cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хачкар
Апісанне
Хачкары вырабляюць з базальта, які мала падлягае разбурэнню. Часта сустракаюцца і хачкары з туфа, паколькі ён легкі для апрацоўкі. У рабоце з камянём майстры ўжываюць разцы, зубілы, завостраныя пёры і малаткі.
Ванеса чорна-рыжая
Ванеса чорна-рыжая ці Крапіўніца вялікая (Nymphalis xanthomelas) — дзённы матылёк з сямейства Німфаліды.
Распаўсюджанне
Усходняя Еўропа; тэрыторыя былога СССР: Еўрапейская частка Расіі (поўнач, цэнтр, поўдзень), у тым ліку поўнач Кольскага паўвострава, поўнач Комі, поўнач Архангельскай вобласці, астравы Калгуеў і Новая Зямля, паўднёвае ўзбярэжжа Крыму; Каўказ, Сібір, Далёкі Усход, Сахалін, Камчатка, Сярэдняя Азія; Азія: Кітай, Карэя, Японія.
Відавы эпітэт азначае «жоўта-чорны», «руда-чорны» (ад ξανθός — залаціста-жоўты, рыжы і μέλας — чорны).
Біялогія
Вусені харчуюцца на вербах, асіне.
Апісанне
На вяршыні пярэдніх крылаў маецца белая пляма, паміж субмаргінальнай паласой і першай ад вяршыні чорнай прыкастальнай плямай. На заднім крыле зубец даўжэй сваёй шырыні, сінія плямы ўздоўж вонкавага краю яркія. Агульны фон зверху ярка-чырвоны. Даўжыня пярэдняга крыла 27-31 мм.
Вусені чорныя, з белымі кропкамі і палоскамі на спіне і баках, чорныя шыпы.
Біялогія
Кукалка часта вісіць на галінах кармавых раслін.
Лётае па розных лясных біятопах, лугавінах у лесе, населеных пунктах. Зімуе імага. Час лёту ліпень—кастрычнік, пасля зімоўкі — красавік—май.
Нацыянальны тэатр (Бялград)
Нацыянальны тэатр Бялграда (Народно позориште у Београду) — дзяржаўны тэатр Сербіі. Помнік архітэктуры другой паловы XIX стагоддзя. Знаходзіцца на рагу вуліц Васіна і Француска ў Бялградзе на плошчы Рэспублікі побач з Нацыянальным музеем Сербіі.
Гісторыя
Упершыню ідэя аб будаўніцтве тэатра ў Бялградзе ўзнікла ў 1851 годзе, дзякуючы таварыству «Аматараў народнай адукацыі». Тэатр заснаваны 13 ліпеня 1868 года і будаваўся на працягу двух гадоў, як мяркуецца, па плане архітэктара Аляксандра Бугарскага. Распараджэнне аб будаўніцтве прыняў князь. Першы спектакль — п'еса «Георгій Бранкавіч». Акрамя тэатральных спектакляў, у зале на працягу XIX стагоддзя праводзіліся дабрачынныя балі і канцэрты. Вялікая канстытуцыйная скупшчына ў гэтай зале прагаласавала за Канстытуцыю ў 1888 годзе.
Рэстаўрацыя
У 1905 годзе праведзена новая мастацкая рэстаўрацыя сцэны, глядзельнай залы і фае па эскізах першага сербскага дэкаратара Драгуціна Інікіострыя Медзеняка, які ўпрыгожыў інтэр'еры асабнякоў шмат каго з заможных бялградскіх жыхароў. У аснову абноўленага дэкору ляглі матывы народнай арнаментыкі і мастацкай традыцыі. З цягам часу наспела неабходнасць павялічыць сцэну і вырашыць шэраг тэхнічных задач. У 1912 годзе пачалася рэканструкцыя тэатра, аднак, у сувязі з пачаткам Першай сусветнай вайны, яна расцягнулася да 1921 года. Па задуме архітэктара Ёсіфа Буканца лаканічную гармонію першапачатковага фасада змяніла пышнае неа-барока з дзвюма вуглавымі вежамі ля пад'езда. У інтэр'ер глядзельнай залы і вестыбюля дададзеныя дэкаратыўныя элементы з гіпсу. Столь глядзельнай залы распісаў рускі мастак Сцяпан Фёдаравіч Калеснікаў. Цікава, што выхаваны ў традыцыі акадэмічнага рэалізму ён стварыў сваю кампазіцыю ў стылі дэкаратыўнага барока і ўзяў за аснову тэмы антычнай міфалогіі – Талія у калясніцы і вакхічныя фантазіі, якія праслаўляюць тэатр, як храм мастацтва.
Наступная рэканструкцыя пачалася ў 1940 годзе. Аднак падчас красавіцкай бамбардзіроўкі Бялграда 1941-га будынак зведаў сур'ёзныя пашкоджанні і працы па рэканструкцыі пачаліся толькі бліжэй да канца года. Праект архітэктараў Гойка Тодзіча і Драгана Гудовіча цалкам змяніў знешні выгляд ранейшага Нацыянальнага тэатра. З пярэдняга боку фасада, за выключэннем прафіляванай гірлянды даху, знятая ўся старая дэкаратыўная пластыка. Такі ж знешні выгляд тэатр захаваў і пры наступнай рэканструкцыі 1965 года, калі, пад кіраўніцтвам архітэктара Ніколы Шерцэра, унесены змены ў вестыбюль, глядзельную залу і аркестравую яму.
Апошняя і самая маштабная рэканструкцыя будынка Нацыянальнага тэатра (1986-1989) суправаджалася палемікай як у прафесійнай супольнасці, так і ў шырокіх колах грамадскасці па пытанні аб тым, ці варта вярнуць будынку яго першапачатковы выгляд ці ж той, які яно набыло пасля першай рэканструкцыі 1922 года. Усё-такі было вырашана, што будынак будзе абноўлена па праекце першай рэканструкцыі, а да задняй частцы корпуса зроблена шкляная прыбудова па праекце архітэктараў Слабадана Дрэняковіча і Любаміра Здраўковіча. Абнаўленне ўнутранай прасторы тэатра, па задуме архітэктара Мілана Палішашкага, ставіла задачу аднавіць яго першапачатковае аблічча, падкрэсліваючы тым самым візуальныя і сімвалічныя годнасці інтэр'еру старога тэатра. У цэнтры вестыбюля усталяваны бюст князя Міхаіла працы італьянскага скульптара Энрыка Паці (1872), а жывапісная кампазіцыя Сцяпана Калеснікава на столі глядзельнай залы адрэстаўраваная па захаваных арыгінальных малюнках.
