cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буккросінг
Спрэчкі і крытыка
У 2003 годзе буккросінг быў раскрытыкаваны з боку Джэсікі Адамс, аўтара некалькіх "чык-літ" навэлаў (жаночы гарадскі раман, які звычайна распавядае пра жанчын, што імкнуцца дамагчыся поспеху ў прафесійнай сферы і ў узаемаадносінах з мужчынамі - заўв. перакладчыка), якая сцвярджала, што кнігі былі "абясцэнены" на вэб-сайце, што буккросінг можа прывесці да зніжэння продажаў кніг і, такім чынам, паніжэнню роялці, якія выплочваюцца аўтарам. Аднак большасць буккросераў аспрэчваць гэты аргумент. Яны сцвярджаюць, што вэб-сайт знаёміць чытачоў з аўтарамі і жанрамі, якія яны не чыталі раней, што вэб-сайт заклікае як мага больш людзей зрабіць або вярнуць чытанне як хобі, і што некаторыя ўдзельнікі, прачытаўшы кнігу і атрымаўшы ад яе задавальненне, набудуць дадатковыя копіі для размяшчэння праз буккросінг.
У сакавіку 2005 года Кэралайн Марцін, дырэктар выдавецтва Harper Press, сказала ў сваім выступе, што "кнігавыданне ў цэлым мае свой ​​уласны патэнцыйны Napster-крызіс ў росце практыкі буккросінгу". Буккросеры аспрэчылі спасылку на Napster, заявіўшы, што ў той час? як файлаабмен музыкай ўключае ў сябе дубляванне гукавых файлаў незлічоную колькасць раз, буккросінг не прадугледжвае дубляванне кнігі (а таксама не звязаны з парушэннем аўтарскіх правоў, так як кнігі могуць быць прададзеныя або аддадзены свабодна без дазволу выдаўца на гэта). Заснавальнік буккросінгу, Рон Хорнбакер, спачатку здзівіўся, калі б людзі зрабілі б гэта параўнанне, калі BookCrossing.com упершыню быў запушчаны.
Буккросінг у Беларусі
Беларусь падтрымлівае сусветны рух і мае свае кропкі буккросінгу у розных гарадах краіны. Таксама ў інтэрнэце існуе пляцоўка буккросінгу.
NGC 5193A
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Фралова (Хіславіцкі раён)
Фралова (Фролово) — пасёлак у Хіславіцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Хіславіцкага гарадскога паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны пасёлак быў акупаваны гітлераўскімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалены ў верасні 1943 года.
Кашыўка
Кашыўка (Каші́вка) — вёска ў Ковэльскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлыцкай вясковай абшчыны.
Артур Грэла
Артур Грэла (Artur Grela, нар. ) — польскі спартсмен, гулец у настольны тэніс.
Спартыўная кар’ера
У сезоне 2013/2014 выступаў за «Дартом Богем» з Гродзіска Мазавецкага. У сезоне 2015/2016 выступаў за «Алімпію-УНІЯ» з Грудзёндза. З сезона 2018/2019 выступае за «Гвязду» з Быдгашчы.
Дасягненне
Чэмпіён Польшчы 2019 года сярод моладзі.
Гісторыя Азербайджана
Азербайджан — азначае «зямля агню», ад пажараў на паверхні старажытных нафтавых басейнаў. Антычная назва Atropatene арабскай стала прамаўляцца як Азербайджан. Азербайджан — адзін з раёнаў старажытнага рассялення чалавека, тэрыторыя якога была заселеная яшчэ ў эпоху палеаліту.
Старажытны свет
У 7-6 тыс. да н.э. у Азербайджане размяшчаліся земляробча-жывёлагадоўчыя паселішчы. У канцы 3 — пачатку 3 тыс. да н. е. у Азербайджане склаліся перадумовы для зараджэння 1. класавых грамадстваў, старажытнарымскай цывілізацыі і ранніх дзяржаўных утварэнняў, ўзнікнення племянных саюзаў куціяў і лулубеі. У канцы II тыс. да н.э. адбываецца крах і распад першабытнаабшчыннага ладу ў найбольш развітых абласцях Азербайджана. Дзякуючы наяўнасці багатых рудных радовішчаў у бронзавым веку (2-е тыс. да н. Э) А. ператварыўся ў адзін з цэнтраў старажытнай металургіі. У X-IX ст. да н.э. ўзнікае 1. дзяржаўнае ўтварэнне ў Азербайджане — буйное палітычнае аб'яднанне наму. У другой палове IX ст. да н.э. у прыўрмійскім раёне Азербайджана ўтвараецца Манійскае царства.
У 70-х гадах VII ст. да н.э. на тэрыторыі Азербайджана ўзнікае Мідыйскае царства, якое ў сярэдзіне VI ст. да н. е. саступіла месца персідскай Ахеменідскай дзяржаве.
Пасля заваявальных паходаў Аляксандра Македонскага і размеркавання яго спадчыны Малая мідыя (Паўднёвы Азербайджан) перайшла пад кіраванне яго ваеначальніка Атрапата. У 321 г. да н.э. Атрапат фактычна дамогся незалежнасці сваёй дзяржавы-Атрапатэны — ад персідскіх і грэка-македонскіх заваёўнікаў. Па адной з версій, у гэты перыяд і ўзнікла назва Азербайджан, якая з'яўляецца перайначанай формай ад грэцкага «Атрапатэна», г. зн. «краіна, якая належыць Атрапату» (пазней Атрнатакан, Адзербайджан).
На тэрыторыі паўночнага Азербайджана ў пачатку апошняй трэці 1 тыс. да н.э. паўстала Албанская дзяржава — Каўказская Албанія.
У I-IV ст., Калі ўвесь Каўказ быў падпарадкаваны Рыму, Албанія заставалася адзіным самастойнай дзяржавай, палітычная незалежнасць якой забяспечыла росквіт албанскай пісьменства, мовы, літаратуры. У гэты перыяд узмацніўся ўплыў аўтакефальнага албанскага Каталікоса, албанскай царквы, якая была незалежная ад іншых хрысціянскіх цэркваў і нават распаўсюджвала хрысціянства сярод паўночнакаўказскіх і цюркамоўных народаў.
Сярэднявечча
Нягледзячы на тое, што ў VII—VIII ст. ў сувязі з нашэсцем арабаў дзяржаўная і царкоўная самастойнасць Албаніі была страчана, поўная культурна-ідэалагічная і этнічная асіміляцыя насельніцтва краіны не адбылася.
З сярэдзіны VII і да IX ст. лёс большай часткі Азербайджана была звязана з Арабскі халіфат. У выніку антыхаліфацкай барацьбы мясцовага насельніцтва ў IX ст. на тэрыторыі Азербайджана паўстала некалькі новых дзяржаў, самым магутным з якіх была Шырванская са сталіцай у Шэмасі. Яна праіснавала да XVI ст. і згуляла велізарную ролю ў гісторыі сярэднявечнага Азербайджана. Сярод іншых азербайджанскіх дзяржаў гэтага перыяду вылучаліся дзяржавы Саджыда, Саларыдаў, Шададзітаў (са сталіцай у Гянджы), Равадзітаў (са сталіцай у Тэбрызі). У канцы XI ст. Азербайджан трапіў у залежнасць ад дзяржавы Сельджукідаў, якая захоўвалася ў пачатку XII ст. У 1136—1225 гг у Азербайджане існавала дзяржава Атабекаў — Ільдэгізідаў.
