cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Смартфон
Смартфоны адрозніваюцца ад звычайных мабільных тэлефонаў наяўнасцю досыць развітой аперацыйнай сістэмы, адкрытай для распрацоўкі праграмнага забеспячэння іншымі распрацоўнікамі (аперацыйная сістэма звычайных мабільных тэлефонаў закрыта для іншых распрацоўнікаў). Устаноўка дадатковых праграм дазваляе значна палепшыць функцыянальнасць смартфонаў у параўнанні са звычайнымі мабільнымі тэлефонамі.
Аднак апошнім часам мяжа паміж «звычайнымі» тэлефонамі і смартфонамі ўсё больш сціраецца, новыя тэлефоны (за выключэннем самых танных мадэляў) даўно маюць функцыянальнасць, некалі уласцівую толькі смартфонам, напрыклад, электронную пошту і HTML-браўзер, а таксама шматзадачнасць.
Распазнаванне маўлення
Раннія распрацоўкі
У 1952 годзе тры даследчыкі Bell Labs пабудавалі сістэму для распазнавання маўлення аднаго чалавека. Гэтая сістэма працавала паводле прынцыпу лакалізацыі фармант у энергетычным спектры кожнага выказвання.
У дачыненні да маўлення Гунар Фант распрацаваў мадэль паводле тыпу «крыніца-фільтр» і апублікаваў яе ў 1960 годзе, што потым аказалася сапраўднай знаходкай.
На жаль, фінансаванне Bell Labs на некалькі гадоў спынілася, калі ў 1969 годзе ўплывовы Джон Пірс напісаў адкрыты ліст, які крытыкаваў даследаванні па распазнаванні маўлення. Такім чынам, Пірс спыніў грашовую падтрымку праэкта да моманту, пакуль Джон Фланаган не пераняў пасаду.
Рэдж Рэдзi, студэнт Стэнфардскага універсітэту, быў першым, хто працягнуў працаваць над распазнаваннем бесперапыннага маўлення ў канцы 60-х гадоў. Папярэднія ж сістэмы патрабавалі, каб дыктар рабіў паўзу пасля кожнага слова. Сістэма Рэдзі паспяхова выкарыстоўвалася ў шахматах.
Таксама прыкладна ў гэты час савецкія даследчыкі вынайшлі алгарытм дынамічнай трансфармацыі часавай шкалы (альбо DTW — Data Time Warping), які быў выкарыстаны для стварэння распазнавальніка, здольнага працаваць на 200 словах слоўніка. Прынцып алгарытму DTW заключаецца ў апрацоўцы маўленчага сігнала шляхам дзялення яго на кароткія фрэймы (напрыклад, па 10 мс) і постапрацоўцы кожнага фрэйма асобна. Хаця DTW потым і будзе заменена больш познімі алгарытмамі, методыка падзелу сігналу на фрэймы стане падставай для далейшых алгарытмаў. Дасягненне дыктаранезалежнасці было галоўнай нявырашанай задачай даследчыкаў у той перыяд.
У канцы 1960-х гадоў Леанард Баўм распрацаваў матэматыку ланцугоў Маркава ў Інстытуце Аналізу Абароны. Праз дзесяць гадоў для распазнавання маўлення Джэймс Бэйкер і Джанет М. Бэйкер (студэнты Раджа Рэдзі) пачалі выкарыстоўваць Схаваныя Маркаўскія Мадэлі (HMM — Hidden Markov Model). Джэймс Бэйкер даведаўся пра HMM, калі атрымоўваў вышэйшую адукацыю ў Інстытуце Аналізу Абароны падчас летняй практыкі. Выкарыстанне НММ дазволіла даследчыкам аб’яднаць розныя крыніцы ведаў, такія як акустыка, мова і сінтаксіс у адзіную імавернасную мадэль.
У сярэдзіне 1980-х гадоў IBM пад кіраўніцтвам Фрэда Элінэка стварылі пішучую машынку на галасавым кіраванні пад назвай Tangora, якая магла справіцца з 20000 слоў слоўніка. Пры статыстычным падыходзе Элінэка звярталася менш увагі на эмуляцыю працэсаў распазнавання і разумення маўлення мозгам. Замест гэтага былі прыменены метады статыстычнага мадэлявання, падобныя да HMM. (група Элінэка сама незалежна выявіла прымяненне HMM да маўлення). Аднак такі прарыў быў спрэчна сустрэты лінгвістамі, паколькі алгарытмы НММ былі занадта спрошчаныя для тлумачэння многіх агульных рыс чалавечых моў. Тым не менш, HMM аказаўся вельмі карысным сродкам для мадэлявання маўлення і стаў дамінуючым алгарытмам распазнавання маўлення ў 1980 годзе, цалкам замяніўшы папярэднія алгарытмы DTW.
Большая частка прагрэсу ў галіне належала новым магчымасцям камп’ютараў, якія ў той час развіваліся надзвычай інтэнсіўна. У канцы праграмы DARPA ў 1976 годзе, лепшым камп’ютарам для даследчыкаў быў PDP-10 з 4 Мб аператыўнай памяці. Каб дэкадзіраваць толькі 30 секунд маўлення, камп’ютарам патрабавалася ажно 100 хвілін. Калі хуткасць камп’ютараў павялічылася, даследчыкі пачалі вырашаць больш складаныя праблемы, такія як вялікія слоўнікі, акустычная незалежнасць, шумная абстаноўка і гутарковае маўленне. Гэтае пераключэнне на больш складаныя задачы тлумачыла пладавітасць 1980-х гадоў як заслугу фінансавання DARPA. Так быў дасягнуты прагрэс у дыктаранезалежнасці спачатку шляхам навучання на вялікай колькасці розных дыктараў, а потым праз адаптацыю сістэмы пад пэўнага дыктара падчас дэкадзіравання. Далейшае зніжэнне частаты памылак у словах стала магчымым дзякуючы замене акустычных мадэляў максімальнага падабенства дыскрымінацыйнымі.
У сярэдзіне 1980-х гадоў з’явіліся мікрапрацэсары для распазнавання маўлення. Напрыклад, RIPAC, дыктаранезалежны чып для бесперапыннага маўлення (створаны для тэлефонных сэрвісаў), быў прадстаўлены ў Нідэрландах у 1986 годзе. Ён быў распрацаваны CSELT/Elsag і выраблены SGS. .
Практычнае распазнаванне маўлення
У 1990-я гады з’явіліся першыя камерцыйна паспяховыя тэхналогіі распазнавання маўлення. Двума самымі раннімі прадуктамі былі Dragon Dictate, спажывецкі прадукт, выпушчаны ў 1990 годзе па цане 9000 долараў, і распазнавальнік ад Kurzweil Applied Intelligence, выпушчаны ў 1987 годзе. У 1992 годзе AT&T разгарнула службу Voice Recognition Call Processing (Апрацоўка званкоў з дапамогай распазнання голаса) для маршрутызацыі тэлефонных званкоў без удзелу чалавека-аператара. Гэтая тэхналогія была распрацавана Лоўрэнсам Рабінерам і іншымі з Bell Labs. У гэты час слоўнікавы запас тыповай сістэмы камерцыйнага распазнавання маўлення ўжо перавышаў сярэдні чалавечы слоўнікавы запас. Былы студэнт Раджа Рэдзі, Хуэдонг Хуанг, распрацаваў сістэму Sphinx-II пры CMU. Сістэма Sphinx-II была першай, якая не залежала ад дыктара, мела вялікі слоўнікавы запас, бесперапыннае распазнаванне маўлення і, акрамя таго, мела найвышэйшыя адзнакі па ацэнцы DARPA.
