cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мацюкі (Мёрскі раён)
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Мёры Дзісенскага павета, а з 1926 года ў Браслаўскім павеце Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Чэраскага сельсавета.
Сонечнае зацьменне 27 мая 1881 года
Сонечнае зацьменне 27 мая 1881 года — частковае сонечнае зацьменне 116 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,7370 і дасягнула свайго максімуму ў 23:48:41 UTC у пункце з каардынатамі 68° пн. ш. 13° у. д..
Акунёва
Назву Акунё́ва маюць:
Кэніці Сімокава
(下川 健一; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1995—1997 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Гімбатаўка
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Лютненскага сельсавета.
Касілы
Касілы́ (, Косилы) — вёска ў Мастоўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Лунненскага сельсавета.
NGC 7621
NGC 7621 (іншыя абазначэнні — PGC 71129, MCG 1-59-55, ZWG 406.74) — галактыка ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Чарнатычы
Чарнатычы (Чорноти́чі) — вёска ў Сосныцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Іосіф Паўлавіч Сярэдзіч
Іосіф Паўлавіч Сярэдзіч (нар., Забараўцы, Пінскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі журналіст, рэдактар газеты «Народная Воля».
Біяграфія
З мая 1990 па студзень 1996 — дэпутат Вярхоўнага Савета XII склікання. Адначасова з 1990 па 1995 год займаў пасаду галоўнага рэдактара «Народнай газеты» — органа Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь. Выданне займала ўмераную цэнтрысцкую пазыцыю, імкнучыся адлюстраваць палітычныя погляды большасці грамадзян. 17 сакавіка 1995 г. Указам № 113 Аляксандр Лукашэнка прызначыў галоўным рэдактарам «Народнай газеты» Мікалая Галко, не зважаючы на тое, што правам прызначаць галоўнага рэдактара сваёй уласнай газеты валодаў толькі Вярхоўны савет.
Іосіф Сярэдзіч быў вымушаны стварыць новую газету «Народная Воля», першы нумар якой выйшаў 11 ліпеня 1995 года. З таго часу з’яўляецца галоўным рэдактарам выдання.
Узнагароды
Узнагароджаны медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.
178
178 — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 178 год нашай эры, 178 год 1 тысячагоддзя, 78 год II стагоддзя, 8 год 8-га дзесяцігоддзя II стагоддзя, 9 год 170-х гадоў.
Акунёва (возера, басейн Мнюты)
Акунё́ва — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Мнюта, за 12 км на паўночны ўсход ад горада Глыбокае, за 300 м на поўдзень ад вёскі Валодзькава.
Плошча паверхні 0,49 км². Найбольшая глыбіня 11,8 м, даўжыня 0,97 км, найбольшая шырыня 0,6 км, даўжыня берагавой лініі 2,7 км, аб'ём вады 1,69 млн. м³, плошча вадазбору 1,4 км².
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 4 м, на паўднёвым усходзе да 10–11 м. Берагі нізкія, пясчаныя і галечныя, на поўначы і паўночным усходзе тарфяністыя. Берагавая лінія слабазвілістая. Дно пясчанае, глыбей 2 м глеістае. Расліннасць займае амаль палову плошчы возера. Злучана меліярацыйным каналам з возерам Пліса. На заходніх і паўночна-заходніх схілах катлавіны ёсць крыніцы.
Каля паўднёвага берага возера пралягае аўтадарога.
Шабалтасіўка
Шабалтасіўка (Шаболта́сівка) — вёска ў Сосныцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Марфа Дзмітрыеўна Шаройка
Ма́рфа Дзмі́трыеўна Шаро́йка ( — ) — беларускі савецкі гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч.
Займала пасады намесніка народнага камісара мясной і малочнай прамысловасці Беларускай ССР, была выконваючая абавязкі старшыні Выканаўчага камітэта Баранавіцкага абласнога Савета, народны камісар, пасля міністр мясной і малочнай прамысловасці Беларускай ССР, міністр прамысловасці мясных і малочных прадуктаў Беларускай ССР.
Вярховая Слабада
Вярхо́вая Слабада́ (, Верховая Слобода) — былая вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіла ў склад Хракавіцкага сельсавета.
Пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыяцыйнага забруджвання жыхары (32 сем'і) пераселены ў 1986 годзе ў чыстыя месцы. Афіцыйна ліквідавана 20 жніўня 2008 года.
Размяшчэнне
У 36 км на паўднёвы захад ад Брагіна, 64 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 155 км ад Гомеля.
На тэрыторыі Палескага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка
Водная сістэма
На поўначы меліярацыйныя каналы.
Транспартная сістэма
Транспартная сувязь па прасёлкавай, затым аўтадарозе Камарын — Брагін.
Планоўка складаецца з прасталінейнай шыротнай вуліцы, забудаванай драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Заснавана ў XIX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1931 годзе арганізаваны калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў маі 1943 года фашысты спалілі 60 двароў і забілі 29 жыхароў.
У 1926—1927 гадах цэнтр Вярхова-Слабадскога сельсавета. Да 16 ліпеня 1954 года вёска ўваходзіла ў склад Выграбна-Слабадскога сельсавета, да 12 лістапада 1966 года — у склад Савіцкага сельсавета, да 8 студзеня 1987 года — у склад Слабадскога сельсавета , пасля — у складзе Хракавіцкага сельсавета (да 26 сакавіка 1987 года — Савіцкі сельсавет ).
Уваходзіла ў склад саўгаса «Слабадскі» (цэнтр — вёска Выграбная Слабада).
Субачы (Ваўкавыскі раён)
Су́бачы (, Субочи) — аграгарадок у Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр Субацкага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 8 кіламетраў на паўночны захад ад горада Ваўкавыск і чыгуначнай станцыі Ваўкавыск-Цэнтральны, за 80 кіламетраў ад Гродна.
Гісторыя
Вядома з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У 1796 годзе належала Адаму Ельскаму. У 1914 годзе маёнтак, 46 жыхароў. Цэнтр сельгаспрадпрыемства «Зара і К».
Вазапісец Пана
Вазапісец Пана — ананімны атычны грэчаскі вазапісец, прадстаўнік чырвонафігурнага вазапісу. Вазапісец Пана лічыцца вучнем Місана. Працаваў прыкладна з 480 да 450 да н. э.
Яго імянная ваза — кратар з выявай Пана, які пераследуе пастуха на боку А, і смерцю Актэона — на боку В, цяпер захоўваецца ў Музеі вытанчаных мастацтваў, Бостан.
Сярод прац вазапісца Пана кратары, пелікі, гідрыі і амфары. У цэлым яго аўтарству прыпісваюць больш за 100 ваз. Сцэны яго вазапісу характарызуюцца свежасцю малюнка, майстэрствам выканання, поўныя гумару і іроніі.
Сонечнае зацьменне 31 снежня 1880 года
Сонечнае зацьменне 31 снежня 1880 года — частковае сонечнае зацьменне 149 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,7096 і дасягнула свайго максімуму ў 13:45:01 UTC у пункце з каардынатамі 65° пн. ш. 50° з. д..
Зацьменне 31 снежня 1880 года стала 4-ым сонечным зацьменнем у 1880 годзе і 196-ым у XIX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 2 снежня 1880 года, наступнае — 27 мая 1881 года.
