cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Іраку
Рэлігія
Большасць сучасных вернікаў спавядаюць хрысціянства або іслам. Тым не меней, іраку захавалі многія рысы сваёй традыцыйнай рэлігіі. Яна абапіраецца на веру ў 2 галоўныя боскія істоты — Лоа і Нетлангу. Лоа ўяўляецца як жаночае бажаство, што стварыла сусвет, увасабляецца ў сілах прыроды, дае ўраджай і здароўе. Нетлангу — мужчынскае бажаство, падобнае на чалавека, звязана з паўсядзённымі праблемамі грамадства. Шанаванне Лоа і Нетлангу ўключае ахвярапрынашэнні з просьбамі аб дапамозе. Іраку вераць, што пасля смерці нябожчыкі трапляюць у замагільны свет, падобны на зямны, але здольныя ўплываць на жыццё жывых людзей, ператварацца ў гіен і помсціць за крыўды.
Чарадзейства разглядаецца толькі як адмоўная справа. Выключэнне складаюць прадстаўнікі роду Манда́, якія займаюцца выкліканнем дажджу, кансультуюць падчас арганізацыі рытуалаў, лякуюць хворых.
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў ЗША
Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў ЗША
IC 4005
IC 4005 — галактыка тыпу *2 (падвойная зорка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
15 cm L/40 Feldkanone i.R.
15 cm L/40 Feldkanone i.R.  (15 cm Feldkanone L/40 in Räderlafette) — нямецкая цяжкая палявая гармата. Стаяла на ўзбраенні Германскай імперыі, выкарыстоўвалася падчас Першай сусветнай вайны. Першапачаткова распрацавана як марская гармата, адаптавана пад патрэбы сухапутных войскаў.
Гісторыя
У 1915 годзе ў немцаў не хапала далёкабойнай артылерыі, з прычыны чаго ім давялося здымаць карабельныя гарматы і спецыяльна абсталяваць іх для сухапутных войскаў. Так, нямецкая гармата SK L/40, стаялае на шэрагу (існавалі варыянты L/40 і L/45), была адаптавана пад патрэбы сухапутнаму войску і атрымала індэкс 15 cm FK i.R..
Для пераабсталявання давялося стварыць спецыяльны лафет масай 7450 кг. Гармату для перавозкі разбіралі на тры часткі: ствол, лафет і гарматную платформу. Перавозілі яго на грузавіках ці чыгуначных саставах, а ўсталёўвалі з дапамогай крана. Для стральбы папярэдне засынаўся порах, а потым устаўляўся снарад.
Аўсянкаўскі сельсавет
Аўся́нкаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок Аўсянка.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года як Любіжскі сельсавет у складзе Горацкага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Любіж. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 28 верасня 1959 года ў склад сельсавета ўключаны 3 населеныя пункты (Белая, Засценкі Белыя і Рабкі) скасаванага Бельскага сельсавета Дрыбінскага раёна, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Аўсянка. 11 красавіка 1960 года ў склад Чэрнеўскага сельсавета Шклоўскага раёна перададзены 3 населеныя пункты (Белая, Засценкі Белыя і Рабкі). 5 чэрвеня 1992 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Палёнкаўскага сельсавета, сельсавет перайменаваны ў Аўсянкаўскі.
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1627 чалавек, з іх 93,2 % — беларусы, 5,2 % — рускія, 1,4 % — украінцы.
Гарадоцка-Хацецкая ступень
Гарадоцка-Хацецкая ступень — тэктанічная структура на паўночным усходзе Гомельскай вобласці. Выяўлена ў 1975 годзе. З’яўляецца паўночным бортам Прыпяцкага прагіну. На поўдні абмежавана Паўночна-Прыпяцкім разломам, на захадзе мяжуе з Бабруйскім, на ўсходзе — з Грамяцкім пахаванымі выступамі, на поўначы — з Жлобінскай седлавінаю. Ад Бярэзінскай ступені, якая належыць да Прыпяцкага грабена, аддзелена Паўночна-Прыпяцкім краявым разломам.
Даўжыня Гарадоцка-Хацецкай ступені каля 100 км, шырыня 30—50 км. Паверхня фундамента ў паўднёвай частцы ступені на глыбіні ад -1400 да -2200 м. У разрэзе платформавага чахла верхнепратэразойскія (магутнасць 22 м) і дэвонскія (магутнасць 1378 м) адклады, характэрныя для Прыпяцкага прагіну (адсутнічае верхняя саляносная тоўшча). Паверхня фундамента, паводле геафізічных дадзеных, паніжаецца на поўдзень і толькі ў непасрэднай блізасці (каля 10 км) ад Паўночна-Прыпяцкага разлому нязначна ўздымаецца да поўдня. Па паверхні фундамента вылучаны шэраг разрыўных парушэнняў амплітудай да 500 м.
Валанцэнга
Валанцэнга (Vallanzengo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Б'ела.
Насельніцтва складае 250 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 83 чал./км². Займае плошчу 3 км². Паштовы індэкс — 13847. Тэлефонны код — 015.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Ключ 43
Ключ 43 尢 (尣, 𡯁, 𡯂, піньінь wāng) са значэннем «кульгавы» са Спісу 214 ключоў Кансі, якія выкарыстоўваюцца пры напісанні іерогліфаў. Адзін з 31 ключа, якія складаюцца з трох рыс.
У слоўніку Кансі налічваецца 66 іерогліфаў з гэтым ключом (з 49,030).
Старажытны знак адлюстроўваў чалавека, які спатыкнуўся і падвярнуў нагу. У сучаснай мове выкарыстоўваецца ў значэнні «кульгавы, крывы, слабы».
Прыклады іерогліфаў
У табліцы прыведзены прыкладны спіс іерогліфаў з ключом 尢.
Антон Пятровіч Рабушка
Антон Пятровіч Рабу́шка (нар. ) — беларускі вучоны, матэматык і фізік-тэарэтык, доктар фізіка-матэматычных навук (1972), прафесар (1974). Заслужаны работнік народнай асветы Беларусі (1991).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Мінску. Скончыў школу і паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які скончыў у 1954 годзе. Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, дзе прайшоў шлях ад асістэнта да дацэнта. З 1970 года працаваў у Беларускім аграрным тэхнічным універсітэце, дзе ў 1972—1998 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры матэматыкі. Потым — выкладчык у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце.
Навуковая дзейнасць
Аўтар навуковых прац па вывучэнню руху цел і яго ўласцівасцей у агульнай тэорыі адноснасці, шэрагу падручнікаў па вышэйшай матэматыцы. Распрацаваў тэорыю рэлятывісцкага руху цел з уласным вярчэннем, электрычнымі зарадамі і магнітнымі момантамі. Выявіў шэраг новых заканамернасцей і сфармуляваў умовы іх эксперыментальнай праверкі.
Сярод апублікаванага:
Дуброўка (Рослаўльскі раён)
Дуброўка (Дубро́вка) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Якімавіцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дуброўка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
З 2004 па 2019 год у складзе Іванаўскага сельскага паселішча.
Геаграфія
Вёска стаіць на беразе ракі Дзясна.