Lernout & Hauspie, бельгійская кампанія па распазнаванні маўлення, набыла некалькі іншых кампаній, у тым ліку Kurzweil Applied Intelligence ў 1997 годзе і Dragon Systems ў 2000 годзе. Тэхналогіі L&H былі выкарыстаны ў Windows XP. L&H былі лідарамі галіны, пакуль у 2001 годзе фінансавы скандал не паклаў канец кампаніі. Маўленчая тэхналогія L&H была набыта ScanSoft, якія ў 2005 годзе пераўтварыліся ў Nuance. Apple першапачаткова ліцэнзіравалі праграмны софт ад Nuance для забеспячэння лічбавага дапаможніка Siri магчымасцю распазнавання маўлення.
У 2000-я гады DARPA стала спонсарам дзвюх праграм распазнавання маўлення: Effective Affordable Reusable Speech-to-Text (EARS) у 2002 годзе і Global Autonomous Language Exploitation (GALE). EARS фінансавалі маўленчы тэлефонны корпус, які змяшчаў 260 гадзін запісаных размоў больш чым 500 дыктарамі. GALE жа была сканцэнтравана на вяшчанні навін на арабскай і кітайскай мовах.
Першая спроба кампаніі Google ў распазнаванні маўлення адбылася ў 2007 годзе пасля найму некаторых даследчыкаў з Nuance. Першым прадуктам быў GOOG-411, служба кіравання тэлефоннымі званкамі. Запісы, зробленыя праз GOOG-411 далі каштоўныя даныя, якія дапамаглі Google палепшыць свае сістэмы распазнавання. Галасавы пошук Google зараз падтрымлівае больш чым 30 моў.
Сучасныя сістэмы
У пачатку 2000-х гадоў у распазнаванні маўлення дагэтуль дамінавалі традыцыйныя падыходы: напрыклад, Схаваныя Маркаўскія Мадэлі, спалучаныя са штучнымі нейроннымі сеткамі прамой дыстрыбуцыі (feedforward artificial neural networks). Сёння, аднак, многія аспекты распазнавання маўлення былі зроблены прымусова глыбокім метадам навучання (deep learning) пад назвай LSTM (Long short-term memory) - рэкурэнтнай нейронавай сеткі, апублікаванай Зэппам Хохрайтэрам & Юргенам Шмідхуберам у 1997 годзе. LSTM пазбегла праблемы знікнення градыенту і магла спраўляцца з задачамі «Вельмі Глыбокага Навучання», якія патрабуюць успамінаў пра падзеі, якія адбыліся тысячы дыскрэтных часовых крокаў назад, што вельмі важна для прамовы. У 2015 годзе сістэма распазнавання маўлення Google перажыла рэзкі скачок прадукцыйнасці на 49% праз CTC(Connectionist Temporal Classification)-навучаную LSTM, якая цяпер даступная праз Google Voice для ўсіх карыстальнікаў смартфонаў.
Выкарыстанне глыбокіх нерэкурэнтных сетак у дачыненні да акустычнага мадэлявання было прадстаўлена ў 2009 Джэфры Хінтанам і яго студэнтамі з Універсітэта Таронта, а таксама Лі Дэнам і яго калегамі з Microsoft Research, першапачаткова ў рамках сумеснай працы паміж Microsoft і Універсітэтам Таронта, якая пасля была пашырана, каб уключыць IBM і Google (адсюль падзагаловак «Агульныя погляды чатырох даследчых груп» у іх аглядным артыкуле 2012 г.). Кіраўнік па даследаванням Microsoft назваў гэта новаўвядзенне «найболей рэзкім змяненнем у дакладнасці з 1979 года». У адрозненні ад стабільных паступовых паляпшэнняў на працягу апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў, прымяненне глыбокага навучання знізіла частату слоўных памылак на 30%. Гэта новаўвядзенне было хутка прынята ва ўсіх магчымых сферах. Далей даследчыкі пачалі выкарыстоўваць метады глыбокага навучання таксама і для мадэлявання мовы.
Мадэлі, метады і алгарытмы
Акустычнае мадэляванне і моўнае мадэляванне з’яўляюцца важнымі часткамі сучасных статыстычных алгарытмаў распазнавання маўлення. Схаваныя Маркаўскія Мадэлі шырока выкарыстоўваюцца ў шэрагу сістэм. Моўнае мадэляванне таксама выкарыстоўваецца ў шмат іншых сферах, такіх як класіфікацыя дакументаў ці статыстычны машынны пераклад.
Схаваныя Маркаўскія Мадэлі
Сучасных універсальных сістэм распазнавання прамовы на аснове схаваных Маркоўскіх мадэляў. Гэта статыстычныя мадэлі, якія даюць на выхадзе паслядоўнасці знакаў або колькасці. Сістэмай гидрометеомониторинга выкарыстоўваюцца ў распазнаванні прамовы, таму што маўленчай сігнал можна разглядаць як кавалкава-стацыянарнага сігналу або кароткага часу стацыянарнага сігналу. У кароткія тэрміны (напрыклад, 10 мілісекунд), гаворка можа быць аппроксимирован стацыянарным працэсам. Гаворка можа разглядацца як Маркоўская мадэль для многіх выпадковых мэтаў.
Яшчэ адна прычына, чаму HMM карыстаюцца папулярнасцю, заключаецца ў тым, што мадэлі могуць быць навучаны аўтаматычна. Акрамя таго, яны дастаткова простыя для фармалізацыі.
Алгарытм дынамічнай трансфармацыі часовой шкалы (DTW)
Алгарытм дынамічнай трансфармацыі часовай шкалы (альбо DTW) гістарычна выкарыстоўваўся ў распазнаванні маўлення, але зараз ён заменены на больш паспяховы HMM падыход.
DTW ўяўляе сабой алгарытм для вымярэння падабенства паміж двума паслядоўнасцямі, якія могуць змяняцца па часу або хуткасці. Напрыклад, падабенства ў манеры хаджэння будзе выяўлена нават тады, калі ў адным відэа адзін чалавек ідзе павольна, а другі ідзе хутчэй, або нават пры наяўнасці паскарэнняў і тармажэнняў на працягу аднаго назірання. DTW ўжываецца да відэа, аўдыё і графікі, але на самой справе, любыя дадзеныя, якія могуць быць ператвораныя ў лінейнае прадстаўленне, могуць быць прааналізаваны з дапамогай DTW.
Нейронныя сеткі
Нейронавыя сеткі з'явіліся як прывабны падыход да акустычнага мадэлявання ASR ў канцы 1980-х гадоў. З тых часоў, нейронавыя сеткі выкарыстоўваліся ў многіх аспектах распазнавання маўлення, такіх як класіфікацыя фанэмы, распазнавання ізаляванага слова , распазнаванне аўдыёвізуальнага маўлення, аўдыёвізуальныя распазнаванне дыктара і адаптацыя да пэўных дыктараў.
У адрозненне ад HMM, нейронавыя сеткі не робяць ніякіх здагадак аб функцыі статыстычных уласцівасцей і маюць некалькі якасцяў, што робіць іх прывабнымі мадэлямі для распазнавання маўлення. Пры выкарыстанні нейрасетак для ацэнкі верагоднасці пэўнага гукавога сегмента дыскрымінацыйнае навучанне робіцца натуральным і эфектыўным. Аднак, нягледзячы на іх эфектыўнасць у класіфікацыі кароткатэрміновых часовых адзінак (напрыклад, асобных фанем і слоў), нейронавыя сеткі рэдка бываюць удалымі для бесперапынных задач распазнавання, у асноўным з-за адсутнасці здольнасці мадэляваць часовыя залежнасці.