Карэйская мова
Карэ́йская мо́ва (한국어, 조선말) — мова карэйцаў і абедзьвюх дзяржаў Карэйскага паўвострава -- КНДР і Рэспублікі Карэя. Распаўсюджана таксама ў КНР, Японіі, ЗША, Расіі, краінах Сярэдняй Азіі. Агульная колькасць носьбітаў - каля 78 млн чалавек. Карэйская - ізаляваная мова аглюцінатыўнага ладу з парадкам словаў SOV.
Гісторыя і вывучэнне
Большасць даследчыкаў адносіць сучасную карэйскую мову да ізаляваных моў, аднак некаторыя лічаць яго часткай гіпатэтычнай алтайскай моўнай сям'і.
Застаецца спрэчным пытанне пра суадносіны сучаснай карэйскай мовы і моў Трох карэйскіх царстваў - пэкчэ, сіла і кагуроўскай, хоць усе тры мовы выяўляюць падабенства ў лексіцы і (наколькі дазваляе судзіць іерагліфічны запіс) граматычным ладзе. На думку некаторых лінгвістаў, з названых моў найменшая падабенства выяўляе кагуроўская, якую шэраг лінгвістаў лічыць продкам або бліжэйшым сваяком японскай мовы. Мова сіла, наадварот, часцей за ўсё разглядаецца як продак карэйскай мовы.
Адным з першых на магчымае сваяцтва карэйскай і японскай моў звярнуў увагу Агура Сімпэй. У сучаснай заходняй лінгвістыцы карэйская, японская і старажытныя мовы Карэйскага паўвострава нярэдка аб'ядноўваюць у групу моў пуё па назве царства Пуё.
Саманазва мовы
Да 1945 года выкарыстоўвалася назва «часонмаль» (кар. 조선말?, 朝鮮 말?) ці «часано» (кар. 조선어?, 朝鮮語?); гэтую ж назву ўжываюць цяпер у Паўночнай Карэі. У Паўднёвай Карэі зараз прынятыя назвы «хангуго» (кар. 한국어?, 韓國 語?) ці «хангунмаль» (кар. 한국말?, 韓國 말?); часта проста «куго» (кар. 국어?, 國語?, «дзяржаўная мова»). У абедзвюх частках Карэі ўжываецца таксама гутарковая назва «урымаль» (우리말, «наша мова»).
Яклычы
Яклычы (Я́кличі) — вёска ў Сосныцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
179
179 — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 179 год нашай эры, 179 год 1 тысячагоддзя, 79 год II стагоддзя, 9 год 8-га дзесяцігоддзя II стагоддзя, 10 год 170-х гадоў.
Мёркі 2 (Мёрскі сельсавет)
Мёркі 2 (, Мёрки 2) — хутар у Мёрскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мёрскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Мёры Дзісенскага павета, а з 1926 года ў Браслаўскім павеце Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Да 17 снежня 1971 года хутар знаходзіўся ў падпарадкаванні Мёрскага пассавета, да 8 красавіка 2004 года ўваходзіў у склад Дварнасельскага сельсавета.
Субвенцыя
Субве́нцыя (ад Subvenire — прыходзіць на дапамогу) — від грашовай дапамогі мясцовым органам улады з боку дзяржавы, які выдзяляецца на пэўны тэрмін на канкрэтныя мэты, у адрозненне ад датацыі падлягае вяртанню ў выпадку нямэтавага выкарыстання або выкарыстання не ва ўстаноўленыя раней тэрміны.
Кадзуакі Тасака
(田坂 和昭; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1995—1999 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
NGC 7622
NGC 7622 (іншыя абазначэнні — PGC 71187, ESO 148-8, AM 2318-622) — галактыка ў сузор’і Тукан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кучыцы
Ку́чыцы (, Кучицы) — вёска ў Мастоўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Лунненскага сельсавета.
Іосіф Іосіфавіч Плаўскі
Іосіф Іосіфавіч Плаўскі (, в. Зубелевічы), беларускі гаспадарчы дзеяч, арганізатар сельскагаспадарчай вытворчасці, Герой Сацыялістычнай Працы (1971).
Нарадзіўся ў вёсцы Зубялевічы Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці. У 1950—1951 вучыўся ў сельгасшколе малодшых ветфельдшараў у горадзе Ганцавічы Брэсцкай вобласці. З 1951—1954 і 1957—1961 працаваў ветфельдшарам калгаса «Сцяг Саветаў» Клецкага раёна. У 1954—1957 служыў у Далёкаўсходняй ваеннай акрузе. З 1961 — старшыня калгаса «Памяць Леніна», з 1976 — дырэктар дзяржплемзавода «Чырвоная Зорка».
У 1974 годзе скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут. З 1976 года дырэктар РУСП «Племзавод Чырвоная Зорка». З 2006 па 2008 працаваў намеснікам дырэктара РУСП «Племзавод Чырвоная Зорка».
Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР, Цэнтральнага камітэта КПБ, неаднаразова — дэпутатам раённага і сельскага саветаў.
Пыздры
Пыздры (Pyzdry) — горад у Польшчы на рацэ Варта. Размешчаны за 250 км на захад ад Варшавы і за 70 км на ўсход ад Познані. Уваходзіць у склад Ужэсінскага павета Велікапольскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Пыздры. Займае плошчу 12,16 км². Насельніцтва 3,2 тыс. чалавек.
Мала Бандарыўка
Мала Бандарыўка (Мала Бондарівка) — пасёлак у Сосныцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Насельніцтва складае 33 чалавек.
Варберг (камуна)
Камуна Варберг (Varbergs kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Халанд на заходнім узбярэжжы Швецыі.
Іосіф Навумавіч Вейняровіч
Іосіф Навумавіч Вейняровіч (, г. Мінск —, г. Мінск) — беларускі і  ў дакументальнага кіно. Народны артыст БССР (1973). Лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1943).
Варберг (камуна)
Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Варберг.
Іосіф Навумавіч Вейняровіч
Член ВКП(б) з 1942 года.
Варберг (камуна)
Варберг 127-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі.
Іосіф Навумавіч Вейняровіч
Біяграфія
У кінематографе з 1925 года. З 1926 года аператар, з 1946 па 1988 рэжысёр-аператар кінастудыі Белдзяржкіно-«Беларусьфільм».Скончыў аператарскі факультэт Дзяржаўнага тэхнікума кінематаграфіі (1934).
Варберг (камуна)
Насельніцтва
Насельніцтва складае 59 039 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Іосіф Навумавіч Вейняровіч
Біяграфія
У час Вялікай Айчыннай вайны аператар франтавых груп, здымаў франтавую і партызанскую хроніку (Дзяржаўная прэмія СССР 1943), якая ўвайшла ў фільмы «Наша Масква» (1941), «Дзень вайны» (1942), «Народныя мсціўцы» (1943), «Вызваленне Савецкай Беларусі» (1944), выкарыстаная таксама ў кінаэпапеі «Вялікая Айчынная» (1979).
Варберг (камуна)
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 16 гарадскіх пасяленняў (tätort) та 43 сільських (småort), найбольшыя з якіх:
Іосіф Навумавіч Вейняровіч
Біяграфія
У 1950-х гадах, падчас антысеміцкай кампаніі быў адлучаны ад працы. З мая 1951 года па жнівень 1953 года працаваў у Інстытуце механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі АН БССР малодшым навуковым супрацоўнікам. У 1957 годзе адноўлены на ранейшай працы ў Беларусьфільме.
