cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генацыд армян
Першыя забойствы
Энвер публічна падзякаваў турэцкім армянам за лаяльнасць у час сарыкамышскай аперацыі, скіраваўшы ліст архібіскупу Коньі. У лісце Энвер паведаміў, што абавязаны жыццём армянскаму афіцэру з Сіваса, які вынес яго з поля бою падчас панічных уцёкаў. На шляху ад Эрзурума да Канстанцінопаля ён таксама выказаў падзяку турэцкім армянам за «поўную адданасць асманскаму ўраду». У Канстанцінопалі, аднак, Энвер заявіў выдаўцу газеты «Танін» і віцэ-прэзідэнту асманскага парламента, што паражэнне стала вынікам армянскай здрады і што надышоў час дэпартаваць армян з усходніх абласцей. Асатуран звязвае гэту змену ў пазіцыі Энвера са спробай выратаваць свой прэстыж і апраўдацца за паражэнне. У лютым супраць асманскіх армян былі распачатыя надзвычайныя меры. Каля 100 000 армянскіх салдат асманскай арміі былі раззброеныя, у грамадзянскага армянскага насельніцтва была канфіскавана зброя, дазволеная ім з 1908 года. За раззбраеннем, паводле сведчанняў сведак, адбывалася жорсткае забойства армянскіх вайскоўцаў, ім пераразалі горла ці закопвалі жыўцом.
Пасол ЗША ў Турцыі, Генры Маргента, ахарактарызаваў гэта раззбраенне як прэлюдыю да знішчэння армян. У некаторых гарадах улады пагражалі масавымі рэпрэсіямі, а таксама ўтрымлівалі ў закладніках у турмах сотні чалавек, патрабуючы ад армян збору вызначанай уладамі колькасці зброі. Кампанія па раззбраенні армян суправаджалася жорсткімі катаваннямі. Сабраная зброя часта фатаграфавалася і пасылалася ў Стамбул у якасці доказу «здрады», што стала падставай для агульнага пераследу армян.
Арганізацыя дэпартацыі армян
Раззбраенне армян зрабіла магчымым правядзенне сістэматычнай кампаніі супраць армянскага насельніцтва Асманскай імперыі, сутнасць якой была ва ўсеагульным высыланні армян у пустыню, дзе яны былі вырачаны на смерць ад бандаў марадзёраў ці ад голаду і смагі. Дэпартацыі былі падвергнутыя армяне з амаль усіх асноўных цэнтраў імперыі, а не толькі з прымежных раёнаў, закранутых вайсковымі дзеяннямі.
Спачатку ўлады збіралі здаровых мужчын, заяўляючы, што зычліва наладжаны да іх урад, выходзячы з вайсковай патрэбы, рыхтуе перасяленне армян у новыя дамы. Сабраныя мужчыны памяшчаліся ў турму, а потым выводзіліся з горада ў пустэльныя месцы і знішчаліся з выкарыстаннем агнястрэльнай і халоднай зброі. Потым збіраліся старыя, жанчыны і дзеці, якім таксама паведамлялі, што яны павінны быць пераселены. Іх гналі калонамі пад канвоем жандараў. Тых, хто не мог працягваць ісці, забівалі; выняткі не рабіліся нават для цяжарных жанчын. Жандары абіралі па магчымасці доўгія маршруты ці прымушалі людзей ісці назад па тым жа маршруце, пакуль ад смагі ці ад голаду не паміраў апошні чалавек.
Першая фаза дэпартацыі пачалася з высылання армян і  ў пачатку красавіка 1915 года. 24 красавіка былі арыштавана і дэпартавана армянская эліта Стамбула, пад дэпартацыі падпала таксама армянскае насельніцтва Александрэты і Аданы. 9 мая ўрад Асманскай імперыі прыняў рашэнне выслаць армян усходняй Анатоліі з месцаў кампактнага жыцця. З-за боязяў, што армяне могуць супрацоўнічаць з рускай арміяй, высыланне павінна была здзяйсняцца на поўдзень, аднак у хаосе вайны гэты загад не быў выкананы. Пасля ванскага паўстання пачалася чацвёртая фаза дэпартацый, паводле якой павінны былі быць высланы ўсе армяне, якія жылі ў прымежных раёнах і Кілікіі.
Першыя дэпартацыі
У сярэдзіне сакавіка 1915 года брытанска-французскія сілы атакавалі Дарданэлы. У Стамбуле пачаліся падрыхтоўчыя імпрэзы для пераносу сталіцы ў Эскішэхір і эвакуацыі мясцовага насельніцтва. Баючыся далучэння армян да саюзнікаў, урад Асманскай імперыі меў намер правесці дэпартацыю ўсяго армянскага насельніцтва паміж Стамбулам і Эскішэхірам. У гэты ж час адбылося некалькі пасяджэнняў цэнтральнага камітэта Іціхат, на якіх кіраўнік «Адмысловай арганізацыі» Бехаэдзін Шакір прадставіў довады дзейнасці армянскіх груп ва ўсходняй Анатоліі. Шакіру, які сцвярджаў, што «ўнутраны вораг» не менш небяспечны, чым «вонкавы вораг», былі дадзены пашыраныя паўнамоцтвы. Пад канец сакавіка — пачатку красавіка «Адмысловая арганізацыя» паспрабавала арганізаваць разню армян у Эрзуруме і скіравала ў правінцыі для антыармянскай агітацыі найбольш радыкальных эмісараў Іціхат, у тым ліку Рашыд-бея (Reşit Bey), які надзвычай жорсткімі метадамі, улучаючы арышты і катаванні, шукаў зброю ў Дыярбакыры, а потым стаў адным з найбольш фанатычных забойцаў армян. выказвалася версія, што рашэнне пра ўсеагульную дэпартацыю армян было прынята ў сакавіку, аднак той факт, што дэпартацыя са Стамбула так і не была праведзена, можа азначаць, што на той момант лёс армян усё яшчэ залежаў ад далейшага ходу вайны.
Нягледзячы на сцвярджэнні младатуркаў, што дэпартацыі былі адказам на нелаяльнасць армян на Усходнім фронце, першыя дэпартацыі армян былі здзейсненыя пад кіраўніцтвам Джамаля не ў суседніх з усходнім фронтам раёнах, а з цэнтра Анатоліі ў Сірыю. Пасля паражэння ў егіпецкай кампаніі ён ацаніў армянскае насельніцтва Зейтуна і Дзёрт'ёла як патэнцыяльна небяспечнае і вырашыў змяніць этнічны склад падкантрольнай яму тэрыторыі на выпадак магчымага пасоўвання саюзных дзяржаў, упершыню прапанаваўшы дэпартацыю армян. Дэпартацыя армян пачалася 8 красавіка з горада Зейтун, насельніцтва якога стагоддзямі карысталася частковай незалежнасцю і знаходзілася ў канфрантацыі з турэцкімі ўладамі. У якасці нагоды прыводзілася інфармацыя пра, нібы існую, сакрэтную дамоўленасць паміж армянамі Зейтуна і расійскім вайсковым штабам, аднак ніякіх варожых дзеянняў армяне Зейтуна не распачыналі.
