cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вогненная Зямля (востраў)
Геаграфія
Дзякуючы блізкасці да Антарктыды клімат даволі прахалодны. Ён часткова змягчаецца вільготнымі заходнімі вятрамі і высокімі паўднёвымі гарамі, што не даюць антарктычнаму паветру ўрывацца на астатнюю тэрыторыю вострава. Зіма цягнецца з канца мая да сярэдзіны верасня. Летні сезон пачынаецца ў чэрвені і скончваецца сярэдзінай жніўня. У раёне горада Ушуая сярэдняя тэмпература размяркоўваецца наступным чынам :
Для ўзбярэжжа характэрны моцныя вятры да 40 км/гадз. і вышэй. На захадзе гадавая колькасць ападкаў можа дасягаць 4600 мм, на усходнім узбярэжжы — 508 мм.
Прырода
Востраў Вогненная Зямля падзяляецца на тры ярка акрэсленыя прыродныя зоны :
Распаўсюджаныя віды лясной флоры : бук-ленга, бук Магелана, хмызняк натафагус ньірэ, мясцовая разнавіднасць карыцы Drimys winteri, розныя віды архідэй, фіялак, угні, трыснёгу. Часцяком сустракаюцца грыбы, мох, лішайнікі. Асаблівую эканамічную ролю на Вогненнай Зямлі здаўна мелі значныя запасы сфагнуму, які здабываюць і выкарыстоўваюць як таннае паліва.
У гарах дамінуе альпійская расліннасць, у тым ліку хмызняк-натафагус, болакс, азарэла і іншыя віды, якія выдатна растуць на камянях. Лугавая флора поўначы блізкая да патагонскай, у жывёлагадоўчых раёнах і каля гарадоў былі штучна інтрадуцыраваны цюльпаны, лубін, канюшына і г. д.
Наземная фаўна не вельмі разнастайная. Яна прадстаўлена гуанака, мясцовымі шэрымі лісамі, кульпеа і некалькімі відамі грызуноў. На востраве шмат казурак. На поўначы сустракаюцца яшчаркі. У прыбярэжнай зоне жывуць ластаногія, у тым ліку рэдкія цюлені-манахі, выдры. Дзякуючы чалавеку на Вогненную Зямлю трапілі трусы, андатра, бабёр. Яны хутка размножыліся, аднак уяўляюць небяспеку для мясцовай прыроды. Прыкладам таму з'яўляюцца бабры. Яны былі ўвезены ў аргенцінскую частку вострава ў 1946 г. для атрымання каштоўнага футра. У адсутнасці прамых ворагаў гэтыя жывёлы цудоўна адаптаваліся. Аднак з цягам часу выявілася, што бабры губяць мясцовыя лясы, бо большасць паўднёваамерыканскіх відаў дрэў хутка гіне, калі атрымоўвае пашкоджанні каранёў. У нашы дні з інтрадуцыраванымі відамі жывёл вядзецца бязлітасная барацьба.
Прырода Вогненнай Зямлі славіцца сваімі птушкамі. Востраў насяляюць шматлікія віды чайкавых, бакланы, галубы, качкі, гусі, смарагдавыя чыюкі, ястрабы, пінгвіны, крумкачовыя, кондары і інш. У марскіх водах каля вострава трапляюцца кіты, дэльфіны, вялікая разнастайнасць рыб, галаваногіх, малюскаў, членістаногіх.
Гісторыя
Найстаражытнейшыя чалавечыя паселішчы на востраве Вогненная Зямля ўзніклі ў 10 тысячагоддзі да н. э. - 9 тысячагоддзі да н. э. Прыкладна да 8500 г. да н. э. паміж Вогненнай Зямлёй і Паўднёвай Амерыкай існаваў сухапутны перасмык, што дазваляў перасяляцца на востраў з суседняй Патагоніі. Археалагічныя раскопкі паказалі, што першыя пасяленцы жылі пераважна дзякуючы эксплуатацыі прыродных рэсурсаў унутраных зямель, аднак у 7500 - 6000 гг. да н. э. адбылася паступовая адаптацыя да вобраза жыцця марскіх паляўнічых і рыбаловаў.
У 1520 г., калі востраў быў адкрыты іспанскай экспедыцыяй на чале Ф. Магелана, Вогненная Зямля была населена некалькімі народамі. Паўночную і цэнтральную часткі займалі качэўнікі она, асноўным заняткам для якіх было паляванне на гуанака. Паўднёва-усходнюю ўскраіну займалі хаўшы, блізкія па мове і културы да она. На поўдні і захадзе Вогненнай Зямлі жылі качэўнікі-рыбаловы яганы і алакалуфе. Розніца ў занятках вызначала пэўную ізаляванасць паляўнічых на гуанака ад рыбаловаў. Аднак лінгвісты сцвярджаюць адзінае паходжанне дзвюх груп народаў з Патагоніі. Гэта падцвярджаецца і даследаваннямі палеагенетыкаў.
Ф. Магелан даў востраву назву Вогненная Зямля (Tierra del Fuego, згодна іншай версіі першасная назва была Зямля Дымоў Tierra de los Humos) з-за мноства вогнішчаў тубыльцаў, якія ён убачыў з мора. Еўрапейскія картографы палічылі Вогненную Зямлю часткай кантынента Terra Australis Incognita. Гэта было канчаткова абвергнута галандскімі мараплаўцамі толькі ў 1615 г. пасля адкрыцця імі мыса Горн. Хаця ў XVI - XVIII стст. Магеланаў праліў з'яўляўся ажыўленым марскім шляхам, кантакты паміж еўрапейцамі і карэнным насельніцтвам былі вельмі абмежаванымі. Сітуацыя змянілася ў XIX ст., калі пачалося навуковае вывучэнне Вогненнай Зямлі. З сярэдзіны XIX ст. улады Чылі і Аргенціны стымулявалі перасяленне еўрапейскіх каланістаў, што ўпадабалі пагорыстыя тэрыторыі для авечкагадоўлі. У 1881 г. востраў быў падзелены паміж гэтымі краінамі на 2 часткі.
Еўрапейскай каланізацыі Вогненнай Зямлі паспрыяла "залатая ліхаманка" канца XIX - пачатку XX ст. У 1884 г. французская экспедыцыя паведаміла аб знаходках золата на ўсходзе вострава. На Вогненную Зямлю пачалі прыязджаць золатаздабытчыкі з Аргенціны і Чылі. Многія з іх былі выхадцамі з краін Усходняй Еўропы. Адным з найбольш вядомых быў румынскі інжэнер Юліюш Попер. Заснаваная ім кампанія не толькі здабывала каштоўны метал, аднак адбівала свае манеты, прызнаныя афіцыйнымі ўстановамі Аргенціны. "Залатая ліхаманка" цягнулася прыкладна 2 дзесяцігоддзі і скончылася вычарпаннем даступных радовішчаў. Яе сумным наступствам стала амаль поўнае вынішчэнне карэнных жыхароў у выніку прамых сутычак з еўрапейскімі пасяленцамі або распаўсюджвання прывезеных імі захворванняў. Спробы захавання жыццяў і вывучэння культуры абарыгенаў прадпрымаліся хрысціянскімі місіянерамі, аднак часцяком былі марнымі.
