cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мова Нанова Мінск. Першы сезон
Заняткі № 9
Адбыліся 10 сакавіка 2014 года. Тэма заняткаў: «Зоркі». Сабралася каля 220 чалавек. У граматычнай частцы слухачы паспрабавалі вывучыць тапаніміку — паходжанне і правапіс назваў беларускіх паселішчаў. Таксама смяяліся разам з некаторых недарэчных выпадкаў, якія ўзніклі за савецкім часам. Астраном Віктар Малышчыц расказаў, якія зоркі і сузор'і можа пабачыць кожны. Віктар прадэманстраваў студэнтам начныя фота і відэа зорнага неба. Музычнай зоркай вечара стаў Віктар Шалкевіч, які, апроч спеваў, прадэманстраваў слухачам урывак са свае будучае кнігі.
Заняткі № 10
Адбыліся 17 сакавіка 2014 года. Тэмай заняткаў было «Кіно». Адразу была граматыка, студэнты утваралі ад назоўнікаў магчымыя клічныя формы. Потым студэнтам паказалі першыя беларускія фільмы «Лясная быль» і «Прастытутка». Андрэй Кім разам з акцёрамі тэатра Ганнай Хітрык. і Уладзімірам Глотавым расказаў, як адбываецца агучванне фільмаў па-беларуску, а Ганна і Уладзімір прадэманстравалі слухачам, як гэта робіцца. Пасля слухачы паспрабавалі самі гэта зрабіць. Музычным госцем занятку быў гурт «Вурай», спявалі разам са слухачамі, атрымалася вельмі прыгожа і выразна.
Заняткі № 11
Адбыліся 24 сакавіка 2014 года. Тэма: «Мода». Заняткі сабралі каля 230 чалавек. Была размова пра неалагізмы: расшарыць, бэкап, лайкнуць, СПА, трэнд, лук. Усе гэтыя словы патрапілі ў лексікон беларускамоўных людзей. Юрась Адамовіч, стваральнік сайта movananova.by, запрасіў усіх наведваць таксама гурток «Радавод». Слоўнік «Мода» склала і дапамагла прэзентаваць маладая дызайнерка Таццяна Владыка. Запрошанай зоркай стаў славуты мадэльер Саша Варламаў, які распавёў шмат цікавостак пра моду і стыль, а таксама даў канкрэтныя парады прысутным дзяўчатам.
Заняткі № 12
Адбыліся 31 сакавіка 2014 года. Тэма: «Жарты». Заняткі сабралі каля 210 студэнтаў. Напачатку галоўны рэдактар часопіса ARCHE Валер Булгакаў распавёў пра выданне, а таксама пра падрыхтаваныя ім з калегамі кнігі. Для размінкі было праведзена заданне: здагадацца па беларускіх прымаўках на тэму жартаў, якія адпаведнікі яны маюць у рускай мове. У раздзеле «Граматыка», слухачы паспрабавалі вывучыць, калі пісаць пасля прыставак І, Ы, Й. Потым быў інтэрактыў: студэнты па чарзе чыталі матэрыялы з рубрыкі «Жарты» «Нашай Нівы» за 1911 год. Госцем заняткаў быў паэт, перакладнік Андрэй Хадановіч. Спадар Андрэй пачытаў ўласныя жартаўлівыя вершы. Пасля студэнты атрымалі раздрукаваныя сцэнкі п'есы «Дон Жуан» (тэатр Янкі Купалы), якую пераклаў Андрэй Хадановіч — і мелі магчымасць на занятках прадэманстраваць свой талент у гэтай дзеі. Пад канец Андрэй Хадановіч выканаў пад гітару некалькі сваіх гумарыстычных песень.
Заняткі № 13
Адбыліся 7 красавіка 2014 года. Тэма: «Горад». На занятках прысутнічала больш за 300 чалавек. У той вечар заняткі пачалі з чытання верша Ларысы Геніюш — ушанаваўшы гэтак дзень памяці паэткі. Студэнты пазнаёміліся с кніжнай навінкай — апошнія вершы Рыгора Барадуліна «У неба пехатою». Потым вядоўцы адказвалі на пытанні і прапановы, якія паступілі на ўсеагульным анкетаванні студэнтаў «Мовы Нановы». У граматычнай частцы была размова пра павелічальныя і памяншальныя формы назоўнікаў. Слухачы курсаў разабралі слоўнік па тэме «Горад» і даведаліся пра ўнікальнага менскага мэра Караля Чапскага. Пасля Алеся Літвіноўская і Глеб Лабадзенка правялі віктарыну на веданне самых старых будынкаў Менска і пазнаванне на старых фота сучасных мясцін горада. Музычным госцем заняткаў сталі Лявон Вольскі і Павал Аракелян. Яны зладзілі практычна паўнавартасны канцэрт з 9 песень, сарваўшы авацыі студэнтаў!
Заняткі № 14
Адбыліся 14 красавіка 2014 года. Тэма: «Адукацыя». Заняткі сабралі каля 230 чалавек. Напачатку слухачы азнаёміліся з цікавымі фактамі з жыцця Браніслава Тарашкевіча. Бо пра «тарашкевіцу» ведаюць усе, а вось з яе аўтарам «блізка знаёмыя» толькі некаторыя. Уласна, гэта стала прадмоваю да граматычнай часткі, дзе падрабязна студэнты разгледзелі адрозненні паміж сучасным акадэмічным правапісам і тарашкевіцай, выканалі адпаведнае заданне. Потым смелыя слухачы прачыталі падборку матэрыялаў па тэме «Адукацыя» з «Нашай Нівы» за 1909 год. У госці на заняткі на гэты раз прыйшлі: выкладчыкі БДУ Зміцер Галіноўскі і Аляксей Кульбіцкі, каардынатар Лятучага ўніверсітэта Таццяна Вадалажская, журналістка Надзея Белахвосцік. Пад канец заняткаў адбылася гарачая дыскусія па тэме «Адукацыя». Выказаліся многія слухачы курсаў, атрымаліся файныя дэбаты.
Заняткі № 15
Адбыліся 21 красавіка 2014 года. Тэма: «Вялікдзень». Гэты вечар быў прысвечаны святу — Вялікдзень. Пачаліся заняткі з чытання велікодных вершаў беларускіх класікаў — Янкі Купалы, Якуба Коласа, Рыгора Барадуліна, Наталлі Арсенневай, Ларысы Геніюш… У граматычнай частцы Алеся Літвіноўская распавяла пра нялёгкую тэму скланення і паходжання беларускіх прозвішчаў. Госці заняткаў — этнограф Святлана Сігаева і тэолаг Ірына Дубянецкая — распавялі пра паганскі і хрысціянскі аспект свята, пра велікодныя традыцыі, гульні, гісторыю і сучаснасць гэтага свята. Музычным госцем на гэты раз быў гурт Shuma. Дзяўчаты (Руся і Надзея) праспявалі шмат песень і атрымалі за гэта вялікія апладысменты.