У горад былі ўведзеныя тры тысячы турэцкіх салдат. Частка маладых мужчын Зейтуна, улучаючы некалькіх дэзерціраў, якія напалі на турэцкіх салдат, бегла ў армянскі манастыр і арганізавала там абарону, знішчыўшы, паводле армянскіх крыніц, 300 салдат (турэцкія паказваюць маёра і восем салдат), перш чым манастыр быў захоплены. Паводле паведамленняў армянскага боку, напад на салдат быў помстай за непрыстойныя паводзіны гэтых салдат у армянскіх вёсках. Большасць армянскага насельніцтва Зейтуна не падтрымвала мяцежнікаў, лідары армянскай абшчыны пераконвалі мяцежнікаў здацца і дазволілі ўрадавым войскам расправіцца з імі. Аднак толькі невялікая колькасць асманскіх урадоўцаў гатова была прызнаць лаяльнасць армян, большасць была пераканана, што армяне Зейтуна супрацоўнічаюць з ворагам. Міністр унутраных спраў Талаат выказаў падзяку за дапамогу армянскага насельніцтва ў злове дэзерціраў армянскаму патрыярху Канстанцінопаля, аднак у пазнейшых паведамленнях маляваў гэтыя падзеі як частку агульнага з замежнымі дзяржавамі армянскага паўстання — пункт гледжання, што падтрымліваецца турэцкай гістарыяграфіяй. Нягледзячы на тое, што асноўнае армянскае насельніцтва не падтрымала супраціўленне асманскай арміі, яно, тым не менш, было дэпартавана ў Конью і пустыню Дэр Зор, дзе пазней армян або забівалі, або пакідалі гінуць ад голаду і хвароб. Услед за Зейтунам, той жа лёс спасціг жыхароў іншых гарадоў Кілікіі. Трэба адзначыць, што гэтыя дэпартацыі адбыліся да падзей у Ване, якія асманскія ўлады выкарысталі ў якасці абгрунтавання антыармянскай кампаніі. Дзеянні асманскага ўрада былі выяўна неадпаведнымі, аднак яны яшчэ не ахаплялі ўсю тэрыторыю імперыі.
Дэпартацыя армян Зейтуна растлумачвае важнае пытанне, звязанае з тэрмінамі арганізацыі генацыду. Некаторая частка армян была выслана ў горад Конья, які знаходзіўся далёка ад Сірыі і Ірака — месцаў, куды пазней, галоўным чынам, дэпартаваліся армяне. Джамаль сцвярджаў, што асабіста выбраў Конью, а не Месапатамію, каб не ствараць перашкод для транспартавання боепрыпасаў. Аднак пасля красавіка і за межамі юрысдыкцыі Джамаля частка дэпартаваных армян скіроўвалася ў Конью, што можа азначаць існаванне плана дэпартацый ужо ў красавіку 1915 года.
Ванскае паўстанне
Пасля паразы пад Сарыкамышам горад Ван уяўляў стратэгічную цікавасць як для турэцкага, так і для рускага бакоў. З 1914 года Дашнакцуцюн, якая мела значны ўплыў у горадзе, таемна назапасіла вялікую колькасць зброі. Пасля падыходу расійскіх добраахвотнікаў пад камандаваннем ў  асманскія ўлады запатрабавалі ў дашнакаў выдачы армянскіх дэзерціраў, уцекачоў з турэцкай арміі, адразалі горад ад тэлефоннага паведамлення і заняліся паборамі сярод мясцовага насельніцтва, якія ў выніку выліліся ў сутыкненні паміж салдатамі і чэтэ (мусульманскімі бандытамі) з аднаго боку і армянскімі групамі самаабароны з іншай. У лютым 1915 года губернатарам Вана, адзінай вобласці імперыі, дзе армяне складалі большасць, быў прызначаны швагер Энвера —, вядомы сваёй схільнасцю да гвалту. Джэўдэт-бей толькі што вярнуўся з няўдалага паходу ў Персію, і яго суправаджалі некалькі тысяч курдскіх і чаркескіх нерэгулярных салдат, так званыя «батальёны мяснікоў». Турэцкі ўрад у канцы 1914 года адзначаў магчымасць паўстання ў Ване, сцвярджаючы, што армян і некаторыя персідскія плямёны ў раёне Вана ўзбройваюць ворагі Турцыі. Армянскія лідары Вана спрабавалі супакоіць улады і выказалі пакорнасць Джэўдэту. У пачатку сакавіка 1915 года Джэўдэт запатрабаваў у армян пад страхам смяротнага пакарання і дэпартацыі сем’яў падаць усіх мужчын ад 18 да 45 гадоў (4000 мужчын, а таксама шматлікіх дэзерціраў) у якасці працоўных для арміі. Армяне падалі толькі 400 чалавек, а замест астатніх прапанавалі выплаціць так званы «падатак на вызваленне» (дазволеная законам выплата вызначанай грашовай сумы наўзамен службы ў арміі), што выклікала нязгоду Джэўдэта. Яшчэ адзін інцыдэнт адбыўся, калі Джэўдэт адправіў армяна-турэцкую групу з васьмі чалавек у сяло Шадах, дзе трэба было разабрацца ў гісторыі з памяшчэннем у турму армяніна. Па дарозе ўсе чатыры армянскія члены групы былі забітыя. 17 красавіка Джэўдэт скіраваў «батальёны мяснікоў» для знішчэння армян Чатака, аднак недысцыплінаваная армія напала на найбліжэйшыя армянскія сёлы.
Масавыя забойствы пачаліся 19 красавіка, калі ў наваколлі Вана былі забітыя каля 2500 армян, а ў найбліжэйшыя некалькі дзён — яшчэ каля 50 тысяч. Напады на армян правакаваліся Іціхат, што пазней прызнавалася двума генерал-губернатарамі Вана, Ібрахімам Арвасам і Хасанам Ташынам. Мусульманам пад страхам смерці забаранялася бараніць армян. Армяне Вана, чакаючы нападу, некалькі тыдняў умацоўвалі сваю частку горада і на працягу чатырох тыдняў аказвалі эфектыўнае супраціўленне. Насельніцтва армянскай часткі Вана складала каля 30 тысяч чалавек, сярод якіх толькі 1500 былі ўзброеныя. Зброя часткова выраблялася саматужным спосабам. 16 мая, калі расійская армія падышла да Вана, туркі змушаныя былі пайсці, і расійскі генерал Нікалаеў абвясціў у Ване армянскі ўрад. Праз шэсць тыдняў адступілі ўжо расіяне, забіраючы тых армян, хто мог пайсці.
Падзеі ў Ване не мелі загадзя запланаванага характару, армяне імкнуліся падтрымаць калідор для патэнцыйных уцёкаў у Персію, а Джэўдэт выкарыстаў рэпрэсіі для падаўлення «армянскай пагрозы», якая бачылася яму. Яго дзеянні не былі тыповымі для таго часу. У гэты ж час адбываліся паўстанні курдаў у раёне Бітліса і асірыйцаў у.
