cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тышкевічы
Паходжанне
У Каленіка Мішкавіча былі сыны Сенька (падскарбі і падканцлер Свідрыгайлы, 1446—1452), Федзька, Дашка, Івашка (архімандрыт Кіева-Пячэрскага манастыра) і Каленік (згадваецца ў 1457/1458—1488).
Каленік Каленікавіч меў сыноў Тышку (Цімафея), Акушку (намесніка звягольскага, зг. 1488), Гетаўта-Андрэя, Дзебру і невядомую на імя сястру (часам даецца імя Яўфімія, жонку Рамана Волкавіча, яе ўнук Іван Гарнастай падтрымліваў родзічаў пры двары, спрыяў узвышэнню Тышкевічаў).
Да 2-й паловы XVI ст. Тышкевічы былі праваслаўнымі.
Ад сына Каленіка Каленікавіч — Тышкі паходзіць прозвішча роду, у яго было 5 сыноў. Старэйшы Барыс (памёр пасля 1498) быў жанаты з Мілохнай, сястрой вядомага ваеннага дзеяча Астафія Дашкевіча (Дашковіча), пра яго нашчадкаў звестак няма. Другі сын — Леў (памёр да 1515), быў гаспадарскім дваранінам, ад яго сына Скуміна Львовіча (Івана Скуміна Львовіча; памёр у 1566) паходзіць галіна роду — Скуміны-Тышкевічы (згасла ў 1808). Трэці сын Тышкі — Васіль Тышкевіч (памёр у 1571), ад яго паходзіць графская галіна роду Тышкевічаў-Каляніцкіх (так спачатку яны называліся), або Тышкевічаў, графаў «на Лагойску і Бярдзічаве».
Герб роду
Ужывалі герб «Ляліва», разам з яшчэ 593 арыстакратычнымі родамі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага.
Апісанне гербу — у блакітным полі залаты маладзік рагамі ўгору, над ім залатая 6-прамянёвая зорка. Клейнод — над прылбіцай з каронай, на паўлінавых пёрах, такія ж маладзік і зорка.
Герб выбіваўся на вялікалітоўскіх манетах у часы падскарбніцтва Фёдара Тышкевіча.
Памяць
У 2014 годзе вуліца мікрараёна Міхалова-2 у Мінску названа вуліцай Тышкевічаў.
Гадзічава
Гадзі́чава (, Гадичево) — вёска ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Маркавіцкага сельсавета.
У 1926—1927 гадах цэнтр Гадзічаўскага сельсавета.
Пратавек’ё
Пратавек'ё (Pratovecchio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Таскана, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Арэца.
Насельніцтва складае 3109 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 41 чал./км². Займае плошчу 75 км². Паштовы індэкс — 52015. Тэлефонны код — 0575.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі
Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі (нар. 18 жніўня 1978, Гомель) — беларускі прадпрымальнік, відэаблогер, аўтар YouTube-канала «Страна для жизни» (Краіна для жыцця), грамадскі і палітычны дзеяч, палітвязень.
Біяграфія
Нарадзіўся 18 жніўня 1978 года ў Гомелі. Скончыў філалагічны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны.
Прадпрымальнік, стваральнік студыі «Компас Прадакшн», якая дзейнічае ў галіне відэаздымкаў. У асноўным дзейнічае ў Расіі і Украіне.
Свой YouTube-канал стварыў 11 сакавіка 2019 года. У сваім блогу распавядае пра жыццё ў Беларусі.
6 мая 2020 года, за 2 дні да абвяшчэння прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі, Сяргей Ціханоўскі быў затрыманы міліцыяй ля горада Магілёва і змешчаны на 15 сутак арышту ў Гомелі паводле рашэння суда Савецкага раёна за ўдзел у акцыі пратэсту, якая адбылася 20 снежня 2019 года. 7 мая ў інтэрнэце, на канале Сяргея Ціханоўскага на сэрвісе відэаматэрыялаў «Юцюб» (YouTube), быў размешчаны відэазапіс, у якім ён распавёў аб сваім намеры вылучыцца кандыдатам у Прэзідэнты.
Для вылучэння кандыдата ў Прэзідэнты павінна быць зарэгістравана ініцыятыўная група. 15 мая, у апошні дзень прыёму дакументаў на рэгістрацыю ініцыятыўных груп, Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў (старшыня — Лідзія Ярмошына) разгледзела дакументы па вылучэнні яго кандыдатам у Прэзідэнты. Сяргей Ціханоўскі у гэты час адбываў арышт, і дакументы на рэгістрацыю прадаставіла паводле даверанасці яго жонка Святлана Ціханоўская. Камісія адмовіла ў рэгістрацыі па той прычыне, што ў дакументах не было яго подпісу. 20 мая закончыўся тэрмін 15-суткавага арышту. Паколькі зарэгістравалі групу Святланы Ціханоўскай, Сяргей стаў кіраўніком гэтай групы.
29 траўня ў Гродне Сяргея Ціханоўскага затрымалі супрацоўнікі спецназу ў часе перадвыбарчага пікету за вылучэнне ў прэзідэнты ягонай жонкі. Падзеі, якія папярэднічалі затрыманню — заявы дзеючага кіраўніка дзяржавы Аляксандра Лукашэнкі на адрас Ціханоўскага, спроба перашкодзіць і стварыць канфліктную сітуацыю на пікеце з боку некалькіх жанчын, умяшальніцтва і затрыманне Ціханоўскага супрацоўнікамі міліцыі, дэманстратыўнае падзенне на зямлю міліцыянера і наступная рэакцыя на інцыдэнт дзяржаўных СМІ, дазволілі беларускім праваабаронцам зрабіць выснову аб тым, што ў дачыненні да Ціханоўскага магла быць здзейсненая правакацыя і прызнаць яго палітычным зняволеным.
30 траўня стала вядома аб узбуджэнні крымінальнай справы па факце гвалту ў дачыненні да супрацоўнікаў органаў унутраных спраў, удзел якім нібыта прымаў Сяргей Ціханоўскі і іншыя затрыманыя. Ціханоўскі і яшчэ сямёра затрыманых былі змешчаны ў ізалятар часовага ўтрымання Мінска. Затым адбыліся ператрусы ў офісе Ціханоўскага, доме яго маці, а таксама на лецішчы, дзе сілавікі нібыта знайшлі $900 тысяч. Сяргею Ціханоўскаму і яшчэ сямі асобам выставілі абвінавачванне паводле ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак).
Працоўная група па адвольных затрыманнях Савета па правах чалавека ААН разгледзела ў 2021 годзе скаргу, пададзеную адвакатамі, і прыйшла да высноў, што Сяргея Ціханоўскага затрымалі па сфабрыкаваным абвінавачанні. Яго арышт прызнаны пераследам палітычнага апанента. Праўнікі ААН запатрабавалі вызваліць Сяргея Ціханоўскага.
14 снежня 2021 г. Гомельскі абласны суд на выязным паседжанні ў следчым ізалятары прысудзіў Сяргея Ціханоўскага да 18 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму. Абвінаваўчыя прысуды таксама вынесены Арцёму Сакаву, Дзмітрыю Папову, Мікалаю Статкевічу, Ігару Лосіку, Уладзіміру Цыгановічу.
У 2022 годзе «Amnesty International» заклікала спыніць жорсткае абыходжанне з Сяргеем Ціханоўскім і вызваліць яго.
Брыялёва
Брыялёва (, Бриялёво) — вёска ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Бярэзінскага сельсавета.
Беларуска-аўстралійскія адносіны
Беларуска-аўстралійскія адносіны — адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Аўстраліяй. Дыпламатычныя адносіны паміж дзяржавамі ўстаноўлены 9 студзеня 1992 года. Аўстралія стала трэцяй краінай, з якой Рэспубліка Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны.
