cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Трохвугольнік
Выкарыстанне каардынат
Калі пункт А размешчаны ў пункце пачатку адліку (0, 0) дэкартавай каардынатнай сістэмы, а каардынаты іншых двух пунктаў B = (xB, yB) і C = (xC, yC), тады плошчу S можна вылічыць як палавіну абсалютнага значэння вызначніка: Ці ў агульным выпадку: У трохмернай прасторы плошча трохвугольніка {A = (xA, yA, zA), B = (xB, yB, zB) і C = (xC, yC, zC)} роўная корню квадратнаму з сумы квадратаў адпаведных праекцый на тры галоўныя плоскасці (для якіх x = 0 або y = 0 або z = 0):
Формула Герона
Форма трохвугольніка адназначна вызначаецца трыма старанамі. Адпаведна, для таго каб вылічыць плошчу дастаткова ведаць даўжыні старон. Паводле формулы Герона:
Іншы спосаб запісу формулы Герона:
Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь
Ваéнная акадэмія Рэспублікі Беларусь (ВАРБ) — вышэйшая ваенная навучальная ўстанова ў нацыянальнай сістэме адукацыі Рэспублікі Беларусь і галаўная ўстанова адукацыі ў сістэме падрыхтоўкі, перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі ваенных кадраў.
Гісторыя
Установа адукацыі «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь» створана ў адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 192 ад 17 мая 1995 года на базе двух вучылішчаў — Мінскага вышэйшага ваеннага інжынернага і Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага. Мінскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча стала пераемнікам Мінскага вышэйшага ваенна-палітычнага агульнаваеннага вучылішча (МВВПАВ), якое было заснавана 10 мая 1980 года, і за час свайго існавання (да 1991 года) ажыццявіла 11 выпускаў і падрыхтавала больш 1900 афіцэраў, 35 з іх па завяршэнні вучобы атрымалі залатыя медалі. Больш за 150 яго выпускнікоў прайшлі афганскую вайну. З 1980 па 1991 год у Мінскім ваенна-палітычным вучылішчы атрымалі ваенную адукацыю 900 чалавек з 21 замежнай краіны.
Пасля здабыцця Беларуссю незалежнасці, МВВПАВ было пераўтворана ў Мінскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча.
Сёння ўстанова адукацыі «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь» уваходзіць у лік найбуйнейшых ВНУ краіны і мае спецыяльны дазвол (ліцэнзію) № 02100/0533105 на права ажыццяўлення адукацыйнай дзейнасці.
29 кастрычніка 2020 года з акадэміі быў вымушаны звольніцца выкладчык ваеннай гісторыі кафедры тактыкі Віталь Чырвінскі. Кіраўніцтва акадэміі пачало аказваць на яго ціск, пагражаючы звальненнем пасля таго, як ён быў заўважаны на дазволеным пікеце Святланы Ціханоўскай у час перадвыбарнай кампаніі ў жніўні таго ж года. Пасля яму выгаворвалі за тое, што ён быццам бы крычаў з балкона «Жыве Беларусь!» і за размешчаныя на вокнах уласнай кватэры белыя лісткі паперы (сімвал падтрымкі пратэстоўцаў).
Навучанне і матэрыяльна-тэхнічная база
Навучанне курсантаў на афіцэраў з вышэйшай ваеннай спецыяльнай адукацыяй для замяшчэння першасных афіцэрскіх пасад (з прысваеннем звання лейтэнант з тэрмінам навучання 4 ці 5 гадоў (у залежнасці ад спецыяльнасці).
Значнае месца ў навучанні будучых афіцэраў займае агульнаваенная і фізічная падрыхтоўка. Разнастайная і добра абсталяваная спартыўная база спрыяе рабоце шматлікіх спартыўных секцый.
Астана (камуна)
Астана (Ostana) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 74 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 5 чал./км². Займае плошчу 16 км². Паштовы індэкс — 12030. Тэлефонны код — 0175.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Революционная ставка
«Революционная ставка» — бальшавіцкая газета, орган Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандуючага. Выдавалася з 26 лістапада 1917 да канца лютага 1918 гг. у Магілёве на рускай мове штодзённа. З 19 снежня 1917 г. орган Цэнтральнага камітэта дзеючых армій і флоту (Цэкадарф). Сваёй мэтай абвяшчала «самае шырокае і падрабязнае асвятленне ўсіх бакоў салдацкага жыцця». Змяшчала дэкрэты і распараджэнні СНК, загады Вярхоўнага галоўнакамандуючага, ВРК пры Стаўцы. Значнае месца адводзіла пытанням вайны і міру, фарміравання новай рабоча-сялянскай арміі. З інтэрнацыяналісцкіх пазіцый асвятляла канфлікты Савецкай улады з беларускім рухам, украінскай Радай, польскім корпусам генерала Ю. Р. Доўбар-Мусніцкага. Друкавала паведамленні з з амежнага жыцця, зводкі з франтоў, тэлеграмы тэлеграфічных агенцтваў, справаздачы аб разнастайных з'ездах. Пэўнае месца адводзіла асвятленню грамадска-палітычнага жыцця Магілёва і губерні. Пасля эвакуацыі Стаўкі з Магілёва ў выніку наступлення германскіх войск выданне спынена.
Пінгвіны
Пінгвіны (Spheniscidae) — сямейства вадзяных нелятучых птушак, якія жывуць галоўным чынам у паўднёвым паўшар'і. Вельмі добра прыстасаваны да жыцця ў вадзе. Маюць чорнае апярэнне па ўсяму целу, акрамя жывата які мае белае апярэнне. Спажываюць ракападобных, рыб, кальмараў і іншых марскіх жывёл. Пад вадой праводзяць амаль палову свайго жыцця.
Самым буйным відам з'яўляецца імператарскі пінгвін, прадстаўнікі гэтага віду дасягаюць 1,1 м у вышыню і важаць каля 35 кг. Самым малым відам з'яўляецца від малых пінгвінаў, чые прадстаўнікі дасягаюць 40 см і 1 кг вагі. Вялікія віды пінгвінаў жывуць у халодных рэгіёнах, а драбнейшыя могуць быць знойдзены ва ўмераных і нават трапічных раёнах. Некаторыя віды дагістарычных пінгвінаў дасягалі гіганцкіх памераў, вышынёй і вагай сталага мужчыны.
Арэал
Хоць усе віды пінгвінаў паходзяць з краін паўднёвага паўшар'я, аднак яны не толькі жывуць у раёнах з халодным кліматам, як Антарктыда. Сапраўды, толькі нешматлікія віды пінгвінаў жывуць паўднёвей. Некалькі відаў насяляюць умераную зону і адзін від галапагоскіх пінгвінаў жыве ў раёне экватара.
Анатомія
Пінгвіны, у вышэйшай ступені прыстасаваныя да жыцця ў вадзе. Іх крылы ператвараюцца ў плаўнікі для плавання, аднак бескарысныя для палёту. Пад вадою дасягаюць хуткасці ад 5 да 10 кіламетраў у гадзіну, а некаторыя віды нават больш — да 36 кіламетраў у гадзіну. Могуць заставацца пад вадой да 20 хвілін.
