cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шанхай
Гісторыя
У часы панавання дынастыі Цын Шанхай стаў адным з найбольш важных марскіх партоў у рэгіёне дэльты Янцзы, у выніку чаго адбыліся дзве важныя палітычныя змены: па-першае, імператар Кансі ў 1684 годзе адмяніў папярэднія забароны дынастыі Мін, якія дзейнічалі з 1525 года, на выхад суднаў у акіян. Па-другое, у 1732 годзе імператар Юнчжэн перанес мытню ў правінцыю Цзянсу, сталіцай якой якраз і быў горад Шанхай, і надаў яму эксклюзіўныя правы на кантроль над знешнім гандлем. У выніку гэтых двух важных рашэнняў да 1735 Шанхай стаў асноўным гандлёвым портам усёй ніжняй вобласці ракі Янцзы, нягледзячы на ўсё яшчэ нізкі адміністрацыйны узровень у палітычнай іерархіі.
Міжнародная ўвага да Шанхаю ўзрасла ў XIX стагоддзі з-за ягонага эканамічнага і гандлёвага патэнцыялу. У часы Першай опіумнай вайны ў 1839—1842 гг. брытанскія войскі часова захапілі горад. Вайна скончылася ў 1842 годзе ў выніку падпісання Нанкінскай дамовы, паводле якой Кітай абавязваўся адчыніць для міжнароднага гандлю свае асноўныя порты, у спіс якіх увайшоў і Шанхай. Разам з тым з Брытаніяй была падпісана яшчэ адна асобная Хумэнская дамова ў 1843 годзе, якая дазволіла брытанцам займацца гандлем на кітайскай зямлі. Праз год падобная дамова была падпісана і з ЗША- Вансяская дамова. У выніку Брытанія, Францыя і Злучаныя Штаты Амерыкі атрымалі значныя саступкі і па-за сценамі горада, якім па-ранейшаму кіравалі кітайцы.
У 1855 годзе горад быў захоплены паўстанцамі з таварыства малых шабляў, але быў вернуты пад імператарскую ўладу ў лютым 1855 году. У 1854 годзе быў створаны Шанхайскі муніцыпальны савет для кіравання замежнымі паселішчамі. У перыяд з 1860 па 1862 гады тайпінскія паўстанцы двойчы напалі на Шанхай і знішчылі ўсходнія і паўднёвыя прыгарады горада, але не здолелі захапіць сам горад. У 1863 годзе брытанскае паселішча на поўдзень ад ракі Сучжоў і амерыканскае паселішча на поўначы ўз'ядналіся з мэтай фармаваньня Шанхайскага інтэрнацыянальнага паселішча. Французскае паселішча адмовілася ад аб'яднання м захавала сваю канцэсію на поўдні і паўднёвым захадзе.
Япона-кітайская вайна 1894—1895 гг. скончылася падпісаннем сіманасескай дамовай, якая дала магчымасць Японіі стаць яшчэ адной замежнай дзяржавай у сферы эканомікі Шанхаю. Японцы пабудавалі завод у горадзе, які неўзабаве быў скапіяваны іншымі замежнымі дзяржавамі. Шанхай быў тады самым важным фінансавым цэнтрам на Далёкім Усходзе, у выніку чаго горад атрымаў мянушку «Вялікія Афіны Кітая».
Падчас кіравання гэтай тэрыторыяй Кітайскай рэспублікай у 1911—1949 гг. палітычны статус Шанхая, нарэшце, быў павышаны да статуса муніцыпалітэта загадам ад 14 ліпеня 1927 г. Нягледзячы на тое, што тэрыторыі замежных канцэсій не былі ўключаны ў сферу іхняга кантролю, новы кітайскі муніцыпалітэт меў плошчу ў 828,8 км², у тым ліку ў ягоны склад уваходзілі сучасныя раёны Баошан, Янгпу, Жабэй, Нансі і Пудун. 28 студзеня 1932 г. японскія войскі высадзіліся ў горадзе і захапілі яго, нягледзячы на кітайскі супраціў, які быў скончаны ў траўні таго ж году. У выніку бітвы за Шанхай у 1937 годзе кітайскія гарадскія зоны былі акупаваны японскімі жаўнерамі ў той час, калі міжнародная зона і французская канцэсія заставаліся вольнымі. Аднак і гэтыя тэрыторыя таксама сталіся акупаванымі 8 снежня 1941 г. і заставаліся пад кантролем Японіі да капітуляцыі ў 1945 годзе. Падчас акупацыі адбыліся шматлікія вайсковыя злачынствы.
Геаграфія
Шанхай размешчаны ў дэльце ракі Янцзы на ўсходнім узбярэжжы Кітая на прыкладна роўнай адлегласці ад Пекіну і Ганконгу. Муніцыпалітэт у цэлым складаецца з паўвострава паміж Янцзы і Ханчжоў, а таксама шэрагу дробных астравоў. Гарадскі муніцыпалітэт мяжуе на поўначы і захадзе з правінцыямі Цзянсу, на поўдні з правінцыяй Чжэцзян, а на ўсходзе з Усходне-Кітайскім морам. Уласна горад дзеліцца напалову ракой Хуанпу, якая з'яўляецца адным з прытокаў Янцзы. Гістарычны цэнтр горада, раён Пусі, размешчаны на заходнім беразе Хуанпу, у той час як нядаўна пабудаваны раён Пудун, які змяшчае цэнтральны фінансавы рэгіён, быў пабудаваны на ўсходнім беразе.
Клімат
Шанхай мае вільготны субтрапічны клімат, згодна з кліматычнай класіфікацыяй Кёпена, яуі складаецца з 4 сезонаў. Зімы халодныя й вільготныя, у гэты перыяд назіраюцца халодныя паўночна-заходнія вятры з Сібіры, якія могуць стаць чыннікам паніжэння тэмпературы ніжэй за нуль, аднак у большасці дзён зімы назіраюцца толькі адзін альбо два снегапады. Лета гарачае і вільготнае, у сярэднім каля 8 дзён трымаецца тэмпература, вышэйшая за 35 °C; у гэты сезон магчымы выпадковыя ліўні альбо навальніцы. Горад таксама ўспрымальны да тайфунаў у летні перыяд і напачатку восені, ні адзін з якіх у апошнія гады не прынёс значных страт. Вясна часта бывае зменлівай і дажджлівай; восень, як правіла, сонечная і сухая. Горад у сярэднім мае тэмпературу 4,2 °C у студзені і 27,9 °C у ліпені, гадавы паказчык складае 16,1 °C. Шанхай атрымоўвае ў сярэднім 1878 гадзін сонечнага святла ў год. Самая высокая тэмпература за ўсю гісторыю складала 40,2 °C, а самая нізкая была роўная -12,1 °C.
Эканоміка
Шанхай з’яўляецца камерцыйным і фінансавым цэнтрам мацерыковага Кітая і займае пятае месца ў спісе глабальных фінансавых цэнтраў за 2011 год. Гэта быў самы вялікі і квітнеючы горад на Далёкім Усходзе ў 1930-х гг., і яго хуткае паўторнае разьвіццё пачалося ў 1990-х гг. . Прыкладам гэтага можа служыць раён Пудун, які стаў пілотнай тэрыторыяй інтэграваных эканамічных рэформ. Да канца 2009 г. ў горадзе налічвалася 787 фінансавых інстытутаў, 710 з якіх былі з замежнымі інвестыцыямі. У 2009 годзе Шанхайская фондавая біржа займала трэцяе месца сярод біржаў свету па аб’ёме гандлю і шосты радок з пункту гледжання агульнай капіталізацыі пералічаных кампаній. А па аб’ёмах таргоў такіх тавараў як каўчук, медзь і цынк Шанхайская біржа ф’ючарсаў займала першае месца ў свеце.
