cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Януш Вішнявецкі
Біяграфія
Неаднаразова абіраўся паслом ад Луцкай зямлі на соймы, належаў да прыдворнай партыі прыхільнікаў вялікага канцлера кароннага Томаша Замойскага. У 1631 годзе пасля смерці князя Юрыя Збаражскага, апошняга мужчынскага прадстаўніка роду Збаражскіх, Януш Вішнявецкі разам з сястрой Евай атрымаў у спадчыну значную частку іх уладанняў на Валыні з цэнтрам у Збаражы. Буйное багацце дазволіла яму весці шчодрае жыццё, але неўзабаве ён апынуўся ў вялікіх даўгах. У адрозненне ад іншых прадстаўнікоў роду Вішнявецкіх Януш быў чалавекам мірным і спакойным. Высока цаніў культуру і быў шчодрым мецэнатам. Ягоным пратэжэ быў польскі паэт Самуэль Твардоўскі, які па завяшчанні князя Януша Вішнявецкага атрымаў сяло Зарубінцы.
Януш Вішнявецкі нават прэтэндаваў на польскую карону. У 1634 годзе ўдзельнічаў у сойме, дзе выступаў супраць ератыкоў і праваслаўных.
Князь Януш Вішнявецкі не меў моцнага здароўя, хоць дакладна не вядома, якімі канкрэтна хваробамі ён пакутаваў. 9 лістапада 1636 года 37-гадовы князь памёр, пакінуўшы пасля сябе шмат даўгоў. Пасля яго смерці паэт Самуіл Твардоўскі напісаў пра яго панегірык «Książę Wiśniowiecki Janusz».
Сям’я
19 верасня 1627 года ў Вільні ажаніўся з (каля 1610—1646), дачкой ваяводы віленскага Януша Скуміна-Тышкевіча (каля 1572—1642) і Барбары Нарушэвіч. Дзеці:
Хортыця (Варвінскі раён)
Хо́ртыця (Хо́ртиця) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Азэрянскай вясковай абшчыны.
Скідзельскі парк
Скі́дзельскі парк знаходзіцца ў горадзе Скідзель Гродзенскага раёна Гродзенскай вобласці Беларусі.
Закладзены ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя. Плошча 4,8 га. Парк рэгулярна-пейзажнага тыпу.
Склепавы павук
Скле́павы павук (Segestria senoculata) — павук сямейства трубкавых.
Апісанне
Селіцца ў склепах, падвалах, трэшчынах сцен, саламяных стрэхах. Жыве ў трубцы з белай павуціны, перад абодвымі ўваходамі якой раскідвае лоўчыя сеці.
Даўжыня каля 10-11 мм. Галавагрудзі чорна-бурыя, брушка верацёнападобнае, жоўта-белае, з цёмнымі плямамі.
Мармызіўка
Мармызіўка (Марми́зівка) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Азэрянскай вясковай абшчыны.
Анатоль Мікалаевіч Сіроцкі
Анатоль Мікалаевіч Сіроцкі (нар., в. Бібікі, Мазырскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1976), дацэнт (1983), прафесар.
Біяграфія
Скончыў Мазырскі дзяржаўны педагагічны інстытут (філалагічны факультэт, спецыяльнасць «Філалогія», 1960), Мінскую вышэйшую партыйную школу (аддзяленне журналістыкі, 1969), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (аспірантура, спецыяльнасць «Гісторыя», 1976).
Выкладаў у Беларускім дзяржаўным універсітэце (факультэт міжнародных адносін, кафедра мытнай справы, прафесар).
Навуковая дзейнасць
Навуковыя інтарэсы: беларуская дыяспара ў этнакультурным працэсе; мытная справа і мытнае регуляванне ў сістэме міжнароднага і айчыннага мытнага права.
Макушыха
Макушыха (Маку́шиха) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Азэрянскай вясковай абшчыны.
Армаш
Арма́ш (Արմաշ) — сяло ў марзе Арарат, у цэнтры Арменіі. Размешчана на трасе Ерэван — Сцепанакерт, на чыгунцы Масіс — Ерасх (Пл. 550 км), за 12 км на паўднёвы ўсход ад горада Арарата, за 5 км на паўднёвы ўсход ад сяла Сурэнаван і за 4 км на паўночны захад ад сяла Ерасх.
Баханскі сельсавет (Слаўгарадскі раён)
Баха́нскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Бахань.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Журавіцкага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Журавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Быхаўскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе Доўскага раёна, які 5 красавіка 1935 года перайменаваны ў Журавіцкі раён. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці. З 31 сакавіка 1958 года ў складзе Слаўгарадскага раёна. 30 лістапада 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Вяліказімніцкага сельсавета. З 25 снежня 1962 года ў складзе Быхаўскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Слаўгарадскага раёна. 24 чэрвеня 1992 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Свенскага сельсавета.
Юрый Галімін
Юрый Галімін, Галімін Надобавіч (згадваецца ад 1409; памёр, імаверна, перад 1438) — жамойцкі баярын, сын Станіслава Надоба. Староста жамойцкі (каля 1434), удзельнік Канстанцкага сабору.
Апроч уласнага знака, вядомага з пячаткі 1434 г., Юрый Галімін карыстаўся гербам «Дэмбна» (прывесіў пячатку з гэтым гербам да дакументу Гарадзенскай уніі ў 1432). Таму імаверна, што ён быў у сваяцтве з Войцехам Карэйвай, які прыняў гэты герб на Гарадзельскай уніі.
Дубаўскі сельсавет
Назву Ду́баўскі сельсавет маюць:
Ян Кезгайлавіч
Ян Кезгайлавіч (каля  — ) — літоўскі баярын, сын Кезгайлы. Староста жамойцкі (з 1451), кашталян віленскі (1478—1485).
Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Кезгайлаў гербу «Задора», сын Кезгайлы Валімонтавіча, кашталяна віленскага, і Алены з нявызначанага роду. Меў братоў Міхала і Дабяслава.
Меў сыноў Станіслава і Мікалая, ад якіх пайшлі пазнейшыя пакаленні Кезгайлаў, і дачку Алену.
Ад вялікага князя Казіміра ў 1451 годзе атрымаў Мсцібогаў у Ваўкавыскім павеце, спадчынай па бацьку — частку Дзявялтова, Крожаў і іншых маёнткаў на Жамойці. Па атрыманні спадчыны бяздзетных братоў стаў адным з найбагатых магнатаў краіны.
Янушкавічы (Лагойскі раён)
Яну́шкавічы (, Янушковичи) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Янушкавіцкага сельсавета.
Антоніўка (Варвінскі раён)
Антоніўка (Анто́нівка) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Антоніўскага сельсавета.
Люк Сімандс
Люк Сімандс (Luke Simmonds; нар. ) — англійскі былы прафесійны гулец у снукер, які зараз выступае ў якасці аматара.
Світлычнэ (Варвінскі раён)
Світлычнэ (Світли́чне) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Світлычнага сельсавета.
Арпені
Арпені́ (Արփենի) — сяло ў марзе Шырак, Арменія.
Баэмунд IV (князь Антыёхіі)
Баэмунд IV (Bohemond de Poitiers; каля 1172 — сакавік ) — князь Антыёхіі (1201—1205, 1208—1216, 1219 — сакавік 1233), граф Трыпалі (1187 — сакавік 1233). Сын Баэмунда III і ад першага шлюбу.
