cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зямля (планета)
Надвор’е і клімат
Вадзяная пара, якая ўздымаецца з паверхні, утварае воблакі ў атмасферы. Калі атмасферныя ўмовы дазволяць падняцца цёпламу вільготнаму паветру, гэтая вада кандэнсуецца і выпадае на паверхню ў выглядзе дажджу, снегу або граду. Большая частка атмасферных ападкаў, што выпадаюць на сушу, трапляе ў рэкі, і ў канчатковым выніку вяртаецца ў акіяны ці застаецца ў азёрах, а затым зноў выпараецца, паўтараючы цыкл. Гэты кругаварот вады ў прыродзе з’яўляецца жыццёва важным фактарам для існавання жыцця на сушы. Колькасць ападкаў, выпадаючых за год, розная, пачынаючы ад некалькіх метраў да некалькіх міліметраў у залежнасці ад геаграфічнага становішча рэгіёна. Атмасферная цыркуляцыя, тапалагічныя асаблівасці мясцовасці і перапады тэмператур вызначаюць сярэднюю колькасць ападкаў, якая выпадае ў кожным рэгіёне.
Колькасць сонечнай энергіі, якая дасягнула паверхні Зямлі, памяншаецца з павелічэннем шыраты. У больш высокіх шыротах сонечнае святло падае на паверхню пад больш вострым вуглом, чым у нізкіх; і яно павінна прайсці больш доўгі шлях у зямной атмасферы. У выніку гэтага сярэднегадавая тэмпература паветра (на ўзроўні мора) памяншаецца прыкладна на 0,4 °C пры руху на 1 градус па абодва бакі ад экватара. Зямля падзелена на кліматычныя паясы — прыродныя зоны, якія маюць прыблізна аднастайны клімат. Тыпы клімату можна класіфікаваць па рэжыму тэмпературы, колькасці зімніх і летніх ападкаў. Найбольш распаўсюджаная сістэма класіфікацыі клімату — класіфікацыя Кёпена, у адпаведнасці з якой найлепшым крытэрыем вызначэння тыпу клімату з’яўляецца тое, якія расліны растуць на дадзенай мясцовасці ў натуральных умовах. У сістэму ўваходзяць пяць асноўных кліматычных зон (вільготныя трапічныя лясы, пустыні, умераны пояс, кантынентальны клімат і палярны тып), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на больш канкрэтныя падтыпы.
Біясфера
Біясфера (от βιος — жыццё і  — сфера, шар) — гэта сукупнасць частак зямных абалонак (літа-, гідра-і атмасферы), якая заселена жывымі арганізмамі, знаходзіцца пад іх уздзеяннем і занята прадуктамі іх жыццядзейнасці. Тэрмін «біясфера» быў упершыню прапанаваны аўстрыйскім геолагам і палеантолагам Эдуардам Зюсам у 1875 годзе. Біясфера — абалонка Зямлі, заселеная жывымі арганізмамі і пераўтвораная імі. Яна пачала фарміравацца не раней, чым 3,8 млрд гадоў назад, калі на нашай планеце сталі зараджацца першыя арганізмы. Яна ўключае ў сябе ўсю гідрасферу, верхнюю частку літасферы і ніжнюю частку атмасферы, г.зн. засяляе экасферу. Біясфера ўяўляе сабой сукупнасць усіх жывых арганізмаў. У ёй жыве некалькі мільёнаў відаў раслін, жывёл, грыбоў і мікраарганізмаў.
Біясфера складаецца з экасістэм, якія ўключаюць у сябе супольнасці жывых арганізмаў (біяцэноз), асяроддзя іх пражывання (біятопаў), сістэмы сувязей, якія ажыццяўляюць абмен рэчывам і энергіяй паміж імі. На сушы яны падзеленыя галоўным чынам геаграфічнымі шыротамі, вышынёй над узроўнем мора і адрозненнямі па выпадзенні ападкаў. Наземныя экасістэмы, якія знаходзяцца ў Арктыцы або Антарктыцы, на вялікіх вышынях або ў вельмі засушлівых раёнах, адносна бедныя раслінамі і жывёламі; разнастайнасць відаў дасягае піка ў вільготных трапічных лясах.
Магнітнае поле Зямлі
Магнітнае поле Зямлі ў першым прыбліжэнні ўяўляе сабой дыполь, полюсы якога размешчаныя побач з геаграфічнымі полюсамі планеты. Поле ўтварае магнітасферу, якая адхіляе часціцы сонечнага ветру. Яны назапашваюцца ў радыяцыйных паясах — двух канцэнтрычных абласцях у форме тора вакол Зямлі. Каля магнітных полюсаў гэтыя часціцы могуць «высыпацца» у атмасферу і прыводзіць да з'яўлення палярных ззянняў. На экватары магнітнае поле Зямлі мае індукцыю 3,05 Tл і магнітны момант 7,91 Tл·м³.
Паводле тэорыі, поле генеруецца ў цэнтральнай вобласці Зямлі, дзе цяпло стварае праходжанне электрычнага току ў вадкім металічным ядры. Гэта ў сваю чаргу прыводзіць да ўзнікнення ў Зямлі магнітнага поля. Канвекцыйныя рухі ў ядры з'яўляюцца хаатычнымі; дрэйфуюць і перыядычна мяняюць сваю палярнасць. Гэта выклікае інверсіі магнітнага поля Зямлі, якія ўзнікаюць у сярэднім некалькі разоў за кожныя некалькі мільёнаў гадоў. Апошняя інверсія адбылася прыблізна 700 000 гадоў назад.
Магнітасфера — вобласць прасторы вакол Зямлі, якая ўтвараецца, калі паток зараджаных часціц сонечнага ветру адхіляецца ад сваёй першапачатковай траекторыі пад уздзеяннем магнітнага поля. На баку, павернутым да Сонца, таўшчыня яе галоўнай ударнай хвалі складае каля 17 км і размешчана яна на адлегласці каля 90 000 км ад Зямлі. На начным баку планеты магнітасфера выцягваецца, набываючы доўгую цыліндрычную форму.
Калі зараджаныя часціцы высокай энергіі сутыкаюцца з магнітасферай Зямлі, то з'яўляюцца радыяцыйныя паясы (паясы Ван Алена). Палярныя ззянні ўзнікаюць, калі сонечная плазма дасягае атмасферы Зямлі ў раёне магнітных полюсаў.
Арбіта і вярчэнне Зямлі
Зямлі патрабуецца ў сярэднім 23 гадзіны 56 хвілін і 4,091 секунд (зорныя суткі), каб здзейсніць адзін абарот вакол сваёй восі. Хуткасць вярчэння планеты з захаду на ўсход складае прыкладна 15 градусаў у гадзіну (1 градус у 4 хвіліны, 15' у хвіліну). Гэта эквівалентна вуглавому дыяметру Сонца або Месяца кожныя дзве хвіліны (бачныя памеры Сонца і Месяца прыкладна аднолькавыя).
Вярчэнне Зямлі нестабільнае: хуткасць яе вярчэння адносна нябеснай сферы змяняецца (у красавіку і лістападзе працягласць сутак адрозніваецца ад эталонных на 0,001 с)​​, вось кручэння прэцэсіруе (на 20,1" у год) і вагаецца (аддаленне імгненнага полюса ад сярэдняга не перавышае 15') . У вялікім маштабе часу — запавольваецца. Працягласць аднаго абароту Зямлі павялічвалася за апошнія 2000 гадоў у сярэднім на 0,0023 секунды ў стагоддзе (па назіраннях за апошнія 250 гадоў гэта павелічэнне меншае — каля 0,0014 секунды за 100 гадоў) . З-за прыліўнага паскарэння кожныя наступныя суткі аказваюцца даўжэйшымі за папярэднія ў сярэднім на 29 нанасекунд.
