cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кубак Беларусі па футболе 2014/2015
Чвэрцьфіналы
Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку двух матчаў.
Удзельнікі чвэрцьфіналаў
У 1/4 фіналу прынялі ўдзел 8 клубаў:
Прайшлі ў наступны раўнд. Выбылі з турніру.
Кільская бухта
Кільская бухта (Kieler Bucht, Kiel Bugt) — вялікая бухта ў паўднёва-заходняй частцы Балтыйскага мора, абмежаваная берагам паўвострава Ютландыя, востравам Фемарн і астравамі Даніі. Глыбіня бухты складае 10—20 м, прычым могуць адбывацца значныя ваганні ўзроўню вады (да 3,2 м), якія выклікаюцца моцным ветрам.
Кубак Беларусі па футболе 2014/2015
Паўфіналы
Першыя матчы пройдуць 15 красавіка 2015, адказныя — 29 красавіка 2015.
Кільская бухта
Геаграфія
Паўднёва-заходняе ўзбярэжжа бухты і востраў Фемарн на паўднёвым усходзе належаць Германіі (зямля Шлезвіг-Гольштэйн), з поўначы бухта абмежавана дацкімі драбамі Лолан (вобласць Зеландыя), Лангелан, Эро і Альс (вобласць Паўднёвая Данія). Паміж гэтымі астравамі праходзяць пралівы Вялікі Бельт і Малы Бельт, праз якія Кільская бухта злучана з пралівам Катэгат. На ўсходзе знаходзіцца праліў Фемарн-Бельт, які вядзе ў Мекленбургскую бухту. На паўднёвым беразе размешчаны буйны марскі порт — горад Кіль, адкуль адыходзіць Кільскі канал, які злучае Балтыйскае і Паўночнае мора.
Кубак Беларусі па футболе 2014/2015
Паўфіналы
Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку двух матчаў.
Бамбардзіры
Крыніца: football.by
Спірнэ (Вэлыкапысарыўскі раён)
Спірнэ (Спі́рне) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Вікторыя Шматава
Вікторыя Шматава (нар., Запарожжа, Украіна) — прафесійная украінская баскетбалістка. Выступала за зборную Украіны.
Гарнакар
Гарнакар (Գառնաքար), Чарманлы (Çormanlı) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Тарка
Тарка — кухонная прылада для драбнення прадуктаў (напрыклад, сыру, гародніны).
Паверхня таркі звычайна мае мноства адтулін з прылеглымі да іх зубцамі. Зубцы выконваюць функцыю разцоў, а скрозь адтуліны праходзіць здробнены прадукт. Некаторыя віды тарак не маюць адтулін, у іх ёсць толькі зубцы.
Беларускі нацыянальны камітэт (Слуцк)
Белару́скі нацыяна́льны камітэ́т (БНК) у Слуцку, таксама Слуцкі беларускі нацыянальны камітэт, Часовы беларускі нацыянальны камітэт Случчыны — прадстаўнічы орган беларускіх нацыянальных арганізацый Случчыны ў 1918—1920 гадах.
Гісторыя
Створаны ў красавіку 1918 года. У кіраўніцтва ўвайшлі Яніслаўскі (старшыня), С. К. Петрашкевіч (сакратар), М. А. Асвяцімскі (скарбнік). Стаяў на пазіцыях Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Меў на мэце пашырэнне нацыянальнай свядомасці беларусаў, арганізацыю беларускага школьніцтва, культурна-асветных гурткоў, кааператываў, матэрыяльна падтрымліваў таварыства «Папараць-кветка». У снежні 1918 года стварыў патрыятычную падпольную арганізацыю «Саюз абароны края». Пасля прыходу Чырвонай Арміі на нелегальным становішчы, бальшавікі арыштавалі Яніслаўскага, В. М. Русака, П. Я. Жаўрыда і іншых. Аднавіў дзейнасць у студзені 1919 года. У новае кіраўніцтва выбраны Жаўрыд (старшыня), У. Дубіна, Русак, А. Ю. Бараноўскі і інш. Пры кіраўніцтве створаные аддзелы: арганізацыйны, культурна-асветны, кааператыўны, юрыдычны, дабрачынны. Меў цесную сувязь і фінансаваўся Часовым беларускім нацыянальным камітэтам у Мінску. Палітычна знаходзіўся пад уплывам беларускіх эсэраў, падтрымліваў антыпольскі падпольны і партызанскі рух. Кааптаваў сваіх членаў у мясцовыя органы самакіравання, праводзіў культурна-асветную работу, стварыў гарадскую і павятовую беларускую міліцыю. У маі 1920 года выступіў з пратэстамі ў адрас Польшчы і Савецкай Расіі, у якіх асудзіў тайныя перамовы пра падзел Беларусі.
Падчас наступлення Чырвонай Арміі (ліпень 1920 года) частка членаў камітэту (Петрашкевіч, Бараноўскі, Асвяцімскі, К. Кецка і інш.) выступіла за супрацоўніцтва з савецкай уладай. 1 лістапада 1920 года створаны новы склад камітэта на чале з А. Паўлюкевічам, які стаяў на пазіцыях Найвышэйшай Рады БНР. На І-м беларускім з'ездзе Случчыны 14 лістапада 1920 года перадаў свае паўнамоцтвы абранай Беларускай радзе Случчыны.
