cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скандынаўская прэмія Шведскай акадэміі
Скандынаўская прэмія Шведскай акадэміі (Svenska Akademiens nordiska pris, гутаркова называецца «Малая нобелеўская прэмія») — найбуйнейшая прэмія Швецыі ў галіне мастацкай літаратуры, якая ўручаецца з 1986 года Шведскай акадэміяй пісьменнікам, якія ўнеслі значны ўклад у літаратуру Швецыі, Даніі, Нарвегіі, Ісландыі і Фінляндыі. Грашовая частка прэміі складае 350 тысяч шведскіх крон (44 тысячы еўра).
== Лаўрэаты ==
Сан-Себасцьяна-фуоры-ле-Мура
Сан-Себасцьяна-фуоры-ле-Мура (, таксама lat. Sancti Sebastiani ad Catacumbas) — базіліка над катакомбамі Св. Себасцьяна. Вялікая базіліка, прысвечаная апосталам Пятру і Паўлу (Basilica Apostolorum) была пабудавана ў 340 годзе за гарадскімі варотамі на месцы невялікага збудавання (258 г.), у якім раннія хрысціяне шанавалі апосталаў. У XIII стагоддзі будынак быў перабудаваны, у 1612 годзе набыў сённяшні барочны фасад. З 30 снежня 1960 года Сан-Себасцьяна-фуоры-ле-Мура з'яўляецца тытулярнай царквой. Была адной з 7 паломніцкіх цэркваў Рыма да 2000 года, аднак паломнікі па-ранейшаму яе наведваюць.
Тытулярная царква
Царква Сан-Себасцьяна-фуоры-ле-Мура з'яўляецца тытулярнай царквой, кардыналам-святаром з тытулам царквы Сан-Себасцьяна-фуоры-ле-Мура з 24 лістапада 2007 года, з'яўляецца іспанскі кардынал Льюіс Марцінес Сістач.
Маслянінскі раён
Маслянінскі раён (Маслянинский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Новасібірскай вобласці Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Масляніна.
Бяльскі павет
Бяльскі павет (Powiat bialski) — павет у Польшчы ля мяжы з Беларуссю, уваходзіць у склад Люблінскага ваяводства. Утвораны ў 1999 годзе. Цэнтр павета — горад Бяла Падляска (не ўваходзіць у яго, утвараючы асобную гміну на правах павета). Першы ў ваяводстве і трэці ў краіне па велічыні - займае плошчу 2753,67 км². Насельніцтва павета складае 112 тыс. чалавек (на 2018 год).
Вядомыя ўраджэнцы
Мітрапаліт Мелхіседэк (Паеўскі) (1878, в. Вітулін — 1931) — праваслаўны святар, царкоўны дзеяч, мітрапаліт. Першы Прадстаяцель Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (1922—1931).
Сун Цынлінь
Сун Цынлінь ( піньінь Sòng Qìnglíng; 1893—1981) — кітайская палітычная і дзяржаўная дзяячка, кіраўнік Кітайскай Народнай Рэспублікі з 1968 па 1972 гады. Таксама служыла ў якасці намесніцы старшыні КНР (з 1959 па 1975), старшыня, і старшыня Цэнтральнага народнага ўрада КНР. Адна з трох «сясцёр Сун», якія адыгралі значную ролю ў гісторыі Кітая XX стагоддзя.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і кітайска-амерыканскага бізнесмена і прапаведніка Чарлі Суна. Вучылася ў школе для дзяўчынак, створанай амерыканскімі місіянерамі-метадыстамі (McTyeire School for Girls). Працягнула адукацыю ў ЗША ў жаночым каледжы Wesleyan College, таксама звязаным з метадысцкай царквой.
Па вяртанні ў Кітай у 1913 годзе працавала сакратаром у Сунь Ятсена. У 1915 годзе, насуперак волі бацькоў, выйшла замуж за Сунь Ятсена, які быў на 27 гадоў старэйшы за яе. Вяселле адбылося ў Японіі, дзе жыў у эміграцыі Сунь Ятсен. Была яго жонкай і вернай паплечніцай на працягу 10 гадоў. Падтрымлівала палітыку саюза паміж Гаміньданам і Камуністычнай партыяй Кітая.
У 1926 годзе на другім Усекітайскім з’ездзе Гаміньдана Сун Цынлін была абраная членам ЦК і начальнікам сектара па працы сярод жанчын. Пасля расколу паміж Гаміньданам і КПК, які адбыўся ў 1927 годзе, з’ехала ў СССР. У 1929 годзе яна была абраная ганаровым старшынёй другой канферэнцыі. У 1931 годзе вярнулася ў Кітай. Займалася працай у сферы дабрачыннасці.
Выступала супраць ганенняў Чан Кайшы супраць сваіх палітычных праціўнікаў. У 1932 годзе заснавала Кітайскую Лігу правоў чалавека. Падчас япона-кітайскай вайны ў 1939 годзе заснавала Лігу абароны Кітая.
У 1948 годзе была абраная ганаровым старшынёй  — малой партыі, якая ўтварылася ў выніку левага адколу ад Гаміньдана. Пасля перамогі камуністаў у грамадзянскай вайне жыла ў КНР. У 1951 годзе заснавала штомесячны часопіс для замежнай аўдыторыі «Кітай на будоўлі» (пасля «Кітай сёння»). Запрасіла працаваць у часопіс, які стаў пасля рэдактарам часопіса.
У 1959—1975 гадах — намесніца старшыні КНР. З 1954 старшыня (затым ганаровы старшыня) Таварыства кітайска-савецкай дружбы, ганаровы старшыня. Незадоўга да смерці ўступіла ў КПК.
Прэмія
Міжнародная Сталінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1951) — уручаў Ілья Эрэнбург.
Ігар Аляксандравіч Міхайлапула
Ігар Аляксандравіч Міхайлапула (нар., г. Таганрог, Растоўская вобласць, Расія) — беларускі хімік. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1996), доктар хімічных навук (1984), прафесар (1994).
Біяграфія
Скончыў Маскоўскі інстытут тонкай хімічнай тэхналогіі імя М. В. Ламаносава (1961).
У 1970—1974 гадах старшы навуковы супрацоўнік, з 1974 года загадчык лабараторыі, адначасова ў 1989—2001 гадах намеснік дырэктара па навуковай рабоце Інстытута біяарганічнай хіміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, з 2007 года галоўны навуковы супрацоўнік гэтага інстытута.
Узнагароды
Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (2004) за працу «Хіміка-энзіматычная мадыфікацыя кампанентаў нуклеінавых кіслот і біяхімічная мадыфікацыя як навукова-практычная аснова пошуку, стварэння і вытворчасці супрацьвірусных і процівапухлінных лекавых сродкаў». Прэмія Савета Міністраў Латвійскай ССР (1989).
