cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
Агульнае наступленне саюзных войскаў
14 верасня 1918 года раніцай пачалася магутная артылерыйская падрыхтоўка, аднак, нягледзячы на магутны агонь, знішчыць інжынерныя абарончыя збудаванні балгараў не ўдалося. Пасля таго як артылерыя выпусціла вялікую колькасць снарадаў па балгарскіх пазіцыях, у наступленне перайшлі саюзныя войскі. Раніцай 15 верасня дзве французскія і адна сербская дывізіі атакавалі пазіцыі 2-й і 3-й балгарскіх дывізій на вышынях Ветранік і Дабраполле. Да вечара гэтага ж дня пасля жорсткіх баёў, фронт балгарскай арміі быў прарваны на ўчастку 15 км. Балгарскія войскі страцілі да 3 000 палоннымі і 50 гармат. Пасля гэтага для развіцця поспеху ў бой былі ўведзеныя пяць сербскіх дывізій. Затым паміж балгарскімі і сербскімі войскамі завязаліся разлютаваныя баі за шэраг вышынь, якія ўдалося захапіць сербскай арміі.
Французска-грэцкія войскі захапілі пазіцыі балгараў каля масіва Дзэна. Пасля гэтых першапачатковых поспехаў сербскім войскам удалося адкінуць балгараў за рэкі Вардар і Струма. У выніку гэтага шлях у даліну Вардара саюзным войскам быў адкрыты. Французскія часткі, якія дзейнічалі супраць частак 11-й нямецкай арміі, таксама мелі поспех. Толькі ў раёне возера Дойран балгарскія войскі пад камандаваннем генерала Вазава ўстойліва абараняліся. Аднак да 18 верасня разрыў фронту балгарскіх войскаў дасягнуў шырыні 25 км і глыбіні 15 км. Гэта дало магчымасць саюзнаму камандаванню арганізаваць пераслед адыходзячых балгарскіх войскаў авіяцыяй і кавалерыяй. Саюзныя войскі выйшлі ў даліну Вардара і Струмы. У наступленні актыўна ўдзельнічалі авіяцыя і кавалерыя саюзных войскаў.
Наступленне саюзных войскаў працягвалася. 19 верасня серба-французскія войскі фарсіравалі раку Чэрну, пасля чаго сербскім часткам атрымалася адкінуць 11-ю армію да Прылепа. Да 20 верасня прарыў быў пашыраны да 45 км па фронце і на 40 км у глыбіню. Разумеючы гаротнае становішча балгарскай арміі, германскае камандаванне прыняло рашэнне накіраваць у Сербію свае войскі, спадзеючыся спыніць саюзнае наступленне ў раёне Ніша. 21 верасня серба-франка-грэцкія войскі дасягнулі ракі Вардар захапіўшы горад Крывалак. Такім чынам 11-я армія апынулася адрэзаная ад іншых балгарскіх частак. . Да 22 верасня фронт наступлення дасягае 150 км. 23 верасня саюзнае камандаванне ўводзіць у бой кавалерыйскую групу, якая атрымала задачу авалодаць Скоп’е і арганізаваць рэйд па тылах 11-й германскай арміі. Да 24 верасня саюзныя войскі прайшлі зону сярэдняга цячэння Вардара і Чэрны, працягваючы энергічнае наступленне з мэтай канчатковага акружэння 11-й арміі.
26 верасня сербскія злучэнні занялі Вялес, англійскія войскі перайшоўшы дзяржаўную мяжу ўварваліся на тэрыторыю Балгарыі і захапілі Струміцу, пагражаючы наступленнем на Сафію. У гэты ж час італьянская дывізія ўвайшла ў Крушэва. Балгарскія арміі адступалі на ўсім працягу лініі фронту. Балгарскія падраздзялення пакідалі тысячы параненых, артылерыю, абозы і іншыя запасы і маёмасць. Фронт балгарскай арміі быў глыбока рассечан, 11-я армія апынулася ў катастрафічным становішчы. У Вялеса на працягу 26 верасня ішлі разлютаваныя баі паміж франка-сербскімі і балгарскімі войскамі. Гэта магло даць час 11-й германскай арміі лёгка выйсці з-пад удару і ў поўным парадку і адступіць. Аднак спадзеючыся ўтрымаць займаныя пазіцыі і мяркуючы, што астатнія балгарскія войскі ўжо спынілі адступленне, камандаванне 11-й арміі прымае рашэнне ўтрымліваць пазіцыі. Такім чынам камандаванне 11-й арміі давала магчымасць саюзным войскам завяршыць акружэнне.
29 верасня сербы ўзялі Ішціп, у гэты ж дзень французскія падпадзяленні фактычна завяршылі акружэнне 11-й арміі. Сербы маглі працягваць наступленне ў раён Струмы, а таксама маглі цясніць адыходзячую 2-ю балгарскую армію. Часткі французскіх і італьянскіх войскаў былі спыненыя балгарамі на рацэ Вяліке. Таксама фактычна прыпыніла свой рух 3-я грэцкая пяхотная дывізія. У гэты ж дзень было складзена перамір’е паміж Балгарыяй і Антантай. Часткі 11-й арміі працягвалі змагацца і 30 верасня паколькі не ведалі аб заключэнні перамір’я. Аднак пасля таго як балгарскім войскам паведамілі аб спыненні баявых дзеянняў, падраздзяленні 11-й арміі склалі зброю. Надыходзячымі войскамі было захоплена каля 500 гармат, 10 000 коней, велізарная колькасць розных запасаў.
Капітуляцыя Балгарыі
У балгарскай арміі пачаліся бунты, урад краіны паспрабаваў сілай супакоіць паўстаўшыя падраздзяленні, аднак да 28 верасня ужо 30 000 салдат балгарскай арміі адмаўляліся ваяваць. 217-я нямецкая пяхотная дывізія, перакінутая з Расіі ў Балгарыю, артылерыйскім і кулямётным агнём змагла спыніць паўстаўшых балгарскіх салдат на подступах да Сафіі. Улічваючы катастрафічнае становішча, урад Балгарыі спяшаўся з заключэннем перамір’я. 29 верасня 1918 года балгарская дэлегацыя (Іван Лукаў, Андрэй Ляпчаў і Сімяон Радзеў) заключыла перамір’е з камандуючым войскамі Антанты на Салоніцкім фронце генералам Луі д’Эсперэ.
Завяршэнне баявых дзеянняў на Балканах
У выніку выхаду Балгарыі з вайны саюзныя войскі занялі тэрыторыю Балгарыі і пагражалі германскім часткам у Румыніі. Таксама саюзныя войскі маглі ўварвацца ў межы Аўстра-Венгрыі.
Сербскія войскі, працягваючы вызваленне тэрыторыі сваёй краіны, 12 кастрычніка занялі Ніш. 1 лістапада сербскія падраздзяленні трыумфальна ўвайшлі ў Бялград.