Майк Нікалс
Майк Нікалс (першапачатковае імя — Міхаэль Ігар Пяшкоўскі (Michael Igor Peschkowsky);,  — , Нью-Ёрк) — амерыканскі рэжысёр тэатра і кіно, пісьменнік і прадзюсар. Адзін з нямногіх уладальнікаў усіх галоўных узнагарод амерыканскай індустрыі забавак: «Оскар», «Залаты глобус», «Грэмі», «Эмі» і «Тоні». Свае найбольш паспяховыя праекты — камерную вострасацыяльную драму «Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» (1966) і рамантычную камедыю «Выпускнік» (1967), які прынёс яму «Оскар» за рэжысуру, — Нікалс паставіў у самым пачатку кар’еры.
ФК Прамень Мінск (1987)
ФК Прамень — былы беларускі футбольны клуб з горада Мінск, заснаваны ў 1983 годзе.
Да 1991 гуляў у ніжэйшых лігах Чэмпіянату БССР. у 1992 годзе трапіў у новаствораную Другую лігу чэмпіянату Беларусі. Але, правёўшы адзін сезон, клуб па фінансавых прычынах спыніў далейшы ўдзел і ў хуткім часе быў расфармаваны.
Марк Ален
Стаў прафесіяналам у 2003 годзе ва ўзросце 17 гадоў, а ў сезоне 2005/2006 патрапіў у мэйн-тур і дэбютаваў на рэйтынгавым узроўні. У 2007 годзе ўпершыню выйшаў у асноўную стадыю чэмпіянату свету, а з наступнага сезона, 2007/2008, нязменна займае пазіцыю ў топ-32 сусветнага рэйтынгу. У сезоне 2008/2009 ужо патрапіў у топ-16 рэйтынгу і дайшоў да паўфіналу сусветнага першынства — вынік, які з'яўляецца лепшым вынікам Алена на найбуйнейшых снукерных спаборніцтвах. У 2009 годзе выйграў свой першы прафесійны турнір, Цзянсу Класік, а ў сезоне 2011/2012 дайшоў да фіналу чэмпіянату Вялікабрытаніі і выйграў свой першы рэйтынгавы тытул, World Open у Хайкоу. Праз год ён абараніў яго на World Open 2013, атрымаўшы другую перамогу рэйтынгавага ўзроўню і праз месяц падняўшыся на найвышэйшы для сябе радок сусветнага рэйтынгу — шосты. Пасля нядоўгага спаду выдатна пачаў сезон 2014/2015, у якім дайшоў да фіналаў двух першых этапаў еўрапейскага тура PTC, атрымаўшы перамогу на Пол Хантэр Класік, і да фіналаў двух рэйтынгавых турніраў у Кітаі, але ў абодвух саступіў праціўнікам, пасля чаго зноў падняўся на шостае месца ў рэйтынгу. У сезоне 2015/2016 здабыў перамогі на адкрытым чэмпіянаце Балгарыі, які стаў яго пятым нізкарэйтынгавым тытулам, і ў Гранд-фінале PTC, які стаў яго трэцяй перамогай рэйтынгавага ўзроўню, а ў пачатку 2018 года здабыў свой першы тытул Трайной кароны на запрашальным Мастэрс і стаў першым снукерыстам з Паўночнай Ірландыі, які перамог на адным з трох найбуйнейшых спаборніцтваў, з 1987 года.
Антон Іванавіч Абрамовіч
Біяграфія
Музыцы навучаўся ў бацькі. Пасля 1832 года жыў у Санкт-Пецярбургу. Быў вядомы як піяніст-выканаўца і педагог (склаў школу ігры на фартэпіяна). Абрамовічу належаць першыя спробы стварэння нацыянальна-характэрных твораў, у аснове якіх мелодыі беларускіх народных песень і танцаў. Сярод іх: праграмная 8 частковая паэма «Беларускае вяселле», п'есы «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» для фартэпіяна, песні «Дзеванька» і «Гарэліца» на словы Я. Баршчэўскага.
Клюкаўскі сельсавет
Клю́каўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Аршанскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Клюкаўка.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года як Дзевінскі сельсавет у складзе Багушэўскага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Дзевіна. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Клюкаўка, сельсавет перайменаваны ў Клюкаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Багушэўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе Аршанскага раёна, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Багушэўскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе Арэхаўскага раёна, з 17 снежня 1956 года — у складзе Багушэўскага раёна, з 20 студзеня 1960 года — у складзе Аршанскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Клюкаўскага сельсавета 12 населеных пунктаў. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага Стайкаўскага сельсавета (3 населеныя пункты: вёскі Сармацк, Слабада і Чарняўскія). 10 кастрычніка 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Высокаўскага (7 населеных пунктаў: вёскі Дзевіна, Замасточча, Іванькова, Клюкаўка, Сармацк, Сафіёўка і Сімахі), Арэхаўскага (4 населеныя пункты: вёскі Арашкі, Лісоўскія, Рамальдава, Старына) і Межаўскага (2 населеныя пункты: вёскі Слабада і Чарняўскія) сельсаветаў.
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 543 чалавекі, з іх 94,1 % — беларусы, 4,6 % — рускія.
Склад
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў.
Ізраіль Ахароні
Біяграфія
Ізраіль Ахароні нарадзіўся ў гарадскім пасёлку Відзы. Яго бацька, Абрахам Ёзаф Ахаронавіч, быў у Відзах і памёр да нараджэння свайго сына Ізраіля. Ізраіль таксама страціў сваю маці, калі яму было два гады. Будучы сіратой, ён жыў са сваёй бабуляй і вучыўся ў хедары, а затым у. Ва ўзросце 13 гадоў Ізраіль збег з дому ў Прагу, дзе вучыўся ў школе, а пазней працягнуў вывучаць заалогію ў Карлавым універсітэце
Ён эміграваў у Палестыну, якая тады знаходзілася пад уладай Турцыі, у 1901 годзе. Яго першыя заалагічныя экспедыцыі адбываліся пад аховай мясцовага султана, для якога ён збіраў узоры матылькоў. Многія з яго сабраных узораў да гэтага часу можна паглядзець у Яўрэйскім універсітэце Іерусаліма.
Сірыйскія хамякі
У 1930 годзе Ахароні адправіўся на пошукі сірыйскіх хамякоў па просьбе свайго калегі, паразітолага, які шукаў альтэрнатыву , якая будзе лёгка разводзіцца, для вывучэння. Сірыйскія хамякі былі выяўленыя і названыя у 1839 годзе, але з тых часоў іх ніхто не бачыў. Разам з сірыйскім гідам па імені Георгій Халіл ахан Ахароні ўдалося выявіць гняздо з самкай і адзінаццаццю дзіцянятамі ў раёне Алепа. Аднак канібалізм маці ў адносінах аднаго з памёту і наступная смерць маці прымусілі Ахароні выхоўваць малых хамякоў уручную падчас зваротнага шляху. Чатыры выжылі, былі паспяхова размножаныя і шырока выкарыстоўваліся ў лабараторыях, перш чым былі прадстаўлены на рынку хатніх жывёл у 1940-х гадах.
БТР-80
БТР-80 — савецкі бронетранспарцёр, які знаходзіцца на ўзбраенні ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь, а таксама ў многіх краін постсавецкай прасторы.
Бронетранспарцёр быў прыняты на ўзбраенне ў 1980-х гадах. Распрацаваны быў у канструктарскім бюро Горкаўскага аўтамабільнага завода.
