cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Шры-Ланкі
Першабытнае грамадства
Археолагі таксама знайшлі ў пячорах Пахіянгала ў цэнтральнай частцы краіны рэшткі людзей, што жылі 37 тыс. гадоў таму. Было выяўлена, што яны карысталіся каменнымі і касцянымі прыладамі працы, палявалі на малп, дзікабразаў, аленяў, ўжывалі слімакоў і плады хлебнага дрэва. Гэта былі людзі сучаснага тыпу. Для іх былі характэрныя кароткі хрыбетнік, шырокія косткі сківіцы, вялікія зубы–маляры. Рост старажытных насельнікаў дасягаў 174 см у мужчын і 166 см у жанчын. Захаваліся сведчанні правядзення пахавальных рытуалаў – абмазванне костак нябожчыкаў охрай. Каля 12 тысячагоддзя да н.э. імі была асвоена вытворчасць мікралітаў. У эпоху неаліта з'явіўся керамічны посуд. Медныя, бронзавыя і жалезныя прылады працы на востраве не вырабляліся. Яны паступалі з Паўднёвай Індыі толькі з 1000 г. да н.э. Мяркуецца, што людзі каменнага веку маглі быць непасрэднымі продкамі ведаў, плямёны якіх паводле генетычных даследаванняў мелі продкаў, што жылі 47500 гадоў таму, і захаваліся на востраве да нашага часу.
Узнікненне цывілізацыі
У першай палове 1 тысячагоддзя да н.э. узнікаюць мегалітычныя паселішчы, насельнікі якіх ужо шырока выкарыстоўвалі жалеза. Найбуйнейшае было знойдзена ў раёне Анурадхапуры. Яно займала плошчу каля 15 га. Да сяр. 1 тысячагоддзя да н.э. прадстаўнікі гэтай цывілізацыі будавалі вялізарныя вадасховішчы, ўзводзілі дамбы і ступападобныя канструкцыі. Не вядома, ці былі яны тубыльцамі, ці выхадцамі з Індыі, але знаходзіліся пад моцным уплывам паўночных суседзяў.
Знойдзены надпісы на кераміке на індаарыйскім пракрыце прыкладна VI ст. да н.э. Згодна паданням, Шры–Ланку некалькі разоў наведваў сам Буда. У гэтай сувязі выказваецца думка, што да сяр. 1 тысячагоддзя востраў ужо меў індаарыйскае насельніцтва. Аднак у індыйскіх эпічных творах Шры–Ланка малявалася як краіна, населеная варожымі дэманамі якха, што можа сведчыць аб іншаэтнічным паходжанні мясцовых жыхароў.
Ранняя сінгальская дзяржава
У сяр. VI ст. да н. э. на востраве з'явіліся сінгалы. 700 чал. на чале прынца Віджаі прыплылі на караблі з Заходняй Індыі і высадзіліся ў 543 г. да н. э. у месцы Тамбапані (відавочна, на паўночным захадзеі Шры–Ланкі). Згодна летапісу "Махавамса", род Віджаі паходзіў ад сувязі яго бабулі са львом і дагэтуль гаспадарыў у зніклым да нашагу часу горадзе Сінгапура (літаральна "Ільвіны горад") у вобласці Лал на тэрыторыі Гуджарата. Віджая і яго паслядоўнікі былі абвінавачаны на радзіме ў гвалце, і, каб пазбегнуць смерці, былі вымушаны збегчы разам з жанчынамі і дзецьмі. Сінгалы перамаглі якха і заснавалі некалькі гарадоў. .
Спадчыннікам Віджаі стаў яго брат Пандувасудэва, які прыбыў з Лала з 33 паплечнікамі. Такім чынам, раннее сінгальскае гаспадарства на паўночным захадзе працягвала кантакты з Заходняй Індыяй. Пандукаабхая, унук Пандувасудэвы, перанёс сталіцу ў Анурадхапуру. Да гэтага часу сінгалы асвоілі значныя тэрыторыі ўздоўж рэк, дзе займаліся земляробствам. Была пабудавана вялізарная ірыгацыйная сетка. Акрамя таго, востраў быў вядомы здабычай каштоўных камянёў. Да III ст. да н.э. Анурадхапура ператварылася ў буйны палітычны і эканамічны цэнтр з ясна акрэсленымі межамі.
Гаспадар Дэваанампія Тыса (250 – 210 гг. да н.э.) прыняў будызм у якасці афіцыйнай рэлігіі. Улады спрыялі яго шырокаму распаўсюджанню сярод насельніцтва. Будысцкія манахі Шры–Ланкі стварылі вучэнне Тхеравада, якое пазней распаўсюдзілася ў іншых краінах. Аднак у розныя часы тут распаўсюджвалася і махаяна. У III ст. н.э. быў заснаваны будысцкі кляштар на скале Сігірыя, які быў цэнтрам прыхільнікаў махаяны.
У Еўропе цудоўная астраўная краіна была вядома з часоў Аляксандра Македонскага. У I ст. да н.э. былі ўсталяваны прамыя сувязі са Старажытным Рымам. Пліній Старэйшы апісваў Шры–Ланку як магутную дзяржаву з 500 гарадамі, шлях да якой быў добра вядомы.
У канцы 1 тысячагоддзя да н.э. з Паўднёвай Індыі на Шры–Ланку пачалі перасяляцца тамілы. У II ст. да н.э. яны захапілі паўночную частку з горадам Джафна і рабілі напады на іншыя землі. Некаторы час сінгальскія гаспадары паспяхова стрымлівалі іх націск і нават вярталі страчаныя тэрыторыі. У пісьмовых крыніцах I ст. н.э. паўночныя землі ўзгадваліся зноў падпарадкаванымі гаспадарамі Анурадхапуры. У 429 – 455 гг. яны былі занятыя таміламі, якіх перамог Дхатусена (455 – 473 гг.). Поспеху тамілаў садзейнічала ўзаемная барацьба сінгальскіх уладароў за трон.
Высокае і позняе Сярэднявечча
Узвышэнне тамільскай дынастыі Чола на поўдні Індыі прывяла да паступовага заняпаду Анурадхапуры. Супраць апошняга яе ўладара Махінды V выступіла ўласная армія. У 1017 г. Чола захапілі Анурадхапуру і ўзялі Махінду V у палон, дзе ён памёр у 1029 г. Яго дзяржава была далучана да імперыі Чола. Новым адміністрацыйным цэнтрам Шры–Ланкі Чола зрабілі горад Паланарува.
У 1028 – 1029 гг. вобласць Рухуна па поўдні Шры–Ланкі вызвалілася з–пад улады Чола ў выніку паўстання на чале з Вікрамабаху I, сынам Махінды V, апошняга гаспадара Анурадхапуры. Ён і яго нашчадкі вялі несупынную барацьбу супраць тамілаў. Віджаябаху I (1055 – 1110 гг.) скарыстаўся міжусобіцамі ў дзяржаве Чола і захапіў у 1070 г. Паланаруву, якую зрабіў сваёй сталіцай. Ён садзейнічаў адраджэнню будызму і адукацыі.
Найбольшай магутнасці гаспадары Паланарувы дасягнулі пры Паракрамбаху I Вялікім (1123 – 1186 гг.), які вёў актыўную знешнюю палітыку. Але яго спадкаемцы не здолелі ўтрымаць адзінства. Сінгальская дзяржава фактычна распалася на некалькі ўладанняў, гаспадары якіх знаходзіліся ў даволі складаных узаемных адносінах.