Перыяд вярчэння Зямлі адносна нерухомых зорак, згодна з Міжнароднай службе кручэння Зямлі (IERS), роўны 86164,098903691 секунд па UT1 або 23 г. 56 мін. 4,098903691 с.
Месяц абарочваецца разам з Зямлёй вакол агульнага цэнтра мас кожныя 27,32 сутак адносна зорак. Прамежак часу паміж дзвюма аднолькавымі фазамі месяца (сінадычны месяц) складае 29,53059 дня. Калі глядзець з паўночнага полюса свету, Месяц рухаецца вакол Зямлі супраць гадзіннікавай стрэлкі. У гэты ж бок адбываецца і абарот усіх планет вакол Сонца, і кручэнне Сонца, Зямлі і Месяца вакол сваёй восі. Вось кручэння Зямлі адхілена ад перпендыкуляра да плоскасці яе арбіты на 23,5 градуса (кірунак і вугал нахілу восі Зямлі змяняецца з-за прэцэсіі, а бачнае ўзвышэнне Сонца залежыць ад пары года); арбіта Месяца нахілена на 5 градусаў адносна арбіты Зямлі (без гэтага адхілення ў кожным месяцы адбывалася б адно сонечнае і адно месяцавае зацьменне).
З-за нахілу восі Зямлі вышыня Сонца над гарызонтам на працягу года змяняецца. Для назіральніка ў паўночных шыротах летам, калі Паўночны полюс нахілены да Сонца, светлавы дзень даўжэйшы, і Сонца ў небе знаходзіцца вышэй. Гэта прыводзіць да больш высокіх сярэдніх тэмператур паветра. Зімой, калі Паўночны полюс адхіляецца ў процілеглы ад Сонца бок, сітуацыя змяняецца на адваротную і сярэдняя тэмпература становіцца ніжэй. За Паўночным палярным кругам у гэты час бывае палярная ноч, якая на шыраце Паўночнага палярнага круга доўжыцца амаль двое сутак (сонца не ўзыходзіць у дзень зімняга сонцастаяння), дасягаючы на Паўночным полюсе паўгода.
Гэтыя змены ўмоў надвор'я, абумоўленыя нахілам зямной восі, прыводзяць да змены пор года. Чатыры сезоны вызначаюцца сонцастаяннямі — момантамі, калі зямная вось максімальна нахіленая ў напрамку да Сонца альбо ад Сонца, — і раўнадзенствамі. Зімняе сонцастаянне адбываецца каля 21 снежня, летняе — прыкладна 21 чэрвеня, вясенняе раўнадзенства — прыблізна 20 сакавіка, а асенняе — 23 верасня. Калі Паўночны полюс нахілены да Сонца, паўднёвы, адпаведна, нахілены ад яго. Такім чынам, калі ў паўночным паўшар'і лета, у паўднёвым — зіма, і наадварот (хоць месяцы называюцца аднолькава, г. зн., напрыклад, люты ў паўночным паўшар'і — апошні (і самы халодны) месяц зімы, а ў паўднёвым — апошні (і самы цёплы) месяц лета).
Вугал нахілу зямной восі адносна пастаянны на працягу доўгага часу. Аднак ён нязначна зрушваецца (гэтыя змены вядомыя як нутацыя) з перыядычнасцю 18,6 гадоў. Таксама існуюць доўнаперыядычныя ваганні (каля 41 000 гадоў), вядомыя як цыклы Міланкавіча. Арыентацыя восі Зямлі з цягам часу таксама змяняецца, працягласць перыяду прэцэсіі складае 25 000 гадоў; гэтая прэцэсія з'яўляецца прычынай адрознення зорнага года і трапічнага года. Абодва гэтыя рухі выкліканыя прыцягненнем, дзеючым з боку Сонца і Месяца на экватарыяльную выпукласць Зямлі. Полюсы Зямлі перамяшчаюцца адносна яе паверхні на некалькі метраў. Такі рух полюсаў мае разнастайныя цыклічныя складнікі, якія разам называюцца квазіперыядычным рухам. У дадатак да гадавых кампанентаў гэтага руху існуе 14-месячны цыкл, названы чандлераўскім рухам полюсаў Зямлі. Хуткасць кручэння Зямлі таксама не пастаянная, што адлюстроўваецца ў змене працягласці сутак.
У цяперашні час Зямля праходзіць перыгелій каля 3 студзеня, а афелій — прыкладна 4 ліпеня. Колькасць сонечнай энергіі, якая дасягае Зямлі ў перыгеліі, на 6,9 % большая, чым у афеліі, бо адлегласць ад Зямлі да Сонца ў афеліі большая на 3,4 %. Гэта тлумачыцца законам адваротных квадратаў. Паколькі паўднёвае паўшар'е нахілена ў бок Сонца прыкладна ў той жа час, калі Зямля знаходзіцца бліжэй за ўсё да Сонца, то на працягу года яно атрымлівае крыху больш сонечнай энергіі, чым паўночнае. Аднак гэты эфект істотна менш значны, чым змена поўнай энергіі, абумоўленая нахілам зямной восі, і, акрамя таго, большая частка лішняй энергіі паглынаецца вялікай колькасцю вады паўднёвага паўшар'я.
Для Зямлі радыус (сфера ўплыву зямной гравітацыі) роўны прыкладна 1,5 млн км. Гэта максімальная адлегласць, на якой уплыў гравітацыі Зямлі большы, чым уплыў гравітацыі іншых планет і Сонца.
Назіранне
Упершыню Зямля была сфатаграфавана з космасу ў 1959 апаратам Эксплорэр-6. Першым чалавекам, які ўбачыў Зямлю з космасу, стаў у 1961 годзе Юрый Гагарын. Экіпаж у 1968 годзе першым назіраў узыход Зямлі з месяцавай арбіты. У 1972 годзе экіпаж Апалона-17 зрабіў знакаміты здымак Зямлі — «The Blue Marble».
З адкрытага космасу і са «знешніх» планет (размешчаных за арбітай Зямлі) можна назіраць праходжанне Зямлі праз фазы, падобныя месяцавым, гэтак жа, як зямны назіральнік можа бачыць (адкрытыя Галілеа Галілеем).
Месяц
Месяц — адносна вялікі планетападобны спадарожнік з дыяметрам, роўным чвэрці зямнога. Гэта найбольшы, у адносінах да памераў сваёй планеты, спадарожнік Сонечнай сістэмы.
З-за прыліўнай сінхранізацыі Месяц аддаляецца ад Зямлі прыкладна на 38 мм у год. Праз мільёны гадоў гэта малюсенькае змяненне, а таксама павелічэнне зямнога дня на 23 мкс у год, прывядуць да значных змен. Так, напрыклад, у дэвоне (прыкладна 410 млн гадоў таму) у годзе было 400 дзён, а суткі доўжыліся 21,8 гадзіны.
Бачны з Зямлі вуглавы памер Месяца вельмі блізкі да бачнага памеру Сонца. Вуглавыя памеры (і цялесны вугал) гэтых двух нябесных цел блізкія, таму што хоць дыяметр Сонца і больш за месяцавы ў 400 разоў, яно знаходзіцца ў 400 разоў далей ад Зямлі. Дзякуючы гэтай акалічнасці і наяўнасці значнага эксцэнтрысітэту арбіты Месяца, на Зямлі могуць назірацца як поўныя, так і кольцападобныя зацьменні.