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы ў галіне біяарганічнай хіміі, біяхіміі і біятэхналогіі кампанентаў нуклеінавых кіслот. Выканаў даследаванні хімічнага і энзіматычнага сінтэзу мадыфікаваных нуклеазідаў. Распрацаваў метады атрымання хімічных злучэнняў для стварэння супрацьвірусных і процівапухлінных прэпаратаў, а таксама для біяхімічных і малекулярна-біялагічных даследаванняў асноў функцыянавання клеткі. Выканаў цыкл работ па канфармацыйнаму аналізу нуклеазідаў, мадыфікаваных па вугляводным фрагменце і гетэрацыклічныя падставы, з выкарыстаннем дадзеных рэнтгенаструктурнага аналізу, ЯМР і КД спектраскапіі. Правёў сінтэз і вывучыў залежнасці структура/стэрэахімія-функцыя ў шэрагу (2-5)алігааденілатаў — універсальных медыятараў дзеяння інтэрферону і роднаснай сістэмы раслін. Устанавіў, што стэрэахімія (2-5)алігаадэнілатаў мае важную ролю ў вызначэнні біялагічных эфектаў. Распрацоўвае тэхналогію атрымання новых эфектыўных лекавых прэпаратаў на аснове кампанентаў нуклеінавых кіслот. Пад яго кіраўніцтвам распрацавана тэхналогія і ажыццяўляецца прамысловы выпуск на ААТ «Медпрэпараты» прэпаратаў «Цитарабин», «Иогуанин», «Лейкладин» і «Флударабел» для лячэння розных формаў лейкозу і рассеянага склерозу і «Заміцыт» для лячэння СНІДу.
У апошнія 10 гадоў навуковыя інтарэсы Міхайлапула І. А. сканцэнтраваны на вывучэнні механізму функцыянавання нуклеазід фасфарілаз (НФ), механізмаў звязвання субстрата і яго актывацыі ў каталітычным цэнтры гэтых ферментаў. Асноўнай мэтай гэтых даследаванняў з’яўляецца вывучэнне ролі структурных і электронных асаблівасцяў, якія вызначаюць субстратную або інгібітарную актыўнасць розных злучэнняў для дызайну новых, патэнцыйна біялагічна цікавых аналагаў прыродных нуклеазідаў. Упершыню прапанаваны і практычна ажыццёўлены каскадны метад ператварэння D-пентоз у нуклеазіды з выкарыстаннем рэкамбінантных ферментаў E.coli рібакіназы, фасфапентамутазы і НФ. Адным з найбольш цікавых вынікаў гэтага перыяду працы з’яўляецца ўсталяванне важнай ролі серына-90 каталітычнага цэнтра пурыннуклеазід фасфарылазы (ПНФ) з E.coli ў злучэнні і актывацыі шэрагу субстратаў. Упершыню была прадэманстравана магчымасць сінтэзу нуклеазідаў 8-аза — і 8-аза-7-дезазапурынаў. Вынікі гэтага даследавання ўяўляюць значную цікавасць для накіраванага сінтэзу новых субстратаў і інгібітараў ПНФ. Акрамя таго, вывучаны механізм функцыянавання урыдын фасфарылазы (УФ) з E. coli і на прыкладзе ПНФ і УФ распрацавана метадалогія аналізу ўзаемадзеяння фермент-субстрат з выкарыстаннем паўэмперычнага (РМ3) і квантавахімічнага (ab initio) метадаў.
Аўтар больш за 250 навуковых прац, 60 патэнтаў і аўтарскіх пасведчанняў на вынаходствы.
Фаворкі
Фаво́ркі (, Фаворки) — хутар у Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Камайскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіў у склад Мягунскага сельсавета.
Ціхань (Слуцкі раён)
Ці́хань (, Тихонь) — вёска ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сорагскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Амговіцкага сельсавета.
Зямля Котса
Зямля Котса (анг.Coats Land) — частка тэрыторыі Заходняй Антарктыды паміж 20° і 36° заходняй даўгаты. На ўсходзе мяжуе з Зямлёй Каралевы Мод, на захадзе пераходзіць у шэльфавы ледавік Фільхнера. Асобныя прыбярэжныя ўчасткі носяць назвы Бераг Луітпольда і Бераг Кэрда.
Амаль уся тэрыторыя Зямлі Котса ўяўляе сабой паверхню мацерыковага ледавіковага шчыта з вышынёй 1000-2000 м. Таўшчыня лёду дасягае 500-1000 м. Ледзяныя берагі, прадстаўленыя амаль на ўсім працягу шэльфавымі ледавікамі, абмываюцца водамі мора Уэдэла. У заходняй частцы ёсць выхады карэнных парод — горы Тэрон.
Зямля была адкрыта ў 1904 годзе шатландскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Уільяма Бруса і названая ў гонар братоў Джэймса і Эндру Котсаў, якія аказалі фінансавую дапамогу экспедыцыі. На ўзбярэжжы дзейнічаюць навуковыя станцыі Хал (Вялікабрытанія) і Бельграна (Аргенціна).
Палац Браньяр
Палац Браньяр (Palais Brongniart), раней насіў назву Біржавога палаца, — акружаны перыстылем у карынфскімі стылі будынак пабудовы 1807—1825 гадоў, дзе знаходзілася Парыжская фондавая біржа.
Размешчаны ў квартале Віўен 2-й акругі Парыжа. Названы у гонар архітэктара Аляксандра Тэадора Браньяра (Alexandre Théodore Brongniart), які пачаў будаўніцтва палаца у 1807 на месцы былога кляштара (couvent des Filles de Saint Thomas), але не скончыў — Браньяр памёр 6 чэрвеня 1813 года. Далей будаўніцтвам займаўся Элуа Лабар (Éloi Labarre), які завяршыў палац у лістападзе 1825 г. Столь палаца распісана мастаком Аляксандрам Абель-дэ-Піяжолем. Фірма, якая валодае фондавай біржай, «Euronext» цалкам камп'ютэрызавала працу біржы і выкарыстоўвае вызваленыя залы палаца для правядзення канферэнцый, семінараў і дзелавых сустрэч.
Стаматыт
Стаматыт (ад ст.-грэч. Στόμα — рот) — пашкоджанне слізістай абалонкі ротавай поласці. Бывае абмежаванае запаленне слізістай абалонкі языка — гласіт, дзяснаў — гінгівіт. Адрозніваюць: афтозны, катаральны, язвавы, некратычны; востры і хранічны; першасны і другасны. Складае звыш 70 % хвароб слізістай поласці рота ў дзяцей.
Папярэджанне
Прадухіленню хваробы спрыяе багатая на вітаміны групы B, цынк, фоліевую кіслату, жалеза і селен ежа, трэба лячыць хворыя зубы, піць толькі з асабістага посуду, менш прыкладаць пальцы да рота, спажываць толькі мытую садавіну і гародніну, мыць рукі перад ядой.
Прычыны
Запаленню спрыяе забруджанне поласці рота, хвароба зубоў, зубныя адкладанні, дысбактэрыёз, вірусная інфекцыя (герпес), грыбок і алергія.
Праявы
Прыкметы хваробы: пачырваненне і напуханне слізістай поласці рота, сып, боль і непрыемны пах з рота.
Машкоўскі раён
Машкоўскі раён (Мошковский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Новасібірскай вобласці Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Машкова.
IC 114
IC 114 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Франчэска Саверыа Ніці
Франчэска Саверыа Ніці (Francesco Saverio Nitti; 19 ліпеня 1868, Мельфи — 20 лютага 1953, Рым) — італьянскі палітык і дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Італіі з 23 чэрвеня 1919 года да 15 чэрвеня 1920 года.