На поўначы ў XIII ст. ўзнікла дзяржава Ар'ясакарварці з цэнтрам у Джафне. Яе заснавальнік Магха (1215 – 1236 гг.) быў родам з Калінгі ва Усходняй Індыі, аднак знаходзіўся ў падначаленным стане ў аднносінах да паўднёваіндыйскай тамільскай дынастыі Панд'я. Манархі Ар'ясакарварці падтрымлівалі эканамічны дабрабыт дзякуючы гандлю сланамі і жэмчугам. Іх войны супраць сінгальскіх уладароў прывялі да заняпаду Паланарувы, якая ў 1302 г. канчаткова страціла сваю моц і была закінута жыхарамі.
Барацьба з еўрапейскімі дзяржавамі
Партугальскія караблі ўпершыню наведалі Шры–Ланку ў 1505 г. У той час востраў быў падзелены паміж чатырма дзяржавамі. Тры з іх з цэнтрамі ў Котэ (тэрыторыя сучаснага Каломба), Канды і Сітаваке (зараз горад Авісавела) кантраляваліся сінгальскімі ўладарамі. Прычым, уладар Коты фармальна лічыўся галоўным. Чацвёртай была Ар'ясакарварці на поўначы.
Партугальцы заключылі з уладаром Котэ дагавор, накіраваны супраць малабарскіх мусульман, што трымалі манаполію на гандаль шры–ланкійскай карыцай. У 1518 г. дагавор быў пашыраны, і ў бухце Каломба з'явіўся партугальскі форт. Спроба малабарскіх гандляроў выціскнуць партугальцаў, распаліўшы канфлікт паміж Сітавакай і Котэ, скончыўся паразай уладара Сітавакі і выгнаннем мусульман з вострава ў 1539 г. Дзяржава з цэнтрам у Котэ канчаткова патрапіла пад уплыў Партугаліі пры ўладары Дхармапале (1551 – 1597 гг.), які ў падзяку за падтрымку ў барацьбе за трон прыняў хрысціянства і перадаў землі будысцкіх кляштароў Каталіцкай Царкве. Хрысціянства таксама прынялі некаторыя яго падданыя, у тым ліку 70 тыс. жыхароў паўднёвага ўсходу Шры–Ланкі. 27 мая 1597 г. Дхармапала памёр. Згодна яго тэстаменту ўсе яго валоданні перайшлі ў спадчыну каралю Партугаліі. Цэнтрам партугальскіх уладанняў стаў Каломба.
У 1560 г. партугальцы захапілі сталіцу Ар'ясакарварці і востраў Манар. Іх караблі спустошылі ўсходняе ўзбярэжжа. У 1591 г. яны прызначылі ў Ар'ясакарварці свайго стаўленіка. Аднак далейшы наступ хрысціян углыб вострава быў спынены аб'яднанымі сіламі дзяржаў з цэнтрамі ў Канды і Сітаваке. У 1587 – 1588 гг. іх уладары нават вялі асаду Каломба. У 1592 г. і 1611 г. партугальцы на кароткі час авалодвалі Канды, але былі вымушаны адступіць. У 1630 г. іх экспедыцыя ўглыб вострава скончылася поўным правалам.
У XVII ст. у Партугаліі ўзнік моцны супернік у Індыйскім акіяне – маладая еўрапейская дзяржава Нідэрланды. У 1603 г. экспедыцыя галандскай Ост–Індскай кампаніі спынілася ва усходнім порце Батыкалоа. Галандцы паспяхова заключылі дагавор з уладаром Канды аб сумесным саюзе супраць партугальцаў і манапольным праве на гандаль кандыйскай карыцай. Аднак сварка паміж сінгаламі і галандцамі прывяла да забойства галандскага адмірала. Далейшыя перагаворы вяліся выпадкова, а рашэнніа не выконваліся абодвума бакамі. Сталыя кантакты ўзнавіліся толькі ў 1636 г., прычым па ініцыятыве валадара Канды, Раджасімхі II (1629 – 1687 гг.). Іх вынікам сталі ўзнаўленне дагавора ў 1638 г. і паспяховыя сумесныя ваенныя дзеянні пры аблозе Батыкалоа (1639 г.) і Гале (1640 г.). Аднак планы Раджасімхі II авалодаць Трынкамалі не спраўдзіліся. Галандцы спярша запатрабавалі высокую плату за свой удзел, а потым заключылі з Партугаліяй шэраг дамоў (1644 – 1645 гг.), якія гарантавалі ім частку іх тэрытарыяльных дамаганняў.
Мір паміж еўрапейцамі не быў трывалым, і ў 1656 г. Нідэрланды адабралі ў партугальцаў Каломба. Раджасімха II, які сам прэтэндаваў на гэты горад, быў моцна пакрыўджаны. У 1658 г. галандцы захапілі Джафну. Такім чынам, у іх руках апынулася амаль усё ўзбярэжжа вострава, а разам з ім і кантроль над знешнім гандлем Шры–Ланкі. Раджасімха II з-за няўдалага саюзу з новымі каланізатарамі згубіў давер падданых і быў вымушаны да канца жыцця змагацца са змовамі і паўстаннямі. Яго спадкаемцы шукалі саюзнікаў у Францыі і Вялікабрытаніі. У 1739 г. да ўлады ў Канды прыйшла дынастыя Наякаў, якія спавядалі будызм, але мелі тамільскае паходжанне.
У адрозненні ад партугальцаў, галандцы не праводзілі жорсткую палітыку хрысціянізацыі, да таго ж дапушчалі мясцовае самакіраванне, у якім абмежаваны ўдзел бралі тамілы і сінгалы. Дзякуючы гэтаму на ўзбярэжжы склаўся даволі шырокі пласт бюргераў і малайцаў, які размаўляў на змяшанай гаворцы і атаесамляў свой поспех з каланіяльнымі ўладамі. Для аховы каланіяльных тэрыторый прыцягваліся наёмнікі–малайцы. Дзякуючы галандскім плантатарам на востраве з'явілася кававае дрэва.
Брытанская каланізацыя
Брытанская Ост-Індская кампанія выношвала планы акупацыі галандскіх зямель Шры-Ланкі з 80-ых гг. XVIII ст. У 1785 г. Нідэрланды былі заняты войскамі рэвалюцыйнай Францыі, а абвешчаная на іх тэрыторыі Батаўская рэспубліка далучылася да Францыі ў барацьбе з Вялікабрытаніяй. У адказ, брытанцы занялі ў 1796 г. Джафну і Каломба. Саюзныя брытанцам войскі Канды былі падманам пазбаўлены магчымасці ўдзельнічаць у баях. Таму Кандыйская манархія не магла прэтэндаваць нават на частку прыбярэжных зямель. Брытанцы падоўжылі кантракт з галандскімі чыноўнікамі і малайскімі ваеннымі. У 1798 г. была створана асобная брытанская цывільная адміністрацыя для кіравання калоніяй.