Гісторыя
У часы Югаславіі стаў Югаслаўскім нацыянальным тэатрам. Тэатр аб'яднаў лепшых акцёраў Сербіі, тут ставіліся п'есы сербскіх, славенскіх і сусветных драматургаў.
Коламан Сокал
Коламан Сокал (Koloman Sokol;, , Аўстра-Венгрыя — , , ЗША) — адзін з найбуйнейшых славацкіх мастакоў ХХ стагоддзя, графік.
Біяграфія
У 1937 годзе К. Сокал атрымлівае запрашэнне ад міністэрства культуры і адукацыі Мексікі на выкладанне графікі ў школе кніжнага мастацтва пры Нацыянальным аўтаномным універсітэце ў Мехіка. У Мексіцы К. Сокал выкладаў да 1942 года, пасля чаго пераехаў у ЗША. Тут ён займаўся выкладчыцкай дзейнасцю ў Нью-Ёрку. У 1946 годзе мастак вярнуўся ў Чэхаславакію, дзе працаваў у браціслаўскім Славацкім тэхнічным універсітэце і ва ўніверсітэце Коменскага. У 1948 мастак ізноў з'ехаў у ЗША, пасяліўся ў Брын Мары, у наваколлях Філадэльфіі. У 1960-я гады Сокал вёў адасоблены лад жыцця; у яго творчасці развіўся асаблівы, сімвалічна-міфалагічны стыль рысунка. Апошнія гады жыцця правёў у Тусане, Арызона.
У 1921—1924 гадах К.Сокал вучыўся ў прыватнай школе жывапісу ў Кошыцах, у 1925 годзе паступіў у школу Густава Малага ў Браціславе. У 1925—1932 гадах Сокал наведвае класы Макса Швабінскага і Тавіка Францішка Шымана ў Пражскай акадэміі мастацтваў, затым ён з'яжджае ў Парыж, дзе год праводзіць у майстэрні Францішка Купкі (1932—1933). Шмат падарожнічаў. У Чэхаславакіі Сокал стаў членам таварыства SČUG Hollar, якое аб'ядноўвала мастакоў-графікаў.
Творчасць
Найбольшы ўплыў на працу Сокала аказалі працы Вінцэнта ван Гога, Кетэ Кольвіца, Жоржа Гроса, а таксама суполка Мост. Спачатку ён канцэнтраваўся на графічных тэхніках, аднак пазней, знаходзячыся ў Мексіцы, развіў маляванне. Яго карціны часта драматычныя, з-за чаго прынята лічыць, што ён стварыў славацкую варыяцыю экспрэсіянізму на еўрапейскім узроўні. Артыстычныя, этнічныя і сацыяльныя аспекты аб'ядноўваюцца ў яго працы. Яго працы часта адлюстроўваюць пакуты і чалавечы боль. Ён таксама стварыў шэраг гравюр.
Хачкар
Апісанне
Вышыня помнікаў дасягае 1,5 метра. У іх цэнтры выразаецца ўзорысты крыж на фоне сонца або кола вечнасці. На астатняй паверхні камяню выразаюць іншыя раслінна-геаметрычныя фігуры, выявы святых і жывёл.
Нацыянальны тэатр (Бялград)
Гісторыя
У 1999 годзе падчас паветраных налётаў НАТА тэатральны калектыў быў адзіным у краіне, які прадоўжыў працу. Пры гэтым кошт білета быў чыста сімвалічным, роўны аднаму дынару.
Балет
Першыя балетныя спектаклі ў Бялградскай оперы адносяцца да пачатку 1920-х гг. Тут пастаўлены першы балет сербскага кампазітара М. Мілевіча «Le balai du valet». У розны час трупу ўзначальвалі: Б. Г. Раманаў (1930-31), Н. Кірсанава (1932-34), Б. Князеў (1934-36), Маргарыта Фрамана (1937-38). Пасля вайны балет перажыў перыяд інтэнсіўнага абнаўлення, звязаны галоўным чынам з дзейнасцю балетмайстра Д. Парліча.
Будынак
У складзе тэатра тры акадэмічных трупы: драмы, оперы (з 1921 года) і балета (з 1920 года). Таксама ў будынку знаходзіцца музей тэатра. Выступленні праводзяцца на двух сцэнах, Галоўнай сцэне (на 700 месцаў) і сцэне Радамір Рашы Плаовіча (на 300 месцаў). Будынак выкананы па ўзоры тэатральных будынкаў таго часу, асабліва міланскай Ла Скалы, ад якога прынятая канцэпцыя і дэкаратыўнае аздабленне эпохі Адраджэння. Пры больш позніх рэканструкцыях першапачатковы выгляд цалкам зменены. Першая рэканструкцыя пачалася ў 1911 годзе, і доўжылася да 1922 года, у сувязі з перапынкам на вайну. Тэатр быў пашыраны і страціў частку знешняга дэкору. Другая рэканструкцыя звязана з вынікамі бамбардзіроўкі Бялграда ў 1941 годзе. Яна праводзілася ў 1964—1965 гг. Зменам падвергнуўся інтэр'ер. Апошняя буйная рэканструкцыя была зроблена ў 1986—1989 гг., тады была дабудаваная частка ў бок вуліцы братоў Юговіча.
Мікулаш Галанда
Мі́кулаш Га́ланда (Ľudovít Fulla;, Мала Веска, (цяпер каля Турч'янске-Цепліцы, Славакія) — , ) — славацкі жывапісец, ілюстратар, графік. Адзін з пачынальнікаў і прапагандыстаў славацкага мадэрну пачатку XX стагоддзя.
Біяграфія
Мастацкую адукацыю атрымаў у Акадэміі мастацтваў у Будапешце (1914—1916) і Мастацка-прамысловай школе ў Празе (1923—1927).
Пахаваны на мемарыяльным Народных могілках у Марціне.