БТР-80 уяўляе сабой мадэрнізаваны варыянт свайго папярэдніка — бронетранспарцёра БТР-70. Кампаноўка машыны, канструкцыя корпуса, узбраенне, хадавая частка — сур’ёзных змен не зведалі. Аднак, змянілася вышыня БТР а таксама былі дададзеныя двухстворкавыя дзверы для пасадкі і высадкі дэсанту ў бартах корпуса і сем люкаў з шаравымі апорамі для стральбы з асабістай зброі.
Заплоскае
Заплоскае (Заплосское) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Якімавіцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Заплоскае абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
З 2004 па 2019 год у складзе Іванаўскага сельскага паселішча.
NGC 1138
NGC 1138 (іншыя абазначэнні — UGC 2408, MCG 7-7-12, ZWG 540.15, PGC 11118) — лінзападобная галактыка (SB0) ў сузор’і Персей.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
IC 4006
IC 4006 — галактыка тыпу * (зорка) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Літва (Уздзенскі раён)
Літва́ (, Литва) — вёска ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Нёманскага сельсавета.
Андэкская дынастыя
Андэкская дынастыя (Andechser) — нямецкі ўладарны род, які дамінаваў на паўднёвым усходзе Свяшчэннай Рымскай імперыі Нямецкай нацыі ў другой палове XII—пачатку XIII стагоддзя. Атрымаў назву па радавым замку Андэкс у Баварыі.
Прадстаўнікі Андэкскай дынастыі валодалі велізарнымі ўладаннямі ў Верхняй Баварыі, Франконіі, Ціролі, займалі прастолы маркграфства Істрыя (1171—1230), патрыярхата Аквілеі (1218—1251), герцагства Меранскага (1180—1248) і пфальцграфства Бургундскага (1208—1248).
Паходжанне
Паходжанне роду Андэксаў да канца не вывучана. Паводле адной з версій, іх продкам быў Бертольд II, граф Дысен (пам. 1060), унук Бертольда I (пам. 960), пфальцграфа Баварскага з дому Луітпольдзінгаў. Паводле іншай легенды, першыя графы Андэкскія паходзілі ад карантанскіх кіраўнікоў Істрыі з дому Рапота. Яшчэ адна тэорыя выводзіць радавод Андэксаў ад графа Раса, які кіраваў у Верхняй Баварыі ў сярэдзіне X стагоддзя.
У самым пачатку XII стагоддзя большая частка Верхняй Баварыі ўздоўж рэк Амтэр, Ізар і Ін уваходзіла ў склад графства Дысен, цэнтрам якога быў аднайменны замак на паўднёвы ўсход ад возера Амерзэе. У 1132 годзе замак Дысен быў перададзены царкве, а само графства прыкладна ў гэты ж час было падзелена паміж двума братамі — Атонам II, які атрымаў у спадчыну ўсходнія вобласці з цэнтрам у Вольфратсгаўзене, і Бертольдам II, які выбраў сваёй рэзідэнцыяй Андэкс і стаў заснавальнікам лініі Дысен-Андэкс.
Графы Дысен-Андэкс
Пасля смерці Бертольда II у 1151 годзе яго ўладання атрымаў у спадчыну сярэдні сын графа Бертольд III (1122—1188). У 1177 годзе, пасля смерці маркграфа Істрыі з дынастыі Шпангаймаў, Бертольд III далучыў Істрыю і землі ў Крайне да сваіх уладанняў, стаўшы такім чынам адным з найбольш уплывовых феадалаў паўднёва-ўсходніх граніц імперыі.
Герцагі Меранскія
Сын і спадчыннік маркграфа Бертольда Бертольд IV (1153—1204) атрымаў у 1180/1183 годзе тытул герцага Меранскага (ад Meer — мора) з землямі вакол прыморскага горада Рыека. Аб'яднаўшы пад сваёй уладай велізарныя тэрыторыі ад Істрыі да Франконіі Бертольд IV стаў цэнтральнай фігурай у палітычным жыцці паўднёвай Германіі на мяжы XII—XIII стагоддзяў. Пры ім Андэкская дынастыя дасягнула свайго зеніту. Бертольд IV быў адным з найбліжэйшых паплечнікаў імператара Генрыха VI, удзельнічаў у яго ўварваннях у Італію і Трэцім крыжовым паходзе. Сярод васьмі дзяцей герцага Бертольда — Агнеса Меранская, каралева Францыі, жонка Філіп II Аўгуста; Гертруда, каралева Венгрыі; Святая Ядвіга; Эгберт, біскуп Бамберга, і Бертольд V, патрыярх Аквілеі.
Старэйшы сын Бертольда IV Атон I (пам. у 1234 годзе) атрымаў у спадчыну ў 1204 годзе ўладання свайго бацькі, а, ажаніўшыся ў 1208 годзе з Беатрыс Гогенштаўфен, спадчынніцай пфальцграфства Бургундскага, далучыў да сваіх уладанняў Франш-Кантэ. Але ў тым жа годзе Атон і яго брат Генрых прынялі ўдзел у арганізацыі забойства германскага караля Філіпа Швабскага, за што былі трапілі ў няміласць і страцілі Істрыю. Толькі ў 1215 годзе істрыйскія ўладання былі вернуты Атону I. У перыяд кіравання Атона цэнтр Меранскага герцагства перамясціўся ў Ціроль, дзе ў 1234 годзе быў заснаваны новы горад Інсбрук, які неўзабаве стаў адміністрацыйным цэнтрам гэтай вобласці.
Канец дынастыі
Сын і спадчыннік Атона I Атон II (1218—1248) сутыкнуўся са значнымі праблемамі ў сваіх уладаннях у Бургундыі і Франконіі, на якія высоўвалі прэтэнзіі суседнія дзяржавы. У Ціролі яму супрацьстаялі біскупы Брыксена і Трэнта, што вымусіла герцага пайсці на дынастычны саюз з невялікім Цірольскім графствам, заключыўшы ў 1234 годзе пагадненне аб сумесных дзеяннях супраць біскупаў і пераходзе па спадчыне ўладанняў Атона да графаў Ціроля.
Атон II не меў дзяцей і з яго смерцю ў 1248 годзе мужчынская лінія Андэкскай дынастыі згасла. Уладанні герцагаў Меранскіх былі падзелены паміж далёкімі сваякамі Андэксаў: Істрыя адышла да патрыярха Аквілейскага, паўночна-цірольскія землі з Інсбрукам — да графаў Ціроля, Кобург — да графаў Генеберга, Усходняя Франконія — да графаў Орламюндэ, Верхняя Баварыя — да герцагаў Баварыі з дому Вітэльсбахаў, Крайна — да герцагам герцагаў, Ліхтэнфельс быў далучаны да біскупства Бамберг, а Франш-Кантэ зноў стала незалежным пад уладай сястры Атона II Адэльгейды.
Андэкскай дынастыі не ўдалося стварыць трывалае дзяржаўнае ўтварэнне са сваіх уладанняў, раскіданых па ўсёй паўднёва-ўсходняй Германіі. Гэта змаглі дасягнуць іх пераемнікі, якія акруглілі свае землі за кошт былых уладанняў Андэксаў, — Вітэльсбахі і графы Цірольскія. Тым не менш кіраванне герцагаў Меранскіх пакінула прыкметны след у гісторыі рэгіёна. На іх час выпаў пачатак бурнага развіцця Ціроля і пік эканамічнага і палітычнага ўплыву Істрыі.