Вальпургіева ноч
Вальпургіева ноч — у сярэднявечнай германскай міфалогіі свята пачатку вясны ў ноч на 1 мая (дзень святой Вальпургіі, адсюль назва); паводле нямецкага народнага павер'я з 8 стагоддзя свята ведзьмаў ("вялікі шабаш") на гары Брокен у Германіі. Напярэдадні Вальпургіевай ночы праводзілі магічныя цырымоніі выгнання ведзьмаў. Лічылі, што травы ў гэтую ноч набываюць цудадзейную сілу.
Стрылэцка Пушкарка
Стрылэцка Пушкарка (Стрілецька Пушка́рка) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Рачкава
Ра́чкава (, Рачково) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Палачанскага сельсавета.
MySQL
MySQL (май-эс-кью-эл)  — рэляцыйная сістэма кіравання базамі даных з адкрытым зыходным кодам. Яе назва ўяўляе сабой спалучэнне «My», імя дачкі сузаснавальніка MySQL Майкла Відэніуса, і назвы мовы запытаў SQL. Акрамя кіравання рэляцыйнымі базамі даных, MySQL забяспечвае доступ праз сеціва, стварэнне рэзервовых копій і кіраванне карыстальнікамі.
Гетаван (Мартакерт)
Гетаван (Գետավան, Qozlukörpü) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
MySQL
MySQL з’яўляецца свабодным праграмным забеспячэннем з адкрытым зыходным кодам у адпаведнасці з умовамі GNU General Public License, а таксама даступна пад рознымі прапрыетарнымі ліцэнзіямі. MySQL была створана ў 1995 годзе шведскай кампаніяй MySQL AB.
MySQL выкарыстоўваецца вялікай колькасцю папулярных сайтаў, такіх як Facebook, Flickr, MediaWiki, Twitter, і YouTube. MySQL з’яўляецца кампанентам праграмнага стэка LAMP (абрэвіятура ад Linux, Apache, MySQL, Perl/PHP/Python), на якім пабудаваныя многія вэб-праграмы. Таксама MySQL выкарыстоўваецца ў такіх сістэмах кіравання змесцівам (CMS) як Drupal, Joomla і WordPress.
Характарыстыкі
MySQL напісана на C і C++. Яе парсер SQL напісаны на yacc, але выкарыстоўвае самаробны лексічны аналізатар. MySQL працуе на многіх платформах, уключаючы FreeBSD, Linux, macOS, Microsoft Windows, NetBSD, OpenBSD, OpenSolaris, OS/2 Warp, QNX, Symbian, Oracle Solaris, IBM i, IRIX і SunOS.
Серверная частка MySQL і кліенцкія бібліятэкі выкарыстоўваюць падвойнае ліцэнзаванне. Яны прапануюцца пад GPL версіі 2 або па прапрыетарнай ліцэнзіі.
Гісторыя
MySQL была створана шведскай кампаніяй MySQL AB, якая была заснавана Дэвідам Аксмаркам, Аланам Ларсанам і Майклам «Монці» Відэніусам. Распрацоўка MySQL пачалася ў 1994 годзе. Першая версія з’явілася 23 мая 1995 года.
Вальзер
Ва́льзер (Walser) — нямецкае прозвішча.
Тарасіўка (Вэлыкапысарыўскі раён)
Тарасіўка (Тара́сівка) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Даштаглух
Даштаглух (Դաշտազլուխ) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Шэўчэнкавэ (Вэлыкапысарыўскі раён)
Шэўчэнкавэ (Шевче́нкове) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Сечкі
Се́чкі (, Сечки) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Палачанскага сельсавета.
Вайле
Ва́йле (, Vejle) — горад і порт у Даніі, на ўсходзе паўвострава Ютландыя, на беразе Вайлефіёрда. Адміністрацыйны цэнтр камуны Вайле і вобласці Паўднёвая Данія. Насельніцтва 32,3 тыс. (1968); 50 тыс. (2003).
Упершыню згадваецца ў 1256 годзе, першы гарадскі статут датуецца 1327 годам. Цяпер — важны сельскагаспадарчы цэнтр. З 1980 годзе праз Вайлефіёрд ажыццяўляецца асноўнае транзітнае паведамленне з востравам Ютландыя.
Металаапрацоўка, тэкстыльныя прадпрыемствы, мяса- і рыбакансервавая вытворчасць.
Сярод галоўных славутасцей царква Св. Мікалая (XIII стагоддзе) — цяпер гарадскі музей.
Мазгабойня
«Мазгабо́йня» — ў гарадах Беларусі, Расіі, Германіі і Польшчы. Праект быў заснаваны ў Мінску 25 красавіка 2012 года Кацярынай Максімавай і Аляксандрам Ханіным. Першая гульня па адбылася ў кастрычніку 2014 года ў Віцебску. У Мінску колькасць удзельнікаў гульні больш за 3000 чалавек.
Фармат
Гульня складаецца з 49 пытанняў, якія падзелены на 7 тураў.
1, 4 і 6 — тэкставыя туры, у якіх патрэбна адгадаць тэрмін, цікавы факт ці дапоўніць цытату.
2 — тур па падзеям у свеце, якія адбыліся ў апошні час.
3 — музычны тур, у якім па фрагменту патрэбна адгадаць выканаўцу ці кампазітара.
5 — тур малюнкаў, у якім патрэбна адгадаць кадр ці выяву.
Пытанні шасці тураў адлюстроўваюцца на экране прыкладна па хвіліне і зачытваюцца вядучым. Пасля агучвання ўсіх пытанняў тура яны паўтараюцца, і запускаецца зваротны адлік 100 секунд, па сканчэнні якіх бланкі з адказамі здаюцца.