Найбольш распаўсюджаная гіпотэза паходжання Месяца, гіпотэза гіганцкага сутыкнення, сцвярджае, што Месяц утварыўся ў выніку сутыкнення протапланеты Тэя (памерам прыкладна з Марс) з прота-Зямлёй. Гэта, сярод іншага, тлумачыць прычыны падабенства і адрознення складу месяцавага грунту і зямнога.
У цяперашні час у Зямлі няма іншых натуральных спадарожнікаў, акрамя Месяца, аднак ёсць па меншай меры два натуральныя саарбітальныя спадарожнікі — гэта астэроіды 3753 Круітні, 2002 AA29 і мноства штучных.
Патэнцыяльна небяспечныя аб'екты
Астэроіды з перыгелійнымі адлегласцямі, меншымі або роўнымі 1,3 астранамічнай адзінкі лічацца такімі, што збліжаюцца з Зямлёй. Астэроіды, якія могуць у агляднай будучыні наблізіцца да Зямлі на адлегласць, меншую або роўную 0,05 а. а., і абсалютная зорная велічыня якіх не перавышае 22m, лічацца патэнцыяльна небяспечнымі аб'ектамі. Калі ўзяць сярэдняе альбеда астэроідаў роўным 0,13, то гэтаму значэнні адпавядаюць целы, памер якіх у папярочніку перавышае 150 м. Цела меншых памераў пры праходжанні праз атмасферу большай часткай разбураюцца і згараюць, не пагражаючы Зямлі істотна. Такія аб'екты могуць прычыніць толькі лакальную шкоду. Толькі 20 % астэроідаў, якія збліжаюцца з Зямлёй, з'яўляюцца патэнцыяльна небяспечнымі.
Геаграфічныя звесткі
Плошча
Выкарыстанне сушы
Дадзеныя на 2011 год
Паліўныя землі: 3 096 621,45 км² (на 2011 год)
Сацыяльна-эканамічная геаграфія
31 кастрычніка 2011 года насельніцтва Зямлі дасягнула 7 мільярдаў чалавек. Паводле ацэнак ААН, насельніцтва Зямлі дасягне 7,3 млрд у 2013 годзе і 9,2 млрд у 2050 годзе. Чакаецца, што асноўная доля росту насельніцтва прыйдзецца на краіны, якія развіваюцца. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва на сушы каля 47 чал./км², у розных месцах Зямлі моцна адрозніваецца, прычым найвышэйшай яна з'яўляецца ў Азіі. Паводле прагнозаў, к 2030 года ўзровень урбанізацыі насельніцтва дасягне 60 %, тады як цяпер ён складае 49 % у сярэднім па свеце.
На 12 чэрвеня 2013 за межамі Зямлі пабываў 531 чалавек, з іх 12 былі на Месяцы.
Роля ў культуры
Слова «зямля» ўзыходзіць да з тым жа значэннем, якое, у сваю чаргу, паходзіць ад  «зямля».
У англійскай мове Зямля — Earth. Гэтае слова працягвае старажытнаанглійскае eorthe і сярэднеанглійскае erthe. Як імя планеты Earth ўпершыню было выкарыстана каля 1400 [195]. Гэта адзіная назва планеты, якая не была ўзята з грэка-рымскай міфалогіі.
Стандартны астранамічны знак Зямлі — крыж, акрэслены акружнасцю. Гэты сімвал выкарыстоўваўся ў розных культурах для розных мэт. Іншая версія сімвала — крыж на вяршыні круга (♁), стылізаваная дзяржава; выкарыстоўваўся ў якасці ранняга астранамічнага сімвала планеты Зямля.
У ацтэкаў Зямля называлася Тананцын — «наша маці». У кітайцаў — гэта багіня Хоу-Ту (后土), падобная на грэчаскую багіню Зямлі — Гею. У скандынаўскай міфалогіі багіня Зямлі была маці Тора і дачкой Анара. У старажытнаегіпецкай міфалогіі, у адрозненне ад многіх іншых культур, Зямля атаясамліваецца з мужчынам — бог Геб, а неба з жанчынай — багіня Нут.
У многіх рэлігіях існуюць міфы аб узнікненні свету, якія апавядаюць пра стварэнне Зямлі адным ці некалькімі бажаствамі.
У мностве антычных культур Зямля лічылася плоскай, так, у культуры Месапатаміі, свет уяўляўся ў выглядзе плоскага дыска, які плаваў па паверхні акіяна. Дапушчэнні аб сферычнай форме Зямлі былі зроблены старагрэчаскімі філосафамі; такога погляду прытрымліваўся Піфагор. У Сярэднявеччы большасць еўрапейцаў лічыла, што Зямля мае форму шара, што было засведчана такім мысліцелем як Фама Аквінскі. Да з'яўлення касмічных палётаў меркаванні аб шарападобнай форме Зямлі былі заснаваны на назіранні другасных прыкмет і на аналагічнай форме іншых планет.
Тэхнічны прагрэс другой паловы XX стагоддзя змяніў агульнае ўспрыманне Зямлі. Да пачатку касмічных палётаў Зямля часта адлюстроўвалася як зялёны свет. Фантаст Фрэнк Паўль, магчыма, першым адлюстраваў бясхмарную блакітную планету (з выразна выдзеленай сушай) на абароце ліпеньскага выпуску часопіса Amazing Stories у 1940 годзе.
У 1972 годзе экіпажам Апалона-17 была зроблена знакамітая фатаграфія Зямлі, якая атрымала назву «Blue Marble» (Блакітны Мармур). Здымак Зямлі, зроблены ў 1990 годзе Вояджэрам-1 з вялізнай ад яе адлегласці, падштурхнуў Карла Сагана параўнаць планету з бледнай блакітнай кропкай (Pale Blue Dot). Параўноўвалі Зямлю і з вялікім касмічным караблём з сістэмай жыццезабеспячэння, якую неабходна падтрымліваць. Біясферу Зямлі часам разглядалі як адзін вялікі арганізм.
Экалогія
У апошнія два стагоддзі рух у абарону навакольнага асяроддзя праяўляе занепакоенасць уплывам дзейнасці чалавецтва на прыроду Зямлі. Ключавымі задачамі гэтага сацыяльна-палітычнага руху з'яўляюцца абарона прыродных рэсурсаў, ліквідацыя забруджвання. Абаронцы прыроды выступаюць за экалагічна рацыянальнае выкарыстанне рэсурсаў планеты і кіраванне навакольным асяроддзем. Гэтага, на іх думку, можна дамагчыся шляхам унясення змяненняў у дзяржаўную палітыку і змяненнем індывідуальных адносін кожнага чалавека. Гэта асабліва тычыцца буйнамаштабнага выкарыстання неаднаўляльных рэсурсаў. Неабходнасць уліку ўплыву вытворчасці на навакольнае асяроддзе накладае дадатковыя выдаткі, што прыводзіць да ўзнікнення канфлікту паміж камерцыйнымі інтарэсамі і ідэямі прыродаахоўных рухаў.
Будучыня Зямлі
Будучыня планеты цесна звязана з будучыняй Сонца. У выніку назапашвання ў ядры Сонца «адпрацаванага» гелію зоркі пачне павольна ўзрастаць. Яна павялічыцца на 10 % на працягу наступных 1,1 млрд гадоў, і ў выніку гэтага Сонечнай сістэмы перамесціцца за межы сучаснай зямной арбіты. Паводле некаторых кліматычных мадэлей, павелічэнне колькасці сонечнага выпраменьвання, якое падае на паверхню Зямлі, прывядзе да катастрафічных наступстваў, уключаючы магчымасць поўнага выпарэння ўсіх акіянаў.
