cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венгерскае паўстанне (1956)
27 кастрычніка, субота
27 кастрычніка Надзь сфарміраваў новы склад ураду, у які — на асабістай, а не партыйнай, падставе — ўвайшлі прадстаўнікі некамуністычных партый (Цільдзі, Ковач, Эрдэі), і з якога былі выведзены некаторыя прадстаўнікі камуністычнай «жорсткай лініі». Але на той час Надзь і сам пачаў траціць аўтарытэт у народзе, а сярод апазіцыйных сіл пашыраліся больш радыкальныя патрабаванні. У Будапешце баі невялікай інтэнсіўнасці вяліся паасобнымі паўстанскімі групамі, але ў правінцыі на працягу 27 – 28 кастрычніка была амаль цалкам знішчаная ранейшая сістэма ўлады; у некалькіх гарадах з турмаў былі выпушчаныя некалькі тысяч зняволеных, як палітычных, так і крымінальных.
28 кастрычніка, нядзеля
Раніцай 28 кастрычніка Надзь дамогся адступлення венгерскіх і савецкіх войскаў, якія рыхтавалі аперацыю па канчатковым падаўленні паўстання ў Будапешце, пазней атрымаў згоду венг. кам. партыі на змяненне афіцыйнай ацэнкі паўстання, а ўвечары абвясціў «перамогу рэвалюцыі» і абвясціў праграму «вялікага дэмакратычнага, нацыянальнага, народнага руху, мэта якога — забяспечыць нацыянальную незалежнасць і суверэнітэт краіны, развіццё дэмакратыі ва ўсіх сферах жыцця». Было абвешчана аб амністыі і пачатку перагавораў з паўстанцамі, аб будучым роспуску АВХ «пасля аднаўлення парадку» і аб стварэнні Рэвалюцыйнага савета абароны, а таксама аб тым, што ўрад дамовіўся з урадам СССР аб неадкладным вывадзе савецкіх свойскаў з Будапешта. Працоўных заклікалі спыніць забастоўку. На 28-е старыя органы ўлады ў краіне амаль цалкам распаліся, і амаль па ўсёй краіне пачалі дзейнічаць новыя органы ўлады. Мяжа з Аўстрыяй была адкрытая ў абодва бакі, а заходняя Венгрыя была фактычна ў руках паўстанцаў. Дзейнасць камуністычнай партыі фактычна абмяжоўвалася функцыянаваннем яе Цэнтральнага камітэта. Савецкія войскі пачалі выходзіць з баявога сутыкнення ў чаканні загадаў.
29 кастрычніка, панядзелак
29 кастрычніка была абвешчана (17:00) ліквідацыя АВХ, у сувязі з тым, што міністр унутраных спраў пачаў 28-га арганізацыю «новай, дэмакратычнай» паліцыі. У адпаведнасці з умовамі амністыі, паўстанцы пачалі складваць зброю. Армія і паліцыя былі распушчаныя, і Бела Кірай, былы генерал войска Хорці, стаў начальнікам Рэвалюцыйнага камітэта падтрымання парадку і заняўся арганізацыяй Нацыянальнай гвардыі. Міністрам абароны з наданнем чыну генерал-лейтэнанта яшчэ раней стаў палкоўнік Пал Малетэр, які 25 кастрычніка перайшоў на бак паўстанцаў. Вечарам 29-га, як паведамлялі савецкія прадстаўнікі, паўстанцы пачалі падрыхтоўку да масавых распраў над супрацоўнікамі АВХ і іх сем'ямі. На працягу 29 — 30 кастрычніка савецкія войскі выходзілі з Будапешта, але па выйсці яны займалі або бралі пад кантроль асноўныя грамадзянскія аэрапорты Венгрыі; вывад савецкіх войскаў з Венгрыі быў нязначным.
30 кастрычніка, аўторак
Савецкія прадстаўнікі ў Будапешце паведамлялі раніцай 30-га, што ліквідацыя паўстання толькі венгерскімі сіламі амаль выключана, бо венгерская армія заняла чакальную пазіцыю, а адносіны венгерскіх ваенных з савецкімі «далей пагоршыліся», і ранейшага даверу з боку венграў няма. Прадстаўнікі прапаноўвалі тымчасова спыніць увод новых савецкіх войскаў у Венгрыю, але нарошчваць іх групіроўку на венгерскай мяжы з тым, каб мець магчымасць аператыўна ўмяшацца ў падзеі. Савецкае кіраўніцтва, зважаючы на непаспяховасць узброенага развязання крызісу і на падзеі ў іншых краінах сацыялістычнага блоку і крытыку сусветнай супольнасці, прыняло пастанову аб вывадзе войскаў з Будапешта і новых прынцыпах узаемаадносін з краінамі сацыялістычнага блоку (гл. савецкая пазіцыя 30 кастрычніка) «толькі на прынцыпах поўнага раўнапраўя, павагі да тэрытарыяльнай цэльнасці, дзяржаўнай незалежнасці і суверэнітэту, неўмяшання ва ўнутраныя справы адзін аднаго». Гэтая дэкларацыя магла радыкальна змяніць сітуацыю ў свеце, што было адразу зразумета амерыканскім кіраўніцтвам — як адзін з магчымых крокаў у адказ там разглядаўся вывад амерыканскіх войскаў з Заходняй Германіі.
30 кастрычніка каля 14:00 пачаўся выхад асноўных сіл савецкіх войскаў з Будапешта. У гэты самы дзень быў пачаты вываз паветрам сем'яў савецкіх ваенных і цывільных асоб у Венгрыі.
У Венгрыі яшчэ раніцай 30-га набылі масавы характар расправы з камуністамі, супрацоўнікамі АВХ, прадстаўнікамі органаў улады і інш. Палітычна ненадзейныя работнікі звальняліся з прадпрыемстваў і ўстаноў. Многія кіраўнікі мясцовых органаў улады, афіцэры, камуністы былі арыштаваныя (каля 3 тыс. чал.). Паведамляецца, што былі складзеныя і расстрэльныя спісы на каля 10 тыс. чал. Быў узяты штурмам будынак Будапешцкага гарадскога камітэта кам. партыі, ахоўнікі са складу войскаў АВХ здаліся і былі забіты.
Удзень (14:28) Надзь абвясціў аб скасаванні ўрадам, у згодзе з кіраўніцтвам кампартыі, аднапартыйнай сістэмы, і аб стварэнні, у адпаведнасці з гэтым, вузкага кабінету ў складзе ўраду, куды павінны былі ўвайсці прадстаўнікі адноўленых партый з часоў кааліцыйнага ўрада 1945 – 1948. У сваёй прамове Надзь ані разу не ўжыў словаў «камуністычны» ці «сацыялістычны», а будучую Венгрыю называў «свабоднай, дэмакратычнай і незалежнай»; абвясціў, што новыя мясцовыя саветы і камітэты адэкватна забяспечваюць грамадскі парадак, прызнаў іх існаванне і ўхваліў іх уключэнне ў сістэму ўлады; Кадар паведаміў аб поўнай згодзе кіраўніцтва кампартыі на гэтыя змяненні, «каб пазбегнуць далейшага праліцця крыві».
