cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ФК Дынама Мінск
Пасляваенны час
Аднак задача выйсця ў групу наймоцных апынулася мінчукам не па плячы. Вырашыць яе ім атрымалася толькі на наступны год, калі «Дынама» ўжо пад кіраўніцтвам Яўгена Гаранскага датэрмінова забяспечыла сабе пуцёўку ў вышэйшую лігу. 1976 год выдаўся для дэбютанта класа «А» асабліва цяжкім.
Няўдалы выступ пацягнуў за сабой чарговую змену кіраўніцтва. У руля каманды ўстаў Алег Базилевич, які працаваў раней з кіеўскім «Дынамам». Новы трэнерскі штаб надаваў вялікую ўвагу функцыянальнай падрыхтоўцы і патрабаваў безумоўнага выканання абранай на гульню канцэпцыі. Але для выйсця ў клас «А» гэтага апынулася недастаткова. У чэмпіянаце 1977 гады мінчукі не змаглі падняцца вышэй 4-га месцы і на наступны год пад кіраўніцтвам Базилевича распачалі чарговую спробу ўвайсці ў вышэйшую лігу. Місія здавалася цалкам пасільнай, паколькі дынамаўская моладзь ужо паспела набрацца досыць досведу, каб вырашаць сур’ёзныя задачы. Пацвердзілі гэта і першыя гульні чэмпіянату, у якіх каманда дзейнічала ярка і атрымлівала буйныя перамогі.
Аднак трэнерскі штаб не заахвочваў творчую імправізацыю на поле, навязваючы футбалістам строгія тактычныя схемы, у сувязі з чым гульня «Дынама» паступова блякла, а выйсце ў групу наймоцных станавіўся ўсё больш сумніўным.
У якая склалася сітуацыі Беларускі савет «Дынама» вырашыўся на адважны крок — даручыць кіраўніцтва лепшым клубам рэспублікі мясцовым спецыялістам. Выбар упаў на Эдуарда Малафеева, паспяхова працавалага ў Брэсце. Нядаўні кумір беларускіх заўзятараў без ценю нясмеласці прыняў каманду ў сярэдзіне сезона, здолеў натхніць футбалістаў на творчасць і самаадданасць і вярнуў-ткі Беларусі месца ў вышэйшай лізе.
Тады яшчэ ніхто нават не падазраваў, што праз некалькі гадоў менавіта пад яго кіраўніцтвам мінскае «Дынама» даможацца самага гучнага поспеху ў сваёй гісторыі…
-->
СССР
Чэмпіянат СССР Кубак СССР Кубак Футбольнага саюза СССР Чэмпіянат БССР Кубак БССР
Беларусь
Чэмпіянат Беларусі Кубак Беларусі Суперкубак Беларусі (Кубак сезона)
Стадыён
Да 2009 года хатнія матчы «Дынама» праводзіла на аднайменным мінскім стадыёне, які знаходзіцца ў самым цэнтры горада і ўмяшчае 35 тысяч гледачоў.
У 2009—2012 гадах «Дынама» гуляла на стадыёне «Дынама-Юні». Ён знаходзіцца ў Кунцаўшчыне, на захадзе горада. Умяшчальнасць — 4500 чалавек. Стадыён быў пабудаваны ў 2000 годзе, меў назву «Дарыда» і належыў аднайменнай камандзе з Мінскага раёна. У 2008 годзе быў выкуплены клубам «Дынама» і перайменаваны.
У канцы 2012 года «Дынама-Юні» быў зачынены на рэканструкцыю. Пачынаючы з сезона 2013 каманда выступала на стадыёне «Трактар».
З лета 2018 года, калі пасля рэканструкцыі быў адкрыты стадыён «Дынама», каманда пачала праводзіць свае матчы на ім.
Цяперашні склад
Станам на жнівень 2023 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба.
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Рэзервовы склад
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Фінансы, санкцыі ЕС
Тытульным спонсарам доўгі час (з 1999 па 2019 год) была беларуская група кампаній «Трайпл», заснаваная ў 1992 годзе, генеральны дырэктар Юрый Чыж.
Па звестках газеты «Прессбол», бюджэт «Дынама» на сезон 2013 склаў каля 6 млн долараў.
23 сакавіка 2012 года Савет Еўрапейскага саюза дадаў Юрый Чыжа да спісу беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС, таксама пад еўрапейскія санкцыі трапілі і яго кампаніі, у тым ліку «Дынама» Мінск. 6 лістапада 2015 года санкцыі супраць Чыжа і яго актываў былі знятыя.
Швянчоніс
Швянчоніс (Švenčionys), традыцыйная беларуская назва — Свянця́ны (афіцыйная да 1940) — горад у сучаснай Літве, адміністрацыйны цэнтр Швянчоніскага раёна Вільнюскага павета. Насельніцтва чалавек (2020). Знаходзяцца за 6 км ад літоўска-беларускай дзяржаўнай мяжы, за 60 км на ўсход ад Вільнюса; аўтамабільныя дарогі звязваюць горада з Вільнюсам, Зарасаем, Лынтупамі.
Свянцяны — даўняе магдэбургскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны) і Нальшанскага края. Згодна з сучаснай афіцыйнай літоўскай класіфікацыяй горада належыць да этнаграфічнага рэгіёна Аўкштайція.
Назва
Паходжанне тапоніма «Свянцяны» звязваюць са святым гаем, на месцы якога альбо побач з якім узнікла першае пасяленне.
Валянцін Іосіфавіч Гафт
Валянцін Іосіфавіч Гафт (Валентин Иосифович Гафт;, Масква — , Жаваранкі, Адзінцоўская гарадская акруга, Маскоўская вобласць, Расія) — рускі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст Расіі (1984).
Швянчоніс
Гісторыя
Упершыню Свянцяны ўпамінаюцца ў ХV стагоддзі. Паселішча ўваходзіла ў склад Віленскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага і стаяла на шляху да Полацка і Віцебска. У Свянцянах знаходзіўся палац вялікага князя Вітаўта, па загаду якога тут збудавалі першы касцёл. Апрача таго, Вітаўт запрасіў у горада татар.
Росквіт Свянцян прыйшоўся на другую палову XV—XVI стагоддзі. У 1486 годзе вялікі князь Казімір Ягелончык надаў гораду Магдэбургскае права. З 1565 года ў Свянцянах мясціўся земскі суд. У 1633 годзе ў ваколіцах горада заснавалі францысканскі кляштар.
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Свянцяны апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, спачатку у Літоўскай губерні, потым у Віленскай губерні. З 1795 года Свянцяны — цэнтр Завілейскага павета, які ў 1842 годзе быў перайменаваны ў Свянцянскі павет.
Валянцін Іосіфавіч Гафт
Біяграфічныя звесткі
Скончыў Школу-студыю МХАТ (1957). Працаваў у маскоўскіх тэатрах імя Массавета, на Малой Броннай, імя Ленінскага камсамола, Сатыры, з 1969 у тэатры «Сучаснік».
Творчая манера В. Гафта вызначаецца тонкай псіхалагічнай прапрацоўкай вобразаў, інтэлектуальнай вастрынёй і іроніяй, якая набліжаецца да едкага сарказму, дакладным вонкавым малюнкам: Глумаў («Балалайкін і К°» паводле М. Салтыкова-Шчадрына), Вяршынін («Тры сястры» А. Чэхава), Рахлін («Кот хатні сярэдняй пушыстасці» У.Вайновіча і Р. Горына), Джордж («Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» Э. Олбі) і інш. З 1956 года здымаўся ў кіно: «Забойства на вуліцы Дантэ» (1956), «Кентаўры», «Гараж», «Зладзеі ў законе», «Нябёсы запаветныя», здымаўся ў тэлевізійных пастаноўках. Аўтар вершаў і эпіграм.