Дубінцы
Дубінцы — тапонім.
Іосіф Навумавіч Вейняровіч
Творчасць
Асноўная тэма творчасці — ваенна-патрыятычная ў арганічнай сувязі з сучаснасцю. Працуе ў розных жанрах дакументальнага кіно, выкарыстоўваючы метад кинорепортажа, кинонаблюдения, аднаўлення факту.
Іракскае дасье
Злачынствы супраць грамадзянскіх
Брытанская газета The Guardian пісала, што, паводле дакументаў, больш за 15 000 грамадзянскіх асоб загінулі ў выніку перш невядомых здарэнняў. З 109032 чалавек, якія загінулі ў Іракскую вайну, 66 081 не з’яўляліся камбатантамі. The Guardian, прааналізаваўшы выкладзеныя WikiLeaks дакументы, прыйшла да высновы, што ўлады ЗША не сталі расследаваць сотні паведамленняў аб жорсткім абыходжанні, катаваннях, згвалтаваннях і нават забойствах, учыненых іракскай паліцыяй і кааліцыйнымі сіламі, што насілі сістэматычны характар. Паводле высноў, зробленых амерыканскай газетай The New York Times, у дакладах выразна прасочваецца, што большасць грамадзянскіх асоб былі забіты іншымі іракцамі. Самымі страшнымі днямі вайны сталі 31 жніўня 2005 года, калі 950 мірных жыхароў загінулі ў цісканіне на мосце ў Багдадзе ў выніку выкліканай выбухамі панікі, і 14 жніўня 2007 года, калі закладзеныя ў грузавіках бомбы забралі жыцці больш за 500 чалавек у сельскай мясцовасці паблізу мяжы з Сірыяй. Таксама ў дакументах фігуравала прыватная амерыканская ахоўная фірма «Блэкуотэр», супрацоўнікі якой адкрывалі агонь па мірных грамадзянах, але супраць іх у выніку не былі нават высунуты абвінавачванні. Каля 700 грамадзянскіх асоб былі забіты амерыканскімі вайскоўцамі за тое, што яны занадта блізка падыходзілі да КПП. Сярод ахвяр таксама былі цяжарныя жанчыны і псіхічна нездаровыя людзі. Паводле аналізу дакументаў часопісам Science, як мінімум 150 000 чалавек было забіта падчас Іракскай вайны, і 80% з іх — мірнае насельніцтва.
Здзекі над зняволенымі
У шматлікіх паведамленнях аб жорсткім абыходжанні з затрыманымі, многія з якіх суправаджаліся медыцынскімі справаздачамі, даваліся апісанні зняволеных з завязанымі вачыма, падвешанымі за запясці або за лодыжкі, якія падвяргаліся збіццю кулакамі і нагамі, а таксама катаванням электрычным токам. Шэсць справаздач заканчваюцца пацверджанай смерцю зняволенага.
Роль Ірана
Часопіс Wired Magazine напісаў, што WikiLeaks расставіла ўсе кропкі над «i» з нагоды аднаго з самых супярэчлівых заяў адміністрацыі Дж. Буша-малодшага пра вайну ў Іраку: многія з відаў зброі іракскага паўстанцкага руху пастаўляў ім Іран, працуючы рука аб руку з некаторымі з самымі небяспечнымі баевікамі. Дакументы сведчаць аб значнай ролі Ірана ў вайне ў Іраку. Іранская элітная група «Кодс» навучала іракскіх шыіцкіх паўстанцаў і імпартавала зброю і боепрыпасы для выкарыстання супраць мірнага насельніцтва, баевікоў-сунітаў і амерыканскіх войск. Яны таксама праходзілі падрыхтоўку ў Хезбале, ваенізаванай ліванскай шыіцкай арганізацыі. У справаздачах змяшчалася інфармацыя аб тым, што амерыканскія назіральныя самалёты знікалі з радараў над іранскай тэрыторыяй.
Злачынствы супраць паўстанцаў
Паводле аднай з справаздач, меўся інцыдэнт, калі амерыканскія ваенныя адкрылі агонь з верталёта «Апача» па партызанах, што спрабавалі здацца.
Справа Чэлсі Мэнінг
Чэлсі Мэнінг (у мінулым Брэдлі Мэнінг), якая з 2009 года служыла ў Іраку ў якасці аналітыка разведкі і мела доступ да сакрэтнай інфармацыі, была асуджана ў ліпені 2013 года ваенным трыбуналам за парушэнні Закона аб шпіянажы і іншыя правапарушэнні пасля апублікавання WikiLeaks сакрэтных або несакрэтных, але канфідэнцыйных ваенных і дыпламатычных дакументаў. Было ўстаноўлена, што Мэнінг у пачатку 2010 года перадала інфармацыю супрацоўніку WikiLeaks Адрыяну Ламо, з якім яна пазнаёмілася праз Інтэрнэт. Мэнінг была абвінавачана ў 22 злачынствах, сярод якіх была дапамога ворагу, што караецца смяротным пакараннем. У лютым 2013 яна прызнала віну па 10 з прад’яўленых ёй абвінавачванняў, а 30 ліпеня яна была прызнана вінаватай у 17 першапачатковых абвінавачваннях і выпраўленых версіях чатырох іншых, але была апраўдана за аказанне дапамогі ворагу. Яна была прысуджана да 35 гадоў пазбаўлення волі ў дысцыплінарных казармах з максімальнай бяспекай у Форт-Лівенорце. 17 студзеня 2017 года прэзідэнт ЗША Барак Абама замяніў прысуд Мэнінг на сем гадоў пазбаўлення волі пачынаючы з даты арышту (20 мая 2010 года). Мэнінг выйшла з турмы 17 мая 2017 года. Заснавальнік WikiLeaks Джуліян Асанж раней выказваў гатоўнасць да экстрадыцыі ў ЗША у абмен на памілаванне Мэнінг.
Карла Цэкі
Карла Цэкі (Carlo Zecchi;, Рым — , Зальцбург) — італьянскі піяніст і дырыжор.
Вучыўся ў Рыме, затым у Берліне ў Феруча Бузоні і Артура Шнабеля. Гастраляваў у Еўропе з 1922 года. У рэпертуары Цэкі былі творы Шумана і Ліста, а таксама ранняя італьянская музыка. Пасля аўтамабільнай аварыі 1939 года пакінуў сольную кар'еру, але працягваў выступаць як піяніст ў складзе розных камерных ансамбляў, у тым ліку ў даволі складаных партыях, — асабліва вядомы дуэт Цэкі з віяланчэлістам Энрыка Майнардзі. У 1964—1976 гадах узначальваў Венскі камерны аркестр. Выкладаў у рымскай музычнай акадэміі Санта-Чэчылія і ў зальцбургскім Моцартэуме, у 1945—1947 гадах кіраўнік камісар Кансерваторыі імя Расіні ў Пезара.
Дзеснакіта
Дзеснакі́та (, Деснокита) — вёска ў Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Капачоўскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Лютненскага сельсавета.
