cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фрына
Плату за паслугі Фрына брала ў залежнасці ад уласнай прыязні да палюбоўнікаў: так, вядома, што яна аддалася задарма філосафу Дыягену праз тое, што надзвычай упадабала яго розум. У легенду перавярнулася яе спроба (Фрына нават пайшла ў заклад) прымусіць закахацца ў сябе філосафа Ксенакрата. Гэты чалавек, вядомы сваім высакародствам і маральнай чысцінёй, прызвычаіўся ўсе свае дні праводзіць у роздуме. Аднак, што можна было сказаць пра ночы? Фрына прыбралася ў найлепшы строй, упрыгожыла яго каштоўнымі камянямі і пагрукала ўначы да Ксенакрата, сказаўшы, што шукае схованкі ад рабаўнікоў. Той дазволіў Фрыне застацца. Яна лягла да Ксенакрата ў ложак, прытулілася да яго і паспрабавала абудзіць у ім хоць нейкае падабенства жарсці. Ксенакрат не паварушыўся. У адчаі Фрына збегла ад яго, а пасля адмовілася заплаціць доўг, сказаўшы: «Я збіралася разварушыць чалавека, а не статую».
Самы вядомы эпізод з жыцця Фрыны наўпрост звязаны з яе грамадскай працай. Абвінавачаная ў абылганні і перакручванні сутнасці Элеўсінскіх містэрый, а таксама ў патуранні брудным антымаральным паводзінам грамадзян, яна вымушаная была з'явіцца перад Афінскім судом. Палюбоўнік Фрыны Гіперыд ніяк не мог абараніць яе з дапамогай свайго рытарычнага ўмельства, а таму ў апошнім слове па-просту сарваў з Фрыны пакрывала і раскрыў яе прыгажосць перад судом. Уражаныя бездакорнасцю аголенага цела красуні, суддзі прыйшлі да высновы, што яе прыгажосць не магла хаваць у сабе ніякага падступства, і апраўдалі Фрыну.
Вобраз Фрыны неаднойчы натхняў мастакоў і скульптараў на стварэнне выдатных твораў мастацтва, на ейную прыгажосць сваімі вершамі адгукаліся паэты. Сярод іншых свае працы ёй прысвяцілі Джозеф Цёрнер, Генрых Семірадскі, Густаў Буланжэ, Дэчка Узунаў, Уільям Уэтмар Сторы, Дзімітрыс Варас, у сваіх вершах яе ўзгадалі Шарль Бадлер і Райнер Марыя Рыльке. Сцэна суду над Фрынай лягла ў аснову сюжэта вядомай карціны мастака 19 стагоддзя Ж.-Л. Жэрома «Фрына перад Арэапагам» (1861).
Ад імя Фрыны французскі філосаф Жан Бадрыяр утварыў слова фрынеізм, якім ён абазначыў мадэль жаночых паводзін, прынятую ў сучасным грамадстве.
Берналак (бронецягнік)
Бронецягнік «Берналак» (pancierový vlak Berno­lák) — імправізаваны славацкі браніраваны цягнік, першы такі на ўзбраенні Славакіі.
Чэхаславакія
Пасля дэмабілізацыі ў пачатку 1939 года 4 камлекты цягнікоў ад’ехалі ў Мілавіцы ў Багеміі, але пяты бронецягнік застаўся на Славакіі, бо адмовіла тармазная сістэма. Вагонны састаў быў пабудаваны яшчэ падчас веснавой (майскай) мабілізацыі 1938 года ў адпаведнасці з інструкцыяй для імправізаваных бронецягнікоў, выдадзенай у 1937 годзе Міністэрствам нацыянальнай абароны. У няпоўным саставе былі толькі два баявыя вагоны, адзін папярэдні і аварыйны браніраваны манеўраны паравоз з тэндэрам серыі 310.
Славакія
15 сакавіка 1939 года Германія настойліва патрабавала яго вяртання ва ўсталяваны пратэктарат. У Славакіі такім чынам застаўся толькі адзін (ужо ўзброены) кулямётны вагон.
Малая вайна
Арыгінальную канструкцыю ўзмацнілі ў чыгуначных майстэрнях у Зволене, дзе быў хутка пабудаваны яшчэ адзін вагон-кулямёт з чатырма кулямётамі сістэмы «Schwarzlose vz. 24». Вагон быў пабудаваны ў адпаведнасці з праектам інжынера Уга Вайнбергера «Велана».
Увесь набор гэтага славацкага бронецягніка быў завершаны ў чыгуначным дэпо Врутках і на чыгуначнай станцыі ў Попрадзе. Тут яны дапоўнілі санітарнае абсталяванне і боепрыпасы. Адтуль яны перанеслі састаў у франтавую зону.
У якасці рэзерву цягнік быў размешчаны на чыгуначных лініях Міхалаўцы—Собранцы і Міхалаўцы—Трэбішаў. Аднак ён не ўмешваўся ў прамыя баі. Пасля заканчэння канфлікту з венграмі склад быў пакінуты на чыгуначным дэпо ў Спішскай-Новай-Весі, дзе яго раззброілі і закансервавалі. Лакаматыў і кулямётны вагон былі адпраўлены на рамонт у Зволен.
Польская кампанія
Рамонт, падчас якога былі ўмацаваны спружыны шасі вагона, працягваўся да лета 1939 года. У жніўні паравоз з кулямётным вагонам вярнуўся ў Спішску-Нову-Вес. Там яны злучыліся ў поўны састаў, але дагэтуль ён застаўся бяззбройным. У пачатку верасня 1939 года, пасля абвяшчэння вайны Польшчы, чыгуначны састаў быў перамешчаны ў Попрад, дзе быў уключаны ў якасці рэзерву армейскага камандавання. Цягнік падпарадкоўваўся штабу матарызаванага палка ў Турчанскім Святым Марціне. Гэты полк забяспечваў цягнік баявым экіпажам стралкоў, уключаючы неабходныя боепрыпасы і запасы для ўсяго экіпажу. Такім чынам, таксама для чыгуначнікаў і машыністаў тэрмінам на 14 дзён. Згодна з назвай суполкі войскаў, цягнік атрымаў назву Берналак (Berno­lák) і кодавую назву Гарліца (Hrdlička).
Баявы экіпаж, уключаючы чыгуначны персанал, складаўся з 46 чалавек і падафіцэраў і аднаго афіцэра матарызаванага палка, які быў камандоўцам цягніка. Узбраенне ўсяго састава складалася з 7 цяжкіх кулямётаў сістэмы «Schwarzlose vz. 24», двух лёгкіх кулямётаў «vz. 26» і адной мадэлі 3,7 см «KPÚV vz. 37». Салдаты мелі асабістую зброю і 150 штук ручных гранатаў сістэмы «Škoda». Для вагоннага састава гэтага бронецягніка была прызначана пастаянная станцыя за чыгуначнай станцыяй Маргецаны. Там цягнік прастойваў да 18 верасня 1939 года, потым яго спачатку перавезлі ў Кромпы, затым на чыгуначную станцыю Попрад, дзе ён быў раззброены.
Кансервацыя
Стралковая частка экіпажу цягніка, якая складалася з салдат марцінскага матарызаванага палка, пакінула склад. Каб абараніць цягнік, была пакінутая толькі вартавая дружына з унтэр-афіцэрам і чыгуначным персаналам. 1 кастрычніка 1939 года бронецягнік ужо быў зняты з узбраення і быў перавезены ў чыгуначнае дэпо ў Спішскай-Новай-Весі. Там ён захоўваўся на стаянцы да мая 1940 года, калі быў вылучаны з састава марцінскага палка як зброя і канчаткова скасаваны ўвосень 1940 года.