Швянчоніс
Гісторыя
Свянцяны былі галоўным апорным пунктам у часы паўстання (1830—1831). 22 сакавіка 1860 года з’явіўся праект гарадскога герба: «у блакітным полі дзве сярэбраныя рыбы з чырвонымі вачыма і плаўнікамі». У канцы XIX стагоддзя ў Свянцянах дзейнічалі праваслаўная і стараверская цэрквы, касцёл, 6 сінагог і яўрэйскіх малітоўных дамоў; працавалі гарадская, прыходская, 2-класная яўрэйскае вучылішча і талмуд-тора. Акрамя таго, у месце была бальніца.
Краснае (Дзяржынскі раён)
Кра́снае (, Красное) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрынёўскага сельсавета.
Швянчоніс
Гісторыя
У час Першай сусветнай вайны германскія войскі 9 верасня 1915 года пачалі Свянцянскі прарыў, рускі фронт абрынуўся, і горад быў акупаваны. Пад канец 1918 года Германія пацярпела паразу ў вайне. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі Свянцяны ўключаны ў склад Беларуская ССР як цэнтр павета («падраёна»). Неўзабаве горад занялі польскія войскі, у далейшым Свянцяны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы (1920), а з 1922 года — у міжваеннай Польскай Рэспубліцы. 20 кастрычніка 1933 года да Свянцян далучылі населены пункт з аднайменнай гміны — засценак Лігумы (мясцовая назва — Падлігумы).
Пасля падзей верасня 1939 года Свянцяны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, атрымаўшы статус раённага цэнтра Вілейскай вобласці. Аднак 1—2 кастрычніка 1940 года ўрад СССР перадаў горад Літоўскай ССР.
Краснае (Дзяржынскі раён)
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Рубілкаўскага сельсавета.
Швянчоніс
Гісторыя
Цягам 1941—1944 гадоў Швянчоніс знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. За гэты час гітлераўцы знішчылі 4 тыс. яўрэяў. 20 мая 1942 года немцы забілі каля 400 жыхараў, у большасці палякаў.
У 1994 годзе ў Швянчонісе ўтварыліся дзве беларускія суполкі: Беларускае таварыства Свянцянскага раёна (старшыня Ніна Сусвіла) і Свянцянскае аддзяленне ТБК, якое ў 1997 годзе аб’ядналася з Беларускім таварыствам Свянцянскага раёна.
Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, швейная фабрыка і фабрыка перапрацоўкі лекавых раслін.
Культура
Дзейнічае Нальшанскі музей (колішні Свянцянскі краязнаўчы).
Гафур Гулям
Гафур Гулям (Ғафур Ғулом;, Ташкент — ) — узбекскі пісьменнік. Народны паэт Узбекістана (1963). Акадэмік АН Узбекістана (1943).
Творчасць
Друкаваўся з 1923. У творах крытыкаваў перажыткі мінулага ў свядомасці і побыце людзей, сцвярджаў новую савецкую рэчаіснасць. Аўтар зборнікаў вершаў «Дынама» (1931), «Іду з Усходу» (1943), «Агні Узбекістана» (1947), «Шчасце роднай зямлі» (1951), «Вынік» (апубл. 1967), кніг прозы «Гумарыстычныя апавяданні» (1931), «Хітрыкі шарыяту» (1953) і інш.
Беларускія пераклады
На беларускую мову творы Гафура Гуляма перакладалі Э. Агняцвет, А. Астрэйка, С. Гаўрусёў і інш. Яны ўвайшлі ў зборнікі «Спявае Узбекістан» (1962), «Сонца ў арыках» (1966), «Вясёлка над арыкам» (1986).
Праванскія Альпы
Праванскія Альпы (Alpes de Provence) — горы, частка Заходніх Альпаў на паўднёвым усходзе Францыі, у вобласці Праванс. Пераважаюць сярэдневышынныя хрыбты і плато, складзеныя вапнякамі і мергелямі. Слупападобныя ппаверхні крутасхільных масіваў багатыя карставымі формамі рельефу (кары, лейкі, пячоры). Вышыня да 3052 м (г. Пела).
Асноўныя масівы і вяршыні:
У ніжніх частках схілаў хмызнякі (у т. л. вечназялёныя), вышэй — лісцевыя лясы, шматлікія асыпкі.
Развіваецца турызм.
Сельва-дзі-Валь-Гардэна
Сельва-дзі-Валь-Гардэна (Selva di Val Gardena) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Трэнціна — Альта-Адыджэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Бальцана.
Насельніцтва складае 2589 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 49 чал./км². Займае плошчу 53 км². Паштовы індэкс — 39048. Тэлефонны код — 0471.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Віктар Іванавіч Галеўка
Віктар Іванавіч Галеўка (, г.п. Плешчаніцы, Лагойскі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі архітэктар. Кандыдат архітэктуры (1974).
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1962 годзе. Працаваў галоўным архітэктарам Салігорска, з 1966 па 1980 г. — старшым архітэктарам, кіраўніком групы архітэктараў, галоўным архітэктарам праектаў у Гомельскім філіяле Белдзяржпраекта, галоўным архітэктарам Гомеля.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1966 года. Член КПСС з 1979 года.
Творчасць
Асноўныя працы: 4-кватэрны на ст. Цярэшкавічы, 16-кватэрны ў пасёлку Камунар (1966), 4-павярховы ў горадзе Карма (1971) жылыя дамы, гасцініца «Матэль» па аўтамагістралі Гомель—Чарнігаў (1969), 99-кватэрны па вул. Сялянскай (1968) і 64-кватэрны па вул. Артылерыйскай (1973) жылыя дамы, праекты забудовы мікрараёнаў № 12 і 52 (1979, у аўтарскім калектыве) у Гомелі.
Масавае забойства ў школе Нашвіла
Раніцай 27 сакавіка 2023 года ў горадзе Нашвіл, поўдзень ЗША, сталіца штата Тэнесі, адбылося масавае забойства. У выніку страляніны загінулі 6 чалавек (3 супрацоўнікі і 3 дзіцяці). Сам нападнік быў застрэлены паліцыяй. Страляла 28-гадовая Одры Элізабэт Хэйл, былая вучаніца школы, якая ідэнтыфікуе сябе як трансгендар.
Ход падзей
Стральба адбылася ў прыватнай прэсвітэрыянскай школе Кавенант, у якой навучаюцца каля 200 чалавек. Нападніца прыехала да навучальнай установы на машыне і пакінула яе на стаянцы. Стрэліўшы ў дзверы, яна ўвайшла ў будынак школы не сустрэўшы супраціву, бо там не было аховы. Одры Элізабэт Хейлі паднялася на другі паверх, дзе ішлі заняткі, забіла траіх дзевяцігадовых дзяцей і траіх дарослых супрацоўнікаў школы, пасля чаго была застрэлена паліцыянтамі. Адзін з іх атрымаў траўмы ад аскепкаў шкла. Дома ў Хэйлі былі выяўлены некалькі адзінак зброі, карта школы і маніфест.
Рэакцыя
Здарэнне стала 128 па ліку масавай стральбой у ЗША і зноў падняло пытанні аб узмацненні жорсткасці выдачы зброі.