На зямлі, кароткія і цвёрдыя хвост і крылы, служаць галоўным чынам, для захавання раўнавагі, вертыкальнага становішча цела. Ногі знаходзяцца ў задняй частцы цела, што не дазваляе пінгвінам свабодна перасоўвацца, таму, на зямлі, гэтыя жывёлы выглядаюць нязграбнымі пешаходамі.
Некаторыя дагістарычныя пінгвіны былі вельмі вялікія — цяжкія і высокія, як чалавек. Іх месцы рассялення не былі абмежаваны Антарктыдай, а таксама субтрапічнымі рэгіёнамі. Археолагамі ў 2007 годзе, у Перу, быў знойдзены продак сучаснага пінгвіна, які быў прыкладна 1,5 м у вышыню з дзюбай каля 30 см, а яго наружная будова цела была не вельмі прыстасаваная да халодных умоў жыцця, гэта і дазволіла вучоным лічыць, што дагістарычныя пінгвіны жылі ў цёплых рэгіёнах.
Апярэнне
Будова іх гладкіх пёраў захоплівае пласт паветра, якое абараняе іх ад холаду і дапамагае плаванню. Шматлікія дробныя, недыферэнцыяваныя, падобныя хутчэй на валаскі пёры, з якіх складаецца апярэнне, амаль ва ўсіх пінгвінаў маюць на спіне серавата-блакітнае адценне, якое на спіне пераходзіць у чорны колер, а на жываце - у белы.
Зрок і слых
Вочы пінгвінаў добра прыстасаваныя да ўмоў плавання пад вадою. Рагавіца іх вачэй вельмі плоская, з-за чаго на сушы птушкі крыху блізарукія. Яшчэ адным сродкам прыстасавання з’яўляецца скарачальная здольнасць і расцяжнасць, якая асабліва выразна праяўляецца ў імператарскіх пінгвінаў, якія ныраюць на вялікую глыбіню. Дзякуючы гэтай асбалівасці вочы пінгвінаў вельмі хутка адаптыруюцца да пераменлівых умоў асветленасці вады на глыбіні да 100 метраў. Аналіз пігментнага складу дазваляе зрабіць выснову, што пінгвіны бачаць у сіней частцы спектру лепей, чым у чырвонай, нават успрымаюць ультрафіялетавыя промні.
Сістэматыка
Сямейства Пінгвінавых:
Пінская генеральная кангрэгацыя (1791)
Пінская генеральная кангрэгацыя 1791 года - сход праваслаўнага духавенства і вернікаў Рэчы Паспалітай з мэтай стварыць у краіне аўтакефальную царкву, незалежную ад Сінода Расійскай імперыі.
Рашэнне аб скліканні кангрэгацыі прынята Чатырохгадовым соймам 1788—1792 гг. 23 сакавіка 1791 года кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі прызначыў камісарамі на кангрэгацыю ад Кароны сандамірскага пасла М.Каханоўскага і люблінскага пасла князя Чартарыйскага, ад ВКЛ - троцкага пасла Залескага і пінскага пасла і падстарасту М.Бутрымовіча. Новагародскі пасол Бярновіч быў прызначаны для зносін з кангрэгацыяй і для забеспячэння яе дакументамі. У Пінск прыбылі 96 дэлегатаў: 24 манахі, 21 святар, 51 свецкая асоба (сярод іх 19 чалавек са шляхты, астатнія з мяшчан). У кангрэгацыі ўдзельнічалі і католікі (напрыклад, генерал-інспектар ВКЛ Грабоўскі) і уніяцкае духавенства (епіскап пінскі Іаакім Дашкевіч-Гарбацкі і яго каад'ютар Іасафат Булгак).
Кангрэгацыя пачала працу ў Пінску 1 ліпеня 1791 года. Яна прыняла рашэнне, што Генеральная кангрэгацыя, або "Нацыянальны сінод праваслаўных цэркваў каралеўства Польскага і Вялікага княства Літоўскага", складаецца з архіепіскапа і 3 епіскапаў, старшых, архімандрытаў, асэсараў кансісторыі і дэпутатаў, абраных епархіяльнымі кангрэгацыямі. Генеральная кангрэгацыя павінна была збірацца праз кожныя 4 гады. Яе галоўная, або генеральная кансісторыя складаецца з 12 чалавек. Архіепіскап павінен быць на правах мітрапаліта і знаходзіцца ў духоўнай залежнасці ад канстанцінопальскага патрыярха. На сваіх з'ездах кангрэгацыя павінна была абмяркоўваць духоўныя справы сваёй царквы, прызначаць, калі гэта патрэбна, 4 кандыдатаў на кафедру епіскапа. З іх каралеўскі ўрад павінен быў выбраць адну. Месцам склікання генеральнай кангрэгацыі прызначаўся Пінск. Нягледзячы на пратэсты з боку некаторых каталіцкіх і уніяцкіх епіскапаў, сойм зацвердзіў рашэнне кангрэгацыі і абвясціў у 1792 годзе закон "Упарадкаванне царкоўнай іерархіі грэка-ўсходняга абраду" ("Urządzenie hierarchii cerkiewnej obrządku grecko-orientalnego"). Але 2-і і 3-і Падзелы Рэчы Паспалітай не дазволілі выканаць гэтыя рашэнні.
Шэлег
Шэ́лег (ад Schilling) — беларуская, польская і ўкраінская назва нізкапробных і замежных сярэбраных і медных солідаў 15—18 ст.
Кацярына Уладзіміраўна Лушнеўская
Біяграфічныя звесткі
Скончыла ў 2006 годзе гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Нямецкая мова. Англійская мова». У 2007 годзе там жа абараніла магістарскую дысертацыю па спецыяльнасці «Літаратура народаў краін замежжа (нямецкая)». Пасля навучалася ў аспірантуры Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Літаратура народаў краін замежжа (нямецкая)».
Дысертацыю на саісканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук па спецыяльнасцям «Літаратура народаў краін замежжа (нямецкая)» абараніла 10 студзеня 2020 года ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Песня пра Нібелунгаў» у кантэксце заходнееўрапейскай эпічнай традыцыі: жанравыя і кампазіцыйна-стылёвыя асаблівасці». Навуковы кіраўнік - Аляксандр Аляксандравіч Гугнін.
З 2006 года працуе ў Полацкім дзяржаўным універсітэце. З'яўляўся выкладчыкам і старэйшым выкладчыкам кафедры сусветнай літаратуры і культуралогіі гісторыка-філалагічнага факультэта. З 2021 года працуе на пасадзе загадчыка кафедры сусветнай літаратуры і замежных моў гуманітарнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Навуковая дзейнасць
Асноўныя навуковыя даследаванні прысвечаны пытанням гістарычнага і параўнальнага літаратуразнаўства, гісторыі нямецкай літаратуры часоў сярэднявечча і Новага часу, у прыватнасці «Песні пра Нібелунгаў» і інш. Сярод іншага, вывучае народны гераічны эпас, ягоныя жанравыя асаблівасці, кампазіцыйная структура, мастацкі час і прастора, ідэю лёсу у ім, эпічную свядомасць, павароты сюжэту, «нібелунгаў стыль», аўтарскі голас і інш.