У апошнія два дзесяцігоддзі Шанхай з’яўляецца адным з самых хутка растучых гарадоў свету. З 1992 году Шанхай меў двухзначны працэнтны паказчык росту амаль кожны год, за выключэннем перыяду глабальнага эканамічнага спаду 2008 і 2009 гадоў. У 2010 годзе агульным аб’ём ВУП Шанхаю ўзрос да 1,687 трыльёнаў юаняў ($256,3 мільёнаў), а ВУП на душу насельніцтва склаў 76 тысячаў юаняў ($ 11540). Трыма найбуйнейшымі галінамі сферы паслуг у эканоміцы горада ёсць фінансавыя паслугі, рознічны гандаль і нерухомасць. Прамысловасць і сельская гаспадарка склала 39,9 % і 0,7 % ад агульнага аб’ёму адпаведна. Сярэдні гадавы прыбытак жыхароў Шанхаю, на выснове першых трох кварталаў 2009 году склаў 21871 юаняў. Размешчаны ў самым сэрцы дэльты ракі Янцзы, Шанхай мае адзін з буйнейшых у свеце партоў. Шанхай імкнецца стаць міжнародным цэнтрам суднаходства ў найбліжэйшай будучыні.
Шанхай з’яўляецца адным з асноўных прамысловых цэнтраў Кітая, адыгрываючы адну з галоўных роляў у цяжкай прамысловасці Кітая. Вялікая колькасць прамысловых зон, у тым ліку Шанхайскай зоны эканамічнага і тэхналагічнага разьвіцця, з’яўляецца асновай другаснага сектара эканомікі Шанхая. На цяжкія галіны прыпадае 78 % ВУП прамысловасці ў 2009 годзе. Найбуйнейшы сталеліцейны завод Кітая Baosteel Group і суднабудаўнічы завод Jiangnan, адзін з найстарэйшых суднабудаўнікоў Кітая, размешчаны ў Шанхаі. Вытворчасць аўтамабіляў з’яўляецца яшчэ адной важнай галіной. Shanghai Automotive Industry Corporation («SAIC») з’яўляецца адным з трох найбуйнейшых аўтамабільных карпарацый у Кітаі. Кампанія мае стратэгічнае партнёрства з Volkswagen і General Motors.
Генеральны план гарадскога развіцця на перыяд 2017-35 гадоў імкнецца ператварыць горад у «мегаполіс з уплывам сусветнага маштабу». Шанхай мае змяніць мадэль свайго развіцця, кантраляваць колькасць насельніцтва і зямельны фонд для гарадской забудовы, прыкладаць намаганні па ахове навакольнага асяроддзя і забеспячэнні бяспекі. Згодна з планам, да 2035 года колькасць пастаяннага насельніцтва Шанхая павінна быць менш за 25 млн чалавек, плошча зямельных участкаў пад будаўніцтва знізіцца да 3200 кв. км. План таксама зацвердзіў мэты павялічыць долю ляснога покрыва ў горадзе да 23 % і скараціць узровень канцэнтрацыі ўзважаных часціц PM2,5 у паветры да 25 мкг на кубаметр да 2035 года. Будуць пабудаваны, па меншай меры, адзін універсітэт і адна генеральная бальніца першага класа ў кожным прыгарадным раёне або суб-цэнтры Шанхая.
Па выніках 2022 года знешнегандлёвы абарот Шанхая дасягнуў рэкорднага ўзроўню ў 4,19 трлн юаняў (каля 620 млрд долараў). Аб’ём знешняга гандлю мегаполіса складаў 10 працэнтаў ад агульнага паказчыкі краіны. Аб’ём экспарту транспартных сродкаў на новых крыніцах энергіі і літыевых батарэй з Шанхая павялічыўся за год адпаведна на 130,1 і 360,8 % — да амаль 84 млрд юаняў і 25,4 млрд юаняў.
Гарады-пабрацімы
{| cellpadding="10"
Ахвярнік (сузор’е)
Ахвярнік (Ara) — сузор’е ў частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).
Чэдвік
Чэдвік можа значыць:
Ахвярнік (сузор’е)
Паходжанне назвы IAU:.
Арыён (сузор’е)
Арыён (Orion) — сузор’е ў частцы зорнага неба, адно з 88 сузор'яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Паходжанне назвы IAU:. На тэрыторыі Беларусі сузор’е бачна ўвосень і зімой.
Маляўшчына (Нясвіжскі раён)
Маля́ўшчына (, Малявщина) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзейскага сельсавета.
Лідзія Сямёнаўна Чаркасава
Лідзія Сямёнаўна Чарка́сава (, г.п. Мікалаеўка Днепрапятроўскай вобласці, Украіна — ) — беларускі вучоны ў галіне біяхіміі. Доктар біялагічных навук (1955), прафесар (1957). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1975). Дэлегат 15-й сесіі Генеральнай асамблеі ААН ад Беларусі ў 1960 годзе ў Нью-Ёрку.
Біяграфія
Скончыла Адэскі медыка-аналітычны інстытут у 1931 годзе. Працавала ў Пермскім і Казанскім стаматалагічных інстытутах.
У 1950—1981 гадах у Інстытуце фізіялогіі Акадэміі навук БССР (загадчык лабараторыі), адначасова прафесар у Беларускім дзяржаўным універсітэце (1957—1972).
Аўтар навуковых прац па вывучэнні ўздзеяння розных відаў іанізуючай радыяцыі на абмен бялкоў і вугляводаў у ЦНС, зрухаў у нейраэндакрыннай сістэме пад уздзеяннем малых доз іанізуючых выпрамяненняў.
Пол Морфі
Пол Чарлз Морфі (Paul Charles Morphy; 22 чэрвеня 1837 г., Новы Арлеан — 10 ліпеня 1884 г., там жа) — амерыканскі шахматыст; наймацнейшы ў свеце ў сярэдзіне XIX ст. Скончыў Універсітэт Луізіяны. Першы шахматны вундэркінд пасля стварэння сучасных шахматных правіл.
Першыя поспехі
Ён пазнаёміўся з шахматамі ва ўзросце 10 гадоў; у 12 — выйграў гульню супраць Жэня Русо — удзельніка першага ў гісторыі ЗША матчу за першынства ў краіне. У 1850 годзе ён перамог Іагана Левенталя (1,5: 0,5), які гастраляваў па ЗША. Морфі дасягнуў выдатных поспехаў на Першым амерыканскім шахматным кангрэсе (Нью-Ёрк, 1857), дзе 16 удзельнікаў згулялі кароткія матчы да трох (у фінале да пяці) перамог. Лёгка перамагае ўсіх супернікаў — Дж. Томпсана, А. Міка (з тым жа лікам: +3, −0, = 0), Тэадора Ліхтэнгайна (+3, −1, = 0) і ў фінале Луі Паўльсэна (+5, −1, = 0), 20-гадовы Морфі стаў лідарам шахматыстаў ЗША. Акрамя кангрэса, Морфі правёў больш за 250 гульняў у Нью-Ёрку, у тым ліку больш за 150 гульняў з форай суперніку. Са ста гульняў «на роўных» ён прайграў толькі 5; Сярод тых, хто прайграў яму, былі вядучыя шахматысты ЗША: Луі Паўльсэн (+1, −10, = 3), Чарлз Генры Стэнлі, Джон Уільям Шультэн і іншыя. Разумеючы сваю перавагу, Морфі прапанаваў пешку і рух наперад любому з членаў Нью-Ёркскага шахматнага клуба. Стэнлі прыняў выклік: з лікам +0, −4, = 1 (згулялі да 7 перамог) Стэнлі прайшоў матч. Такую ж фору Морфі прапанаваў любому шахматысту ў ЗША.