Мора Дастатку
Мора Дастатку (Mare Fecunditatis) — месяцавае мора ва ўсходняй частцы бачнага боку Месяца. Басейн мора сфармаваўся ў данектарскі перыяд і акружаны ўтварэннямі, якія сфармаваліся ў нектарскі перыяд. Мора было затоплена лавай у познеімбрыйскі перыяд; таўшчыня лававага пласта адносна невялікая ў параўнанні з Морам Крызісаў і Морам Спакою. Басейн мора перакрываецца з басейнамі мораў Нектару, Спакою і Крызісаў.
На ўсходнім боку мора размешчаны кратар Лангра. Каля цэнтральнай частцы мора размешчаны кратары Месье A і B.
Заграб
Заграб (Zagreb ) — сталіца і самы вялікі горад Харватыі. Насельніцтва — 784.900 чалавек (2007), плошча — 641,29 км². Горад размешчаны на рацэ Сава, прытоку Дуная, на вышыні 104 метраў над узроўнем мора (найніжэйшая кропка) побач з горным масівам Мядзведніца. Горад Заграб з прыгарадамі мае статус асобнай жупаніі ў складзе Харватыі, кіраўніцтва горадам ажыццяўляе мэр, які выбіраецца гарадской асамблеяй. 31 мая 2009 года мэрам горада на чацвёрты тэрмін (трэці запар) быў абраны Мілан Бандзіч.
Клімат
Сярэдняя гадавая тэмпература паветра ў горадзе 11,4 °C, сярэдняя тэмпература паветра ў студзені −0.1 °C, а сярэднія тэмпература ў ліпені складае 20,7 °C.
Штогод, у агульным выпадае прыкладна каля 844 мм ападкаў. На працягу ўсяго года дзьмуць, як правіла, слабыя вятры з паўночнага-ўсходу і паўднёвага-захаду.
Гісторыя
Самым старым паселішчам, размешчаным недалёка ад сучаснага Заграба, было рымскае паселішча Андаўтонія, якое існавала паміж I і V стагоддзямі нашай эры. Першае зарэгістраванае з’яўленне назвы Заграб датуецца 1094 годам, калі горад існаваў як два розных паселішча: меншы, усходні Каптол, населенае ў асноўным духавенствам, і большы, заходні Градзец, населены ў асноўным рамеснікамі і гандлярамі. Градзец і Каптол аб’ядналіся толькі ў 1851 годзе, дзякуючы намаганням Ёсіпа Елачыча. Менавіта ў гонар гэтага выбітнага харвацкага дзяржаўнага дзеяча і названа галоўная плошча Заграба — плошча Ёсіпа Елачыча. У перыяд існавання Югаславіі, Заграб заставаўся важным эканамічным цэнтрам краіны, і быў другім паводле велічыні горадам краіны. Пасля таго, як Харватыя абвясціла незалежнасць ад Югаславіі, Заграб быў абраны ў якасці сталіцы новаўтворанай краіны.
Ад 16 да 18 стагоддзяў
Па запрашэнні харвацкага парламента езуіты прыехалі ў Заграб і пабудавалі першую гімназію, царкву Святой Кацярыны і кляштар. У 1669 годзе яны заснавалі акадэмію, дзе выкладалі філасофію, тэалогію і закон. Гэтая акадэмія лічыцца папярэдніцай сучаснага Заграбскага ўніверсітэта.
На працягу XVII і XVIII стагоддзяў Заграб моцна пакутваў ад пажараў і чумы. У 1776 годзе каралеўскае веча пераехала з Вараждзіна ў Заграб. А падчас панавання Іозефа II Заграб стаў штаб-кватэрай агульнага камандвання Вараждзіна і Карлавацу.
19 і 20 стагоддзі
У XIX стагоддзі Заграб стаў цэнтрам харвацкага нацыянальнага адраджэння і пабачыў узвядзенне важных культурных і гістарычных устаноў. У 1850 годзе Каптол і Градзец былі аб’яднаныя ў адзіны горад. Першым мерам стаў Янка Камаўф. Першая чыгуначная лінія, якая злучыла Заграб з паселішчамі Зідані Мост і Сісак, была адчынена ў 1862 годзе. У 1863 годзе ў горадзе быў адкрыты газавы завод. Вадаправод пачаў сваю працу ў Заграбе ў 1878 годзе.
Пасля землетрасення ў 1880 годзе і да 1914 года горад працягнуў сваё развіццё. Першая конка з’явілася ў горадзе ў 1891 годзе. Будаўніцтва чыгуначных ліній дазволіла старым прыгарадам паступова зліцца ў Дольны Град, які характарызуецца будынкамі, якія пераважаюць у гарадох Цэнтральнай Еўропы. Акрамя таго ў горадзе з’явіліся шмат вялікіх будынкаў, помнікаў і паркаў, а таксама мноства музеяў, тэатраў і кінатэатраў. Першая гарадская электрастанцыя была пабудавана ў 1907 годзе. З 1 студзеня 1877 года штодня з Вежы Лотршчак страляе гармата, што адзначае надыход апоўдню.
У першай палове XX стагоддзя адбылося значнае пашырэнне Заграба. Да Першай сусветнай вайны горад пашырыўся новымі раёнамі Стара Пешчаніца на ўсходзе і Чрнаморац на захадзе. Пасля вайны, новыя працоўныя кварталы, як Трнье, паўсталі паміж чыгункай і Савай, у той час як будаўніцтва жылых раёнаў на пагорках паўднёвых схілаў Мядзведніцы было завершана паміж двума сусветнымі войнамі. У 1920-я гады насельніцтва Заграба павялічылася на 70 % — самы вялікі дэмаграфічны бум у гісторыі гораду. У 1926 годзе першая радыёстанцыя ў вобласці пачала сваю працу.
Марына Антонаўна Дзянікіна
Графіня Марына Антонаўна Дзянікіна (20 лютага 1919, Екацерынадар — 16 лістапада 2005, Версаль) — французскі, гісторык, дачка генерала Антона Дзянікіна і Ксеніі Дзянікінай, пакінула Расію у 1920 годзе разам з сям’ёй яшчэ быўшы дзіцём; сям’я з 1926 года ўладкавалася ва Францыі.
Людміла Фёдараўна Кабашнікава
Людміла Фёдараўна Кабашнікава (нар., в. Прылукі, Мінскі раён) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі і біяхіміі раслін. Член-карэспандэнт (2017), доктар біялагічных навук (2009), дацэнт (2003).
Біяграфія
У 1978 годзе скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна.
Заграб
19 і 20 стагоддзі
Падчас Другой сусветнай вайны ў 1941-45 гг. Заграб стаў сталіцай Незалежнай Дзяржавы Харватыя, пры падтрымцы нацысцкай Германіі і Італіі. Падчас гітлераўскай акупацыі цэнтр Руху Супраціўлення. Ахвярамі рыжыму ўсташаў сталі тысячы людзей у горадзе і яго ваколіцах. Вызвалены 8 мая 1945 года войскамі народна-вызваленчай арміі Югаславіі.