Глыбокія сеткі прамой дыстрыбуцыі (DNN)
Поспех DNN у распазнаванні маўлення вялікага слоўніка адбыўся ў 2010 годзе з дапамогай прамысловых і навуковых даследчыкаў. Тады былі прыняты вялікія выходныя пласты DNN на аснове залежных ад кантэксту станаў HMM, пабудаваных дрэвамі рашэнняў.
Адным з асноватворных прынцыпаў глыбокага навучання з'яўляецца скасаванне ручнога стварэння прыкмет і выкарыстоўванне неапрацаваных прыкмет («raw» features). Гэты прынцып упершыню быў паспяхова даследаваны ў архітэктуры глыбокага аўтакадавальніка ў дачыненні да «сырой» спектраграмы, паказаўшы сваю перавагу над Мел-Кэпстральнымі прыкметамі, якія ўтрымліваюць некалькі этапаў фіксаванай трансфармацыі з спектраграмы. Сапраўдныя «сырыя» прыкметы («raw» features of speech) маўлення (сігналы) зусім нядаўна паказалі сваю выдатную прымяняльнасць у выніках распазнавання.
Распазнаванне маўлення «ад канца да канца»
З 2014 года было праведзена шмат даследаванняў, зацікаўленых у так званым «end-to-end» ASR (распазнаванні маўлення «ад канца да канца»). Традыцыйныя падыходы, пабудаваныя на фанетычнай аснове (маюцца на ўвазе Схаваныя Маркаўскія Мадэлі) патрабавалі асобныя кампаненты і навучанне пад тое альбо іншае вымаўленне, акустычныя і моўныя мадэлі. Мадэлі ‘End-To-End’ сумяшчаюць усе кампаненты маўленчага распазнавальніка. Гэта дастаткова каштоўная асаблівасць, таму што яна спрашчае працэс навучання і працэс размяшчэння. Напрыклад, N-грамная моўная мадэль патрабуецца для ўсіх HMM. А такая тыповая мадэль часта займае некалькі гігабайтаў памяці, што робіць яе непрактычнай для размяшчэння на мабільных прыладах. Такім чынам, сучасныя камерцыйныя ASR сістэмы ад Google і Apple (па стане на 2017 г.) разгорнуты на воблаку і патрабуюць падлучэнняў да сеткі, у адрозненні ад размяшчэння на самім устройстве.
Першай спробай End to End ASR была выканана з дапамогай Нейрасеткавай тэмпаральнай класіфікацыі (СТС), уведзенай Алексам Грэйвсам з Google DeepMind і Наўдзіпам Джэйтлі з Універсітэту Таронта. Мадэль складалася з рэкуррэнтных нейронавых сетак і пласта СТС. Мадэль RNN-CTC сумесна вывучае вымаўленчую і акустычную мадэль разам, аднак ён не здольны вывучаць саму мову падобна HMM. Такім чынам, мадэль СТС можа непасрэдна ператвараць гукі прамовы ў англійскія сімвалы, але такія мадэлі робяць шмат арфаграфічных памылак, таму павінны спадзявацца на асобную моўную мадэль для вырашэння арфаграфічных нюансаў.
Альтэрнатыўны падыход да мадэляў CTC – увага-заснаваныя мадэлі (attention-based models). Адначасова ў 2016 годзе такія мадэлі былі прадстаўлены Чэнам і інш. з універсітэту Меллона-Карнэгі і Google Brain, а таксама Bahdanaua і інш. з Манрэальскага ўніверсітэта. Мадэль пад назвай "Listen, Attend and Spell" (LAS) літаральна «слухае» гукавы сігнал, «звяртае ўвагу» да розных частак сігналу і адначасова «піша» транскрыпцыю пачутага. У адрозненні ад мадэляў СТС, увага-заснаваныя мадэлі не маюць здагадак аб умоўнай незалежнасці і могуць вывучыць усе кампаненты распазнавальніка маўлення, непасрэдна ўключаючы вымаўленне, акустычную і моўную мадэлі. Гэта азначае, што падчас устаноўкі, няма неабходнасці «насіць» з сабой моўную мадэль, што робіць распрацоўку вельмі практычнай для размяшчэння на ўстройствах з абмежаваным аб'ёмам памяці. У апошнія гады дадзеныя тэхналогія буйна развіваюцца і з моманту стварэння LAS-мадэлі былі прапанаваны такія мадэлі, як LSD (Latent Sequence Decompositions) і WLAS ("Watch, Listen, Attend and Spell", мадэль, здольная «чытаць па вуснах»).
Прымяненне
Паспяховымі прыкладамі выкарыстання тэхналогіі распазнавання маўлення ў мабільных прыладах з'яўляюцца: увод адраса голасам у Яндекс.Навігатары, галасавы пошук Google Now, галасавыя асістэнты ад Яндэкс (Аліса) і Google (Siri) і многае іншае. Акрамя мабільных прылад, тэхналогія распазнавання прамовы знаходзіць шырокае распаўсюджванне ў іншых сферах:
Дадатковая інфармацыя
'''Канферэнцыі і часопісы '''Папулярныя канферэнцыі распазнавання маўлення, якія праводзяцца кожны год ці два ўключаюць SpeechTEK і SpeechTEK Europe, ICASSP, Interspeech/Eurospeech, а таксама IEEE ASRU. Канферэнцыі ў галіне апрацоўкі натуральнай мовы (NLP), такія як ACL, NAACL, EMNLP і HLT, пачынаюць уключаць дакументы і па апрацоўцы маўлення. Важныя часопісы ўключаюць IEEE Transactions on Speech and Audio Processing, Computer Speech and Language, and Speech Communication.Кнігі
Кнігі, падобныя да "Fundamentals of Speech Recognition" Лоўрэнса Рабінэра могуць быць карыснымі для атрымання некаторых базавых ведаў, аднак кнігі такіх гадоў (1993) ужо лічацца значна ўстарэлымі на фоне сучасных ведаў. Дадаткова добрай крыніцай можа быць "Statistical Methods for Speech Recognition" Фрэдэрыка Йелінэка i "Spoken Language Processing (2001)" Хуэдонга Хуанга. і г.д. Нядаўна аднаўлёная кніга "Speech and Language Processing (2008)", напісаная Жураўскім і Мартынам дэманструе базу і сучасны (на той момант) стан ASR.Добрае і даступнае ўвядзенне ў тэхналогію распазнавання маўлення і яе гісторыю раскрываецца ў кнізе "The Voice in the Machine. Building Computers That Understand Speech" Роберта Піракцыні (2012). Адносна сучаснай кнігай распазнавання маўлення з'яўляецца «Automatic Speech Recognition: A Deep Learning Approach» (Выдавецтва: Springer), напісаная Д. Ю. і Л. Дэнге (2014). Кніга змяшчае матэматычна арыентаваныя падрабязнасці аб тым, як метады глыбокага навучання ўспадкаваны і рэалізаваны ў сучасных сістэмах распазнавання маўлення на аснове DNN і звязаныя з імі метадамі глыбокага навучання.
Абдала II
Абдала II (,, Іарданія) — кароль Іарданіі з 1999 года.
Біяграфія
Нарадзіўся 30 студзеня 1962 года ў Амане. Бацька - кароль Хусейн бен Талал. Абдала - прамы нашчадак прарока Мухамеда ў 43-м пакаленні. У Іарданіі спадчынніка называлі "замежнікам", бо ён нарадзіўся ў шлюбе Хусейна з англічанкай.