Нанова арганізоўваліся традыцыйныя палітычныя партыі (такія як Партыя дробных гаспадароў, Сацыял-дэмакратычная партыя і Партыя Пецёфі, колішняя Сялянская), і ствараліся новыя. 30 кастрычніка быў арганізаваны Задунайскі нацыянальны савет у Д'ёры, з яўна выражанай мэтай націску на ўрад дзеля задавальнення больш радыкальных патрабаванняў. Пачаткова гэты ўрад абвясціў, што не прызнае цэнтральнага ўрада Надзя і павёў курс на аддзяленне Заходняй Венгрыі (гл. Дунантул).
31 кастрычніка, серада
Было абвешчанае аднаўленне забароненых палітычных партый і зацверджаны новы склад ураду Надзя (абвешчаны 30-га). У яго ўвайшлі, апроч камуністаў, прадстаўнікі легалізаваных і адноўленых партый з часоў кааліцыі 1945 – 1948 — сацыял-дэмакратычнай, дробных сельскіх гаспадароў, нацыянал-сялянскай. У складзе ўраду быў выдзелены кааліцыйны «малы кабінет» з прадстаўнікоў 5 партый, на падабенства кааліцыйнага ўрада, створанага ў 1945. Гэты кабінет павінен быў кіраваць краінай да часу новых выбараў. Венгерская партыя працы (камуністычная), якая на той час фактычна распалася, была распушчаная, а замест яе была створаная Венгерская сацыялістычная рабочая партыя на чале з Кадарам, які ў праграмнай прамове (1.11.1956) абвясціў, што новая партыя будзе бараніць справу дэмакратыі і сацыялізму з улікам асаблівасцей краіны, і заклікаў венгерскі народ падтрымаць намаганні ўраду па кансалідацыі грамадства. Удзень Надзь абвясціў сабраным перад Парламентам людзям, што «Венгрыя здымае з сябе абавязкі па Варшаўскім дагаворы»; газета «Мад'яр сабадшаг» паведаміла пра гэта 1 лістапада.
У той самы дзень пад уплывам падзей у Венгрыі і свеце 30 — пач. 31 кастрычніка цалкам змянілася савецкая пазіцыя адносна венгерскіх падзей (гл. савецкая пазіцыя 31 кастрычніка), хаця савецкая прэса 31 кастрычніка і выйшла з тэкстамі пастановы 30 кастрычніка і «Дэкларацыі ўзаемаадносін»; было пастаноўлена аб маштабным выкарыстанні ваеннай сілы супраць «контр-рэвалюцыйных сіл у Венгрыі» і аб правядзенні кансультацый з кіраўніцтвам краін сацыялістычнага блоку, а Міністр абароны СССР Жукаў атрымаў указанне аб распрацоўцы адпаведнага плану мерапрыемстваў пад кодавай назвай «Віхар»; са свайго боку, эскалацыя канфлікту на Блізкім Усходзе (гл. аперацыя «Маскацір») панізіла сусветную ўвагу да падзей у Венгрыі.
Пасля пастановы аб другім умяшанні новыя савецкія войскі ізноў пачалі ўваходзіць на тэрыторыю Венгрыі, а раней размешчаныя — манеўравалі па краіне, займаючы стратэгічныя пункты, адсякаючы мяжу з Аўстрыяй і абкружаючы Будапешт. Ані венгерская армія, ані паўстанскія сілы не перашкаджалі ім у гэтым; былі асобныя і малаэфектыўныя спробы з боку паўстанцаў стварыць замінкі руху савецкіх сіл у большых населеных пунктах.
1 лістапада, чацвер
Раніцай 1-га Надзь пераняў кіраванне замежнымі справамі і паведаміў савецкаму паслу, што новыя савецкія войскі ўвайшлі ў Венгрыю, і што гэта парушае Варшаўскі дагавор, і што венгерскі ўрад скасуе гэты дагавор, калі падмацаванні не будуць адкліканыя. Савецкі пасол патлумачыў увод войскаў заменай частак, што былі ў баях, а таксама абаронай савецкіх грамадзян у Венгрыі, і прапанаваў венгерскаму боку стварыць дзве дэлегацыі (палітычную і тэхнічную) для абмеркавання частковага вываду савецкіх войскаў.
Каля 14 гадз. Надзь паведаміў савецкаму паслу, што на працягу апошніх трох гадзін мяжу перайшлі новыя савецкія часткі, і што Венгрыя выходзіць з Варшаўскага дагавору адразу ж. Каля 16 гадз. Савет міністраў ухваліў гэты крок Надзя і прыняў Дэкларацыю нейтральнасці Венгрыі, і праінфармаваў савецкага пасла аб гэтым каля 17 гадз. Пасля гэтага ўрад распаўсюдзіў гэту інфармацыю ў дыпламатычныя прадстаўніцтвы і звярнуўся да Генеральнага сакратара ААН Д. Хамаршылда (у 12:27 вашынгт. часу/17:27 венгерскага) з просьбай разгледзець на будучай Генеральнай асамблеі ААН пытанне нейтральнасці Венгрыі і гарантый яе бяспекі з боку чатырох вялікіх дзяржаў. Дэкларацыя нейтральнасці была абвешчаная па радыё ў 19:45.
На думку некаторых аўтараў, такія крокі Надзя былі апошняй спробай адхіліць наспявалае савецкае ваеннае ўмяшанне. З іншага боку, паводзіны Надзя ў дачыненні да савецкага боку апісваюцца як нерашучыя. Ранейшая думка гісторыкаў, што менавіта абвяшчэнне Надзем 1 лістапада выхаду Венгрыі з Варшаўскага дагавору справакавала другое савецкае ўмяшанне, не пацверджваецца адкрытымі пазней дакументамі; наадварот, менавіта рух савецкіх войскаў перад другім умяшаннем стаў прычынай гэтага абвяшчэння. На думку тагачаснага амерыканскага кіраўніцтва, Надзь на той час «пацярпеў крах» і паўстанцы патрабавалі яго сыходу; пажаданую замену Надзю ў якасці «лідара нацыі» ЗША бачылі ў асобе кардынала Міндсенці, які быў у тыя дні вызвалены з хатняга арышту. Фактычна, дзеянні ўраду Надзя на працягу 29.10—1.11.1956 азначалі поўную перамогу рэвалюцыі; адзіным невыкананым радыкальным патрабаваннем заставаўся вывад савецкіх войскаў з Венгрыі.
2 лістапада, пятніца
У 16:05 радыё абвясціла пра змяненні ва ўрадзе, з якога будуць выдаленыя «здраднікі народа». Пазней было абвечшана, што з школаў адклікаюцца ўсе падручнікі гісторыі, спыняецца абавязковае навучанне рускай мовы і навучанне савецкай літаратуры, школа Максіма Горкага закрываецца<. Урад заклікаў супрацоўнікаў былой службы АВХ звяртацца да ўладаў дзеля правядзення чысткі. 2 лістапада Задунайскі нацыянальны савет запэўніў урад Надзя аб сваёй падтрымцы, а цалкам падобны Нацыянальны савет Паўночнай і Усходняй Венгрыі быў створаны. Рабіліся намаганні стварыць агульнавенгерскі Нацыянальны савет, які б выконваў ролю Парламента да свабодных выбараў. Кіраўніцтва радыёстанцыі «Свабодная Еўропа» атрымала загад аказваць новаму ўраду Надзя дапамогу і спыніць асабістыя нападкі на Надзя.