Іван Іванавіч Галушка
Іван Іванавіч Галушка (, г. Ніжын, Чарнігаўская вобласць) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Член Саюза архітэктараў СССР з 1973 года. Член КПСС з 1982 года. Пражывае ў г. Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): аб’яднаная база «Водаканал» у Гомелі (1978), інжынерна-лабараторны корпус прампрадпрыемстваў Мінжылкамгаса БССР (1978), рамонтна-эксплуатацыйная база «Мінцепласетка» (1982) у Мінску, добраўпарадкаванне вуліц у цэнтры Ліды (1977—1982).
Белае дрэва Гондара
Белае дрэва Гондара  — сімвал каралеўства Гондар у рамане Дж. Р. Р. Толкіна «Уладар Пярсцёнкаў». (артэфакт)
Белае дрэва было пасаджана Ісільдурам у Мінас Тырыце (які тады яшчэ называўся Мінас Анорам) на памяць аб сваім браце Анарыёне.
Так яно і расло, пакуль у 1636 годзе Трэцяй Эпохі не засохла падчас Вялікага Мора. Застаўся ад яго толькі невялікі расток, які ў 1640 годзе кароль Тарондар пасадзіў у Фантанным Двары Цытадэлі. Гэта дрэва расло да 2852 года. Яно засохла, новага растка не знайшлі. Дрэва не кранулі, яно так і прастаяла сухім да 3019 года.
25 чэрвеня 3019 года Трэцяй Эпохі Гэндальф прывёў Арагорна на гару Міндалуін, на камяністым схіле якога яны і знайшлі новы расток дрэва, якому было не болей за сем гадоў. Гэта дрэва было перасаджана на месца папярэдняга, дзе яно прыжылося ды заквітнела. Засохшы ствол старога не спалілі, але адправілі на пакой на вяршыню Рат-Дзінена.
Целаахоўнік кілера
Целаахоўнік кілера (The Hitman's Bodyguard) — амерыканскі камедыйны баявік рэжысёра Патрыка Х’юза з Гэры Олдманам у ролі беларускага дыктатара і ваеннага злачынцы Уладзіслава Дукавіча.
Сюжэт
Паводле сюжэту, спецагент Майкл Брус (Раян Рэйналдс) вымушаны аб’яднацца з кілерам Дарыюсам Кінкейдам (Сэмюэль Л. Джэксан), каб уратаваць кілера ад забойства беларускімі наймітамі і даць яму магчымасць сведчыць у судзе супраць дыктатара.
Факты
У беларускім пракаце Дукавіч ператварыўся з беларускага дыктатара ў баснійскага. Гэта было зроблена з ініцыятывы не Беларусі, а расійскага дыстрыб’ютара — Megogo Distribution. Таксама беларускі дыктатар стаў баснійскім у расійскім і ўкраінскім пракаце.
Крытыка
Большасць крытыкаў дае фільму сярэднія адзнакі. Паводле Rotten Tomatoes, фільм спадабаўся толькі 35 % крытыкаў, якія далі сярэднюю адзнаку ў 4,9 з 10 (таксама 49 балаў ад крытыкаў са 100 магчымых фільм мае на Metacritic ). Паводле брытанскай Times, фільм проста паўтарае формулу баевікоў 1980-х гадоў кшталту «Лятальнай зброі» ці «48 гадзінаў»; амерыканскі кажа пра «размыты тон» фільму, але брытанскі The Sun апісвае фільм — «тупы як баран, пякельна гучны, не настолькі добры, як ён сам лічыць, але ўсё роўна добры». 70 % шараговым гледачам, паводле Rotten Tomatoes, фільм спадабаўся.
У расійскіх СМІ на момант публікацыі выйшаў толькі адзін агляд фільму — «Российская газета», афіцыйнае СМІ ўраду Расіі, ацаніла фільм у 3,5 з 5 балаў, ня згадваючы пра нацыянальнасць Дукавіча.
Маладзечанскі павет
Маладзечанскі павет (Powiat mołodeczański) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на Беларусі ў 1927—1940 гадах. Цэнтр — горад Маладзечна. Створаны 1 красавіка 1927 года ў складзе Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі. Падзяляўся на 8 гмін: Гарадоцкую, Красненскую, Лебедзеўскую, Маладзечанскую, Радашковіцкую (усе вылучаны з Вілейскага павета), Беніцкую (з Ашмянскага), Палачанскую (з Валожынскага), Ракаўскую (са Стаўбцоўскага). З 4 снежня 1939 года ў Вілейскай вобласці БССР. 16 студзеня 1940 года скасаваны.
Насельніцтва
Насельніцтва гмін (1921)
Падомша
Падо́мша (, Подомша) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Дзмітровіцкага сельсавета.
Ёнас Авіжус
Ё́нас Аві́жус (Jonas Avyžius;, Ёнішкіскі раён, Літва — 7 ліпеня 1999, Вільнюс, Літва) — літоўскі пісьменнік. Народны пісьменнік Літвы (1986).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Працаваў журналістам. З 1948 года — прафесійны пісьменнік. Народны пісьменнік Літоўскай ССР (1986). У 1996 годзе быў выбраны членам Сойма, быў членам фракцыі Саюза Айчыны — Кансерватараў.
Творчасць
Аўтар кніг нарысаў «Першыя барозны» (1948), зборнікаў апавяданняў і аповесцяў «Спадчына» (1949), «Людзі і падзеі» (1954), «Буткус Мсцівец» (1957), «Чалавек застаецца чалавекам» (1960), раманаў «Шкляная гара» (1961), «Вёска на раздарожжы» (1964), «Час, калі пусцеюць сядзібы» (1970, Ленінская прэмія 1976), «Колеры хамелеона» (1976), «Дзягімай» (1981). Асноўныя тэмы — жыццё літоўскай вёскі, падзеі Вялікай Айчыннай вайны, маральна-этычныя праблемы сучаснасці.
Байкашкар
Байкашкар — сяло ў Аягозскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Байкашкарскай сельскай акругі. Код КАТА — 633449100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 932 чалавекі (466 мужчын і 466 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 628 чалавек (336 мужчын і 292 жанчыны).
Дэкалог (саўндтрэк)
Выпуск альбома
29 кастрычніка 2000 года альбом быў перавыдадзены лэйблам «Silva».
Уладзімір Мікалаевіч Гапонаў
Уладзімір Мікалаевіч Гапонаў (, Данецк) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1962 годзе. Працаваў у праектных арганізацыях у Петрапаўлаўску-Камчацкім, дзе запраектаваў клуб з залай на 400 месцаў, заводакіраўніцтва, помнік экіпажу падводнай лодкі Л-16. З 1972 года — кіраўнік групы архітэктараў, начальнік майстэрні ў Мінскпраекце.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1966 года. Член КПСС з 1971 года.
Пражывае ў г. Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): ПДП зон адпачынку на заходнім беразе Заслаўскага вадасховішча (1973), «Вяснянка» ў раёне Астрашыцкага Гарадка (1975).
Поўдзень
Поўдзень — адзін з чатырох асноўных бакоў свету, які паказвае ў напрамку паўднёвага полюсу. Абазначаецца літарамі Пд альбо S («south»).
На картах паўднёвы бок звычайна знаходзіцца ўнізе.
Іншымі асноўнымі бакамі свету з'яўляюцца захад, усход і поўнач.
NGC 6323
NGC 6323 (іншыя абазначэнні — UGC 10764, MCG 7-35-48, ZWG 225.71, PGC 59868) — галактыка ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Аруба
Аруба  — краіна на аднайменным востраве ў Карыбскім моры. З’яўляецца адной з складаных частак Каралеўства Нідэрланды, мае агульнае з Нідэрландамі грамадзянства. Плошча — 178,91 км². Насельніцтва (2010) — чалавек. Сталіца — горад Араньестад.