Тур па Еўропе
У 1858 годзе Морфі паклікаў на матч Говарда Стаўнтана, які прыняў выклік, але ўхіліўся ад спаборніцтваў пад рознымі апраўданнямі. Спробы Морфі арганізаваць матч у Англіі скончыліся правалам. Морфі ўдалося (разам з Т. Барнсам) згуляць супраць Стаўнтана і Джона Оўэна толькі кансультацыйныя гульні: +2, −0, = 0. Ён таксама правёў шэраг матчаў з вядучымі англійскімі майстрамі і атрымаў пераканаўчыя перамогі: над Барнсам (+19, −7, = 1), С. Бодэнам (+5, −1, = 3), Г. Бердам (+10, −1, = 1), Э. Левэ (+6, −0, = 0), Дж. Медлі (+3, −0, = 0), Оўэнам (+4, −1, = 0). Левенталь дасягнуў лепшага выніку супраць Морфі: лік (+9, −3, = 2) на карысць Морфі.
Ён правёў сеанс адначасовай гульні усляпую на васьмі шахматных дошках у Бірмінгэме (+6, −1, = 1). У той час гэта быў рэкордны па колькасці дошак сеанс адначасовай гульні ўсляпую. У Парыжы Морфі выйграў матч супраць Даніэля Харвіца (+5, −2, = 1), правёў сеанс адначасовай гульні ўсляпую (+6, −0, = 2), і правёў шэраг лёгкіх гульняў з вядучымі шахматнымі майстрамі: П. Ш. Сен-Аманам, Ж. А. дэ Рыўерам, Ж. Прыты, П. Журнам і іншымі. П. Ш. Сен-Аман сцвярджаў, што «Морфі мог паспяхова аддаць пешку f7 любому з сучаснікаў».
У снежні 1858 г. у Парыжы Морфі згуляў матч з нямецкім шахматыстам Адольфам Андэрсанам (+7, −2, = 2), што фактычна вырашыла пытанне пра наймацнейшага шахматыста свету на той час. Апошні матч у Парыжы Морфі згуляў з О. Мангрэдыенам (+7, −0, = 1). Перад вяртаннем у ЗША Морфі правёў некалькі гульняў усляпую ў Англіі супраць шахматыстаў Лонданскага клуба (+2, −0, = 8), а таксама шахматыстаў клуба святога Георгія (+5, −0, = 3); а таксама сеанс ў клубе Святога Георгія супраць майстроў Барнса, Бодэна, Берда, Левенталя, Рыўера (+2, −2, = 1)
Адыход ад шахмат
Пасля вяртання ў ЗША Морфі заявіў аб гатоўнасці даць пешку і ход наперад любому шахматысту ў свеце і адмовіўся ад сур’ёзных выступаў: ён адхіліў заклікі Паўлсэна (1859 і 1860) і Ігнація фон Коліша (1861 і 1863), абмяжоўваючыся лёгкімі гульнямі і гульнямі з форай. Пасля наведвання Парыжа ў 1863 годзе Морфі правёў шэраг лёгкіх гульняў з Мангрэдыенам і Рыўерам (ён таксама прааналізаваў з ім шэраг пазіцый для сумесна задуманага дэбютнага лідарства). З сярэдзіны 1860-х гг. і да канца жыцця Морфі пакутаваў ад цяжкай псіхічнай хваробы.
Асаблівасці шахматнага стылю
Сучаснікі тлумачылі фенаменальны поспех Морфі яго выключным камбінацыйным талентам. Але партыі матчу Морфі — Андэрсан паказваюць, што перавага Морфі выявілася галоўным чынам у стратэгіі. У камбінацыйнай гульні Андэрсан не саступаў Морфі. Морфі лічыў прыярытэтам мабілізацыю сіл і дасягненне пераваг у развіцці. Каб не страціць тэмп або стварыць цяжкасці для развіцця сіл суперніка, Морфі выкарыстоўваў ахвяры. Морфі выкарыстоўваў невідавочныя страты тэмпаў на абменах, якія не даглядалі яго супернікі. Гуляючы белым колерам, ён ужо ў дэбюце ствараў умовы для атакі, а чорнымі — спрабаваў перахапіць ініцыятыву. Морфі надаваў вялікае значэнне цэнтру з пешак. Валодаючы перавагай у развіцці і прасторы, ён выкарыстоўваў прарыў пешкамі, звычайна звязаны з ахвярай 1-2 пешак. Ахвяры Морфі, зыходзячы з агульных меркаванняў, мелі выразны пазіцыйны характар. У выніку прарыву яго фігуры, згрупаваныя па вертыкалях і дыяганалях, якія адкрываліся, набіралі большую моц: у напрамку асноўнага ўдару ў Морфа з’яўлялася значная перавага. Многія гульні Морфі сканчаліся прамой атакай на пазіцыю караля суперніка і камбінацыйным ударам. Але атака не была самамэтай для Морфі: калі гэта было выгадна, ён спрашчаў пазіцыю, абменьваўся ферзямі, атрымліваючы пазіцыйную перавагу ў эндшпілі замест няясных шанцаў ў міттэшпілі. Рэалізуючы перавагу ў эндшпілі, Морфі дэманстраваў высокае тэхнічнае майстэрства.
Дээтымалагізацыя
Дээтымалагізацыя (ἔτυμος — сапраўдны, правільны, дакладны + λόγος — слова, вучэнне) — страта словам першапачатковай этымалагічнай сувязі з тым паняццем, ад якога паходзіць, у выніку чаго слова з матываванай назвы прадмета робіцца нематываваным тэрмінам. Прычынай дээтымалагізацыі могуць быць гукавыя змены, якія парушаюць роднасныя сувязі слоў, знікненне першапачатковай вытворчай асновы, непрадуктыўнасць некаторых старых афіксаў, умоўны характар назвай тых ці іншых прадметаў. Прыклады дээтымалагізацыі:
а) назоўнікаў: «відэлец» (страчана сувязь са словам «вілы»), «сталіца» (параўн. «стол»);
б) прыметнікаў: «карычневы» (параўн. «карыца»).
Джон Нокс
Джон Нокс (John Knox; каля 1513—1514, Хадынгтан, Шатландыя — 24 лістапада, 1572, Эдынбург, Шатландыя) — шатландскі святар і лідар пратэстанцкай Рэфармацыі, які стаў пачынальнікам рэфарматарскай царквы Шатландыі. Ён атрымаў адукацыю ва ўніверсітэце Сент-Эндруса і быў пасвечаны ў каталіцкія святары ў 1536 годзе. Пад уплывам ранніх рэфарматараў царквы, як Джорджам Уішартам, ён далучыўся да руху па рэфармаванні шатландскай царквы. Нокс браў удзел у падзеях, як забойства кардынала Бітана ў 1546 годзе і зрушэнне рэгента Шатландыі Марыі дэ Гіз. Ён быў узяты ў палон французскімі войскамі ў наступным годзе сасланы ў Англію, дзе быў вызвалены ў 1549 годзе.