Працяг дэпартацый
Калі агульная дэпартацыя і не была загадзя запланавана, тым не менш, пасля нарад у сакавіку 1915 года прадстаўнікі Іціхат разгарнулі агітацыю за масавыя забойствы армян. Падзеі ў Ване і забойства, згодна афіцыйнай турэцкай статыстыцы, 150 000 мусульман (Халіл Берктай дае ацэнку ў 12 000 забітых армянамі мусульман ва ўсёй усходняй Анатоліі за 1915 год), таксама былі выкарыстаныя асманскімі ўладамі як падстава для антыармянскіх дзеянняў. 24 красавіка ў Канстанцінопалі былі арыштаваныя 235 бачных армян, якія потым былі сасланыя. Услед за гэтым адбыўся арышт 600 армян, потым яшчэ 5000. Большасць з іх была забіта ў наваколлі Стамбула. Гэтыя дзеянні не былі санкцыянаваныя якім-небудзь законам, а ў гутарцы з паслом ЗША Генры Маргента Талаат характарызаваў гэтыя дзеянні як «самаабарону». 30 мая 1915 года саветам міністраў Асманскай імперыі быў прыняты закон пра высыланне, паводле якога вайсковае камандаванне было ўпаўнаважана душыць узброенае супраціўленне насельніцтва і дэпартаваць падазраваных у здрадзе і шпіянажы. Для надання законнасці згадваліся ахова высланых і кампенсацыя згубленай маёмасці, аднак на справе ніводная з гэтых умоў не выконвалася. Галоўную ролю ў знішчэнні армян іграла размешчаная ў Эрзуруме «Адмысловая арганізацыя» — Тэшкілят-і Махсуса, якая налічвала да 34 000 членаў і ў значнай ступені складалася з «чэтэс» — выпушчаных з турмаў злачынцаў. «Адмысловая арганізацыя» падначальвалася непасрэдна Талаату. Упершыню яна выявіла сябе ў рэпрэсіях супраць армян у снежні 1914 года ў раёнах, пакінутых расійскімі войскамі, за паўгода да падзей у Ване, што паслужылі афіцыйнай прычынай дэпартацыі армян. Актыўны ўдзел у масавых забойствах прыняў таксама Бехаэдзін Шакір, які ўзначальваў спецслужбы краіны і стварыў адмысловыя эскадроны смерці.
Жанчыны і дзеці з Арду былі пагружаныя на баржы пад падставай транспартавання ў Самсун, а потым вывезеныя ў мора і выкінутыя за борт. Падчас трыбунала 1919 года начальнік паліцыі Трапезунда паказаў, што адпраўляў маладых армянак у Стамбул у якасці падарунка губернатара вобласці лідарам Іціхат. Падпалі пад гвалт дзяўчыны-армянкі з бальніцы Чырвонага паўмесяца, дзе губернатар Трапезунда гвалтаваў іх і трымаў у якасці наложніц. Паўднёвая частка турэцкай Арменіі чысцілася ад армян Джэўдэтам і яго. Нягледзячы на законапаслухмяныя паводзіны армян Бітліса, Джэўдэт спачатку запатрабаваў у іх выкуп, а потым павесіў многіх з іх. 25 ліпеня горад быў аточаны войскамі Джэўдэта, і пасля нядоўгай аблогі армянская частка горада капітулявала. Мужчыны былі забітыя, маладыя дзяўчыны аддадзеныя мясцовым туркам і курдам, астатняе армянскае насельніцтва адпраўлена на поўдзень і патоплена ў Тыгры. Усяго ў Бітлісе былі забітыя каля 15 000 армян, іх дамы былі перададзеныя турэцкім і курдскім мухаджырам.
Адначасова было выразана армянскае насельніцтва ў сёлах вакол Бітліса. Пасля Бітліса Джэўдэт адправіўся ў раён, дзе пасля майскіх нападаў туркаў і курдаў на армян дзейнічала часовае перамір’е. Пасля прыбыцця сіл Джэўдэта ў вобласць пачаліся катаванні лідараў армянскай абшчыны, мужчынскае насельніцтва было заколата штыкамі, жанчыны і дзеці сагнаныя ў стайню і спаленыя жыўцом. Потым Джэўдэт і турэцка-курдскія атрады напалі на армян Сасуна, якія бараніліся, пакуль у іх не скончыліся боепрыпасы і ежа. У гарадах на ўзбярэжжы Чорнага мора армян загружалі на караблі, а потым тапілі. Знішчэнню былі падвергнутыя таксама армяне пратэстанцкай і каталіцкай канфесій. У Харпуце, разам з 13 тысячамі армянскіх салдат, былі забітыя студэнты і выкладчыкі Еўфрацкага каледжа, заснаванага амерыканскімі місіянерамі. Тая ж доля спасцігла армян, у якім пад кіраваннем амерыканскіх пратэстанцкіх місіянераў дзейнічаў Анаталійскі коледж. Пасля высылання большасці з 12 тысяч армян Марсавана прэзідэнт каледжа праз амерыканскага пасла дамогся гарантый бяспекі для членаў каледжа ад Энвера і Талаата, аднак губернатар акругі заявіў, што яму нічога невядома пра гарантыі, і дэпартаваў астатніх армян у пустыню, дзе яны і памерлі. Падпалі пад высыланне і армяне Анкары, большасць з якіх прыналежала да каталіцкай канфесіі.
У адрозненне ад ранейшых дэпартацый, якія адрознівалі невінаватых з пункту гледжання ўлад армян ад «вінаватых» у межах мясцовых армянскіх абшчын, дэпартацыі з Кілікіі ўжо не рабілі адрознення паміж армянскімі рэвалюцыйнымі і лаялістычнымі супольнасцямі. Гэтыя дэпартацыі не залежалі таксама ад блізкасці да мяжы і тычыліся ўсіх армян Асманскай імперыі. Гэтым дэпартаваным не падавалася ежа, што азначала фактычную смерць ад голаду. Ім не забяспечвалася абарона, і па дарозе яны падпадалі пад рабаванні і гвалт нерэгулярных асманскіх сіл, курдскіх, чаркескіх і іншых мусульманскіх плямён, у выніку чаго да канчатковага пункта ў пустыні даходзілі каля 20 %. Тое ж самае адбывалася з армянамі ўсёй Усходняй Анатоліі. Армяне заходніх правінцый адносна бесперашкодна дайшлі да Дэр Зора, дзе пасля ў большасці памерлі ці былі забітыя. Лічыцца, што практыка агульнага разбурэння армянскіх абшчын Анатоліі пачалася 24 красавіка 1915 года, калі былі арыштаваныя і дэпартаваныя ў Анкару лідары армянскай абшчыны Канстанцінопаля. Да сярэдзіны чэрвеня амаль усе яны былі забітыя. А да гэтага часу ўжо былі амаль цалкам знішчаныя армянскія абшчыны Бітліса і Эрзурума. 9 чэрвеня міністэрства ўнутраных спраў скіравала губернатару Эрзурума вымогу прадаць маёмасць дэпартаваных армян, вяртанне якіх ужо не чакалася. Цягам лета 1915 года арэал дэпартацый пашыраўся, улучаючы раёны сучаснай Сірыі. Паводле плана дэпартацый, армяне не павінны былі перавышаць 10 % мясцовага насельніцтва, што адлюстроўвала страх младатуркаў перад канцэнтрацыяй армян. Ёсць і падставы меркаваць, што забойствы да 150 000 чалавек у лагерах вакол пустыні Дэр Зор былі здзейсненыя чаркесамі, чачэнцамі і арабамі, каб не дапусціць збору вялікай колькасці армян у адным месцы.
Адно з самых яркіх сведчанняў разаніны пакінулі чатыры арабскія атаманскія чыноўнікі, якія перайшлі на бок расіян і пазней расказалі падрабязнасці дэпартацыі. Так, паводле слоў лейтэнанта Саіда Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, які знаходзіўся ў Трапезундзе ў 1915 годзе, ён ведаў, што высыланне армян азначае разню, і яму быў вядомы афіцыйны загад расстрэльваць дэзерціраў без суда. Лейтэнант Саід Ахмед паведаміў, што ў сакрэтным загадзе замест слова «дэзерціраў» было «армян», што сведчыць пра разуменне цэнтральнай уладай злачыннасці сваіх дзеянняў і жаданне іх схаваць.