Біяграфія
Пасля смерці Баэмунда III у 1201 годзе правы на прастол Антыёхіі сталі аспрэчваць яго сын Баэмунд (граф Трыпалі) і ўнук Раймунд Рупен (які па маці, армянскай прынцэсе Алісе, даводзіўся ўнукам цару Кілікіі Лявону II). У 1207 годзе Баэмунд IV нарэшце быў абвешчаны князем Антыёхіі пад імем Баэмунда IV і кіраваў княствам да сваёй смерці ў 1233 годзе (з перапынкамі ў 1205—1208 і ў 1216—1219 гадах, калі ўлада знаходзілася ў руках Раймунда Рупена).
Шлюбы і дзеці
У 1190-я гады першы раз ажаніўся з Плэсанс дэ Жыльбер (?—1217). Ад гэтага шлюбу:
Яшчэнкіў
Яшчэнкіў (Я́щенків) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Світлычнага сельсавета.
Рубаніў (Варвінскі раён)
Рубаніў (Рубанів) — пасёлак у Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Світлычнага сельсавета.
Дагні Карлсан
Дагні Карлсан Валбарг (Эрыксан) (Dagny Valborg Carlsson (Eriksson);, Крыстыянстад, Швецыя — ) — шведская доўгажыхарка і блогер.
Біяграфія
Нарадзілася 6 мая 1912 года ў Крыстыянстадзе.
Карлсан прымала ўдзел у некалькіх тэлевізійных шоу: «Nyhetsmorgon» на канале TV4, «Fråga doktorn», «Gomorron Sverige» на канале SVT, а таксама знялася ў дакументальным серыяле SVT «Det är inte så dumt att bli gammal», была госцем на ток-шоў «Skavlan» у выпуску ад 4 сакавiка 2016 года. Прыняла ўдзел у тэлевіктарыне «Bingolotto» на канале TV4. У 2016 годзе сыграла эпізадычную ролю ў фільме «Hundraettåringen som smet från notan och försvann», дзе адлюстроўвала пажылую жанчыну.
23 лютага 2021 года Дагні Карлсан атрымала першую дозу вакцыны супраць COVID-19, што зрабіла яе адной з самых старых людзей у свеце, якія прайшлі вакцынацыю.
Дагні — адна з самых вядомых блогераў у Швецыі. Яе аптымізм і цікаўнасць натхнялі тысячы людзей змяняць сваё жыццё, яна паказвала на сваім прыкладзе, што вучыцца новаму ніколі не позна.
Вянужка
Вяну́жка  — рака ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Заходняя Дзвіна.
Даўжыня ракі 13 км. Плошча вадазбору 73 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,4 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля былой вёскі Свіршчане. Упадае ў Заходнюю Дзвіну прыкладна за 0,7 км на паўночны ўсход ад вёскі Гаравыя. Вадазбор у межах Полацкай нізіны.
Чапунька
Ча́пунька, Шылве — рака ў Беларусі, у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці, правы прыток ракі Заходняя Бярэзіна (басейн Нёмана).
Даўжыня 38 км. Плошча вадазбору 311 км². Расход вады ў вусці 2,2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.
Прытокі: Бялава, Гарача, Сіма, Вярэнка (усе правыя).
Пачынаецца каля гарадскога пасёлка Юрацішкі, упадае ў Бярэзіну за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Чапунь. Даліна ў верхнім цячэнні слабавыразная, у сярэднім і ніжнім невыразная. Пойма забалочаная. Рэчышча на працягу 28,4 км ад вытоку каналізаванае, яго шырыня ў нізоўі да 12 м.
Багданы (Варвінскі раён)
Багданы́ (Богдани́) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Багданаўскага сельсавета.
Ян Лехань
Ян Лехань (Jan Lechoń), сапр. Лешак Сэрафіновіч (Leszek Serafinowicz;, Варшава — , Нью-Ёрк) — польскі паэт, літаратурны і тэатральны крытык.
Продкі Яна Леханя былі туркамі, што хрысціліся і з часам апалячыліся. У 1907 пачаў навучанне ў школе. У 1913 выдаў дэбютны зборнік вершаў «На залатым полі» (Na złotym polu), у наступным годзе выйшаў другі зборнік — «Па розных сцежках» (Po różnych ścieżkach), прысвечаны Леапольду Стафу. У 1916-20 навучаўся на філасофскім факультэце Варшаўскага універсітэта, але так яго і не скончыў.
Ян Лехань быў адным з заснавальнікаў у 1919 літаратурнай групы «Скамандар» (названа ў гонар ракі, што цякла каля Троі), куды ўваходзілі таксама Юліян Тувім, Антоній Сланімскі, Яраслаў Івашкевіч.
Вядомасць яму прынёс зборнік вершаў «Пурпуровая паэма» (Karmazynowy poemat, 1920). Аднак хутка праз рознага кшталту праблемы, у тым ліку ў прыватным жыцці, паэт робіць у 1921 годзе спробу самагубства, пасля пэўны час лечыцца ў псіхіятрычным шпіталі.
У 1926-29 Ян Лехань выдае сатырычны часопіс «Варшаўскі цырульнік» (Cyrulik Warszawski). У 1925 атрымлівае прэмію Польскай асацыяцыі кнігавыдаўцоў за зборнік вершаў «Срэбнае і чорнае» (Srebrne i czarne, 1924), а ў 1935 — прэмію Польскай акадэміі літаратуры.
З 1930 па 1939 працуе культурным аташэ ў польскай амбасадзе ў Парыжы. Пасля капітуляцыі Францыі пераязджае ў Бразілію, пазней — у Нью-Ёрк, дзе робіцца сувыдаўцом многіх польскіх газет і часопісаў, а ў 1942 — адным з заснавальнікаў Польскага інстытуту навукі і мастацтва ў Амерыцы. З 1924 па 1942 Ян Лехань не пісаў, хоць слава яго ўвесь час шырылася. У 1942 годзе ён выдае зборнік «Лютня пасля Бэкварка» (Lutnia po Bekwarku), а ў 1943 — «Арыя з курантамі» (Aria z kurantem). Адзін з апошніх вершаў Яна Леханя — «Іліяда».
На беларускую мову некаторыя вершы пераклаў Максім Танк, Марыя Пушкіна, Ігар Жалткоў.
Маісееўшчынскі сельсавет
Маісе́еўшчынскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Барысаўскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) Маісееўшчына. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы раёна.
26 жніўня 1959 года цэнтр Траянаўскага сельсавета Халопеніцкага раёна Мінскай вобласці БССР перанесены ў вёску Маісееўшчына, сельсавет перайменаваны ў Маісееўшчынскі. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Барысаўскага раёна. 17 жніўня 1963 года з часткі сельсавета (23 населеныя пункты: Барсукі, Будзішча, Восава, Добрая Парада, Доўгі Памёт, Запруддзе, Іванкаўшчына, Капачэўка, Курган, Максімаўка, Масцішча, Міхееўка, Мхерына II, Пагарэлае, Раманаўшчына, Рошча, Рубеж, Селішча, Стоткаўшчына, Страшное, Траянаўка, Хралоўка і Шопа) зноў утвораны Траянаўскі сельсавет. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана частка скасаванага Бродаўскага сельсавета (3 населеныя пункты: вёскі Паўлаўцы, Сокалы і Старое Янчына). 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Траянаўскага сельсавета (20 населеных пунктаў: вёскі Барсукі, Восава, Высачаны, Высокі Бераг, Запруддзе, Іванкаўшчына, Капачэўка, Краўцова Ніва, Курган, Максімаўка, Масцішча, Міхееўка, Навасёлы, Пагарэлае, Рубеж, Селішча, Стоткаўшчына, Стоцберг, Траянаўка і Фралоўка).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (24 населеныя пункты) — 1198 чалавек, з іх 95,2 % — беларусы, 3,3 % — рускія, 0,9 % — украінцы.