Пачатковую адукацыю атрымаў у Ісламскім адукацыйным каледжы ў Амане (Islamic Educational College in Amman). Скончыў Каралеўскую ваенную акадэмію Сандхерта, Оксфардскі ўніверсітэт і курсы афіцэраў брытанскіх войскаў. Прайшоў стажыроўку ў батальёне Каралеўскай кавалерыі Брытанскіх узброеных сіл у якасці камандзіра. У 1988 годзе атрымаў ступень магістра па міжнародных пытаннях у (ЗША). Калі Абдала вярнуўся ў Іарданію, яму прысвоілі званне старэйшага лейтэнанта. У студзені 1992 года назначаны камбатам бранетанкавага палка. У 1994 годзе атрымаў званне брыгаднага генерала.
Асабістае жыццё
Абдала II — кваліфікаваны вадалаз, парашутыст і пілот. Захапляецца аўтаралі, калекцыянуе зброю, з'яўляецца вялікім знаўцам японскай кухні. У 1995 годзе зняўся ў эпізадычнай ролі ў серыяле Зорны шлях: Вояджэр, прыхільнікам якога ён з'яўляецца. Вядзе вялікае асабістае сяброўства з экс-прэзідэнтам ЗША Джорджам Бушам.
Жанаты на каралеве Раніі, палесцінцы па паходжанні. Чацвёра дзяцей (два сына і дзве дачкі).
Габонская аперацыя
Габонская аперацыя — стратэгічная ваенная аперацыя ўзброеных сіл Свабоднай Францыі супраць войскаў вішысцкай Францыі падчас Другой сусветнай вайны.
Прадгісторыя
8 кастрычніка 1940 генерал дэ Голь прыбыў у Дуалу. 12 кастрычніка ён склаў план уварвання ў Габон. Дэ Голь жадаў выкарыстоўваць французскую Экватарыяльную Афрыку як плацдарм для наступу на італьянскую Лівію. Таму ён асабіста адправіўся ў Чад, які мяжуе з Лівіяй.
Аляксандр Іванавіч Ваейкаў
Аляксандр Іванавіч Ваейкаў (, г. Масква —, г. Петраград ) — рускі метэаролаг, кліматолаг і географ, стваральнік сельскагаспадарчай метэаралогіі, актыўны прапагандыст вегетарыянства , пляменнік. Займаўся фізічнай геаграфіяй, гідралогіяй, агракліматалогіяй і меліярацыяй.
Біяграфія і навуковая дзейнасць
У маладыя гады (1856—1858) шмат падарожнічаў па Заходняй Еўропе і Азіяцкай Турцыі (Сірыі і Палестыне).
Габонская аперацыя
Ход аперацыі
9 лістапада самалёт «Lysander», які базіраваўся ў Дуале, пачаў бамбіць аэрадром Лібревіля. Набліжаючыся да горада, войскі Кёніга сустрэлі жорсткае супраціўленне. Але ўсё ж такі яны ўзялі аэрадром. Ваенна-марскія сілы Свабоднай Францыі патапілі вішысцкае судна «Бугенвіль».
Аляксандр Іванавіч Ваейкаў
Біяграфія і навуковая дзейнасць
У 1860 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, але ў наступным годзе з'ехаў за мяжу, дзе слухаў курсы ў Берлінскім, Гайдэльбергскім і Гётынгенскім універсітэтах; апошнім удастоены ступені доктара філасофіі (1865).
З 19 студзеня 1866 быў членам Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства; па даручэнні таварыства ездзіў у 1869—1870 гадах за мяжу для азнаямлення з метэаралагічнымі станцыямі ў Вене, Мілане, Парыжы, Бруселі і Лондане. У 1868 і 1870 гадах даследаваў ўсходні Каўказ (Дагестан, Баку і Ленкарань). Ваейкаў прымаў таксама актыўны ўдзел у работах метэаралагічнай камісіі Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства ў якасці яе сакратара, апрацоўваючы назіранні дажджавой і навальнічнай сеткі гэтай камісіі за 1871.
Габонская аперацыя
Вынікі
15 лістапада генерал дэ Голь беспаспяхова спрабаваў пераканаць палонных вішысцкіх салдат далучыцца да Свабоднай Францыі. У выніку яны былі адпраўлены ў Бразавіль і ўтрымліваліся там як палонныя.
Аляксандр Іванавіч Ваейкаў
Біяграфія і навуковая дзейнасць
У лютым 1873 Ваейкаў ужо быў у Нью-Ёрку і да кастрычніка гэтага года здзейсніў вялікую паездку па Злучаных Штатах і Канадзе (С.-Луі, Нью-Арлеан, праз Тэхас, Каларада, Мінесоту і па азёрных абласцях да Квебека)​​. Вярнуўшыся ў Вашынгтон, Ваейкаў да вясны наступнага года па прапанове сакратара Смітсаніянскага інстытута дапоўніў прадпрынятае інстытутам шырокае выданне пад загал. «Winds of the Globe» і напісаў тэкст.
У наступным годзе Воейков здзейсніў падарожжа па Юкатану, Мексіцы і Паўднёвай Амерыцы, дзе наведаў Ліму, воз. Тытыкака, Чылі, Рыа-дэ-Жанейра. Вярнуўшыся ў Нью-Ёрк, Ваейкаў скончыў там сваю працу для кнігі «Winds of the Globe» (1875) і затым, па вяртанні на кароткі час у Расію, распачаў новае падарожжа па Індастану, востраву Яве і Японіі. Наступныя гады Ваейкаў прысвяціў распрацоўцы матэрыялаў сваіх падарожжаў і метэаралагічнай працы.
З 1880 года ганаровы доктар фізічнай геаграфіі.
У 1882 Ваейкаў паступіў прыват-дацэнтам ў Санкт-Пецярбургскі універсітэт па кафедры фізічнай геаграфіі, у 1885 годзе прызначаны экстраардынарным, ў 1887 годзе ардынарным прафесарам па той жа кафедры. Ваейкаў быў (з 1883 года) старшынёй метэаралагічнай камісіі Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства і быў абраны ганаровым членам шматлікіх рускіх і замежных навуковых таварыстваў.
Упершыню ў сусветнай метэаралогіі паставіў задачу высветліць сутнасць метэаралагічных зхяў і кліматычных працэсаў («Климаты земного шара, в особенности России», 1884). Цыкл прац прысвечаны пытанням геаграфіі і эканомікі насельніцтва і актыўнага ўплыву чалавека на прыроду.
У 1910-я гады пражываў па адрасе: Санкт-Пецярбург,, дом № 4.
На працягу многіх гадоў да рэвалюцыі Ваейкаў узначальваў Пецярбургскае вегетарыянскае таварыства і прадстаўляў Расію на міжнародных з'ездах вегетарыянцаў.
Працы
На зам. мовах.:
Акрамя таго, шмат работ Ваейкава, поўны спіс якіх даходзіць да 200, змешчана ў перыядычных выданнях:
Росі дэ Пальма
Ро́са Эле́на Гарсі́я Эчаве, артыстычны псеўданім: Ро́сі дэ Па́льма (Rosa Elena García Echave альбо Rossy de Palma; нарадзілася 16 верасня 1964) — іспанская кінаактрыса.
Багдан Грынькавіч Валовіч
Багдан Грынькавіч Валовіч (? — да 14 красавіка 1539) — вялікалітоўскі шляхціч. Канюшы гарадзенскі (1508—1537), войскі гарадзенскі (з 1529).
Паходзіў з роду Валовічаў герба «Багорыя», старэйшы сын гарадзенскага гараднічага Грынькі Ходкавіча Валовіча і яго першай невядомай з імя жонкі.
