cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Усход (касмічныя караблі)
Калі першы «Усход», пілатуемы Юрыем Гагарыным, здзейсніў толькі адзін віток вакол Зямлі, абляцеўшы планету за 108 хвілін, то палёт карабля «Усход-5» з касманаўтам Валерыем Быкоўскім працягваўся ўжо каля 5 сутак. За гэты час карабель і касманаўт 81 раз абагнулі Зямлю.
Ёган Вольфганг фон Гётэ
Гётэ тварыў у розных жанрах: паэзія, драма, эпас, аўтабіяграфія, эпісталярыя і інш. Гётэ стаў галоўным ідэолагам плыні «Бура і націск». Разам з Шылерам, Гердэрам і Віландам ён стварыў так званы Веймарскі класіцызм. Раман Гётэ «Вільгельм Мейстэр» заклаў асновы выхаваўчага рамана эпохі Асветніцтва. Творы Гётэ, асабліва трагедыя «Фаўст», прызнаны шэдэўрамі нямецкай і сусветнай літаратуры.
Пачатак жыцця
Гётэ нарадзіўся ў Франкфурце-на-Майне ў сям’і заможнага адваката. Першыя літаратурныя спробы Іагана адносяцца да васьмігадовага ўзросту. Не надта суровае хатняе выхаванне і адукацыя, а потым вольныя студэнцкія гады пакідалі маладому паэту багата часу для чытання і літаратурных спробаў ва ўсіх жанрах і стылях эпохі Рэнесанса, так што да ўзросту 19 год, калі цяжкая хвароба прымусіла яго прыпыніць навучанне, Гётэ ўжо валодаў прыёмамі версіфікацыі і драматургіі і быў аўтарам немалой колькасці твораў, большасць з якіх потым знішчыў. Адмыслова была захаваныя толькі «Кніга Анета» (1767) — зборнік вершаў, прысвечаных Анеце Катарыне Шонкопф, дачцэ гаспадара карчмы, дзе Гётэ часта абедаў, і пастаральная камедыя «Настрой закаханага» (1767).
«Бура і націск»
Вывучаў права ў Лейпцыгу і Страсбургу па волі бацькі, хаця сам не хацеў звязваць лёс з гэтай прафесіяй. На страсбургскі перыяд прыпадае каханне Гётэ да маладой Фрыдэрыкі Брыён. Свае пачуцці малады паэт пачаў выказваць вершамі.
Іаган Гётэ ўзначаліў літаратурны бунт супраць прынцыпаў, усталяваных тэарэтыкамі Асветы. У Страсбургу Гётэ пазнаёміўся з Іаганам Готфрыдам Гердэрам, вядучым крытыкам і ідэолагам руху «Бура і націск», які будаваў планы стварэння ў Германіі новай вялікай літаратуры. Захапленне Гердэра Шэкспірам, Асіянам, англійскай паэзіяй і фальклорам адчыніла новыя далягляды перад маладым паэтам, чый талент тады толькі пачынаў раскрывацца. У гэты час паэт напісаў сваю першую п’есу, «Гётц фон Берліхінген», а праз некалькі год і трагедыю «Эгмант».
гётэ дапамагаў Гердэру збіраць народныя песні і склаў шмат вершаў на манеру народнай песні. Палкае шчасце побач з Фрыдэрыкай Брыён знайшло выраз у яскравай вобразнасці і пяшчотнасці вершаў, як «Сустрэча і развітанне», «Майская песня», «З размаляванай стужкай»; дакоры сумлення ад раставання з ёй адлюстраваліся ў сцэнах пакінутасці і адзіноты ў яго вялікіх паэмах. Пад уплывам нешчаслівага кахання да дзяўчыны сябра з’явіліся «Пакуты маладога Вертэра» (бел. пер. Л.Баршчэўскага, 1999), якія праславілі Гётэ на ўвесь свет. Пачалася праца над славутым «Фаўстам» 1781—1831; бел. пер. В.Сёмухі, 1976.
Пасля заканчэння навучання Гётэ працаваў адвакатам у Франкфурце. Яму не падабаўся гэты занятак, але іншым чынам ён не мог зарабіць сабе на жыццё.
Пры Веймарскім двары
У 1775 малады герцаг Веймарскі Карл-Аўгуст запрасіў Гётэ на пасаду міністра. Для паэта пачаўся перыяд чынавенскай кар’еры ва ўрадзе невялічкага герцагства. Не прыпыняе Гётэ і пісьменніцкую дзейнасць, з’яўляюцца балады як «Эльфійскі князь» і «Рыбак».
Адзінаццаць гадоў пры веймарскім двары карэнным чынам змянілі жыццё паэта. Гётэ заўсёды знаходзіўся ў цэнтры свецкага жыцця, быў сябрам герцагскай Тайнай рады, а потым — дзяржаўным міністрам. Ён займаўся развіццём інфраструктуры, фінансамі, рэкрутаваннем войска, здабычай выкапняў і іншым. Многія гады ён правёў вывучаючы геалогію, мінералогію, батаніку, анатомію. Эмацыйнасць і бунтарства яго маладосці адыходзяць на другі план, саступаючы месца новым ідэалам: стрыманасці, самакантролю, ураўнаважанасці, гармоніі.
Вялікая занятасць у дзяржаўных справах перашкаджае Гётэ завяршаць пачатыя творы — «Вільгельм Майстар», «Эгмонт», «Іфігенія ў Таўрыдзе», «Тарквата Таса». Паэт бярэ адпачынак на паўтары гады і ад’язджае ў Італію, дзе займаецца выяўленчым мастацтвам і чытаннем.
Класічны перыяд
З ад’ездам Гётэ ў Італію (1786—1788) «пачаўся класічны» перыяд у яго творчасці.
Вярнуўшыся ў Веймар у 1789 годзе, Гётэ наступныя шэсць год шмат вандраваў, наведаў Венецыю, суправаджаў герцага ў яго паездцы ва Вроцлаў, удзельнічаў у ваеннай кампаніі супраць Напалеона. У чэрвені 1794 ён пазнаёміўся з Фрыдрыхам Шылерам, які прасіў дапамогі ў выданні часопісу, а пасля жыў галоўным чынам у Веймары. Сяброўства з Шылерам, сумесная праца над сатырычнымі Ксеніямі (1796), баладамі (1797) сталі для Гётэ выдатным творчым стымулам. Былі скончаныя і апублікаваныя многія яго творы, у тым ліку «Рымскія элегіі». Былі завершаныя «Гады вучэння Вільгельма Майстра», працягнулася праца над «Фаўстам», з’явіліся некалькі новых твораў («Алексіс і Дора», «Амінтас», «Герман і Даратэя» і іншыя). Іаган Гётэ напісаў у прозе «Гутаркі нямецкіх эмігрантаў».
У 1806 годзе Гётэ ажаніўся з Крысціянай Вульпіус, маладой жанчынай, ад якой меў шмат дзяцей, з якіх, аднак, выжыў толькі сын Аўгуст.
У сярэдзіне 1810-х гг. Гётэ напісаў лібрэта да музыкі оперы «Фаўст» аўтарства А. Г. Радзівіла, кампазітара родам з Вільні.
Слава Іагана Гётэ распаўсюджвалася шырэй і шырэй. Прыхільнікі з розных краін з’яжджаліся ў Веймар, каб выказаць яму сваю пашану. Сам паэт, аднак, усё больш хаваўся ад людзей і іх меркаванняў, будуючы ў сваёй творчасці ўласны свет прыгажосці і ідэальных формаў. Гётэ пачаў займацца прыродазнаўствам.