У этнічных працэсах, якія адбываліся на тэрыторыі Азербайджана ў IX-XII ст., Дамінуючую ролю гуляў тюркскі этнас. Моўная цюркізацыя карэннага насельніцтва краіны ў канчатковым выніку прывяла да кансалідацыі азербайджанскай народнасці, якая завяршылася ў XI—XII ст. У гэты ж перыяд меў месца росквіт культуры Азербайджана, які падарыў свету знакамітых філосафаў, дойлідаў, паэтаў і навукоўцаў. Вяршыняй грамадскай і культурнай думкі Азербайджана таго перыяду стала творчасць Нізамі Гянджэві (1141—1209), якая ўвайшла ў залаты фонд сусветнай культуры.
Эканамічны і культурны ўздым Азербайджана быў перапынены ў 20—30-х гадах XIII ст. мангольскім нашэсцем. Азербайджанскія дзяржавы на працяглы перыяд сталі васаламі мангольскай дзяржавы Хулагуідаў (1258—1356 гг.) У сярэдзіне XIV ст. у выніку барацьбы мясцовага насельніцтва супраць прыгнёту чужакоў да ўлады ў Азербайджане прыйшоў мясцовы феадал Джалаір, які, абапіраючыся на азербайджанскую ведаць, стварыў Джалаірыдскую дзяржава.
З канца XIV ст. Азербайджан стаў аб'ектам заваявальных паходаў Тамерлана і арэнай яго барацьбы з Залатой Ардой.
У 1410—1468 гг і 1468—1501 гг у Азербайджане кіравалі цюркскія дынастыі Кара-Коюнлу і Ак-Каюнлу, пры якіх Азербайджан набыў значную сілу. Ў 1501 годзе ў Азербайджане ўтварылася дзяржава Сефевідаў (па імя кіруючай дынастыі) са сталіцай у г. Тэбрызі, які ў пачатку XVI ст. ўпершыню ў азербайджанскай гісторыі аб'яднала ўсе землі Азербайджана ў склад адзінага азербайджанскай дзяржавы Сефевідаў. Сефевідская дзяржава ахоплівала Шырван, Карабах, Нахічывань, Ірак і Іран. Яна фармавалася і на працягу ўсяго XVI ст. развівалася як азербайджанскае дзяржава, палітычная ўлада ў якой цалкам належала азербайджанскай феадальнай шляхты. З яе прадстаўнікоў прызначаліся вышэйшыя прыдворныя саноўнікі, ваеначальнікі, кіраўнікі абласцей. Войска складалася з апалчэнняў найбуйнейшых азербайджанскіх плямёнаў. Дзяржаўнай мовай дзяржавы Сефевідаў была азербайджанская.
Да канца XVI ст. сталіца дзяржавы Сефевідаў была перанесеная ў г. Ісфахан, апорай шахскай ўлады стала Фарсі ведаць і дзяржава, якім кіруе азербайджанскай дынастыяй, атрымала іранскага характару. На мяжы XVII—XVIII ст. Сефівідская дзяржава перажывала палітычны і эканамічны заняпад. У пачатку 30-х гадоў XVIII ст. тэрыторыя краіны ператварылася ў арэну ваенных дзеянняў паміж Турцыяй і Іранам.
У 40-х гадах XVIII ст. у выніку паслаблення Іранскага дзяржавы на тэрыторыі Азербайджана ўтварылася 16 незалежных, але намінальна залежных ад Іранскага шаха ханстваў, магутнымі з якіх былі Шэкінскае, Урмійскае, Карабахскае, Кубанскае, Хойскае, Бакінскае, Шэмахінскае, Гянджынскае. Узмацняецца барацьба за кантроль над стратэгічна важным рэгіёнам Закаўказзя паміж Турцыяй, Персіяй і Расіяй.
У складзе Расійскай імперыі (1813—1917)
У пачатку XIX ст. магутнай з усіх згаданых дзяржаў была Расія, якая і дабілася значных поспехаў у сваёй заваявальнай палітыцы ў рэгіёне. Падпісаны 12 кастрычніка 1813 г. паміж Расіяй і Іранам Гюлістанскі мірны дагавор дэ-юрэ прызнаў далучэнне да Расіі ханстваў Паўночнага Азербайджана, за выключэннем Нахчыванскага і Іраванскага, што фактычна адбылося ў 1800—1806 гг 10 лютага 1828 паводле Туркменчайскаму мірнаму дагавору Іран пацвердзіў сваю адмову ад замахаў на Паўночны Азербайджан і канчаткова прызнаў яго далучэння, у тым ліку Нахчыванскай і Іраванскае ханства, у склад Расіі.
З гэтага моманту разышліся гістарычныя шляху Паўночнага і Паўднёвага Азербайджана, якія апынуліся ў складзе расійскай і іранскай імперый. Важна адзначыць, што ўсе згаданыя ханства былі далучаны да Расіі як чыста азербайджанскія валодання. Яны былі азербайджанскімі з пункту гледжання перавагі на іх тэрыторыі азербайджанскага насельніцтва і нацыянальнай прыналежнасці іх феадальных кіруючых элітаў (ханы, уладальнікі буйных зямельных угоддзяў, духавенства і г.д.).
Аднак у канцы XIX ст. армянскае насельніцтва Нагорнага Карабаха лікава ўжо пераважала над азербайджанскім (58 адсоткаў супраць 42). Гэта было вынікам перасяленчай палітыкі царызму, які імкнуўся зацвердзіцца ў Закаўказзе і ў Малой Азіі, абапіраючыся на армянскае насельніцтва. Так, па прызнанні рускага вучонага К.Шаврова, толькі з 1828 па 1830 гг на Закаўказзе было пераселена 40 тыс. персідскіх і 84 тыс. турэцкіх армян, якіх "пасялілі на лепшых карэнных землях Елісаветпольскай (Карабах) і Іраванскай губерняў, дзе армянскае насельніцтва было нязначным, і ім было адведзена 200 тыс. дзесяцін страчаных земляў ". (К. Н. Шаўроў «Новая пагроза рускай справе ў Закаўказзе: распродаж Мугані чужынцам», СПБ, 1911.). На працягу XIX ст. на Закаўказзе былі пераселены каля 600 тыс. армян з Турцыі і Персіі.
Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка (1918—1920)
Пасля рэвалюцыйных падзей 1917 г. у Расіі ўзмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі, склаліся перадумовы для ўтварэння на тэрыторыі нацыянальных ускраін былой Расійскай імперыі незалежных дзяржаў. 28 мая 1918 на тэрыторыі геаграфічнага Азербайджана (ўсходняе і паўднёвае Закаўказзе) была абвешчана Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка — першая парламенцкая дэмакратыя на мусульманскім Усходзе, якая згуляла гістарычную ролю ў адраджэнні і далейшым развіцці нацыянальнай самасвядомасці і дзяржаўнасці азербайджанскага народа.
Афіцыйнай дактрынай нацыянальна-дзяржаўнага развіцця АДР стаў «азербайджанізм», асноўнымі элементамі якога сталі прынцыпы мадэрнізму, ісламізму і цюркізму, якія сімвалізуюць імкненне азербайджанскага народа да прагрэсу на аснове захавання прыналежнасці да ісламскай цывілізацыі і цюркскай культурнай і этнічнай самабытнасці.