Дзяржаўныя пасады Рэспублікі Беларусь
Дзяржаўная пасада, у Рэспубліцы Беларусь — пасада, прадугледжаная Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь, Законам «Аб дзяржаўнай службе ў Рэспубліцы Беларусь» і іншымі заканадаўчымі актамі, або пасада, усталяваная як штатная адзінка дзяржаўнага органа з вызначаным для асобы, якая яе займае, колам абавязкаў па выкананню і забеспячэнню паўнамоцтваў гэтага дзяржаўнага органа.
Не адносяцца да дзяржаўных пасад пасады, якія ўключаны ў штатны расклад дзяржаўнага органа ў мэтах тэхнічнага абслугоўвання і забеспячэння дзейнасці гэтага органа.
Аета
Аета (Aieta) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Калабрыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Казенца.
Насельніцтва складае 858 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 18 чал./км². Займае плошчу 47 км². Паштовы індэкс — 87020. Тэлефонны код — 0985.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Віт.
Дзяржаўныя пасады Рэспублікі Беларусь
Вышэйшыя дзяржаўныя пасады Рэспублікі Беларусь
Пералік вышэйшых дзяржаўных пасад Рэспублікі Беларусь устаноўлены Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2001 № 644 «Аб зацвярджэнні кадравага рэестра Кіраўніка дзяржавы Рэспублікі Беларусь» і ўключае ў сябе наступныя дзяржаўныя пасады:
Аета
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Беларускі кліч
«Беларускі кліч» — грамадска-палітычная, літаратурная і гаспадарчая газета на беларускай мове, якая выдавалася напярэдадні выбараў у польскі сейм і сенат. Выходзіла ў Вільні (1.11.1930 — 16.11.1930), разам 4 нумары, з іх 3-і быў канфіскаваны па загаду старасты Вільні. Рэд. Б. Кляпацкі. Газета крытыкавала цэнтрасаюзаўскую палітыку згодніцтва з польскім урадам, давала ацэнку ўсім кірункам у бел. руху на пераломе 1920 — 1930-х, агітавала за платформу і кандыдатаў Беларускага выбарчага камітэта, за радыкальную праграму і кандыдатаў блока нацыянальных меншасцяў.
Аляксандр Іосіфавіч Ротэнберг
Біяграфія
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і. У 1917—1918 гг. адзін з кіраўнікоў Маскоўскага Савета. З 1918 г. у органах дзяржбяспекі. У 1920—1921 гг. старшыня НК БССР. У 1923 г. звольнены ў адстаўку з пасады старшыні Дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення (ДПУ) Крыма. Да 1939 года знаходзіўся ў запасе УНКУС СССР па Маскоўскай вобласці. Пасля 1939 г. лёс невядомы.
Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе
Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе (European Achievement in World Cinema) — ганаровая ўзнагарода Еўрапейскай кінапрэміі, што прысуджаецца Еўрапейскай кінаакадэміяй за дасягненні еўрапейцаў у сусветным кінематографе. Прысуджаецца штогод, пачынаючы з 1997 года.
Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур
Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур — фестываль дыяспар Беларусі, які адбываецца раз у два гады ў Гродне. Удзел у фестывалі прымаюць прадстаўнікі грамадскіх нацыянальна-культурных аб’яднанняў Беларусі, майстры народнай творчасці, артысты. Асаблівасцю фестывалю з’яўляецца стварэнне нацыянальных падворкаў.
Першы фестываль
Першы фестываль адбыўся ў 1996 годзе. У ім прынялі ўдзел 11 нацыянальных аб’яднанняў.
Дзясяты фестываль
X Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур (6 — 7 чэрвеня 2014 года) сабраў прадстаўнікоў 34 нацыянальнасцей, дэбютантамі былі крымскія татары, іспанцы, італьянцы, англічане. Пачаўся форум шэсцем удзельнікаў у нацыянальных касцюмах па цэнтральных вуліцах Гродна да галоўнай сцэны на плошчы Леніна, дзе адбылася ўрачыстая цырымонія адкрыцця. Гэты фестываль стаў самым маштабным да гэтага часу па колькасці ўдзельнікаў – амаль 900. Прадстаўнікамі дыяспар была закладзена «алея сяброўства» паблізу ад Каложскай царквы. Ва урачыстым шэсці і адкрыцці фестывалю прымалі удзел намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь Анатоль Тозік і намеснік Кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Анатоль Ліс. Адбыўся канцэрт Народнага артыста Расіі. Другі дзень фестывалю быў адзначаны адкрыццём памятнага знака на месцы страчанага храма, удзел у каторым акрамя кіраўнікоў праваслаўнай і каталіцкай канфесій Гродна бралі Міністр культуры Рэспублікі Беларусь Барыс Святлоў і Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь Сяргей Маскевіч. Мерапрыемствы фестывалю наведалі каля 200 тысяч гледачоў.
Адзінаццаты фестываль
У 2016 годзе фестываль адбыўся адзінаццаты раз, адзначыўшы дваццацігадовы юбілей. Фестываль праходзіў 4 і 5 чэрвеня 2016 года і сабраў каля 120 тысяч наведвальнікаў. У свяце прынялі ўдзел прадстаўнікі каля 40 нацыянальнасцей, паказаўшы свае танцы, песні, кухню і касцюмы на 22 падворках. Распачаў працу музей Рэспубліканскага фестывалю нацыянальных культур. Адбылося адкрыццё скульптуры шахматнай фігуркі ладдзі на беразе Нёмана, непадалёк ад Старога і Новага замкаў, якую правёў старшыня Гродзенскага гарвыканкама Мечыслаў Гой.
Дванаццаты фестываль
Адбываўся 1—2 чэрвеня 2018 года ў Гродне, 3 чэрвеня на Аўгустоўскім канале.
Трынаццаты фестываль
Меў адбыцца 5—6 чэрвеня 2020 года ў Гродне і 7 чэрвеня 2020 года на Аўгустоўскім канале, але з-за пандэміі COVID-19 быў перанесены на 2021 год. У 2021 годзе ў Гродне яго зноў вырашылі не праводзіць, у верасні 2021 года яго адкрыццё правялі на Дзень горада ў Мінску з удзелам 25 нацыянальнасцей.
Манастырскі
Манастырскі — прозвішча.
Крапыўныцкі раён
Крапыўныцкі раён (Кропивницький район) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Кіраваградскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Крапыўныцкы (Кропивницький).
Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на года складае 37081 чалавек, плошча — 1600 км².
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 30 сельскіх саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 пасёлак сельскага тыпу і 74 сяла.