Царква міру ў Явары
Царква міру ў імя Святога Духа (Kościół Pokoju p.w. Świętego Ducha; Friedenskirche "Zum Heiligen Geist") — драўляны лютэранскі храм у польскім горадзе Явары, уваходзіць у лік найбольш значных рэлігійных збудаванняў Ніжнесілезскага ваяводства.
У 2001 годе ўключаны ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Польшчы.
Згодна з рашэннем Вестфальскага міру 1648 года сілезскім лютэранам быў дадзены дазвол пабудаваць тры так званыя «храмы міру» ў гарадах Глогаў, Свідніца і Явар.
Але былі накладзены значныя абмежаванні: не было дазволена выкарыстоўваць пры будаўніцтве каменне і цэглу, дазволена было выкарыстоўваць толькі дрэва, гліну і салому.
Таксама было забаронена будаўніцтва веж і званіц, а таксама выкарыстанне званоў. Месца, на якім павінна было размяшчацца збудаванне, павінна было размяшчацца па-за межамі гарадскіх сцен. Будаўніцтва не павінна было цягнуцца больш за год. Будаўніцтва павінна было весціся за кошт сродкаў мясцовых абшчын.
Храм у Явары быў пабудаваны ў 1654 і 1655 гадах па праекту Вроцлаўскага архітэктара Альбрэхта фон Себіша. Будынак мае даўжыню 43,5 м, шырыню 14 м і вышыню 15,7 м, а плошчу 1180 м². Храм умяшчае каля 5500 чалавек.
Інтэр’ер храма атачаюць чатыры паверхі эмпор. Мастацкае афармленне інтэр'ера было створана Геогем Флегелем у 1671—1681 гадах. На карцінах адлюстраваны галоўным чынам біблейскія матывы. На другой эмпоры адлюстраваны 72 сцэны з Новага Запавету, на чацвёртай — 71 сцэна са Старога Запавету. На першай і трэцяй эмпоры адлюстраваны геральдычныя шчыты шляхты з наваколляў горада Явара.
Дзякуючы Альтрантштэцкаму дагавору 1706 года ў пачатку XVIII стагоддзя была дабудавана званіца.
Няжараўка (вёска)
Няжа́раўка (, Нежаровка) — вёска ў Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Урэцкага сельсавета.
Будынак былога жаночага вучылішча (Парычы)
Будынак былога жаночага вучылішча — помнік архітэктуры з цэглы у г.п. Парычы Гомельскай вобласці. Знаходзіцца на вул. Камсамольская, 3.
Гісторыя
Пабудаваны ў 1901 годзе з цэглы. Уваходзіў у комплекс жаночага вучылішча, заснаванага памешчыкам Міхаілам Іванавічам Пушчыным (брат дзекабрыста І. І. Пушчына, лепшага сябра А. С. Пушкіна) і яго жонкай Марыяй Якаўлеўнай Пушчынай. Комплекс складаўся з драўляных карпусоў, мураванай царквы і фамільнага склепа Пушчыных, якія не захаваліся, і школы.
Ініцыятарам стварэння Парыцкага жаночага вучылішча духоўнага ведамства была Марыя Якаўлеўна Пушчына. Дзякуючы яе клопатам, вучылішча было адкрыта 8 верасня 1860 года. Па задуме Марыі Якаўлеўны, яно прызначалася для дачок бяднейшага духавенства з мэтай падрыхтаваць з іх годных жонак сельскім святарам, годных маці, якія б з’яўляліся для дзяцей самымі лепшымі выхавальніцамі. Шырокіх планаў адносна адукацыі першапачаткова не ставілася, аднак з цягам часу вучэбны працэс стаў больш дасканалым. Ужо ў 1866—1867 вучэбным годзе заняткі ва ўсіх класах робяцца ў адпаведнасці з праграмай Царскасельскага жаночага духоўнага вучылішча. У 1873 годзе М. Я. Пушчына па ўласнай ініцыятыве перадае вучылішча ў духоўнае ведамства, але сама не адыхрдзіць ад спраў, хоць больш і не ўзначальвае гэтую ўстанову. У 1873—1874 вучэбным годзе прадметы ў вучылішчы выкладаюцца ўжо па праграме епархіяльных вучылішч, што дало падставы імператару Аляксандру I 1 чэрвеня 1874 года даць выпускніцам Парыцкага вучылішча права на званне хатніх настаўніц прадметаў, па якіх яны паказалі добрыя вынікі падчас вучобы.
У 1895 годзе М. Я. Пушчына памірае ва ўзросце 83 год, але вучылішча працягвае сваё існаванне і развіццё. У 1910—1911 вучэбным годзе быў адкрыты восьмы клас, які даваў доступ яго выпускніцам у Санкт-Пецярбургскі педагагічны інстытут. Такім чынам вучылішча прыроўнівалася да 8-класных жаночых гімназій. Значныя змены адбываліся і з колькасцю навучэнак. Напачатку свайго існавання вучыліча выхоўвала толькі 25 дзяўчат, а ў 1909—1910 вучэбным годзе — 171. Выкладанне вялося на рускай мове.
У 1901 годзе пры вучылішчы будуецца цагляная аднапавярховая ўзорная жаночая царкоўнапрыходская школа. Яна пабудавана з мэтай азнаямлення навучэнак вучылішча з задачамі настаўніцкай дзейнасці, практычнага прымянення сваіх педагагічных ведаў. З цягам часу ў школе дазволілі навучацца і хлопчыкам.
Падчас Першай сусветнай вайны, у верасні 1915 годзе, Парыцкае жаночае вучылішча духоўнага ведамства пераехала ў г. Уладзімір. Пасля рэвалюцыі і падчас вайны амаль ўсе будынкі вучылішча разбураны.
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў будынке школы была арганізавана школа працоўнай моладзі. У перадваенны перыяд тут змяшчаўся фінансавы аддзел магчыма іспалкома. Вядома, што пасля Вялікай Айчыннай выйны ў будынку размяшчаўся банк, пошта, тэлефоная станцыя і радыёвузел, а пазней засталося толькі аддзяленне сувязі.
Архітэктура
Цагляны будынак прамавугольны ў плане, аднапавярховы, з вальмавым дахам. Сцены атынкаваны і прарэзаны высокімі прамавугольнымі вокнамі ў ліштвах, завершаны прафіляванымі карнізамі. Тарцовая сцяна завершана фігурным атыкам. Пачатковая планіроўка і аздоба інтэр’ера не захаваліся. Прыклад грамадзянскай архітэктуры
Сірыкіў
Сірыкіў (Сі́риків) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Багданаўскага сельсавета.
Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку
Караль Станіслаў «Пане Каханку» Радзівіл (, Нясвіж — 21 лістапада 1790, Бяла-Падляска) — ваявода віленскі, староста львоўскі, вялікі мечнік літоўскі, X ардынат на Нясвіжы, VIII ардынат на Алыцы.
Біяграфія
З 1752 — вялікі мечнік літоўскі Вялікага Княства Літоўскага, у 1762 стаў ваяводам віленскім. Выступаў супраць партыі Чартарыйскіх. На чале сваіх надворных войскаў уступіў у бітву з рускімі пад Слонімам, але пацярпеў паражэнне і вымушаны быў ратавацца на Валошчыне. Падчас знаходжання ў Дрэздэне прыйшла да яго вестка пра адабранне ў яго чыну ваяводы і сэквестравання яго маёнткаў. Дзякуючы намаганням расійскага пасла Мікалая Рапніна вярнуўся ў краіну і стаў у 1767 генеральным маршалкам Радамскай канфедэрацыі. Выказаўшы прысягу на вернасць каралю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму, атрымаў назад ўсе страчаныя ўладанні. У 1768 выступіў праціўнікам гарантыйнага трактату, паводле якога Рэч Паспалітая станавілася расійскім пратэктаратам, і стаў генеральным маршалкам Барскай канфедэрацыі. Калі расійскія войскі з баямі ўзялі Нясвіж і Слуцк, Радзівіл быў вымушаны з'ехаць у Прусію. Да 1777 г. ён знаходзіўся на эміграцыі ў Венгрыі, Турцыі, Чэхіі, Францыі, Венецыі.