Творчасць
Аўтар паэтычных сцэн сялянскага жыцця, якія адрозніваюцца мяккасцю каларыту і абагульненых лінейных рытмаў («Каля калыскі», 1929, Нацыянальная галерэя, Прага; «Пастараль», 1936, прыватны збор), гравюр і малюнкаў на тэмы жыцця гарадской бядноты, працятых сацыяльна-крытычнымі нотамі (цыкл літаграфій «Каханне ў горадзе», 1924; «Без працы», літаграфія, 1925).
Ваяндот
Ваяндо́т (саманазва: wendat), вядомыя таксама як гуро́ны (Hurons) — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША і Канады. Жывуць пераважна ў штатах Аклахома, Канзас і правінцыі Квебек. Агульная колькасць (2012 г.) — 5 600 чал.
Гісторыя
У 1629 - 1632 гг. гандлёвыя зносіны з французамі перарваліся з-за вайны паміж Францыяй і Англіяй. Магаўкі выкарысталі часовае саслабленне ваяндот, каб распачаць новую вайну за паляўнічыя тэрыторыі. У сваю чаргу, гэта прывяло да больш маштабных Бабровых войнаў. У 1635 г. ваяндот пацярпелі паражэнне ад сенека. Іракезы захоплівалі каноэ з футрам, што ішлі ўздоўж ракі Святога Лаўрэнція. У 1645 г. французы былі вымушаны падпісаць з іракезамі мірны дагавор. Іракезы меркавалі, што ваяндот будуць вымушаны накіроўваць частку футра ў іх землі, аднак тыя адмовіліся. У 1648 - 1649 гг. магаўкі і сенека ўрываліся на тэрыторыі ваяндот, палілі іх вёскі, палеткі і забівалі жыхароў. Узімку 1649 - 1650 гг. сярод ваяндот пачаўся голад. Езуіты, якія таксама пацярпелі ад нападаў іракезаў, перасялялі ваяндот у Квебек. У 1658 г. група ваяндот была пераселена ў верхнюю плыню ракі Місісіпі. Іншыя ваяндот шукалі прытулак у суседніх плямёнаў, перасяляліся на захад або пераходзілі на бок іракезаў у выніку "усынаўленняў".
Паходжанне
Блізкімі саюзнікамі ваяндот былі Tionontate (людзі тытуню).
Гісторыя
Падчас Сямігадовай вайны большасць ваяндот выступілі на баку Францыі, а потым удзельнічалі ў паўстанні Пантыяка. Ваенныя дзеянні з суседзямі працягваліся нават пасля замірэння з англічанамі. У гады Амерыканскай рэвалюцыі ваявалі на баку лаялістаў. У выніку эпідэмій і ваенных страт у 1783 г. у ваяндот, што засталіся на тэрыторыі ЗША, захавалася толькі 100 дарослых воінаў. Аднак яны працягвалі ўдзел у змаганні супраць амерыканскіх пасяленцаў да 1795 г.
Дзякуючы езуітам звесткі пра спусташэнне краіны гуронаў дасягнулі Францыі. Па загаду караля ў 1666 г. у Канаду прыбылі рэгулярныя армейскія часткі. Яны здолелі нанесці паражэнне іракезам і вымусіць іх падпісаць мір 1667 г., згодна якому сенека і магаўкі адмаўляліся ад прэтэнзій у дачыненні ваяндот. Дагавор паспрыяў выжыванню ваяндот, але меў часовыя вынікі, бо ваенныя дзеянні хутка ўзнавіліся і працягваліся да 1701 г. Езуіты дамагаліся поўнага спынення гандлю футрам з-за злоўжыванняў у адносінах да індзейцаў. У 1696 г. французскія факторыі сапраўды былі зачынены. Але ваяндот і атава актывізавалі кантакты з англічанамі і з 1702 г. вялі гандаль з імі.
Паходжанне
Археалагічныя раскопкі дэманструюць тое, што культура ваяндот сфарміравалася ў першай палове 2 тысячагоддзя н. э. вакол возера Антарыа. Яна вельмі нагадвала культуру іракезаў. Ваяндот сфарміраваліся ў XV - пачатку XVII як канфедэрацыя некалькіх супольнасцей:
Назва ваяндот паходзіць з іракезскіх моў і значыць жыхароў паўвострава. Назва гуроны была дадзена французамі. Мяркуюць, што яна значыла сельскіх жыхароў, паколькі ваяндот у адрозненні ад суседзяў-алганкінаў больш актыўна займаліся сельскай гаспадаркай, або была пераробкай алганкінскага слова Ronon ("народ").
Гісторыя
Пасля 1715 г. французы ўзнавілі гандаль, прыцягвалі ваяндот да вайны з месквакі, а ў 1730 г. загадалі пакінуць раён Дэтройту і такім чынам адмовіцца ад сувязяў з англічанамі. Частка ваяндот, наадварот, перасялілася ў спустошаныя землі на поўдзень ад возера Эры, што знаходзтіліся пад кантролем іракезаў. Яны увайшлі ў саюз з лігай іракезаў. Ваяндот, што засталіся ў раёне Дэтройту хутка сапсавалі адносіны з суседзямі-алганкінамі, калі адмовіліся ваяваць з чэрокі, саюзнікамі англічан. У 1749 г. і 1750 г. паўднёвыя ваяндот адмаўляліся дапамагаць французам падчас ваенных экспедыцый супраць англічан у Агая. У Новай Францыі нейтральныя або нават варожыя адносіны з боку старых саюзнікаў успрымаліся вельмі балюча. Сітуацыя не перарасла ў вайну толькі з-за эпідэміі воспы ў 1751 г.
У 1842 г. амерыканскія ваяндот дабраахвотна прадалі свае землі ў Агая і Ілінойс ураду ЗША і пераехалі ў Канзас. У 1845 г. частка вярнулася назад і пасялілася каля ленапэ. Канзаскія ваяндот актыўна ўдзельнічалі ў асваенні Захаду. Перасяленні выклікалі заняпад традыцыйнага грамадства і саслабленне ўлады правадыроў. Прыхільнікі захавання племяннога ладу у 1867 г. стварылі асабістую рэзервацыю ў Аклахоме і на доўгія гады спынілі кантакты з суродзічамі. У Канадзе захаваліся групы ваяндот, пераселеныя ў XVIII ст. у Квебек.