Людміла Фёдараўна Кабашнікава
Біяграфія
З 1978 года — настаўнік сярэдняй школы. З 1979 года у Цэнтральным батанічным садзе АН БССР. З 1981 года — у Беларускім дзяржаўным універсітэце імя У. І. Леніна. З 1986 года — у Інстытуце фотабіялогіі АН БССР: старшы лабарант, навуковы супрацоўнік, старшы навуковы супрацоўнік, вучоны сакратар, з 1999 года — загадчык лабараторыі. Адначасова ў 2010—2015 гадах - прафесар Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь, у 2016—2017 гадах - прафесар Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка.
Заграб
Сучаснасць
Вобласць паміж чыгункай і ракой Савай стала цэнтрам новага будаўнічага буму пасля Другой сусветнай вайны. У сярэдзіне 1950-х гадах пачалося будаўніцтва новых жылых раёнаў на поўдзень ад ракі, у выніку чаго горад быў павялічаны раёнам Новы Заграб, пад першапачатковай назвай Паўднёвы Заграб. На сёння Новы Заграб падзелены на дзве гарадскія акругі: Новы Заграб—Захад і Новы Заграб—Усход. Грузавы чыгуначны вузел і Міжнародны заграбскі аэрапорт былі пабудаваны на поўдзень ад ракі Савы. У 1987 годзе Заграб прымаў летнюю ўніверсіяду.
Людміла Фёдараўна Кабашнікава
Навуковая дзейнасць
Даследаванні па малекулярна-мембраннай біяфізіцы і біяхіміі культурных раслін, распрацоўцы адаптыўных і дыягнастычных тэхналогій для сельскай гаспадаркі. Устанавіла заканамернасці працэсаў фарміравання і функцыянавання фотасінтэтычным апарата (ФСА) хлебных злакаў на розных узроўнях сістэмнай арганізацыі і этапах антагенетычнага развіцця раслін пры дзеянні стрэсавых фактараў. Распрацавала канцэпцыю павышэння прадуктыўнасці і ўстойлівасці раслін хлебных злакаў на аснове аптымізацыі структурна-функцыянальнага стану ФСА. Выявіла малекулярныя механізмы фарміравання імунітэту сельскагаспадарчых раслін, распрацавала і ўкараніла ў вытворчасць біяфізічныя метады дыягностыкі фітапатагенезу і спосабы аховы раслін у закрытым грунце, інавацыйныя прыёмы перадпасяўной апрацоўкі насення сельскагаспадарчых культур пленкаабразуючымі ахоўна-стымулюючымі саставамі.
Аўтар больш за 270 навуковых прац, у тым ліку 3 манаграфій, 5 патэнтаў.
Цюрлі Сакаўскія
Цюрлі́ Са́каўскія (, Тюрли Саковские) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Заграб
Сучаснасць
25 чэрвеня 1991 года Сабар Харвацкай Рэспублікі абвясціў незалежнасць Харватыі, а Заграб стаў сталіцай незалежнай краіны. У 1991—1995 гадах падчас Харвацкай вайны за незалежнасць у горадзе назіраліся некаторыя спарадычныя баявыя дзеянні каля наваколляў казармаў югаслаўскага войска, аднак Заграб пазбег сур’ёзных пашкоджанняў. У маі 1995 года горад быў абстраляны сербскай рэактыўнай артылерыяй, у выніку чаго загінулі сем грамадзянскіх асоб.
Насельніцтва
Па дадзеных, большасць насельніцтва горада, з'яўляюцца носьбітамі харвацкай мовы (97,45 %). Затым, албанскай (0.40 %), славенскай (0.33 %), баснійскай (0.31 %), сербскай (0,27 %), цыганскай (0.18 %) і македонскай (0,15 %).
У адпаведнасці з рэлігійнымі структурамі большасць насельніцтва складаюць хрысціяне, прадстаўнікі каталіцкай і праваслаўнай канфесій. З пратэстанцкіх хрысціянскіх канфесій вылучаюцца пяцідзесятнікі, адвентысты і баптысты. Значная частка насельніцтва адносіць сябе да атэістаў ці агностыкаў. Другой пасля хрысціянства рэлігіяй з'яўляецца іслам.
Адукацыя
У Заграбе налічваецца 136 пачатковых школ і 100 сярэдніх школ, з якіх 31 ёсць гімназіямі. Акрамя таго, у Заграбе працуе 5 політэхнікумаў і 9 прыватных вышэйшых вучэбных устаноў. Заграбскі ўніверсітэт з'яўляецца другім найстарэйшым універсітэтам у Харватыі і адным з самых старых універсітэтаў у Еўропе, гэта значыць ён быў заснаваны ў 1669 годзе. Да 2009 года Заграбскі ўніверсітэт, скончыла больш за 200 тысяч студэнтаў, больш за 18 тысяч магістраў і дактароў філасофіі. У 2018 годзе Заграбскі ўніверсітэт уваходзіў у спіс 1000 найлепшых універсітэтаў свету, колькасць студэнтаў скаладала 73465 чалавек.
У горадзе працуюць 22 інстытуты ў вобласці сацыяльных і натуральных навук. У Заграбе таксама знаходзіцца Харвацкая акадэмія навук і мастацтваў, астранамічная абсерваторыя. Таксама ў горадзе месцяцца два прыватныя ўніверсітэты, як Каталіцкі ўніверсітэт Харватыі і Міжнародны ўніверсітэт Лібертас.
Архітэктура
Гістарычнае ядро — раёны Каптол і Градзец, размешчаныя на ўзгорках (Верхні горад): рэшткі ўмацаванняў (13-18 стагоддзяў), Заграбскі сабор (13-19 стагоддзяў) і гатычная царква Святога Марка (14-19 стагоддзяў, у інтэр'еры работы скульптара І.Мештравіча), барочныя царква Святой Кацярыны (1620) і епіскапскі палац (каля 1730), у стылі класіцызму — палац Елачычаў (архітэктар Б.Фелбінгер). З другой паловы 19 стагоддзя на поўдні складваецца новы цэнтр з кварталамі, скверамі, параднымі пабудовамі з рысамі эклектывізму і неакласіцызму: Харвацкі нацыянальны тэатр (1894—1895), біржа (1923—1927), жылыя дамы ў стылі функцыялізму. З другой паловы 1940-х гадоў будаваліся грамадскія будынкі, новыя жылыя раёны, спартыўныя комплексы.
Якагама
Якага́ма, або Іакага́ма (横浜市) — найбуйнейшы партовы горад Японіі, адміністрацыйны цэнтр прэфектуры Канагава. Плошча горада — 437,38 км², насельніцтва — 3.681.279 чалавек (1 чэрвеня 2010), шчыльнасць насельніцтва — 8416,66 чал/км². Размешчаны за 30 км на паўднёвы захад ад Токіа. Мае моцную эканамічную базу, прадстаўленую ў асноўным марскім транспартам, а таксама біятэхналагічнай і паўправадніковай індустрыі.
Гісторыя
Заснаваны ў 1858 годзе шляхам аб’яднання двух невялікіх вёсак — Якагама і Канагава, жыхары якой займаліся сельскай гаспадаркай і рыбалоўствам. Затым пачалося будаўніцтва парта, здольнага прыняць замежныя камерцыйныя судны. На працягу наступных двух дзесяцігоддзяў Якагама стала адным з найбуйнейшых партоў японскіх астравоў, і ў 1889 яе колькасць дасягнула 122 тысяч жыхароў. Значным поспехам у развіцці гарадской інфраструктуры стала будаўніцтва водаправода (1887) і электрыфікацыя горада (1890).