Аднак на мяжы 1919—1920 гг знешнепалітычнае становішча АДР значна ўскладнілася. Краіна апынулася ў цэнтры вострай барацьбы паміж краінамі Антанты, Турцыяй, Расіяй і Іранам, кожная з якіх мела свае геапалітычныя мэты ў гэтым стратэгічна важным і багатым нафтай рэгіёне. Ўкараняецца урадам РСФСР палітыка непрызнання АДР, падтрымка гэтай палітыкі з боку турэцкага ўрада Атацюрка, які востра меў патрэбу адпаведнай ваеннай і дыпламатычнай падтрымцы Расіі, выхад Чырвонай Арміі да межаў АДР вясной 1920 года, агрэсія дашнакскай Арменіі супраць АДР ў Карабаху і Зангязурі, тэрарыстычныя дзеянні армянскіх і бальшавіцкай партый супраць мірнага азербайджанскага насельніцтва ўнутры Азербайджана, сацыяльна-эканамічны крызіс у краіне — усе гэтыя фактары прывялі ў канчатковым выніку да паслаблення АДР і акупацыі яе сталіцы Чырвонай Арміяй 27-28 красавіка 1920 года.
У складзе СССР (1920—1991)
Тэлеграмай Штаба каўказскага фронту ад 1 мая 1920 камандаванню Чырвонай Арміі ставілася задача далей «авалодаць усёй тэрыторыяй Азербайджана ў межах былой Расійскай імперыі, зусім не перасякаючы межаў Персіі».
70-гадовы перыяд знаходжання ў складзе СССР стаў новым і важным этапам азербайджанскай дзяржаўнасці, на працягу якога Азербайджанская ССР дамаглася значных поспехаў у галіне сацыяльнага, эканамічнага і культурнага развіцця. У той жа час у Азербайджане, як і ва ўсім СССР, праявіліся негатыўныя тэндэнцыі ў розных сферах нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва.
У эканамічным плане краіна стала паліўна-сыравінных і аграрных прыдаткам савецкай эканомікі. У культурнай сферы ў выніку двайны замены алфавіту — з арабскага на лацінскі і з лацінскага на кірыліцу — была страчана сувязь з пісьмовымі крыніцамі духоўнай культуры азербайджанскага народа. Савецкі рэжым усяляк падаўляў любыя імкнення азербайджанскай інтэлігенцыі да праявы нацыянальнай самабытнасці, вывучэння сапраўднай гісторыі сваёй краіны.
У палітычным дачыненні «саветызацыя» Азербайджана прывяла да адрыньванню ад яго населеных пераважна азербайджанцамі тэрыторый Зангязура, Гекча, часткі Нахчыване і іншых раёнаў на карысць суседняй Арменіі. У выніку тэрыторыя Азербайджана, складалая ў перыяд АДР ў 1920 годзе 114 тыс. кв. км., паменшылася на працягу 1920—1991 гг 86.6 тыс. кв. км. Акрамя таго, 7 ліпеня 1923 па ініцыятыве Маскоўскага кіраўніцтва бальшавіцкай партыі з часткі тэрыторыі гістарычнага Карабаха, большасць насельніцтва якога складалі азербайджанцы, была штучна выдзелена Нагорны Карабах аўтаномная вобласць з перавагай армянскага насельніцтва. Гэтае рашэнне стала першым крокам на шляху мэтанакіраванай палітыкі адрыньвання Нагорнага Карабаха ад Азербайджана.
У лютым 1988 г. на сесіі абласнога савета Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці (НКАО) Азербайджанскай ССР было прынята рашэнне аб выхадзе са складу Азербайджана і далучэнні да Арменіі, што супярэчыць Канстытуцыі СССР і АзРСР. Савецкае кіраўніцтва не змагло спыніць антыканстытуцыйныя дзеянні Арменіі і перашкодзіць напрамку на тэрыторыю Азербайджана ваенізаваных фарміраванняў, аснову якіх складалі баевікі замежнай армянскай нацыяналістычнай партыі «Дашнакцутюн», абстраляныя падчас баявых дзеянняў у складзе палестынскіх тэрарыстычных груповак. Да пачатку канфлікту ў НКАО пражывала 186,1 тыс. чалавек, з іх: 138,6 тыс. армян (73,5 %), 47,5 тыс. азербайджанцаў (25,3 %).
Гісторыя суверэннага Азербайджана
У 1988—1990 гг Нацыянальна-дэмакратычны рух Азербайджана вёў актыўную барацьбу за аднаўленне незалежнасці краіны. 20 студзеня 1990 г. кіраўніцтва СССР на чале з М. С. Гарбачовым жорстка заглушыла яго, увёўшы ў Баку часткі савецкай арміі. У краіне быў уведзены рэжым надзвычайнага становішча, які доўжыўся да сярэдзіны 1991 г. Нягледзячы на гэта, у выніку працяглай барацьбы патрыятычных сіл за незалежнасць і пасля правалу жнівеньскага путчу 30 жніўня 1991 г. Вярхоўны Савет Азербайджанскай Рэспублікі прыняў Дэкларацыю «Аб аднаўленні дзяржаўнай незалежнасці Азербайджанскай Рэспублікі». Кампартыя Азербайджана абвясціла аб выхадзе з КПСС, а затым была распушчана. 8 верасня 1991 г. прайшлі першыя прэзідэнцкія выбары на якіх перамог безальтэрнатыўны кандыдат ад КПА Аяз Муталібаў.
18 кастрычніка 1991 г. быў прыняты Канстытуцыйны Акт аб дзяржаўнай незалежнасці Азербайджанскай Рэспублікі, якім былі замацаваны асновы дзяржаўнага, палітычнага і эканамічнага прылады незалежнага Азербайджана. З гэтага моманту Азербайджанская Рэспубліка ізноў, пасля 71-гадовага перапынку, стала самастойным суб'ектам міжнароднага права. Згодна з гэтым Актам, ўварванне 27 – 28 красавіка 1920 г. Чырвонай Арміі на тэрыторыю Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, ліквідацыя яе законна абраных органаў улады і наступная акупацыя характарызуюцца як «агрэсія супраць незалежнай азербайджанскай дзяржавы». Азербайджанская Рэспубліка была абвешчаная пераемніцай АДР, якая існавала з 28 мая 1918 па 28 красавіка 1920 гг. Дагавор аб утварэнні СССР ад 30 снежня 1922 г. быў прызнаны несапраўдным ў частцы, якая тычыцца Азербайджана. 29 снежня 1991 г. прайшоў рэферэндум аб незалежнасці Азербайджана, на якім 99,8% насельніцтва выказалася «за».
У першыя гады незалежнасці Азербайджан перажываў перыяд палітычнай нестабільнасці. Яе пагаршаў ўзброены канфлікт з Арменіяй з-за Нагорнага Карабаха (армянскае большасць насельніцтва вобласці імкнулася далучыцца да Арменіі) і нарастаючы ціск з боку апазіцыйнага Народнага фронту. У процівагу Вярхоўнаму Савету, у якім пераважалі былыя камуністы, апазыцыя сфарміравала паралельны орган – Нацыянальная рада.
У студзені 1992 г. А. Муталібаў прыступіў да лібералізацыі цэн, але ўжо ў сакавіку, пасля масавай расправы над азербайджанцамі ў Хаджалі (Нагорны Карабах) пад напорам апазіцыі вымушаны быў сысці ў адстаўку. Часовы прэзідэнт Ягуб Мамедаў прызначыў новы ўрад і запатрабаваў ад Вярхоўнага савета надзвычайных паўнамоцтваў для стварэння нацыянальнай арміі ў складзе 20 тысяч вайскоўцаў. Быў створаны Нацыянальны савет, у якім на роўных удзельнічалі прадстаўнікі ўрада і апазіцыі, прадстаўнік апошняй атрымаў пасаду міністра ўнутраных спраў. Аднак ужо ў маі 1992 г. Вярхоўны Савет зноў выбраў А. Муталібава прэзідэнтам. Ён неадкладна ўвёў надзвычайнае становішча ў Баку, распусціў Нацыянальны савет і звольніў міністра ўнутраных спраў. Народны фронт адказаў на гэты акт узброеным выступам, Муталібаў быў звергнуты. Нацыянальны савет распусціў Вярхоўны савет, сфармаваў кааліцыйны ўрад, прызначыў часовым кіраўніком дзяржавы Іса Гамбары і абвясціў аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў.
