cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брама-званіца Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра
Гісторыя
У 1992 годзе да свята 1000-годдзя Полацкай епархіі яна была рэканструявана. У 1998—1999 гадах праведзена правільная развеска званоў з падзелам іх на зазвонныя, падзвонныя і благавеснікі, а таксама ўстаноўлены пульт для званара.
Архітэктура
Званіца вырашана цэнтрычным, вежападобным аб'ёмам — два чацверыкі, верхні з якіх завершаны звонападобным купалам з цыбулепадобнай галоўкай на высокім 8-гранным барабане ў завяршэнні. Першы ярус мае арачны праезд пад цыліндрычным скляпеннем, верхні прарэзаны высокімі арачнымі прасветамі. Ярусы вылучаны тонкапрафіляванымі карнізамі з зубчастымі фрызамі. У падножжы верхняга яруса па 4 гранях створаны прафіляваныя арачныя нішы з абразамі.
Да брамы далучаны 2-павярховы мураваны жылы корпус пад вальмавым дахам — помнік архітэктуры пачатку 20 ст. 8-восевы сіметрычны галоўны фасад, расчлянёны прамавугольнымі на 1-м i лучковымі на 2-м паверхах аконнымі праёмамі, дэкарыраванымі фігурнымі ліштвамі, паверхі расчлянёны філёнгавым поясам, цокаль крапаваны прамавугольнымі нішамі, вуглы — лапаткамі.
Званы
У 2001 годзе з-за нездавальняючага гучання ранейшых званоў на ахвяраванні прыхаджан былі заказаныя і зробленыя ў Мінску на прадпрыемстве «Выдатнае ліццё» тры падзвонныя званы сярэдняй велічыні (32, 48, 80 кг). 11 сакавіка 2002 года на званіцу паднялі самы вялікі звон — святочны благавеснік вагой 330 кг.
Сёння на званіцы спалучаюцца сучасныя званы мінскай фірмы «Выдатнае ліццё», а таксама званы мінулага стагоддзя завода Самгіна і галандскія званы XVII—XVIII стагоддзяў.
Абстрэл Мэкэле
Абстрэл Мэкэле — інцыдэнт з гібеллю мірных жыхароў падчас артылерыйскага абстрэлу горада Мэкэле (Тыграй, Эфіопія). Здарэнне адбылося 28 лістапада 2020 года падчас Тыграйскага канфлікту. У гэты час урадавая армія пачала штурм горада, занятага паўстанцамі НФВТ. Артылерыя абстраляла Мэкэле, што прывяло да гібелі 27 мірных жыхароў, яшчэ 100 чалавек былі паранены. Урад Эфіопіі адмаўляў артылерыйскі абстрэл. Гэты інцыдэнт прыцягнуў увагу міжнародных сродкаў масавай інфармацыі.
Марская міна
Марскія міны падзяляюцца на якарныя, донныя і плаваючыя. У якарных корпус, які мае станоўчую плывучасць, утрымліваецца на зададзенай глыбіні пад вадой з дапамогай мінрэпа (стальнога троса), злучанага з якарам, які ляжыць на грунце. У корпусе размяшчаецца зарад выбуховага рэчыва масай да 350 кг, запальнае прыстасаванне і прыборы, якія ўваходзяць у камплект дэтанатара. Разнавіднасцю якарных марскіх мін з'яўляецца супрацьлодачныя антэнныя міны кантактнага дзеяння.
Донныя марскія міны ставяцца на дне мора (акіяна). Іх металічныя карпусы маюць памеры да 0,6 м у дыяметры і даўжынёй да 6 м і маюць зарадная камеру з 250-1000 кг выбуховага рэчыва і дэтанатарамі, прыборную камеру з апаратурай узрывальніка, адсек для размяшчэння парашута (для авіяцыйных марскіх мін). Звычайная глыбіня ўстаноўкі донных мін не перавышае 50-70 м. Спецыяльныя донныя марскія міны прызначаны для барацьбы з падводнымі лодкамі, могуць устанаўлівацца і на вялікіх глыбінях. Плаваючыя марскія міны пасля ўстаноўкі дрэйфуюць па цячэнні, трымаючыся на зададзеным паглыбленні пад вадой з дапамогай адмысловых прылад.
Неймінг
Не́ймінг (product naming — найменне прадукту) — падбор назвы для прадукту або брэнда.
Задача назвы - ідэнтыфікаваць пэўную фірму, карпарацыю, тавар або паслугу на рынку попыту, падкрэсліваючы іх добрыя якасці і навізну, падаючы галоўныя асаблівасці і вылучаючы сярод канкурэнтаў.
Працэс неймінг ўключае ў сябе не толькі падбор або стварэнне назвы, але і праверку будучага назвы на сугучнасць, лёгкасць для вымаўлення і запамінання, комплекснае даследаванне яго ўспрымання мэтавай аўдыторыяй, вызначэнне патэнтнай чысціні фанетыкі назвы, а таксама рэгістрацыю і прававую абарону.
Гучныя, лёгкія для вымаўлення і запамінання словы, збольшага канкрэтнае значэнне і падахвочваюць спажыўца да ўспрымання спецыфікі дзейнасці дадзенай фірмы / кампаніі - складнікі паспяховай назвы.
Немцы ў Латвіі
Немцы ў Латвіі (vācbaltieši) — этнічная меншасць, з XII стагоддзя пражывала ў Латвіі. На пачатак 2016 года на тэрыторыі рэспублікі пражывае 5197 этнічных немцаў.
Валерый Сцяпанавіч Задаля
Валерый Сцяпанавіч Задаля (псеўд. Антон Лабовіч;,  — , ) — беларускі журналіст, грамадска-палітычны дзеяч.
Немцы ў Латвіі
Гісторыя
Немцы ў Прыбалтыцы з'явіліся ў XII стагоддзі ў ходзе рассялення немцаў на усход. Немцы ў Прыбалтыку пранікалі як купцы і рыцары-заваёўнікі Лівонскага ордэна, склаўшы пасля клас дваран і памешчыкаў Латвіі.
Валерый Сцяпанавіч Задаля
Біяграфія
Закончыў факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў карэспандэнтам клецкай раённай газеты, рэдактарам навагрудскай газеты «Новае жыццё», намеснікам старшыні Тэлерадыёкампаніі Гродна.
Немцы ў Латвіі
Гісторыя
Пасля 1-й сусветнай вайны (1914-1918) у Латвіі адбылася аграрная рэформа і нямецкія памешчыкі страцілі кантроль над зямельнымі ўладаннямі. Пасля гэтага пачалася масавая эміграцыя немцаў з Латвіі ў Нямеччыну. У выніку рэпатрыяцыі, арганізаванай у 1939-1940 гадах, колькасць нямецкага насельніцтва ў Латвіі рэзка скарацілася. Пасля 1941 года вялікая колькасць этнічных немцаў было выселена савецкімі ўладамі ў аддаленыя раёны Сібіры, Казахстана і Сярэдняй Азіі; пасля 1956 года многія з іх вярнуліся ў месцы свайго пастаяннага пражывання.
Валерый Сцяпанавіч Задаля
Біяграфія
Член Партыі БНФ, Беларускай асацыяцыі журналістаў (з 1997), ПЭН-цэнтра.
Немцы ў Латвіі
Гісторыя
На 1 студзеня 2016 года ў Латвіі пражывае 5197 этнічных немцаў.
