячы на сваю працягласць, кіраванне Пепі II было адзначана ўзмацненнем улады намархаў — кіраўнікоў номаў. Напрыклад, Пепі вымушаны быў вызваліць так званымі імунітэтнымі граматамі храмавыя гаспадаркі і многія паселішчы ад дзяржаўнай павіннасці на «дом цара», што сведчыць пра далейшы заняпад царскай улады. У выніку, дэцэнтралізаваныя тэндэнцыі прывялі да падзення Старога царства пасля смерці спадчыннікаў Пепі II — фараона Мерэнра II і царыцы Нітакрыс.
Комплекс пірамід Пепі II размешчаны ў Сакары, недалёка ад грабніц кіраўнікоў Старога царства. Першапачаткова вышыня яго піраміды, якая атрымала назва Менх-анх («Паварот жыцця»), складала 78,5 метраў, але з-за дрэннай планіроўкі і наступлення пяскоў яна паменшылася да 52 метраў. Каля яго піраміды былі пабудаваны яшчэ 7 пірамід-спадарожніц: 4 рытуальныя і 3 для жонак Пепі Нейт, Ідут і Уджэптэн. Чацвёртая жонка Пепі Імтэс, магчыма, здрадзіла яму, і ў пакаранне засталася без піраміды, для пятай жа — па імі Анхесенпепі (літар. «Тая, што жыве дзеля Пепі») — фараон чамусьці загадаў пабудаваць толькі мастабу.
Сус (Лачын)
Сус (Sus) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і называлася Сус (арм.: Սուս), уваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Лебядзінае (возера, Полацкі раён)
Лебядзі́нае — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Дрыса, за 30 км у напрамку на паўночны ўсход ад Полацка, за 5 км на паўночны ўсход ад вёскі Шчаперня ва ўрочышчы Гайдамакі.
Плошча паверхні возера 0,08 км². Даўжыня 0,5 км, найбольшая шырыня 0,25 км. Даўжыня берагавой лініі 1,2 км. Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны невыразныя. Берагавая лінія слаба звілістая. Возера знаходзіцца ў забалочанай мясцовасці, парослай хмызняком.
Аляксандр Язэп Сляндзінскі
Аляксандр Язэп Сляндзінскі (,  —, ) — расійскі, польскі і літоўскі мастак, бацька мастака Вінцэся Сляндзінскага, дзед мастака Людаміра Сляндзінскага
Біяграфія
Быў адным з дзевяці дзяцей у сям'і купца, крамніка і бурмістра віленскага Марціна Сляндзінскага і яго жонкі Кацярыны з Вайцяховічаў. Дзяцінства правёў у бацькоўскім доме ў Вільні па вуліцы Вялікай, 203 (зараз вуліца Дзіджыоі, 15).
У 1819—1831 вывучал жывапіс, графіку, разьбярства, архіэктуру і гісторыю ў Віленскім універсітэце. Разьбярствам займаўся ў знакамітага вучня Андрэ Ле Бруна — Казіміра Ельскага. Выкладчыкам малюнка быў Ян Рустэм. Гісторыю вывучаў разам з Юзафам Крашэўскім, з якім потым сябраваў.
Вядома, што ў 1842 Аляксандр Сляндзінскі працаваў мастаком у маёнтку Чырвоны двор у Ковенскім павеце. Маёнтак належыў Бенедыкту Тышкевічу, які быў мецэнатам і заступнікам мастака. У Чырвоным двары Аляксандр звёў сяброўства з віленскім мастаком-пейзажыстам і сцэнографам Альбертам Жаметам. З 1948 Аляксандр служыў у якасці хатняга настаўніка малюнку Тышкевичаў. Для пабудаванай мясцовай царквы зрабіў роспісы крыжа і некаторых алтароў. У гады жыцця ў Вільне (1840—1848) сябраваў з Станіславам Манюшкам і даваў урокі малявання яго дачцэ Элізабэт. Манюшка таксама даваў урокі фартэпіяна сыну Аляксандра Вінцэсю. Да Сляндзінскіх прыходзіў паэт Сыракомля, у іх доме праводзіліся музычна-паэтычныя вечарыны.