З 1949 г. на Вогненнай Зямлі вядзецца здабыча нафты. У апошнія дзесяцігоддзі імкліва развіваецца турызм.
Вогненная Зямля ў культуры
На востраве Вогненная Зямля адбываліся падзеі, адлюстраваныя ў сусветным кіно і літаратуры, у тым ліку ў рамане М. Рыда The Land of Fire: A Tale of Adventure ("Зямля агню: Прыгодніцкая казка") і аповесці Я. Маўра "Сын вады".
Эдуард Пютсеп
Эдуард Пютсеп (Eduard Putsep;, , Вераскі павет, Ліфляндская губерня, Прыбалтыйскі край, Расійская імперыя (цяпер у павеце Вырумаа, Эстонія) — , Куусама, Фінляндыя) — расійскі і эстонскі барэц грэка-рымскага стылю, чэмпіён Алімпійскіх гульняў, прызёр чэмпіянатаў свету і Еўропы, прызёр чэмпіянату Расіі.
Біяграфія
Пачаў займацца барацьбой у час Першай сусветнай вайны. Першы поспех прыйшоў да змаганца на 1-м чэмпіянаце Расіі па барацьбе і гірах, што прайшоў у Петраградзе ў лютым 1917 года, дзе Эдуард Пютсеп заваяваў трэцяе месца.
На Летніх Алімпійскіх гульнях 1920 года у Антверпене змагаўся ў лёгкай вазе. Сутычка па рэгламенце турніру працягвалася два раўнды па 10 хвілін, і калі ніхто з барцоў цягам гэтых раўндаў не тушыраваў саперніка, прызначаўся дадатковы раўнд, працягласцю 20 хвілін, і пасля яго (ці падчас яго) перамога прысуджалася па рашэнні суддзяў. У асобных выпадках для выяўлення пераможца мог быць прызначаны яшчэ адзін дадатковы раўнд, працягласцю 10 хвілін. Аднак пасля першага дня спаборніцтваў арганізатары прыйшлі да высновы, што пры такой сістэме яны не паспеюць правесці спаборніцтвы, і час сутычкі скарацілі да аднаго 10-хвіліннага раўнда, у якім перамагчы можна было толькі на тушы і 15-хвіліннага дадатковага раўнда, пасля якога перамога аддавалася па рашэнні суддзяў. У лёгкай вазе змаганне за медалі вёў 21 спартсмен. Турнір праводзіўся па сістэме з выбываннем пасля паразы; тыя, хто выйгралі ва ўсіх сутычках, праводзілі свой турнір за першае месца, тыя, хто прайгралі чэмпіёну, разыгрывалі ў сваім турніры другое месца, тыя, хто прайгралі тым, хто прайгралі чэмпіёну, разыгрывалі ў сваім турніры трэцяе месца.
У 1921 годзе барэц выступіў на чэмпіянаце свету, дзе заняў 4 месца, і ў 1922 годзе, прайграўшы Фрыцьёфу Свенсану, застаўся на другім месцы. У 1923 годзе перамог на чэмпіянаце краін Балтыі.
У 1927 годзе застаўся другім на чэмпіянаце Еўропы.
На Летніх Алімпійскіх гульнях 1928 года у Амстэрдаме выступаў як у грэка-рымскай, так і ў вольнай барацьбе.
У грэка-рымскай барацьбе змагаўся ў найлягчэйшай вазе. У яго катэгорыі, па сістэме выбывання пасля дзвюх прайграных сутычак, за ўзнагароды змагаліся 19 спартсменаў.
У вольнай барацьбе змагаўся ў лёгкай вазе. У яго катэгорыі за ўзнагароды змагаліся 9 спартсменаў, і Эдуард Пютсеп, прайграўшы ў першай жа сутычцы, спыніў выступы.
Працягваў выступы на спаборніцтвах да 1933 года, пасля чаго працаваў галоўным трэнерам зборнай Латвіі па змаганні, улучаючы Летнія Алімпійскія гульні 1936 года. У час Другой сусветнай вайны перабраўся ў Фінляндыю, дзе працягваў трэнерскую дзейнасць. Памёр у 1960 годзе.
З 1977 года ў Выру праводзіцца турнір па змаганні памяці Эдуарда Пютсепа.
Ураўненне Шродзінгера
Ураўне́нне Шро́дзiнгера — лінейнае дыферэнцыяльнае ўраўненне ў частковых вытворных, якое апісвае змяненне ў прасторы (у агульным выпадку, у канфігурацыйнай прасторы) і ў часе чыстага стану, заданага хвалевай функцыяй, у гамільтанавых квантавых сістэмах.
Іграе ў квантавай механіцы такую ж важную ролю, як ураўненні Гамільтана або ўраўненне другога закона Ньютана у класічнай механіцы, або ўраўненні Максвела для электрамагнітных хваль.
Сфармулявана Эрвінам Шродзінгерам у 1925 годзе, апублікавана ў 1926 годзе. Ураўненне Шродзiнгера не выводзіцца, а пастуліруецца метадам аналогіі з класічнай оптыкай, на аснове абагульнення эксперыментальных дадзеных.
Ураўненне Шродзiнгера апісвае часціцы без спіна, якія рухаюцца са скарасцямі, шмат меншымі за скорасць святла. У выпадку хуткіх часціц і часціц са спінам выкарыстоўваюцца яго абагульненні (, ураўненне Паўлі, ураўненне Дзірака і інш.)
Гісторыя
У пачатку XX ст. навукоўцы прыйшлі да высновы, што паміж прадказаннямі класічнай тэорыі і эксперыментальнымі дадзенымі аб атамнай структуры існуе шэраг разыходжанняў. Адкрыццё ўраўнення Шродзiнгера адбылося ўслед за рэвалюцыйнай здагадкай дэ Бройля, што не толькі святло, але і наогул любыя целы (у тым ліку і любыя мікрачасціцы) валодаюць хвалевымі ўласцівасцямі.
Само ўраўненне сфармулявана Эрвінам Шродзінгерам у 1925 годзе, апублікавана ў 1926 годзе.
