cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мастацтва Старажытнага Рыма
Музыка
Музыка Старажытнага Рыма развівалася пад уплывам эліністычнай культуры. У ёй склаліся і самабытныя бытавыя музычна-паэтычныя жанры: песні трыумфальныя, шлюбныя, застольныя, памінальныя. Вядома пра напевы саліяў (жрацы бога Марса) і «арвальскіх братоў» (рымская калегія жрацоў; захаваўся іх гімн). У музычных жанрах і ў складзе інструментарыя адчувальны іншаземныя ўплывы, што тлумачыцца стракатасцю музычнага жыцця (грэчаскія кіфарэды, александрыйскія спевакі, танцоры з Сірыі, Іспаніі і інш.).
Музыка і паэзія былі ўзаемазвязаны: паэтычныя творы (оды Гарацыя, эклогі Вергілія, паэмы Авідзія) спявалі ў суправаджэнні струнных, шчыпковых інструментаў (тыбіі, кіфары). 3 музычных інструментаў вядомы таксама разнавіднасці арфы і ліры, гідраўлас (вадзяны арган). На святах у гонар бога Вакха (вакханаліях) гучалі кімвалы. Музыка набыла відовішчна-забаўляльны характар (цыркавыя, тэатральныя прадстаўленні і інш.). У развіцці інструментальнай музыкі значная роля належала тэатральнай пантаміме, якая выконвалася танцорам-салістам у суправаджэнні хору і пад акампанемент аркестра. Пры ваенных легіёнах існавалі вялікія духавыя аркестры, якія складаліся з букцын (выгнутых рагоў), туб (прамых труб) і інш.
3 канца І ст. н.э. вядомы «капіталійскія спаборніцтвы» (заснаваныя імператарам Даміцыянам), у якіх побач з паэтамі ўдзельнічалі спевакі і музыканты. Як спявак, паэт і кіфарэд вядомы імператар Нерон. Сярод музыкантаў эпохі Рымскай імперыі Анаксенор, Дыядор, Тыгелій і інш. 3 ІІ ст. вядомы звесткі пра раннехрысціянскую музыку.
Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 10 (снукер)
Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 10 — прафесійны нізкарэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 27 па 30 лістапада 2011 года ў акадэміі сусветнага снукера, у Шэфілдзе, Англія. Прызавы фонд турніру склаў £50,000, з якіх £10,000 атрымаў пераможца.
Карпін
Назву Карпін маюць:
Іван Шчаглоў
Іван Шчаглоў (нар. ) — эстонскі і беларускі плывец. Майстар спорту Беларусі. Малодшы брат плыўца Міхаіла Шчаглова (нар. 1997).
Дасягненні
Чэмпіён Балтыйскіх краін 2016 года на дыстанцыі 200 м на спіне. Сярэбраны прызёр на дыстанцыі 100 м на спіне. Бронзавы прызёр на дыстанцыі 200 м комплексным плаваннем, а таксама ў эстафетах 4 × 100 м комплексным плаваннем і 4 × 100 м вольным стылем
Сяргей Маркаў (плывец)
Сяргей Маркаў (нар. ) — беларускі плывец. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі 2016 года ў эстафеце 4 × 200 м вольным стылем.
Алег Іванавіч Раманцаў
Алег Іванавіч Раманцаў (Оле́г Ива́нович Рома́нцев, нар., сяло Гаўрылаўскае, Разанская вобласць, СССР) — савецкі футбаліст, абаронца, трэнер.
Самы тытулаваны трэнер у гісторыі чэмпіянатаў Расіі па футболе — 8 чэмпіёнскіх званняў. Галоўныя яго дасягненні як гульца і трэнера звязаны з маскоўскім «Спартаком».
Майстар спорту міжнароднага класа (1980). Заслужаны трэнер РСФСР (1990). Быў членам КПСС, уступіў у «Адзіную Расію».
Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 11 (снукер)
Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 11 — прафесійны міні-рэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 17 па 19 снежня 2011 года ў англійскім інстытуце спорта, у Шэфілдзе, Англія. Прызавы фонд турніру склаў £50,000, з якіх £10,000 атрымаў пераможца.
Трафей Паўночнай Ірландыі 2005 (снукер)
Трафей Паўночнай Ірландыі 2005 (Northern Ireland Trophy 2005) — прафесійны нярэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 17 па 21 жніўня 2005 года на арэне ў Уотэрфронт холе, у Белфасце, Паўночная Ірландыя. Турнір стаў другім розыгрышам першынства, якое прайшло ў 1981 годзе пад назвай Northern Ireland Classic і было адноўленае толькі ў 2005 годзе. Прызавы фонд турніру склаў £104,000, з якіх £23,000 атрымаў пераможца.
Пераможцам турніру стаў Мэцью Стывенс.
Марыедаль
Марыедаль (Mariedals slott) — сядзібны дом у стылі барока, размешчаны на захадзе Швецыі, на тэрыторыі лена Вестра-Гёталанд, у 9 кіламетрах на поўнач ад горада Скара.
Марыедаль быў пабудаваны ў 1666 годзе для рыксканцлера Швецыі, графа Магнуса Габрыэля Дэлагардзі на тэрыторыі графскага памесця Сербу. Будынак складаецца з цэнтральнага корпуса і двух флігеляў, якія прылягаюць да яго з абодвух бакоў. Стылістычныя асаблівасці дазваляюць выказаць здагадку, што праект палаца склаў прыдворны архітэктар Жан дэ ла Вале. Названа сядзіба была па імі жонкі графа Дэлагардзі, Марыі-Ефрасінні (Maria Euphrosine), сястры караля Карла X Густава.
Да цяперашняга часу палац Марыедаль захаваўся ў цэлым у першапачатковым, нязмененым стане і знаходзіцца ў прыватным валоданні.
Сяргей Нічыпаравіч Бусел
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1901 годзе ў вёсцы Сухоўчыцы Слуцкага павета ў сялянскай сям'і. Пасля заканчэння Раманаўскай вышэйшай пачатковай вучэльні (1916), у жніўні 1917 года паступіў у Слуцкую агульную земскую (беларускую гімназію). Быў адным з лідараў таварыства «Папараць-Кветка», удзельнічаў у беларускім нацыянальным руху. З 1918 года ў складзе Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, уваходзіць у склад ейнага Слуцкага павятовага камітэта. У часе польска-савецкай вайны актыўна ўдзельнічае ў антыпольскім падпольным руху, сябра Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта Случчыны. Удзельнік партыйных з'ездаў БПСР у сакавіку і кастрычніку 1920 года ў Смаленску і Менску. Адзін з арганізатараў Беларускага з'езда Случчыны 14—15 лістапада 1920 года. У часе Слуцкага збройнага чыну на даручэнне старшыні Беларускай Рады Случчыны Уладзіміра Пракулевіча прымаў удзел у фармаванні Першай Слуцкай брыгады войскаў БНР у мястэчку Семежава.
Па ліквідаванні збройнага чыну — у складзе аднаго з аддзелаў Беларускай вайсковай камісіі (БВК), пад прыкрыццём мандата рэвідэнта БВК па культурна-асветных справах праводзіў эсэраўскую прапаганду сярод беларускіх сялян Гарадзеншчыны і жаўнераў беларускага батальёна ў Лодзі. Пасля скасавання палякамі БВК у 1921 годзе пераязджае ў Вільню, дзе выконвае заданні Загранічнага бюро БПСР. Каб пазбегнуць арышту, пераязджае ў Коўна (Літва), дзе нейкі час працуе ў Прадстаўніцтве БНР і Міністэрстве беларускіх спраў. У 1922 годзе, паводле рэкамендацыі Урада БНР і персанальна Вацлава Ластоўскага едзе вучыцца ў Прагу (Чэхаславакія), у Вышэйшую тэхнічную школу.