Мора Краёвае
Мора Краёвае (Mare Marginis) — месяцавае мора на краі бачнага дыска Месяца.
Селенаграфічныя каардынаты аб'екта — 13.3°N, 86.1°W, дыяметр складае 420 км.
Кратэры
Непасрэдна ў Мора Краёвым ляжыць кратэр Тэйлер. Да поўдня размешчаны буйныя кратэры: Непер і Янскі, на паўночным захадзе — кратэры Годард  і Ібн Юніс
На захадзе ад Мора Краёвага размешчана група цёмных абласцей, якія носяць неафіцыйную назву Возера Кацінай Усмешкі (Lacus Risus Felis).
Этымалогія
Мора Краёвае ўпершыню з'явілася ў каталогу Ю. Франца (en:Julius Heinrich Franz) «Die Randlandschaften des Mondes», выдадзеным у 1913 годзе. Пад № 25a яно было ўключана ў першую афіцыйную наменклатуру аб'ектаў на паверхні Месяца Міжнароднага астранамічнага саюза, выдадзены М. Благг і К. Мюлерам у 1935.
Уладзіслаў Пятровіч Уласаў
Уладзіслаў Пятровіч Уласаў (, г. Дзямідаў, Смаленская вобласць, Расія — 29 снежня 2020) — беларускі акцёр тэатра лялек. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1969).
Біяграфія
3 1945 года артыст Смаленскага абласнога тэатра лялек. 3 1956 года ў Беларускім дзяржаўным тэатры лялек.
Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1955 года.
Творчасць
Характарны акцёр. Яго мастацтву ўласцівы высокапрафесійнае майстэрства валодання лялькай, востры пластычны малюнак ролі, адметная моўная пераканаўчасць персанажа. Выкарыстоўвае маскі, жывы план, прыёмы адкрытага лялькаваджэння. Сярод роляў: Труфальдзіна («Кароль-Алень» Я. Спяранскага паводле К. Гоцы), Аладзін («Чароўная лямпа Аладзіна» паводле ўсходніх казак), Ямеля («Па шчупаковай волі» Л. Тарахоўскай), Раджа («Інданезійская казка» Б. Бахмутоўскага і С. Попіка), салдат Даніла («Птушынае малако» А. Тудароўскай і Б. Мятальнікава), Рэжысёршчыкаў («Вясёлы цырк» Ан. Ляляўскага), Швейк («Прыгоды бравага салдата Швейка» паводле Я. Гашака), Понцій Пілат («Майстар і Маргарыта» паводле М. Булгакава), Тварэц («» І. Штока) і інш.
Анатоль Рыгоравіч Ісачанка
Анатоль Рыгоравіч Ісачанка (, Гомель) — расійкі фізіка-географ, ландшафтазнаўца і картограф. У 1947 скончыў геаграфічны факультэт Ленінградскага ўніверсітэта. З 1964 прафесар кафедры фізічнай геаграфіі геаграфічнага факультэта Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта; у 1972—1983 — загадчык кафедрай. З 1983 загадчык лабараторыяй ландшафтнага і тэматычнага картаграфавання НДІ геаграфіі Ленінградскага ўніверсітэта.
Уклад у геаграфію: даследванні агульных заканамернасцяў фізіка-геаграфічнай дыферэнцыяцыі, класіфікацыі ландшафтаў, працы па фізіка-геаграфічнаму раянаванню, складанню ландшафтных картаў. Працы па гісторыі і метадалогіі геаграфінай навукі (класіфікацыя геаграфічных навук, удакладненне паняццёва-тэрміналагічнага апарата геаграфіі).
Шнуры
Шнуры́ (, Шнуры) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Мясоцкага сельсавета.
Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Вялікасельскага сельсавета, да 28 мая 2013 года — у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Мора Крызісаў
Мора Крызісаў (Mare Crisium) — месяцавае мора, размешчанае на паўночны ўсход ад Мора Спакою, на бачным боку Месяца. Басейн крызісаў утварыўся ад 4,55 да 3,85 млрд гадоў таму. Мора мае дыяметр 418 км, плошчу 137000 км². У яго вельмі плоскае дно, акружанае маршчыністым колцавым хрыбтом. Селенаграфічныя каардынаты аб'екта — 17°N, 59.1°W. На поўдні размешчаныя часткова пахаваныя пад адкладамі пароды кратэры.
22 жніўня 1976 савецкім зондам «Луна-24» на Зямлю быў паспяхова дастаўлены ўзор грунту з Мора Крызісаў.
Да паўночны ўсход ад Мора Крызісаў знаходзіцца Мора Змяі. Мора Крызісаў з'яўляецца месцам крушэння ў 1969 годзе касмічнага апарата «Луна-15».
Цюрлі
Цюрлі́ (, Тюрли) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Цюрлёўскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 3 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Маладзечна, за 76 км ад Мінска.
Гісторыя
Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Хажэўскага сельсавета.
Перапахаванне рэшткаў Дзянікіна і Ільіна ў Расіі
Перанос рэшткаў Дзянікіна і Ільіна у Расіі — перапахаванне ў кастрычніку 2005 года ў Маскве у некропалі Данскога манастыра аднаго з кіраўнікоў Белага руху А. І. Дзянікіна з жонкай Ксеніяй Васільеўнай і рускага філосафа І. А. Ільіна з жонкай Наталляй Мікалаеўнай, пахаваных спачатку за межамі Расіі (у ЗША, Францыі і Швейцарыі). Упершыню ў навейшай гісторыі Расійскай дзяржавы дзеячы Белага руху былі пахаваны з ушанаваннямі дзяржаўных улад Расіі.
Тэстамент Дзянікіна
Генерал А. І. Дзянікін, які знаходзіўся з 1920 года ў эміграцыі, перад смерцю адпісваў быць пахаваным у Расіі. Яго апошнімі словамі былі: «Шкада, так і не ўбачу, як Расія выратуецца». Доўгі час выкананне апошняй волі генерала не магло быць рэалізавана. Толькі пасля краху савецкай улады дачыненне да дзеячаў Белага руху у Расіі стала паляпшацца, і з'явіліся рэальныя магчымасці выканаць апошнюю волю генерала.
Асавец (Маладзечанскі раён)
Асаве́ц (, Осовец) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Чысцінскага сельсавета.
Гісторыя
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Краснае.
Гаўрылаў
Гаўрылаў — прозвішча.
Мора Мары
Мора Мары (Mare Ingenii) — мора на адваротным боку Месяца. Размешчана ў паўднёвым паўшар'і ў басейне Мары.
Селенаграфічныя каардынаты аб'екта — -33.7°N, 163.5°W, дыяметр складае 318 км.
Назва
Дадзеная вобласць упершыню выяўлена на здымках адваротнага боку Месяца, атрыманых савецкай аўтаматычнай міжпланетнай станцыяй «Луна-1», вядомай таксама як «Мара». У гонар гэтай станцыі вобласць была названая морам Мары з адпаведнай лацінскай назвай — Mare Desiderii (літар. Мора Жадання). Аднак, на зробленых пазней больш выразных здымках было бачна, што гэта не адзіная нізіна, а сукупнасць з некалькіх кратэраў і роўнага ўчастку, названага Mare Ingenii. У сувязі гэтым Міжнародны астранамічны саюз уключыў у спіс аб'ектаў на паверхні Месяца толькі назва Mare Ingenii, на якое і была перанесена назва Мора Мары. Хоць, лацінская назва «Mare Ingenii» літаральна перакладаецца як «Мора Розуму».