Акрамя гэтага, саюзныя войскі былі накіраваныя ў Румынію (дзве французскія і адна англійская дывізіі). Французскія кавалерыйскія злучэнні фарсіравалі Дунай і занялі пазіцыі каля Рушука і Свіштаўа. Паколькі Румынія была выведзена з вайны, яна падпісала Бухарэсцкі мірны дагавор з Цэнтральнымі дзяржавамі і была акупаваная. Аднак з уступленнем на яе тэрыторыю войскаў Антанты 10 лістапада ўрад, які размяшчаўся на той момант у Ясах, абвясціў мабілізацыю і зноў ўступіў у Першую сусветную вайну, абвясціўшы вайну Германіі. Акрамя гэтага, саюзныя войскі таксама павялі наступленне і ў напрамку турэцкай мяжы, стварыўшы пагрозу Стамбулу. Аднак ужо 11 лістапада 1918 года пасля капітуляцыі ўсіх сваіх саюзнікаў па Цэнтральнаму блоку Германія таксама заключыла перамір’е з краінамі Антанты. Першая сусветная вайна завяршылася.
Вынікі Першай сусветнай вайны на Балканах
Першая сусветная вайна на Балканах мела важнае значэнне для ўсіх краін рэгіёну.
Аўстра-Венгрыя
Ва ўмовах наступу саюзных войскаў на Балканах і распачатага наступлення італьянскага войска на Італьянскім фронце, кіраўнікі Аўстра-Венгрыі разумелі ўсю бесперспектыўнасць працягу вайны. 2 кастрычніка Каронны савет Аўстра-Венгрыі прыняў рашэнне аб прыняцці «чатырнаццаці пунктаў» Вільсана, аб рэформе дзяржаўнага ладу і аб прадастаўленні паўднёвым славянам аўтаноміі. Аднак краіны Антанты ў стварыўшыхся спрыяльных умовах адмовіліся ад перамоў з аўстра-венгерскім бокам і запатрабавалі неадкладнага вываду аўстра-венгерскіх войскаў з усіх акупаваных імі тэрыторый.
У гэтых умовах пачалася рэвалюцыя і распад краіны. Палітычныя партыі паўднёвых славян Аўстра-Венгрыі, якія раней высоўвалі патрабаванні аўтаноміі ў складзе Габсбургскай імперыі, сталі заяўляць пра больш радыкальныя ідэі. На славянскіх тэрыторыях сталі ўзнікаць народныя камітэты і саветы. 5 кастрычніка ў Заграбе было ўтворана Народнае веча славенцаў, харватаў і сербаў. 16 кастрычніка імператар Аўстра-Венгрыі Карл I выдаў указ аб федэралізацыі Цыслейтаніі. Аднак гэта ўжо не магло выратаваць краіну ад распаду. 29 кастрычніка Народнае веча ў Заграбе абвясціла аб стварэнні Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў. У гэтых умовах 27 кастрычніка Аўстра-Венгрыя звярнулася да краін Антанты з прапановай аб заключэнні сепаратнага міру. 29 кастрычніка аўстрыйцы пагадзіліся на заключэнне міру на любых умовах. Гэтыя падзеі з’явіліся апошнім штуршком, якія прывялі да развалу Чацвяртнога саюзу. 3 лістапада 1918 года Аўстра-Венгрыя капітулявала.
Албанія
Нягледзячы на тое што з пачаткам Першай сусветнай вайны Албанія абвясціла нейтралітэт, яшчэ ў 1914 годзе на тэрыторыю краіны ўвайшлі грэцкія войскі. Напачатку 1915 года на тэрыторыю Албаніі ўвайшлі сербскія і чарнагорскія войскі. Пасля ўтварэння Салоніцкага фронту ў Албаніі высадзіліся італьянскія войскі. Ва ўсходнія раёны краіны ўступілі балгарскія часткі. Увосень 1916 года французскія і італьянскія войскі выцеснілі з паўднёвай Албаніі грэцкія акупацыйныя падраздзяленні, якія падтрымвалі караля Канстанціна і збольшага былі наладжаны па-прагерманску. Пасля гэтага лінія фронту паміж італьянскімі дывізіямі і аўстра-венгерскімі войскамі (якія ўступілі ў Албанію пасля заваявання Чарнагорыі) праходзіла па лініі Влёра—Берат—Паградзец. У красавіку 1915 года краіны Антанты і Італія падпісалі сакрэтную дамову, якая ліквідавала незалежнасць Албаніі. Па гэтай дамове пасля вайны планаваўся падзел Албаніі. Над цэнтральнай часткай краіны павінен быў быць усталяваны італьянскі пратэктарат, паўночныя раёны павінны былі ўвайсці ў склад Сербіі і Чарнагорыі, а паўднёвыя раёны ў склад Грэцыі. Пасля сканчэння вайны албанскі народ пачаў змаганне з замежнымі акупацыйнымі войскамі. У 1920 годзе незалежнасць краіны была адноўлена, а ў 1922 годзе італьянскія і югаслаўскія войскі былі змушаны пакінуць тэрыторыю Албаніі.
Балгарыя
Наступленне саюзнікаў восенню 1918 года на Салоніцкім фронце мела вельмі важныя стратэгічныя і палітычныя наступствы. Яны прывялі да выхаду з вайны Балгарыі і ў значнай ступені спрыялі наступнай капітуляцыі Турцыі. Балгарскі цар збег з краіны. Заключыўшы перамір'е з краінамі Антанты, Балгарыя першай з краін Цэнтральнага блока выйшла з вайны.
Грэцыя
Грэцыя ўступіла ў вайну ў 1917 годзе. Знаходзячыся ў лагеры пераможцаў, краіна атрымала значныя тэрытарыяльныя прырашчэнні. Тэрыторыя Грэцыі пацярпела ад баявых дзеянняў. Фактычна вайсковыя дзеянні на тэрыторыі Грэцыі, нягледзячы на абвешчаны нейтралітэт, пачаліся яшчэ ў 1916 годзе, калі з дазволу грэцкага ўрада балгарскія войскі занялі шэраг тэрыторый у Грэцыі. Аднак, асцерагаючыся прагерманскіх настрояў сярод грэцкага кіраўніцтва, Антанта правяла шэраг акцый, скіраваных на тое, каб Грэцыя ўступіла ў вайну на яе боку. Пасля чаго Грэцыя абвясціла вайну Цэнтральным дзяржавам.
Грэцкі ўрад разлічваў пасля войны значна пашырыць тэрыторыю краіны. Яшчэ 19 верасня 1918 года грэцкі пасол у Вялікабрытаніі заявіў пра тое, што Грэцыя плануе пасля войны ўключыць у свой склад Македонію, Паўночны Эпір, Дадэканес і Усходнюю Фракію. Апроч гэтага грэцкае кіраўніцтва прэтэндавала і на шэраг тэрыторый Асманскай імперыі. Планавалася, што пасля паражэння Турцыі ў вайне, тэрыторыі Атаманскай імперыі ў Малой Азіі, дзе большасць насельніцтва складаюць грэкі увойдуць у склад Грэцыі.