Забойствы армян суправаджаліся рабаваннямі і крадзяжом. Паводле сведчання гандляра Мехмета Алі (Mehmed Ali), Асент Мустафа і губернатар Трапезунда Джамаль Азмі прысвоілі армянскіх каштоўнасцей коштам ад 300 000 да 400 000 турэцкіх залатых фунтаў (на той момант каля 1 500 000 долараў ЗША). Амерыканскі консул у Алепа дакладваў у Вашынгтон, што ў Турцыі дзейнічала «гіганцкая схема рабавання». Консул у Трапезундзе паведамляў, што штодня назірае, як «натоўп турэцкіх жанчын і дзяцей ішоў за паліцыяй як сцярвятнікі і захопліваў усё, што мог панесці», і што дом камісара Іціхат у Трапезундзе поўны золатам і каштоўнасцямі, якія складаюць яго долю ад рабаванняў.
Да канца лета 1915 года значная частка армянскага насельніцтва імперыі была забіта. Нягледзячы на спробы асманскіх улад гэта схаваць, уцекачы, якія дабраліся да Еўропы, расказалі пра вынішчэнне армянскага насельніцтва. 27 красавіка 1915 года армянскі заклікаў ЗША і Італію ўмяшацца з мэтай спыніць разню. Саюзныя дзяржавы публічна асудзілі разню армян туркамі і курдамі пры патуральніцтве асманскіх улад, аднак ва ўмовах вайны не маглі нічога зрабіць для рэальнага аблягчэння іх лёсу. У Вялікабрытаніі пасля афіцыйнага расследавання была выпушчана кніга дакументаў «Стаўленне да армян у Асманскай імперыі», у Еўропе і ЗША пачаўся збор сродкаў для ўцекачоў. Знішчэнне армян у цэнтральнай і заходняй Анатоліі працягвалася і пасля жніўня 1915 года.
Расійскія ўлады і грамадскасць распачыналі высілкі па падаванні гуманітарнай дапамогі ўцекачам (спачатку толькі хрысціянам, а з вясны 1916 гады — і мусульманам), для чаго было арганізавана адмысловае ведамства на чале з генералам Міхалам Тамамшовым. Пры спрыянні Усерасійскага саюза гарадоў была арганізавана сетка страўней на акупаваных расійскай арміяй тэрыторыях. Тым не менш пераважалі вайсковыя меркаванні — так, у жніўні 1916 года камандуючы генерал Юдзеніч забараніў армянскім уцекачам вяртацца на пакінутыя імі землі: «вяртанне жыхароў на занятыя намі ў Турцыі землі заўчаснае, бо ўскладніць і без таго складанае пытанне паставак харчу ў гэтыя рэгіёны»; астатняе ж насельніцтва было скіравана на сельскагаспадарчыя працы ў непасрэдным тыле для патрэб арміі. Пазней генерал-губернатар акупаваных раёнаў генерал Пяшкоў таксама публічна абгрунтоўваў гэту забарону нежаданнем правакаваць «непажаданую паніку і непатрэбныя ахвяры», маючы на ўвазе досвед эвакуацыі расійскай арміяй у жніўні 1916 года перад турэцкім наступленнем 50 тысяч армян з Вана, Бітліса і Муша ў Басен і : пасля эвакуацыі расійскія ўлады сутыкнуліся з праблемай забеспячэння перасяленцаў харчамі і медыкаментамі. У сувязі з харчовай праблемай вясной 1915 года Юдзеніч выступіў таксама з прапановай перасяліць на кінутыя курдамі раёны, Дыядына і казакоў, якія нароўні з армянамі павінны былі бы забяспечваць правізіяй 4-ы казачы корпус, што, быўшы падтрымана на словах грамадзянскай адміністрацыяй, так і не было, зрэшты, рэалізавана. Як і на іншых франтах, расійская армія з вайсковых меркаванняў практыкавала і прымусовыя лакальныя дэпартацыі мясцовага насельніцтва: так, каля Эрзурума былі выселеныя больш за 10 тысяч армян з дзесяціверставой прыфрантавой зоны непасрэдна ў раён горада, што яшчэ больш пагоршыла сітуацыю з харчамі. Пратэсты армянскага насельніцтва выклікала і прынятае ў чэрвені 1915 года рашэнне камандуючага Арарацкім атрадам дазволіць курдам ізноў пасяліцца ў наваколлі Вана. Апроч перасяленняў армянскага насельніцтва расійскімі ўладамі, якія пераследвалі вайсковыя і гуманітарныя мэты, планаваў і маштабную акцыю: дэпартацыю ўсіх армян да ўсходу ад возера Ван, а курдаў — да поўдня; у раёнах Трапезунда і Эрзурума дазвалялася пражыванне толькі тых армян, якія жылі ў гэтых рэгіёнах у даваенны час; павінен быў быць усталяваны рэжым апартэіду з паасобным пражываннем розных нацыянальнасцей. Гэты план, зрэшты, таксама не быў ажыццёўлены.
Медыцынскія эксперыменты над армянамі
У якасці аднаго з апраўданняў знішчэння атаманскіх армян выкарыстоўвалася біялагічнае абгрунтаванне. Армяне называліся «небяспечнымі мікробамі», ім прысвойваўся ніжэйшы біялагічны статус, чым мусульманам. Галоўным прапагандыстам гэтай палітыкі быў доктар, губернатар , які першым распарадзіўся прыбіваць падковы да ног дэпартаваных. Рашыд практыкаваў таксама распяцце армян, імітуючы распяцце Хрыста. Афіцыйная турэцкая энцыклапедыя 1978 года характарызуе Рашыда як «выдатнага патрыёта».
Адсутнасць прымальных побытавых умоў і медыкаментаў прывяла да пашырэння ў турэцкай арміі эпідэмій, што забралі жыццё кожнага дзясятага салдата. Паводле дырэктывы лекара Трэцяй арміі для распрацоўкі вакцыны супраць  ў цэнтральнай бальніцы Эрзінджана праводзіліся эксперыменты над армянскімі салдатамі і кадэтамі вайсковых вучылішчаў, большасць з якіх загінула. Ускосныя сведчанні паказваюць на ўдзел у гэтых эксперыментах і Бехаэдзіна Шакіра. Эксперыменты непасрэдна праводзіў прафесар медыцынскай школы Стамбула, які ўводзіў пацыентам кроў, заражаную тыфам. Пасля сканчэння вайны падчас разгляду гэтай справы стамбульскім трыбуналам Хамі Суат быў змешчаны ў клініку медыцынскай школы на прымусовае лячэнне з прычыны «вострага псіхозу».
Сёння ў Турцыі Хамдзі Суат лічыцца заснавальнікам турэцкай бактэрыялогіі і яму прысвечаны мемарыяльны дом-музей у Стамбуле. Яго эксперыменты былі ўхваленыя галоўным санітарным інспектарам Атаманскіх узброеных сіл Сулейманам Нуманам (Süleyman Numan). Эксперыменты выклікалі пратэсты нямецкіх лекараў у Турцыі, а таксама некалькіх турэцкіх урачоў. Адзін з іх, Джамаль Хайдар (Cemal Haydar), які асабіста прысутнічаў пры эксперыментах, у адкрытым лісце міністру ўнутраных спраў у 1918 годзе ахарактарызаваў эксперыменты як «варварскія» і «навуковыя злачынствы». Хайдара падтрымаў галоўны ўрач бальніцы Чырвонага паўмесяца Эрзінджана доктар Салахедзін, які прапанаваў уладам дапамогу ў вышуку вінаватых у арганізацыі і правядзенні медыцынскіх эксперыментаў. Міністэрства абароны адхіліла гэтыя абвінавачанні ў свой адрас, аднак Хайдар і Салахедзін пацвердзілі сведчанні. Хайдар паўтарыў пра забойствы сотняў армян у выніку медыцынскіх эксперыментаў, а паводле заявы Салахедзіна, на яго ціснулі з мэтай прымусіць яго замоўкнуць. У выніку палітычнай блытаніны пераходнага перыяду арганізатарам эксперыментаў удалося пазбегнуць кары. Хамі Суат пасля апублікаваў вынікі сваіх даследаванняў, дзе апісваліся эксперыменты над «асуджанымі злачынцамі».