З канцу 1840-х гадоў, разам са сваёй жонкай, Каралінай з Каргоўдаў (1812 — 23.09.1883) жыў у маёнтках Барцяны і Баярышкі пад Коўна. У іх было шэсцера дзяцей — тры дачкі і тры сына:
Аляксандр памёр у 1878 годзе ў Вільні, пахаваны на Бернардынскіх могілках у грабніцы, якую ён заснаваў у 1833 для сваіх бацькоў.
Творчасць
Ствараў карціны рэлігійнага характэру, у прыватнасці, Мадонна з дзіцем у царкве Святой Тэрэзы ў Вільні, Святая Сесілія ў дамініканскам саборы ў Вільні. Партрэтны жывапіс, на якім спецыялізаваўся Аляксандр Язэп, быў стылістычна блізкі да манеры Яна Рустэма, характарызаваўся вялікім візуальным падабенствам з партрэтуемымі. Таксама маляваў сцэны гістарычнага жанру, спасылаючыся на студзеньскае паўстанне. Творы пабытовага жанру былі часта з алегарычным зместам, падобна манеры Д. Тэнірса. У сцэнах з жыцця бедных людзей і жабракоў выкарыстоўваў натуралістычныя формы, падкрэсліваючы ўродлівыя прыкметы.
Палемон (князь літоўскі)
Палемон — міфічны родапачынальнік дынастыі літоўскіх князёў Палямонавічаў.
У сучаснай гістарыяграфіі прынята лічыць, што легенда была прыдумана ў XV ці ў XVI стагоддзі з мэтай даказаць паходжанне вышэйшай літоўскай шляхты ад рымлян і літоўскай дзяржаўнасці ад рымскай. Яшчэ ў другой палове XV стагоддзя Ян Длугаш пісаў, што ў літоўцаў рымскія карані, але не паглыбляўся ў дэталі. Легенда пра Палемона і заснаванне Літвы ўпершыню згадваецца ў другой рэдакцыі беларуска-літоўскіх летапісаў, створанай у 1520-х ці 1530-х гадах.
Па легендзе рымлянін Палемон, сваяк імператара Нерона, ратуючыся ад жорсткасці імператара з пяццюстамі шляхетнымі сямействамі, прыплыў да вусця Нёмана, а па Нёмане дабраўся да рэк Дубісы і Юры. Тут яны пасяліліся, назваўшы гэту зямлю Жамойціяй (нізкай зямлёй). Дадзеную легенду трохі развіў Мацей Стрыйкоўскі, які перасунуў перасяленне на 452 год і растлумачыў гэта тым, што продкі літоўцаў ратаваліся ад зверстваў Атылы.
Аўтары легенды даволі дрэнна ведалі геаграфію сучаснай Літвы і Беларусі, таму ў ёй сустракаецца мноства геаграфічных памылак і недарэчнасцей. Акрамя таго, існавалі шматлікія храналагічныя праблемы, а таксама неадпаведнасць з некаторымі іншымі крыніцамі. Паколькі вялікая частка тэксту датычыцца наваколляў гораду Наваградак, легенда, хутчэй за ўсё, паўстала менавіта ў гэтым горадзе.
Легенда пра Палемона даволі шырока разглядалася ў гістарыяграфіі. Да публікацыі «Хронікі Быхаўца» шматлікія былі ўпэўнены ў тым, што легенда складзеная Стрыйкоўскім, хоць Васіль Тацішчаў зважаў на тое, што некаторыя элементы легенды маюцца ў шэрагу больш ранніх гісторыкаў. У гістарычнасці легенды сумняваліся ўжо ў XVIII стагоддзі: Мікалай Карамзін пісаў, што звесткі пра паходжанне літоўцаў «казачныя і відавочна заснаваны на здагадках».