Першы кантакт ваяндот з еўрапейцамі адбыўся ў 1535 г. у раёне сучаснага Манрэаля, калі яго наведала экспедыцыя Ж. Карцье. У гэты час канфедэрацыя вяла войны с іракезамі і ўдзельнічала ў гандлі з іншымі плямёнамі Вялікіх азёр і ракі Святога Лаўрэнція. У 1609 г. Самюэль дэ Шамплейн прыняў рашэнне ўступіць у вайну супраць іракезаў на баку ваяндот і алганкінаў. У 1614 г. быў падпісаны афіцыйны дагавор з Францыяй аб ўзаемным гандлі, пасля чаго ваяндот ператварыліся ў галоўных пасрэднікаў у забеспячэнні французских каланистаў футрам. Сярод ваяндот дзейнічалі французскія місіянеры. Адмоўную ролю мелі эпідэміі, занесеныя еўрапейцамі. На працягу першых чатырох дзесяцігоддзяў XVII ст. колькасць ваяндот імкліва змяншалася.
Люцэрна пасяўная
Батанічнае апісанне
Лісце на хвосціках. Лісточкі 1-2 см даўжынёй і 0,3—1 см шырынёй, даўгавата-зваротнаяйкападобныя, суцэльныя.
Люцэрна пасяўная, Люцэрна сіняя (Medicágo satíva) — травяністая расліна; тыпавы від роду сямейства.
Назва
Люцэрна пасяўная, люцэрна, лячуха, мядунка, люцэрна сеўная.
Шырока ўжываецца як кармавая расліна.
Батанічнае апісанне
Кветканосы пазухавыя, даўжэй лісця. Гронка галоўкавая, густая, шматкветная, 2-3 см даўжынёй. Кветкі сіне-фіялетавыя. Чашачка 0,5—0,6 см даўжынёй трубкава-варонкападобная, валасістая.
Карэнішча магутнае, тоўстае, глыбока залягае.
Распаўсюджанне і экалогія
Расліна расце па асыпках, на сухіх лугах, травяністых схілах, на стэпах, на пашах, па ўзлесках, у хмызняках, на галечніках, у далінах рэк, як пустазельнае ў пасевах і каля іх.
У дзікім выглядзе расце ў Малой Азіі і на Балканах. У культуры і як заносная — па ўсім свеце.
Батанічнае апісанне
Сцеблы чатырохгранныя, голыя або апушаныя, у верхняй частцы моцна галінаваныя, да 80 см вышынёй, могуць быць прамымі, шырока кусцістымі або ляжаць.
Плод — боб, каля 0,6 см у папярочніку.
Гаспадарчае значэнне і выкарыстанне
Люцэрна пасяўная — выдатны меданос. Пры спрыяльных пагодных умовах меданасіць дасягае: у раёнах паліўных земляробства — 300 кг з гектара пасеваў, без паліву — 25-30 кг. Нектар бескаляровы, змяшчае да 50 % цукру. Вадкі люцэрнавы мёд празрысты або залаціста-жоўты жоўты, адразу пасля адпампоўвання крышталізуецца да стану густых вяршкоў.
Звонка Богдан
Званімір «Звонка» Богдан (Звонко Богдан; 5 студзеня 1942, Сомбар) — сербскі спявак, выканаўца народных песень Сербіі, Харватыі, Венгрыі і Румыніі, найбольш вядомы дзякуючы песням прысвечаным бунеўцам. Акрамя славы спевака, з’яўляецца прызнаным кампазітарам і паэтам, мастаком, вінаробам і ўдзельнікам конных скачак.
Біяграфія
Званімір Богдан нарадзіўся ў Сомбары (Ваяводзіна, Сербія) у сям’і бунеўцаў, у часы Другой сусветнай вайны і венгерскай акупацыі Югаславіі. Правёў дзяцінства на ферме свайго дзеда Сціпана Кукурузара; яго дзед па бацькавай лініі Франья, які быў візничим і тамбурашам, перадаў Звонку любоў да коней і народнай музыкі. Пасля непрацяглай працы ў Сомбарскім тэатры, ён ва ўзросце 19 гадоў паступіў у тэатральную акадэмію ў Бялградзе, зарабляючы на жыццё спевамі ў кафэ. Кантракт з гатэлем «Уніян», які быў месцам сходу белградскай багемы, паспрыяў яго кар’еры, каля 30 гадоў Званімір даваў канцэрты ў Уніяне пры кожным візіце ў сталіцу. Яго першы значны сольны канцэрт адбыўся на тэрасе Бялградскай крэпасці.
У 1971 годзе была запісана самая вядомая песня Звонкі Богдана «Hej salaši na severu Bačke» (Гэй, хаты на поўначы Бачкі). З 1972 года ён выступаў са знакавым у свеце народнай музыкі Балкан аркестрам Янік Балажа.
У 2000-я гады супрацоўнічаў з вядомымі калектывамі Orkestar Mileta Nikolića (пераемнікі згаданага аркестра Балажа) з Ваяводзіны і Zagrebački tamburaši з Харватыі. Богдан працягвае выступаць у Сербіі і Харватыі, а таксама і ў іншых краінах па запрашэнні дыяспары.
Самыя вядомыя песні з рэпертуару Звонкі Богдана: Богдан таксама быў вядомым наезнікам, адным з самых паспяховых конных спартсменаў у Ваяводзіне. Першых поспехаў ён дасягнуў яшчэ ў 1970-я. Да 2012 года, калі ён завяршыў кар’еру, на яго рахунку былі перамогі ў Srpski kasački derbi, Slovački kasački derbi, Hrvatski kasački derbi, Subotička milja, Trci grada Subotice, Dužijanci, Zobnatički konjički igre, усталёўваў рэкорды спаборніцтваў.
Званімір і яго жонка Мір’яна выхавалі двух дзяцей, маюць трох унукаў. З 1980 года сям’я жыве ў Субаціцы, дзе спадар Званімір валодае імянны вінакурняй. З 2009 года — ганаровы грамадзянін Субаціцы (трэці, хто атрымаў гэта званне).