У часе навучання на агранамічным факультэце актыўна ўдзельнічае ў жыцці беларускай эміграцыі: блізка сыходзіцца з Тамашом Грыбам, Язэпам Мамонькам, Палутай Бадуновай, Міколам Чарнецкім, уваходзіць у Загранічнае бюро БПСР, актывіст эсэраўскай студэнцкай арганізацыі «Вольная Грамада». У 1929 годзе, пасля заканчэння навучання і атрымання дыплома агранома вяртаецца ў Вільню, дзе спрабуе ўзнавіць мясцовую суполку беларускіх эсэраў. Некаторы час мае сувязь з Цэнтрабелсаюзам Антона Луцкевіча і Радаслава Астоўскага, потым перапыняе кантакты з гэтай групоўкай, выяўляючы сваю рэзкую пазіцыю да палітыкі польскіх уладаў, у прыватнасці, да прыхільнікаў палітычнага рэжыму Юзафа Пілсудскага. Удзельнічаў у працы Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні, супрацоўнічаў з часопісам «Золак».
Па заняцці Вільні Чырвонай Арміяй у верасні 1939 года ўдзельнічаў у сходзе беларускай інтэлігенцыі, на якім падтрымаў курс на аб’яднанне Заходняй Беларусі з БССР. У кастрычніку 1939 года арыштаваны спецыяльнай групай НКУС БССР і вывезены ў Мінск. У лютым 1940 года прыгавораны да 15 гадоў працоўна-папраўчых лагераў. Далейшы лёс невядомы.
Магнус Габрыэль Дэлагардзі
Магнус Габрыэль Дэлагардзі (15 кастрычніка 1622, Рэвель — 26 красавіка 1686, замак Венгарн) — шведскі дзяржаўны дзеяч, які ўзначальваў урад Карла XI у 1660-80 гадах. Старэйшы сын Якаба Дэлагардзі і Эбы Брагэ. Фаварыт каралевы Крысціны. Першы ўладальнік памесця Марыедаль.
Дэлагардзі быў адным з найбагацейшых людзей Шведскай дзяржавы. Ён насіў тытулы графа Лескё і рыксмаршала. З 1647 уваходзіў у рыксрад (дзяржаўны савет), генерал-губернатар Ліфляндыі, у 1660—1680 рыксканцлер. Яго жонкай была Марыя Ефрасіння Пфальцкая, сястра караля Карла X.
У знешняй палітыцы ён быў прыхільнікам саюза з Людовікам XIV і ўцягнуў Швецыю ў войны з усімі суседзямі — Рэчай Паспалітай, Расіяй, Брандэнбургам, Даніяй і Брэменам. Вайна з датчанамі складалася асабліва няўдала, расстройства ваенных спраў прымушала падазраваць фінансавыя злоўжыванні.
У 1680 г. кароль Карл XI адправіў свайго дзядзьку Дэлагардзі ў адстаўку і даручыў правесці праверку яго дзяржаўных мерапрыемстваў. Каб пераадолець фінансавы крызіс, новы саветнік караля Юхан Юленшэрна ініцыяваў рэдукцыю (канфіскацыю дваранскіх латыфундый), ад якой больш за ўсё пацярпела сямейства Дэлагардзі.
Дэлагардзі славіўся сваёй вучонасцю і лістаўвася з многімі еўрапейскімі знакамітасцямі. Дзякуючы яго ініцыятыве і садзейнічанню ўзнікла Калегія старажытнасцей. У 1669 годзе Дэлагардзі перадаў у дар Упсальскаму ўніверсітэту сваю калекцыю рукапісаў, якая ўключае Малодшую Эду і Сярэбраны кодэкс — пераклад Евангеллі на гоцкую мову біскупа Вульфілы.
Одал
Одал (Отал, Оціла) ( ᛟ ) (стар.-герм. Oþila — «род», англа-сакс. Oeþel) — 24-я руна старажытнагерманскага, 23-я руна англасаксонскага і скандынаўскага руніцкага алфавітаў. Меркавана, да гэтай руны можа ўзыходзіць гоцкі знак othal (𐍉), аднак не выключаецца яго грэчаскае паходжанне. Сама руна, напэўна, узыходзіць або да паўночна-этрускай формы літары o, або да грэчаскай Ω|амегі.
Валерый Георгіевіч Карпін
Валерый Георгіевіч Карпін (Валерий Гео́ргиевич Ка́рпин, нар., Нарва, Эстонская ССР) — савецкі і расійскі футбаліст, трэнер. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам нацыянальнай зборнай Расіі.
Заслужаны майстар спорту Расіі з 28 мая 2012 года. У 2005 годзе быў капітанам зборнай Расіі па пляжным футболе. Выйграў «срэбра» ў складзе каманды на хатнім для яе Кубку Еўропы 2005 года, хоць не змог выйсці на поле з-за траўмы. Аўтар першага гола ў постсавецкай гісторыі зборнай Расіі па футболе. Адзін з найлепшых футбалістаў у гісторыі зборнай Расіі. Былы генеральны дырэктар і галоўны трэнер маскоўскага «Спартака».
Камуністычная партыя
Камуністычная партыя — палітычная партыя, асноўнай ідэалогіяй якой з'яўляецца марксізм і камунізм, а асноўнай мэтай — звяржэнне кіруючага класа буржуазіі шляхам рэвалюцыі і ўсталяванне дыктатуры пралетарыяту. Мэты, задачы і метады барацьбы камуністычных арганізацый і партый супраць буржуазіі апісаны ў працы Маркса і Энгельса «Маніфест камуністычнай партыі».
У сярэдзіне ХХ ст. шмат з камуністычных партый краін свету перайшла да больш умераных пазіцый, такіх як еўракамунізм.
Камуністычныя партыі ва ўладзе
У свой час камуністычныя партыі былі кіруючымі ў наступных краінах: На сённяшні момант камуністычныя партыі кіруюць у наступных краінах:
Камуністычныя партыі ў Беларусі
Першая камуністычная партыя ў Беларусі з’явілася 30 снежня 1918 года ў Смаленску на VI Паўночна-Заходняй абласной канферэнцыі РКП (б). Створаная партыя называлася Камуністычнай партыяй (бальшавікоў) Беларусі і была складовай часткай Расійскай Кампартыі (бальшавікоў). З’езд выбраў Цэнтральнае бюро КП (б) Беларусі (старшыня А. Мяснікоў), а таксама прыняў рашэнне аб стварэнні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь.
З сакавіка 1919 да лістапада 1920 г. КП(б)Б была аб’яднана з Кампартыяй Літвы ў Камуністычную партыю (бальшавікоў) Літвы і Беларусі на ўвазе ўтварэння ЛітБела. Аб стварэнні адзінай кампартыі Літвы і Беларусі было вырашана на аб’яднаўчым з’ездзе КП(б)Б і КП(б)Л, які праходзіў 4-6 сакавіка 1919 года, які таксама ўхваліў стварэнне Савецкай сацыялістычнай рэспублікі Літвы і Беларусі (ЛітБел). З’езд абраў Цэнтральны Камітэт КП(б) ЛіБ, у Прэзідыум якога ўвайшлі Вінцас Міцкявічус-Капсукас — старшыня, З. Ангарэціс, В. Багуцкі, Я. Далецкі, С. Іваноў, М. Калмановіч, В. Кнорыньш (сакратар), А. Мяснікоў, І. Уншліхт, К. Цыхоўскі, В. Яркін і інш. У сувязі з акупацыяй польскімі войскамі большай частцы тэрыторыі Літвы і Беларусі, 6 чэрвеня 1920 года Літоўска-Беларуская рэспубліка была распушчаная. У верасні 1920 года Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі зноў была падзелена на КП Беларусі і КП Літвы.