Суб’ектыўны ідэалізм
Суб'ектыўны ідэалізм — група напрамкаў у філасофіі, прадстаўнікі якіх адмаўляюць існаванне незалежнай ад волі і свядомасці суб'екта рэальнасці. Філосафы гэтых напрамкаў альбо лічаць, што свет, у якім жыве і дзейнічае суб'ект, ёсць сукупнасць адчуванняў, перажыванняў, настрояў, дзеянняў гэтага суб'екта, альбо, як мінімум, мяркуюць, што гэтая сукупнасць з'яўляецца неад'емнай часткай свету. Радыкальнай формай суб'ектыўнага ідэалізму з'яўляецца саліпсізм, у якім рэальным прызнаецца толькі думаючы суб'ект, а ўсё астатняе аб'яўляецца існуючых толькі ў яго свядомасці. Родапачынальнікам суб'ектыўнага ідэалізму ў заходняй філасофіі з'яўляецца Джордж Берклі.
Кіра Аляксееўна Зварыкіна
Кіра Аляксееўна Зварыкіна (, Мікалаеў, Украіна —, Масква) — расійская і беларуская шахматыстка, гросмайстар (1978). Унучатая пляменніца вынаходніка У. К. Зварыкіна. Першая жонка гросмайстра Аляксея Суэціна (да 1961). Заслужаны майстар спорту СССР (1957). З 1953 да 1999 г. жыла ў Мінску, потым пераехала ў Расію, дзе і памерла. Шмат гадоў вяла перадачу «Пра шахматы і шахматыстаў» на Беларускім тэлебачанні, таксама шахматны аддзел у газеце «Вечерний Минск». Чэмпіёнка Мінска (1956). У 1968—1970 узначальвала федэрацыю шахмат БССР.
Бела Ковач
Бела Ковач (Kovács Béla) — венгерскі палітык, міністр сельскай гаспадаркі Венгрыі ў 1945 — 1946 гадах і падчас Венгерскага паўстання 1956 года.
Біяграфія
Савецкая армія ўварвалася ў Венгрыю ў верасні 1944 года. Яна стварыла альтэрнатыўны ўрад у Дэбрэцэне 21 снежня 1944 года, але не змагла захапіць Будапешт да 18 студзеня 1945 года. Неўзабаве Золтан Тылдзі (член FKGP) стаў часовым прэм'ерам. На выбарах, якія адбыліся ў лістападзе 1945 года, Незалежная партыя дробных гаспадароў атрымала 57% галасоў. Венгерская партыя працоўных пад кіраўніцтвам Ракашы і Эрнё Герэ атрымала падтрымку толькі 17% насельніцтва. Савецкі камандуючы ў Венгрыі маршал Варашылаў адмовіўся дазволіць FKGP сфармаваць урад. Замест таго Варашылаў стварыў кааліцыйны ўрад на чале з камуністамі, якія займалі ўсе ключавыя пасады. Ковач стаў міністрам сельскай гаспадаркі (1945-46).
Мацьяш Ракашы таксама запатрабаваў поўнай пакоры ад калег з Венгерскай партыі працоўных. Калі Ласла Райк, міністр замежных спраў, крытыкаваў спробы Іосіфа Сталіна навязаць сваю палітыку ў Венгрыі, ён быў арыштаваны і ў верасні 1949 года ён пакараны смерцю. Янаш Кадар і іншыя дысыдэнты былі таксама выключаны з партыі. Ракашы ў гэты час спрабаваў навязаць аўтарытарызм у Венгрыі. Паводле ацэнак, тады былі пакараны смерцю 2000 чалавек і больш за 100 000 зняволеныя, каля 200 000 чалавек былі выгнаныя з кіруючай партыі.
Ковач быў вызвалены з турмы ў 1956 годзе. У гэтым годзе, 23 кастрычніка, пачалося антыкамуністычнае паўстане мірнай дэманстрацыі студэнтаў у Будапешце. Студэнты патрабавалі спынення савецкай акупацыі і рэалізацыі «сапраўднага сацыялізму». На наступны дзень афіцэры і салдаты далучыліся да студэнтаў на вуліцах Будапешта. Была скінута статуя Сталіна і пратэстоўцы скандавалі «Рускія ідзіце дадому», «Далоў Герэ» і «Доўгае жыццё Надзю».
3 лістапада Імрэ Надзь абвясціў аб стварэнні кааліцыйнага ўрада. У яго ўвайшоў і Ковач як міністр сельскай гаспадаркі. 4 лістапада 1956 Мікіта Хрушчоў увёў Чырвоную армію ў Венгрыю і ўрад Надзя быў скінуты.
Бела Ковач, які застаўся членам парламента, памёр у 1959 годзе.
Анатоль Кірылавіч Мурашкевіч
Анатоль Кірылавіч Мурашкевіч (нар., г. Прапойск, Магілёўская вобласць) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў у 1956 годзе Мінскае тэхнічнае вучылішча. У 1956—1959 гадах служыў у Савецкай Арміі. Скончыў у 1965 годзе Маскоўскі архітэктурны інстытут. У 1965—1976 гадах архітэктар, кіраўнік групы, галоўны архітэктар праектаў праектнага інстытута «Белпрампраект» Дзяржбуда БССР. Член Саюза архітэктараў СССР з 1967 года. Член КПСС з 1975 года. Пражывае ў г. Мінск.
У 1976—1996 гадах галоўны архітэктар Мінскага філіяла праектнага інстытута «Саюзмашпраект» Міністэрства абароннай прамысловасці СССР, кіраўнік творчых калектываў пры праектаванні і будаўніцтве аб’ектаў абароннай прамысловасці ў гарадах: Волагда, Новасібірск, Растоў, Жалезнагорск, Казань, Мінск, Рагачоў, Вілейка, Смаргонь інш.
У 1991—2000 гадах кіраўнік архітэктурнай творчай майстэрні.
Пражывае ў Мінску па вул. Някрасава, 3.
Творчасць
Аўтар асноўных пабудаваных аб’ектаў: Магілёўскі завод прылад для падрыхтоўкі першаснай інфармацыі ў г. Магілёве (1974); завод «Аўтагідраўзмацняльнік» у г. Барысаве (1975); завод «Рампрыбор», аптычны корпус механічнага заводаў імя Вавілава (1981) у г. Мінску; адміністрацыйна-бытавы корпус Мінскага падшыпнікавага завода (1976); адміністрацыйна-лабараторны корпус завода «Газаапарат» у г. Брэсце (1975); завод газавай апаратуры ў г. Навагрудку; піянерскі лагер «Барок» Мінскага раёна; камбінат сянажных веж у г. Баранавічы; помнік загінулым у Вялікай Айчыннай вайне ў в. Барок Гомельскага раёна і інш.
Па праектах ягонай майстэрні пабудаваны сядзібы, дамы, банкі, крамы, рэстараны і інш.
Узнагароды
За праектаванне грамадскіх цэнтраў прамысловых вузлоў узнагароджаны медалямі ВДНГ СССР.
Сонечнае зацьменне 2 снежня 1880 года
Сонечнае зацьменне 2 снежня 1880 года — частковае сонечнае зацьменне 111 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,0369 і дасягнула свайго максімуму ў 03:11:33 UTC у пункце з каардынатамі 68° пд. ш. 43° з. д..
Зацьменне 2 снежня 1880 года стала 3-ім сонечным зацьменнем у 1880 годзе і 195-ым у XIX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 7 ліпеня 1880 года, наступнае — 31 снежня 1880 года.