Гісторыя
Першымі насельнікамі Арубы былі індзейцы-аравакі з племені какетыя, якія прыбылі з тэрыторыі сучаснай Венесуэлы ў канцы 1 тысячагоддзя н. э. Яны жылі малымі сямейнымі групамі на ўзбярэжжы, займаліся ловам рыбы, вырошчвалі кукурузу і клубневыя культуры. На мове аравакаў orubo значыла «добра размешчаны».
У 1499 г. востраў был адкрыты іспанскай экспедыцыяй на чале Алонса дэ Ахеда. У 1513 г. іспанцы гвалтоўна перасялілі мясцовых індзейцаў на Эспаньёлу для працы на рудніках, але ў 1515 г. па каралеўскаму загаду ўцалелыя какетыя вярнуліся на радзіму, дзе заняліся развядзеннем буйной рагатай жывёлы. Яшчэ ў XIX ст. індзейцы складалі прыкладна траціну ад усіх жыхароў Арубы.
Сітуацыя рэзка змянілася ў 1826 г., калі на Арубе было знойдзена золата. Здабыча золата і гуана прыцягвала перасяленцаў з іншых Антыльскіх астравоў і Еўропы. У выніку неміласэрнай эксплуатацыі абмежаваных прыродных рэсурсаў на востраве зніклі лясы, вычарпаліся многія крыніцы пітной вады. Але запасы каштоўных выкапняў аказаліся малымі і да 1916 г. былі практычна вычарпаны.
У 1928—1929 гг. на Арубе быў пабудаваны нафтаперапрацоўчы завод. На ім працавала каля 8000 чал. Да 1970-ых гг. завод заставаўся адным з найбуйнейшых у свеце. Дзякуючы наяўнасці прамысловасці астравіцяне мелі высокі ўзровень жыцця адносна іншых краін Карыбскага мора. Ужо ў сяр. XX ст. амаль не засталося непісьменных. У пасляваенны перыяд пачаў развівацца турызм, які ў нашы дні складае аснову мясцовай эканомікі.
У 1956 г. Аруба ўвайшла ў склад Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў. Але ў 1971 г. на востраве разгарнуўся рух за незалежнасць. 1 студзеня 1986 г. Аруба выйшла са складу Нідэрландскіх Антылаў і набыла асобны аўтаномны статус. Меркавалася, што ў 1996 г. будзе абвешчана незалежнасць. Аднак на сходзе ў Гаазе ў 1994 г. пераход да поўнай самастойнасці быў адкладзены на няпэўны тэрмін.
Геаграфія і прырода
Аруба уваходзіць у групу Паўднёвых Падветраных Малых Антыльскіх астравоў. Знаходзіцца ў 27 км на поўнач ад узбярэжжа Венесуэлы. Выцягнута ў дажыню на прыкладна 30 км, у шырыню — на 8 км. Утворана каля 90 — 95 млн гадоў таму ў выніку вулканічнай актыўнасці. Частка паверхні сфарміравана пазнейшымі асадкавымі пародамі, пераважна вапнякамі. Найвышэйшая кропка — узгорак Джаманота (188 м). Узбярэжная зона славіцца сваімі пляжамі з белым пяском і спакойнай вадой. Частку ўзбярэжжа атачае каралавы рыф, за якім месціцца Іспанская лагуна. На заходнім узбярэжжы — 3 глыбокаводныя залівы, што выкарыстоўваюцца як марскія парты.
Клімат марскі трапічны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27 °C да 29 °C на працягу года. Сезон дажджоў цягнецца з кастрычніка па снежань, аднак агульная колькасць ападкаў вельмі малая, каля 200 мм у год. На востраве стала не хапае пітной вады. Для забеспячэння ёю насельніцтва выкарыстоўваюцца апрасняльныя ўстаноўкі.
Флора паўпустынная, шмат кактусаў, акацый, а таксама, і інш. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі, чарапахамі і амаль знішчаным мясцовым відам грымучых змей.
Палітыка
Аруба з'яўляецца часткай Каралеўства Нідэрландаў, аднак пры гэтым разглядаецца як самастойная дзяржава, якая захоўвае федэратыўную сувязь з Нідэрландамі і агульнае з імі грамадзянства. Абарона вострава і знешнія сувязі фактычна кантралююцца Нідэрландамі.
Главой выканаўчай улады з'яўляецца Каралева Нідэрландаў Беатрыкс, прадстаўленая на Арубе генерал-губернатарам (прызначаецца на шасцігадовы тэрмін па рэкамендацыі Кабінета Міністраў), і прэм'ер-міністр, які узначальвае Кабінет Міністраў (ад 7 да 9 міністраў, паўнамоцны міністр прадстаўляе інтарэсы Арубы ў Гаазе).
Заканадаўчая ўлада прастаўлена аднапалатным паламентам (Staten). У яго склад уваходзяць 21 прадстаўнік, выбраны тэрмінам на 4 гады. Грамадзяне карыстаюцца выбарчым правам з 18 гадоў. На выбарах 2009 г. амаль палову галасоў выбаршчыкаў атрымала Арубская Народная Партыя (Arubaanse Volkspartij).
Вярхоўным органам судовай улады з'яўляецца Сумесны Вярхоўны Суд, які прызначаецца манархам.
Дзейнічае Канстытуцыя 1985 г.
Культура
Насельнікі Арубы адносяць сябе да некалькіх дзясяткаў этнічных супольнасцяў, што вызначае значную стракатасць мясцовай культуры. Гэта выяўляецца ў святкаванні напамінкаў, характэрных для Нідэрландаў, Карыбскіх краін, Лацінскай Амерыкі і ЗША. Асабліва яркім мясцовым святам з'яўляецца зімовы карнавал, які суправаджаецца адначасова карыбскай, лацінаамерыканскай і галандскай музыкай, і скончваецца маляўнічым нядзельным гранд-парадам. У мінулым карнавалы прызначаліся да заканчэнння вялікага паста. Спаленне пудзіла мома сімвалізавала завяршэнне зімовага святочнага цыкла. Гэты звычай падтрымліваецца і ў нашы дні.
Традыцыйная кулінарыя складаецца са страў з кукурузы і бабовых, якія звычайна тушацца ў пячы і падаюцца з мясам (ялавічына, казляціна) або рыбай. Дзякуючы запазычванню іншаземных традыцый і зменамі ў ладзе жыцця большасць сучасных жыхароў Арубы аддае перавагу імпартным прадуктам: рысу, кураціне, гародніне. Пераважаюць італьянскія і кітайскія закусачныя. Аднак у кавярнях таксама можна паспрабаваць традыцыйныя пірагі пастэчы з сырам ці мясам і чорныя (па колеру) салодкія выпечкі.
Звычайна, кожны насельнік Арубы з дзяцінства ведае некалькі моў. Адной з афіцыйных моў з'яўляецца галандская. Шырока распаўсюджаныя англійская і іспанская мовы. Многія размаўляюць на партугальскай, французскай, кітайскай і інш. Французская мова выкладаецца ў школах і карыстаецца папулярнасцю з-за магчымасці працягваць адукацыю ў уплывовых універсітэтах Францыі і Бельгіі. Аднак галоўнай мовай лічыцца мяцовая крэольская мова пап'ямента. Яна выкладаецца ў школах і выкарыстоўваецца на дзяржаўным узроўні. З пашырэннем іміграцыі і ўплыву іншаземных культур, перш за ўсё амерыканскай, карыстанне пап'ямента набыло важнае значэнне для вылучэння культурных асаблівасцяў менавіта тубыльцаў самой Арубы.