Пасля выяўлення «Хронікі Быхаўца» яе даследаваў Тэадор Нарбут. Ён быў упэўнены ў пэўнасці падання, аднак абверг версію пра рымскае паходжанне літоўцаў, лічачы іх нашчадкамі герулаў. Пазней Іосіф Ярашэвіч, які выдаў зборную працу па гісторыі Літвы, хоць і прымаў шматлікія палажэнні Нарбута, назваў легенду пра перасяленне літоўцаў з Італіі «сапраўднай байкай». У сучаснай гістарыяграфіі легенда як гістарычная звестка не разглядаецца.
Уільям Тындэйл
Уільям Тындэйл (William Tyndale; 1494, Глостэршыр, Англія — 6 кастрычніка, 1536, Вільвордэ, Брабант, 17 правінцый) — англійскі навуковец, які стаў выбітнай фігурай пратэстанцкіх рэформ у гады, якія папярэднічалі яго смяротнаму пакаранню. Ён добра вядомы яе перакладчык Бібліі на англійскую мову, знаходзячыся пад уплывам прац Эразма Ратэрдамскага і Марціна Лютэра.
Біяграфія
Уільям займаўся філалогіяй у Кембрыджскім універсітэце неўзабаве пасля таго, як там працаваў Эразм Ратэрдамскі. Вывучыўшы сачыненні Эразма, ён апынуўся пад моцным іх уплывам і ўмацаваўся ў думцы, што людзі павінны мець магчымасць чытаць Біблію на роднай мове. Пасля таго як англійскія царкоўныя ўлады перашкодзілі перакладу Бібліі на англійскую, ён пачаў працаваць у Свяшчэннай Рымскай імперыі на сродкі, атрыманыя ад лонданскіх купцоў. Арыгінальнымі тэкстамі для перакладу Уільям абраў Біблію на грэчаскай мове і іўрыце.
У 1536 годзе Тындэйл быў схоплены ў Антверпене ў Бельгіі і спалены на вогнішчы як ерэтык недалёка ад Бруселя 6 кастрычніка таго ж года. Да таго моманту ўжо было надрукавана 50 тысяч асобнікаў Новага Запавету, якія натхнілі наступных шматлікіх перакладчыкаў Бібліі.
Бружмель Каралькова
Бружмель Каралькова (Lonicera korolkowii) — від роду сямейства.
Распаўсюджанне
Заходні Цянь-Шань і Паміра-Алай.
У гарах на ўзлесках і ў падлеску арэхава-пладовых, лісцяных лясоў, а таксама ў зарасніках кустоў у верхняй частцы лясной зоны, радзей у субальпійскім поясе да вышыні 3000 метраў над узроўнем мора.
Апісанне
Лістападны куст да 3 м вышынёй.
Лісце да 3 см даўжынёй, шырокаяйкападобнае або эліптычнае, востраканцовае, з шырокаклінападобным аснаваннем, блакітна-зялёнае, часцей шызае.
Бутоны светла-чырвоныя. Кветкі ружовыя.
Працягласць цвіцення каля 2 тыдняў.
Плады шарападобныя, ярка-аранжавыя або чырвоныя. Спеюць у канцы жніўня — верасні.
У культуры
Святлалюбная і зімастойкая расліна (кліматычная зона ад 4 да 9). Глеба рн 4,5—8,5.
Размнажаецца насеннем, тронкамі і адводкамі.
Значэнне і выкарыстанне
Дэкаратыўны на працягу ўсяго перыяду вегетацыі.
Ужанка
Ужа́нка (, Ужанка) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзейскага сельсавета.
Васіль Аляксандравіч Глебка
Васіль Аляксандравіч Глебка (, в. Падкасоўе,  — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
У 1949-66 старшыня калгаса «Рассвет» Навагрудскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак сельскагаспадарчых культур.
Мілан Кунк
Мі́лан Ку́нк (Milan Kunc; 27 лістапада 1944, Прага, Чэхія) — сучасны чэшскі мастак, прадстаўнік еўрапейскага неа-попу. Кунк піша карціны падкрэслена банальныя, яму ўласцівы карыкатурны стыль і нігілізм, гульня ў адкрыты кіч.