Абарона армян
Армянскае насельніцтва, якое жыло ў раёне гары Муса-Даг, недалёка ад Антыёхіі, прадбачачы знішчэнне, у ліпені 1915 года збегла ад улад у горы і там арганізавала паспяховую абарону, адбіваючы атакі асманскіх войскаў сем тыдняў. Каля 4000 чалавек былі выратаваныя французскім вайсковым суднам і вывезеныя ў Порт-Саід. Частка абаронцаў ўступіла ў і асабліва выявіла сябе ў бітве супраць туркаў пры Арары ў 1918 годзе. Пра абарону Муса-Дага напісана шырока вядомая кніга Франца Верфеля «».
Буйныя арганізаваныя супраціўленні былі таксама ва,  ,  і Ване.
Выступы туркаў і немцаў супраць знішчэння армян
Даследаванні дапамогі армянам з боку мусульман абцяжараныя, бо дапамога армянам у многіх выпадках каралася смерцю і, адпаведна, хавалася. Тым не менш, вядомыя шматлікія выпадкі выратавання армянскіх дзяцей турэцкімі сем’ямі, а таксама выпадкі пратэстаў асманскіх чыноўнікаў, якія адмаўляліся браць удзел у забойствах армянскага насельніцтва. Супраць дэпартацыі армян выступілі кіраўнік горада Алепа, які заявіў, што армяне бароняцца і што права жыць — натуральнае права кожнага чалавека, і забараніў любыя рэпрэсіі супраць армянскага насельніцтва, а таксама губернатары Смірны Рамі-бей і Адрыянопаля Хаджы Адыл-бей. Джаляль-бей у чэрвені 1915 года быў адхілены ад кіравання горадам. Камандзір канцэнтрацыйнага лагера ў пустыні Дэр-Зор, Алі Суэд Бей, які спрабаваў палегчыць долю армян, быў ссунуты з пасады, а на яго месца быў пастаўлены Зэкі-бей, які выяўляў да армян вылучную жорсткасць. Адзін з лідараў младатуркаў, Джамаль-паша, у сваіх мемуарах пісаў пра тое, што ён прыйшоў у жах ад злачынстваў супраць армян і спрабаваў змякчыць іх долю, аднак гісторыкі сумняваюцца ў праўдзівасці гэтых выказванняў.
Прадстаўнікі саюзнага туркам нямецкага боку ў большасці пасіўна патуралі рэпрэсіям супраць армян. Нямецкі пасол барон фон Вангенхайм, нягледзячы на падрабязную карціну, што паказвалася яму консуламі, пратэставаў толькі супраць дробных парушэнняў. І толькі трэці, пасля фон Вангенхайма, нямецкі пасол граф фон Вольф-Метэрніх ацаніў дзеянні Іціхат як шавінізм, скіраваны на знішчэнне армян. Нямецкі місіянер Іаганес Лепсіус здолеў наведаць Стамбул у 1915 годзе, аднак яго просьбы да Энвера пра абарону армян засталіся без адказу. Па вяртанні ў Германію Лепсіус без асаблівага поспеху спрабаваў прыцягнуць грамадскую ўвагу да становішча армян у Турцыі. Доктар, які служыў у Турцыі пры фельдмаршале фон Гольцы, сабраў вялікі архіў фатаграфій. Яго фатаграфія армянскай жанчыны, якая ідзе пад турэцкім канвоем, стала адным са знакаў генацыду армян. У 1919 годзе Вегнер напісаў ліст прэзідэнту ЗША Вільсану, у якім паведаміў вядомыя яму падрабязнасці знішчэння армян. Марцін Ніпаж (Martin Niepage), нямецкі выкладчык тэхнічнай школы ў Алепа, у кнізе 1916 года пакінуў апісанні варварскіх забойстваў армян.
Асманская імперыя і Рэспубліка Арменіі ў 1918—1923 гадах
Па ўмовах Мудраскага перамір’я, саюзныя дзяржавы абавязваліся пакараць туркаў і ўзнагародзіць армян. Настойваючы на кантролі над стратэгічнымі шляхамі, вызваленні ваеннапалонных і сыходзе турэцкіх войскаў з Закаўказзя, Брытанія пагадзілася замяніць патрабаванне вываду турэцкіх войскаў з шасці армянскіх вілаетаў на права саюзнікаў увесці ў гэтыя вілаеты войскі «ў выпадку хваляванняў». Тым не менш саюзныя краіны не збіраліся выконваць гэты пункт дагавора. Пры эвакуацыі з Эрыванскай вобласці турэцкая армія зрабавала і вывезла ўсё, што магчыма: запасы харчаў, хатняе быдла, прылады працы, адзенне, мэблю і нават дзверы, вокны і чыгуначныя шпалы. Калі армянская армія ў снежні 1918 года заняла Александропаль, на чыгунцы не было ніводнага лакаматыва ці чыгуначнага вагона. Зіма 1918—1919 года ў пазбытай харчаў, адзення і медыкаментаў Арменіі суправаджалася масавай гібеллю людзей. Выжыўшыя ва ўмовах голаду і марозу станавіліся ахвярамі сыпнога тыфу. У выніку загінулі амаль 200 000 армян, г. зн. 20 % насельніцтва Арменіі. У 1919 годзе пры нараджальнасці 8,7 смяротнасць складала 204,2 чалавекі на 1000 жыхароў. Дзеянні асманскай арміі пры адступленні з Арменіі некаторымі гісторыкамі расцэньваюцца як працяг генацыду.
Працэс выгнання і знішчэння турэцкіх армян завяршыўся серыяй вайсковых кампаній у 1920 годзе супраць уцекачоў, якія вярнуліся ў Кілікію, і ў час, калі войскі пад камандаваннем Мустафы Кемаля выразалі армянскі квартал у Смірне, а потым, пад ціскам заходніх дзяржаў, дазволілі эвакуявацца жывым. Са знішчэннем армян Смірны, апошняй ацалелай кампактнай абшчыны, армянскае насельніцтва Турцыі практычна спыніла існаванне на сваёй гістарычнай радзіме. Уцекачы, што засталіся жывымі, рассеяліся па свеце, утварыўшы дыяспары ў некалькіх дзясятках краін.
Армянскае насельніцтва Турцыі
З моманту ўзнікнення армянскага пытання дэмаграфічная вага армян стала ў Турцыі пытаннем палітычным, закліканым паказаць, што армяне складалі толькі нязначную меншасць сярод мусульманскага насельніцтва. Пад уплывам у 1864—1866 гадах, былое губернатарства Эрменістан, быў падзелены на сем частак, якімі кіравалі муташэрыфы (Mutasarrıf). Частка тэрыторый Эрзурумскага вілаета была перададзена правінцыі Дыярбакыр. Тым не менш, армяне складалі значную долю насельніцтва вілаета, і ў 1878 годзе Эрзурумскі вілает шляхам выдалення цэлых раёнаў ад яго і дадання іншых быў падзелены на чатыры вілаеты: Эрзурум, Ван, Хаккары і Муш. У 1886 годзе Порта падзяліла Армянскае нагор’е, гэтым разам на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі. Апошняе перакройванне раёнаў адбылося ў 1895 годзе, восем вілаетаў былі аб’яднаныя ў шэсць новых адміністрацыйных адзінак. Пры дэмаграфічных падліках асманскі ўрад лічыў асобна артадаксальных армян ад армян-каталікоў і армян-пратэстантаў, ад грэкаў і сірыйцаў; у той час жа туркі,, курды, , езіды і інш. лічыліся супольна.