Сістэма адукацыі ў агульных рысах нагадвае галандскую. На Арубе дзейнічае 68 школ, якія даюць пачатковую адукацыю, 12 школ — сярэднюю, 5 устаноў — вышэйшую адукацыю. Аднак да вышэйшай адукацыі адносяць таксама атрыманне прафесійных ведаў. Універсітэт Арубы рыхтуе спецыялістаў са званнямі бакалаўраў і магістраў у галінах права, фінансаў, эканомікі, а таксама кіравання турыстычнымі прадпрыемствамі. Акрамя таго, працуюць 2 медыцынскія школы, якія забяспечваюць выпускнікоў універсітэцкімі дыпломамі.
Установы адукацыі фінансуюцца дзяржавай, а іх якасць лічыцца адной з найвышэйшых у Карыбскім рэгіёне.
Сфатул Цэрый
Сфатул Цэрый (Sfatul Ţării — Савет краю, Савет краіны) — орган дзяржаўнай улады ў Бесарабіі. Створаны года. Абвясціў Малдаўскую Народную Рэспубліку (надалей, з 27 сакавіка (9 красавіка) 1918 года Малдаўская Дэмакратычная Рэспубліка) і прызнаў далучэнне Бесарабіі да Румыніі, пасля чаго спыніў сваё існаванне года.
Гісторыя
Сфатул Цэрый быў часткова сфармаваны на так званым Ваенна-малдаўскім з'ездзе. Адкрыццё адбылося года. Адкрыццё першага пасяджэння пасвянціў Гурые Гросу. Старшынёй быў эсэр І. К. Інкулец, віцэ-старшынёй — П. М. Халіпа; выканаўчы орган — Савет генеральных дырэктараў (Дырэктарат); выдавалася газета «Сфатул цэрый».
Сітуацыя, якая склалася, а таксама хваляванні ў вёсцы і курс Цэнтральнай рады УНР на незалежнасць прымусілі Сфатул Цэрый 2 (15) снежня 1917 года прыняць дэкларацыю, што абвяшчала ўтварэнне Малдаўскай Народнай Рэспублікі. Дэпутаты Сфатул Цэрый паінфармавалі афіцыйнай тэлеграмай урад у Петраградзе. Новая рэспубліка была прызнана Петраградскім Саветам і Саветам Народных Камісараў РСФСР.
20 снежня у Кішынёве і іншых гарадах былі пашыраны пракламацыі, што выкрывалі дзейнасць Сфатул Цэрый і абвінавачвалі яго ў продажы Бесарабіі Румыніі. Урад МНР адпрэчваў гэтыя вінавачанні. 21 снежня у «Бесарабскім жыцці» была апублікавана інфармацыя, што «сёлы Пагэнешць, Саратэ Рэзешць і Вайнешць аточаны румынскімі войскамі, якія страляюць па насельніцтве». Рэзалюцыі, што выказвалі пратэст супраць уводу румынскіх войскаў, апублікавалі многія грамадскія арганізацыі, улучаючы сялянскія з'езды Хоцінскага і Бельцкага паветаў, другі з'езд Румчерода і іншыя.
28 снежня 1917 года на пасяджэнні Сфатул Цэрый у Сялянскай фракцыі П. Ерхан паставіла на галасаванне пытанне пра патрэбу ўводу румынскіх войскаў «для змагання з анархіяй, аховы харчовых складоў, чыгунак і замежнай пазыкі». Гэта прапанова была прынята большасцю галасоў (38).
22 студзеня 1918 года міністр П. Ерхан інфармаваў Сфатул Цэрый, што Украінская Народная Рэспубліка абвясціла незалежнасць. На пасяджэнні ў ноч з 23 на 24 студзеня ва ўмовах дыслакацыі на тэрыторыі рэспублікі румынскіх войскаў Сфатул Цэрый абвясціў незалежнасць. У дэкларацыі пра незалежнасць абвяшчаліся дэмакратычныя правы і волі, роўнасць народаў, перадача зямлі сялянам і да т.п.
Кіраўнікі Сфатул Цэрый І. Інкулец і Д. Чугуряну распачалі некалькі падарожжаў у Ясы дзеля кансультацыі па пытанні аб'яднання Бесарабіі з Румыніяй з румынскім урадам, што знаходзіўся ў гэтым горадзе, бо Бухарэст быў акупаваны нямецкімі войскамі. У выніку перамоў быў распрацаваны план, паводле якога пытанне пра далучэнне павінна развязвацца Сфатул Цэрый, а не рэферэндумам, і пасля далучэння Бесарабія захавае статус правінцыйнай аўтаноміі, Сфатул Цэрый застанецца найвысокім органам улады і будзе абірацца ўсенародным галасаваннем.
З 13(2) студзеня па 27 сакавіка (9 красавіка) 1918 пяцёра дэпутатаў Сфатул Цэрый, якія выступалі супраць далучэння Бесарабіі да Румыніі былі расстраляныя на загад румынскага ваеннага камандавання. Многія дэпутаты, якія асцерагаліся падобнага лёсу, беглі з Бесарабіі. Пры спробе пераходу Днястра была таксама расстраляна Надзея Грынфельд — адна з дзвюх кабет-дэпутатаў.
27 сакавіка(9 красавіка) 1918 года на паседжанні Сфатул Цэрый быў пастаўлены пытанне пра аб'яднанне Бесарабію з Румыніяй. Была абвешчана Малдаўская Дэмакратычная Рэспубліка. Падчас галасавання будынак, дзе засядаў Сфатул Цэрый, быў аточаны румынскімі войскамі з кулямётамі, на самым галасаванні былі румынскія ваенныя ўлады. Галасаванне, насуперак пратэстам некаторых дэпутатаў, было адкрытым, а не таемным.
Прадстаўнікі нямецкай, балгарскай і гагаузскага меншасцей заявілі, што ў гэтым пытанні ўстрымліваюцца ад галасавання. Прадстаўнік сялянскай фракцыі У. Цыганко і прадстаўнік Рускай культурнай лігі А. Грэкулаў заявілі, што пытанне аб'яднання можна вырашыць толькі шляхам усенароднага рэферэндуму. Аднак да іх аргументаў не прыслухаліся, і было праведзена адкрытае пайменнае галасаванне. За далучэнне прагаласавалі 86 дэпутатаў, супраць — 3, устрымаліся — 36, адсутнічалі на пасяджэнні — 25.
У рэгіёне пачаліся масавыя страйкі і паўстанні.
У лістападзе пачалася падрыхтоўка да мірнай канферэнцыі ў Парыжы, на якой Румынія мела намер дамагчыся міжнароднага прызнання аб'яднання. Румынскі ўрад арганізавала скліканне Сфатул Цэрый дзеля прыняцця рашэнне пра безумоўнае аб'яднанне Бесарабіі з Румыніяй без якіх б там ні было ўмоў пра аўтаномію. Перад адкрыццём Сфатул Цэрый генеральны камісар Бесарабіі генерал Вайцяну запрасіў дэпутатаў і пераконваў іх адмовіцца ад аўтаноміі.
На паседжанні 25—26 лістапада 1918 года пры адсутнасці кворума 36-ю галасамі было прынята рашэнне пра безумоўнае далучэнне Бесарабіі да Румыніі, якое ліквідавала ўсё ўмовы акта ад 27 сакавіка 1918 года. Неўзабаве пасля прыняцця гэтага развязка Сфатул Цэрый спыніў сваё існаванне. Значная частка дэпутатаў выказала пратэст па гэтай нагодзе і нават скіравала мемарандум румынскаму ўраду з вымогамі аднавіць аўтаномію паводле акта ад 27 сакавіка, але іх прэтэнзіі не былі прыняты да ўвагі.