Апошні манарх Канды, Шры Вікрама Раджасінха з дынастыі Наякаў (1798 - 1815 гг.), прыйшоў да ўлады ў выніку інтрыг. Яго жорсткае кіраванне выклікала незадаволенасць падданых і суправаджалася змовамі і выступленнямі арыстакратыі. Брытанцы скарысталіся гэтай сітуацыяй. Іх умяшанне ў справы сінгальскай дзяржавы прывяла да войн 1803 - 1805 і 1815 гг. Прычым, у 1815 г. была заключана дамова з прадстаўнікамі прыдворных Канды, якая ўключала пункты аб перадачы ўлады ад Шры Вікрамы Раджасінхі да брытанскага губернатара і захаванні будызму ў якасці дзяржаўнай рэлігіі. У выніку, манарх быў вымушаны зрачыся, быў адпраўлены ў Індыю, дзе і памёр у 1832 г. У 1817 - 1818 гг. у землях, якія належылі Канды, успыхнула паўстанне супраць Вялікабрытаніі. Пасля яго задушэння брытанцы адсунілі мясцовую арыстакратыю ад кіравання.
Брытанскія ўлады праводзілі даволі складаную палітыку рэфарміравання. Спярша, яны запазычвалі вопыт галандцаў, якія абапіраліся на мясцовых землеўладальнікаў. Разам з тым, была праведзена рэлігійная рэформа. Былі зняты забароны на спавяданне любой веры, у тым ліку індуізму і каталіцызму, будысцкая абшчына аддзелена ад дзяржавы. У 1811 г. быў уведзены суд прысяжных. У 1844 г. адменена рабства. Брытанцы пабудавалі сетку дарог і стварылі буйныя камерцыйныя плантацыі. Асабліва паспяховым стаў вопыт вырошчвання ў горнай мясцовасці чая, які ператварыўся ў галоўную экспартную культуру ў кан. XIX ст. Для працы на плантацыях увозіліся рабочыя-тамілы з Індыі, што спрыяла павелічэнню тамільскай абшчыны. Тамілы часцей, чым сінгалы супрацоўнічалі з каланіяльнай адміністрацыяй.
На чале мясцовых ўладаў стаяў брытанскі генерал-губернатар, які спярша прызначаўся Ост-Індскай кампаніяй, а потым Міністэрствам па справах калоній. Пры ім існавалі Заканадаўчы і Выканаўчы саветы. З 1833 г. у Заканадаўчы савет ўваходзіла 3 (з 15 членаў) прадстаўніка ад землеўладальнікаў карэннага паходжання. Для працы ў адміністрацыі патрабавалася адукацыя на англійскай мове. У пач. XX ст. рух за палітычныя рэформы вымусіў брытанскую адміністрацыю пайсці на далейшыя змены. У 1910 г. карэнным жыхарам было дазволена мець прадстаўніцтва ў Выканаўчым савеце, было таксама пашырана іх прадстаўніцтва ў Заканадаўчым савеце.
Асабліва актыўную дзейнасць праводзіў Срыматх Анагарыка Дхармапала (1864 - 1933 гг.). Ён не быў манахам, аднак падтрымліваў лад жыцця, які набліжаў яго да духавенства. У адказ на разбурэнне традыцыйнага грамадства еўрапейскімі норавамі, Дхармапала прапаведаваў будысцкія каштоўнасці, але ў той жа час прапагандаваў павелічэнне ролі звычайных парафіян у жыцці будысцкай арганізацыі, рацыяналізм, згоду з навукай, адраджэнне сінгальскай культуры і супраціўленне брытанскім новаўводзінам. Дзякуючы знаёмству з Аленай Блавацкай і Генры Стылам Олкатам, Дхармапала прыцягнуў увагу амерыканскай і еўрапейскай грамадскасці да праблем будызму. У яго публікацыях і прамовах будызм на востраве атаясамляўся выключна з сінгаламі і рэзка супрацьпастаўляўся іншым рэлігіям, у першую чаргу індуізму і ісламу. Гэта аказала значны ўплыў на далейшае развіццё сінгальскага нацыяналізму, які арыентаваўся не толькі на дзяржаўны або этнічны, але і рэлігійны фактар.
Рух за незалежнасць узнік ў гады I Сусветнай вайны. У 1915 г. на ўзбярэжжы ўспыхнуў гвалтоўны канфлікт паміж сінгаламі і гандлярамі-мусульманамі. Брытанцы прынялі бок мусульман і арыштавалі шэраг сінгальскіх лідараў, у тым ліку тых, кто на самой справе імкнуўся да міру паміж абшчынамі. Гэта прымусіла мясцовых актывістаў аб'яднацца супраць каланіяльнай адміністрацыі. Узнікла некалькі сінгальскіх арганізацый, а таксама Цэйлонская Ліга Рэформ на чале таміла, былога супрацоўніка адміністрацыі Панамблама Аруначалама (1853 - 1924 гг.). У 1919 г. яны сумеснымі намаганнямі стварылі Цэйлонскі Нацыянальны Кангрэс (ЦНК), які запатрабаваў самакіравання калоніі. У 1921 г. тамілы пакінулі яго склад, і ў далейшым дзейнічалі самастойна. Аднак брытанская адміністрацыя была пайшла на некаторыя саступкі. У 1923 г. пачала дзейнічаць новая Канстытуцыя. Заканадаўчы савет быў зноў пашыраны. Большасць членаў выбіралася па тэрытарыяльнай прыкмеце, а не ад рэлігійнай абшчыны. Правам выбараў маглі скарыстацца толькі 4% мясцовага насельніцтва
У развіцці мясцовага руху за незалежнасць важную ролю адыграла суседства з Індыяй, дзе ў міжваенны перыяд разгарнулася шырокая грамадская кампанія супраць панавання Вялікабрытаніі. З аднаго боку, гэта падштурхоўвала шры-ланкійцаў, асабліва на поўначы, дзе ў 1924 г. студэнтамі-таміламі быў створаны радыкальны Маладзёжны Кангрэс Джафны (МКД), які запатрабаваў сацыяльных змен і ўвядзення ўсеагульнага выбарчага права. У 1927 г. Джафну наведаў Махатма Гандзі. З іншага боку, брытанцы асцерагаліся, што згубы кантролю за сітуацыяй і паўтарэння індыйскага сцэнара. Таму Канстытуцыя 1931 г. прадугледжвала стварэнне Дзяржаўнага савета, куды выбары адбываліся шляхам усеагульнага галасавання па тэрытарыяльнай прыкмеце. Гэта аўтаматычна давала перавагу сінгалам, якія складалі большасць насельніцтва. Таму МКД правёў паспяховую кампанію байкота выбараў сярод тамілаў у 1931 г. Па прыкладу МКД пачалі стварацца кангрэсы і саюзы моладзі ў іншых частках Шры-Ланкі. Яны падтрымлівалі забастоўкі, друкавалі нерэгулярныя часопісы і газеты. У 1933 г. яны арганізавалі рух Сурыя Мал супраць ахвяравання грошаў на падтрымку брытанскіх ветэранаў.
У 1939 г. Вялікабрытанія ўступіла ў II Сусветную вайну. Шры-Ланка стала важнай стратэгічнай базай для брытанскіх ваенных частак у барацьбе супраць Японіі. Жыхары Шры-Ланкі прымалі ўдзел у баявых дзеяннях у краінах Азіі і ў Заходняй Еўропе. Не меней важнымі былі сродкі, якія паступалі з Шры-Ланкі ў метраполію на ваенныя мэты. ЦНК выкарыстаў гэту сітуацыю і ў 1942 г. запатрабаваў ад Вялікабрытаніі самакіравання для Шры-Ланкі пасля заканчэння вайны.
