cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Еўпатарыйскі трамвай
Савецкі перыяд (1917—1991)
13 чэрвеня 1981 года быў адкрыты рух па новым участку трамвайнай лініі «Сімферопальская вуліца — Новы пляж», па якім быў пушчаны сезонны маршрут № 4. Яго працягласць склала 1,7 км.
Ганорый IV
Ганорый IV (лац.: Honorius PP. IV, свецкае імя: Джакама Савелі, італ. Giacomo Savelli; каля 1210 — 3 красавіка 1287) — Папа Рымскі з 2 красавіка 1285 па 3 красавіка 1287 г.
Нарач
На́рач — гідронім і тапонім.
Хусейн Каміль
Хусейн Каміль (السلطان حسين كامل) (,  —, ) — султан Егіпта з 19 снежня 1914 па 9 кастрычніка 1917 года, падчас брытанскага пратэктарата над Егіптам.
Біяграфія
Хусейн Каміль быў сынам хедыва Ісмаіла-пашы, які кіраваў Егіптам з 1863 па 1879 год. Хусейн Каміль быў абвешчаны султанам Егіпта 19 снежня 1914 года, пасля таго, як 5 лістапада 1914 года акупацыйныя брытанскія войскі зрынулі яго пляменніка, хедыва Абаса Хільмі II. Ізноў створаны Егіпецкі султанат быў абвешчаны брытанскім пратэктаратам. Гэта дэ-юрэ ліквідавала асманскі суверэнітэт над Егіптам, які пасля захопу ўлады ў 1805 годзе Мухамедам Алі быў у значнай ступені намінальным.
Пасля смерці Хусейна Каміля, яго адзіны сын, прынц Камалуд-дзін Хусейн адмовіўся ад прастола і тады ўлада ў султанаце перайшла да яго брата Ахмеда Фуада I.
Споліі
Споліі (лац. spolia, літар. «трафеі») — элементы дэкору, асабліва калоны, якія ў позняй антычнасці і раннім Сярэднявеччы выломліваліся са старажытных збудаванняў (як правіла, паганскіх храмаў) і выкарыстоўваліся пры будаўніцтве новых будынкаў (як правіла, храмаў хрысціянскіх).
Выкарыстанне сполій не толькі эканоміла час і фінансы, але і кампенсавала недастатковую вопытнасць каменячосаў ранняга Сярэднявечча. Напрыклад, каланада перад царквой Санта-Марыя-ін-Трастэверэ перанесена з тэрм Каракалы, у капэлу Карла Вялікага скарыстаны старажытнарымскія парфіравыя калоны, а калоны для будаўніцтва св. Сафіі прывезены з храмаў Эфеса і Баальбека.
Споліі таксама актыўна выкарыстоўваліся ў ісламскай архітэктуры (напр., у Месквіце), а ў Еўропе — часам таксама і ў пазнейшыя часы.
Ражняціўскі раён
Ражняціўскі раён (Рожнятівський район) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе Івана-Франкоўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Ражняціў (Рожнятів).
Утвораны ў 1940 годзе. Насельніцтва раёна на года складае 73321 чалавек, плошча — 1300 км².
Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 3 пасялковых і 28 сельскіх саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 3 пасёлкі гарадскога тыпу, 5 пасёлкаў сельскага тыпу і 43 сяла.
Разальба Кар’ера
Разальба Кар’ера (італ. Rosalba Carriera,, К’ёджа — , ) — італьянская мастачка, жывапісец, малявальшчыца пастэллю і мініяцюрыстка венецыянскай школы.
Біяграфія і творчасць
Дачка каруначніцы. Па здагадцы шэрагу даследчыкаў, вучылася ў сваёй маці і пачынала як дэкаратар табакерак са слановай косткі (якія прызначаліся для продажу турыстам); адсюль — яе цікавасць да партрэтнай мініяцюры.
Ва ўзросце 25 гадоў за свае працы была абрана ў гільдыю мастакоў і Акадэмію Святога Лукі ў Рыме. У 1716 годзе пазнаёмілася ў Венецыі з буйным фінансістам і знакамітым калекцыянерам П’ерам Кроза і па яго парадзе ў сакавіку 1720 года разам з сям’ёй пераехала ў Парыж, дзе яе пастэлі мелі вялізны поспех, стаўшы адным з імпульсаў для мастацтва ракако. У французскай сталіцы атрымала заказ на 36 партрэтаў членаў каралеўскай сям’і (у тым ліку напісала партрэт юнага Людовіка XV — адну з лепшых сваіх работ). У Парыжы яна вяла дзённікі і шырокую перапіску, пазнаёмілася з Вато, напісала яго партрэт. Яе вучнем у Парыжы стаў самы яркі прадстаўнік ракако ў шведскім жывапісе Густаф Лундберг. У тым жа годзе была абрана членам Французскай Каралеўскай Акадэміі жывапісу; у наступным (1721) годзе вярнулася ў Венецыю, у свой дом на Вялікім Канале. У 1730 годзе Кар’ера пакінула Венецыю, 6 месяцаў працавала ў Вене, пры двары імператара Карла VI, яе патрона. Вучаніцай Кар’еры ў Вене была дачка Карла VI, будучая імператрыца Марыя Тэрэзія.
Працы Кар’еры былі незвычайна папулярныя ў Еўропе пры манаршых дварах і ў шляхты, сакрэт гэтага поспеху зразумелы, — усе яе партрэты выкананы найдалікатнага зачаравання, яе персанажы — усмешлівыя, прыгожыя (і вельмі перабольшаны), іх унутраны свет поўны тонкага зачаравання, жаноцкасці, лёгкасці.
Да 1750-х гадоў мастачка страціла зрок: дзве аперацыі па выдаленні катаракты не дапамаглі, і мастачка да канца дзён засталася сляпой. У XIX і пачатку XX стагоддзі на хвалі фемінісцкага руху былі створаны некалькі яе біяграфій.
З яе сястрой Анжэлай Кар’еры быў жанаты мастак Джавані Антоніа Пелегрыні.
Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава
Апісанне
У 1978 годзе на базе Віцебскага тэхнікума фізічнай культуры быў адкрыты факультэт фізічнага выхавання Віцебскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя С. М. Кірава. У 1993 годзе ён быў перайменаваны ў факультэт фізічнай культуры і спорту.
Вядомыя выпускнікі
За гады існавання факультэта падрыхтавана больш за 5 тысяч спецыялістаў па фізічнай культуры і спорце. Сярод іх:
Аляксандр Гумбальт
Алякса́ндр фон Гу́мбальт (Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt;,  — , ) — нямецкі вучоны-энцыклапедыст, фізік, метэаролаг, географ, батанік, заолог і падарожнік, малодшы брат вучонага Вільгельма фон Гумбальта.
Вучыўся ва ун-тах Франкфурта-на-Одэры, Гётынгена, у Гамбургскай гандлёвай і Фрайбергскай горнай акадэміях (1787—92). У 1799—1804 з французскім батанікам Э. Банпланам даследаваў Цэнтральную і Паўднёвую Амерыку, у 1829 ажыццявіў паездку на Урал, Алтай і Каспійскае мора. У працы «Космас» зрабіў спробу падсумаваць усе веды пра Сусвет і прыроду Зямлі.
Яго творы значна паўплывалі на развіццё прыродазнаўства. Адзін з заснавальнікаў геаграфіі раслін, краіна- і ландшафтазнаўства, геаграфіі раслін.
Імем Гумбальта названы хрыбты ў Цэнтральнай Азіі і Паўночнай Амерыцы, гара на в-ве Новая Каледонія, ледавік у Грэнландыі, акіянскае цячэнне каля берагоў Перу, шэраг раслін, мінерал (гумбальтыт), кратар на Месяцы.