Залежнае ад часу ўраўненне
Найбольш агульная форма ўраўнення Шродзінгера — гэта форма, якая ўключае залежнасць ад часу:
дзе
— уяўная адзінка;
ħ
— прыведзеная пастаянная Планка, роўная ; сімвал
∂⁄∂t
абазначае частковую вытворную па часу
t
Ψ
— хвалевая функцыя квантавай сістэмы;
Ĥ
— (які характарызуе поўную энергію сістэмы).
m
, якая рухаецца ў патэнцыяльным полі з патэнцыялам :
У апошнім ураўненні гамільтаніян. Сімвалам
∇2
абазначаны лапласіян (дыферэнцыяльны аператар).
Стацыянарнае ўраўненне
Нестацыянарнае (залежнае ад часу) ураўненне Шродзінгера, апісанае вышэй, прадказвае, што хвалевыя функцыі могуць утвараць стаячыя хвалі, якія называюцца (таксама называюцца «арбіталямі», як атамныя і ). Гэтыя станы асабліва важныя, бо іх асобнае вывучэнне спрашчае пазней задачу рашэння нестацыянарнага ўраўнення Шродзінгера для любога стану. Стацыянарныя станы можна таксама апісаць больш простай формай ураўнення Шродзінгера, т.зв. стацыянарным ураўненнем Шродзінгера.
дзе ''
E
'' — пастаянная, роўная поўнай энергіі сістэмы.
Гэта ўраўненне выкарыстоўваецца толькі, калі сам не залежыць яўна ад часу. Аднак, нават у гэтым выпадку поўная хвалевая функцыя ўсё яшчэ залежыць ад часу.
Словамі ўраўненне можна сфармуляваць так:
Ψ
, тады
— '', і пастаянная прапарцыянальнасці
ёсць энергія гэтага стану''
. У тэрмінах лінейнай алгебры, гэта ўраўненне з’яўляецца характарыстычным ураўненнем аператара Гамільтана, і ў гэтым сэнсе хвалевая функцыя з’яўляецца аператара Гамільтана.
Як і вышэй, найбольш распаўсюджаны прыклад — нерэлятывісцкае ўраўненне Шродзінгера для адзіночнай часціцы, якая рухаецца ў электрычным полі (але не ў магнітным):
дзе абазначэнні супадаюць з уведзенымі раней.
Некаторыя ўласцівасці
Паколькі квантавая тэорыя не патрабуе поўнага адмаўлення ад законаў Ньютана, а толькі вызначае межы прымянімасці класічнай фізікі, то ўраўненне Шродзiнгера павінна ўзгадняцца з законамі Ньютана ў «гранічным выпадку».
Ураўненне Шродзiнгера інварыянтнае адносна пераўтварэнняў Галілея. З гэтага факта выцякае шэраг важных вынікаў: існаванне рада аператараў квантавай механікі, звязаных з пераўтварэннямі Галілея, немагчымасць апісання станаў са спектрам мас або нестабільныя элементарныя часціцы ў нерэлятывісцкай квантавай механіцы, існаванне квантавамеханічных інварыянтаў, спароджаных пераўтварэннем Галілея.
Ураўненне Шродзінгера з’яўляецца больш складаным у параўнанні з ураўненнямі Гамільтана класічнай механікі. Ураўненні Гамільтана з’яўляюцца сістэмай звычайных дыферэнцыяльных ураўненняў першага парадку, а ўраўненне Шродзiнгера з’яўляецца дыферэнцыяльным ураўненнем ў частковых вытворных.
Ураўненне Шродзiнгера, як і ўраўненні Гамільтана, з’яўляецца ўраўненнем першага парадку па часе. Яно з’яўляецца матэматычным выразам прынцыпу статыстычнага дэтэрмінізму ў квантавай механіцы — дадзены стан сістэмы вызначае яе наступны стан не адназначна, а толькі з пэўнай імавернасцю, заданай пры дапамозе хвалевай функцыі \Psi.
Ураўненне Шродзiнгера лінейнае, гэта значыць, калі хвалевыя функцыі \Psi і \Phi задавальняюць ураўненню Шродзiнгера, то яму задавальняе любая іх лінейная камбінацыя, дзе \alpha і \beta — камплексныя лікі. З прычыны гэтага лінейная суперпазіцыя хвалевых функцый не парушаецца ўраўненнем Шродзінгера, і патрэбна аперацыя вымярэння для рэдукцыі хвалевай функцыі. Лінейнасць аператара Шродзінгера з’яўляецца вынікам і абагульненнем прынцыпу суперпазіцыі, які важны для карэктнай фармулёўкі паняцця аперацыі вымярэння.
Для ўсіх квантавых сістэм, якія займаюць абмежаваныя вобласці прасторы, рашэнні ўраўнення Шродзінгера існуюць толькі для злічальнага мноства значэнняў энергіі E_{n} і ўяўляюць сабой злічальнае мноства хвалевых функцый \Psi_{n}, члены якога нумаруюцца наборам квантавых лікаў n.
Абмежаванні прымянімасці
Ураўненне Шродзiнгера не можа растлумачыць, бо хвалевая функцыя ўзбуджанага стану з’яўляецца дакладным рашэннем залежнага ад часу ўраўнення Шродзiнгера.
Ураўненне Шродзiнгера не можа апісваць працэс ў квантавай механіцы, бо яно лінейнае, дэтэрміністычнае і абарачальнае ў часе, а працэс вымярэння нелінейны, стахастычны і неабарачальны ў часе.
Паводле, у нерэлятывісцкай квантавай механіцы нельга апісваць станы са спектрам мас ці нестабільныя элементарныя часціцы.
Агульны выпадак
У квантавай фізіцы ўводзіцца камплексназначная функцыя \Psi, якая апісвае чысты стан аб’екта і называецца хвалевай функцыяй. У найбольш распаўсюджанай капенгагенскай інтэрпрэтацыі гэтая функцыя звязана з імавернасцю выяўлення аб’екта ў адным з чыстых станаў (квадрат модуля хвалевай функцыі ўяўляе сабой шчыльнасць імавернасці). Паводзіны гамільтанавай сістэмы ў чыстым стане поўнасцю апісваюцца з дапамогай хвалевай функцыі.
Адмовіўшыся ад апісання руху часціцы з дапамогай траекторый, якія атрымліваюцца з законаў дынамікі, і вызначыўшы замест гэтага хвалевую функцыю, неабходна ўвесці ў разгляд ураўненне, якое эквівалентнае законам Ньютана і дае рэцэпт для знаходжання \Psi у розных фізічных задачах. Такім ураўненнем з’яўляецца ўраўненне Шродзінгера.
Няхай ёсць сістэма
n
нерэлятывісцкіх часціц, і
j
-я часціца з масай
m
размешчана ў пункце, які зададзены радыусам-вектарам \vec{r}_j.