Творчасць
Мілан Кунк быў стваральнікам іст-попа (East Pop) — так ён назваў сваю версію сац-арту, напрамкі, у якім ён працаваў у канцы 1970-х. «Гэтыя карціны павінны быць забароненыя!» казаў Іозеф Бойс у ранніх 70-х аб работах Мілана Кунка ў Дзюсельдорфскай акадэміі мастацтваў. А Герхард Рыхтэр раіў Кунку шукаць шчасця ў рэкламе.
Падчас навучання Кунка ў акадэміі мастацтваў у Празе, акрамя абавязковага сацыялістычнага рэалізму, быў папулярны сюррэалізм. Уплыў гэтых двух стыляў дае ведаць пра сябе ў працах Кунка. Пасля ўводу савецкіх войскаў і разбурэння надзей Пражскай вясны, Кунк вырашае іміграваць. Кунк пераязджае ў Дзюсельдорф і працягвае навучанне там. Ён спрабуе сябе ў розных стылях.
У 1979 годзе заканчваецца перыяд «іст-попу» ў творчасці Кунка, разам з калегамі Peter Angermann і Jan Knap ён засноўвае групу «Normal». Група зрабіла нешта накшталт сенсацыі ў іншых краінах, найбольш прыкметны поспех быў на 11-ай Біенале ў Парыжы, дзе яны разам стварылі некалькі прац вялікага фармату. У 1980-я жывапіс Кунка становіцца больш дынамічным, мастак змяняе стыль ад карціны да карціны. Кампазіцыі хутка ствараюцца тонкімі пэндзлямі, часта яркімі крыклівымі фарбамі. Вынік нагадвае фантазіі чалавека, які знаходзіцца пад уплывам галюцынагенных рэчываў. Назвы накшталт «Psychedelischer Nachmittag» (1983) толькі сцвярджаюць у гэтай думкі.
Via Maris
Via Maris (у перакладзе з латыні «прыморскі шлях», літар. «дарога моры»), у старажытным Егіпце — дарога Хора — сучасная назва старадаўняга гандлёвага шляху, аднаго з найстаражытных у гісторыі, які існаваў з часоў ранняга бронзавага веку, а магчыма, і раней. Ён злучаў Егіпет і больш паўночныя дзяржавы Сірыі, Анатоліі і Месапатаміі.
У Бібліі «прыморскі шлях» згадваецца ў Старым Запавеце і ў Новым Запавеце: «Зямля Завулонава і зямля Нефалімава, на дарозе прыморскай за Іарданам, Галілея язычніцкая»  (у лацінскім перакладзе Новага Запавету, Вульгаце, гэта месца гучыць так: «terra Zabulon et terra Nephthalim via maris trans Iordanen Galilaeae gentium»).
Via Maris злучаў па сушы асноўныя міжземнаморскія партовыя гарады на працягу 5000 гадоў з часу фараонаў і ранніх цывілізацый (філістымлян, фінікійцаў, хетаў, лідыйцаў), пазнейшых, грэчаскіх і рымскай імперыі, пры крыжаках, мамлюках і асманах. Іх сляды дагэтуль можна сустрэць на ўсім маршруце гандлёвага шляху: у паўночнаафрыканскіх пустынях, у кедравых лясах у Ліване, у сельскіх раёнах, а таксама ў гарадах, такіх, як Александрыя, Газа, дзе Via Maris перасякаў Дарогу спецый, Ашкелон, дзе Via Maris перасякаў Дарогу пахаў, Ашдод, Яфа-Тэль-Авіў, Ака, Цір, Сайда Бейрут, Біблас, Латакія і г.д. У Яфа Via Maris падзяляўся на дзве галіны. Усходняя ішла праз горад Афек і працягвалася праз Мегіда і Бейт-Шэан, перасякала Іардан і злучалася з Via Regia, а тая, у сваю чаргу, ішла ў Дамаск і далей на поўнач. Другая галіна ішла ўздоўж палесцінскага ўзбярэжжа на поўнач ад Яфа праз мясцовыя порты ў такіх гарадах, як Тэль-Міхаль, Міхмарэт, Кейсарыя, Дор, Атліт і Ака да фінікійскага ўзбярэжжа і на поўнач у Анатолію або на ўсход у Месапатамію. Via Maris служыла ў якасці аднаго з асноўных гандлёвых маршрутаў для тавараў з краін Афрыкі з Егіптам на поўначы, у той час як тавары з Анатоліі, Месапатаміі і ў Азіі ў цэлым накіроўваліся ў Егіпет. Яна выкарыстоўвалася ў якасці асноўнага маршруту для акупацыйных улад старажытных імперый: егіпецкіх войскаў, якія ўварваліся ў Азію ў другім тысячагоддзі да нашай эры, з аднаго боку, і месапатамскіх імперый: Асірыі, Вавілона і Персіі для заваявання Егіпта, з іншага боку.