Меранія
Перадгісторыя
Конрад III (1137—1152), у 1139 годзе перамогшы Генрыха Гордага, адняў у яго Баварыю і Саксонію. Пасля смерці Конрада III яго пляменнік Фрыдрых Барбароса, выбраны ў 1152 годзе каралём, прымірыўся з Вельфамі. Ён вярнуў ім частку ранейшых уладанняў, у тым ліку Баварыю, але з баварскай Усходняй маркі стварыў герцагства Аўстрыю.
Ціроль таксама ў якасці імперскага графства быў выведзены з пад улады герцага Баварыі. Ім першапачаткова кіравалі біскупы Фрайзінга.
Дахау-Меран
У час падзелу Баварыі было створана герцагства Меранія. Фрыдрых Барбароса падараваў яго прадстаўніку бакавой лініі Вітэльсбахаў — Конраду II Шаерну, графу Дахау.
Конрад II (пам. 1159) называўся герцагам Далмацыі і Харватыі. Ён дзякуючы ўладанням паміж Лехам і Ізарам стаў буйным землеўладальнікам. Яго ролю ўзмацняў таксама той факт, што пфальцграфам Баварыі быў яго стрыечны брат Ота фон Шаерн. Такім чынам пазіцыі дому Вітэльсбах не саступалі ўладзе герцага Баварыі.
Пасля смерці ў 1159 годзе першага герцага Мерана, кіраваў яго сын Конрад III. Ён называўся толькі як герцаг Меранскі, а Харватыя і Далмацыя ў тытулатуры не называліся. У 1182 годзе не пакінуўшы мужчынскага нашчадства ён памёр, яго ўладанні перайшлі да сваяка Ота Вітэльсбаха, які стаў у 1180 годзе герцагам Баварыі.
Істрыя і Меран
Сястра Ота Вітэльсбаха Хедвіга выйшла замуж за прадстаўніка іншай галіны Вітэльсбахаў — Бертольда V(II) Андэкскага, які быў з 1173 года графам Істрыі. Іх сын Бертольд IV (III) стаў у 1188 годзе графам Андэкса, маркграфам Істрыі і герцагам Меранскім.
У часы яго кіравання дынастыя дасягнула росквіту: дынастыя валодала ўладаннямі ў Бургундыі, Верхняй Франконіі, Ніжняй Баварыі, Істрыі і Славеніі, а таксама графствам Андэкс.
У 1205 годзе герцагам Меранскім стаў Атон I. Ён і яго брат Генрых, маркграф Істрыі, падазраваліся ў замаху на Філіпа Швабскага. З прычыны падазронаў у іх была адабрана Істрыя. Але Атону I удалося ў 1211 годзе стаць пфальцграфам Бургундыі.
У 1248 годзе памёр Атон II, апошні герцаг Меранскі. Яго ўладанні былі падзелены паміж сваякамі. Герцагства Меранія спыніла сваё існаванне.
Дыяксід вугляроду
Дыяксі́д вугляро́ду (дыяксі́д вуглятво́ру, двухво́кіс вугляро́ду, вуглякі́слы газ, аксі́д вугляро́ду (IV), ву́гальны ангідры́д, вуглекіслата́) — CO2, бескаляровы газ са злёгку кіслявым пахам і смакам.
Канцэнтрацыя вуглякіслага газу ў атмасферы Зямлі складае 0,038 %.
Калі ласка, не блытайце з дыяксінам
Фізічныя
Шчыльнасць пры звычайных умовах 1,98 г/л. Пры атмасферным ціску дыяксід вуглярода не існуе ў вадкім стане, пераходзячы непасрэдна з цвёрдага стану ў газападобнае. Цвёрды дыяксід вуглярода завуць сухім лёдам. Пры падвышаным ціску і звычайных тэмпературах вуглякіслы газ пераходзіць у вадкасць, што выкарыстоўваецца для яго захоўвання.
Вуглякіслы газ лёгка прапускае ультрафіялетавыя прамяні і прамяні бачнай часткі спектру, якія трапляюць на Зямлю ад Сонца і абаграваюць яе. У той жа час ён паглынае выпушчаныя Зямлёй інфрачырвоныя прамяні і з’яўляецца адным з парніковых газаў, з прычыны чаго бярэ ўдзел у працэсе глабальнага пацяплення. Сталы рост узроўню ўтрымання гэтага газу ў атмасферы назіраецца з пачатку індустрыяльнай эпохі.
Хімічныя
Па хімічных уласцівасцях дыяксід вуглярода належыць кіслотным аксідам. Пры растварэнні ў вадзе ўтварае вугальную кіслату. Рэагуе са шчолачамі з утварэннем карбанатаў і гідракарбанатаў. Уступае ў рэакцыі электрафільнага замяшчэння (напрыклад, з фенолам — рэакцыя Кальбе) і нуклеафільнага далучэння (напрыклад, з магнійарганічнымі злучэннямі).
Біялагічныя
Дыяксід вуглярода мае адну з галоўных роляў у жывой прыродзе, удзельнічаючы ў шматлікіх працэсах метабалізму жывой клеткі. Дыяксід вуглярода атрымліваецца ў выніку мноства акісляльных рэакцый у жывёл, і вылучаецца ў атмасферу з дыханнем. Вуглякіслы газ атмасферы — асноўная крыніца вугляроду для раслін. Аднак, памылкай будзе сцвярджэнне, што жывёлы толькі вылучаюць вуглякіслы газ, а расліны — толькі паглынаюць яго. Расліны паглынаюць вуглякіслы газ падчас фотасінтэзу, а без асвятлення яны таксама яго вылучаюць.
Дыяксід вуглярода не таксічны, але не падтрымлівае дыханне. Вялікая канцэнтрацыя ў паветры выклікае ўдушша (гл. Гіперкапнія). Недахоп вуглякіслага газу таксама небяспечны (гл. Гіпакапнія)
Вуглякіслы газ у арганізмах жывёл мае і фізіялагічнае значэнне, напрыклад, удзельнічае ў рэгуляцыі сасудзістага тонусу (гл. Артэрыёлы).
Атрыманне
У прамысловасці атрымліваюць з печкавых газаў, з прадуктаў раскладання прыродных карбанатаў (вапняк, даламіт). Сумесь газаў прамываюць растворам карбанату калію, які паглынае вуглякіслы газ, пераходзячы ў гідракарбанат. Раствор гідракарбанату падчас награвання раскладаецца, вызваляючы вуглекіслату. Пры прамысловай вытворчасці запампоўваецца ў балоны.
У лабараторных умовах невялікія колькасці атрымліваюць узаемадзеяннем карбанатаў і гідракарбанатаў з кіслотамі, напрыклад мармуру з салянай кіслатой.
Ужыванне
У харчовай прамысловасці дыяксід вуглярода выкарыстоўваецца як кансервант і пазначаецца на пакаванні пад кодам Е290, а таксама ў якасці разрыхляльніка цеста.
Балоны з вадкай вуглекіслатой шырока ўжываюцца ў якасці вогнетушыцеляў і для вытворчасці напояў з газіраванай вады і ліманаду. Вуглякіслы газ выкарыстоўваецца ў якасці актыўнага асяроддзя пры зварцы дротам, бо пры тэмпературы дугі вуглекіслата раскладаецца на ўгарны газ CO і кісларод, які, у сваю чаргу, і ўваходзіць ва ўзаемадзеянне з вадкім металам, акісляючы яго. Вуглекіслата ў балончыках ужываецца ў пнеўматычнай зброі і ў якасці крыніцы энергіі для рухавікоў у авіямадэляванні.