Падчас Чатырохгадовага Сойму быў адным з выразнейшых праціўнікаў рэформ, караля і партыі Чартарыйскіх.
3 жніўня 1757 узнагароджаны ордэнам Белага Арла.
Быў жанаты з Марыяй Каралінай Любамірскай, пасля з Тарэзай Каралінай Ржэўскай.
Караль Станіслаў Радзівіл быў найзаможным магнатам Рэчы Паспалітай другой паловы XVIII стагоддзя і адным з найбагацейшых прадстаўнікоў арыстакратыі ў Еўропе. Ягоны маёнтак ахопліваў 16 гарадоў і 683 вёскі, а вакол ягонай асобы вілося шмат легендаў. З аднаго боку Караль Станіслаў быў прадстаўлены як адзін з найбольшых п'яніц і гуляк Саскай эпохі, а з іншага — як прыклад шляхетнасці, самарыцянства і патрыятызму. Невымерна багаты і ўплывовы, здабыў сябе сярод шляхты агромністую папулярнасць дзякуючы шчодрасці, сармацкім звычаям, схільнасці да бясед і жартаў, з іншага боку, вядомы быў дзікімі выбрыкамі і раздражняльнасцю.
Сюзанна Кларк
Сюзанна Кларк (Susanna Clarke; нар. 1 лістапада 1959) — брытанская пісьменніца, найбольш вядомая сваім дэбютным раманам «Джонатан Стрэндж і містар Норэл», які прысвечаны казачнай альтэрнатыўнай гісторыі Англіі перыяду рэгентства.
Біяграфія
Сюзанна Кларк нарадзілася ў Нотынгеме ў сям’і метадысцкага святара. Скончыла Оксфардскі універсітэт (1981). У пачатку 1990-х два гады выкладала англійскую мову ў Турыне (Італія) і Більбаа (Іспанія). З 1993 г. жыве ў Кембрыджы.
Астапіўка (Варвінскі раён)
Астапіўка (Оста́півка) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Астапіўскага сельсавета.
Арпі
Арпі́ (Արփի) — сяло ў марзе Ваёц-Дзор, на поўдні Арменіі. Размешчана на правым беразе р. Арпа, на трасе Ерэван — Сцепанакерт, за 8 км на паўднёвы захад ад горада Ехегнадзор. Сёлы Гетап, Агаўнадзор і Арэні размешчаны непадалёк ад Арпі.
Жылінскі
Жылі́нскі — тапонім і прозвішча.
Чапаеўскі
Назву Чапа́еўскі маюць:
Чапаеўскі (Верхнядзвінскі раён)
Чапа́еўскі (, Чапаевский, да 1958 года — Красі́лаўка) — пасёлак у Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці, на паўднёва-ўсходнім беразе Асвейскага возера. Уваходзіць у склад Асвейскага сельсавета. За 36 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Верхнядзвінск, 191 кіламетр ад Віцебска.
Названы ў гонар ўдзельніка Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў, начальніка дывізіі Чырвонай арміі Васіля Іванавіча Чапаева.
Да 2013 года пасёлак ўваходзіў у склад Чапаеўскага сельсавета.
Красілаўка
Красілаўка — тапонім.
Рэкценскі сельсавет (Слаўгарадскі раён)
Утвораны 20 жніўня 1924 года як Рэкценскі (Ракцянскі) сельсавет у складзе Журавіцкага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Журавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Прапойскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе Доўскага раёна, які 5 красавіка 1935 года перайменаваны ў Журавіцкі раён. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Рагачоўскага раёна, з 11 чэрвеня 1957 года ў складзе Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці. 30 лістапада 1961 года скасаваны, тэрыторыя сельсавета ўвайшла ў склад новаўтворанага Свенскага сельсавета.
Макііўка (Варвінскі раён)
Макііўка (Макі́ївка) — вёска ў Варвінскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Макііўскага сельсавета.
Феліпі Маса
Фелі́пі Ма́са (Felipe Massa, партугальскае вымаўленне: [Filipi masɐ], нарадзіўся 25 красавіка 1981) — бразільскі аўтагоншчык, былы пілот Формулы-1.
Кар'ера
Пачаў сваю кар'еру ў картынгу ва ўзросце васьмі гадоў і працягваў удзельнічаць ў нацыянальных і рэгіянальных чэмпіянатах на працягу сямі гадоў. Пазней ён удзельнічаў у чэмпіянаце Формулы-Шэўрале. У 2000 годзе ён перайшоў у італьянскую Формулу-Рэно і перамог у чэмпіянаце Еўропы. Пазней Маса атрымаў перамогу ў чэмпіянаце Еўропы Формулы-3000 у першы ж год удзелу.
Маса пачаў сваю кар'еру ў Формуле-1 разам з Sauber. На працягу 2003 года ён паспрабаваў папрацаваць у Scuderia Ferrari у якасці тэст-пілота. На працягу 2004 і 2005 гадоў ён яшчэ заставаўся ў Sauber, але пазней ізноў вярнуўся ў Ferrari, дзе ён выйграў дзве гонкі ў 2006 годзе, у тым ліку на яго хатнім Гран-пры, што зрабіла яго першым бразільцам, які пасля Айртана Сены выйграў Гран-пры Бразіліі. Маса выйграў тры гонкі ў 2007 годзе і заняў 4-е месца ў чэмпіянаце пілотаў. Ён заняў другое месца ў чэмпіянаце пілотаў 2008 года пасля доўгага змагання з Льюісам Хэмілтанам за тытул. У 2009 годзе на Гран-пры Венгрыі Маса быў паранены пружынай падвескі ад аўтамабіля Brawn GP Рубенса Барыкела. Маса быў вымушаны прапусціць рэшту сезону, але вярнуўся ў 2010 годзе. Маса значна страціў форму ў 2011 годзе не здабыўшы ніводнага подыума, але паслядоўна працягваў набіраць ачкі. Маса зрабіў значны ўклад у перамогу Ferrari у чэмпіянаце канструктараў ў 2007 і 2008 гадах і атрымаў кантракт з камандай да канца сезону 2013 года. 10 верасня 2013 года ён пацвердзіў, што ён пакіне Ferrari у канцы сезону года. 11 лістапада было абвешчана, што Маса заменіць Пастара Мальданада ў Williams пачынаючы з года, яго напарнікам па камандзе стаў Вальтэры Ботас.
У 2017 годзе абвясціў аб завяршэнні кар'еры ў Формуле-1.
Паліна Сяргееўна Гагарына
Паліна Сяргееўна Гагарына (нар., ) — расійская эстрадная , , , удзельніца музычнага конкурс песні Еўрабачанне 2015, якая заняла 2-е месца.
Перамерка
Пераме́рка — рака ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Заходняя Дзвіна.
Даўжыня ракі 14 км. Плошча вадазбору 47 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,4 м/км. Пачынаецца за 4 км на ўсход ад вёскі Адамова, вусце за 2,4 км на паўднёвы захад ад вёскі Замошша. Цячэ па Полацкай нізіне. Рэчышча ў ніжнім цячэнні на працягу 3,6 км каналізаванае.