Канец жыцця
Да самой смерці Гётэ працягваў быць актыўным пісьменнікам і палымяным каханкам. Свае пачуцці да чарговай пасіі Марыяны фон Вілемер ён выказаў у «Заходне-ўсходнім дыване».
Свае ўспаміны Гётэ ўвасобіў у творы «Сачыненне і праўда». Неўзабаве перад сваёй смерцю ён скончыў другую частку драмы «Фауст», яшчэ аднаго знакавага твору, над якім Гётэ працаваў доўгія дзесяцігоддзі. У гісторыі доктара Фауста Іаган Гётэ паказвае шлях чалавека-шукальніка з заблытанага жыцця да паразумення яго сапаўднага паклікання — службы грамадству.
Вялікі паэт памёр у Веймары ва ўзросце 83 гадоў.
Ранняя творчасць
Першым значным творам Гётэ гэтай новай пары з’яўляецца «Гёц фон Берліхінген» (спачатку «Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand»), 1773) — драма, што вырабіла на сучаснікаў велізарнае ўражанне. Яна высоўвае Гётэ ў першыя шэрагі нямецкай літаратуры, ставіць яго на чале пісьменнікаў перыяду «Буры і націску». Своеасаблівасць гэтага твора, напісанага прозай у манеры гістарычных хронік Шэкспіра, не столькі ў тым, што ён рэабілітуе нацыянальную даўніну, драматызуючы гісторыю рыцара XVI стагоддзя, — бо ўжо Бодмер, Э. Шлегель, Клапшток, а пад канец XVII стагоддзя Лоэнштейн («Арміній і Туснельда») звярталіся да старажытных перыядаў германскай гісторыі, — колькі ў тым, што гэта драма, узнікаючы за межамі літаратуры ракако, уступае таксама ў супярэчнасць з літаратурай Асветніцтва, найболей уплывовым дагэтуль плынню культуры. Выява змаганца за сацыяльную справядлівасць — тыповую выяву літаратуры Асветніцтва — атрымвае ў Гётэ незвычайную інтэрпрэтацыю. Рыцар Гёц фон Берліхінген, які засмучаецца пра становішча спраў у краіне, узначальвае сялянскае паўстанне; калі ж апошняе прымае вострыя формы, адыходзіць ад яго, кленучы перарослы яго рух. Усталяваны правапарадак святкуе: прад ім роўна нямоглыя рэвалюцыйны рух мас, вытлумачаны ў драме як развязаны хаос, і асоба, што спрабуе супрацьставіць яму «свавольства». Гёц знаходзіць волю не ў свеце людзей, але ў смерці, у зліцці «з маці-прыродай». Значэнне знака мае апошняя сцэна п’есы: Гёц выходзіць з вязніцы ў сад, бачыць бязмежнае неба, яго атачае якая ажывае прырода: ''«Бог Усёмагутны, як добра пад Тваім небам, як добрая воля! Дрэвы распускаюць ныркі, увесь свет выкананы спадзяванняў. Бывайце, дарагія! Карані мае падсечаны, сілы мяне пакідаюць»''. Апошнія словы Гёца: ''«О, якое нябеснае паветра! Свабода, воля!»''.
Арыны
Ары́ны, таксама ары́нцы  — сібірскі народ, карэнныя насельнікі раёна сучаснага Краснаярска.
Ёган Вольфганг фон Гётэ
«Пакуты юнага Вертэра»
«Пакуты юнага Вертэра» (1774) — раман у лістах, самае дасканалае стварэнне Гётэ перыяду «Буры і націску». Калі «Гёц фон Берліхінген» зрабіў імя Гётэ шырока вядомым у Германіі, то «Вертэр» даў аўтару сусветную славу. У рамане адлюстраваны канфлікт паміж чалавекам і светам, што прыняў форму любоўнай гісторыі. Вертэр — рамантык, моцная ў сваім разуменні асоба. Фінальным стрэлам юнак кідае выклік жорсткаму, несправядліваму свету і якія жывуць у ім ганарыстым людзям. Ён адпрэчвае законы цяперашняй бюргеровской Германіі і аддае перавагу памерці, але не зраўнацца напышлівым, ліслівым людзям. Ён — антыпод Праметэя, і ўсё ж Вертэр-Праметэй — канчатковыя звёны аднаго ланцуга вобразаў Гётэ перыяду «Буры і націску». Іх быццё ў роўнай меры разгортваецца пад знакам асуджанасці. Вертэр спусташае сябе ў спробах адбараніць рэальнасць выдуманага ім свету, Праметэй імкнецца ўшанаваць сябе ў стварэнні «вольных», незалежных ад улады Алімпа істот, стварае рабоў Зеўса, людзей, падначаленых вышэй іх якія стаяць, трансцэндэнтным сілам.
Арыны
Паходжанне
Хаця арынцы ўпершыню ўзгадваюцца ў пісьмовых крыніцах толькі з пачатку XVII ст., яны лічацца даўнімі насельнікамі сярэдняга рэчышча Енісея. Іх родная мова належыла да енісейскай групы. У XVIII ст. было прынята лічыць, што назва арыны паходзіць ад цюркскага слова, якое значыць «шэршні». Пазней высоўваліся версіі фіна-ўгорскага і нават хурыцкага паходжання іх назвы. У енісейскіх мовах існавалі блізкія словы арын-гіт і харангет, што значылі падначаленых людзей.
Ёган Вольфганг фон Гётэ
«Іфігенія»
Іфігенія — гераіня аднайменнай драмы — ратуе свайго брата Арэста і яго сябра Пілада, якіх як чужаземцаў чакае смерць на берагах Таўрыды, тым, што аддае свой і іх лёс у рукі Таанта — цара Таўрыды, адмаўляючыся ад іншых, прапанаваных Піладам, шляхоў выратавання. Гэтым учынкам яна здымае з роду Тантала праклён. Свавольства Танталу адкуплена Іфігеніяй, якая зракаецца ад свавольства. Разам з Іфігеніяй Арэст — глыбока паказальная фігура. У пачатку драмы ён, гнаны фурыямі, агорнуты злавеснай турботай. Уся яго істота ахоплена замяшаннем, апантанасцю; канец драмы прыносіць яму вылячэнне. У яго душы, абноўленай Іфігеніяй, запаноўвае мір. Арэст, падобна Гёцу і Вертэру, спадзяваўся знайсці вызваленне ў смерці; падобна Праметэю, ён бачыў у алімпійцах істот, варожых чалавеку; падобна многім персанажам эпохі «Буры і напору», ён не ў сілах быў нідзе знайсці «адпачынку і супакою» [ср. верш «Jägers Nachtlied» — «Начная песня паляўнічага» («ніколі, ні дома, ні ў поле, не знаходзіць ні адпачынку, ні супакою…»)]. Іфігенія вылечвае яго. У фінале п’есы ён дзее як ёй падобны. Арэст — двайнік Гётэ, які пераадольвае «Буру і націск».
Арыны
Гісторыя
У пачатку XVII ст., калі былі ўсталяваны кантакты паміж рускімі казакамі і арынамі, апошнія займаліся качавой жывёлагадоўляй і падпарадкоўваліся енісейскім кіргізам. Лічыцца, што іх агульная колькасць не перавышала 640 чалавек.