Будзённага
Будзё́ннага (, Будённого) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Астрашыцкагарадоцкага сельсавета.
Дрэтунскі сельсавет
Дрэ́тунскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Полацкага раёна Полацкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Дрэтунь.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Дрэтунскага раёна Полацкай акругі БССР. З 3 ліпеня 1925 года ў складзе Краснапольскага, з 4 жніўня 1927 года ў складзе Полацкага раёнаў Полацкай акругі БССР. Скасаваны ў 1927 годзе.
Брадок (Мінскі раён)
Брадо́к (, Бродок) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Астрашыцкагарадоцкага сельсавета.
Чарты (Маладзечанскі раён)
Чарты́ (, Черты) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Чысцінскага сельсавета.
Гісторыя
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. З 1921 года вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Краснае. З 1939 года ў БССР.
Міхаіл Васільевіч Базаваў
Міхаі́л Васі́льевіч База́ваў (Михаил Васильевич Базавов; 18 лістапада 1853 года, станіца Заплаўская, Вобласць Войска Данскога, Расійская імперыя — невядома) — адзін з вядомых казачых афіцэраў Данской арміі, генерал-маёр.
Леанід Іванавіч Гаўрылкін
Леанід Іванавіч Гаўрылкін (, п. Стэп, Добрушскі раён — ) — беларускі,.
Скончыў БДУ у 1957. Працаваў у рэдакцыі раённай газеты, на Гомельскай студыі тэлебачання, галоўным рэдактарам кінастудыі «Беларусьфільм», з 1979 сакратар праўлення Саюза пісьменнікаў БССР.
Творчасць
Друкуецца з 1959. Аўтар аповесцяў «Рукі не падвядуць» (1963), «Прашу звольніць мяне» (1964), «Каця» (1961), «Падаючая зорка» (1969), «Пакінутая на досвітку» (1970), кнігі прозы «Вясенні разліў» (1973). У цэнтры ўвагі празаіка жыццё сучаснікаў. У рамане «Не магу без цябе» (1973) паказаў працу, побыт беларускіх геолагаў. Раман «Зямля дзяцей нашых» (1980) — твор пра складаныя праблемы пераўтварэння Палесся, жыцця меліяратараў, сучаснай вёскі.
Плённа працаваў празаік і ў галіне нацыянальнай драматургіі. Л. Гаўрылкін — аўтар аднаактавай п'есы «Бо ў пісанні сказана» (1966), п'есы «Выпрабаванне» (паст. у 1975), радыёп'есы «Жыгулі ў экспартным варыянце» (паст. у 1978), камедыі «Хвост паўліна» (паст. на тэлебачанні, 1981) Леанід Іванавіч — аўтар кінасцэнарыя дакументальнага фільма пра П. Броўку «Маўчаць ніколі я не буду» (1980).
Аляксандр Мікалаевіч Молер
Алякса́ндр Мікала́евіч Мо́лер (Александр Николаевич Моллер; 1885, Санкт-Пецярбургская губерня, Расійская імперыя — 1945, Данцыг) — палкоўнік лейб-гвардыі Фінляндскага палка, герой Першай сусветнай вайны, генерал-маёр Данской арміі.
Юхавіцкі сельсавет
Ю́хавіцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расонскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Юхавічы.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Расонскага раёна Полацкай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Расонскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Верхнядзвінскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Расонскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Юхавіцкага сельсавета 6 населеных пунктаў. 8 красавіка 2004 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Клясціцкага сельсавета.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: вёскі Красны Бор, Сасновы Бор, Хаданы і Юхавічы.
Іосіф Баранецкі
Іосіф Баранецкі (1843, Гродзеншчына —, Кіеў) — прыродазнавец і педагог.
Біяграфія
Скончыў Беластоцкую гімназію і прыродазнаўчае аддзяленне Пецярбургскага ўніверсітэта (1868), з 1873 прафесар батанікі Кіеўскага ўніверсітэта, з 1903 — дэкан фізіка-матэматычнага факультэта. Аўтар «Курс батанікі для студэнтаў медыцынскіх факультэтаў» (1879).
Аўтар найменняў шэрагу батанічных таксонаў. У батанічнай (бінарнай) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем «Baran.».
Ларыса Емяльянаўна Мікуліч
Ларыса Емяльянаўна Мікуліч (нар., в. Чапунь Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларуская артыстка тэатра лялек.
Біяграфія
Скончыла Юрацішкаўскую базавую школу, затым паступіла на тэатральнае аддзяленне Гродзенскага культурна-асветніцкага вучылішча. Скончыла Мінскі інстытут культуры ў 1981 годзе. Працавала ў Магілёўскім тэатры лялек.
У Гродзенскім абласным тэатры лялек з 2000 года. У 2010 годзе атрымала Прыз Беларускага саюза тэатральных дзеячаў «Крыштальны анёлак» — «За ўклад у развіццё беларускага тэатра лялек».
Ларыса Мікуліч з’яўляецца лаўрэатам і ўдзельнікам міжнародных фестываляў.
Творчасць
Сярод роляў: Лэдзі Макбет, Геката («Трагедыя аб Макбеце» У. Шэкспіра), Камерыстка, Кабета, Каралева Бона («Паляванне на зубра» А. Жугжды), Каралева, Баба-Яга і інш. («Царэўна-жаба» ), Тытанія, Іпаліта («Сон у летнюю ноч» У. Шэкспіра), Яна («Чай на дваіх» А. Жугжды), Чорны, Фокуснік («Паэма без слоў» Я. Купалы), Чорная Дама («Прыгажуня і Пачвара» А. Жугжды), Пашанька («Марозка» М. Шурынавай), Кладзіна («Чырвоны Капялюшык» П. Кандрусевіча і А. Жугжды), Царэўна Аграфена, Цётка з акардэонам («Чароўны пярсцёнак» А. Жугжды), Герміёна («» У. Шэкспіра), Бабуля, Анёл («Каралева Снягоў» А. Жугжды), Каза («Коткін дом» С. Маршака), Марта, Мыш, Жаба («Сапраўдная гісторыя Пярсцяначкі» А. Жугжды), Дама, Графіня Ганна Фядотаўна С-кая, Фон Мек Надзея Філарэтаўна, Лізавета Іванаўна («Пікавая дама» А. Пушкіна і П. Чайкоўскага).
Урумская мова
Уру́мская мова (саманазва: урум тыль) — адна з моў цюркскае моўнай сям'і, на якой размаўляе некалькі тысяч чалавек у некалькіх вёсках на паўднёвым усходзе Украіны, а таксама ў дыяспары. Часта можа разглядацца як адзін з дыялектаў крымскататарскай мовы. На мове размаўляюць грэкі-ўрумы — этнаграфічная група грэкаў, якія ў 1778 годзе былі пераселены ўрадам Расіі з Крыма на Паўночнае Прыазоўе. Першапачатковыя ўрумы пражывалі ў Турцыі і з гістарычных прычын страцілі грэчаскую мову, перайшоўшы на маўленне цюркскага паходжання.
Прадмова
Назва мовы ўтворана ад кораня ўрум, які паходзіць ад слова Rûm (літаральна «Рым»), што ў мусульманскіх краінах абазначала Візантыйскую імперыю. У сваю чаргу, у Асманскай імперыі слова было засвоена для апісання ўсіх не-мусульманскіх народаў краіны. Слова ўзнікла як вынік з'яўлення пратэтычнага галоснага гука перад зычным, які ў пачатку слоў не быў уласцівы цюркскім мовам.