Аператар Гамільтана для такой сістэмы часціц мае выгляд:
дзе
Хвалевая функцыя сістэмы
. Таму хвалевая функцыя бярэцца ў выглядзе
Такім чынам, для сістэмы
часціц ураўненне Шродзінгера запішацца ў выглядзе:
V
— поўная патэнцыяльная энергія сістэмы часціц, якая складаецца з асобных патэнцыяльных энергій узаемадзеяння часціц са знешнім полем і між сабою:
У выпадку адзіночнай часціцы ў трохмернай прасторы
Ψ
-функцыя з’яўляецца функцыяй трох прасторавых каардынат і часу. У дэкартавай сістэме каардынат дзеянне аператара Лапласа на функцыю
Ψ=Ψ(x, y, z, t)
выглядае наступным чынам
У выніку, ураўненне Шродзінгера для адной часціцы ў дэкартавых каардынатах прыме выгляд:
дзе, h — пастаянная Планка; m — маса часціцы, — патэнцыяльная энергія часціцы ў кропцы (x, y, z) у момант часу
t
.
Стацыянарнае ўраўненне Шродзінгера
Час уваходзіць ва ўраўненне Шродзінгера толькі праз першую вытворную па часе і праз магчымую залежнасць патэнцыялу знешняга поля ад часу. Калі знешняе поле, якое дзейнічае на часціцы сістэмы, можна лічыць пастаянным у часе, то рашэнне ўраўнення Шродзінгера павінна быць нескладанай функцыяй адносна часавай пераменнай
t
. Форма ўраўнення Шродзінгера паказвае, што адносна часу яго рашэнне павінна быць простым, паколькі час уваходзіць у гэта ўраўненне толькі праз першую вытворную ў правай частцы.
дзе функцыя для сістэмы
n
нерэлятывісцкіх часціц (з масамі
mj
) павінна задавальняць ураўненню:
якое атрымліваецца з нестацыянарнага ўраўнення Шродзінгера пры падстаноўцы ў яго названага вышэй асобнага рашэння для \Psi. Заўважым, што апошняе ўраўненне наогул не ўтрымлівае часу; у сувязі з гэтым яно называецца стацыянарным ураўненнем Шродзінгера (г.зн. ураўненне Шродзінгера, якое не змяшчае часу).
Для адзіночнай часціцы (з масай
m
) хвалевая функцыя павінна задавальняць ураўненню: якое ў дэкартавых каардынатах прынімае выгляд
Няхай функцыя патэнцыяльнай энергіі
V
не залежыць ад часу. Няхай ёсць рашэнне стацыянарнага ўраўнення Шродзінгера для значэння
E
. Тады функцыя з’яўляецца асобным рашэннем часавага (нестацыянарнага) ураўнення Шродзінгера і апісвае стан з дакладна вызначанай поўнай энергіяй
.
Агульнае рашэнне ўяўляе сабой ўсіх асобных рашэнняў
Ψ
дзе сума бярэцца па ўсіх значэннях
, для якіх існуе фізічна дапушчальнае рашэнне
ψE
cE
— пастаянныя камплексныя лікі (якія называюцца амплітудамі і вылічаюцца з умоў канкрэтнай задачы).
Фізічны сэнс: агульнае рашэнне апісвае стан з нявызначанай энергіяй, які з'яўляецца сумессю станаў з энергіямі
(для якіх амплітуды
cE ≠ 0
).
Ураўненне Шродзінгера ў электрамагнітным полі
Гамільтаніян нерэлятывісцкай бясспінавай часціцы з масай
і зарадам
e
ў электрамагнітным полі, заданым  і, выглядае так: дзе —. Патэнцыял электрычнага поля — скалярны і ўваходзіць як звычайны складнік V=e\varphi.
Адсюль атрымліваецца ўраўненне Шродзінгера ў магнітным полі, якое апісвае такую часціцу:
Гэта ўраўненне і выраз для гамільтаніяна запісаныя ў Гаусавай сістэме адзінак. У сістэме СІ каэфіцыент пры \mathbf{A} роўны не, а e.
Аналогіі і сувязі з іншымі ўраўненнямі
Ураўненні Максвела для электрамагнітных хваль у пустой прасторы можна шляхам увядзення новай камплекснай велічыні, якая аналагічная хвалевай функцыі ва ўраўненні Шродзінгера, пераўтварыць у адно ўраўненне падобнае на ўраўненне Шродзiнгера.
Ураўненне Шродзiнгера падобнае з ураўненнямі цеплаправоднасці і дыфузіі класічнай фізікі тым, што яно з’яўляецца ўраўненнем першага парадку па часе, і адрозніваецца ад іх наяўнасцю ўяўнага каэфіцыента перад. Дзякуючы гэтаму множніку яно можа мець і перыядычныя рашэнні.
Ураўненне Шродзінгера можна атрымаць з прынцыпу найменшага дзеяння, разглядаючы як некаторай варыяцыйнай задачы, у якой шчыльнасць лагранжыяна мае выгляд:
Навадныя меркаванні
Да ўраўнення Шродзінгера можна прыйсці, абапіраючыся на адпаведнасць паміж класічнай механікай і геаметрычнай оптыкай. Паняццям матэрыяльнага пункта, траекторыі, скорасці, патэнцыяльнай энергіі, энергіі, варыяцыйнаму ў класічнай механіцы адпавядаюць паняцці, прамяня, групавой скорасці, фазавай скорасці (паказчык пераламлення), частаты, варыяцыйнага прынцыпу Ферма ў геаметрычнай оптыцы.
Варыяцыйнаму прынцыпу Маперцюі ў класічнай механіцы
Хвалевы пакет можна прадставіць у выглядзе
Для максімуму пакета справядліва роўнасць:
З гэтай роўнасці вынікае, што. У класічнай механіцы гэтаму адпавядае роўнасць. З гэтых двух выразаў атрымліваецца формула для групавой скорасці:
Тады ўмову роўнасці скорасці матэрыяльнай кропкі і групавой скорасці хвалевага пакета можна запісаць у выглядзе:
Параўноўваючы каэфіцыенты пры аднолькавых ступенях \sqrt{E-V}, знаходзім: Першае з іх дае, тады з другога вынікае Фазавая скорасць хвалі v залежыць ад частаты \omega:
Монахраматычная хваля з фазавай скорасцю v задавальняе ўраўненню
Асобнае рашэнне гэтага ўраўнення мае выгляд:
Падстаўляючы (6) у (9), атрымліваем:
З ураўнення (8) атрымліваем:
Падстаўляючы (11) у (10), атрымліваем залежнае ад часу ўраўненне Шродзінгера (12):
Эдырнэ (правінцыя)
Эдырнэ (Edirne), правінцыя на захадзе Турцыі на ўзбярэжжы Эгейскага мора. Плошча 6,2 тыс. кв. км. Насельніцтва 382 тысяч чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Эдырнэ.