4 лютага 1948 г. быў абвешчаны дамініён - форма самакіравання, якая прадугледжвала захаванне на востраве шырокіх правоў брытанскай манархіі. Са Шры-Ланкі не былі выведзены брытанскія войскі. Афіцыйнай мовай заставалася англійская. З-за нязгоды з боку СССР дамініён не здолеў ў 1948 г. далучыцца да ААН.
Канчаткова брытанцы пакінулі Шры-Ланку ў 1957 г.
Незалежнасць
Пасляваенны перыяд характарызаваўся канкурэнтнай палітычнай барацьбой паміж Аб'яднанай Нацыянальнай партыяй (АНП), створанай у 1946 г. адным з лідараў сінгальскага руху Донам Стывенам Сенанаяке (1884 - 1952 гг.), і тамільскімі арганізацыямі, якія адрозніваліся ўсё большым радыкалізмам. На выбарах 1947 г. АНП атрымаў перамогу, і Д. С. Сенанаяке стаў першым прэм'ер-міністрам. Пасля яго смерці гэты пост заняў яго сын Дадлі Шэлтан Сенанаяке (1911 - 1973 гг.). Абвастрэнне эканамічнай сітуацыі ў 1953 г. выклікала шырокія пратэсты, што прымусіла Д. Ш. Сенанаяке на некаторы час пакінуць палітыку.
У 1956 г. АНП пацярпела паражэнне на выбарах. Большасць галасоў атрымала кааліцыя сінгальскіх нацыяналістычных партый на чале Саламона Дыяса Бандаранаіке (1899 - 1959 гг.), які нарадзіўся ў хрысціянскай сям'і, аднак спавядаў ідэалогію, блізкую да ідэй Дхармапалы. Ён заняў пост прэм'ер-міністра і пачаў праводзіць палітыку, накіраваную на дасягненне большай самастойнасці ад Вялікабрытаніі. Дамініён быў абвешчаны нейтральнай дзяржавай. Брытанскія ваенныя былі вымушаны пакінуць Шры-Ланку. Дзяржаўнай мовай замест англійскай была абвешчана сінгальская, што, аднак, выклікала незадаволенасць сярод бюргераў і тамілаў. Тамільскія палітыкі абвясцілі кампанію грамадзянскага супраціву. 22 мая - 27 мая адбыліся пагромы тамілаў з боку сінгальскага насельніцтва. Гэта было першае масавае гвалтоўнае этнічнае сутыкненне пасля XVIII ст. 26 верасня 1959 г. Саламон Дыяс Бандаранаіке быў застрэлены будысцкім манахам. У 1960 г. кабінет міністраў узначаліла яго ўдава Сірымава Дыяс Бандаранаіке (1916 - 2000 гг.). Яна працягвала палітыку мужа - праводзіла нацыяналізацыю найбольш важных галін эканомікі, а ў 1964 г. заключыла з Індыяй дагавор аб рэпатрыяцыі 600 тыс. тамілаў.
На датэрміновых выбарах 1965 г. перамогу атрымала АНП на чале з Д. Ш. Сенанаяке ў кааліцыі адначасова з сінгальскімі і тамільскімі нацыяналістамі. У 1970 г. С. Д. Бандаранаіке вярнулася да ўлады дзякуючы падтрымцы сацыялістычных партый. У красавіку 1971 г. успыхнула ўзброенае камуністычнае паўстанне. Урад аднавіў кантроль за сітуацыяй у краіне толькі праз 2 тыдні. Было абвешчана надзвычайнае становішча, якое працягвалася да 1977 г. Духоўны лідар паўстанцаў Рахана Віджэвеера (1943 - 1989 гг.) знаходзіўся пад арыштам да пачатку паўстання, але ў выніку яму прысудзілі 20 гадоў зняволення (быў выпушчаны ў 1977 г.).
NGC 3024
NGC 3024 (іншыя абазначэнні — UGC 5275, MCG 2-25-46, ZWG 63.84, IRAS09477+1259, PGC 28324) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Леў.
Гісторыя Шры-Ланкі
Незалежнасць
22 мая 1972 г. была абвешчана Сацыялістычная Рэспубліка Шры-Ланка. С. Д. Бандаранаіке праводзіла сацыялістычныя рэформы, якія, аднак, не прынеслі плёну. У 1977 г. АНП вярнула ўладу. У 1980 г. С. Д. Бандаранаіке была абвінавачана ў злоўжываннях і згубіла магчымасць удзельнічаць у палітыцы. У 1978 г. парламент зацвердзіў новую Канстытуцыю. Шры-Ланка стала прэзідэнцкай краінай. Тамільская мова атрымала афіцыйны статус на частцы яе тэрыторыі.
NGC 3024
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Гісторыя Шры-Ланкі
Незалежнасць
У ліпені 1983 г. баявікі з "Тыгры вызвалення Таміл-Ілама" забілі 13 салдат, што стала пачаткам шматгадовай кровапралітнай грамадзянскай вайны паміж таміламі і сінгаламі. У 1987 - 1989 гг. адбылося яшчэ адно паўстанне на чале з Р. Віджэвеера. У 1987 - 1990 гг. на поўначы Шры-Ланкі дзейнічалі індыйскія сілы па падтрымцы міру. Грамадзянская вайна скончылася толькі ў 2009 г. дзякуючы рашучым дзеянням арміі і ўрада на чале прэзідэнта Махінды Раджапаксы (нар. 1945 г.).
Шры-Ланка сур'ёзна пацярпела ў выніку цунамі 26 снежня 2004 года. Загінула каля 40.000 чалавек, 1.500.000 засталося без прытулку, інфраструктура ўсходняга і паўднёвага ўзбярэжжа была практычна разбураная. Шры Ланка звярнулася за дапамогай у пераадоленні наступстваў катастрофы да міжнароднай супольнасці. Яна была аказана, у тым ліку з боку Рэспублікі Беларусь.
Ёдзіцкі сельсавет
Ё́дзіцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бераставіцкага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Ёдзічы.
Мітыга (турма)
Мітыга — недзяржаўная турма блізу аднайменнага аэрапорта на паўночным захадзе Лівіі ў 8 км ад Трыпалі, якая належыла ісламісцкай групоўцы «RADA». Мітыга атрымала сваю вядомасць у гады грамадзянскай вайны ў Лівіі. Тут утрымліваліся праціўнікі ўрада Фаіза Сараджа і замежныя грамадзяне.
Турма
Фактычна Мітыга належыла не лівійскаму ўраду ў Трыпалі, а саюзным ёй групоўкам. Кіраўніцтва турмы ажыццяўляе Абд аль-Рауф Кара, лідар арганізацыі «RADA».
Капітан судна «Тэметэрон» Уладзімір Цякучаў, які ўтрымліваўся ў Мітызе з 2016 па 2019 год, у інтэрв’ю выданню «Комсомольская правда» заявіў, што ў турме знаходзіцца больш за 3000 зняволеных. Ён апісаў умовы калоніі як вельмі цяжкія.
Парушэнні правоў чалавека
Турма атрымала шырокую вядомасць за кошт катаванняў і здзекаў. Для гэтага тут абсталяваны асобны блок. Катавальная знаходзілася ў памяшканні аховы, побач з першым і другім сектарамі. Паведамлялася, што там вязняў білі трубой або іншымі прадметамі па нагах, ламаючы косткі ступні. Часам людзей падвешвалі да столі і таксама збівалі. Катаванні працягваліся да таго часу, пакуль арыштаваны не згаджаўся даць «правільныя паказанні».
Ісакава (Вяземскі раён)
Ісакава (Иса́ково) — сяло ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Сцяпанікаўскага сельскага паселішча.