Частка арынаў пайшла на супрацоўніцтва з казакамі пры заснаванні Краснаярска ў 1628 г., але іншыя арыны выступілі супраць. Яны пацярпелі паражэнне, многія жанчыны і дзеці трапілі ў палон. У канцы 1628 г. ім прыйшлося даць прысягу расійскім уладам і выплачваць ясак. Але гэта выклікала незадаволенасць енісейскіх кіргізаў. Яны арганізавалі напад і згон раней падначаленага ім насельніцтва ў 1630 г. У далейшым, адміністрацыя Краснаярска і кіргізскія князі імкнуліся выкарыстоўваць арынаў як ваенную сілу ў барацьбе паміж сабою. У выніку да канца XVII ст. агульная колькасць прадстаўнікоў гэтага народа скарацілася да 380 чалавек.
Ёган Вольфганг фон Гётэ
«Рымскія элегіі»
Цэнтральны вобраз «Элегій» — паэт (Гётэ), перапоўнены паганскай радасцю жыцця, далучаюцца да свету антычнай культуры («Тут я ў старажытных учусь… На гэтай класічнай глебе цяперашняе стагоддзе і мінулае больш зразумела мне кажуць», V элегія), Які бачыць свет вокам скульптара («Гляджу чуллівыя вочы, глядзелай рукой мацаю», там жа). Ён аддаецца радасцям пачуццёвага кахання, але любоў цяпер тлумачыцца не як сіла, што збліжае чалавека са смерцю, але як з’ява, якое сведчыць аб трываласці зямных сувязей. Герой «Элегія» бярэ ў жыцці ўсё, што яна можа яму даць, не парываецца да недаступнага.
Арыны
Гісторыя
У 1703 г. джунгары выселілі кіргізаў з Мінусінскай катлавіны. У 1707 г. іх землі былі анексаваны Расіяй. У 1720 г. рэшткі арынаў адкачавалі ад Краснаярска ў апусцелы стэп. Да пачатку XIX ст. яны былі асіміляваны суседзямі-качынамі.
Культура
Галоўным заняткам арынаў была качавая жывёлагадоўля. Трымалі коней, авечак, кароў. Акрамя таго, займаліся паляваннем, збіральніцтвам сараныі і грэчкі. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ім было вядома земляробства. Шырока карысталіся жалезнымі прадметамі. У 1628 г. паведамлялася, што арынскія воіны з'явіліся каля Краснаярска ў панцырах.
Ёган Вольфганг фон Гётэ
«Эгмант»
Фонам для трагедыі «Эгмант» служыць барацьба Нідэрландаў з іспанскім панаваннем. Аднак Эгмант, пастаўлены ў становішча змагара за нацыянальную незалежнасць, не ахарактарызаваны як змагар, палюбоўнік ў ім засланяе палітыка. Жывучы імгненнем, ён адракаецца ад замаху на волю лёсу, на волю гісторыі. Такая эвалюцыя ладу змагара за лепшую рэчаіснасць у творчасці Гётэ. На змену таму, Гёцу, які ўмее змагацца і ненавідзець, з’яўляецца Эгмант, які прадстаўляе жыцця ісці сваім усталяваным шляхам і гіне ў выніку сваёй бестурботнасці.
«Тарквата Таса»
У 1790 Гётэ заканчвае драму «Тарквата Таса», у якой паказана сутыкненне двух натур: паэта Таса (у вобразе якога часткова ажывае Вертэр), не ўмелага падпарадкаваць сябе законах навакольнага асяроддзя (норавах і звычаях Ферарскага двара), і прыдворнага Антоніа (статс-сакратара герцага Ферары), добраахвотна наступнага гэтых законах, які знайшоў душэўны свет у адмове ад замахаў на нормы прыдворнага побыту. Спробы Тасы супрацьпаставіць волі двара волю сваёй незалежнай «я» сканчаюцца узрушаючай Тасу няўдачай, якая змушае яго ў фінале п’есы прызнаць жыццёвую мудрасць Антоніа («…я моцна за цябе хапаюся абедзвюма рукамі. Так за скалу хапаецца плывец, якая разбіць яго пагражала»). Драма уводзіць нас у псіхічны свет самога Гётэ — былога шцюрмера і хадзіў пад законам Веймарскага двара.
Балады
У 1797 годзе Гётэ і Шылер правялі спаборніцтва ў напісанні балад («год балад»), даўшы такім чынам штуршок развіццю жанру. Сярод балад, напісаных Гётэ — «карынфскімі нявеста» («Die Braut von Korinth»), «скарбашукальнікаў» («Der Schatzgräber»), «Бог і Баядэрка» («Der Gott und die Bajadere»), «Вучань чарадзея» ("Der Zauberlehrling "). У сваіх баладах Гётэ закранаў любоўныя ўзаемаадносіны і імкнуўся, па сцвярджэнні крытыкаў, «спасцігнуць таямніцы светабудовы, зазірнуць у бездань».
Арыны
Культура
Хаця нашчадкі арынаў прынялі хрысціянства толькі ў 1870-я гг., звестак пра іх традыцыйныя рэлігійныя вераванні не захаваліся. Герхард Фрыдрых Мілер занатаваў у XVIII ст. тое, што ў мінулым яны баяліся змей, а памяншэнне іх колькасці нібы тлумачыцца гісторыямі пра помсту з боку гэтых паўзуноў. Памерлых хавалі ў курганах.
Ёган Вольфганг фон Гётэ
«Гады вучэння Вільгельма Майстэра»
Сын заможных бюргераў Вільгельм Майстэр адмаўляецца ад акцёрскай кар’еры, якую ён было выбраў як адзіную, якая дазваляе бюргеру развіць ўсе яго фізічныя і духоўныя здольнасці, стаць незалежным ва ўмовах феадальнага акружэння, нават адыгрываць значную ролю ў жыцці краіны («На падмостках адукаваны чалавек (бюргер) такая ж бліскучая асоба, як і прадстаўнік вышэйшага класа (дваранства)»). Ён адмаўляецца ад сваёй мары і канчае тым, што, пераадолеўшы свой бюргерскі гонар, аддае сябе цалкам у распараджэнне нейкай тайнай дваранскага саюза, які імкнецца згуртаваць вакол сябе людзей, якія маюць падставы баяцца рэвалюцыйнага перавароту (Ярна: «Наша старая вежа дасць пачатак грамадству, якое можа распаўсюдзіцца па ўсіх частках свету… Мы ўзаемна гарантуем адзін аднаму існаванне на той адзіна выпадак, калі дзяржаўны пераварот канчаткова пазбавіць каго-небудзь з нас яго уладанняў»). Вільгельм Майстэр не толькі не замахваецца на феадальную рэчаіснасць, але нават гатовы разглядаць свой сцэнічны шлях як некаторую «сваволю» ў адносінах да яе, паколькі ён прыйшоў да тэатра, акрылены імкненнем узвысіцца над гэтай рэчаіснасцю, развіць у сабе жадаючага панавання бюргера.