Выкарыстанне тэрміна ўрум у яго старым значэнні прыводзіла да блытаніны, бо гэтым тэрмінам акрэслівалася таксама большая частка цюркамоўных грэкаў. Роднасная паходжаннем і мовай грамада грэкаў дагэтуль пражывае ў Грузіі, якую не варта блытаць з урумамі Украіны. Асноўны сучасны арэал мовы распасцёрты па некалькіх паселішчах урумаў у Данецкай і Запарожскай абласцях, носьбіты таксама пражываюць у Грэцыі і Грузіі. Лінгвістычны партал Ethnologue ацэньвае колькасць носьбітаў урумскай мовы ў 192 700 чалавек.
Класіфікацыя
Продкам урумскай мовы з'яўляецца палавецкая мова, таксама мова блізкая крымскататарскай, дыялектам якой урумская мова можа разглядацца некаторымі лінгвістамі.
Урумская мова распадаецца на чатыры дыялектныя групы, пры гэтым у класіфікацыйных адносінах яны досыць неаднародныя, таму што гэтыя дыялекты ў рознай ступені спалучаюць рысы адразу дзвюх груп цюркскай галіны — кыпчацкай і агузскай. Імаверна, урумская мова ўзнікла на грунце мовы полаўцаў (куманаў, кыпчакоў) — асноўнага ядра саюзу плямён, які з'явіўся ва Усходняй Еўропе ў сярэдзіне Х ст. і заняў агромністую тэрыторыю на ўсходзе (Дэшт-і-Кыпчак) і на захадзе (прычарнаморскія стэпы, а пазней — Крым і частку Балканскага паўвострава).
Да кыпчацка-палавецкіх дыялектаў адносяцца гаворкі сёлаў Вялікая Навасёлка, Старабешава, Мангуш; кыпчацка-агузскіх — Стары Керменчык, Багатыр, Улаклы; агузска-кыпчацкіх — Карань, Стараласла, Камара, Гурджы; агузскіх — гарадоў Марыупаль і Стары Крым, сяла Каракуба.
Фанетыка, фаналогія
Ніжэй прыведзены гукавы лад зычных ва ўрумскай мове. Адметнай рысай з'яўляецца існаванне зычных, якія сустракаюцца толькі ў запазычаннях, асабліва грэчаскага паходжання.
Пісьменнасць
Як вядома, на ўрумскай мове існавала пэўная колькасць рукапісных тэкстаў, якія запісваліся грэчаскім алфавітам.
У перыяд між 1927 і 1937 гадамі ў рамках лацінізацыі моў малых народаў СССР у пісьменнасці стаў выкарыстоўвацца т.зв. яналіф — уніфікаваны лацінскі алфавіт для ўсіх цюркскіх моў Савецкага Саюза, але пасля гэтага перыяду пісьменства на мове заняпала. Тым не менш, новы алфавіт паспеў пабыць ва ўжытку ў тагачасных мясцовых школах, вядома пра існаванне лемантара гэтым алфавітам.
У 2008 годзе ў Кіеве быў апублікаваны кірылічны алфавіт для ўрумскай мовы. Алфавіт утрымлівае некаторыя літары для галосных з дыякрытычнымі знакамі ўверсе, якія выкарыстоўваюцца для спецыфічных цюркскіх гукаў і сустракаюцца ў іншых цюркскіх алфавітах, а таксама літару Ґґ, што збліжае алфавіт з украінскім.
Гісторыя даследаванняў
Публікацый на ўрумскай мове, а таксама прац, прысвечаных ёй, на цяперашні час мала. Існуе апісанне лексікі мовы, а таксама агульнае апісанне ўласцівасцей мовы. Для каўказскіх дыялектаў мовы сабрана праектная дакументацыя, якая ўключае слоўнік, збор граматычных канструкцый у сказе і корпус тэкстаў. Сайт праекта дадаткова публікуе звесткі пра мову і ейную гісторыю.
Галіца
Га́ліца (, Галица) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Астрашыцкагарадоцкага сельсавета.
Гісторыя
Вядома з 1440-х гадоў, калі «4 чоловеки Гоголичан Менских, а два чоловеки Корговци Логожан» былі дададзены да маёнтка «Острожчицы», нададзенага маршалку гаспадарскаму пану Войтку.
Паводле інвентара 1557 года, калі Астрошыцкі маёнтак належаў пану Гарнастаю, у вёсцы «Гоголица» 10 двароў. Падзелу на «службы» не было, належалы кожнаму двару ўчастак вызначаўся ў інвертары як «земля зупольная», падданыя на грашовым чыншы, які зваўся «куніцай», памерам у 40 грошай серабром.
Ключнікі (Мінскі раён)
Клю́чнікі (, Ключники) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Астрашыцкагарадоцкага сельсавета.
Міхаіл Георгіевіч Хрыпуноў
Міхаі́л Гео́ргіевіч Хрыпуно́ў (Михаил Георгиевич Хрипунов; 4 лістапада 1889 года, станіца Усць-Мядзведзіцкая, Вобласць Войска Данскога, Расійская імперыя — 4 красавіка 1983 года, Іерусалім) — адзін з вядомых казачых афіцэраў Данской арміі, генерал-маёр.
Язэп Гаўрылік
Язэп Гаўрылік (Іосіф Емяльянавіч Гаўрылік) (, в. Калодчына, Вілейскі павет —, Ленінград) — дзеяч беларускага руху ў Заходняй Беларусі.
Біяграфія
Нарадзіўся 6 красавіка 1893 года ў в. Калодчына Вілейскага павета.
Скончыў Барунскую настаўніцкую семінарыю. У 1922 годзе — адзін з заснавальнікаў Радашковіцкай беларускай гімназіі імя Ф. Скарыны, актыўны дзеяч Таварыства беларускай школы.
З 1925 года — член БСРГ.
У 1928 годзе абраны паслом у сойм Другой Рэчы Паспалітай па спісе Рабоча-сялянскага адзінства.
Адзін са стварацеляў і старшыня рэвалюцыйна-дэмакратычнай і нацыянальна-вызваленчай арганізацыі «Змаганне». Удзельнічаў у арганізацыі выдання твораў класікаў марксізму-ленінізму на беларускай мове, якое ажыццяўляла «Змаганне».
У маі 1930 года без яго згоды залічаны ў КПЗБ. У 1931 годзе быў пазбаўлены пасольскага імунітэту і асуджаны на 9,5 года турмы. У 1932 годзе абменены на палітычных вязняў з СССР. Жыў у Мінску. Працаваў загадчыкам сектара (аддзела) выканання Народнага камісарыяту асветы БССР.
Арыштаваны ДПУ БССР 1 верасня 1933 года па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра». 9 студзеня 1934 года прыгавораны да расстрэлу, які замянілі на 10 гадоў высылкі. Вязень ГУЛАГу ў Салавецкім лагеры (СЛОН) і будаўнічых лагерах Беламорска-Балтыйскага каналу. 25 лістапада 1937 года «тройкаю» НКУС па Ленінградскай вобласці прыгавораны да расстрэлу. Паводле некаторых звестак прыняў смерць, як глыбока рэлігійны чалавек (бо яшчэ ў 1920-я перайшоў у баптызм ).
Круцікаўскі сельсавет
Кру́цікаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расонскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Галубова.