Мітыга (турма)
Парушэнні правоў чалавека
Уладзімір Цякучаў сцвярджаў, што некаторых вязняў спецыяльна выкрадалі для выкупу. Непасрэдна за экіпаж «Тэметэрона» быў запатрабаваны выкуп у адзін мільён долараў ЗША. Таксама капітан судна распавёў, што ў турме працаваў нейкі чалавек па імені Мунір, што валодаў садысцкімі схільнасцямі, які мог проста так узяць і стрэліць чалавеку канечнасці, цэлячыся ў костку, каб потым, у наступным, турэмны лекар адрэзаў зняволенаму нагу ці руку.
Расійскія зняволеныя
У 2016 годзе ў нейтральных водах быў перахоплены расійскіх танкер «Тэметэрон». Яго экіпаж пад кіраўніцтвам Уладзіміра Цякучава да вызвалення ў 2019 годзе знаходзіўся ў Мітызе. У гэты перыяд ўмовы ў турме пагаршаюцца, з’яўляюцца першыя сведчанні пра катаванні і здзекі. Як сцвярджалі члены экіпажы, акрамя іх тут было яшчэ шмат замежнікаў. У прыватнасці, капітан Цякучаў згадваў нейкага італьянца, якога чатыры гады ўтрылівалі баевікі.
Найбольш вядомымі зняволенымі стамі сацыёлаг Максім Шугалей і яго перакладчык Самер Суэйфан, захопленыя ў маі 2019 года. Яны абвінавачаныя ў шпіянажы і адпраўлены ў Мітыгу, дзе ўтрымліваліся да снежня 2020 года.
Новачуднае
Новачуднае — сяло ў Жаксынскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Запарожскай сельскай акругі. Код КАТА — 115245500.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 194 чалавекі (88 мужчын і 106 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 63 чалавекі (32 мужчыны і 31 жанчына).
Замбезі
Замбе́зі — рака ў Афрыцы, у Анголе, Замбіі, Намібіі, Зімбабвэ, Мазамбіку.
Боргазезія
Насельніцтва складае 13473 чалавека (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 332 чал./ км ². Займае плошчу 40 58 км ². Паштовы індэкс - 13011. Тэлефонны код - 0163.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Складанне
Склада́нне – арыфметычная аперацыя, якая выконваецца над двума лікамі і заключаецца ў знаходжанні ліку, што абазначае колькасць, якая адпавядае гэтым двум зыходным лікам, калі ўзяць іх разам. Лік, што з'яўляецца вынікам аперацыі складання двух лікаў, называецца сумаю гэтых лікаў.
Складанне абазначаецца знакам «+» (плюс), які ставіцца між двума аперандамі. Напрыклад, запіс «A+B» абазначае «скласці A і B» або «сума A і B». Запіс «A+B=C» азначае: лік C ёсць сума лікаў A і B.
дзе S(x) – лік, наступны пасля x.
У адпаведнасці з гэтым вынік складання (сума) двух адназначных лікаў вызначаецца наступным чынам:
Алгарытм складання шматзначных натуральных лікаў
Cкладанне шматзначных лікаў у пазіцыйнай сістэме злічэння можна звесці да складання адназначных лікаў шляхам паразраднага складання з пераносам, гэта значыць складання аднолькавых разрадаў складнікаў як асобных лікаў. Вынік складання разрадаў будзе значэннем гэтага ж разрада сумы; калі ж сума разрадаў дае двухзначны лік, то бярэцца малодшы разрад, а старэйшы пераносіцца ў наступны (па нумары) разрад, гэта значыць дадаецца да сумы наступных разрадаў.
Такім чынам, складанне шматзначных лікаў здзяйсняецца па наступнаму алгарытму:
1) скласці самыя малодшыя разрады (адзінкі). Калі вынік складання не перавышае 9, гэта будзе самы малодшы разрад сумы.
Калі ж у выніку складання атрымаўся двухзначны лік, то другая (малодшая) лічба вызначае колькасць адзінак у суме, а першая пераносіцца ў старэйшы разрад (дзесяткі).
2) скласці наступныя разрады (дзесяткі); калі быў перанос з папярэдняга разрада, дадаць яго да сумы. Вызначыць другую лічбу сумы, а таксама ажыццявіць перанос гэтак жа, як і для першага разрада (п.1);
3) паўтараць п.2, рухаючыся ад малодшых разрадаў да старэйшых (справа налева), пакуль не будуць складзены ўсе разрады складнікаў.
Пры ручным складанні лікі для зручнасці запісваюць адзін пад адным, так, каб аднолькавыя разрады аказаліся ў адным слупку. Адзінку, якая пераносіцца ў старэйшы разрад, запісваюць над першым складаемым лікам або проста запамінаюць.
Напрыклад,
Такое складанне называюць складаннем «у слупок». Гэтак жа можна скласці тры ці болей лікаў. У такім выпадку пераносіцца ў наступны разрад можа не толькі 1, а і большы лік. Напрыклад,
Складанне дадатных і адмоўных лікаў
Калі сярод складаемых прысутнічаюць адмоўныя лікі, складанне можна звесці да складання або аднімання дадатных лікаў. А іменна,
Таму
Гэта значыць, складанне можна замяніць адніманнем, змяніўшы знак другога складніка на процілеглы. І наадварот, адніманне можна замяніць складаннем, змяніўшы на процілеглы знак аднімаемага ліку.
Іорскае пласкагор’е
Іорскае пласкагор’е  — пласкагор’е ва Усходняй Грузіі ў міжрэччы Куры і Алазані. Выцягнута з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 170 км, шырыня 55-60 км. Паўднёва-заходняя частка ўваходзіць у тэрыторыю Азербайджана. Вышыня ад 80 да 1000 м. Складзена друзлымі пясчана-гліністымі пародамі, пясчанікамі, кангламератамі, якія ўтвараюць складкавыя структуры. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. У склад Іорскага пласкагор’я ўваходзяць раўніны: Вялікі Шырак, Тарыбана, Оле, Наамары, Удабна, Каджыры. Пераважаюць невысокія горныя грады. Ёсць бедленды, гразевыя вулканы і штучныя пячоры. Клімат сухі, субтрапічны. У студзені сярэдняя тэмпература ад 0 да 2 °C. У ліпені — 23-24 °C. Галоўная рака — Іоры. Ёсць салёныя азёры: Каджыры, Мухравані, Качэбі і г. д. Глебы чарназёмныя, каштанавыя і карычневыя.
Уільям Уолес
Сэр Уільям Уолес (Uilleam Uallas, sir William Wallace; каля 1270 — 23 жніўня 1305, Лондан) — шатландскі рыцар і военачальнік, правадыр шатландцаў у вайне за незалежнасць ад Англіі. Захавальнік Шатландыі (рэгент) у 1297—1298 гады. Шануецца ў Шатландыі як патрыёт і народны герой.
Французская літаратура
Французская літаратура — усе творы, што былі напісаны аўтарамі французскай нацыянальнасці, а таксама ўсе творы на французскай мове.
Гісторыя
Першыя пісьмовыя помнікі (рэлігійнай тэматыкі) датуюцца 2-й паловай IX ст. ( і інш.). У X—XI стст. узніклі эпічныя паэмы, т. зв. жэсты (песні пра воінскія подзвігі), якія стваралі і выконвалі жанглёры (вандроўныя паэты-песняры).