Валерый Сцяпанавіч Задаля
Біяграфія
Пасля вымушанага звальнення з Тэлерадыёкампаніі напрыканцы 1990-х працаваў у грамадскім аб’яднанні «Ратуша», потым (пасля закрыцця аб’яднання) у гарадзенскім аддзяленні «Таварыства беларускай школы». У апошнія гады жыцця займаўся актыўнай і плённай грамадскай дзейнасцю: стварыў «Літаратурную гасцёўню», выдаваў і рэдагаваў шэраг лакальных спецыялізаваных газет, быў адным з сталых выкладчыкаў гродзенскай Школы маладога журналіста.
Канстытуцыя Народнай Сацыялістычнай Рэспублікі Албанія
Канстытуцыя Народнай Сацыялістычнай Рэспублікі Албанія — асноўны закон Народнай Сацыялістычнай Рэспублікі Албанія. Прынята Народнай асамблеяй НСРА 28 снежня 1976 года.
Змест
Канстытуцыя замацавала ідэалагізаваны міф пра ідэальны сацыялізм, нібыта пабудаваны у краіне, але па сутнасці справы яна сцвярджала пазаэканамічныя прынцыпы ў народнай гаспадарцы і істотна абмяжоўвала сацыяльныя правы працоўных. Канстытуцыя абвяшчала дзяржаву дыктатуры пралетарыяту, у якім яднанне народа вакол Албанскай партыі працы «грунтуецца на саюзе працоўнага класа з кааператыўным сялянствам пад кіраўніцтвам працоўнага класа». У арт. 3 гаварылася, што АПТ з'яўляецца авангардам працоўнага класа і «адзінай кіруючай палітычнай сілай у дзяржаве і грамадстве». Ідэалогія марксізму-ленінізму абвяшчалася пануючай у рэспубліцы, і яе прынцыпы складалі тую аснову, на якой будаваўся будынак «сацыяльнага сацыялістычнага рэжыму».
У арт. 28 забаранялася стварэнне таварыстваў і іншых эканамічных і фінансавых інстытутаў (замежных або змешаных) з удзелам манаполій, буржуазных і рэвізіянісцкай дзяржаў, роўна як і атрыманне ад іх крэдытаў. Артыкул 31, завяршаючы эканамічны раздзел канстытуцыі, вызваляў грамадзян ад выплаты падаткаў у любой форме.
Дзяржава не прызнавала ніякай рэлігіі, накладвала забарону на ўсе рэлігійныя ўстановы і арганізацыі, падтрымлівала і развівала атэістычную прапаганду, каб укараняць у сьвядомасьць людзей навукова-матэрыялістычную канцэпцыю ўладкавання свету.
Словы «марксізм-ленінізм», «камунізм» і «сацыялізм» прысутнічалі ледзь не ў кожным артыкуле. Так, напрыклад, маладое пакаленне павінна было выхоўвацца «на канцэпцыі марксізму-ленінізму, спалучаць вучобу з прадукцыйным працай і ваенна-фізічнай падрыхтоўкай», а на бацькоў ўскладалася адказнасць за камуністычнае выхаванне дзяцей.
Кшыжанаў (гміна)
Кшыжа́наў (Krzyżanów) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Кутноўскага павета Лодзьскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Кшыжанаве. Плошча гміны складае 103,06 км². Станам на 2014 год у гміне Кшыжанаў пражывалі 4292 чалавекі, шчыльнасць — 41,6 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 31 салецтваў.
Архітэктура Беларусі
Агульная характарыстыка
Працяглы перыяд адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці і затрымка кансерватыўных, феадальных па форме палітычных установак істотна запаволілі рух культуры Беларусі і фарміраванне беларускай нацыі. Землі Беларусі стагоддзямі былі ўключаныя ў іншыя дзяржаўна-нацыянальныя ўтварэнні, што значна паўплывала на архітэктурную сітуацыю ў краіне. Ужо ў пачатку XIV стагоддзя землі Беларусі ўваходзяць у склад Вялікага Княства Літоўскага, затым у склад Рэчы Паспалітай.
З канца XVIII стагоддзя частка зямель Беларусі падпарадкавана Расійскай імперыі. Адзначана два магутныя ўздзеянні на мастацкую сітуацыю ў краіне:
Недальнабачнае рашэнне Сталіна аддаць частку зямель Беларусі з горадам Вільня ў склад Літвы пазбавіла краіну значнай долі архітэктурнага здабытку Беларусі готыкі і рэнесансу, якія былі агульным культурным здабыткам літоўскага і беларускага народаў. Да таго ж гэта пазбавіла Беларусь старажытнай гістарычнай сталіцы.
Зараджэнне дойлідства
Непоўнасць звестак аб найбольш старажытным перыядзе ў архітэктуры Беларусі абумоўлена адсутнасцю пісьмовых крыніц і недаўгавечнасцю матэрыялаў, які выкарыстоўваліся ў той час. Тым не менш у самых агульных рысах можна прасачыць ход развіцця дойлідства тых часоў.
Найбольш ранні перыяд развіцця дойлідства звязаны з узнікненнем гарадзішчаў і селішчаў, што абумоўлена ў сваю чаргу развіццём земляробства і жывёлагадоўлі.
Узнікненне гарадзішчаў
Большасць гарадзішчаў, умацаваных паселешчаў, размяшчаліся на берагах рэк, мысах або іншых маладаступных месцах. Акрамя натуральных перашкод гарадзішчы звычайна мелі штучныя ўмацаванні, напрыклад, рвы, валы і драўляныя сцены — частакол. Такім чынам гарадзішчы са рвамі і валамі, што маглі дасягаць у вышыню 2,5-3 м, уяўлялі сабой натуральныя крэпасць.
Канфігурацыя гарадзішчаў была разнастайнай і залежала перш за ўсё ад рэльефу мясцовасці і абрысу пляцоўкі, аднак найбольш распаўсюджаннай з’яўляецца форма, блізкая да авала. Калі ў ранніх гарадзішчах гаспадарчыя пабудовы размяшчаліся ў цэнтры, а вакол іх групавалася жыллё, то ў II—III стст. жылая забудова займае ўжо ўсю тэрыторыю гарадзішча.
Жыллё
У архітэктуры жылля гэтага перыяду прасочваецца сувязь з матэрыяльнымі патрэбнасцямі і прыроднымі ўмовамі. Першапачаткова адзінымі матэрыяламі для ўзвядзення жылля ва ўсходніх славян былі зямля, гліна і дрэва, выкарыстанне такіх матэрыялаў як камень і цэгла, адносіцца да больш позняга перыяду і звязана з развіццём тэхнікі. Жыллё ў гэты час мае чыста ўтылітарны характар, уздымаючыся да ўзроўня твораў мастацтва значна пазней.
У ранніх паселішчах пераважае аднакамернае жыллё паўзямляначнага тыпу, паглыбленае ў грунт на 0,3-0,6 м, іх плошча складала каля 12-16 кв. м. Сустракаюцца квадратныя, прамавугольныя, круглыя і авальныя ў плане пабудовы. Уваход меў выгляд выступу каля адной са сцен або на куту. Падобны выгляд мела адкрытае ў Мохаўскім гарадзішчы (Рэчыцкі раён) жыллё слуповай канструкцыі з ачагом, размешчанным у адмысловым паглыбленні, якое прылягае да аднаго з кутоў пабудовы.