У жніўні 2014 года пачало працу Пасольства Рэспублікі Беларусь у Аўстраліі. Пасол Рэспублікі Беларусь у Аўстраліі — Віктар Адамавіч Шых. У Рэспубліцы Беларусь па сумяшчальніцтве акрэдытаваны Пасол Аўстраліі ў Расіі Пітэр Тэш.
Аўстралію з візітамі наведвалі намеснік Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь В. Б. Рыбакоў (у 2013 і 2015 гадах, для ўдзелу ў двухбаковых кансультацыях паміж міністэрствамі замежных спраў), старшыня Мінгарвыканкама М. А. Ладуцька (для ўдзелу ў цырымоніі перадачы права на правядзенне чэмпіянату свету 2013 года па веласіпедным спорце ад г.Мельбурна г. Мінску), дырэктар Дэпартамента знешнеэканамічнай дзейнасці МЗС Рэспублікі Беларусь Р.Собалеў і начальнік упраўлення Азіі, Аўстраліі і Акіяніі МЗС А. М. Грынкевіч (у маі 2016 года).
Візіты ў Беларусь ажыццяўлялі генерал-губернатар Аўстраліі У.Дж. Хейдэн і начальнік дэпартамента Еўропы Міністэрства замежных спраў і гандлю Аўстраліі Дж. Ньюман.
У рамках XVI Саміту Руху недалучэння адбылася сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь Уладзіміра Макея са спецыяльным пасланнікам Прэм'ер-міністра Аўстраліі Дж. Х'юіт. На 67-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН адбылася сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь Уладзіміра Макея з Міністрам замежных спраў Аўстраліі Б.Карам.
Паміж Беларуссю і Аўстраліяй падпісаныя Мемарандум аб узаемаразуменні паміж БелГПП і ГПП Заходняй Аўстраліі (жнівень 2010 года), Мемарандум аб узаемаразуменні паміж Інстытутам фізікі НАН Беларусі і Каледжам фізічных і матэматычных даследаванняў Аўстралійскага нацыянальнага ўніверсітэта (красавік 2010 года), Мемарандум аб узаемаразуменні паміж авіяцыйнымі ведамствамі Беларусі і Аўстраліі (май 2013 года), Мемарандум аб узаемаразуменні паміж міністэрствамі замежных спраў аб двухбаковых кансультацыях (чэрвень 2013 года), Пагадненне аб навуковым супрацоўніцтве і ва ўзаемадзеянні ў галіне падрыхтоўкі навуковых кадраў паміж Аўстралійскім нацыянальным універсітэтам і Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі (люты 2015 года), Мемарандум аб узаемаразуменні паміж Урадам Рэспублікі Беларусь і Урадам Аўстраліі аб супрацоўніцтве ў галіне мастацтваў і культуры (люты 2015 года).
Індыя
Рэспубліка Індыя, Індыя (Бхарат; India) — дзяржава ў Паўднёвай Азіі на паўвостраве Індастан, у басейне Індыйскага акіяна. Сёмая краіна свету па плошчы і другая па колькасці насельніцтва. Тэрыторыя — 3,29 млн кв. км., насельництва складае больш за 1,3 млн чалавек. Індыя мяжуе з Пакістанам і Афганістанам на паўночным захадзе (частка індыйскага штата Джаму і Кашмір, якая прымыкае да Афганістана находзіцца пад кантролем Пакістана), з Кітаем, Бутанам і Непалам на поўначы, з Бангладэш на паўночным усходзе, з М’янмай на ўсходзе; марскія межы ў Індыйскім акіяне з Мальдывамі, Шры-Ланкай (аддзеленыя Полкскім пралівам) і Інданезіяй.
На поўначы тэрыторыя Індыі абмежавана Гімалаямі, на захадзе яе берагі абмываюцца водамі Аравійскага мора, на ўсходзе — Бенгальскага заліва. У склад Індыі ўваходзяць Лакадыўскія і Аміндыўскія астравы ў Аравійскім моры, Андаманскія і Нікабарскія астравы ў Бенгальскім заліве. Працягласць берагавой лініі перавышае 7 тыс. км, працягласць марскіх межаў — звыш 5,5 тыс. км, сухапутных — каля 15 тыс. км. Па багаццю расліннага і жывёльнага свету Індыя не мае роўных на планеце.
Індыйскі субкантынент — радзіма адной з самых першых цывілізацый чалавецтва — Індскай; рэгіён вякамі слынны сваім культурным і эканамічным багаццем. Насычанае духоўнае жыццё індыйцаў парадзіла чатыры ўплывовыя рэлігіі — індуізм, будызм, джайнізм і сікхізм, а распаўсюджанне ў першым тысячагоддзі н.э. ісламу, хрысціянства, зараастрызму і іншых рэлігій завяршыла фарміраванне поліканфесійнай карціны індыйскага грамадства. У першым тысячагоддзі да н.э. сфарміравалася каставая сістэма. Палітычны і культурны ўплыў Сярэдніх Індыйскіх царстваў прасціраўся ажно да Паўднёва-Усходняй Азіі. У другім тысячагоддзі самымі значнымі індыйскімі дзяржавамі былі Дэлійскі султанат і Імперыя Вялікіх Маголаў. Паступова — з пачатку XVIII стагоддзя — намаганнямі Брытанскай Ост-Індскай кампаніі захопленая і далучаная ў пачатку XIX стагоддзя ў якасці калоніі да Вялікабрытаніі. Дзякуючы негвалтоўнаму супраціўленню пад кіраўніцтвам Махатмы Гандзі, Індыя атрымлівае незалежнасць у 1947.
Сённяшняя Індыя — самая вялікая дэмакратыя свету, парламенцкая федэратыўная рэспубліка. Складаецца з 29 штатаў і 7 саюзных тэрыторый, уключаючы нацыянальную сталічную тэрыторыю Дэлі. У Індыя пражывае чатыры сотні народаў, што робіць яе найбольш мультыэтнічнай краінай планеты. Афіцыйныя мовы — хіндзі, англійская. Рэлігія — індуізм. Сталіца — Нью-Дэлі у складзе агламерацыі Дэлі (больш за 25 млн чалавек).
Уваходзіць у лік ключавых краін з тых, што развіваюцца. Часта разглядаецца як новая індустрыяльная краіна. Па агульным аб'ёме ВУП па ППЗ займае трэцяе месца ў свеце пасля Кітая і ЗША, па намінальным — шостае. Эканамічныя рэформы, распачатыя ў 1991 забяспечылі пераход да рынкавай эканомікі і хуткі эканамічны рост. Тым не менш, Індыя працягвае пакутваць ад карупцыі, беднасці, голаду, недасканалай сістэмы аховы здароўя. Грашовая адзінка — індыйская рупія, 1 рупія = 100 пайс.
Індыя — сябра ААН, Вялікай 20, ШАС, Руху недалучэння, Садружнасці нацый, рэгіянальнай арганізацыі СААРК і інш.
Этымалогія
Бха́рат — афіцыйная назва Рэспублікі Індыя на мове хіндзі. Паходзіць ад «Бхарата́варша» — «краіна (ці царства) бхаратаў» — этноніма, які ўжываўся ў старажытнай Індыі і зафіксаваны ў старажытнаіндыйскім эпасе «Махабхарата».
Будова паверхні
Індыя размешчана ў межах трох буйных араграфічных абласцей: Гімалайскіх гор, Інда-Гангскай раўніны і пласкагор'я Дэкан на п-ве Індастан. Дэкан уяўляе сабой шырокі старажытны масіў сушы, складзены дакембрыйскімі крышталічнымі пародамі, пераважна гнейсамі, гранітамі і сланцамі. Значная частка паверхні перакрытая вулканічнай лавай, прычым найбольшая магутнасць лававага полага — на паўночным захадзе. Дэкан уваходзіў у склад старажытнага мацерыка Гандваны, які каля 200 млн гадоў назад распаўся на некалькі блокаў. Паміж Дэканам і Гімалаямі распасціраецца шырокая Інда-Гангская раўніна.