Спіс аб’ектаў PGC (1757001—1758000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1757001—1758000)
Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
Балка́нскі тэа́тр вае́нных дзе́янняў Пе́ршай сусве́тнай вайны́ (28 ліпеня 1914 — 29 верасня 1918) — адзін з тэатраў баявых дзеянняў Першай сусветнай вайны, які знаходзіўся на Балканскім паўвостраве.
Актыўныя манеўраныя баявыя дзеянні на Балканах у асноўным адбываліся падчас некалькіх кампаній: сербская кампанія (ліпень 1914 — лістапад 1915), салоніцкая кампанія (лістапад 1915 — верасень 1918) і румынская кампанія (жнівень 1916 — снежань 1917).
Балканскі фронт ахопліваў шырокія тэрыторыі Балканскага паўвострава. Баявыя дзеянні вяліся на тэрыторыі Сербіі, Чарнагорыі, Грэцыі, Албаніі, Балгарыі, Румыніі.
Баявыя дзеянні на Балканах пачаліся з баявых дзеянняў аўстра-венгерскай арміі супраць сербскіх і чарнагорскіх войскаў. Кампанія 1914 года аказалася няўдалай для аўстрыйскай арміі, якая не змагла зламаць супраціўленне сербскай арміі і выканаць пастаўленыя задачы. Да канца 1914 года на Балканах ўсталяваўся пазіцыйны фронт. Увосень 1915 года аўстра-германскае камандаванне стварыла ўдарную групоўку на Балканскім фронце і павяло наступленне супраць саслабленай сербскай арміі. Таксама на баку Аўстрыі і Германіі ў вайну ўступіла Балгарыя, якая пачала наступленне супраць Сербіі з усходу. Аднак у гэты час у Салоніках (Грэцыя) высадзіўся дэсант Антанты з англа-французскіх войскаў, сербскія войскі адступілі ў Албанію, а затым былі эвакуіраваны на востраў Корфу. Затым сербскія войскі далучыліся да саюзных войскам у Салоніках. Сербія і Чарнагорыя былі цалкам акупаваныя. Чарнагорыя была выведзена з вайны. На Балканах утварыўся новы фронт — Салоніцкі. У жніўні 1916 гады на баку Антанты выступіла Румынія, аднак румынская армія была разбіта аўстра-германа-балгарскімі войскамі, а практычна ўся тэрыторыя краіны акупаваная. Аж да верасня 1918 года на Салоніцкім фронце не было актыўных дзеянняў. У верасні 1918 года войска Антанты — англійскія, сербскія, французскія і грэчаскія (Грэцыя ўступіла ў вайну на баку Антанты ў 1917 годзе) — нанеслі рашучае паражэнне балгарскім войскам у ходзе буйнамаштабнага наступлення. 29 верасня Балгарыя заключыла перамір’е з дзяржавамі Антанты. Першая сусветная вайна на Балканскім тэатры ваенных дзеянняў завяршылася.
Перадумовы Першай сусветнай вайны на Балканах
У сярэдзіне XIX стагоддзі на Балканах пачалося фарміраванне незалежных дзяржаў — Балгарыі, Грэцыі, Сербіі, Румыніі. Пасля таго як балканскім краінам удалося дамагчыся аўтаноміі і незалежнасці, змяніўся агульны вораг для маладых Балканскіх краін. Аўстра-Венгерская імперыя, якая імкнулася ўсталяваць гегемонію на Балканах, была небяспечная для маладых неакрэплых дзяржаў.
Іх імкненне засцерагчы ад небяспекі сваю незалежнасць падтрымлівалася Расіяй, пад эгідай якой у процівагу Аўстрыі быў створаны Балканскі абарончы саюз. У яго ўвайшлі Балгарыя, Грэцыя (Сербія) і Чарнагорыя. Аднак Балканскі саюз пачаў варагаваць з Турцыяй, у якой пражывала шмат сербаў, балгараў, грэкаў. Балканскі саюз імкнуўся канчаткова «выправадзіць» Турцыю з Балканскага паўвострава.
Акрамя таго, балканскія краіны спадзяваліся пашырыць свае тэрыторыі за кошт аслабелай Асманскай імперыі. Балгарыя імкнулася ўключыць у свой склад ўвесь усходні Балканскі паўвостраў. Сербія жадала атрымаць выхад да Адрыятычнага мора, далучыць Македонію і Албанію. Чарнагорыя імкнулася заняць буйныя турэцкія парты на Адрыятыцы і Новопазарскі санджак. Грэцыя таксама імкнулася пашырыць межы.
Гэтыя супярэчнасці выліліся ў Першую балканскую вайну, у якой Балканскі саюз нанёс рашучае паражэнне Асманскай імперыі. Усе еўрапейскія валодання Турцыі, акрамя Стамбула і яго наваколляў, перайшлі пад кантроль Балканскага саюза.
Аднак сярод краін саюза адбываліся канфлікты з нагоды лёсу вызваленых тэрыторый. Так (Сербія) і Балгарыя адначасова прэтэндавалі на Македонію, Грэцыя і Балгарыя спрачаліся аб Фракіі, у сваю чаргу, Румынія прад’яўляла тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Балгарыі. Гэтыя супярэчнасці паміж перамогшымі краінамі хутка перараслі ў Другую балканскую вайну, у якой Сербія, Грэцыя, Румынія, Асманская імперыя і Чарнагорыя адзіным фронтам выступілі супраць Балгарыі, нанёсшы ёй хуткае паражэнне.
У выніку Другой Балканскай вайны Македонія была падзеленая паміж Грэцыяй і Сербіяй, Турцыя вярнула невялікую частку еўрапейскіх уладанняў, а Румынія захапіла Паўднёвую Дабруджу.
У 1908 — 1909 гадах адбыўся Баснійскі крызіс. Падчас яго Аўстра-Венгрыя, якая спрабавала зацвердзіць сваю гегемонію на Балканах, пры падтрымцы Германіі спачатку акупавала, а затым анексавала Боснію і Герцагавіну. На Боснію прэтэндавала і Сербія, якая імкнулася выйсці да Адрыятычнага мора і ўключыць у склад зямлі, населеныя сербамі (у Босніі пражывала вялікая колькасць сербаў). Да таго ж палітыкі ў Бялградзе асцерагаліся, што пасля Босніі Аўстра-Венгрыя пачне анексію і самой Сербіі.
Тым не менш Аўстра-Венгрыя здолела дамагчыся міжнароднага прызнання законнасці анексіі Босніі. Расійская імперыя, застаўшыся сам-насам з ваяўніча настроенымі Аўстрыяй і Германіяй, была вымушана прызнаць законнасць аўстрыйскай анексіі, гэта прыйшлося прызнаць і Сербіі. Крыўда ад дыпламатычнай паразы доўга працягвала тлець і ў Бялградзе, і ў Пецярбургу. Сербы не змірыліся з фактам анексіі, і ў Сербіі сталі з’яўляцца арганізацыі, якія ставілі сваёй мэтай «уз'яднанне» Босніі з Сербіяй.