Знаходзячыся ў эміграцыі, вялебны Джон Нокс атрымаў права на працу ў Царкве Англіі, дзе прайшоў шлях да каралеўскага каплана караля Эдуарда VI. Ён вырабіў уплыў на змяненне тэксту «Кнігі агульных малітваў». У Англіі ён пазнаёміўся і ажаніўся са сваёй першай жонкай Мэрджары. Калі Марыя Цюдор узышла на прастол і аднавіла актыўную дзейнасць рымска-каталіцтва, Нокс быў вымушаны адмовіцца ад пасады і з'ехаць з краіны. Нокс пераехаў у Жэневу, а затым у Франкфурт. У Жэневе ён сустрэў Жана Кальвіна, ад якога набыў вопыт і веды рэфармацкай прэсвітарыянскай тэалогіі і дзяржаўнага ладу. Праз нейкі час Нокс пакінуў Жэневу, каб узначаліць англійскую царкву ў Франкфурце, але ён быў вымушаны пакінуць яе з-за рознагалоссяў наконт літургіі, скончыўшы такім чынам сваю сувязь з англіканствам.
Па вяртанні ў Шатландыю ён узначаліў пратэстанцкую Рэфармацыю ў Шатландыі, у партнёрстве з шатландскай пратэстанцкай арыстакратыяй. Нокс дапамог напісаць новае вызнанне веры і царкоўнага парадку для зноў створанага рэфармацкай царквы.
Новагарадзейскі
Новагарадзе́йскі (, Новогородейский) — аграгарадок у Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзейскага сельсавета.
Вадаліў (сузор’е)
Вадалі́ў (Aquarius) — сузор’е ў частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).
Паходжанне назвы IAU:. На тэрыторыі Беларусі відаць з сярэдзіны лета і ўвосень.
Валапас (сузор’е)
Валапа́с (Boötes) — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Самай яркай зоркай сузор’я з’яўляецца Арктур. На тэрыторыі Беларусі бачна зімой, вясной і летам.
Паходжанне назвы IAU:.
Новая Лысіца
Но́вая Лы́сіца (, Новая Лысица) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзейскага сельсавета.
Ветразі (сузор’е)
Ветразі (Vela) — сузор’е ў частцы зорнага неба, адно з 88 сузор'яў дзейнай наменклатуры IAU (1930).
Паходжанне назвы IAU:.
Аляксандр Аркадзевіч Шлык
Аляксандр Аркадзевіч Шлык (,  — ) — беларускі вучоны ў галіне біяхіміі і біяфізікі фотасінтэзу. Член-карэспандэнт АН СССР (1966). Доктар біялагічных навук (1963), прафесар (1965).
Біяграфія
Скончыў БДУ у 1950 годзе.
З 1950 года ў Інстытуце біялогіі АН Беларусі.
З 1957 года загадчык лабараторыі біяфізікі і ізатопаў, з 1973 года дырэктар створанага на яе базе Інстытута фотабіялогіі АН Беларусі.
Аўтар навуковых прац па біягенезе пігментнага апарату фотасінтэзу.
Абгрунтаваў існаванне і высветліў асноўныя заканамернасці працэсу аднаўлення хларафілу, выявіў метабалічную гетэрагеннасць пігментаў. Паказаў, што хларафіл b сінтэзуецца з лабільных малекул хларафілу a; стварыў канцэпцыю цэнтраў біясінтэзу хларафілу і высветліў асноўныя прынцыпы іх функцыянавання.
Зара-Зараніца
Зара-Зараніца — у беларускай міфалогіі персаніфікацыя зары, архетыпнае боства, уласцівае міфалогіям большасці індаеўрапейскіх народаў. Уласна язычніцкіх сюжэтаў аб гэтай постаці не захавалася, але вусная народная творчасць утрымлівае намёкі на пашыранасць яе культу ў старажытнага славяна-беларускага насельніцтва. Да Зары-Зараніцы звярталіся ў магічных замовах, што можа сведчыць аб рэштках веры ў багіню тайных ведаў, чараўніцтва. У адной з народных песен Зарніца губляе ключы, якімі павінна кожную раніцу адмыкаць неба, каб выпускаць дзень; знаходзіць гэтыя ключы Сонца. Паводле пазнейшых, хрысціянізаваных уяўленняў, Бог стварае Зарніцу, каб яна будзіла людзей і клікала іх на працу.
Цікава, што беларускія сяляне лічылі Зарніцу і Вечарніцу рознымі зоркамі, не ведаючы, што гэта адное і тое ж нябеснае цела — планета Венера, якую можна пабачыць у небе пасля заходу сонца і перад яго з'яўленнем раніцай.
Пётр Абрамавіч Балабанаў
Пётр Абрамавіч Балабанаў (1897, г. Лазава, Кацярынаслаўская губерня, Расійская імперыя — 1942, Трасцянец) — беларускі вучоны, эканаміст, грамадскі дзеяч.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1897 годзе ў горадзе Лазава Кацярынаслаўскай губерні (цяпер Харкаўская вобласць ва Украіне).
У 1920-я гады намеснік наркама працы БССР. У 1925 годзе скончыў БДУ (факультэт грамадскіх навук). Затым быў старшынёй Петрыкаўскага райкама партыі, затым старшынёй акруговай планавай камісіі ў Мазыры, затым загадчыкам секцыяй культуры і навукі ў Дзяржплане БССР. У 1930—1933 гады ў якасці аспіранта і старэйшага навуковага супрацоўніка працаваў у Акадэміі навук БССР. З 1934 да 1940 года працаваў у Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі (БДІНГ) на выкладчыцкіх і адміністрацыйных пасадах (дацэнт, загадчык кафедры, намеснік дырэктара).
У 1939—1940 гадах быў дырэктарам Беларускага дзяржаўнага інстытута народнай гаспадаркі.
Летам 1941 года быў арыштаваны немцамі і ў 1942 годзе пакараны (спалены разам з іншымі ваеннапалоннымі ў Трасцянцы).
Браты яго жонкі — Гурыновіч М. П. і Гурыновіч А. Е. былі ў свой час адпаведна дацэнтам БДІНГ і міністрам замежных спраў БССР.
Англіканства
Англіканства (Anglicanism) — плынь у хрысціянстве, якая аб'ядноўвае Царкву Англіі і цэрквы, якія гістарычна звязаныя з ёй ці маюць падобныя вераванні, практыкі і царкоўныя структуры. Слова бярэ свой пачатак ад ecclesia anglicana, сярэднявечнай лацінскай фразы вядомай па меншай меры з 1246 года, якая азначае англійскую царкву. Прыхільнікі англіканства называюцца англіканамі. Пераважная большасць англіканаў з'яўляюцца чальцамі цэркваў, якія ўваходзяць у склад міжнароднай Англіканскай Супольнасці. Ёсць, аднак, шэраг цэркваў па-за межамі Англіканскай Супольнасці, якія таксама лічаць сябе англіканскімі, у першую чаргу тыя, які адносяцца да Падоўжанага англіканскага руху.
Вера англіканаў заснаваная на Бібліі, традыцый апостальскай царквы, апостальскай пераемнасці («гістарычны епіскапат») і ранніх бацькоў царквы. Англіканства ўтварае адну з галінаў заходняга хрысціянства, калі Англійская царква канчаткова атрымала незалежнасць ад рымскага пантыфікату ў часы панавання каралева Елізаветы. Многія з новых фармуляраў англіканства з сярэдзіны XVI стагоддзя пачалі набліжацца да структур сучаснага пратэстанцтва і рэфармацкіх рухаў. Дзякуючы архібіскупу Кентэрберыйскаму Томасу Кранмеру, англіканства атрымала пратэстанцкія традыцыі, як звязаныя з лютэранствам, гэтак і кальвінізмам. канца стагоддзя, захаванне ў англіканства многіх традыцыйных літургічных формаў і епіскапату ўжо разглядаецца як непрымальнае тыя, хто прасоўвае найбольш развітых пратэстанцкіх прынцыпаў.