Пазней жыллё паўзямляначнага тыпу змяняецца надземнымі. Характэрным прыкладам падобнага будаўніцтва з’яўляецца Чаплінскае гарадзішча зарубінецкай культуры (Лоеўскі раён), якое складалася з 25-30 жылых збудаванняў надземнага тыпу памерамі 16-25 кв. м, згрупаваных у цэнтральнай і заходняй частцы, і гаспадарчых пабудоў, што размяшчаліся на паўднёвых і ўсходніх ускраінах гарадзішча. Тэрыторыя гарадзішча 75×65 м была абнесена астраколам з масіўнага бярвення. Слупы былі пастаўлены на адлегласці 1-2 м адзін ад аднаго і мелі пазы, праз якія прапускаліся гарызантальныя. Такая канструкцыя выкарыстоўвалася і пазней, сплеценыя з прутоў сцены паміж слупамі абмазваліся глінай, як гэта было зроблена ў Гарошкаўскім гарадзішчы (Рэчыцкі раён). Сцены, магчыма, потым бяліліся. Дахі зарубінецкага жылля былі двухсхільнымі, складзенымі з жэрдак, саломы, чароту і гліны. Для абагрэву жытла адным з кутоў ці каля сцяны, альбо пасярэдзіне жылля размяшчаліся агнішчы, якія ўяўлялі сабой участак падлогі дыяметрам каля 0,5 м, агароджаны невысокай каменнай або глінянай сцяной , пазней — глінабітныя печы. У цёплую пару года агонь разводзілі пад адкрытым небам ў ачагах, якія былі выбрукаваны камянямі ці чарапкамі, абмазаны глінай і размяшчаліся непасрэдна каля самога жылля. Побач з жыллём таксама размяшчаліся гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы, ямы-паграбы цыліндрычнай або звонападобнай формы і складаныя скляпы з землянымі скляпеннямі і прыступкамі. Памеры жылля і наяўнасць ачага сведчаць аб тым, што пабудовы прызначаліся для пражывання вялікай сям’і, якая вяла самастойную гаспадарку.
У III-II стст. н.э. у Цэнтральнай Беларусі жытло ўяўляла сабой вылікія і выцягнутыя у плане хаты, раздзеленыя на памяшканні плошчай 20-25 кв. м. Падобныя шматкамерныя пабудовы знойдзены на гарадзішчах культуры штрыхаванай керамікі ля вёсак Збаравічы і Лабеншчына (Мінская вобласць).
У II-III стст. н.э. з’яўляюцца шматкамерныя хаты меншых памераў, якое, відавочна, належыла вялікай патрыярхальнай сям’і, унутры якой пачаўся працэс раскладання і вылучэння меншых па колькасці сем’яў.
Характэрныя прыклады зрубнага жылля знойдзены ў вёсках Вязынка (Маладзечанскі раён), дзе вялікая хата складалася з трох неаднолькавых памяшканняў плошчай 48, 32, 26 кв. м, якія ўтваралі кампактны план, і Малышкі (Крывіцкі раён), дзе захаваліся сляды чатырох надземных хат памерамі 18×7 м, якія дзяліліся на чатыры аднольнавыя памяшканні з уласнымі ачагамі. Забудова гарадзішча ў Малышках характарызуецца дакладнасцю і пэўнай рэгулярнасцю планіроўкі.
Узнікненне селішчаў
У IV-V стст. н.э. з развіццём працягваецца працэс распадзення патрыярхальна-радавых адносін, які характарызуецца ўзнікненнем сельскіх абшчын і пераходам ад родавых сувязей да тэрытарыяльных. Новыя сацыяльна-эканамічныя ўмовы спрыяюць змяненню характара паселішчаў. Так замест гарадзішчаў развіваюцца адкрытыя, неўмацаваныя селішчы. Разам з тым гарадзішчы захоўваюць ролю крэпасці-прыстанішча на выпадак ваенных дзеянняў. Пазней гарадзішчы, які часцей за ўсё размяшчаліся ўнутры буйных селішчаў, пачалі засяляцца знаццю, жрацамі, воінамі і асобнымі рамеснікамі.
Адкрытае селішча вакол сцен гарадзішча ля вёскі Хотамель займала плошчу каля аднаго гектара і было шчыльна забудавана радамі паўзямлянкавага жытла, размешчанага ўздоўж знешняга вала у 1-5 м адно ад аднаго. У VIII—X стст. гарадзішча пераўварылася ў паселішча для дружыннікаў з магутнымі кругавымі драўлянымі ўмацаваннямі, што фактычна з’яўляецца пераходам да ранняга феадальнага ўмацавання.
Асаблівасцю селішчаў з’яўляюцца вялікія памеры, да 5-7 га і болей, і вялікая колькасць жытла. Так ў селішчы Замкавая гара каля Бягомля знойдзена звыш 300 чатырохвугольных у плане паўзямлянкавых жытлаў плошчай не большай за 15 кв. м, кожнае з якіх было разлічана на адну сям’ю. Далейшае развіццё атрымлівае аднакамерная хата, якая ў VIII-IX стагоддзях становіцца найбольш распаўсюджанай на тэрыторыі Беларусі.
Культавыя збудаванні
Сярод культавых збудаванняў гэтага перыяду вылучаюцца пахавальныя курганы разнастайных форм і памераў, якія першапачатковы выконвалі ролю калектыўнай радавой пахавальні, але з утварэннем класавага грамадства сталі месцам пахавання выключна князёў і дружыннікаў. У асобных раёнах Паазер’я, Падняпроўя, Панямоння і Пабужжа ў сяр. і ў другой пал. I тысячагоддзя н.э. узнікаюць доўгія і падоўжаныя курганы, першыя з якіх мелі выгляд выла даўжынёй да 80-100 м, шырынёй каля 20 м і вышынёй 2 м, другія не перавышалі 20 м у даўжыню, 10 м у шырыню і 1,5 м у вышыню. У IX ст. гэты тып курганоў быў выцеснены круглымі.
Атрымаць звесткі пра іншыя культавыя збудаванні, напрыклад, язычніцкія храмы і свяцілішчы, пакуль не ўяўляецца магчымым, але можна меркаваць, што яны ідэнтычны збудаванням падобнага тыпу, якія былі знойдзены на тэрыторыі Украіны і Расіі.
Старажытнарускі перыяд
Сацыяльна-эканамічная змены і рост сіл феадальнага грамадства ў IX—XII стст. спрыяюць будаўніцтву і развіццю гарадоў. На захадзе ўсходнеславянскіх зямель унікаюць новыя гарады — Полацк, Віцебск, Менск, Гродна, Орша, Пінск, Бярэсце, Тураў, Браслаў, Ваўкавыск. Звычайна яны ўзводзіліся ў сутоках рэк, якія служылі натуральнымі абарончымі ўмацаваннямі.
Найбольшае развіццё атрымліваюць у гарадах акрамя ўмацаванняў, культавыя пабудовы і жыллё — усё пераважна з дрэва. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў дзяцінец (крэмль), вакол якога размяшчаліся рамесна-гандлёвы рад — гэты прыём быў традыцыйным для старажытнарускага горадабудаўніцтва.
З узнікненнем Старажытнарускай дзяржавы са сталіцай у горадзе Кіеў, землі сучаснай Беларусі ўвайшлі ў яе склад.