Савецкае кіраўніцтва ў першыя дні лістапада правяло перагаворы з кіраўніцтвамі краін Усходняга блоку — Польшчы (1-га ў Брэсце), Балгарыі, Румыніі і Чэхаславакіі (2-га ў Бухарэсце). На гэты час развіццё падзей у Венгрыі пачало выклікаць неспакой у камуністычных кіраўніцтвах гэтых краін, і таму яны не толькі падтрымалі савецкі намер ваеннага ўмяшання, але і прапанавалі ваенную падтрымку — Чэхаславакія «ў выпадку патрэбы», Румынія — «ахвотна». Падтрымалі гэты намер і Югаславія (2–3-га) і Кітай. На працягу 2 – 3 лістапада ў Маскве пад кіраўніцтвам беглых членаў ураду Надзя фарміраваўся новы ўрад для Венгрыі.
3 лістапада, субота
У Венгрыі працягвалася ажыццяўленне новага палітычнага курсу. Быў арыштаваны Д'юла Алапі, дзяржаўны пракурор на працэсе кардынала Міндсенці (1948) ; супрацоўнікі АВХ пачалі з'яўляцца ў камісіях улады дзеля правядзення над імі чысткі. К. Бела ачоліў «васьмёрку» падпалкоўнікаў і палкоўнікаў паліцыі і арміі, якія перайшлі на бок паўстанцаў.
У Маскве 3 лістапада праходзіла паседжанне, на якім савецкія кіраўнікі разам з Кадарам планавалі дзеянні па ліквідацыі венгерскага паўстання (таксама: пазіцыя СССР 31-га). Быў сфарміраваны альтэрнатыўны Венгерскі рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад на чале з Кадарам (гл. фарміраванне ўраду Кадара), які ў гэты самы дзень прыбыў у савецкую стаўку ў г. Солнак.
У 13:30 праз радыё было абвешчана аб стварэнні новага складу ўраду на чале з Надзем. У складзе ўраду былі прадстаўнікі 4 галоўных партый, але міністэрскія партфелі атрымалі толькі Надзь, які сумяшчаў старшынёўства з пасадай Міністра замежных спраў, і Малетэр — Міністр абароны (: урад 3 лістапада).
Удзень перагаворы аб частковым вывадзе савецкіх войскаў з Венгрыі пачалі набліжацца, як тады здавалася, да паспяховага заканчэння. Але ўвечары, каля 22 гадз., венгерская дэлегацыя на чале з Малетэрам, Міністрам абароны, і Ковачам, начальнікам генштаба, была захопленая савецкімі спецслужбамі. Урад Надзя не загадваў адкрываць агонь супраць савецкіх войскаў ані пасля разрыву сувязі са сваёй дэлегацыяй, ані пасля атрымання вестак пра стварэнне ўраду Кадара, ані пасля паведамленняў у ноч на 4-е пра паступовае прасоўванне савецкіх войскаў і заняцце імі стратэгічных аб'ектаў.
4 лістапада, нядзеля
У 4:15 венг. часу савецкія войскі пачалі аперацыю «Віхар» па падаўленні венгерскай рэвалюцыі. Фармальным повадам для савецкага ўмяшання стаў зварот Рабоча-сялянскага ўрада Венгрыі пад кіраўніцтвам Кадара (гл. фарміраванне ўраду Кадара), які знаходзіўся з 4 лістапада ў савецкай стаўцы ў г.Сольнак і аб стварэнні якога было абвешчана праз сольнакскае радыё ў 5:05 4 лістапада. Урад Надзя быў абвешчаны скінутым.
Урад Надзя ў 5:20 заклікаў прад радыё народ змагацца «з акупацыйнымі войскамі і марыянетачным урадам», а ў 6 гадз. Надзь разам з некаторымі паплечнікамі скарыстаўся палітычным прытулкам у югаслаўскім пасольстве, што было яму прапанавана югаслаўскім бокам (паводле ранейшай патаемнай савецка-югаслаўскай дамоўленасці — гл. пазіцыя Югаславіі 2-га, захоп ураду Надзя). Апошні радыёзварот ураду Надзя, неўзабаве пасля 8 гадз., заклікаў «пісьменнікаў і вучоных свету дапамагчы народу Венгрыі».
Знаходзячыся ў югаслаўскім пасольстве, урад Надзя катэгарычна адмовіўся складваць свае паўнамоцтвы, і ўрад Кадара, такім чынам, не толькі апынуўся ў палітычнай ізаляцыі, але і трапіў у сітуацыю дзвюхуладдзя. У Будапешт урад Кадара прыбыў 7 лістапада і быў прыведзены да прысягі ў той самы дзень ( пазіцыя Надзя пасля 4-га). ААН на надзвычайным паседжанні Генеральнай асамблеі 4 лістапада прыняў рэзалюцыю, якая асуджала «неразборлівую жорсткасць» войскаў СССР у Венгрыі і патрабавала іх вываду з краіны (гл. пазіцыя ААН 4-га).
Адразу пасля сканчэння актыўных баявых дзеянняў савецкія спецслужбы і венгерскія, нанова арганізаваныя, спецслужбы пачалі пошукі і карныя дзеянні супраць актыўных удзельнікаў паўстання, пасіўных праціўленцаў і інш. (гл. рэпрэсіі ў Венгрыі, 1956-1958) З Венгрыі праз адкрытую мяжу з Аўстрыяй уцякло больш з 190 тысяч людзей (малая іх частка вярнулася назад).
<!--== Перад падзеямі == Увосень 1956 у народных масах Венгрыі асабліва абвострылася незадаволенасць цяжкім эканамічным становішчам, савецкай культурнай і ваеннай прысутнасцю, і, асабліва, па-ранейшаму жорсткім палітычным рэжымам, які выглядаў яшчэ больш непрывабна на фоне пэўнай лібералізацыі ў Сацыялістычным блоку, ініцыяванай на XX з'ездзе КПСС.
Венгрыя, як і іншыя сацыялістычныя краіны Усходняй (сучаснай Цэнтральнай) Еўропы, з пачатку 1950-х была аб'ектам актыўнай антыкамуністычнай прапагандысцкай і падпольнай дзейнасці, якая актывізавалася пасля вываду акупацыйных войскаў з Аўстрыі і адкрыцця аўстрыйскай мяжы ў 1955 (: дактрына вызвалення нацый, радыё «Свабодная Еўропа», аперацыя «Ролбек», аперацыя «Фокус», закон Лоджа, легіён Лоджа).
Новым фактарам у сітуацыі сталі накінутая з Масквы адстаўка «сталініста» Маціяса Ракашы ў ліпені і падзеі ў Польшчы лета—восені, завершаныя рэальнай перамогай польскіх рэфарматарскіх сіл. Гэта паслужыла прыкладам і заахвотай для рэфарматарскіх сіл унутры ВПП (Венгерскай партыі працоўных — венгерскай камуністычнай партыі), якія гуртаваліся вакол Венгерскага саюза пісьменнікаў і дыскусійнага Клуба Пецёфі, створанага пад эгідай ДІСЗ (Дэмакратычнага саюза моладзі — камуністычнай маладзёвай арганізацыі).
Вялікую папулярнасць у венграў меў тады Імрэ Надзь, лідар партыйнай апазіцыі і колішні прэм'ер-міністр (1953—1955)., а таксама, яго праграма ліберальных рэформ, дачасна згорнутая кансерватыўным венгерскім партыйным кіраўніцтвам. Лозунг вяртання Надзя на пасаду кіраўніка ўраду быў адным з найгалоўнейшых у венгерскай апазіцыі.