У той жа час Аўстра-Венгрыя баялася страты Ваяводзіны, Босніі і іншых тэрыторый у якіх пражывала вялікая колькасць сербаў. У Сербіі пасля двух паспяховых Балканскіх войнаў узмацніліся пазіцыі радыкалаў. Акрамя гэтага радыкальна настроеныя афіцэры з арганізацыі «Чорная рука» фактычна захапілі ўладу ў краіне. Сербія падтрымлівала таемныя арганізацыі, якія дзейнічалі на тэрыторыі Аўстрыі, дэстабілізуючы становішча ў яе славянскіх рэгіёнах. Акрамя гэтага ў 1913 годзе нягледзячы на складанае міжнароднае становішча сербскія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Албаніі. У ходзе албанскага крызісу сербы пад ціскам міжнароднай супольнасці вывелі свае войскі. У выніку гэтых агрэсіўных дзеянняў сербскага кіраўніцтва Аўстра-Венгрыя атрымала падставу абвясціць Сербіі вайну.
Такім чынам, прычынай для пачатку вайны стала суперніцтва паміж Сербіяй і Аўстра-Венгрыяй за права кантролю ўсіх паўднёваславянскіх зямель.
Сараеўскае забойства
Сербія была не згодна з анексіяй Босніі Аўстрыяй. У Сербіі сталі з’яўляцца таемныя нацыяналістычныя арганізацыі, якія ставілі задачу вызваліць Боснію, дзе пражывала вялікая колькасць сербаў, ад «аўстрыйскага валадарства». Самой магутнай і шматлікай з такіх арганізацый была «Чорная рука». На тэрыторыі Босніі дзейнічала арганізацыя «Млада Босна», якая таксама ставіла задачу ўз’яднання Босніі з Сербіяй.
У канцы чэрвеня 1914 года наследнік аўстра-венгерскага трона эрцгерцаг Франц Фердынанд разам з жонкай Сафіяй прыбыў у Сараева — галоўны горад Босніі — з мэтай назірання за ваеннымі манеўрамі і адкрыцця музея. Фердынанд лічыўся прыхільнікам трыалізма — ідэі пераўтварэння дваістай аўстра-венгерскай манархіі ў траістую аўстра-венгерска-славянскую. Трэцяе славянскае каралеўства было б сур’ёзнай пагрозай для Сербіі. «Млада Босна» паставіла задачу забіць Фердынанда падчас яго візіту ў Сараева. Забойства было спланавана шасцю змоўшчыкамі.
28 чэрвеня 1914 года Франц Фердынанд на цягніку прыбыў у Сараева па запрашэнні генерал-губернатара Босніі Оскара Паціёрэка. Затым картэж з шасці аўтамабіляў накіраваўся ў цэнтр горада. Тут у картэж эрцгерцага адзін з змоўшчыкаў, Нядзелька Чабрынович, кінуў гранату, але прамахнуўся. Чабрынович быў схоплены паліцыяй. Здавалася, што замах праваліўся. Затым, пасля таго як Франц Фердынанд прачытаў прамову ў гарадской ратушы, ён выявіў жаданне паехаць у шпіталь наведаць параненых пры няўдалым замаху. Аднак шафёр эрцгерцага паехаў па няправільнаму маршруце, яму гэта растлумачылі, і ён стаў павольна заварочваць машыну. У гэты час аўтамабіль з эрцгерцагам і яго жонкай заўважыў адзін з змоўшчыкаў, Гаўрыла Прынцып. Ён падбег да машыны і стрэліў з пісталета: спачатку ў жонку Франца Фердынанда, а затым і ў яго самога. Прынцып быў схоплены натоўпам народа і жорстка збіты (пазней яму нават прыйшлося ампутаваць руку).
Адразу ж пасля забойства эрцгерцага ў Сараева пачаўся антысербскі пагром. Усе шэсць змоўшчыкаў былі арыштаваныя. Адзін са змоўшчыкаў на допыце заявіў, што зброя для замаху была прадастаўлена сербскім урадам. Гэта дало падставу аўстрыйскім уладам абвінаваціць Сербію ў дапамозе і падтрымцы тэрарыстаў.
Ліпеньскі крызіс
23 ліпеня Аўстра-Венгрыя прад’явіла Сербіі ўльтыматум, які складаўся з дзесяці пунктаў. Ультыматум быў відавочна невыканальны і складзены так, каб Сербія адхіліла яго, даўшы тым самым падставу для пачатку баявых дзеянняў. На адказ было адведзена 48 гадзін. Ультыматум утрымліваў зневажальныя для Сербіі патрабаванні. Пяты пункт абвяшчаў: «Дапусціць дзеянне на тэрыторыі Сербіі дзяржаўных службаў Аўстра-Венгерскай імперыі для стрымання любой антыаўстрыйскай дзейнасці». Гэты пункт парушаў суверэнітэт і Канстытуцыю Сербіі.
Сербскі бок прыняў усе дзесяць пунктаў ультыматуму (пяты пункт — з агаворкамі), акрамя шостага, а менавіта адмовілася дапусціць аўстрыйскіх прадстаўнікоў да ўдзелу ў расследаванні Сараеўскага забойства. Адмова ад аднаго пункта была адзначана аўстрыйцамі як адмова ад ультыматуму. Аўстра-венгерскае пасольства пакінула Бялград, што азначала разрыў дыпламатычных адносін. Расійская імперыя зрабіла шэраг спроб схіліць Аўстрыю да перамоў на базе сербскага адказу. Вялікабрытанія, Францыя і Італія прапаноўвалі Вене вынесці пытанне на абмеркаванне канферэнцыі чатырох вялікіх дзяржаў. Аднак Аўстрыя адказала катэгарычнай адмовай. Сербскі каралевіч-рэгент Аляксандр I звярнуўся па падтрымку да расійскага імператара Мікалая II, які заявіў, што Расія не пакіне ў бядзе Сербію.
У выніку, адкінуўшы ўсе мірныя прапановы, 28 ліпеня 1914 года Аўстра-Венгрыя абвясціла Сербіі вайну. 31 ліпеня Франц Іосіф I падпісаў указ аб усеагульнай мабілізацыі ў Аўстра-Венгрыі. У гэтых умовах 29 ліпеня Мікалай II аддаў загад аб усеагульнай мабілізацыі ў Расіі. Германія запатрабавала ад Расійскай імперыі спыніць ваенныя падрыхтоўкі. 30 ліпеня Мікалай II адмяніў ўсеагульную мабілізацыю, зрабіўшы апошнюю спробу захаваць мір, аднак новая прапанова аб пачатку мірных перамоў была рашуча адхілена Аўстра-Венгрыяй.
1 жніўня 1914 года Германія абвясціла Расіі вайну, 3 жніўня — Францыі. 4 жніўня Брытанская імперыя абвясціла вайну Германіі. Пачалася Першая сусветная вайна.
Асаблівасці Балканскага тэатра
Асноўная частка гэтай тэрыторыі была гарыстай, толькі невялікія ўчасткі ўздоўж рэк і ўзбярэжжа мора былі раўнінныя. На заходнім участку тэатра баявых дзеянняў былі даволі высокія горы, якія дасягалі вышыні 2600 м. Цэнтральная частка фронту (тэрыторыя Сербіі) ўяўляла сабой горную вобласць з вышынямі 1000 — 1500 м. Да захаду ад Сафіі Балканскія горы дасягалі вышыні 2400 м.