Падчас акупацыі польскімі вайскамі Заходняй Беларусі існавала Камуністычная Партыя Заходняй Беларусі
З 1922 па 1991 гады Камуністычная партыя Беларусі з’яўлялася кіруючай у БССР, але, калі Беларусь атрымала незалежнасць, дзейнасць кампартыі была забаронена да 1993 года, як і у іншых краінах СНД. У 1993 годзе была створана Партыя камуністаў Беларусі, якая ў 1994 годзе перайшла ў апазіцыю прэзыденту Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнка. У 1996 годзе частка сяброў ПКБ, якія падтрымлівалі палітыку А. Лукашэнкі, аддзяліліся ад партыі і ўтварылі прапрэзідэнцкую Камуністычную партыю Беларусі. Сітуацыя, калі ў краіне было 2 кампартыі, працягвалася 13 гадоў, але, у 2009 годзе ПКБ змяніла назву на Беларускую партыю аб’яднаных левых «Справядлівы свет», і ў краіне засталася адна камуністычная партыя.
Раберта Манчыні
Раберта Манчыні (Roberto Mancini; нар., Эзі) — італьянскі футбаліст і футбольны трэнер. Бронзавы прызёр чэмпіянату свету, кавалер ордэна за заслугі перад Італьянскай Рэспублікай. Абсалютны рэкардсмен па колькасці заваяваных Кубкаў Італіі — 10 (6 як футбаліст і 4 як трэнер). У 2018—2023 гадах — галоўны трэнер нацыянальнай зборнай Італіі.
Красная Слабада (Жлобінскі раён)
Кра́сная Слабада́ (, Красная Слобода; да 1920-х — Ца́рская Слабада́, Ца́рскае, пазней — Зялё́ная Слабада́) — вёска ў Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснабярэжскага сельсавета. Месціцца за 21 км на паўночны захад ад Жлобіна, 114 км ад Гомеля, 4 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг на лініі Бабруйск — Жлобін.
Геаграфія
Месціцца на аўтадарозе Бабруйск — Гомель, на поўначы і захадзе меліярацыйныя каналы. Планіровачна складаецца з кароткай, амаль прамалінейнай, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі вуліцы. На поўначы паралельна да яе ідзе кароткая прамалінейная вуліца. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніц вядомая з XIX ст. як вёска Царская Слабада ў Сцяпоўскай воласці Бабруйскага павета Мінскай губерні. Паводле перапісу 1897 года ёсць хлебазапасны магазін.
Па ўсталяванні савецкай улады перайменаваная ў вёску Зялёная Слабада, пазней Чырвоная Слабада (Красная Слабада). У 1929 годзе арганізаваны калгас.
У Другую сусветную вайну нямецкія войскі спалілі 13 двароў, забілі 5 жыхароў. У баях каля вёскі ў чэрвені 1944 года загінула 128 воінаў, якія былі пахаваныя ў брацкай магіле на мясцовых могілках. 18 вяскоўцаў загінула на франтах.
Да 1962—1963 гадоў вёска ўваходзіла ў склад Краснабярэжскага сельсавета Жлобінскага раёна, да 26 верасня 1968 года — у склад Побалаўскага сельсавета Рагачоўскага раёна.
Армянская сакрэтная армія вызвалення Арменіі
Армянская сакрэтная армія вызвалення Арменіі (АСАЛА) (Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia (ASALA), Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բանակ, ՀԱՀԳԲ) — армянская ваенізаваная арганізацыя, што існавала з 1975 года да пачатку 1990-х.
У некаторых крыніцах завецца тэрарыстычнай        , у іншых — партызанскай    або ўзброенай арганізацыяй. АСЕЛА была ўлучана ў спіс тэрарыстычных арганізацый дзярждэпартаментам ЗША ў 1980-х, але пасля са спіса была выключана.
У выніку нападаў і забойстваў АСАЛА загінула 46 і было паранена 299 чалавек. Заяўленыя мэты АСАЛА былі «вымусіць урад Турцыі публічна прызнаць сваю адказнасць за гібель 1,5 мільёна армян, выплаціць рэпарацыі і саступіць тэрыторыі гістарычнай Арменіі». Асноўнай мэтай было аднаўленне гістарычнай Арменіі, якая ўлучала б у сябе тэрыторыі ўсходняй Турцыі і Армянскай ССР. Гэтыя землі, Вільсанаўскую Арменію, абяцаў армянам у 1920 годзе прэзідэнт ЗША Вудра Вільсан па нератыфікаванаму Сеўрскаму мірнаму дагавору. Група дэкларавала марксісцка-ленінскія пагляды, кіраўніком групы быў Акоп Акапян (Аруцюн Тагушан), які быў забіты на парозе ўласнага дома ў Афінах у 1988 годзе.
Спітакскае землетрасенне
Спітакскае землетрасенне (Սպիտակի երկրաշարժ), таксама вядомае як Ленінаканскае землетрасенне (Լենինականի երկրաշարժ) — катастрафічнае землетрасенне магнітудай 6,8 -7,2, якое адбылося 7 снежня 1988 года ў 10 гадзін 41 хвіліну па маскоўскім часе (11:41 па мясцовым часе) на паўночным захадзе Армянскай ССР. Магутныя падземныя штуршкі за паўхвіліны разбурылі амаль усю паўночную частку рэспублікі, ахапіўшы тэрыторыю з насельніцтвам каля 1 млн чалавек. У эпіцэнтры землетрасення — Спітаку — інтэнсіўнасць штуршкоў дасягнула 9-10 балаў (па 12-бальнай шкале MSK-64). Падземныя штуршкі адчуваліся ў Ерэване і Тбілісі. Хваля, выкліканая землетрасеннем, абыйшла Зямлю і была зарэгістравана навуковымі лабараторыямі ў Еўропе, Азіі, Амерыцы і Аўстраліі.
Пры даставе дапамогі пабіліся югаслаўскі і савецкі самалёты. Савецкім самалётам быў Іл-76 з палка ваенна-транспартнай авіяцыі, які быў раскватараваны ў г. Панявежыс (Літоўская ССР) і выляцеў з Азербайджана. Прычынай аварыі стала няправільная ўсталёўка ціску на эшалоне пераходу, у выніку чаго самалёт уразаўся ў гару.
10 снежня 1988 года быў абвешчаны ў СССР днём жалобы.
Па рэспубліканскім тэлебачанні са зваротам выступіў Вярхоўны Патрыярх і Каталікос усіх армянаў Вазген I.
Герасімаў
Герасімаў — прозвішча.
Будынак губернскага праўлення (Магілёў)
Будынак губернскага праўлення пабудаваны ў Магілёве ў 1778 годзе на Губернатарскай плошчы (сучасная плошча Славы) у стылі класіцызму. Разбураны ў 1944 годзе.
Архітэктура
Мураваны двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак з прыбудовамі з боку дваровага фасада, злучаных з асноўным аб'ёмам мураванай сцяной. Шырокім галоўным фасадам выходзіў на плошчу. Паверхні падзяляліся карнізным поясам. На галоўным фасадзе вылучаліся тры неглыбокія рызаліты: цэнтральны, завершаны прамавугольным атыкам, і бакавыя, завершаныя трохвугольнымі франтонамі. Сцены першага ярусу рызалітаў былі аздоблены рустам і мелі паўцыркульныя аконныя праёмы. У цэнтральным рызаліце знаходзіўся галоўны ўваход з шырокай вонкавай лесвіцай. Астатнія аконныя праёмы прамавугольныя, на другім ярусе рызалітаў былі аздоблены трохвугольнымі франтонамі. Будынак завяршаўся простым карнізам з сухарыкамі на рызалітах. На першым паверсе (планіроўка калідорнага тыпу) знаходзіліся кватэрная камісія, вылічальная экспедыцыя, паліцыя, скарб, грамадзянская апека, павятовы суд, на другім (планіроўка анфіладная) — дзяржаўная палата, губернская ўправа, аднаы і 2-і дэпартаменты.