Развіццё ўнутрыпартыйнага канфлікту ў ВПП прывяло ў пачатку кастрычніка да пастановы ўрачыста перазахаваць астанкі чатырох галоўных ахвяр партыйнай «чысткі» 1949 года — Ласла Райка, Дзёрдзя Палфі, Цібара Сені, Андраша Салаі (: чысткі ў Чэхаславакіі, чысткі ў Польшчы). Урачыстае шэсце 6 кастрычніка вылілася ў масавую маніфестацыю, у якой удзельнічалі да 200 тыс.ч. Паводле думкі савецкіх гісторыкаў, радыкальная апазіцыя выкарыстала гэтае шэсце для спробы сваіх сіл і праверкі рэакцыі ўладаў.
У наступныя дні незадаволенасць і напружанасць у грамадстве нарастала далей. 16 кастрычніка 1956 студэнты Сегедскага ўніверсітэта масава выйшлі з Дэмакратычнага саюза моладзі, і адрадзілі забаронены камуністычнай уладай Саюз студэнтаў венгерскіх універсітэтаў і акадэмій. Наступнымі днямі аддзяленні ССВУА ўзніклі ў Печы, Мішкальцы, іншых гарадах.
Венгерскае Міністэрства абароны паставіла армію ў стан павышанай баявой гатоўнасці (19 кастрычніка), але назаўтра скасавала гэтае распараджэнне. Савецкі Асобы корпус яшчэ з ліпеня 1956 меў распрацаваны план ваеннага ўмяшання ў венгерскія падзеі (план «Хваля»), і камандуючы корпусу ў 20-х днях кастрычніка скіраваў Міністру абароны СССР шыфроўку аб магчымасці ўзброеных выступленняў у Венгрыі, хоць рэакцыі на яе не было да самага выбуху паўстання. Аднак, яшчэ 20—21 кастрычніка каля г.Захані на савецкай мяжы наводзіліся пантонныя масты, а 21—22 кастрычніка ў прылеглых раёнах Румыніі афіцэры адклікаліся з адпачынку, а з савецкага рэзерву выклікаліся афіцэры, якія ведалі венгерскую мову.
Кіраўніцтва кампартыі (Эрнё Герэ) зрабіла пэўныя спробы разрадкі напружанасці. Быў арыштаваны шэф АВХ Міхалі Фаркаш. Імрэ Надзь быў рэабілітаваны і адноўлены ў кампартыі (14.10.1956), а Янаш Кадар быў прызначаны намеснікам прэм'ер-міністра Андраша Хегедзюша.
Венгерскае кіраўніцтва рабіла спробы палітычнай разрадкі сітуацыі, пагаджаючыся на некаторыя менш радыкальныя патрабаванні апазіцыі, напрыклад, на рэабілітацыю і аднаўленне ў кампартыі Імрэ Надзя (14 кастрычніка), або на разгляд магчымасці скасавання абавязковага навучання рускай мовы ў школах (19 кастрычніка). Быў арыштаваны шэф АВХ (палітычнай паліцыі) Міхалі Фаркаш, а рэпрэсаваны раней Янаш Кадар быў прызначаны намеснікам прэм'ер-міністра Андраша Хегедзюша. У сярэдзіне кастрычніка член ЦК кампартыі Ваш Золтан наведаў савецкага пасла Ю. Андропава, і паспрабаваў падштурхнуць Маскву да мацнейшага ціску на кіраўніцтва венгерскай кампартыі, каб вымусіць далейшыя крокі да разрадкі, а найперш, адстаўку ўсіх паплечнікаў Ракашы — Ковача, Салаі, Вега, Мекіша, Батаі. Гэтыя крокі меліся «прадухіліць прыход да ўлады Надзя».
Тымчасам, у 10-х днях кастрычніка польскае партыйнае кіраўніцтва без кансультацыі з кіраўніцтвам КПСС зрабіла рад кадравых перастановак. Быў зняты з пасады міністр абароны Ракасоўскі, а першым сакратаром 22 кастрычніка быў прызначаны «цітаіст» Гамулка. Рэфармісты ў Венгрыі ўспрынялі гэта як рэальны поспех супраціўлення ўсеабдымнаму савецкаму кантролю над палітычным жыццём у краінах Сацыялістычнага блоку. Венгерскія радыё і прэса перадавалі віншаванні ад венгерскага народа да польскага. : польскія падзеі.
На працягу 22 кастрычніка ў ВНУ Будапешта прайшоў рад студэнцкіх сходаў, дзе прыймаліся праграмы эканамічных і палітычных патрабаванняў. Самым значным з іх выявіўся сход у Тэхналагічным універсітэце будаўнічай прамысловасці (ТУБП), дзе познім вечарам была прынятая праграма г.зв. «16 пунктаў», у якой спалучаліся як рэалістычныя, так і цалкам невыканальныя ў тагачаснай сітуацыі патрабаванні.
23 кастрычніка
На 23 кастрычніка было прызначана шэсце прадстаўнікоў Саюзу пісьменнікаў да помніку генералу Бему, паляку і венгерскаму нацыянальнаму герою, у знак салідарнасці з польскім народам. Зварот студэнтаў па дазвол на масавую маніфестацыю пад эгідай Клубу Пецёфі, якая б далучылася да акцыі пісьменнікаў, быў спачатку ўхвалены, але з раніцы 23-га ўсе дэманстрацыі былі забаронены Міністэрствам унутраных спраў дзеля «захавання грамадскага парадку», і, не зважаючы на абурэнне людзей і настойлівыя просьбы, не дазваляліся да 14 гадзін, калі дэманстрацыя была дазволена пастановай Палітбюро ВПП. Тады ж было паведамлена, што сябрам ВПП належыць удзельнічаць у дэманстрацыі, і што ў 20 гадз. па радыё будзе выступаць першы сакратар ВПП Э. Герэ.
Дэманстрацыя пачалася каля 15 гадз. ад помніку Пецёфі (у Пешце), дзе сабраліся некалькі тысяч людзей, пераважна студэнтаў і інтэлігенцыі. Шэсце да помніку Бему (у зарэчнай Будзе) убірала ў сябе людзей з вуліц, у тым ліку, рабочых, салдатаў, школьнікаў. Натоўп, які хутка вырас да дзесяткаў тысяч, спачатку быў настроены мірна, і шэсце адбывалася пад камуністычнымі, умеркавана рэфармісцкімі лозунгамі. Каля помніку Бему сабралася да 50 тыс. людзей. Тут была агалошаная рэзалюцыя Саюзу пісьменнікаў з патрабаваннем палітычных і эканамічных рэформ («7 пунктаў»). Паступова настрой мітынгу мяняўся з наогул камуністычнага на венгерскі нацыянальны, і нават на антысавецкі. Прамоўцы дэкламавалі творы венгерскай патрыятычнай паэзіі, сабранымі выконваўся забаронены нацыянальны гімн. Некаторыя гісторыкі адносяць пачатак звычаю вырывання ці выразання камуністычнага герба з тагачасных венгерскіх дзяржаўных сцягоў менавіта да мітынгу каля помніку Бему.
...
Падзеі ў Дэбрэцэне
У Дэбрэцэне каля 18 гадз. 23 кастрычніка студэнцкая дэманстрацыя паспрабавала захапіць будынак абласнога Упраўлення ўнутраных спраў. Сілы дзяржбяспекі адкрылі агонь, забіўшы 3 і параніўшы 6 чалавек — забітыя сталі першымі ахвярамі ў час паўстання. Будынкі абласнога камітэта кампартыі і УУС не былі захоплены, а ў горадзе быў уведзены каменданцкі час.