Акунёва (возера, басейн Начы)
Акунёва — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці на мяжы з Полацкім раёнам у басейне ракі Нача, за 38 км на паўночны ўсход ад горада Глыбокае, за 1 км на  поўнач ад вёскі Асінаўка, за 0,2 км на  захад ад возера Каравайна.
Плошча паверхні возера 0,07 км² Даўжыня 0,32 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Даўжыня берагавой лініі 1,05 км. Схілы катлавіны вышынёй да 2 м, парослыя забалочаным хмызняком, на  паўднёвым усходзе пад лесам. На ўсходзе і  поўдні забалочаная пойма шырынёй 50 м. Упадае ручай з возера без назвы. Выцякае ручай у возера Каравайна.
Алена Ільінічна Падкамінская
Алена Ільінічна Падкамінская (нар. 10 красавіка 1979, Масква) — расійская актрыса тэатра і кіно. Скончыла Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна (курс а. А. Шырвінта) у 2001 г. У трупе Тэатра сатыры — з 2000 г.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і музыкантаў. Бацька актрысы — Ілля Міхайлавіч Падкамінскі (замстаршыні Шчарбінцы, 2012—2014), старшыня пасялення Рагоўскае (з 2014) ў Маскве, заснаваў у Шчарбінцы студыю мастацтваў «Вясёлка» ; маці Святлана Яўгенаўна, кіруе музычнай студыяй элементарнага музіцыравання «Вяселка» і з’яўляецца дэпутатам Шчабінцінскага гарадскога савета.
Скончыла Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна (2001, курс А. А. Шырвінта).
З 2000а — у трупе Тэатра Сатыры.
Дэбют у кіно — роля Уршулі Борн ў фільме «Няўдача Пуаро» (рэжысер Сяргей Урсуляк, 2002)
У чэрвені 2013а Алена Падкамінская з’явілася на вокладцы мужчынскага часопіса Maxim.
30 лістапада 2013 года стала пераможцай шоу Танцы з зоркамі у пары з Андрэем Карпавым.
З 6 верасня 2014 па 28 снежня 2014 года ўдзельнічала ў штотыднёвым тэлевізійным шоу Першага канала «Ледніковы перыяд-5» з партнёрам Пятром Чарнышовым, і яны заваявалі Прыз Глядацкіх Сімпатый.
Ацэнкі творчасці
Крытыкам Р. Заслаўскім была ў 2005 годзе заўважаная ў спектаклі «Хома эрэктус»: «„Яна эфектная, яна экстравагантная, можа быць эксцэнтрычнай, а можа — прамалінейнай, і пры ўсім гэтым у яе гульні ёсць нешта ад ранейшай Сатыры, калі гумар быў складзены, а сатыра — пераборлівыя“». У 2012 годзе высокую ацэнку крытыкаў заслужыла яе ролю ў п’есе «Сродкі ад спадчыны», дзе яна гуляе разам з Фёдарам Дабранрававым.
Тэатральныя работы
У Маскоўскім тэатры сатыры:
Асавэць (Бабровыцкі раён)
Асаве́ц ці Асавэ́ць (Осове́ць) — вёска ў Бабровыцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Бабровыцкай гарадской абшчыны.
Акунёва (возера, басейн Шошы)
Акунёва — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Шоша, за 26 км на ўсход ад горада Глыбокае, за 1,5 км на ўсход ад вёскі Бабруйшчына, паміж азёрамі Крывое і Белае.
Плошча паверхні возера 0,006 км². Даўжыня 0,1 км, найбольшая шырыня 70 м. Берагі параслі хмызняком.
Мустыэ (прыпыначны пункт)
Мустыэ (Mustjõe) — прыпыначны пункт у Эстоніі. Знаходзіцца ў вёсцы Мустыэ на лініі Талін — Нарва.
Фралоў
Фралоў — рускае прозвішча.
NGC 7623
NGC 7623 (іншыя абазначэнні — PGC 71132, UGC 12526, MCG 1-59-56, ZWG 406.75, NPM1G +08.0554) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сысоеў
Сысоеў — прозвішча.
Навагрудак
Навагру́дак, мясцовае Нава́градак (Nowogródek; Naugardukas; נאַוואַרעדאָק‏‎; ) — горад ва ўсходняй частцы Гродзенскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Навагрудскага раёна. На Навагрудскім узвышшы за 162 км на ўсход ад Гродна, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня на лініі Ліда—Баранавічы. Вузел аўтадарог. Насельніцтва 29 424 чалавекі (2018).
Назва
Летапісныя варыянты назвы горада — Новогород, Новгородок, Новогородок, Новый Городок і інш., сведчаць пра існаванне паблізу старога гарадскога цэнтра акругі, якім, магчыма, было цяперашняе гарадзішча Радагошча.
Кымган
Кымган — рака ў Азіі, у Рэспубліцы Карэя.
Навагрудак
Назва
Мясцовы жыхары і цяпер ужываюць назву «Нава́градак», асабліва людзі старэйшага ўзросту. Месца націску зафіксавана ў выданні «Трыбунала абывацелям Вялікага Княства Літоўскага» (Вільня, 1586), дзе пазначана друкаваным спосабам «в Нова́городку».
Цяперашняя афіцыйная назва «Навагру́дак» па сутнасці польская «Nowogródek» (чытаецца як «Новокгру́дэк»), вымаўляная на беларускі лад. Да трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай справаводства на (стара)беларускай мове не ажыццяўлялася ўжо амаль сто гадоў. Расійскія ўлады засталі бягучую дакументацыю па-польску, таму назва, захаваўшы асноўныя рысы польскай фанетыкі, трапіла ў расійскія дакументы ў форме «Новогрудок». Пазней, ужо з расійскіх дакументаў, назва ў гэтай форме перайшла ў беларускае справаводства. Часам паходжанне назвы «Навагрудак» выводзяць ад «груд / груда / грудок» (камяк усохлай ці ўмёрзлай зямлі, або ўзгорак), што заснавана на народнай этымалогіі, але навуковага абгрунтавання не мае.
Азэранкы (Бабровыцкі раён)
Азэранкы (Озеря́ни) — вёска ў Бабровыцкім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Бабровыцкай гарадской абшчыны.
Навагрудак
Сімволіка
Герб Навагрудка зацверджаны 18 марта 1595 года каралём Жыгімонтам Вазам: «у чырвоным полі постаць арханёла Міхала ў чорным узбраеньні з крыламі за сьпінай; у правай руцэ меч, у левай — шалі».
Сучасны герб і сцяг горада і Навагрудскага раёна зацверджаны Наваградскім райвыканкамам 16 мая 2001 года, афіцыйны блазон: ''«У чырвоным полі „барочнага“ шчыта фігура Св. Міхала Арханёла ў чорным панцыры з крыламі за спіной, які стаіць на зялёнай зямлі. У правай руцэ ў яго меч, у левай — шалі»''.