7 — тур-бліц. Сем пытанняў рознай тэматыкі з'яўляюцца на экране на 15 секунд і зачытваюцца. Пытанні на экране не застаюцца і больш не зачытваюцца. На абмеркаванне і запіс адказаў у бланк даюцца яшчэ 50 секунд. Каманда сама вырашае, якой вартасці будзе кожны адказ тура: адзнака насупраць адказа сведчыць пра яго ацэньванне па сістэме +2/-2 (правільны/памылковы), адсутнасць адзнакі значыць традыцыйнае ацэньванне (1/0). Такім чынам максімум у бліцы +14 ачкоў, мінімум −14.
Пераможцам «МазгаБойні» становіцца каманда, якая ўзяла найбольшую колькасць балаў па вынікам усёй гульні.
Некаторыя гульні праводзяцца ў фармаце ці з запрашэннем беларускіх музыкаў.
Франчайзінг
«МазгаБойня» па франчайзінгу праходзіць у гарадах Беларусі, Расіі, Берліне і Мюнхене.
За межамі Беларусі гульня праходзіць у гарадах Берлін, Екацярынбург, Іжэўск, Калініград, Мюнхен, Падольск, Растоў-на-Доне, Самара , Санкт-Пецярбург , Смаленск , Тальяці , Варшава.
1998 год у гісторыі літаратуры
1998 год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.
Паўднёвая Данія
Размешчана ў паўднёвай частцы паўвострава Ютландыя, астравах Фюн, Лангелан, Эрэ і інш. Уключае тэрыторыю былых амтаў Фюн, Рыбэ і Паўднёвая Ютландыя.
Віктар Бенядзіктавіч Вальтар
Віктар Бенядзіктавіч Вальтар (, Дзвінск —, Даўгаўпілс; Псеўданімы: Янка Палын) — беларускі празаік і паэт.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і краўца. У часы 1-й сусветнай вайны разам з сям'ёй быў бежанцам. Вучыўся ў Харкаўскім рэальным вучылішчы, па вяртанні на радзіму ў 1921 годзе — у Даўгаўпілскай урадавай рускай гімназіі. У жніўні 1922 года скончыў Беларускія дзяржаўныя аднагадовыя настаўніцкія курсы. Пры падтрымцы беларускай дыяспары (найперш Кастанціна Езавітава і Сяргея Сахарава) стаў стыпендыянтам чэшскага ўраду і трапіў у Прагу, дзе паступіў на каморніцкі факультэт Чэшскага вышэйшага тэхнікума. Праз тры гады захварэў на сухоты і, не скончыўшы вучобы, вярнуўся на радзіму.
У 1926—1931 гадах працаваў у беларускіх школах Латвіі: у Плейках, Келаве, Даўгаўпілсе. З 1930 года быў дырэктарам Дадатковай беларускай школы ў Рызе. Памёр 4 красавіка 1931 года і быў пахаваны ў Даўгаўпілсе на каталіцкіх могілках.
Творчасць
Дэбютаваў у 1923 годзе нарысам «Аднабочнікі», які пад псеўданімам Янка Палын быў надрукаваны ў ковенскім часопісе «Крывіч» (№ 4, 5). У 1924 годзе ў пражскай газеце «Студэнцкая думка» апублікаваў абразок «Песня гладыятараў». Быў актыўным супрацоўнікам газеты «Голас беларуса», апублікаваў вершы у калектыўным зборніку «Першы крок» (Рыга, 1926), альманаху «Замежная Беларусь», часопісах «Родныя гоні», «Наша доля» і «Новы Шлях». У 1930 годзе газета «Наша доля» апублікавала яго апавяданне «З-за сена», а ў 1932 годзе пад назвай «Леснікова сена» яно выйшла асобнай кнігай ў Рызе.
Шырокы Бэрэг
Шырокы Бэрэг (Широ́кий Бе́рег) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Яблучнэ (Вэлыкапысарыўскі раён)
Яблучнэ (Я́блучне) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Іосіф Ігнатавіч Мацюкевіч
Іосіф Ігнатавіч Мацюке́віч (, в. Гернікі Гродзенская губерні, Расійская імперыя, цяпер Дзятлаўскі раён Гродзенскай вобласці — 16 верасня 1938, Менск, турма НКУС) — беларускі мовазнавец.
Біяграфія
Скончыў БДУ. З кастрычніка 1930 года вучоны сакратар, з ліпеня 1930 — намеснік дырэктара Інстытута мовазнаўства БелАН. Прымаў удзел у рэфармаванні беларускага правапісу.
31 кастрычніка 1933 года арыштаваны ДПУ БССР па справе Беларускага нацыянальнага цэнтра. Пастановай пазасудовага органа 9 верасня 1934 года прысуджаны да 5 гадоў папраўча-працоўных лагераў. 2 ліпеня 1938 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР прысуджаны да расстрэлу. Расстраляны ў Мінску, у турме НКУС (цяпер СІЗА КДБ). Па першым прысудзе рэабілітаваны 16 жніўня 1956, па другім — 21 лістапада 1956 года.
Шуравэ
Шуравэ (Шу́рове) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Схоліна
Схо́ліна (, Схолино) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Палачанскага сельсавета.
Верхняя Нью-Ёркская бухта
Верхняя Нью-Ёркская бухта, або Апер-Нью-Ёрк-Бэй (Upper New York Bay) — бухта на захадзе Атлантычнага акіяна ў дэльце ракі Гудзон, частка заліва Нью-Ёрка. Заліў атачаюць астравы Манхэтэн, Лонг-Айленд, Стэйтэн-Айленд, а таксама частка мацерыка (штат Нью-Джэрсі, ЗША).