Арангутаны
Апіанне
Рост самцоў да 1,5 м, маса да 200 кг, самкі значна меншыя. Склад цела масіўны. Заднія канечнасці кароткія, пярэднія доўгія з размахам да 2,25 м. Вельмі развітая мускулатура. Цела ўкрытае рэдкімі валасамі чырвона-карычневага колеру, на плячах даўжыня валасоў да 40 см.
Пашырэнне
Арангутаны — адзіны сучасны род у падсямействе Ponginae. Да вымерлых родаў адносяцца гігантапітэкі (Gigantopithecus) і сівапітэкі (Sivapithecus).
Колькасць невялікая. У дзікай прыродзе сустракаюцца ў лясах на астравах Калімантан (Барнэа) і Суматра Малайскага архіпелагу.
Выпальванне лясоў становіцца ўсё больш распаўсюджанай з’явай, нават у нацыянальных парках на Барнэа і Суматры, дзе захаваліся гэтыя жывёлы. Маленькіх арангутангаў выкрадаюць для продажу, і гэта часта звязана з забойствам іх маці.
Род уключаны ў Міжнародную Чырвоную кнігу.
Асаблівасці біялогіі
Жывуць на дрэвах, дзе будуюць гнёзды. Кормяцца пладамі (найчасцей дурману), птушанятамі, яйкамі. Нараджаюць адно дзіцяня масай 1,5—2 кг, якое маці корміць малаком да З—4 гадоў. Жывуць да 30 гадоў.
Абілейкс
Абілейкс (Mainistir Laoise, Abbeyleix) — пасёлак у Ірландыі, знаходзіцца ў графстве Лііш (правінцыя Ленстэр).
IC 5357
IC 5357 — галактыка тыпу E-S0 (эліптычная спіральная галактыка) ў сузор'і Рыбы.
Гэты аб'ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Раман Штайнберг
Раман Штайнберг (Roman Steinberg, —  — эстонскі барэц грэка-рымскага стылю, прызёр Алімпійскіх гульняў у Парыжы (1924).
Раман Штайнберг нарадзіўся ў 1900 годзе ў Таліне, Расійская імперыя. У 1921 годзе ўзяў удзел у чэмпіянаце свету ў Хельсінкі, але няўдала. У 1921—1923 гадах быў чэмпіёнам Эстоніі па грэка-рымскай барацьбе. У 1924 годзе на Алімпійскіх гульнях у Парыжы стаў уладальнікам бронзавага медаля. У 1928 годзе сканаў ад сухотаў.
Сосны (Мінск)
Сосны — пасёлак, уключаны ў Заводскі раён Мінска.
Уваходзіць у пятую эканоміка-планіровачную зону Мінска
Гісторыя
25 чэрвеня 2008 уваходзіў у Шабаноўскую выбарчую акругу № 91
Транспартная сістэма
Вуліцы:
Сурын (правінцыя)
Сурын (สุรินทร์) — правінцыя ў паўночна-ўсходняй частцы Тайланда, у рэгіёне Ісан. Адміністрацыйны цэнтр — горад Сурын. Правінцыя знаходзіцца на поўдні рэгіёна Ісан, прыкладна за 340 км на ўсход ад Бангкока. Агульная плошча правінцыі — 8124,1 км² і займае 24-е месца па плошчы сярод усіх рэгіёнаў краіны.
На поўначы мяжуе з правінцыямі Роет і Махасаракхам, на ўсходзе — з правінцыяй Сісакет, на захадзе — з правінцыяй Бурырам, на поўдні — з камбаджыйскай правінцыяй Адармеантыяй.
Шылы (Рослаўльскі раён)
Шылы (Шилы) — вёска ў Рослаўльскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кірылаўскага сельскага паселішча. Насельніцтва — 6 жыхароў (2007). Размешчана ў паўднёвай частцы вобласці за 3 км на ўсход ад Рослаўля, за 3 км на ўсход ад аўтадарогі  Арол — Віцебск, на беразе ракі Асцёр. За 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Рослаўль-2 на лініі Рослаўль — Фаянсавая.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў жніўні 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Зэлеў
Зэлеў (Zelów) — горад у Польшчы, размешчаны за 50 км на поўдзень ад цэнтра Лодзі і за 170 км на паўднёвы захад ад Варшавы. Уваходзіць у склад Бэлхатоўскага павета Лодзьскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Зэлеў. Плошча 10,75 км². Насельніцтва 7,6 тыс. чалавек.
Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2023
Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2023 ― 86-ы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай, які праходзіў з 12 па 28 мая 2023 года з удзелам 16 каманд. Матчы адбываліся ў Рызе (Латвія) і Тамперэ (Фінляндыя). У фінале зборная Канады з лікам 5:2 атрымала перамогу над камандай Германіі. Зборная Латвіі выйграла бронзавыя медалі і ўпершыню стала прызёрам чэмпіянату свету.
Выбар месца
Спачатку меркавалася, што турнір адбудзецца ў Санкт-Пецярбургу (Расія), але ў 2022 годзе, з-за ўварвання ва Украіну, Расія была пазбаўленая права прымаць чэмпіянат 2023 года. Пры паўторным разглядзе пытання аб месцы правядзення чэмпіянату зацвердзіла заяўку, пададзеную сумесна Латвіяй і Фінляндыяй. Фінляндыя прыняла чэмпіянат свету дзясяты раз, а Латвія — трэці.
Доўжа (возера, Расонскі раён)
До́ўжа  — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса, за 22 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны.
Плошча паверхні возера 0,28 км². Даўжыня 2,4 км, найбольшая шырыня 0,24 км. Даўжыня берагавой лініі 4,84 км. Плошча вадазбору 3,9 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі высокія. Ва ўсходняй частцы берагі зліваюцца са схіламі катлавіны.
На поўначы ўпадае ручай з возера Паланец, на поўдні выцякае ручай у раку Дрыса.
Уздоўж усходняга берага возера пралягае аўтамабільная дарога.
Пётр Іванавіч Валкадаеў
Пётр Іванавіч Валкадаеў ( в. Кажамякі, Самарская губерня, цяпер Кінель-Чаркаскі раён Самарскай вобласці Расіі — ) — беларускі літаратар.
Біяграфія
Нарадзіўся 22 лістапада 1911 года ў в. Кажамякі Самарскай губерні Расійскай імперыі (цяпер — Кінель-Чаркаскі раён Самарскай вобласці Расіі) у сялянскай сям’і. У 1929 годзе стаў працаваць трактарыстам у калгасе. Скончыў літаратурны факультэт Куйбышаўскага педагагічнага інстытута (1936), два гады працаваў дырэктарам сярэдняй школы ў Кінель-Чаркасах.