Пазней, порты, размешчаныя ўздоўж Via Maris, падтрымлівалі інтэнсіўныя сувязі праз мора з портамі Еўропы ў Грэцыі, Італіі і Іспаніі на працягу многіх стагоддзяў.
Тэлічка (Кіеў)
Тэлічка (Тели́чка) — гістарычная мясцовасць, паселішча, прамысловая зона ў Кіеве.
Размешчана ў дэльце ракі Лыбедзі ўздоўж Дняпра паміж Выдубічамі, Звярынцам, Сапёрнай Слабодкай і Карчуватым. Некалькі ніжэй размешчана возера Ерык.
Тэлічка падзяляецца на верхнюю і ніжнюю.
На тэрыторыі Ніжняй Тэлічкі размешчана закансерваваць станцыя метро «Тэлічка».
Гісторыя
Назва мясцовасці народнага паходжання.
Теличка доўгі час ўяўляла сабой пашу, дзе выпасалі буйную рагатую жывёлу. Забудоўвацца пачата ў другой палове XIX стагоддзя вузкай паласой уздоўж чыгункі (вуліцы Набярэжнай-Пячэрская, Ваенна-Могілкавая), астатняя тэрыторыя была незастроенной. З 50-х гадоў XX стагоддзя на Тэлічке створана адна з найбольшых прамзоне Кіева (вуліцы Барэнбойм, Будіндустрыі, Прамысловая і інш.). Старую жылую забудову (прыватныя аднапавярховыя будынкі) амаль цалкам знеслі ў 1970-80-я гады падчас рэканструкцыі Наддняпрянскай шашы і пабудовы эстакады да Паўднёвага моста праз Дняпро.
Свята-Мікалаеўская царква (Талін)
Царква́ Свято́га Мікала́я, царква́ Нігулі́стэ (Niguliste kirik) — былая лютэранская царква ў Старым горадзе Таліна, збудаваная ў XIII стагоддзі. Названая ў гонар святога Мікалая — заступніка мараплаўцаў. Цяпер у будынку дзейнічае адзін з чатырох філіялаў Эстонскага мастацкага музея.
Гісторыя
Частка вестфальскіх перасяленцаў з вострава Готланд у 1230 року асела на паўднёвы захад ад Ратушнай плошчы. Для пабудовы каталіцкай царквы была абраная прасторная пляцоўка на ўсходнім баку цяперашняй вуліцы Ратаскаэву. Першапачаткова аблічча будынка значна адрознівалася ад цяперашняга. Гэта была трохнефавая царква з чатырма травеямі, заходняя вежа была пабудавана ў другой палове XIV стагоддзя. Паколькі горад у той час быў яшчэ неўмацаваны, касцёл меў цяжкія муры з кратамі дзеля абароны ад нападаў. Выкарыстоўваўся таксама як сховішча тавараў і месца заключэння гандлёвых угодаў.