Найбуйнейшыя астравы заліва:
Парламенцкія выбары на Бермудах (1963)
Парла́менцкія вы́бары на Берму́дскіх астрава́х — першыя парламенцкія выбары, якія прайшлі 16 мая 1963 года.
Рысіры
Рысіры (利尻島) — востраў у Японскім моры каля паўночна-заходняга ўзбярэжжа вострава Хакайда. Тэрыторыя — 183 км². Насельніцтва (2013 г.) — 5102 чал.
Геаграфія і прырода
Востраў Рысіры месціцца ў 14,6 км на паўднёвы ўсход ад суседняга вострава Рэбун і ў 19,7 км на захад ад паўночна-заходняга ўзбярэжжа Хакайда. Даўжыня — 18,2 км, шырыня — 13,9 км.
Рысіры мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральную частку вострава займае вулкан Рысіры (1721 м), які з-за знешняга падабенства на Фудзіяму часцяком называюць Рысіры-Фудзі. Нездарма, на мове айнаў назва вострава азначае «высокае месца». З адгор’яў вулкана сцякаюць рака і некалькі ручаёў, ля яго падножжа ёсць два невялікія возеры.
На ўзбярэжжы вострава захаваліся лясы. Ён уваходзіць у склад нацыянальнага парка Рысіры — Рэбун — Сарабецу.
Лешніца (Пухавіцкі раён)
Ле́шніца (, Лешница) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Голацкага сельсавета.
Геаграфія
Месціцца за 27 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, 8 км ад чыгуначнай станцыі Міханавічы на лініі Мінск-Асіповічы.
Пад уладай Расійскай імперыі
У 19 - пач. 20ст. пасяленне было вядома як сяло Пярэжырскай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні.
У 1886 г. бала праваслаўная царква, царкоўнапрыходская школа (адкрыта ў 1883 г.). У 1892 г. для школы пабудаваны будынак з дрэва.
Побач з сялом знаходзіўся аднайменны фальварак і маёнтак.
Паводле перапісу 1917 г. сумежна з сялом знаходзілася ўрочышча Лешніца.
Найноўшы час
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад БССР.
У жніўні 1919 — ліпені 1920 вёска знаходзілася пад польскай уладай.
У 1922 г. працавала школа 1-ай ступені, у якой працавала 2 настаўніка, займалася каля 70 дзяцей, з якіх 15 дзяўчынак.
З 1938 г. вёска.
Пад час Другой сусветнай вайны з 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі войскамі.
У 1968 г. да вёскі далачыўся пасёлак Лешніца, які на пачатку 20 ст. уяўляў сабою фальварак.
Турыстычная інфармацыя
На паўднёвы ўсход ад вёскі ёсць архіалагічны помнік - селішча.
Ян Рогач з Дубы
Ян Ро́гач з Ду́бы (, каля  —, ) — дзеяч гусіцкага руху, кіраўнік табарытаў (г. зв. гетман) з 1421 года, паплечнік Яна Жыжкі.
Біяграфія
Ян Рогач паходзіў з шляхецкага роду. Па смерці Яна Жыжкі ўзначаліў табарытаў, радыкальна настроеную плыню гусітаў.
Пасля паражэння Пракопа Голага каля Ліпанаў (1434) стаў на чале рэшты войска ў змаганні супраць Жыгімонта Люксембургскага.
У 1436—1437 гг. кіраваў абаронай крэпасці Сіян. 6 верасня 1437 быў захоплены венгерскімі наймітамі і праз тры дні з 52 паплечнікамі пакараны смерцю ў Празе на Старамесцкай плошчы.
Ушанаванне памяці
У 1947 годзе рэжысёр Уладзімір Борскі зняў пра Яна Рогача з Дубы першую каляровую чэхаславацкую кінастужку.
Ягоным імем названая вуліца на Жыжкаве ў Празе.
Віктар Уладзіміравіч Мартынаў
Віктар Уладзіміравіч Марты́наў (,, Адэская акруга, Украінская ССР, СССР — 25 студзеня 2013, Мінск, Беларусь) — беларускі мовазнаўца. Даследчык у галіне славістыкі, кампаратывістыкі, фармалізацыі семантыкі і лінгвістычных аспектаў праблемы штучнага інтэлекту. Доктар філалагічных навук (1969), прафесар (1971). Стваральнік Універсальнага семантычнага коду (УСК).
Біяграфія
Нарадзіўся 25 студзеня 1924 года ў Адэсе. Ва ўзросце 18-ці гадоў пайшоў на фронт. Ваяваў у складзе 3-га Украінскага фронту, камандаваў аддзяленнем аўтаматчыкаў. Браў удзел у баях у Малдове, Югаславіі, Аўстрыі, Румыніі, Балгарыі і Венгрыі.
У 1948 годзе скончыў філалагічны факультэт Адэскага ўніверсітэта, у 1951 годзе — аспірантуру Львоўскага ўніверсітэта па спецыяльнасці славістыка і абараніў кандыдацкую дысертацыю па творчасці польскага паэта Юльюша Славацкага. У 1952—1960 гадах быў загадчыкам кафедры замежных моў Адэскага ўніверсітэта.
У 1960 годзе пераехаў у Мінск на працу ў Інстытуце мовазнаўства Акадэміі навук БССР, дзе з 1962 па 1990 гады загадваў аддзелам агульнага і славянскага мовазнаўства. З 1992 года — прафесар кафедры агульнага мовазнаўства Мінскага лінгвістычнага ўніверсітэта і кіраўнік навукова-даследчага цэнтра «Семантыка».
Абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Славяна-германскае лексічнае ўзаемадзеянне найдаўнейшых часоў. Да праблемы прарадзімы славян». У 1971 годзе стаў прафесарам.
Навуковая дзейнасць
Аўтар больш як 20 кніг і брашур, больш за 200 артыкулаў. Пад яго кіраўніцтвам абароненыя 17 кандыдацкіх дысертацый і 4 доктарскія.
Кампаратывістыка і славістыка
Даследаванні навукоўцы ў галіне кампаратывістыкі і славістыкі прысвечаныя пытанням выяўлення глотагенезу і антагенезу славян, паходжання славянскай лексікі, славяна-неславянскіх кантактаў, складання праславянскае мова ў лінгвакультурным аспекце. У манаграфіях «Славяна-германскае лексічнае ўзаемадзеянне найдаўнейшых часоў. Да праблемы прарадзімы славян» (1963), «Мова ў прасторы і часе. Да праблемы глотагенезу славян» (1983) і шэрагу іншых прац даследуецца прамова славян у стасунках з балцкімі, італійскімі, іранскімі, кельцкімі і германскімі мовамі, прапаноўваюцца метады прасторава-часавай стратыфікацыі носьбітаў моў дагістарычных перыядаў паводле звестак параўнальна-гістарычнага мовазнаўства.
Беларусістыка
У сферу навуковых інтарэсаў Віктара Мартынава таксама ўваходзілі этымалогія і дыялекталогія беларускай мовы, прымяненне метадаў корпуснай лінгвістыкі ў вывучэнні беларускай мовы. З 1969 года ён быў рэдактарам і суаўтарам шматтомнага «Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы» (тт. 1-7, 1978—1991). Матэрыялы трох кандыдацкіх дысертацыяў па дыялектнай лексікаграфіі, падрыхтаваных пад яго навуковым кіраўніцтвам, абагульненыя ў калектыўнай манаграфіі «Лексіка Палесся ў прасторы і часе» (1971). Два іншыя калектывы, узначаленыя В. Мартынавым, падрыхтавалі манаграфіі па сучаснай беларускай мове: «Марфемная дыстрыбуцыя ў беларускай мове. Дзеяслоў» (1967) і «Словаўтваральная сістэма сучаснай беларускай мовы». Пад яго кіраваннем была праведзена праца па складанні канкардансаў беларускай мовы: «Канкарданс беларускай мовы XIX ст.» і «Канкардансы беларускіх пісьменнікаў. Канкарданс Кузьмы Чорнага» (ня выдадзены).
Фармалізацыя семантыкі і штучны інтэлект
Сінтэзаваўшы вынікі лінгвістычных даследаванняў з дасягненнямі семіялогіі, праксіялогіі і тэорыі інфармацыі, навуковец прапанаваў спосаб «вылічэння моўных сэнсаў». У манаграфіі «Кібернетыка. Семіётыка. Лінгвістыка» (1966) выкладзеныя падставы і перспектывы дэдукцыйнай семіялогіі. Праца «Семіялагічныя асновы інфарматыкі» (1974) змяшчае прататып універсальнага семантычнага коду (УСК) як сродку зняцця няпэўназначнасці натуральнай мовы. У манаграфіі «Універсальны семантычны код» (1977) прадстаўленая першая версія УСК, якую навуковец удасканальвае ў наступных працах: «Катэгорыі мовы. Семіялагічны аспект» (1982), «Універсальны семантычны код: УСК-3» (1984), «Universal Semantic Code. USC — 5» (1995), «Асновы семантычнага кадзіравання. Досвед прадстаўлення і пераўтварэння ведаў» (2001) і інш.
Соавторы П. П. Шуба, М. И. Ярмош.
Прэміі і ўзнагароды
Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені.
У 1989 занесены ў «Кнігу пашаны» ЗША. У 1990 годзе атрымаў званне Заслужанага дзеяча навукі БССР. У 1993 годзе Міжнародны біяграфічны цэнтр ацаніў унёсак В. У. Мартынава ў навуку як «Дасягненне XX стагоддзя» і назваў яго «чалавекам стагоддзя».
Ляліва (герб)
«Лялі́ва» (Leliwa) — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з пачатку XIV ст., у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года.
Гербам карысталіся каля 830 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Абрамовічы, Аляхновічы, Глябовічы, Дарагастайскія, Забярэзінскія, Манівідавічы, Сяняўскія, Тарноўскія, Тышкевічы, Чапскія.
Гарады з гербам «Ляліва» — Міньск Мазавецкі, Познань, Цярнопаль, Лагойск і іншыя.
Апісанне
У блакітным полі залаты маладзік рагамі ўгору, над ім залатая 6-прамянёвая зорка; клейнод — над прылбіцай з каронай на паўлінавых пёрах такія ж маладзік і зорка. Ёсць варыянты герба з чырвоным полем; са стралой, якая выходзіць угору з зоркі, клейнод — 3 страусавыя пёры; з маладзіком рагамі ўніз, пад ім зорка.
Паходжанне
Паходжанне герба пэўна не вызначана. Візуальны бок і эмблема могуць быць замежнага паходжання. Па агульным прызнанні, адзін з найстарэйшых польскіх гербаў, але сімволіка паўмесяца і шасціканцовай зоркі была папулярная на ўсходзе (у мусульманскіх краінах) і была ў геральдычных сістэмах многіх дзяржаў (Германіі, Венгрыі, Нідэрландаў, Харватыі і іншых).