У 1939 годзе прызваны ў Савецкую Армію. Служыў у якасці інструктара-літаратара дывізіённай газеты «Новый путь». У 1941 годзе ўдзельнічаў у баях на Заходнім фронце, быў кантужаны, у 1942—1944 гадах — у партызанскім атрадзе № 122 на Магілёўшчыне.
Пасля вайны працаваў у рэдакцыях газетаў «Советская Белоруссия», «Настаўніцкая газета», «Сталинская молодежь», карэспандэнтам «Литературной газеты». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1949 года.
Памёр 4 лістапада 1973 года.
Творчасць
Пісаў на рускай мове. Першы верш быў надрукаваны ў 1934 годзе ў часопісе «Волжская новь». Аўтар паэмы «Чандра» (1952), зборнікаў вершаў «Родная сторона» (1950), «Зеленая пристань» (1960), «Ливень» (1967), «Далекие сполохи» (1981), кнігі нарысаў «Строители» (1956), «Механізатар Андрэй Худзякоў» (1961), «Поиски квадрата» (1962), «Ветеран» (1963), кніжкі для дзяцей «Егоркины рапорты» (1958) і аповесці «Чей мальчишка?» (1961).
Ліяфіл зрослы
Ліяфі́л зрослы, Салянка (Leucocybe connata) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства.
Апісанне
Шапка дыяметрам 4—8 см, пукатая, потым пляскатая, з хваліста-сагнутым краем, белая, пазней ледзь жаўтавата-бураватая. Пласцінкі рэдкія, шырокія, прырослыя зубцом, белыя, потым крэмавыя або шараватыя. Ножка цыліндрычная, суцэльная, потым часта амаль пустая ў сярэдзіне, белая, каля асновы з апушкай міцэлію.
Аляксандр Васілевіч Казулін
Аляксандр Васілевіч Казулін (нар. ) — беларускі вучоны-заолаг. Кандыдат біялагічных навук.
Біяграфія
У 1978 г. скончыў біялагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта на кафедры заалогіі. З 1978 па цяперашні час працую ў ДНВА «НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах» (раней Інстытуце заалогіі АН БССР). З 2010 года загадчык сектара міжнароднага супрацоўніцтва. У 1988 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Экалагічныя асаблівасці крыжанак, якія зімуюць у Беларусі».
Навуковая дзейнасць
Вобласць навуковых інтарэсаў: арніталогія, ахова і кіраванне балотнымі экасістэмамі, аднаўленне парушаных балот. Аўтар больш як 163 публікацый.
Бурэлет
Бурэлет, вянок , або начэлле  — адзін з элементаў герба. Бурэлет уяўляе сабой выяву скручанага кавалка матэрыі набітага воўнай, на які накладваецца карона пры адзяванні яе на прылбіцу. Бурэлет афарбоўваўся тымі ж фарбамі, што і шчыт з выявай.
Ёхна
Ёхна — ручай у Любанскім раёне Мінскай вобласці, у басейне Прыпяці.
Даўжыня 7,5 км. Пачынаецца за 2,3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Касцяшы. Упадае ў сажалкі рыбгаса «Любань» каля вёскі Вежанка. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.
Хасэ Ронда
Хасэ Казіміра Ронда Перэйра ( — ) — аргенцінскі і уругвайскі ваенны і палітычны дзеяч пачатку XIX стагоддзя.
Ронда нарадзіўся ў Буэнас-Айрэсе, але неўзабаве пасля нараджэння яго сям’я перехал у Мантэвідэа, дзе ён атрымаў пачатковую адукацыю. Ва ўзросце 20 гадоў уступіў у шэрагі ўзброеных сіл у Буэнас-Айрэсе, перавёўся ў Мантэвідэа. Падчас брытанскага ўварвання ў 1806 годзе ён трапіў у палон і быў сасланы ў Англію. Пасля паразы брытанскіх войскаў быў вызвалены і прыбыў у Іспанію, дзе прымаў удзел у вайне супраць Напалеона. У 1810 вярнуўся ў Мантэвідэа, уступіў у шэрагі сіл вызвалення і стаў ваенным лідарам вызваленчай арміі Усходняга Берага (у цяперашні час — Уругвай). Ваенныя поспехі ў розных бітвах за Мантэвідэа, прынеслі яму пасаду камандуючага перуанскай кампаніяй, які да гэтага займаў Хасэ дэ Сан-Марцін, які вымушаны быў пакінуць пасаду па стане здароўя.
У 1815 годзе Генеральная канстытуцыйная асамблея абрала Ронда Вярхоўным кіраўніком, але з-за фактычнай адсутнасці ў краіне ён так і не заняў гэты пост. Тады на гэты пост быў прызначаны Ігнасіа Альварэс Тамас. Пасля двух паражэнняў у бітвах супраць іспанскіх раялістаў у Перу Ронда быў адхілены ад камандавання ў 1816 годзе. Ён вярнуўся ў Буэнас-Айрэс, дзе стаў губернатарам і займаў гэты пост з 5 чэрвеня да 30 ліпеня 1818 года. У 1819 Ронда замяніў Пуэйредона на пасадзе Вярхоўнага кіраўніка, але быў вымушаны сысці ў адстаўку праз год з-за паразы ў бітве пад Сепедай.
Пасля адстаўкі і адыходу ад палітычнай дзейнасці, працягваў займацца ваеннай справай і загінуў ў 1844 годзе пры аблозе Мантэвідэа.
Крысталіна Георгіева
Крысталіна Іванова Георгіева (нар., ) — балгарскі эканаміст, галоўны выканаўчы дырэктар Сусветнага банка, еўрапейскі камісар ад Балгарыі і эксперт па ўстойлівым развіцці, дырэктар-распарадчык МВФ з 2019 года. Віцэ-прэзідэнт Сусветнага банка (з сакавіка 2008 па люты 2010 года), член савета папячыцеляў і дацэнт на кафедры эканомікі ва Універсітэце нацыянальнай і сусветнай гаспадаркі ў Сафіі.
Уступіла на пасаду еўрапейскага камісара 9 лютага 2010 года (была намінавана ад урада Бойка Барысава), калі так званая II камісія Барозу была ўхвалена Еўрапейскім парламентам.
30 лістапада 2010 г. была абвешчана «камісарам года» і «еўрапейцам года», атрымаўшы штогадовую ўзнагароду электроннага выдання «European Voice». Была ўзнагароджана за свой уклад у працу па ліквідацыі наступстваў, і ў першую чаргу за кіраўнічую дзейнасць, гуманітарных катастроф на Гаіці і ў Пакістане.
Аляксей Юр’евіч Герман
Аляксей Юр’евіч (Георгіевіч) Ге́рман (Алексе́й Ю́рьевич (Гео́ргиевич) Ге́рман;  — ) — савецкі і расійскі кінарэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар і кінаакцёр. Народны артыст Расійскай Федэрацыі (1994).