У канцы X ст. на Русі было прынята хрысціянства, якое спрыяла ўмацаванню феадальных адносін, развіццю дзяржаўнасці, узаемнаму ўплыму з суседнімі краінамі. Сувязь з Візантыяй, адкуль і прыйшло хрысціянства, пакінула значны след у старажытнарускім дойлідстве. Стварэнне манументальных храмаў спрыяла развіццю будаўнічай тэхнікі, мастацкага аздаблення, што, нароўні з развіццём гарадоў, стала першапрычынай фарміравання новых кірункаў у дойлідстве, з’явіўся такі тып збудаванняў як каменны крыжова-купальны храм, пабудаваны з тонкай квадратнай цэглы — плінфы. У X—XI стст. храмы на беларускіх землях будавалі пераважна майстры, запрошаныя з Візантыі. Закладзены паміж 1044 і 1066 гг. і пабудаваны ён з плінфы ў тэхніцы з так званым схаваным радам Сафійскі сабор у Полацку можна лічыць першым з ліку выдатных культавых збудаванняў на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У гэтым помніку былі закладзены асноватворныя прынцыпы мясцовай архітэктурнай школы, якія выявіліся ў цэнтрычна-пірамідальнай кампазіцыі архітэктурных форм. Хутчэй за ўсё, такія прынцыпы з’явіліся пад уздзеяннем мясцовых будаўнічых традыцый, якія склаліся яшчэ ў драўляным народным дойлідстве.
Для мураванай культавай архітэктуры гэтага перыяду характэрна муроўка сцен са схавным радам, які замазваўся шырокай белай паласой раствору так, каб фасадныя сцены атрымлівалі паласатую двухколерную расфарбоўку. Падобная муроўка таксама сустракаецца і пазней, у перыяд феадальнай раздробленасці.
Інтэр’еры храмаў багата ўпрыгожваліся роспісамі, якія да нашага часу амаль не захаваліся.
На мяжы X-XI стст. умацаваны цэнтр Полацка — дзяцінец — быў перанесены са старога гарадзішча на паўднёвы захад да месца ўпадзення Палаты ў Заходнюю Дзвіну. Новы дзяцінец займаў плошчу 7 га і пазней атрымаў назву Верхні замак. Вакольны горад размяшчаўся на ўсход ад дзяцінца, паміж Дзвіной і Палатой, і пазней называўся Астрогам або Местам, пасля захопу горада маскоўцамі ў 1567 годзе на частцы вакольнага горада імі пабудаваны Стралецкі горад, які пазней атрымаў назву Ніжні замак. Таксама развіваўся і Запалоцкі пасад. Такім чынам ў Полацка ўтварылася трохчастковая структура плана, дзе дамінуючае становішча заняў дзяцінец. Уздоўж Дзвіны пазней пачала развівацца найбольш буйная частка горада — Вялікі пасад. Да XII ст. плошча горада ўзрасла да 70-80 га.
Акрамя асноўнага ўмацавання вакол дзяцінца, кожная частка Полацка мела свае абарончыя збудаванні. У дзяцінцы размяшчаліся Сафійскій сабор, палац князя, жыллё феадалаў, дружыны, заможных рамеснікаў. Жыллёвая забудова фармавалася стыхійна і безсістэмна. Вуліцы пракладваліся паміж хатамі і былі замошчаны бярвеннямі на лагах.
Падчас раскопак у Брэсце была выяўлена найстаражытнейшая частка горада — Бярэсце. Сярод іншага захаваліся рэшткі жылых і гаспадарчых пабудоў, дваровыя насцілы і парканы, якія з’яўляюцца характэрнымі для паселішчаў XI-XIII стст. Жытло аднакамернае, зрубнай канструкцыі «вугал з рэшткам», у плане квадратнае, даўжыня сцен складае ад 3,2 да 4,4 м, у якасці матэрыялу выкарыстаны хвоя і дуб. Пабудовы захаваліся на вышыню 7-12 вянцоў, што дазваляе меркаваць аб аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі, форме і памерах дзвярных і аконных праёмаў, дэталях дашчанага даху і інш.
Полацкая школа дойлідства
На аснове традыцый візантыйскай архітэктуры і пад уплывам форм Полацкага Сафійскага сабора ў XII ст. сфармавалася самабытная Полацкая школа дойлідства. У адрозненне ад Кіева, Полацкая школа захоўвае архітэктурныя традыцыі (выкарыстанне муроўкі «са схавным радам», каменных блокаў, плоскіх лапатак, абхадных галерэй) і рашуча пераглядае сістэму крыжова-купальных будынкаў, набліжаючы іх да вежападобных кампазіцый, ствараючы выразныя сілуэты знешніх аб’ёмаў. Падкупальныя прасторы пераносяцца над заходнія пары слупоў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной апсідай і прытворам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны неф, а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго, т.ч. знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унутраная прастора храмаў аздаблялаецца фрэскамі.
Найбольш значныя збудаванні Полацкай школы ўяўлялі Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра ў прыгарадзе Полацка, Спаса-Еўфрасіннеўская царква Полацкага Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра, Дабравешчанская царква ў Віцебску. Прадстаўлена таксама храмы ў Мінску, Ноўгарадзе, Смаленску.
Гродзенская школа дойлідства
Акрамя Полацкай вылучалася вылучаецца Гродзенская школа дойлідства, што склалася ў XII ст. ў межах Гарадзенскага княства. Пабудовы Гродзенская школа адрозніваліся выкарыстоўваннем у роўнаслаёвай муроўцы з плінфы ўставак з абчасаных, паліраваных валуноў, геаметрычных кампазіцый з каляровых паліваных кафляў, наборнай маёлікавай падлогі з плітак разнастайных форм. Для аб’ёмна-прасторавых кампазіцый характэрна адносна невялікая круглая і гранёная форма ўнутраных слупоў. Каб садзейнічаць акустыцы, у верхнія часткі сцен умуроўвалася вялікая кольскасць галаснікоў — керамічных сасудаў, які ўмуроўваліся ў сцены будынка з мэтай паляпшэння акустычных якасцей. Структурна яна з’яўляюцца працягам полацкага дойлідства, але ў адносінах да паліхромнага дэкору адрозніваецца большай своеасаблівасцю і можа быць параўнана хіба што з помнікамі еўрапейскай раманікі. У будаўніча-тэхнічных адносінах Гродзенская школа бліжэй усяго да помнікаў Кіева і Валыні, дзе таксама выкарыстоўвалася тэхніка роўнаслаёвай муроўкі.
Яскравым узорам Гродзенская школа дойлідства з’яўляецца Барысаглебская царква (Каложская), у ёй адзінай, нягледзячы на значныя страты, захаваліся архітэктурна-будаўнічыя канструкцыі да ўзроўню скляпенняў. Таксама да гэтай школы ў Гродна належаць Ніжняя царква на плошчы Старога замка, Прачысценская царква, княжацкі палац на дзядзінцы, царква ў Ваўкавыску на замчышчы (сяр. XII ст.), храмамі ў Навагрудку, Мінску і інш. Сярод дойлідаў вылучаецца адзіны Пётр Міланег.
Абарончае будаўніцтва
З канца XII — пач. XIII стагоддзя развіццё манументальнага культавага дойлідства замаруджваецца, на першы план выходзяць абарончыя збудаванні, што абумоўлена павелічэннем пагрозы з боку крыжакоў і татар. Атрымліваюць распаўсюжанне вежы-данжоны, у XIII стагоддзі яны з’яўляюцца ў Камянцы, Тураве, Новагародку, на тэрыторыі Старога замка ў Гродне, на замчышчы старажытнага Бярэсця.