Язэп Гаўрылік
Біяграфія
Рэабілітаваны па абодвух прысудах 16 жніўня 1956 года.
Круцікаўскі сельсавет
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Дрэтунскага раёна Полацкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Лушкі. З 3 ліпеня 1925 года ў складзе Краснапольскага раёна Полацкай акругі. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ільіна. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Расонскага раёна Полацкай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Расонскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Галубова. З 20 верасня 1944 года ў складзе Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Дудчынскага сельсавета.
Леанід Рыгоравіч Гаўрылаў
Леанід Рыгоравіч Гаўрылаў (, в. Бердыж,  — ?) — беларускі.
Біяграфія
Вучыўся ў Мінскім беларускім педагагічным тэхнікуме. Паступіў у Інстытут народнай гаспадаркі, а ў 1936 г. перавёўся на літаратурны факультэт Гомельскага педагагічнага інстытута. Пасля заканчэння інстытута (1940) прызваны ў Чырвоную Армію. Служыў у танкавых войсках механікам-вадзіцелем. З першых дзён Вялікай Айчыннай вайны — на фронце. Прапаў без вестак.
Творчасць
Друкаваўся з 1935 года. Вершы адметныя героіка-рамантычным пафасам, лірычнай задушэўнасцю, меладычнасцю.
Друкаваўся ў альманаху «Аднагодкі», у газетах «Гомельская праўда», «Літаратура і мастацтва», у часопісе «Полымя рэвалюцыі». Нізкі вершаў змешчаны ў зборніках «Мы іх не забудзем» (1949), «Крывёю сэрца» (1967). У 1961 г. выйшла кніжка паэзіі «Вернасць».
Аляксандрэ Гаўрылавіч
Аляксандрэ Гаўрылавіч (нар., Страсбур, Францыя) — французскі баскетбаліст, цэнтравы.
Кар’ера
Прафесійную кар’еру гулец пачаў выступамі за баскетбольную каманду Страсбургу ў узросце да 21 года. Потым была «АйЭмДжы Акадэмія» і пераезд за акіян. У ЗША цэнтравы правёў 4 сезоны: 3 за каманду «Дэйтана» і 1 за «Таусан». У сезоне 2015/16 Аляксандрэ вярнуўся ў Францыю і на тры гады замацаваўся ў «Раанне». Сезон 2018 года пачаў у французскім «Анцібес Шаркс», але ўжо ў кастрычніку перайшоў у балгарскі «Балкан».
У ліпені 2019 года падпісаў кантракт з баскетбольным клубам «Цмокі-Мінск».
Двін
Двін, Вастан Двін (Դվին; دبيل (Дабіль), (Двін), Δούβιος або Τίβιον) — буйны рамесна-гандлёвы горад, сталіца старажытнай Арменіі і галоўны горад аднайменнай вобласці (Вастан Двно або Вастан Хаёц) у правінцыі Айрарат.
Гістарычны нарыс
Пабудаваны царом Вялікай Арменіі Хасровам II у 335 г. Назва паходзіць з сярэдне-персідскага і азначае «ўзгорак». З IV стагоддзя тут знаходзілася рэзідэнцыя армянскіх цароў дынастыі Аршакідаў. Пасля ліквідацыі Армянскага царства ў 428 годзе стаў рэзідэнцыяй персідскіх, а з 702 года — арабскіх кіраўнікоў вобласці Армінія (ارمينيّة), якая ўключала ў свой склад, апроч армянскіх земляў, таксама і Картлі, Аран і Баб аль-Абваб (Дэрбент). Зрабіўшыся сталіцай дзяржавы, Двін неўзабаве стаў адным з найбольшых гарадоў Азіі і па багацці свайму супернічаў са многімі гарадамі тагачаснага свету. Але дабрабыт яго працягваўся нядоўга. Першы ўдар нанеслі яму арабы. Па Себеосу і Яну Драсханакертцы, узяцце Двіна адбылося пры Канстанце II (641—668) і каталікосу Езрэ (628—640). Нягледзячы на тое, што Двін з тых часоў трохі раз пераходзіў з рук у рукі, ён у пачатку IX стагоддзя быў яшчэ ў квітнеючым стане. Да ўціскаў ад заваёўнікаў далучыліся частыя землятрусы, і горад з пачатку Х стагоддзі стаў хіліцца да заняпаду. Арабскія гісторыкі і географы таксама захавалі важныя дадзеныя пра гісторыю горада дадзенай эпохі.
Арабскі аўтар X стагоддзя ал-Істахры паведамляе, што ў «вобласці горада Дабіля: вакол яго гавораць па-армянску». Пра горад таксама даецца наступная звестка: "Дабіль сталіца Арменіі і ў ім Санбат, сын Ашута. Горад увесь час знаходзіўся ў руках шляхетных хрысціянаў, а хрысціяне складаюць вялікую частку насельнікаў Арменіі, яна ж «царства Арман»."
Пра насельніцтва Двіна піша таксама іншы знакаміты арабскі аўтар X стагоддзя — Ібн Хаўкаль:
"для многіх груп насельніцтва ва ўскраінах Арменіі і прылеглых краін існуюць іншыя мовы <чым персідская і арабская>, як армянская — для жыхароў Дабіля і вобласці яго, а жыхары Бёрда'а гавораць па-аранску"
Нароўні з армянамі тут жылі і персы і яўрэі. Дагавор, заключаны паміж арабскім палкаводцам Хабібам ібн Масламай і Двінам, абвяшчаў:
"У імя Алаха міласцівага і літасцівага! Дана гэта грамата Хабібам ібн Масламай хрысціянам горада Дабіла, яго чараўнікам і юдэям, якія як прысутнічаюць, так і адсутным, у тым, што я гарантую вам /недатыкальнасць/ вашых асоб і маёмасці, вашых цэркваў і храмаў і сцен вашага горада. Вы знаходзіцеся ў бяспецы, і мы абавязваемся прытрымлівацца дамове з вамі датуль, пакуль і вы самі яму вынікаеце і ўносіце харадж і джызью, у чым парукай Алах, найбольш надзейны даручальнік!"
Каля 951 года прадстаўнік курдскай дынастыі Шададзідаў, Мухамад ібн Шадад, зацвердзіўся ў Двіне, у старажытным армянскім горадзе. Але Мусафірыдам, якія валодалі горадам да гэтага, удалося адваяваць яго. Пазней Шададзіды зноў аднаўляюць сваё кіраванне ў Двіне.
У 992 годзе патрыяршы прастол Армянскай апостальскай царквы быў перанесены з Двіна ў Ані. Падчас другога землятрусу, у 893 годзе, у ім загінулі каля 70 тыс. жыхароў.
У 1064 Арменію заваявалі сельджукі. Грузінскі цар Георгій III у 1161—1162 гадах і, другасна, у 1173 годзе ненадоўга адваёўваў у іх горад. У 1201—1203 гадах, у часы кіравання грузінскай царыцы Тамары, Двін ізноў быў далучаны да Грузіі.
У 1236 годзе горад быў канчаткова разбураны манголамі.
Сістэматычныя раскопы Дзвіна вядуцца з 1937 і далі вялікі матэрыял, што характарызуе культуру Арменіі V—XIII стагоддзяў. У крэпасці адкрыты разваліны палацаў кіраўнікоў Арменіі, пабудаваных пасля землятрусу 893 года (пад імі разваліны палацавых збудаванняў IV—IX стагоддзяў), жылыя хаты службовых асоб і ганчарныя майстэрні X—XIII стагоддзяў. У цэнтры гарады — рэшткі сабора, перабудаванага ў VII стагоддзі з базылікальнага паганскага храма III стагоддзя, палац каталікоса (V стагоддзе), базылікальная царква (VI стагоддзе), будынак вялікай караван-адрыны (VI стагоддзе) і іншае.