Балтыйская міфалогія
Пад балтыйскай міфалогіяй варта разумець дахрысціянскія міфалагічныя ўяўленні балцкіх (лета-літоўскіх) плямёнаў. Гэтыя плямёны захоўвалі язычніцкія вераванні аж да XV стагоддзя — пакуль, нарэшце, не былі звернуты ў хрысціянства падчас Паўночных крыжовых паходаў.
Фарміраванне і крыніцы
Найстаражытнейшыя звесткі пра міфалогію і рытуалы балцкіх плямён, апроч археалагічных крыніц, адносяцца да канца І ст. н.э. Апісваючы эстыяў, якіх атаясняюць са старажытнабалцкімі плямёнамі, Тацыт паведамляе, што яны пакланяюцца прамаці багоў і, як адметную рысу свайго культу, носяць на сабе знакі дзікоў. Некаторыя звесткі пра рэлігію прусаў змяшчае англа-саксонскае апісанне падарожжа Вульфстана (канец ІХ ст) і жыццяпісы епіскапа Адама Брэменскага, які спрабаваў распаўсюдзіць сярод прусаў хрысціянства. Арабскі географ Ідрысі паведамляе аб пакланенні агню, була Папы Рымскага Інакенція III ад 5 кастрычніка 1199 года згадвае ушанаванне балтамі дрэваў, траў, крыніц, жывёл. Пазнейшыя пісьмовыя крыніцы — «Хроніка Прускай зямлі» П. Дусбурга (XIV ст), працы польскага гісторыка Я. Длугаша (XV ст), нямецкага манаха С. Грунаў, літоўскіх пісьменнікаў Мажвідаса, Даўкшы, Брэткунаса, польскіх гісторыкаў М. Стрыйкоўскага, Я. Ласіцкага (XVI ст). Яны, аднак, змяшчаюць шмат сумнеўных звестак, а таксама вольна дапаўняюць вобразы багоў беспадстаўнымі паралелямі з антычнай міфалогіі.
У XVI ст. хрысціянізацыя балцкіх народаў паспяхова завяршылася, але рэшткі язычніцтва захаваліся ў сферы неафіцыйнай культуры, фальклоры, традыцыях, мове. Крыніцай рэканструкцыі міфаў з'яўляецца народная разьба, вышыўкі, арнаменты.
Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)
Гомельскія рысі — беларускі жаночы баскетбольны клуб з горада Гомель. Каманда трэнеруецца на базе ДУ «Гомельскі абласны клуб па гульнявых відах спорту» і СШ № 60.
Дасягненні
Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын
Валасы Веранікі (сузор’е)
Валасы́ Верані́кі (Coma Berenices) — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). На сузор’е праецаруецца паўночны полюс нашай Галактыкі, яно не багатае яркімі зоркамі. На тэрыторыі Беларусі бачна зімой, вясной і летам.
Назва
Паходжанне назвы IAU:. Назва выводзіцца з падання пра валасы Веранікі, жонкі егіпецкага цара Пталамея III.
У беларусаў і ўкраінцаў сузор’е атрымала назву Валасажар. Мяркуецца, што ў гэтай назве неяк зафіксавана ўшанаванне бога Вялеса ў вобразе лятучага змея, які часта атаясамліваўся з чароўнай птушкай. На думку ж Т. Шамякінай назва мае на ўвазе «жар валасоў», інакш кажучы чароўную істоту з залатымі валасамі — дачку Сонца (і толькі шмат пазней налажылася на міф паданне пра валасы жонкі Пталамея).
Раман Мсціславіч
Раман Мсціславіч Галіцкі (пасля 1160 — ) — першы галіцка-валынскі князь (1199—1205).
Паходжанне
Сын уладзіміра-валынскага і кіеўскага князя Мсціслава Ізяславіча і Агнесы, дачкі польскага князя Баляслава III. Бацька Данілы Раманавіча.
Біяграфія
У 1168—70 князь наўгародскі. Пасля смерці бацькі з 1170 князь Уладзіміра-Валынскага княства. У 1199 авалодаў таксама прастолам суседняга Галіцкага княства, у выніку чаго пад яго ўладай утварылася адзінае Галіцка-Валынскае княства. У 1202—03 падпарадкаваў сабе Кіеўскае княства і стаў наймацнейшым князем Паўднёва-Заходняй Русі. Ваяваў з полаўцамі, летапіснай Літвой і яцвягамі. Адмовіўся ад прапановы рымскага папы Інакенція III, які абяцаў яму каралеўскую карону пры ўмове прыняцця каталіцтва. Забіты ў час міжусобнай вайны ў Польшчы, дзе падтрымліваў князя Лешку.
Гарыфуны
Гісторыя
Гарыфуны — крэолы, культура якіх сфарміравалася ў выніку складаных працэсаў узаемадзеяння розных народаў Малых Антыльскіх астравоў. З V ст. да н. э. да пачатку нашай эры гэты архіпелаг быў населены аравакамі з Паўднёвай Амерыкі. У XII ст. з Паўднёвай Амерыкі пачалося перасяленне карыбаў. Яны заваёўвалі адзін востраў за іншым, пры гэтым часткова знішчалі, а часткова асімілявалі аравакаў, так што да моманту прыбыцця іспанцаў у канцы XV ст. склалі дамінуючы пласт насельніцтва Малых Анцілаў, вельмі зменены пад уплывам заваяваных імі аравакаў.
У XVI - XVII стст. карыбы процістаялі еўрапейскім перасяленцам. У 1635 г. карыбы Сент-Вінсента захапілі ў палон групу афрыканскіх рабоў, якія выратаваліся з затанулых іспанскіх караблёў. Паміж індзейцамі і афрыканцамі заключаліся ўзаемныя шлюбы. У 1719 г. Сент-Вінсент быў пераўтвораны ў французскую калонію. Індзейцы былі фармальна падпарадкаваны каланістамі, аднак працягвалі займаць большую частку вострава. Французскія місіянеры распаўсюдзілі сярод іх хрысціянства. Плантатары прыцягвалі карыбаў для працы на плантацыях. Карыбы самі набывалі чарнаскурых рабоў або жаніліся на чарнаскурых жанчынах-рабынях. У войнах паміж Францыяй і Вялікабрытаніяй тубыльцы Сент-Вінсента падтрымлівалі французаў.
У 1763 г. Сент-Вінсент трапіў пад уладу Вялікабрытаніі. Менавіта брытанская адміністрацыя ўвяла паняцце "чорныя карыбы" для нашчадкаў шлюбаў карыбаў з афрыканцамі, каб адрозніць іх ад астатніх "чырвоных карыбаў". У 1769 - 1773 гг. успыхнула паўстанне чорных карыбаў на чале іх правадыра Жазэфа Шатаэ (Сатуэ). Яно ўвайшло ў гісторыю пад назвай Першай карыбскай вайны. Каб спыніць супраціўленне, брытанцы перасялілі 5 тысяч чорных карыбаў на Грэнадзіны. У 1796 г. карыбы пад уплывам французаў зноў паўсталі супраць Вялікабрытаніі. У адказ на гэта ў 1797 г. брытанцы перасялілі 5 тысяч паўстанцаў на Раатан. На новым месцы выжыла толькі палова прымусовых перасяленцаў, аднак астатнія здолелі прыстасавацца і па дамове з іспанскімі ўладамі пачалі перасяляцца на кантынент, дзе сяліліся ўздоўж узбярэжжа. Карыбы Сент-Вінсента дамагліся стварэння аўтаноміі.