Першы перапіс насельніцтва ў Асманскай імперыі 1844 года паказаў каля 2 000 000 армян у Азіяцкай Турцыі. У 1867 годзе на Сусветнай выстаўцы ў Парыжы кіраўніцтва імперыі заявіла пра 2 000 000 армян у Малой Азіі і 400 000 у еўрапейскай Турцыі. Паводле дадзеных армянскага патрыярхату, у 1878 годзе колькасць армян у Асманскай імперыі складала 3 000 000: 400 000 у еўрапейскай Турцыі, 600 000 у заходняй Малой Азіі, 670 000 у вілаетах Сівас, Трапезунд, Кайсеры і Дыярбакыр і 1 330 000 на Армянскім нагор’і. У афіцыйным перапісе 1881—1893 гадоў лік армян рэзка падае да 1 048 143 чалавек. Нават з улікам страт у 1878 годзе Карса і такое змяншэнне колькасці армян можна вытлумачыць толькі маніпуляцыямі з лічбамі. Штогоднікам асманскага ўрада (Salname) за 1882 год падатак, што выплачваўся немусульманскімі мужчынамі, быў вылічаны ў памеры 462 870 турэцкіх фунтаў, аднак паводле таго ж штогодніка савет міністраў Турцыі чакаў паступленняў ад гэтага падатку ўдвая больш, што ўскосна пацвярджае заніжэнне колькасці немусульманскага насельніцтва ўдвая. Афіцыйны перапіс паказваў адсутнасць армян у некаторых гарадах, у дачыненні да якіх верагодна вядома пра іх наяўнасць. Асманскі перапіс 1907—1908 гадоў выклікае тыя ж пытанні, што і папярэдні. Згодна з гэтым перапісам, армянскае насельніцтва Эрзурума, Бітліса і Вана засталося тым жа, нягледзячы на разаніну 1894—1896 гадоў. Раймонд Кеваркян, падрабязна аналізуючы дэмаграфічныя дадзеныя, мяркуе, што гэты перапіс не меў дачынення да рэальнага падліку армянскага насельніцтва і толькі паўтарыў дадзеныя папярэдняга перапісу, якія, у сваю чаргу, былі заніжаны ўдвая. У 1912 годзе армянская патрыярхія ацаніла колькасць армян у вілаетах Ван, Бітліс, Элязыг, Дыярбакыр, і Эрзурум у 804 500 чалавек. У 1914 годзе патрыярхія правяла больш дакладныя падлікі, якія паказалі 1 845 450 армян на тэрыторыі імперыі. Змяншэнне армянскага насельніцтва больш чым на мільён можна вытлумачыць разанінай 1894—1896 гадоў, уцёкамі армян з Турцыі і гвалтоўным зваротам у іслам. Апроч таго, перапіс не быў поўным, бо перапісчыкі патрыярхіі не мелі доступу да ўсіх армянанаселеных пунктаў, асабліва калі яны кантраляваліся курдскімі плямёнамі. Найбольш паказальна гэта для вілаета Дыярбакір, армянскае насельніцтва якога, паводле афіцыйных дадзеных, складала 73 226 чалавек, паводле падлікаў патрыярхіі — 106 867, а вясной 1915 года з вілаета былі дэпартаваныя 120 000 армян. Афіцыйная асманская статыстыка ацэньвала армянскае насельніцтва імперыі ў 1915 годзе ў 1 295 000 чалавек.
Паводле «Брытанікі», існуюць ацэнкі ад 1 млн да больш чым 3,5 млн. Сучасныя ацэнкі армянскага насельніцтва Асманскай імперыі вагаюцца паміж 1 500 000 і 2 500 000 чалавек.
Колькасць ахвяр
28 верасня 1915 года губернатар Дыярбакыра Рашыд-бей у тэлеграме Талаату паведамляў, што ён выслаў з вобласці 120 000 армян, тым часам як афіцыйная асманская статыстыка паказвала амаль удвая меншы лік. У жніўні 1915 года Энвер-паша паведаміў Эрнсту Якху (Ernst Jackh) пра 300 000 загінулых армян. Згодна Іаганесу Лепсіусу, былі забітыя каля 1 мільёна армян, у 1919 годзе Лепсіус пераглядзеў сваю ацэнку да 1 100 000 чалавек. Паводле яго дадзеных, толькі падчас асманскага ўварвання ў Закаўказзе ў 1918 годзе былі забітыя ад 50 да 100 тысяч армян. з «Нямецкага саюза дапамогі» (Deutscher Hilfsbund Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) ацаніў лік дэпартаваных у 1 400 000, а выжыўшых — у 250 000. 20 снежня 1915 года консул Германіі ў Алепа Рослер паведаміў рэйхсканцлеру, што, зыходзячы з агульнай ацэнкі армянскага насельніцтва ў 2,5 млн, ацэнка ліку загінуўшых у 800 000 з’яўляецца цалкам імавернай і можа быць яшчэ вышэй. Адначасова ён адзначыў, што калі за аснову ацэнкі будзе ўзята колькасць армянскага насельніцтва ў 1,5 млн, то лік загінуўшых варта адпаведна зменшыць (г. зн., ацэнка ліку загінулых будзе складаць 480 000).
Згодна Лепсіусу, у іслам былі сілком навернутыя ад 250 000 да 300 000 армян, што выклікала пратэсты некаторых мусульманскіх лідараў імперыі. Так, муфтый Кютах’і абвясціў супярэчным ісламу гвалтоўны зварот армян. Зварот у іслам не меў рэлігійнага сэнсу для лідараў младатуркаў, якія былі нявернікамі, аднак яны пераследавалі палітычныя мэты разбурэння армянскай ідэнтычнасці і змяншэння колькасці армян, каб падарваць глебу да патрабавання аўтаноміі ці незалежнасці з боку армян.
Прыняцце «канчатковага рашэння»
Іншым спрэчным пытаннем з’яўляецца час прыняцця рашэння пра знішчэнне армянскага насельніцтва Турцыі. Гісторыкі, якія разглядаюць гэту праблему (аналагічна гісторыкам Халакосту), падзяляюцца на дзве групы: «інтэнцыяналістаў», якія лічаць, што туркі даўно выношвалі планы знішчэння армян, а падзеі канца XIX — пачатку XX стагоддзя з’яўляюцца рэпетыцыяй масавага знішчэння армян у 1915 годзе, і «функцыяналістаў», якія мяркуюць, што падзеі насілі досыць выпадковы характар і адбыліся пад уплывам уяўленняў пра армянскую пагрозу, што паўсталі падчас Першай сусветнай вайны. Так, «інтэнцыяналіст» бачыць важную прычыну ў ісламе, што ўяўляў непадуладную зменам догму. Дадран абгрунтоўвае свае погляды тым, што забойствы найчасцей адбываліся пасля пятнічных малітваў, на якіх мулы заклікалі да джыхаду супраць армян. Яго апаненты пярэчаць, прыводзячы прыклады выратавання армян мусульманамі і адзначаючы той факт, што рэпрэсіі супраць армян пачаліся ў Асманскай імперыі пасля эпохі Танзімат, калі імперыя адмовілася ад вяршэнства рэлігійных законаў і паспрабавала ўстаць на шлях мадэрнізацыі. «Функцыяналісты», прыкладам, і, бачаць прычыны ліквідацыі армянскай абшчыны ў наступствах паражэння Асманскай імперыі пад Сарыкамышам. Аналізуючы пункт гледжання «функцыяналістаў», іншы даследчык, Асатран, адзначае, што ідэі генацыду выспяваюць на глебе сацыяльнай дыскрымінацыі і ў калектыўных міфах, уласцівых дамінантнай групе. Тым не менш сярод даследчыкаў існуе кансэнсус адносна таго, што «канчатковае рашэнне» было прынята пасля паўстання 1915 года ў Ване. Крайнія пазіцыі ў гэтай спрэчцы займаюць многія гісторыкі з Арменіі, якія мяркуюць, што ўся гісторыя Асманскай імперыі з’яўляецца прэлюдыяй да знішчэння армян, і гісторыкі Турцыі, якія ў большасці зусім адмаўляюць мэтавае знішчэнне армянскай абшчыны.