Ранні перыяд
Згодна з легендарнай часткай “Хронікі Быхаўца”, Наваградак быў заснаваны Гердзівілам, сынам жамойцкага князя Монтвіла (Монтвіл быў сынам Гімбута, унукам Кунаса і праўнукам паўміфічнага Палямона). Монтвіл паслаў сына Гердзівіла, дазнаўшыся, што "Цар Батый" "разагнаў рускіх князёў" і землі, якія тыя захапілі, цяпер можна апанаваць самім. Разам з Гердзівілам пайшлі тры Монтвілавы "паны радныя": Грумпюс, Эйкшыс і Гроўжыс (яны заснавалі Ашмяны, Эйшышкі, Граўжышкі). Яны "зайшлі за раку Вяллю, і потым перайшлі раку Нёман і знайшлі ў чатырох мілях ад ракі Нёмана гару красную, і спадабалася ім, і ўчынілі на ёй горад і назвалі яго Ноўгародак". Пасля Гердзівіла ў Ноўгарадку княжыў яго сын Мінгайла, а потым Мінгайлаў сын Скірмунт. Звесткі з "Палямонавага наратыва" лічацца легендарнымі.
Першую згадку Наваградка ў пісьмовых крыніцах звычайна адносяць да 1044, 1116 або 1254 гадоў. Думку пра тое, што паведамленне з 1044 года пра будаўніцтва «новага горада» кіеўскім князем Яраславам і яго паход «на Літву» адносіцца да Навагрудка, выказаў яшчэ В. Тацішчаў. Такое меркаванне заснавана на скажэнні, што з'явілася ў позніх Наўгародскім 4-м і Сафійскім 1-м летапісах пад 1044 годам: «ходи Ярослав на Литву, а на весну заложил Новгород и сделал и». У арыгінале, ранейшым і паўнейшым Наўгародскім 1-м летапісе старэйшага ізводу, гэтае месца даецца як ''«В лето 6552 [1044]. Ходи Ярослав на Литву; а на весну же Володимир заложи Новъгород и сдела его»''. Таму можна сцвярджаць, што паведамленне 1044 года адносіцца да будаўніцтва новых умацаванняў у Ноўгарадзе.
Паводле матэрыялаў археалагічных даследаванняў, паселішча на месцы Навагрудка ўзнікла ў канцы X ст., а гарадскія ўмацаванні — да сярэдзіны XI ст. На той час Замкавая гара была яшчэ адным цэлым пагоркам. Дакладна невядома, ці ўся яе пляцоўка была абнесеная ўмацаваннямі або дзядзінец займаў толькі частку, а астатняя была пасадам.
У XII ст. горад складаўся ўжо з дзядзінца і вакольнага горада. На думку А. Назаранкі, не пазней за 1141 год Навагародак стаў адным з удзелаў Гарадзенскага княства. Першым князем быў адзін з сыноў гарадзенскага князя Усеваладкі, напэўна, Барыс або Глеб. Пры іх пабудавана Барысаглебская царква. Пад 1237 годам згадваецца навагародскі князь Ізяслаў, залежны ад галіцкага князя Данілы.
Час Вялікага Княства Літоўскага
Згодна з летапіснымі сведчаннямі, Наваградак зведваў напады ардынцаў і галіцка-валынскіх князёў (1255, 1274, 1278), ордэнцаў (1314, 1321, 1341, 1390, 1394), крымскіх татараў (1505—1506), маскоўцаў (1518, 1534). У канцы 1240-х — пачатку 1250-х гадоў Навагародак перайшоў пад уладу літоўскага князя Міндоўга, саюзніка галіцкага князя Данілы. Акалічнасці пераходу не вядомы, напэўна, горад быў адной з галоўных рэзідэнцый Міндоўга, а намеснікам там яго сын Войшалк. Такім чынам, Навагародак быў буйнейшым і адным з асноўных цэнтраў дзяржавы часу яе ўтварэння. Спрэчкі паміж Міндоўгам і яго родзічамі, якія знайшлі прытулак у галіцкага князя Данілы, сталі прычынай вялікай вайны з Галіцка-Валынскім княствам і вымусілі Міндоўга да саюзу з Лівонскім ордэнам.
У 1252 годзе Міндоўг разам з жонкай Мартай ахрысціліся паводле каталіцкага абраду і ў 1253 годзе каранаваны ад імя Папы Інакенція IV. Паводле адной з версій Мацея Стрыйкоўскага, каранацыя адбылася «ў полі за Наваградкам», што часта дае падставу лічыць горад першай сталіцай Вялікага Княства Літоўскага, аднак, няма пэўнасці ці была сталіца ў тагачаснай дзяржаве наогул. З гэтымі падзеямі часта звязваюць знойдзены ў Наваградку рэдкі артэфакт — гэтак званы. Выказвалася думка, што кубак падораны Папам або нейкім манархам і быў каранацыйнай інсігніяй Міндоўга, што ў сваю чаргу падаецца аргументам за Наваградак як месца каранацыі. Кубак, аднак, знойдзены ў комплексе жылога дома, які функцыянаваў у другой палове XII ст.
У 1254 годзе Міндоўг заключыў мір з Галіцка-Валынскім княствам, паводле якога Войшалк пайшоў у манастыр, а Навагародак перададзены князю Раману Данілавічу. Неўзабаве Войшалк заснаваў паблізу Наваградка ўласны манастыр, цяпер вядомы як Лаўрышаўскі. Пасля разрыва міру (1258) Войшалк выйшаў з манастыра і зноў княжыў у Наваградку. У 1260 годзе Міндоўг вярнуўся да язычніцтва. Пасля забойства Міндоўга восенню 1263 года, вялікім князем стаў Войшалак, але неўзабаве памёр, перадаўшы Навагародак і ўсю дзяржаву князю Шварну Данілавічу. Памяць пра Міндоўга ў сучасным Навагрудку — Гара Міндоўга, нібыта месца яго пахаваня.
У 1274 годзе галіцкі князь Леў Данілавіч з татарскім атрадам Ягурчына захапіў і спаліў пасад Наваградка, але замка ўзяць не здолеў. У 1314 годзе пасад спаліла ордэнскае войска пад камандаваннем вяліка магістра Генрыха фон Плоцке, але замка ўзяць не здолела. З 1316 года Навагрудак цэнтр самастойнай Літоўскай мітраполіі, якая ахоплівала праваслаўную царкву ВКЛ і Галіцыі. У 1323 годзе вялікі князь Гедзімін пабудаваў у горадзе францысканскі касцёл. 3 1329 года Наваградак сталіца ўдзельнага княства Карыята Гедзімінавіча, у яго часы Замкавая гара была разрэзана ровам на дзве часткі — Замкавую і Малы Замак, напэўна, каб будаваць каменныя ўмацаванні меншага перыметру. Пасля 1358 года Наваградак удзел Фёдара Карыятавіча. Каля 1364 года княства падзелена паміж вялікімі князямі Альгердам і Кейстутам. З 1386 года было адным з удзелаў Карыбута-Дзмітрыя Альгердавіча. У 1391 годзе ордэнскія войскі пад кіраўніцтвам вялікага магістра Конрада фон Валенродэ спалілі Наваградак, але замка ўзяць не здолелі. 3 1392 года Навагрудак перайшоў у дамен вялікіх князёў літоўскіх. У 1394 годзе ордэнцы зноў прыходзілі пад горад, наваградцы самі спалілі пасад, а замак ордэнкія войскі ўзяць не здолелі.