Клімат
Клімат Індыі субэкватарыяльны і трапічны, з працяглым перыядам мусонаў — сезонам дажджоў. Яскрава выяўленыя кантрасты ў размеркаванні цеплыні і вільгаці.
У шматлікіх раёнах Індастана сярэднія тэмпературы паветра самога халоднага месяца — студзеня 18-24 °C, а летніх месяцаў — 24-29 °C. Аднак часта тэмпература днём падвышаецца да 32 °C. На паўночных раўнінах, ад Заходняй Бенгаліі да мяжы з Пакістанам, улетку вельмі горача, і сярэднія тэмпературы ў Бенгаліі дасягаюць 29 °C; яны паступова павышаюцца па меры руху на паўночны захад і ў маі ў Дэлі дасягаюць 33 °C. Сярэдняя летняя тэмпература ў Амрытсары (шт. Пенджаб) 34 °C, у пустыні Тар ад 32 °C да 38 °C, сярэднія зімовыя тэмпературы там 7-16 °C. Вышынны фактар абумовіў халодны клімат высокіх гор на поўначы Індыі, тады як на нізкіх схілах гэтых гор і на плато пераважае ўмераны клімат. Курорты Паўночнай Індыі размешчаныя ў вышынным поясе ад 1500 да 2300 м, дзе ўмовы камфортныя на працягу ўсяго года.
Гадавая сума ападкаў вагаецца ад менш чым 100 мм у пустыні Тар да 10770 мм на станцыі Чарапунджы ў гарах Кхасі, адным з самых вільготных месцаў на Зямлі. Цэнтральная Індыя атрымлівае ў сярэднім 650—1300 мм ападкаў у год. Дажджы ў Індыю прыносіць з боку Індыйскага акіяна летні мусон, які ўзмацняецца ў пачатку чэрвеня на заходнім узбярэжжы і прыкладна ў сярэдзіне чэрвеня на ўсходнім узбярэжжы — у Бенгаліі. З лістапада па сакавік з боку сушы дзьме сухі паўночна-ўсходні мусон. З ім звязанае прахалоднае яснае надвор'е.
Раслінны і жывёльны свет
Індыя размешчаная ў Індамалайскай эказоне, якая характарызуецца надзвычайнай біялагічнай разнастайнасцю. Як адна з сямнаццаці мегаразнастайных краін (па вызначэнні Праграмы ААН па навакольным асяроддзі), Індыя з'яўляецца домам для 7,6 % ўсіх відаў сысуноў, 12,6 % відаў птушак, 6,2 % відаў рэптылій, 4,4 % відаў амфібій, 11,7 % відаў рыб, 6,0 % відаў кветкавых раслін свету. 33 % відаў раслін Індыі — эндэмічныя.
Дзяржаўны лад
Індыя — федэратыўная рэспубліка. Канстытуцыя (уступіла ў сілу ў 1950) вызначае Індыю як суверэнную, сацыялістычную, секулярную, дэмакратычную рэспубліку.
Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт (Рам Натх Ковінд, прыведзеная да прысягі 25 ліпеня 2017), які выбіраецца на пяцігадовы тэрмін калегіяй выбаршчыкаў, што складаецца з усіх выбарных членаў парламента і заканадаўчых сходаў штатаў. Прэзідэнт надзелены шырокімі паўнамоцтвамі: прызначае прэм'ер-міністра, іншых членаў урада, членаў Вярхоўнага суда; можа распускаць ніжнюю палату парламента, выдаваць у перыяд паміж парламенцкімі сесіямі надзвычайныя ўказы, абвяшчаць надзвычайнае становішча; з'яўляецца вярхоўным галоўнакамандуючым узброенымі сіламі.
Парламент — вышэйшы орган заканадаўчай улады, складаецца з дзвюх палат: верхняй — Савета штатаў (Council of States, хіндзі: Rajya Sabha) і ніжняй — Народнай палаты (House of People, хіндзі: Lok Sabha). У Савеце штатаў 250 членаў (12 прызначаюцца прэзідэнтам, астатнія выбіраюцца заканадаўчымі сходамі штатаў і тэрыторый на аснове прапарцыянальнага прадстаўніцтва), тэрмін паўнамоцтваў 6 год, кожныя 2 гады Савет штатаў абнаўляецца на 1/3. У Народнай палаце 545 дэпутатаў, якія выбіраюцца на пяць год прамым усеагульным тайным галасаваннем па мажарытарнай сістэме.
Выканаўчая ўлада складаецца з прэзідэнта, віцэ-прэзідэнта і ўрада — Савета міністраў, на практыцы засяроджаная ў руках прэм'ер-міністра, якім, як правіла, становіцца лідар парламенцкай фракцыі партыі, якая карыстаецца падтрымкай большасці дэпутатаў у Народнай палаце. Члены ўрада павінны быць членамі любой з палат парламента. Фактычна, урад фарміруе партыя ці кааліцыя, якая займае большасць месцаў ніжняй палаты парламента. У індыйскай палітычнай сістэме выканаўчая ўлада падпарадкавана заканадаўчай, прэм'ер-міністр і Савет міністраў адказныя перад ніжняй палатай парламента. Пасля перамогі на выбарах у ніжнюю палату парламента ў красавіку—маі 2004. Індыйскі нацыянальны кангрэс (ІНК) з саюзнікамі па Аб'яднаным прагрэсіўным альянсе (АПА, апроч ІНК у яго ўваходзяць яшчэ 15 палітычных партый) сфарміраваў новы ўрад, які падтрымліваюць левыя партыі. Прэм'ер-міністрам краіны стаў колішні міністр фінансаў Манмахан Сінгх. Урад прыняў «агульную праграму—мінімум» эканамічнага і сацыяльнага развіцця краіны на бліжэйшыя пяць гадоў.
Судовая сістэма складаецца з Вярхоўнага суда (які з'яўляецца таксама органам канстытуцыйнага нагляду), вышэйшых судоў штатаў і судоў ніжэйшых інстанцый у акругах.
Кожны штат мае заканадаўчы сход, які складаецца з губернатара і адной ці двух палат, што выбіраюцца насельніцтвам на пяць год. Губернатар прызначаецца прэзідэнтам на пяць год і з'яўляецца кіраўніком выканаўчай улады штата. Выкананне паўнамоцтваў губернатара ажыццяўляецца ўрадам штата — Саветам міністраў, які складаецца з галоўнага міністра і міністраў. Урады фарміруюцца таксама ў дзвюх саюзных тэрыторыях — Пандышэры і Нацыянальнай сталічнай тэрыторыі Дэлі. У астатніх пяці саюзных тэрыторыях кіруюць прызначаныя цэнтрам адміністратары — галоўныя камісары.
Усе штаты і саюзныя тэрыторыі падзяляюцца на акругі. Цэнтральнай уладай у акругі прызначаюцца чыноўнікі — камісары ці калектары, у вёсках — старасты. Выбарныя органы ў акругах — акружныя саветы, у гарадах — муніцыпальныя саветы, у вёсках — панчаяты.
Унутраная палітыка
З часу атрымання Індыяй незалежнасці, яе федэральны ўрад часцей за ўсё фарміраваўся Індыйскім нацыянальным кангрэсам (ІНК). У палітычным жыцці штатаў дамініравалі некалькі вялікіх агульнанацыянальных партый, у т.л. ІНК, Бхаратыя джаната парты, Камуністычная партыя Індыі і некаторыя рэгіянальныя партыі. З 1950 па 1990 за выключэннем двух кароткіх перарываў парламенцкая большасць належала ІНК. На кароткі час да ўлады прыходзілі Джаната парты і вялікая кааліцыя Левага фронту і Нацыянальнага фронту.