Японія
Японія або Дзяржава Японія (, Nihon ці Nippon) — астраўная дзяржава ва Усходняй Азіі на астравах паўночна-заходняй часткі Ціхага акіяна на ўсходзе ад Кітая і Карэі, чацвёртая па памерах астраўная дзяржава свету (пасля Інданезіі, Мадагаскара і Папуа — Новай Гвінеі). У склад Японіі ўваходзіць больш за 6 800 астравоў, найвялікшыя з якіх — Хакайда, Хонсю, Сікоку, Кюсю.
Становішча Японсіх астравоў на сутыку літасферных пліт вызначае гарысты характар, сейсмічнасць і вулканізм тэрыторыі. Клімат астравоў умераны і субтрапічны мусонны, спрыяльны для жыцця. Рэкі кароткія, але паўнаводныя, багатыя на гідраэнергію. Дзве траціны плошчы Японіі пакрыта хваёвымі і шыракалістымі лясамі. Багаты і разнастайны жывёльны свет астравоў.
Японскія астравы населены ад часу верхняга палеаліту. Першыя ўзгадкі пра Японію ў кітайскіх летапісах адносяцца да І стагоддзя н.э. Кітайская цывілізыя аказала вялікі ўплыў на Японію. У XIII стагоддзі Японія двойчы ўратавалася ад мангольскага ярма. Нядоўгія кантакты з еўрапейцамі, што пачаліся ў XVI стагоддзі, скончыліся працяглым перыядам ізаляцыі. У сярэдзіне XIX стагоддзя Японія стала на шлях адкрытасці, мадэрнізацыі і экспансіі. Паражэнне у Другой сусветнай вайне прывяло да страты ўсіх калоній. У 1945 годзе Японія стала першай і апошняй краінай, супраць якой была прыменена атамная зброя.
Сённяшняя Японія — дэмакратычная канстытуцыйная манархія на чале з адзіным у свеце імператарам. Японія — унітарная краіна, дзеліцца на 47 прэфектур. Сучасная афіцыйная назва краіны — «Ніхон коку» або «Ніпон коку» (日本国).
З насельніцтвам 126 млн чалавек мае 11 месца ў спісе самых населеных краін свету. 80 % насельніцтва жыве на востраве Хонсю. У Японіі самая высокая ў свеце працягласць жыцця (84,5 гады ў 2018) і адзін з самых нізкіх паказчыкаў дзіцячай смяротнасці. Монанацыянальная краіна: 99 % насельніцтва складаюць японцы. Сталіца — горад Токіа — разам з прылеглымі гарадамі ўтварае найвялікушую ў свеце агламерацыю з насельніцтвам каля 38 млн чал.
Высокаразвітая краіна. Па паказчыку намінальнага ВУПу саступае толькі ЗША і Кітаю, па парытэце пакупніцкай здольнасці — яшчэ і Індыі. Займае другое месца ў свеце па ўзроўні развіцця прамысловасці пасля ЗША. Рабочыя японскіх прадпрыемстваў атрымліваюць найвышэйшы ў свеце сярэдні заробак. Вялікая дзяржава сучаснага свету, Японія ўваходзіць у Вялікую сямёрку, G20, АЭСР, а таксама рэгулярна абіраецца нясталым членам Савета Бяспекі ААН. На рэгіянальным узроўні ўваходзіць у АЦЭС, падтрымлівае фармат АСЕАН +3. Хоць Японія афіцыйна адмовілася ад свайго права аб’яўляць вайну, яна мае вялікую сучасную армію, якая выкарыстоўваецца ў мэтах самаабароны і ў міратворчых аперацыях.
Этымалогія
Саманазва краіны гучыць як «Ніхон» або «Ніпон» (на кандзі — 日本), што літаральна азначае «Радзіма сонца». Еўрапейцы трансфармавалі гэтае спалучэнне ва ўсім добра знаёмае «краіна ўзыходзячага сонца». Назва «Ніхон» упершыню сустракаецца на старонках кітайскай Кнігі Тан, якая распавядае пра японскую дэлегацыю ў Кітай канцы VII ст. н.э. У больш глыбокай старажытнасці ў дачыненні да Японіі выкарыстоўваліся такія тапонімы як Ямата (大和) і Вакоку (倭国).
Доўгі шлях назвы «Краіна, дзе ўзыходзіць сонца» да беларускай мовы ляжаў праз кітайскую мову (Cipangu) — паўднёва-кітайскі дыялект — малайскую (Japun або Japang) — партугальскую — англійскую (або французскую) мовы.
Геаграфія
Японія займае ўвесь Японскі архіпелаг, а таксама прылеглыя астравы Рукю (уключаючы Акінаву) і Нампо. У яе склад уваходзіць больш за 6.800 астравоў, найвялікшыя з якіх — Хакайда, Хонсю, Сікоку, Кюсю. Астравы ляжаць паміж 46° і 24° пн.ш. і працягнуліся на 3000 км ад Ахоцкага мора на поўначы да Філіпінскага на поўдні. Даўжыня берагавой лініі Японіі складае каля 30 тысяч кіламетраў. Заходнія берагі зрэзаны слаба, у той час як усходнія і паўднёвыя маюць шмат заліваў і бухтаў.
Японія не пагадзілася з рашэннем Ялцінскай канферэнцыі аб перадачы Савецкаму Саюзу паўднёвых Курыльскіх астравоў (Ітуруп, Кунашыр, Шыкатан, града Хабамаі) і з таго часу выказвае свае правы на іх, што стала прычынай нязгоды Японіі падпісаць Дагавор аб міры з СССР, а з 1991 г. — з Расіяй як ягонай правапераемніцай. Гэтае балючае для ўзаемных адносін дзвюх краін пытанне ў Японіі мае назву «Праблемы Паўночных тэрыторый». Японія не рэкамендуе сваім грамадзянам наведваць Курылы, а расійскаму насельніцтву абяцае паважаць яго правы ў выпадку перадачы астравоў Японіі.
Прырода
Для Японіі характэрны горны рэльеф — каля 75 % тэрыторыі займаюць горы і ўзвышшы. На востраве Хакайда галоўныя хрыбты (Токаты, Хідака, Кітамі) выцягнуты з поўначы на поўдзень. На поўначы вострава Хонсю 3 паласы сярэдневышынных гор — Дэва і Асахі на захадзе, Оу — у цэнтры, Кітакамі і Абукума — на ўсходзе; на поўдні хрыбты Хіда, Акаісі, Кісо, у цэнтры — тэктанічная ўпадзіна Фоса-Магна. Найвышэйшы пункт Японіі — вулкан Фудзіяма (3776 м.). Горны рэльеф пераважае і на астравах Кюсю, Сікоку і Рукю. На нізіны і міжгорныя ўпадзіны прыпадае каля 20 % тэрыторыі, найбуйнейшыя — Канто і Этыга (на востраве Хонсю) і Ісікары (на востраве Хакайда). Актыўная вулканічная дзейнасць назіраецца на заходнім узбярэжжы астравоў. Больш за 150 вулканаў, у т.л. 15 дзеючых: (Асама, Бандай, Токаты, Міхара і іншыя). На ўсходнім узбярэжжы частыя землетрасенні (да 1,5 тысяч у год), адны з найбольш разбуральных — землетрасенне 1923 года, землетрасенне 2011 года. Падводныя землетрасенні правакуюць цунамі, недарэмна гэтыя хвалі вядомы на ўвесь свет пад японскім імем.
Японія бедная на карысныя выкапні. У невялікай колькасці маюцца каменны вугаль, жалезная руда, марганец, храміты, медзь, цынк, волава, ртуць, сурма, вапнякі, каалін, невялікія запасы нафты і газу.