Найбольш папулярныя і пацверджаныя версіі — гіпотэзы пра польскае ці нямецкае паходжанне.
Этымалогія
Этымалогія назвы «Ляліва» даецца розная.
Станіслаў Ажахоўскі лічыў, што Ляліва азначае «глядзець на сябе».
Зарыян Даленга-Хадакоўскі сцвярджаў, што ва Украіне ў народных песнях, асабліва вясельных, месяц азначаў жаніха, а палярнае ззянне (Зорка Венера, зара), таксама званае лялівай, у аналагічнай метафары прадстаўляла нявесту. Ён напісаў Банткі, што бачыў эмблему Лялівы на чырвоных вясельных сцягах.
Ф. Пекасінскі выводзіў Ляліву з імя або мянушкі Лель, якая, паводле Слоўніка польскай мовы Маўрыцыя Аргельбранда, належала сыну Ладана і Лады — паганскаму славянскаму боству.
Легенда
Гербавая легенда пра наданне «Лялівы» пададзена ў кнізе Herby, legendy, dawne mity : «… герб „Ляліва“ (паўмесяц і зорка) мусіць быў нададзены рыцару за перамогу над варожай арміяй пры месяцы і зорках».
У культуры
Герб «Ляліва» ўжывалі персанажы «Пана Тадэвуша» з роду Сапліцаў.
Аляксандр Асіпчык
Аляксандр Асіпо́віч-Асі́пчык (, Слонім, або в. Пляшкі Гродзенскай губерні —, , Нью-Джэрсі, ЗША; Псеўданімы: Зніч) — беларускі грамадскі і царкоўны дзеяч.
Біяграфія
Паходзіў з беларускай праваслаўнай сям’і. У час Першай сусветнай вайны сям’я (7 чалавек) выехала ў бежанства ў Чалябінскую губерню. Там ад сухотаў памёр бацька, а потым яшчэ дзве сястры. Пра гэта ён пазней успамінаў так: "«Калі выбухла вайна 1914 г., мне было пяць гадоў, а ў шостым, г. зн. 1915 г., неяк у жніўні, бо якраз звозілі снапы з поля ў гумна, наехала з захаду дзіч расейскіх казакаў, якія пачалі гвалтам выганяць людзей у бежанства, падпальваючы хаты. Гэтак і мне прыйшлося з сям’ёю „эвакуявацца“ з Беларусі на ўсход, і як памятаю, праехаўшы праз Бытэнь на шлях шашы Берасце—Слуцк—Магілёў—Калуга, неяк у лістападзе пагрузілі нас у вагоны й адправілі ў Астраxань. Сям’я мая была досыць вялікая: сем асобаў. Таму едучы дарогай, яшчэ разам, бацька мой начаваў пад возам, а пры частых дажджах прастудзіўся на лёгкія і пасля пяці гадоў памёр на сухоты, ужо ў Сібіры Чэлябінскае губерні. У хуткім часе яшчэ ўмярлі мае дзве сястры, і я астаўся з маткай і дзвюма сёстрамі, адной малодшай, другой старэйшай»." Падчас вяртання ў Беларусь у 1921 годзе памерла маці, пакінуўшы Алеся з сястрой сіротамі. Дзеці трапілі пад апеку Чырвонага Крыжа, які перадаў іх у прытулак на тэрыторыі Жыровіцкага манастыра.
Служыў у 4-м авіяцыйным палку ў Торуні. У 1932—1935 гадах жыў у Вільні.
У гады Другой сусветнай вайны браў удзел у дзейнасці беларускіх грамадскіх і культурна-нацыянальных арганізацый. Стварыў у верасні 1941 года ў Слоніме Рамесную школу. Увесну 1942 года ажаніўся з інструктаркай школы Верай Сілівончык.
Быў прыхільнікам беларусізацыі праваслаўнай царквы, удзельнік Беларускага Царкоўнага Сабору 1942 года. Увосень 1943 года арыштаваны немцамі па даносе. Разам з ім тады былі схоплены Стэфа Лыскавец — народная спявачка, Сяргей Новік-Пяюн — дырэктар Слонімскага музея, паэт, і іншыя беларускія дзеячы. Праз пэўны час вызвалены з-пад арышту.
Ад лета 1944 года на эміграцыі ў Германіі. Матэрыяльна падтрымліваў беларускіх скаўтаў у Рэгенсбургу. Супрацоўнічаў з беларускім праваслаўным часопісам «Звіняць званы Святой Сафіі». Быў асабіста знаёмы з Юркам Стукалічам.
Спачатку шчыльна супрацоўнічаў з беларускімі епіскапамі, а пасля пераходу іх у 1946 годзе ў склад РЗПЦ стаў іх праціўнікам. У 1947 годзе ў Заходняй Германіі заснаваў Беларускае праваслаўнае таварыства Жыровіцкай Божай Маці, што мела суполкі ў розных краінах. У 1947 годзе выдаў брашуру «Цудатворны Абраз Жыровіцкае Божае Маці і Жыровіцкі манастыр».
У сакавіку 1950 года выехаў у ЗША. Пэўны час жыў у Нью-Ёрку. Пазней працаваў у Нью-Брансуіку на фабрыцы. Пасля пяці гадоў побыту ў г. Таронта (Канада) вярнуўся ў ЗША. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў Жыровіцкага праваслаўнага брацтва. З 1950-х гадоў быў звязаны з Рускім аб’яднаннем таварыства ўзаемадапамогі (РАТУА). Выступаў на старонках беларускіх эмігранцкіх выданняў («Беларускі праваслаўны каляндар на 1968 г.», Нью-Ёрк, 1967, «Бацькаўшчына», «Беларус» і інш.). У 1948—1965 гадах выдаваў часопіс «Сіла веры». Апошнія гады жыцця правёў у (штат Нью-Ёрк), дзе і памёр. Пахаваны там жа на мясцовых могілках «Фармы РАТУА».