На прэзідэнцкіх выбарах 1992 г. перамог кандыдат ад Народнага фронта Абульфаз Эльчыбей. Ён заявіў пра намер Азербайджана выйсці з СНД. У галіне знешняй палітыкі новы прэзідэнт імкнуўся зблізіцца з Турцыяй і развіваць сувязі з азербайджанцамі ў Іране. У снежні 1992 г. Мілі Меджліс адмяніў ўступленне краіны ў СНД і абвясціў турэцкую мову дзяржаўнай. Аднак, нягледзячы на ​​пастаўкі турэцкага зброі, Азербайджан цярпеў усё новыя паразы ў Карабахскім канфлікце. У красавіка 1993 г. пасля страты горада Кельбаджар А. Эльчыбей ўвёў надзвычайнае становішча. Многіх дзеячаў кіруючага Народнага фронта абвінавачвалі ў карупцыі і некампетэнтнасці. У эканоміцы панаваў хаос, жыццёвы ўзровень жыхароў краіны катастрафічна падаў, што выклікала рост незадаволенасці насельніцтва. Былы надзвычайны і паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта па Карабаху палкоўнік Сурэт Гусейнаў абвінаваціў А. Эльчыбея ў ваенных паразах і запатрабаваў адстаўкі прэзідэнта і ўрада. 4 чэрвеня 1993 г. прыхільнікі мяцежнага палкоўніка захапілі другі па велічыні горад краіны Гянджа, і разгарнулі наступленне на Баку, практычна не сустракаючы супраціву. 18 чэрвеня А. Эльчыбей бег са сталіцы ў Нахічэвань. 24 чэрвеня Мілі Меджліс прагаласаваў за яго зняцце з пасады прэзідэнта; функцыі кіраўніка дзяржавы былі ўскладзеныя на былога кіраўніка кампартыі і кіраўніка Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі Гейдара Аліева, які за некалькі дзён да гэтага быў абраны старшынёй Мілі Меджліса. С. Гусейнаў атрымаў пасты прэм'ер-міністра і кіраўніка сілавых міністэрстваў. Аліеў абвясціў аб правядзенні ўсеагульнай мабілізацыі. 29 жніўня быў праведзены рэферэндум аб вотуме даверу Прэзідэнту А. Эльчыбею, на якім 98% насельніцтва выказаліся «супраць». У кастрычніку былі праведзены прэзідэнцкія выбары, на якіх атрымаў перамогу Гейдар Аліеў.
Прэзідэнцтва Г. Аліева (1993 – 2003 гг.)
Умацоўваючы сваю ўладу, Г. Аліеў ўступіў у канфлікт з прэм'ер-міністрам С. Гусейнавым. У кастрычніку 1994 падняў на чале з намеснікам міністра ўнутраных спраў Равшанам Джавадавым. Ён запатрабаваў вызваліць 3 сваіх членаў, абвінавачаных у забойстве 2 супрацоўнікаў Г. Аліева, і ўзяў у закладнікі генеральнага пракурора. Не дабіўшыся свайго, мяцежнікі вярнуліся ў казармы. Аліеў ўвёў надзвычайнае становішча на 60 дзён. Урадавыя войскі разграмілі штаб-кватэру С. Гусейнава ў Гянджы, сам ён быў зняты з пасады прэм'ер-міністра. У сакавіку 1995 г. войскі ўзялі штурмам казармы АПАН ў Баку. АПАН быў распушчаны, 200 яго супрацоўнікаў арыштаваныя. У баях загінула не менш як 36 чал., у т.л. Джавадаў.
Цёплыя адносіны Г. Аліева з Расіяй пагоршыліся, калі восенню 1994 г. Азербайджан падпісаў пагадненне з міжнародным кансорцыумам аб эксплуатацыі нафтавых радовішчаў у Каспійскім моры. У 1996-1997 былі падпісаны далейшыя дагаворы з міжнароднымі кансорцыумамі. Азербайджанская нафта паступае да чарнаморскіх партоў па двух нафтаправодах: паўночным, працягнутай праз тэрыторыю Расіі ў Наварасійск, і заходнім, які ідзе праз тэрыторыю Грузіі да тэрмінала каля порта Супса. У 1999 лідары Азербайджана, Грузіі, Казахстана, Турцыі і ЗША дамовіліся аб будаўніцтве нафтаправода ад Баку праз Тбілісі і да турэцкага порта Джэйхан на ўзбярэжжы Міжземнага мора (у абыход Расіі). Збліжэнне Азербайджана з заходнімі нафтавымі кампаніямі выклікала незадаволенасць Расіі, якая выступала супраць вызначэння Каспійскага мора як возера з адпаведным раздзелам рэсурсаў, і дабівалася прызнання за ім статусу мора. Аднак у 1998 г. Расія падпісала пагадненне з Казахстанам, прызнаўшы прынцып падзелу рэсурсаў. Урэшце рэшт, Г. Аліеў імкнуўся выконваць знешнепалітычную раўнавагу паміж Расіяй і Захадам, перш за ўсё, ЗША.
12 лістапада 1995 г., на рэферэндуме, была прынята новая Канстытуцыя Азербайджанскай Рэспублікі, афіцыйна ўступіла ў сілу 5 снежня 1995 г. Новая Канстытуцыя прадаставіла прэзідэнту надзвычай шырокія паўнамоцтвы. Адначасова адбыліся выбары ў парламент. Поўную перамогу атрымала ўрадавая партыя «Новы Азербайджан». Апазіцыя падвергла крытыке арганізацыю выбараў, спасылаючыся на недапушчэнне шэрагу партыяў і кандыдатаў, значны ціск з боку дзяржаўнага апарату, абмежаванне свабоды друку і г.д. Сцвярджалася нават, што вынікі галасавання падтасаваныя. У 1996 г. на пасаду прэм'ер-міністра быў прызначаны Артур Расізадэ (1996-2003). У студзені 1997 г. ўлады абвясцілі аб падаўленні путча, які быў арганізаваны А. Муталібавым і С. Гусейнавым. 40 дзеячаў апазіцыі падвергліся арышту. У 1998 Г. Аліеў перамог на чарговых прэзідэнцкіх выбарах; і на гэты раз многія назіральнікі скардзіліся на шматлікія парушэнні.
Эканамічныя і палітычныя бязладзіца прымусілі ў 1990—2000 гг. значную частку азербайджанцаў апынуцца у працоўнай эміграцыі, перш за ўсё ў суседнія Расію і Турцыю. Так, на 2007 г. толькі ў Маскве пражывала каля 1 млн. азербайджанцаў.
Пагаршэнне здароўя 80-гадовага Г. Аліева востра паставіла пытанне аб яго палітычным пераемніке. Сам прэзідэнт актыўна вылучаў на гэтую пасаду свайго сына Ільхама Аліева. У снежні 1999 г. з'езд кіруючай партыі «Новы Азербайджан» абраў яго віцэ-старшынёй. У канцы 2002 г. быў праведзены канстытуцыйны рэферэндум, у выніку якога былі ўнесены 39 паправак да 23 артыкулах канстытуцыі, якія прадугледжвалі, што ў выпадку спынення паўнамоцтваў прэзідэнта яго функцыі пераходзяць да прэм'ер-міністра.