Праз 3,5 мільярда гадоў ад цяперашняга часу свяцільнасць Сонца павялічыцца на 40 % у параўнанні з сучасным узроўнем. Умовы на паверхні Зямлі к таму часу будуць падобныя на паверхневыя ўмовы сучаснай Венеры : акіяны цалкам выпарацца і выляцяць у космас, паверхня стане бясплоднай распаленай пустыняй. Гэтая катастрофа зробіць немагчымым існаванне якіх-небудзь форм жыцця на Зямлі. Праз 7,05 млрд гадоў у сонечным ядры скончацца запасы вадароду. Гэта прывядзе да таго, што Сонца сыдзе з галоўнай паслядоўнасці і пяройдзе ў стадыю чырвонага гіганта. Мадэль паказвае, што яно павялічыцца ў радыусе да велічыні, роўнай прыкладна 120 % цяперашняга радыуса арбіты Зямлі (1,2 а. а.), а яго свяцільнасць узрасце ў 2350—2730 раз. Аднак да таго часу арбіта Зямлі можа павялічыцца да 1,4 а. а., бо прыцягненне Сонца аслабне з-за таго, што яно страціць 28-33 % сваёй масы ў выніку ўзмацнення сонечнага ветру. Аднак даследаванні 2008 года паказваюць, што Зямля, магчыма, усё ж такі будзе паглынутая Сонцам у выніку з яго знешняй абалонкай.
К таму часу паверхня Зямлі будзе расплаўленай, бо тэмпература на ёй дасягне 1370 °С. Атмасфера Зямлі, імаверна, будзе вынесена ў касмічную прастору моцным сонечным ветрам ад чырвонага гіганта. З паверхні Зямлі Сонца будзе выглядаць як велізарны чырвоны круг з вуглавымі памерамі ≈160°, займаючы тым самым большую частку неба. Праз 10 млн гадоў з таго часу, як Сонца ўвойдзе ў фазу чырвонага гіганта, тэмпературы ў сонечным ядры дасягнуць 100 млн K, адбудзецца, і пачнецца тэрмаядзерная рэакцыя сінтэзу вугляроду і кіслароду з гелію , Сонца паменшыцца ў радыусе да 9,5 сучасных. Стадыя «выпальвання гелію» працягнецца 100—110 мільёнаў гадоў, пасля чаго паўторыцца бурнае пашырэнне знешніх абалонак зоркі, і яна зноў стане чырвоным гігантам. Выйшаўшы на асімптатычную вобласць гігантаў, Сонца павялічыцца ў дыяметры ў 213 разоў у параўнанні з сучасным памерам. Праз 20 мільёнаў гадоў пачнецца перыяд нестабільных пульсацый паверхні зоркі. Гэтая фаза існавання Сонца будзе суправаджацца магутнымі ўспышкамі, часам яго свяцільнасць будзе перавышаць сучасны ўзровень у 5000 раз. Гэта будзе адбывацца ад таго, што ў тэрмаядзерную рэакцыю будуць уступаць раней не закранутыя рэшткі гелію.
Яшчэ праз прыкладна 75 000 гадоў (паводле іншых крыніц — 400 000 ) Сонца скіне абалонкі, і ў канчатковым выніку ад чырвонага гіганта застанецца толькі яго маленькае цэнтральнае ядро — белы карлік, невялікі, гарачы, але вельмі шчыльны аб'ект, з масай каля 54,1 % ад першапачатковай сонечнай. Калі Зямля зможа пазбегнуць паглынання знешнімі абалонкамі Сонца падчас фазы чырвонага гіганта, то яна будзе існаваць яшчэ многія мільярды (і нават трыльёны) гадоў, да таго часу, пакуль будзе існаваць Сусвет, аднак умоў для паўторнага ўзнікнення жыцця (па меншай меры, у яго цяперашнім выглядзе) на Зямлі не будзе. З уваходжаннем Сонца ў фазу белага карліка, паверхня Зямлі паступова астыне і пагрузіцца ў змрок. Калі ўявіць памеры Сонца з паверхні Зямлі будучыні, то яно будзе выглядаць не як дыск, а як зіхатлівая кропка з вуглавымі памерамі каля 0°0'9".
Бяляева
Бяляева — жаночая форма прозвішча Бяляеў, тапонім.
Збоншынь (гміна)
Збо́ншынь (Zbąszyń) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Новатамыскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Збоншыні. Плошча гміны складае 79,77 км². Станам на 2004 год у гміне Збоншынь пражывалі 13417 чалавек, шчыльнасць — 74,6 чал./км².
Васькіна
Васькіна - тапонім.
IC 2719
IC 2719 — галактыка тыпу * (зорка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Вель (прыток Вагі)
Вель (Вель) — рака ў Архангельскай вобласці Расіі, левы прыток ракі Вага (басейн Паўночнай Дзвіны). Даўжыня — 223 км, плошча басейна — 5390 км², сярэдні гадавы расход вады 47,7 м³/с (в. Баламутаўская).
Вель бярэ пачатак з балот у заходняй частцы Конашскага ўзвышша на поўдзень ад пасёлка Конаша. У вярхоўях цячэ ў слабавыяўленай даліне, ніжэй — у шырокай даліне, дзе рака моцна пятляе, да нізоўяў даліна звужаецца. Асноўны напрамак цячэння — на ўсход. У верхнім цячэнні берагі лясістыя і забалочаныя, у нізоўях больш заселеныя. Раней па рацэ праводзіўся сплаў.
У вусці Шонашы знаходзяцца пасёлак Усць-Шонаша і вёска Усць-Шонаша, у вусці Ялюгі — вёска Хазьміно, у месцы ўпадзення ракі Вель у Вагу размешчаны горад Вельск.
Глузды
Глузды - тапонім.
Лісталь
Уваходзіць у склад акругі Лісталь. Насельніцтва складае 13 417 чалавек (на 31 сакавіка 2008 года). Афіцыйны код —  2829.
Багуслаў Святаполк-Мірскі
Багуслаў Святаполк-Мірскі (Bogusław Światopełk Mirski; ? — пасля 1800) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Святаполк-Мірскіх герба «Бялыня». Нарадзіўся ў сям’і Цыпрыяна.
3 1775 года войскі браслаўскі, з 1777 года падкаморы. Пасол на соймы 1776—1786, Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў. Належаў да кола рэфарматараў, «Згуртавання сяброў урадавай уставы», з 1791 года ў складзе камісіі па выпрацоўцы крымінальнага і цывільнага кодэкса для ВКЛ. Удзельнік паўстання 1794 года, арганізаваў паўстанцкую парадкавую камісію ў Браслаўскім павеце. 30 мая 1794 увайшоў у склад Найвышэйшай літоўскай рады, 2 жніўня 1794 — у склад Найвышэйшай нацыянальнай рады ў Варшаве. Лёс пасля паўстання невядомы.
Любэч
Любэч, таксама Любеч (Любеч) — колішні горад, цяпер пасёлак гарадскога тыпу ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны, на рацэ Дняпро. Насельніцтва 2381 чал. (2007).
Знаходзіцца за 58 км ад Чарнігава, за 28 км ад чыгуначнай станцыі Няданчычы на лініі Чарнігаў — Оўруч.