Калі ў XIV стагоддзі з'явіліся гарадскія муры, касцёл перастаў выконваць абарончыя функцыі і стаў тыповым сярэднявечным парафіяльным храмам. У 1405—1420 дабудаваны, пасля чаго атрымаў сучасны выгляд. У 1486—1493 збудаваная капліца Св. Мацвея (пазней перайменаваная ў імя Св. Антонія).
9 сакавіка 1944 падчас будынак зведаў моцныя пашкоджанні. У будынку пачаўся пажар, шмат твораў сярэднявечнага мастацтва і дэталяў інтэр'еру загінулі. Найбольш каштоўныя экспанаты ацалелі таму, што былі загадзя вынесеныя з храму.
Пасля рэстаўрацыі ў 1984 годзе ў будынку быў адчынены філіял Эстонскага мастацкага музея і канцэртная зала.
Тут выстаўленыя каштоўныя экспанаты сярэднявечнага мастацтва: алтары, скульптуры, карціны, гербы-эпітафіі, спавядальні. Асаблівае ўвагі заслугоўвае сусветна вядомая карціна любецкага жывапісца Бернта Нотке — «Скокі смерці», частка якой знаходзіцца ў капліцы Св. Антонія. На карціне паказаны ланцужок з людзей розных саслоўяў, пачынаючы ад Папы рымскага і сканчаючы немаўлём, а таксама постаці Смерці, якія завабліваюць людзей у скокі. Спярша мастак стварыў дзве аднолькавыя карціны. Адна з іх загінула ў Любеку ў Другую сусветную вайну, у Таліне захаваўся толькі фрагмент твора.
Суарасы
Суарасы (Suarası) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і называлася Суарас (арм.: Սուարաս), уваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Патэрсан (фільм)
«Па́тэрсан» (Paterson) — амерыканскі драматычны фільм 2016 года, пастаўлены рэжысёрам Джымам Джармушам па ўласным сцэнарыі. Галоўныя ролі выканалі Адам Драйвер і Гальшыфтэ Фарахані.
У фільме паказаны адзін тыдзень з жыцця Патэрсана — паэта, які працуе кіроўцам аўтобуса ў горадзе Патэрсан, штат Нью-Джэрсі. Кожны дзень Патэрсана падобны да папярэдняга, але ў яго атрымоўваецца ствараць паэзію з паўсядзённасці. Адным з вытокаў натхнення для Джармуша паслужыла творчасць Уільяма Карласа Уільямса, славутага амерыканскага паэта першай паловы XX стагоддзя, аўтара эпічнай пяцітомнай паэмы.
Прэм’ера фільма адбылася 16 мая 2016 года ў межах асноўнай конкурснай праграмы 69-га Канскага кінафестывалю.
Сюжэт
Фільм паказвае тыдзень з жыцця Патэрсана (Адам Драйвер), кіроўцы аўтобуса ў горадзе Патэрсан, штат Нью-Джэрсі. Кожны дзень Патэрсана — такі ж, як папярэдні: ён рана ўстае, снедае, ідзе ў аўтапарк, дзе сядае ў аўтобус і цэлы дзень ездзіць па вуліцах горада, а ў перапынках піша вершы ў сшытак. Увечары ён вяртаецца дадому, вячэрае са сваёй жонкай Лаўрай, а потым ідзе гуляць з бульдогам Марвінам. Па дарозе ён заходзіць у бар выпіць піва.
Лаўра ўжо даўно просіць Патэрсана апублікаваць ягоныя вершы ці хаця б зрабіць копію рукапісу, які існуе ў адзіным экземпляры. Нарэшце Патэрсан абяцае, што на выходных зробіць копію сшытка ў капіравальным цэнтры. Але ў суботу ўвечары Патэрсан з Лаўрай сыходзяць у кіно, а тым часам Марвін разрывае на шматкі пакінуты на канапе сшытак.
Раніцай нядзелі спустошаны Патэрсан выбіраецца на шпацыр і прыходзіць у сваё ўлюбёнае месца —, дзе ён часта сядзіць у абедзены перапынак. Там да яго падсаджваецца загадкавы японец, які пачынае размову пра , улюбёнага паэта Патэрсана, аўтара паэмы «». Сыходзячы, японец дорыць Патэрсану чысты сшытак.