Распаўсюджанне маніфестацый
Яшчэ перад 18 гадз. сабраныя каля помніку Бема пачалі пакідаць плошчу. З іх адныя накіраваліся ў Пешт праз мост Эрзебет, каб далучыцца да тых, хто сабраўся каля помніку Пецёфі. Іншыя прайшлі мостам Маргіт і сабраліся каля будынку Парламента, на плошчы Кошута.
Знішчэнне помніку Сталіна
Няўдалыя спробы расчаравалі сабраных і, пакуль сюды не данеслася страляніна ад Дому Радыё (з адлегласці каля 2 км), натоўп зменшыўся да каля 1 тыс.ч. Са стралянінай з'явіліся і пустыя грузавікі, якія бралі ўсіх ахвотных да Дому Радыё.
Каля будынку Парламенту
Колькасць сабраных каля будынку Парламенту дасягнула ад 200 да 300 тыс.ч. каля 18 гадз.
Пасля неаднаразовых просьбаў, да людзей выйшаў Імрэ Надзь, і выступіў з балкону Парламенту з кароткай прамовай.
Тымчасам, людзі чакалі і прамовы першага сакратара венгерскай кампартыі Э. Герэ, які менавіта ў гэты дзень вяртаўся з Югаславіі. Прамова была перададзена праз гучнавяшчальнікі каля 20 гадз., але была вытрымана ў жорсткім, бескампрамісным тоне, не ўтрымлівала ніякіх абяцанняў кампрамісу, і толькі моцна раздражніла людзей.
Маніфестацыя перад будынкам Радыё
Яшчэ раней, і ў іншым месцы Будапешту, студэнцкае шэсце прайшло ад помніка Бему да будынку Будапешцкага радыё, спрабуючы, у каторы раз, дамагчыся агучвання студэнцкіх палітычных патрабаванняў. Студэнты выслалі дэлегацыю ў будынак, які быў пад аховай палітычнай паліцыі АВХ. Аднак, дэлегацыя была затрыманая.
Выбух паўстання
Каля 21 гадз. у натоўп былі кінуты гранаты са слёзацечным газам, а потым супрацоўнікі АВХ адкрылі агонь па натоўпе.
Пасля гэтага мірны характар дэманстрацыі знік, натоўп раз'ятрыўся, накінуўся на супрацоўнікаў АВХ і здабыў іх зброю. Гэтым часам, рабочыя з раёнаў Чэпель, Уйпешт і іншых пачалі захопліваць грузавікі, разбіваць склады зброі і арсеналы і падцягвацца ў цэнтр горада. З 23 гадз. 23 кастрычніка сілы паўстанцаў са стралковай зброяй пачалі штурм будынку Радыё.
Узброеныя сутычкі пачаліся і ў іншых месцах Будапешту, між іныш, каля будынку цэнтральнай газеты венгерскай кампартыі "Шабад-Неп", і ўжо ў 0 гадз. 24 кастрычніка Радыё Будапешт паведамляла пра іх. Паўстанцам удалося ў першыя гадзіны 24 кастрычніка захапіць будынак Радыё, але потым іх адтуль выбілі.
Тым самым вечарам 23 кастрычніка на вуліцах Будапешту з'явіліся венгерскія сцягі з вырваным або выразаным дзяржаўным гербам камуністычнай сімволікі.
Уваход савецкіх войскаў
Ужо ў 2 гадз. 24 кастрычніка на вуліцах Будапешту з'явілася савецкая бранетанкавая тэхніка, фактычна апярэджваючы просьбу венгерскага партыйнага кіраўніцтва да савецкага аб ваеннай дапамозе. -->
Зварот па савецкую дапамогу
Да часу адкрыцця архіваў у канцы 1980-х — пач. 1990-х гг. зварот аб уводзе савецкіх войскаў часта прыпісваўся Надзю, але менавіта Геро, у сваёй тэлефоннай размове з Хрушчовым, фактычна звярнуўся па савецкую ваенную дапамогу.
Наогул, акалічнасці першага ўводу савецкіх войскаў застаюцца не цалкам высветленымі. Вядома, што спачатку Геро, які тэрмінова вярнуўся ў той дзень з Югаславіі, выклікаў да сябе савецкага ваеннага аташэ з просьбай аб ваеннай дапамозе (каля 19:00?). Пазней савецкі пасол Андропаў самастойна, на падставе гэтай просьбы, паспрабаваў дамагчыся ваеннага ўмяшання ад камандзіра Асобага корпуса Лашчанкі, але той адмовіўся, спасылаючыся на неабходнасць прамога загаду з Масквы. У сваю чаргу, савецкае кіраўніцтва не магло дзейнічаць, не атрымаўшы фармальнага звароту ад венгерскага кіраўніцтва. Хрушчоў у тэл. размове з Геро (ужо пасля выкліку савецкага аташэ) запрасіў таго на надзвычайную сустрэчу ў Маскве 24-га, але Геро адмовіўся, матывуючы тым, што сітуацыя занадта сур'ёзная, але не кажучы нічога пра свой ранейшы зварот па дапамогу да сав. аташэ. Пасля гэтага ў Маскву званіў пасол Андропаў і паведамляў аб венгерскай сітуацыі. Толькі пасля гэтага, ужо ў час паседжання Палітбюро ЦК КПСС (паміж 22:00 і 23:00 маск.часу), Хрушчоў ізноў пазваніў Геро і паведаміў таму, што зварот будзе задаволены, але толькі калі ён будзе ў пісьмовай форме. Геро адмовіўся, апраўдваючыся тым, што няма часу збіраць паседжанне. Тады Хрушчоў і Геро дамовіліся так, што дакумент будзе прысланы прэм'ер-міністрам Хегедзюшам пазней, хоць савецкія кіраўнікі яшчэ тады палічылі гэтае абяцанне Геро «невыразным». Часам такія паводзіны Геро тлумачаць «адцягваннем часу», з-за чаго, дзей, Хрушчоў і загадаў у 21 гадз. венг. часу (23 гадз. маск. часу) пачынаць аперацыю, не дачакаўшыся фармальнага звароту.
Раніцай 24-га, калі савецкія войскі ўжо ўваходзілі ў Буапешт, Надзь адмовіўся падпісваць зварот ураду па савецкую ваенную дапамогу, і яго падпісаў, пост-фактум, былы прэм'ер-міністр Хегедзюш. Гэты дакумент з датай 24.10.1956 трапіў у Маскву толькі праз некалькі дзён, калі пытанне пра ўмяшанне СССР ва ўнутраныя справы Венгрыі ўжо стаяла на парадку дня Савета бяспекі ААН.
Вечарам 23-га ў Маскве, паміж 22:00 і 23:00 маск. часу (20:00 і 21:00 венг. часу), на паседжанні Палітбюро ЦК КПСС, прысвечаным венгерскім падзеям, слухалі міністра абароны Жукава, які паведаміў, што ў Будапешце масавыя дэманстрацыі, падпаленая радыёстанцыя, у Дэбрэцэне занятыя будынкі абласнога камітэта кампартыі і міністэрства ўнутраных спраў. Пры адным голасе супраць (Мікаян) палітбюро пастанавіла ажыццявіць ваенную дапамогу венгерскім уладам і вярнуць да палітычнай дзейнасці Надзя.