Да нашага часу захавалася толькі Камянецкая вежа, выкладзеная з брусковай цэглы. У плане ўяўляе круг дыяметрам 13,6 м, таўшчыня сцен 2,5 м. Пры вышыні 29,4 м вежа мае 5 паверхаў, злучаных лесвіцамі. Выключна абарончае прызначэнне абумовіла адсутнасць якіх-небудзь архітэктурных упрыгожванняў.
Эпоха Вялікага Княства Літоўскага (XIV—XVI стст.)
З другой паловы XIII — пач. XIV ст. пачаўся новы этап у развіцці беларускага дойлідства, адбылася творчая перапрацоўка ўсходнеславянскіх і візантыйскіх традыцый. Асаблівасці архітэктуры гэтага часу вызначаліся сацыяльна-эканамічнымі, палітычнымі і культурна-рэлігійнымі ўмовамі, у якіх знаходзілася Беларусь у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Пашырэнне і развіццё новых традыцый працягвалася на тэрыторыі Беларусі і Украіны, а таксама яны інтэнсіўна пранікалі на землі, заселеныя балтамі, дзе бурна развіваліся гарады і ўзнік феномен новай гарадской культуры. На праваслаўных і язычніцкіх землях княства апрача храмаў ўзнікаюць шматлікія манастыры і каталіцкія кляштары. Найважнейшым і найбольш даступным матэрыялам для будаўніцтва заставалася дрэва. З яго ўзводзіліся не толькі жылыя збудаванні, але і замкі, палацы, храмы, кляштары. Нароўні з гэтым развівалася і каменнае дойлідства.
Грамадзянская архітэктура
Пасля знікнення пагрозы з боку крыжакоў у выніку іх паражэння ў Грунвальдскай бітвы, гарадская культура канчаткова стала фарміравацца як неад’емная частка заходнееўрапейскай цывілізацыі. У гэты час пашыралася магдэбургскае права, таму адмістрацыйны цэнтр горада паступова перамясціўся на рыначную плошчу, дзе ставілі ратушу (Віцебск, Чачэрск, Слонім, Мінск і інш.), часам ў комплексе з гандлёвымі радамі Нясвіж). Для гэтага часу характэрна з’яўленне мястэчкаў як прамежкавай формы паселішчаў паміж горадам і вялікай вёскай. Пры мястэчках будаваліся мураваныя замкі тыпу кастэляў, напрыклад замкі ў Крэве і Лідзе.
Культавая архітэктура
У XIV — XV стст. на тэрыторыі Беларусі захоўваліся найважнейшыя рысы дойлідства заходніх зямель Русі XI-XIII стст., але пасля Крэўскай уніі 1385 на тэрыторыю ВКЛ пачалі пранікаць і пашырацца традыцыі каталіцкай культуры, асяродкам якой у XIV — пач. XVII ст. становяцца Віцебск, Мсціслаў, Орша і Смаленск. Змяняецца кірунак развіцця архітэктуры, што было звязана з дасягненнямі ў тэхніцы будаўніцтва і пэўным пераасэнсаваннем форм заходнееўрапейскай архітэктуры — готыкі і рэнесансу, а пачынаючы з канца XIV ст., і барока. Храмы Беларусі XIV-XV стст. адрозніваліся ад крыжова-купальных старажытнарускіх збудаванняў у канструктыўным стаўленні, а таксама тым, што ў большасці выпадкаў уяўлялі сабою тып зальнай базілікі. На тэрыторыі сучаснай заходняй і цэнтральнай Беларусі ў месцах кампактнага рассялення яўрэяў і татар у XIV-XV стст. з’яўляюцца першыя драўляныя сінагогі і мячэці.
Абарончыя збудаванні
У залежнасці ад тыпу матэрыялаў замкавае дойлідства можна падзяліць на драўлянае і каменнае, часта камень і дрэва дапаўнялі адзін аднаго ў адным умацаванні. Драўляныя крапасныя збудаванні да нашага часу не захаваліся. Некаторае ўяўленне пра іх даюць вопісы маёмасці — інвентары і старыя выявы.
Інтэнсіўнае замкавае будаўніцтва ў XIV—XVI стст. было прадыктавана знешнім і ўнутраным становішчам у Вялікім Княстве Літоўскім. Цэнтры буйных удзельных княстваў, такія як Полацк, Мінск, Віцебск, Гродна, Навагрудак, ужо мелі добрыя ўмацаванні, аднаўленне і рэканструкція якіх ускладалася на ўсіх жыхароў горада (т.з. замкавая павіннасць). Вакол дзядзінца з жылымі, гаспадарчымі і культавымі збудаваннямі размяшчаліся пасады. Для пыватнаўласніцкіх гарадоў характэрна вынясенне замка за межы паселішча. Умацаванні ўзводзіліся на штучных пляцоўках з улікам стратэгічнай неабходнасці абараніць ад нападаў ворагаў не толькі асобны горад, але і дзяржаву увогуле.
У XIV ст. з’явіліся цалкам мураваныя замкі-кастэлі, квадратныя ў плане з вежай-данжонам (Крэва, Ліда, Трокі, Меднікі). Для Лідскага замка, узведзенага ў 1320-я гады на насыпе, акружаным багністымі берагамі рэк Лідзеі і Каменкі, характэрна дыяганальнае размяшчэнне веж і высокія сцены, які ўтваралі трохі скошаны чатырохвугольны двор. Крэўскі замак, узведзены ў 1330-я на штучным поплаве ў даліне ракі Краўлянкі, паўтараў канструкцыйнае вырашэнне Лідскага, але адрозніваўся тым, што адна з веж выступала за перыметр сцяны, што надавала ўмацаванню больш фартыфікацыйных магчымасцей.
Эпоха Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII стст.)
Развіццё беларускага дойлідства ў XVII ст. адбываецца пад уздзеяннем стылю барока, што абумоўлена палітычнымі і эканамічнымі працэсамі ў Рэчы Паспалітай, пашырэннем зносін з краінамі Заходняй Еўропы. Новы стыль адпавядаў агульнаму працэсу ўскладнення ўяўленняў чалавека аб прыродзе, яго уласным месцы і ролі. Для барока характэрна зліццё заходнееўрапейскіх і нацыянальных традыцый. Асаблівы ўздым барочнага будаўніцтва прыпадае на сяр. XVII — сяр. XVIII ст.
У XVII ст. працягваецца развіццё і рост беларускіх гарадоў, але змяняецца іх характар забудовы. Значнымі гарадамі з насельніцтвам звыш 10 тыс. чалавек з’яўляюцца Берасце, Слуцк, Полацк, Віцебск, Магілёў, а таксама Навагрудак, Менск, Гродна, Орша, Быхаў і Мсціслаў. Адначасова ўзводзяцца і гарадскія ўмацаванні, галоўным чынам земляныя валы з курцінамі і бастыёнамі. Асноўным архітэктурна-планіровачным ядром гарадоў становяцца гандлёвыя плошчы, на якіх размяшчаюцца ратушы — сімвалы гарадскога самакіравання, гандлёвыя рады, культавыя збудаванні.
Абарончае будаўніцтва
Гальшанскі замак ўзведзены ў першай палове XVII ст. Па сваёй кампазіцыі нагадваў Мірскі замак: прамавугольны двор памерамі 88,6×95,6 м быў акружаны жылымі карпусамі і шасцю вежамі, дзе акрамя жылля размяшчаліся і гаспадарчыя памяшканні. Сціплае аздабленне адрознівалася аднак ад падобных, але больш суровых пабудоў XIV—XVI ст.