У канцы XIV — пачатку XV ст. вялікі князь Вітаўт пасяліў у ваколіцах Навагрудка татар. У 1415 годзе ў Навагрудку на саборы праваслаўных епіскапаў мітрапалітам Кіеўскім і ўсяе Русі быў абраны Рыгор Цамблак. Сабор дэ-факта абвясціў аўтакефалію праваслаўнай царквы ў Вялікім Княстве Літоўскім, а таксама рэфармаваў яе ўнутраны парадак. Праз татарскую пагрозу Кіеву, Наваградак абраны рэзідэнцыяй мітрапалітаў Кіеўскіх і ўсяе Русі, мітрапалічы палац месціўся супраць саборнай Барысаглебскай царквы. У 1422 годзе ў Навагрудку ў заснаваным Вітаўтам фарным касцёле адбыўся шлюб польскага караля Ягайлы і княжны Соф’і Гальшанскай, даўшы пачатак дынастыі Ягелонаў. У 1428 годзе вялікі князь Вітаўт запісаў княства ў вена сваёй жонцы Ульяне. У 1444 годзе вялікі князь Казімір Ягелончык даў Наваградскай зямлі земскі прывілей.
У 1504 годзе у Наваградку сабраліся Паны-Рада, гэтым часам пад горад з’явіліся татарскія загоны, спаліўшы перад тым Слуцк, абарону ўзначальваў наваградскі намеснік Альбрэхт Гаштольд і гараднічы Маскевіч. Урэшце татар адагналі і разбілі каля Прыпяці Станіслаў Кішка, Альбрэхт Гаштольд, Юрый Неміровіч і князь Сямён Алелькавіч. У студзені 1507 года ўтворана Новагародскае ваяводства ў складзе Навагрудскага, Слонімскага і Ваўкавыскага паветаў, навагрудскаму ваяводу як ваеннаму кіраўніку падначальвалася таксама Слуцкае княства. На сойме ў Берасці 26 ліпеня 1511 года вялікі князь Жыгімонт Стары даў Навагрудку прывілей на магдэбургскае права (пацверджана ў 1562, 1595 і 1776). У 1568 горадзе ў горадзе было 10 цэркваў. У XVI ст. Навагрудак адзін з цэнтраў Рэфармацыі, у сярэдзіне XVI ст. у заснаваны кальвінісцкі збор.
ВКЛ у перыяд Рэчы Паспалітай
У гэты перыяд горад моцна пацярпеў ад ваенных дзеянняў Казацкай вайны (1648), вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў (1655—1661), Паўночнай вайны (1706). Таксама ў XVI—XVIII ст. Навагрудак некалькі разоў пацярпеў ад пажараў (1578, 1599, 1613, 1652, найбольш моцны ў 1751) і эпідэмій (1590, 1592, 1603, 1708, найбольш спусташальная — халера 1710). Ваенныя і іншыя бедствы прычыніліся палітычнаму і эканамічнаму заняпаду Навагрудка.
3 1581 года ў Наваградку кожныя два гады (на перамену з Менскам) праходзілі сесіі Трыбунала ВКЛ, так званыя «рускія» кадэнцыі, што спрыяла развіццю горада. У 1595 годзе зацверджаны герб Навагрудка. Пасля Берасцейскай уніі (1596) мітрапаліцкая кафедра стала ўніяцкай. У 1597 годзе Жыгімонт Ваза даў Навагрудку прывілей на 2 кірмашы штогод па 2 тыдні на каталіцкія святы Трох Каралёў і Троіцы.
У часы развіцця рэфармацыі Наваградак быў сведкам публічных дэбатаў католікаў і уніятаў з арыянамі (1609) і кальвіністамi (9 студзеня 1616 года, езуіт з Нясвіжа кс. Бенедыкт Брэвілій дыспутаваў з пастарам Янам Зыгровіям). Аднак, у 1618 годзе закрыты кальвінісцкі збор. У 1620-я гады ў фарным касцёле наваградскі кашталян Ян Рудаміна паставіў помнік дзевяцём таварышам, загінулым у бітве пад Хоцінам (1621).
У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў Наваградак 16 верасня 1655 года захоплены рускімі войскамі пад камандаваннем князя А. М. Трубяцкога, акупацыя доўжылася шэсць гадоў. У 1661 годзе у сувязі з ваенным спусташэннем горад вызвалены ад падаткаў на 4 гады. Пасля гэтай вайны ў іезуіцкім касцёле на плошчы Рынку ў Наваградку з’явілася цудатворная ікона візантыйска-рускага паходжання, якая праславілася шматлікімі сцаленнямі, апісанымі ў адмысловай кнізе (Вільня, 1673).
У Паўночную вайну 1700—1721 гадоў Навагрудак у 1706 годзе заняты шведскімі войскамі, якія разбурылі замак.
Перад 1773 годам у Навагрудку 3 уніяцкія царквы, 5 касцёлаў, 6 манастыроў, сінагога, мячэць. Архітэктурнымі дамінантамі былі касцёлы і цэрквы — езуітаў, боніфратраў (фундатар Казімір Леў Сапега), базыліянак пры царкве Барыса і Глеба (фундатар — падкаморы Адам Храбтовіч), перабудаваная ўніяцкая на замку (фундатар Юзаф Ябланоўскі), францысканцаў, дамініканак (фундацыі Радзівілаў) i дамініканаў (фундатар — Крыштаф Хадкевіч).
Моцна спутошыў горад пажар 1 мая 1751 года, згарэла 167 дамоў, 4 касцёлы, ратуша і канцылярыя ваяводы. З 1775 года сесіі Трыбунала ВКЛ перанесены ў Гродна, бо Наваградак пасля спусташальнага пажару 1751 года не мог забяспечваць іх правядзенне.
23 верасня 1784 года, падчас сваёй паездкі ў Нясвіж, Наварудак наведаў кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, ён аглядзеў руіны замка, суд, яўрэйскую школу і гарадскі архіў.
Час Расійскай імперыі
Паводле 3-га падзелу Рэчы Паспалітай з 1795 года Навагрудак ў складзе Расійскай імперыі, з 1801 года цэнтр павета Гродзенскай губерні.
Падчас руска-французскай вайны 1812 года ў Наваградку спыняўся штаб Жэрома Банапарта, горад быў цэнтрам тылавога забеспячэння французскай арміі. З навагрудскай шляхты сфарміраваны 19-ы драгунскі полк французскай арміі. У вайну горад моцна пацярпеў, станам на 1817 год ў ім толькі 1600 жыхароў, 428 драўляных і 9 мураваных жылых дамоў.
Падчас паўстання 1830—1831 гадоў навагрудскі павятовы маршалак Юзаф Кашыц, уласнік маёнтка Ятра, зняў з сябе прысягу расійскаму імператару і далучыўся да паўстання. У Наваградак зайшлі два эскадроны 13-га уланскага палка Дэмбінскага, якія папоўніліся мясцовымі людзьмі. Паўстанцаў вітаў ксёнз Д. Тускі. Пасля задушэння паўстання ў Гродне створана губернская камісія па секвестры маёмасці паўстанцаў, на скарб былі забраныя маёнткі Стэфана Незабытоўскага Пяшчанка (каля Свіцязі), Белапятровіча Брацянка (каля Навагрудка), Кашыца Ятра і іншыя.
З 1842 года цэнтр павета Мінскай губерні.