Быў ураднікам вялікай княгіні Боны Сфорца ў Гарадзенскім павеце. У 1534—1536 гадах быў прызначаны ёй спраўцам Гарадзенскага староства, а ў 1535—1537 гадах таксама быў яе намеснікам крынскім, скідзельскім і азёрскім.
Быў жанаты з Тамілай з Міцутаў. Меў чатырох сыноў і дзвюх дачок:
Багдан стаў пачынальнікам старэйшай, так званай «ваяводскай і канцлерскай» галіны Валовічаў, якая згасла ў XVII стагоддзі.
Рота Осіма
(大島 僚太; нар. ) — японскі футбаліст. З 2016 года выступае за нацыянальную зборную Японіі.
Цынь Шыхуан-дзі
Цынь Шыхуан-дзі (秦始皇; 259—210 да н.э.) — правіцель царства Цынь (з 246 да н.э.), які паклаў канец перыяду Ваюючых царстваў (Чжаньго). К 221 да н.э. ён усталяваў аднаасобнае панаванне на ўсёй тэрыторыі Унутранага Кітая і ўвайшоў у гісторыю як уладар цэнтралізаванай кітайскай дзяржавы. Заснаваная ім дынастыя Цынь, якая планавала правіць Кітаем на працягу 10 тысяч пакаленняў, была звергнута праз некалькі год пасля яго смерці.
Цынь Шыхуан-дзі правёў грандыёзную кампанію па аб'яднанню Паднябеснай. Была створаная агульнакітайская сетка дарог, знесеныя абарончыя сцены паміж царствамі і дабудаваныя паўночныя ўчасткі (тым самым створана Вялікая кітайская сцяна), уніфікавана іерагліфічнае пісьмо, грашовая сістэма, сістэма мер, краіна падзелена на ваенныя акругі. Імператар праводзіў рэгулярныя інспекцыі розных частак краіны, ён першым з кітайскіх правіцеляў выйшаў на марскі бераг, паклаў пачатак традыцыі манаршых узыходжанняў на гару Тайшань.
Праўленне Цынь Шыхуан-дзі было заснавана на прынцыпах легізму, выкладзеных у трактаце «Хань Фэй-цзы». Між тым усе пісьмовыя сведчанні аб яго асобе былі прапушчаны скрозь прызму канфуцыянскага светапогляду ханьскіх гісторыкаў, перш за ўсё Сыма Цяня. Верагодна, што прыпісаныя Цынь Шыхуан-дзі жорсткія ганенні на канфуцыянцаў — частка канфуцыянскай антыцыньскай і антылегісцкай прапаганды. Яго вобраз як жудаснага тырана тэндэнцыйна перабольшаны. Усе наступныя дзяржавы Кітая, пачынаючы з Заходняй Хань, наследавалі тую адміністрацыйна-бюракратычную сістэму дзяржаўнага кіравання, якая была створана пры першым імператары.
Магутнасць Цынь Шыхуан-дзі яскрава ілюструецца пахавальным комплексам, пабудаваным яшчэ пры жыцці імператара недалёка ад Сіяня. Адным з выдатных элементаў маўзалея з'яўляецца сусветна вядомая тэракотавая армія — 8 тысяч скульптур кітайскіх воінаў і коней у поўны рост.
Імя і тытул першага імператара
Уласнае імя Ін Чжэн было дадзена будучаму імператару па назве месяца нараджэння (正), першага ў календары, дзіця атрымала імя Чжэн (政). У складанай сістэме імён і тытулаў старажытнасці імя і прозвішча не пісаліся побач, як гэта мае месца ў сучасным Кітаі, таму ўласна імя Цынь Шыхуана вельмі абмежавана ва ўжыванні.
Небывалая магутнасць уладара імперскай эры патрабавала ўвядзення новай тытулатуры. Цынь Шыхуандзі літаральна азначае «імператар-заснавальнік [дынастыі] Цынь». Старое найменне ван, якое перакладаецца як «манарх, князь, цар», было ўжо непрымальнае: з аслабленнем Чжоу тытул вана абясцэніўся. Першапачаткова тэрміны Хуан («валадар, найсвятлейшы») і Дзі («імператар») ўжываліся паасобку (гл. тры ўладары і пяць імператараў). Іх аб'яднанне павінна было падкрэсліць адзінаўладдзе кіраўніка новага тыпу.
Створаны такім чынам імператарскі тытул праіснаваў да Сіньхайскай рэвалюцыі 1912 года, да самага канца імперскай эры. Яго ўжывалі як тыя дынастыі, чыя ўлада распаўсюджвалася на ўсю Паднябесную, так і тыя, што толькі імкнуліся да ўз'яднання яе частак пад сваім кіраваннем.
Нараджэнне і здабыццё прастола 258—246 да н. э.
Ін Чжэн нарадзіўся ў 259 годзе да нашай эры, у Ханьдані (сталіцы княства Чжао), дзе яго бацька Чжуансян-ван быў заложнікам. Імя Чжэн, дадзенае яму пры нараджэнні, азначае «першы», па месяцы нараджэння. Яго бацька быў унукам вана ад наложніцы нізкага рангу і не меў шанцаў на прастол. Ён сустрэўся з багатым купцом Люй Бувэем, які абяцаў яго падняць.
Ін Чжэн быў сынам наложніцы Чжао, падоранай Чжуансян-вану Люй Бувэем, якая (паводле Сыма Цяня) ужо была цяжарная. Гэтая версія, ганебная для першага цыньскага імператара, доўгі час распаўсюджвалася варожа настроенымі да яго канфуцыянскімі гісторыкамі. Па іншых звестках, маці Ін Чжэна ў рэчаіснасці паходзіла з магутнага чжаоскага роду. Гэта выратавала ёй і яе сыну жыццё, калі ў пачатку чарговай вайны з цыньцамі кіраўнік Чжао пажадаў быў пакараць смерцю цыньскіх заложнікаў і іх сем'і. Тады маці Ін Чжэна змагла схавацца сярод сваякоў, а Чжуансян-ван збег у размяшчэнне цыньскіх войскаў, падкупіўшы варту грашыма, прадастаўленымі яму Люй Бувэем.
Дзякуючы складаным інтрыгам Люй Бувэя пасля смерці старога вана і кароткага праўлення прастолапераемніка Аньго Чжуансян-ван узышоў на трон, але змог кіраваць краінай менш трох гадоў, пасля чаго Ін Чжэн уступіў на трон. Па чутках (якія падтрымаў Сыма Цянь) Люй Бувэй — сапраўдны бацька Чжэна.
Хоць версія Сыма Цяня дамінавала на працягу 2000 гадоў, даследаванні прафесараў Джона Кноблока і Джэфры Рыгеля пры перакладзе хронік Люйшы Чунцю паказалі неадпаведнасць даты пачатку цяжарнасці і нараджэння дзіцяці (год), што дазволіла ім прыйсці да вываду аб фальсіфікацыі версіі аб бацькоўстве Люй Бувэя, мэтай якой было паставіць пад сумненне паходжанне імператара.
Рэгенцтва Люй Бувэя 246—237 да н. э.
Ін Чжэн нечакана атрымаў трон цыньскага вана ў 246 годзе да нашай эры ў 13-гадовым узросце. У гэты час царства Цынь ўжо было самым магутным у Паднябеснай. Прэм'ер-міністр Люй Бувэй стаў таксама яго апекуном. Люй Бувэй цаніў навукоўцаў, запрасіў на ўтрыманне з усіх царстваў каля тысячы вучоных мужоў, якія вялі спрэчкі і пісалі кнігі. Дзякуючы яго дзейнасці ўдалося сабраць знакамітую энцыклапедыю «Люйшы Чуньцю».