Уплыў
У 1990 годзе паэт Драг Брытвіч і кампазітар Сініша Леаполд з Харватыі напісалі песню «Svirci moji» (Мае музыкі) спецыяльна для Богданава выступу на фестывалі «Zlatne žice Slavonije» у Пожагу. З-за пачатку вайны Званімір Богдан не змог выступіць, затое Дука Чаіч, выканаўшы гэтую песню, узяў гран-пры фестывалю. Больш за 10 гадоў прайшло, перш чым Богдан у праграме «Hit do hita» на HRT выканаў «Svirci moji». Таксама яе выконваюць Крунаслаў Слабінач і Златні Дукаці, песня лічыцца класікай сярод выканаўцаў тамбурыцыі.
У 2000-я Звонка Богдан запісаў шэраг патрыятычных харвацкіх песень, як: «Otvori prozor» (Адчыні акно), «Od Konavala pa do Zagore» (Ад Конаўлі да Загары), «Markova čežnja» (Маркава туга). У маі 2003 г. на фестывалі Бродфест ў Славонскім Бродзе Богдан атрымаў прыз «Ruka slobode» («Рука свабоды») за песню «Od Konavala pa do Zagore», тэкст песні быў прызнаны лепшым харвацкім паэтычным патрыятычным творам 2002 года.
Біяграфія
У гады балканскіх войнаў 90-х, Богдан адмовіўся ад выступленняў: «Я проста быў не ў настроі для гэтага. Таксама пірацтва квітнела настолькі, што мяне нудзіла ад думкі пра кампазітарскую або выканальніцкую працу… Я толькі спадзяюся, што гэтыя жудасныя часы пройдуць, і мы зноў будзем здольныя жыць па-людску».
У 2004 Званімір Богдан прыняў удзел ва ўплывовым фестывалі Exit, што пераважна збірае гурты ў жанры поп/рок музыкі і адбываецца ў Петраварадзінскай крэпасці; гэта выступленне стала знакавым для народнай музыкі і важным для дыялогу пакаленняў у сербскім грамадстве.
У творчасці Званіміра Богдана ёсць як традыцыйныя народныя песні, так і аўтарскія (як ўжо згаданая «Hej salaši na severu Bačke»). Ёсць у рэпертуары песні на венгерскай і на цыганскай мовах.
Крапіва пякучая
Крапіва пякучая, Крапіва-жыгучка (Urtíca úrens) — аднагадовая травяністая расліна, від роду.
Батанічнае апісанне
Лісце супраціўнае, цёмна-зялёнае, дробнае, 2-6 см даўжынёй, авальнае або яйкападобнае, вострае, пільчатае, пакрытае пякучымі валасінкамі.
Распаўсюджанне і экалогія
Расце на пустках, каля жылля, ля дарог, на агародах, каля платоў. Вялікіх зараснікаў не ўтварае, а фармуе невялікія курціны.
Нітрафільная расліна.
Батанічнае апісанне
Расліна двухдомная. Кветкі дробныя, зялёныя, адзіночныя або ў суквеццях, пазухавыя, правільныя або няправільныя, тычынкавыя і песцікавыя, большай часткай з простым калякветнікам з трох лісточкаў. Кветкі сабраны ў коласападобнае суквецце, якое карацей або роўна па даўжыні хвосцікам лісця (у адрозненне ад крапівы двухдомнай, дзе яно даўжэй). Тычынак 6-12. Завязь ніжняя або паўніжняя, 4-6-гнёздавая, слупок адзін, лычык паасобны. Цвіце з мая да позняй восені.
Таксанамія
Від Крапіва пякучая ўваходзіць у род сямейства  парадку.
Назва
Жыгучка, стрэківа, крапіва, жыжка , джыгучка, жычкая крапіва , жгучка, крапіва вялікая , жыгучка.
Батанічнае апісанне
Плод — сухая або сакавітая шматнасенная каробачка, зрэдку арэшак. Плоданасіць з чэрвеня.
Сцеблы прамыя, тупачатырохграневыя, барознавыя, з жорсткімі пякучымі валасінкамі, вышынёй 15-35 см.
Крывань
Турызм
Крывань належыць да ліку лёгкадаступных пікаў. Звычайна да вяршыні паднімаюцца ад возера Штрбске-Плеса, што не патрабуе ад турыстаў спецыяльнай падрыхтоўкі. Перад больш складаным уздымам з таго месца, дзе турыстычная сцежка сыходзіць ад татранской аўтамагістралі на Тры Студнічкі, можна зрабіць прывал на беразе возера Ямскае плеса (1 447 м).
Крывань (Kriváň, Krywań) — адна з вяршыняў Высокіх Татр. Вышыня над узроўнем мора — 2494 м, перапад вышыні ад пасёлка Тры Студнічкі — 1353 м.
З усходу Крывань абмяжоўвае Важэцкая даліна, у канцы якой размешчана возера Крыванскаее Зялёнае плеса. З яго бярэ пачатак Белы Ваг — адзін з вытокаў ракі Ваг, самай доўгай на тэрыторыі Славакіі (406 км).
Гісторыя пакарэння
Лічыцца, што першымі на Крывань падняліся ў 1722 годзе Й. А Чырбеш і яго сябры, аднак да іх гэтую вяршыню несумненна пакарылі паляўнічыя за скарбамі, шукальнікі прыгод або проста цікаўныя. З вядомых асоб на Крыване пабывалі, Р. Таўсан, Бельсазар Аке і Г. Валенберг.
Крывань ў культуры
Гара Крывань згадваецца ў аповесці М. В. Гогаля «Страшная помста».
Легенда аб узнікненні горы Крывань
Стварыўшы свет, Бог заклікаў самога ўвішнага Анёла і адправіў на зямлю, каб той раскідаў з мяшка прыродныя прыгажосці. Анёл выканаў наказ, праляцеўшы па ўсім свеце, і, нарэшце, апынуўся каля татранских волатаў. Але кепска разлічыў вышыню і зачапіў крылом адну з вяршыняў. Мяшок, напоўнены прыгажосцямі, парваўся, і высыпаліся з яго цудоўныя горныя патокі, азёры, лугі і лясы. Па горах разбегліся алені, серны, суркі, мядзведзі і многія іншыя жывёлы. А вяршыня піка так і засталася чароўна крывой…
Крапіва пякучая
Значэнне і прымяненне
Выкарыстоўваюцца лісце і маладыя сцеблы расліны. Па сваёй пажыўнай каштоўнасці яна пераўзыходзіць крапіву двухдомную. У фазе цвіцення ў ёй змяшчаецца 25 % бялку, 20,7 % вугляводаў, 2,8 % тлушчаў, 34,1 % клятчаткі, 11,4 % БЭВ, 26,7 % попелу, 2,7 % кальцыя, 4,5 % калія, 0,57 % фосфару, 0,63 % магнію, ад 150 да 370 мг вітаміна С і да 188,1 мг каратыну. Змяшчае таксама мурашыную кіслату, дубільныя рэчывы, вітаміны групы B і K.