IC 3134
IC 3134 — галактыка тыпу S0-a (спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Псалом 94
Псалом 94 (95 паводле масарэцкай нумарацыі) ўваходзіць у 13-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма: хвала Богу — Творцу і Збаўцу.
Беларуская града
Беларуская града — сістэма ўзвышшаў у цэнтральнай частцы Беларусі.
Беларуская града займае паўночна-ўсходнюю частку Гродзенскай вобласці, цэнтральную частку Мінскай, паўднёва-ўсходнюю частку Віцебскай вобласці. Працягнулася з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, затым на паўночны ўсход больш чым на 350 км, з поўначы на поўдзень ад 20 да 120 км, плошча 13 тыс. км². У межах грады вылучаюць Ашмянскае ўзвышша, Мінскае ўзвышша, Аршанскае ўзвышша. Паводле часу ўтварэння і па знешнім абліччы да Беларускай грады адносяць яшчэ некалькі ўзвышшаў — Паўднёва-Заходняе адгалінаванне Беларускай грады.
На Беларускай градзе знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — Дзяржынская гара на Мінскім узвышшы (вышыня над узроўнем мора 345 м). Беларуская града мае складаную будову. Тут намножыліся магутныя тоўшчы (100—180, месцамі да 300 м) марэнных адкладаў чатырох ледавіковых эпох. Апошнім на гэтай тэрыторыі быў сожскі ледавік. У час паазерскага, апошняга на Беларусі зледзянення, на схілах грады намнажаліся лёсападобныя суглінкі, адбываліся працэсы плоскаснай і глыбіннай эрозіі.
На градзе, на вышынях больш за 260 м над узроўнем мора, рэльеф градава-ўзгорысты. Адносныя вышыні ўзгоркаў 50—80 м, стромкасць схілаў да 30° (Мінска-Плешчаніцкі ўчастак, асобныя ўчасткі Ашмянскага ўзвышша). Тут пашыраны пясчана-жвіровыя і галечныя грунты, марэнныя суглінкі і супескі, трапляюцца буйныя валуны. Рэльеф на абсалютных вышынях 220—260 м сярэдне- і дробнаўзгорысты. Месцамі ўзгорыстая паверхня ўзвышшаў змяняецца выраўнаванымі ўчасткамі з катлавінамі, запоўненымі азёрна-балотнымі адкладамі. Пашыраны згладжаныя і нярэдка платопадобныя паверхні, на якіх, таксама як і на схілах узгоркаў, з паверхні залягаюць лёсападобныя суглінкі, пашкоджаныя эрозіяй (Аршанскае, поўдзень Мінскага, усходняя частка Ашмянскага ўзвышшаў). Уздоўж рачных далін цягнуцца значныя па плошчы раўніны, складзеныя пяском і жвірам (зандры). Карысныя выкапні: легкаплаўкія гліны, пясчана-жвіровы матэрыял, мінеральныя воды.
Аршанская паласа краявых марэнных утварэнняў звязана з мяжой апошняга (паазерскага) ледавікоўя. Па асаблівасцях рэльефу і геалагічнай будовы падпадзяляецца на заходнюю і усходнюю часткі.
Усходняя частка Аршанскай паласы ўтворана Лукомскім узвышшам, Паўднёва-Нарачанскай і Астравецкай градамі і характарызуецца шырокім распаўсюджваннем марэнных град з вялікай колькасцю валуноў і груд крышталічных парод, а таксама дэвонскіх даламітаў.
Заходняя частка Аршанскай паласы ўзнікла каля 17 тыс. гадоў таму і ўключае ў сябе Азёрную групу, паўночнае падножжа Гродзенскага ўзвышша. Яна прадстаўлена ў асноўным узгорыстым камавым рельефам з вялікай колькасцю тэрмакарставых западзін. Марэнныя ўзгоркі і масівы адрозніваюцца тут конусападобным профілем і адноснай вышынёй ад 5 да 15 м; яны узніклі ў выніку таяння лёду дзякуючы наяўнасці падвышэнняў рэльефу (Гродзенскае ўзвышша, Лідская раўніна).
Андрэй Аляксандравіч Патапенка
Андрэй Патапенка (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца клуба «Гомель».
Клубная кар’ера
Пачынаў займацца футболам у мінскім МТЗ-РІПА, у юнацкім узросце апынуўся ў складзе барысаўскага БАТЭ. У 2018 годзе пачаў выступаць за дубль клуба, дзе неўзабаве замацаваўся ў стартавым складзе, а 11 ліпеня 2018 года дэбютаваў у асноўнай камандзе БАТЭ ў матчы Кубка Беларусі супраць «Энергетыка-БДУ» (2:1, у дадатковы час), выйшаўшы на замену ў другім тайме.
У лютым 2020 года разам з іншымі маладымі ігракамі БАТЭ быў арандаваны дзяржынскім «Арсеналам». У складзе дзяржынскай каманды звычайна зрэдку выхадзіў на замену, і ў жніўні пакінуў клуб. У верасні 2020 года быў пераведзены ў «Смалявічы», дзе 18 верасня 2020 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе ў матчы супраць брэсцкага «Руха» (0:6), выйшаўшы на замену ў другім тайме. У далейшым замацаваўся ў стартавым складзе каманды. У снежні 2020 года па заканчэнні арэнды пакінуў «Смалявічы».
Снофру
Снофру (грэч. Soris паводле Манефона) — першы цар (фараон) егіпецкай IV дынастыі часоў Старога Царства. Ён валадарыў прыблізна з 2670 па 2620 да н.э. У часы яго праўлення адбыліся ваенныя паходы ў Лівію і Нубію, а таксама вялікая гандлёвая экспедыцыя ў Ліван. Снофру здабыў сабе славу галоўным чынам дзякуючы будаўнічай дзейнасці. Ён быў адзіным фараонам, які загадаў пабудаваць тры манументальныя піраміды. Іх агульны аб'ём яўна пераўзыходзіць аб'ём самай вялікай егіпецкай піраміды — піраміды Хеопса. З іх у архітэкуры пачынаецца пераход ад ранніх ступеньчатых пірамід да сапраўднай піраміды.
Андрэй Аляксандравіч Патапенка
Клубная кар’ера
У лютым 2021 года на правах арэнды далучыўся да «Слуцка». У слуцкай камандзе стаў іграком асновы, гуляў пераважна ў стартавым складзе. У снежні 2021 года па заканчэнні арэнды пакінуў «Слуцк».
Снофру
Паходжанне і сям'я
Паходжанне Снофру даволі няяснае. З некаторай упэўненасцю можна казаць толькі пра яго маці, якую звалі Мерэсанх I. Праўда, яе асоба пацверджана не сучаснымі ёй крыніцамі, а надпісам на Палермскім камені, створаным пры 5 дынастыі, і графіці часоў 18 дынастыі. І хоць часам Снофру разглядаецца ў якасці сына свайго папярэдніка Хуні, дагэтуль ні для яго, ні для Мерэсанх I не ўдалося даказаць якой-небудзь сямейнай сувязі з Хуні. І таму ўжэ ў 60-я гг. XX ст. П'ер Мантэ выказаў здагадку, што Снофру не быў царскім сваяком, а пачынаў кар'еру як правінцыяльны чыноўнік з мясцовасці Бені Хасан. Падставай для такога меркавання стала назва мясцовасці "Менат-Снофру" ў пахавальным храме піраміды Снофру ў Медуме. З другога боку, у самом Бені Хасане ў некаторых грабніцах упамінаецца месца з назвай Менат-Хуфу. Мантэ дапусціў, што гэта адна і тая ж мясцовасць, якая была перайменавана пасля ўзыходжання на трон наступнага цара, Хуфу (Хеопса), які таксама паходзіў адсюль. Аднак гэтыя разважанні не пацверджаны доказамі і застаюцца толькі гіпотэзай.