Заняткі № 16
Адбыліся 28 красавіка 2014 года. Тэма: «Тэатр». На занятках прысутнічала каля 210 слухачоў. Пачаліся заняткі з прагляду фотаздымкаў з адкрыцця курсаў Мова Нанова ў Брэсце, куды прыйшло пад 90 чалавек! Потым былі прагледжаны працы мультыплікатара Міхаіла Тумелі. У граматычнай частцы адбылася размова пра сінонімы. Аказалася, што беларуская мова вельмі багатая, нават слухачы да кожнага слова паспрабавалі ды падабралі шмат сінонімаў. Тэатральны крытык Вячаслаў Ракіцкі зрабіў экскурс у гісторыю беларускага тэатра, а таксама падзяліўся ўласным бачаннем тэатра і ролі тэатра ў грамадстве. Пасля галоўны рэжысёр Купалаўскага тэатра Мікалай Пінігін выказаў сваё бачанне: у нацыянальным тэатры ў кожным спектаклі беларускіх аўтараў нацыянальны складнік мусіць быць галоўны. Распавёў і пра праблемы, і пра радасці, падзяліўсмя планамі на будучыню і ўласным бачаннем заўтрашняга дня Купалаўскага тэатра. Пад канец заняткаў Віталь Краўчанка паказаў сваю пастаноўку — урывак з «Запісак афіцэра Чырвонай Арміі» паводле аднайменнага рамана Сяргея Пясецкага ў выкананні студэнтаў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (творчыя майстэрні заслужанага дзеяча мастацтваў РБ Лідзіі Манаковай і лаўрэата Дзяржаўнай прэміі РБ Мікалая Пінігіна). У пастаноўкі Віталя Краўчанкі прынялі удзел: Антон Макуха, Алена Ганум, Лізавета Ільеўская, Дыяна Камінская, Кацярына Жылякова.
Заняткі № 17
Адбыліся 5 мая 2014 года. Тэма: «Камп’ютары». У гэты вечар прыйшло пад 270 чалавек. Пачаліся заняткі з хвіліны памяці Анатоля Сыса — слухачы прачыталі вершы беларускага паэта. Пасля супрацоўніца кампаніі velcom Маша Шашытайшвілі паказала іміджавыя беларускамоўныя ролікі кампаніі і распавяла пра адмысловую іміджавую стратэгію velcom. У граматычнай частцы студэнты разам з Алесяй Літвіноўскай разабралі ступені параўнання прыметнікаў. Слухачы курсаў Максім Умецкі і Таццяна Крывіцкая правялі майстар-клас па пісанні артыкулаў у Вікіпедыю. Супрацоўнік Акадэміі навук Юрась Гецэвіч распавёў пра створаную ім праграму па сінтэзаванні беларускага маўлення. Шаноўны Мікола Савіцкі распавёў пра сваю працу — тлумачальны слоўнік па інфарматыцы на 3000 слоў. Потым быў разабраны слоўнік «Кампутар». Пасля Глеб Лабадзенка расказаў пра гендырэктара Майкрасофта Стывэна Балмера, дзед якога паходзіць з Пінска. Музычным госцем заняткаў у гэты вечар быў Зміцер Вайцюшкевіч, які даў паўнавартасны канцэрт, а таксама распавёў шмат цікавага.
Заняткі № 18
Адбыліся 12 мая 2014 года. Тэма: «Чалавек і закон». На пачатку ў граматычнай частцы студэнты курсаў разгледзелі беларускія прыназоўнікі і спецыфіку іх ужывання. Для слухачоў быў падрыхтаваны слоўнік прававой лексікі, а таксама інфармацыйная брашура па абароне моўных правоў. Падчас дыскусіі на актуальныя прававыя пытанні, такія як права на выкарыстанне роднай мовы, смяротнае пакаранне, адказнасць за распаўсюд наркотыкаў, госці курсаў — праваабаронцы Дар'я Каткоўская і Андрэй Палуда, журналіст Яўген Валошын — адказалі на гарачыя пытанні слухачоў. Пад канец лідар гурта Handmade Яўген Валошын выканаў песню.
Заняткі № 19
Адбыліся 19 мая 2014 года. Тэма: «Раслінны свет». Спачатку, Дзяніс Бурко прадставіў свой праект Litara-A, дзе вядомыя і звычайныя людзі чытаюць на відэа вершы па-беларуску. Дзяніс запрасіў далучыцца да праекта кожнага са слухачоў Мовы Нановы! У граматычнай частцы была размова пра спосабы ўтварэння назоўнікаў, вучыліся ўтвараць іх правільна. Потым выступіў мастацтвазнаўца Сяргей Харэўскі. За 15 хвілін слухачы даведаліся пра 56 беларускіх назваў раслін! Студэнтка курсаў, фларыстка Людміла Карабань падрыхтавала цікавы аповед і слайдшоў па гісторыі фларыстыкі і яе сённяшнім дні ў Беларусі. Пасля адбылося групавое заданне — трэба было дапісаць верш па адным радку. Пад канец легендарная рок-князёўна Кася Камоцкая — парадавала студэнтаў міні-канцэртам.
Заняткі № 20
Адбыліся 26 мая 2014 года. Тэма: «Інваліднасць». Пачаліся заняткі з граматычнай частцы у якой была размова пра значэнне («гэнтымалогію») словаў. Лексічная тэма заняткаў — Інваліднасць. Быў разабраны слоўнік тэрмінаў па тэме. У госці ў той вечар завіталі — Дар'я Ліс, Ксенія Шталянкова, Марына Каліноўская, Даніла Уладамірскі. Госці абмеркавалі жыццё і цяжкасці чалавека з інваліднасцю, у прыватнасці вазочніка. Таксама былі і паэтычныя госці заняткаў — Вера Бурлак, Віктар і Кастусь Жыбулі.
Заняткі № 21
Адбыліся 2 чэрвеня 2014 года. Тэма: «Казкі». У гэты вечар прыйшло больш за 200 чалавек. Напачатку прыгадвалі паэта Генадзя Бураўкіна, з якім Беларусь развіталася ў субботу 31 траўня. Шмат словаў сказаў ягоны сябар, паэт і літаратуразнаўца Міхась Скобла. Студэнт курсаў Алег Лысюк распавёў гісторыю поспеху: як ён адсудзіў у «Еўраопта» 18 мільёнаў рублёў, пры гэтым адказваючы ў судзе па-беларуску. У граматычнай частцы студэнты разглядалі ацэначныя формы прыметнікаў — таўшчэзны, таўсцюсенькі, таўставаты, таўставаценькі і г.д. Казачнікі Алена Масла і Серж Мінскевіч шакавалі публіку: аказваецца, у беларусаў больш чым у каго сюжэтаў для казак: каля 500! Творчае заданне было напісаць групавую казку. Студэнты курсаў Вераніка Фаміна і Бэла Кавалькова паказалі лямцавую батлейку «Мама Му прыбірае». А Vuraj Hurt паказаў урывак з свае казачнае праграмы, а таксама зладзіў улюбёны занятак нашых студэнтаў групавыя спевы.
Выпускны
9 чэрвеня адбыўся выпускны першага сезона курсаў. У госці ў гэты вечар прыйшлі філосафы Валянцін Акудовіч і Уладзімір Мацкевіч. Спявалі — гурт HandmadE, Лявон Вольскі і Павал Аракелян.
Хадасы (Камянецкі раён)
Хадасы́ (, Ходосы) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Дзмітровіцкага сельсавета.
Гісторыя беларускай мовы
Гісторыя беларускай мовы — працэс непарыўнага развіцця беларускай мовы са старажытнай праіндаеўрапейскай протамовы.
Беларуская мова з’яўляецца старажытнапісьменнай, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за 10 стагоддзяў. Мова беларускага народа склалася ў XIV—XVI стагоддзях, калі землі сучаснай Беларусі ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Літоўскага.