Крывань
Крывань ў культуры
Крывань лічыцца славацкай нацыянальнай вяршыняй, сімвалам гэтай краіны. Славакі яго цэняць так, як грэкі Алімп ці чэхі Ржып. Вельмі папулярныя штогадовыя народныя ўзыходжання на Крывань. Першы такі паход быў арганізаваны ў 1841 годзе групай славакаў, якія аб'ядналіся вакол грамадскага дзеяча і патрыёта Людавіта Штура. У паходзе 16 жніўня прынялі ўдзел Людавіт Штур, Міхал Годжа, Янка Краль, Гашпар Фейерпатакі-Белапатоцкі і многія іншыя.
Крапіва пякучая
Значэнне і прымяненне
У лекавых мэтах выкарыстоўваюцца, у асноўным, лісце і карані. Пры некаторых захворваннях і прафілактычна ўжываецца і сок, атрымоўваны з маладых сцеблаў і лісця.
Яшчэ грэчаскі лекар Дыяскарыд ведаў пра лячэбныя ўласцівасці гэтага віду. Ён ўжываў яе для лячэння мачакаменнай хваробы. У XVIII стагоддзі рускія медыкі з дапамогай крапівы лекавалі розныя пашкоджанні скуры, у тым ліку язвы.
Нацыянальны музей Сербіі
Нацыянальны музей Сербіі (Народни музеј) — музей у Бялградзе, размешчаны на плошчы Рэспублікі. Музей створаны ў 1844 годзе і на сённяшні дзень яго калекцыю складаюць каля 400 тыс. экспанатаў.
Калекцыі
Апошнім буйным набыццём музея стала карціна Амедэо Мадыльяні «Партрэт мужчыны», якая была падорана сербскім калекцыянерам, які пажадаў застацца ананімным.
Нумізматыка
У нумізматычнай калекцыі налічваецца звыш 300 тыс. прадметаў (манеты, медалі, пярсцёнкі). У ёй прадстаўлены асобнікі, якія адносяцца да V—VI стагоддзяў да н.э., а таксама манеты Філіпа II Македонскага і яго сына — Аляксандра Вялікага.
Французская калекцыя
Французская калекцыя складаецца з больш за 250 карцін, створаных у XVI—XX стагоддзях. Яна ўключае працы Гагена (2 карціны, 2 гравюры і 1 акварэль), створаныя паміж 1889 і 1899 годамі; Рэнуара (22 жывапісныя і 50 графічных прац), Юбера Рабера, Анры дэ Тулуз-Латрэка, Маціса, Манэ, Сезана, Дэга (15 прац), Жан-Батыст-Каміль Каро, Поля Сіньяка, Марыса Утрыло, Себасцьяна Бурдона, Агюста Радэна, Эжэна Будэна, Жоржа Руо, П’ера Банара, Каміля Пісаро, Жака Кало, Адзілона Рэдона, Анарэ Дам'е, Гюстава Маро, Эжэна Кар’ера, Шарля-Франсуа Дабіньі, Марыса дэ Вламінка, Жана Эдуара Вюяра, Андрэ Дэрэн, Рауля Дзюфі, Сюзаны Валадон, Эжэна Фрамантэна, Жана Както і г.д.
Калекцыі
Асновай музейнай экспазіцыі з’яўляюцца карціны і гравюры вядомых еўрапейскіх: Маціс, Пікаса, Рэнуар, Дэга, Сезан, Рубенс, Рэмбрант, Ван Гог, Кандзінскі і інш.
Італьянская калекцыя
Італьянскі жывапіс прадстаўлена ў 230 творах мастацтваў XIV—XVIII стагоддзяў. У музеі захоўваюцца карціны такіх аўтараў як Тыцыян, Тынтарэта, Даменіка Венецыяна, Паала Веранезэ, Пальма Старэйшы, Караваджа, Каналета, Алесандра Маньяска, Віторэ Карпача, Лука Камб'яза, Бернарда Строццы, Піранезі, Амедэо Мадыльяні, Ёсіп Томінц і інш.
Іншыя калекцыі
Таксама, у музеі сабраны карціны рускіх, амерыканскіх, англійскіх, аўстрыйскіх і нямецкіх мастакоў, якія аб’яднаны ў невялікія калекцыі. Сярод мастакоў, чые творы тут экспануюцца, вылучаюцца — Марк Шагал, Лазар Лісіцкі, Васіль Кандзінскі, Уладзімір Баравікоўскі, Альбрэхт Дзюрэр, Мэры Кэсет, Альфрэд Сіслей, Густаў Клімт, Чарлз Кондэр.
Калекцыя абстракцыяністаў
абстракцыяністы ў нацыянальным музеі Сербіі прадстаўлены такімі мастакамі як Пікаса, Сезан, Піт Мандрыян, Аляксандр Архіпенка, Мары Ларансен і Рабер Дэланэ.
Югаслаўская калекцыя
Асаблівае месца ў музеі займаюць працы югаслаўскіх мастакоў. Калекцыя налічвае каля 6 тыс. карцін XVII—XX стагоддзяў. Тут прадстаўлены: Пая Яванавіч, Петар Лубарда, Ураш Прэдзіч, Надзежда Петравіч, Пётр Добравіч, Сава Шуманавіч.
Японская калекцыя
У японскай калекцыі сабраны 82 працы — графіка і жывапіс XVII—XIX стагоддзяў у стылі укіё-э. Аўтары карцін: Кунісіда, Таякуні, Кейсай Эйсен, Утамара, Утагава Хіросігэ, Ямамота Суна.
Каманчы
Кама́нчы (саманазва: Nömöne, Numunu) — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША. Жывуць пераважна ў штатах Аклахома, Тэхас, Нью-Мексіка. Агульная колькасць (2010 г.) — 23 330 чал.