Гардыян I
Марк Антоній Гардыян Семпраніян Раман Афрыкан (Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як Гардыян I — рымскі імператар у 238 годзе.
Прадстаўнік малаазіяцкай правінцыйнай ці рымскай шляхты. У кіраванне Геліягабала Гардыян быў консулам-суфектам, у 237—238 гадах займаў пасаду праконсула Афрыкі. У 238 годзе ён стаў прэтэндэнтам на імператарскі трон ад багатых афрыканскіх землеўласнікаў. Гардыян атрымаў падтрымку сената і зрабіў суправіцелем свайго сына, які насіў тое ж імя — Гардыяна II. Апошні паў у Карфагена ў бітве супраць нумідыйскага легіёна, які захаваў вернасць тагачаснаму імператару Максіміну Фракійцу. Пасля гэтага Гардыян I скончыў з сабой.
Жыццё да прыняцця ўлады
Вельмі мала вядома пра паходжанне і ранняе жыццё імператара Гардыяна I. Будучы імператар Марк Антоній Гардыян Семпраніян нарадзіўся прыблізна ў 158 ці каля 159 года. Па ўсёй бачнасці, ён прыналежаў да шляхетнай і багатай сям’і, аднак верагодных дадзеных пра яго сям’ю няма. На думку гісторыка Аляксандра Кандукі, род Гардыяна быў. У падтрымку той думкі, што Гардыян ставіўся да сенатарскага саслоўя, не прыводзіцца ніякіх надзейных довадаў. Але тым не менш да канца свайго жыцця Гардыян парадніўся з вядомымі сенатарскімі сем’ямі. Грэчаскі гісторык III стагоддзя Герадыян піша, што Гардыян быў «добрага паходжання». Аднак магчымае, што сям’я Гардыяна была злучана з бачнымі родамі з грэчаскага ўсходу, чые прадстаўнікі займалі высокія палітычныя пасады ў II стагоддзі.
Номен і прэномен Гардыяна Марк Антоній паказваюць на тое, што яго продкі атрымалі рымскае грамадзянства яшчэ ў эпоху Рымскай рэспублікі ад члена Другога трыўмвірату Марка Антонія ці адной з яго дачок. Кагномен Гардыян (магчыма, які ўзыходзіў да назвы малаазіяцкага горада Гордзій) паказвае на анаталійскае паходжанне яго сем’і, асабліва з Галатыі і Кападокіі.
Згодна «Гісторыі Аўгустаў», яго маці была Ульпія Гардыяна, а бацькам рымскі сенатар Мецый Марул. Тая ж крыніца піша, што па бацькаўскай лініі Гардыян вёў сваё паходжанне ад знакамітых рэспубліканскіх рэфарматараў, а па матчынай — ад самога імператара Траяна. Тым часам як сучасныя гісторыкі лічаць Мецыя Марула выдуманым персанажам (у прыватнасці, паводле іх думкі імя «Мецый» характэрна не для III стагоддзя, а для IV стагоддзя, калі стваралася «Гісторыя Аўгустаў»), асоба яго маці можа быць больш рэалістычная. Сямейную гісторыю Гардыяна можна прасачыць па эпіграфічных дадзеных. Мянушкі Семпраніян і Раман могуць паказваць на сувязь з продкамі па матчынай лініі. У турэцкім горадзе Анкара быў знойдзены надмагільны надпіс нейкай Семпроні Раманы, дачкі імператарскага сакратара Семпронія Аквілы. Рамана паставіла яе над магілай свайго мужа (чыё імя згублена), памерлага прэтара-дэсігната (то бок прызначанага ў прэтары).
Французскі гісторык Крысціян Сеціпані лічыць яго бацькамі плебейскага трыбуна і прэтара-дэсігната Марка Антонія і дачку Ціта Флавія Семпронія Аквілы і Клаўдзіі Семпроніі Раманы. Маці Раманы Клаўдзія, у сваю чаргу, была дачкой Клаўдзіі Цізаменіды, сястры. Апроч таго, у адпаведнасці з «Гісторыяй Аўгустаў», жонкай Гардыяна была Фабія Арэсціла, якая з’яўлялася праўнучкай імператара Антаніна Пія. Крысціян Сеціпані лічыць яе бацькамі консула-суфекта Марка Анія Севера і Сільвану, дачка Луцыя Плаўцыя Ламіі Сільвана і Аўрэліі Фадэлы, дочкі Антаніна Пія і. У іх шлюбе нарадзілася, прынамсі, двое дзяцей: Гардыян II і дачка Мецыя Фаўсціна, якая стала маці імператара Гардыяна III. «Гісторыя Аўгустаў» згадвае яшчэ пра аднаго сына Гардыяна I, але яго існаванне няможна як і адмаўляць, так і пацвярджаць.
Будучы імператар, па ўсёй бачнасці, ідэнтычны праконсулу Антонію Гардыяну, якому грэчаскі пісьменнік прысвяціў сваю працу «Біяграфіі сафістаў». Філастрат заве яго нашчадкам знакамітага прамоўцу і сенатара грэчаскага паходжання Герода Атыка. Дата нараджэння Гардыяна і інфармацыя пра дзяцей Герода дазваляе лічыць гэту сувязь малаімавернай, аднак ёсць дапушчэнне, што Філастрат казаў не пра Гардыяна Старэйшага, а пра яго сына. Гэта інтэрпрэтацыя азначае, што Гардыян I быў жанаты з ўнучкай Герода. Аднак іншыя гісторыкі сцвярджаюць, што Філастрат паказваў не на біялагічнае сваяцтва, а на тое, што Гардыян, магчыма, навучаўся ў Герода Атыка (настаўнік як «бацька»).
Гардыяну давялося прайсці праз шэраг пасад, перш чым ён увайшоў у склад рымскага сената. Яго палітычная кар’ера пачалася параўнальна позна, бо, меркавана, яго раннія гады прайшлі ў занятках па рыторыцы і вывучэнні літаратуры. У «Гісторыі Аўгустаў» расказваецца пра тое, што Гардыян таксама быў, эдылам і прэтарам. Вядома, што Гардыян камандаваў, калі той дыслакаваўся ў правінцыі Сірыя. Ён таксама займаў пасаду намесніка Ніжняй Брытаніі у 216 годзе, праконсула Ахаі каля 220 года і Сірыі пасля 222 года, быў консулам-суфектам (каля 221 года) ў часы кіравання імператара Геліягабала. Надпісы ў Брытаніі з яго імем былі часткова сцёртыя, што дае магчымасць выказаць здагадку пра некаторую незадаволенасць імператара ў адносінах да Гардыяна. Заявы «Гісторыі Аўгустаў» пра тое, што Гардыян першым разам быў консулам з Каракалам, а ў другі — з Аляксандрам Северам, з’яўляюцца пладамі фантазій аўтара.
Гардыян у маладосці напісаў паэму пад назвай «Антанініяда» ў трыццаці кнігах, якая апісвала кіраванне Антаніна Пія і Марка Аўрэлія. Гэты факт, а таксама прысвячэнне Гардыяну Філастратам свайго твора прымушаюць сцвярджаць, што Гардыян быў прадстаўніком інтэлектуалаў у рымскім урадзе і што, магчыма, у пасоўванні па службе яму дапамаглі яго літаратурныя таленты і дасягненні ў вобласці рыторыкі. Апроч таго, Гардыян быў найбуйнейшым землеўласнікам свайго часу: «у правінцыях меў гэтулькі земляў, колькі не меў ніхто з прыватных асоб».