Фільм сканчваецца кадрамі, у якіх Патэрсан піша новыя вершы ў сшытак, падараваны японцам.
Праца над фільмам
Фільм быў зняты за 30 дзён улетку 2015 года ў Патэрсане і Нью-Ёрку. Аператарам фільма выступіў.
Крытыка
Паводле дадзеных агрэгатара крытычных аглядаў «Rotten Tomatoes» сярод 244 рэцэнзентаў 234 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 96%. Іншы папулярны агрэгатар крытычных аглядаў, «Metacritic», дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 90 балаў са 100 магчымых на аснове 41 рэцэнзіі. Карыстальнікі папулярнага рэсурсу «Internet Movie Database» адзначылі фільм ацэнкай у 7,4 бала па дзесяцібальнай шкале.
Оўэну Глейберману, вядучаму кінакрытыку часопіса «Variety», мастацкая мова Джармуша здалася ўстарэлай. Ён звярнуў увагу на тое, што эстэтыка яго фільмаў практычна не змянялася з часоў знятага ў 1987 годзе «Таямнічага цягніка», і да 2016 года чароўнасць медытатыўнага рытму паблякла — «Патэрсан» выглядае штучнай спробай застацца ў XX стагоддзі, стагоддзі чорна-белага кіно і паэтаў-бітнікаў.
Эн Хорнадэй у рэцэнзіі для «The Washington Post» адзначае, што вяртанне Джармуша да абвешчанага трыццаць гадоў таму прынцыпу адмовы ад сур’ёзных канфліктаў у апавяданні ўпрыгожвае фільм, дадаючы яму шчырасці і цеплыні, «дзякуючы якім у гледача можа ўзнікнуць жаданне абняць спачатку герояў фільма, а затым яго аўтара».
Крытык Іван Чувіляеў назваў фільм «Патэрсан» «самай лірычнай і кранальнай» карцінай 2016 года. Ён не разглядае манатоннасць насычанага паўтаральнымі структурамі апавядання як недахоп — у спакойным апавяданні «пра маленькія рэчы, з якіх вытканы свет» адчуваецца пазнавальны, гадамі адточаны стыль даўно знаёмага рэжысёра. Асабліва адзначыў кінакрытык працу аператара Фрыдэрыка Элмса, які працаваў з Лінчам над «Галавой-гумкай» і «Сінім аксамітам», а з Джармушам над «Ноччу на зямлі», «Кавай і цыгарэтамі» і «Зламанымі кветкамі»):
Наталля Серабракова бачыць за сцэнамі сямейнага жыцця Патэрсана апавяданне пра «адзіноту, што грызе душу, немагчымасць камунікаваць з блізкім чалавекам», бергманаўскую трагедыю адносін. Не паўсядзённасць служыць крыніцай натхнення для Патэрсана, але наадварот — ён хаваецца ад паўсядзённасці ў свеце паэзіі. Пры гэтым недахопам карціны крытык называе не сам трагізм, а спробу змякчыць і замаскіраваць яго прыкрым штучным аптымізмам:
крытыкуе «Патэрсана» і іншыя апошнія карціны Джармуша («Межы кантролю», «Выжывуць толькі закаханыя») за страту натуральнай «паэзіі паўсядзённасці» і замену яе на штучную «пропаведзь культурнага эскапізму», з’яўленне засяроджанасці на ўласнай ранняй творчасці і ўласнай асобе:
Узнагароды і намінацыі
Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 10 кінаўзнагародай і 34 намінацыямі :
Літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім
Гісторыя развіцця
Пачаткі вялікалітоўскай літаратуры (13—14 ст.) грунтаваліся на пісьмова-моўных традыцыях тых зямель Русі, якія ўвайшлі ў склад Вялікага Княства Літоўскага. На гэтым этапе пераважала перапісаная літаратура царкоўна-рэлігійнага характару часцей на царкоўнаславянскай мове. З 14 ст. старабеларуская стала мовай дзяржаўнага справаводства ВКЛ, што ў сваю чаргу спрыяла яе развіццю.