У познім XVII — пач. XIX ст. у Рэчы Паспалітай жывая старабеларуская гаворка захоўвалася толькі на беларускіх землях і ў простага народа, да пары — у драбнейшай шляхты. Сацыяльная верхавіна грамадства, выхаваная ў польскай культуры, лічыла беларускую мову наогул непрыдатнай для выкарыстання ў літаратуры. Менавіта ў гэты перыяд беларусы зведалі асабліва моцны ўціск паланізацыі. Пасля паўстанняў 1830 і асабліва 1863 гадоў паланізацыя, якую праводзілі тагачасныя мясцовая буйная шляхта і каталіцкае духавенства, змянілася русіфікацыяй, якую праводзіў царскі ўрад.
Узоры жывой старабеларускай гаворкі траплялі ў літаратуру пераважна ў творах «школьнай драмы», з якіх толькі адзін быў пры сваім з’яўленні надрукаваны (сатыра «Вітанне на першы выезд з Каралеўца…», 1642), рэшта засталася ў рукапісах. Гэтыя творы, а дакладней, іх фрагменты, і з’яўляюцца практычна адзінымі ўзорамі жывой беларускай мовы таго часу. Мова іх падобная на народную канца XIX — пач. XX ст., нямала паланізмаў. Запісаныя яны пераважна лацініцай, малая іх частка, што са Смаленскай зямлі — кірыліцай. Апроч таго, некаторыя фанетычныя асаблівасці старабеларускай мовы захаваліся ў помніках пісьменства беларускіх татар канца XVI — пачатку XVII ст. , напрыклад, у кітабах.
Сучасны этап развіцця беларускай мовы ўмоўна адлічваецца ад пачатку XIX стагоддзя, калі былі зробленыя спробы стварэння літаратурнай мовы на аснове народных гаворак.
Старажытнаславянскі перыяд
Лічыцца, што пісьменнасць прыйшла на беларускія землі разам з хрысціянствам у канцы X стагоддзя. Да помнікаў царкоўнаславянскай мовы эпохі Кіеўскай Русі адносяцца перапісаныя са стараславянcкіх арыгіналаў евангеллі і псалтыры, а таксама арыгінальныя творы тыпу «Жыціе Феадосія Пячэрскага», «Сказанне пра Барыса і Глеба», «Слова аб законе і боскай ласцы» мітрапаліта Іларыёна" і інш. Старажытнаруская літаратурная мова на народнай аснове адлюстравана ў такіх творах, як «Аповесць мінулых гадоў», «Павучанне Уладзіміра Манамаха», «Слова пра паход Ігаравы», «Руская праўда» і інш.
Адзначаныя віды пісьменства існавалі і на заходнярускіх землях, дзе неўзабаве ўзнікла беларуская народнасць. Тут таксама перапісвалІся на царкоўнаславянскай мове евангеллі і псалтыры. 3 арыгінальных рэлігійных твораў асабліва вылучаюцца словы, казанні і павучанні выдатнага прамоўцы і публіцыста ХІІ ст. Кірылы Тураўскага. Да таго ж часу адносіцца і дзейнасць пісьменніка Аўрамія Смаленскага, які складаў асобныя зборнікі паводле твораў старажытных царкоўных прапаведнікаў. 3 агіяграфічнай літаратуры таго часу цяпер вядомы «Жыціе Ефрасінні Полацкай», створанае, відаць, у Полацку неўзабаве пасля яе смерці, і «Жыціе Аўраамія Смаленскага», напісанае яго вучнем Яфрэмам у Смаленску на пачатку XIII ст. На заходнярускіх землях побач з царкоўнаславянскай працягвала ўжывацца і старажытнаруская літаратурная мова. У XII—XIII ст. існавала мясцовае полацкае летапісанне.
Старабеларускі перыяд
Умоўна пачатак зараджэння асобнай беларускай мовы адносяць да канца XIII — пачатку XIV стагоддзя. Менавіта ў гэты час у граматах, дзелавой і асабістай перапісцы пачынаюць спарадычна адлюстроўвацца моўныя з’явы, адметная лексіка і фанетыка, якія пазней сталі характэрнымі для беларускай мовы.
Ужо ў XIII стагоддзі ў пісьмовых помніках на беларускіх землях пачынаюць спарадычна трапляцца асаблівасці, характэрныя для сучаснай беларускай мовы. На працягу XIV—XVI ст. пачала складвацца беларуская народнасць з уласцівай ёй моваю, асноўныя асаблівасці якой захоўваюдца ў ёй да нашага часу.
У XIV стагоддзі, пры Альгердзе, старабеларуская мова стала афіцыйнай мовай справаводства ў Вялікім Княстве Літоўскім. Прыкладна з сярэдзіны XV ст. пісьменства на тэрыторыі Беларусі насычаецца спецыфічна беларускімі асаблівасцямі ў такой меры, што пачынаючы з гэтага часу ёсць ужо ўсе падставы гаварыць пра старабеларускую літаратурную мову, якая сваімі арфаграфічнымі, граматычнымі і лексічнымі рысамі прыкметна адрознівалася ад старажытнарускай літаратурнай мовы, але цалкам не перарвала сувязей з ёй. У беларускім пісьменстве старажытнага перыяду старабеларуская пісьмовая мова мела назву «руский языкъ».
Старабеларуская мова ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца XV ст. яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на царкоўнаславянскай мове. Так, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных перакладаў Бібліі Францыска Скарыны, зробленых ім у 1517—19 гадах, — гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы, дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай беларускай, чэшскай і польскай моў. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама латынь, нямецкая, польская і іншыя мовы, старабеларуская мова набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў лексіцы, фразеалогіі і марфалогіі, часткова — у фанетыцы і сінтаксісе) у ходзе Рэфармацыі ў ВКЛ і шырокага размаху друкарскай справы (Васіль Цяпінскі, Сымон Будны і інш.). Пісьмовая «руская мова» ВКЛ у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны Статуты ВКЛ), развітасцю стыляў (дамінаваў афіцыйна-дзелавы стыль, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад царкоўнага стылю, і якім найболей карысталася свецкая шляхта ), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік).
Да нашага часу дайшло каля 600 кніг Літоўскай метрыкі — дзелавога архіва канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, дакументы якога напісаны на старыжытнабеларускай літаратурнай мове. Зводы законаў Вялікага Княства Літоўскага (Судзебнік Казіміра Ягелончыка (1468), Статут ВКЛ у рэдакцыях 1529, 1566 і 1588) таксама напісаныя на старабеларускай мове і ўтрымліваюць вялікую колькасць адметнай беларускай лексікі.
З сярэдзіны XVII ст. у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя ВКЛ пачала дамінаваць літаратурная польская мова. У 1696 годзе быў аб’яўлен закон, паводле якога дзяржаўнаю моваю на беларускіх землях стала польская мова. Старабеларуская мова паслядоўна выцясняецца з ўжытку ў справаводстве і культуры на карысць польскай мовы. У выніку, літаратурна-пісьмовая мова занепадае, развіваюцца толькі жывыя народныя гаворкі.