Ceilidh Ceol
«Ceilidh Ceol» (чытаецца як Ке́йлі Кёл) — беларускі гурт, які грае ірландскую традыцыйную музыку. У рэпертуары гурта традыцыйныя сэты танцавальнай ірландскай музыкі, аўтарскія танцавальныя творы і папулярныя старыя ірландскія песні, шатландскія і брэтонскія танцы і спевы, перакладзеныя на беларускую мову. Заснаваны ў 2005 годзе Алесем Чумаковым і Алесяй Чумаковай. Назва напісана гэльскай ірландскай мовай і перакладаецца як «музыка кейлі». Як тлумачаць музыкі гурта, «кейлі» — гэта прыблізна тое ж, што нашыя вячоркі. У 2013 годзе запісаны адзіны на 2017 год альбом гурта — «Сыны старадаўняй Літвы».
Цікавая інфармацыя
Назва гурта сугучна з назвай «Келіх кола» — назва праекта Алеся Чумакова, у якім гучаць беларускія народныя танцы.
Вестэрален
Вестэрален (Vesterålen) — група астравоў ля паўночна-заходняга ўзбярэжжа Скандынаўскага паўвострава, паблізу Лафатэнскіх астравоў. Належыць Нарвегіі. Складаецца з 3 буйных (Анёя, Лангёя, Хадселёя) і мноства дробных астравоў. Агульная плошча 2,4 тыс. км², насельніцтва 30,648 чал. (2004). Астравы скалістыя, вышынёй да 600-700 м. Добра акрэслена берагавая раўніна (странфлат). Клімат умераны марскі. Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0 °С, ліпеня каля 12 °С, ападкаў да 2000 мм у год. Тарфянікі, лугі, месцамі бярозавыя нізкалессі. Насельніцтва занята пераважна ў марскім рыбалоўстве.
Дор
Дор — тапонім.
Войцех Нарбутавіч
Войцех Нарбутавіч (? — 1510?) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Нарбутаў герба «Трубы». Нарадзіўся ў сям’і Нарыбута (Нарбута).
Намеснік ясвойнскі ў 1501 годзе, харужы дворны ў 1501—1505 гадах, маршалак гаспадарскі ў 1505—1509 гадах.
Васіль Мікалаевіч Унціт
Васіль (Вільгельм) Мікалаевіч Унціт ( — ?) — беларускі і расійскі медык. Доктар медыцыны.
Дзяцінства і адукацыя
Ва ўзросце 13 гадоў у 1847 годзе быў адпраўлены бацькам у Любек, дзе вучыўся ў Любецкай гімназіі (1847—1851), пасля чаго вывучаў медыцыну ў Дэрпцкім універсітэце (1852—1857), скончыўшы адукацыю са званнем доктар медыцыны.
Прафесійная дзейнасць
Працаваў урачом у межах Расійскай імперыі. З 1856 па 1861 год працаваў у Кастрамской губерні ў маёнтках Гагарына, у 1862 годзе — урачом у Тульскай губерні, а з 1863 года — ардынатарам у.
У 1865 годзе быў абраны старшым урачом у Курску.
Урач В. М. Унціт пісаў пра дом псіхічнахворых :
Першая рэвізійная камісія губернскага земства, ацэньваючы стан дома псіхічнахворых у 1866 годзе, запісала, што «з-за цеснаты і адсутнасці прыбіральні ён паходзіць больш на дрэннадагляданую турму, чым бальніцу».
У Курску Васіль Мікалаевіч Унціт заставаўся да 1889 года, пасля чаго на працягу дзесяці гадоў — да 1899 года — з’яўляўся памочнікам медыцынскага інспектара ў Мінску, а з 1899 да сваёй смерці 26 лістапада 1902 года працаваў там жа практыкуючым урачом.
Сям’я
Быў жанаты з Любоўю Міхайлаўнай Варніцкай. Сваіх дзяцей у сужэнцаў не было і яны ўдачарылі падкінутую дзяўчынку Веру, якая пазней ў 1894 годзе абвянчалася ў Мінску з Анатолем Паўлавым.
Баўтрамеі
Баўтраме́і (, Болтрамеи) — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Радзюкоўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Германавічы, пазней у складзе гміны Шаркаўшчына Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 9 снежня 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Шкунціцкага сельсавета.
Вядомыя асобы Яраслаўля
Вядомыя ўраджэнцы Яраслаўля:
Інстытут ільну НАН Беларусі
Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інстыту́т ільну́» — навукова-даследчая ўстанова ў структуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Знаходзіцца ў вёсцы Вусце Аршанскага раёна Віцебскай вобласці.
Апісанне
Даследаваннем ільна займаецца 18 навукова-даследчых устаноў Рэспублікі Беларусь. РУП «Інстытут ільну» ажыццяўляе канцэнтрацыю, абагульненне і каардынацыю навукова-даследчай працы іншых НДУ Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па дадзенай тэматыцы (у ролі сувыканаўцаў праграм і праектаў).
«Інстытут ільну» — адзін з выканаўцаў Дзяржаўнай праграмы «Генафонд».
Петачата
Петачата (Petacciato) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кампабаса.
Насельніцтва складае 3488 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 100 чал./км². Займае плошчу 34 км². Паштовы індэкс — 86038. Тэлефонны код — 0875.
Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы Рох.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
IC 2720
IC 2720 — галактыка тыпу E (эліптычная галактыка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Здуны (гміна, Велікапольскае ваяводства)
Зду́ны (Zduny) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Краташынскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Здунах. Плошча гміны складае 85,2 км². Станам на 2004 год у гміне Здуны пражывалі 6883 чалавекі, шчыльнасць — 80,8 чал./км².
Старосты жамойцкія
Імаверна, старосты ў Жамойць прызначаліся і раней, але дакладна вядома пра гэта з часоў вялікага князя літоўскага Вітаўта. Пасля перадачы Жамойці (1 лютага 1411 г.) Тэўтонскім ордэнам пад уладу вялікіх князёў літоўскіх, прызначэнне старостаў у Жамойцкае староства стала рэгулярнай практыкай. У 1793 г. Жамойцкае староства пераўтворана ў Жамойцкае ваяводства, аднак, імаверна, ніхто не паспеў атрымаць урад жамойцкага ваяводы.
NVIDIA
NVIDIA (стылізавана nVIDIA) — амерыканскі вытворца графічных працэсараў, відэаадаптараў пад гандлёвымі маркамі GeForce, Quattro і раней Riva TNT, мультымедыйных і камунікацыйных прыладаў для ПК і гульнявых кансоляў, на кшталт PlayStation 3 і Xbox.
Штаб-кватэра карпарацыі знаходзіцца ў горадзе Санта-Клара, што ў штаце Каліфорнія, ЗША.
Асноўны канкурэнт — кампанія AMD.
Якаў Генрыхавіч Далецкі
Я́каў Ге́нрыхавіч Дале́цкі (сапраўднае прозвішча — Фенігштэ́йн;,  — , СССР) — дзяржаўны і грамадскі дзеяч камуністычнага руху ў РСФСР, наркам унутраных спраў Літбела, кіраўнік ТАСС.
Біяграфія
Прымаў актыўны удзел у сацыял-дэмакратычным руху Польшчы і Літвы. Падвяргаўся арыштам, знаходзіўся ў турме і ссылцы.
З 1904 года — член выканкама СДКПіЛ.
З 1916 года на партыйнай рабоце.
У 1917 годзе — член Пецярбургскага камітэта бальшавікоў, а неўзабаве і яго Выканаўчага камітэта.
У 1917 годзе — член УЦВК.
З 1919 года — намеснік старшыні СНК Літоўска-Беларускай ССР, член Прэзідыума ЦВК, наркам унутраных спраў Літоўска-Беларускай ССР, член Палітбюро ЦК КП(б) Літоўска-Беларускай ССР.