Прэзідэнцтва І. Аліева (2003 – )
У апошнія гады Азербайджан дэманструе значныя тэмпы росту ВУП, перш за ўсё дзякуючы росту цэнаў на нафту і газ, Азербайджан актыўна экспартуе.
Strażnica
«Strażnica» — самая ўплывовая нелегальная газета падчас падрыхтоўкі і выбуху паўстання 1863—1864 гадоў, выходзіла з 1 жніўня 1861 па 22 мая 1864. Рэдактарамі былі Агатон Гілер, Іахім Сыч, Аляксандр Краенскі, а наборшчыкам Язэп Шаманскі. Выйшла 45 нумароў. Прытрымлівалася цэнтрыскіх пазіцый паміж «белымі» і «чырвонымі».
Гісторыя
Першапачаткова газета распаўсюджвалася шляхам перапісвання ці перадрукоўвалася рознымі шрыфтамі ў розных друкарнях. Пазней у газеты з'явілася ўласная друкарня на вуліцы Хмельнай. Друк газеты быў аднабаковы, разнафарматны. У нумарах з 3 па 6 за 1861 над загалоўкам з'яўляецца выява арла з крыжам і пальмавай веткай у кіпцюрах, а ў нумарах з 7 па 10 за 1861 — выява арла і Пагоні.
Газета была скіравана на сярэдні клас грамадства (мяшчан, гандляроў, рамеснікаў), рэгулярна чыталася сярод паўстанцаў. Былі адрэзаны ад уплыву на сялян з-за празмернай папулярнасці «чырвоных» і ўласных цэнтрысцкіх пазіцый. Газета пісалася простай гутарковай мовай. Першыя нумары сведчаць пра адсутнасць літаратурнай карэктуры.
Газета заклікала да ўзброенага супрацьстаяння расійскім войскам, прапаноўвала ствараць паўстанцкія суполкі. З чэрвеня 1862 рэдактары газеты Агатон Гілер і Іахім Сыч сталі сябрамі Цэнтральнага нацыянальнага камітэта, які зрабіў газету паўафіцыйным друкаваным органам «чырвоных».
Пакаранне
Пакаранне — санкцыі супраць канкрэтнага ўчынка, які кваліфікуецца бацькамі, начальствам, дзяржавай як недапушчальны. Паняцце пакаранне разглядаецца ў юрыспрудэнцыі, тэалогіі, філасофіі і педагогікі.
Распалубка
Распа́лубка — частка скляпення, утвораная перасячэннем яго дзвюх узаемна перпендыкулярных цыліндрычных паверхняў. Звычайна робяць пры размяшчэнні верхняй кропкі праёмаў (аконных, дзвярных, нішаў і інш.) вышэй за пяту асноўнага скляпення. Распалубкі ўтвараюць малыя скляпенні, радыус якіх вызначаецца шырынёй праёма. Вядомы ў сярэдневяковых раманскіх і гатычных збудаваннях.
Патрыс дэ Мак-Магон
Мары Эдм Патрыс Марыс дэ Мак-Маго́н (Patrice Maurice comte de Mac-Mahon, duc de Magenta,, замак Сюлі, Францыя — , Францыя) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Францыі. Нашчадак старажытнага ірландскага роду. Маршал Францыі (1859).
Распалубка
На Беларусі паявіліся ў XVI ст. ў адна- і трохнефавых храмах, пашырыліся ў XVII—XVIII стст. у збудаваннях стылю барока; вядомы ў грамадзянскай архітэктуры XVIII ст. Часам распалубкі ўпрыгожвалі размалёўкай, як, напрыклад, у касцёле кармелітаў у Ружанах, Троіцкім касцёле ў Косаве і інш.
Патрыс дэ Мак-Магон
Біяграфія
Скончыў Сен-Сірскую ваенную школу ў 1827 годзе.
З 1830 года ўдзельнічаў у заваяванні Алжыра. У Крымскую вайну 1853—1856 дывізія Мак-Магона 8 верасня 1855 года авалодала пад Севастопалем Малахавым курганам, што прадвызначыла падзенне горада.
Удзельнік аўстра-італа-французскай вайны 1859.
У 1864—1870 гадах генерал-губернатар Алжыра.
У час франка-прускай вайны 1870—1871 няўдала камандаваў арміяй, разам з якой трапіў у палон да германскіх войскаў пасля паражэння пад Седанам (1870). Пасля вяртання з палону камандуючы арміяй, якая задушыла Парыжскую камуну 1871.
Прэзідэнт французскай рэспублікі ў 1873—1879 гадах. У 1877 годзе ўдзельнічаў у падрыхтоўцы няўдалай спробы манархічнага дзяржаўнага перавароту. У студзені 1879 года датэрмінова пайшоў у адстаўку.
Забастоўкі на Лідчыне (1935—1936)
Забастоўкі на Лідчыне — масавыя забастоўкі працаўнікоў, выкліканыя звальненнем часткі працаўнікоў і нізкімі зарплатамі. Забастоўкі цягнулася 7 месяцаў, а скончыліся судом іх арганізатараў, хаця пазней умовы працы былі ўсё такі палепшаныя.
Эканамічны рост
Пасля заключэння 18 сакавіка 1921 года Рыжскай мірнай дамовы паміж Польшчай і Савецкай Расеяй Лідчына ўвайшла ў склад створанага ў межах адроджанай польскай дзяржавы Наваградскага ваяводства. Пасля Першай сусветнай вайны ўся Наваградчына перажывала вялікі гаспадарчы заняпад, з’яўляючыся адным з найбольш занядбаных рэгіёнаў тагачаснай Польшчы. Да 1927 года найбольш эканамічна развітым горадам Наваградскага ваяводства лічыўся Слонім, а Ліда стаяла толькі на трэцім месцы, саступаючы яшчэ і Баранавічам. У сферы прамысловасці на Лідчыне тады працавалі ўсяго 338 чалавек. Але з другой паловы 1927 года пачалося ажыўленне гаспадарчага жыцця, якое працягвалася да канца 1929 года, калі тэрыторыю Польшчы ахапіў сусветны эканамічны крызіс. У гэты час у Лідзе знайшліся ініцыятыўныя людзі, здольныя акумуляваць неабходныя капіталы для стварэння прамысловай вытворчасці. Гэта былі пераважна жыдоўскія прамыслоўцы і гандляры. У выніку іх дзейнасці ў 1927—1929 гадах у Лідзе пачалі працу новыя прадпрыемствы: млыны, тартакі, кафлярні, хімічная фабрыка «Карона» і фабрыка гумовых ботаў «Ардаль». Найбуйнейшым прадпрыемствам па-за межамі горада была шкляная гута «Нёман» у пасёлку Нёман (цяпер — горад Бярозаўка), заснаваная яшчэ ў 1883 годзе. Такі рывок дазволіў Лідзе выйсці на першае месца па развіцці прамысловасці ў Наваградскім ваяводстве, чаму паспрыяла яе выгаднае размяшчэнне на шляху чыгуначных камунікацый і наяўнасць вялікай колькасці таннай некваліфікаванай працоўнай сілы.