Цвёрдая вуглекіслата — сухі лёд — выкарыстоўваецца ў якасці холадагенту ў ледавіках і маразільных усталёўках.
Метады рэгістрацыі
Вымярэнне парцыяльнага ціску вуглякіслага газу патрабуецца ў тэхналагічных працэсах, у медыцынскіх ужываннях — аналіз дыхальных сумесяў пры штучнай вентыляцыі лёгкіх і ў замкнёных сістэмах жыццезабеспячэння. Аналіз канцэнтрацыі CO2 у атмасферы выкарыстоўваецца для экалагічных і навуковых даследаванняў, для вывучэння парніковага эфекту.
Вуглякіслы газ рэгіструюць з дапамогай газааналізатараў, заснаваных на прынцыпе інфрачырвонай спектраскапіі і іншых газавымяральных сістэм. Медыцынскі газааналізатар для рэгістрацыі ўтрымання вуглекіслаты ў выдыханым паветры завецца капнограф.
Вікіпедыя
Вікіпедыя (Wikipedia) — шматмоўная, свабодная інтэрнэт-энцыклапедыя, якая ствараецца супрацоўніцтвам ахвотнікаў і каардынуецца некамерцыйнай арганізацыяй Фондам Вікімедыя, якая знаходзіцца ў Сент-Пітэрсбергу, Фларыда. На сённяшні дзень найпапулярнейшы інтэрнэт-даведнік у свеце. Па аб’ёме звестак Вікіпедыя — найпаўнейшая энцыклапедыя з усіх, што ствараліся за гісторыю чалавецтва. Яе агульная вага станам на 22 лютага 2017 г. склала 43 781 592 артыкулаў.
Найвялікшым з моўных раздзелаў энцыклапедыі з’яўляецца англійскі, на кастрычнік 2017 года ён налічваў 5,5 млн артыкулаў (для параўнання, вядомая Брытаніка — «Брытанская Энцыклапедыя», у 15-м выданні налічвае 120 тысяч артыкулаў, трэцяя рэдакцыя «Вялікай Савецкай Энцыклапедыі» — каля 100 тысяч). Беларуская Вікіпедыя станам на 1 верасня 2021 года мае болей за 208.000 артыкулаў і займае па гэтым крытэрыі 47-е месца з 312 моўных раздзелаў, уваходзячы, такім чынам, у 20 % найвялікшых.
Агулам у Вікіпедыі на 1 верасня 2021 года 312 моўных раздзелаў. Больш за мільён артыкулаў змяшчаюць англійская, себуанская, шведская, нямецкая, французская, нідэрландская, руская, італьянская, іспанская, польская, егіпецкая арабская, японская, в’етнамская, варай-варайская, кітайская, арабская, украінская і партугальская Вікіпедыі. Паводле лічыльніка Hitwise, на цяперашні час Вікіпедыя — найпапулярнейшая старонка ў Інтэрнэце.
Праект некамерцыйны і развіваецца на сродкі спонсараў, якія ў асноўным з’яўляюцца простымі ўдзельнікамі Вікіпедыі. Арганізатар — амерыканскі фонд Wikimedia Foundation Inc.
Этымалогія
Назва ўтворана ад англійскага слова «вікі» (якое запазычана з гавайскай мовы, дзе мае значэнне «хутка») і англійскага слова «энцыклапедыя», якое, у сваю чаргу, утворана ад грэчаскіх «ἐγκύκλιος» і «παιδεία» («кола ведаў»).
Гісторыя
Стваральнікі Вікіпедыі — Джымі Вэйлс і Лары Сэнгер.
Вікіпедыя спачатку была складовай часткай пісанай экспертамі Нупедыі (з 15 студзеня 2001). Першапачаткова кожны новы артыкул перад публікацыяй праходзіў складаную шматступенную працэдуру рэдагавання. Аднак рост аб’ёму энцыклапедыі прымусіў стваральнікаў шукаць прасцейшы метад публікацыі.
Нупедыя была створана 9 сакавіка 2000 г. як уласнасць Bomis, Inc., кампаніі, якая валодала вэб-парталам. Асноўнымі фігурамі былі Джымі Вэйлз, CEO Bomis і Лары Сэнгер, галоўны рэдактар Нупедыі, а затым і Вікіпедыі. Нупедыя, спачатку ліцэнзаваная ў адпаведнасці са сваёй ліцэнзіяй Nupedia Open Content License, потым перайшла на GNU Free Documentation License.
Джымі Вэйлзу звычайна прыпісваюць вызначэнне мэты стварэння энцыклапедыі, якую могуць рэдагаваць звычайныя чытачы. Сэнгеру ж прыпісваюць контр-інтуітыўную стратэгію выкарыстання вікі для дасягнення гэтай мэты. 10 студзеня 2001 г. Лары Сэнгер у спісе рассылкі «Нупедыі» прапанаваў ужыць канцэпцыю «вікі» для самой «Нупедыі», каб паскорыць яе развіццё. Гэта прывяло да стварэння вэб-сайту Вікіпедыі, якая спачатку была задумана для папярэдняй распрацоўкі матэрыялаў, якія потым былі б размешчаныя ў Нупедыі.
Вікіпедыя была афіцыйна адкрыта 15 студзеня 2001 года як адзінкавы англамоўны раздзел на www.wikipedia.com і была анансавана Сэнгерам у спісе рассылкі «Нупедыі». Палітыка «нейтральнага пункту гледжання» ў Вікіпедыі была ўведзена ў першыя месяцы і была аналагічна ранняй палітыцы нейтральнасці ў «Нупедыі». У іншых адносінах спачатку існавала адносна няшмат правіл, і Вікіпедыя кіравалася незалежна ад «Нупедыі».
Вікіпедыя атрымала ранніх удзельнікаў з «Нупедыі». Яна вырасла прыкладна на 20 000 артыкулаў і на 18 моў на канец 2001 года. На канец 2002 года яна дасягнула 26 моўных раздзелаў, 46 на канец 2003 года і 161 на канец 2004 года. «Нупедыя» і Вікіпедыя суіснавалі, пакуль серверы «Нупедыі» не былі назаўсёды адключаныя ў 2003 годзе (тэкст «Нупедыі» быў уключаны ў Вікіпедыю). Англійская Вікіпедыя мінула адзнаку ў 2 млн артыкулаў 9 верасня 2007 года, што зрабіла яе найвялікшай энцыклапедыяй усіх часоў, якая зацямніла нават энцыклапедыю Юнлэ, якая ўтрымлівала статус найвялікшай на працягу 600 гадоў.
Спачылаючыся на наяўнасць камерцыйнай рэкламы і відавочны англацэнтрызм Вікіпедыі, карыстальнікі іспанскай Вікіпедыі вылучыліся з агульнага праекта для стварэння Enciclopedia Libre ў лютым 2002 года. Пазней у тым жа годзе Вэйлз абвясціў, што Вікіпедыя болей не будзе ўтрымліваць рэкламу, і яе вэб-сайт быў перамешчаны на wikipedia.org. Некаторыя іншыя праекты вылучыліся з Вікіпедыі з рэдакцыйных прычын. Wikinfo, напрыклад, не патрабуе нейтральнага пункту гледжання і дазваляе арыгінальныя даследаванні. Новыя праекты, якія натхніла Вікіпедыя, — Citizendium, Scholarpedia, Conservapedia і Google Knol, — былі пачатыя ў адказ на ўсведамленне абмежаванасцяў Вікіпедыі (палітыка ў вобласці рэцэнзавання, арыгінальных артыкулаў і камерцыйнай рэкламы).