Андрэй Аляксандравіч Патапенка
Міжнародная кар’ера
8 кастрычніка 2021 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, калі выйшаў у стартавым складзе ў адборачным матчы чэмпіянату Еўропы 2023 супраць Грэцыі (0:2) і быў заменены ў другім тайме.
Снофру
Паходжанне і сям'я
Адзіная вядомая жонка Снофру — Хатэпхерэс I, якая аднак не насіла тытула "царскай жонкі", і таму лічыцца, што яна была толькі наложніцай. Ад гэтай сувязі нарадзілася двое сыноў, адзін з якіх быў наступны цар Хеопс, а другі па апошніх дадзеных, магчыма, быў Каваб, якога дагэтуль былі разглядалі як Хеопсава наследнага прынца.
Яшчэ некалькі дзяцей нарадзілася ад невядомых жонак. Сыны былі Рахатэп, Нефермаат, Анхаф (якога аднак Райнер Штадэльман лічыць сынам Хеопса), Нечэраперэф, а таксама, магчыма, Ранефер, Канефер і Ійнефер. Акрамя таго, быў яшчэ адзін прынц, чыё імя да нас не дайшло. Ён вядомы толькі дзякуючы сваёй манументальнай мастабе — грабніцы M17 у Медуме. Дочкі былі Хатэпхерэс, жонка Анхафа, а таксама Неферткау і Нефертнісу. Мерытытэс I, Хеопсава жонка, таксама лічыцца дачкой Снофру. Згодна з навейшымі меркаваннямі яна магла быць не дачкой, а жонкай ці наложніцай Снофру, якая пасля яго смерці стала жонкай Хуфу.
Заўвагі
<references group="A"/>
Мальёрка (каралеўства)
Каралеўства Мальёрка (Regne de Mallorca, Reino de Mallorca, Royaume de Majorque) — сярэдневяковае каралеўства, васальнае каралеўству Арагон, створанае каралём Арагона Хаймэ I Заваёўнікам пасля заваявання Балеарскіх астравоў у час Рэканкісты ў паўночна-заходнім Міжземнамор'і. Сталіцай дзяржавы быў Перпіньян у вобласці Русільён.
Утварэнне
Мальёрка была адваявана Хаймэ I у дынастыі Альмахадаў у 1229—1232 гадах. Яшчэ не да канца авалодаўшы востравам, Хаймэ ў 1231 годзе абвясціў Мальёрку каралеўствам, якое знаходзіцца ва уніі з Арагонам. Тады ж ён перадаў права сеньёра вострава Мальёркі свайму кузену, партугальскаму інфанту Педру Урхельскаму ў абмен на графства Урхель.
У 1235 годзе арагонцамі былі заваяваны астравы Івіса (Ібіца) і Фарментэра, далучаныя да Мальёркі.
У 1244 годзе Педру абмяняў права сеньёра Мальёркі на ўладанні ў Валенсіі, але ў 1254 годзе ён ізноў атрымаў Мальёрку. Педру памёр у 1256 годзе, пасля чаго Мальёрка зноў вярнулася пад прамое кіраванне караля Хаймэ.
У 1260 годзе памёр старэйшы сын караля Хаймэ I, Альфонса. У 1262 годзе Хаймэ напісаў завяшчанне, паводле якога пасля яго смерці каралеўскі дамен павінен быць падзелены паміж яго сынамі. Інфант Педра павінен быў атрымаць Арагонскае каралеўства, куды ўваходзілі ўласна Арагон, Валенсія і Барселона. А для іншага сына, Хаймэ (1243—1311), бацька рэструктураваў каралеўства Мальёрка, якому цяпер быў дадзены васальны статус. Акрамя Балеарскіх астравоў у яго ўвайшлі каталонскія графствы Русільён і Сердань, а таксама ўладанні ў Аксітаніі — сеньярыя Манпелье, віконцтва Карла ў Аверні і баронства Амела каля Манпелье. Спадчына Хаймэ II была невялікай і слабай, але значнай, паколькі маладое каралеўства размяшчалася ў міжземнаморскім стратэгічным анклаве паміж двума вялікімі каралеўствамі — Францыяй і Арагонам, якія ўвесь час ваявалі. Усведамляючы ўразлівасць каралеўства Мальёрка, Хаймэ I планаваў заваяванне Сардзініі, каб далучыць і яе да новага каралеўства. Таксама ён вёў перамовы пра шлюб сына Хаймэ з Беатрысай, дачкой графа Амадэя V Савойскага, але гэтыя планы не былі рэалізаваны.
Кіраванне Хаймэ II
Хаймэ II атрымаў у спадчыну каралеўства пасля смерці бацькі ў 1276 годзе. Сталіцай каралеўства стаў Перпіньян у Русільёне.
Стаўшы каралём, Хаймэ адмовіўся плаціць даніну старэйшаму брату, Педра III, каралю Арагона. Заняты рознымі ўнутранымі праблемамі каралеўства, ён толькі ў 1279 годзе ўрэгуляваў адносіны з Арагонам прызнаўшы сябе васалам Педра. У тым жа годзе манархі ў Перпіньяне заключылі дагаворы, паводле якіх адраджаўся палітычны і эканамічны кантроль каралёў Арагона над Мальёркай, аднавіўшы аб'яднаную юрысдыкцыю Арагонскай кароны. Гэта пагадненне мусіла стварыць трывалую сувязь паміж каралеўствамі.
Пасля заваявання ў 1282 годзе каралём Педра III Арагонскім Сіцыліі, якая належала Карлу I Анжуйскаму, Папа Рымскі Марцін IV адлучыў Педра ад царквы, што аўтаматычна рабіла яго ізгоем сярод еўрапейскіх манархаў і вызваляла яго падданых ад прысягі. Хаймэ вырашыў скарыстацца гэтым, каб выйсці з падпарадкавання Арагону. У 1283 годзе ён прызнаў французскага караля Філіпа III Смелага сеньёрам графства Манпелье, а таксама дазволіў французскім арміі і флоту свабодны праход праз Русільён.
У маі 1284 года папа Марцін абвясціў пра звяржэнне Педра III і падаў арагонскую карону Карлу Валуа, другому сыну Філіпа III Французскага. Паколькі Педра III не збіраўся падпарадкоўвацца вердыкту Папы і не адмаўляўся ад арагонскай і сіцылійскай карон, Марцін IV абвясціў супраць караля крыжовы паход. Армія Філіпа III і Карла Валуа, прайшла Русільён і Пірэнеі, уварваўшыся ў Каталонію. У 1285 годзе французы пасля доўгай аблогі ўзялі Жырону — першы буйны горад Каталоніі. Тут папскі легат каранаваў Карла Валуа як караля Арагона. Паколькі далёка не ўсе васалы падтрымалі Педра III, яго становішча было крытычным. Але неўзабаве ход вайны змяніўся: сіцылійскі флот пад камандаваннем Ражэра дэ Лорыя разбіў французаў, што пазбавіла Філіпа III магчымасці атрымліваць падмацаванні і харч з Францыі, а ў лагеры самой французскай арміі пачалася эпідэмія дызентэрыі. Французы прасілі ў Педра III перамір'я, каб мець магчымасці адступіць за Пірэнеі. Але Педра III адмовіў у перамір'і і арганізаваў засаду каля перавала Панісар (Panissars), у якой французы былі разбіты. 5 кастрычніка 1285 года Філіп III памёр у Перпіньяне, яго сын Філіп IV Прыгожы вырашыў спыніць баявыя дзеянні. Цяпер ужо Педра перайшоў Пірэнеі і заняў Русільён, а Хаймэ зноў прызнаў сябе васалам Арагона і, асцерагаючыся брата, бег пад абарону французаў у Нарбону, — аднак, яго дзеці патрапілі ў рукі Педра. Педра пачаў падрыхтоўку да экспедыцыі на Мальёрку, але ў час яе падрыхтоўкі памёр.