Андрэй Сцяпанавіч Федарэнка
Клубная кар’ера
Выхаванец чарнігаўскага футбола, у ДЮФЛ гуляў за каманду «Юнацтва» (Чарнігаў). У 2001 годзе вучыўся ў Маскве ў юнацкай футбольнай школе «Акадэміка». Выступы ў дарослым футболе таксама пачаў у Расіі — у яраслаўскім «Шынніку», дзе гуляў толькі за дублюючы склад. У 2005 годзе вярнуўся ў Украіну, выступаў спачатку за першалігавую днепрадзяржынскую «Сталь», а пасля за другалігавы «Нафком», які стаў першай камандай, у якой Федарэнка быў асноўным брамнікам.
На працягу 2006—2008 гадоў выступаў за мяжой — спачатку ў Казахстане, дзе абараняе колеры клуба «Атырау», а затым у Румыніі, дзе гуляў за «Чахлэўл» і дублюючы склад бухарэсцкага «Дынама». З восені 2008 года ізноў выступаў у Першай лізе чэмпіянату Украіны, на гэты раз у складзе «Дзясны» з роднага Чарнігава. На працягу аднаго сезона, праведзенага ў камандзе, становіцца не толькі асноўным брамнікам, але і віцэ-капітанам.
Сезон 2009/10 пачынаў ужо ў клубе ўкраінскай Прэм’ер-лігі — крыварожскім «Крыўбасе», у матчах Прэм’ер-лігі дэбютаваў 1 жніўня 2009 года ў гульні супраць кіеўскага «Дынама» (паражэнне 1:3). Прапусціўшы ў першых двух гульнях за крыварожскую каманду 6 мячоў, перастаў трапляць у стартавы склад. Улетку 2012 года вярнуўся ў «Дзясну», дзе гуляў на працягу трох наступных гадоў. У другой палове 2015 года выступаў за клуб «Эльгарна» з пятага дывізіёна Швецыі.
У лютым 2016 года прыбыў на прагляд у беларускі клуб «Крумкачы», які ў сезоне 2016 дэбютаваў у мясцовай Вышэйшай лізе. У выніку падпісаў кантракт з клубам і правёў сезон у якасці асноўнага брамніка каманды. У снежні 2016 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Крумкачы».
У кастрычніку 2017 года стаў іграком адэскага «Чарнаморца», дзе быў другім брамнікам. У сакавіку 2018 года зноў адправіўся ў Швецыю, папоўніўшы склад «Умеа». У пачатку 2019 года далучыўся да латвійскай «Валміеры».
У ліпені 2019 года вярнуўся ва Украіну і стаў асноўным брамнікам хмяльніцкага «Падолля». У лютым 2020 года завяршыў прафесійную кар’еру і пазней стаў трэнерам брамнікаў у моладзевым складзе каваліўскага «Коласа».
Трэнерская кар’ера
У 2022 годзе стаў трэнерам брамнікаў казахстанскага «Аксу».
Джраберд (Мартакерт)
Джраберд (Ջրաբերդ, Jraberd) — сяло ў Мартакерцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Ямнэ (Вэлыкапысарыўскі раён)
Ямнэ (Я́мне) — вёска ў Вэлыкапысарыўскім раёне Сумскай вобласці Украіны.
Вільнюс
Назва
Назва горада ад назвы ракі Вільня, на ўтоку якой у раку Вілію (Нярыс) горад узнік.
Корань Viln- таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу Vilnoja, Vilnutis, балацін Vilnaujė, Vilnia-raistis.
Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў vilnià [= вільня́], vilnius (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), vilnė, vilnis. Адсюль vilnyti «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)».
Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *ṷel- «круціць, віць, каціць».
Рачная назва Вільня матываваная хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой жа семантыкі і назва Віліі, якая ад таго ж кораня *ṷel-.
Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме Vilna) згадваецца ў лісце ад 25 студзеня 1323 года да ганзейскіх гарадоў Любека, Магдэбурга і Кёльна, дзе гаворыцца, што горад існаваў аддаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт Vilnius.
Афіцыйная назва Vilnius з 1940 года.
Геаграфія
Вільнюс размешчаны ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк Вільня і Нярыс (Вілія). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі.
Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад Балтыйскага мора і горада Клайпеды, галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: Каўнас (102 км), Шаўляй (214 км) і Панявежыс (135 км).
Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %.
Міфалогія
З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл Швінтарога), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл Гедыміна).
Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына Скірманта спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага šventas «святы» і ragas «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі Šventragis, Šventragiai.
Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта Ліздзейкі і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад.
X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе
Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў палеаліце (X тыс. да н.э.) і неаліце (IV—III тыс. да н.э.).
На думку літоўскага лінгвіста К. Бугі, славяне-крывічы з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з балцкім насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай Замкавай гары выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны р. Вільня.
XIII—XV стагоддзі
У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця р. Вільня за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай Крывой (Лысай) гары, што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складала ўсходнеславянскае насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-літоўцы. Пад аховай Крывога замка на левым беразе р. Вільня і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік Верхні замак, пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні ярус якога датуецца XIII стагоддзем.
Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай Вялікага Княства Літоўскага ў часы праўлення вялікага князя Гедзіміна (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні рамеснікам і купцам з Заходняй Еўропы, каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя Альгерда горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду магдэбургскага права (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама Польшчы і Ганзы.
Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, Ніжнім замкам каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў.
Паводле апісання французскага падарожніка Жыльбера дэ Лануа за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам».
З 1413 года Вільня — цэнтр Віленскага ваяводства. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя літоўскага праваслаўнага мітрапаліта. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра Усходняй Еўропы, куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны Віленскі манетны двор і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км.
XVI—XVII стагоддзі
У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя рэнесансныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы Радзівілаў, Кішкаў, Хадкевічаў, Сапегаў, Астрожскіх і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз Вілію перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву Зялёны. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную гуту. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог. У 1579 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі Стэфан Баторый заснаваў езуіцкую акадэмію.
У перыяд вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы.
XVIII — пачатак XX стагоддзяў
Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) горад увайшоў у склад Расійскай імперыі і стаў цэнтрам спачатку Літоўскай, пазней Віленскай губерні, Віленскага генерал-губернатарства. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля Санкт-Пецярбурга і Масквы) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права.
Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільнюсе было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільнюсе падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі.
Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас паўстання 1830—1831 гадоў у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты.
У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай.
У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш.
XX стагоддзе
У час Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе Обер-Ост. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці канферэнцыю ў Вільні 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы (Літоўская Тарыба), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана Каралеўства Літва, у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму Вільгельму Карлу фон Ураху (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — Літоўска-Бе­ларускай ССР.
19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала Л. Жалігоўскага, зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым Віленскі канфлікт (1920—1939). З кастрычніка 1920 года горад у складзе Сярэдняй Літвы, з 1922 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна».
Сяргей Ігаравіч Гарашчанкоў
Сяргей Гарашчанкоў (нар., Навагродзіўка, УССР) — былы ўкраінскі футбаліст, абаронца.
Клубная
Выхаванец данецкага «Алімпіка», з 2006 года стаў іграком «Шахцёра». Выступаў пераважна за трэцюю каманду клуба, а першую палову 2008 года правёў у луганскім «Камунальніку». У сезоне 2010/11 быў заяўлены за асноўную каманду «Шахцёра», але гуляў у моладзевым складзе.
Вільнюс
XX стагоддзе
У выніку паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільнюса і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва Савецкага Саюза ўрад Літвы быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе. Паводле яго Вільнюс і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільнюс пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні Літоўскай ССР. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільнюс літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва.
Сяргей Ігаравіч Гарашчанкоў
Клубная
Улетку 2011 года стаў іграком пермскага «Амкара». Пасля пераходу згуляў 9 матчаў за моладзевы склад, перш чым дэбютаваць за аснову ў матчы супраць «Церака», выйшаўшы на замену замест Канстанціна Васільева. Першы матч у стартавым складзе згуляў на пазіцыі правага абаронцы супраць «Тамі» 18 сакавіка 2012 года, замяняючы дыскваліфікаванага Захары Сіракова.
У студзені 2013 года быў выстаўлены на трансфер, і 3 лютага 2013 перайшоў у львоўскія «Карпаты», падпісаўшы чатырохгадовы кантракт. Не дагуляўшы нават паловы тэрміну кантракту, па ўзаемнай згодзе з клубам скасаваў кантракт і атрымаў статус вольнага агента. З ліпеня 2013 гуляў за «Ільічовец», пераважна за моладзевы склад.
Вільнюс
Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў
11 сакавіка 1990, Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву.
У выніку гэтых дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР, 9 студзеня 1991 г., Савецкі Саюз увёў войска ў Вільнюс. Напружанне дасягнула вышэйшай кропкі 13 студзеня ў нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Вільнюскую тэлевізійную Вежу, забойства прынамсі чатырнаццаці грамадзянскіх жыхароў і сур’ёзна пашкоджанні яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 г.
Сяргей Ігаравіч Гарашчанкоў
Клубная
У верасні 2018 года заключыў пагадненне з клубам «Сумы». Пакінуў каманду ў сакавіку 2019 года.
Вільнюс
Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў
Вільнюс быў хутка пераўтвораны і набыў выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яго старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная вобласць пачалі развіваецца ў Новым Цэнтры горада.
Сяргей Ігаравіч Гарашчанкоў
Клубная
У красавіку 2019 года за ўдзел у дагаварных матчах рашэннем ФФУ быў назаўсёды адхілены ад футбола.
Міжнародная
Выступаў за юнацкую зборную Украіны. У 2012 годзе згуляў два матчы за моладзевую зборную Украіны.
Вільнюс
Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў
Вільнюс быў адабраны ў 2009 г. як еўрапейская сталіца Культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі.
Клімат
Клімат Вільнюса — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6.1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4.9 °C (23 °F), у ліпені +17.0 °C (62.6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм.
Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія нярэдка дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду.
Насельніцтва
Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя Альгерда тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь Вітаўт пасяліў тут частку крымскіх татар, пры вялікім князі Жыгімонце Кейстутавічы ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі.
Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 г., у Вільнюсе жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.).
Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.).
Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва 2001, з 542 287 жыхароў 57,8 % складалі літоўцы, 18,7 % — палякі, 14 % — рускія, 4 % — беларусы, 0,5 % — яўрэі, астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.
У 2010 годзе насельніцтва склала 560 200 чалавек.