Што ж тычыцца раёна дзеянняў на Сербскім фронце з боку Аўстра-Венгрыі ад ракі Дрыны або з боку Балгарыі ад ракі Цімок, то перадгор’і ў выглядзе шэрагу адгор’яў, якія ідуць з поўдня на поўнач да Дунаю, дазвалялі сербскай арміі выкарыстоўваць шэраг выгадных рубяжоў для актыўнай абароны. Найбольш цяжкадаступнымі ўчасткамі фронту былі усходні і заходні. Таму галоўныя дзеянні развіваліся ў цэнтральным напрамку на Бялград і Салонікі. Найбольш важнымі рэкамі на Балканскім фронце былі Дунай і яго прытокі Сава і Дрына. Дунай каля Бялграда меў шырыню 1500 — 1900 м, глыбіню да 14 м, таму яго было цяжка фарсіраваць. Сербскія берага, як Дуная, так і Савы, былі вельмі зручныя для актыўнай абароны на працягу амаль 400 км. Цэнтральную частку тэатра ваенных дзеянняў перасякалі больш дробныя рэкі: Марава, Вардар і Струма.
У выніку на дадзеным фронце з прычыны яго гарыстага характару, малой колькасці шляхоў зносін, недахопу запасаў харчавання, недахопу боепрыпасаў ваенныя дзеянні праводзіліся ў цяжкіх умовах. Дзеючым тут войскам, за выключэннем некаторых раёнаў ўзбярэжжа Эгейскага мора, прыйшлося весці горную вайну. З прычыны беднасці рэгіёну, дзе праходзілі баявыя дзеянні, войскі павінны былі разлічваць на падвоз харчавання толькі звонку. Таксама з-за адсутнасці ўласнай ваеннай прамысловасці Сербія залежала ад сваіх саюзнікаў. Сербіі пастаянна патрабаваўся падвоз ўзбраенняў, боепрыпасаў, абмундзіравання і медыкаментаў.
Сілы бакоў
Супраць Сербіі Аўстра-Венгрыя разгарнула 239,5 батальёнаў, 37 эскадронаў, 516 гармат і 392 кулямёта. Галоўнакамандуючым аўстра-венгерскімі сіламі на Балканах быў прызначаны Оскар Паціёрэк.
Сербія
Сербія разгарнула чатыры арміі. Сербскія сілы ўключалі 247 000 чалавек і 610 гармат (з іх да 40 цяжкіх, 180 гармат старых узораў). Галоўнакамандуючым сербскай арміі стаў прынц-рэгент Аляксандр I, фактычна ж камандуючым быў начальнік Генеральнага штаба Радамір Путнік.
Чарнагорыя
Чарнагорыя разгарнула 45 000 — 60 000 чалавек, 100 палявых і 100 горных гармат. Чарнагорскую армію ўзначаліў кароль Чарнагорыі Нікола I, начальнікам Генеральнага штаба стаў сербскі генерал Бажыдар Янкавіч.
Планы бакоў і разгортванне войскаў
План вядзення вайны супраць Сербіі аўстра-венгерскага камандавання прадугледжваў разгортванне трох армій. Па плане гэтыя арміі павінны былі ўварвацца ў Сербію і Чарнагорыю і абысці сербскую армію з флангаў. Аднак нямецкае камандаванне запатрабавала ад Аўстра-Венгрыі сканцэнтраваць буйныя сілы супраць Расійскай імперыі. У гэтых умовах аўстра-венгерскае камандаванне стала спешна перакідваць 2-ю армію (190 000 чалавек) у Усходнюю Галіцыю супраць рускіх войскаў.
Па гэтай прычыне камандуючы аўстрыйскімі войскамі генерал Паціёрэк прыняў новы план наступу супраць Сербіі і Чарнагорыі. 7-ы корпус у ніжнім цячэнні Савы павінен выконваць толькі адцягваючыя дзеянні. Рашучы наступ ад Дрыны павінны былі пачаць 4-ы, 8-ы, 13-ы і частка 15-га і 16-га карпусоў. Астатнія часткі 15-га і 16-га карпусоў павінны былі разгарнуцца супраць чарнагорскай арміі. 9-ы корпус знаходзіўся ў рэзерве. Маючы ў распараджэнні добрую сетку чыгунак у Банаце, аўстрыйскае камандаванне магло разгарнуць галоўныя сілы менавіта там, захапіць Бялград і наступаць углыб Сербіі на цэнтральным напрамку, па далінах рэк Калубара і Морава для захопу галоўнага «арсенала» Сербіі — Крагуеваца. Мінусам гэтага плана было тое, што аўстра-венгерскім войскам давялося б фарсіраваць складаныя водныя рубяжы — рэкі Дунай і Сава. Другі варыянт наступу з боку ракі Дрыны быў зручней для наступаючых войскаў. У выпадку яго рэалізацыі аўстрыйцы прыкрылі б свае флангі і паменшылі рызыку абхопу. Аднак на Дрынскім участку малалікасць дарог і горная мясцовасць былі зручныя для абараняючыхся сербаў.
Пасля Балканскіх войнаў сербскія ўзброеныя сілы былі цалкам рэарганізаваны, лік дывізій быў павялічаны з пяці да дзесяці. Да пачатку войны Сербія змагла выставіць 12 пяхотных і адну кавалерыйскую дывізіі ў складзе чатырох армій. План сербскага камандавання па вядзенню войны прадугледжваў два варыянты: Сербская армія пачала разгортванне чатырох армій: 1-я павінна была абараняцца па берагах Дуная, 2-я армія была засяроджаная ў раёне Бялграда, 3-я армія разгортвалася ў раёне Валева, 4-я армія разгортваецца у раёне Верхняй Маравіі і забяспечвала сувязь з чарнагорскай арміяй. У выніку з ліку 12 пяхотных і адной кавалерыйскай дывізій восем ўтварылі манеўраную групу, прыкрытую па прыродным абарончым лініям рэк Дуная, Савы і Дравы рэзервовымі дывізіямі трэцяга прызыву і забяспечаную з боку Балгарыі абаронай натуральных перашкод — рэкамі Цімокам, Моравай і горным хрыбтом паміж імі. З-за пагрозы аўстрыйскага ўварвання з поўначы (рэкі Дунай і Сава) і захаду (рака Дрына) сербскія войскі прыкрылі абодва гэтыя напрамкі, засяродзіўшы ў цэнтры краіны манеўраную групу з васьмі дывізій, якая знаходзілася на аднолькавай адлегласці ад абодвух участкаў магчымага наступу.