Выгляд і асабістыя якасці
Адзінай крыніцай, што дае найболей поўнае апісанне характару і выгляду імператара Гардыяна I, з’яўляецца складанка імператарскіх біяграфій «»:
"«Ён быў звычайнага для рымлянаў узросту; у яго была прыгожая сівізна, велічны выгляд, колер твару — хутчэй чырвоны, чым белы; твар вельмі шырокі, выраз вачэй, абрысы рота і лба — выклікалі павагу, целасклад — трохі поўны. Ён адрозніваўся такім ураўнаважаным норавам, што яго няможна ўпікнуць ні ў адным учынку, які быў бы выкліканы гарачнасцю, нясціпласцю ці празмернасцю. Ён быў вылучна прывязаны да сваіх блізкіх, сілкаваў бязмежнае каханне да сына і ўнука, поўнае глыбокай пашаны — да дачкі і ўнучкі <…> Ён быў устрыманы ва ўжытку віна, вельмі ўмераны ў ежы, насіў фарсістае адзенне, меў вялікі запал да купання, так што ўлетку купаўся па чатыры-пяць раз на дзень, а ўзімку — па два разы. У яго была вельмі вялікая патрэба ў сне, так што, абедаючы ў сяброў, ён без сарамлівасці засынаў у страўні. Гэта адбывалася, відаць не ад ап’янення ці няўстрыманасці, а ў сілу натуральнай патрэбы »."
На манетах Гардыян I намаляваны старым з тонкімі рысамі твару.
Кіраванне і самагубства
У апошні год кіравання імператара Аляксандра Севера Гардыян быў прызначаны на пост праконсула правінцыі Афрыка, выкананне абавязкаў якога ён пачаў у 237 годзе ў веку васьмідзесяці гадоў. Да пачатку ўступу яго ў пасаду Аляксандр Север быў забіты ў Маганцыяку ў Ніжняй Германіі сваімі салдатамі, а на пасад уступіў Максімін Фракіец.
Максімін не быў папулярным імператарам, і яго дэспатычнае кіраванне, якое выклікала ўсеагульнае незадаволенасць, вылілася ў паўстанне ў Афрыцы ў 238 годзе. Выдаткі на ўтрыманне вайны на дунайскай мяжы вымусілі Максіміна спаганяць усё большы падатак з рымскай арыстакратыі. Пракуратары адчувалі гэты ціск і, каб адправіць як мага больш грошай імператару, былі гатовы распачаць кожныя меры, як, прыкладам, накладанне буйных штрафаў і канфіскацыя маёмасці. Гэтак жа справа ішла і ў Афрыцы. Мясцовы пракуратар не грэбаваў ніякімі сродкамі, збіраючы падаткі, бо жадаў адрозніцца перад Максімінам. Абураныя яго жорсткімі мерамі маладыя людзі з мясцовай шляхты, якіх пракуратар абклаў штрафамі, паабяцалі яму аддаць грошы, але праз тры дні. Сабраўшы атрад з рабоў, яны заспелі знянацку і забілі пракуратара ў. Аднак потым яны зразумелі, убачыўшы разлады паміж прыхільнікамі Максіміна і мясцовымі жыхарамі, што трэба падняць паўстанне ва ўсёй правінцыі і знайсці новага імператара.
Каля Тысдры Маўрыцый прапанаваў абвясціць імператарам Гардыяна. Тады бунтары скіраваліся да дома праконсула ў Тысдры і ўварваліся туды, скамячыўшы ахову. Яны знайшлі Гардыяна, які адпачываў у сваім ложку. Паўсталыя ж, абступіўшы яго, накінулі на яго пурпурны плашч і сталі называць Аўгустам. Спачатку Гардыян адмаўляўся, але неўзабаве саступіў, прыняўшы мянушку Афрыканскага. Яго сын ганараваўся тых жа ўшанаванняў. Паўстанне пачалося пад канец зімы ці пачатку вясны 238 года. Часам завецца канкрэтная дата пачатку кіравання Гардыяна: 19 сакавіка.
Аднак трыумф бацькі і сына доўжыўся нядоўга. Капелан, намеснік суседняй правінцыі Нумідыя, вены прыхільнік Максіміна, які трымаў крыўду на Гардыяна з-за адной судовай спрэчкі, уварваўся ў правінцыю Афрыка з адзіным легіёнам, дыслакаваным у гэтым рэгіёне, і нумідыйска-маўрытанскімі дапаможнымі часткамі. Гардыян II на чале нешматлікіх салдатаў і недысцыплінаванага ўзбраення выступіў супраць Капеліяна, але, нягледзячы на лікавую перавагу, прайграў бітву пры Карфагене і быў забіты. Пазнаўшы пра гэта, Гардыян I скончыў самагубствам, павесіўшыся на сваім поясе. Па іншай версіі, ён павесіўся яшчэ да бітвы з Капеліянам, палічыўшы супраціўленне яму бессэнсоўным, а карфагенцы схавалі яго скон. Гардыяны кіравалі дваццаць ці дваццаць два дні. На гэтым фоне надпіс «Надзейнасць імператараў», адчаканеная на іх манетах, выглядае вельмі іранічна. Увойдучы ў Карфаген, Капеліян пачаў забіваць многіх шляхетных грамадзян, якія прынялі ўдзел у паўстанні, а простых выганяць, дазволіўшы салдатам спальваць палі і вёскі, каб атрымаць іх прыхільнасць.
Х’юз
Х'юз (Hughes) — прозвішча.
Гардыян I
Кіраванне і самагубства
Прыняўшы бок Гардыяна, сенат быў змушаны працягнуць паўстанне супраць Максіміна Фракійца і прызначыў адразу двух імператараў — Пупіена і Бальбіна. Тым не менш, да канца 238 года імператарам стаў Гардыян III, унук Гардыяна I. Абодва Гардыяны былі абагаўлёныя на загад сената. Гардыян заслужыў сваю рэпутацыю таварыскім характарам. Ён і яго сын захапляліся літаратурай і самі стваралі шматтамовыя працы. Але абодва яны былі хутчэй інтэлектуаламі, чым спрытнымі дзяржаўнымі дзеячамі ці моцнымі кіраўнікамі.
Насельніцтва Арменіі
Арменія — самая малая па колькасці насельніцтва краіна Закаўказзя і СНД. Адзіная краіна былога СССР з практычна монаэтнічным насельніцтвам (98.6 % армянаў). Армяне адносяцца да народаў, вялікая частка якіх жыве па-за межамі радзімы (каля 5 млн армянаў жыве ў 66 краінах свету). Краіна секулярная, аднак пануючай рэлігійнай арганізацыяй з'яўляецца Армянская апостальская царква. Арменія першай у свеце прызнала хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй, зрабіўшы гэта прыкладна ў канцы III — пачатку IV стагоддзяў (афіцыйнай датай лічыцца 301 год). Унікальны армянскі алфавіт распрацаваў у 405 годзе Месроп Маштоц.
Дэмаграфія
Ад часу распаду Савецкага Саюза колькасць насельніцтва Арменіі, якая ў 1991 перавышала 3,5 млн чалавек, скарачаецца — як за кошт натуральнага, так і міграцыйнага складнікаў. Але трэба адзначыць, што ў сярэдзіне і другой палове 2010-х дэмаграфічная сітуацыя палепшылася. Так у 2018 нараджальнасць пераўзыходзіла смяротнасць (12,6 супраць 9,5 на 1000 чалавек), аднак за кошт эмірграцыі (-5,6) агульная дынаміка ўсё адно застаецца адмоўнай. Сумарны каэфіцыент нараджальнасці складае 1.64, доля дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў — 18,8 %, што вышэй за паказчыкі краін былога СССР ва Усходняй Еўропе, але ніжэй за мусульманскія краіны Цэнтральнай Азіі. Сярэдняя працягласць жыцця дасягае 75 гадоў, узрост сярэднестатыстычнага армяніна — 35,6 гадоў.