Знішчэнне культурнай спадчыны
Знішчэнне армянскага насельніцтва суправаджалася кампаніяй па знішчэнні армянскай культурнай спадчыны. Армянскія помнікі і цэрквы падрываліся, могільнікі расхіналіся пад палі, дзе сеялі кукурузу і пшаніцу, армянскія кварталы гарадоў разбураліся ці займаліся турэцкім і курдскім насельніцтвам і пераназываліся.
У канцы 1980-х і ў пачатку 1990-х брытанскі гісторык і пісьменнік Уільям Далрымпл знайшоў сведчанні таго, што разбурэнне армянскіх гістарычных помнікаў працягваецца. Хоць многія помнікі трухлелі з-за землетрасенняў ці па няўвазе ўлад, а таксама з-за сялян-золаташукальнікаў, якія шукалі армянскія скарбы, закапаныя, як яны лічылі, пад цэрквамі, ёсць і выяўныя выпадкі наўмыснага разбурэння. Раней французскі гісторык Дж. М. Цьеры быў прысуджаны завочна да трох месяцаў грамадскіх прац за тое, што спрабаваў узнавіць план армянскай царквы горада Ван. Ён жа адзначаў, што ў 1985 годзе ўлады хацелі знесці армянскую царкву ў Ашкаванку, але ім гэта не ўдалося, бо гэтаму запрацівіліся мясцовыя жыхары, якія выкарыстоўвалі яе ў якасці збожжасховішча. На думку Уільяма Далрымпла, знішчэнне армянскіх помнікаў паскорылася пасля з’яўлення, члены якіх нападалі на турэцкіх афіцыйных асоб.
Яркім прыкладам знішчэння армянскай спадчыны, паводле Уільяма Далрымпла, з’яўляецца размешчаны каля горада Карс, што складаецца з пяці цэркваў, які з 1915 года да канца 1960-х гадоў быў афіцыйна забаронены для наведвання. Паводле сведчанняў, манастыр быў падарваны з дапамогай дынаміту часцямі рэгулярнай арміі, якая таксама праводзіла навучальныя стрэльбы па будынках комплексу. Да моманту наведвання гісторыкам манастыра ацалела толькі царква Св. Саргіса XI стагоддзя, сцены якой былі значна пашкоджаныя. Іншым прыкладам з’яўляецца паўразбураная царква Варагаванк, пераўтвораная ў стадолу. Базіліка IX стагоддзя побач з Ерзінджай была пераўтворана ў склад з велізарнай адтулінай у сцяне, праробленай для заезду транспарта. Армянскі сабор у (цяпер Шанлыурфа) быў ператвораны ў пажарнае дэпо ў 1915 годзе, а ў 1994 годзе з яго зрабілі мячэць, разбурыўшы пры гэтым непатрэбныя для мячэці хрысціянскія пабудовы. У 1987 годзе Еўрапейскі парламент заклікаў Турцыю палепшыць умовы аховы архітэктурных помнікаў. Аналагічная спроба з абмежаваным поспехам была распачата Сусветным фондам помнікаў. У выніку міжнароднага ціску была адноўлена на возеры Ван.
Аперацыя «Немезіс»
У 1919 годзе на IX з’ездзе Дашнакцуцюн у Бостане было прынята рашэнне знішчыць лідараў младатуркаў, якія ўдзельнічалі ў забойствах армян. Аперацыя атрымала імя старажытнагрэчаскай багіні помсты — «Немезіда». Большасць змоўцаў складалі армяне, якія выратаваліся ад генацыду і былі поўныя рашучасці адпомсціць за гібель сваіх сем’яў.
Самай вядомай ахвярай аперацыі стаў міністр унутраных спраў Асманскай імперыі і адзін з членаў асманскага трыумвірату Талаат-паша. Талаат, разам з іншымі лідарамі младатуркаў, збег у Германію ў 1918 годзе, аднак быў выяўлены і забіты у сакавіку 1921 года ў Берліне. Пасля арышту Тэйлірана грамадская думка была наладжана супраць яго, аднак падчас суда з’явіліся звесткі пра масавыя забойствы армян, якія змянілі настрой грамадскасці. У выніку Тэйліран быў апраўданы па прычыне «часовай страты розуму, што паўстала з-за перажытых пакут, выкліканых дзеяннямі ўрада трыумвірату».
Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў
Пасля паражэння Асманскай імперыі ў 1918 годзе і Мудраскага перамір’я краіны-пераможцы запатрабавалі ад Турцыі пакараць вінаватых у злачынствах супраць ваеннапалонных і армян. Асобную пазіцыю займала Брытанія, што настойвала перадусім на кары за жорсткае стаўленне да брытанскіх ваеннапалонных, і толькі потым за знішчэнне армян. Да пачатку працы трыбунала асноўныя кіраўнікі Іціхат — Талаат, Энвер, Джамаль, Шакір, доктар Назім, Асман Бедры і Джамаль Азмі — збеглі за межы Турцыі.
Паводле абвінавачвання, дэпартацыі не былі прадыктаваныя вайсковай патрэбай ці дысцыплінарнымі прычынамі, а былі задуманыя цэнтральным камітэтам Іціхат, і іх наступствы адчуваліся ў кожным куце Асманскай імперыі (Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda). У довадах трыбунал галоўным чынам абапіраўся на дакументы, а не на паказанні сведак. Трыбунал палічыў даказаным факт арганізаванага забойства армян лідарамі Іціхат (taktil cinayeti). Трыбунал прызнаў адсутных на судзе Энвера, Джамаля, Талаата і доктара Назіма вінаватымі і прысудзіў іх да смяротнага пакарання. З прысутных на судзе абвінавачваных трое былі асуджаныя на смяротнае пакаранне праз павешанне.