NGC 371
NGC 371 (іншае абазначэнне — ESO 51-SC14) — рассеянае скопішча з эмісійнай туманнасцю ў сузор’і Тукан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Коўка
Коўка — гэта высокатэмпературная апрацоўка розных металаў (жалеза, медзь і яе сплавы, тытан, алюміній і яго сплавы), нагрэтых да ковачнай тэмпературы. Для кожнага металу існуе свая ковачная тэмпература, якая залежыць ад фізічных (тэмпература плаўлення, крышталізацыя) і хімічных (наяўнасці легіруючых элементаў) уласцівасцяў. Для жалеза тэмпературны інтэрвал 1250—800 ° С, для медзі 1000—650 ° З, для тытана 1600—900 ° С, для алюмініевых сплаваў 480—400 ° С.
Адрозніваюць:
Вырабы і паўфабрыкаты атрымоўваныя каваннем называюць — пакоўка.
Пры свабодным каванні (ручным і машынным) метал не абмежаваны зусім ці ж абмежаваны з аднаго боку. Пры ручной коўцы непасрэдна на метал або на інструмент ўздзейнічаюць кувалдай ці молатам.
Свабодную коўка ўжываюць таксама для паляпшэння якасці і структуры металу. Пры пракоўцы метал ўмацоўваецца, заварваюцца так званыя несуцэльныя і здрабнелыя буйныя крышталі, у выніку чаго структура робіцца дробназярністай, набывае кудзелістую будову.
Машынную коўку выконваюць на спецыяльным абсталяванні — молатам з масай ад 40 да 5000 кг або гідраўлічных прэсах, якія развіваюць сілу 2-200 МН (200-20000 тс), а таксама на ковачных машынах. Вырабляюць пакоўкі масай 100 т і больш. Для маніпулявання цяжкімі нарыхтоўкамі пры каванні выкарыстоўваюць пад'ёмныя краны грузападымальнасцю да 350 т, кантавацелі і спецыяльныя маніпулятары.
Коўка з'яўляецца адным з эканамічных спосабаў атрымання нарыхтовак дэталяў. У масавай і буйнасерыйнай вытворчасцях пераважнае ўжыванне мае коўка ў штампах, а ў дробнасерыйнай і адзінкавай — свабодная коўка.
Пры каванні выкарыстоўваюць набор кавальскага інструмента, з дапамогай якога нарыхтоўкам надаюць патрабаваную форму і памеры.
Новасібірскі раён
Новасібірскі раён (Новосибирский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Новасібірскай вобласці Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — горад Новасібірск.
Стамбульскі ўніверсітэт
Стамбульскі ўніверсітэт (İstanbul Üniversitesi, Istanbul University) — вядучая вышэйшая навучальная ўстанова Стамбула і Турцыі, найстарэйшы ўніверсітэт краіны. Асноўная тэрыторыя ўніверсітэта размешчана ў старой частцы горада, паміж мячэццю Беязіт і мячэццю Сулейманам. У цяперашні час ва ўніверсітэце і яго філіялах навучаецца больш за 60 тыс. студэнтаў і 8 тыс. аспірантаў, больш за 2 тыс. прафесараў.
Гісторыя
Заснаваны па загадзе султана Мехмеда Заваёўніка пасля ўзяцця Канстанцінопаля ў 1453 годзе. Да XX стагоддзя з’яўляўся вышэйшай мусульманскай школай, пасля абвяшчэння Турэцкай Рэспублікі (1923) быў рэарганізаваны ў 1927 і 1933 гадах і стаў свецкай адукацыйнай установай.
Дзяніс Юр’евіч Яхно
Дзяніс Яхно (нар., ) — беларускі футбаліст, нападнік гомельскага «Лясгаса».
Клубная кар’ера
Выхаванец «Гомеля», гуляў за моладзевую каманду, потым стаў выступаць за дубль. У сезоне 2010 у Першай лізе згуляў чатыры матчы за асноўную каманду (выхадзіў на замену) і яшчэ адзін матч у Кубку (у выніку выйграў гэты трафей).
У сезоне 2013 стаў прыцягвацца да асноўнай каманды, але ў ліпені 2013 года атрымаў траўму і выбыў да канца сезона.
У лютым 2014 года быў аддадзены ў арэнду ў «Гарадзею». У ліпені 2014 года пакінуў гэты клуб і неўзабаве стаў іграком «Гомельчыгунтранса». У стане «чыгуначнікаў» стаў трывала гуляць у аснове.
У снежні 2014 года, па заканчэнні тэрміну арэнды, вярнуўся ў «Гомель». Значную частку сезона 2015 прапусціў з-за траўм, у чэмпіянаце згуляў усяго ў 6 матчах. У сезоне 2016, калі каманда гуляла ў Першай лізе, зноў доўгі час не гуляў з-за траўмы, толькі ў канцы сезона стаў з’яўляцца на полі. У пачатку 2017 года пакінуў каманду.
У жніўні 2017 года стаў іграком «Асіповічаў». У студзені 2018 года пачаў трэніравацца з рэчыцкім «Спадарожнікам» і ў сакавіку афіцыйна стаў іграком клуба.
У студзені 2019 года перайшоў у гомельскі «Лакаматыў», аднак не быў заяўлены на сезон 2019. У пачатку 2020 года далучыўся да светлагорскага «Хіміка», дзе трывала выступаў у аснове.
У красавіку 2021 года стаў іграком гомельскага «Паперпрама», пакінуў каманду ў сакавіку 2022 года і неўзабаве далучыўся да гомельскага «Лясгаса».
Міжнародная кар’ера
Выступаў за моладзевую зборную Беларусі на Кубку Садружнасці 2012 у Санкт-Пецярбургу (правёў усе 6 матчаў). 10 верасня 2012 года ўдзельнічаў у адборачным матчы моладзевага Еўра-2013 супраць Сан-Марына.
6-ы пяхотны рэгімент Вялікага Княства Літоўскага
6-ы пяхотны рэгімент Вялікага Княства Літоўскага — пяхотнае падраздзяленне войска Вялікага Княства Літоўскага перыяду Рэчы Паспалітай, утворанае 9 снежня 1775 года.
З'яўлялася тактычнай адзінкай, якая складалася з некалькіх аддзелаў пяхоты, што адпавядала пазнейшаму пяхотнаму палку.
Размяшчэнне: Вільня, Наваградак (1790), Панявеж (1792).
Бітвы і сутычкі
Удзельнічаў у вайне Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года, што тычылася абароны наступстваў Канстытуцыі 3 мая 1791 года, у тым ліку ў бітвах пад Мірам (11 чэрвеня 1792), Бярэсцем (23 ліпеня), а таксама ў бітве пад Салатамі (29 ліпеня 1794) у час паўстання 1794 года.
Северны раён (Новасібірская вобласць)
Северны раён (Северный район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Новасібірскай вобласці Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — сяло Севернае.
Гуаранда
Гуаранда — горад у Эквадоры, цэнтр правінцыі Балівар. Размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 2668 м над узроўнем мора. Большую частку дзён з горада добра бачны вулкан Чымбараса. Быў названы па імю правадыра старажытных індзейцаў. Насельніцтва - больш за 25 тыс. чал, большай часткай - метысы і насельніцтва індзейскага паходжання.
Ларс Алін
Ларс Алін (Lars Ahlin, — ) — шведскі аўтар і эстэтык.
Коўкасць
Коўкасць — здольнасць металаў і сплаваў падвяргацца коўцы і іншым відам апрацоўкі ціскам (пракатка, валачэнне, прэсаванне, штампоўка). Коўкасць характарызуецца двума паказчыкамі — пластычнасцю, гэта значыць здольнасцю металу падвяргацца дэфармацыі пад ціскам без разбурэння, і супрацівам дэфармацыі. У каванні металаў (сталь, латунь, дзюралюміній і некаторыя іншыя медныя, алюмініевыя, магніевыя, нікелевыя сплавы) адносна высокая пластычнасць спалучаецца з нізкім супрацівам дэфармацыі.