Біяграфія
Аляксей Герман нарадзіўся 20 ліпеня 1938 года ў Ленінградзе. Сын пісьменніка Юрыя (Георгія) Германа і Таццяны Аляксандраўны Рытэнберг.
У 1960 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт Ленінградскага дзяржаўнага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі (ЛГІТМіК) (майстэрня Рыгора Козінцава, кіраўнік курса Аляксандр Музіль).
Працаваў у Смаленскім драматычным тэатры, затым, у 1961—1964 гадах, — у Ленінградскім Вялікім драматычным тэатры з Георгіем Таўстаногавым.
З 1964 года — другі рэжысёр, затым рэжысёр-пастаноўшчык кінастудыі «Ленфільм». Яго фільм «Праверка на дарогах» праляжаў на паліцы 15 гадоў і быў выпушчаны на экран толькі падчас Перабудовы. У 1985 годзе абраны сакратаром Саюза кінематаграфістаў СССР.
У 1990 годзе арганізаваў кінастудыю «СПіЭФ» (Студыя першага і эксперыментальнага фільма) і да сваёй смерці ў 2013 годзе быў яе мастацкім кіраўніком.
Эдырнэ
Эдырнэ (Edirne) — горад на крайнім захадзе Турцыі каля граніцы з Грэцыяй і Балгарыяй. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Эдырнэ. Сталіца Асманскай імперыі ў 1365—1457.
Назва горада — турэцкая адаптацыя гістарычнай назвы Адрыянопаліс (Hadrianopolis) (аналагічна, балг.: Одрин, сербск.: Једрене).
За сваю шматвекавую гісторыю горад быў сведкам як мінімум 16 вялікіх бітваў. Ваенны гісторык Джон Кіган назваў яго «самым аспрэчваемым месцам на планеце».
Культура
У Эдзірнэ штогод у чэрвені праводзіцца традыцыйны турнір па алейнай барацьбе пад назвай Кіркпінар. Некаторыя лічаць яго самым старым дзеючым спартыўным мерапрыемствам пасля Алімпійскіх гульняў.
Іншы міжнародны фестываль у Эдзірнэ называецца Какава — гэта веснавое свята цыган, якое праводзіцца штогод 5 мая.
Краснабярэжскі сельсавет (Жлобінскі раён)
Краснабярэ́жскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) Красны Бераг.
У склад Краснабярэжскага сельсавета ўваходзілі зараз неіснуючыя паселішчы: да 1962 года пасёлак вучгаса «Красны Бераг», пасёлак чыгуначнай станцыі «Красны Бераг», хутары Прырэчча, Рассвет, Цёсы; да 1966 года хутар Кадзішча; да 1974 года вёска Прыстань.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3486 чалавек, з іх 86,3 % — беларусы, 9,2 % — рускія, 1,7 % — украінцы, 1,3 % — цыганы, 0,9 % — палякі.
Ялава (правінцыя)
Ялава (Yalova) — правінцыя на захадзе Турцыі на ўзбярэжжы Мармуровага мора. Плошча 0,4 тыс. кв. км. Насельніцтва 182 тысяч чалавек (2007). Адміністрацыйны цэнтр — горад Ялава.
IC 5358-1
IC 5358-1 — галактыка тыпу E (эліптычная галактыка) ў сузор'і Скульптар.
Гэты аб'ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Кілаграм
Кілагра́м (абазначэнне: кг, kg) – адзінка вымярэння масы ў метрычнай сістэме мераў і Міжнароднай сістэме адзінак вымярэння СІ, роўная масе міжнароднага эталона. Скарочанае пазначэнне: бел.: кг, міжн.: kg.
Да 20 мая 2019 года кілаграм заставаўся апошняй адзінкай СІ, якая вызначана пры дапамозе прадмета, які быў выраблены людзмі. Але XXVI Генеральная асамблея па мерам и вагам (13-16 лістапада 2018 года) адобрыла новае азначэнне кілаграма, заснаванае на фіксацыі лічбавага значэння Пастаяннай Планка. Рашэнне ўступіла ў сілу 20 мая 2019 года. Пры гэтым з практычнай кропкі гледжання велічыня кілаграма не змянілась, але існуючы «прататып» (эталон) больш не вызначае кілаграм, а з'яўляецца вельмі дакладнай гірай з патэнцыйна вымяраемай хібнасцю.
Кратныя і дзельныя адзінкі
Найменні кратных і дзельных адзінак масы ад К. ўтвараюць, дадаючы прыстаўкі да слова “грам”:
Заўвагі: замест гектаграма (100 кг) звычайна выкарыстоўваюць адзінку вымярэння «цэнтнер», замест мегаграма (1000 кг) - «тона».
Гісторыя
У метрычнай сістэме мераў (18 ст.) К. быў вызначаны як маса 1 дм3 вады пры тэмпературы яе найбольшай шчыльнасці (4 °С). Эталон К. быў выраблены ў выглядзе цыліндрычнай гіры з плаціны (1799). У 1889 вызначэнне К. было зменена на дзейнае пасёння і ў якасці эталона зацверджаная гіра з плацінаірыдыевага сплаву. Адрозныя адзінкі вымярэння для масы і вагі вызначаныя ў 1901 годзе.
Эталон кілаграма
Да 20 мая 2019 года кілаграм быў адзінай адзінкай СІ, якая вызначалась пры дапамозе прадмета, які быў выраблены людзьмі. Усе астатнія адзінкі вызначалісь з дапамогай фізічных уласцівасцей і законаў.
Эталон быў выраблены ў 1889 годзе, і цяпер існуюць дакладныя афіцыйныя яго копіі, якія выкарыстоўвалісь як нацыянальныя ўзоры кілаграма. Прыкладна раз у 10 гадоў нацыянальныя ўзоры параўноўвалісь з міжнародным. Гэтыя параўнанні паказвалі, што дакладнасць нацыянальных узораў складае прыкладна 2 мкг. З-за таго што яны захоўваюцца ў тых жа самых умовах, няма падстаў лічыць, што міжнародны ўзор больш дакладны. Аднак, па вызначэнню лічылась, што маса міжнароднага ўзору дакладна роўная кілаграму. З-за гэтага любыя змены існуючай масы эталону вялі да змяненняў велічыні кілаграма.
Зарніца (рака)
Зарніца — рака ў Беларусі ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці, прыток Нёмана.
Сурын
Сурын — прозвішча, тапонім.
Казіміраўскі сельсавет (Жлобінскі раён)
Казімі́раўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Казімірава.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Жлобінскага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жлобінскім раёне БССР. 14 жніўня 1937 года разбуйнены на 2 сельсаветы: Казіміраўскі і Краснабярэжскі. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Малевіцкага сельсавета.