Найбуйнейшым прамысловым прадпрыемствам у Лідзе было акцыянернае таварыства гумовай вытворчасці «Ардаль» (слова «Ардаль» на ідыш азначае «бот, галёш»). Яно ў якасці вытворцы гумовага абутку мела значэнне ў маштабе ўсёй Польшчы. Калі ў 1930 годзе ва ўсёй лідскай прамысловасці працавалі каля 800 працаўнікоў, то 1/3 з іх складалі працаўнікі «Ардаля». Акрамя таго, з 1934 года разнастайныя гумовыя вырабы вырабляла фабрыка «Унігум». Таксама ў горадзе дзейнічалі хімічнае прадпрыемства «Карона» (вырабляла фарбы, чарніла, туш, лакі, пластылін, клей і інш.), дзве фабрыкі сельскагаспадарчых машын і жалезнага ліцця (братоў Шапіра і «Бэнланд»), фабрыка «Дротіндустрыя», фабрыка спружын «Звуй», фабрыка вырабу шкіпінару «Дэстылят», тры кафлярні («Танур», «Рааф» і «Нэшэр»), дзве лямцавыя фабрыкі, некалькі цагельняў і паравых тартакоў, фабрыка па вырабе мыла, два бровары, дзве фабрыкі па вытворчасці алею, тры шакаладна-цукеркавыя фабрыкі, 8 пякарняў. Да сярэдзіны 1930-х гг. горад меў 8 электрастанцый і 8 млыноў. Паліграфічныя паслугі аказвалі 4 друкарні.
Працоўны рух у 1920-я гады
Бурны рост тутэйшай прамысловасці спрыяў і ўзмацненню развіцця на Лідчыне прафсаюзнага руху. Ён адрадзіўся пасля ўсіх ваенных дзеянняў у 1921 годзе, калі па ініцыятыве Польскай сацыялістычнай партыі (ППС) былі створаныя 8 прафсаюзных арганізацый паводле розных галінаў прамысловасці. Адначасова ўзнікла і гарадская рада гэтых саюзаў.
Спачатку ў лідскім прафсаюзным руху ўдзельнічалі каля 500 працаўнікоў, але да 1925 года адбывалася пастаяннае ягонае разрастанне, у выніку чаго працаўнікамі розных прадпрыемстваў былі арганізавана праведзеныя 10 забастовак. 1 траўня 1925 года у Лідзе ўпершыню адбылася маніфестацыя працаўніоў, у якой удзельнічалі 2000 чалавек. У 1929 годзе на шкляной гуце «Нёман» прайшоў амаль двухмесячны страйк з удзелам каля 700 працаўнікоў, у выніку якога адміністрацыя прадпрыемства была вымушаная задаволіць асноўныя іх патрабаванні (павышэнне заробкаў на 25%, неадкладная выплата запазычанасці на заробках, узгадненне з прафсаюзам прыёму і звальнення рабочых, забеспячэнне спецвопраткай і інш.).
6 верасня 1931 года была створаная рада Саюза прафесійных саюзаў (СПС). Да канца 1934 года гэтая рада аб’ядноўвала саюзы будаўнікоў, металістаў, транспартнікаў, сельскагаспадарчых працаўнікоў. Увогуле сябрамі гэтага Саюза ў тым годзе былі 546 чалавек, якія плацілі сяброўскія складкі, а 124 беспрацоўныя члены былі ад гэтых выплат вызваленыя. На сходзе ж актывістаў лідскага СПС, які адбыўся 10 сакавіка 1935 года у кінатэатры «Эра», была агучаная інфармацыя, што колькасць працоўных, кантраляваных гэтым прафсаюзным аб’яднаннем, дасягнула 1500 чалавек.
Эканамічная крыза
Ва ўмовах, якія склаліся ў польскай дзяржаве да 1930-х гадах, лідскія прафсаюзы мелі шмат працы. Сусветная эканамічная крыза значна пагоршыла агульную сітуацыю, што не магло не адбіцца і на становішчы працаўнікоў. Шмат якія ўстановы спынілі выпуск прадукцыі, у выніку чаго вырасла беспрацоўе. У 1931 годзе ў Лідзе былі зарэгістраваныя 122 беспрацоўныя, а ў 1932—1933 гадах іх колькасць яшчэ больш вырасла.
Забастоўка на «Ардалі»
У самым канцы 1935 года на фабрыцы «Ардаль», дзе за некалькі месяцаў да таго паралельна з Саюзам прафсаюзаў стаў дзейнічаць і Прафесійны саюз хімічных рабочых, выбухнуў страйк. Непасрэдныя яго прычыны віленская кансерватыўная газета «Słowo», якая пільна сачыла за сітуацыяй на фабрыцы, вызначала так:"У галіне вырабу гумовага абутку ёсць два сезоны: летні і зімовы. Летні пачынаецца ў студзені і заканчваецца ў чэрвені, і за гэты час вырабляецца тавар, які мае меншы збыт. У зімовы час, ад ліпеня да снежня, вырабляюцца галёшы, боты і іншыя больш складаныя рэчы, якія маюць карыстаюцца лепшым попытам. А таму ў зімовы сезон працуе больш рабочых, чым у летні. Традыцыйна пры канцы снежня пэўная колькасць непатрэбных рабочых звальняецца. Так было заўсёды. Так было і ў 1935 годзе. 28 снежня рабочыя атрымалі абвешчанні і ў адпаведнасці са звычаем завод на працягу двух тыдняў спыніўся для рамонту. Аднак паколькі заставалася шмат лішняй сыравіны для працы, рабочыя ў дадатак працавалі яшчэ два дні, 30 і 31 снежня, але ўжо ў колькасці на 70 чалавек менш, чым у звычайны зімовы перыяд."З-за звальнення згаданых 70 працаўнікоў кіраўніцтва прафсаюза хімічных рабочых вывела 30 снежня 1935 года рабочых і работніц з фабрыкі і спыніла машыны. Усяго забастоўку абвесцілі 720 працаўнікоў, якія запатрабавалі павелічэння акордных выплат на 25%, дзённых заробкаў для мужчын у памеры ад 2 зл. 50 гр. да 3 зл., а для жанчын — 1 зл. 50 гр.
Перамовы
Дырэкцыя фабрыкі спачатку намагалася аднавіць яе працу пры дапамозе штрэйкбрэхераў. 1 студзеня 1936 г. уладальнік прадпрыемства Саламон Мелуп правёў іх вярбоўку, адначасова звярнуўшыся па дапамогу да паліцыі. 5 студзеня пад аховай паліцыянтаў на фабрыку былі дастаўленыя 30 рабочых, пасля чаго запусцілі станкі, якія, аднак, працавалі ўхаластую. Страйкавы камітэт даручыў устанавіць прозвішчы штрэйкбрэхераў і абысці іх кватэры, да некаторых з іх былі ўжытыя пагрозы. У выніку 10 студзеня, пасля пяці дзён халастой працы, С. Мелуп быў вымушаны адмовіцца ад сваёй задумы з пускам фабрыкі.
Пачаліся перамовы дэлегатаў рабочых і прадстаўнікоў прафсаюза з дырэкцыяй, прытым яны адбываліся як на месцы ў Лідзе, так і ў Варшаве пры пасярэдніцтве Міністэрства сацыяльнай апекі. Аднак да згоды бакам прыйсці так і не ўдалося, паколькі прафсаюз, паводле паведамленняў тагачаснай прэсы, яшчэ больш павялічыў вымаганні да адміністрацыі. Сярод іншага фігуравалі, напрыклад, такія патрабаванні, як агульнае павелічэнне заробкаў на 25%, забарона сезоннага летняга звальнення часткі рабочых і да таго падобнае.
Ультыматум
Пасля правалу перамоваў адміністрацыя выставіла рабочым ультыматум, абвясціўшы, што хто ў тэрмін да 22 студзеня не выйдзе на працу, той будзе звольнены. Да 20 студзеня кіраўніцтву фабрыкі ўдалося набраць каля 200 новых працаўнікоў, што дазволіла аднавіць працу прадпрыемства. Ранейшыя ж працаўнікі ў поўным складзе прынялі рашэнне да працы на ўмовах дырэкцыі не прыступаць, у выніку чаго ўсе 720 працаўнікоў былі звольненыя. У такіх умовах усё большы ўплыў на настроі рабочых стаў аказваць больш радыкальны Саюз прафесійных саюзаў, актывісты якога праз тры дні пасля аднаўлення працы фабрыкі заблакавалі на яе ўваход, не дазваляючы прыступаць да працы штрэйкбрэхерам. У выніку адміністрацыя зноў была вымушана прыпыніць працу прадпрыемства на неакрэслены тэрмін.