Вельмі паказальная эвалюцыя, якая адбылася з выявай Праметэя, які зноў узнікае ў творчасці Гётэ ў пачатку XIX ст. («Пандора»). Некалі мяцежны праціўнік Зеўса малюецца зараз пазбытым сваёй мінуўшчыны бунтарскага запалу, ён вужы толькі майстэрскі рамеснік і мудры апякун людскіх рамёстваў, яго дапаўняе Эпіметэй, што з’яўляецца цэнтральным персанажам п’есы, сузіральнік, чалавек, які наважна цураецца змагання, бунту. У «Пандоры» сустракаюцца словы, гэтак тыповыя для светапогляду Гётэ веймарскага перыяду: «Велічна вы пачынаеце, тытаны, аднак толькі багам дадзена весці да вечна добрага, вечна выдатнага, падайце ім дзеяць… бо з багамі не павінен раўнавацца ніводны чалавек». Усталяваны парадак святкуе, асоба павінна зрачыся ад замахаў на яго, яна павінна дзеяць у строга акрэсленых, предуказанных ёй межах. У эпоху «Буры і напору» Гётэ цешыўся мяцежнай дзёрзкасцю сваіх герояў. Зараз ён цешыцца іх цярплівасцю, іх гатовасцю да самаабмежавання, да адрачэння ад «самаволі». Матыў адрачэння робіцца асноўным матывам у творах спелага і старога Гётэ. На адрачэнне, на ўменне абмяжоўваць свае імкненні Гётэ і яго персанажы глядзяць як на вышэйшую ўчыннасць, ушануй як на закон прыроды. Характэрны падзагаловак рамана «Гады падарожжаў Вільгельма Мейстэра» — «Тыя, што зракаюцца», намякалы на «саюз якія зракаюцца», да якога прыналежыць асноўная маса дзейных асоб рамана (Мейстэр, Ленарда, Ярна-Мантан і інш.). Члены саюза абавязваюцца зрачыся ад замахаў на існы палітычны лад («Неадменнае абавязанне… — не дакранацца ніякіх формаў кіравання… падначальвацца кожнай з іх і не выходзіць з меж яе ўлады»), яны вучацца таймаваць свае парывы, самахоць прымаючы на сябе выкананне розных аброкаў. У сваіх творах веймарскага перыяду Гётэ дакладна імкнецца вычарпаць усе магчымыя віды людскага адрачэння: ён паказвае рэлігійнае адрачэнне («Прызнанні выдатнай душы», VI гл. «Гадоў навукі»), любоўнае адрачэнне («Выбарчае падабенства» — раман, у якім атмасфера ахвярнага адрачэння дасягае высокай напружанасці, «Марыенбадская элегія») і інш.
«Фаўст»
Найболей вядомым стварэннем Гётэ з’яўляецца яго трагедыя «Фаўст», над якой ён працаваў на працягу ўсяго жыцця.
Асноўныя даты творчай гісторыі «Фаўста»:
У «Прафаўсце» Фаўст — вырачаны бунтар, які дарма імкнецца да пранікнення ў таямніцы прыроды, да сцвярджэння ўлады свайго «я» над навакольным светам. Толькі са з’яўленнем пралога «на Небе» (1800) трагедыя засвойвае тыя абрысы, у якіх абвык яе бачыць сучасны чытач. Справы Фаўста атрымваюць новую (запазычаную з Бібліі — Кніга Іова) матываванне. З-за яго спрачаюцца Бог і Сатана (Мефістофель), прытым Бог прадказвае Фаўсту, якому, як і кожнаму шукаламу чалавеку, наканавана мыляцца, выратаванне, бо «сумленны чалавек у сляпым исканьи усё ж цвёрдае ўсвядоміць, дзе правы шлях»: гэты шлях — шлях нястомных імкненняў да адкрыцця сапраўды значнага сэнсу жыцця. Падобна Вільгельму Мейстару, Фаўст, колішне чым выявіць канчатковую мэту свайго існавання, праходзіць шэраг «адукацыйных ступеняў». Першая ступень — яго каханне да наіўнай мяшчаначкі Грэтхен, што канчаецца трагічна. Фаўст пакідае Грэтхен, і тая, у роспачы забіўшы народжанае дзіцё, гіне. Але Фаўст не можа паступіць інакш, ён не можа замкнуцца ў вузкія рамкі сямейнага, пакаёвага шчасця, не можа жадаць лёсы Германа («Герман і Дарацэя»). Ён несвядома імкнецца да больш грандыёзных гарызонтаў. Другая ступень — яго саюз з антычнай Аленай, які павінен сімвалізаваць жыццё, прысвечанае мастацтву.
Фаўст, які быў акружаны аркадская гаямі, на час знаходзіць заспакаенне ў саюзе з выдатнай грачанкай. Але яму не дадзена спыніцца і на гэтай ступені, ён узыходзіць на трэцюю і апошнюю прыступку. Канчаткова адмаўляючыся ад усялякіх парываў у тагасветнае, ён, падобна «тым, што адракаюцца» з «Гадоў вандровак», вырашае прысвяціць свае сілы служэнню грамадству. Задумаўшы стварыць дзяржаву шчаслівых, свабодных людзей, ён пачынае на адваяванай у мора зямлі гіганцкую будоўлю. Аднак выкліканыя ім да жыцця сілы выяўляюць тэндэнцыю ў бок эмансіпацыі ад яго кіраўніцтва. Мефістофель у якасці камандуючага гандлёвым флотам і начальніка будаўнічых работ, насуперак загады Фаўста, знішчае двух дзядкоў земляробаў — Філемона і Баўкіду, якія жывуць у сваёй сядзібе ля старажытнай каплічкі. Фаўст узрушаны, але ён, усё ж працягваючы верыць у перамогу сваіх ідэалаў, да самай смерці кіруе працамі. У канцы трагедыі анёлы ўзносяць душу памерлага Фаўста на неба. Заключныя сцэны трагедыі ў значна большай ступені, чым іншыя творы Гётэ, насычаны пафасам творчасці, стварэння, гэтак характэрным для эпохі Сен-Сымона.
Трагедыя, пісаў на працягу амаль 60 гадоў (з перапынкамі), была пачата ў перыяд «Буры і націску», скончана ж у эпоху, калі ў нямецкай літаратуры панавала рамантычная школа. Натуральна, што «Фаўст» адлюстроўвае ўсе тыя этапы, па якіх варта было творчасць паэта.
Беларускія пераклады
На беларускую мову творы Гётэ перакладалі Ю. Гаўрук, А. Дудар, У. Дубоўка, С. Ліхадзіеўскі, Ю. Таўбін, В. Вольскі, М. Сяднёў, А. Зарыцкі, В. Сёмуха, А. Лойка, Л. Баршчэўскі, У. Папковіч, Я. Бяласін і інш. Шэраг афарызмаў Гётэ перакладзены Я. Барычэўскім.
Першае сербскае паўстанне
Першае сербскае паўстанне 1804—1813 (Први српски устанак) — нацыянальна-вызваленчае паўстанне сербскага народа пад кіраўніцтвам Георгія Петравіча супраць асманскага валадарства. Паўстанне пачалося ў лютым 1804 года ў Бялградскім пашалыку. На баку паўсталых сербаў выступіла Расійская імперыя, якая аказвала грашовую дапамогу і дыпламатычную падтрымку. Францыя, якая падтрымлівала Асманскую імперыю ў барацьбе з Расіяй, і Аўстрыя занялі ў адносінах да паўстання варожую пазіцыю. Першапачатковы поспех быў на баку паўсталых, і ў Бухарэсцкі мірны дагавор 1812 года быў уключаны пункт, які абавязвае Турцыю падаць Сербіі ўнутранае самакіраванне. Паўстанне мела важнае значэнне для станаўлення сербскай дзяржаўнасці, але ў 1813 Асманская імперыя, скарыстаўшыся тым, што Расія была занята вайной з Напалеонам, напала на Сербію і, разграміўшы сербскія войскі, аднавіла ўладу султана.