Этнічны склад
Насельніцтва Арменіі складаецца з армян (98 %), езідаў (1,2 %), рускіх (0,4 %), грэкаў, асірыйцаў, украінцаў, курдаў. Пасля вайны з Азербайджанам за Нагорны Карабах у Арменію прыбыла каля 260 тыс. бежанцаў з Азербайджана пераважна армянскай нацыянальнасці, а ў Азербайджан перасялілася каля 200 тыс. чалавек, у асноўным азербайджанцаў (якія за савецкім часам складалі найбольшую этнічную меншасць), што канчаткова ператварыла Арменію ў надзвычайна монанацыянальную краіну. Шматвяковая гісторыя эміграцыі абумовіла існаванне вялізнай — у 2-3 разы большай за насельніцтва самой краіны (паводле некаторых ацэнак, да 8 млн чалавек) — армянскай дыяспары. Каля 140 000 армян жыве ў непрызнанай рэспубліцы Арцах.
Экспедыцыя Льюіса і Кларка
Экспедыцыя Льюіса і Кларка (май 1804 г. — верасень 1806 г.) — першая амерыканская экспедыцыя праз тэрыторыю Паўночнай Амерыкі ад Сент-Луіса да ціхаакіянскага ўзбярэжжа. На чале экспедыцыі былі капітан Мэрыўэтэр Льюіс і лейтэнант Уільям Кларк. Адметную ролю ў экспедыцыі адыграла шашонская правадыр Сакаджавея.
Насельніцтва Арменіі
Мовы
Дзяржаўная мова армянская, вельмі шырока выкарыстоўваецца руская, асабліва сярод старэйшага пакалення. Падчас апытання (2013) 24 % армян ацанілі сваё веданне рускай мовы як выдатнае, 59 % — як нармалёвае. Вельмі высокі ўзровень пісьменнасці — 99,7 %.
Экспедыцыя Льюіса і Кларка
Падрыхтоўка
Ідэя экспедыцыі для навуковага вывучэння ўнутраных раёнаў Паўночнай Амерыкі належыла асветніку і трэцяму прэзідэнту ЗША Томасу Джэферсану. Ён прадвызначыў маршрут праз Апалачы і даліну Місісіпі. Вялікае ўздзеянне на яго аказаў апублікаваны ў 1802 г. рапарт Аляксандра Мак-Кензі пра вандроўку праз тэрыторыю Канады. Т. Джэферсан упэўніваў прадстаўнікоў Іспаніі, Вялікабрытаніі і Францыі ў тым, што даследаванне ўнутраных раёнаў будзе мець толькі навуковы характар.
У студзені 1803 г. Т. Джэферсан атрымаў згоду кангрэса на вылучэнне для арганізацыі экспедыцыі 2500 долараў. У якасці верхавода экспедыцыі ён абраў свайго асабістага сакратара М. Льюіса. Той, у сваю чаргу, прызначыў другім кіраўніком У. Кларка. Падрыхтоўка ўключала перагаворы з Парыжскай акадэміяй навук, падбор чальцоў экспедыцыі, фарміраванне з іх ліку 5 атрадаў. Планы некалькі разоў перагляддаліся з-за куплі Луізіяны і падбору маршрута.
Насельніцтва Арменіі
Рэлігійны склад
Па дадзеных перапісу 2011 года абсалютна пераважаюць прыхільнікі Армянскай апостальскай царквы (2 796 519 чалавек ці 92,63 % усяго насельніцтва), другія па колькасці евангельскія хрысціяне (перадусім баптысты і пяцідзясятнікі) — 29280 чалавек (0,97 % насельніцтвы), трэція — прыхільнікі езідызма (25 204 чалавек ці 0,83 % усяго насельніцтва, сярод этнічных язідаў іх доля 69,44 %, сярод курдаў — 31,54 %), каталікі — 13 843 чалавек (0,46 %; галоўным чынам гэта этнічныя армяне, аднак сярод рускіх дзель каталікоў 2,82 %), Сведкі Іеговы (8 695 ці 0,29 %; галоўным чынам армяне), праваслаўныя (7 532 ці 0,25 %; большасць праваслаўных (3 413) этнічныя армяне, хоць іх доля сярод армянаў 0,12 %, сярод рускіх 2 798 праваслаўных, іх дзель сярод рускіх 23,49 %, сярод украінцаў 30,61 %, сярод асірыйцаў 21,70 %, сярод грэкаў 12,11 %, сярод грузінаў 15,07 %), язычнікі (5 434 ці 0,18 %; большасць язычнікаў гэта язіды (3 624 чал.), іх доля сярод язідаў 10,26 %, сярод курдаў 1 068 чал. ці 49,40 % курдаў, сярод этнічных армянаў 734 чал. ці 0,02 % армянаў), малакане (2872 ці 0,10 %; галоўным чынам гэта рускія (2 755 чал.), іх доля сярод рускіх 23,13 %), іншыя (7 888 ці 0,26 %; сярод іх значную частку складаюць мусульмане, якія перапісам асобна не вылучаны, а таму катэгорыя «іншых» прысвоена 73,22 % усіх персаў, значная дзель «іншых» і сярод асірыйцаў — 34,16 %, курдаў — 5,74 %, этнічных язідаў — 4,14 %), не маюць рэлігійную прыналежнасць (34 373 чалавекі ці 1,14 % насельніцтва; большасць з іх этнічныя армяне, іх доля вышэй усяго сярод рускіх - 2,73 %), пры перапісе адмовіліся даць адказ пра рэлігійную прыналежнасць 10 941 чал. (0,36 % насельніцтва), у дакументах перапісу веравызнанне не паказана для 76 273 чал. (2,63 % насельніцтва) . Увогуле 99 % насельніцтва спавядаюць хрысціянства. Сваю спецыфічную монатэістычную рэлігію маюць езіды, а ў вёсцы Акналіх пабудаваны самы вялікі езідскі храм у свеце.
Экспедыцыя Льюіса і Кларка
Падрыхтоўка
У снежні 1803 г. чальцы экспедыцыі спыніліся каля Сент-Луіса, дзе М. Льюіс і У. Кларк некалькі тыдняў збіралі сярод гандляроў інфармацыю пра ўнутраныя раёны, склалі або набылі карту мясцовасці.
Насельніцтва Арменіі
Размяшчэнне і рассяленне
У Арменіі высокая шчыльнасць насельніцтва — 101 чал/км², трэцяе месца ў былым СССР пасля Малдовы і Азербайджана. Большая частка насельніцтва сканцэнтравана ў паўночнай частцы краіны, асабліва шчыльна заселеная Арарацкая даліна, у якой знаходзіцца і сталічная агламерацыя. У гарадах жыве 63 % насельніцтва — найбольшы паказчык сярод краін Закаўказзя. У сталіцы і яе спадарожніках пражывае больш як траціна жыхароў краіны. Наступны па памерах горад, Гюмры, у дзевяць разоў меншы. У Ванадзоры — горадзе, што замыкае тройку — жыве 86 тыс.чалавек. Ад 40 да 50 тысяч чалавек складае насельніцтва гарадоў Вагаршапат (у 1945–1992 Эчміядзін), Абавян, Капан, Раздан.