Наступныя 22 гады Бесарабія ўваходзіла ў склад Румыніі.
Нёман (значэнні)
Назву Нёман (Неман) маюць:
Беларускі добраахвотніцкі корпус
Беларускі добраахвотніцкі корпус (БДК; Білоруський добровольчий корпус) — аб’яднанне беларускіх добраахвотнікаў, якія ваююць супраць расійскай акупацыі ў шэрагах Узброеных сіл Украіны. Як і ўсе замежныя добраахвотніцкія фарміравання, БДК дэ-юрэ знаходзіцца пад юрысдыкцыяй Галоўнага ўпраўлення разведкі міністэрства абароны Украіны.
Аб стварэнні Беларускага добраахвотніцкага корпуса заявілі 25 снежня 2022 года добраахвотнікі Ігар Янкоў (пазыўны «Янкі»), Андрэй Трацэўскі (пазыўны «Бяссмяротны») і Радзіён Батулін («Гена»). Раней у тым жа годзе яны ўваходзілі ў склад палка Кастуся Каліноўскага.
Інстытут гісторыі НАНБ
Дзяржаўная навуковая ўстанова Інстытут гісторыі НАН Беларусі, да 1931 г. Інстытут гістарычных навук — арганізацыя Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі.
Інстытут гісторыі Беларускай акадэміія навук
26 лютага 1929 г. Прэзідыум Беларускай акадэміі навук пастанавіў з «комплексу гістарычных навук» стварыць Інстытут гісторыі з 1929 — 1930 гг. Меркавалася, што ў яго склад увойдуць кафедра гісторыі Беларусі з усімі камісіямі, кафедра гісторыі беларускага права з археаграфічнай камісіяй. Інстытут створаны 15 кастрычніка 1929 г. на базе кафедраў археалогіі, гісторыі Беларусі, гісторыі беларускага права, гістарычнай геаграфіі, этнаграфіі, усеагульнай гісторыі, камісій археаграфічнай, па вывучэнні гарадоў і гісторыі адукацыі. У сяр. 1930-х у складзе Інстытута меліся секцыі гісторыі народаў СССР і БССР па вывучэнні Заходняй Беларусі, гісторыі Захаду, археалогіі і этнаграфіі.
На працы Інстытута адбілася хваля рэпрэсій 1930-х. У снежні 1930 г. быў пазбаўлены звання акадэмік У. І. Пічэта, у лютым 1931 г. самагубствам скончыў жыццё першы дырэктар Інстытута У. М. Ігнатоўскі. Падвергліся рэпрэсіям супрацоўнікі Інстытута, акадэмікі П. В. Горын (Каляда), С. Ю. Матулайціс, Зм. Жылуновіч (Ц. Гартны), У. І. Пічэта, Е. І. Рыўлін, В. А. Сярбента, В. К. Шчарбакоў; член-карэспандэнт С. X. Агурскі і інш.
Інстытут гісторыі Акадэміі навук Беларускай ССР
У час Вялікай Айчыннай вайны частка супрацоўнікаў Інстытута знаходзіліся ў тыле. Частка супрацоўнікаў Інстытута ваявалі ў радах Чырвонай Арміі — Д. А. Дудкоў, А. І. Залескі, З. Ю. Капыскі, Я. І. Карнейчык, І. Ф. Лочмель (загінуў на фронце), падпольшчыкам быў навуковы сакратар інстытута М. С. Махнач (расстраляны немцамі ў 1944). Акупанты вывезлі інстытуцкія археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі, знікла картатэка ўліку помнікаў, археалагічная фотатэка, рукапісы неапублікаваных прац. У чэрвені 1944 г. было прынятае рашэнне пра аднаўленне дзейнасці Інстытута гісторыі.
У пасляваенныя гады працягвалася распрацоўка археалогіі Беларусі, гісторыі рабочага класа, аграрных адносін. Пашыралася тэматыка даследаванняў. Шмат увагі надавалася гісторыі стварэння БССР, сацыялістычнага будаўніцтва, пачалася распрацоўка гісторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. У 1950-я гады інстытут стаў каардынуючым цэнтрам у рэспубліцы па вывучэнні гісторыі Беларусі. У 1957 г. быў створаны сектар гісторыі Вялікай Айчыннай вайны і партызанскага руху ў Беларусі, у 1962 г. — сектар гісторыі Кастрычніцкай рэвалюцыі і сацыялістычнага будаўніцтва, у 1969 г. — сектар гісторыі камуністычнага будаўніцтва. З 1960 г. працуе навуковы савет па каардынацыі навуковых даследаванняў.
З кан. 1980-х актуалізавалася тэматыка даследаванняў. Створаны новыя аддзелы: археалогіі жалезнага веку, спецыяльных гістарычных навук, гісторыі нацыянальна-культурнага будаўніцтва. Адным з галоўных кірункаў навуковай дзейнасці інстытута стала распрацоўка гісторыі беларускага этнасу, больш шырока стала даследавацца палітычная гісторыя беларускага народа.
Кадры для інстытута рыхтуюцца праз аспірантуру — з 1975 г. працуе савет па абароне дысертацый на суісканне навуковай ступені доктара (кандыдата) гістарычных навук.
Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Абвяшчэнне суверэнітэту Рэспублікі Беларусь абумовіла істотныя зрухі ў развіцці гістарычнай навукі і паставіла перад імі новыя задачы. Выразна выявіліся недахопы ў гістарычнай навуцы: дырэктыўнае кіраўніцтва, абгрунтаванне і доказы тых ці іншых палажэнняў падборам асобных цытат і выказванняў, строгая рэгламентацыя з боку савецкіх партыйных органаў, ідэалагізацыя метадалагічных падыходаў.
Вынікі дзейнасці
У 1929—1941 гг. супрацоўнікамі інстытута было апублікавана 32 манаграфіі. Прыкметнай з’явай стала выданне абагульняючай працы «Гісторыя Беларускай ССР» (т. 1, 1954 г.; т. 2, 1961 г.). Значным вынікам дзейнасці Інстытута стала выданне ў пач. 1970-х 5-томнай «Гісторыі Беларускай ССР» (старшыня галоўнай рэдакцыйнай калегіі І. М. Ігнаценка). У 1985—1995 г. Інстытутам выдадзена больш за 80 манаграфічных прац.
Інстытут удзельнічае ў распрацоўцы рэспубліканскіх і рэгіянальных навуковых праектаў; валодае ўстойлівымі міжнароднымі сувязямі. Усталяваны доўгачасовыя кантакты з навуковымі цэнтрамі Расіі, Польшчы, Літвы і інш. дзяржаў. Нараўне з азнаямленчымі паездкамі і ўдзелам у навуковых форумах, выкарыстоўваюцца такія формы, як сумесная уніфікатарская дзейнасць, камандзіроўкі і стажыроўкі спецыялістаў, чытанне лекцый, абмен літаратурай, сумесная распрацоўка навуковых праграм і праектаў.
Супрацоўнікі
У Інстытуце працавалі: акадэмікі П. В. Горын (Каляда), Зм. Ф. Жылуновіч (Цішка Гартны), І. М. Ігнаценка, У. М. Ігнатоўскі, І. С. Краўчанка, С. Ю. Матулайціс, М. М. Нікольскі, У. М. Перцаў, Е. І. Рыўлін, В. А. Сярбента, В. К. Шчарбакоў, А. М. Ясінскі, М. П. Касцюк; члены-карэспандэнты С. X. Агурскі, Н. В. Каменская, П. Ц. Петрыкаў, К. І. Шабуня. Шэраг дактароў навук (напрыклад, П. Р. Казлоўскі).