Падчас паўстання 1863—1864 гадоў рух супраціву ў Наваградку ўзначаліў вольнапрактыкуючы ўрач Уладзіслаў Борзабагаты, старэйшы сын Канстанцiна Борзабагатага, уласніка маёнтка Рутка. Цывільным начальнікам павета стаў памешчык Канстанцін Кашыц, ваенным начальнікам — падпалкоўнік генеральнага штаба Станіслаў Алендскі. Для зручнасці кіравання паўстанцы змянілі адміністратыўны падзел — Навагрудскі павет далучылі да Віленскага ваяводства. Сабраныя паўстанцамі сілы былі разбіты часцямі рэгулярнай расійскай арміі пад камандаваннем палкоўніка А. Чартова. Паводе загаду віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва 26 чэрвеня 1863 года ў Навагрудку публічна расстраляны Адам Пуслоўскі — 21-гадовы паўстанец, адзіны сын ўласнікаў маёнтка Сенна. Жанчын, якія пасля расстрэлу прыйшлі да касцёла ў чорных строях, за праяву жалобы аштрафавала паліцыя. Пасля задушэння паўстання ў Наваградку і павеце агулам было асуджана і саслана ў Сібір 350 чалавек, у большасці з іх канфіскавана маёмасць. Ваенна-палявы суд прызнаў сярод завадатараў Мікалая Дубічынскага, ваеннага ўрача Зянона Навадворскага і ксяндза Феліцыяна Лашкевіча. Рэакцыя імперскіх уладаў праявіліся і ціскам на асвету — у 1868 годзе гімназія заменена на чатырохкласную школу.
У канцы XIX ст. у горадзе каля 12 тыс. жыхароў. Найважнейшай падзеяй эканамічнага жыцця заставалася ярмарка 19 сакавіка, на якой прадавалі коней і быдла. Таксама адбываліся гэтак званыя кантракты (з’езды ў пэўны час года для ўпарадкавання спраў куплі і продажу зямлі, іпатэкі, пазыкаў, выплатаў і інш.). Кантракты на Літве адбываліся ў Вільні, Менску і Наваградку. Палітычны дзеяч і кампазітар Міхал Клеафас Агінскі ўспамінаў як даведаўся пра паўстанне Т. Касцюшкі: «Я быў у Наваградку ў Літве падчас кантрактаў, калі ў ноч на 30 сакавіка 1794 года мяне пабудзіў кур’ер…».
Падчас 1-й сусветнай вайны, 22 верасня 1915 года Навагрудак занялі часці 10-й нямецкай арміі. Горад працяглы час быў прыфронтавым, расійска-нямецкі фронт праходзіў за 20 км на ўсход — уздоўж Сэрвачы. Немцы пабудавалі ў Навагрудку электрычную станцыю, тэлефонныя лініі і сетку вузкакалейнай чыгункі, адкрылі школы.
У Навагрудку ў доме Міцкевіча размяшчаўся начальнік XVII рэзервовага армейскага корпуса, генерал пяхоты Рэйнхард фон Шэфер-Баядэль (Reinhard von Scheffer-Boyadel). Праз блізкасць да фронту ў горад прыязджалі сярод іншых маршал Паўль фон Гіндэнбург і баварскі кароль Людвіг III. 27 снежня 1918 года кавалерыя нямецкай арміі ўзяўшы вялікую кантрыбуцыю пакінула Навагрудак, вечарам гэта ж дня ў горад увайшлі бальшавіцкія войскі.
Час міжваеннай Польшчы
25 сакавіка 1918 года Навагрудак, як частка этнічнай тэрыторыі беларусаў, абвешчаны тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года паводле пастаноў з’езда КП(б) Беларусі горад абвешчаны тэрыторыяй БССР. 25 мая 1919 года адкрылася Навагрудская беларуская гімназія.
Пасля бою 18 красавіка 1919 года Наваградак заняла польская армія — падраздзяленні 2-га Ковенскага стралковага палка і два эскадроны 10-га ўланскага палка; абараняліся ў горадзе падраздзяленні Заходняй стралковай дывізіі, у складзе абодвух бакоў былі і мясцовыя людзі. Польскім часцям дасталіся склады з амуніцыяй і каля 300 палонных. Польска-бальшавіцкі фронт амаль на два месяцы спыніўся на лініі нямецкіх акопаў уздоўж Сэрвачы. 19 ліпеня 1920 года бальшавіцкія войскі зноў занялі Наваградак, але пасля паражэння ў Варшаўскай бітве адступілі і 1 кастрычніка 1920 года зноў прыйшла польская армія — 1-ы і 5-ы палкі Легіёнаў, 16-ы пяхотны полк і тры батарэі 1-га палка артылерыі Легіёнаў. Цывільныя ўлады на чале са старастам Юзафам Елінкам пачалі кіраваць горадам ад 3 лістапада 1920 года. Адным з першых захадаў новых уладаў было адкрыццё (11 студзеня 1921) Акруговага суда ў Наваградку ў будынку, дзе за імперскім часам мясцілася Наваградскае павятовае вучылішча.
Паводле Рыжскага міру (1921) у складзе Польшчы, дзе Наваградак быў найменшым ваяводскім горадам. Першы наваградскі ваявода (1921—1924) Уладзіслаў Рачкевіч, у 1939—1947 гадах выконваў абавязкі прэзідэнта Польшчы. 13 мая 1922 года Наваградак наведаў сын Адама Міцкевіча Уладыслаў Міцкевіч, а 30 кастрычніка 1922 года — Юзаф Пілсудскі. 1 лістапада 1922 года пасвяцілі адбудаваную фару. У 1920-я электрастанцыю перабудавалі пад гарадскі тэатр. Горад прымаў таксама прэзідэнтаў Польшчы Станіслава Вайцяхоўскага (Stanisław Wojciechowski, 25-27 мая 1924) і Ігнацыя Масціцкага (верасень 1929). У 1924—1937 гадах у Навагрудку месціўся штаб брыгады Корпуса аховы памежжа «Навагрудак».
У 1920—1930-я гады выходзілі больш за 10 перыядычных выданняў, у кастрычніку 1922 года пачалося выданне першай у Навагрудку беларускай газеты «Наша Бацькаўшчына». У 1924—1931 годах на Малым замку насыпаны курган у гонар Адама Міцкевіча, а 11 верасня 1938 года адкрыты яго дом-музей.
Станам на 1931 год у горадзе 1055 жылых будынкаў, 2 касцёлы, 2 царквы, 3 сінагогі, мячэць; працавалі 2 бальніцы, 7 гасцініц і 2 друкарні. Насельніцтва 10 тыс. чал., у тым ліку яўрэяў 50 %, палякаў 25 %, беларусаў 20 %, татараў і іншых — 5 % жыхароў.
Найноўшы час
Другая сусветная вайна для горада пачалася налётам савецкай авіяцыі 17 верасня 1939 года, самалёты скінулі ўлёткі на польскай мове з абяцаннем хуткага вызвалення «z pańskiego gniota» (ад панскага прыгнёту). З верасня 1939 года Навагрудак у складзе БССР, з 1940 — цэнтр Навагрудскага раёна Баранавіцкай вобласці. Прыход савецкай улады адзначыўся дэпартацыямі, у тым ліку сям’і графа Буцянёва-Храбтовіча са Шчорсаў.
Пасля нападзення 22 чэрвеня 1941 года Германіі на СССР нямецкімі бамбардзіроўкамі сярод іншага разбураны гандлёвыя рады на Рынку і палац Радзівілаў. Вермахт заняў горад 6 ліпеня 1941 года. Наваградак аднесены да акупацыйнай Генеральнай акругі Беларусь у складзе Рэйхскамісарыята Остланд.