У 1990-я федэральны ўрад фарміравалі шматлікія кааліцыі з кароткай працягласцю існавання. Толькі ў 1998 Бхаратыя джаната парты здолела стварыць з некалькімі рэгіянальнымі партыямі адносна трывалую структуру Нацыянальны дэмакратычны альянс і стаць першай партыяй пасля ІНК, якая ўтрымалася ва ўладзе поўны пяцігадовы тэрмін. У 2004 ІНК выйграў парламенцкія выбары і разам з Аб'яднаным прагрэсіўным альянсам сфарміраваў урад, які падтрымліваюць левыя партыі і апазіцыйныя Бхаратыя джаната парты сілы.
Індыйскі нацыянальны кангрэс (ІНК) — адна з найбольш уплывовых партый краіны. ІНК быў створаны ў 1885 і стаў вядучай палітычнай сілай у барацьбе за незалежнасць. Традыцыйна абапіраецца на шырокую сацыяльную базу. Вышэйшы орган партыі — з'езд.
На ўсеагульных парламенцкіх выбарах у красавіку—маі 2004 года ўзначаленая ІНК кааліцыя здолела атрымаць перамогу і сфарміраваць урад. Старшыня партыі (2008) — Соня Гандзі (удава Раджыва Гандзі).
Бхаратыя джаната парты (БДП) — асноўная апазіцыйная партыя. Створана ў 1980 групай членаў былой Бхаратыя джан сангх. БДП — кадравая партыя з адладжанай арганізацыйнай структурай, якая карыстаецца ўплывам у цэлым шэрагу індыйскіх штатаў. У маі 1996 упершыню сфарміравала ўрад, які не атрымаў тады вотуму даверу. З сакавіка 1998 па май 2004 узначальвала ўрадавую кааліцыю Нацыянальны дэмакратычны альянс. Старшыня БДП (2008) — Раджнатх Сінгх.
Існуе значная колькасць рэгіянальных партый рознай сацыяльнай арыентацыі. Да найбуйнейшых адносяцца АІАДМК і ДМК (штат Тамілнад), «Шырымані акалі дал» (штат Панджаб), «Тэлугу дэсам парты» (штат Андхра-Прадэш), «Шыў сена» (штат Махараштра), Нацыянальная канферэнцыя (штат Джаму і Кашмір).
Левы рух прадстаўлены, галоўным чын, дзвюма кампартыямі — Камуністычнай партыяй Індыі (КПІ), створанай у 1925, і КПІ (марксісцкай), якая выйшла з яе шэрагаў у выніку расколу ў 1964. Маючы значаныя рознагалоссі, яны выступаюць з агульных пазіцый па большасці важных унутрыпалітычных пытанняў. Колькасць КПІ — каля 445 тыс. членаў, КПІ(м) — звыш 450 тыс. членаў. Кампартыі захоўваюць найбольш моцныя пазіцыі ў Заходняй Бенгаліі, Керале і Трыпуры.
Індыйскі нацыянальны кангрэс прафсаюзаў (ІНКП) дзейнічае пад кіраўніцтвам ІНК; Усеіндыйскі кангрэс прафсаюзаў (УКП) працуе пад кіраўніцтвам КПІ; Саюз індыйскіх працоўных находзіцца пад уплывам «Джаната дал»; Цэнтр індыйскіх прафсаюзаў (ЦІП) кантралюецца КПІ(м); Кангрэс аб'яднаных прафсаюзаў арыентуецца на шэраг левых партый і арганізацый; Саюз працоўных Індыі — на БДП.
З грамадскіх арганізацый вылучаюцца: Нацыянальная федэрацыя індыйскіх жанчын, Усеіндыйская жаночая канферэнцыя, Усеіндыйская дэмакратычная федэрацыя жанчын, Кангрэсіцкі жаночы камітэт, Індыйскі моладзевы кангрэс і Нацыянальны саюз студэнтаў Індыі находзяцца пад уплывам ІНК; Усеіндыйская федэрацыя моладзі, Усеіндыйская федэрацыя студэнтаў — КПІ; Дэмакратычная федэрацыя моладзі Індыі, Федэрацыя студэнтаў Індыі — КПІ(м).
Знешняя палітыка
Ад самага пачатку незалежнага існавання Індыя праводзіць актыўную знешнюю палітыку. У 1950-х краіна падтрымала антыкаланіяльную барацьбу азіяцкіх і афрыканскіх народаў, выступіла адным з заснавальнікаў Руху недалучэння. З 1960-х, асабліва пасля Інда-пакістанскай вайны 1965, Індыя пайшла па шляху ўмацавання сувязей з Савецкім Саюзам і аслаблення адносін з ЗША і цвёрда прытрымлівалася гэтай палітыкі да самага знікнення СССР.
Індыя мае добрасуседскія адносіны з Бутанам і Непалам; імкнецца іграць ролю рэгіянальнага гегемона (ваенная дапамога ўрадам Бангладэш, Шры-Ланкі, Мальдываў). Адносіны з Кітаем, ніжняй кропкай якіх была Інда-кітайская вайна 1962, з канца 1990-х паступова мяняюцца ў лепшы бок: у 2003 Індыя прызнала Тыбет часткай Кітая, а Кітай у 2004 прызнаў Сікім часткай Індыі. Разам з тым аналітыкамі разглядаецца верагоднасць хуткага пераносу асноўнага цяжару геапалітычнага суперніцтва Індыі і Кітая на Цэнтральную Азію.
Традыцыйна складанымі — з першых дзён існавання абедзвюх краін — застаюцца адносіны з Пакістанам. Нявырашаная спрэчка за кантроль над Кашмірам неаднаразова прыводзіла да ваенных сутыкненняў, апошні раз — у 1999, ужо ў якасці краін, якія валодаюць ядзернай зброяй (ядзерныя выпрабаванні Індыі і Пакістана, 1998). З 2001 двухбаковыя адносіны маюць выразную тэндэнцыю да паляпшэння.
У апошнія гады Індыя настойліва развівае знешнепалітычныя і знешнеэканамічныя сувязі з Еўрапейскім Саюзам, ЗША, краінамі Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі. З постсавецкіх краін найбольш развітыя адносіны Індыя мае з Расіяй і Таджыкістанам.
Індыйска-беларускія адносіны
Індыя адной з першых прызнала незалежнасць Беларусі — дыпламатычныя адносіны ўстаноўлены 17 красавіка 1992. Ужо 14 мая 1992 у Мінску было адкрыта пасольства Індыі, у 1998 у Дэлі — пасольства Беларусі. Прэзідэнт Беларусі двойчы наведваў Індыю з афіцыйнымі візітамі, падчас апошняга — у красавіку 2007 — у Нью-Дэлі была падпісана сумесная дэкларацыя, якая адлюстроўвае высокі ўзровень узаемаразумення паміж дзвюма краінамі ў палітычнай сферы і вызначае асноўныя кірункі супрацоўніцтва. Высокія бакі таксама дамовіліся павысіць аб'ём гандлёвага абароту з цяперашніх амаль 200 млн да 500 млн долараў у 2010.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У склад Індыі як федэратыўнай дзяржавы ўваходзяць 28 штатаў, Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дзелі і шэсць саюзных тэрыторый. У кожным штаце дзейнічае свой заканадаўчы сход і ўрад. Штаты:
Насельніцтва
Насельніцтва — 1,2 млрд чалавек (ацэнка ААН на 2008), другая па колькасці насельніцтва краіна свету. Імклівы рост насельніцтва ў апошнія паўстагоддзя быў забяспечаны паляпшэннем медыцынскага абслугоўвання і павелічэннем вытворчасці прадуктаў харчавання ў выніку «зялёнай рэвалюцыі». Прырост — каля 1,9 % у год. 72 % насельніцтва пражывае ў сельскай мясцовасці, але доля гарадскога насельніцтва паступова павялічваецца, пераважна за кошт канцэнтрацыі ў вялікіх гарадах.