Турэцкая рэспубліка і армянскае пытанне
Пасля ўтварэння Турэцкай рэспублікі палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала якойсьці патрэбы дыстанцыявацца ад знішчэння армянскай абшчыны ці ад людзей, якія кіравалі пагромамі і масавымі забойствамі. Палітычная эліта галоўным чынам складалася з былых функцыянераў Іціхат, з якіх многія асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян і знаходзіліся ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і племяннымі правадырамі, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне армянскага пытання магло разбурыць гэту кааліцыю. У кастрычніку 1927 года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася турэцкая нацыя. Тэкст Кемаля быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і разглядаўся дзяржавай як сакральны. Крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытычнае абмеркаванне кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымымі дэбаты ў турэцкім грамадстве. Паводле афіцыйнай статыстыкі, у 1927 годзе ў Турцыі жылі 77 400 армян. Паводле Лазанскага дагавора Турцыя абавязалася даць гарантыі бяспекі, свабоднага развіцця і некаторыя палёгкі армянам у ліку іншых нацыянальных меншасцей. Аднак палажэнні гэтага дагавора не выконваліся. Армяне Турцыі працягвалі бегчы з краіны ці асімілявацца. «Закон пра прозвішчы», прыняты 21 чэрвеня 1934 года, патрабаваў ад грэкаў, яўрэяў і армян адмаўляцца ад традыцыйных прозвішчаў і прымаць новыя турэцкія. Падчас Другой сусветнай вайны ў Турцыі быў уведзены выбарчы }, які спустошыў мноства гандляроў — грэкаў, армян і яўрэяў.
У апошнія гады ў Турцыі акадэмічная навука, турэцкія інтэлектуалы, прэса і грамадзянская супольнасць пачынаюць абмяркоўваць армянскае пытанне, што выклікае супраціўленне нацыяналістаў і турэцкага ўрада. Рэдактар армянскай газеты, пісьменнікі Архан Памук і , выдавец былі звінавачаныя ў абразе «турэцкасці», Дзінк і Заракалу былі асуджаныя. 19 студзеня 2007 года Грант Дзінк быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, яго пахаванні ў Стамбуле выліліся ў дэманстрацыю, дзе дзясяткі тысяч туркаў шлі з плакатамі «Мы ўсе армяне, мы ўсе Гранты». У той жа час частка турэцкага грамадства ўспрыняла забойцу Дзінка як нацыянальнага героя.
Доказы генацыду армян
Аргументы на карысць таго, што кампанія супраць армян насіла сістэматычны і цэнтралізаваны характар, грунтуюцца на шматлікіх сведчаннях нетурэцкіх сведак (консулаў, ваенных, медсясцёр, настаўнікаў, місіянераў), сведчаннях турэцкіх чыноўнікаў і армян, якія засталіся жывымі. Сцвярджэнне пра арганізацыю мэтавага знішчэння армян увайшло ў выніковае абвінавачанне на судовым працэсе супраць лідараў младатуркаў. Да цяперашняга часу не пададзена ніякіх дакументаў з турэцкіх архіваў, што сведчаць пра мэтавасць знішчэння армян, што, магчыма, тлумачыцца знішчэннем гэтых дакументаў ці цэнзурай. Недаказанымі ці фальшывымі лічацца так званыя «тэлеграмы Талаата», апублікаваныя ў 1920 годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатуркаў. Вызваленыя ад армян тэрыторыі засяляліся мухаджырамі з Фракіі ці Балгарыі, якія не маглі бы дабрацца да Кілікіі і турэцкай Арменіі без арганізацыйнай дапамогі і планавання, што таксама служыць аргументам, што сведчыць пра саўдзел вельмі высокіх афіцыйных колаў у праграме знішчэння армян.
Адмаўленне генацыду армян
Адрозненне адмаўлення генацыду армян ад іншых формаў аспрэчванняў генацыду, што звычайна праводзяцца прыватнымі людзьмі ці арганізацыямі, складаецца ў афіцыйнай і ўсебаковай падтрымцы Турэцкай Рэспублікі, што робіць яго больш акадэмічна рэспектабельным і палітычна матываваным. Турэцкая рэспубліка выдаткоўвае значныя сродкі на піяр-кампаніі па адмаўленні і робіць ахвяраванні ўніверсітэтам, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры чарговым абмеркаванні прызнання генацыду парламентамі ці ўрадамі розных дзяржаў Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды фізічнай наяўнасці армян на тэрыторыі Турцыі, у краіне сістэматычна разбураюцца помнікі армянскай архітэктуры.
Аргументы адмаўляльнікаў звычайна ўяўляюць сабою мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў :
Генацыд армян у культуры
Першым фільмам пра падзеі 1915 года з’яўляецца карціна «» (1919), ад якой захаваўся толькі 15-хвілінны ўрывак. Першы дакументальны фільм «Дзе мой народ?» (Where Are My People?, прадзюсар Майкл Акапян) выйшаў у 1965 годзе да 50-х угодкаў падзей. На мяжы XX і XXI стагоддзяў былі створаныя некалькі дакументальных фільмаў, найбольш цікавым з якіх аказаўся «Утоены Халакост» (The Hidden Holocaust). Найбольш вядомыя фатаграфіі зробленыя Армінам Вегнерам з нямецкага Чырвонага крыжа і консулам ЗША Лэслі Дэвісам. Турэцкая Рэспубліка аказвае перашкоды спробам здымаць фільмы пра знішчэнне турэцкіх армян. Вусная традыцыя аповедаў пра забойствы адлюстроўваецца ў песнях, якія лічацца адным з доказаў генацыду. У творчасці амерыканскай рок-групы System of a Down, якая складаецца з музыкантаў-армян, часта закранаецца тэматыка генацыду армян. Яшчэ ў канцы XIX стагоддзя армянскі мастак Вардгес Сурэнянц прысвяціў шэраг сваіх карцін разні армян у Заходняй Арменіі. Многія карціны Аршыла Горкі натхняліся яго ўспамінамі пра перажытыя падзеі.
Адным з вядучых армянскіх паэтаў, загінуўшых у 1915 годзе, быў. Іншы буйны паэт,, таксама быў арыштаваны 24 красавіка, пазней закатаваны і забіты 19 жніўня. Многія вершы Егішэ Чарэнца, які нарадзіўся ў Карсе і перажыў 1915 год у складзе руху супраціўлення, апісваюць жахі разні. Самы вядомы літаратурны твор на тэму генацыду армян — раман Франца Верфеля «Сорак дзён Муса-Дага».
Першы помнік, прысвечаны масавым забойствам армян, быў пастаўлены ў выглядзе капліцы ў 1950-х гадах на тэрыторыі армянскага каталікасату ў горадзе Антэліяс, Ліван. У 1965 годзе на тэрыторыі каталікасату ў Эчміядзіне быў збудаваны помнік ахвярам генацыду, які складаецца са шматлікіх хачкараў. У 1990 годзе памятная капліца была пабудавана ў сірыйскай пустыні Дэр Зор, якая да цяперашняга часу з’яўляецца адзіным помнікам, што стаіць на месцы, звязаным з забойствамі армян. У 1967 годзе, праз два гады пасля таго, як у 50-я ўгодкі падзей у Савецкай Арменіі прайшлі, у Ерэване на ўзгорку Цыцэрнакаберд («Ластаўчына крэпасць») была завершана пабудова мемарыяльнага комплексу. Сёння Цыцэрнакаберд з’яўляецца месцам паломніцтва для армян і ўспрымаецца грамадскай думкай як універсальны помнік армянскаму генацыду.
Міжнародна-прававое прызнанне
У супольнай Дэкларацыі ад 24 мая 1915 года краін-саюзніц (Вялікабрытанія, Францыя і Расійская імперыя) забойствы армян сталі першым прызнаным злачынствам супраць чалавецтва : З прычыны новых злачынстваў Турцыі супраць чалавецтва і цывілізацыі, урады Саюзных дзяржаў публічна заяўляюць Высокай Порце пра асабістую адказнасць за гэтыя злачынствы ўсіх членаў Асманскага ўрада, а таксама тых іх агентаў, якія залучаныя ў такую разню.