Ларс Алін
Біяграфія
Алін пакінуў школу, калі яму было 13, каб пракарміць сваю сям'ю. Пазней ён вучыўся ў некалькіх сярэдніх школах.
Пасля заканчэння вучобы Ларс пераехаў у Стакгольм, дзе напісаў два неапублікаваныя раманы. Першы поспех прыйшоў з Tåbb med manifestet (1943). Гісторыя пра маладога пралетарыя, які адхіляе каштоўнасці камунізму на карысць секулярызуемай Лютэранскай тэалогіі, дзе чалавек ацэнены па яго справах без прадузятых паняццяў, рыхтавала глебу для яго наступных работ. Крытыкі параўноўвалі Аліна з Фёдарам Дастаеўскім і Томасам Манам.
Узнагароды
Сярод прэмій, атрыманых пісьменнікам ёсць Прыз Дзевяці ў 1960, Litteraturfrämjandets stora romanpris у 1962 і Маленькая Нобелеўская прэмія ў 1966. У 1995 годзе атрымаў Скандынаўскую прэмію Шведскай акадэміі.
Дзяніс Уладзіміравіч Лявоненка
Дзяніс Уладзіміравіч Лявоненка (нар., Гомель) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. Доктар фізіка-матэматычных навук (2013), прафесар (2013).
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту (спецыяльнасць «Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва», 2003), Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт (аспірантура, 2004). Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту (з 2003, факультэт прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва, кафедра «Будаўнічая механіка», прафесар).
Ларашэт
Ларашэт (люксемб. Fiels, фр. Larochette) — камуна ў Люксембургу, размяшчаецца ў акрузе Люксембург. Камуна Ларашэт з'яўляецца часткай кантона Мерш. У камуне знаходзіцца аднайменны населены пункт.
Дзяніс Уладзіміравіч Лявоненка
Біяграфія
Навуковыя інтарэсы: статыка і дынаміка трохслаёвых элементаў канструкцый; тэорыя пругкасці; будаўнічая механіка.
Ларашэт
Насельніцтва складае 1839 чалавек (на 2008 год), у камуне размяшчаюцца 662 хатнія гаспадаркі. Займае плошчу 15,40 км² (па займаемай плошчы 79 месца з 116 камун). Найвышэйшая кропка камуны над узроўнем мора складае 420 м. (43 месца з 116 камун), найменшая 266 м. (77 месца з 116 камун).
Дзяніс Уладзіміравіч Лявоненка
Узнагароды
Прэмія НАН Беларусі імя В. Ф. Купрэвіча (2013).
Філіпоўцы
Філіпо́ўцы (, Филиповцы) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Камайскага сельсавета.
МФК МАПІД
МФК «МАПІД» — былы міні-футбольны клуб з Мінска.
Гісторыя
Клуб быў заснаваны ў 1994 годзе. У 2017 годзе клуб апавясціў Беларускую асацыяцыю міні-футбола аб зняцце з чэмпіянату Беларусі.
Дасягненні клуба
Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе
Кубак Беларусі па міні-футболе
Суперкубак Беларусі па міні-футболе
Сузунскі раён
Сузунскі раён (Сузунский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Новасібірскай вобласці Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Сузун.
Бераг Кэрда
Бераг быў адкрыты ў студзені 1915 года падчас брытанскай антарктычнай экспедыцыі Эрнэста Шэклтана. Названы ў гонар Джэймса Кэрда, фундатара экспедыцыі.
Чырвоная Старонка
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Амговіцкага сельсавета.
IC 115
IC 115 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Алесь Дашчынскі
Алесь Дашчынскі (нар. ) — беларускі журналіст.
Жыве ў Мінску. Быў затрыманы летам 2021 года. Пасля вызвалення з турмы Алесь Дашчынскі знаходзіўся ў статусе падазраванага і пад падпіскай аб нявыездзе з Беларусі. 15 снежня 2022 года ў дачыненні журналіста спынены крымінальны пераслед.
Стахіботрыятаксікоз
У жывёл
Стахіботрыятаксікозам хварэюць коні, свінні, жвачныя жывёлы (авечкі, буйвалы, бізоны, ласі) і птушкі пры паглынанні корму, пашкоджанага грыбам. Таксіны грыба ўздзейнічаюць на імунную і цэнтральную нервовую сістэмы, сценкі крывяносных сасудаў, слізістыя абалонкі стрававальнай сістэмы. Парушаюцца кровазварот, мінеральны абмен, пачынаецца распад тканак у кішэчніку і інш. Жывёлы часам гінуць.
Агульныя прыкметы хваробы для ўсіх відаў жывёл: павышэнне тэмпературы цела, страта апетыту, рыніты, утварэнне язваў на скуры вуснаў, ацёкі.
Прафілактыка: выкананне агратэхнічных правілаў уборкі і захоўвання грубых (сена, салома) кармоў. Пашкоджаныя грыбам кармы спальваюць.
У чалавека
У людзей стахіботрыятаксікоз сустракаецца рэдка. Звычайна ён узнікае ў асоб, якія даглядаюць за жывёламі. Заражэнне адбываецца пры судотыку з саломай, пашкоджанай грыбком. Праяўляецца захворванне ў выглядзе дэрматытаў, катаральнай ангіны, рынітаў і кан’юктывіту. Назіраюцца кашаль, насмарк (часам з крывёй), часам адзначаюцца невялікае павышэнне тэмпературы цела, скаргі на галаўны боль, агульную слабасць, стамляльнасць.
Элмар Леанард
Многія раманы і апавяданні Леанарда былі экранізаваныя. Найбольш вядомымі з іх з’яўляюцца «Кантракт з малым», «Джэкі Браўн», а таксама «Цягнік на Юму». У 2010 годзе на сусветныя тэлеэкраны выйшаў серыял «Правасуддзе», заснаваны на некалькіх творах Леанарда.
Біяграфія
Бацька Элмара працаваў у General Motors каморнікам, што вымушала сям’ю пастаянна пераязджаць з месца на месца. Нарадзіўшыся ў Новым Арлеане, Элмар пражыў там нядоўга: сямейства вандравала, пакуль у 1934 годзе не асела ў Дэтройце, штат Мічыган.
Менавіта гэты час больш за ўсё паўплываў на Элмара, і — больш за тое — у далейшым знайшло сваё адлюстраванне ў многіх яго працах. Загалоўкі нацыянальных газет тых гадоў мільгалі імёнамі гангстэраў накшталт Боні і Клайда і бейсбалістаў «Детройцкіх Тыграў»: Боні і Клайд, вядомыя сваімі «подзвігамі» ўсёй Амерыцы, былі забітыя ў 1934 годзе. Спорт і зброя сталі захапленнямі Элмара на ўсё жыццё.
У літаратуры з’явіўся ў 1950-х гадах, перыядычна выдаючы свае вестэрны. Затым пачаў працаваць у дэтэктыўным жанры і пісаць сцэнары. Атрымаў адабрэнне крытыкаў за непрыукрасны рэалізм і моцныя дыялогі. Элмар Леанард жыў у акрузе Оклэнд, штат Мічыган.