Рэкі кароткія, паўнаводныя, багатыя на гідраэнергію; найбуйнейшыя — Сінана, Тонэ, Ісікары, Тэсіа. Шмат азёр, найбуйнейшае — Біва (716 км²).
Глебы на поўначы падзолістыя і балотна-лугавыя, на поўдні і поўначы Хонсю — буразёмы, на поўдні — жаўтазёмы і чырваназёмы. Расліннасць пераважна лясная — лесам і хмызнякамі занята 66 % тэрыторыі. На поўначы Хакайда пераважаюць хвойныя лясы (елка і піхта), на паўднёвым захадзе Хакайда і на Хонсю — субтрапічныя вечназялёныя лясы (магнолія, бамбук), у гарах — хвоя, кіпарыс, туя. На поўдні Кюсю і на архіпелазе Рукю пануюць трапічныя лясы з пальмаў, фікусаў, сагаўнікаў, папарацей і інш. Жывёльны свет разнастайны, ёсць эндэмікі і рэлікты. З млекакормячых трапляюцца воўк, барсук, янотападобны сабака, японскі чорны мядзведзь, японскі макак; з птушак — дзяцел, сойка, жураўлі, дрозд, арол. Пашыраны паўзуны, яшчаркі, чарапахі. Прыбярэжныя раёны багаты рыбай, крабамі, малюскамі.
Каля 25 % плошчы — ахоўныя тэрыторыі. 28 нацыянальных паркаў (Бандай-Асахі, Іосіна-Кумана, Сайкай, Сікоцу-Тоя, Фудзі-Хаконэ-Ідзу) і 55 квазінацыянальных паркаў (падпарадкоўваюцца прэфектурным урадам); маецца шэраг падводных паркаў на мелкаводдзях, запаведнікі, рэзерваты і заказнікі.
Гісторыя
Паводле кітайскіх хронік легендарны імператар Дзіму-Тэно — нашчадак багіні Аматэрасу — у 660 годзе да н.э. стаў родапачынальнікам дасюль бесперарыўнай дынастыі японскіх імператараў. У канцы ІІІ стагоддзя н.э. цэнтр улады размяшчаўся на месцы сучаснага горада Нара на раўніне Ямата. У другой палове IV стагоддзя імператары Ямата павялі экспансію на поўдзень, што паспрыяла кантактам з высокаразвітым Кітаем. Развіццё японскай цывілізацыі стымулявалі імпарт жалеза, пранікненне кітайскай мовы, літаратуры, філасофіі, канфуцыянства і будызму, апошні ў канцы VI стагоддзя пры імператарах дынастыі Сога будызм зрабіўся нацыянальнай рэлігіяй. Сінтаізм захаваў цырыманіяльнае значэнне. Працэс далучэння да кітайскай культуры распаўсюдзіўся і на палітычныя інстытуты. Унутраная палітыка імператараў Ямата была накіравана на аб’яднанне краіны і афармленне ідэалогіі адзінаўладдзя. Важную ролю ў гэтым працэсе адыгралі ўведзеныя ў 604 годзе прынцам Сётоку Тайсі «Законапалажэнні з 17 артыкулаў», дзе ў якасці галоўнага палітычнага прынцыпу былі сфармуляваны вышэйшы суверынітэт і строгае падпарадкаванне малодшых старэйшым; усталёўвалася сістэма чыноўніцкіх рангаў і прыдворнага цырыманіялу.
Для гісторыі фарміравання японскай дзяржаўнасці вялікае значэнне мела эпоха Фудзівара (645—1192). Пачатак ёй паклаў «пераварот Тайка» (ад назвы года, калі ён адбыўся), у час якога прынц Наканаоэ скінуў уладу дынастыі Сога (645). Другая палова VII стагоддзя прайшла пад знакам «рэформ Тайка», у выніку якіх былі рэарганізаваны ўсе сферы адносін у краіне і ўмацавана імператарская ўлада паводле кітайскай танскай мадэлі. Усе землі перайшлі ва ўласнасць дзяржавы, краіна была падзелена на правінцыі і паветы на чале з губернатарамі і павятовымі начальнікамі. У 694 годзе пабудаваны першы сталічны горад Фудзівара-к’ё. Працэс афармлення сярэднявечнай японскай дзяржавы завершыўся ў VIII стагоддзі, на працягу якога тройчы пераносілася сталіца: у 710 годзе ў Нара, у 784 годзе ў Нагаока і ў 794 годзе ў Кіёта. Станаўленне грамадства суправаджалася адыходам ад класічнага ўзору дзяржаўнага ўладкавання, абазначылася тэндэнцыя да дэцэнтралізацыі ўлады. У канцы IX стагоддзя ўлада належала прадстаўнікам роду Фудзівара, якія з 858 года кіравалі краінай у якасці рэгентаў пры малалетніх імператарах, а з 888 года — у якасці канцлераў пры паўналетніх. Характэрнай рысай сацыяльнага жыцця стала фарміраванне саслоўя самураяў.
Круты паварот у гісторыі Японіі адбыўся ў 1192 годзе, калі вярхоўным правіцелем краіны з тытулам сёгун стаў Мінамота-но Ёрытома. З таго часу да 1868 года Японіяй кіравалі сёгуны, а імператары выконвалі толькі цырыманіяльныя функцыі. Першы сёгунат Мінамота праіснаваў да 1335 года. Гэта быў час росквіту гарадоў, рамёстваў і гандлю. У 1274 і 1281 гадах японцы адбілі ўварванні мангольскай арміі. Другі сёгунат Асікага (1335—1573) узнік у ходзе працяглых міжусобных войн. У пачатку XV стагоддзя ўзмацнілася цэнтральная ўлада. Аднак пасля забойства Асікага Ёсіноры ў Японіі зноў разгарэліся міжусобныя войны, якія перараслі ў феадальную вайну 1467—1477. Місію аб’яднання краіны выканалі 3 палітычныя дзеячы: Ода Набунага, Таётомі Хідэёсі і Такугава Іэясу. У 1573 годзе Ода скінуў апошняга сёгуна з роду Асікага. Ён валодаў паловай правінцый і сталіцай Кіёта, здзейсніў рэформы, якія ліквідавалі раздробленнасць і спрыялі развіццю гарадоў. Аб’яднанне Японіі завяршыў пераемнік Ода — Таётомі Хідэёсі, які ў ходзе Імдзінскай вайны беспаспяхова спрабаваў заваяваць Карэю. Яго паплечнік Такугава Іэясу ў 1603 годзе абвясціў сябе сёгунам. Пачаўся апошні, трэці (1603—1867) сёгунат Такугава, асноўныя намаганні якога былі накіраваны на абмежаванне ўсеўладдзя даймё (уладарных князёў). Сёгуны з дынастыі Такугава стварылі цэнтралізаваную дзяржаву і ўсталявалі рэжым спадчыннай ваеннай дыктатуры. За імператарам захаваліся толькі цырыманільныя і рэлігійныя функцыі. Аграрная рэформа замацавала сялян за іх землямі. Пры першых Такугава строга былі размежаваны саслоўі: самураі, сяляне, рамеснікі, гандляры. Цэнтральнай фігурай ў дзяржаве стаў воін-самурай. Асноўную масу насельніцтва складала сялянства. Імкнучыся ўмацаваць сваю ўладу і пазбегнуць залежнасці ад еўрапейскіх дзяржаў, Такугава забаранілі любыя зносіны, у т.л. гандлёвыя, японцаў з еўрапейцамі (акрамя галандцаў; для абмежаванага гандлю з Галандыяй і Кітаем быў пакінуты адзіны порт — Нагасакі); кожны еўрапеец, які пранікаў на астравы Японіі, падлягаў смяротнаму пакаранню. XVII стагоддзе для Японіі было часам стабільнасці і росквіту. З канца XVIII стагоддзя пачаўся эканамічны крызіс. Толькі ў XIX стагоддзі адбылося больш за 1000 сялянскіх паўстанняў.