Сеналес
Насельніцтва складае 1398 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 7 чал./км². Займае плошчу 211 км². Паштовы індэкс — 39020. Тэлефонны код — 0473.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Чорны квадрат
«Чорны квадрат» (1915) — самая вядомая карціна Казіміра Малевіча.
Карціна прадстаўляе сабой палатно памерам 79,5 на 79,5 сантыметраў. На ім намаляваны чорны квадрат на белым фоне.
Гісторыя карціны
Карціна была напісана Малевічам улетку і ўвосень 1915 года. Па сцвярджэнні мастака, ён пісаў яе некалькі месяцаў.
Карціна была выстаўлена на апошняй футурыстычнай выставе «0.10», якая адкрылася ў Пецярбургу 19 снежня 1915 года. Сярод трыццаці дзевяці карцін, выстаўленых Малевічам на самым бачным месцы, у так званым «чырвоным куце», дзе звычайна вешаюць абразы, вісеў «Чорны квадрат».
Пасля Малевіч напісаў некалькі копій «Чорнага квадрата» (паводле некаторых звестак, сем). Пэўна вядома, што ў перыяд з 1915 да пачатку 1930-х гадоў Малевіч стварыў чатыры варыянты «Чорнага Квадрата», якія адрозніваюцца малюнкам, фактурай і колерам. Адзін з «Квадратаў», хоць і датаваны аўтарам 1913-м годам, прынята адносіць да мяжы 1920-х—1930-х гадоў. Ім былі таксама напісаны карціны «Чырвоны квадрат» (у двух асобніках) і «Белы квадрат» («Супрэматычная кампазіцыя» — «Белае на белым») — адзін.
«Квадрат» сыграў сваю ролю ў афармленні пахавання Малевіча ў 1935 годзе. Падчас пахавання на адкрытай платформе грузавіка з малюнкам чорнага квадрата на капоце быў усталяваны супрэматычны саркафаг, а над магілай (блізу вёскі Нямчынаўкі) быў пастаўлены драўляны куб з малюнкам чорнага квадрата. Неўзабаве магіла была знішчана.
Гісторыя напісання карціны з «Квадратам»
Па сцвярджэнні самога мастака, «Квадрат» займаў цэнтральнае месца ў яго творчасці. «Я доўгі час не мог ні есці, ні спаць» — казаў Малевіч, — «і сам не разумеў, што такое зрабіў».
Існуе версія, што на з’яўленне «Квадрата» паўплывала смерць ад тыфу адзінага сына Малевіча, Анатоля, у кастрычніку 1915 года.
Іншая версія складаецца ў тым, што карціна была напісана пазней, да выстаўкі — паколькі велізарную залу трэба было чымсьці запоўніць. Гэта інтэрпрэтацыя заснавана на лісце Малевічу аднаго з арганізатараў выстаўкі:
Непасрэдная рэакцыя крытыкі
«Правая» мастацкая крытыка ўспрыняла «Чорны квадрат» як антыхрысціянскі жэст. Найбуйнейшы на той момант мастацкі крытык, заснавальнік аб’яднання «Свет Мастацтва» Аляксандр Бенуа напісаў адразу пасля выстаўкі:
Інтэрпрэтацыі аўтара
Сам Казімір Малевіч у сваіх лекцыях аб мастацтве зваў «Квадрат» «Царскім Немаўлём», тым самым збліжаючы «Квадрат» з малюнкам Хрыста.
У віцебскі перыяд творчасці інтэрпрэтацыя «Квадрата» змянілася. У лістку УНАВМА № 1, які выйшаў у Віцебску 20 лістапада 1920 года, гаварылася:
Пазнейшыя інтэрпрэтацыі «Квадрата»
У наступны час некаторыя даследчыкі звязвалі «Квадрат» з яўрэйскімі матывамі ў творчасці Малевіча.
Леанід Каціс у працы «Ідэалогія віцебскага Уновісу, Іерусалімскі Храм і Талмуд» узводзіць «Чорны квадрат» да тфілін:
Той жа аўтар фіксуе факт нашэння «чорных квадратаў» некаторымі ўдзельнікамі супрэматысцкага руху.
«Квадрат» часам супрацьпастаўляюць т. зв. «беламу цмоку», чыстаму лісту без малюнка, што меў сімвалічнае значэнне ў даасізме.
«Чорны квадрат» у літаратуры
Віктар Пялевін у сваім рамане «Святая Кніга Пярэваратня» піша ад асобы галоўнай гераіні:
Апошнія экспазіцыі
У 2005 годзе на выставе графікі сучасных мастакоў з краін Цэнтральнай Еўропы «Сэнс жыцця — сэнс мастацтва» (у Расіі была прадстаўлена ў Траццякоўскай галерэі з 8 лістапада — 4 снежня) экспанаваўся малюнак славенскай арт-групы «IRWIN» — «Тры абразы», дзе чорны квадрат Малевіча вісіць у чырвоным куце. Той жа чорны квадрат з’яўляецца ў малюнках Эрыка Булатава і Леаніда Сокава.
Цікавыя факты
Ёсць меркаванне, што Казімір Малевіч усяго толькі запазычыў захапленне аскетычнымі элементамі японскай культуры (гл. ілюстрацыю), а потым проста адаптаваў (партаваў) яго прапаганду для савецкай культуры.
Вяртанне караля
Вяртанне караля — трэцяя частка трылогіі «Уладар Пярсцёнкаў».