З 1922 года — член Глаўпалітасветы і адказны сакратар РОСТА.
У 1925—1937 гадах — адказны кіраўнік Тэлеграфнага агенцтва СССР (ТАСС).
Застрэліўся 19 чэрвеня 1937 года, калі даведаўся, што яго павінны арыштаваць.
Сям’я
Сын — Станіслаў Далецкі (1919—1994), акадэмік Расійскай акадэміі медыцынскіх навук, двойчы Лаўрэат дзяржаўных прэмій, вядомы дзіцячы хірург, пісьменнік
Унучка — Алена Далецкая (1955), былы рэдактар рускай версіі часопіса «Vogue», у цяперашні час — галоўны рэдактар часопіса «Interview».
Соф’я Васільеўна
Соф'я Васільеўна, княгіня Вярэйская, у замустве Гаштольд (пасля 1480 — ) — дачка Васіля Удалога (? — каля 1501). У 1505 г. пабралася шлюбам з Альбрэхтам Гаштольдам (Гаштоўтам) герба Габданк. У 1507 г. нарадзіла сына — Станіслава Гаштольда. Вялікі князь ВКЛ Аляксандр пацвердзіў яе правы на бацькавы маёнткі, у тым ліку і на Койданава. У 1563 г. Альбрэхт аддаў ёй у пажыццёвае валоданне маёнткі Трабы, Гальшаны і іншыя, у 1539 г. дазволіў пасля сваёй смерці валодаць маёнткамі і пажыццёвымі ўладаннямі да скону. Сын Станіслаў (1507—1542), апошні прадстаўнік мужчынскай лініі Гаштольдаў герба Абданк, 15 мая 1537 г. пабраўся шлюбам з малодшай дачкой гетмана вялікага ВКЛ Юрыя Радзівіла Барбарай Радзівіл (пазней жонка вялікага князя ВКЛ Жыгімонта II Аўгуста). Пасля смерці Соф'і ўсе яе ўладанні адышлі вялікаму князю ВКЛ Жыгімонту II Аўгусту як вымарачныя маёнткі.
Віталь Уладзіміравіч Кутузаў
Віталь Уладзіміравіч Кутузаў (,, Брэсцкая вобласць, Беларуская ССР) — беларускі футбаліст, былы нападнік нацыянальнай зборнай.
Біяграфія
Пачынаў кар’еру футбаліста ў мазырскім МПКЦ, затым — у мінскім РВАРы. У 1997 годзе пераходзіць у барысаўскі БАТЭ на замену форварду Мікалаю Рындзюку. У складзе барысаўскай каманды ў межах Вышэйшай лігі чэмпіянату Беларусі Віталь праводзіць 99 матчаў, у якіх забівае 55 галоў.
У 2001 годзе БАТЭ гуляе ў кваліфікацыі Кубка УЕФА з «Міланам». Яшчэ да еўракубкавых матчаў каманды дамовіліся аб пераходзе Кутузава ў італьянскі клуб. Сам Кутузаў адыграў толькі першы матч (прайграны БАТЭ 0:2). Матч у адказ глядзеў з трыбуны «Сан-Сіра» ужо ў якасці гульца гаспадароў.
Выступаў за «Мілан» у 2001—2004 гадах. У камандзе трэніраваўся з асновай. Аднак за «Мілан» правёў усяго 2 гульні ў чэмпіянаце, хоць на выязныя матчы ездзіў з камандай практычна заўсёды. Але ў заяўку трапляў, толькі калі хтосьці атрымліваў траўмы. У сезоне 2002/2003 быў арандаваны «Спортынгам» з Лісабона. За асноўны склад каманды правёў 24 гульні, забіў 3 мячы. У 2003—2004 быў арэндаваны «Авеліна», клубам італьянскай Серыі B. Пад кіраўніцтвам знакамітага трэнера Здэнека Земана Віталь забіў 15 галоў за 42 матчы. Пры гэтым каманда вылецела ў трэці футбольны дывізіён Італіі.
Дзякуючы бліскучаму выступленню ў «Авеліна», Кутузавым пачынаюць цікавіцца клубы Серыі A. У выніку палову правоў на беларускага футбаліста коштам 1,5 мільёна еўра набывае генуэзская «Сампдорыя», за якую Кутузаў выступаў у 2004—2006 гадах. У асноўным складзе «Сампдорыі» Віталь выходзіў не вельмі часта, але заўзятары каманды высока цанілі футбаліста за яго скіраванасць на атакуючыя дзеянні, а таксама за шматпрофільнасць: на полі Кутузаў мог выконваць ролі страйкера, адцягнутага форварда і нават вінгера. У першым сезоне ў складзе генуэзскай каманды Віталь выйшаў на поле 33 разы і адначыўся 4 забітымі мячамі. У наступным сезоне ва ўсіх турнірах Віталь з’явіўся ў складзе 34 разы і забіў 3 мячы.
У 2006 заключыў кантракт на 3 гады «Пармай» (у зваротным шляху ў Геную накіраваўся форвард Эмільяна Банаццолі), за якую выступаў да 2009 года. У складзе «крыжаносцаў» з’явіўся на полі ўсяго 9 разоў і не адзначыўся забітымі мячамі. У сезоне 2007/2008 сыходзіў у арэнду ў клуб Серыі B «Піза». За «Пізу» Кутузаў зноў пачаў шмат забіваць: 10 галоў у 37 гульнях. Аднак нядрэнныя выступы сапсавала траўма, якую Віталь атрымаў пад канец красавіка.
З-за фінансавых праблем «Піза» не змагла выкупіць кантракт Кутузава, і футбаліст вярнуўся у склад «Пармы». Падчас зімняга трансфернага перыяду Кутузавым зацікавіўся клуб Серыі B «Бары». Свой першы гол у чырвона-белай футболцы Кутузаў забіў 8 сакавіка 2009 года ў вароты клуба «Сасуола». Да канца сезону Кутузаў забівае яшчэ 4 разы, і застаецца ў «Бары» яшчэ на сезон. А сам клуб вяртаецца ў Серыю A.
У першай сустрэчы ў Серыі A «Бары» сенсацыйна гуляе ў нічыю з дзейсным чэмпіёнам, міланскім «Інтэрам», на яго полі, адзіны гол «б'янкарозі» забівае Кутузаў. Аднак праз некалькі дзён футбаліст атрымлівае сур'ёзнае пашкоджанне і прапускае амаль увесь сезон. У наступным сезоне Віталь зноў не можа прабіцца ў стартавы склад з-за шэрагу траўм, а «Бары» пакідае Серыю A. У 2012 годзе Віталь вяртаецца ў асноўны склад «Бары» і праводзіць некалькі гульняў у Серыі B, аднак па завяршэнні сезону клуб вырашае не працягваць супрацоўніцтва з футбалістам, і Кутузаў з’яўляецца на вольным трансферы.
З 2012 знаходзіўся без клуба. У ліпені 2013 быў дыскваліфікаваны Федэрацыяй футбола Італіі на 3,5 гады па справе аб арганізацыі дагаварных матчаў падчас гульні за «Бары», у сувязі з чым абвясціў аб заканчэнні футбольнай кар’еры.