Калі высветлілася, што Аўстра-Венгрыю чакае барацьба на два фронты (супраць Сербіі і Расіі), сербскае камандаванне не выключала магчымасці пераходу ў наступленне ў раёне рэк Савы і Калубары ў Шабаца. 9 жніўня камандуючаму 2-й сербскай арміяй нават быў дадзены загад правесці разведку на дадзеным участку. Аднак спробы сербскай арміі арганізаваць наступу ў Срэме і ў Босніі не ўвянчаліся поспехам.
Чарнагорская армія разгарнула 6000 чалавек у Новапазарскім санджаку, уздоўж заходняй мяжы з Аўстра-Венгрыяй — 29 000 салдат і афіцэраў, асноўныя ж сілы былі пакінутыя ўнутры краіны.
Удалае размяшчэнне сербскіх і чарнагорскіх войскаў у спалучэнні з партызанскімі метадамі баявых дзеянняў палявых войскаў дазволілі сербскай і чарнагорскай войскам, нягледзячы на адлегласць ад саюзнікаў і вострую патрэбу ў боепрыпасах і іншых сродкаў, доўгі час супрацьстаяць аўстра-венгерскім войскам.
Узбраенне бакоў
Сербская армія не паспела акрыяць ад бітваў двух Балканскіх войнаў і папоўніць арсеналы, закупіць новае ўзбраенне. Сербская пяхота была ўзброена Маўзераўскімі магазінкамі. Востра адчуваўся недахоп ўзбраенняў, боепрыпасаў і іншых матэрыяльных і тэхнічных сродкаў. Значная частка артылерыйскіх гармат з’яўляліся састарэлымі, аднак нягледзячы на гэта ў сербскай арміі было 48 цяжкіх гармат. Таксама ў Сербіі не было авіяцыі і флоту. Адсутнічала свая ваенная прамысловасць.
Чарнагорская пяхота была ўзброена трохлінейнымі рускімі магазінкамі. Таксама як і Сербія, Чарнагорыя не мела авіяцыі і ўласнай ваеннай прамысловасці. Аднак чарнагорская армія мела каля 100 горных гармат, што ва ўмовах баявых дзеянняў у гарах было вельмі важна. Чарнагорыя не мела свайго флоту, таму з першых дзён вайны аўстрыйскі флот лёгка ўсталяваў блакаду ўзбярэжжа Чарнагорыі.
Аўстрыйская армія значна пераўзыходзіла войска балканскіх краін у матэрыяльна-тэхнічным плане. Аўстра-венгерская пяхота была ўзброена вінтоўкамі ўзору 1895 г. Манліхера. На ўзбраенні знаходзіўся станкавы кулямёт Шварцлозе. У аўстрыйскай арміі меліся аэрапланы, таксама аўстрыйскі флот поўнасцю забяспечыў блакаду чарнагорскага ўзбярэжжа і падтрымліваў аўстрыйскія войскі пры аперацыях у прыбярэжных раёнах. Акрамя гэтага мелася Дунайская флатылія для дзеянняў на Дунаі. Аўстрыйскае камандаванне засяродзіла значную колькасць артылерыі. Аднак горныя гарматы былі відавочна састарэлыя. Ваенная вытворчасць у Аўстра-Венгрыі было наладжана і таму ў ходзе баявых дзеянняў аўстрыйскія войскі практычна не адчувалі патрэбы ў боепрыпасах.
Пачатак баявых дзеянняў; бітва пры Церы
Баявыя дзеянні на Балканскім фронце пачаліся 28 ліпеня 1914 года, адразу ж пасля абвяшчэння вайны, калі аўстрыйская артылерыя і Дунайская флатылія ВМС Аўстра-Венгрыі пачалі абстрэл Бялграда. Агульнае ж наступленне аўстрыйцы пачалі 12 жніўня, калі была завершана канцэнтрацыя войскаў. На паўночным флангу фронту дзейнічалі часткі 2-й аўстрыйскай арміі, якія яшчэ не паспелі адправіцца на Усходні фронт у Галіцыю. 15 жніўня яны занялі Шабац. Асноўныя сілы 5-й і 6-й аўстрыйскіх арміяў рыхтаваліся да фарсіравання Дрыны, наводзячы праз яе масты. На пераправу праз Дрыну аўстрыйскія войскі патрацілі чатыры дні.
У гэты час насустрач аўстра-венгерскім войскам рухаліся 2-я і 3-я сербскія арміі. Ужо 16 жніўня у Шабац пачаліся баі, у Слаціны сербскія войскі скавалі і адкінулі австро- венгерскія часткі. У паласе 3-ці сербскай арміі баі насілі зацяты характар, і на некаторых участках сербам прыйшлося адысці. У наступныя дні да сербаў падцягнуліся астатнія часткі, і ім удалося прарваць аўстра-венгерскі фронт у Лазніцы. Для аўстрыйцаў склалася неспрыяльная сітуацыя, і яны 19 жніўня пачалі адыход па ўсім фронце. У гэтых умовах аўстра-венгерскае камандаванне было вымушана задзейнічаць часткі 2-й арміі, затрымліваючы іх адпраўку ў Галіцыю.
З 20 жніўня сербскія войскі пачалі пераслед адыходзячых аўстрыйскіх войскаў. У некаторых месцах аўстрыйскія ар’ергарды мужна стрымлівалі сербаў, а ў некаторых адступленне ператварылася ва ўцёкі аўстра-венгерскіх войскаў. У выніку да 24 жніўня аўстра-венгерскія войскі былі адкінуты да рэк Сава і Дрына. Сербская армія захапіла 50 000 палонных, 50 гармат, 150 зарадных скрыняў, значную колькасць вінтовак, павозак, ваеннай амуніцыі і харчовых запасаў. Такім чынам, сербскім войскам удалося адбіць першае наступленне аўстрыйскіх войскаў. У гэтых баях сербская армія таксама панесла адчувальныя страты, страціўшы да 15 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі.
Перамога пры Цэры мела стратэгічнае значэнне для Антанты. У перыяд жорсткіх баёў у Галіцыі сербская армія скавала некаторыя часткі 2-й аўстрыйскай арміі на Балканах, пры гэтым нанёсшы аўстрыйскім войскам паражэнне.
Працяг баявых дзеянняў; бітва на Дрыне
Пасля паразы пры Цэры аўстрыйскія войскі пачалі рыхтавацца да другога наступу. Сербскія войскі рабілі спробы перайсці ў наступленне, але ў раёнах Мітравіцы, Земуна і Сараева былі вымушаныя адступіць на зыходныя пазіцыі. Перагрупаваўшы свае сілы, аўстра-венгерскае камандаванне 7 верасня пачало новы наступ з мэтай абыйсці сербскія арміі з паўднёвага захаду.
7 лістапада сербскія войскі пад пагрозай ахопу адышлі на новыя абарончыя рубяжы. 14 лістапада 1914 года аўстрыйскія войскі занялі Валева. У гэты ж час аўстрыйскія войскі спрабавалі патрапіць ў даліну Моравы, аднак пасля пераправы праз Дунай у Семендрыі шэсць аўстра-венгерскіх батальёнаў былі цалкам знішчаны. Знаходжанне на сербскай тэрыторыі аўстра-венгерскіх войскаў суправаджалася пажарамі і гвалтам над мірным насельніцтвам.