Другія перамовы
5—6 лютага ў Лідзе пры ўдзеле акруговага інспектара працы пачаліся новыя перамовы, на якіх мусілі абмяркоўвацца ўмовы заканчэння страйку. У якасці перамоўных бакоў выступалі дырэкцыя фірмы «Ардаль», а таксама прадстаўнікі абодвух прафесійных саюзаў. Прафсаюзы высунулі наступныя патрабаванні: 1) даць працу ўсім рабочым згодна з колькасцю гадоў, адпрацаваных імі паводле стану на 28 снежня 1935 года;
2) нікога не звальняць за ўдзел у страйку;
3) прызнаць прафсаюзныя арганізацыі на прадпрыемстве;
5) гарантаваць штодзённую здзельную заработную плату на 20-25% вышэйшую, чым дзейсная дзённая стаўка Для дырэкцыі прадпрыемства гэтыя патрабаванні выглядалі, аднак, завышанымі і нерэалістычнымі. Са свайго боку яна заявіла, што «не мае намеру звальняць каго-небудзь за ўдзел у страйку і будзе наймаць рабочых, гледзячы на іх кваліфікацыю і свае патрэбы. Заробкі рабочых на «Ардалі» значна вышэйшыя, чым на іншых прадпрыемствах у горадзе, а падчас агульнага зніжэння цэнаў падвышэнне заробкаў не з'яўляецца актуальным, тым больш што фабрыка мае неспрыяльнае становішча. Яна размешчана на значнай адлегласці ад асноўных цэнтраў пастаўкі сыравіны, што значна павялічвае вытворчыя выдаткі».
У выніку перамовы зноў скончыліся нічым.
Усеагульная забастоўка
Да канца лютага рабочыя гуртавалі свае сілы, а 25 лютага на агульнагарадскім мітынгу, на які сабраліся каля дзвюх тысяч чалавек, было прынята аднагалоснае рашэнне арганізаваць у горадзе 24-гадзінны ўсеагульны страйк, дзеля чаго быў абраны страйкавы камітэт з 5 сяброў «Саюза прафсаюзаў» і 5 чалавек ад прафсаюза працаўнікоў хімічнай прамысловасці. На заклік страйкавага камітэта 27 лютага на працу на ўсіх прадпрыемствах горада не выйшлі каля 4 тысяч чалавек. А 15 гадзіне ў кінатэатры «Эра» адбыўся мітынг, на які сабраліся ад 2 да 6 тысяч чалавек, пасля чаго адбылася дэманстрацыя пад лозунгам: «Хай жыве чырвоная рэвалюцыйная барацьба ардалеўцаў!». У падтрымку рабочых фабрыкі «Ардаль» выступілі рамізнікі, працаўнікі рэстаранаў, банкаў, кінатэатраў. Лісты і грашовыя сродкі адправілі рабочыя варшаўскай фабрыкі «Рыгавар», прафсаюзы шафёраў і іншыя. У выніку ў гэты дзень у горадзе працавалі толькі рабочыя электрастанцыі і часткова млына. Спынілі працу нават прыватныя рамеснікі. У нумары віленскай газеты «Słowo» сітуацыя апісвалася такімі словамі:"Не працавалі рамізнікі, кінатэатры, аркестры, афіцыянты, ніхто наогул не працаваў. Гэта быў вялікі ўсеагульны страйк, выбітная палітычная дэманстрацыя. Горад быў як пад акупацыяй або як у часы нейкага бескаралеўя. Нічога дзіўнага, што ў такой сітуацыі натоўп сабраўся на мітынг у кінатэатры «Эра»."Вядома, рэдактар газеты жадаў паказаць працаўнікоў тэрарыстамі і гэтак далей.
Замкавая гара (Пуцэвічы)
За́мкавая гара (Пуцэвіцкая ) — узгорак у Ладзеніцкім сельсавеце Навагрудскага раёна Гродзенскай вобласці вышынёй 324,1 м над узроўнем мора.
Забастоўкі на Лідчыне (1935—1936)
Усеагульная забастоўка
Страйк на «Ардалі» працягваўся да канца сакавіка, калі яго нарэшце ўдалося пры дапамозе афіцыйных асобаў спыніць. Бакі пагадзіліся вырашыць спрэчку шляхам дзяржаўнага арбітражу. Міністэрства сацыяльнай апекі прызначыла арбітра, які вызначыў узровень павелічэння аплаты для найніжэйшай катэгорыі работнікаў і мінімальную аплату для паасобных катэгорый. Было таксама пастаноўлена, што на працу будуць прымацца толькі тыя працаўнікі, што працавалі на фабрыцы да пачатку забастоўкі. Спачатку на фабрыцы пачалі працаваць 200 працаўнікоў, а з 30 сакавіка — 350. Было таксама прынятае рашэнне, што «да новага сезона з-за 13-тыднёвага страйку фабрыка не будзе больш прымаць рабочых на працу. Не будзе таксама пачатая пабудова двух раней планаваных новых цэхаў»
Замкавая гара (Пуцэвічы)
Замкавая гара — найвышэйшы пункт Навагрудскага ўзвышша і наогул Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца за 3 км на захад ад Навагрудка побач з вёскай Пуцэвічы.
Справядлівасць
Справядлівасць — катэгорыя маральна-прававой і сацыяльна-палітычнай свядомасці звязана з гістарычна зменлівымі ўяўленнямі пра неад'емныя правы чалавека. Мае на ўвазе патрабаванне адпаведнасці паміж практычнай роляй чалавека (сацыяльнай групай) у жыцці грамадства і яго фактычным сацыяльным становішчам, паміж правамі і абавязкамі, злачынствам і пакараннем і г.д. Неадпаведнасць гэтых суадносін ацэньваецца як несправядлівасць. Справядлівасць - мера роўнасці (ці няроўнасці) у грамадскім становішчы людзей, класаў і сацыяльных груп. У першабытным грамадстве справядлівасць зводзілася да прытрымлівання агульнапрынятага парадку. Пазней яна ўключала размеркаванне паміж людзьмі пэўных даброт. Першай спробай тэарэтычна асэнсаваць справядлівасць была канцэпцыя Платона, які імкнуўся вырашыць дылему роўнасці і саслоўных прывілеяў. Яго формулай каставай справядлівасці стала - кожнаму сваё. Блізкая да платонаўскай формула хрысціянскай справядлівасці (кесару - кесарава). Арыстоцель увёў паняцці «ўраўноўвальнай і размяркоўвальнай справядлівасці». Сацыялісты-ўтапісты (А.Сен-Сімон, Ш.Фур'е, Р.Оўэн) заклікалі да стварэння такога сацыяльнага ладу, у якім існавала б справядлівасць пры размеркаванні матэрыяльных і духоўных даброт. Але гэта быў пазагістарычны (утапічны) падыход да вырашэння грамадскіх праблем. Справядлівасць мае канкрэтна-гістарычны характар і залежыць ад сацыяльна-эканамічных адносін і ўмоў жыцця людзей. Паняцце справядлівасці ўключае роўнасць людзей у адносінах да сродкаў вытворчасці, у іх стартавых магчымасцях, а таксама роўнасць іх рэальных сацыяльных і палітычных правоў і свабод.