Экспедыцыя Льюіса і Кларка
Шлях да Ціхага акіяна
14 мая 1804 г. экспедыцыя рушыла ўздоўж ракі Місуры праз землі мандан на 3 суднах. Паколькі гэтыя тэрыторыі былі фармальна толькі падначалены ЗША, чальцы імкнуліся залагоджваць індзейцаў падарункамі і звычайна сустракалі добры прыём. Толькі ў верасні 1804 г. экспедыцыя атрымала першую перашкоду з боку раўнінных сіў, якія заблакавалі праход па рацэ. Аднак да адкрытай ваеннай сутычкі не дайшло.
У пачатку лістапада 1804 г. экспедыцыя спынілася на зімоўку ў 1600 мілях ад Сент-Луіса каля вёскі мандан, пабудавала ўмацаванне, названае Мандан, вяла збор інфармацыі сярод мандан і хідаца. У якасці перакладчыка быў залічаны шашон Тусен Шарбано разам з яго жонкай Сакаджавеяй і малым сынам Жанам-Батыстам.
7 красавіка 1805 г. экспедыцыя рушыла далей праз землі сучасных штатаў Паўночная Дакота і Мантана. На працягу болей за 1000 міль ёй не сустракаліся чалавечыя паселішчы. Чальцы экспедыцыі даследавалі прытокі і вадаспад Місуры, апісалі флору і фаўну Вялікіх раўнін.
12 жніўня 1805 г. экспедыцыя пачала ўздым на Скалістыя горы. Сакаджавея, якая памятала гэтыя мясціны з дзяцінства, стала галоўным правадыром. У гарах упершыню пасля ўмацавання Мандан сустрэліся людзі. Гэта былі шашоны на чале брата Сакаджавеі. Шашоны аказалі дапамогу на шляху да ракі Калумбія і ў пабудове плытоў. Аднак яны адмовіліся суправаджаць амерыканцаў у ніжнюю плыню ракі з-за варожасці мясцовых індзейцаў. Сплаў па Калумбіі быў складаным з-за парогаў і непаразумення з тубыльцамі—чынук, якія адмаўляліся гандляваць, але пры магчымасці кралі маёмасць экспедыцыі.
18 лістапада 1805 г. экспедыцыя Льюіса і Кларка дасягнула Ціхага акіяна. Чальцы вырашылі перазімаваць на паўднёвым беразе ракі Калумбія, дзе пабудавалі ўмацаванне Клэтсап.
Зваротны шлях
Пасля зімоўкі 1805 — 1806 гг., пад час якой чальцы экспедыцыі палявалі для забеспячэння ежай, збіралі інфармацыю пра прыроду і мясцовае насельніцтва, 23 сакавіка яны рушылі ў зваротны шлях. Пры гэтым насуперак правілам, прынятым раней, было скрадзена каноэ тубыльцаў. Вандроўка ў верхнюю плыню Калумбіі была нават цяжэйшай за сплаў. Каб паскорыць шлях, М. Льюіс абмяняў частку экспедыцыйнай маёмасці на канёў. З-за заснежаных перавалаў экспедыцыя правяла каля месяца каля Скалістых гор і толькі ў чэрвені зноў апынулася на Вялікіх раўнінах.
Далей экспедыцыя падзялілася. Група на чале У. Кларка і Сакаджавеі даследавала рэчышча Елаўстан. Падчас даследавання прадстаўнікі кроу скралі канёў. Другая група на чале М. Льюіса шукала вусце ракі Марыяс, дзе адбыўся адзіны падчас экспедыцыі ўзброены канфлікт з пеганамі. Групы зноў злучыліся каля вусця Елаўстан і разам рушылі ўніз па Місуры. 14 жніўня яны апынуліся сярод мандан. Тут Тусен Шарбано і Сакаджавея пакінулі экспедыцыю.
23 верасня 1806 г. экспедыцыя Льюіса і Кларка вярнулася ў Сент-Луіс.
Значэнне
Экспедыцыйныя справаздачы ўтрымліваюць амаль мільён слоў, у тым ліку апісанні геаграфіі, прыроды і абарыгенаў унутраных раёнаў і заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Яе чальцы адкрылі 122 віды новых раслін і жывёл. Даследаванне рэчышча Місуры дазволіла гандлярам з Сент-Луіса пашырыць свой уплыў на захадзе. Да 1807 г. яны пабудавалі ўмацаванне на рацэ Елаўстан.
Betula medwediewii
Betula medwediewii — від раслін роду сямейства.
У культуры сустракаецца даволі рэдка, галоўным чынам у батанічных садах.
Распаўсюджанне і экалогія
У прыродзе арэал віду ахоплівае Грузію, паўночна-ўсходнія раёны Ірана і паўночна-заходнія раёны Турцыі.
Расце ў гарах на вышыні 1000-1500 м над узроўнем мора. Па Мала-Аджарскаму хрыбту ўтварае своеасаблівыя групоўкі з і.
Батанічнае апісанне
Невысокае дрэва (3-6 м) або буйны куст з бялёсай карой і прамымі галінамі. Парасткі даволі тоўстыя, бароздавыя, касмата апушаныя; больш старыя галіны цёмна-бурыя з рассеянымі чачавічкамі, голыя.
Пупышкі буйныя, яйкападобна-даўгаватыя, клейкія, з 6-8 цёмна-бурай, па краі расніцавай лускай. Лісце яйкападобнае да эліптычнага і зваротнаяйкападобнага, даўжынёй 6-12 см, шырынёй 3-6 см, найбольш шырокае прыблізна на сярэдзіне ліставай пласцінкі, на верхавіне часцей закругленае з кароткім лязом, радзей выцягнутае і завостранае, ля аснавання круглявае, часам трохі сэрцападобнае, па краі няправільна або дваяка-тонка-зубчастае, зверху цёмна-зялёнае, цьмянае або трохі ільснянае, знізу светла-зялёнае, на валасістых хвосціках даўжыней (ад 4) 8-20 мм.
Тычынкавыя каташкі цыліндрычныя, адхіленыя або павіслыя, даўжынёй 4-5 см, шырынёй 0,5—1 см, сабраны па 2-3 на вяршыні галінак. Песцічныя каташкі даўгавата-цыліндрычныя, прамыя або некалькі выгнутыя, даўжынёй 2,5—4 см, дыяметрам 1,5—1,8 см, на апушаных ножках. Прыкветкавыя лускі падоўжана клінаватыя, трохлопасцевыя, ля аснавання моцна дравяністыя, па краі валасіста-расніцавыя, з лінейна-даўгаватымі лопасцямі; сярэдняя лопасць дагары некалькі пашыраная, у 2 разы даўжэй бакавых, адхіленых долей.
Арэшак зваротнаяйкападобны, даўжынёй каля 3 мм. Крыльца вузкае, прыкладна ў 4 разы вузей арэшка.
Таксанамія
Від уваходзіць у род падсямейства  сямейства  парадку.
Хасэ Напалеон Дуартэ
У 1960 годзе стаў адным з заснавальнікаў Хрысціянска-дэмакратычнай партыі.
У 1964 годзе быў у першы раз абраны на двухгадовы тэрмін мэрам Сан-Сальвадора. Гэты пост ён займаў у 1964—1970 гадах, пераабіраўся на выбарах ў 1966 і 1968 годзе. Асноўнай мэтай яго адміністрацыі было стварэнне новых школ і забеспячэнне такіх неабходных паслуг як асвятленне вуліц, каналізацыйныя сістэмы і смеццевыя калектары.
На выбарах 1972 года Дуартэ балатаваўся на пасаду прэзідэнта ад «Нацыянальнага саюза апазіцыі», найбуйнейшай партыяй якога была ХДП. Калі яго абранне на вышэйшую пасаду было амаль відавочным, ваенныя прыпынілі ход кампаніі і абвясцілі пераможцам палкоўніка Артура Маліну.