Прыкладана ў той жа час узнік і Смалянскі замак (Белы Ковель), узведзенны ў нізкім, забалочаным месцы на высокім земляным насыпе, які атачаў роў. Унутраны прамавугольны двор памерамі 100×200 м утвораны трох- і чатырохпавярховымі карпусамі і шмат’яруснымі гранёнымі вежамі. Аздабленне падобна да комплексу ў Гальшанах і набліжае яго да палацавых пабудоў.
Замак у Любчы таксама першай паловы XVII ст. размяшчаўся на ўзгорку каля Нёмана, квадратная ў плане пляцоўка, акружаная мураванымі сценамі, з трох бакоў атачаў штучны канал. Замак меў чатыры вежы: тры чатырохгранныя, завершаныя шатрамі, і праязную вежу-браму. З боку ракі паміж дзвюма вежамі размяшчаўся палац. У формах кампазіцыі веж заўважны ўплыў драўлянага абарончага дойлідства, але сам замак ужо страціў манументальны выгляд крэпасцей.
Прыватнаўласніцкія рэзідэнцыі
Магнацкія сядзібы і фальваркі, якія ўзнікалі ў гэты перыяд, з’яўляліся адначасова і буйнымі горадабудаўнічымі комплексамі і размяшчаліся ў жывапісных месцах ля вадаёмаў, вакол сядзібы разбіваліся паркі і сады. Маётнткі складаліся з двара з жылымі і гаспадарчымі пабудовамі і фальварка, які ўключаў жыллё аканома, прыслугі і рамеснікаў, складскія пабудовы, напрыклад, свіраны і лямусы, бровары, сыраварні, гумны, стадолы, токі, адрыны, пуні.
Дом-крэпасць у Гайцюнішках узведзены ў 1613 годзе (арх. Пётр Нонхарт) і з’яўляецца прыкладам арганічнага спалучэння жылёвых і абарончых функцыў у дадзены перыяд. Двухпавярховы будынак накрыты вальмавым дахам, чатыры вуглы фланкіруюць круглыя абарончыя вежы з шатровымі дахамі. Архітэктурнае вырашэнне будуецца на кантрасце асобных аб’ёмаў і вялікіх плоскасцей, звонку дэкор адсутнічае.
Культавае будаўніцтва
Нягледзячы на сваю спецыфіку, культавае будаўніцтва ў гэты перыяд непасрэдна звязана з грамадзянскай архітэктурай, што праявілася ў будаўніцтве манастыроў, кляштароў і калегіумаў, для якіх яшчэ характэрны абарончыя рысы. Карпусы ўтваралі замкнёны ўнутраны двор, вакол якога групаваліся розныя па прызначэнню памяшканні: келлі, бібліятэка, класы, лабараторыі, трапезная, кухня, аптэка, шпіталь. З аднаго боку мог прымыкаць касцёл. Менавіта так быў вырашаны Нясвіжскі езуіцкі калегіум і касцёл Божага Цела пры ім (арх. Я. М. Бернардоні, 1587—1593 гг.) — першае збудаванне на Беларусі ў стылі барока, якое у агульных рысах паўтарала рымскі храм Іль Джэзу (арх. Д. Віньёла і Д. Порта, 1568—1854). Нясвіжскі касцёл уяўляў сабой трохнефную базіліку з адной паўцыркульнай выцягнутай апсідай. Сярэдні неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з люнетамі, бакавыя нефы — крыжовымі. Нагрузку сцен цэнтральнага нефа прымаюць шэсць масіўных слупоў з аркамі. Езуіцкі касцёл меў уласцівы для італьянскага барока бязвежавы галоўны фасад, на якім канцэнтравліся асноўныя сродкі выразнасці. Двух’ярусная кампазіцыя мае выразнае чляненне па вертыкалі і гарызанталі.
Падобныя прынцыпы планіроўкі былі закладзены ў Пінскім (1631—1639 гг.) і Бабруйскім езуіцкіх калегіумах. Яны ж былі паўтораны ў гродзенскіх кляштарных комлексах бернардзінцаў, брыгітак і францысканцаў.
Культавае будаўніцтва пачатку XVII ст. адрозніваецца стылявой рознахарактарнасцю з перавагай таго ці іншага архітэктурнага стылю. У касцёле Св. Мікалая ў Міры (1599—1605 гг.) спалучыліся рысы італьянскага барока, што абумовіла выцягнутасць плана і наяўнасць трансепта, і самабытнае вырашэнне фасада масіўнай шмат’яруснай готыка-рэнесанснай вежай, з двух бакоў да якой прымыкаюць невялікія круглыя бакавыя вежы, што кампазіцыйна завяршаюць бакавыя нефы. Падобные вырашэнне раней было выкарстана ў аднанефным фарным касцёле ў Гродна, т.зв. Фары Вітаўта (арх. А. Дзікрап, 1579—1856 гг.).
Запазычаныя з Італіі архітэктурныя формы яшчэ доўга спалучаліся ў мясцовым дойлідстве з элементамі готыкі і рэнесансу. Так у пачатку XVII ст. працягваецца будаўніцтва храмаў готыка-рэнесанснага тыпу, напрыклад, касцёл бернардзінцаў у Слоніме (1645—1671 гг.) або касцёл кармелітаў у Ружанах (1615—1617 гг.), які ўяўляе сабой аднанефную базіліку з ніжэйшай за асноўны аб’ём паўкруглай абсідай, а над уваходам узвышаецца чатырох’ярусная васьмігранная вежа.
Абвастрэнне рэлігійна-палітычнай барацьбы ў першай палове XVII ст., суперніцтва паміж уніятамі, каталікамі і праваслаўнымі прывяло ў сферы культавага будаўніцтва да выкарыстання найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока і сінтэзу іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі. Як вынік на працягу XVII—XVIII стст. сфармавалася своеасаблівая архітэктурна-мастацкая сістэма віленскага барока, асноўнай базай для развіцця якога з’явілася культавая архітэктура.
У першая палова XVII ст., у перыяд ранняга барока, архітэктура фасадаў культавых будынкаў мела невялікі набор дэкаратыўных элементаў. У гэты час шмат будуецца бязвежавых трохнефных базілік, якія ў адрозненне ад нясвіжскага Фарнага касцёла не маюць трансэпта: касцёл дамініканцаў у Мінску (1605 г.), францысканцаў у Гальшанах (1618 г.), дамініканцаў у Навагрудку (1617—1624 гг.), францысканцаў у Гродне (1635 г.), бернардзінцаў у Друі (1643 г.).
Адным з культавых збудаванняў гэтага перыяду з’яўляецца, напрыклад, касцёл Св. Іосіфа пры калегіуме езуітаў у Віцебску (1716 г.). Шырока выкарыстоўваюцца ў сярэдзіне XVIII ст. дэкаратыўныя матывы ракако.
Уніяцкія храмы
Архітэктурна-мастацкая сістэма позняга барока ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага атрымала ў мастацтвазнаўстве назву віленскага барока. Яго рысы найбольш ярка адлюстраваліся ў культавых збудаваннях уніятаў, напрыклад, ва ўзведзеным на падмурках зруйнавага праваслаўнага храма Полацкім Сафійскім саборы (арх. І. К. Глаўбіц, 1738—1760 гг.), Петрапаўлаўскіх цэрквах і манастырах базыльян у Беразвеччы (арх. І. К. Глаўбіц, 1756—1779 гг.) і Барунах (1747—1754 гг.), Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян у Талачыне (1769—1779 гг.), Богаяўленская і Крыжаўзвіжанская цэрквы ў Жыровічах (1769 г.), Васкрасенская царква ў Віцебску (1772 г.) і іншыя.