У выніку другога аўстра-венгерскага наступлення, нягледзячы на жорсткае супраціўленне сербскіх войскаў, аўстрыйцам удалося прасунуцца наперад і фарсіраваць Дрыну. Сербская армія з-за пагрозы ахопу і недахопу боепрыпасаў, вінтовак, абмундзіравання (у сербскай арміі быў востры недахоп абутку) пачала адступленне на новыя абарончыя рубяжы, суправаджаючы свой адыход контратакамі.
Бітва пры Калубары
Аўстрыйскія войскі працягвалі наступленне. 16 лістапада падраздзялення 5-й і 6-й аўстра-венгерскіх арміяў атакавалі пазіцыі сербскіх войскаў з мэтай захапіць чыгуначную галінку Абрэновац — Валева. 5-й аўстрыйскай арміі ўдалося захапіць Лазарэвац і адцясніць 2-ю сербскую армію. 24 лістапада 6-я армія здолела захапіць стратэгічную вышыню —. 25 лістапада войскі 5-й арміі адцяснілі 2-ю і 3-ю сербскія арміі і, фарсіраваўшы раку, выйшлі ў фланг 1-й сербскай арміі.
30 лістапада 1914 года сербы пакінулі [[Бялград і з 2 снежня сербскі фронт праходзіў паміж Дунаем і вярхоўем Моравы, па вышынях, Лазоравац і заходнім схілам плато . Аўстрыйцы занялі пакінуты сербамі Бялград, лічачы сербскую армію няздольнай да далейшага супраціўлення. Камандуючы аўстрыйскімі войскамі Оскар Паціёрэк прыняў рашэнне разграміць 2-ю сербскую армію, не баючыся агаліць свой фланг перад 1-й сербскай арміяй, якая, як ён лічыў, аслаблена і не будзе праводзіць актыўных дзеянняў. Аднак да гэтага часу ў Сербію праз Салонікі і па Дунаі стала прыбываць дапамога ад саюзнікаў (з Францыі і Расіі). Францыя даслала зброю і боепрыпасы, а Расія — таксама боепрыпасы і харчаванне. Гэтая дапамога дазволіла сербскай арміі зноў перайсці да актыўных дзеянняў . thumb|left|Аўстрыйская 5-я армія уступае ў [[Бялград. 5 снежня 1914 года.]]
Па плане сербскага контрнаступлення 1-я армія генерала Мішыча павінна была пачаць наступленне і авалодаць масівам, затым у наступ пераходзілі 2-я і 3-я арміі. Раніцай 3 снежня Путнік даў загад аб пачатку контрнаступлення, часткі 1-й арміі перайшлі ў атаку на масіў Сувабор і заспелі знянацку аўстрыйскія часткі, якія не чакалі з боку сербаў якіх-небудзь актыўных дзеянняў. Тут аўстрыйскія войскі тры дні стрымлівалі надыходзілі, аднак 5 снежня пачалі адыход. Калі поспех 1-й арміі быў забяспечаны, у бой уступілі 2-я і 3-я арміі. У сітуацыі, якая склалася Паціёрэк прыняў рашэнне атакаваць 2-ю сербскую армію, аднак усе аўстра-венгерскія атакі былі адбітыя. Затым аўстрыйцы былі адкінутыя на ўмацаваную пазіцыю на поўдзень ад Бялграда, аднак і адтуль 13 снежня яны былі выбітыя і адкінутыя на тэрыторыю Аўстра-Венгрыі.
15 снежня сербскія войскі ізноў ўступілі ў Бялград, тэрыторыя краіны была ачышчана ад аўстрыйскіх войскаў. Аднак развіць поспех і арганізаваць пераслед аўстрыйскіх войскаў сербскаму камандаванню не ўдалося. Сербскія войскі прыпыніліся на рубяжах рэк Савы і Дрыны.
Сербская армія ў гэтых баях страціла 22 000 чалавек забітымі і 19 000 палоннымі. Аўстра-венгерская армія пацярпела цяжкае паражэнне. Аўстрыйцы страцілі 28 000 чалавек забітымі 46 000 палоннымі, тры сцяга, 126 гармат, 70 кулямётаў, 362 зарадных скрыні, 2000 коней і інш. .
Вынікі кампаніі 1914 года
Пасля двух паражэнняў у 1914 годзе на Балканскім фронце аўстрыйскае камандаванне адмовілася ад актыўных дзеянняў на сербскім фронце. Аўстрыйцы перакінулі войскі з Балканскага фронту на Усходні, у Карпаты, для абароны ад рускай арміі, пакінуўшы супраць сербскай арміі ўсяго толькі два корпуса. Аўстра-венгерскія войскі панеслі цяжкія страты на Балканскім фронце ў 1914 годзе, страціўшы 7 600 афіцэраў і 274 000 салдат. Генерал Эрых Людэндорф у сваіх успамінах пазней адзначаў :
Паражэнне Аўстра-Венгрыі ў кампаніі 1914 года нанесла сур’ёзны ўдар па планах Аўстрыі і Германіі, якія не змаглі ўсталяваць прамую сувязь з Асманскай імперыяй, якая ўступіла ў вайну на іх баку. Генерал Паціёрэк быў адпраўлены ў адстаўку, камандуючым аўстрыйскімі войскамі на Балканах стаў эрцгерцаг Ойген.
Сербская армія на працягу кампаніі 1914 года адыграла важную ролю для Антанты, сцягнуўшы вялікую колькасць аўстра-венгерскіх войскаў і не даўшы перакінуць іх супраць рускай арміі. Аднак перамога дасталася Сербіі цяжкай цаной. Сербская армія за 1914 год згубіла 132 000 чалавек. Колькасць сербскай арміі не перавышала 100 000 чалавек. Востра адчуваўся недахоп харчавання, медыкаментаў, абмундзіравання. У яе шэрагах пачалася эпідэмія тыфу. Чарнагорская армія налічвала 50 000 чалавек і ў кампаніі 1914 года адыграла вялікую ролю ў барацьбе з аўстрыйскімі войскамі.
У выніку пералічаных фактараў вайна на Балканскім фронце набыла характар пазіцыйнай.
Кампанія 1915 года
У пачатку 1915 года стабілізавалася лінія пазіцыйнага фронту, і на Балканскім фронце ўсталявалася часовае зацішша. Да лета 1915 года сербам атрымоўваецца аднавіць баяздольнасць свайго войска шмат у чым дзякуючы падтрымцы саюзнікаў — Францыі, Брытанскай імперыі і Расійскай імперыі. Падчас прарыву рускага фронту і Вялікага адступлення рускай арміі з Польшчы і Галіцыі рускае камандаванне звярталася да сербскага боку з просьбай арганізаваць наступ, каб адцягнуць частку аўстра-венгерскіх карпусоў з Галіцыі. Але камандуючы сербскай арміі Радамір Путнік адказаў, што сэрбская армія не мае дастатковых сілаў і сродкаў для наступу.