Праз некаторы час Дуартэ быў выгнаны з краіны і правёў больш за сем гадоў у Венесуэле. Быў абраны віцэ-прэзідэнтам Сусветнага хрысціянска-дэмакратычнага саюза, затым старшынёй Хрысціянска-дэмакратычнай арганізацыі Амерыкі.
Сальвадор Санчэс Серэн
Сальвадор Санчэс Серэн (Salvador Sánchez Cerén, псеўданім — Леанель Гансалес (Leonel González), нар. г.) — сальвадорскі рэвалюцыянер, член кіраўніцтва Фронту нацыянальнага вызвалення імя Фарабунда Марці. Віцэ-прэзідэнт ва ўрадзе Маўрысіа Фунеса. Пасля выбараў 2014 года — дзеючы прэзідэнт Сальвадора.
Біяграфія
Санчэс Серэну нарадзіўся 18 чэрвеня 1944 г. у горадзе Кесальтэпек (дэпартамент Ла-Лібертад, Сальвадор). Яго бацька працаваў цесляром, а маці — прадаўшчыцай у прадуктовай краме. У сям’і было 12 дзяцей (Сальвадор — дзявятае дзіця).
Вучыўся ў школе для хлопчыкаў імя Хасэ Далорэса Ларэйнага. У 1963 годзе скончыў Школу імя Альберта Масферэра ў Сан-Сальвадоры, атрымаў спецыяльнасць педагога. Працаваў настаўнікам у сельскіх і гарадскіх школах. У 1965 годзе стаў адным з заснавальнікаў Нацыянальнага саюза настаўнікаў Сальвадора, які сёння з’яўляецца самым вялікім аб’яднаннем сальвадорскіх настаўнікаў. У 1978 годзе пакінуў выкладчыцкую дзейнасць.
З 1968 года жанаты з Росай Маргарытай Вільяльта. Мае сына і тры дачкі, а таксама дзесяць унукаў і праўнучку.
Вера Часлаўска
Вера Часлаўска (Věra Čáslavská, 3 мая 1942, Прага, Пратэктарат Багеміі і Маравіі — 30 жніўня 2016, Прага, Чэхія) — выдатная чэхаславацкая гімнастка, 7-кратная алімпійская чэмпіёнка, 4-кратная чэмпіёнка свету, шматразовая чэмпіёнка Еўропы і Чэхаславакіі. Уладальніца найбольшай колькасці залатых алімпійскіх узнагарод у гісторыі Чэхаславакіі і Чэхіі.
Біяграфія
За ўсю гісторыю жаночай спартыўнай гімнастыкі толькі Ларысе Латынінай і Часлаўскай удалося двойчы выйграць абсалютнае першынство на Алімпійскіх гульнях — Вера стала чэмпіёнам у 1964 і 1968 гадах (у 1964 годзе ў Токіа Часлаўска апярэдзіла менавіта Латыніну). Сярод жанчын па колькасці алімпійскіх тытулаў саступае толькі траім — Ларысе Латынінай (9), Біргіт Фішэр (8) і Джэні Томпсан (8).
Чатыры разы, у 1964, 1966, 1967, 1968 гадах, прызнавалася лепшай спартсменкай Чэхаславакіі як сярод жанчын, так і мужчын. Часцей гэтага звання не атрымліваў ніхто. Выступала за пражскі клуб «Слован».
Пасля ўводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію падпісала маніфест Дзве тысячы слоў, і толькі ў апошні момант ёй дазволілі ляцець на Алімпійскія гульні 1968 года ў Мехіка. Для патрыётаў Чэхаславакіі стала сімвалам барацьбы за незалежнасць. Часлаўска была незадаволеная сумніўнымі, паводле яе меркавання, рашэннямі алімпійскай судзейскай калегіі прысудзіць у вольных практыкаваннях не адзін, а два залатыя медалі, г.зн. не толькі ёй адной, але і гімнастцы з СССР Ларысе Петрык, Часлаўска на цырымоніі ўзнагароджання падчас выканання дзяржаўнага гімна Савецкага Саюза павярнула галаву ўбок і трохі апусціла яе.
Гэты жэст быў горача сустрэты антыкамуністычнай апазіцыяй Чэхаславакіі, але ў выніку Часлаўска па рашэнні ўлад краіны апынулася на доўгія гады невыязной і больш не магла прадстаўляць ЧССР на міжнародных спаборніцтвах. Аднак спартсменка на дзесяцігоддзі стала сімвалам супрацьстаяння Савецкаму Саюзу — і пасля падзення рэжыму знакамітая ў мінулым гімнастка ўзначаліла ў 1990 годзе Нацыянальны алімпійскі камітэт Чэхаславакіі, стала членам МАК ад Чэхіі і саветнікам прэзідэнта Вацлава Гавела па фізкультуры і спорту.
Была ў шлюбе з лёгкаатлетам Ёсефам Одлажылам (1938—1993), віцэ-чэмпіёнам Алімпіяды 1964 года ў Токіа на дыстанцыі 1500 метраў. У 1993—1996 гадах прэзідэнт Алімпійскага камітэта Чэхіі. Пасля сямейнай трагедыі і лячэння ў 1998 годзе ў псіхіятрычнай клініцы Вера Часлаўска пражывае ў доме для састарэлых, хаваючыся ад журналістаў.
У 2001 годзе была названа спартыўнай легендай Чэхіі.
Юра Сяргеевіч Маўсісян
Ю́ра Сярге́евіч Маўсіся́н (Յուրա Սերգեյի Մովսիսյան, Yura Movsisyan; нар., Баку, Азербайджанская ССР, СССР) — армянскі і амерыканскі футбаліст, нападнік. Ігрок нацыянальнай зборнай Арменіі (2010—2018).
Ара лер
Ара (Արա լեռ) — патухлы вулкан у Арменіі, размешчаны ў Арагацотнскай вобласці, паміж рэкамі Раздан і Касах. Вышыня гары над узроўнем мора роўная 2577 метраў. Вулкан мае форму няправільнага конуса са ссечанай вяршыняй і колцападобным кратарам. З карысных выкапняў на гары сустракаюцца андэзітабазальт і андэзіт.
Флора
У падножжа гары распасціраюцца паўпустэльныя, зарослыя палыню, землі. Больш узнёслыя часткі пакрыты стэпамі. На паўночным схіле вулкана сустракаюцца дубовыя гаі і хмызнякі. У цёплую пару года гара пакрываецца пярэстымі прыгожымі колерамі.
Легенды
Па паданні гара названа імем цара Ара Цудоўнага. Падчас бітвы супраць асірыйскай царыцы Семіраміды Ара размясціў сваё войска ў падножжа Аралера, а царыца заняла пазіцыі на схілах Оціса.
Замак Лекё
Замак Лекё (швед. Läckö slott) — замак на захадзе Швецыі, у гістарычнай правінцыі Вестэргётланд (цяпер — лен Вестра-Гёталанд), на востраве Коландсё возера Венерн.
Гісторыя
З 1615 года замак і прылеглыя ўгоддзі належаць графу Якабу Дэлагардзі, які пачынае яго грандыёзную перабудову. Пасля яго смерці працы тут працягвае сын Якаба, канцлер каралеўства Магнус Габрыэль Дэлагардзі. Замак быў перабудаваны ў стылі барока, для прац былі прыцягнуты архітэктары, мастакі і скульптары з-за мяжы, галоўным чынам з Германіі. Падчас рэдукцыі 1681 года замак Лекё быў вернуты кароне, а ўтвораны вакол яго феод ліквідаваны.
Чапек
Чапек — чэшскае прозвішча.