Замкавая гара (Пуцэвічы)
Апісанне
Складзена чырвона-бурымі марэннымі суглінкамі, перакрытымі пылаватым супескам. Мае выгляд спадзіста-выпуклага падняцця субмерыдыяльнага кірунку, тыповага для краявых утварэнняў. Схілы спадзістыя, пераважная стромкасць 3—7°, адносныя перавышэнні да 20—25 м. Глебы дзярнова-падзолістыя сярэднеападзоленыя, бліжэй да вяршыні эрадзіраваныя. Амаль уся пад ворывам.
Справядлівасць
Амерыканскі філосаф Джон Ролз пры даследаванні справядлівасці прыходзіць да высновы, што справядлівасць ёсць некаторы стан, у якім кожны член грамадства можа дасягнуць сваіх мэтаў і палажэння (пазіцыі), якія вызначыў для сябе сам, разумеючы некаторыя сарамлівасці і нязручнасці, якія могуць быць выкліканыя ў працэсе гэтых дасягненняў.
Забастоўкі на Лідчыне (1935—1936)
Забастоўка на «Нёмане»
У пачатку сакавіка 1936 года складаная сітуацыя склалася таксама на шкляной гуце «Нёман» у аднайменным пасёлку пад Лідай (сучасны горад Бярозаўка). На гэтай гуце, якая прадавала свае вырабы не толькі ў Польшчы, але таксама экспартавала іх у Францыю і Англію, працавалі 700 чалавек з 2000 жыхароў пасёлка [28]. Умовы працы і тут пакідалі жадаць лепшага. Як пісала газета «Front Robotniczy»:"У гуце Столе [уладальнікі фабрыкі] цяжка зарабіць на хлеб. Кабеты зарабляюць па 90 гр[ошай] у дзень, мужчыны крыху больш. У іншых гутах выкідваюць работнікаў з прычыны нястачы працы, у гуце пана Столе рабочыя працуюць па 12 і 14 гадзін на суткі. У нядзелю таксама. З распаленай печы да 1400 градусаў выбухае жар. Замест паветра лёгкія ўцягваюць са свістам густую душную галярэту. У галаву б'е кроў. А пры выплатах дастаецца толькі за восем гадзін у дзень. Тут фабрыка пільна перасцерагае васьмігадзінны дзень працы. Ані аднэй гадзіны налічбовай не аплачвае."Яшчэ ў студзені 1936 года прафсаюзам былі паднятыя пытанні адносна адпачынкаў рабочых, легалізацыі працоўных арганізацый і да таго падобнае, а таксама ініцыяваныя перамовы адносна гэтага з адміністрацыяй. 16 студзеня адбылося абмеркаванне сітуацыі ў павятовага інспектара працы. Да пары да часу ўдавалася пазбягаць масавых пратэстаў, але напружанне нарастала, і звальненне ў канцы студзеня аднаго з рабочых прывяло да выбуху незадавальнення. Дзевяць рабочых тады ў знак салідарнасці са звольненым адмовіліся выходзіць на працу.
Крыўлын
Крыўлын (Кри́влин) — вёска ў Ковэльскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлыцкай вясковай абшчыны.
Забастоўкі на Лідчыне (1935—1936)
Забастоўка на «Нёмане»
Да сітуацыі падключыўся лідскі павятовы стараста, які ініцыяваў правядзенне 6 лютага адмысловых перамоваў і спрабаваў займаць неўтральную пазіцыю. Пасля іх правядзення звольнены працаўнік быў адноўлены на працы, а інспектар працы выпрацаваў умовы паразумення, якімі, сярод іншага, прадугледжвалася вяртанне да працоўных ставак 1933 года (пазней «парэзаных») і прыняцце ўмовы, каб уласнікі гуты не маглі без згоды прафсаюза звальняць і прымаць на працу рабочых.
Падзел у лагеры працаўнікоў
За тры месяцы забастоўкі працаўнікі разбіліся на два лагеры. Частка іх не салідарызавалася са страйкам і працягвала працаваць на гуце. Колькасць людзей, што працавалі, як сведчыла адміністрацыя, складала каля 260 чалавек, паводле інфармацыі забастоўшчыкаў — каля 200 чалавек. Мясцовыя людзі казалі, што сярод іх было не болей за 60 кадравых рабочых, паводле інфармацыі фабрыкі такіх было 70.
Штрэйкбрэхеры працавалі на фабрыцы ў адмысловых варунках. Яны сталі добраахвотнымі вязнямі яе муроў, бо баяліся выйсці на вуліцу, дзе дарэмна чакалі пагаднення з адміністрацыяй каля 400 рабочых-забастоўшчыкаў. Для штрэйкбрэхераў уладальнік гуты арганізаваў прывоз харчоў і забяспечыў жытлом унутры фабрыкі. У выніку праца прадпрыемства цалкам не спынялася, і таму ўладальнікі гуты маглі сабе дазволіць не заўважаць спарадычныя акцыі забастоўшчыкаў.
За часам страйку справа неаднаразова даходзіла да вострых сутычак паміж рабочымі, што баставалі, і іх калегамі, якія хадзілі на працу. Некалькі разоў на гуту ўводзілася паліцыя, а два разы ў Лідзе выбухаў агульны страйк пратэсту. У Лідзе і на гуце было затрымана некалькі асоб, якія падазраваліся ў кантактах з міжнародным камунізмам.
Перамовы
Абодва бакі — уладальнікі гуты Столе і забастоўшчыкі — падалі справу на дзяржаўны арбітраж, пасля чаго на пачатку чэрвеня адбылася канферэнцыя з удзелам наваградскага ваяводы. Аднак рашэнні, прынятыя падчас яе, не былі выкананыя. Рабочыя патрабавалі, каб Столе не шукалі сабе працаўнікоў па-за межамі Нёмана. Каб зрабіць немагчымым прыезд новых працаўнікоў, 11 і 12 чэрвеня пікеты рабочых блакавалі адзіную браму фабрыкі, а 13 чэрвеня, у суботу, на загад каменданта паліцыі з Наваградка, натоўп быў жорстка разагнаны. Шмат рабочых, у тым ліку і жанчыны, былі моцна збітыя, прытым выпадкова пацярпелі нават два цалкам невінаватыя чыноўнікі фабрыкі, якіх ніяк нельга было абвінаваціць у сімпатыі да рабочых. 6 чалавек былі арыштаваныя, у тым ліку і сябра рады лідскага «Саюза прафсаюзаў» Гульбіновіч, які кіраваў забастоўкай. Пры гэтым прадзяржаўная прэса разам з дзяржаўнымі чыноўнікамі даволі няўклюдна спрабавалі аспрэчыць інфармацыю пра збіццё рабочых, але іх заявы былі абвергнутыя публікацыямі афіцыйных медыцынскіх даведак.
Страйкоўцы у гуце «Нёман» мелі тры асноўныя патрабаванні: 1) прызнанне ўладальнікамі гуты паўнамоцтваў рабочых арганізацый;
2) змена сістэмы аплаты працы. Калі дагэтуль разлічванне заробкаў рабіў майстар, то рабочыя жадалі, каб гэта ўзяла на сябе непасрэдна дырэкцыя;
3) падвышэнне заробкаў на 15-20%. 18 чэрвеня дзеля таго, каб вывучыць сітуацыю на месцы, на гуту прыехаў адмыслова дэлегаваны прадстаўнік урада. Але толькі 9 ліпеня газета «Słowo» змагла паведаміць, што забастоўка скончаная, а працаўнікі працуюць з 6 ліпеня.