3 XII ст. яны аформіліся ў цыклы пра Карла Вялікага («Песня пра Раланда»), пра Гіёма Аранжскага, пра феадальныя міжусобіцы і інш. Пашырыліся т. зв. вучоная паэзія і проза на лацінскай мове, узніклі, свецкая паэзія — лірыка вагантаў. У другой палове XII ст. пад уплывам трубадураў развівалася паэзія трувераў (,  і інш.). Узнікла куртуазная навела — («Бружмель» Марыі Французскай). На раннім этапе развіцця рыцарскага рамана, які склаўся ў XII ст., паэты выкарыстоўвалі антычныя псеўдагістарычныя паданні («Раман пра Трою», «Раман пра Аляксандра»), У 1160—1190-я гг. з’явіліся любоўна-авантурныя раманы: найбольш вядомы апрацоўкі пра каханне Трыстана і Ізольды, вершаваныя раманы «брэтонскага цыкла» паводле кельцкіх паданняў пра караля Артура і рыцараў Круглага стала (раманы Крэцьена дэ Труа).
У XIII ст. тэмы і матывы рыцарскай літаратуры пераасэнсоўваліся паводле новых маральна-этычных уяўленняў (алегарычны, які паўплываў на наступную сярэдневяковую літаратуру). Вядучае месца заняла гарадская літаратура. Папулярнасць набылі,.
У XIV—XV стст. трансфармацыя сістэмы паэтычных жанраў і пашырэнне тэматыкі спрыялі ўзнікненню т. зв. паэзіі фіксаваных форм (балада, рандо і інш.) і новай паэтычнай школы з уяўленнем пра паэзію як пра «другую рыторыку» (, Гільём дэ Машо, і інш.). У канцы XV — сярэдзіне XVI ст. сфарміравалася школа. Дасягнула росквіту творчасць паэта-лірыка Ф. Віёна, які быў звязаны са школай Гільёма дэ Машо, але наследаваў традыцыям вагантаў і фабліё. Яго індывідуалістычная паэзія бунтавала супраць сярэдневяковай рэгламентаванасці сродкамі пародыі і іранічнай стылізацыі. Позняе сярэдневякоўе — час росквіту тэатральных жанраў. У XIII ст. зарадзіліся, у XIV ст. — , у пачатку XV ст. — , камедыйныя тэатры — і фарсы. У канцы XV ст. пашырылася цікавасць да гуманітарных навук, засвойваліся антычная спадчына і італьянская рэнесансавая культура.
Лірыка першай паловы XVI ст. развівалася пад уплывам Ф. Петраркі (паэты ліёнскай школы). Спалучэнне італьянскай паэтычнай культуры з нацыянальнымі традыцыямі ў творчасці Клеман Маро. Развівалася навелістыка (творчасць Маргарыты Наварскай). Выдатны прадстаўнік ранняга Адраджэння — Франсуа Рабле. У яго рамане «Гарганцюа і Пантагруэль» шырокая панарама тагачаснай рэчаіснасці спалучалася з ідэаламі рэнесансавага гуманізму. У сярэдзіне XVI ст. паэты (Жаашэн дзю Беле, П’ер дэ Рансар і інш.) спрабавалі рэфармаваць французскую паэзію і драму, узбагацілі літаратуру новымі жанрамі (элегія, ода, буколіка, эпічная паэма і інш.), што паспрыяла фарміраванню нацыянальнай літаратурнай мовы. Традыцыі Адраджэння працягваў Мішэль дэ Мантэнь, стваральнік жанру эсэ.
Класіцызм
Падмуркам літаратуры класіцызму сталі рацыяналістычная філасофія Рэнэ Дэкарта і дзейнасць Французскай акадэміі. Асновы класіцыстычнай паэзіі выпрацавалі і. Асабліва яскрава класіцызм праявіўся ў драматургіі. Завершаныя формы трагедыя класіцызму набыла ў творах П’ера Карнеля; галоўны персанаж яго трагедый — носьбіт асаблівага гераізму (, «Гарацый» і інш.). Трагедыю класіцызму развіваў Жан Расін, які засяродзіў увагу на душэўных перажываннях герояў (, і інш.). Дасканалыя ўзоры класіцыстычнай камедыі стварыў Мальер, у творах якога напружаная інтрыга і дыялог спалучаюцца з абмеркаваннем маральных і сацыяльных пытанняў, а на змену камедыі становішчаў прыходзіць (,, ,  і інш.). У 1670-я г. зарадзіўся класіцыстычны («аналітычны») раман (Мары Мадлен дэ Лафает), развіваліся розныя жанры дыдактычнай класіцыстычнай прозы — «думкі» (Блез Паскаль), афарызмы і максімы (Франсуа дэ Ларошфуко), «харакгары» (Жан дэ Лабруер) і паэзіі («Байкі» Жана дэ Лафантэна), дасягнула росквіту эпісталярная, аратарская і мемуарная  проза. Тэарэтык літаратуры Нікала Буало падвёў своеасаблівы вынік развіццю класіцызму ў вершаваным трактаце «Паэтычнае мастацтва» (1674).
«Спрэчка пра старажытных і новых аўтараў» (1687), пачатая Шарлем Перо і Бернарам Фантэнелем, — сведчанне крызісу літаратуры класіцызму і нарастання асветніцкіх тэндэнцый.
Цэнтральнай падзеяй перыяду Асветніцтва стала выданне (т. 1—35, 1751—1780, пад рэдакцыяй Ж. Л. Д’Аламбера і Д.Дзідро), у якой яскрава выявілася асветніцкая канцэпцыя свету і чалавека. На першае месца вылучылася проза, у якой панавалі сінт. літаратурна-філасофскія формы: раман ( Шарля Луі дэ Мантэск’ё), аповесць ( і інш. Вальтэра), аповесць-дыялог ( Дзідро). Традыцыі шахрайскага рамана выявіліся ў творчасці. Увага да новых форм рэчаіснасці ўвасобілася ў жанры камедыі (,, П’ер Агюстэн Карон дэ Бамаршэ).
Пад уплывам англійскай літаратуры пашырылася (, П'ер Клод Нівель дэ Лашасэ), якую пазней замяніла  (Дзідро). У лірыцы пераважала «лёгкая» паэзія ракако. У творчасці, і інш. культываваўся геданізм і галантны эратызм, пераважалі, увасобленыя ў малых паэтычных формах (мадрыгал, сяброўскае пасланне, эпіграма). Паэтыка ракако ўласціва любоўна-псіхалагічным камедыям і раманам, , , Антуана Франсуа Прэво.