Двін ляжаў на поўнач ад ранейшай сталіцы — Арташата, на берагах ракі Мецамор, у 35 км да поўдня ад сучаснага Ерэвана.
Аляксандр Пятровіч Тармасаў
Алякса́ндр Пятро́віч Тарма́саў ( — ) — расійскі граф, генерал ад кавалерыі. У французска-расійскую вайну 1812 года камандаваў 3-й заходняй арміяй на паўднёвых рубяжах Расійскай імперыі.
Раннія гады
З дваран. Бацька — лейтэнант флоту Пётр Іванавіч Тармасаў (памёр у 1789).
У 10 год быў накіраваны ў Найвышэйшы двор пажам, а ў 1772 паступіў на вайсковую службу паручыкам у Вяцкі пяхотны полк. У 1774 атрымаў званне маёра, у 1777 — падпалкоўніка, у 1784 у чыне палкоўніка стаў камандаваць Александрыйскім лёгкаконным палком.
Заўважаны Пацёмкіным, ён быў камандзіраваны ў 1782 у Крым для задушэння бунту татараў.
У пачатку 2-й турэцкай вайны (1787—1792) знаходзіўся ў кацярынаслаўскай арміі. У 1788 прымаў удзел у штурме Ачакава. У 1791, камандуючы коннай брыгадай, здзейсніў удалы паход за Дунай да Бабадага, а 28 чэрвеня прыняў удзел у Мачынскай бітве, кіруючы конніцай левага крыла. 21 сакавіка 1791 атрымаў чын генерал-маёра. Узнагароджаны 18 сакавіка 1792 ордэнам Св. Георгія 3-га класа № 95.
Удзел у задушэнні паўстання Касцюшкі
Падчас Паўстання Касцюшкі атрымаў паражэнне ад паўстанцаў пад Рацлавіцамі, 28 верасня 1794 у бітве ад Мацяёвіцамі кіраваў левым флангам галоўных сіл. Падчас штурму Прагі (прадмесця Варшавы) узначальваў адну з калон.
Перыяд канфліктаў з Турцыяй і Персіяй
Пры Паўле I у 1799 годзе звольнены са службы і кінуты ў турму, як і многія іншыя генералы. Але 16 лістапада 1800 ізноў прызначаны камандзірам палка кірасіраў лейб-гвардыі Яго Высокасці. 15 верасня 1801 з прычыны ўзыходжання на прастол Аляксандра I атрымаў чын генерала ад кавалерыі. У 1803 прызначаны кіеўскім генералам-губернатарам, у 1807 — рыжскім. Пасля заключэння Тыльзіцкага міру папрасіўся ў адстаўку, аргументаваўшы гэта пагаршэннем стану здароўя і 35-гадовай службай. 11 снежня 1807 Аляксандр I задаволіў яго просьбу, пакінуўшы яму, аднак, поўную пенсію і права нашэння мундзіра. Пасля смерці жонкі (інфлянцкай шляхцянкі з дому фон Гайкінгаў (von Geicking)) вярнуўся на службу і 8 чэрвеня 1808 быў прызначаны галоўнокамандуючым у Грузіі і на Каўказскай лініі.
Прыбыўшы да свайго месца службы ў лютым 1809, Тармасаў пераняў справы ў цяжкім становішчы: Турцыя і Персія рыхтаваліся да вайны з Расіяй, у Імерэціі і Абхазіі выбухнулі паўстанні, Дагестан пагражаў тым самым, а пад кіраўніцтвам галоўнакамандуючага знаходзілася не больш за 42 тысячы войскаў. Праявіўшы дыпламатычны талент, уменне абіраць выканаўцаў і падаграваць варагаванне між народамі і плямёнамі Каўказа і інтарэсамі Турцыі і Персіі, змог унікнуць вялікіх канфліктаў. Заваяваўшы крэпасць Поці і такім чынам скасаваўшы ўплыў турак на Абхазію і Імерэцію, Тармасаў уціхамірыў і паўстанні ў іх; у Дагестане ўсе спробы паўстання былі задушаны.
Бліжэйшыя паплечнікі Тармасава — П. С. Катлярэўскі, Р. І. Лісаневіч і Сімановіч — нанеслі туркам і персам некалькі рашучых паражэнняў і тым самым забяспечылі спакой на паўднёвых межах Расіі.
Расійска-французская вайна 1812 года
Перад пачаткам французска-расійскай вайны 1812 года Тармасаў атрымаў камандаванне 3-й Заходняй арміяй (54 батальёны, 76 эскадронаў, 9 казачых палкоў, усяго 43 тысячы), якая ў час вайны ахоўвала паўднёвую мяжу. Адначасова ён быў узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра I-га класа.
Супраць войскаў Тармасава быў накіраваны спярша Шварцэнберг, потым Рэнье з саксонскім корпусам. 1 ліпеня Тармасаў, пакінуўшы для аховы Валыні і для сувязі з Дунайскай арміяй корпус Ф. В. Сакена, а генерал-маёра І. А. Хрушчова (драгунская брыгада і 2 казачыя палкі) ва Уладзіміры-Валынскім (для забеспячэння меж з боку Галіцыі і Варшаўскага герцагства), сам, з галоўнымі сіламі, рушыў супраць фланга і тылу французскіх войскаў, што наступалі ад Брэста да Пінска супраць Баграціёна. Корпус Рэнье быў раскіданы на вялікай прасторы (Слонім — Пружаны — Брэст — Кобрын — Іванава — Пінск). 24 ліпеня частка арміі Тармасава захапіла Брэст; 27-га быў разбіты і склаў зброю саксонскі атрад (генерал Кленгель, 66 афіцэраў, 2200 ніжэйшых чыноў, 8 гармат); пасля таго Тармасаў заняў Пружаны. Гэтая перамога мела важкае значэнне як першы поспех у перыяд адступлення расійскіх войскаў. За яе Тармасаў 28 ліпеня 1812 быў узнагароджаны ордэнам Св. Георгія 2-га класа № 43 і 50 тысяч рублёў. Рэнье, сабраўшы свае войскі і злучыўшыся са Шварцэнбергам, атакаваў Тармасава ля Гарадзечна. 1 жніўня расійскія войскі адышлі спярша да Кобрына, а пасля да Луцка для злучэння з Дунайскай арміяй П. В. Чычагава, што ішла ў Расію пасля заключэння Бухарэсцкага міру.
У верасні арміі злучыліся і вымусілі Шварцэнберга паспешна адступіць да Брэста. Неўзабаве кіраванне над аб'яднанымі войскамі перайшло да адмірала П. В. Чычагава, а Тармасаў быў адкліканы ў галоўны штаб, дзе яму было даручана ўнутранае кіраванне войскамі і іх арганізацыя. Тармасаў удзельнічаў у бітвах пад Таруцінам, Малаяраслаўцам, Чырвоным і з галоўнай арміяй перайшоў мяжу імперыі ў снежні 1812 года. У канцы года атрымаў ордэн Св. Андрэя. Калі М. І. Кутузаў, захварэўшы, застаўся ў Бунцлаве, Тармасаў часова прыняў камандаванне арміяй.