Перадгісторыя
Сітуацыя ў Асманскай імперыі ў канцы XVIII ст. была крытычнай: краіна без поспеху вяла вайну з Расіяй, на ўскраінах імперыі панавала анархія. Пасля смерці (1789) султана Абдул-Хаміда I на трон узышоў Селім III з намерам рэарганізаваць дзяржаву. Пры падтрымцы групы аднадумцаў з асяроддзя вышэйшай чыноўнай іерархіі новы султан стаў прадпрымаць рэформы ў эканамічнай, адміністрацыйнай, ваеннай і іншых абласцях. Адным з галоўных распачынанняў Селіма III стала расфарміраванне войскаў янычар, якія да гэтага часу сталі неэфектыўныя і з'яўляліся пагрозай для існавання імперыі.
Бялградскі пашалык быў асманскай тэрыторыяй, памежнай з Аўстрыйскай імперый. Мяжа паміж імі праходзіла па рэках Дунай і Сава, і доўгі час была арэнай баявых дзеянняў. Асноўную частку насельніцтва пашалыка складалі сербы. Адначасова з гэтым значная частка сербаў пражывала на сумежнай аўстрыйскай тэрыторыі і мела вызначаныя нацыянальна-царкоўныя правы. У горадзе Срэмскі-Карлоўцы знаходзіўся сербскі мітрапаліт.
Для стабілізацыі сітуацыі ў Бялградскім пашалыку і прыцягненне сербаў на бок рэформ, султан сваімі распараджэннямі дараваў мясцоваму насельніцтву асобныя прывілеі. У прыватнасці, было пашырана мясцовае самакіраванне сербскіх князёў, а для барацьбы з янычарамі, выгнанымі з пашалыка, было дазволена сфарміраваць 15-тысячны сербскі корпус.
Аднак распачаты Егіпецкі паход Наполена ўнёс карэктывы ў планы султана, і з ваенна-стратэгічных меркаванняў у 1799 годзе Селім дазволіў янычарам вярнуцца ў Бялград. У 1801 годзе янычары здзейснілі ў Бялградзе пераварот, забілі Хаджы Мустафу-пашу, які прыводзіў у жыццё рэформы султана, і ўсталявалі дыктатуру чацвёркі янычарскіх военачальнікаў. Янычары адабралі ў турэцкіх ваяроў-спахіяў атрыманыя ад султана зямельныя надзелы ў Бялградскім пашалыку. Сербы былі пазбаўлены прывілеяў, падараваных раней. Выраслі падаткі і паборы, была ўведзена гандлёвая манаполія.
У лістападзе 1803 года султан даў дазвол сербам і туркам-спахіям на сумесны выступ супраць янычараў. Пачалася мабілізацыя, якую з сербскага боку ўзначалілі Георгій Пятровіч Карагеоргій на поўначы пашалыка, у Шумадзіі, і ў заходнім раёне Валева. Янычары ў адказ учынілі (напачатку1804) «разню князёў», вынішчыўшы па розных дадзеных ад 70 да 150 чалавек, што і паслужыла непасрэдным штуршком да пачатку Сербскага паўстання.
1804
У адказ на разню і зверствы янычараў паўсюдна сталі арганізоўвацца паўстанцкія атрады, якія знішчалі янычарскія пункты праўлення на месцах і блакавалі найважныя іх умацаванні. 14 лютага 1804 года ў зборы сербскіх старэйшын у Арашацэ вярхоўным правадыром паўстання быў абраны Карагеоргій.
На першым этапе паўстання султанская ўлада галоўным чынам падтрымлівала сербаў у барацьбе супраць дыктатуры янычараў. У дапамогу паўстанцам быў адпраўлены з войскам візір Баснійскага пашалыка Бекір-паша. Адначасова сербскія паўстанцы накіравалі ліст рускаму паслу ў Канстанцінопалі Італінскаму з прашэннем пра падтрымку.
У чэрвене-ліпені 1804 янычарскія начальнікі былі зрынуты і забіты, законная ўлада султана на тэрыторыі Бялградскага пашалыка была адноўлена. Аднак, хваляванні і сутычкі паміж сербамі і рэшткамі янычараў працягваліся, што прывяло да новага ўздыму паўстання.
1804—1807
Напачатку другога этапу паўстання паўстанцы абвяшчаюць патрабаванні надання шырокай палітычнай аўтаноміі Бялградскаму пашалыку ў складзе Асманскай імперыі, залежнасць ад якой павінна была выяўляцца толькі ў выплаце даніны і ўдзеле сербаў у войнах з ворагамі імперыі. У жніўні 1804 на зборы старэйшын ва Врачары было вырашана прасіць Расію пра дапамогу здабыць і гарантаваць гэты новы статут. Ідэі сербаў знайшлі падтрымку спачатку ў таварыша міністра замежных спраў Расійскай імперыі Адама Чартарыйскага, а затым і ў імператара Аляксандра I — Расія стала афіцыйным патронам сербаў у барацьбе за аўтаномію.
У канцы красавіка 1805 года ва ўрочышчы Печаны ў сяла Астружніца сабралася новая скупшчына, на якой было складзена прашэнне султану, з патрабаваннямі сербаў. Улады наўмысна зацягвалі пачатак перамоў з прыбыўшай дэлегацыяй і адначасова рыхтавалі сілы для ліквідацыі паўстання. Кіраўніком падаўлення сербскага мецяжу быў прызначаны Хафііз-паша.
8 жніўня 1805 падчас бітвы ў сяла Іванковац сербскія фарміраванні разбілі 15-тысячнае войска Хафіза. Пасля гэтага сербы былі афіцыйна абвешчаны мяцежнікамі, а ўсе мусульмане імперыі былі закліканы да святой вайны супраць іх. Сербская дэлегацыя збегла з Канстанцінопаля на караблі ў Адэсу.
На працягу года войска паўстанцаў паступова займалі землі Бялградскага пашалыка і месцамі ўжо выходзілі на сумежныя з пашалыком тэрыторыі, таксама населеныя сербамі.
Напачатку жніўня 1806 года паўстанцы атрымалі яшчэ адну перамогу ў Бітве пры Мішары, якая сарвала планы ліквідаваць мяцеж сілай. Улады імперыі, былі вымушаны пайсці на кампраміс і 3 жніўня 1806 склалі ў Канстанцінопалі з сербамі так званы Ічкаў мір.
Пачатак руска-турэцкай вайны і ўвод рускага войска ў Румынскія княствы прывялі да новага выбліску сербскага паўстання — 14 снежня 1806 года войскі паўстанцаў пад кіраўніцтвам Карагеоргія ўзялі крэпасць Бялграда.
Здзейснены сербамі гвалт канчаткова разарваў кантакты паўстанцаў з афіцыйнай уладай імперыі. Лозунг пра сербскую аўтаномію ў рамках імперыі перарос у патрабаванне незалежнай Сербіі. Зацвердзіўся замежнапалітычны курс, арыентаваны на Расію і цеснае супрацоўніцтва з рускім войскам у барацьбе з асманскім войскам.
1807—1812
Тым часам у Канстанцінопалі адбыўся дзяржаўны пераварот — 29 мая 1807 года янычары зрынулі Селіма III і прывялі да ўлады Мустафу IV.
17 чэрвеня 1807 рускі атрад колькасцю 1000 чалавек пераправіўся на правы бераг Дуная, злучыўся з сербамі і пачаў аблогу крэпасці Негоцін. 25 чэрвеня 1807 Расія склала з Французскай імперыяй Тыльзіцкі мір, па якім абавязвалася спыніць ваенныя дзеянні на Балканах, з прычыны чаго 2 жніўня 1807 склала з Асманскай імперыяй Слабадзейскае перамір'е. Баявыя дзеянні паміж Расіяй і Турцыяй былі прыпынены, але перамір'е не распаўсюджвалася на паўсталых сербаў.