XIX стагоддзе
У пачатку ХІХ ст. пачалося станаўленне сучаснай беларускай мовы на аснове беларускіх народных дыялектаў і ва ўмовах адсутнасці сталай практыкі пісьма. Агульная арыентацыя на народнае жывое вымаўленне і ігнараванне здабытку старабеларускай літаратурнай традыцыі (этымалагічна-традыцыйнай) абумовілі развіццё мовы без аніякага кодэксу правілаў граматыкі і правапісу, і запатрабавалі выпрацоўвання зусім новых граматыка-арфаэпічных і арфаграфічных нормаў. Не спрыяла хуткаму арфаграфічнаму ўнармаванню і выкарыстанне пісьменнікамі, фалькларыстамі і інш. двух алфавітаў, лацінскага і кірылаўскага.
На распаўсюджанне і выкарыстанне беларускай мовы паўплываў і працяглы палітычны канфлікт паміж расійскімі ўладамі і польскім і паланізаваным дваранствам, у якім абодва бакі спрабавалі атрымаць сімпатыі беларускага сялянства, звяртаючыся да таго з агітацыйнай літаратурай, выдаванай па-беларуску.
Спробы распрацоўкі граматыкі для беларускай мовы рабіліся яшчэ ў канцы ХVIII ст., пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Мяркуецца, што першая такая граматыка — «Граматыка літоўская», рукапіс якой пакуль не знойдзены, была распрацавана Станіславам Богушам-Сестранцэвічам, магілёўскім архіепіскапам. Наступная спроба складання граматыкі беларускай мовы (на аснове кірыліцы) была зроблена Паўлам Шпілеўскім (1846), але рукапіс не быў дапушчаны да друку Расійскай Акадэміяй навук.
У 1835 у Вільні была выдана чытанка для дзяцей «Кароткі збор хрысціянскай навукі. Для сялян рымска-каталіцкай веры, якія гавораць польска-рускай мовай» (выдана польскай лацінкай па-беларуску, тытульная назва па-польску), у 1862 у Варшаве — «Лемантар для добрых дзетак-каталікоў».
У 1839 імператар Мікалай I забараніў ужываць «народную гаворку» ў каталіцкіх храмах; як вынік, тую цалкам замяніла польская.
У верасні 1859 расійскія ўлады забаранілі друк па-беларуску лацінскім алфавітам («польскім шрыфтам»).
У рамках агульнага павароту расійскай палітыкі (: русіфікацыя) друк па-беларуску быў забаронены цалкам (1867). З 1869 было дазволена друкаваць кірыліцай беларускія этнаграфічныя зборнікі.
Адным з першых даследчыкаў беларускай мовы быў Іван Аляксеевіч Нядзёшаў.
Згодна з этнаграфічнымі даследваннямі на Меншчыне ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай.
У 1897, пасля зносін расійскага ўрада з рымскай курыяй пісьмом кардынала Рампалы ад 8.5.1897 № 37522 на імя архіепіскапа Магілёўскага ад імя Папы Льва XIII было павядомлена, што ў тых месцах, дзе беларуская гаворка ўжываецца народам («ubi dialectus alborussica a populo adhibetur»), дазволена святарам ужываць гэту мову ў рэлігійным навучанні народу. Але духавенства не выкарыстала дазволу, аднак, некаторыя пазнейшыя каталіцкія выданні па-беларуску (выданні Пачобкі (1915), «Элементаж для добрых дзетак католікоў» (1906) і інш.) былі спробамі ажыццяўлення гэтай волі рымскага прастолу.
Пачатак XX стагоддзя
Агульная нераспрацаванасць мовы ў пачатку ХХ ст. прывяла да недахопу слоў і выразаў для абазначэння невядомых беларусам-сялянам прадметаў і паняццяў, асабліва адцягненых. Такія неіснуючыя выразы ў пачатку ХХ ст. большасцю тагачасных беларускіх літаратараў і дзеячаў актыўна браліся з польскай мовы. Пазней Тэрміналагічная камісія (1921) паслядоўна перадавала лацінскія і грэчаскія тэрміны з мяккім [л] замест цвёрдага, уводзіла склады [ды], [ты], [дэ], [тэ] і падобныя. На думку Карскага, гэта былі паланізмы, а карані такой практыкі ён бачыў у прынцыпова антырускай арыентацыі тагачаснага беларускага руху.
У процілегласць такой практыцы Карскі ставіў практыку старабеларускага пісьменства, дзе існавалі асваенні пазычанняў накшталт «лацинский» (а не «лятынский» — latinus), «логика» (а не «лёгика» — λογικα), і дзе з’явілася граматыка Сматрыцкага, дзе толькі ў словах, узятых з «ляскай» мовы («лѧски езык» — польская мова), мяккасць [л] абазначалася спалучэннем літар «їо» (напрыклад, «лїосъ»).
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі
Пэўная ўнармаванасць беларускага правапісу была дасягнута толькі пасля 1918, калі ў свет выйшла школьная граматыка Тарашкевіча. Яна была перавыдана Я. Лёсікам у БССР, у нязмененым выглядзе, у 1922 і 1923, і прынята ў школьнай сістэме БССР з 1923. Яна была часткова зменена Я. Лёсікам у 1925, таксама ў форме школьнай граматыкі.
Граматыка Тарашкевіча амаль з пачатку яе практычнага выкарыстання крытыкавалася за рад недахопаў і прабелаў, найперш Я. Лёсікам (з 1920), які ў выніку прапанаваў (1925), разам з братам А. Лёсікам, праект рэформы правапісу і азбукі.
Абмеркаванню праекта братоў Лёсікаў была прысвечана правапісна-азбучная секцыя Беларускай акадэмічнай канферэнцыі (1926). На аснове яе пастаноў над праектам рэформы правапісу ў 1927—1929 працавала Арфаграфічная камісія пад кіраўніцтвам С. Некрашэвіча. Камісія паспела падрыхтаваць і агучыць праект змяненняў беларускага правапісу (1930), але неўзабаве беларускае мовазнаўства, як і наогул беларуская навука, трапіла пад прыцэл чарговай хвалі палітычных рэпрэсій. У выніку, праект быў забаронены як «нацдэмаўскі», было забаронена карыстанне ўсімі працамі рэпрэсаваных мовазнаўцаў, у тым ліку, страцілі нарматыўнасць слоўнікі іх аўтарства.
Ва ўмовах практычнай маўчання дасведчаных мовазнаўчых кадраў і ў напружаным палітычным клімаце пачалася праца над новым нарматыўным руска-беларускім слоўнікам (1931), працягвалася, але тайна, праца і над праектам правапіснай рэформы. У 1933, у агульных умовах узмацнення ідэалагічнага кантролю за культурай у СССР і чарговай хвалі барацьбы з «нацдэмаўшчынай», была праведзена рэформа беларускага правапісу, а фактычна, і граматыкі (1933).
Пасёлкі гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці
У Рэспубліцы Беларусь крытэрыі аднясення населеных пунктаў да катэгорый устаноўлены Законам Рэспублікі Беларусь ад 5 мая 1998 г. № 154—З «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным дзяленні і парадку вырашэння пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання Рэспублікі Беларусь».
Пасёлкі гарадскога тыпу падзяляюцца на наступныя катэгорыі:
Гісторыя беларускай мовы
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі
Змена курсу нацыянальнай палітыкі ў СССР у канцы 1920-х гадоў стала прычынаю гвалтоўнага згортвання палітыкі беларусізацыі і павароту да новага курсу на павялічэнне ролі рускай мовы як «інтэрнацыянальнага сродку зносін» (: русіфікацыя). У 1931—1940 гадах выпуск кніг на беларускай мове ў БССР зменшыўся з 1301 да 375, а на рускай — узрос з 38 да 362 тытулаў. Публічнае карыстанне літаратурнай беларускай мовай стала звязвацца ў грамадскай свядомасці з магчымасцю абвінавачання ў «нацдэмстве».