Паход ажыццявіў старэйшы сын Педра, Альфонса III Арагонскі. У 1285 годзе ён захапіў Мальёрку, а ў 1286 годзе — Івісу. Акрамя таго, у 1287 годзе ён канчаткова адваяваў у арабаў апошні з Балеарскіх астравоў — Менорку. Балеарскія астравы знаходзіліся пад кантролем Альфонса аж да яго смерці ў 1291 годзе. Пад кіраваннем Хаймэ заставаліся толькі Русільён, Сердань і Манпелье.
Новы кароль Арагона, Хаймэ II Справядлівы, прызнаў рашэнне Папы Рымскага Баніфацыя VIII аб вяртанні Балеарскіх астравоў Хаймэ II Мальёркскаму (дагавор у Анагні, 1285 год). Таксама паводле дагавора ён вызваліў дзяцей Хаймэ Мальёркскага, якія знаходзіліся пад вартай. У 1298 годзе Хаймэ II Арагонскі дамогся таго, каб Хаймэ II Мальёркскі прызнаў сябе васалам караля Арагона. Пасля чаго Хаймэ II больш не ваяваў.
За час свайго кіравання Хаймэ II Мальёркскі паспрабаваў умацаваць сваё каралеўства. Ён правёў палітыку сельскагаспадарчай каланізацыі, стварыў грашовую сістэму, наладзіў вытворчасць тканін. Ён пачаў будаўніцтва палацаў і замкаў. У Перпіньяне Хаймэ пабудаваў каралеўскі палац, а ў Пальме-дэ-Мальёрка — палац Альмудэну.
Кіраванне Санча I Ціхага
Пасля смерці Хаймэ II у 1311 годзе яго спадчыннікам стаў другі сын, Санча II Ціхі (1277—1324). Ён стаў спадчыннікам прастола ў 1299 годзе, калі яго старэйшы брат Хаймэ стаў францысканцам і адрокся ад правоў на трон. У 1302 годзе ён ажаніўся з Марыяй, дачкой караля Неапаля Карла II, што ўмацавала нядаўна заключаны мір паміж Анжуйскім і Арагонскім дамамі.
Першую палову свайго кіравання ён працягваў палітыку бацькі, умацоўваючы стабільнасць каралеўства. Аднак ён сутыкнуўся з цяжкасцямі праз патрабаванні горада Пальма-дэ-Мальёрка аб большай аўтаноміі.
Пасля скасавання ордэна Тампліераў Санча далучыў іх уладанні ў каралеўстве. Аднак ён не пераследваў тампліераў, якія жылі ў яго землях.
Санча таксама паспрабаваў утаймаваць апазіцыйных арыстакратаў Русільёна, якія паўсталі супраць яго бацькі ў час крыжовага паходу на Арагон. Так, у 1321 годзе ён пазбавіў большай часткі ўладанняў віконта Кастэльну Жаспэ V. Пры гэтым арыстакратыя, якая падтрымала бацьку, змагла павялічыць свае ўладанні за кошт тых, хто трапіў у няміласць.
Пачынаючы з 1315 года Санча, які не меў дзяцей, сутыкнуўся з прэтэнзіямі караля Арагона Хаймэ II, які жадаў пасля смерці Санча далучыць Мальёрку да Арагона. У сваім завяшчанні Санча прызнаў спадчыннікам свайго пляменніка Хаймэ. Гэта завяшчанне было прызнана каралём Арагона ў абмен на выплату вялікага доўгу, які Санча набыў у час уварвання ў Сардзінію, што пагрузіла каралеўства ў сур’ёзны фінансавы крызіс.
Далучэнне каралеўства да Арагона
Хаймэ III Смелы (1315—1349) быў сынам інфанта Фернанда (1278—1316), князя Ахейскага з 1314 года. Пасля гібелі бацькі Хаймэ атрымаў у спадчыну правы на княства Ахейскае. Пасля смерці караля Санча ў 1324 годзе Хаймэ атрымаў у спадчыну яго каралеўства. Рэгентам пры малалетнім каралі стаў малодшы брат Санча, Філіп. Аднак ён, быўшы духоўнай асобай, не карыстаўся падтрымкай арыстакратыі. На апякунства выказаў прэтэнзіі граф Гастон II дэ Фуа, стрыечны брат Філіпа і Санча, якога падтрымалі былыя саветнікі Санча. Гэта заблытаная сітуацыя была вырашана толькі пасля таго, як Хаймэ III стаў паўналетнім.
Акрамя таго новы кароль Арагона Педра IV у 1341 годзе разарваў адносіны з Мальёркай. У маі 1343 года Педра ўварваўся на Балеарскія астравы і заваяваў іх, разбіўшы армію Хаймэ каля Санта-Понсы. У 1344 годзе Педра захапіў Русільён і Сердань, далучыўшы большую частку каралеўства да Арагона. У руках Хаймэ засталіся толькі французскія ўладанні. Але ў 1349 годзе ён прадаў іх каралю Францыі Філіпу VI, каб набраць армію, з якой ён уварваўся на Мальёрку. 25 кастрычніка 1349 года ў бітве пры Льюкмаёры Хаймэ быў разбіты і загінуў, а яго малалетнія дзеці, Хаймэ IV (1337—1375) і Ізабела (1337—1403), былі вывезены ў палон у Барселону. Мальёрка канчаткова ўвайшла ў склад Арагона, а затым у склад Іспанскага каралеўства.
Хаймэ IV насіў тытул караля Мальёркі, аднак ніякай магчымасці вярнуць каралеўства ў яго не было. Ён здолеў заваяваць частку Ахейскага княства, правы на якое атрымаў у спадчыну праз сваю бабулю, Ізабелу дэ Сабран. Памёр Хаймэ бяздзетным у 1375 годзе. Яго сястра, Ізабела, выйшла замуж за маркіза Джавані II Манферацкага, перадаўшы Манферацкаму дому правы на Мальёркскае каралеўства.
У 1716 годзе спецыяльным дэкрэтам Мальёрка была абвешчана часткай іспанскай правінцыі Балеарскія астравы.
Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна (Hrvatska Republika Herceg-Bosna) была непрызнаным геапалітычным утварэннем і квазідзяржавай у Босніі і Герцагавіне. Яна была абвешчана 18 лістапада 1991 года пад назвай Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны (Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna) як «палітычнае, культурнае, эканамічнае і тэрытарыяльнае цэлае» на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны і скасавана 14 жніўня 1996 года.
Харвацкая супольнасць Баснійскай Пасавіны, абвешчаная ў паўночнай Босніі 12 лістапада 1991 года, была далучана да Герцаг-Босны ў кастрычніку 1992 года. У сваіх абвешчаных межах Герцаг-Босна ахоплівала каля 30% тэрыторыі краіны, але не мела эфектыўнага кантролю над усёй тэрыторыяй, паколькі яе часткі былі захоплены Арміяй Рэспублікі Сербскай (ВРС) у пачатку Баснійскай вайны. Узброеныя сілы Герцаг-Босны, Харвацкае веча абароны (HVO), былі сфарміраваны 8 красавіка 1992 года і першапачаткова ваявалі ў саюзе з Арміяй Рэспублікі Боснія і Герцагавіна. Іх адносіны пагоршыліся ў канцы 1992 года, што прывяло да харвацка-баснійскай вайны.