Арпунк
Арпу́нк (Արփունք) — сяло ў марзе Гегаркунік, на ўсходзе Арменіі. Размешчана на поўнач ад горада Вардэніс і на паўднёвы ўсход ад горада Чамбарак.
Японія
Гісторыя
У 1853-54 гг.. амерыканская эскадра адмірала Мэцью Пэры двойчы ўвайшла ў заліў Эда і навязала Японіі «дамову аб міры і сяброўстве». Прыклад ЗША перанялі і іншыя магутныя дзяржавы, такім гвалтоўным чынам скончыўшы працяглую ізаляцыю Японіі. На хвалі ксенафобскіх настрояў заходнеяпонскія княствы Сацума-хан і Цёсю-хан развязалі сацумска-брытанскую і сіманасекскую войны 1863 года, але пацярпелі паражэнне. Усвядоміўшы тэхнічную адсталасць Японіі ад Захаду і небяспеку каланізацыі, княствы пачалі мадэрнізацыю арміі і перамовы з імператарскім дваром. 3 студзеня 1868 года антысёгунская апазіцыя ў аднабаковым парадку сфарміравала новы ўрад і прыняла ад імя імператара Мэйдзі ўказ аб рэстаўрацыі імператарскага кіравання. Сёгунат Такугава ліквідаваўся, а былы сёгун адхіляўся ад улады і губляў тытулы і землі. Гэта падзея завяршыла перыяд Эда і адзначыла канец пяцісотгадовага дамінавання самураяў у японскай палітыцы.
Рэстаўрацыя Мэйдзі ператварыла Японскую імперыю ў індустрыяльную сусветную дзяржаву. Пасля перамогі ў япона-кітайскай (1894—1895) і руска-японскай (1904—1905) войнах Японія забяспечыла сабе панаванне на Японскім і Жоўтым морах і далучыла да сябе Карэю, Тайвань і паўднёвы Сахалін.
У 1931 годзе, працягваючы сваю палітыку экспансіянізму, Японская імперыя заняла Маньчжурыю і стварыла марыянетачную дзяржаву Маньчжоу-Го. Пасля дакладу Літана ў 1933 годзе Ліга Нацый асудзіла яе дзеянні, у адказ Японія дэманстратыўна пакінула арганізацыю. У 1936 годзе Японія падпісала Антыкамінтэрнаўскі пакт з нацысцкай Германіяй, а ў 1941 годзе далучылася да краін «Восі». 7 снежня 1941 года Японія напала на Пёрл-Харбар і абвясціла вайну ЗША і Вялікабрытаніі. Гэта прывяло да ўдзелу ЗША ў Другой сусветнай вайне. Японская імперыя заваявала Ганконг, Філіпіны і Малаку, але ў 1942 годзе паражэнне ў Каралавым моры пазбавіла яе перавагі на моры. Пасля атамных бамбардзіровак Хірасімы і Нагасакі 6 і 9 жніўня 1945 года авіяцыяй ЗША, а таксама пасля далучэння СССР да ваенных дзеянняў, 2 верасня 1945 года Японія падпісала Акт аб безумоўнай капітуляцыі.
У 1947 годзе Японія прыняла новую пацыфісцкую канстытуцыю, у якой робіцца акцэнт на ліберальную дэмакратыю. Акупацыя Японіі саюзнымі войскамі скончылася з прыняццем Сан-Францыскага мірнага дагавора, які набыў моц у 1952 годзе, а ў 1956 годзе Японія ўступіла ў ААН. Пазней Японія дамаглася рэкорднага эканамічнага росту, які працягваўся чатыры дзесяцігоддзі і складаў у сярэднім 10 % штогод.
Палітыка
Японія — канстытуцыйная манархія. Паводле Канстытуцыі 1947 года кіраўнік дзяржавы — імператар, які ў Канстытуцыі завецца «сімвалам Дзяржавы і еднасці народа». А перадусім, згодна з Канстытуцыяй, носьбітам суверэнітэту з’яўляецца японскі народ. Імператар, чые паўнамоцтвы сур’ёзна абмежаваны, ажыццяўляе дзяржаўныя справы па парадзе і з ухвалення кабінета міністраў, які нясе за іх адказнасць. У 1989 годзе пасля смерці імператара Хірахіта новым імператарам стаў яго сын Акіхіта. 8 жніўня 2016 Акіхіта афіцыйна заявіў аб намеры саступіць сталец свайму сыну Нарухіта. Цырымонія адрачэння прайшла 30 красавіка 2019 года.
Вышэйшая заканадаўчая ўлада належыць парламенту (яп. 国会, Какай), які складаецца з 2 палат: прадстаўнікоў (465 дэпутатаў) і саветнікаў (242 дэпутаты). Тэрмін паўнамоцтваў палаты прадстаўнікоў 4 гады, палаты саветнікаў — 6 гадоў (з перавыбраннем паловы складу кожныя 3 гады). У палату прадстаўнікоў выбіраецца 300 дэпутатаў ад 11 аднамандатных акруг і 200 ад партый па прапарцыянальнай сістэме, у палату саветнікаў — 152 дэпутаты ад 47 прэфектур і 100 па прапарцыянальнай сістэме ад усёй краіны. Квартаруецца Какай у такійскім раёне Тыёда, непадалёк ад Імператарскага палаца. Японскія выбаршчыкі маюць права галасаваць з 18 гадоў, галасаванне таемнае і свабоднае.
Выканаўчую ўладу ажыццяўляе кабінет міністраў на чале з прэм’ер-міністрам, якога са свайго складу выбірае парламент. Загад імператара зацвярджае прэм’ера на пасадзе. У сваю чаргу, прэм’ер-міністр прызначае ўсіх астатніх міністраў. Судовая ўлада складаецца з Вярхоўнага суда і судоў трох ніжэйшых узроўняў.
Сярод палітычных партый найбольшым даверам карыстаецца кансерватыўная Ліберальна-Дэмакратычная Партыя (ЛДП), што знаходзіцца ва ўладзе з 1955, за выняткам перапынкаў у 1993—1994 і 2009—2012 гадах. Станам на лістапад 2017 ЛДП трымае 283 месцы ў ніжняй і 125 — у верхняй палатах парламента. Бягучы прэм’ер — Сіндза Абэ — таксама паўстаў з шыхтоў Ліберальна-Дэмакратычнай партыі. Апазіцыю вакол сябе гуртуе левацэнтрысцкая Канстытуцыйна-Дэмакратычная партыя.
Што тычыцца гісторыі права, то да перыяду Эда японская юрысдыкцыя фармавалася пад моцным кітайскім уплывам. З канца ХІХ стагоддзя Японія шукала ўласны шлях, але відавочна не змагла адмовіцца ад прагрэсіўных запазычанняў з еўрапейскага — асабліва германскага — права. Натхнёны германскім заканадаўствам Грамадзянскі кодэкс 1896 года з пасляваеннымі дапаўненнямі ляжыць у аснове сённяшняй прававой Японіі.
Знешняя палітыка
Японія мае дыпламатычныя адносіны з большасцю краін свету і з’яўляецца актыўным удзельнікам ААН са снежня 1956 года. Японія ўваходзіць у склад Вялікай сямёркі, G20, АЭСР, а таксама рэгулярна абіраецца нясталым членам Савета Бяспекі ААН. На рэгіянальным узроўні ўваходзіць у АЦЭС, падтрымлівае фармат АСЕАН +3. Галоўным саюзнікам Японіі пасля другой сусветнай вайны сталі ЗША, якія застаюцца найбуйнейшым гандлёвым партнёрам Японіі, а амерыканскія ваенныя базы ахоўваюць бяспеку краіны ўзыходзячага сонца.