У XX ст. група эмігрантаў-гарыфунаў у ЗША арганізавалі супольны нацыянальны рух, які аказаў значны ўплыў на яднанне гарыфунаў Цэнтральнай Амерыкі, адраджэнню іх мовы і культуры. У 1955 г. у Белізе была створана Нацыянальная Рада Гарыфуна. У 2008 г. мова, музыка і танец гарыфунаў былі абвешчаны ЮНЕСКА нематэрыяльнай спадчынай чалавецтва.
Культура
Асноўнымі традыцыйнымі заняткамі гарыфунаў з'яўляюцца земляробства і рыбалоўства. Як правіла, гарыфуны трымаюць невялікія надзелы зямлі, дзе вырошчваюць клубянёвыя культуры, кукурузу, цукровы трыснёг, у камерцыйных мэтах — бавоўнік, цытрусавыя, бананы. Рыбалоўствам займаюцца як у прыбярэжных раёнах, так і далёка ад берага. У мінулым лічыліся выдатнымі будаўнікамі лодак і невялікіх караблёў. Пасля II Сусветнай вайны мужчыны-гарыфуны пачалі актыўна наймацца маракамі ў гандлёвы флот. У Белізе многія з іх працуюць на дзяржаўнай службе.
Гарыфуны звычайна жывуць у вёсках або на ўскраінах прыморскіх гарадоў. Традыцыйнае жыллё — глінабітная хаціна. Яна складаецца з драўлянага каркаса, да якога прымацоўваюць тонкія галіны або сцеблы трыснёга, а потым абмазваюць растворам гліны і вапняка. Хаціны звычайна аднакамерныя. Кухню ладзяць на вуліцы каля хаціны. У мінулым смецце выкідвалі ў мора або ў адкрытыя канавы.
Кулінарныя традыцыі спалучаюць вопыт, назапашаны гарыфунамі падчас іх жыцця на Карыбскіх астравах і ў Лацінскай Амерыцы. Распаўсюджаныя стравы — хлеб з маніёка паін, вараны рыс, рыба з бананамі і какосавым малаком мачука, кіслявае бананавае пюрэ дараса і інш.
У паўседзённым жыцці мужчыны і жанчыны апранаюць сучаснае адзенне. Падчас святаў жанчыны носяць доўгія баваўняныя спадніцы жоўтага, белага і чорнага колераў.
Сем'і малыя нуклеарныя. З пачатку XX ст. у выніку развіцця адыходніцтва, калі мужчыны на доўгі час пакідалі родны дом для пошукаў працы звонку, сфарміраваўся тып сям'і, дзе галоўную ролю адыгрываюць жанчыны. Гарыфуны рэдка заключаюць афіцыйныя шлюбы, разводы таксама маюць нефармальны характар. У некаторых выпадках спадчына і прозвішча перадаюцца па жаночай лініі.
Фальклор гарыфунаў надзвычай багаты, прадстаўлены шматлікімі казкамі, легендамі, гістарычнымі апавяданнямі, песнямі і танцамі. Героямі казак звычайна выступаюць жывёлы. Песні падзяляюцца на святочны, працоўны і паўседзённы цыклы (балады і калыханкі). Найчасцей святкуюць дні хрысціянскага каляндара. Асабліва папулярны Каляды, якія суправаджаюцца карнавалам янкуну. Акрамя таго, арганізуюцца рытуалы ў гонар продкаў. Папулярна рытмічная музыка, а таксама танцы. Танцавальныя традыцыі гарыфунаў спалучаюць карыбскія і лацінаамерыканскія рысы. Большасць танцаў парныя. Найбольш вядомы з іх — пунта. Танец абаймахані суправаджае рытуалы шанавання духаў. Яго выконваюць жанчыны, сабраныя разам у шэрагі. Другі жаночы танец паранда суправаджаецца рухам па крузе. Калядны танец ванарагуа адметны песнямі, у якіх выказваецца сум аб сваяках, што пакідаюць дом.
Мова
Мова гарыфунаў належыць да аравакскай моўнай сям'і, але зведала значны ўплыў з боку еўрапейскіх моў. Для яе характэрны гендарныя адрозненні ў стылістыцы маўлення.
Рэлігія
Большасць вернікаў-гарыфунаў спавядае каталіцызм, аднак захоўваюцца рэшткі старажытных вераванняў, у тым ліку вера ў духаў-абеа і губіда, практыка лекавання праз шаманскія звычаі буўе, рытуальныя застоллі дугу ў гонар духаў-продкаў.
Сонца (беларуская міфалогія)
Сонца — архетыпнае боства у міфалогіях большасці народаў, адна з найстаражытнейшых міфалагічных постацей.
Апісанне
Звестак аб дахрысціянскіх кульце сонца на Беларусі амаль не захавалася, але відавочна, што ён быў непасрэдна звязаны з культам месяца. Салярная сімволіка на кераміцы вядомыя яшчэ з часоў неаліту. Сімвалічная выява сонца нярэдка сустракаецца на беларускіх народных арнаментах. У валачобных песнях абодва нябесныя целы характарызуюцца як ідэальная шлюбная пара, муж і жонка. Гэтыя песні зводзяцца да агульных рысаў зместу: стаіць залатая гара, на ёй — хата, у якой ёсць «вокны» — Сонца, Месяц і Зоркі. Месяц у тым доме — гаспадар, Сонца — яго гаспадыня. Вобраз «хаты», хутчэй за ўсё, увасабляе сабой сусвет, шлюб Сонца і Месяца — спрадвечны парадак.
Але ў этнаграфічных звестках утрымліваюцца намёкі на парушэнне такога парадку ў далёкім міфалагічным мінулым: часцей за ўсё з-за таго, што Месяц заляцаўся да Зарніцы (Зары-Зараніцы). У выніку ён церпіць кару ад Пяруна, і сусветны парадак аднаўляецца. Аналагічныя матывы пакарання Месяца ёсць у балцкай міфалогіі.
Карціна
Карці́на — твор станковага жывапісу, які мае самастойнае мастацкае значэнне, вылучаецца завершанасцю, адзінствам формы і зместу. У адрозненне ад іншых відаў жывапісу карціна непасрэдна не звязана з пэўным інтэр'ерам, сістэмай дэкарыравання ці культавым прызначэннем. Складаецца з асновы (дрэва, палатно, кардон, метал і інш.),, фарбавага слоя. Некалькі карцін, аб’яднаных адной тэмай, у залежнасці ад іх колькасці складаюць дыптых, трыпціх, паліпціх. Часам тэрмін «карціна» ўжываюць як сінонім паняцця жанр.
З’явілася ў Старажытнай Грэцыі ў 4 ст. да н.э. У еўрапейскім мастацтве вядома з 12 ст., на Беларусі — з 16 ст.
Блізняты (сузор’е)
Блізняты (Gemini) — задыякальнае сузор’е ў частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры IAU (1930). Найярчэйшыя зоркі Палукс і Кастар маюць бляск суадносна 1,16 і 1,59 візуальнай зорнай велічыні. У сузор’і Сонца знаходзіцца з 20 чэрвеня да 20 ліпеня. Найлепшыя ўмовы бачнасці ў снежні-студзені.
Класіфікацыя расліннасці
Класіфікацыя расліннасці, сінтаксанамія – частка фітацэналогіі, якая ўключае ў сябе тэарэтычнае вучэнне і практычныя метады па выдзяленню ўмоўна аднородных тыпаў (фітацэнонаў) з фітацэнатычнага кантынуўма і іх субардынацыю ў сінтаксанамічную іерархію.