У 246 годзе інжынер Чжэн Го з царства Хань пачаў будаўніцтва вялікага ірыгацыйнага канала даўжынёй 150 км у сучаснай правінцыі Шэньсі. Канал злучаў рэкі Цзінхэ і Лохэ. Канал будаваўся дзесяць гадоў і арасіў 40,000 цін (264,4 тысячы гектараў) ворнай зямлі, што прывяло да значнага эканамічнага пад'ёму Цынь. Завяршыўшы толькі палавіну работ, інжынер Чжэн Го быў абвінавачаны ў шпіянажы на Хань, аднак ён растлумачыў вану выгаду будаўніцтва, быў памілаван і давёў да канца грандыёзны праект.
Пасля смерці бацькі Ін Чжэна, Чжуансян-вана, Люй Бувэй стаў адкрыта жыць з яго маці Чжао. Ёй быў падораны еўнух Лао Ай, які па версіі Сыма Цяня, быў зусім не еўнухам, а сужыцелем маці, і што дакументы аб кастрацыі былі падробленыя за хабар.
Лао Ай засяродзіў у сваіх руках вялікую ўладу, і Ін Чжэн быў незадаволены сваім становішчам дзіцяці, з якім не лічацца. У 238 годзе ён дасягнуў паўналецця і ўзяў уладу ў свае рукі. У 238 годзе яму данеслі аб сужыцці яго маці і Лао Ая, а таксама што яна нарадзіла таемна двух дзяцей, адзін з якіх рыхтуецца стаць яго пераемнікам. Ван загадаў чыноўнікам правесці расследаванне, якое пацвердзіла ўсе падазрэнні. За гэты час Лао Ай падрабіў дзяржаўную пячаць і стаў збіраць войскі для нападзення на дварэц. Ін Чжэн даручыў саветнікам тэрмінова сабраць войскі і накіраваць супраць Лао Ая. Адбыўся бой каля Сяньяна, у якім было забіта некалькі соцень чалавек. Лао Ай, яго сваякі і паплечнікі былі пакараныя смерцю, вінаватыя з ліку прыдворных былі жорстка пакараныя.
У 237 годзе Люй Бувэй за яго сувязі з Лао Аем быў зняты і адпраўлены ў ссылку ў царства Шу (Сычуань), але па дарозе пакончыў сабой. У ссылку была адпраўлена таксама маці Ін Чжэна Чжао, якую пасля ўгавораў дарадцаў вярнулі ў палац.
Зыгмунт Вольскі
Зыгмунт Вольскі — першы адказны рэдактар «Наша Нівы» і ўласнік выдавецтва.
Цынь Шыхуан-дзі
Праўленне з прэм'ер-міністрам Лі Сы 237—230 да н. э.
Не давяраючы сваім дарадчыкам, Ін Чжэн аддаў загад выслаць з краіны ўсіх не-цыньскіх чыноўнікаў. Лі Сы напісаў яму дакладную, у якой абгрунтаваў, што такая мера прывядзе толькі да ўзмацнення варожых царстваў, і ўказ быў адменены.
Лі Сы аказваў вялікі ўплыў на маладога кіраўніка, таму некаторыя спецыялісты не без падставы лічаць, што іменна яго, а не Ін Чжэна трэба лічыць сапраўдным стваральнікам імперыі Цынь. Мяркуючы па наяўных дадзеных, Лі Сы быў рашучы і жорсткі. Ён абгаварыў свайго таленавітага савучня Хань Фэя, бліскучага тэарэтыка позняга легізму, і тым самым давёў яго да гібелі (пасля прачытаўшы сачыненні Ханя, Ін Чжэн шкадаваў, што пасадзіў яго ў турму, дзе той, паводле падання, прыняў яд, атрыманы ад Лі Сы).
Зыгмунт Вольскі
Біяграфія
Паводле успамінаў Антона Луцкевіча, Зыгмунт Вольскі быў лесніком, звольненым за каталіцкае веравызнанне. Апроч крыўды на ўладу, З. Вольскі хацеў пачаць даходнае прадпрыемства, гледзячы на вялікую папулярнасць закрытай уладамі «Нашае Долі», на яго меркаванне, гэткім прадпрыемствам магло быць выдаванне беларускай газеты. Гэтым імкненнем былі выкліканыя ідэйныя разыходжанні З. Вольскага (разам з Л. Кучэўскім) з астатнім складам першай рэдакцыі — Іванам і Антонам Луцкевічамі, ужо пры выпуску першага нумару «Нашай Нівы». Перадавіца першага нумару спачатку змяшчала надпіс «мы будзем служыць усяму беларускаму працоўнаму народу», аднак па настаянні З. Вольскага слова «працоўнаму» было заменена на «скрыўджанаму». З. Вольскі матываваў гэта патрэбай паказаць уладам не класавыя, а агульнанацыянальныя пазіцыі газеты і такім чынам, забяспечыць яе існаванне, фармальна адмежаваўшыся ад «Нашае Долі». Спадзяванні З. Вольскага на даходы не апраўдаліся, неўзабаве ён пакінуў прадпрыемства.
Цынь Шыхуан-дзі
Праўленне з прэм'ер-міністрам Лі Сы 237—230 да н. э.
Ін Чжэн і Лі Сы працягнулі паспяховыя вайны з праціўнікамі на ўсходзе. Пры гэтым імператар не грэбаваў ніякімі метадамі — ні стварэннем сеткі шпіёнаў, ні хабарамі, ні дапамогай мудрых дарадцаў, першае месца сярод якіх заняў Лі Сы.
Аб'яднанне Кітая 230—221 да н. э.
Усё ішло да аб'яднання Кітая на чале з дынастыяй Цынь. Дзяржавы Сярэдняга Кітая глядзелі на Шэньсі (горная паўночная краіна, якая служыла ядром цыньских уладанняў) як на варварскую ўскраіну. Дзяржаўны лад мацнеючага царства адрозніваўся магутнай ваеннай машынай і шматлікай бюракратый.
Рэарганізацыя праўлення
Велізарная кампанія па аб'яднанню Паднябеснай была завершана ў 221 г., пасля чаго новы імператар правёў рад рэформ для замацавання заваяванага адзінства.
Сталіцай імперыі быў абраны Сяньян у спрадвечных цыньскіх уладаннях, недалёка ад сучаснага Сіаня. Туды былі пераведзеныя саноўнікі і вяльможы ўсіх заваяваных дзяржаў, усяго 120 тысяч сямей. Гэтая мера дазволіла цыньскаму імператару ўзяць эліту заваяваных царстваў пад надзейны паліцэйскі кантроль.
Па настойлівай парадзе Лі Сы імператар, каб пазбегнуць распаду дзяржавы, не стаў прызначаць сваякоў і прыбліжаных князямі новых зямель.
З тым, каб задушыць цэнтрабежныя тэндэнцыі на месцах, імперыю падзялілі на 36 ваенных акруг Цзюнь, на чале якіх прызначаліся кіраўнікі і чыноўнікі.
Ваенныя акругі далей падзяляліся на вобласці (縣), паветы (鄉), сельскія воласці з 100 сямей (里). У адрозненне ад папярэдніх адміністрацыйных сістэм, структура была строга цэнтралізавана.
Зброя, адабраная ў пераможаных князёў, была сабрана ў Сяньяне і пераплаўлена на велізарныя званы. Са збройнага металу было выплаўлена таксама 12 бронзавых калосаў, якія былі пастаўлены ў сталіцы.