Пасёлкі гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці
Карта размяшчэння пасёлкаў гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці
Пасёлкі гарадскога тыпу з насельніцтвам:
Гісторыя беларускай мовы
Пад нямецкай акупацыяй
Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) і ажыццяўлення палітыкі «вайсрутэнізацыі» нанова паўстала праблема правапісу. Друкаванне загадаў, абвестак, выпуск газет і інш. адразу запатрабавалі адзінага правапісу, тымчасам рэдактары і супрацоўнікі рэдакцый, прывезеныя ў Беларусь акупацыйнымі ўладамі, не пагаджаліся з усходнебеларускім «бальшавіцкім» правапісам, і многія з іх карысталіся ўласнымі правапіснымі і лексічнымі нормамі. Такі беспарадак падштурхнуў да тэрміновага выдання Краёвым выдавецтвам «Менск» правапісу Тарашкевіча (верасень 1941), першай кнігі, выпушчанай на акупаванай тэрыторыі Беларусі. Кніга выйшла вялікім тыражом (20 тысяч) і прызначалася галоўным чынам для рэдакцый газет і школ. Гэта было моцна скарочанае перавыданне падручніка правапісу, выпушчанага ў Вільні (1925) Р. Астроўскім паводле прац Б. Тарашкевіча і Я. Лёсіка.
Пасёлкі гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці
Колькасць пасёлкаў гарадскога тыпу і іх жыхароў
На 14 кастрычніка 2009 года (перапіс насельніцтва) ў Брэсцкай вобласці Беларусі было 8 пасёлкаў гарадскога тыпу, cярод якіх 7 гарадскіх пасёлкаў і 1 рабочы пасёлак, у тым ліку:
Гісторыя беларускай мовы
Пад нямецкай акупацыяй
Новы правапіс быў выпушчаны агульным тыражом 150 тыс. пад аўтарствам А. Лёсіка ў Мінску (1943), у двух алфавітных сістэмах, і вядомы ў наш час як «8-е выданне правапіс Тарашкевіча», з тым, што пад 7-м выданнем у гэтай нумарацыі вядомае, відаць, т. зв. 6-е выданне правапісу Тарашкевіча, якое выйшла тыражом 100 тыс. у Мінску прыблізна ў снежні 1943.
Пасёлкі гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці
Колькасць пасёлкаў гарадскога тыпу і іх жыхароў
На 1 студзеня 2017 года іх колькасць была тая ж самая.
Спіс пасёлкаў гарадскога тыпу Брэсцкай вобласці
Назвы лацінкай у спісе прыводзяцца адпаведна з афіцыйнымі правіламі транслітарацыі.
Гісторыя беларускай мовы
Пад нямецкай акупацыяй
Тым часам, адметнасцю тагачасных беларускіх выданняў заставаліся адвольнасць і разнастайнасць алфавітных сістэм, непаслядоўнасць правапісу і тэрміналогіі, нават у выданнях школьнага інспектарата.
Новую нявызначанасць і спрэчкі ў беларускім асяроддзі выклікала (снежань 1941) ініцыятыва міністра А. Розенберга аб пераводзе беларускіх школ і друку на «лацінку». Неўзабаве ініцыятыва стала загадам (25.6.1942) аб паступовым увядзенні «лацінкі» ў народныя школы Беларусі: у 1942/1943 яна ўводзілася ў першыя і часткова другія класы, апроч таго, яе вывучэнне рэкамендавалася і ў астатніх класах пачатковых школ.
Адзначаецца, што выданні, надрукаваныя лацінкай, разыходзіліся слаба, іх зразумеласць, асабліва ў цэнтральных і ўсходніх вобласцях, была малой, а друкаваць іх бліжэй чым у Вільні было тэхнічна немагчыма. У той жа час нямецкае кіраўніцтва прапаноўвала не толькі ўвядзенне «лацінкі», але і яе рэфармаванне, супраць якога выказваліся некаторыя беларускія дзеячы (напр., Я. Станкевіч).
Наогул, станам на сярэдзіну 1943 на тэрыторыі Генеральнай акругі «Беларусь» выпускаліся па-беларуску 4 назвы газет і 1 часопіс. За час Другой сусветнай вайны на ўсіх землях пад нямецкім кантролем было выпушчана на беларускай мове 117 кніг і брашур, з іх 52 — толькі ў Генеральнай акрузе.
Пасля вайны
Амаль адразу па заканчэнні вайны быў узноўлены курс на ўзмацненне ролі рускай мовы і культуры. Асобныя і несістэмныя выпадкі процідзеяння гэтаму з боку кіраўніцтва БССР (напрыклад, К. Мазураў у канцы 1950-х гадоў) на агульны кірунак развіцця падзей не паўплывалі.
У 1960-я гады з’явіліся распрацоўкі, аўтары якіх ужо тэарэтычна абгрунтоўвалі неабходнасць русіфікацыі беларускага народа (у ліку іншых нярускіх народаў), ставячы мэту інтэрнацыяналізацыі ўсіх сфер жыцця народаў СССР і стварэння адзінага савецкага народа. Гэтая тэорыя была ўхвалена ХХІV з’ездам КПСС (1971) і стала дырэктывай практычнай дзейнасці партыі.
У выніку, на пачатак 1980-х гадоў беларуская мова, фармальна застаючыся роднай мовай беларускага народа, была адсунута з прыярытэтнай ролі ў яго культурным развіцці, і практычна не існавала ў дзяржаўным апараце, сістэме адукацыі і пад., была фактычна ператворана ў мову фальклору. Доля кніг і брашур на беларускай мове ў агульнай выдавецкай прадукцыі БССР зменшылася (за перыяд 1950—1985) з 85 % да 9 %. У 1985 на аднаго жыхара Беларусі прыходзілася ў сярэднім 0,5 беларускамоўнай кнігі.
Слабасць беларускай нацыянальнай свядомасці вяла да таго, што гэтыя захады сустракаліся грамадствам пераважна з абыякавасцю, а часам і з адабрэннем. З іншага боку, «празмерная» зацікаўленасць дрэнным становішчам беларускай мовы магла быць ацэнена як «беларускі нацыяналізм» (як, напрыклад, выступленні А. Белакоза ў 1960-х гадоў або мінскі гурток пач. 1970-х гадоў). Усё ж, пачынаючы з канца 1950-х гадоў, часу пэўнага паслаблення палітычнага кантролю, беларуская грамадскасць не раз выказвала сваю заклапочанасць існуючым становішчам і яго развіццём, як адкрыта, так і тайна (дыскусія ў газеце «Літаратура і мастацтва», у тым ліку, выступленні Б. Сачанкі, 1957—1961, самвыдатаўскі «Ліст да рускага сябра» А. Каўкі, 1976 і інш.).