Памёр 20 жніўня 2013 года ў Дэтройце, так і не акрыяўшы пасля цяжкага інсульту.
Бераг Луітпольда
Бераг Луітпольда (Luitpold Coast, Prinzregent-Luitpold-Land) — частка ўзбярэжжа Зямлі Котса ў Заходняй Антарктыдзе, якая распасціраецца ад ледавіка Хейса да шэльфавага ледавіка Фільхнера.
Бераг быў адкрыты ў 1912 годзе нямецкай антарктычнай экспедыцыяй Вільгельма Фільхнера і названы ў гонар прынца-рэгента Баварыі Луітпольда (1821—1912).
NGC 373
NGC 373 (іншае абазначэнне — PGC 3946) — эліптычная галактыка (E) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кубак Беларусі па баскетболе 2021
Кубак Беларусі па баскетболе 2021 — спаборніцтвы па баскетболе, якія прайшлі 22-23 снежня 2021 года ў Мінску ў спартыўным комплексе РДВАР.
Кубак Беларусі па баскетболе разыгрываўся ў 25-ы раз. 13-ы раз запар трафей выйгралі «Цмокі-Мінск».
Паўфіналы
22 снежня
Барысфен Магілёў — Цмокі-Мінск — 74:82 (32:19, 19:21, 7:21, 16:21)
Рубон (Віцебск) — Гродна-93 — 71:95 (20:27, 13:22, 24:19, 14:27)
Матч за 3-е месца
23 снежня
Барысфен Магілёў — Рубон (Віцебск) — 87:66 (17:25, 23:12, 21:18, 26:11)
Фінал
23 снежня
Цмокі-Мінск — Гродна-93 — 81:49 (21:16, 14:10, 22:14, 24:9)
Нямецкая кінапрэмія
«Deutscher Filmpreis» ― вышэйшая нацыянальная ўзнагарода Германіі ў галіне кінематографа. Таксама вядомая як «Лола». Сярод узнагароджаных ― (Спецыяльны прыз за ўклад у развіццё нямецкага кіно, 1966),  (1996, 1998, 2005),  (1970, 1975, 1971),  (1960, 1985, 1992, 1996) і іншыя.
IC 116
IC 116 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральна галактыка) у сузор’і Кіт.
Цябуты (Пастаўскі раён)
Ця́буты (, Тябуты) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Камайскага сельсавета.
Да 20 чэрвеня 1988 года вёска ўваходзіла ў склад Мулярскага сельсавета.
Маргарыта Шведская
Маргарыта Шведская, пры нараджэнні Маргарыта Сафія Лавіса Інгеборга Шведская (швед. Margaretha av Sverige, Margaretha Sofia Lovisa Ingeborg av Sverige; 25 чэрвеня 1899 — 4 студзеня 1977) — член Шведскай каралеўскай сям’і і Дацкай каралеўскай сям’і па шлюбе. Яна была старэйшай сястрой наследнай прынцэсы Нарвегіі Марты і бельгійскай каралевы Астрыд.
Ранні перыяд жыцця
Прынцэса Маргарыта нарадзілася 25 чэрвеня 1899 ў летняй рэзідэнцыі яе бацькоў, Віле Паркудзен, у Юргордэне ў Стакгольме. Яна была старэйшым дзіцёнкам і дачкой князя Карла, герцага Вестэргётландскага, і прынцэсы Інгеборгі Дацкай, яна нарадзілася прынцэсай Маргарытай Шведскай і Нарвежскай (пазней проста «Шведскай», дзякуючы скасаванню саюза паміж Нарвегіяй і Швецыяй у 1905 годзе).
У 1916 годзе памазанне Маргарыты выклікала захопленае асвятленне ў прэсе; Казалася, што падзея азначае пачатак новай эры для шведскага каралеўскага дома, якому так доўга не хапала прынцэс.
Шлюб і сям’я
22 мая 1919 года ў Царкве Святога Мікалая ў Стакгольме, яна выйшла замуж за прынца Даніі Акселя, яе стрыечнага брата па маці. Шлюб быў супадзеннем кахання, маці адзначыла, што муж і жонка былі настолькі закаханыя, што не маглі застацца ў адзіноце ў мэбляваным пакоі. Яе вяселле адсвяткавалі вялікай урачыстасцю ў Стакгольме.
У іх нарадзіліся двое сыноў:
Яна была цёткай па матчынай лініі караля Нарвегіі Гаральда V і каралёў Бельгіі Бодуэна I і Альберта II.
Дзейнасць
Маргарыта добра прыжылася ў Даніі, якую яна часта наведвала па сямейных святах падчас свайго выхавання. Яна вяла прыватнае жыццё, прысвечанае сваёй сям’і ў маёнтку Бернстарфшой ў Гентофце, і ў цэлым пазбягала агалоскі і падтрымлівала цесны кантакт са сваімі сваякамі за мяжой. Яна цікавілася сацыяльнымі праблемамі ў Швецыі, стала заступніцай некалькіх дабрачынных арганізацый у Даніі і была старшынёй Гентофт Бёрневенэр.
Яна была вядучым госцем на вяселлі прынцэсы Лізаветы і Філіпа, герцага Эдынбургскага ў 1947 годзе.
Пасля смерці сваёй сястры каралевы Бельгіі Астрыд у 1935 годзе яна стала вялікай падтрымкай для дзяцей сваёй сястры ў Бельгіі. Таксама пасля смерці сваёй другой сястры, нарвежскай прынцэсы Марты ў 1954 годзе, яна стала вялікай падтрымкай для дзяцей сваёй сястры ў Нарвегіі, яна была кумой прынцэсы Марты Луізы Нарвежскай.
Яе муж памёр у 1964 годзе. Як удава, яна часта вярталася ў Швецыю, дзе прысутнічала на афіцыйных цырымоніях, дзе далучалася да іншых членаў шведскага каралеўскага дома, выконвыючы прадстаўнічыя абавязкі, асабліва на Нобелеўскай прэміі. У сям’і яна была ласкава вядомая як «Tante Ta» (Цётка Та).
Яна памерла ў Конгстэдзе, недалёка ад Факсэ, Данія, у 1977 годзе.
Сабор Усіх Святых (Дэрбі)
Сабор Усіх Святых (Cathedral of All Saints) — кафедральны сабор у горадзе Дэрбі (у Кафедральным квартале), афіцыйная рэзідэнцыя біскупа Дэрбі.
Гісторыя
Кафедральны сабор Дэрбі будаваўся з сярэдзіны XIV стагоддзя, меркавана, на аснове будынка які існаваў раней; вядома толькі, што на месцы сабора была царква, упершыню ўзгаданая ў сярэдзіне X стагоддзі. Вежа сабора пабудавана ў 1510—1530 гг у перпендыкулярным гатычным стылі. У 1725 годзе архітэктар Джэймс Гібс перабудаваў сабор, дадаўшы элементы ў стылі класіцызму.
Апісанне
Вышыня вежы сабора каля 65 м. Плошча сабора — 1017 м², што робіць яго самым маленькім англіканскім саборам у Англіі.
У саборы знаходзяцца прадстаўнікі арыстакратычнага сямейства Кавендышаў, уключаючы Бес з Хардвіка, Генры Кавендыша і Джарджыяну Кавендыш.
5-ы пяхотны рэгімент Вялікага Княства Літоўскага
5-ы пяхотны рэгімент Вялікага Княства Літоўскага — пяхотнае падраздзяленне войска Вялікага Княства Літоўскага перыяду Рэчы Паспалітай.