Аднак краіны Антанты халаднавата ставіліся да такіх ініцыятыў. Францыя, лічачы, што падзел Асманскай імперыі павінен ажыццяўляцца на канферэнцыі Вялікіх дзяржаў, пярэчыла грэцкім ініцыятывам. У сваю чаргу Італія, у якой былі напружаныя адносіны з Грэцыяй з-за Дадэканеса і Албаніі, падтрымлівала Францыю і ўсяляк выступала супраць перадачы якіх-небудзь тэрыторый Албаніі ў склад Грэцыі. Прэм’ер-міністр Венізелас 8 кастрычніка 1918 года даў гарантыі саюзнікам, што Грэцыя гатова працягваць вайну і супраць Асманскай імперыі да пераможнага канца. Такім чынам грэцкія войскі маглі з’явіцца ў Стамбуле і ў гэтай сітуацыі грэцкае кіраўніцтва магло прэтэндаваць і на Канстанцінопаль. Аднак 30 кастрычніка 1918 года Турцыя падпісала перамір’е з краінамі Антанты і выйшла з вайны. Грэцкія планы па захопе сталіцы Атаманскай імперыі абваліліся. Грэцкія войскі акупавалі Ізмір. Пасля завяршэнні баявых дзеянняў да Грэцыі адышлі Заходняя і Усходняя Фракія.
Пасля перамогі ў вайне з Турцыяй быў складзена Сеўрская мірная дамова. У Грэцыі набірала папулярнасць ідэя стварэння Вялікай Грэцыі. Імкненні грэцкага ўрада да энозісу спачатку прынесла вынікі. Аднак неўзабаве гэта прывяло да пачатку грэка-турэцкай вайны, у якой Грэцыя пацярпела паражэнне. Пасля чаго была перагледжаная Сеўрская мірная дамова і складзена Лазанская мірная дамова. Усходняя Фракія, Ізмір і шэраг іншых тэрыторый былі вернутыя ў склад Турцыі. У выніку стварыць Вялікую Грэцыю, захапіць Стамбул і зону праліваў грэцкаму кіраўніцтву не атрымалася. Пасля падпісання мірнай дамовы паміж Грэцыяй і Турцыяй адбыўся абмен насельніцтвам.
Румынія
Пасля вываду з вайны Расіі румынскі ўрад прыняў рашэнне таксама падпісаць мірную дамову з Цэнтральнымі дзяржавамі. Умовы дамовы былі цяжкімі для Румыніі. 7 мая у Бухарэсце была падпісаная мірная дамова. Румынія пазбаўлялася на карысць пераможцаў стратэгічна важных памежных абласцей, багатых лесам і нафтаю. Паўднёвая Дабруджа перадавалася Балгарыі. Над Паўночнай Дабруджай, якая з’яўлялася прадметам спрэчак паміж Турцыяй і Балгарыяй, усталёўвалася супольнае кіраванне дзяржаў Чацвярнога саюзу. Таксама Румынія абавязвалася прапускаць праз сваю тэрыторыю ўсе войскі Цэнтральных дзяржаў.
Аднак пасля прарыву фронту балгарскай арміі, 10 лістапада 1918 года Румынія абвясціла мабілізацыю і зноў уступіла на вайну на боку Антанты. Гэта прынесла значныя выгоды Румыніі, да якой пасля войны адышлі Трансільванія, Букавіна і Баняць, а таксама была вернутая Паўднёвая Дабруджа.
Сербія
Яшчэ ў 1917 годзе на Корфу паміж прадстаўнікамі Сербіі і Паўднёваславянскага камітэта была падпісана дэкларацыя аб аб’яднанні Сербіі, Чарнагорыі і паўднёваславянскіх зямель Аўстра-Венгрыі ў незалежную дзяржаву — Югаславія, у якім абвяшчалася роўнасць правоў трох нацый — сербаў, харватаў і славенцаў. Кіраўніком новага каралеўства павінен быў стаць кароль з сербскай дынастыі Карагеоргіевічаў.
У кастрычніку 1918 года сербскія войскі, прарваўшы фронт балгарскай арміі, цалкам вызвалілі тэрыторыю Сербіі ад акупацыйных войскаў Цэнтральных дзяржаў. Адначасова з гэтым у Заграбе было абвешчана стварэнне Дзяржавы сербаў, харватаў і славенцаў. 24 лістапада 1918 года аб уваходжанні ў склад Сербіі заявіў народны Сабар Срэма, дзень пасля такое ж рашэнне прыняў нацыянальны камітэт сербаў Баната, Бачкі і Барані. Гэтыя тэрыторыі разам з Ваяводзінай уваходзяць у склад Сербіі. 26 лістапада 1918 было абвешчана аб уваходжанні Чарнагорыі ў склад Сербскага каралеўства.
1 снежня 1918 года ў Белградзе было абвешчана пра аб’яднанне Каралеўства Сербіі і Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў у адзінае Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў. Асновай новай дзяржавы стала «паўднёваславянства». У рамках адзінай дзяржавы сербы, харваты і славенцы павінны былі сфармаваць адзіны югаслаўскі народ. Аднак гэта канцэпцыя не прызнавала ў якасці народнасцяў прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў — баснійцаў, македонцаў і чарнагорцаў. Таксама неславянскія народы — албанцы Косава, немцы і венгры Ваяводзіны — апынуліся на становішчы нежаданых этнічных меншасцей. У Македоніі праводзілася палітыка сербізацыі, мова македонцаў афіцыйна разглядалася як дыялект сербскахарвацкай мовы і яе выкарыстанне ва ўстановах адукацыі і органах улады было забаронена. Адначасова з гэтым заахвочвалася перасяленне сербскіх каланістаў у Македонію і Косава.
Пры стварэнні Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў значна былі ўшчэмленыя інтарэсы харвацкага народа. Палітыкі галоўнай харвацкай палітычнай партыі — Харвацкай сялянскай партыі з’яўляліся прыхільнікамі ладу Югаславіі як федэратыўнай рэспублікі, у той час як сербскі ўрад вызначыў унітарна-манархічны лад краіны. Харватыі давялося пазбавіцца сваіх шматвяковых інстытутаў, на якіх і засноўвалася яе дзяржаўнасць, такія як Сабар, жупанства і дамабранства. У 1919 годзе харвацкія палітыкі заснавалі ў Парыжу «Кангрэс прымірэння», выступаючы за самавызначэнне харвацкага народа, рух сабраў подпісы 157 000 харватаў. «Харвацкае пытанне» стала найбольш вострым ў міжнацыянальных адносінах у Югаславіі.
Чарнагорыя
Чарнагорыя была выведзена з вайны ў 1916 годзе, калі аўстра-венгерскія войскі цалкам акупавалі тэрыторыю краіны. У студзені 1916 года пасля захопу аўстрыйцамі сталіцы каралеўства Цэтынэ паміж аўстра-венгерскай дэлегацыяй і прадстаўнікамі Чарнагорыі пачаліся перамовы аб капітуляцыі чарнагорскай арміі. Цяжкае становішча чарнагорскіх войскаў, якія былі акружаны аўстра-венгерскімі войскамі і прыціснутыя да мора, вымусіла чарнагорскі бок прыняць усе ўмовы аўстрыйцаў. Аднак пад ціскам Францыі кароль Нікола I, перапыніўшы перамовы, 19 студзеня падпісаў указ аб дэмабілізацыі чарнагорскай арміі і збег у Італію. Рэшткі чарнагорскай арміі (каля 3 000 чалавек) былі ўзятыя ў палон аўстра-венгерскімі войскамі.