Тэрытарыяльныя спрэчкі
Пасля другой сусветнай вайны Злучаным Штатам адышлі Паўночныя Марыянскія астравы, з чым Японія пагаджаецца. Затое занятыя ў 1945 савецкімі войскамі бліжэйшыя да Хакайда астравы Курыльскага архіпелага — Кунашыр, Шыкатан, Ітуруп і града Хабамаі — лічыць сваімі. Аспрэчвае Японія і карэйскую прыпіску драбнюткіх скалістых астраўкоў Ліянкур (яп. Takeshima, кар. Dokdo) у Японскім моры. У 1972 Японія атрымала ў валоданне астравы Сенкаку на поўдні ад Рукю. На гэтыя астравы прэтэндуе Тайвань, і, натуральна, Кітай, які прэтэндуе на Тайвань.
Беларуска-японскія адносіны
Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Японіяй ўстаноўлены 26 студзеня 1992 года. Са студзеня 1993 года функцыянуе Пасольства Японіі ў г. Мінску. У чэрвені 1995 года адкрыта Пасольства Беларусі ў Токіа. Трагічная роднаснасць дзвюх дзяржаў звязана з тым, што і Беларусь, і Японія моцна пацярпелі ад радыяцыі. Тым не менш, за 27 гадоў афіцыйныя сустрэчы адбываліся на ўзроўні максімум дэпутатаў парламентаў, саветнікаў і замміністраў замежных справаў.
У чэрвені 2004 года была заснавана Асацыяцыя дружбы і парламенцкіх сувязей з Рэспублікай Беларусь Палаты прадстаўнікоў японскага парламента. Кіраўніком Асацыяцыі з’яўляецца дэпутат Е.Аона. Пачынаючы з 2000 года, праведзена сем раўндаў беларуска-японскіх кансультацый паміж МЗС, апошні з якіх адбыўся ў снежні 2009 года.
З кожным годам пашыраецца міжрэгіянальнае супрацоўніцтва: на 2018 гэта Мінская вобласць — прэфектура Міягі, Магілёўская вобласць — прэфектура Осака, гарады Мінск і Сэндай, Шклоў і Таке, Нясвіж і Сіраісі). У гонар Сэндая ў Мінску быў разбіты Сэндайскі сквер..
У 2018 беларускія візы атрымала каля 1100 японцаў, што стала рэкорднай колькасцю.
Адміністрацыйна-тэрытарыялны падзел
Японія дзеліцца на 47 прэфектур, кожная пад началам выбарнага губернатара, заканадаўчай і адміністрацыйнай бюракратыі. Кожная прэфектура дзеліцца на гарады, мястэчкі і вёскі. Сёння агламерацыйныя працэсы садзейнічаюць зліццю гарадоў у больш вялікія цэлыя, што змяншае колькасць адзінак на ніжэйшых узроўнях і скарачае бюракратычныя выдаткі.
Насельніцтва
Для Японіі канца ХХ — пачатку ХХІ ст. характэрная стабільная колькасць насельніцтва з паступовым змяненнем яго ўзроставай структуры ў бок старэння, што абумоўлена вялікай нараджальнасцю ў 1950-х і адной з найрэкорднейшых у свеце працягласцяў жыцця (84,5 гадоў у 2018). У 2018 узрост сярэдняга японца складае 47,7 гадоў, доля дзяцей да 15 гадоў — 12,7 %, людзей старэйшых за 65 гадоў — 28,4 %. Усе прыведзеныя паказчыкі робяць Японію самай старой нацыяй у свеце. Старэнне насельніцтва скарачае і так нізкую нараджальнасць, якая сёння складае 7,5 чалавек на 1000. У канцы 2010-х насельніцтва Японіі пачало скарачацца. У 2018 Японія саступіла Мексіцы месца ў дзясятцы самых населеных краін свету. Калі ўрад не прастымулюе іміграцыю, у 2020-30-х дэпапуляцыя пойдзе імклівымі тэмпамі. У бліжэйшым жа будучым Японію непазбежна абыйдуць таксама Эфіопія, Філіпіны, В’етнам.
Нацыянальны склад насельніцтва аднародны: 98,1 % складаюць японцы, якія называюць сябе ніхондхін (日本人), а сваю мову — ніхонга (日本語); невялікая колькасць карэйцаў (0,4 %), кітайцаў (0,5 %); яшчэ каля 1 % філіпінцаў, в’етнамцаў, а таксама бразільцаў і перуанцаў японскага паходжання. Увогуле, Японія не вельмі ахвотна прымае мігрантаў, асабліва бежанцаў. У Японіі, пераважна на востраве Хакайда, пражывае каля 25 000 айнаў — самабытнага, але сёння практычна асіміляванага народа. На астравах Рукю жывуць рукюйцы, якіх японцы разглядаюць як субэтнас японскага народа. Да сацыяльных меншасцяў адносяцца буракуміны — японскія «недатыкальныя», што дыскрымінуюцца і ў наш час.
99 % жыхароў краіны размаўляюць на японскай мове — аглюцінатыўнай мове, што ўтварае асобную сям’ю. Для пісьмовай перадачы японскай мовы выкарыстоўваюць іерагліфічнае пісьмо кандзі. На айнскай мове, што знаходзіцца на мяжы знікнення, размаўляе невялікая колькасць старых на востраве Хакайда.
Асноўныя рэлігіі — сінтаізм і будызм. Многія японцы арганічна спалучаюць вызнанне дзвюх гэтых вераў, аб чым сведчыць статыстыка: 70,4 % вернікаў з’яўляюцца прыхільнікамі сінтаіму, 69,8 % — будызму. У Японіі каля 100 тыс. сінтаісцкіх храмаў, прычым даследванні сцвярджаюць, што японцы ахвотней удзельнічаюць у рэлігійных рытуалах, чым з’яўляюцца шчырымі вернікамі. Каля 1,5 % японцаў вызнаюць хрысціянства, якое было завезена місіянерамі яшчэ ў XVI ст.. Сёння многія святы і традыцыі, вытокі якіх ляжаць у хрысціянстве, набылі папулярнасць у Японіі: японцы дораць падарункі на Раство Хрыстова, адзначаюць Дзень святога Валянціна, бяруць шлюб на еўрапейскі манер. Вялікі ўплыў на жыццё грамадства аказалі завезеныя з Кітая даасізм і канфуцыянства. Для айнаў дагэтуль не страцілі значэння анімістычныя традыцыі.
Пры высокім сярэднім паказчыку шчыльнасці насельніцтва (334 чал. на 1 км²) большасць жыхароў канцэнтруецца на раўнінах паўднёва-ўсходняга Хонсю. Найбольш шчыльна заселена раўніна Канто. Гарадскога насельніцтва 91 %, невялікая доля сельскага насельніцтва тлумачыцца не толькі тэхнагеннасцю сучаснай японскай цывілізацыі, але і слабым сельскагаспадарчым асваеннем гарыстых і лясістых астравоў. Буйныя гарады: Токіа, Іакагама, Осака, Нагоя, Сапара, Кобэ, Кіёта, Фукуока, Кавасакі, Хірасіма. У Японіі сфарміравалася некалькі агламерацый, якія ўтвараюць адзін з буйнейшых сусветных мегалаполісаў — Такайда (больш за 60 млн чал.), што канцэнтруе 48 % насельніцтва краіны.