IC 5358-2
IC 5358-2 — галактыка тыпу E-S0 (эліптычная спіральная галактыка) ў сузор'і Скульптар.
Гэты аб'ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Су Шы
Су Шы, які выступаў пад псеўданімам Су Дунпо (8 студзеня 1037, Мэйшань, Імперыя Сун — 24 жніўня 1101, Чанчжоу, Імперыя Сун) — кітайскі , , мастак, каліграф, чайны майстар і дзяржаўны дзеяч Сун.
Біяграфія
Падобна шматлікім іншым сучаснікам, Су Шы не прыняў «новы палітычны курс» міністра Ван Аньшы, за што ў 1079 годзе перавёўся ў вёску на 5 ці 7 гадоў. Замест таго, каб гараваць аб галечы і забыцці, Су Шы захапляўся прыродай правінцыі Хэбэй і пісаў вершы, якія ўвайшлі ў лік жамчужын кітайскай паэзіі. Іх адметныя рысы — аптымістычнае светаадчуванне і фармальнае наватарства.
Па вяртанні да двара Су Шы прымірыўся з Ван Аньшы і нават абменьваўся з ім вершаванымі пасланнямі. Разам з Шэнь Ко ён займаўся складаннем трактата аб лячэбных травах. У 1094 годзе ён быў зноў выдалены ад двара, на гэты раз у Паўднёвую правінцыю Гуандун, дзе пасяліўся ў мястэчку Дунпо («усходні схіл»), назва якога стала яго псеўданімам.
На вершы Су Шы напісана песня групы «Лодка».
Гастраном
Су называюць адным з чатырох класічных кітайскіх гастраномаў. Астатнія трое — Ні Цзань (1301—1374 гг.), Сюй Вэй (1521—1593 гг.) і Юань Мэй (1716—1797 гг.). Існуе легенда, для якой няма ніякіх доказаў, што ён выпадкова вынайшаў вядомую страву. Распавядаюць, што аднойчы Су Дунпо вырашыў прыгатаваць тушаную свініну. Затым стары сябар наведаў яго падчас гатавання і выклікаў на партыю ў кітайскія шахматы. Су зусім забыўся пра страву, якая да таго часу стала надзвычай густой, пакуль яе вельмі духмяны пах не нагадаў яму пра яго. Аднак некаторыя легенды паказваюць на адваротнае: жыхары вёскі проста назвалі страву са свініны ў яго гонар пасля яго смерці. Таксама, магчыма, страва проста яму магла спадабацца.
Су, каб растлумачыць свае вегетарыянскія схільнасці, сказаў, што яму ніколі не падабалася забіваць жывёл для свайго абедзеннага стала, але ў яго была цяга да пэўных прадуктаў, такіх як малюскі, таму ён не мог утрымацца. Калі ён трапіў у турму, яго погляды змяніліся: «з таго часу, як я трапіў у турму, я не забіў ніводнай істоты… адчуўшы на сабе такую трывогу і небяспеку, калі я адчуваў сябе дакладна курыцай, якая чакае на кухні, я не магу больш прычыняць ніякай шкоды жывой істоце і прымусіць яго пакутаваць ад невымернага страху і болю проста для таго, каб дагадзіць свайму смаку».
Беларускія пераклады
На беларускую мову перакладаў Мікола Мятліцкі.
Аф’ёнкарахісар (правінцыя)
Аф'ёнкарахісар (Afyonkarahisar), правінцыя на захадзе Турцыі. Плошча 14,5 тыс. кв. км. Насельніцтва 829 тысяч чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Аф'ёнкарахісар.
У цэнтральных раёнах правінцыі вырошчваецца опійны мак, з якога робіцца большая частка легальнага опіюма для выкарыстання ў фармакалогіі, які пастаўляецца ў ЗША, Нідэрланды і іншыя краіны свету.
Сезар (прэмія, 2023)
48-я цырымонія прысуджэння прэміі «Сезар» адбылася 24 лютага 2023 года ў Парыжы. Найлепшым фільмам і пераможцай яшчэ ў пяці намінацыях прызнана карціна «».
Канвой PQ-17
PQ-17 — арктычны канвой часоў Другой сусветнай вайны, сумна знакаміты вялікімі стратамі. PQ-17 быў адпраўлены ў СССР 27 чэрвеня 1942 года са стратэгічнымі грузамі і ваеннай тэхнікай з ЗША, Канады і Вялікабрытаніі. У яго склад уваходзілі 35 грузавых суднаў. Прыкрыццё канвою ажыццяўлялася некалькімі групамі вайсковага суправаджэння караблёў саюзнікаў, а непасрэдна брытанскімі эсмінцамі, караблямі СПА, тральшчыкамі і ўзброенымі траўлерамі, якія знаходзіліся пад камандаваннем Джона Брума. Паблізу канвою знаходзілася таксама злучэнне брытанскіх і амерыканскіх крэйсераў. Далёкае прыкрыццё канвою ажыццяўляла злучэнне цяжкіх брытанскіх і амерыканскіх караблёў, у склад якога ўваходзілі авіяносец і два лінкары. Германскія ВМС правялі аперацыю «Ход канём» (Rösselsprung), мэтай якой было знішчэнне канвою. Планавалася нанесці па канвою PQ-17 сумесны ўдар сіламі надводных караблёў, падводных лодак і авіяцыі.
Ленд-ліз і арктычныя канвоі
На 29 верасня — 1 кастрычніка 1941 года СССР, Вялікабрытанія і ЗША дасягнулі пагаднення аб узаемных пастаўках. Самыя кароткія шляхі паставак у СССР праз Чорнае і Балтыйскае мора былі блакаваныя ворагам. Заставаліся толькі тры шляхі: паўночны, ціхаакіянскі і іранскі. Адносна бяспечным быў толькі ціхаакіянскі, аднак пераход па ім займаў 18-20 сутак, пасля чаго грузы па чыгунцы трэба было везці праз усю тэрыторыю СССР. Акрамя таго, пасля ўступлення ў вайну Японіі, дастаўкай грузаў па гэтым шляху маглі займацца толькі савецкія караблі, якія, нягледзячы на ​​нейтралітэт СССР, падвяргаліся нападам японцаў. Яшчэ даўжэйшым быў шлях праз Іран: караблі з Нью-Ёрка праз мыс Добрай Надзеі ішлі 75 сутак, затым грузы даводзілася везці па тэрыторыі Ірана і праз поўдзень СССР. Самым кароткім з даступных быў шлях з Вялікабрытаніі вакол акупаванай немцамі Нарвегіі, які складаў 1800—2000 міль, на пераадоленне якіх патрабавалася 10—14 сутак.