Кала-Бені-Хамад
Кала-Бені-Хамад (Кал’ат-Бану-Хамад, قلعة بني حماد) — старажытны горад у правінцыі Мсіла ў паўночнай частцы Алжыра. Заснаваны ў 1007 годзе як крэпасць; да 1090 — сталіца Хамадзідаў, разбураны ў 1152 годзе Абд-аль-Мумінам з дынастыі Альмахадаў. Аб'ект са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Апісанне
Раскопкі французскіх (1897, 1908, 1948) і алжырскіх (з 1964) археолагаў выявілі рэшткі гарадскіх сцен, сігнальнай вежы, мячэці з мінарэтам, шырокага палацавага комплексу XI ст. Апошні ўключае ансамбль Дар-эль-Бахр з басейнам і багатым дэкорам (роспіс па стуку, мармур, маёліка). Разбураная мячэць з 13 нефамі і 8 шэрагамі месцаў дагэтуль з'яўляецца адной з самых вялікіх у Алжыры.
Верасы
«Верасы» — вакальна-інструментальны ансамбль. Створаны ў 1971 годзе, да 1996 года ў складзе Беларускай філармоніі. Мастацкі кіраўнік — народны артыст Беларусі В. Раінчык. У рэпертуары песенная лірыка, творы беларускіх (у тым ліку У. Будніка, Я. Глебава, Л. Захлеўнага, В. Іванова, І. Лучанка, Ю. Семянякі, Дз. Смольскага, Э. Ханка, І. Цвятковай) і замежных кампазітараў. З пачатку 1980-х гадоў шырока выкарыстоўвае камп'ютары і сінтэзатары, выконвае пераважна электронную музыку.
Узнагароды
== Дыскаграфія ==
Карасу (Аягозскі раён)
Карасу — былое сяло ў Аягозскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Скасавана ў 2017 годзе. Уваходзіла ў склад Капінскай сельскай акругі. Код КАТА — 633461300.
Тубрэ
Тубрэ (Tubre) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Трэнціна — Альта-Адыджэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Бальцана.
Насельніцтва складае 981 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 22 чал./км². Займае плошчу 45 км². Паштовы індэкс — 39020. Тэлефонны код — 0473.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
NGC 6336
NGC 6336 (іншыя абазначэнні — UGC 10786, MCG 7-35-57, ZWG 225.89, PGC 59976) — спіральная галактыка з перамычкай (SBa) ў сузор’і Геркулес.
Амялушка
Амялу́шка звыча́йная (Bombycilla garrulus) — пеўчая птушка атраду вераб’інападобных.
Пашырэнне
Распаўсюджана ў зоне таёжных лясоў Паўночнага паўшар’я. Гняздуецца ў рэдкалессі, на дрэвах. Корміцца ягадамі, пупышкамі дрэў і кустоў.
У Беларусі трапляецца на веснавым (красавік) і асеннім (лістапад) пралётах, у невялікай колькасці зімуе (прылятае з поўначы у кастрычніку). Трымаецца лясоў, дзе шмат рабіны, шыпшыны, крушыны, ядлоўцу.
Аб’ект палявання
Да пачатку XX стагоддзя — аб’ект шляхецкага палявання. Гатавалася падобна да бакасаў, перапёлак, рабіннікаў, рабчыкаў: напрыклад, печанымі, з укладзенымі ў брушную поласць птушкі кавалкамі масла, змяшанага са здрабнёнымі «ягадамі» ядлоўцу.
Сцяг Кірыбаці
Дзяржаўны сцяг Кірыбаці — прыняты 12 ліпеня 1979 года.
Апісанне і сімволіка
Сцяг Кірыбаці мае прамавугольную форму і адпавядае гербу краіны, падараванаму астравам у 1937 годзе. Верхняя палова сцяга мае чырвоны колер. На ёй намаляваны фрэгат вялікай (Fregata minor) залацістага колеру, які ляціць над узыходзячым сонцам залацістага адцення. Ніжняя палова сцяга мае белы колер з трыма сінімі гарызантальнымі хвалістымі палосамі, якія сімвалізуюць хвалі акіяна.
Сцяг быў распрацаваны Артурам Грымблам (Sir Arthur Grimble) для брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс.
Гістарычныя сцягі
У каланіяльныя гады ў Кірыбаці выкарыстоўваўся тыповы для брытанскіх калоній сцяг: сіняе палатно, у верхнім левым вуглу якога знаходзілася выява сцяга Вялікабрытаніі, а ў правай частцы — герб калоніі.
Незадоўга да атрымання незалежнасці ў 1979 годзе ў калоніі быў праведзены конкурс на новы дзяржаўны сцяг. Геральдычная палата вырашыла прапанаваць некалькі мадыфікаваны выгляд сучаснага сцяга: была павялічана выява фрэгата і Сонца, а шырыня блакітных і белых палосак, наадварот, была паменшана. Аднак насельніцтва выступіла за арыгінальны дызайн, які і лёг у аснову сучаснага сцяга.
Блудніца
Блудніца (אשה זונה; πόρνη) — назва ў хрысціянстве для жанчын, якія часта мяняюць мужчын для любадзейства, г. зн. блудзіць.
Першая згадка пра блудніцы адносіцца да часу патрыярха Якуба, сыны якога асудзілі згвалтаванне іх сястры Дзіны: «Хіба можна рабіць з сястрой нашай як з блудніцай?» (Быц 34: 31 ). Больш падрабязна аб блудніцы гаворыцца ў прыкладзе Тамар, якая выдала сябе за блудніцу, зачыніўшы сябе покрывам і сяўбу каля гарадской брамы (Быц 38: 14-15 ). У якасці платы за любадзейства фігуруе казляня (Быц 38: 17 ). У грамадстве блудніцы ахоўваліся законам (вядомы выпадак іх звароту да Цара Саламона — 3Цар 3: 16-18 ), але святарам было забаронена на іх ажаніцца (Ляв. 21: 14 ), аднак вядома, што прарок Асія быў жанаты на блудадзейцы Гамар (Ас  1: 2-3 ). Паслугамі блудніцы карыстаўся суддзя — назарэй Самсон (Суд 16: 1-3 ). Асаблівую вядомасць набыла ерыхонская блудніца Рааў, якая схавала дваіх выведнікаў і праз тое захавала сабе жыццё пасьля штурму горада.
У Новым Запавеце блудніцы займаюць асаблівае месца. Ісус Хрыстос, паказваючы фарысеям на прыярытэт веры Богу над справамі Закона Божага, кажа пра блудадзейку: «Праўду кажу вам, што мытнікі і распусніцы паперад вамі ідуць у царства Божае» (Мц 21: 31 ). Былы фарысей апостал Павел перасцерагае хрысціян ад блудніц (1 Кар 6: 16 ), а ў Адкрыцці Яна Багаслова ствараецца адмоўны вобраз Вавілонскай блудніцы.
Гісторыя футбола
Гісторыя футбола, а дакладней гісторыя гульні, якая падобная на сучасны футбол, бярэ свой пачатак яшчэ з антычных часоў. У Еўропе гульні з мячом набылі асаблівую папулярнасць у сярэднявечнай Англіі. Сучасны футбол сфарміраваўся са стварэннем Футбольнай асацыяцыі Англіі ў Лондане, Велікабрытанія, у 1863 годзе як вынік шматлікіх намаганняў па стандартызацыі розных формаў гульні. Гэта дазволіла клубам праводзіць матчы па ўніфікаваных правілах, якія з часам набылі ўсеагульнае прызнанне.