У той жа дзень, 2 жніўня 1807 года, расійскі ўпаўнаважаны Радафінікін прыбыў у Бялград.
Руска-турэцкае перамір'е было ўспрынята ў Сербіі вельмі негатыўна.
Увосень 1807 года ў становішчы перамір'я новы султан распачаў спробу ўрэгуляваць адносіны з сербамі, падаўшы ім жаданую перш аўтаномію. Увесну 1808 года сербы вялі перамовы з уладамі Аўстрыйскай імперыі, але яны скончыліся безвынікова.
У канцы лістапада 1808 года ў вёсцы Тапола Карагеоргій быў абвешчаны вярхоўным кіраўніком Сербіі са спадчыннай уладай.
22 сакавіка 1809 года рускія войскі пад камандаваннем Празароўскага аднавілі баявыя дзеянні супраць турак, пра што неадкладна быў апавешчаны Карагеоргій. Сербы распачалі наступ адразу па чатырох кірунках: на ўсход — на Відын, на паўднёвы ўсход — на Ніш, на захад — у Боснію і на паўднёвы захад — у Стары-Улах.
Першапачаткова наступ быў паспяховым, але ў маі 1809 года войска, якое накіроўвалася ў Ніш, патрывала паражэнне на гарэ Чэгар, а ў ліпені 1809 года туркі ўзялі Дэліград, дарога на Бялград была адкрыта. Толькі дзякуючы дзеянням рускіх, якія распачалі генеральны наступ, асманскія войскі былі адкінуты да Ніша (кастрычнік 1809).
З ліпеня па кастрычнік 1810 года сумесна з рускім войскам сербам атрымалася аднавіць свой кантроль над усімі раней пазбаўленнымі тэрыторыямі.
6—12 студзеня 1811 года ў Бялградзе адбылася скупшчына старэйшын, на якой было абвешчана пра вярхоўную спадчынную ўладу Карагеоргія. Быў утвораны ўрад з 6 апекуноў (міністраў).
2 кастрычніка 1811 года рускія на чале з Кутузавым нанеслі паражэнне туркам пры Рушчуке, што вымусіла апошніх пайсці на перамовы. 16 мая 1812 года быў складзены Бухарэсцкі мірны дагавор паміж Расіяй і Турцыяй. Адмысловым артыкулам дагавора абумаўлялася амністыя сербскім паўстанцам і аўтаномны статут Бялградскага пашалыка, дэталі якога павінны быць абмеркаваны падчас сербска-турэцкіх перамоў.
1812—1813
Сербска-турэцкія перамовы не мелі выніку і ў ліпені-верасні 1813 года падчас наступлення турэцкіх войскаў, і ў адсутнасць падтрымкі сербам з боку Расіі, паўстанцкія сілы былі разгромлены. Нягледзячы на абяцанне амністыі і памілавання Асманская імперыя жорстка расправілася з удзельнікамі паўстання. Пасля паражэння паўстання Карагеоргій бег у Аўстрыю і на наступны год прыбыў у Расію.
Вынікі
Паўстанне пацярпела паражэнне. Галоўным яго вынікам стала тое, што ўпершыню за некалькі стагоддзяў Асманская імперыя ў міжнародным дакуменце, якім з'яўляецца Бухарэсцкі мірны дагавор 1812, прызнала права сербаў на аўтаномію. Падчас паўстання склаліся першыя інстытуты дзяржаўнай улады адраджаючайся Сербіі.
Шабля
Шабля — халодная зброя, якая складаецца з выгнутага металічнага клінка з лязом на выпуклым боку і рукаяці. Як правіла, з адной завостраннай часткай ці з палутарнай заточкай. Сярэдняя даўжыня — 80—110 см. Шаблі ў розных варыяцыях былі шырока пашыраны ва Усходняй Еўропе і Азіі ў перыяд з IX па XX стст. як асноўная зброя (пераважна кавалерыі). У Заходняй Еўропе распаўсюдзілася толькі ў XIV—XIX стст. Праз змену на палях баёў, шабля выціснула меч і іншыя віды халоднай зброі.
Этымалогія
Слова «шабля» паходзіць з венгерскай мовы (szablya ад  — «рэзаць»).
Імаверным з’яўляецца венгерскае паходжанне слова шабля ў польскай (szabla) і нямецкай (Säbel) моў, адкуль яно пайшло ў французскую і англійскую мовы ў выглядзе слова sabre.
Іншая гіпотэза тлумачыць паходжанне гэтага слова ў венгерскай мове ад рэканструяванага дыялектнага цюркскага слова *seble/*sebele «шабля» з метатэзай ад зычных ранняга слова *selebe, якое бярэ пачатак ад тунгуса-маньчжурскага слова *seleme «клінок, жалезны» < *sele «жалеза» + *-me «суфікс прыметніка», замена галосных старажытнавенгерскага *szeble магчымы ўплыў дзеяслова szab- «краіць».
Позняе Сярэднявечча
Шаблі з’явіліся ў VII ст. у цюрак. У VIII ст. распаўсюдзіліся на Далёкім Усходзе, у X ст. з’явіліся на Русі, у XI—XII стст. — у ісламскіх краінах, у XIII ст. трапілі ў Індыю, у XV—XVI стст. — у Заходнюю Еўропу.
З канца XV — пачатку XVI стст. вытворчасць шабляў у арабскім свеце дасягнула ўзроўню, дастатковага для ўплыву на Усходнюю Еўропу, дзе існаваў попыт на імпартныя «ўсходнія» шаблі. Кылыч турэцкага тыпу адрозніваўся ад астатніх шабель масіўнымі клінкамі даўжынёй 88—93 см з ялманню, пры агульнай даўжыне шаблі 96—106 см. Вага такіх шабель дасягала 2,6 кг. Эфес мог дасягаць 22 см. Рукаяць звычайна была зроблена з гранёнай драўлянай трубкі, якая надзявалася на рукаяць з булавешкай. Пазней, наверша рукаяці рабілася з ухілам у бок ляза. Шаблі з параўнальна вузкім клінком без ялмані, якія часткова адносіліся да шамшырам іранскага тыпу, а часткова, магчыма, да захаваўшыся элементаў шабель часоў ардынскага дамінавання на палях баёў, мелі агульную даўжыню 92—100 см пры даўжыні клінка 80—86 см і шырыні ля пяты 3,4—3,7 см.
Усходнееўрапейскія шаблі таксама каваліся пад азіяцкім уплывам. Аднак, з другой паловы XVI ст., у Венгрыі і Польшчы пачалося развіццё рукаяці. У XVII ст. з венгерска-польскіх шабель вылучылася гусарская шабля з закрытым эфесам: з боку ляза да канца перакрыжавання да булавешкі знаходзілася пальцавая дужка, якая абараняла руку; гэта скаба магла быць не злучана з навершам рукаяці. На перакрыжаванні дабаўлялася кольца для вялікага пальца, якое дазваляла хутка мяняць напрамак удару.
На тэрыторыі Рэчы Паспалітай шабля польска-венгерскага тыпу з’явілася ў часы кіравання Стафана Баторыя.
У XVII ст. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і краін-суседак вылучаюцца імпартныя шаблі і шаблі мясцовай вытворчасці. Мясцовыя, як правіла, каваліся пад замежным уплывам. Вылучаюцца: літоўскі, турскі, венгерскі, чаркаскі выраб, на кызылбаскую, нямецкую, а таксама маскоўскую коўку.
