Сафокл
Сюжэты трагедый
У «Філактэце», пастаўленым на сцэну ў 409 годзе да н. э., паэт з дзівосным мастацтвам развівае трагічнае становішча, створанае калізіяй трох розных характараў: Філактэта, Адысея і Неапталема. Дзеянне трагедыі адносіцца да дзясятага года траянскай вайны, а месцам дзеяння служыць востраў Лемнас, дзе грэкі яшчэ на шляху пад Трою пакінулі фесалійскага правадыра Філактэта пасля таго, як на Хрыс ён быў укушаны атрутнай змяёй, а атрыманая ад укусу рана, распаўсюджваючы смурод, зрабіла яго няздольным да ўдзелу ў ваеннай справе. Пакінулі яго па радзе Адысея. Самотны, забыты ўсімі, пакутвалы ад раны, Філактэт здабывае сабе варты жалю пражытак паляваннем: ён па-майстэрску валодае лукам і стрэламі Геракла. Аднак, паводле слоў аракула, Троя можа быць ўзятая грэкамі няйначай, як пры дапамозе гэтага цудоўнага лука. Тады толькі грэкі ўспамінаюць аб няшчасным пакутніку, а Адысей бярэ на сябе працу даставіць у што б там ні стала Філактэта пад Трою ці, прынамсі, завалодаць яго зброяй. Але ён ведае, што Філактэт ненавідзіць яго, як свайго лютага ворага, што яму самому ніколі не ўдасца схіліць Філактэта да прымірэння з грэкамі або сілай авалодаць ім, што трэба будзе дзейнічаць хітрасцю і падманам, і прыладай сваёй задумы ён абірае юнака Неапталема, які не ўдзельнічаў ў крыўдзе, да таго ж сына Ахіла, любімца Філактэта. Грэчаскае судна ўжо прыстала да Лемнаса, і грэкі высадзіліся на бераг. Перад гледачом адкрываецца пячора, убогае жытло слаўнага героя, затым і сам герой, змучаны хваробай, адзінотай і пазбаўленнямі: ложак яго — драўнянае лісце на голай зямлі, тут жа драўляны збан для пітва, крэсіва і рыззя, запэцканае крывёю і гноем. Высакародны юнак і суправаджалы яго хор паплечнікаў Ахіла глыбока крануты выглядам няшчаснага. Але Неапталем звязаў сябе словам, дадзеным Адысею, авалодаць Філактэтам пры дапамозе хлусні і падману, і абяцанне сваё ён выканае. Але калі жаласны выгляд пакутніка выклікае ўдзел у юнаку, то поўны давер, любоў і ласка, з якімі адносіцца да яго стары Філактэт з першага моманту і аддае яму сябе ў рукі, ад яго адзінага чакаючы канца сваім пакутам, зрыньваюць Неапталема ў цяжкую барацьбу з самім сабой. Але ў той жа час Філактэт непахісны: ён не можа дараваць грэкам крыўды, яму нанесенай; ён ні за што не пойдзе пад Трою, не дапаможа грэкам пераможна скончыць вайну; ён вернецца дадому, і Неапталем адвязе яго ў родную дарагую зямлю. Толькі думка аб радзіме давала яму сілы несці цяжар жыцця. Прырода Неапталема абураецца супраць падманных падступных дзеянняў, і толькі асабістае ўмяшанне Адысея робіць яго уладальнікам зброі Філактэта: даверам старца карыстаецца юнак для таго, каб загубіць яго. Нарэшце, усе меркаванні аб неабходнасці для славы грэкаў здабыць зброю Геракла, аб тым, што ён звязаў сябе абяцаннем перад Адысеем, пра тое, што не Філактэт, а ён, Неапталем, будзе з гэтага часу ворагам грэкаў, саступаюць у юнаку голасу яго сумлення, які абурыўся супраць падману і гвалту. Ён вяртае лук, набывае зноў давер і гатовы суправаджаць Філактэта на радзіму. Толькі з'яўленне Геракла на сцэне (deus ex machina) і яго напамін, што Зеўс і Лёс загадваюць Філактэту адправіцца пад Трою і дапамагчы грэкам давяршыць распачатую барацьбу, схіляюць героя і разам з ім Неапталема ісці за грэкамі. Галоўная дзеючая асоба трагедыі — Неапталем. Калі Антыгона па патрабаванні свайго сумлення лічыць для сябе абавязковым парушыць волю цара, то па тым жа самому прымусу сэрца Неапталем ідзе далей: ён парушае дадзенае абяцанне і адмаўляецца шляхам хітрыны супраць чалавека, які даверыўся яму, дзейнічаць у інтарэсах усяго грэчаскага войска. Ні ў адной са сваіх трагедый паэт не выступаў з такой сілай за права чалавека ўзгадніць свае паводзіны з паняццем вышэйшай праўды, хоць бы яны супярэчылі самым хітрым развагах розуму (lang-el|Άλλ? Εί δικαια τών σοφών κρείσσω τάδε}}). Важна, што спачуванне паэта і гледачоў да велікадушнага і праўдзіваму юнаку бясспрэчна, тады як падступны і неразборлівы на сродкі Адысей малюецца ў самым непрывабным выглядзе. Правілу, што мэтай апраўдваюцца сродкі, вымаўляецца ў гэтай трагедыі рашучае асуджэнне.