Узнікненне гульні ў мяч
У Аўстраліі мячы рабілі са шкур сумчатых пацукоў, мачавых пузыроў буйных жывёл, са скручаных валасоў. Кітайцам была вядома гульня цуцзю («штурхаць нагой»), якая ўваходзіла ў абавязковую праграму фізічнай падрыхтоўкі салдат. Згадкі пра цуцзю адносяцца да II стагоддзя да н.э. ФІФА ў 2004 годзе прызнала, што кітайскі варыянт футбола — самы старажытны.
У індзейцаў лакота гульня ў мяч называлася Тапа Банка Яп («кіданне мяча»). Яна з’явілася дзякуючы бачанню правадыра Уаскн Мані (які ідзе ў руху). Першапачаткова гэта гульня была накіравана на працвітанне племені. Для абраду неабходна была працяглая падрыхтоўка, на працягу якой будаваўся алтар, які сімвалізаваў цэнтр Зямлі.
У Італіі гулялі ў кальчо. Гэта гульня можа лічыцца галоўным продкам футбола, таму што ў ёй былі і нападаючыя, і абаронцы, і форварды, і суддзі.
Старышча
Ста́рышча (, Старище) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрынёўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Рубілкаўскага сельсавета.
Гісторыя футбола
Увядзенне ўніфікаваных правілаў гульні
У 1863 годзе Эбенізер Коб Морлі, адвакат з горада Кінгстан-апон-Хал, апублікаваў артыкул у газеце Белз лайф з прапановай стварыць кіруючы орган футбола. Ідэю Морлі падтрымалі кіраўнікі іншых футбольных клубаў, у выніку чаго такі кіруючы орган быў створаны. Морлі прымаў удзел у складанні першых Правілаў гульні ў футбол. Менавіта таму яго лічаць не толькі бацькам Футбольнай Асацыяцыі, але і бацькам футбола. Морлі стаў першым сакратаром Футбольнай асацыяцыі Англіі (1863—1866) і другім яе прэзідэнтам (1867—1874).
26 кастрычніка 1863 г. прадстаўнікі шэрагу футбольных клубаў сустрэліся ў карчме Муляроў (Freemasons 'Tavern) у Лондане. Гэта было першае пасяджэнне Футбольнай асацыяцыі, першы афіцыйны футбольны орган. Па выніках сустрэчы ўдзельнікі пасяджэння звярнуліся з заклікам да прадстаўнікоў іншых прыватных школ Англіі далучыцца да асацыяцыі. За выключэннем Апінгема (Uppingham school), астатнія школы адмовіліся. Усяго было праведзена 6 сустрэчаў Футбольнай асацыяцыі з кастрычніка па снежань 1863 года. Найбольш прымальнымі для Асацыяцыі з’явіліся Кембрыджскія правілы, якія і былі прыняты за аснову 1 снежня 1863 года. Правілы забаранялі футбалістам перамяшчацца па полі з мячом у руках, блакіроўкі, штуршкі, падножкі і падсечкі, нанясенне ўдараў па нагах. Большасць дэлегатаў клубаў падтрымалі гэту прапанову за выключэннем Фрэнсіса Кэмпбела, прадстаўніка футбольнага клуба Блэкхет і першага кіраўніка фінансамі Футбольнай асацыяцыі. Падчас шостага і заключнага пасяджэння 8 снежня 1863 года, Фрэнсіс Кембелл паведаміў прысутным, што хоць футбольны клуб Блэкхет і зацвердзіў прынцыпы Асацыяцыі, але ён не можа пагадзіцца гуляць па новых правілах, якія забараняюць падножкі, падсечкі, і абвясціў аб выхадзе з арганізацыі. Па выніках сустрэчы 8 снежня Футбольная Асацыяцыя апублікавала Правілы гульні ў футбол, першы падрабязны пералік правілаў, які пазней стаў вядомы пад назвай футбол.
Прынятыя членамі ФА Правілы гульні ў футбол вызначалі максімальную шырыню і даўжыню поля, працэдуру пачатку гульні з цэнтра поля, тлумачылі розныя тэрміны, уключаючы ўзяцце брамы, укідванні мяча ў гульню, становішча па-за гульні. Дотык да мяча і перадача мяча рукамі дазвалялася пры ўмове, што яго зловяць пасля першага адскоку. Нягледзячы на ўдакладненне характарыстык абутку (забаранялася нашэнне абутку з металічнымі шыпамі), не было канкрэтных правілаў па колькасці гульцоў, выканання пенальці, штрафных удараў, парушэнняў гульні або памераў футбольнага мяча. Капітанам абедзвюх каманд неабходна было ўзгадняць гэтыя моманты перад пачаткам кожнага матча.
Устаноўленыя ФА правілы хутка ўступілі ў дзеянне, да якіх далучыліся клубы Шэфілд і Нотынгем. На працягу наступных двух гадоў далучыліся Чэстэрфілд і Стоўк. Зрэшты, ФА ў першыя дзесяць гадоў свайго існавання была не такая ўжо папулярная. За гэты перыяд у яе ўвайшло ўсяго 18 клубаў.
Першы афіцыйны турнір
У 1867 годзе быў уведзены першы ў свеце, як мяркуюць, афіцыйны футбольны турнір, кубак Юдана, найстарэйшы трафей, які існуе ў футболе, названы ў гонар мясцовага футбольнага энтузіяста і ўладальніка тэатра Томаса Юдана. Спаборніцтвы праводзіліся ў два этапы. У першым праводзіліся стыкавыя матчы, г.зн. каманда, якая прайгравала, выбывала са спаборніцтва. У фінале сустрэліся тры каманды, якія згулялі па дзве сустрэчы паміж сабой па чарзе. На фінальнай стадыі турніру Хала нанёс два паражэнні клубам Норфалк і Макензі і атрымаў галоўны трафей. Другое месца заняў клуб Норфалк, які нанес паражэнне Макензі.
Першы Кубак футбольнай Асацыяцыі
Першы турнір на Кубак Футбольнай Асацыяцыі Англіі быў праведзены ў 1871—1872 гадах. Каманда Куінс Парк у паўфінале першага розыгрышу Кубка Англіі згуляла ў нічыю з Уандэрэрс. У той перыяд правілы не прадугледжвалі дадатковы час або выкананне 11-метровых удараў для вызначэння пераможцы. Футбольны клуб Куінс Парк не здолеў знайсці грошы на паўторную паездку ў Лондан, і быў вымушаны зняцца са спаборніцтваў. Гэты выпадак паспрыяў фарміраванню Футбольнай асацыяцыі Шатландыі, хоць у далейшым Куінс Парк працягваў удзельнічаць у спаборніцтвах Кубка Англіі і нават двойчы выходзіў у фінал, пакуль у 1887 годзе ФА Шатландыі забараніла сваім клубам удзельнічаць у іх.
У фінале розыгрышу першага Кубка Англіі ў прысутнасці 2000 балельшчыкаў сустрэліся каманды Уандэрэрс і Роял Інджынерс. Каманда Роял Інджынерс лічылася фаварытам гэтай сустрэчы, аднак адзін з гульцоў гэтай каманды атрымаў траўму і вымушаны быў пакінуць поле яшчэ ў пачатку гульні. Паколькі замен у тыя часы яшчэ не праводзілі, каманда гуляла ў меншасці і ў канчатковым выніку прайграла камандзе Уандэрэрс з лікам 1-0. У наступныя некалькі гадоў Кубак Англіі выйгравалі каманды Олд Эстоніянс, Уандэрэс, Роял Інджынерс і Оксфард Юніверсіці.