Па дэкларацыі Корфу Чарнагорыя павінна была ўвайсці ў склад Каралеўства Югаславія. 26 лістапада 1918 года, пасля таго як тэрыторыя краіны была вызвалена ад аўстра-венгерскіх войскаў сербскімі войскамі, Чарнагорыя афіцыйна ўвайшла ў склад Сербіі. Падгорыцкая скупшчына і прыхільнікі саюза з Сербіяй падтрымалі ідэю аб аб’яднанні двух каралеўстваў і аказвалі падтрымку ўвайшоўшым на тэрыторыю Чарнагорыі сербскім войскам. Аднак прыхільнікі звержанага караля краіны Ніколы I яшчэ некалькі гадоў працягвалі ўзброены супраціў, аж да 1929 года, дамагаючыся аднаўлення незалежнасці Чарнагорыі.
Разбурэнні і ўрон
Найбольшыя разбурэння і шкоду ад вайны на Балканах панесла Сербія. Краіна была спустошана, прадпрыемствы разбураны, эканоміка знаходзілася ў заняпадзе. Тэрыторыям Чарнагорыі, Грэцыі, Балгарыі і Албаніі, дзе праходзілі баявыя дзеянні Салоніцкай кампаніі, таксама быў нанесены ўрон.
Першыя цяжкія наступствы вайны ў Сербіі выявіліся ўжо восенню 1914 года. Паколькі ў армію было прызвана практычна ўсё працаздольнае мужчынскае насельніцтва краіны, пасяўная была сарваная. Пасля гэтага ў краіне пачаўся дэфіцыт харчавання. Рэзка выраслі цэны на хлеб, асабліва цяжкая сітуацыя склалася ў гарадах. Сітуацыю пагаршалі шматлікія ўцекачы з раёнаў, дзе вяліся баявыя дзеянні. Эканоміка Сербіі была практычна цалкам разбурана. Больш за палову прамысловых прадпрыемстваў не функцыянавала. Цяжкае становішча склалася і ў Чарнагорыі. У Балгарыі кіраўніцтва краіны спадзявалася на кароткачасовую кампанію па разгрому Сербіі. Аднак пасля таго як быў адкрыты Салоніцкі фронт, на эканоміку краіну лёг цяжкі цяжар. Першапачаткова сітуацыя ў Балгарыі дзякуючы матэрыяльнай дапамогі ад Германіі заставалася стабільнай. Да 1918 года Германія штомесяц аказвала дапамогу Балгарыі ў памеры 50 млн франкаў. Разам з гэтым адбывалася пранікненне нямецкіх манаполій ў балгарскую эканоміку. Некаторыя медныя руднікі і распрацоўкі каменнага вугалю былі перададзеныя ў рукі германскіх мнополистов. Акрамя гэтага вываз рознай сыравіны з Балгарыі ў Германію аплачваўся губляючымі кошт папяровымі германскімі маркамі сапраўдны лік якіх не мог ўсталяваць нават Балгарскі народны банк. Эканоміка балгарскай дзяржавы не магла цалкам вытрымаць зацяжной вайны. У 1918 годзе сітуацыя ў краіне абвастрылася, насельніцтва, якое стамілася ад доўгай вайны на знясіленне, стала патрабаваць заключэння міру. Два неўраджаю ў 1917 і 1918 гадах, картачная сістэма выклікалі павышаную актыўнасць левых палітычных сілаў: Земляробчага саюза і камуністаў, якія вялі актыўную антываенную прапаганду. Пасля вайны Балгарыя была вымушана выплачваць рэпарацыі і перадаць пераможцам значную колькасць розных матэрыяльных сродкаў.
За гады акупацыі Албаніі з краіны было вывезена вялікая колькасць сельскагаспадарчай прадукцыі, прамысловай сыравіны. Аўстрыйскія, італьянскія і французскія акупацыйныя сілы праводзілі геалагічныя мерапрыемствы, раскопкі, бурэнне без дазволу албанскіх уладаў. Адбываючыяся баявыя дзеянні на тэрыторыі краіны разбурылі сотні вёсак і некаторыя гарады. Нягледзячы на тое, што Албанія не прымала ўдзел у вайне, краіна моцна пацярпела ад акупацыйных сіл і баявых дзеянняў на сваёй тэрыторыі.
Першая сусветная вайна на Балканах нанесла вялікую шкоду ўсім краінам рэгіёну. Напрыклад, агульная шкода ад вайны ў Сербіі склала каля 6 мільярдаў французскіх франкаў.
Бежанцы і злачынствы супраць мірнага насельніцтва
Самыя цяжкія страты Першая сусветная вайна на Балканах прынесла Сербіі. Замежная акупацыя Сербіі і Чарнагорыі стала цяжкім цяжарам для народаў гэтых краін.
Падчас баявых дзеянняў на Балканах сотні тысяч мірных жыхароў былі забітыя, сталі бежанцамі або страцілі дах над галавой. Першыя злачынствы супраць мірнага насельніцтва былі зафіксаваныя з пачаткам аўстрыйскага наступлення ў жніўні 1914 года на тэрыторыю Сербіі. Аўстрыйскія войскі займаліся рабаваннем і гвалтам на сербскай тэрыторыі.
З пачаткам аўстра-германскага наступлення восенню 1915 года, памятаючы жорсткасць акупантаў ў 1914 годзе, разам з сербскай арміяй адступала і мірнае насельніцтва. Спярша пакінулі свае дамы жыхары Бялграда, потым да іх далучаліся людзі з іншых месцаў. Неўзабаве атрады сербскай арміі перамяшаліся з бежанцамі, колькасць якіх даходзіла да 250 000 чалавек. Умовы адступлення былі вельмі цяжкімі. Людзі паміралі ад голаду, тыфу, іх бамбілі і абстрэльвалі самалёты. Таксама аўстра-германскія войскі вялі пераслед адыходзячых калон.
150 000 адступіўшых саюзнікі эвакуіравалі на востраў Корфу, аднак і тут людзі працягвалі гінуць, пакінуўшы звыш 10 000 дзяцей сіротамі.
Акупацыя Албаніі ў 1914 — 1920 гадах сербскімі, чарнагорскімі, грэчаскімі, італьянскімі, французскімі і аўстра-венгерскімі войскамі і забеспячэнне акупаваных войскаў ляглі цяжкім цяжарам на насельніцтва Албаніі. Усталяванне пазіцыйнай лініі фронту разарвала рынкавыя сувязі, пачаліся цяжкасці з забеспячэннем гарадоў. Аднак яшчэ да ўстанаўлення пазіцыйнага фронту ў Албаніі становішча было крытычным. Напрыклад у 1915 годзе ў чарнагорскай зоне акупацыі ўжо былі адзначаны выпадкі голаду сярод мясцовага насельніцтва.
Дэзертырства, салдацкія паўстанні
З пачаткам баявых дзеянняў аўстрыйскай арміі на Балканах у яе шэрагах былі зафіксаваныя частыя выпадкі дэзертырства. За перыяд кампаніі 1914 года 35 000 ваеннаслужачых славянскай нацыянальнасці: сербаў, харватаў, чэхаў, славенцаў, славакаў і прадстаўнікоў іншых народаў беглі з шэрагаў аўстра-венгерскай арміі. Значная колькасць гэтых салдат пераходзіла на бок сербскай арміі і пазней яны ўдзельнічалі ў баях супраць войскаў Цэнтральных дзяржаў. Аднак падобная праблема існавала і ў сербскай арміі. Насельніцтва Македоніі, якая ўвайшла ў склад Сербіі ў 1913 годзе, лічыла вайну справай сербаў. Македонцы ўхіляліся ад прызыву, а на фронце дэзертыравалі або лічылі за лепшае здавацца ў палон. У сувязі з гэтым сербскае камандаванне імкнулася накіроўваць македонцаў на тылавыя работы.