14 верасня 1992 Канстытуцыйны суд Рэспублікі Боснія і Герцагавіна прызнаў Герцаг-Босну неканстытуцыйным утварэннем. Герцаг-Босна афіцыйна прызнала ўрад Рэспублікі Босніі і Герцагавіны і функцыянавала як дзяржава ў дзяржаве, у той час як частка яе кіраўніцтва выступала за аддзяленне фармацыі і яе аб’яднанне з Харватыяй.
28 жніўня 1993 Герцаг-Босна была абвешчана рэспублікай у адпаведнасці з прапановай плана Оўэна-Столтэнберга, які прадугледжваў Боснію і Герцагавіну як саюз трох рэспублік. Яго сталіцай быў Мостар, які ў той час быў зонай ваенных дзеянняў, а эфектыўны цэнтр кіравання знаходзіўся ў Грудэ. У сакавіку 1994 года было падпісана Вашынгтонскае пагадненне, якое паклала канец канфлікту паміж харватамі і баснякамі. Згодна з пагадненнем, Герцаг-Босна павінна была быць далучана да Федэрацыі Босніі і Герцагавіны, але яна працягвала існаваць, пакуль не была афіцыйна скасавана ў 1996 годзе.
Паходжанне
Тэрмін Герцаг-Босна (Herceg-Bosna) з’явіўся ў канцы 19 стагоддзя і выкарыстоўваўся як сінонім Босніі і Герцагавіны без палітычнага падтэксту. Яно часта сустракалася ў народных вершах як больш паэтычная назва Босніі і Герцагавіны. Адна з самых ранніх згадак гэтага тэрміна была зроблена харвацкім пісьменнікам Іванам Зоўкам у яго кнізе «Харватства ў традыцыі і звычаях Герцаг-Босна» 1899 года. Харвацкі гісторык Ферда Шышыч выкарыстаў гэты тэрмін у сваёй кнізе «Герцаг-Босна з нагоды анексіі» 1908 года. У першай палове 20-га стагоддзя назва Герцаг-Босна выкарыстоўвалася такімі гісторыкамі, як Хамдзія Крэшаўлякавіч і Дамінік Мандзіч, а таксама харвацкімі палітыкамі Уладка Мачэкам і Младэнам Лоркавічам. Яе выкарыстанне скарацілася ў другой палове 20-га стагоддзя да 1991 года і абвяшчэння Харвацкай супольнасці Герцаг-Босны. З 1990-х гадоў яно выкарыстоўвалася як назва харвацкай тэрытарыяльнай адзінкі ў Босніі і Герцагавіне.
Вельбот
Першапачаткова вельботы ўжываліся для палявання на кітоў. З XVIII ст. выкарыстоўваліся пад час ваенных экспедыцый. Пазней, дзякуючы манеўранасці, адноснай хуткаходнасці і прастаце кіравання набылі папулярнасць сярод гоншчыкаў, яхтсменаў, патрулёў. Сучасныя вельботы часцей ўжываюцца для патрулявання ўзбярэжжа, правядзення даследчых і выратавальных аперацый. Звычайна, яны снараджаны высоўным кілем, здымнай мачтай, ветразем, 4—8 вёсламі. Вырабляюцца з дрэва, фанеры, розных відаў пластыка, алюмінія.
Сяргей Георгіевіч Скрыпнічэнка
Сяргей «Скрыпа» Скрыпнічэнка (нарадзіўся 27 мая 1971) — лідар гурта žygimont VAZA.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і знакамітага мастака Георгія Скрыпнічэнкі (1940—2015) і рэжысёра і выкладчыцы сцэнічнае мовы БДУК Наталлі Скрыпнічэнкі (1949—1994). Вучыўся у мінскай музычнай школе № 8 (клас фартэпіяна). Вучыўся ў Мірскім мастацка-рэстаўрацыйным вучылішчы, Беларускай Акадэміі мастацтваў, Віленскім педагагічным універсітэце. Жыве ў Мінску. Ад 1998 года жанаты з вядомай мастачкай Юліяй Галавіной (у грамадзянскім шлюбе — ад 1992 года). У маі 2008 года ў іх нарадзіўся сын Дамінік Скрыпнічэнка.
Музычная творчасць
Заснавальнік, гітарыст і вакаліст гурта žygimont VAZA. Пісаў музыку і тэксты. Стварыў некалькі альбомаў пад тытулам «Skrypa MX». Ад 2009 году цалкам завяршыў дзейнасць žygimont VAZA і распачаў новы праект The Blue Devils.
Дызайнерская справа
Праз шмат год працаваў і працягвае супрацу з шэрагам міжнародных рэкламных агенцтваў на пасадах дызайнера і арт-дырэктара. Разам з жонкай заснаваў дызайнерскі лэйбл «Tank Press». Мае шматлікія дызайнерскія ўзнагароды. Прымаў удзел у афармленні альбомаў беларускіх музычных гуртоў (Тарпач, IQ48 ды іншых).
Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
Кантэкст
У пачатку 1991 года, пасля 14-га Надзвычайнага з’езда Камуністычнай партыі Югаславіі, кіраўнікі шасці югаслаўскіх рэспублік пачалі серыю сустрэч па вырашэнні крызісу ў Югаславіі. Сербскае кіраўніцтва выступала за федэратыўнае рашэнне, тады як кіраўніцтва Харватыі і Славеніі выступала за саюз суверэнных дзяржаў. 22 лютага Алія Ізетбегавіч прапанаваў асіметрычную федэрацыю, у якой Славенія і Харватыя будуць падтрымліваць слабыя сувязі з 4 астатнімі рэспублікамі. Неўзабаве пасля гэтага ён змяніў сваю пазіцыю і выбраў суверэнную Боснію і Герцагавіну як перадумову такой федэрацыі. 25 сакавіка 1991 года прэзідэнт Харватыі Франьё Туджман сустрэўся з прэзідэнтам Сербіі Слабаданам Мілошавічам у Караджорджэва, нібыта для абмеркавання падзелу Босніі і Герцагавіны. 6 чэрвеня Ізэтбегавіч і прэзідэнт Македоніі Кіра Глігараў прапанавалі слабую канфедэрацыю паміж Харватыяй, Славеніяй і федэрацыяй астатніх чатырох рэспублік, што было адхілена Мілошавічам.
13 ліпеня ўрад Нідэрландаў, у той час краіны-старшыні ў ЕС, прапанаваў іншым краінам ЕС вывучыць магчымасць узгодненых змен межаў югаслаўскіх рэспублік, але прапанова была адхілена іншымі членамі. У ліпені 1991 года Радаван Караджыч, прэзідэнт самаабвешчанай Рэспублікі Сербскай, і Мухамед Філіповіч, віцэ-прэзідэнт Арганізацыі мусульманскіх баснійцаў (MBO), падрыхтавалі праект пагаднення паміж сербамі і баснійцамі, які пакідаў Боснію ў дзяржаўным саюзе з Сацыялістычнай Рэспублікай Сербіі і СР Чарнагорыі. Харвацкі дэмакратычны саюз (HDZ BiH) і Сацыял-дэмакратычная партыя (SDP BiH) асудзілі пагадненне, назваўшы яго антыхарвацкім пактам і здрадай. У той жа час, першапачаткова вітаўшы ініцыятыву Ізэтбегавіч таксама адхіліў пагадненне.