З’яўлялася тактычнай адзінкай, якая складалася з некалькіх аддзелаў пяхоты, што адпавядала пазнейшаму пяхотнаму палку.
Утвораны 30 красавіка 1775 года ў выніку перавода ў пяхоту Рэгімента драгунаў ЯМці Каралевіча Вялікага Княства Літоўскага.
Размяшчэнне: Пінск, Вільня (1778), Мсцібаў (1779), Вільня (1783), Берасце Літоўскае (1789).
Бітвы і сутычкі
Удзельнічаў у вайне Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года, што тычылася абароны наступстваў Канстытуцыі 3 мая 1791 года, у тым ліку ў бітвах пад Мірам (11 чэрвеня 1792), Берасцем (23 ліпеня), а таксама ў бітве пад Соламі (25 чэрвеня 1794) і пры абароне Прагі (4 лістапада) у час паўстання 1794 года.
Кніга рускага смутку
«Кніга рускага смутку» (Книга русской скорби) — зборнік, які выдаецца ў Расіі напачатку XX стагоддзя, прысвечаны памяці асоб, якія загінулі ад тэрарызму. Выдаваўся ў 1908—1914 гадах. Ініцыятыва стварэння зборніка належыла групе рускіх манархістаў — членам Галоўнай палаты Рускага народнага саюза імя Міхаіла Архангела. Апублікавана 13 выпускаў. Старшыня рэдакцыйнай камісіі У. М. Пурышкевіч, сакратары — спачатку Н. А. Казарынава, затым — М. М. Юскевіч-Краскоўскі.
Кніга ўяўляе сабой пазбаўлены храналагічнага ці сістэматычнага парадку пералік біяграфій асоб, якія загінулі пры рэвалюцыйных хваляваннях. Нароўні з ахвярамі тэрарыстычных актаў рэвалюцыйных партый, у кнізе пералічваюцца і ахвяры крымінальных інцыдэнтаў, і тыя асобы, прычыны смерці якіх не былі раскрыты. Кніга ўтрымлівае велізарную колькасць фактычнага матэрыялу.
У рэдакцыйную камісію сярод іншых уваходзілі:
Ліцэй Жансон-дэ-Саі
Ліцэй Жансон-дэ-Саі (Lycée Janson-de-Sailly) лічыцца самым вялікім публічным ліцэем Парыжа, дзе вучацца 3250 вучняў і студэнтаў і дзе працуе звыш за 250 настаўнікаў. Ліцэй знаходзіцца ў 16-й акрузе Парыжа, па адрасе Ру дэ ля Помпа, д. 106 (106, rue de la Pompe), і займае плошчу 3,5 гектараў.
Гісторыя ліцэя
Аляксандр Эмануэль Франсуа Жансон дэ Сальі (Саий; 1785—1829), багаты парыжскі адвакат, які выявіў, што жонка яму здраджвае, пазбавіў яе спадчыны і завяшчаў сваё багацце дзяржаве, каб тоя паставіла на папярэдне набытай плошчы, ліцэй для маладых людзей. У 1876-ым годзе, пасля доўгіх працэсаў, удава адваката памерла і французская дзяржава рашуча атрымала суму 2 600 000 старых залатых франкаў. Па загадзе самога Жансона, ні адна жанчына не павінна была паступіць у ліцэй. Але гэта не перашкодзіла ліцэю, праз дзесяць гадоў, адчыніць класы і для дзяўчынак.
Іосіф Аронавіч Хазановіч
Іосіф Аронавіч Хазановіч (1844—1919) — расійскі яўрэйскі грамадскі дзеяч, лекар, бібліяфіл і арганізатар ў Іерусаліме.
Біяграфія
Сын яўрэйскага купца Аарона Хазановіча. Нарадзіўся ў Гродне ў 1844 годзе. У 1866 годзе паступіў у Кёнігсбергскі ўніверсітэт на медыцынскі факультэт.
Падчас Франка-прускай вайны 1871 года складаўся лекарам у Берліне, на чале аднаго з лазарэтаў для ваеннапалонных французаў. У 1872 годзе скончыў універсітэт. Неўзабаве перасяліўся ў Беласток.
У лістападзе 1884 года ўдзельнічаў у палестынафілаў.
Прымкнуўшы да сіянісцкага руху, Хазановіч бываў на ўсіх да смерці Герцля (1904).
Спакушэнне Янсана
Спакушэнне Я́нсана (Janssons frestelse) — традыцыйная шведская запяканка з бульбы, цыбулі, марынаваных шпротаў, паніровачных сухароў і вяршкоў. Звычайна ставіцца на калядны шведскі стол, але ўжываецца і ў іншыя дні таксама. Страва таксама распаўсюджана ў Фінляндыі пад назвай Janssonin kiusaus.
Гісторыя
Лічыцца, што назва паходзіць ад прозвішча опернага спевака Пеле Янсана (1844—1889), які славіўся гурманам. Паводле іншай версіі, прапанаванай Гунарам Стыгмаркам у газеце Gastronomisk kalender, назва была запазычана з фільма Janssons frestelse (1928) з удзелам папулярнага акцёра Эдвіна Адольфсана; назва для гэтай стравы было прыдумана маці Стыгмарка для таварыскай вячэры, адкуль яна распаўсюдзілася на іншыя хатнія гаспадаркі і ў рэшце рэшт трапіла ў кніжкі па кулінарыі.
Цырын
Цы́рын (, Цырин) — аграгарадок у Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці, на рацэ Сэрвач. Адміністрацыйны цэнтр Цырынскага сельсавета. Знаходзіцца на аўтамабільнай дарозе Туганавічы — Варонча.
Цырын — даўняе магдэбургскае мястэчка гістарычнай Наваградчыны.
Гісторыя
Упершыню Цырын (Цэрын) згадваецца ў XVI ст. як уладанне вялікіх князёў. У 1432 Ягайла надаў Цэрынскае староства двараніну Наваградскай зямлі Севестрыяну Сегеню. У кан. XVI ст. тут праводзіліся павятовыя соймікі. Цягам XVI—XVIII стст. мястэчка было цэнтрам староства Наваградскага павета.
У Цырыне кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза сустракаў войска, што вярталася з Масквы. Станам на 1718 у мястэчку было 62 дымы, на 1795 — 75 двароў. 5 чэрвеня 1792 кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі пацвердзіў Цырыну Магдэбургскае права і надаў яму герб: «у блакітным полі стаячы алень з залатым крыжам паміж рагамі».
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Цырын апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў цэнтрам воласці Наваградскага павета. У 1852 расійскія ўлады збудавалі тут драўляную царкву. У 1862 адкрылася прыходская школа, у другой палове 80-х — народнае вучылішча. У кан. XIX — пач. XX ст. існавалі валасная і мяшчанская ўправы, царква, 2 капліцы, яўрэйскі малітоўны дом, багадзельня, хлебазапасны магазін, вадзяны млын; рэгулярна праводзіліся 2 кірмашы. Станам на 1908 у мястэчку было 110 двароў.
Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Цырын апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Наваградскага павета. За польскім часам тут існавала пачатковая школа, пошта, прыватныя яўрэйскія крамы, кааператыўная ашчадная каса (каса Стэфчыка).