Пасля ўтварэння Салоніцкага фронту, у 1916 годзе адбыліся масавыя братанні паміж балгарскімі і рускімі салдатамі. Масавыя салдацкія хваляванні адбыліся ў 1917 годзе ў шэрагах французскіх экспедыцыйных войскаў. Пад уплывам салдацкіх мецяжоў у Францыі, французскія ваеннаслужачыя на Балканах таксама запатрабавалі заключэння міру і спынення вайны. Аднак камандуючы саюзнымі войскамі генерал Сарай жорстка адрэагаваў на патрабаванні салдат, падавіўшы ўсе выступы.
Былі адзначаны частыя выпадкі дэзертырства з грэцкай арміі. Навабранцы, прызваныя з Афін, Ларысы, Ламіі, Патр не адчувалі патрыятычнага пачуцця і не жадалі ваяваць. У студзені 1918 года паўсталі атрады грэчаскіх войскаў з Ламіі і Ларысы, аднак пасля наведвання іх каралём Аляксандрам сітуацыя нармалізавалася.
Аднак самае масавае салдацкае паўстанне ўспыхнула на Балканах у канцы вайны. Балгарскія салдаты, якія стаміліся ад працяглай вайны паднялі паўстанне з патрабаваннем хутчэйшага заключэння перамір’я. Да 28 верасня 1918 года колькасць паўстаўшых салдат дасягнула 30 000 чалавек. Частка мяцежнікаў рушыла на Сафію, што выклікала паніку ў сталіцы краіны. Аднак на дапамогу балгарскім саюзнікам прыбыла 217-я нямецкая дывізія, якой удалося спыніць паўстанцаў. Аднак гэта не дапамагло Балгарыі. У гэты ж дзень баявыя дзеянні на Балканах завяршыліся.
Страты
Найбольшыя страты ў Першай сусветнай вайне на Балканах панесла Сербія. Колькасць сербскіх ахвяраў вайны дакладна не вызначана, розныя крыніцы называюць розныя лічбы стратаў Сербскага каралеўства. Па ацэнцы савецкага дэмографа Барыса Урланіса сербская армія страціла 165 000 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак і памерлымі ад ран. Агульныя ж страты Сербіі склалі 340 000 чалавек загінулымі. Існуюць і іншыя дадзеныя аб колькасці сербскіх страт у вайне: па дадзеных брытанскага ваеннага дэпартамента (1922) 45 000 сербскіх ваеннаслужачых былі забітыя ў баях, а 82 535 салдат і афіцэраў зніклі без вестак. Амерыканскі даследчык Айрэс называе лічбу ў 120 000 загінулых сербскіх ваеннаслужачых. Па дадзеных урада Югаславіі, апублікаваных у 1924 годзе ў ходзе вайны загінулі 365 164 сербскіх салдат і афіцэраў. Існуюць дадзеныя і пра больш маштабныя страты Сербіі. У ходзе ваенных дзеянняў, голаду і з-за хвароб загінула і памерла каля 735 000 сербаў, гэта значыць больш за 15% ад агульнай колькасці насельніцтва краіны. Пасля вайны ў краіне засталося 164 000 інвалідаў вайны і мноства дзяцей-сірот.
Па дадзеных Урланіса ваенныя страты Чарнагорыі склалі 15 000 забітымі, параненымі і палоннымі. У ходзе баявых дзеянняў на тэрыторыі Чарнагорыі загінула каля 10 000 мірных жыхароў. Агульная колькасць страт Чарнагорыі (ваенных і грамадзянскіх) склала 35 000 чалавек. Па ацэнцы Майкла Клодфелцера чарнагорская армія страціла 3 000 чалавек забітымі ў баях і 7 000 прапаўшымі без вестак. Урад Югаславіі ў 1924 годзе заявіў аб тым, што чарнагорская армія страціла 13 325 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак, памерлымі ад ран з якіх за 2 000 чалавек памерлі ў палоне.
Брытанскія экспедыцыйныя войскі страцілі каля 5 000 чалавек загінулымі на Балканах. Па дадзеных італьянскага ваеннага назіральніка Вілары, французскія войскі падчас баявых дзеянняў на Балканах страцілі каля за 20 000 чалавек загінулымі. Італьянская армія на Балканах страціла больш 18 000 ваеннаслужачых забітымі, параненымі, палоннымі і зніклымі без вестак, з іх 2 841 чалавек былі забітыя ў баі. Грэцкая армія страціла ад 9 000 да за 11 000 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак і памерлымі ад ран. Па дадзеных Урланіса агульныя страты арміі Грэцыі ў вайне склалі каля 26 000 чалавек загінуўшымі і прапаўшымі без вестак. Акрамя гэтага каля 5 000 грэцкіх грамадзянскіх асоб загінулі падчас баявых дзеянняў на тэрыторыі краіны. .
Балгарыя страціла 62 000 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак і памерлымі ад ран. Агульныя ж страты балгарскай арміі склалі 87 500 чалавек. Па іншых дадзеных страты балгарскай арміі склалі 101 224 салдат і афіцэраў. У ходзе вайны 48 917 забіта ў баі, 13 198 памерлі ад атрыманых ран, 888 загінулі ў выніку няшчасных выпадкаў, 24 497 памерлі ад хвароб, у палоне памерла 8 000 балгарскіх ваеннаслужачых. У Балгарыі падчас вайны, у параўнанні з даваенным паказчыкамі павялічылася смяротнасць сярод грамадзянскага насельніцтва з-за недахопу харчавання, акрамя гэтага каля 5000 мірных жыхароў загінулі падчас баявых дзеянняў.
Па дадзеных выдання «Österreich-Ungarns letzter Krieg», якое выйшла ў 1930 годзе ў Вене, са жніўня 1914 па люты 1915 года аўстра-венгерская армія на Балканскім фронце страціла 28 276 чалавек забітымі ў баі, 122 122 чалавекі параненымі 76 690 чалавек палоннымі і зніклымі без вестак і 46 716 хворымі.
Па дадзеных расійскага журналіста Вадзіма Эрлихмана каля 80 000 ваеннаслужачых аўстра-венгерскай арміі харвацкай, славенскай і баснійскай нацыянальнасцяў загінулі ў баях, прапалі без вестак і памерлі ад ран. Каля 30 000 паўднёвых славян загінулі ў турмах і канцэнтрацыйных лагерах Аўстра-Венгрыі. Усяго ж па яго дадзеных на ўсіх тэрыторыях, якія ў 1918 годзе ўтварылі Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (Славенія, Харватыя і Славоніі, Боснія і Герцагавіна, Ваяводзіна, Сербія і Македонія, Чарнагорыя) загінула каля 996 000 чалавек.
У культуры
Першыя творы, прысвечаныя Першай сусветнай вайне на Балканах, сталі з’яўляцца адразу пасля пачатку баявых дзеянняў. Так, яшчэ 27 ліпеня 1914 года ў люблянскай газеце «Славенец» быў апублікаваны верш славенскага нацыяналіста Марка Натлачэна «Србе на врбе!» (Серба — на вярбу!), які зваў да помсты за забойства эрцгерцага Фердынанда.