З ліпеня 1991 па студзень 1992, падчас вайны за незалежнасць Харватыі, ЮНА і сербскія ваенізаваныя фармаванні выкарыстоўвалі тэрыторыю Босніі для нападаў на Харватыю. Урад Харватыі дапамог узброіць харватаў і баснякоў у Босніі і Герцагавіне, чакаючы, што вайна пашырыцца там. Да канца 1991 года каля 20 000 харватаў у Босніі і Герцагавіне, у асноўным з рэгіёна Герцагавіна, запісаліся ў Харвацкую нацыянальную гвардыю. Падчас вайны ў Харватыі прэзідэнт Босніі Алія Ізетбегавіч выступіў па тэлебачанні з дэкларацыяй аб нейтралітэце, заявіўшы, што «гэта не наша вайна», і што ўрад Сараева не прымае абарончых мер ад магчымага нападу баснійскіх сербаў і ЮНА. Ізэтбегавіч пагадзіўся раззброіць існуючыя сілы тэрытарыяльнай абароны (TO) па патрабаванні ЮНА. Гэтаму супрацьдзейнічалі баснійскія харваты і арганізацыі мусульман, якія атрымалі кантроль над многімі аб’ектамі і зброяй TO.
Стварэнне
У кастрычніку 1991 года харвацкая вёска Раўна ў Герцагавіне была атакавана і знішчана сіламі Югаслаўскай народнай арміі (ЮНА), перш чым павярнуць на поўдзень у бок абложанага Дуброўніка. Гэта былі першыя страты харватаў у Босніі і Герцагавіне. Ізетбегавіч не адрэагаваў на напад на Раўна. Кіраўніцтва Босніі і Герцагавіны першапачаткова дэманстравала гатоўнасць застацца ў расколатай Югаславіі, але пазней выступіла за аб’яднаную Боснію і Герцагавіну.
12 лістапада 1991 года на сустрэчы пад старшынствам Дарыё Кордзіча і Матэ Бобана мясцовыя партыйныя лідары HDZ BiH дасягнулі пагаднення аб правядзенні палітыкі дасягнення «векавой мары, агульнай харвацкай дзяржавы» і вырашылі, што абвяшчэнне Харвацкая банавіна ў Босніі і Герцагавіне павінна стаць «пачатковай фазай, якая вядзе да канчатковага вырашэння харвацкага пытання і стварэння суверэннай Харватыі ў яе этнічных і гістарычных [...] межах». У той жа дзень у муніцыпалітэтах паўночна-заходняй Босніі ў Басанскім Бродзе была абвешчана Харвацкая супольнасць Баснійскай Пасавіны.
18 лістапада была створана аўтаномная Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны (HZ-HB), якая заявіла, што не мае мэты аддзялення і што будзе служыць «прававой асновай для мясцовага самакіравання». У рашэнні аб стварэнні гаварылася, што Супольнасць будзе «паважаць дэмакратычна абраны ўрад Рэспублікі Босніі і Герцагавіны да таго часу, пакуль існуе дзяржаўная незалежнасць Босніі і Герцагавіны ў дачыненні да былой ці любой іншай Югаславіі». Яе прэзідэнтам стаў Бобан. Адзін з дарадцаў Бобана заявіў, што Герцаг-Босна была толькі часовай мерай і што ўся вобласць у рэшце рэшт стане неад’емнай часткай Босніі і Герцагавіны. З самага пачатку кіраўніцтва Герцаг-Босны і HVO падтрымлівала цесныя адносіны з урадам Харватыі і Харвацкай арміяй (HV). На пасяджэнні Вышэйшага дзяржаўнага савета Харватыі Туджман заявіў, што стварэнне Герцаг-Босны не было рашэннем аб аддзяленні ад Босніі і Герцагавіны. 23 лістапада ўрад Босніі абвясціў Герцаг-Босну незаконнай.
27 снежня 1991 года кіраўніцтва HDZ Харватыі і HDZ BiH правялі сустрэчу ў Заграбе пад старшынствам Туджмана. Яны абмеркавалі будучыню Босніі і Герцагавіны, разыходжанні ў поглядах на яе і стварэнне харвацкай палітычнай стратэгіі. Сцяпан Клюіч выступаў за тое, каб харваты заставаліся ў складзе Босніі і Герцагавіны, а Бобан казаў, што ў выпадку распаду Босніі і Герцагавіны Герцаг-Босна павінна быць абвешчана незалежнай харвацкай тэрыторыяй, «якая далучыцца да дзяржавы Харватыя, але толькі ў той момант, калі Харвацкае кіраўніцтва [...] павінна вырашыць». Кордзіч, віцэ-прэзідэнт Герцаг-Босны, сцвярджаў, што дух харватаў у Герцаг-Босне ўзмацніўся з моманту яе абвяшчэння і што харваты ў рэгіёне Траўнік гатовыя стаць часткай харвацкай дзяржавы «любой цаной [...] любы іншы варыянт будзе лічыцца здрадай, за выключэннем дакладнага размежавання харвацкай зямлі на тэрыторыі Герцаг-Босны». На той жа сустрэчы Туджман сказаў, што «з пункту гледжання суверэнітэту Боснія і Герцагавіна не мае перспектыў» і рэкамендаваў палітыцы Харватыі быць палітыкай «падтрымкі суверэнітэту [Босніі і Герцагавіны] да таго часу, пакуль гэта будзе падыходзіць Харватыі». Ён засноўваў гэта на перакананні, што сербы не прымаюць Боснію і Герцагавіну і што баснійскія прадстаўнікі не вераць у гэты дзяржаўны праект і жадаюць застацца ў Югаславіі, і думаў, што такая палітыка дазволіць пазбегнуць вайны. Туджман заявіў, што «прыйшоў час скарыстацца магчымасцю, каб сабраць харвацкі народ у самых шырокіх межах».
Баснійская вайна
8 красавіка 1992 года была створана Харвацкае веча абароны (HVO), якое стала афіцыйным узброеным органам Герцаг-Босны. Значная колькасць мусульман таксама далучылася да HVO, складаючы ад 20 да 30 працэнтаў арміі. Юрыдычнае абгрунтаванне стварэння HVO бачылася ў законах Югаславіі, якія дазвалялі грамадзянам арганізоўваць уласную самаабарону, калі іх урад быў не ў стане або не жадаў іх абараняць. Бобан сказаў, што HVO была створана таму, што «трынаццаць харвацкіх вёсак у муніцыпалітэце Трэбінье, у тым ліку Раўна, былі знішчаны, і ўрад Босніі нічога не зрабіў пасля гэтага».
У пачатку вайны быў створаны харвацка-баснійскі альянс, але з цягам часу ў ім адбыліся прыкметныя распады з-за росту напружанасці і адсутнасці ўзаемнага даверу, кожны з двух бакоў вёў асобныя перамовы з сербамі, і неўзабаве з абодвух бакоў пачалі паступаць скаргі на адзін аднаго. Прызначаная сталіца Герцаг-Босны, Мостар, была абложана ЮНА, а потым Арміяй Рэспублікі Сербскай (ВРС) з красавіка 1992 года. У канцы траўня HVO перайшла ў контрнаступленне і пасля больш чым месяца баёў здолела адціснуць сілы ВРС з Мостара і ваколіц.