Блізняты (сузор’е)
Паходжанне назвы IAU:.
Класіфікацыя расліннасці
Агульныя звесткі аб класіфікацыі расліннасці
Класіфікацыя расліннасці з’яўляецца цэнтральнай часткай фітацэналогіі. Узровнь яе развіцця адлюстроўвай узровень развіцця ўсей навукі.
Блізняты (сузор’е)
Гісторыя
Сузор’е вядомае са старажытных часоў. Магчыма, першапачаткова «блізнятамі» называліся блізкія і візуальна падобныя адна да адной зоркі Кастар і Палукс. Грэкі лічылі, што сузор’е на неба змясцілі блізняты Дыяскуры Кастар і Палукс (асноўная версія; існуюць і іншыя). Сузор’е ўключана ў каталог зорнага неба Клаўдзія Пталамея «Альмагест». У літаратуры XVI стагоддзя на рускай мове, напрыклад, у «Совещании божественных дел», сузор’е называлася «близнецъ».
Класіфікацыя расліннасці
Агульныя звесткі аб класіфікацыі расліннасці
Сінтаксанамія скарыстоўвае опыт таксанаміі, якая ўжо к пачатку ХХ стагоддзя была дастаткова развітай навукай. Складанасць класіфікацыі расліннасці тлумачыцца тым, што раслінныя супольнасці ў адрозненні ад відаў – гэта ўмоўнасці, аб’яднаныя ў шматмерны кантынуум. Акрамя таго, раслінныя супольнасці валодаюць нявысокім узроўнем цэласнасці, што вядзе да зменлівасці архітыпаў (набораў дыягнастычных прызнакаў) сінтаксонаў, падчас вельмі значнай. Вельмі рэдка таксама ў сінтаксонах ніжэйшых рангаў прадстаўлены поўнасцю дыягнастычныя віды вышэйшых адзінак. Усе гэта абумовіла значную складанасць выдзялення сінтаксанамічных адзінак і ўсталяванне дыягназаў супольстваў.
Блізняты (сузор’е)
Гісторыя
У гісторыі астраноміі гэта сузор’е вядомае тым, што ў 1781 годзе Уільям Гершэль адкрыў планету Уран паблізу зоркі Пропус (η Блізнятаў), а ў 1930 годзе Клайд Томба адкрыў Плутон побач з зоркай Васат (δ Блізнятаў).
Класіфікацыя расліннасці
Асноўныя падыходы да прынцыпаў і метадалогіі класіфікацыі
Да пачатку 1970-х гадоў існаваля мноства падыходаў да класіфікацыі расліннасці, якія паступава трансфармаваліся ў два асноўных:
Пры дамінантным падыходзе сінтаксоны вылучаюцца па дамінантах асобных ярусаў раслінных супольнасцей. Аcноўнымі адзінкамі дамінантнай класіфікацыі з'яўляюцца фармацыя — сукупнасць супольнасцей з адным дамінантам (напрыклад, фармацыя дубовых лясоў) і 'асацыяцыя — якая вылучаецца на падставе дамінантаў розных ярусаў (напрыклад, дубрава рабінава-кіслічная). Гэты падыход з'яўляецца простым і цалкам прымянімым да лясной расліннасці барэальных, суббрарэальных і субтрапічных лясоў, г.зн. там, дзе ў складзе супольнасці маюцца некалькі яўных дамінантаў з моцнымі эдыфікатарнымі ўласцівасцямі, дзе высокая ступень дыскрэтнасці расліннага покрыва.
Але гэты падыход з'яўляецца напрымальным пры класіфікацыі лугоў, рудэральнай расліннасці, расліннасці вырубак і гараў, дзе дамінанты могут хутка мяняцца ў розныя гады і нават сязоны і валодаюць слабымі эдыфікатарнымі ўласцівасцямі, што вядзе да вялікай варыябельнасці відавога складу супольнасцей. Таму ўсе большае распаўсюджванне мае фларыстычны падыход.
Узнікненне эколага-фларыстычнага падыходу да класіфікацыі звязана з імем швейцарскага геабатаніка Й.Браун-Бланке. Метад класіфікаціі расліннасці, наваны яго імем, грунтуецца на групаванні супольнасцей згодна з падобнасці фларыстычнага складу, які адлюстроўвае экалагічныя ўмовы і стадыю сукцэсіі і ўсталявання сінтаксонаў ад ніжэйшых да вышэйшіх.
Сінтаксоны ў сістэме Браун-Бланке выдзяляюцца на падставе дыягнастычных відаў, сярод якіх адрозніваюць характэрныя, дыферэнцыруючыя і канстантныя.
Віды, канстантныя для ніжэйшых адзінак могут быть дыферэнцыруючымі ці характэрнымі для вышэйшых. Але есць меркаванне, што розніца паміж дыферэнцыруючымі і характэрнымі відамі нязначная і часта іх аб'ядноўваюць у адзіную групу дыягнастычных відаў (у гэтым выпадку канстантныя віды разглядаюцца асобна).
Пералік усіх сінтаксонаў пэўнай тэрыторыі называецца прадромусам.
Прыклад:
Асноўныя вышэйшыя сінтаксоны расліннасці Беларусі
Лясная расліннасць:
клас Querco-Fagetea Br.-Bl. et Vlieg. 1937 - мезафітныя і мезаксерафітныя шыракалістныя лісптападныя лясы на багатых глебах
клас Vaccinio-Piceetea Br.-Bl. 1939 - барэальныя хваёвыя лясы на бедных кіслых глебах з развітым мохавым покрывам
клас Alnetea glutinosae Br.-Bl. et R.Tx. 1943 - нізінныя эўтрофныя забалочаныя лясы с перавагай чорнай вольхі і бярозы пушыстай на тарфяных і тарфяна-мінеральных глебах
клас Salicetea purpureae Moor 1958 - пойменныя прыруславія вербяна-тапалёвыя лясы і хмызняковыя зараснікі
Лугавая расліннаць:
клас Molinio-Arrhenatheretea R.Tx. 1937 em. R.Tx. 1970 - другасныя паслялясныя луга, якія фарміруюцца на месцы шыракалістных лясоў з даволі багатымі незасоленымі глебамі
клас Sedo-Scleranthethea Br.Bl. 1955 - травяністыя супольнасці на слабаразвітых пясчаных глебах
Расліннасць, сфарміраваная на парушаных участках:
клас Epilobietea angustifolii R.Tx. et Prsg. in R.Tx. 1950 - расліннаць высечак і гараў
клас Galio-Urticetea Passage 1967 - натуральныя і антрапагенныя нітрафільныя супольнасці зацененых месцаў, засмечаных ўчасткаў, узлескаў у лясапарках, у поймах рэк і ручаёў
клас Chenopodietea Br.-Bl. 1952 em. Lohm. J. et R.Tx. 1961 ex Matusz. 1962 - супольнасці адналетнікаў, якія ўяўляюць сабой пачатковыя стадыі аднаўленчых сукцэсій пасля парушэнняў і сорнапалявыя супольнасці
клас Artemisietea vulgaris Lohm., Prsg. et Tx. in Tx. 1950 - рудэральныя супольнасці высакарослых дзвухгадовых і шматгадовых відаў
клас Agropyretea repentis Oberd., Th.Muller et Gors in Oberd. et al. 1967 - рудэральныя супольнасці з пераважаннем шматгадовых злакаў, якія ўяўляюць папярэднюю перад лугамі стадыю ўзнаўляльных сукцэсій
клас Bidentetea tripartiti R.Tx., Lohm. et Prsg 1950 - сінантрапныя супольнасці з пераважаннем аднагадовых відаў парушаемых пераўвільгатненных месцаў
клас Secalietea Br.-Bl. 1951 - сегетальныя (сорнапалявыя) супольнасці зерневых культур
клас Phragmiti-Magnocaricetea Klika in Klika et Novak 1941 - водныя і каляводныя супольнасці прымацаваных да дна і ўзвышаючыхся над вадой раслін
клас Potametea R.Tx. et Prsg - супольнасці прымацаваных да дна руслін з плаваючымі на паверхні ці пагружанымі ў тоўшчу вады лісцямі
клас Utricularietea intermedio-minoris Den Hartog et Segal 1943 em. Pietsch 1965 - пузырчатка-мохавыя супольнасці дыстрофных вод звычайна ў мачажынах і азерах на верхавых і пераходных балотах
Дэдуктыўны метад Капечкі-Гейні
Метад Браўн-Бланке ў яго класічным разуменні асноўвался на характэрных відах і адназначнай дыхатаміі. Гэты падыход апраўдаў сабе пры класіфікацыі натуральных багатых відамі супольнацяў, калі выдзяляліся шэраг сінтаксонаў, з якiмі суадносілася частка супольнасцей, а іншыя разгледжваліся як пераходныя. Але пры класіфікацыя такі метадам гіперкантынуальнай рудэральнай раслінаасці паўсталі цяжскасці, звязаныя з шырокай экалагічный амплітудай, эўрыбіёнтнасцю ўваходзячых у няе відаў. Гэта прыводзіла да немагчымасці выдзяліць характэрныя для той ці іншай асацыяцыі і нават саюзу віды.