Праваслаўныя храмы
Праваслаўныя храмы XVII—XVIII стст. вельмі разнастайныя па сваёй архітэктуры, пры гэтым як каменным, так і драўляным іх узорам уласцівы агульныя планавыя і кампазіцыйныя рашэнні. Крыжова-купальныя каменныя цэрквы былі асноўным тыпам манументальных праваслаўных храмаў Беларусі XVII—XVIII стст. Нароўні з імі будаваліся і цэрквы бескупальныя, якія ўяўлялі сабой базіліку. Пабудаваная ў 1612 г. Петрапаўлаўская, ці Екацярынінская царква ў Мінску з’яўляецца найбольш ранняй пабудовай гэтага тыпу.
Драўляныя храмы
Беларуская традыцыя будаўніцтва драўляных цэркваў у XVII—XVIII стст. адрознівалася ад традыцыі, напрыклад, Рускай Поўначы. Для апошняй характэрныя збудаванні са зрубамі рознай вышыні і асобным пакрыццём кожнага зруба, найчасцей у выглядзе высокага шатра. У Вялікім Княстве Літоўскім часцей ставілі храмы базілікальнага кшталту — з падоўжанай кампаноўкай частак-зрубаў аднолькавай вышыні пад агульным высокім кроквавым дахам. Мастацкую выразнасць храму надавалі вежы і купалы, запазычаныя ў барочнага мураванага дойлідства, што панавала ў той час у заходнім хрысціянскім свеце. Такі перанос стылю ў традыцыйнае драўлянае дойлідства надавала храмам этнічны каларыт, утварала нацыянальную беларускую разнавіднасць барока.
На галоўным фасадзе драўлянага беларускага храма звычайна ставілі дзве вежы, накшталт мураваных барочных базілік. Найбольш пашыранымі былі вежы квадратнай формы (чацверыкі), накрытыя невысокімі, у параўнанні з расійскімі, шатрамі, якія зваліся «каўпакамі». Іх вышыня была звычайна роўнай палове дыяганалі асновы, што рабіла іх візуальна статычнымі.
Больш позняй формай завяршэння вежаў храмаў эпохі барока, пачынаючы з сярэдзіны XVIII ст., сталі фігурныя грушападобныя гранёныя купалы-банькі. Банькі рабілі шмат’яруснымі, на васьмігранных і шасцігранных шыйках, што стварала кантрасныя светлаценевыя эфекты.
Сінагогі
Вялікую групу культавых будынкаў Беларусі складаюць сінагогі, якія будаваліся пераважна ў XVII—XVIII стст. У той час Рэч Паспалітая ў сілу шэрага гістарычных прычын стала адной з найбольш населеных яўрэямі краін Еўропы, большасць з якіх імігрыравала на беларускія тэрыторыі з захаду.
Паколькі яўрэі складалі значную частку насельніцтва гарадоў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага, сінагогі з’яўляліся даволі распаўсюджаным тыпам рэлігійных будынкаў. Памер і размяшчэнне сінагог, якія з’яўляліся цэнтрамі рэлігійнага і грамадскага жыцца яўрэйскіх абшчын, былі рознымі. У каралеўскіх гарадах, напрыклад, Гродна, каталіцкае духавенства дзеля зніжэння «канкурэнцыі» паміж храмамі розных канфесій прадпісвала ўзвядзенне сінагог не вельмі высокімі і без веж. У малых гарадых падобных забаронаў звычайна не трымаліся, таму там сінагогі маглі ўзвышацца над звычайнай жылой забудовай нароўні з хрысціянскімі храмамі ці ратушай.
Сінагогі, як і храмы іншых канфесій, адрозніваюцца разнастайнасцю планіровачных і аб’ёмна-прасторавых рашэнняў. Аднак найбольш папулярнай і рацыянальнай, улічваючы функцыю сінагог не толькі як культавых збудаванняў, але і як месцаў дыскусій і судзебных пасяджэнняў, з’яўлялася цэнтрычная кампазіцыя з бімай. Апошнюю атачалі чатыры слупы, якія адначасова з’яўляліся канструктыўнай часткай збудавання, на якія абапіраліся цыліндрычныя і крыжовыя скляпенні, што ўтваралі дзевяціпольную сістэму скляпенняў.
Гэтак у мураваным сінагагальным дойлідстве XVII ст. сустракаюцца выключна цэнтрычныя збудаванні, якія паўтараюцца і XVIII ст., набываючы барочнае дэкаратыўнае аздабленне (Друя). Каменныя сінагогі ў Пінску (1640 г.), Слоніме (1642 г.) і Навагрудку (1648 г.) уяўляюць даволі высокія, але кампактныя цэнтральныя аб’ёмы з заламі, да якіх з трох або чатырох бакоў прымыкаюць нізкія памяшканні. Пінская сінагога мела характэрны для свецкіх пабудоў атык, які атачаў невысокі чатырохсхільны дах, Слонімская наадварот мела высокі дах з высокімі барочнымі шчытом па тарцах.
Крапасны выгляд надае сінагозе ў Старым Быхаве (пач. XVII ст.) круглая вуглавая вежа. Аб абарончым характары пабудовы сведчаць разбіўка акон на значнай вышыні і наяўнасць байніц ў атыкавым ярусе. Можна выказаць здагадку, што ёй у сістэме ўмацаванняў горада адводзілася пэўная роля.
Мячэці
У шматлікіх мястэчках цэнтральнага і паўночна-заходняга рэгіёнаў Беларусі сярод культавых збудаванняў меліся таксама татарскія мячэці. Да 1795 г. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага налічвалася 23 мячэці і яшчэ 65 татарскіх малельных дамоў.
У складзе Расійскай імперыі
У канцы XVIII ст. стыль барока змяніўся класіцызмам. Для яго развіцця на Беларусі характэрна аб’яднанне як заходнееўрапейскага, так і рускага кірункаў з мясцовымі мастацкімі традыцыямі. Галоўную ролю ў фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадоў адыграла Віленская архітэктурная школа, творчасць рускіх архітэктараў: М. Львова, В. Стасава, А. Мельнікава, англічаніна Дж. Кларка.
Класіцызм не быў адзіным архітэктурным кірункам Беларусі першай паловы XIX ст. Побач з ім развіваецца неаготыка — архітэктурны аналаг эпохі сентыменталізму і рамантызму. Захапленне сярэдневяковым гатычным стылем на Беларусі пачынаецца на рубяжы стагоддзяў. Неаготыка да 1830-40 гг. суіснавала побач з класіцызмам, прымяненне яна знайшла ў культавых збудаваннях і англійскім пейзажна-паркавым мастацтве, загарадных прысядзібных комплексах.
Палацавае будаўніцтва
У палацава-сядзібным будаўніцтве Беларусі класіцызм абумовіў геаметрычнасць планіроўкі тэрыторыі. З’явіўся новы тып палаца — цэнтрычнае кампактнае збудаванне з купалам, у кампазіцыі з якім часта пабудаваны галерэі-каланады, размешчаныя паўкругам або франтальна. Галоўны кампазіцыйны акцэнт прысядзібнага дома быў манументальны порцік. Сярод выдатных помнікаў гэтага тыпу Гомельскі палац графа М. Румянцава, палацы віцебскага генерал-губернатара ў Віцебску і віцэ-губернатара ў Гродне.