Ураўненні Максвела
Гісторыя
Ураўненні, сфармуляваныя Джэймсам Клеркам Максвелам, узніклі на аснове шэрага важных эксперыментальных адкрыццяў пачатку XIX стагоддзя. У 1820 годзе Ганс Хрысціян Эрстэд выявіў, што гальванічны ток, які прапускаецца праз провад, прымушае адхіляцца магнітную стрэлку компаса. Гэта адкрыццё прыцягнула шырокую ўвагу навукоўцаў таго часу. У тым жа 1820 Біё і Савар эксперыментальна знайшлі выраз для спароджанай токам магнітнай індукцыі (закон Біё — Савара), і Андрэ Мары Ампер выявіў, што ўзаемадзеянне на адлегласці ўзнікае таксама паміж двума праваднікамі, па якіх прапускаецца ток. Ампер ўвёў тэрмін «электрадынамічны» і выказаў гіпотэзу, што прыродны магнетызм звязаны з існаваннем у магнітах кругавых токаў.
Пасля адкрыццяў Фарадэя стала ясна, што старыя мадэлі электрамагнетызму (Ампера, Пуасона і інш.) няпоўныя. Неўзабаве з'явілася тэорыя Вебера, заснаваная на дальнадзеянні. Аднак на той момант уся фізіка, акрамя тэорыі прыцягнення, мела справу толькі з блізкадзеючымі сіламі (оптыка, тэрмадынаміка, механіка суцэльных асяроддзяў і інш.). Гаус, Рыман і шэраг іншых навукоўцаў выказвалі здагадкі, што святло мае электрамагнітную прыроду, так што тэорыя электрамагнітных з'яў таксама павінна быць блізкадзеючай. Гэты прынцып стаў істотнай асаблівасцю тэорыі Максвела.
У сваім знакамітым «Трактаце аб электрычнасці і магнетызме» (1873) Максвел пісаў :
Прыступаючы да вывучэння працы Фарадэя, я выявіў, што яго метад разумення з'яў таксама быў матэматычным, хоць і не прадстаўленым у форме звычайных матэматычных знакаў. Я таксама знайшоў, што гэты метад можна выказаць у звычайнай матэматычнай форме і такім чынам параўнаць з метадамі прафесійных матэматыкаў.
Замяняючы фарадэеўскі тэрмін «поле сіл» на паняцце «напружанасць поля», Максвел зрабіў яго ключавым аб'ектам сваёй тэорыі :
Калі мы прымем гэта асяроддзе ў якасці гіпотэзы, я лічу, што яно павінна займаць выдатнае месца ў нашых даследаваннях, і што нам варта было б паспрабаваць сканструяваць рацыянальнае ўяўленне аб ўсіх дэталях яго дзеяння, што і было маёй пастаяннай мэтай у гэтым трактаце.
Падобная электрадынамічнае асяроддзе стала абсалютна новым паняццем для ньютанаўскай фізікі. Апошняя вывучала ўзаемадзеянне паміж сабой матэрыяльных цел. Максвел жа запісаў ураўненні, якім павінна падпарадкоўвацца асяроддзе, якое вызначае ўзаемадзеянне зарадаў і токаў і існуе нават у іх адсутнасць.
Аказалася, што не толькі ток, але электрычнае поле, якое змяняецца з часам, (ток зрушэння) спараджае магнітнае поле. У сваю чаргу, згодна з законам Фарадэя, пераменнае магнітнае поле зноў спараджае электрычнае. У выніку, у пустой прасторы можа распаўсюджвацца электрамагнітная хваля. З ураўненняў Максвела вынікала, што яе хуткасць роўная хуткасці святла, таму Максвел зрабіў выснову аб электрамагнітнай прыродзе святла.
Частка фізікаў выступіла супраць тэорыі Максвела (асабліва шмат пярэчанняў выклікала канцэпцыя току зрушэння). Гельмгольц прапанаваў сваю тэорыю, кампрамісную ў адносінах да мадэлей Вебера і Максвела, і даручыў свайму вучню Генрыху Герцу правесці яе эксперыментальную праверку. Аднак вопыты Герца адназначна пацвердзілі слушнасць тэорыі Максвел
Максвел не ўжываў вектарных абазначэнняў і запісваў свае ўраўненні ў досыць грувасткім кампанентным выглядзе. У сваім трактаце ён, акрамя таго, часткова выкарыстаў кватэрніённую фармулёўку. Сучасная форма ўраўненняў Максвела з'явілася каля 1884 пасля работ Хэвісайда, Герца і Гібса. Яны не толькі перапісалі сістэму Максвела ў вектарным выглядзе, але і сіметрызавалі яе, перафармуляваўшы ў тэрмінах поля і пазбавіўшыся ад электрычнага і магнітнага патэнцыялаў, істотных у тэорыі Максвела, бо лічылі, што гэтыя функцыі з'яўляюцца толькі непатрэбнымі дапаможнымі матэматычнымі абстракцыямі. Цікава, што сучасная фізіка падтрымлівае Максвела, але не падзяляе негатыўнае стаўленне яго ранніх паслядоўнікаў да патэнцыялаў. Электрамагнітны патэнцыял выконвае важную ролю ў квантавай фізіцы і праяўляецца як фізічна вымяраемая велічыня ў некаторых эксперыментах, напрыклад, у эфекце Ааронава — Бома.
Сістэма ўраўнанняў у фармулёўцы Герца і Хэвісайда некаторы час называлася ўраўненнямі Герца — Хэвісайда. Эйнштэйн у класічным артыкуле «Да электрадынамікі цел у руху» назваў іх ураўненнямі Максвела — Герца. Часам у літаратуры сустракаецца таксама назва ўраўненні Максвела — Хэвісайда.
Ураўненні Максвела адыгралі важную ролю пры ўзнікненні спецыяльнай тэорыі адноснасці (СТА). Джозэф Лармор (1900) і незалежна ад яго Хендрык Лорэнц (1904 год) знайшлі пераўтварэнні каардынат, часу і электрамагнітных палёў, якія пакідаюць ўраўненні Максвелла інварыянтнымі пры пераходзе ад адной інерцыяльнай сістэмы адліку да іншай. Гэтыя пераўтварэнні адрозніваліся ад пераўтварэнняў Галілея класічнай механікі і, з падачы Анры Пуанкарэ, сталі называцца пераўтварэннямі Лорэнца. Яны сталі матэматычным падмуркам спецыяльнай тэорыі адноснасці.
Распаўсюджванне электрамагнітных хваль з хуткасцю святла першапачаткова тлумачылася як ўзбурэнне (хваляванне) некаторага асяроддзя, так званага эфіру. Рабіліся шматлікія спробы выявіць рух Зямлі адносна эфіру, аднак яны нязменна давалі адмоўны вынік. Таму Анры Пуанкарэ выказаў гіпотэзу аб прынцыповай немагчымасці выявіць падобны рух (прынцып адноснасці). Яму ж належыць пастулат аб незалежнасці хуткасці святла ад хуткасці яго крыніцы і вывад (разам з Лорэнцам), зыходзячы са сфармуляванага так прынцыпу адноснасці, дакладнага выгляду пераўтварэнняў Лорэнца (пры гэтым былі паказаны і групавыя ўласцівасці гэтых пераўтварэнняў). Гэтыя дзве гіпотэзы (пастулаты) ляглі і ў аснову артыкула Альберта Эйнштэйна (1905 год). З іх дапамогай ён таксама вывеў пераўтварэнні Лорэнца і зацвердзіў іх агульнафізічны сэнс, асабліва падкрэсліўшы магчымасць іх прымянення для пераходу з любой інерцыяльных сістэм адліку ў любую іншую інерцыяльную. Гэта праца фактычна адзначыла сабой пабудову спецыяльнай тэорыі адноснасці. У СТА пераўтварэнні Лорэнца адлюстроўваюць агульныя ўласцівасці прасторы і часу, а мадэль эфіру аказваецца непатрэбнай. Электрамагнітныя палі з'яўляюцца самастойнымі аб'ектамі, існуючымі нароўні з матэрыяльнымі часціцамі.