Паседжанне кіраўнікоў венгерскай кампартыі каля 21:00 — 21:30 венг. часу, якое абмяркоўвала патрэбнасць савецкага ваеннага ўмяшання, адбывалася, фактычна, пасля просьбы Геро. Але абмеркаванне паказала, што ў вярхах венг. кам. партыі няма цвёрдай надзеі на венгерскую армію, а выкарыстанне АВХ, ненавіснага народа, можа толькі пагоршыць сітуацыю. Рашучае ўмяшанне савецкага войска бачылася венгерскаму кіраўніцтву як рэалістычны спосаб хутка пакласці канец беспарадкам — як у Берліне ў 1953 годзе. У выніку, ніхто з кіраўнікоў не выступіў супраць, калі Геро паведаміў, што ён «ужо загадаў савецкім войскам ісці ў Будапешт».
У ноч з 23 на 24 кастрычніка пленум ЦК венг. кампартыі выбраў новае палітбюро, стварыў новы склад ураду на чале з Надзем і склаў афіцыйны зварот да СССР па ваенную дапамогу. Але раніцай 24-га, калі савецкія войскі ўжо ўваходзілі ў Будапешт, Надзь адмовіўся падпісваць такі зварот, і яго падпісаў былы прэм'ер Хегедзюш, пост-фактум і, насамрэч, ужо не маючы належных паўнамоцтваў. Гэты дакумент з датай 24.10.1956 трапіў у Маскву ў шыфр-тэлеграме савецкага пасла Андропава толькі 28.10.1956, калі пытанне пра ўмяшанне СССР ва ўнутраныя справы Венгрыі ўжо стаяла на парадку дня Савета бяспекі ААН.
Пленум ЦК венгерскай кампартыі
Пазіцыя венгерскага кіраўніцтва ад самага пачатку падзей была нерашучай. Так, Геро і яго паплечнікі ўвечары 23-га адцягвалі скліканне пленуму ЦК венг. кампартыі (радыё паведамляла ў 19:30 аб скліканні пленуму 31-га, у 20:30 — праз некалькі дзён). Але пад націскам падзей пленум быў сабраны неадкладна, каля 23 гадз. 23 кастрычніка (радыёабвестка аб неадкладным скліканні была агучаная ў 22:22).v
На думку савецкіх гісторыкаў, кіраўніцтва венгерскай кампартыі ў той момант успрыймала выступленні як арганізаваныя і ажыццяўляныя буйнымі сіламі, а таксама бачыла, што на некаторых ключавых пастах у арміі і паліцыі выявіліся тыя, хто ўзяў бок паўстанцаў. Гэта і называлася ў савецкай гістарыяграфіі прычынай звароту ЦК венг. кампартыі да СССР па ваенную дапамогу ў ліквідацыі паўстання, супраць якога не выступіў ніхто, у т.л. і Надзь з паплечнікамі. У навейшы час дадаткова высветлілася, што рэальная дамоўленасць аб савецкім умяшанні была дасягнутая раней, а на пленуме толькі была пацверджаная пост-фактум (гл. падрабязней).
Імрэ Надзь і некаторыя іншыя члены колішняй «партыйнай апазіцыі» былі запрошаныя на пленум. У інтарэсах «забеспячэння самага шырокага адзінства дзеля падаўлення контррэвалюцыі» група Надзя была ўведзена ў склад ЦК, які пашырылі колькасна адмыслова дзеля гэтага. Надзь быў рэкамендаваны на пасаду прэм'ер-міністра.
Са складу ЦК быў выбраны Ваенны камітэт з задачай «мабілізацыі армейскіх частак на абарону грамадскай бяспекі, узбраення камуністаў, рабочых, забеспячэнне ўзаемадзеяння паміж венгерскімі і савецкімі часткамі». Было выбранае новае палітбюро ЦК, але Геро быў пакінуты на пасадзе першага сакратара ЦК венг. кампартыі.
Адзначаецца, што змяненні ў венгерскім партыйным кіраўніцтве былі зробленыя без кансультацыі з КПСС. У прызначэнні Надзя на пасаду кіраўніка ўраду некаторыя аўтары бачаць інтрыгу кіраўніка венг. кам. партыі Геро, які такім чынам даваў Надзю магчымасць зрабіць палітычна неасцярожны крок, каб магчы тады расправіцца з папулярным партыйным апазіцыянерам. Гэта ж разумеў і Надзь, чым тлумачыцца яго скрайняя асцярожнасць у першыя дні паўстання.
Па-за ўхваленнем звароту да СССР па ваенную дапамогу, венгерскія кіраўнікі працягвалі з'яўляць няпэўнасць і нерашучасць у дачыненні да паўстання. Так, Міністр абароны, які ўваходзіў у ЦК, паведаміў Ваеннаму камітэту ў ноч на 24-е, што забяспечыць узбраенне рабочых ён не мае магчымасці, бо не хапае зброі; пазней, праз два дні, зброя знайшлася, але міністэрства не здолела арганізаваць яе дастаўку. Значная частка палітбюро працівілася загаду на адкрыццё агню, матывуючы гэта тым, што нельга страляць у народ.
24 кастрычніка, серада
У 4:30 24-га па радыё было абвешчана аб каменданцкім часе з 2:00 да 10:00; у 8:13 — аб прызначэнні Надзя на пасаду прэм'ер-міністра; каля 8:43 — аб надзвычайным становішчы (падпісана «Імрэ Надзь, старшыня Савету міністраў»); у 9:00 — аб звароце ўраду па дапамогу да савецкіх войскаў у Венгрыі (без удакладненняў). У 16:24 24-га па радыё было абвешчана аб каменданцкім часе з 18:00 да 6:00. Адзначаецца, што 24-га Надзь яшчэ называў паўстанцаў у сваім радыёвыступе «фашыстамі» і «рэакцыянерамі», а знаходжанне савецкіх войскаў у Будапешце апраўдваў выключна просьбай ураду. Заходнія гісторыкі тлумачаць гэта выключна ціскам на Надзя з боку кампартыі і пагрозамі службы бяспекі АВХ.
...
Гістарыяграфія
Гістарычная літаратура на тэму венгерскай рэвалюцыі, выданая да 1990-х гг., падзялялася на дзве вялікія групы — заходнія выданні і ўсходнія выданні (выданыя ў Савецкім блоку).
У заходніх выданнях па стане на пач. 1980-х гг. вылучаліся наступныя асноўныя гледзішчы на пытанні, звязаныя з паўстаннем:
Паказанні сведкаў аб'ёмам каля 2000 старонак былі перапрацаваныя ў справаздачу, апублікаваную пад назвай «Народнае паўстанне ў Венгрыі» (1957). Галоўнай высновамі справаздачы былі цверджанні, што ў Венгрыі адбылося спантаннае народнае паўстанне, спрычыненае доўгім прыгнётам, у якім пераважалі студэнты, рабочыя, інтэлігенцыя, салдаты, з якіх шмат хто быў ці заставаўся камуністам; што пажаданай паўстанцамі асновай палітычнага ладу Венгрыі быў дэмакратычны сацыялізм; што паўстанне не падбухторвалася «рэакцыйнымі коламі» і не атрымлівала дапамогі ад «імперыялістычных колаў» Захаду.