Была праведзена рэформа пад лозунгам «усе калясніцы з воссю адной даўжыні, усе іерогліфы — стандартнага напісання» была створана адзіная сетка дарог, скасаваныя разрозненыя сістэмы іерогліфікі заваяваных царстваў, уведзена адзіная грашовая сістэма, а таксама сістэма мер і вагаў. Гэтыя меры леглі ў аснову культурнага і эканамічнага адзінства Кітая і на тысячагоддзя перажылі недаўгавечную імперыю Цынь. У прыватнасці, сучасная кітайская іерагліфічная пісьменнасць узыходзіць іменна да цыньскага пісьма.
Вялікія будоўлі
Імператар Цынь Шыхуандзі выкарыстоўваў працу соцень тысяч і мільёнаў людзей для грандыёзных будаўніцтваў. Адразу пасля абвяшчэння сябе імператарам ён стаў будаваць сваю грабніцу (гл. тэракотавая армія). Ён пабудаваў па ўсёй краіне сетку дарог з трыма палосамі (цэнтральная паласа — для калясніцы імператара). Будаўніцтва было цяжкім прыгнётам для насельніцтва.
Вялікая кітайская сцяна
У знак яднання былі знесены абарончыя сцены, якія падзялялі ранейшыя царствы. Толькі паўночная частка гэтых сцен была захавана, яе асобныя адрэзкі былі ўмацаваны і злучаны паміж сабой: такім чынам новаўтвораная Вялікая кітайская сцяна аддзяліла Сярэдзінную Дзяржаву ад варвараў-качэўнікаў. Па ацэнках, на будаўніцтва сцяны было сагнана некалькі соцень тысяч (калі не мільён) чалавек.
Канал Лінцюй
Канал Лінцюй даўжынёй 36 км быў пабудаваны на тэрыторыі сучаснага раёна Гуансі каля горада Гуйлінь. Канал злучае прыток Янцзы, раку Сянцзян, з ракой Лі, якая ўпадае ў Гуйцзян басейна Сіцзян, дазваляючы ахапіць рачным транспартам велізарныя тэрыторыі паўднёвага Кітая. Будаўніцтва было пачата ў 214 годзе да н. э.
Палац Эпан
Імператар не пажадаў жыць у цэнтральным сталічным палацы Сяньянe (咸陽宮), а пачаў будаваць велізарны палац Эпан (阿房宫) на поўдзень ад ракі Вэйхэ. Эпан — імя каханай наложніцы імператара. Палац стаў будавацца ў 212 годзе, на будаўніцтва было прыгнана некалькі соцень тысяч чалавек, у палацы захоўваліся незлічоныя каштоўнасці, і там размяшчалася мноства наложніц. Але палац Эпан так і не быў дабудаваны. Неўзабаве пасля смерці Цынь Шыхуандзі па ўсёй захопленай Цынь тэрыторыі ўспыхнулі паўстанні, і цыньская імперыя распалася. Сян Юй (項羽) змог нанесці цыньским войскам цяжкія паражэнні. У канцы 207 да н. э. будучы Ханьскі імператар Лю Бан (тады Пэй-гун), саюзнік Сян Юя, заняў цыньскую сталіцу Сяньян, але не адважыўся зацвердзіцца і праз месяц упусціў у Сяньян Сян Юя, які ў студзені 206 да н. э., уражаны неймавернай раскошай, загадаў спаліць палац, а яго войскі разрабавалі Сяньян і перабілі жыхароў цыньскай сталіцы.
Аб'езды краіны
У апошнія дзесяць гадоў свайго жыцця імператар рэдка бываў у сваёй сталіцы. Ён увесь час інспектаваў розныя куткі сваёй дзяржавы, прыносячы ахвяры ў мясцовых храмах, паведамляючы мясцовым божаствам аб сваіх дасягненнях і узводзячы стэлы з самаўсхваленнямі. Аб'ездамі сваіх уладанняў імператар пачаў традыцыю манархавых ўзыходжанняў на гару Тайшань. Ён жа першым з кітайскіх кіраўнікоў выйшаў на марскі бераг.
Паездкі суправаджаліся інтэнсіўным дарожным будаўніцтвам, будаўніцтвам палацаў і храмаў для ахвярапрынашэнняў.
Пачынаючы з 220 года да н. э. імператар пачаў пяць буйных інспекцыйных паездак скрозь усю краіну, на адлегласці тысячы кіламетраў. Яго суправаджала некалькі соцень салдат і мноства слуг. Каб дэзарыентаваць нядобразычліўцаў, ён пасылаў па краіне некалькі розных павозак, а сам хаваўся за фіранкай, і нават салдаты не ведалі, едзе з імі імператар ці не. Як правіла, мэтай паездак было Ціхаакіянскае ўзбярэжжа, да якога імператар першы раз прыехаў у 219 годзе да н. э.
Пошукі бессмяротнасці
Як можна зразумець з «Шы Цзі» ханьскага гісторыка Сыма Цяня, больш за ўсё імператара турбавалі думкі аб будучай смерці. У сваіх падарожжах ён знаёміўся з чараўнікамі і знахарамі, спадзеючыся выведаць у іх таямніцу эліксіра бессмяротнасці. У 219 г. ён накіраваў на яго пошукі экспедыцыю да астравоў Усходняга Мора (магчыма, у Японію). Найбольш вядомыя экспедыцыі 219 і 210 гадоў да вострава Чжыфу (Шаньдун), прадпрынятыя Сюй Фу.
У 210 годзе імператару сказалі, што да цудоўных астравоў бессмяротных цяжка дабрацца, бо іх ахоўваюць велізарныя рыбы. Імператар сам выйшаў у мора і з лука забіў велізарную рыбу. Але яму стала дрэнна, і ён быў вымушаны вярнуцца на мацярык. Акрыяць ад хваробы імператар так і не змог і праз некаторы час памёр.
«Спаленне кніг і пахаванне кніжнікаў»
Канфуцыянскія навукоўцы бачылі ў пошуках бессмяротнасці пустыя забабоны, за што жорстка паплаціліся: як гаворыць паданне, імператар загадаў закапаць 460 з іх жывымі ў зямлю.
У 213 г. Лі Сы пераканаў імператара спаліць усе кнігі, за выключэннем тых, што трактавалі аб сельскай гаспадарцы, медыцыне і варожбах. Акрамя таго, былі памілаваныя кнігі з імператарскага збору і хронікі цыньскіх правіцеляў.
Рост незадаволенасці праўленнем
У апошнія гады жыцця, расчараваўшыся ў перспектыве здабыцця бессмяротнасці, Цынь Шыхуан усё радзей аб'язджаў граніцы сваёй дзяржавы, адгарадзіўся ад свету ў сваім велізарным палацавым комплексе. Пазбягаючы зносін са смяротнымі, імператар чакаў, што ў ім будуць бачыць бажаство. Замест гэтага таталітарнае праўленне першага імператара спараджала з кожным годам усё большую колькасць незадаволеных. Раскрыўшы тры змовы, імператар не меў падстаў давяраць нікому са сваіх прыбліжаных.
Смерць
Памёр ён у 210 годзе да н. э. у час чарговага аб'езду сваіх уладанняў, пасля хваробы падчас марской экспедыцыі да вострава Чжыфу.
Датай смерці прынята лічыць 10 верасні 210 года да н. э. ў палацы ў Шацю ў двух месяцах язды ад сталіцы. Ён памёр пасля ўжывання пілюль эліксіра бессмяротнасці, якія ўтрымлівалі ртуць.