Фонд Вікімедыя (Wikimedia Foundation) быў створаны з Вікіпедыі і «Нупедыі» 20 чэрвеня 2003 года. У 2015 годзе Вікіпедыя атрымала Прэмію Эразма.
Супольнасць
Супольнасць Вікіпедыі — гэта:
Нягледзячы на назву, адміністратары не маюць ніякіх асабістых прывілеяў у працэсе прыняцця рашэнняў, і ім забаронена ўжываць свае паўнамоцтвы для ўрэгулявання спрэчак. Ролю адміністратараў часта апісваюць як «уборку» і ўнясенне правак, якія маюць эфект у маштабах усяго праекта (і таму забаронены для звычайных рэдактараў, каб мінімізаваць парушэнні), а таксама блакіроўку ўдзельнікаў, каб перашкодзіць разбуральным праўкам, такім як вандалізм.
Паколькі Вікіпедыя развіваецца на базе нетрадыцыйнай мадэлі складання энцыклапедыі, пытанне «Хто піша Вікіпедыю» стала тым, якія найболей часта задаюць у межах праекта, часам са спасылкай на іншыя праекты Веб 2.0, такія як Digg, News2, Хабрахабр. Джымі Вэйлз аднойчы сцвярджаў, што толькі «супольнасць… адданая група з некалькіх соцень добраахвотнікаў» робіць асноўны ўнёсак у Вікіпедыю і што гэты праект з’яўляецца, па сутнасці, «вельмі падобным на любую традыцыйную арганізацыю». Пазней гэта аспрэчыў Аарон Шварц, які адзначыў, што шэраг прагледжаных артыкулаў мелі вялікія часткі зместу, якія ўняслі ўдзельнікі з малой колькасцю правак.
Даследаванне навукоўцаў з Дартмутскага каледжа, якое правялі ў 2007 годзе, паказала, што ананімы і тыя карыстальнікі, якія рэдка робяць унёсак у Вікіпедыю, з’яўляюцца не меней надзейнай крыніцай ведаў, як і тыя, што зарэгістраваны на сайце. Хаця некаторыя ўдзельнікі — знаўцы ў сваёй галіне, Вікіпедыя патрабуе, каб іх унёсак быў падмацаваны крыніцамі, прыдатнымі для праверкі. Гэтую перавагу кансэнсуса над наяўнасцю адукацыі часта апісваюць як «анты-элітарнасць».
У жніўні 2007 года сайт, распрацаваны аспірантам па камп’ютарных навуках Вірджыдам Грыфтам і названы WikiScanner, пачаў публічнае функцыянаванне. WikiScanner прасочвае крыніцы мільёнаў змен, зробленых у Вікіпедыі ананімнымі рэдактарамі, і паказвае, што многія з гэтых правак з карпарацый і ўрадавых устаноў — у артыкулах, што звязаны з імі самімі або з іх працай, з якіх яны стараюцца выдаліць крытыку.
У 2003 годзе ў даследаванні пра Вікіпедыю як пра супольнасць студэнт Andrea Ciffolilli сцвярджаў, што нізкія аперацыйныя выдаткі на ўдзел у вікі ствараюць каталізатар для сумеснага развіцця і што падыход «творчага развіцця» заахвочвае ўдзел. У сваёй кнізе «Будучыня Інтэрнэта і як яго спыніць» 2008 года Jonathan Zittrain з Оксфардскага інстытута Інтэрнэта і Berkman Center for Internet & Society Гарвардскай школы права спасылаюцца на Вікіпедыю як сацыялагічнае даследаванне ў тым, як адкрытае супрацоўніцтва судзейнічала іннаватарству ў сеціве. У 2007 годзе даследчык Одэд Ноў апублікаваў працу пра матывацыю, якая рухае вікіпедыстаў. Ноў лічыць, што ўдзельнікі рэдагуюць Вікіпедыю, сыходзячы з наступных відаў матывацыі: абароннай («калі я праўлю Вікіпедыю, я адчуваю сябе меней самотна»), жаданне зрабіць унёсак у агульную справу («мне падаецца, важна дапамагаць іншым»), матывацыі кар’еры («я магу атрымаць новыя кантакты, якія могуць дапамагчы мне ў маім бізнэсе і кар’еры»), сацыяльнай, пазнавальнай («напісанне Вікіпедыі дазваляе мне зірнуць на рэчы па-новаму»), жадання быць камусьці патрэбным («калі я праўлю Вікіпедыю, я адчуваю сябе запатрабаваным»), патрэба ў станоўчых эмоцыях (пісаць/рэдагаваць Вікіпедыю — гэта весела), ідэялагічнай («я лічу, што інфармацыя павінна быць бясплатнай»).
Моўныя раздзелы
На 24 лютага 2016 года існуе 295 моўных раздзелаў Вікіпедыі, з іх 58 утрымлівае болей за 100 000 артыкулаў (у тым ліку Беларуская Вікіпедыя), 247 — болей за 1000 артыкулаў.
Вікіпедыя з’яўляецца свабоднай энцыклапедыяй, таму ўдзельнікі аднаго і таго ж моўнага раздзела могуць выкарыстоўваць розныя дыялекты і могуць быць з розных краін (як у выпадку з англійскай Вікіпедыяй). Дыялектныя адрозненні могуць прывесці да некаторых канфліктаў па розным напісанні слоў (як гэта адбылося ў беларускай Вікіпедыі і прывяло яе да расколу на два асобныя раздзелы) ці па пунктах гледжання. Нягледзячы на тое, што розныя моўныя раздзелы прытрымліваюцца глабальнай палітыкі, такой як нейтральны пункт гледжання, яны разыходзяцца па некаторых пытаннях палітыкі і практыкі, асабліва па пытанні, ці могуць выявы, якія не ліцэнзіруюцца па свабоднай ліцэнзіі, выкарыстоўвацца ў адпаведнасці з патрабаваннямі добрасумленнага выкарыстання.
Джымі Вэйлз апісаў Вікіпедыю як «намаганні па стварэнні і распаўсюду вольнай энцыклапедыі самай высокай якасці для кожнага чалавека на планеце на яго роднай мове». Нягледзячы на функцыянаванне кожнага моўнага раздзела болей ці меней самастойна, здзесненыя пэўныя намаганні для кантролю ўсіх раздзелаў. Іх каардынуе часткова Мета-вікі, часткова Фонд Вікімедыя, які прысвечаны падтрыманню ўсіх яго праектаў (Вікіпедыя і інш). Напрыклад, Мета-вікі прадстаўляе важную статыстыку ўсіх моўных раздзелаў і падтрымлівае спіс артыкулаў, якія павінны быць ва ўсіх Вікіпедыях. Спіс датычыцца асноўнага зместу прадметаў: біяграфія, гісторыя, геаграфія, грамадства, культура, навука, тэхналогія, матэматыка. Што датычыцца астатняга, то нярэдка для артыкулаў, што шчыльна звязаныя з канкрэтнай мовай, няма копіі ў іншым раздзеле. Напрыклад, артыкулы аб малых гарадах ЗША могуць быць даступныя толькі на англійскай мове. Перакладныя артыкулы прадстаўляюць невялікую долю ў большасці раздзелаў, у прыватнасці з-за таго, што аўтаматызаваны пераклад артыкулаў не дазволены.