Класічная электрадынаміка, заснаваная на ўраўненнях Максвелла, ляжыць у аснове шматлікіх прыкладанняў электра- і радыётэхнікі, ЗВЧ і оптыкі. На сённяшні дзень не выяўлена ні аднаго эфекту, які патрабаваў бы перайначвання ўраўненняў. Яны аказваюцца дастасавальнымі і ў квантавай механіцы, калі разглядаецца рух, напрыклад, зараджаных часціц ў знешніх электрамагнітных палях. Таму ўраўненні Максвелла з'яўляюцца асновай мікраскапічнага апісання электрамагнітных уласцівасцей рэчыва.
Ураўненні Максвелла запатрабаваныя таксама ў астрафізіцы і касмалогіі, бо многія планеты і зоркі маюць магнітнае поле. Магнітнае поле вызначае, у прыватнасці, ўласцівасці такіх аб'ектаў, як пульсары і квазары.
Таксама палявы падыход, які у цэлым узыходзіць да Фарадэя і Максвела, стаў цэнтральным ў тэорыі гравітацыі (у тым ліку ў АТА).
Запіс ураўненняў Максвела і сістэмы адзінак
Запіс большасці ўраўненняў у фізіцы не залежыць ад выбару сістэмы адзінак. Аднак у электрадынаміцы гэта не так. У залежнасці ад выбару сістэмы адзінак ва ўраўненнях Максвела ўзнікаюць розныя каэфіцыенты (канстанты). Міжнародная сістэма адзінак (СІ) з'яўляецца стандартам у тэхніцы і выкладанні, аднак спрэчкі сярод фізікаў аб яе перавагах і недахопах у параўнанні з сіметрычнай гаусавай сістэмай адзінак (СГС) не сціхаюць. Перавага сістэмы СГС ў электрадынаміцы заключаецца ў тым, што ўсе палі ў ёй маюць адну размернасць, а ўраўненні, на думку многіх навукоўцаў, запісваюцца прасцей і натуральней. Таму СГС працягвае прымяняцца ў навуковых публікацыях па электрадынаміцы і ў выкладанні тэарэтычнай фізікі, напрыклад, у курсе тэарэтычнай фізікі Ландау і Ліфшыца. Але для ўжывання на практыцы многія прынятыя ў СГС адзінкі вымярэння нязручныя, бо ці не маюць назвы, як безразмерныя, ці вызначаны неадназначна і адрозніваюцца ў розных пашырэннях сістэмы СГС. Сістэма ж СІ стандартызавана і лепш самаўзгоднена, на гэтай сістэме пабудавана ўся сучасная метралогія. Акрамя таго, сістэма СІ звычайна выкарыстоўваецца ў курсах агульнай фізікі. У сувязі з гэтым усе суадносіны, калі яны па-рознаму запісваюцца ў сістэмах СІ і СГС, далей прыводзяцца ў двух варыянтах.
Часам (напрыклад, у «Фейнманаўскіх лекцыях па фізіцы», а таксама ў сучаснай квантавай тэорыі поля) ужываецца сістэма адзінак, у якой хуткасць святла, электрычная і магнітная пастаянная прымаюцца за адзінку. У такой сістэме ўраўненні Максвела запісваюцца наогул без каэфіцыентаў, усе палі маюць аднолькавую размернасць, а ўсе патэнцыялы — сваю аднолькавую. Такая сістэма асабліва зручная ў каварыянтнай чатырохмернай фармулёўцы законаў электрадынамікі праз 4-патэнцыял і 4-тэнзар электрамагнітнага поля.
Дыферэнцыяльная форма
Тоўстым шрыфтам у далейшым абазначаюцца вектарныя велічыні, курсівам — скалярныя.
Уведзеныя абазначэнні:
(x, y, z)
мае выгляд: пры гэтым:
Прыведзеныя вышэй ураўненні Максвела не ўтвараюць яшчэ поўнай сістэмы ўраўненняў электрамагнітнага поля, бо яны не ўтрымліваюць уласцівасцей асяроддзя, у яком узбуджана электрамагнітнае поле. Суадносіны, якія звязваюць велічыні \mathbf{E}, \mathbf{B}, \mathbf{D}, \mathbf{H} і \mathbf{j} і ўлічваюць індывідуальныя ўласцівасці асяроддзя, называюцца матэрыяльнымі ўраўненнямі.
Інтэгральная форма
Пры дапамозе формул Астраградскага — Гауса і Стокса дыферэнцыяльным ураўненням Максвела можна надаць форму інтэгральных ураўненняў:
Уведзеныя абазначэнні:
Пры інтэграванні па замкнёнай паверхні вектар элемента плошчы d\mathbf{s} накіраваны з аб'ёму вонкі. Арыентацыя d\mathbf{s} пры інтэграванні па незамкнутай паверхні вызначаецца напрамкам правага вінта, які «ўкручваецца» пры павароце ў кірунку абыходу контурнага інтэграла па d\mathbf{l}.
Апісанне законаў Максвела словамі, напрыклад, закона Фарадэя, нясе адбітак традыцыі, бо спачатку пры кантралюемым змяненні магнітнага патоку рэгістравалася ўзнікненне электрычнага поля (дакладней электрарухальнай сілы). У агульным выпадку ва ўраўненнях Максвела (як у дыферэнцыяльнай, так і ў інтэгральнай форме) вектарныя функцыі з'яўляюцца раўнапраўнымі невядомымі велічынямі, якiя вызначаюцца ў выніку рашэння ўраўненняў.
Cіла Лорэнца
Пры рашэнні ўраўненняў Максвела размеркаванні зарадаў \rho\, і токаў \mathbf{j} часта лічацца зададзенымі. З улікам межавых умоў і матэрыяльных ураўненняў гэта дазваляе вызначыць напружанасць электрычнага поля \mathbf{E} і магнітную індукцыю \mathbf{B}, якія, у сваю чаргу, вызначаюць сілу, якая дзейнічае на пробны зарад q\,, што рухаецца з хуткасцю \mathbf{u}. Гэтая сіла называецца сілай Лорэнца:
Электрычны складнік сілы накіраваны па электрычнаму полю (калі q>0\,), а магнітны — перпендыкулярны хуткасці зарада і магнітнай індукцыі. Упершыню выраз для сілы, якая дзейнічае на зарад у магнітным полі (электрычная кампанента была вядомая), атрымаў ў 1889 годзе Хэвісайд за тры гады да Хендрыка Лорэнца, які вывеў выраз для гэтай сілы ў 1892 годзе.
У больш складаных сітуацыях у класічнай і квантавай фізіцы ў выпадку, калі пад дзеяннем электрамагнітных палёў свабодныя зарады перамяшчаюцца і змяняюць значэнні палёў, неабходна рашэнне самаўзгодненай сістэмы з ураўненняў Максвелла і ўраўненняў руху, якія ўключаюць сілы Лорэнца. Атрыманне дакладнага аналітычнага рашэння такой поўнай сістэмы звычайна спалучана з вялікімі цяжкасцямі.
Размерныя канстанты ва ўраўненнях Максвела
У гаусавай сістэме адзінак СГС усе палі маюць аднолькавую размернасць, і ва ўраўненнях Максвела фігуруе адзіная фундаментальная канстанта c\,, якая мае размернасць хуткасці і цяпер называецца хуткасцю святла (іменна роўнасць гэтай канстанты хуткасці распаўсюджвання святла дала Максвелу падставы для гіпотэзы аб электрамагнітнай прыродзе святла ).