У XVI—XVII стст. фармаваліся прыёмы шабельнага фехтавання. Паспяховай была польская школа фехтавання (польск. sztuka krzyzowa), якая складалася з некалькіх відаў сякучых удараў і парыравання. У Рэчы Паспалітай шабля была пераважна шляхецкай зброяй, якая выкарыстоўвалася больш у пяхотным баю, чым у конным. Шаблі з’яўляліся асноўнай доўгаклінковай зброяй казакоў.
У краінах Цэнтральнай і Заходняй Еўропы шаблі атрымалі распаўсюд з другой паловы XVI ст., аднак, упершыню пападаюць туды ў XIV—XV стст. Спачатку распаўсюд быў не шырокі. На ўзбраенні пяхоты, сярод ландскнехтаў, стаяла двуручная шабля грос-месер, якая з’явілася з XV ст. у Венгрыі, і выкарыстоўвалася, пераважна, у школах фехтавання дзюсак. Пачынаючы з другой паловы XIV — першай паловы XV стст. і да XVII ст. выкарыстоўваліся масіўныя шаблі-цесакі, якія, магчыма, вылучыліся з фальшыёнаў пад усходнім уплывам — картэлас (cortelas,, kordelatsch, ), малкус (malchus), сторта (storta), бадэлер (badelaire), кракемарт (craquemarts). У XVI—XVII стст. мела распаўсюд скарочаная «паўсабля» і падобная на абардажную — хенгер (hanger). На працягу XVII ст. у гэтых краінах атрымала шырокі распаўсюд прамая клінковая зброя — шпага, а шаблі атрымалі шырокі распаўсюд толькі ў XVIII—XIX стст.
Новы час
У XVII—XVIII стст., пад усходнееўрапейскім уплывам, шаблі атрымалі распаўсюд на тэрыторыі ўсёй Еўропы. У асноўным яны паходзілі ад польска-венгерскіх шабель і з’яўляліся пераважна зброяй кавалерыстаў.
У Расіі каля 1700 г. Пётр I на ўзбраенне расійскай арміі прыняў шаблю заходняга ўзору. Першасна, шабля трапіла на ўзбраенне драгун. З цягам часу некаторыя пяхотныя падраздзяленні рускай арміі атрымалі шаблі заходніх узораў.
Падчас Егіпецкага паходу Напалеона ў 1798—1801 гг. французы перанялі шаблі мамлюкскага тыпу, пасля чаго, пад уплывам французскай моды, шаблі гэтага тыпу атрымалі распаўсюджанне па Еўропе. Прыблізна з гэтага часу на ўзбраенні асобных радоў і відаў войск пачалі з’яўляцца варыяцыі шабель паводле віду і вагі.
У еўрапейскіх арміях Новага часу шаблі мелі клінкі сярэдняй крывізны (45—65 мм), эфесы з грувасткімі гардамі ў выглядзе 1—3 скоб ці чашападобныя. Агульная даўжыня складала 1100 мм, даўжыня клінка 900 мм, а вага без ножан да 1100 г, маса з металічнымі ножнамі павялічвалася да 2300 г. У канцы XIX ст. крывізна змяншаецца да 35—40 мм, што пашырае функцыянал шаблі з рубячай да рубяча-калючай зброі.
У тым ці іншым выглядзе шабля выкарыстоўвался на войнах да канца 1940-х гг. На сённяшні дзень гэта пераважна цырыманіяльная зброя.
Тэхналогія вырабу
Першыя шаблі былі атрыбутам воінаў з прывілеяванага асяродку і, як правіла, інкрусціраваліся золатам і срэбрам. Клінкі кавалі па складаным шматслойным тэхналогіям, характэрным для дарагіх мячоў, сутнасцю якіх была зварка жалезных і стальных пласцін. У XII—XIII стст. шаблі атрымліваюць шырокі распаўсюд, што адбылося адначасова і са спрашчэннем тэхналогіі вытворчасці. З гэтага часу большасць клінкоў рабілася шляхам наваркі стальнога ляза ці цэментацыяй суцэльнажалезнай паласы. З XII ст. шаблі ісламскіх краін рабіліся з навугляроджаных нарыхтовак, якія ў выніку асаблівай шматразовай закалкі атрымлівалі ідэальнае спалучэнне глейкасці і цвёрдасці, а край ляза атрымліваўся асабліва цвёрдым.
З другой паловы XVI ст. у Еўропе, а з сярэдзіны XVII ст. і на тэрыторыі Усходняй Еўропы, пачалі рабіць шаблі з перадзельнай сталі.
Рукаяць складалася з двух драўляных ці касцяных накладак, якія фіксіраваліся заклёпкамі. Існавала рукаць суцэльная з адтулінай для ўсталявання на хвосцік. Спералу, паміж плечыкамі і клінка з рукаяццю была зафіксавана металічная перакрыжаванне, якое абараняла руку. На дальнеўсходніх шаблях гардай была не перакрыжаванне, а цуба. З цягам часу еўрапейскія гарды ўскладняліся.
Ножны
Шабельныя ножны былі драўляныя, абцягнутыя скурай, аксамітам і саф’янам. У XIX—XX стст. пачынаюць вырабляць металічныя ножны, час ад часу з аксідаванай сталі, храмаваннем ці нікеляваннем звонку.
IC 5196
IC 5196 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральная галактыка) ў сузор’і Тукан.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
NGC 2590
NGC 2590 (іншыя абазначэнні — IC 507, UGC 4392, MCG 0-22-10, ZWG 4.20, IRAS08224-0025, PGC 23616) — галактыка ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Герасім Васілевіч Якушка
Гера́сім Васі́левіч Яку́шка (, в. Паддуб’е, цяпер Магілёўскі раён, Беларусь — 6 студзеня 1942, Мінск) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Магілёўскае рэальнае вучылішча (1918). Бацька прадаў каня, каб сын паехаў паступаць у Петраградскі інстытут грамадзянскіх інжынераў, дзе Герасім вучыўся ў 1918—1924 гадах. Па сканчэнні інстытута Герасім Якушка накіраваны працаваць у Менск. Пачынаў 20-гадовую кар’еру інжынерам Мінбуда (1924—1928), затым працаваў прарабам будаўнічага трэста (1928—1929), тэхнічным кіраўніком гандлёва-будаўнічага трэста (1929), галоўным інжынерам трэста (1930), тэхнічным дырэктарам трэста Мінбуда (1931—1933). Член Саюза будаўнікоў (1928) і Саюза архітэктараў СССР (1935). Галоўны архітэктар Мінска (1936—1941).
У 1936 годзе сваімі рукамі пабудаваў дом на вуліцы Бібліятэчнай, паблізу цяперашняга Дома прэсы, побач сядзіб мастакоў Бембеля і Гусева.
Памёр ад тыфу 6 студзеня 1942 года ў Мінску. Пахаваны на Вайсковых могілках.
Сям’я
Брат Герасіма Якушкі — Піліп, таксама вучыўся на архітэктара, быў будаўніком, яго дачка — пляменніца Герасіма — Вольга Якушка, вядомы навуковец-географ.
Абедзве дачкі працягнулі дзейнасць бацькі, Нона (нар. 1937) — архітэктар, Ала (нар. 1940, у шлюбе Тацьянок) — будаўнік.