Прынцыпы працы
Праект «Вікіпедыя» існуе як публічная ўніверсальная інтэрнэт-энцыклапедыя, у якой аўтарам артыкула можа выступіць кожны ахвочы. Фундатарамі праекта сталі два энтузіясты Джымі Вэйлз і Лары Сэнгер. Яе папулярнасць паступова нарастала, і вынікам гэтага сталі пабочныя праекты, такія як Вікіслоўнік, Вікіцытатнік, і Вікінавіны. Вікіпедыя рэдагуецца ахвотнікамі на базе вікі праграмы.
Этыка
Ахвотнікі Вікіпедыі намагаюцца праводзіць палітыку «нейтральнага погляду», у якім апублікаваныя меркаванні вядомых людзей, ці іх спісаныя погляды падсумоўваюцца без аніякіх спроб ацэнкі аб’ектыўнай праўды. З прычыны адкрытага характару энцыклапедыі, вандалізм і неаб’ектыўнасць становяцца для Вікіпедыі значнай праблемай.
Аўтарскае права на матэрыялы Вікіпедыі рэгулюецца ліцэнзіяй GNU FDL і адпавядае GPL-ліцэнзіі, якая выкарыстоўваецца для свабоднага праграмнага забеспячэння. Ліцэнзія дазваляе свабодна змяняць і распаўсюджваць інфармацыю і нават прадаваць яе, аднак забараняе заяўляць свае правы на створаную грамадскасцю інфармацыю пасля ўнясення якіх-небудзь змен і дапаўненняў (copyleft). Пры гэтым стваральнікі Вікіпедыі настойліва заклікаюць не размяшчаць у ёй матэрыялаў, абароненых аўтарскім правам, без згоды праваўладальнікаў.
Ацэнкі і крытыка
Статус Вікіпедыі як крыніцы інфармацыі доўгі час ставіўся пад сумненне. Энцыклапедыю хвалілі за тое, што яна бясплатна распаўсюджвалася, рэдагавалася і таму што яна вельмі шырокая; але яе крытыкавалі за несістэматычнасць, перавагу згоды над мандатам і за відавочную недастатковасць адказнасці і аўтарытэтнасці ў параўнанні з традыцыйнымі энцыклапедыямі. Артыкулы Вікіпедыі цытуюцца ў СМІ і ў акадэмічным асяроддзі.
Найчасцей аб’ектамі крытыкі з’яўляюцца наступныя якасці Вікіпедыі:
Крытыкі настойваюць, што ўдзельнікі Вікіпедыі сумесна пішуць і пераглядваюць яе правілы і этыку, а затым кіруюцца імі часта фармальна і вельмі нягнутка, выдаляюць ці змяняюць матэрыял артыкулаў, які фармальна не адпавядае гэтым правілам, палітыцы і кіраўніцтву (гл. таксама Выдалізм Вікіпедыя:Інклюзіянізм .)
Супольнасць Вікіпедыі таксама была апісана як «падобная на культ», хаця не заўсёды выключна з негатыўнай канатацыяй і была раскрытыкавана за няздольнасць прыцягнуць недасведчаных карыстальнікаў да працы ў праекце.
Таксама Вікіпедыю крытыкуюць за сістэмную прадузятасць, незбалансаванасць у асвятленні тэм, а таксама за тое, што яна аддае перавагу кансэнсусу паміж удзельнікамі, а не прафесіяналізму асобных удзельнікаў у працэсе рэдагавання.
Адкрытае рэдагаванне з’яўляецца асноўным аб’ектам крытыкі. Чытач не можа быць упэўнены, што артыкул, які ён чытае, не перажыў акт вандалізму. Крытыкі сцвярджаюць, што рэдагаванне артыкулаў неэкспертамі парушае якасць кантэнту. Паколькі ўдзельнікі звычайна перапісваюць ці рэдагуюць асобныя невялікія часткі артыкула, а не ўвесь яго цалкам, высока- і нізкаякасны матэрыял можа ісці ўперамешку ў межах аднаго артыкула. Гісторык Рой Розэнцвейг адзначыў: «У цэлым, напісанне з’яўляецца „ахілесавай пятой“ Вікіпедыі. Камітэты рэдка пішуць добра, і артыкулы часта маюць зменлівую якасць, што з’яўляецца вынікам звязвання сказаў і абзацаў, напісаных рознымі людзьмі». Усё гэта прывяло да пытання надзейнасці Вікіпедыі ў якасці крыніцы інфармацыі.
Мадэль Вікіпедыі дазваляе рэдагаваць яе артыкулы ўсім ахвотнікам і спадзяецца на вялікую групу дабранамераных рэдактараў у вызначэнні праблем, што звязаны з сумнеўнымі рэдактарамі. Яна спадзяецца на тое, што пераважная большасць удзельнікаў Вікіпедыі маюць добрыя намеры. Мадэль рэдагавання Вікіпедыі змяшчае магчымасць дадавання нізкаякаснай інфармацыі. Магчымасць ананімнага рэдагавання можа быць не толькі вялікім дабром для праекта, але і крыніцай шкоды.
Вікіпедыя можа цярпець ад вандалаў. Вандалізм — шкодніцкае дадаванне, выдаленне ці змяненне зместу артыкула, здзесненае каб намерана скампраметыраваць дакладнасць і аўтарытэтнасць энцыклапедыі.
З’яўляючыся агульнадаступным інтэрнэт-даведнікам, Вікіпедыя змяшчае матэрыялы, якія могуць падацца іншым удзельнікам непажаданымі, абразлівымі, парнаграфічнымі. Напрыклад, у 2008 годзе Вікіпедыя адхіліла масавы анлайн-зварот супраць уключэння выявы прарока Магамета ў англійскі раздзел, спаслаўшыся на сваю рэдакцыйную палітыку. Наяўнасць у Вікіпедыі матэрыялаў, «нязручных» з палітычнага пункту гледжання стала нагодай заблакавання часткі Вікіпедыі ў КНР для кітайскіх карыстальнікаў.
Аднак у вольнай энцыклапедыі Вікіпедыя (вольнай з пункту гледжання рэдагавання яе частак, а таксама з пункту гледжання магчымасці ўнясення прапаноў па рэдагаванні яе цяперашніх правіл) існуюць механізмы самарэгуляцыі, якія, абапіраючыся на глабальны кансэнсус большасці ўдзельнікаў Вікіпедыі, забяспечваюць няспыннае падтрыманне досыць нізкага ўзроўню асобных адмоўных аспектаў, якія, тым не менш, заўсёды прысутнічаюць у Вікіпедыі.