Таму ў 1974 годзе чэскія батанікі К. Капечкі і С Гейні прапанавалі так званы дэдуктыўны метад класіфікацыі сінантрапнай расліннасці, які заключаецца ў тым, што разам з асацыяцыямі выдзяляюцца супольнасці, якія падпарадкоўваюцца непасрэдна класу ці парадку, ці адначасова двум вышэйшым сінтаксонам на подставе прадстаўленасці ў ім дыягнастычных відаў вышэйшых адзінак.
Сістэма Паграбеняка
Вялікі ўплыў на развіццё лясной фітацэналогіі аказала класіфікацыйная сістэма П. С. Паграбеняка, якая значна распаўсюдзілася ў пачатку XX стагоддзя на Украіне, у Беларусі і еўрапейскай частцы Расіі. Яна прызначаная для класіфікацыі толькі лясных біягеацэнозаў. П. С. Паграбняк, развіваючы працы Е. У. Аляксеева, даў двухмерную эдафічную (глебавую) сетку тыпаў, заснаваную на ардынаце ўвільгатнення (якая пазначаецца лічбамі) і на ардынаце ўрадлівасці (якая пазначаецца літарамі). Скрыжаванне ардынат дае адпаведны тып лесу. Па трофнасці ён вылучыў: А — бор, В — субар, С — судубрава, D — дубрава; па вільготнасці: 0 — сухі, 1 — свежы, 2 — вільготны, 3 — сыры, 4 — мокры. Адпаведна, А1 — свежы бор; С2 — вільготная судубрава і г. д.
Гэтая сістэма адыграла значную практычную ролю ў лясной гаспадарцы, асабліва ў паўднёвых раёнах еўрапейскай часткі СССР, аднак, з пазіцый тэарэтычнай фітацэналогіі яна крытыкавалася за арыентацыю выключна на глебавыя ўмовы, а не на расліннасць, і атрымала мянушку «фітацэналогія без фітацэнозаў». У цяперашні час амаль цалкам выйшла з ужывання.
Палавое выспяванне
Палаво́е выспява́нне — перыяд у індывідуальным развіцці жывёл і чалавека, у час якога арганізм становіцца здольным да палавога размнажэння. Завяршаецца надыходам палавой спеласці.
Час надыходу палавога выспявання залежыць ад памераў цела, працягласці жыцця. У дробных відаў, якія жывуць нядоўга, напрыклад, калаўротак, бывае на 4—5-я суткі, у птушак — на 1-м ці 2-м годзе жыцця; у буйных драпежнікаў, напрыклад, льва, тыгра, леапарда — на З—5-м (жывуць да 30 гадоў і больш). У чалавекападобных малпаў — на 8—10-м годзе жыцця.
Перыяд палавога выспявання чалавека цягнецца з 8—9 да 16—17 гадоў у жанчын, з 10—11 да 19—20 гадоў у мужчын. У час палавога выспявання развіваюцца другасныя палавыя прыкметы, назіраюцца значныя змены ў дзейнасці цэнтральнай нервовай сістэмы і псіхіцы.
Лебядзінае
Лебядзінае — тапонім.
Дамусульманская Аравія
Дамусульманская Аравія — гэта перыяд, які ахоплівае гісторыю Аравійскага паўвострава да з'яўлення ісламу і стварэння Арабскага халіфата ў VII стагоддзі. У ісламскай тэалогіі культура даісламскага перыяду пазначаецца тэрмінам «джахілія».
Верхні палеаліт
У эпоху ранняга палеаліту менавіта Аравія стала першым месцам, адкуль чалавецтва пачало пераможнае шэсце па планеце. У эпоху верхняга палеаліту/мезаліту тэрыторыю Аравіі насялялі плямёны носьбітаў гаплагрупы C. Даныя люмінесцэнтнай храналогіі паказваюць, што 130 тыс. гадоў назад Аравійскі паўвостраў быў адносна гарачэй, колькасць дажджавых ападкаў была вышэйшая, дзякуючы чаму ён уяўляў сабой пакрытую расліннасцю і прыдатную для жыцця зямлю. Тым часам узровень Чырвонага мора паменшыўся, і шырыня яго паўднёвай часткі складала ўсяго 4 км. Гэта на кароткі час стварыла для людзей магчымасць фарсіравання Баб-эль-Мандэбскага праліва, праз які яны дасягнулі Аравіі і заснавалі шэраг першых стаянак на Блізкім Усходзе — такіх, як Джэбель-Фая (en:Jebel Faya). Раннія мігранты, ратуючыся ад кліматычных змяненняў у Афрыцы, перайшлі праз «Вароты Смутку» на тэрыторыю сучасных Емена і Амана і далей праз Аравійскі паўвостраў у пошуках больш спрыяльных кліматычных умоў. Паміж Чырвоным морам і Джэбель-Фая (ААЭ) — адлегласць у 2000 км, дзе цяпер размяшчаецца непрыдатная да жыцця пустыня, аднак каля 130 тыс. гадоў назад, у эпоху заканчэння чарговага ледавіковага перыяду, Чырвонае мора было дастаткова дробным, каб перасекчы яго ўброд ці на невялікім плыце, а Аравійскі паўвостраў уяўляў сабой не пустыню, а пакрытую зелянінай мясцовасць. З заканчэннем ледавіковага перыяду ў Еўропе клімат стаў гарачэйшым і засушлівым і Аравія ператварылася ў пустыню, дрэнна прыстасаваную для жыцця чалавека.
Рассяленне семітаў
Некаторыя аўтары мяркуюць, што Аравія была айчынай старажытных семітаў, адной з галін якіх былі арабы. Іншыя лічаць, што семіты ў V тыс. да н.э. мігравалі з афрыканскага рэгіёна Сахары. У любым выпадку яны ўжо на мяжы IV—III тыс. да н.э. абгрунтаваліся ў Аравіі. Старажытныя качэўнікі-арабы ўшаноўвалі багіню Алат, шанавалі зоркі і верылі ў талісманы (з глыбокай старажытнасці ідзе культ чорнага каменя).