З пачаткам вайны вядомая кінастудыя Джокі Багдановіча у Бялградзе пачынае здымаць першыя аперацыі на Балканах, Багдановіч і рускі фатограф Самсон Чарноў здымаюць баявыя дзеянні ў Срэме і баі за Земун у верасні 1914 года. Аднак, пасля таго як тэрыторыя Сербіі была акупаваная, кінастудыя цалкам спыніла сваю працу. Кадры далейшых ваенных дзеянняў на Балканах былі знятыя замежнымі аператарамі і ў вельмі малых колькасцях.
У балканскіх краінах знята шмат мастацкіх і дакументальных фільмаў, у аснову сюжэту якіх пакладзены падзеі Першай сусветнай вайны на Балканскім паўвостраве. У Югаславіі (пазней у Сербіі) знятыя карціны пра Цэрскай бітве (филм «Марш на Дрину» (1964)), Калубарскай бітве (филм «Колубарска битка» (1990)) , адступленні сербскай арміі ў Албанію (филм «Где цвета лимун жут" (2006)) і іншыя. У 2009 годзе сербскі рэжысёр Срджан Драгоевіч зняў фільм «Святы Георгій забівае змея». Гэты фільм стаў адным з найбольш дарагіх фільмаў сербскага кінематографа з бюджэтам каля 5 млн еўра. Дзеянне фільма адбываецца ў сербскай вёсачцы ў перыяд паміж Першай Балканскай і Першай сусветнай войнамі . У тым жа годзе рэжысёр Срджан Каранавіч здымае драму «Бэса» (филм «Беса»), падзеі якой разгортваюцца ў Сербіі часоў першай сусветнай вайны.
Пасля адступлення сербскай арміі ў 1915 годзе і акупацыі краіны войскамі Цэнтральных дзяржаў у Сербіі стала вельмі папулярная песня «Тамо далеко» (Там далёка). У песні сербскі салдат спявае пра сваю разбураную вёску, пра царкву, у якой ён браў шлюб, і пра гаротнае адступленне, падчас якога ён страціў многіх сваіх таварышаў. Пасля гэтая песня стала вельмі папулярная ў Сербіі, асабліва ў сербскіх эмігрантаў, якія пакінулі краіну пасля Другой сусветнай вайны.
У Балгарыі Першая сусветная вайна разглядалася як вызваленчая вайна, паколькі лічылася, што балгарская армія ваюе за гістарычныя балгарскія тэрыторыі, на якіх пражывае значная колькасць балгараў. Большасць балгарскіх палітычных дзеячаў жадала далучэння Македоніі да Балгарыі. Пасля таго як Вардарская Македонія была акупаваная балгарскімі войскамі, у 1915 годзе балгарскі ўрад пачаў праводзіць балгарызацыю сярод мясцовага насельніцтва. Для гэтых мэтаў былі прыцягнутыя літаратурныя дзеячы Балгарыі. Яшчэ з 1913 года вядомы балгарскі паэт Іван Вазаў пачынае выдаваць зборнікі вершаў «Песні аб Македоніі». Балгарскія ўлады выкарыстоўвалі гэтыя вершы як сродак у ідэалагічнай барацьбе супраць сербаў. Аднак пазней сам Вазаў асудзіў свае творы.
Генрыэта Марыя Французская
Генрыэта Марыя Французская (Henriette Marie;  — ) — малодшая дачка французскага караля Генрыха IV і Марыі Медычы, выдадзеная замуж у 1625 годзе за Карла I Сцюарта, караля Англіі, Шатландыі і Ірландыі. Маці двух англійскіх манархаў (Карла II і Якава II) і бабуля яшчэ траіх. Па жаночай лініі ад яе вядуць свой род Людовік XV і яшчэ чацвёра каралёў Францыі. Яе імем у ЗША названы штат Мэрыленд.
Біяграфія
Нарадзілася ў Луўры за паўгода да забойства бацькі і была нарачона ў гонар абодвух бацькоў. Калі дзяўчынцы было сем гадоў, Марыю Медычы выслалі з Парыжа. Яшчэ праз 7 гадоў Генрыэту-Марыю выдалі замуж за англійскага караля. Па прыбыцці ў Лондан маладая выявіла, што муж знаходзіцца пад поўным уплывам герцага Бекінгема. Жывучы ў адным палацы, яны не бачылі адзін аднаго тыднямі. Толькі пасля забойства Бекінгема Карл пацяплеў да жонкі і, паводле сведчанняў сучаснікаў, «закахаўся» ў сваю каралеву.
Генрыэта Марыя не шкадавала высілкаў для таго, каб «акультурыць» англійскі двор па кантынентальным узоры, заступалася тэатрам, але яе набожная прыхільнасць да каталіцкіх абрадаў адштурхвала ад яе прыдворных-англікан. З набліжэннем Англійскай рэвалюцыі яна спрабавала прыцягнуць на бок мужа французаў, галандцаў і Папу Рымскага, чым толькі падлівала смалы ў агонь грамадзянскай вайны.
Калі ў жніўні 1642 г. справа дайшла да баявых сутыкненняў, Марыя Генрыэта накіравалася ў Нідэрланды для збору сродкаў на вядзенне вайны з парламентарыямі. У лютым наступнага года яна прычаліла да берагоў Іаркшыра і прынялася ўзнімаць насельніцтва на абарону караля. У ліпені 1644 г. справы Карла сталі зусім дрэннымі, і каралева пакінула межы Англіі. Праз пяць гадоў яе муж быў пакараны смерцю.
З тых часоў Марыя Генрыэта аддавала перавагу больш не ўмешвацца ў палітычныя пытанні, а займацца выхаваннем дзяцей у каталіцкім духу. Сама яна жыла спачатку ў Луўры, потым у Пале-Раялі, тады як яе сыны пад ціскам Мазарыні былі вымушаны пакінуць Францыю. Малодшага сына Генрыха яна спрабавала пераканаць прыняць каталіцтва, што настроіла супраць яе старэйшага сына і англійскіх эмігрантаў на чале з Кларэндонам. Пасварыўшыся з дзецьмі, Марыя Генрыэта выдалілася ў заснаваны ёю кляштар у Шаё.
Пасля атрымання вестак пра Сцюартаўскую Рэстаўрацыю яна ў кастрычніку 1660 г. паспяшалася прыехаць у Лондан, каб зладзіць шлюб старэйшага сына з каталічкай Кацярынай Браганскай. Ёй быў прадстаўлены для пражывання раскошны Сомерсет-хаус са штогадовым утрыманнем у памеры 60 тысяч фунтаў. Тым не менш забавы маладога двара былі агіднымі яе каталіцкім перакананням, і яна тройчы вярталася ў Францыю, каб засватаць дачку Генрыэту за пляменніка, Філіпа Арлеанскага, і наладзіць іх сумеснае жыццё.
Апошнія чатыры гады Генрыэта-Марыя правяла ў Францыі. Яна памерла на год раней за сваю дачку і была пахавана каля бацькоў у абацтве Сен-Дэні. Вялікую вядомасць атрымала прамова, прачытаная на яе пахаваннях біскупам Басюэ.