У эпоху позняга сярэдневякоўя ў ВКЛ працягвалася станаўленне ўласна беларускай літаратуры, якое адбывалася даволі марудліва. Слаба развіваліся аратарская проза і публіцыстыка, перажывала крызіс агіяграфія. «Жыціе віленскіх мучанікаў», тэматычна звязанае з беларуска-літоўскім рэгіёнам, узнікла за межамі ВКЛ. Тым жа часам новыя якасці набыла паломніцкая проза.
Этапнае значэнне ў гісторыі беларускай літаратуры і культуры ВКЛ мела дзейнасць беларускага гуманіста-асветніка, заснавальніка ўсходнеславянскага кнігадрукавання, пісьменніка і перакладчыка Ф. Скарыны. Рацыяналістычна-асветніцкі дух яго каментарыяў, свецкі характар афармлення кніг садзейнічалі секулярызацыі і дэмакратызацыі літаратуры на землях Вялікага Княства Літоўскага. Скарына быў пачынальнікам беларускага вершаскладання і гімнаграфіі, ён давёў да высокай дасканаласці жанр прадмоў — зародкаў беларускага літаратуразнаўства і крытыкі, беларускай філалогіі.
У 2-й палавіне 16 ст. ў сувязі з актывізацыяй усяго грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ВКЛ больш хутка развівалася і літаратура. У многіх беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх гарадах былі адкрыты друкарні і школы розных кірункаў (пратэстанцкія, праваслаўныя, каталіцкія), выдаваліся буквары, граматыкі, слоўнікі. Творы пісаліся і друкаваліся на беларускай, царкоўна-славянскай, літоўскай, польскай і лацінскай мовах. Найбольшае развіццё атрымала палемічная публіцыстыка. На гэты ж час прыпадае зараджэнне літоўскамоўнага пісьменства на тэрыторыі ВКЛ, яго пачынальнікам быў М.Даўкша. Важную ролю ў развіцці старалітоўскага пісьменства гэтага часу адыгралі К. Сірвідас, укладальнікі і перакладчыкі духоўных твораў М. Пяткявічус, С. Яўгеліс-Целега, С. Славачынскіс, Б. С. Хілінскі.
У цэлым літаратура ВКЛ эпохі контррэфармацыі развівалася ў рэчышчы барока. Характэрныя асаблівасці гэтага стылю прыкметны ўжо ў асобных творах панегірычнай паэзіі, драматургіі, палемічнай і аратарскай прозы канца 16 — пачатку 17 ст. Ідэйна-мастацкія прынцыпы барока, светаадчуванне той складанай эпохі найбольш паслядоўна выявіліся ў філасофска-рэлігійнай лірыцы. Дасягненню пэўнага адзінства творчых прынцыпаў літаратуры садзейнічалі тэарэтычныя працы, напрыклад, паэтыка Н. К. Сарбеўскага.
У вельмі складаных умовах агульнага сацыяльна-эканамічнага і грамадска-палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай, у складзе якой знаходзіліся Беларусь і Літва, разбуральных войнаў, напружанай ідэалагічнай барацьбы і рэлігійнай канфрантацыі, узмацнення сацыяльнага і нацыянальнага ўціску, паланізацыі адбываўся працэс развіцця беларускай і літоўскай літаратур у пераходны перыяд (2-я палавіна 17 — 1-я палавіна 18 ст.). Адмірала старая эстэтычная сістэма, занепадалі традыцыйныя літаратурныя жанры. Далейшая секулярызацыя і дэмакратызацыя, уплыў фальклору і інш. прывялі да ўзнікнення інтымнай лірыкі, парадыйна-сатырычнай і гумарыстычнай прозы, з'яўлення новых традыцый. Разам з тым далейшае развіццё атрымала гістарычна-мемуарная літаратура, у стварэнні якой найбольшую ролю адыгралі прадстаўнікі шляхты.