Кіраўніцтва Харватыі і Герцаг-Босны прапанавала Ізетбегавічу канфедэрацыю Харватыі і Босніі і Герцагавіны, але Ізетбегавіч адхіліў гэта. 3 ліпеня 1992 года Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны была афіцыйна абвешчана ў якасці дапаўнення да першапачатковага рашэння ад лістапада 1991 года. Харвацкі дынар быў прыняты тут у якасці валюты, а харвацкая мова — у якасці афіцыйнай мовы. Тут была свая школьная праграма і сістэма мясцовага самакіравання. У прэамбуле было засведчана:21 ліпеня 1992 года Пагадненне аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Босніяй і Герцагавінай і Харватыяй было падпісана Аліяй Ізетбегавічам і Франьё Туджманам, што ўсталявала ваеннае супрацоўніцтва паміж мусульманскімі і харвацкімі сіламі. Хоць гэта часта не было гарманічным, гэта прывяло да паступовай стабілізацыі абароны ў Босніі і Герцагавіне. Зброю для баснійскай арміі адпраўлялі праз Харватыю, нягледзячы на эмбарга на пастаўкі зброі. На сесіі, якая адбылася 6 жніўня, прэзідэнцтва Босніі прызнала HVO неад’емнай часткай узброеных сіл Босніі.
14 верасня 1992 г. Канстытуцыйны суд Босніі і Герцагавіны прызнаў абвяшчэнне Герцаг-Босны неканстытуцыйным. Харвацкая супольнасць Баснійскай Пасавіны была афіцыйна далучана да Герцаг-Босны ў кастрычніку 1992 г. У канцы 1992 г. напружанасць паміж харватамі і баснійцамі ўзрастала, а ў пачатку 1993 г. выбухнула харвацка-баснійская вайна. Сутычкі распаўсюдзіліся ў цэнтральнай Босніі, асабліва ў даліне Лашвы. Цягам двух месяцаў большая частка цэнтральнай Босніі апынулася пад кантролем ARBiH.
Вашынгтонскае пагадненне
26 лютага 1994 года ў Вашынгтоне, пачаліся перамовы паміж кіраўнікамі баснійскага ўрада і Матэ Гранічам, міністрам замежных спраў Харватыі, каб абмеркаваць магчымасці пастаяннага спынення агню і канфедэрацыі баснійскіх і харвацкіх рэгіёнаў. Да гэтага часу колькасць тэрыторыі Босніі і Герцагавіны, кантраляванай HVO, скарацілася з 20 працэнтаў да 10 працэнтаў. Бобан і прыхільнікі жорсткай лініі HVO былі адхіленыя ад улады, а «крымінальныя элементы» былі звольненыя з Арміі Рэспублікі Боснія і Герцагавіна (ARBiH). Пад моцным ціскам Амерыкі 1 сакавіка ў Вашынгтоне было дасягнута часовае пагадненне аб Харвацка-баснійскай федэрацыі. 18 сакавіка на цырымоніі, арганізаванай прэзідэнтам ЗША Білам Клінтанам, прэм’ер-міністр Босніі Харыс Сілайджыч, міністр замежных спраў Харватыі Матэ Граніч і прэзідэнт Герцаг-Босны Крэшымір Зубак падпісалі пагадненне аб спыненні агню. Пагадненне таксама падпісалі прэзідэнт Босніі Алія Ізетбегавіч і прэзідэнт Харватыі Франьё Туджман. Згодна з гэтым пагадненнем, аб’яднаная тэрыторыя, якую ўтрымлівалі харвацкія і баснійскія ўрадавыя сілы, была падзелена на дзесяць аўтаномных кантонаў. Яно фактычна завяршыла харвацка-баснійскую вайну.
Наступствы
У лістападзе 1995 года прэзідэнтамі Харватыі, Босніі і Герцагавіны і Сербіі было падпісана Дэйтанскае пагадненне, якое паклала канец баснійскай вайне. Федэрацыя Босніі і Герцагавіны (ФБіГ) была вызначана як адзін з двух суб’ектаў Босніі і Герцагавіны і складала 51% тэрыторыі. Рэспубліка Сербская (РС) складала астатнія 49%. Аднак узніклі праблемы з яго выкананнем з-за рознага тлумачэння пагаднення. Армія Федэрацыі Босніі і Герцагавіны павінна была быць створана шляхам зліцця падраздзяленняў ARBiH і HVO, хоць гэты працэс быў у значнай ступені неэфектыўным. Федэрацыя была падзелена на 10 кантонаў. Харваты складалі большасць у трох з іх і баснякі ў пяці. Два кантоны былі этнічна змешанымі, а ў муніцыпалітэтах, якія былі падзеленыя падчас вайны, захаваліся паралельныя мясцовыя адміністрацыі. У гэтых кантонах павінна было пачацца вяртанне бежанцаў. Пагадненне прадугледжвала ліквідацыю Герцаг-Босны на працягу двух тыдняў.
Федэрацыя дзейнічала толькі на паперы і не змагла функцыянаваць як дзеючы ўрад, нягледзячы на ціск Вашынгтона і прэзідэнтаў Туджмана і Ізетбегавіча, якія запэўнівалі, што харвацкія і мусульманскія палітыкі разам увойдуць у новы ўрад. 14 жніўня 1996 года было дамоўлена, што Герцаг-Босна будзе афіцыйна скасавана да канца таго ж месяца. 24 мая 1997 года ў Неуме была заснавана асацыяцыя Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны як галоўная арганізацыя харватаў у краіне.
Згодна са справаздачай Еўрапейскай ініцыятывы стабільнасці (ESI) за 1999 год, структуры Герцаг-Босны працягвалі функцыянаваць, а паралельны ўрад дзейнічаў, каб пашырыць незалежнасць сваіх фінансавых інстытутаў. Лідары HDZ заявілі, што «бок Герцаг-Босны не можа прыняць агульную фінансавую сістэму, таму што такая сістэма не дазваляе баснійскім харватам фінансаваць уласную армію і выконваць свае ўласныя сацыяльныя абавязацельствы ў доўгатэрміновай перспектыве». Паралельныя бюджэтныя сістэмы Герцаг-Босны збіраюць даходы з кантраляваных харватамі кантонаў. Плацежнае бюро Герцаг-Босны кантралюе харвацкую эканамічную дзейнасць, і існуюць асобныя харвацкія камунальныя службы, сацыяльныя службы, фонды сацыяльнага страхавання і лясныя гаспадаркі. Захоўваецца сегрэгаваная сістэма адукацыі з вучэбнай праграмай Герцаг-Босны і падручнікамі з Харватыі. Згодна са справаздачай ESI, Герцаг-Босна працягвала атрымліваць фінансавую падтрымку ад Харватыі, у прыватнасці ад Міністэрства абароны. Пенсійная і адукацыйная сістэмы, а таксама заробкі харвацкіх палітыкаў і ваенных афіцэраў субсідзіруюцца харвацкім урадам. Справаздача Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ) праз два гады пасля заканчэння вайны заключыла, што Герцаг-Босна стала «ва ўсіх адносінах, ад ваенных пытанняў і пытанняў бяспекі да дзелавых сувязяў, часткай Харватыі».