У 2001 у Індыі было 35 гарадоў з насельніцтвам звыш 1 мільёна чалавек, у 2009 іх стала ўжо 45. Найбуйнейшыя гарады — Мумбаі (Бамбей) — больш 15 млн чалавек (з прыгарадамі — звыш 21 млн чалавек), Дэлі — каля 14 млн чалавек (з прыгарадамі — 16 млн чалавек), Калькута — больш 5 млн чалавек (з прыгарадамі — 16 млн чалавек), Чэнаі (Мадрас) — 4,6 млн чалавек (з прыгарадамі — звыш 7 млн чалавек), Бангалор — 5,3 млн чалавек, Ахмедабад — каля 4 млн чалавек, Хайдарабад — 3,7 млн чалавек, Пуна — 3,5 млн чалавек.
Індыя з'яўляецца найбольш разнастайнай (пасля Афрыканскага кантынента) у культурным, моўным, генетычным плане геаграфічнай еднасцю на планеце. Насельніцтва Індыі належыць да двух моўных сем'яў: інда-арыйскай (каля 74 % насельніцтва) і дравідыйскай (каля 24 %). Найбольшая колькасць носьбітаў — у хіндзі, афіцыйнай мовы краіны. Англійская мова выкарыстоўваецца ў дзелавых і адміністрацыйных мэтах і мае статус дапаможнай афіцыйнай мовы. Кожны штат і саюзная тэрыторыя маюць уласныя афіцыйныя мовы. Усяго 21 мова мае пэўны статус у Індыі ці яе частках. Насельніцтва гаворыць увогуле на 1652 дыялектах.
Звыш 800 млн індыйцаў (80,5 %) спавядаюць індуізм. Іншыя значныя рэлігійныя групы ў краіне — мусульмане (13,4 %), хрысціяне (2,3 %), сікхі (1,9 %), бахаі (1,7%), будысты (0,8 %), джайністы (0,4 %). Племянныя вераванні ахопліваюць 8,1 % насельніцтва. У Індыі пражывае першая па колькасці ў свеце супольнасць бахаі (больш за 2 млн. вернікаў) і трэцяя па колькасці ў свеце супольнасць мусульман (і першая па колькасці сярод краін, дзе мусульмане не складаюць большасць насельніцтва).
Узровень пісьменнасці — 64,8 % (53,7 % для жанчын і 75,3 % для мужчын). Вышэйшы ўзровень пісьменнасці — у штаце Керала — 91 %, ніжэйшы — у штаце Біхар — 47 %. Сярэдняя працягласць жыцця — 62,5 гады. Палавая структура індыйскага грамадства — 944 жанчыны на 1000 мужчын. Сярэдні ўзрост 24,9 гадоў. Нараджальнасць — 22,01 нараджэнняў на 1000 чалавек у год.
Эканоміка
Індыя — 11-я эканоміка свету па памерах ВУП (4-я — паводле пакупной здольнасці), у першай дзясятцы краін свету па аб'ёме прамысловай вытворчасці, дзякуючы імкліваму росту ў апошняе дзесяцігоддзе. За гады незалежнасці краіне атрымалася істотна прасунуцца наперад па шляху эканамічнага развіцця. Была створана магутная індустрыяльная база і назапашаны навукова-тэхнічны патэнцыял, які адпавядае ў шэрагу абласцей перадавому сусветнаму ўзроўню. Хаця ўзровень жыцця насельніцтва рэзка вырас у параўнанні з сярэдзінай мінулага стагоддзя, краіна працягвае барацьбу з галечай, непісьменнасцю, экалагічнай дэградацыяй.
Фінансавы год — з 1 красавіка па 31 сакавіка.
Аб'ём ВУП за 2009/2010 фін.г. у бягучых цэнах склаў 1,243 трлн дол. ЗША (па ППЗ — 3,561 трлн дол. ЗША), аб'ём ВУП на душу насельніцтва — каля 1000 дол. (па ППЗ — каля 3.100 дол.). Прырост ВУП у 2006/2007 фін.г. — 9,4 % (2005/2006 фін.г. — 9 %), у сярэднім за апошнія два дзесяцігоддзі — 5,8 % у год, адзін з найбольш высокіх паказчыкаў у свеце.
У структуры ВУП у 2006/2007 фін.г. доля сельскагаспадарчага сектара — 18,5 %, удзельная вага галін інфраструктуры і сферы паслуг — 61,8 %, прамысловасці — 19,7 %. Інфляцыя — 5,9 %. Знешні доўг — 155 млрд дол. ЗША. Залатавалютныя рэзервы — больш 247 млрд дол. ЗША (па стане на верасень 2007). Прамыя замежныя інвестыцыі — 23 млрд дол., партфельныя — 7 млрд дол. ЗША. Індыя займае другое месца ў свеце па колькасці працоўнай сілы — 516 млн чалавек.
Асноўныя спажывецкія культуры — рыс і пшаніца. Індыя забяспечвае свае патрэбнасці ў харчаванні, хаця і на даволі нізкім узроўні — каля 250 кг на душу насельніцтва ў год. Індыя займае першае месца ў свеце па вырошчванні чаю (820 тыс. т у год) і бананаў (16,8 млн т у год), другое месца ў свеце па вырабе цукру (14 млн т у год). Індыя — другі ў свеце вытворца (77 млн т у год) і буйнейшы спажывец шоўку. Таксама Індыя займае першае месца ў свеце па колькасці крупнай рагатай жывёлы (звыш 200 млн галоў, каля 25 % сусветнага пагалоўя), першае месца па вытворчасці малака, але адно з апошніх па спажыванні мяса, што тлумачыцца рэлігійнымі поглядамі насельніцтва краіны.
У 2006/2007 фін.г. знешнегандлёвае абарачэнне Індыі дасягнула 305,9 млрд дол. ЗША, экспарт — 124,6 млрд дол. ЗША, імпарт — 181,3 млрд дол. ЗША. Доля Індыі ў сусветным знешнегандлёвым абарачэнні — меней 1 %. Асноўныя артыкулы індыйскага экспарту — сельскагаспадарчая і прамысловая сыравіна, харчовыя і тэкстыльныя тавары, каштоўныя камяні і вырабы з іх, машыны і абсталяванне, праграмнае забеспячэнне. Найбуйнейшымі гандлёвымі партнёрамі Індыі з'яўляюцца ЗША, Кітай і Еўрасаюз.
У гандлі з Беларуссю з індыйскага боку пераважаюць фармацэўтычныя прэпараты, прадукцыя і сыравіна для лёгкай прамысловасці, хімікаты, фарбы, пігменты, чай, кава, рыс. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту ў Індыю: транспартныя сродкі, машыны, абсталяванне, інструменты, спажывецкія тавары доўгатэрміновага карыстання, інтэгральныя мікрасхемы, хімікаты, угнаенні, чорныя металы, гумовыя вырабы. Значнае месца ў двухбаковым таваразвароце займае абмен тэхналогіямі.
Узброеныя сілы
Трэція па колькасці ў свеце (пасля КНР і ЗША) і другія ў Азіі — 1400 тыс. чалавек. Сухапутныя войскі — 1100 тыс. чалавек; ВПС — 128 тыс. чалавек (45 эскадрыляў баявых самалётаў); ВМС — 56 тыс. чалавек (85 баявых караблёў). Вярхоўны галоўнакамандуючы — прэзідэнт Індыі.
Індыя падтрымлівае ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва з Расіяй, Ізраілем і Францыяй, ад якіх паступае большасць узбраенняў для індыйскіх узброеных сіл. Каб зменшыць залежнасць ад крытычнага імпарту Індыя развівае распрацоўкі балістычных ракет, баявых самалётаў і танкаў.