Беларускія пераклады
На беларускай мове выйшлі асобнымі выданнямі: кнігі «Краіна Паэмія» (1962, анталогія французскай паэзіі для дзяцей), «Паэты Парыжскай камуны» (1971), «Французская навела XX ст.» (1992), «3 французскай і бельгійскай паэзіі» (1993), творы французскіх пісьменнікаў — «Змаганне за агонь» (1929) Рані-Старэйшага, «Розныя факты» (1929) і «Расія» (1931) Барбюса, «Марсельцы» (1931), «Гаўрош» (1931, 1938, 1946), «Казета» (1932, 1937, 1957), «Дзевяноста трэці год» (1937) і «Адвержаныя» (1938) Гюго, «Атака аўтобусаў» (1932) Рамэна, «У Па-дэ-Кале наймаюць рабочых» (1933) І. Поля, «Жаніцьба Фігаро» (1936) Бамаршэ, «Крэнкебіль» (1936, 1940) і «Богі прагнуць» (1940) Франса, «Кармэн» (1936), «Варфаламееўская ноч» (1938), «Жакерыя: Сцэны з феадальных часоў» (1940) і «Навелы» (1990) Мерымэ, «Базельскія званы» (1937) Арагона, «Прыгоды дагістарычнага хлопчыка» (1937) Э. Д’Эрвільі, «Песня зямлі» (1937) Жыяно, «80 000 кіламетраў пад вадой» (1937), «Дзеці капітана Гранта», «Таямнічы востраў» (абодва 1938), «3 пушкі на месяц», «Пятнаццацігадовы капітан» (абодва 1940) і «За 80 дзён вакол свету» (1941) Верна, «Апавяданні» (1937), «Пастка» (1939) і «Разгром» (1941) Заля, «Пышка» (1937) і «Навелы» (1987) Мапасана, «Габсек» (1937, 1993) Бальзака, «Тартарэн з Тараскона» (1938) Дадэ, «Мне дваццаць гадоў» (1938) і «Калі сціскаюцца кулакі» (1939) Р. Беланжэ, «Гарганцюа і Пантагруэль» (1940) Рабле, «Чырвоная Шапачка» (1947, 1979) і «Чарадзейныя казкі» (1993) Перо, «Выбраныя песні» (1960) П. Ж. Беранжэ, «Любіць будзем заўтра» (1960) А. Стыля, «Маленькі прынц» (1969, 1989) і «Планета людзей» (1984) А. дэ Сент-Экзюперы, «Зямны акіян» (1973) Апалінэра, «У месяцавым ззянні» (1974) Верлена, «Падарожжа ў нябыт і яшчэ 24 навелы» (1974) і «Навелы» (1996) Маруа, «3 табой» (1980) Элюара, «Першая справа Мегрэ» (1982) і «Пад страхам смерці» (1992) Ж. Сіменона, «Тэрэза Дэскейру. Клубок гадзюк» (1985) Марыяка, «Чужаніца» (1986) Камю, «Мур» (1991) Сартра.
Друкаваліся паасобныя творы П. Тамара, П. Куртада, Э. Трыяле, Бадлера, Базена, Брэтона, Буало, П. Буля, Веркора, Віёна, Вільдрака, Віяна, Гільвіка, Іанеска, Клавеля, Ларошфуко, Леконт дэ Ліля, Малармэ, Мальера, Мюсэ, дэ Нерваля, Прэвера, Ралана, Роб-Грые, Рэмбо, Саган, Сарот, Сен-Жон Перса, Шэнье, М. Эмэ і інш.
Сярод перакладчыкаў: Э. Агняцвет, А. Асташонак, М. Багдановіч, Р. Барадулін, Л. Баршчэўскі, В. Гардзей, Ю. Гаўрук, А. Дудар, С. Ліхадзіеўскі, А. Лойка, Н. Мацяш, С. Мурашка, У. Палупанаў, Я. Семяжон, Л. Філімонава, А. Хадановіч, Л. Яўменаў і інш.
Царкоўная літаратура
У пачатку IX стагоддзя Турскі сабор пастанавіў перакласці на французскую мову некаторыя царкоўныя кнігі. Ці была гэта пастанова выкананая, застаецца невядома, але з канца IX стагоддзя да нас дайшла хвалебная песня (sequence) св. Еўлаліі, мошчы якой толькі што былі адчыненыя. Пачынаючы з Χ стагоддзя вядома ўжо некалькі вершаваных жыццяў святых і духоўна-маральных маралізатарскіх твораў. Гэта жыцці св. Лежэ, св. Аляксея, св. Рыгора, св. Брандана, жыццё св. Мікалая, напісанае Васом, пераклад Песні Песняў, настаўленне (Comput) Піліпа дэ Тана і вершаваныя пропаведзі — вершы аб Страшным судзе, «Спрэчка душы і цела» і інш.
Да нас дайшлі дзесяткі агіяграфічных паэм. Большасць з іх — на самай справе казкі, нават зборнікі казак, увабраўшы ў сябе старажытны хрысціянскі, кельцкі або ўсходні фальклор. Асабліва характэрны прыклад падобнага роду — «Жыццяпіс Айцоў Царквы» і апавяданні пра святых Варлаама і Язафата.
Бальшая Азараўка
Бальшая Азараўка (Большая Азаровка) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Сцяпанікаўскага сельскага паселішча.
Цімашэнкі
Цімашэнкі (Тимошенки) — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Перавалоцкага сельскага паселішча. Насельніцтва — 7 жыхароў (2007). Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 19 км на паўночны ўсход ад Рудні, за 2 км на паўночны захад ад аўтадарогі Дзямідаў - Рудня. За 20 км на паўночны захад ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Рудня на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў кастрычніку 1943 года.
Цудоўны часаслоў герцага Берыйскага
«Цудоўны часаслоў герцага Берыйскага», ці «Раскошны часаслоў герцага Берыйскага» (Très Riches Heures du Duc de Berry) — ілюстраваны рукапіс XV стагоддзя. Найбольш праслаўленыя выявы часаслова — цыкл «Поры года» з 12 мініяцюр з выявай пацех знаці або сялянскай працы на фоне сярэдневяковых замкаў.
Быў заказаны герцагам Жанам Берыйскім мініяцюрыстам братам Полю, Жану і Эрману Лімбургам у 1410—1411 гадах і застаўся незавершаным пасля смерці трох мастакоў і іх заказчыка ў 1416 годзе. Рукапіс, верагодна, быў дапоўнены ў каляндарнай частцы ананімным майстрам у 1440—1450-х гадах. Некаторыя гісторыкі мастацтва лічаць, што гэтым мастаком быў Бартэлемі д’Эйк. У 1485—1486 гадах манускрыпт быў дапрацаваны мастаком Жанам Каломбам па заказу Карла I Савойскага, аднак некаторыя лісты яго засталіся незавершанымі. Набыты герцагам Амальскім у 1856 годзе, часаслоў захоўваецца ў яго замку Шанціі (у наш час — Музей Кандэ, інв. № Ms. 65). Разам з памесцем і размешчаным у ім зборам твораў мастацтва часаслоў быў перададзены герцагам французскай дзяржаве; паводле яго завяшчання, манускрыпт, як і іншыя экспанаты, ніколі не павінен пакідаць межаў Шанціі.
Эдвард Лір
Эдвард Лір (таксама Эдуард Лір, Edward Lear; 12 мая 1812-29 студзеня 1888) — англіскі мастак і паэт, адзін з заснавальнікаў «паэзіі бяссэнсіцы» (англ.: nonsensical poetry), аўтар шматлікіх папулярных абсурдысцкіх лімерыкаў.
Біяграфія
Эдвард Лір нарадзіўся 12 мая 1812 года ў лонданскім прадмесці Хайгейт. Ён быў 20-м дзіцем у сям’і, і яго выхаваннем займалася старэйшая сястра Эн. Калі Эдварду было 15 гадоў, ён разам з сястрой абгрунтаваўся ў асобным доме. Будучы таленавітым мастаком, Лір пачаў працаваць кніжным ілюстратарам. Ва ўзросце 19 гадоў ён выпусціў сваю першую кнігу «Ілюстрацыі сямейства Псітацыдаў, або Папугаяў» (Illustrations of the Family of Psittacidae, or Parrots, 1830).