Сюжэт
« НАЗАД... Гэндальф і Піпін прыязджаюць у Мінас Тырыт — сталіцу Гондара. Піпін становіцца ахоўнікам Белай Вежы пад кіраўніцтвам Дэнетара. Дэнетар не хоча прасіць дапамогі ў Тэадэна, бо з ім верагодна пойдзе і Арагорн — законны правіцель Гондара, але Гэндальф супраць яго волі вызывае праз сігнальныя вагні Рохан. Тэадэн збірае свае арміі, а Арагорн, Легалас і Гімлі ідуць праз шляхі мёртвых - праз горы, дзе жывуць мёртвыя абяццаўшыя мінуламу каралю Гондара прыйсці ў патрэбны час на дапамогу, але не здзейсніўшыя сваё абяццане. Яны ідуць за Арагорнам у надзеі на тое, што ён іх вызваліць з гэтага свету. Яны захопліваюць порт, забраны піратамі, і збіраюць з гэтых зямель Гондарскую армію. У гэты час на Пеленорскім полі пачынаецца бітва за Мінас Тырыт. Пры трагічных абставінах памірае Дэнетар. Фараміра раняць стрэламі. Армія Рохана прыходзіць у момант: Тэадэн рухае свае войскі наперад, але тут прыходзяць Харадрымы з мумакіламі. Усе губляюць надзею. Але ў гэты час прыплываюць караблі піратаў: усе чакаюць папаўнення армій Мордара, але ўзамен адтуль выходзіць Арагорн з новымі Гондарцамі. Эовін (не без дапамогі Мэры) забівае галоўнага Назгула Караля-чараўніка. Бітва выйграна. У Мінас Тырыце збіраюць сход, аб нападзенні на Чорныя вароты, каб звярнуць на сябе ўвагу Саўрана, і даць шанц Фрода дайсці да Арадруіна. Сэм пранікае ў Кірыт Унгал за Фрода, якога туды нясуць оркі. Там оркі не падзялілі рэчы Фрода, і такім чынам практычна ўсіх пазабівалі. Цяжкім чынам Сэм адбівае Фрода, які як высветлілася быў жывы. Яны працягваюць сваё падарожжа ў кірунку Арадруіна. Ім даводзіцца пераапранцца ў адзёжу оркаў, каб іх не спаймалі. У адным месцы ім даводзіцца прайсці некаторы шлях круком разам з адным атрадам оркаў. Ім шанцавала выбіцца са строя. Пярсцёнак станавіўся ўсё цяжэй і цяжэй, і ў хуткім часе Фрода не можа ісці сам. Сэм яму дапамагае, і вось яны ўжо амаль дабраліся да вогненнай шчыліны. Там яны сустракаюць Горлума! Горлум стараецца адабраць у іх Пярсцёнак. У гэты час ля Чорных варотаў пачынаецца апошняя бітва за Міжзем’е. Шанцаў на перамогу даволі мала. Супраць застаўшыхся Назгулаў б'юцца Арлы (галоўны з іх Гваіхір)... Горлум нападае на Фрода, і Фрода апранае Пярсцёнак. Саўран тут жа пасылае сваіх слугаў да гары. Горлум адкусвае палец з Пярсцёнкам, і ад радасці таго, чаго ён чакаў ужо каля васьмідзесяці гадоў ён падае з абрыва прама ў лаву! Пярсцёнак знішчаны! Барад-дур — замак Саўрана разбураецца, усе арміі Мордара разбягаюцца... На Кармаленскім полі адзначаюць перамогу. Гэндальф з арламі выратоўвае хобітаў з вывяргаючагася вулкана, якія цяпер сталі героямі Міжзем'я. Арагорна карануюць каралём Гондара, і з цягам часу Фрода, Сэм, Мэры і Піпін вяртаюцца дадому ў Шыр. Як высветлілася, Сарумана Белага выпусцілі з Ізенгарда, і ён цяпер стаў наводзіць свае парадкі ў краіне хобітаў! Але не дарэмна чацвёрка вядомых па ўсяму Міжзем'ю хобітаў прайшла папярэднія выпрабаванні. Яны з лёгкасцю справіліся. Сарумана забівае яго асабісты слуга Грыма (які раней быў слугой Тэадэна). Такім чынам у Шыры ўсталёўваецца мір, і ў хуткім часе Фрода з Більба паплылі за мора з Шэрай гавані ў Валінар.
Поўны сюжэт кнігі можна паглядзець тут...
Станіслаў Касцялкоўскі
Станіслаў Касцялкоўскі (нар . 24 кастрычніка 1881 у Гродне, памёр 2 верасня 1960 г. у Пітсфард-Холе каля Нортгемптана) — польскі гісторык, даследчык гісторыі Літвы, прафесар Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя.
Сям'я
Нарадзіўся ў Гродне, у доме № 5 па вуліцы Дамініканскай (тады Саборнай). Яго бацька, Юзаф Касцялкоўскі, нашчадак разгалінаванага роду Касцялкоўскіх, альбо Зындрам-Касцялкоўскіх, з вількамірскай шляхты. Атрымаў адукацыю лекара і працаваў у Кейданах. Пад час паўстання 1863-64 гг. быў начальнікам Панявежскага павета. Удзельнічаў у паходзе Зыгмунта Серакоўскага. Пазней быў камісарам Ковенскага ваяводства. Пасля паразы пад Біржамі быў схоплены царскімі ўладамі і зняволены ў Вільні, пазней сасланы ў Омск. Як чалавек актыўны і шляхетны, Юзаф Касцялкоўскі на выгнанні займаўся лекарскай справай і дабрачыннасцю сярод выгнанцаў. Для інвалідаў, няздольных да працы, ён заклаў прытулак. Паводле рапарта мясцовага жандара, ён займаўся нелегальнай дзейнасцю, стаў на чале омскай арганізацыі, якая рыхтавала разам з іншымі асяродкамі выгнанцаў агульнае паўстанне ў Сібіры. Пасля першай амністыі пераехаў у Пензенскую губерню, а потым у Апочна Радамскай губерні. Напрыканцы жыцця прыехаў у Гродна і тут памёр 7 студзеня 1895 года.
Жонкай Юзафа Касцялкоўскага была Людвіка Эйсымантоўна (сястра другой жонкі Якуба Гейштара) з вельмі разгалінаванага ў Літве роду Эйсмантаў.
Адукацыя
Скончыў Гродзенскую гімназію ў 1900 годзе з залатым медалём, хаця ледзь нe быў выключаны з апошняга класа з-за выкладчыка гісторыі Яўстаха Арлоўскага, які данёс дырэктару, што выпускнік у кнігарні размаўляе на забароненай польскай мове. На рубяжы стагоддзяў у Гродне дзейнічаў самаадукацыйны гурток. Яго сходы адбываліся ў доме Фердынанда Матушэўскага, тут жа існавала канспіратыўная бібліятэка. Да гуртка ў розныя часы належалі Францішак Гадлеўскі, Казімір Гедройць, Станіслаў Касцялкоўскі.
З 1900 вывучаў польскую гісторыю і літаратуру, год у Імператарскім Варшаўскім універсітэце, а потым у Ягелонскім універсітэце. У 1905 абараніў доктарскую дысертацыю пад назвай Палітычная роля Антонія Тызенгаўза (пад кіраўніцтвам прафесара У. Закшэўскага). Затым ён адправіўся ў Рым у якасці стыпендыята Акадэміі ўменняў.
Праца настаўнікам у Вільні
У 1906 пасяліўся ў Вільні, працаваў настаўнікам польскай мовы ў расійскіх урадавых гімназіях. У 1915, падчас нямецкай акупацыі, стаў сябрам тайнага Адукацыйнага камітэту, пачаўшы арганізацыю польскай адукацыі, як сярэдняй, так і вышэйшай. Па яго ініцыятыве ў верасні 1915 пачалі дзейнічаць дзве сярэднія школы: мужчынская, пазней Гімназія ім. Зыгмунта Аўгуста і жаночая гімназія, пазней названая ў гонар пісьменніцы Элізы Ажэшка, з якой сябравала сям'я Касцялкоўскіх. Станіслаў Касцялкоўскі пэўны час кіраваў абедзвюма школамі, выкладаў у іх гісторыю і польскую літаратуру.
Праца ў Таварыстве сяброў навук
Галоўнай жа арганізацыяй, якой ён аддаваў усе свае сілы і здольнасці ад пачатку яе ўтварэння ў 1907 да 1941 гг. было Таварыства сяброў навук. Гэтая інстытуцыя ў першай палове ХХ ст. адыгрывала найважнейшую ролю (пасля Віленскага універсітэта) у галіне арганізацыі навукі, выдавецкай справе, збіранні бібліятэчна-музейных фондаў. Віленскае Таварыства сяброў навукі выдала (з 1907 па 1939 г.) некалькі дзесяткаў тамоў даследчых прац («Рочнікі», «Атэнэўм Віленьске», «Матэрыялы і працы»), сабрала бібліятэку каля 140 000 тамоў, у якой знаходзіліся бясцэнныя кніжныя скарбы, рукапісы; ім былі створаны музеі (прыроды і археалогіі), а таксама галерэя прыгожага мастацтва (карцін і скульптур). Без перабольшвання можна сказаць, што ўся гэтая праца праводзілася па ініцыятыве і пры непасрэдным удзеле Касцялкоўскага. Увайшоў ва ўправу Таварыства адразу ў 1907 г. Пасля смерці прафесара Марыяна Здзяхоўскага (1861–1939) стаў яго фармальным старшынёй.