2. Кніга Гостані «Венгерскае народнае паўстанне ў справаздачах відавочцаў», у якую ўвайшлі шмат іншых апавяданняў удзельнікаў і сведкаў паўстання. Петар Гостані ў час паўстання быў лейтэнантам Венгерскай арміі ў Будапешце, а пад канец падзей і сам удзельнічаў у паўстанні. У кнізе сабраныя справаздачы больш за 100 відавочцаў: венгерскіх і замежных журналістаў, студэнтаў, рабочых, афіцэраў і салдатаў і інш. Аб'яднальная думка справаздач такая, што «ўвесь народ на баку паўстання, а супраць толькі сталінісцкі ўрад і служба бяспекі; сярод паўстанцаў тысячы камуністаў; венгерская армія ці нейтральная, ці падтрымлівае паўстанцаў; рабочыя кантралююць свае прадпрыемствы; уся рабочая сіла, моладзь і студэнты н барыкадах»
3. Кніга Пітара Фраера, венгерскага карэспандэнта брытанскай газеты «Дэйлі воркер», які быў брытанскім камуністам і таму незацікаўленым, каб паўтараць шкодныя для камунізму думкі. Справаздачы, якія Фраер высылаў у Лондан, не друкаваліся, бо рэзка супярэчылі таму тэзісу заходніх кам. партый, што ў Венгрыі адбывалася спроба фашысцкага путчу. Пазней Фраер надрукаваў свае справаздачы асобнай кнігай «Венгерская трагедыя», дзе адмаўляў арганізацыю паўстання фашыстамі або кіраванне фашыстамі, а таксама апісваў процістаянне савецкіх войскаў «простым венгерскім людзям: рабочым, сялянам, студэнтам і салдатам».
4. Кніга «Венгерская трагедыя» Шандара Копачы, начальніка паліцыі Будапешта ў час паўстання, пазней намесніка камандуючага Нацыянальнай гвардыяй і аднаго з кіраўнікоў адноўленай венг. кам. партыі. Пасля падаўлення паўстання ён быў засуджаны на пажыццёвае зняволенне, але потым памілаваны; пазней жыў у Канадзе.
5. Кніга «Венгерская рэвалюцыя» Джорджа Майкса, венгерскага карэспандэнта Бі-Бі-Сі. Кніга мае «больш кансерватыўны» характар і складаецца са справаздач сотняў удзельнікаў паўстання, якіх Майкс распытваў у лагерах бежанцаў у Вене; кніга дапоўнена нарысам гісторыі Венгрыі пасля 1919, асабліва часоў саветызацыі пасля 2-й сусв. вайны. Падкрэсліваецца пераход «усёй венгерскай арміі» на бок паўстання.
6. Кніга «Венгерская рэвалюцыя 1956» Андзі Андэрсана, якая з'яўляе аналіз падзей з п.гл. левых сіл і асаблівую ўвагу аддае барацьбе рабочых і рабочых саветаў; дададзены нарыс саветызацыі Венгрыі пасля 2-й сусв. вайны і нарыс падзей да канца 1957 і канчатковай забароны рабочых саветаў. У дадатках шмат дакументаў — прамовы Надзя і Кадара, дакументы працы рабочых саветаў, ацэнкі рэвалюцыі заходнімі левымі і інш.
7. Кніга «1956 — Венгерская рэвалюцыя рабочых саветаў», выпушчаная трацкісцкай арганізацыяй «Міжнародныя рабочыя карэспандэнты». Аналіз падзей засяроджаны на пытанні класавай барацьбы рабочых з бюракратамі; шмат інфармацыі адносна рэпрэсій пасля паўстання.
Усе заходнія справаздачы і аналізы ў пач. 1980-х гг., незалежна ад палітычнай арыентацыі, згаджаліся ў тым, што: паўстанне ахапіла больш за 90% тэрыторыі Венгрыі і не мела нічога агульнага са спробай фашысцкага путчу.
Усходнія (савецкія) выданні да пач. 1990-х гг., у тым ліку венгерскія, былі практычна аднароднымі ў ацэнках паўстання, называючы яго фашысцкім путчам і контр-рэвалюцыйным мяцяжом; гісторыя паўстання і падзей да і пасля яго асвятлялася тэндэнцыйна, з замоўчваннямі, супярэчнасцямі і скажэннямі. Дакументальная база савецкай гістарыяграфіі паўстання асноўвалася на выданым у Венгрыі ў канцы 1950-х гг. зборніку «Белая кніга. Контррэвалюцыйныя сілы ў кастрычніцкіх падзеях у Венгрыі».
Такім чынам, да пачатку 1990-х гг. практычна адзінымі крыніцамі, на якіх засноўваліся заходнія гістарычныя працы па Венгерскім паўстанні, былі асабісты ўражанні карэспандэнтаў, удзельнікаў падзей і відавочцаў. Як заходнія, так і савецкія гістарыяграфіі да пач. 1990-х гг. карысталіся таксама афіцыйна апублікаванымі матэрыяламі камуністычных урадаў (венгерская «Белая кніга» і пад.). Як для першых, так і другіх крыніц былі характэрныя суб'ектывізм і палітычна матываваныя скажэнні.
Сакрэтныя матэрыялы ўрадавых ведамстваў Захаду не рассакрэчваліся да канца 1980-х гг., а пад канец 2000-х гг. яны былі рассакрэчаныя часткова. Матэрыялы камуністычных урадаў Цэнтральнай Еўропы (Польшча, Чэхаславакія, Югаславія) і СССР не рассакрэчваліся да самага пачатку 1990-х гг.
Усяжа (аграгарадок)
Уся́жа (, Усяжа) — аграгарадок у Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Усяжскага сельсавета.
Да 16 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Прылепскага сельсавета.
Васіль Уладзіміравіч Дзякаў
Васі́ль Уладзі́міравіч Дзя́каў ( — ) — савецкі партыйны дзеяч, член Сакратарыята ЦК КП(б)Б.
Біяграфія
З 1923 года ў Беларусі — загадчык Арганізацыйным аддзелам Віцебскага губернскага камітэта РКП(б), пасля загадчык Арганізацыйным аддзелам ЦБ КП(б)Б.
З 4 лютага — член Часовага Беларускага бюро ЦК РКП(б), а з 9 лютага — член яго Прэзідыума. З 22 лютага адначасова загадчык Агітацыйна-прапагандысцкім аддзелам Часовага Беларускага бюро ЦК РКП(б).
У маі 1924 года на XIII канферэнцыі Кампартыі Беларусі быў абраны Цэнтральны камітэт КП(б) і Дзякаў увайшоў у склад Сакратарыята ЦК КП(б) Беларусі. На яго былі ўскладзены таксама абавязкі загадчыка Агітацыйна-прапагандысцкім аддзелам ЦК КП(б) Беларусі і загадчыка Аддзелам друку ЦК КП (б) Беларусі.
З 13 верасня 1925 года прызначаны на пасаду адказнага сакратара Якуцкага абласнога камітэта РКП(б)-УКП(б).
У 1931—1935 гадах працаваў начальнікам Упраўлення пошукаў і праектавання будаўніцтва канала Масква - Волга.
Арыштаваны 8 верасня, расстраляны 5 кастрычніка 1936 года.
Член ЦК КПБ (1924—1925), член бюро ЦК КП(б)Б (1924—1925).
Вінынці
Вінынці (Вінинці) — вёска ў Пэрэяслаў-Хмэльныцкім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Поджа-Сан-Марчэла
Поджа-Сан-Марчэла (Poggio San Marcello) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Анкона.
Насельніцтва складае 763 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 57 чал./км². Займае плошчу 14 км². Паштовы індэкс — 60030. Тэлефонны код — 0731.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Nicola di Bari.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Аляксандр Мікалаевіч Шышко
Біяграфія
З 1976 года па 1981 год вучыўся ў Гродзенскім сельскагаспадарчым інстытуце.
