Мытная_сістэма_Вялікага_Княства_Літоўскага
Мытная сістэма ў XVIII стагоддзі
Ліквідаваліся ўсе прыватныя мытныя пункты і пошліны (мыта), скасоўвалася права арэнды і ўводзілася так званая галоўная, генеральная мыта, — пошліна, якую, у адпаведнасці са спецыяльнай інструкцыяй, павінны былі плаціць усё, «пачынаючы ад караля да апошняга жыхара і купца»: 8 % ад кошту тавара для айчынных купцоў і 12 % для чужаземных. Адначасова былі адменены ўнутраныя пошліны за правоз тавару. Ад выплаты новай пошліны вызваляліся толькі шляхецкія тавары, якія перавозіліся з аднаго ўладання ў другое ці на гандаль, а таксама тавары, якія вязлі з-за мяжы для ўласных патрэб. Для паўсюднага і дакладнага спагнання генеральнай мыты ўзнікла неабходнасць стварэння разгалінаванай сістэмы мытных пунктаў, значнага павелічэння колькасці служачых і рацыянальнай арганізацыі іх работы. У адпаведнасці з абазначанай структурай была дакладна акрэслена службовая іерархія службовых асоб мытных органаў. На чале рэпартыцый стаялі контррэгістратары, прызначаныя Скарбавай камісіяй ВКЛ. У іх абавязкі ўваходзіла агульнае кіраўніцтва сваёй мытнай акругай і выкананне кантрольных функцый. Яны неслі асабістую адказнасць за атрыманне прыбытку з курыруемай імі рэпартыцыі. У сваю чаргу контррэгістратары мелі права прапаноўваць на зацвярджэнне Скарбавай камісіі загадчыкаў мытных камор — суперінтэндантаў, а таксама мытных пісароў. Суперінтэнданты непасрэдна адказвалі за парадак у каморах і замацаваных за імі прыкаморках і вартавых, за агляд купцоў, за правільнае вядзенне мытных кніг і т. д. У іх непасрэдным падпарадкаванні знаходзіліся і іншыя службовыя асобы: пісары, обервартавыя, пешыя і конныя вартавыя. Таможны агляд праводзіўся непасрэдна ў каморах і падкаморках, там жа выпісваліся мытныя квітанцыі. Вартавыя-стражнікі павінны былі сачыць, каб купцы не аб’язджалі каморы таемнымі шляхамі, правяраць наяўнасць мытных квітанцый і пры іх адсутнасці накіроўваць купцоў у бліжэйшую камору ці прыкамарак. У 1767 годзе ў структуры мытнай службы ВКЛ з’яўляюцца памяшканні оберстражы, дзе оберстражнікі праводзілі дагляд купцоў з невялікай колькасцю тавару, не больш чым на 50 польскіх злотых. На этапе першапачатковага фармавання дзяржаўнай мытнай службы ВКЛ не існавала адзінага дакумента, які апісвае правы і абавязкі службовых асоб. Роля службовай інструкцыі выконвалі спецыяльныя дакументы пад назвай «Інструмент», якія выдавалися Скарбавай камісіяй канкрэтным асобам, якія назначаліся на пасаду. Гэтыя «Пункты» ўдакладнялі абавязкі загадчыка каморы ў дачыненні да мясцовасці. Напрыклад, у мэтах скарачэння кантрабанды патрабавалася прааналізаваць рацыянальнасць расстаноўкі сямі вартаўнікоў і чатырох варт, якія ўваходзілі ў склад гродзенскай таможні, і прадставіць высновы на разгляд Скарбавай камісіі. Суперінтэндант павінен быў жыць у галаўной каморы, кожны тыдзень атрымліваць справаздачы з камор, аналізаваць змешчаныя ў іх звесткі, і штомесяц складаць табліцу з указаннем сумы даходу і віду манет. Раз у месяц ён быў абавязаны абыходзіць каморы. Акрамя таго, у «Пунктах» вызначаўся парадак надгляду, правілы суправаджэння купцоў, якія ідуць транзітам. Больш падрабязна асноўныя абавязкі розных катэгорый мытных служачых змяшчаліся ў тэксце прысягі, якую яны павінны былі прынесці перад камісарамі Скарбавай камісіі пры уступленні на пасаду. У студзені 1768 года зацверджаны «Мытны статут». У ім падрабязна апісваліся не толькі абавязкі службовых асоб, але і тып мытных дамоў з пералікам усяго неабходнага абсталявання і мэблі (сталы і падстрэшкі для агляду, шалі, прэсы, розныя прылады для праверкі тавараў, пячаткі і т. п.). Упершыню асобна выдзелены спецыяльны пункт пад назвай «Субардынацыя мытных афіцыялістаў», які ўстанаўліваў вертыкальны вектар падпарадкаванасці службовых асобаў мытных органаў (зверху ўніз): контрконтррэгістрант—суперынтэндант—пісар—обберстражнік—стражнік. За сваю працу служачыя мытаў атрымлівалі жалаванне, якое выплачвалася штомесяц, яго велічыня залежала не толькі ад пасады, але і ад прапускной здольнасці мытных пунктаў. Спецыяльнай адукацыі для атрымання пасады ў мытні не патрабавалася, аднак для вядзення бухгалтарскага ўліку, правільнага афармлення накладных мытныя служачыя павінны былі ўмець чытаць, пісаць і рабіць разлікі.