З дзяцінства ў Ліра было слабое здароўе — ён пакутаваў ад падучай хваробы, астмай, а ў сталым узросце да гэтага дадалася яшчэ і частковая страта зроку.
Ў 1846 годзе Лір выпусціў «Кнігу нонсэнс» («A Book of Nonsense» — перакладаецца таксама як «Кніга глупства» або «Кніга бязглуздая»), якая ўключае пацешныя лімерыкі. Неўзабаве гэты жанр набыў значную папулярнасць.
Стыль і сюжэты нонсэнс Ліра аказалі ўплыў на творчасць яго сучасніка — Льюіса Кэрала, на французскіх сюррэалістаў, рускіх ОБЭРИУ ітаў (прыхільнікам Ліра быў Данііл Хармс).
Паэт памёр 29 студзеня 1888 г.. Згадваецца ў песні Beatles «Paperback writer» (1966).
Беларускія пераклады
«Кнігу бязглузду» на беларускую пераклаў М. Шчур.
АЗС Люблін (жаночы баскетбольны клуб)
«АЗС Люблін» (AZS Lublin) — польскі прафесійны жаночы баскетбольны клуб з горада Люблін.
Дасягненні
Чэмпіянат Польшчы:
Кубак Польшчы:
Шчолачныя металы
Шчолачныя металы — хімічныя элементы, якія складаюць галоўную падгрупу І групы Перыядычнай сістэмы: літый, натрый, калій, рубідый, цэзій, францый.
Бочкіна (Смаленская вобласць)
Бочкіна (Бочкино) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Сцяпанікаўскага сельскага паселішча.
Шчолачныя металы
На знешнім энергетычным узроўні шчолачныя металы маюць адзін s-электрон. Шчолачныя металы маюць блізкія фізічныя і хімічныя ўласцівасці, якія заканамерна змяняюцца з узрастаннем атамнага нумару.
У свабодным выглядзе шчолачныя металы – светлыя, мяккія, хімічна актыўныя металы. Хімічная актыўнасць расце з узрастаннем атамнага нумару. Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1. Большасць соляў шчолачных металаў добра раствараецца ў вадзе. Гідраксіды шчолачных металаў з’яўляюцца шчолачамі.
Таваф
Таваф (араб. طواف) — рытуальны абыход вакол Каабы падчас мусульманскага паломніцтва хадж. Першы таваф здзяйсняецца адразу па прыбыцці ў Мекку.
Гісторыя
У даісламскія часы арабы пачыталі Каабу, здзяйснялі абыход вакол яе. Магчыма, гэта старажытная традыцыя, як і іншыя абрады хаджу. Прарок Мухамед скасаваў звычай абыходу вакол Каабы, які стаў абавязковым элементам паломніцтва. У 630 годзе ён зрабіў свой пераможны ўезд у свой родны горад і здзейсніў таваф верхам на вярблюдзе. Такі выгляд тавафа стаў выключэннем і не ўвайшоў у мусульманскую традыцыю. Згодна з Ібн Хішам, гэта было незадоўга да смерці ў момант «развітальнага паломніцтва», калі ён заклаў аўтарытэтныя правілы для абыходу.
Працэс
Асаблівасць мусульманскага тавафа ў тым, што абыход здзяйсняецца сем разоў, першыя тры з якіх з большай хуткасцю. Пачынаецца і заканчваецца таваф на рагу Чорнага каменя. Падчас тавафа вернікі імкнуцца пацалаваць Чёрный камень або, па меншай меры, дакрануцца да яго. Каля сцяны аль-Хацім вернікі бягуць з вонкавага боку сцяны, так як тэрыторыя паміж сцяной і Каабы лічыцца яе ўнутранай тэрыторыяй. Завяршыўшы абыход Каабы, паломнікі накіроўваюцца да пліты «стаяння Ібрахіма» (Макам Ібрахім) і здзяйсняюць там малітву.
Латкес
Ла́ткес (לטקעס, לביבות), левівот — класічная ханукальная страва з бульбы, вельмі падобная да дранікаў. Традыцыйна смажыцца ў вялікай колькасці алею як згадка пра алей, які гарэў у Храмавым каганцы восем дзён. Да латкеса ставяць яблыневы мус альбо смятану.
Яўрэйскі варыянт назвы, «левіва» або «левівот», паходзіць з апісання гісторыі Амнона і Авесалома ў Кнізе Самуіла.
Спярша латкес гатавалі з нацёртага сыру або пер'я цыбулі. Пасля таго, як у Еўропе з'явілася бульба, ашкеназы пачалі гатаваць латкес з яе.
Тубольцы (Смаленская вобласць)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў кастрычніку 1943 года.
Царква Святой Ганны (Задваране)
Царква Святой Ганны — праваслаўны храм у вёсцы Задваране Свіслацкага раёна Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца на паўднёвай ускраіне вёскі. У некаторых крыніцах царкву адносяць да колішняга маёнтка Харашэвічы.
Гісторыя
Пабудавана ў 1790 годзе з цэглы. Па іншых звестках, храм пабудаваў памешчык Якім Мікалаевіч Булгарын у 1770-х гадах. А. М. Кулагін у манаграфіі «Праваслаўныя храмы Беларусі» адносіць узвядзенне царквы да 1-й паловы XIX стагоддзя.
У 1877 годзе інжынер Леанард Кржыжаноўскі выканаў абмерныя чарцяжы царквы. У 1880 годзе архітэктар Пётр Залатароў прадставіў праект перабудовы царквы і спраектаваў іканастас для яе.
Архітэктура
Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Вырашана прамавугольным у плане аб’ёмам, які ўступам пераходзіць у паўкруглую апсіду з бакавой нізкай рызніцай. Да фасада дабудавана трох’ярусная чатырохгранная званіца, завершаная макаўкай; 2-і ярус вырашаны 4-калонным прысценным порцікам з трохвугольным франтонам. Макаўкай завершаны і двухсхільны дах над алтарнай часткай. Фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі.
Бульбамуві
Бульбамувi ці «Bulbamovie» — фестываль беларускіх відэа- і кінафільмаў, які пачаў праводзіцца з 2011 г. па ініцыятыве часткі беларускіх кінематаграфістаў і культуролагаў як альтэрнатыва дзяржаўным кінафестывалям у Рэспубліцы Беларусь. З’яўляецца пляцоўкай для сустрэч вытворцаў прыватнага беларускага кіно і кінакрытыкаў, зацікаўленых у асэнсаванні стану і шляхоў развіцця сучаснага беларускага кінамастацтва. Сімвалам фестываля з’яўляецца бульба.
Заснавальнікам і арганізатарам (дырэктарам) кінафестывалю з’яўляецца беларус Януш Гаўрылюк (нар. 1975), жыхар і грамадзянін Рэспублікі Польшча, выпускнік факультэта беларускай філалогіі ў Варшаўскім універсітэце, журналіст тэлеканала «Белсат», які выказаўся, што хоча гэтым дапамагчы развіццю беларускага кіно.
Фестывалі 2011, 2012, 2013 і 2014 гг. праходзілі ў Варшаве (Польшча) з удзелам беларускага і польскага творчага асяроддзя. У 2015 г. фестываль прайшоў у дзвюх краінах — Беларусі і Польшчы.
З 2012 г. пераможцы конкурсу пачалі атрымліваць прызы: статуэтка «бронзавая бульба» (і 1000 польскіх злотых), «срэбная бульба» (1500 злотых) і галоўная ўзнагарода — «залатая бульба» (2500 злотых).