Індыя з'яўляецца ядзернай дзяржавай пасля выпрабаванняў 1974 і 1998, прытрымліваецца ядзернай палітыкі «непрымянення першымі».
Культура
Індыйская культура вызначаецца высокай ступенню сінкрэтычнасці і культурнага плюралізму. Індыйская культурная традыцыя сягае ў глыбіню на 10 тысяч год, да 8000 да н.э., бесперарыўная летапісная гісторыя налічвае больш за 2,5 тысяч год. Карані індыйскай культуры ляжаць у цывілізацыі даліны Інда, у 11 стагоддзі да н.э. настае ведычны век, у якім фарміруюцца індусцкая філасофія, міфалогія, пісьмовая традыцыя, рытуалы і практыкі, такія як дхарма, карма, ёга і мокша.
Індыйскія рэлігіі складаюць адзін з найбольш значных аспектаў індыйскай культуры. Галоўныя дхармічныя рэлігіі, якія зарадзіліся ў Індыі, — індуізм, будызм і джайнізм.
Традыцыйнае індыйскае грамадства характарызуецца строгай сацыяльнай іерархічнасцю. Індыйская каставая сістэма абазначае сацыяльную стратыфікацыю і сацыяльныя абмежаванні, паводле якіх сацыяльныя класы фарміруюцца з тысяч эндагамных радавых груп, што называюцца джатамі ці кастамі.
Індыйская кухня характарызуецца рэгіянальнай разнастайнасцю і выкарыстаннем складаных камбінацый траў і спецый. Аснова харчавання насельніцтва рэгіёна — рыс (асабліва на поўдні і ўсходзе) і пшаніца (пераважна на поўначы). Мноства спецый, якія сёння прымяняюцца па ўсім свеце, напрыклад чорны перац, паходзяць менавіта з Індыйскага субкантынента. Чырвоны перац (чылі), завезены ў Індыю партугальцамі, таксама шырока выкарыстоўваецца ў індыйскай кухні.
Індыйскае адзенне вар'іруецца ад рэгіёна да рэгіёна па колерах і стылях і залежыць ад розных фактараў, у т.л. ад клімата. Папулярная народная адзежа — несшытая (драпіраваная): сары ў жанчын і дхоці і лунгі ў мужчын. Індыйцы носяць і сшытую адзежу, а таксама вопратку еўрапейскага стылю.
Індыйская архітэктура — яшчэ адзін доказ разнастайнасці і багацця індыйскай культуры. Многія яе ўзоры, такія як Тадж-Махал, іншыя шэдэўры Магольскай архітэктуры, а таксама Паўднёва-індыйскай архітэктуры ўяўляюць сабой спалучэнне старажытных і розных мясцовых традыцый. Разнастайнасцю адрозніваецца і народная архітэктура Індыі.
У Індыі зарэгістравана каля 28 тыс. газет і іншых перыядычных выданняў агульным тыражом да 80 млн асобнікаў на 95 мовах. Найбольшы тыраж у прэсы на мовах хіндзі (15 млн асобн.) і англійскай (12 млн асобн.).
У краіне штодня выходзіць каля 2 тыс. газет з агульным тыражом больш 30 млн асобн. Асноўныя выданні кантралююцца нацыянальнымі манаполіямі. Найбольш вядомымі газетнымі кампаніямі з'яўляюцца: група «Таймс оф Індыя» (англійскі тыраж — 850 тыс.асобн., сямейства Ашока Джайна), «Індыан экспрэс» (540 тыс. асобн., група Гаенкі), «Хінду» (500 тыс. асобн., сямейства Кастуры), «Хіндустан таймс» (430 тыс. асобн., сямейства Дж. Д.Бірлы).
Найбуйнейшыя інфармацыйныя агенцтвы — «Прэс траст оф Індыя» (ПТІ), «Юнайтэд ньюс оф Індыя» (ЮНІ) і «Індыя прэс эйдженсі» (ІПА).
Усеіндыйскае радыё і тэлебачанне кантралююцца дзяржавай. Тэлевізійны рынак пасля 1991 лібералізаваны, сёння існуе некалькі тысяч тэлеканалаў ва ўсіх штатах Індыі, у тым ліку мноства тых жа каналаў, што і ў краінах Захаду: «Cartoon Network», «Nickelodeon», «MTV India» і інш.
Індыйская кінаіндустрыя з'яўляецца буйнейшай у свеце па колькасці здымаемых фільмаў і прадаваемых білетаў. Асноўная база індыйскай кінавытворчасці — так званы «Балівуд», група кінастудый у Мумбаі (Бамбеі), якія здымаюць фільмы на хіндзі і маратхі. Іншыя цэнтры кінаіндустрыі здымаюць таксама фільмы на бенгалі, канада, малаялам, тэлугу, тамільскай, пенджабскай мовах.
Спорт
Нацыянальным відам спорту ў Індыі прызнаны хакей на траве. Індыйская зборная па хакеі на траве выйграла чэмпіянат свету 1975, заваявала 8 залатых, 1 сярэбраны і 2 бронзавых медалі на Алімпійскіх гульнях.
Найбольш папулярным відам спорту ў краіне з'яўляецца крыкет. Індыйская нацыянальная зборная займае першае месца ў сусветным рэйтынгу. Крыкет завезены ў Індыю еўрапейскімі маракамі ў 18 стагоддзі, першы клуб заснаваны ў Калькуце ў 1792, аднак індыйская зборная згуляла свой першы афіцыйны матч толькі ў 1932. У першыя паўстагоддзі Індыя значна саступала камандам Англіі і Аўстраліі, росквіт індыйскага крыкету пачаўся ў канцы 1970-х. Індыйская прэм'ер-ліга (спаборніцтва 8 клубных каманд) з'яўляецца другой у свеце спартыўнай лігай па ўзроўню аплаты ігракоў (пасля НБА): сярэдняя зарплата іграка складае 2,5 млн фунтаў.
Набірае папулярнасць тэніс, дзякуючы перамогам індыйскай каманды ў Кубку Дэвіса. Футбол найбольш папулярны ў паўночна-ўсходняй Індыі, Заходняй Бенгаліі, Гоа і Керале. Шахматы, якія з'явіліся ў Індыі, прыцягваюць у апошні час увагу шматлікіх прыхільнікаў па прычыне поспехаў індыйскіх гросмайстраў.
Найвышэйшымі ўзнагародамі Індыі за дасягненні ў спорце з'яўляюцца «Спартыўны брыльянт Раджыва Гандзі» (Rajiv Gandhi Khel Ratna) і «Узнагарода Арджуны» (Arjuna Award), а «Узнагарода Драначар'і» (Dronacharya Award) — за выдатную трэнерскую працу.
Індыя прымала ў сябе Азіяцкія гульні 1951 і 1982, Кубак свету па крыкеце 1987 і 1996 і будзе месцам правядзення Гульняў Супольнасці 2010 і Кубку свету па крыкеце 2011.
Барок (мемарыяльны комплекс)
Барок — мемарыяльны комплекс каля горада Глыбокае.
Гісторыя
У 1964 годзе на месцы шматлікіх пахаванняў ваеннапалонных і мірнага насельніцтва быў створаны мемарыяльны комплекс «Барок». Першапачаткова комплекс складаўся з абеліска, скульптуры воіна і 27 агульных магіл з выявай зоркі на кожнай.
У 1993 годзе была распрацавана новая кампазіцыя мемарыяльнага комплексу. Аўтарам стаў мінскі скульптар В. Якавенка.
Мемарыяльны комплекс быў урачыста адкрыты 3 ліпеня 1994 года, у год 50-й гадавіны вызвалення Глыбоччыны ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
Апісанне
Сучасны мемарыяльны комплекс «Барок» прадстаўляе сабой суцэльны архітэктурна-скульптурны ансамбль.