У 1939 Цырын увайшоў у склад БССР, дзе стаў цэнтрам сельсавета. На 1 студзеня 2000 у вёсцы было 240 двароў.
Інфраструктура
У Цырыне працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, бальніца, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка.
Галапагос (правінцыя)
Галапагос (ісп.: Galápagos) — адна з 22-х правінцый Эквадора. Адміністрацыйны цэнтр — горад Пуэрта-Бакерыса-Марэна.
Балотчыцы (Слуцкі раён)
Бало́тчыцы (, Болотчицы) — вёска ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Беліцкага сельсавета.
Лёдэланж
Лёдэланж (люксемб. Leideleng, фр. Leudelange) — камуна ў Люксембургу, размяшчаецца ў акрузе Люксембург. Камуна Лёдэланж з'яўляецца часткай кантона Эш-сюр-Альзет. У камуне знаходзіцца аднайменны населены пункт.
Насельніцтва складае 2032 чалавек (на 2008 год), у камуне размяшчаюцца 819 хатніх гаспадарак. Займае плошчу 13,57 км ² (па займаемай плошчы 92 месца з 116 камун). Найвышэйшая кропка камуны над узроўнем мора складае 359 м. (89 месца з 116 камун), найменшая 276 м. (85 месца з 116 камун).
Рака
Рака́ — прыродны паверхневы водны паток, які цячэ ў распрацаваным ім рэчышчы, часамі заліваючы рачную даліну, і жывіцца за кошт сцёку з яго вадазбору.
Агульныя ўяўленні
Рака можа быць пастаянная і перасыхаючая. Пачаткам ракі можа мець быць ручай, возера, балота ці ледавік — гэта выток ракі. Падчас цячэння дадаецца вада з атмасферных ападкаў і падземных крыніц. Рэкі ўпадаюць у іншыя рэкі, азёры ці моры. Рэкі, якія ўпадаюць у іншыя рэкі, называюцца прытокамі. Галоўная рака разам з прытокамі ўтварае рачную сістэму.
Рачная даліна
Па характары плыні ракі бываюць раўнінныя і горныя. Раўнінныя рэкі маюць шырокія даліны, невялікае падзенне, малыя ўхілы і павольны рух.
Фарватар — лінія, якая злучае найбольш глыбокія месцы ўздоўж рэчышча. У некаторых месцах рэчышча на паверхню могуць выходзіць цяжкія для эрозіі крышталічныя пароды (граніты, крышталічныя сланцы), у такіх месцах на рацэ ўтвараюцца хуткія месцы — парогі, вадаспады, каскады — і хуткасць плыні ракі рэзка павялічваецца. Самы высокі вадаспад на Зямлі — Анхель (1054 м) у Паўднёвай Амерыцы на рацэ Чурун. У Расіі — Ілля Мурамец — на востраве Ітуруп (Курыльскія астравы), Ківач — у Карэліі. Самыя магутныя вадаспады — Вікторыя на рацэ Замбезі ў Афрыцы і Ніягарскі на рацэ Ніягара ў Паўночнай Амерыцы.
Вада рэк пастаянна рухаецца і знаходзіцца ва ўзаемадзеянні з самім рэчышчам. З аднаго боку вада уздзейнічае на рэчышча, змяняе яго абрыс, глыбіні, г другога — змяняецца структура плыні пад уплывам формы і памераў рэчышча. Рознабаковыя змяненні марфалагічнай будовы рэчышча пад уздзеяннем цякучай вады аб’ядноўваюць назвай рэчышчавага працэсу. Рэчышчавы працэс цесна звязаны з эрозіяй на вадазборы, пераносам і пераразмеркаваннем (размвам, намывам) наносаў, і ажыццяўляецца воднай плынню. У сувязі з гэтым галоўнымі фактарамі змянення рэчышча з’яўляецца водны рэжым і сцёк наносаў. А гэтыя працэсы, ў сваю чаргу, звязаныя з фізіка-геаграфічнымі асаблівасцямі вадазбору і гідраўлічнымі ўласцівасцямі плыні. У выніку рэчышчавых працэсаў адбываецца фарміраванне сучаснага алювію. Характэрнай асаблівасцю пераносу наносаў ракой з’яўляецца чаргаванне ў прасторы і часу размыву і намыву адрэзкаў рэчышча і поймы. Характэрнай асаблівасцю сучасных рэк у плане з’яўляецца іх звілістасць. Фарміраванне звілін звязана як з гідраўлічнымі асаблівасцямі плыні, так і з лакальнымі і выпадковымі прычынамі (неаднолькавая ўстойлівасць горных пародаў, інш.). На выгіне берага частка струменяў плыні ўздзейнічае на ніжні па цячэнні адрэзак увагнутага берага і размывае яго, павялічвае выгін. Наносы, якія ўтварыліся ў выніку размыву, пераносяцца адхіляючымі ад яго струменямі вады да супрацілеглага берагу і адкладаюцца некалькі ніжэй па цячэнню і ад выгіба. Такім чынам, ўзнікае меандр — звіліна рэчышча, якая носіць назву па назве ракі Меандр у Малой Азіі з тыповымі формамі рэльефа пры меандраванні. Звілістасць даліны ракі называюць араграфічнай, а рэчышча — гідраграфічнай звілістасцю. Калі гэтыя дзве звілістасці супадаюць, рака паўтарае выгіны сваёй даліны. Пры няпоўным супадзенні схілы даліны часткова абмяжоўваюць меандраванне рэчышча. У прыродзе часцей за ўс1 назіраецца поўнае іх несупадзенне. Такая рака меандруе па шырокім дне даліны і ўтварае шырокую рачную пойму. Больш за ўсё размываюцца берагі і дно на загнутых участках рэчышча — плёсах, дзе назіраецца найбольшая глыбіня. Пры пераходзе ад верхняга да ніжняга плёсу фарміруецца перакат. У выпуклага берага, супрацілеглага ўвагнутаму, дзе адкладаюцца наносы, фармуецца верхні побачань. Ніжэй верхняга плёсу знаходзіцца ніжні побачань. Паміж верхнім і ніжнім плёсамі ляжыць седлавіна перакату. Найбольш глыбокая частка пераката называецца карытам. Па сваёй будове перакат асіметрычны: верхні яго схіл палогі, ніжні — больш круты, ўтвараючы падвалле з боку ніжняй плёсавай лагчыны. Верхняя плёсавая лагчына можа павольна і плаўна пераходзіць у ніжнюю плёсавую лагчыну. Такі перакат называецца нармальным, альбо добрым перакатам. У тым выпадку, калі плёчавыя лагчыны здвінуты адносна адзін аднаго, лінія найбольшых глыбіняў не перакаце скрыўлена і пераход для судоў на вялікіх рэках цяжкі, перакат называецца зрушаным, альбо дрэнным.
Гэта правіла Фарга парушаецца, у асаблівасці, калі рэчышча праходзіць па розных грунтах. Размыў і адкладанне наносаў і змена фомы рэчышча пад уздзеяннем цякучай вады называецца рэчышчавымі дэфармацыямі, якія падзяляюцца на незваротныя (аднанакіраваныя) і зваротныя (цыклічныя).
Устойлівасць рэчышча ў асноўным залежыць ад хуткасці цячэння, грунтоў, якія складаюць рэчышча, нераўнамернасць ваганняў расходаў вады, а таксама ад лядовага рэжыму.