Перад смерцю Цынь Шыхуан паслаў пісьмо свайму старэйшаму сыну Фу Су з завяшчаннем, пакідаючы яму імперыю, і указаннем сустракаць жалобны картэж. Чжао Гао, як начальнік канцылярыі, павінен быў паставіць на пасланне пячаць і адправіць. Ён затрымаў адпраўку пісьма, і яно так і не дайшло да адрасата.
Калі Цынь Шыхуан раптоўна памёр, Чжао Гао і Лі Сы каля двух месяцаў хавалі яго смерць. Яны паставілі труну з целам імператара на павозку, насілі ежу і прымалі пісьмы імператару, адказваючы на іх ад яго імені. Калі з-за вялікай спёкі цела стала раскладацца, яны аблажылі павозку салёнай рыбай, каб перабіць смурод. Яны ж падрабілі завяшчанне імператара, прызначыўшы спадчыннікам малодшага сына Ху Хая, настаўнікам якога быў Лі Сы. Яны паслалі ад імені Цынь Шыхуана старэйшаму сыну Фу Су і генералу Мэн Цяну загад ганарова пакончыць з сабой. Генерал Мэн Цян быў старэйшым братам Мэн І і ахоўваў краіну ад хунну на паўночнай мяжы, у яго была вельмі добрая рэпутацыя. Мэн І быў таксама забіты.
Грабніца
Нішто не ілюструе магутнасць Цынь Шыхуандзі лепш, чым памеры пахавальнага комплексу, які быў пабудаваны яшчэ пры жыцці імператара. Будаўніцтва грабніцы пачалося адразу пасля ўтварэння імперыі недалёка ад цяперашняга Сіяня. Па сведчанні Сыма Цяня, да стварэння маўзалея было прыцягнута 700 тысяч рабочых і рамеснікаў. Перыметр знешняй сцены пахавання быў роўны 6 км.
Курган з пахаваннем першага імператара быў ідэнтыфікаваны археолагамі толькі ў 1974 годзе. Яго даследаванне працягваецца да гэтага часу, прычым месца пахавання імператара яшчэ чакае адкрыцця. Курган вянчала нейкае пірамідальнай памяшканне, па якім, па адной з версій, душа нябожчыка павінна была падняцца на неба.
Для суправаджэння імператара ў тым свеце было вылеплена незлічонае тэракотавае войска. Твары воінаў індывідуалізаваныя, іх целы раней былі ярка афарбаваныя. У адрозненне ад сваіх папярэднікаў — напрыклад, валадароў дзяржавы Шан (каля 1300—1027 гг. да н. э.) — імператар адмовіўся ад масавых чалавечых ахвярапрынашэнняў.
Комплекс грабніцы Цынь Шыхуана першым з кітайскіх аб'ектаў быў уключаны ЮНЕСКА ў Рэестр аб'ектаў сусветнай культурнай спадчыны.
Рэпутацыя
Традыцыйнае адлюстраванне Цынь Шыхуана ў вобразе жахлівага тырана тэндэнцыйна перабольшана. Можна лічыць устаноўленым, што ўсе наступныя дзяржавы Кітая, пачынаючы з, як лічыцца, памяркоўнай дынастыі Заходняй Хань, перанялі і захавалі тую адміністрацыйна-бюракратычную сістэму кіравання дзяржавай, якая была створана пры першым імператару.
Копачкі Рыт
Копачкі Рыт (Kopački Rit) — прыродны парк у Бараньі, ва ўсходняй частцы Харватыі. Знаходзіцца на граніцы з Сербіяй, на паўночны захад ад месца ўпадзення Дравы ў Дунай і на паўночны ўсход ад Осіеку. Плошча парку складае 17 700 га. У 1976 годзе найбольш каштоўная ў фаўністычным плане частка парку плошчай 8000 га была адведзена пад заалагічны заказнік.
Большая частка тэрыторыі прыроднага парку пакрытая водна-балоцістымі ўгоддзямі, Копачкі рыт — адзін з самых вялікіх і добра захаваных прыкладаў некранутага азёрныя-балотнага ландшафта ў басейне Дуная. Парк і яго балоты адпавядаюць крытэрам Рамсарскай канвенцыі, у спіс якой занесены ўсе водна-балотныя ўгоддзі, якія маюць міжнароднае значэнне. Тэрыторыя ўключана ў спіс значных арніталагічных раёнаў — IBA (Значныя арніталагічны тэрыторыя). Копачкі рыт таксама намінаваны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Найбольшую цікавасць уяўляе арнітафаўна парку. Тут гняздуецца каля 260 відаў птушак (шэрая гусь, белы і чорны буслы, балотны і поплаўны луні, скапа, арлан-белахвост, вялікі баклан, зімародак, зялёны дзяцел, звычайны рэмез, сокал-балабан, розныя віды чаплевых, крачкавых, чаек, качак, кулікоў і многія іншыя). Шмат птушак, пераважна насельнікі водна-балотных угоддзяў, выкарыстоўваюць Копачкі рыт як месца для адпачынку падчас сезонных міграцый. Некаторыя віды птушак тут гняздуюцца калоніямі.
У азёрах і сажалках парку водзіцца больш за 40 відаў рыб (шчупак, язь, лінь, лешч, карп, сом, судак, акунь і г. д.). Сярод насельнікаў лясоў — алені, казулі, дзікі, куніцы, ласка, собаль, лясны кот, барсук, выдра. Багатая расліннасць, тыповая для водна-балотных угоддзяў, шырока прадстаўлена ў парку.
Парк адкрыты для наведвання ў складзе экскурсій. Наведванне платнае. Рыбалка на ўмовах ліцэнзіі дазволена толькі ў адмыслова адведзеных месцах.
Краснэ (Туркіўскі раён)
Краснэ (Кра́сне) — вёска ў Туркіўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Штэле (Гарбург)
Штэле (Stelle) — камуна ў Германіі, у зямлі Ніжняя Саксонія. Уваходзіць у склад раёна Гарбург. Насельніцтва — 11 044 чалавекі (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 38,50 км². Афіцыйны код — 03 3 53 032.
Камуна падзяляецца на 7 сельскіх акруг.
Цайц
Цайц (Zeitz) — горад у Германіі, у зямлі Саксонія-Ангальт. Уваходзіць у склад раёна Бургенланд. Насельніцтва — чалавек (на 31 снежня 2019 года). Займае плошчу 87,18 км². Афіцыйны код — 15 2 56 100. Цайц размешчаны на самым поўдні федэральнай зямлі, прыкладна за 40 км на поўдзень ад Лейпцыга і за 25 км на поўнач ад Геры. З-за асаблівасцей рэльефу Стары горад з яго шматлікімі культурнымі помнікамі дзеліцца на Ніжні горад на беразе ракі Вайсэ-Эльстэр і Верхні горад з царквой св. Міхаіла і Старой ратушай на ўзвышшы.
З 1653 па 1718 гады Цайц быў сталіцай герцагства Саксен-Цайц.
Хусейн бен Талал
Хусейн I бен Талал ( — ) — 3-і кароль Іарданіі з 11 жніўня 1952. Сын караля Талала I, унук караля Абдалы I.
Біяграфічныя звесткі
Паходзіць з дынастыі Хашымітаў. Скончыў Каралеўскую ваенную акадэмію ў Сандхёрсце (Вялікабрытанія). Са жніўня 1952 выконваў абавязкі караля (бацька быў псіхічна хворы), з мая 1953 кароль. Адыгрываў важную ролю ва ўрэгуляванні Блізкаўсходняга канфлікту і ў блізкаўсходняй палітыцы ў цэлым. У 1970—71 выдаліў з Іарданіі атрады Арганізацыі вызвалення Палесціны. Удзельнік падпісання мірных пагадненняў паміж Іарданіяй і Ізраілем (1994).