Культавае будаўніцтва
Да выдатных помнікаў гэтага перыяду адносяцца культавыя забудовы: Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі, Спаса-Праабражэнска царква ў Чачэрску, касцёлы ў Лідзе і Шчучыне.
У першай палове XIX ст. у культавых пабудовах праваслаўнай царквы наглядаецца ўплыў старажытнарускай архітэктурнай культуры. Пачаткам развіцця «руска-візантыйскага стылю» лічацца 1830-я гады. Развіццё гэтага стылю адбывалася ў двух кірунках: перабудова існуючых каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў і ўзвядзенне новых цэркваў па праектам Сінода і прыватных асоб. Найбольшага росквіту стыль дасягнуў у другой палове XIX — пачатку XX ст., калі пачалося масавае будаўніцтва цэркваў-«мураўёвак» за дзяржаўны кошт.
Архітэктура другой паловы XVIII — сярэдзіны XIX ст
Гэты перыяд адметны з’яўленнем на Беларусі стылю класіцызму, які ўзнік і развіваўся пад уплывам ідэй Асветніцтва, а з XIX ст. — і пад уплывам рамантызму. Ён пашыраны практычна ва ўсіх сферах архітэктуры і горадабудаўніцтва і характарызуецца выкарыстаннем дасягненняў антычнай класікі Грэцыі і Рыма. Асноўны ўклад у архітэктуру класіцызму зрабілі дойліды-прафесіяналы, выпускнікі вышэйшых навуч. устаноў мастацтваў Вільні, Варшавы, Полацка, Пецярбурга, Рыма, Парыжа. Заказчыкамі былі пераважна імператарскія і каралеўскія двары, а таксама дзяржава, дваранства і шляхта. Вылучаюць некалькі кірункаў класіцызму : барочны, строгі стыль, паладыянства, ампір, рацыянальны і неарэнесансавы. Асобныя элементы гэтага стылю выявіліся ўжо ў познабарочным дойлідстве пачатку XVIII ст. пад уплывам ідэалогіі асветнага сарматызму, калі ў архітэктуру палацаў Радзівілаў у Нясвіжы і Сапегаў у Высокім уключаліся антычныя порцікі як знак рымскага паходжання іх уладальнікаў.
Архітэктура другой паловы XIX — пачатку XX ст
Новыя архітэктурна-мастацкія погляды, што ахапілі Заходнюю Еўропу, на Беларусі набылі сваю спецыфіку. Пераход ад класіцызму да новых кірункаў у архітэктуры быў працяглы і складаны. Для 1860—1890-х гг. характэрна эклектыка з шырокім выкарыстаннем гістарызму — перайманнем гістарычных стыляў мінулага (арх. І. Бельтрашы, А. Рандзівід, М. Чаховіч, К. Хршчановіч і інш.). Гатычныя формы, а часам і канструкцыі ўвасобіліся ў праектах загарадных сядзіб, культавых пабудоў: палац у Косаве (арх. Ф. Яшчалд, У. Марконі), касцёлы Троіцкі Залатагорскі (св. Роха) у Мінску, у вёсках Раўбічы Мінскага, Сар’я Верхнядзвінскага раёнаў і інш.
Архітэктура 1930—41 гг
Беларуская архітэктура гэтага часу развівалася ў агульнасаюзным рэчышчы. Гэта быў час пошуку новых форм, які суправаджаўся проціборствам паміж старой творчай інтэлігенцыяй і новай — пралетарскай. Новая архітэктура страціла нацыянальны каларыт і развівалася як частка шматнацыянальнай савецкай архітэктуры. Мінск як сталіца рэспублікі стаў цэнтрам архітэктурнага жыцця, канцэнтрацыі вялікага мастацкага і інтэлектуальнага патэнцыялу. Рост эканомікі БССР актывізаваў будаўнічую дзейнасць, стымуляваў развіццё культуры. У 1933 створаны першы на Беларусі буйны праектны інстытут рэспубліканскага маштабу «Белдзяржпраект» (дырэктар А.  П.  Воінаў), у 1936 — «Белпрампраект». У «Белдзяржпраекце» распрацаваны генпланы Магілёва (арх. М. Андросаў, Н. Трахтэнберг), Оршы і Мазыра (арх. П. Кірыенка), Полацка (арх. І. Рапапорт), Слуцка і Рэчыцы (арх. Г. Парсаданаў). У 1941 была завершана распрацоўка праекта генеральнай схемы планіроўкі рэканструкцыі Мінска да 1955 (арх. В. Мураўёў, І. Трудаў, Г. Якушка, інж. Д. Яскевіч); згодна са схемай планавалася капітальнае будаўніцтва на асноўных яго магістралях.
Пры узвядзенні Дома Урада (1930—1934, арх. І. Лангбард) азначыўся адыход ад канструктывізму. На шляху пошуку новых форм працаваў І. Лангбард, ён выкарыстоўваў трохчвэртныя калоны, рытмічны лад якіх надаваў будынкам магутную выразнасць і кампазіцыйную завершанасць (Дом Чырвонай Арміі, комплекс Акадэміі навук, будынак тэатра оперы і балета, усе ў Мінску). У кірунку мастацкай перабудовы і крытычнага асваення класікі вылучаліся работы В. Батаева, І. Валадзько, У. Вараксіна, А. Воінава, М. Гілярава, В. Гусева, А. Крылова, А. Брэгмана, Р. Столера, М. Томаха, Г. Якушкі і інш. (у Мінску — будынкі ЦК КПБ, партыйных курсаў, Палац піянераў, Інстытут фізкультуры, сярэдняя школа № 4, гасцініцы Беларускай ваеннай акругі, «Беларусь», 122-кватэрны жылы дом на Круглай плошчы, жылы дом гарсавета на вул. Савецкай; Дом гарсавета ў Гомелі). Стылістычныя змены часцей адлюстроўваліся ў дэкаратыўным убранні, а ў аб’ёмна-кампазіцыйных вырашэннях захоўваліся прынцыпы канструктывісцкай архітэктуры. Забудова 1930-х гг. характарызавалася маштабнай цэласнасцю і ансамблевасцю, фарміравала новае архітэктурна-прасторавае і мастацкае асяроддзе (забудова Круглай плошчы, універсітэцкага гарадка, 1-й клінічнай бальніцы, політэхнічнага інстытута, усе ў Мінску). Вялікую ролю ў фарміраванні тэарэтычнай праблематыкі 1930-х гг. адыгралі 1-ы (1935) і 2-і (1941) Усебеларускія з’езды Саюза архітэктараў, а таксама 1-ы з’езд Саюза архітэктараў СССР (1937). У гэты перыяд адбывалася станаўленне архітэктуры сацыялістычнага рэалізму. У архітэктурнае жыццё актыўна ўваходзяць праблемы крытычнага асваення класічнай спадчыны. Практычныя пытанні, што абмяркоўваліся на з’ездах Саюза архітэктараў, сфарміравалі цэлыя блокі тэарэтычнай праблематыкі. У гэтых умовах вывучэнне пытанняў нацыянальный своеасаблівасці беларускай архітэктуры штучна прыпынена.