Адкрываюць комплекс вароты ў выглядзе старонак расчыненай кнігі, на якіх напісаны словы: «Тут пахавана звыш 27 тысяч ваеннапалонных вязняў лагера смерці Беразвечча і каля 200 італьянскіх салдатаў, знішчаных нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў 1941—1944 гадах». У алеі памяці размешчаны дзве скульптурныя кампазіцыі, якія ўвасабляюць ваеннапалонных і грамадзянскіх ахвяр вайны. Помнік ваеннапалонным уяўляе сабой трохкутны камень, з якога падае ў яму ўніз галавой схуднелае і змарнаванае цела вязня канцлагера, ногі якога апутаны калючым дротам.
Помнік грамадзянскім ахвярам вайны — гэта дзве стэлы вышынёй 5 м з шэрага бетону, якія злучае крыж з распяццем. На стэлах надпісы: «Людзі добрыя, памятайце, яны любілі жыццё, Радзіму і вас»; «Пусть с вами всегда будет Божья благодать». На помніку шыльда «Воінскае пахаванне № 2196».
Уздоўж алеі ляжаць 27 камянёў, на кожным з іх выбіта лічба 1000.
Скрыпень дробнакветкавы
Скрыпень дробнакветкавы (драбнакветкавы) (Epilobium parviflorum) — від травяністых раслін сямейства, распаўсюджаны на захадзе Паўночнай Афрыкі, у Еўропе і Азіі.
Апісанне
Шматгадовая расліна 20—100 см. Лісце супратыўнае, часам да 3 у кольцах, 5—11(13) см даўжынёй, 0,5—3 см шырынёй, па краі з аддаленымі дробнымі зубчыкамі, ніжняе лісце каротка-чарашковае. Кветкі дробныя, іх пялёсткі 5—8 мм даўжынёй, бледна-ружовыя. Плод — каробачка, 3—7 см, апушаны або радзей амаль голыя. Насенне цёмна-карычневае, 0,8—1,1 мм. 2n = 36.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны на захадзе Паўночнай Афрыкі, у Еўропе і Азіі. Святлолюбівая, ценевынослівая расліна. Мезафіт, гіграфіт, мезатроф, эўтроф.
Ва Украіне від расце на вільготных і багністых месцах па берагах рэк, ручаёў, сажалак і канаў — пераважна ў лясных раёнах і лесастэпе (у лясах Карпат і Крыму — толькі ў паніжаных месцах); у стэпе і паўднёвым Крыме радзей.
Relikt
У 2005—2019 гадах гурт называўся Re1ikt. За гэты час у прэсе перыядычна з’яўляліся няправільныя напісанні назвы: Rel1kt, Relict, Relikt, Re1lkt, Rel1ct і інш. Правільнае вымаўленне назвы гурта: «Рэлікт».
1999—2004
Гурт прыступіў да першых рэпетыцый у Светлагорску пад назвай Relikt у 1999 годзе. Склад быў непастаянны, удзельнікі каманды ў той час яшчэ вучыліся ў школе. Стыль гурта можна было вызначыць як гранж і альтэрнатыўны рок. Праз пару гадоў з удзельнікаў першага складу застаўся толькі ударнік Аляксандр Дземідзенка.
2005—2008
Першы стабільны склад збіраецца ў 2005 годзе: Аляксандр Дземідзенка (ударныя), Дзяніс Іваношчук (бас-гітара), Уладзімір Казлоў (вакал), Ягор Любічаў (гітара), Вадзім Шакін (гітара). Гурт мяняе назву на Re1ikt. У 2006 годзе выходзіць першы альбом «Единиц’es». У гэты перыяд некалькі ўдзельнікаў Re1ikt пераязджаюць у Гомель. Тут праходзіць запіс другога студыйнага альбома «Клиника».
Re1ikt прымаюць удзел у «Адборышчы-2006» і ў конкурсе Global Battle of the Bands — 2007, дзе патрапілі ў 6-ку лепшых і былі запрошаны на запіс тэлевізійнай Навагодняй ночы і выступілі на адной сцэне з Агата Крысці і Zdob şi Zdub. У гурта з’явіліся кліпы на кампазіцыі «16» (D.I.Y.-відэа) і «Последняя хирургия» (зняты беларускім рэжысёрам Анатолем Вечарам у рамках праекта «PROдвижение»). У 2008 годзе гурт пакідаюць Дзяніс Іваношчук і Вадзім Шакін.
Re1ikt перыядычна выступаюць утрох або з сесійнымі музыкамі, у калектыве з’яўляюцца новыя пастаянныя ўдзельнікі (вялікая колькасць канцэртаў было сыграна з мульціінструменталістам Дзянісам Голіным). У снежні 2008 года ў мінскім клубе «Графіці» праходзяць здымкі акустычнага канцэрту, у лютым 2009 года гурт самастойна выдае запіс выступа на DVD «Акустическая терапия».
2009 — цяперашні час
Альбом «Клініка» выйшаў на лэйбле Go-Records ў маі 2009 года. Праца была вытрымана ў стылях альтэрнатыўны рок, гранж, хард-рок. Летам гэтага ж года музыкі ў Гомелі ўтрох запісваюць матэрыял для новага альбома «Рэкі прабілі лёд». У жніўні 2009 года Re1ikt выступаюць ва ўкраінскім горадзе Чарнігаў на фэстывалі Be Free, дзе хэдлайнерамі былі Ляпіс Трубяцкой і Воплі Відоплясова.
Восенню 2009 года Re1ikt пераязджаюць у Мінск. У кастрычніку гурт з акустычнай праграмай выйграе гран-пры фестывалю «Бардаўская Восень», які праходзіў у польскім горадзе Бельск-Падляскі. На адным з кватэрнікаў быў зроблены аўдыёзапіс выступу, матэрыял якога стаў асновай для рэлізу «Home Songs». Песні Re1ikt трапляюць на кампіляцыі «Будзьма New», «Гранж: BY», «Беларускі Глобус» , «Центр тяжести-3» і інш.
Вясной 2010 года на конкурсе «Музычны Спарынг-2» гурт перамагае ў намінацыях «Альтэрнатыва» і «Лепшы вакаліст», а таксама пачынае супрацоўніцтва з асацыяцыяй некамерцыйных арганізацый па супрацьдзеянні эпідэміі ВІЧ/Сніду «БелСеть антыснід». Летам 2010 года Re1ikt атрымлівае прыз глядацкіх сімпатый на конкурсе «Купалаўскія вакацыі», выступае на фестывалі «Басовішча» ў Польшчы на адной сцэне з гуртамі Ляпіс Трубяцкі, Троіца і іншымі вядомымі беларускімі музычнымі калектывамі. Восенню 2010 года Re1ikt выступае на «Ночы Музеяў» у Мінску, самастойна выдае міні-альбом «Vytoki» і зноў едзе на фэст «Бардаўская Восень» , але ўжо ў якасці госця. У снежні 2010 года калектыў прымае ўдзел у серыі канцэртаў «Больш ні гуку», якія былі арганізаваны ААН у буйных гарадах Беларусі ў падтрымку кампаніі супраць хатняга гвалту.
Летам музыкі заканчваюць працу над альбомам «Рэкі прабілі лёд», і ён выходзіць у кастрычніку 2011 года на беларускім лэйбле Vigma пры падтрымцы BMA-Group. Прэзентацыя дыска адбылася на вялікім сольным канцэрце ў мінскім клубе Re:Public 30 кастрычніка. Альбом стаў першай беларускамоўнай працай у стылі пост-метал. Рэліз атрымаў вялікую колькасць станоўчых водгукаў ад музычных крытыкаў з розных краін      , былі адзначана ўдалае даданне стылю прагрэсіўны рок і фолк-музыкі. Па выніках 2011 года дыск заняў 13-ае месца па продажах беларускіх рэлізаў лэйбла Vigma. У падтрымку альбома «Рэкі прабілі лёд» былі знятыя відэакліпы на песні «Рэкі пад ільдом» і «Тры хвіліны».