Эніра Браніцкая
Эніра Браніцкая (нар., ) — былая палітвязень Беларусі, вязень сумлення. Праваабаронца.
Біяграфія
Эніра Браніцкая нарадзілася 31 жніўня 1981 года ў Мінску.
Сям'я: муж Валянцін  — перакладчык, сын Мацвей, дачка — Ульяна.
Пераслед за грамадскую дзейнасць
2005 год кастрычнік: сябры грамадскай ініцыятывы «Партнёрства» спрабавалі правесці ўстаноўчы сход з мэтай рэгістрацыі арганізацыі, аднак з'езд быў спынены міліцыяй. Удзельнікаў з'езда абвінавацілі ў правядзенні несанкцыянаванага сходу.
Каля 70 актывістаў трапілі ў аддзяленне мілцыі. Эніра Браніцкая, на той час намеснік старшыні арганізацыі, была асуджана на 15 сутак арышту.
Суд Маскоўскага раёна г. Мінска прызнаў яе вінаватай у парушэнні арт. 167 ч.2 КаАП РБ — удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве.
Таксама па 15 сутак арышту атрымалі кіраўнік арганізацыі Мікалай Астрэйка і ягоны намеснік Аляксандр Бондараў. Святлане Конанавай вынеслі штраф у памеры 30 базавых велічыняў.
8 лістапада 2005 Эніра Браніцкая выйшла са спецпрыёмніка-размеркавальніка пасля 10 сутак арышта.
У 2006 годзе грамадская ініцыятыва «Партнёрства» збіралася назіраць за ходам прэзыдэнцкіх выбараў. Напярэдадні выбараў 22 лютага 2006 г. Э.Браніцкую арыштавалі і змясцілі ў СІЗА КДБ разам з іншымі прадстаўнікамі «Партнерства» Цімафеем Дранчуком, Аляксандрам Шалайкам і Мікалаем Астрэйкам.
За некалькі тыдняў да выбараў тагачасны старшыня КДБ Сцяпан Сухарэнка, заявіў, што арышты адбыліся ў сувязі з датычнасцю да падрыхтоўкі сілавога звяржэння ўлады. Паводле С. Сухарэнкі, сцэнар апазыцыі прадугледжваў правядзенне ў Мінску шматтысячнага мітынгу, падчас якога «у натоўпе планавалася ўзарваць выбуховыя прыстасаванні», гаворка тады ішла і пра дохлых пацукоў, якімі апазіцыя мелася атруціць ваду ў Мінску.
Акрамя таго гаварылася, што «Партнёрства» нібыта падрыхтавала фальшывыя пратаколы «экзыт-пулаў», паводле якіх перамогу на выбарах мусіў атрымаць апазіцыйны кандыдат Аляксандр Мілінкевіч.
2 сакавіка 2006 г. Э.Браніцкай і Ц.Дранчуку, М.Астрэйку, А.Шалайку было прад'яўлена абвінавачванне па ч.2 арт. 193 КК РБ (арганізацыя ці кіраванне дзейнасцю грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыяй, якая пасягае на асобу, правы і абавязкі грамадзян).
Э. Браніцкая знаходзілася пад вартай спачатку ў следчым ізалятары КДБ, потым — у СІЗА МУС на вуліцы Валадарскага.
4 жніўня 2006 г. падчас судовага разбіральніцтва ў судзе Цэнтральнага раёна г. Мінска абвінавачванні па ч.2 арт. 193 КК РБ былі знятыя, а прысуд суддзя Леанід Ясіновіч вынес па арт.193.1 КК РБ (незаконная арганізацыя дзейнасці грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыі ці фонду ці ўдел у іх дзейнасці). Э.Браніцкая была асуджана да шасці месяцаў арышту.
Праваабарончая арганізацыя Amnesty International прызнала Эніру Браніцкую вязнем сумлення.
21 жніўня 2006 г. Э.Браніцкая была вызваленая, пасля заканчэння тэрміну яе арышту.
Сацыяльны інстытут
Сацыяльны інстытут ці грамадскі інстытут (ад institutum — устанаўленне, установа) — устойлівая форма арганізацыі сумеснай дзейнасці людзей, якія рэалізуюць пэўныя функцыі ў грамадстве, галоўная з якіх — задавальненне сацыяльных патрэбнасцей. У сацыяльных навуках паняцце «інстытут» трактуецца шырэй за тэрмін «арганізацыя», таму што яно не заўсёды прадугледжвае наяўнасць дакладна вызначанай структуры і уніфікаваных правіл паводзін членаў інстытута.
Тэрмін «сацыяльны інстытут» ужываецца ў розных значэннях, напрыклад: інстытут сям’і, інстытут аховы здароўя, прававы (палітычны, эканамічны) інстытут, інстытут рэлігіі і г.д.
Такаферолы
Такаферолы (ад τόκος — «патомства», і φέρειν — «прыносіць») — клас хімічных злучэнняў, метылаваныя фенолы. Многія такаферолы, а таксама адпаведныя ім такатрыенолы, біялагічна актыўныя і ў сукупнасці называюцца вітамінам E. Такаферолы зарэгістраваны як харчовыя дабаўкі E306 (сумесь такаферолаў), E307 (α-такаферол), E308 (γ-такаферол) і E309 (δ-такаферол).
Камчацкая вобласць (Расійская імперыя)
Камчацкая вобласць — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расійскай імперыі.
Такаферолы
Гісторыя адкрыцця і этыялогія назвы
Альфа-такаферол (α-такаферол) выдзелены Г. Эвансам у 1936 годзе як біялагічна актыўны агент — харчовы фактар фертыльнасці пацукоў, і ён быў названы такаферолам ад грэчаскіх слоў τόκος («нараджэнне») і φέρειν («выношваць», «пераносіць»), гэта значыць яго назва пазначае «выношваць цяжарнасць», з канчаткам -ol, якія абазначаюць яго прыналежнасць да спіртоў.
Камчацкая вобласць (Расійская імперыя)
Упершыню Камчацкая вобласць у складзе Іркуцкай губерні была ўтворана 11 (23) жніўня 1803 года. Цэнтрам вобласці быў прызначаны Верхне-Камчацк, 9 (21) красавіка 1812 года кіраванне вобласці перанесена ў Петрапаўлаўскую гавань. У 1822 годзе вобласць была скасавана. Замест яе ў складзе Іркуцкай губерні было створана Камчацкае прыморскае кіраванне з цэнтрам у Петрапаўлаўску.
Такаферолы
Біялагічная роля
Такаферолы маюць біялагічную актыўнасць і называюцца вітамінам Е. Такатрыенолы, роднасныя такаферолам злучэнні, таксама маюць актыўнасць вітаміна Е. Усе гэтыя рэчывы, якія валодаюць вітамінавай актыўнасцю, называюць «вітамінам Е».
Камчацкая вобласць (Расійская імперыя)
У 1849 годзе з Камчацкага прыморскага кіравання і Гіжыгінскай акругі Ахоцкага прыморскага кіравання была зноў створана Камчацкая вобласць. Аднак ужо ў 1856 годзе Камчацкая вобласць была скасавана, а яе тэрыторыя ўвайшла ў склад Прыморскай вобласці.