Паходжанне
Каманчы адносяцца да юта-ацтэкскай моўнай групы народаў, якая сфарміравалася каля 4000 гадоў таму на памежжы сучасных ЗША і Мексікі. Першапачаткова яны ўяўлялі ўсходнюю частку шашонаў і насялялі ўсход сучаснага штата Ваёмінг. Каля 1700 г. каманчы асвоілі конегадоўлю і мігрыравалі на поўдзень. Далучэнне да каманчаў розных груп шашонаў адбывалася і ў больш позні час да 1830 г.
Назва каманчы паходзіць з мовы ютаў (kɨmantsi) і значыць «ворагі». Самі каманчы завуць сябе Nömöne (літаральна «народ»).
Гісторыя
Каманчы ўпершыню ўзгадваюцца ў іспанскіх хроніках у 1705 г. У 1719 г. яны зрабілі ваенны рэйд на іспанскую калонію ў Нью-Мексіка.
У першай палове XVIII ст. каманчы ў саюзе з ютамі паспяхова ваявалі адначасова з іспанцамі, апачы і іншымі плямёнамі Вялікіх раўнін. У 1724 г. апачы панеслі паражэнне ў дзевяцідзённай бітве, пасля чаго кантралюемыя імі тэрыторыі стала памяньшаліся. У 1743 г., падчас пераследу апачы, каманчы трапілі ў Тэхас.
У сярэдзіне — другой палове XIX ст. адбылося саслабленне каманчаў. Яно было выклікана не ваеннымі згубамі, а эпідэміямі. У 1848 г. і 1862 г. яны пацярпелі ад воспы, у 1849 г. — ад халеры. Да 1870 г. колькасць каманчаў скарацілася да 8000 чалавек і працягвала скарачацца далей. Скарачэнне статкаў дзікіх бізонаў вымушала раўнінных індзейцаў працягваць напады для свайго забеспячэння. У адказ на рэйды каманчаў амерыканцы выкарыстоўвалі ваенныя конныя атрады. Доўгі час іх эфектыўнасць была нізкай. Пасля нападаў каманчаў на паўночным захадзе ў 1860 г. ахвярай арганізаванай у адказ карнай экспедыцыі сталі каёва і шаены.
Апошнім буйным лідарам каманчаў стаў Квана Паркер, сын правадыра і захопленай у палон тэхаскай дзяўчыны. Ён садзейнічаў фарміраванню новага аўтаномнага ўрада нацыі каманчаў і распаўсюджанню пеётызму. З сярэдзіны XX ст. назіраліся змены ў эканамічным жыцці былых качэўнікаў. Многія з іх мігрыравалі ў гарады і сталі працаваць у прамысловасці і сферы абслугоўвання.
У пачатку Грамадзянскай вайны прадстаўнікі Канфедэрацыі заключылі мірнае пагадненне з каманчамі. Нягледзячы на гэта, ваенныя сутычкі працягваліся, і ў 1863 г. каманчы, каёва, шаены, арапаха і раўнінныя апачы склалі ваенны саюз, накіраваны супраць белых пасяленцаў. У лістападзе 1864 г. у паўночным Тэхасе яны атакавалі буйны ваенны атрад на чале Кіта Карсана.
У 1865 г. і 1867 г. прадстаўнікі ЗША заключалі дагаворы з асобнымі групамі каманчаў, якія прадугледжвалі грашовыя выплаты і пастаўкі тавараў з боку ЗША. Дагавор 1867 г. уключаў пункт аб тэрытарыяльных саступках з боку каманчаў. Ён не быў цалкам выкананы ні водным бокам. У 1869—1875 гг. армія і добраахвотнікі ЗША разгарнулі шырокія ваенныя дзеянні супраць каманчаў. Іх вынікам стала перасяленне атрадаў каманчаў на вылучаныя землі.
Культура
З самога пачатку свайго існавання каманчы ўзгадваюцца як конныя паляўнічыя. Такім чынам іх адасабленне ад іншых шашонаў і міграцыя на паўднёвыя раўніны была выклікана паспяховым асваеннем конегадоўлі. Каманчы лавілі дзікіх мустангаў, а таксама захоплівалі коняў у прадстаўнікоў суседніх народаў. Першыя напады каманчаў на мексіканскія паселішчы былі выкліканы менавіта імкненнем захопу свойскіх коняў. Конь адыгрываў прыкметную ролю ў гаспадарчым жыцці і паўседзённай культуры. Існавала шмат спосабаў лову коняў. Кожны воін меў асабісты статак, аднак адасабляў найбольш любімых скакуноў. Яны пасвіліся каля жытла, атрымоўвалі асобныя імёны, забойства любімага каня прыраўноўвалася да забойства чальца сям’і. Каб канчаткова абяззброіць каманчаў, у 1874—1875 гг. амерыканскія ваенныя наўмысна вынішчалі іх коняў.
Асноўнай жывёлай для палявання з’яўляўся амерыканскі бізон. Актыўнае паляванне на бізонаў пачалося толькі ў XVIII ст. Канцэнтрацыя конных паляўнічых на раўнінах прыводзіла да хуткага скарачэння пагалоўя і ў выніку — да знішчэння гэтых жывёл. Каманчы прымалі ўдзел у хуткім скарачэнні дзікіх статкаў. У 1818 г. тэхасец Давід Бюрнэ заўважыў, што пасля з’яўлення каманчаў у тых мясцінах праз некалькі гадоў знікла большасць пагалоўя. Заняпад палявання на бізонаў да 1870-х гг. таксама садзейнічаў заняпаду традыцыйнай культуры каманчаў.