Творчасць
Найвышэйшымі творчымі дасягненнямі адзначана 2-я палова 1930-х гадоў. Паводле праектаў Герасіма Якушкі ў Менску, Магілёве, Барысаве і іншых гарадах БССР было пабудавана каля двух дзясяткаў арыгінальных жылых дамоў і грамадскіх будынкаў. У 1941 годзе пачаў праект рэканструкцыі плошчы Памяці ахвяр 1905 года ў Мінску (цяпер Прывакзальная плошча), планавалася пашырыць яе, пабудаваць па перыметры новыя дамы, паставіць помнік ахвярам Курлоўскага расстрэлу.
Значэнне творчасці
На думку беларускага гісторыка архітэктуры Вячаслава Чарнатава, «''Якушка пабудаваў будынкі, якія таксама паўплывалі на фарміраванне аблічча сучаснага горада [Мінска], ён удзельнічаў у карэкціроўцы генеральнага плана горада ў 1939—1940 гадах. Праект забудовы праспекта Незалежнасці паміж плошчамі Перамогі і Якуба Коласа быў часткова ажыццёўлены, фрагментамі захаваўся''».
Мадонна дэла Лоджыа (карціна)
«Мадонна дэла Лоджыа» (Madonna della Loggia) — адна з ранніх прац Бацічэлі, напісаная маслам на дрэве ў 1467 годзе. Карціна знаходзіцца ў галерэі Уфіцы. Памер карціны 72×50 см. Карціна незвычайная тым, што Мадонна з немаўлём намаляваны на фоне лоджыі. Выканана ў перыяд навучання мастака ў фра Філіпа Ліпі.
Байкальск
Байкальск (Байкальск) — горад (з 1966 г.) ў Расіі, у складзе Слюдзянскага раёна Іркуцкай вобласці. Насельніцтва 15,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1961 годзе.
Горад размешчаны на паўднёвым беразе возера Байкал, за 162 км на поўдзень ад Іркуцка. Чыгуначная станцыя на Транссібірскай магістралі. Прамысловасць — «Байкальскі цэлюлозна-папяровы камбінат». У горадзе знаходзіцца вядомы горналыжны комплекс.
Чыжоўка-3
Чыжоўка-3 (Чижовка-3) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Любаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Чыжоўка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Геаграфія
Праз вёску праходзіць аўтадарога.
Вячаслаў Якаўлевіч Семянько
Вячаслаў Якаўлевіч Семянько (нар. 3 мая 1947, Астрашыцкі Гарадок, Мінская вобласць) — беларускі графічны дызайнер і сцэнограф.
Дацэнт кафедры графічнага дызайну Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.
Біяграфія
У 1976 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут.
З 1986 года загадчык кафедры дызайну БДАМ.
Жыве і працуе ў Мінску.
Творчасць
У 1985 годзе галоўны мастак палітычнай праграмы ХІІ Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў (Масква).
Таксама рабіў афармленне свят да 40-годдзя Курскай бітвы (Белгарад); 500-годдзя Францыска Скарыны (Мінск і Полацк); 200-годдзя Адама Міцкевіча (Навагрудак).
Зараз займаецца VR-абстракцыянізмам.
7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія
7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія (горная) (7-я дшд(г)), злучэнне Паветрана-дэсантных войскаў Расіі. Сфармавана 15 кастрычніка 1948 года на базе 322-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага ордэна Кутузава 2-й ступені палка 8-го гвардзейскага паветрана-дэсантнага корпуса ў г. Полацку Беларускай ваеннай акругі. Адразу ж была перадыслакавана ў гарады Каўнас і Марыямпаль Літоўскай ССР. Асабовы склад злучэння ўдзельнічаў у аперацыях па блакаванню і знішчэнню фашысцкіх памагатых з ліку літоўскіх нацыяналістаў. Дывізія прымала ўдзел у падзеях у Венгрыі (1956) і Чэхаславакіі (1968).
Чэрскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Чэ́рскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Чэрск.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Дамачаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. З 17 снежня 1956 года ў складзе Брэсцкага раёна. 18 снежня 1972 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Дамачаўскага пассавета.
Вінсент дзю Віньё
Вінсент дзю Віньё (Vincent du Vigneaud; 18 мая 1901, Чыкага, Ілінойс, ЗША — 11 снежня 1978, Уайт Плэйнс, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі біяхімік.
Даследаванні інсуліну
Абель закрышталізаваў інсулін ў 1926 годзе, і затым Енсэн, Вінтэрштайнер і дзю Віньё вывучылі склад кіслотных гідралізатаў крышталічнага гармона. Нягледзячы на даволі прымітыўныя метады, даступныя ў той час, была выяўлена прысутнасць у гідралізаце цыстына і іншых разнастайных амінакіслотах. На гэтай падставе была зроблена выснова аб тым, што інсулін з’яўляецца бялком. Пазней дзю Віньё выказваўся па гэтай нагодзе: «Цяпер можа здацца дзіўным казаць аб працы, якая даказвае бялковую прыроду інсуліну, таму што ў цяперашні час тое, што гармон можа быць бялком, або тое, што бялок можа быць гармонам, з’яўляецца агульнавядомым фактам, аднак у той час (1928 год) гэты пункт гледжання быў прыняты неахвотна». На думку таго часу моцны ўплыў аказвалі канцэпцыі хімічнай прыроды ферментаў Р. Вільштэтэра, лічылася, што ферменты складаюцца з малой функцыянальнай часткі — каферменту і бялковага носьбіта.
Даследаванні біяціну
Поль Дзьёрдзь папрасіў дзю Віньё дапамагчы ўсталяваць хімічную прыроду біяціну печані, які назваў Дзьёрдзь вітамін H. У пацукоў, якія атрымлівалі рацыён, які змяшчае вялікую колькасць сырых яечных бялкоў у якасці крыніцы бялку, развіваўся цяжкі дэрматыт і нервовыя засмучэнні, і яны гінулі, калі ўмовы не змяняліся. Пэўныя прадукты харчавання, такія як печань і дрожджы, утрымліваюць рэчыва, здольнае прадухіліць і вылечыць гэтыя засмучэнні. Лекавы фактар Дзьёрдзь назваў вітамінам H (ад нямецкага слова haut, якое пазначае скуру). Біяцін, фактар росту дрожджаў, быў выдзелены з яечных жаўткоў Кеглам і Тэнісам. Дзю Віньё, Дзьёрдзь і супрацоўнікі змаглі вылечыць сіндром яечнага бялку (дэфіцыт вітаміна H) пры дапамозе чыстага біяціну Кегла, прадэманстраваўшы, што вітамін H і біяцін з’яўляюцца адным і тым жа злучэннем. Біяцін быў выдзелены з экстракта печані і малака ў Карнельлскіх лабараторыях, і была выяўлена яго хімічная структура. Структура, выяўленая дзю Віньё і супрацоўнікамі, была пацверджана хімічным сінтэзам ў лабараторыях Мерка. Біяцін, упершыню выяўлены як фактар росту дрожджаў, апынуўся важным вітамінам млекакормячых.
Даследаванні пеніцыліну
Другая Сусветная вайна перапыніла працы лабараторыі, і дзю Віньё быў запрошаны ў ваенны камітэт медыцынскіх даследаванняў, каб далучыцца да навукоўцаў ЗША і Англіі для сумесных намаганняў па працы над хіміяй пеніцыліна. Карнельская лабараторыя ўнесла значны ўнёсак у вывучэнне хіміі пеніцыліну. Магчыма, найбольш важным вынікам з’яўляўся сінтэз мікраколькасцей антыбіётыка, і доказ яго ідэнтычнасці з прыродным злучэннем.