У лістападзе 2011 года з гурта сыходзіць вакаліст Уладзімір Казлоў. Re1ikt пачынае пошукі новага фронтмэна, а таксама працу над новым альбомам сайд-праекта Re123+. Летам 2012 года Re1ikt выступаюць з сесійным вакалістам Сяргеем Доўгушавым (Vuraj, Fratrez) на фестывалях Halfway Festival (Беласток, Польшча) і «Наш Грунвальд» (Дудуткі, Беларусь). У ліпені 2012 года ў склад гурта вяртаецца Уладзімір Казлоў.
У 2016 годзе гурт атрымлівае шэраг музычных узнагарод: «Альбом года» — фестываль «Даём рады» (Euroradio.fm, Беларусь), «Лепшы рок-альбом», «Прыз народных экспертаў», «Прыз штатных экспертаў» — Experty.by (Беларусь), «Артыст года», «Альбом года» — прэмія Rock Profi (Беларусь).
У 2019 годзе гурт змяніў назву з Re1ikt на Relikt.
Светлагорская ЦЭЦ
Светлагорская ЦЭЦ — філіял РУП «Гомельэнерга», прадпрыемства энергетыкі якое знаходзіцца ва ўсходняй частцы горада Светлагорску. Пабудаваная ў 1958 годзе. Вызначаная магутнасць 155 МВт.
Гісторыя
Будаўніцтва Васілевіцкай ДРЭС (цяпер Светлагорскай ЦЭЦ) — найбуйнейшай цеплавой электрастанцыі ў БССР было пачата ў 1954 годзе, а ў 1958 годзе быў пушчаны яе першы блок.
Светлагорская ЦЭЦ складаецца з цэлага комплексу магутных збудаванняў: галоўнага корпуса, будынка галоўнага шчыта кіравання, берагавой помпавай станцыі, хімводаачысткі, мазутагаспадарства, ГРП — 1, 2, АРП 110 кВ, 220 кВ.
Светлагорская ЦЭЦ абсталявана высокапрадукцыйным найскладанейшым абсталяваннем. Высокія параметры пару, па тым часе: ціск 100 атмасфер і тэмпература 540 град. С, дазвалялі выпрацоўваць электраэнергію з найменшай удзельным расходам паліва на адпушчаны кілават-гадзіну. Для кіравання асноўным і дапаможным абсталяваннем, абароны яго ад пашкоджання, кіравання цеплавымі працэсамі і ўліку расходу паліва і пара шырока ўжываліся і ўжываюцца аўтаматычныя сродкі.
У сувязі з развіццём прамысловай вытворчасці горада Светлагорска і перавагай цеплавых нагрузак над электрычнымі, Васілевіцкая ДРЭС была перайменаваная ў 1978 годзе ў Светлагорскую ЦЭЦ.
Цунта
Цунта (Цунта) — сяло ў Цунцінскім раёне Дагестана. Адміністрацыйны цэнтр Цунцінскага раёна. Сяло размешчана на правым беразе ракі Кідзера, за 152 км на паўднёвы захад ад горада Махачкала. Бліжэйшыя населеныя пункты: на паўночным усходзе — сяло Цэхок, на паўночным захадзе — сяло Зехіда, на паўднёвым захадзе — сяло Эльбок, на паўднёвым усходзе — сяло Кідзера.
Ісландскае плато
Ісландскае плато (Miðhálendið) - пласкагор'е ў цантральнай частцы Ісландыі.
Ісландскае плато ахоплівае найбольшую частку ўнутранай тэрыторыі Ісландыі. Адпаведна прынятаму ў гэтай краіне палажэнню, як "плато" прынята лічыць усе тэрыторыі, што знаходзяцца на вышыні 200 м і болей над узроўнем мора. Да такіх адносяцца 75% ад усёй плошчы Ісландыі.
Чжуаны
Чжуаны(кіт. 壮族, піньінь Zhuàngzú; чжуанск. Bouчcueŋь/Bouxcuengh)— група роднасных народаў, якія размаўляюць на чжуанскіх мовах, якія пражываюць у асноўным у Гуансіі (Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён) і на поўдні КНР. Акрамя гэтага, шырока расселеныя ў памежных абласцях КНР, В’етнаме, Лаосе, а таксама на поўначы М’янмы. Цесна звязаны агульнай гісторыяй і культурай.
Колькасць чжуанаў у свеце больш за 18,5 млн (2010 г.). З іх 16.200.000 пражываюць у Гуансі, 1,5 млн у аўтаномным раёне КНР Вэньшань Юньнань, 1 млн у Гуандуне і іншых правінцыях Кітая. Паводле неафіцыйных дадзеных у В’етнаме пражывае і працуе каля 8 тысяч чжуанаў. Паводле афіцыйных — 6 тысяч (2010 г.). У Лаосе — каля 7 тысяч чжуанаў, у краінах Заходняй Еўропы і ЗША — больш за 20 тысяч, у М’янмe — 5 тысяч, на Тайландзe — больш за 3 тысячы.
Альшоўка (гміна)
Альшо́ўка (Olszówka) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Кольскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Альшоўцы. Плошча гміны складае 81,54 км². Станам на 2006 год у гміне Альшоўка пражывалі 4787 чалавек, шчыльнасць — 59 чал./км².
Гарацый
Гарацый, Квінт Гарацый Флак (Quintus Horatius Flaccus; 8 снежня 65 да н.э., Венузія, сёння ў рэгіёне Базіліката, Італія — 27 лістапада 8 да н.э., Рым) — рымскі паэт «залатога стагоддзя» рымскай літаратуры. Яго творчасць прыпадае на эпоху грамадзянскіх войн канца рэспублікі і першыя дзесяцігоддзі новага рэжыма Актавіяна Аўгуста. Аўтар шматлікіх сатырычных і лірічных твораў, паэтычных пасланняў (у тым ліку "Навука паэзіі" або "Пасланне да Пізонаў").
Жыццё
Гарацый нарадзіўся ў Венузіі ў сям'і вольнаадпушчаніка. Праз пэўны час бацька паэта перабраўся ў Рым, дзе працаваў пасярэднікам пры куплях. Дзякуючы гэтаму, ён змог даць сыну бліскучую адукацыю: той навучаўся спачатку ў Рыме, а пасля ў Афінах.
Пасля гібелі Цэзара малады Гарацый далучыўся да войска Марка Юнія Брута, і ў якасці афіцэра ўдзельнічаў у бітве пры Філіпах; войска было разбітае, Брут учыніў самагубства, а Гарацый здолеў уратаваць жыццё ўцёкамі. Пасля абвяшчэння амністыі для ворагаў пераможнага Аўгуста Гарацый вярнуўся ў Італію. Ягоная маёмасць была канфіскаваная, аднак ён здолеў атрымаць чыноўніцкую пасаду, якая давала яму дастаткова сродкаў для жыцця і творчасці.
Памёр Гарацый у Рыме ва ўзросце 56 год.
Творчасць
Для твораў Гарацыя характэрны культ суладдзя, мудрай разважлівасці («залатой сярэдзіны») і прыгажосці. У «Пасланні да Пізонаў» («Навука паэзіі», увайшло ў «Пасланні», кн. 1—2, 20—13 да н.э.) выклаў свае эстэтычныя прынцыпы, якія былі ўзяты за аснову тэарэтычнай праграмы еўрапейскага класіцызму.
На беларускую мову яго творы перакладалі М. Багдановіч (ода «Помнік»), А. Жлутка, А. Ф. Брыль.
Кірыбаці (мова)
Кірыбаці (Taetae ni kiribati) або тунгару (Taetae ni tungaru) — мікранезійская мова, родная мова тунгару. Дзяржаўная мова ў Кірыбаці. Вылучаюцца 3 размоўныя дыялекты.