Многія даследчыкі гісторыі каманчаў заўважалі беднасць іх матэрыяльнай культуры ў параўнанні з суседнімі плямёнамі, аднак прызнавалі іх ваенныя поспехі. Амерыканскі пісьменнік С. К. Гуін тлумачыць гэта спартанскім ладам жыцця, накіраваным на вайну. Напады на іншыя народы, захоп і перапродаж іх маёмасці складалі частку эканамічнай стратэгіі. Каманчы праславіліся жорсткімі адносінамі ў дачыненні да палонных. Іх забівалі, нявечылі, прадавалі ў рабства. У сакавіку 1840 г. спроба каманчаў заключыць мір з Тэхасам скончылася абвастрэннем канфлікту, калі тэхасцы ўбачылі прывезеную каманчамі ў Сан-Антоніа знявечанную 16-гадовую дзяўчыну Матыльду Локхард. У некаторых выпадках палонныя доўгі час заставаліся сярод каманчаў у якасці заложнікаў. Іх выдавалі за выкуп ці як жэст добрай волі падчас заключэння міру. Вядомы выпадак тэхаскай дзяўчыны Сінтыі Эн Паркер, што стала жонкай аднаго з правадыроў і маці Кваны Паркера
Каманчы не мелі адзінага кіравання. Асноўнай сацыяльнай адзінкай з’яўляліся рэгіянальныя групы, што займалі пэўную паляўнічую тэрыторыю і сумесна вялі ваенныя дзеянні. Звычайна вылучаюць наступныя групы:
Фальклор каманчаў блізкі да шашонаў. Папулярны міфы і казкі пра трыкстэра Каёта. Захаваліся шматлікія гістарычныя паданні.
Гісторыя
У 1746 г. іспанцы здолелі нанесці каманчам і ютам першае істотнае паражэнне. У 1752 г. юты заключылі мірнае пагадненне з Іспаніяй і фактычна выйшлі з саюзу з каманчамі. У 1774 г. і 1779 г. іспанскія ваенныя сілы зрабілі паспяховыя ваенныя рэйды супраць памежных груп каманчаў. У рэйдзе 1779 г. удзельнічалі апачы і юты. У 1785 г. тэхаскія каманчы былі вымушаны пагадзіцца на мірнае пагадненне з іспанцамі. Яно прапаноўвала выгоду ў выніку падтрымкі гандлёвых зносін. Іспанскія каланісты абменьвалі рабоў і маёмасць, захопленыя каманчамі ў іншых плямён, на канёў, кароў, зброю і іншую еўрапейскую прадукцыю. У 1747 г. каманчы заключылі гандлёвае пагадненне з французамі.
Да пачатку XIX ст. каманчы здолелі паставіць пад кантроль вялізарныя тэрыторыі Вялікіх раўнін, у тым ліку заходні Тэхас, усход Нью-Мексіка, паўднёвы ўсход Каларада, паўднёвы захад Канзаса, захад Аклахомы. У некаторых выпадках мясцовыя плямёны былі здольны эфектыўна супраціўляцца заваяванню. Так, у Канзасе яны былі спынены осэйдж, у Арызоне — апачы. У многіх выпадках каманчы аддавалі перавагу часовым або шматгадовым саюзам. Напрыклад, у XVIII ст. яны супрацоўнічалі з паўні. Каля 1805 г. заключылі мір з каёва і іх саюзнікамі раўніннымі апачы. Пасля доўгага супрацьстаяння з шаенамі і арапаха ў 1840 г. заключылі з імі мірную дамову. Саюзніцкія адносіны ўключалі не толькі гандаль і супольныя ваенныя дзеянні, але і сумеснае выкарыстанне качавых тэрыторый. Саслабленне саюзніка давала нагоду для ваенных рэйдаў супраць яго. Так у першай трэці XIX ст. каманчы першымі сталі рабіць напады на паўні. Пасля абвяшчэння незалежнасці Мексікі ў 1821 г. каманчы заключылі з новымі ўладамі былых іспанскіх калоній шэраг новых пагадненняў. Абяцанні шчодрых падарункаў з боку мексіканцаў не заўсёды выконваліся, таму рабаўніцкія рэйды супраць паўночных мексіканскіх штатаў ператварыліся ў правіла.
Пасля абвяшчэння незалежнасці Тэхаса ў 1835 г. улады Саноры стымулявалі напады індзейцаў на тэхаскія паселішчы. У 1838 г. было заключана мірнае пагадненне паміж Тэхасам і каманчамі. Але ў сакавіку 1840 г. падчас сустрэчы пад белым сцягам з каманчамі ў Сан-Антоніа для выкупу раней захопленых палонных адбыўся ўзброены інцыдэнт, падчас якога загінула 33 каманчы і 6 тэхасцаў. У адказ, у жніўні каля 1000 воінаў-каманчаў атакавалі паселішчы белых і амаль без супраціўлення дасягнулі Мексіканскага заліва. Калі яны вярталіся з трафеямі, у тым ліку коньмі і муламі, 12 жніўня 200 тэхаскіх добраахвотнікаў і індзейцаў з племені танкава арганізавалі засаду. Каманчы панеслі страты і былі вымушаны адступіць, аднак захавалі значную частку трафеяў. У 1845 г. тэхасцы і каманчы зноў падпісалі мір. Ён не быў працяглым. Тэхас увайшоў у склад ЗША, якія заключылі пагадненні з осэйдж, чэрокі і іншымі плямёнамі, якіх каманчы лічылі ворагамі. У выніку каманчы адмовіліся ад міру і працягвалі напады на тэхаскія паселішчы.
Мова
Мова каманчы nʉmʉ tekwapʉ̱ адносіцца да юта-ацтэкскай групы моў і часам вызначаецца як дыялект шашонскай мовы. У нашы дні ў паўседзённым жыцці гутарковай мовай карыстаецца адносна невялікая колькасць старых людзей. Аднак у 1989 г. нацыя каманчаў распачала праект захавання роднай мовы. У 1993 г. быў створаны спецыяльны камітэт. У 1994 г. прыняты супольны алфавіт з 18 літар на аснове лацінкі.
Гісторыя
У нашы дні галоўны адміністрацыйны цэнтр нацыі каманчаў знаходзіцца ў горадзе Лоўтан, штат Аклахома. Адміністрацыя валодае 4 буйнымі казіно. 8 жніўня 2002 г. пачаў працаваць Нацыянальны каледж каманчы.
Рэлігія
Традыцыйныя рэлігійныя вераванні былі заснаваны на анімістычным уяўленні пра існаванне шматлікіх духаў прыроды. Лічылася, што сусвет створаны Вялікім Духам. Каманчы арганізоўвалі супольныя рэлігійныя абрады, якія аб’ядноўвалі прадстаўнікоў розных груп, садзейнічалі ўсталяванню мірных адносінаў паміж імі.
З канца XIX ст. усё большую ролю сярод вернікаў адыгрывае хрысціянства. Каманчы Аклахомы — адзін з першых карэнных народаў ЗША, які прыняў і актыўна садзейнічаў распаўсюджванню пеётызму.