З 1981 года па 1983 год служыў ва Узброеных Сілах СССР.
З 1983 года па 1989 год працаваў сакратаром камсамольскай арганізацыі, начальнікам малочна-таварнага комплексу калгаса «Шлях да камунізму» Гродзенскага раёна.
З 1989 года па 1998 год працаваў галоўным заатэхнікам калгаса «Азёры» Гродзенскага раёна.
З 1998 года па 2001 год — намеснік старшыні па жывёлагадоўлі, перапрацоўцы і рэалізацыі сельскагаспадарчай прадукцыі калгаса «Азёры» Гродзенскага раёна. У 2001 годзе абраны старшынёй калгаса «Азёры». У 2013 годзе быў прызнаны лепшым кіраўніком года Гродзенскай вобласці ў сельскагаспадарчай галіне па выніках 2012 года.
Выбіраўся членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га і 7-га скліканняў ад Гродзенскай вобласці. У Савеце Рэспублікі шостага склікання з’яўляўся членам Пастаяннай камісіі па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы. У Савеце Рэспублікі сёмага склікання з’яўляецца членам Пастаяннай камісіі па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні.
Крупялі (Орлеўскі сельсавет)
Крупялі́ (, Крупели) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Орлеўскага сельсавета.
Да 17 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Доўгаўскага сельсавета.
Вэлыка Каратуль
Вэлыка Каратуль (Вели́ка Карату́ль) — вёска ў Пэрэяслаў-Хмэльныцкім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Ямельна (гміна)
Яме́льна (Jemielno) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Гуроўскага павета Ніжнесілезскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Ямельне. Плошча гміны складае 123,8 км². Станам на 2004 год у гміне Ямельна пражывалі 3099 чалавек, шчыльнасць — 25 чал./км².
Паўлава (Расонскі раён)
Па́ўлава (, Павлово) — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Клясціцкага сельсавета.
Абрам Езафовіч
Біяграфія
Сын Іосіфа (Езафа) Рабчыка, які браў у арэнду збор мыта ў Кіеўскім ваяводстве, брат Міхеля. На пачатку XVI ст. прозвішчы шырока не ўжываліся, таму з крыніц Рабічковіч болей вядомы пад імем па бацьку — Езафовіч, пад ім Абрам і ўвайшоў амаль ва ўсе даведнікі.
Пасля разбурэння Кіева татарамі ў 1482 годзе перасяліўся ў Вільню. Каля 1488 года перайшоў з іўдаізму ў праваслаўе і служыў вялікаму князю Казіміру. Быў старостам смаленскім (узначальваў гарадскую адміністрацыю), войтам менскім і берасцейскім.
Браў у арэнду мыта і корчмы па ўсім ВКЛ (Вільня, Смаленск, Берасце, Менск, Коўна, Новагародак, Полацк і іншыя). Даваў значныя пазыкі вялікім князям Аляксандру і Жыгімонту Старому, быў іх галоўным крэдыторам. Вялікі маршалак літоўскі Ян Забярэзінскі прыняў яго ў свой род з наданнем герба «Ляліва», што падцвердзіў Жыгімонт Стары (1507). У валадарства Жыгімонта Старога яўрэйская сям’я Рабічковічаў з Бярэсця стала галоўным і амаль адзіным адкупшчыкам вялікага князя.
За час свайго кіравання фінансамі ВКЛ пэўна адмежаваў вялікакняжацкія даходы ад дзяржаўных, цэнтралізаваў фінансавы апарат ВКЛ, ажывіў дзейнасць Віленскага манетнага двара.
Ад вял.кн. Аляксандра ў 1506 годзе атрымаў маёнтак Вайдуны ў Віленскім павеце, Падгорскае ў Смаленскім павеце, Шэйпічы ў Менскім павеце, частку Раканцішскай пушчы. Купіў Новы Двор і Жараслаўску ў Гарадзенскім павеце, горад і замак Солец у Сандамірскім ваяводстве.
Меў сыноў Васіля (у каталіцтве Ян, пам. 1546, быў войтам берасцейскім) і Канстанціна (войт менскі), дачку Марыну.
Валянцін Калнін звязвае пачатак будаўніцтва Мірскага замка з атрымання вялікага крэдыту Юрыем Ільінічам ад Абрама Езафовіча, але сама гісторыя атрымання гэтай пазыкі даволі заблытаная.
Выпаўзкы
Выпаўзкы (Ви́повзки) — вёска ў Пэрэяслаў-Хмэльныцкім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Ван Юйчэнь
Ван Юйчэнь (王雨晨, нар. ) — кітайскі прафесійны гулец у снукер.
Пераможца маладзёжнага чэмпіянату Азіі 2016. Прафесійная кар'ера працягвалася да 2018 года.
Гайшын (Пэрэяслаў-Хмэльныцкі раён)
Гайшын (Гайши́н) — вёска ў Пэрэяслаў-Хмэльныцкім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Дарфурская кампанія (2023)
Дарфурская кампанія — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў Абдэля аль-Бурхана і Махамеда Дагала, звязаны з барацьбой за Дарфур, заходні рэгіён Судана.
Вясна
Першыя сутыкненні адбыліся 15 красавіка 2023 года ў горадзе Эль-Генейна. Населены пункт быў захоплены Сіламі аператыўнай падтрымкі амаль без баёў. Адначасна зафіксаваны баі ў Залінгеі і Эль-Фашыры. У апошнім паўстанцкія сілы спрабавалі захапіць мясцовы аэрапорт і астатнія важныя аб’екты.
Перамога ў Эль-Генейне дазволіла мяцежнікам узяць і іншыя гарады Дарфура. Так, 16 красавіка ў Ньяле каля 18:30 САП узялі пад свой кантроль базу 16-й пяхотнай дывізіі і мясцовы аэрапорт. 20 красавіка прыхільнікі Дагала, пасля разлютаваных сутыкненняў, усталявалі поўны кантроль над Ньялой, а хутка атрадам паўстанцаў удаецца захапіць амаль увесь Паўднёвы Дарфур. На наступны дзень 21-й брыгадай САП захоплена Кабкабія. Тут таксама адбыліся жорсткія сутыкненні.
У маі з новай сілай разгарнуліся баі за Эль-Генейне і Эль-Фашыр.
Лета
3 чэрвеня паведамлялася, што ў Кутуме (Паўночны Дарфур) за два дні баёў загінулі 40 чалавек. Як стала вядома 6 чэрвеня, што падчас баёў у Генейне паўстанцы нанеслі буйнамаштабныя разбурэнні гораду, у выніку чаго загінула не менш за 500 чалавек (па даных Médecins Sans Frontières).
14 чэрвеня губернатар Заходняга Дарфура Хаміс Абакар быў выкрадзены і забіты невядомымі ўзброенымі людзьмі. За некалькі гадзін да гэтага ў тэлеінтэрв’ю чыноўнік абвінаваціў армію Дагала ў генацыдзе і заклікаў да міжнароднага ўмяшання. УСС усклалі віну за забойства на САП.
19 чэрвеня паўстанцы разграмілі гарнізон УСС у Тавіле. Па меншай меры сем мірных жыхароў загінулі, а большая частка горада была разбурана. Хутка, 22-га, пад кантроль войск Дагала цалкам перайшоў горад Эль-Генейна. 16 ліпеня атрады САП заявілі пра захоп горада Кас (Паўднёвы Дарфур).