Такаферолы
Біялагічная роля
Вітамін Е — антыаксідант, ён прадухіляе акісленне ненасычаных ліпідаў і тым самым засцерагае ад разбурэння. Дзякуючы гэтаму вітамін E шырока ўжываецца як харчовая дабаўка.
Камчацкая вобласць (Расійская імперыя)
Законам ад 17 (30) чэрвеня 1909 года Камчацкая вобласць была створана ў трэці раз. У склад вобласці ўвайшлі Петрапаўлаўскі, Ахоцкі, Гіжыгінскі, Анадырскі паветы і Камандорскія астравы, вылучаныя з Прыморскай вобласці. Адначасна на тэрыторыі Чукоткі (частка Анадырскага павета) утвораны Чукоцкі павет. У 1922 годзе Камчацкая вобласць была ператворана ў Камчацкую губерню.
Такаферолы
Біялагічная роля
Пры авітамінозе вітаміна Е парушаюцца функцыі размнажэння, функцыі сасудзістай і нервовай сістэм. Недахоп такаферола прыводзіць да бясплоддзя, мышачнай дыстрафіі, некрозу печані і інш.
Псалом 135
Псалом 135 (136 паводле масарэцкай нумарацыі) ўваходзіць у 19-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — слава Госпаду за вечную ласку Ягоную.
Камчацкая вобласць (Расійская імперыя)
Апісанне герба
«У срэбным шчыце тры сопкі ці чорныя агнядышныя горы (сярэдняя наперадзе двух іншых) з барвовым полымем і дымамі над імі. Шчыт каранаваны старажытнай Царскай каронай і аточаны залатым дубовым лісцем, злучаным Аляксандраўскай стужкай».
Такаферолы
Біялагічная роля
Для дарослага чалавека сутачнае запатрабаванне ў вітаміне Е ў пераліку на α-такаферол складае 10 мг.
Камчацкая вобласць (Расійская імперыя)
Насельніцтва
Насельніцтва Камчацкай вобласці паводле дадзеных перапісаў 1897 года — малаліка, пра што кажа і шчыльнасць насельніцтва, выразна вылучаецца сярод агульных акруг Камандорская акруга, у якой у 10 разоў прыкладна больш сярэдняя шчыльнасць насельніцтва.
Насельніцтва акруг Камчацкай вобласці на 1897 год
Такаферолы
Фізічныя ўласцівасці
Такаферолы добра растваральныя ў раслінных алеях, спірце, серным і петралейным эфірах, хлараформе і гексане.
Знаходжанне ў прыродзе
Асноўная прыродная крыніца такаферолаў — раслінныя прадукты. Такаферолы змяшчаюць практычна ўсе прадуктах харчавання, у прыватнасці, хлеб, залежна ад гатунку, змяшчэнне такаферолу — 2-4 мг на 100 г прадукту, у крупах — 2-9 мг/100 г. Найвышэйшае змяшчэнне такаферолаў — у алеях: кукурузны алей змяшчае 40-80 мг такаферолу на 100 г прадукту, сланечнікавы — 40-70 мг/100 г, баваўняны — 50-100 мг/100 г.
α-такаферол з’яўляецца асноўным кампанентам вітаміна Е і ў харчовых дабаўках, і ў прадуктах еўрапейскай дыеты, у якой асноўнымі яго харчовымі крыніцамі з’яўляюцца аліўкавы і сланечнікавы алей, тым часам як γ-такаферол з’яўляецца найбольш распаўсюджанай формай вітаміна Е ў амерыканскай дыеце праз больш высокае спажыванне соевага і кукурузнага алею.
Структура
Стэрэаізамерыя вуглевадароднага ланцуга таксама моцна ўплывае на біялагічную актыўнасць такаферолаў. Найбольш актыўнай з’яўляецца прыродная форма — (RRR)-α-такаферол.
Гранат (значэнні)
Грана́т:
IC 3217-1
IC 3217-1 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Gucci
Гучы (Gucci) (таксама Дом Гучы (House of Gucci)) — вядомы італьянскі дом моды і модны брэнд. Gucci лічыцца адным з самых вядомых і прэстыжных модных брэндаў у свеце. Дом Gucci належыць французскаму кангламерату Pinault-Printemps-Redoute (PPR) і з’яўляецца другой найбуйнейшай па аб’ёмах продажаў моднай кампаніяй пасля LVMH.
Дзяніс Анатольевіч Манастырскі
Дзяніс Анатольевіч Манастырскі (Дени́с Анато́лійович Монасти́рський;, Хмяльніцкі, Украінская ССР — , Бравары, Кіеўская вобласць, Украіна) — украінскі юрыст, палітык, міністр унутраных спраў Украіны (2021—2023), народны дэпутат Украіны (2019—2021) ад партыі Слуга народа, старшыня Камітэта Вярхоўнай Рады па пытаннях праваахоўнай дзейнасці (2019—2021), член СНБА Украіны (2021—2023), старшыня ФСТ «Дынама» Украіны.
Працоўная дзейнасць
У 2000 годзе працаваў на пасадзе юрысконсульта ПАТ «Хмяльніцкі завод кавальска-прэсавага абсталявання „Прыгма-Прэс“» (г. Хмяльніцкі).
З 2003 па 2006 год працаваў памочнікам-кансультантам народнага дэпутата Украіны ў Вярхоўнай Радзе Украіны.
З 2005 па 2016 год выкладаў у Хмяльніцкім універсітэце кіравання і права, узначальваў аддзел па пытаннях заканатворчасці і навуковых экспертыз.
Рэвалюцыя годнасці вызначыла неабходнасць змены віду дзейнасці з тэарэтычнага на практычны — звязаны з рэфармаваннем праваахоўнай сістэмы дзяржавы.
З 2015 года ўдзельнічаў у абранні кіруючага складу мясцовых пракуратур (падчас рэструктурызацыі органаў пракуратуры ў 2015—2016 гадах).
З 2016 года ўдзельнічаў у фарміраванні Дзяржаўнага бюро расследаванняў. Быў сакратаром пастаянна актыўнай конкурснай камісіі па фарміраванні Дзяржаўнага бюро расследаванняў.
З 2016 па 2019 год супрацоўнічаў як эксперт па пытаннях рэфармавання праваахоўнай і судовай сістэм з аналітычным цэнтрам «Украінскі інстытут будучыні».
З 2019 па 2021 год — народны дэпутат Украіны, старшыня Камітэта Вярхоўнай Рады Украіны па пытаннях праваахоўнай дзейнасці.
16 ліпеня 2021 года Вярхоўная Рада Украіны празначыла Дзяніса Манастырскага на пасаду Міністра ўнутраных спраў Украіны.
Адукацыя
Скончыў юрыдычны факультэт Хмяльніцкага ўніверсітэта кіравання і права.
На працягу 2005—2006 гадоў праходзіў навучанне ва Усеўкраінскай школе заканатворчасці пры Інстытуце заканадаўства Вярхоўнай Рады Украіны.
У 2009 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата юрыдычных навук.
Выпускнік праграмы «Грамадскія сувязі», у межах якой у верасні 2009 года наведаў з навучальным візітам ЗША па праграме «Валанцёрства: эфектыўны адбор валанцёраў, навучанне, размеркаванне задач і іх узнагароджанне».