Першы рэгулярны чэмпіянат
У 1888 годзе па ініцыятыве менеджара футбольнага клуба Астан Віла Уільяма Мак-Грэгары, быў заснаваны першы рэгулярны чэмпіянат па футболе. Ад імені свайго клуба МакГрэгар звярнуўся з прапановай да астатніх 11 вядучых клубаў краіны. Арганізацыйнае пасяджэнне прайшло ў Лондане 22 сакавіка 1888 года. Асноўная праблема ў арганізацыі чэмпіянату складалася ў тым, што ў выпадку паражэння на пачатковых этапах турніру каманды заставаліся без гульнявой практыкі амаль што на цэлы год, у выніку чаго яны неслі вялікія фінансавыя страты і гублялі балельшчыкаў. Усе пытанні канчаткова былі ўрэгуляваны 17 красавіка 1888 года ў Манчэстэры. Так з 12 клубаў утварылася Футбольная ліга Англіі, ініцыятарам заснавання якой стаў футбольны клуб Астан Віла.
МакГрэгар галасаваў супраць назвы Футбольная ліга, паколькі быў занепакоены тым, што яна будзе выклікаць асацыяцыі з Ірландскай нацыянальнай зямельнай лігай, але за такую назву прагаласавала большасць прысутных. Ліга гарантавала графік правядзення спаборніцтваў і членства ў ёй футбольных клубаў. Клубы былі падзеленыя пароўну паміж камандамі паўночных і цэнтральных графстваў Велікабрытаніі. Ліга не ўключыла каманды з паўднёвых графстваў, гульня ў футбол якіх знаходзілася на аматарскім узроўні.
Канкурэнт Футбольнай лігі пад назвай Футбольны альянс функцыянаваў з 1889 па 1892 гады. Альянс быў таксама сфарміраваны 12-ю клубамі ў якасці альтэрнатывы Футбольнай лізе. У 1892 годзе было прынята рашэнне аб афіцыйным зліцці дзвюх ліг, у выніку чаго быў сфарміраваны Другі дывізіён Футбольнай лігі, які складаўся ў асноўным з клубаў Футбольнага альянсу. Існуючая Футбольная ліга плюс тры найбольш моцныя клубы Альянсу сфарміравалі Першы дывізіён Футбольнай лігі.
Арганізацыя міжнародных спаборніцтваў
Першая міжнародная гульня адбылася ў Шатландыі 30 лістапада 1872 г.. Чарлз Алкок, які быў абраны кіраўніком ФА ва ўзросце 28 гадоў, выступіў з ідэяй арганізацыі правядзення міжнародных спаборніцтваў. Таксама ен заснаваў штогадовыя сустрэчы паміж нацыянальнымі зборнымі Англіі і Шатландыі. У 1870—1871-х ён размясціў рэкламныя аб’явы ў газетах Эдынбурга і Глазга, прапаноўваючы футбалістам правесці міжнародны матч паміж зборнымі дзвюх краін. Аднак належнай падтрымкі такая прапанова ў Шатландыі не атрымала. Па гэтай прычыне ў 1870 і 1871 гадах былі праведзены матчы, у якіх зборнай Англіі супрацьстаялі шатландцы, якія пражывалі выключна ў Англіі.
Першы не еўрапейскі міжнародны футбольны матч адбыўся 28 Лістапада 1885 ў горадзе Ньюарк, Нью-Джэрсі паміж зборнымі ЗША і Канады, канадцы перамаглі 1-0.
З’яўленне прафесійнага футбола
Калі футбол набіраў папулярнасць у 1870-х і 1880-х, прафесіянальныя футбалісты не мелі права выступаць у Футбольнай асацыяцыі Англіі і Шатландыі. У пачатку 1880-х, калі футбольны клуб Уандэрэрс быў расфарміраваны і спыніў сваё існаванне, на поўначы Англіі каманды пачалі наймаць гульцоў, якіх называлі «футбольнымі спецыялістамі» (professors of footbal), пераважная большасць якіх былі з Шатландыі. Так футбол пачаў паступова пераходзіць на прафесійныя рэйкі. Клубы з паўночнай Англіі пачалі выплачваць футбалістам грашовае ўзнагароджанне і каманды пачалі паступова пераважаць у класе аматараў з поўдня. Блэкберн Роверс стаў першым клубам з поўначы, які дайшоў да фіналу Кубка Англіі ў 1882 годзе і саступіў Олд Эстоніянс, апошні аматарскі клуб, які выйграў трафей.
Каб не дапусціць выкарыстанне прафесіянальных футбалістаў, у 1882 годзе да правілаў ФА, было дабаўлена яшчэ адно: "Кожны гулец клуба, які атрымлівае ўзнагароду ў любой форме або грашовую кампенсацыю… аўтаматычна адхіляецца ад удзелу ў спаборніцтвах на Кубак, у любых спаборніцтвах пад эгідай ФА, і ў міжнародных турнірах. Клуб, які наняў такога гульца, аўтаматычна выключаецца з Асацыяцыі ".
У пачатку 1884 года, пасля матчу чацвёртага раунда розыгрышу Кубка Футбольнай асацыяцыі, клуб «Аптан Парк» з Лондана падаў пратэст, сцвярджаючы, што за клуб «Прэстан Норт Энд» выступалі прафесіяналы. Уільям Садэл, прэзідэнт і менеджар «Прэстана», публічна прызнаў, што яго клуб плаціць сваім гульцам, але пры гэтым заявіў, што можа даказаць, што падобная практыка існуе амаль ва ўсіх найбуйнейшых клубах Ланкашыр і цэнтральных графствах Англіі.
Стэфан Васілевіч Турчак
Стэфан Васілевіч Турчак (Стефан Васильович Турчак; -) — украінскі дырыжор, педагог. Герой Сацыялістычнай Працы (1988). Народны артыст СССР (1977). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украінскай ССР імя Т. Р. Шаўчэнкі (1980) і Дзяржаўнай прэміі Грузінскай ССР імя З. Паліяшвілі (1973).
Гісторыя футбола
З’яўленне прафесійнага футбола
Шчырыя заявы Садэла прымусілі кіраўніцтва Асацыяцыі ўсвядоміць новыя рэаліі. Вядучыя футбольныя клубы патрабавалі ад Футбольнай асацыяцыі прызнаць права футбалістаў атрымліваць грашовае ўзнагароджанне ў англійскім футболе, кульмінацыяй чаго стала пасяджэнне 20 ліпеня 1885, пасля якога было абвешчана, што «легалізацыя выкарыстання прафесійных футбалістаў будзе служыць інтарэсам Асацыяцыі футбола, але толькі пры некаторых умовах». Хоць і з пэўнымі абмежаваннямі, прафесійны футбол быў легалізаваны.
Стэфан Васілевіч Турчак
Біяграфія
Пасля заканчэння вучылішча працаваў настаўнікам музыкі і спеваў у Сакальскім педагагічным вучылішчы. У 1957 годзе паступіў ў Львоўскую кансерваторыю імя М. В. Лысенкі) у клас дырыжыравання Н. Ф. Калесы, якую скончыў у 1962 годзе.
У 1962 г. пераехаў у Кіеў.
У 1963—1967 і 1973—1977 гадах — галоўны дырыжор Дзяржаўнага сімфанічнага аркестра Украінскай ССР.
Вірсавія
Вірсавія (בת שבע) — дачка Ліяма, удава Урыі Хетэяніна, жонка цара Давіда і маці цара Саламона.