Плошча і насельніцтва
Харвацкія супольнасці Баснійскай Пасавіны і Герцаг-Босны ў межах, абвешчаных у лістападзе 1991 года, займалі каля 30% тэрыторыі Босніі і Герцагавіны. Паводле перапісу насельніцтва 1991 г. на гэтай тэрыторыі пражывала 1 238 512 чалавек з наступнымі нацыянальнасцямі:
Гэты максімалісцкі падыход быў зроблены дзеля лепшай пазіцыі падчас перамоў, што непазбежна зменшыла б празмерныя патрабаванні да аптымальнага ўяўлення харвацкай адзінкі. На падставе пазнейшых заяў вядучых чыноўнікаў Герцаг-Босны, аптымальны дыяпазон харвацкай тэрытарыяльнай адзінкі знаходзіўся ў межах Харвацкай банавіны 1939 года, такім чынам, выключаючы тэрыторыі з большасцю баснякоў і сербаў на ўскраінах Герцаг-Босны. Гэтыя межы будуць уключаць каля 26% Босніі і Герцагавіны. Нацыянальны склад гэтай тэрыторыі ў 1991 г. быў наступным:
Эканоміка
У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў Сацыялістычная Рэспубліка Боснія і Герцагавіна была самай беднай рэспублікай СФР Югаславія разам з Сацыялістычнай Рэспублікай Македонія. Інфраструктура і прамысловасць былі развіты слаба. Эканоміка Босніі і Герцагавіны цалкам заняпала падчас Баснійскай вайны. Многія паспяховыя да вайны прадпрыемствы былі разрабаваны і разбураны толькі ў пачатку вайны. У сувязі з югаслаўскімі войнамі гаспадарчай дзейнасці не было. Сельскагаспадарчая вытворчасць скарацілася, транспартная інфраструктура была ў развале, будаўніцтва амаль не вялося, а беспрацоўе было вельмі высокім. У выніку войнаў паміж 1992 і 1995 гадамі прамысловая вытворчасць скарацілася на 80%, а і без таго слабая інфраструктура яшчэ больш пагоршылася. Харваты выйшлі з вайны самымі заможнымі. Былыя югаслаўскія кампаніі засталіся без штаб-кватэр, якія размяшчаліся на тэрыторыі Герцаг-Босны. Усе банкі знаходзіліся ў Сараеве.
Герцаг-Босна не мела цэнтральнага банка. Крэдыты былі атрыманы ў мясцовых камерцыйных банках, гэта значыць дэфіцыт фінансаваўся за кошт сродкаў рэальнага сектара і сектара хатніх гаспадарак. Замежныя банкаўскія аддзяленні павінны былі юрыдычна закрыць сваю дзейнасць і перарэгістравацца ў якасці новых банкаў у Босніі і Герцагавіне пасля абвяшчэння незалежнасці. Самым важным банкам у Герцаг-Босне быў «Hrvatska banka d.d. Mostar». Другім па велічыні банкам была «Hrvatska poštanska banka». Афіцыйнай валютай на тэрыторыі Герцаг-Босны быў дынар Босніі і Герцагавіны, але таксама выкарыстоўваліся дзве паралельныя валюты: нямецкая марка і харвацкі дынар (пазней — харвацкая куна).
Рэканструкцыя на большай частцы тэрыторыі Герцаг-Босны аднавілася неўзабаве пасля падпісання Вашынгтонскага пагаднення. Грамадзянская занятасць у Герцаг-Босне ў 1994 годзе складала каля 20% ад даваеннага ўзроўню. У 1995 годзе тэмп росту прамысловай вытворчасці ў раёнах з большасцю харватаў склаў 25%, сярэдні заробак вырас на 35%, а рост занятасці склаў 69%. Найбольшы рост зафіксаваны ў вытворчасці бетону. Сярэдняя месячная заработная плата складала 250 марак і кожны работнік атрымліваў штомесячную харчовую даплату ў памеры 50 марак. У сярэдзіне 1995 г. беспрацоўе ацэньвалася ў 50% агульнай колькасці працоўнай сілы. Рост ВУП у Федэрацыі Босніі і Герцагавіны ацэньваўся ў 28% у 1995 годзе, што спрыяла аднаўленню харвацка-баснійскага альянсу, у той час як ВУП у Рэспубліцы Сербскай знізіўся на 23%.
Ваенныя фармаванні
Харвацкае веча абароны (Hrvatsko vijeće obrane, HVO) была створана 8 красавіка 1992 года і была афіцыйным узброеным органам Герцаг-Босны, хаця арганізацыя і ўзбраенне ваенных сіл баснійскіх харватаў пачалося ў канцы 1991 года. Кожны раён Герцаг-Босны адказваў за ўласную абарону да фармавання чатырох аператыўных зон са штаб-кватэрамі ў Мостары, Таміславаградзе, Віцезе і Араш’і. Аднак заўсёды ўзнікалі праблемы з каардынацыяй аператыўных зон. 15 мая 1992 года быў створаны Дэпартамент абароны HVO. Да гэтага часу таксама былі сфарміраваны Галоўны штаб HVO, Галоўная база матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, Ваенная паліцыя і Упраўленне кадраў. Касцяк HVO складалі яго брыгады, сфарміраваныя ў канцы 1992 — пачатку 1993 гг. Іх арганізацыя і баявое абсталяванне былі адносна добрыя, але яны маглі весці толькі абмежаваныя і лакальныя наступальныя дзеянні. Брыгады звычайна мелі тры-чатыры падначаленых пяхотных батальёна з лёгкай артылерыяй, мінамётамі, супрацьтанкавымі і дапаможнымі ўзводамі. Брыгада налічвала ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч чалавек, але большасць налічвала 2-3000 чалавек. У пачатку 1993 года Дамабранскія палкі HVO былі створаны для забеспячэння падтрымкі брыгад. З цягам часу сілы HVO сталі лепш арганізаваны, але яны пачалі ствараць гвардзейскія брыгады, мабільныя падраздзяленні з прафесійных вайскоўцаў, толькі ў пачатку 1994 г. Назіральная місія Еўрапейскай супольнасці (ECMM) ацаніла моц HVO на пачатак 1993 г. у 45 – 55 тыс. чал. У ліпені 1993 г. ЦРУ ацаніла сілы HVO ў 40 — 50 тыс. чал.
Культура
Урад Герцаг-Босны заснаваў Нацыянальны тэатр у 1993 годзе ў Мостары. З 1994 года ён меў назву Харвацкі нацыянальны тэатр у Мостары і быў першым з прыстаўкай Харвацкі. Першай п'есай, пастаўленай у гэтым тэатры, была «Калядная байка» (Božićna bajka) Матэ Мацішыча. У студзені 1996 г. быў закладзены падмурак новага будынка.
Адукацыя
Міністэрства адукацыі Герцаг-Босны прызнала харвацкую мову афіцыйнай і прытрымлівалася адукацыйнай праграмы харвацкіх школ. Па меры абвастрэння вайны выкладанне ў школах і ва ўніверсітэце Мостара было прыпынена ў маі 1993 года на астатнюю частку навучальнага года. Педагагічны факультэт Універсітэта Мостара, які знаходзіцца ў заходнім Мостары, часова перанёс свае аб’екты ў гарады Шырокі Брыег і Неум, дзе не было буйных узброеных канфліктаў. Ён вярнуўся ў Мостар у 1994 годзе.
Спорт
Арганізаваныя футбольныя спаборніцтвы ў Босніі і Герцагавіне былі адменены ў 1992 годзе з-за вайны. Першая ліга Герцаг-Босны як вышэйшая футбольная ліга пачалася 20 красавіка 1994 года і была падзелена на дзве групы. Ліга была арганізавана Федэрацыяй футбола Герцаг Босны. Пераможцам першага сезона, які разыгрываўся толькі вясной, стаў ФК Младаст-Дубінт Шыракі Брыег. Ліга ішла на працягу сямі гадоў, дзн ФК Шыракі Брыег выйграў пяць трафеі і ФК Посуш’е — два.
Спадчына
З 2005 года ірэдэнтысты спрабуюць аднавіць Герцаг-Босну шляхам стварэння новага трэцяга ўтварэння ў Босніі і Герцагавіне. Гэта было пачата пад кіраўніцтвам Іва Міра Ёвіча, які сказаў: «Я не хачу папракаць баснійскіх сербаў, але калі ў іх ёсць рэспубліка сербаў, мы таксама павінны стварыць рэспубліку харватаў і рэспубліку баснякоў (мусульман)». Прадстаўнік харватаў у федэральнай баснійскай прэзідэнцыі Жэлька Комшыч выступіў супраць гэтага, але некаторыя палітыкі баснійскіх харватаў выступалі за стварэнне трэцяга (харвацкага) утварэння.