Басейн ракі
Аб’ём вады, змешчаны ў рэках, складае 1200 км³, або 0,0001 % ад агульнага аб’ёму вады на Зямлі. Рака мае выток і вусце. Выток ракі — месца, дзе рака набывае пэўныя абрысы і назіраецца яе плынь. Аднак выток ракі і пачатак ракі — дваякія паняцці. Рака можа пачынацца ад зліцця двух рэк (напрыклад, рэкі Бія і Катунь пры зліцці ўтвараюць раку Об) або выцякаць з возера (рака Шоша). Вусце — месца ўпадзення ракі ў прыёмны басейн: мора, возера ці іншую, больш буйную, раку.
Рака са сваімі прытокамі складае рачную сістэму, якая складаецца з галоўнай ракі і прытокаў рознага парадку. Рэкі, якія ўпадаюць ў галоўную раку, называюцца прытокамі першага парадку, іх прытокі — прытокамі другога парадку і г.д. Плошча сушы, з якой рака збірае ваду, называюць басейнам ракі. Басейн галоўнай ракі ўключае басейны ўсіх яе прытокаў і ахоплівае плошча сушы, занятую рачной сістэмай.
Лінія, што падзяляе суседнія рачныя басейны, завецца водападзелам. Добра выяўленыя водападзелы ў гарах, дзе яны праходзяць па грэбнях хрыбтоў, на раўнінах водападзелы знаходзяцца на плоскіх міжрэччах (плакорах). Галоўны водападзел Зямлі аддзяляе дзве пакатасці на паверхні планеты — сцёк рэк, якія ўпадаюць у Ціхаакіянска-Індыйскі басейн (47 %), ад сцёку рэк, якія ўпадаюць у Атлантычны і Паўночны Ледавіты акіяны (53 %).
Характарыстыкі ракі
Кожная рака характарызуецца даўжынёй, шырынёй, глыбінёй, плошчай басейна, падзеннем (перавышэнне вытока над вусцем, у см) і ўхіламі (адносіны падзення ракі да даўжыні ракі, у см/км), хуткасцямі плыні, расходам вады (колькасць вады, якая праходзіць па рэчышчы ў адзінку часу, у м³/с), цвёрдым сцёкам (наносамі) і хімічным складам.
Хуткасны рэжым рэк
Адной з асаблівасцей турбулентнага руху вады з’яўляюцца выпадковыя ваганні хуткасці, якія назіраюцца ў рэк ва ўсіх кропках па іх глыбіні і шырыні. Бесперапынны характар змены напрамку і велічыні хуткасці ў кожнай кропцы турбулентнай плыні носіць назву пульсацый хуткасці. Але за адпаведны прамежак часу пры бесперапынным вымярэнні яе імгненных значэнняў можна вызначыць сярэднюю хуткасць. Пульсацыйны характар руху вады ў рацэ абумоўлівае бесперапынны абмен масамі вады па ўсёй глыбіні воднай плыні. Гэты працэс называецца турбулентным перамешваннем. Пры гэтым вада плыні неаднародная і ўтрымлівае ў сабе элементарныя масы вады з рознай тэмпературай, мінералізацыяй, рознай колькасцю наносаў і г.д. У выніку турбулентнага перамешвання адбываецца працэс перанос гэтых мас з месцаў, дзе іх больш, у месцы, дзе іх менш.
З характэрыстыкамі турбулентнага руху выцякае, што імгненная хуткасць у кожнай кропцы бесперапынна пульсуе. Гэта значыць, што яна мяняецца з цягам часу па напрамку і велічыні вакол некаторага сярэдняга значэння. Калі праводзіць вымярэнне хуткасці дастаткова доўга (некалькі хвілін), то можна атрымаць асераднёную хуткасць у дадзенай кропцы. У гідралогіі практычна карыстаюцца асераднённай хуткасцю, якую атрымліваюць пры гідраметрычных назіраннях.
Часцінкі вады, якія сутыкаюцца з дном, змочваюць яго і нерухомыя. У дадзеным выпадку можна сведчыць аб нулявым значэнні хуткасці вады непасрэдна у дна. Аднак гідраметрычныя вымярэнні «прыдоннай хуткасці» сведчаць аб тым, што яе велічыня рэдка бывае менш за ½ паверхневай, і звычайна звыш ⅔.
Супраціўленне руху вады, звязанае з трэннем аб дно рэчышча і берагі, памяншае хуткасць. Практычна найбольшая хуткасць назіраецца на глыбіні 0,2, сярэдняя — прыблізна 0,6 глыбіні ад паверхні вады.
Ледзяное покрыва надае дадатковае трэнне паверхневага слою вады аб лёд, хуткасці цячэння памяншаюцца, размеркаванне іх па вертыкалі мяняецца: найбольшая хуткасць размяшчаецца глыбей, чым пры адкрытым рэчышчы.
Фаза замярзання
Утварэнне лёду на рэках пачынаецца пры ахалоджванні вады да 0 °C і ніжэй. Ахалоджванне вады запавольваецца яе перамешваннем, таму больш значныя масы лёду ўтвараюцца, калі ўся вада ахалоджваецца да 0 °C. Першыя лядовыя ўтварэнні ўзнікаюць на мелкаводных участках ля берагоў, у застойных месцах. Тут узнікаюць закрайкі — палосы лёду, якія прымерзлі да берага, а асноўная частка воднай прасторы свабодная ад лёду. Першыя закрайкі ўзнікаюць у ціхую марозную ноч, днём яны таюць ці разбураюцца ветравым хваляваннем. Разам з узмацненнем маразоў закрайкі павялічваюць сваю таўшчыню да ўстанаўлення лёду па ўсёй воднай паверхні.
Адначасова з закрайкамі ўтвараецца сала і золь. Сала — першасныя паверхневыя ледзяныя ўтварэнні, якія складаюцца з іголкападобных ўтварэнняў і пласцінкавых крышталікаў у выглядзе плямаў, альбо суцэльнага слою. Золь утвараецца пры шчодрым выпадзенні снегу на адкрытую водную паверхню. Яна плыве ў выглядзе рыхлай масы, часам яна ўзвышаецца над воднай паверхняй.
Перад пачаткам ледаставу на многіх рэках ўтвараецца ўнутрыводны лёд, які прадстаўляе сабой вялікую колькасць першасных крышталікаў лёду ў вадзе і на дне рэчышча пры пераахалоджванні ніжэй нуля на некалькі сотых доляў градуса. Утварэнне ўнутрыводнага лёду паскараецца пры пападанні ў пераахалоджанную воду сняжынак, цвёрдых часцінак, якія з’яўляюцца цэнтрамі крышталізацыі. Пры сутыкненні з выступамі дна яны прымярзаюць да іх, працягваюць расці і даюць пачатак утварэнню доннага лёду. Адна з найбольш распаўсюджаных формаў лядовых утварэнняў на рэках, якія звязаны з унутрыводным лёдам, гэта шарош. Шарошам называюць унутрыводны лёд, які ўсплывае на паверхню вады. Ён утрымлівае ў сябе і сала, золь, дробны лёд. Шарош можа знаходзіцца у стане руху — ход шарашу — альбо нерухма пад ледзяным покрывам — падлёдная шуга.
Нярэдка шарош забівае жывое сячэнне ракі, асабліва на паўночных і горных рэках, узнікаюць зажоры. Зажоры рэзка пямяншаюць жывое сячэнне і спрыяюць рэзкаму пад’ёму ўзроўня вады ракі.