Значэнне Вікіпедыі ў сучасным свеце
У дадатак да лагістычнага росту колькасці артыкулаў, Вікіпедыя няўхільна набывае статус даведкавага сайта з моманту яе стварэння ў 2001 годзе. На студзень 2015 года, паводле Alexa Internet, Вікіпедыя займала 6-е месца сярод самых наведвальных сайтаў свету, у Рунэце — 11-е месца. У першай дзясятцы Вікіпедыя з’яўляецца адзіным некамерцыйным сайтам. Рост Вікіпедыі быў выкліканы яе дамінуючай пазіцыяй у выніках пошуку Google. Каля 50 % трафіку пошукавых сістэм у Вікіпедыю прыйшло з Google, пераважная частка гэтага трафіку звязана з навуковымі даследаваннямі. У красавіку 2007 года праектам Pew Internet & American Life Project было выяўлена, што траціна амерыканскіх інтэрнэт-карыстальнікаў звяртаецца па даведкі да Вікіпедыі. У кастрычніку 2006 года сайт, па гіпатэтычных ацэнках, меў рынкавы кошт у долараў, калі б запусціў рэкламу.
Вікіпедыя выкарыстоўваецца ў адукацыйным працэсе, навуковых даследаваннях, сістэме правасуддзя , а таксама ў працы розных міністэрстваў і ведамстваў. Так, сайт Парламента Канады спасылаецца на артыкул пра аднаполыя шлюбы ў раздзеле «Спасылкі па тэме» ў спісе «чытаць далей» Civil Marriage Act. Тэзісы энцыклапедыі ўсё часцей выкарыстоўваюцца як крыніцы арганізацыямі, такімі як Федэральны суд ЗША і Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай маёмасці.
У 2013 годзе венгерскія вучоныя паказалі, што з дапамогай Вікіпедыі можна прадказаць папулярнасць і касавыя зборы фільмаў, якія яшчэ не выйшлі ў пракат.
Вікіпедыяй таксама карыстаюцца як крыніцай у журналістыцы, часам без пазначэння аўтарства, а таксама некалькі журналістаў былі звольненыя за плагіят з Вікіпедыі.
У ліпені 2007 года Вікіпедыі быў прысвечаны 30-хвілінны дакументальны фільм BBC Radio 4. Ён сцвярджаў, што колькасць спасылак на Вікіпедыю ў папулярнай культуры такая, што гэтае паняцце стала адной з групы назоўнікаў ХХ стагоддзя, якія настолькі пазнавальныя (Google, Facebook, YouTube), што яны болей не патрабуюць тлумачэнняў і знаходзяцца на адным узроўні з такімі паняццямі ХХ стагоддзя, як Hoovering ці Coke. Існуе шмат пародый на адкрытасць Вікіпедыі з персанажамі, якія займаюцца вандалізмам ці змяняюць артыкулы анлайн-энцыклапедыі.
Вікіпедыя ў літаратуры і мастацтве
Англамоўная бібліяграфія налічвае каля 11 манаграфій, што прысвечаны Вікіпедыі:
ФК Вікторыя Мар’іна Горка
«Вікторыя» — беларускі футбольны клуб з горада Мар’іна Горка. У цяперашні час выступае ў Другой лізе чэмпіянату Беларусі.
Гісторыя
Да 1990 года існавала аматарская каманда па футболе пры Мар’інагорскім аграрна-тэхнічным коледжы (саўгаса-тэхнікума). У 1989 выйграла першынство БССР сярод прафсаюзных каманд. У камандзе гуляў такі вядомы ігрок, як Алег Чарняўскі. Трэнерам быў Анатоль Усенка.
1990-я
У 1990 годзе была заснавана каманда пад назвай «Беларусь». Клуб гуляў у Чэмпіянаце БССР, пасля трапіў у Другую лігу чэмпіянату Беларусі. У 1993 годзе быў выключаны з чэмпіянату за парушэнне рэгламенту і перайшоў на аматарскі ўзровень. У гэты час у камандзе былі такія знакамітыя ігрокі, як Аляксандр Зубкоўскі (пазней спартыўны дырэктар БАТЭ) і Аляксандр Чысты.
У 1996 годзе клуб заявіўся ў Трэцюю лігу пад назвай «Энергія-ЦЭЦ-5». У 1997 годзе пераехаў з Мар’інай Горкі ў пасёлак Дружны, але пасля сезона 1997 клуб спыніў сваё існаванне.
У чэмпіянаце вобласці
Пазней клуб стаў выступаць у чэмпіянаце Мінскай вобласці пад назвай «Зорка», некалькі разоў атрымліваў у ім перамогу. З 2006 года асноўнай камандай раёна стаў «Рудзенск», і толькі ў 2010 «Зорка» зноў трапіла ў чэмпіянат вобласці. У сезоне 2014 каманда атрымала выніковае чацвёртае месца.
Сучаснасць
У снежні 2014 года было вырашана заявіць каманду з Мар’інай Горкі ў Другую лігу чэмпіянату Беларусі. Галоўным трэнерам каманды стаў Васіль Матусевіч, яго памочнікам — Гія Панчулідзэ. Аснову каманды склалі выхаванцы Пухавіцкай ДЮСШ. У лютым 2015 года «Зорка-РФАЦ-Вікторыя» афіцыйна далучылася да Другой лігі. Сезон каманда пачала ў групе А пад назвай «Вікторыя». Добрая гульня дазволіла «Вікторыі» заняць другое месца ў групе і выйсці ў фінальны этап, па выніках якога каманда атрымала выніковы сёмы радок.
У сезоне 2016, нягледзячы на неблагі старт, каманда хутка апынулася ў канцы табліцы. Аднак, атрымаўшы шэраг перамог у другой палове сезона, «Вікторыя» атрымала ў Другой лізе выніковае 9-е месца з 13. Таксама «Вікторыя» атрымала права выступу ў Кубку Рэгіёнаў УЕФА (як фіналіст Рэгіянальнага Кубка Беларусі 2015) пасля таго, як пераможца Рэгіянальнага Кубка Беларусі 2015 мінскі «Прамень» быў пазбаўлены гэтага права за ўдзел у дагаварных матчах. На кваліфікацыйным турніры Кубка Рэгіёнаў УЕФА ў Польшчы каманда (якая выступала пад назвай «Зорка-РФАЦ-Вікторыя») заняла трэцяе месца, атрымаўшы два паражэнні і згуляўшы адзін матч унічыю.
У сезоне 2017 каманда выступала паспяхова і доўгі час ішла ў верхняй частцы табліцы, аднак няўдалы фініш адкінуў «Вікторыю» на сёмае выніковае месца. На працягу сезона 2018 «Вікторыя» амаль увесь час заставалася серадняком і скончыла сезон на восьмым месцы з 15. Сезон 2019 атрымаўся для «Вікторыі» цяжкім — у камандзе змяніліся тры трэнеры, праз клуб прайшло шмат ігракоў, аднак вынікі былі не найлепшымі, каманда стала 11-й.
У 2020 годзе Другая ліга падзялялася на дзве групы. «Вікторыя» змагалася за выхад у фінальны турнір, але стала пятай у сваё групе. У 2021 годзе мар’інагорскі клуб здолеў выйсці з Мінскага дывізіёна ў плэй-оф Другой лігі, дзе саступіў у 1/8 фіналу пінскаму «Стэнлесу» (1:6, 1:0). У 2022 годзе «Вікторыя» зноў вышла ў плэй-оф і на гэты раз дайшла да паўфіналу, аднак там саступіла і заняла выніковае чацвёртае месца.
Па выніках сезона 2022 «Вікторыя» атрымала магчымасць ісці ў Першую лігу і першапачаткова мела намер туды заявіцца, аднак у студзені 2023 года клуб паведаміў, што застанецца ў Другой лізе.
Склад каманды
Станам на жнівень 2023‎ года.
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |