cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грэнландская экспедыцыя Нансена
На заходнім узбярэжжы Грэнландыі
Бліжэйшым шляхам да Готхаба быў Амералік-фіёрд, да вытокаў якога экспедыцыянерам трэба было патрапіць. Дарога ішла па камянях і балотах і была вельмі цяжкай, дакучаў падарожнікам і гнюс. 26 верасня было вырашана, што Нансен і Свердруп пабудуюць з падручных матэрыялаў лодку і паспрабуюць знайсці дапамогу. Лодку зрабілі з вярбовага ламачча і лыжных бамбукавых палак, абцягнуўшы яе парусінай. Лодка мела даўжыню 2,65 м, 1,42 м у шырыню і асадку 61 см. Для вёслаў падабралі вілападобныя вярбовыя галінкі, якія прывязалі да лыжных палак.
1 кастрычніка Нансен і Свердруп дасягнулі фіёрда Іціўдлек — паўночнага рукава Амераліка. На беразе яны выявілі велізарныя зараснікі вадзянікі, якую прагна елі, не маючы іншай расліннай ежы. Толькі 3 кастрычніка экспедыцыянеры дабраліся да пасёлка Хернхут, заснаванага нямецкімі місіянерамі, дзе іх сустрэў гандлёвы чыноўнік Густаў Бауман. Найважнейшай навіной для Нансена была наяўнасць парахода, які ішоў на радзіму. Высветлілася, што ў сярэдзіне кастрычніка павінен сысці апошні параход з Івігтута (400 км на поўдзень ад Готхаба), такім чынам, экспедыцыянеры спазніліся. У той жа дзень, чацвёра членаў экспедыцыі скончылі пераноску маёмасці да вытокаў Амералік-фіёрда. 6 кастрычніка іх знайшлі эскімосы, пасланыя Нансенам, а 12-га яны вярнуліся ў Готхаб. Трэба было зімаваць.
Зімоўка і вяртанне
15 красавіка 1889 года ў Готхаб прыбыў параход «Відб'ёрн», на якім члены экспедыцыі адплылі ў Капенгаген, куды прыбылі 21 мая. У сталіцы Даніі вандроўцы сталі гасцямі спонсара паходу — А. Гамеля. На радзіму яны вярнуліся параходам «Мельхіёр» 30 мая 1889 года як трыумфатары. Прафесар Брогер пісаў у біяграфіі Нансена:
Нансен атрымаў у азнаменаванне сваіх заслуг дзве ўзнагароды: медаль «Вегі» Шведскага таварыства антрапалогіі і геаграфіі, і медаль Вікторыі Каралеўскага геаграфічнага таварыства Вялікабрытаніі.
Паводле вынікаў экспедыцыі Нансен напісаў дзве кнігі: двухтомную «На лыжах праз Грэнландыю» (Paa ski over Grønland) і этнаграфічнае апісанне «Жыццё эскімосаў» (Eskimoliv), неадкладна перакладзеныя на англійскую мову. У дарэвалюцыйнай Расіі гэтыя кнігі не перакладаліся.
Вынікі
Шырокая публіка разглядала Грэнландскую экспедыцыю ў першую чаргу як грандыёзнае спартыўнае дасягненне: упершыню быў пройдзены ледзяны купал Грэнландыі. Аднак гэта ж мерапрыемства прынесла вялікую колькасць звестак па фізічнай геаграфіі, абагульненых у двух тамах навуковых вынікаў экспедыцыі: Нансен упершыню вызначыў характар распаўсюджвання мацерыковага ледавіка як на ўсходнім, так і на заходнім узбярэжжы Грэнландыі. Была аспрэчаная гіпотэза А. Нордэншэльда пра існаванне аазісаў ва ўнутраных абласцях вострава. Надзвычай важным была выснова Нансена аб тым, што грэнладскі ледавік варта лічыць даволі дакладнай мадэллю чацвярцічнага абляднення, які аказвае ўплыў на атмасферныя працэсы Паўночнага паўшар'я.
Нансен заявіў, што грэнладскі ледавік мае форму выпуклага шчыта, які пастаянна пашыраецца на поўнач (гэта было пацверджана наступнымі экспедыцыямі). Найбольшай вышыні ён дасягае ў паўднёвай палове вострава, да поўначы вышыня памяншаецца, а форма паверхні становіцца плоскай. Ледавік «сцякае» на ўсход і на захад, «як гэта можна было б чакаць ад расплаўленай цягучай масы». Гэтая «матэматычна правільная форма» ледавіка вызначаецца не рысамі падлёднага рэльефу, а ў першую чаргу атмасфернымі працэсамі.
Важным адкрыццём Нансена было тое, што паверхня Грэнландскага ледавіка не ледзяная, а снежная, і нават у самае цёплае лета колькасць снегу не памяншаецца з прычыны раставання. А. І. Ваейкаў, які апублікаваў у 1893 годзе артыкул «Навуковыя вынікі падарожжа ў Грэнландыю Нансена», назваў экспедыцыю адным з самых векапомных падарожжаў найноўшага часу, а назіранні, зробленыя Нансенам ва ўнутраных абласцях Грэнландыі, — такімі, што маюць цану адкрыцця.
У Готхабе Нансен выявіў дзіўную дошчачку, упрыгожаную кітайскім бісерам. Пазней атрымалася высвятліць, што гэта мяталка спісаў, якая выкарыстоўвалася эскімосамі Аляскі. Яна была прынесена дрэйфуючымі льдамі, як і ўся драўніна, якая выкарыстоўвалася грэнландскімі першабытнікамі. Пробы глебы і мінералаў, узятыя Нансенам з дрэйфуючых ільдоў усходняга ўзбярэжжа Грэнландыі, утрымлівалі дыятамеі, ідэнтычныя выяўленым Нордэншэльдам у льдах Берынгава праліва. Для практыкі паходаў у льдах вялікае значэнне адыграла засваенне Нансенам навыкаў выжывання эскімосаў: крой палярнага адзення, выкарыстанне, нарт і каякоў.
Асканія-Нова
Асканія-Нова — біясферны запаведнік «Асканія-Нова» імя Ф. Э. Фальц-Фейна Нацыянальнай акадэміі аграрных навук Украіны, размешчаны ў Херсонскай вобласці Украіны, паблізу пасёлка гарадскога тыпу Асканія-Нава, за 60 км на паўднёвы ўсход ад Кахоўкі.
Калуса (горад)
Калуса (Colusa) — горад у штаце Каліфорнія, ЗША, адміністрацыйны цэнтр акругі Калуса. Насельніцтва — 5971 чалавек (2010). Калуса знаходзіцца на поўначы штата Каліфорнія, на рацэ Сакрамента. Па дадзеных Бюро перапісу насельніцтва ЗША, мае агульную плошчу 4,8 км². За 13 км размешчаны нацыянальны рэзерват дзікай прыроды Калуса. За 4,8 км размешчаны грамадзянскі аэрапорт Калуса.
Калуса
Калуса:
Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 12 (снукер)
Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 12 — прафесійны нізкарэйтынгавы турнір па снукеры, тры першых раунда якога праходзілі з 15 па 16 снежня 2011 года ў англійскім інстытуце спорту, у Шэфілдзе, Англія, а астатнія стадыі – з 6 па 8 студзеня 2012 года ў Фюрстэнфельдбруке, Германія. Прызавы фонд турніру склаў €50,000, з якіх €10,000 атрымаў пераможца.
Маршалак трыбунальскі
Марша́лак трыбуна́льскі — ураднік ў Вялікім Княстве Літоўскім, які абіраўся суддзямі Галоўнага Трыбунала для кіравання паседжаннямі і судаводства.
Маршалкамі Трыбунала Літоўскага былі:♦ … абраны па ім: Крыштаф Зяновіч з Братошына Тэафіл Алендскі — падкаморы ваўкавыскі князь Любецкі — староста ўладзімірскі у яго адсутнасці: Крыштаф Зяновіч — маршалак ашмянскі
♦ Заўвага: відавочна, што спіс змяшчае памылкі і патрабуе ўдасканальвання з выкарыстаннем больш сучасных крыніц. У квадратных дужках прыведзены спасылкі, якія дапаўняюць альбо супярэчаць яму.
Свята-Троіцкая царква (Цялядавічы)
Свята-Троіцкая царква — праваслаўны храм у в. Цялядавічы (Капыльскі раён). Помнік драўлянага дойлідства з элементамі класіцызму.
Архітэктура
Царква дзвюхвежавая, зальнага тыпу. Васьмігранная званіца з высокім шатром і галоўкай над франтонам, відаць, была пастаўлена ў час перабудовы, як і пяцігаловае завяршэнне храма. Двухсхільны дах, прарэзаны люкарнай, пераходзіць над пяціграннай алтарнай часткай у вальмавы і стварае па баках апсіды застрэшкі. Па ўсім перыметры будынку — карніз, пад ім фрыз у выглядзе аркатурнага поясу. Сцены гарызантальна ашаляваныя і раўнамерна расчлянёныя ступеньчатымі пілястрамі. Вялікія прамавугольныя аконныя праёмы акаймаваныя ліштвамі са ступеньчатымі сандрыкамі і скразной разьбой у ніжняй частцы. Пад вокнамі — цягі з ромбападобным арнаментам. Невялікія круглыя вокны ў тыльнай частцы будынка прызначаны для асвятлення размешчаных па баках апсіды сакрысцій.
Інтэр'ер
У дэкоры інтэр'ера выкарыстаныя пілястры, карніз, аркатура і інш. Перакрыцце зальнай часткі люстранае, іншых памяшканняў — падшыўная плоская столь. Карнізы і пілястры размаляваныя пад светлы мармур. Над уваходам размешчаныя хоры. Апсіда вылучана 2-ярусным іканастасам на 6 абразоў.
Кайса Бергквіст
Кайса Маргарэта Бергквіст (Kajsa Margareta Bergqvist; нар. 12 кастрычніка 1976, Солентуна (камуна), Стакгольм, Швецыя) — шведская чэмпіёнка свету і Еўропы па скачках у вышыню, лаўрэатка Нацыянальнай спартыўнай узнагароды, медаля «Брагдгулд». Пасол добрай волі ЮНІСЕФ.
Рэкорды
Уладальніца сусветнага рэкорду сярод жанчын па скачках у вышыню ў памяшканні — 208 см. Гэты вынік уваходзіць у чацвёрку лепшых скачкоў у вышыню ў гісторыі. Акрамя Кайсы адзнаку 208 см на афіцыйных спаборніцтвах пераадольвалі толькі Стэфка Кастадзінава (якая таксама ўстанавіла сусветны рэкорд 209 см) і Бланка Улашыч. Аднак апошнія дзве спартсменкі дасягнулі гэтых вынікаў на адкрытым стадыёне.
Рост Кайсы — 175 см, вага — 59 кг. Пры такім невысокім для спартсменкі росце яе вынікі асабліва дзіўныя. Для параўнання: рост Стэфкі Кастадзінавай — 180 см, Бланкі Улашыч — 193 см. Кайса валодае нефармальным рэкордам рознасці скачка ў вышыню і росту, які складае 33 см.
Медалі
Алімпійскія гульні Чэмпіянаты свету па лёгкай атлетыцы Чэмпіянаты свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні Чэмпіянаты Еўропы Чэмпіянаты Еўропы ў памяшканні Дзяржаўныя ўзнагароды
Гарадзенская ратуша
Гарадзенская ратуша — сядзіба органа грамадскага самакіравання Гродна, галоўны адміністрацыйны будынак. Гістарычныя назвы Ратуша, Ratusz, Магистратское строение, Гостиный двор, Stary ratusz.
Упершыню пра неабходнасць ўзвядзення ратушы ў Гродне ўпаміналася ў прывілеі на магдэбургскага права ў 1496 годзе, дзе падкрэслена: «''Узвядуць нават ратушу на годным месцы, пад каторым які пакой або камору для пастрыгання сукна падрыхтаваць і мець ім не забараняем. Будуць таксама мець на ратушы меру збожжа, г.зн. бочку ратушную, ды меру мёду, г.з н. медніцу''». Упершыню пісьмовыя крыніцы фіксуюць існаванне ратушы ў 1529 годзе. Пра вонкавы выгляд будынка можна меркаваць па выяве на медзярыце гравюры Маціяса Цюнта 1568 года і Тамаша Макоўскага 1600 года. Паводле іх, гэта быў двухпавярховы будынак, завершаны высокай вежай з гадзіннікам і назіральнай пляцоўкай. Можна меркаваць, што будынак быў вельмі падобны на ратушу ў Браўнсбергу. Паводле інфармацыі з крыніц, каля ратушы працавалі крамы, важніца, а пад будынкам знаходзілася гарадская турма. Ратуша была зруйнавана ў 1660-х гадах у выніку захопу горада маскоўскімі войскамі. У зруйнаваным стане яна прастаяла больш за стагоддзе, пакуль у 1784 годзе на руінах старой не была ўзведзена новая ратуша, якая, аднак, неўзабаве была пашкоджана пажарам.
У 1821 годзе частка ратушы, што знаходзілася з боку вуліцы Купецкай (цяпер Маркса), была прыстасавана пад гаўптвахту (вязніцу для вайскоўцаў). Сам магістрат займаў палову другога паверха з боку вуліцы Замкавай. Пасля ліквідацыі магістрата ў выніку судовай рэформы 1864 года яго памяшканні заняла гарадская дума, а будынак перайменавалі ў «гасцінны двор». Да канца 1860-х гадоў былая ратуша прыйшла ў аварыйны стан. Пасля працяглай перапіскі і абмеркавання ўладамі было прынята рашэнне: «Городской Гостиный двор предполагается перестроить в один этаж с мезонином и устройством в оном в нижнем этаже помещения с той стороны здания, где прежде помещалась главная Гаубтвахта, 7 магазинов, а в остальных частях снаружи и внутри 77 лавок, в мезонине же помещение для Городской Думы, Сиротского суда и Квартирной Комиссии, и кроме сего во дворе гостиного здания 28 деревянных лавок для мелочной продажи».
Будынак быў перароблены ў 1869—1870 гадах Давідам Гальпернам за права атрымліваць сродкі за арэнду на працягу пэўнага часу. Падчас пажару 1885 года будынак згарэў, а разам з ім архіў гарадской думы з усімі актамі гродзенскага магістрата XVII—XIX стст. і старэйшымі дакументамі. Цягам наступных гадоў адрамантаваны.
У міжваенны час будынак належаў магістрату Гродна. У ім жыло пяць чалавек — магістрацкі супрацоўнік, вартаўнік, пераплётчык і служачыя. Акрамя жылых пакояў у будынку знаходзіліся бюро розных устаноў, у тым ліку Дзяржаўнага кіраўніцтва біржай працы і Польскага саюзу хатняй працы, канцылярыя Саюза інвалідаў вайны і Добраахвотнае таварыства пажарнай бяспекі. Асноўную частку памяшканняў магістрата займалі крамы. Агулам на 1924 год іх было 69.
Адольф Сакс
Адольф (Антуан Жазеф) Сакс (Adolphe (Antoine-Joseph) Sax;, Дынан, Бельгія — 4 лютага 1894, Парыж) — бельгійскі вынаходнік музычных інструментаў, найбольш вядомым з якіх з’яўляецца саксафон.
Патэнт на вынайдзены ім музычны інструмент Сакс атрымаў 17 траўня 1846 года — і адразу ж быў уцягнуты ў судовую вайну: адны аспрэчвалі ягонае першынство, другія лічылі, што саксафон пагубіць музыку, трэція — што душу, чацвертыя — што ён гучыць папросту неяк амаральна і падазрона. Так фірма Сакса ўрэшце збанкрутавала. Сын майстра музычных інструментаў і вынаходнік саксафона апынуліся ў галечы.
Кловіс
Кловіс:
Анатоль Іванавіч Касценка
Анатоль Іва́навіч Касце́нка  — вайсковы і дзяржаўны дзеяч Беларусі, Міністр абароны Рэспублікі Беларусь (1994—1995).
Біяграфія
Скончыў Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча, потым Адэскае вышэйшае агульнавайскавое каманднае вучылішча. Служыў у Групе савецкіх войскаў у Германіі. З 1967 годзе пачаў навучанне ў Ваеннай акадэміі імя Фрунзе, праходзіў службу ў Чырвонасцяжнай Беларускай ваеннай акруге. Быў накіраваны ў Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сілаў, пасля якой быў прызначаны камандзірам 18-ай кулямётна-артылерыйскай дывізіі на Камчатцы. У 1987 вяртаецца ў Беларускую ваенную акругу на пасаду першага намесніка камандуючага. У 1989 годзе быў прызначаны камандуючым БВА.
28 ліпеня 1994 года прызначаны Міністрам абароны Рэспублікі Беларусь
Сафіеўка (дэндрапарк)
Сафіеўка — парк, навукова-даследчы інстытут Нацыянальнай акадэміі навук Украіны, размешчаны ў паўночнай частцы горада Умань Чаркаскай вобласці Украіны, на берагах ракі Каменкі. Штогод яго наведваюць каля 500 тысяч чалавек. Плошча — 179,2 га. У 2007 годзе Сафіеўка была названая адным з «Сямі цудаў Украіны».
Прэзідэнт Малдовы
Прэзідэнт Малдовы (Președintele Republicii Moldova) — згодна з канстытуцыяй, з’яўляецца кіраўніком Рэспублікі Малдова, прадстаўляе дзяржаву і з’яўляецца гарантам суверэнітэту, нацыянальнай незалежнасці, адзінства і тэрытарыяльнай цэласнасці краіны.
Суднапад’ём
Суднапад’ём  — комплекс мерапрыемстваў і аперацый па пад’ёме патанулых суднаў.
Мэтамі суднапад’ёму з’яўляюцца аднаўленне судна, расчыстка акваторыі порта, рэйда, фарватара; атрыманне металалому і іншых матэрыялаў, здабыванне каштоўнасцяў і дакументаў, высвятленне прычын гібелі судна. Пад’ём патанулай падводнай лодкі — адзін са спосабаў выратавання членаў яе экіпажа.
Да пачатку непасрэдна пад’ёму высвятляюцца прычыны гібелі судна, мэты пад’ёму, месца знаходжання патанулага судна адносна ўзроўню вады і берагоў і ступень пашкоджання корпуса судна; характар акваторыі і берагоў; характар грунту і цячэнняў; кліматычныя ўмовы ў месцы правядзення работ, наяўнасць тэхнічных суднапад’ёмных сродкаў. Абследаванне ажыццяўляецца вадалазамі, з дапамогай гідралакатараў, эхалотаў, металашукальнікаў тэлевізійнай тэхнікі, глыбакаводнай тэхнікі і інш.
Непасрэдна суднапад’ём ажыццяўляецца аднаўленнем плывучасці судна адпампоўкай вады з адсекаў помпамі ці выцясненнем яе сціснутым паветрам, газам, поліўрэтанавай пенай; з дапамогай мяккіх пантонаў; стварэнне плывучасці замацаванымі за корпус судна прадзьмуханымі пантонамі; ўздым судна з дапамогай пад’ёмных кранаў; выцягванне судна на бераг лябёдкамі, гідраўлічнымі тросавымі дамкратамі і інш. У мэтах палягчэння пад’ёму судна на грунце часам падзяляецца на часткі выбухам або падводнай рэзкай.
Таксама суднапад’ём — пад’ём суднаў у док для агляду і рамонту, памяншэнне асадкі для доступу к падводным часткам і праводкі суднаў на мелкаводных участках, перамяшчэння судна паміж акваторыямі.
Кавіна
Кавіна (Covina) — горад у акрузе Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія, размешчаны за 35 км на ўсход ад Лос-Анджэлеса. Горад быў заснаваны ў 1882 годзе Джозефам Свіфтам Філіпсам. Насельніцтва — 46 781 чалавек (2009).
Ангумуа
Ангумуа́ (Angoumois) — гістарычная вобласць на захадзе Францыі, якая складае зараз частку дэпартамента Шаранта. Галоўны горад — Ангулем.
З X стагоддзя існавала графства Ангумуа; у 1308 годзе яно было далучана да ўладанняў французскай кароны. З 1515 Ангумуа — герцагства. У 1790 герцагства ўвайшло ў склад дэпартаментаў Шаранта і часткай у Дардонь.
Развіта вінаробства, вытворчасць каньякоў (якія атрымалі назву ад мясцовага горада Каньяк), машынабудаванне, папяровая, ваенная прамысловасць.
Путоцзунчэн
Путо або Путоцзунчэн  — шырокі храмавы комплекс тыбецкай будыйскай традыцыі ў летняй рэзідэнцыі імператараў дынастыі Цын на тэрыторыі сучаснай гарадской акругі, правінцыя Хэбэй, Кітай. Намышляўся як падабенства знакамітага тыбецкага палаца Патала ў Лхасе. Яго назва перакладаецца як «Малы палац Патала». Плошча 220 000 кв. м. узведзены па загадзе Цяньлуна у 1767—1771 гадах. У дзень нараджэння імператара тут збіраліся з віншаваннямі прадстаўнікі розных народаў Паднябеснай імперыі. У архітэктуры комплексу гарманічна спалучаюцца тыбецкія і кітайскія пачаткі. У 1994 годзе разам з іншымі будыйскімі помнікамі Чэндэ ўнесены ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Бамбуці
Бамбу́ці (Bambuti), або мбу́ці (Mbuti) — групы пігмеяў, што насяляюць паўночны ўсход Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, карэнныя насельнікі леса Ітуры.
Паходжанне
Бамбуці лічацца карэннымі насельнікамі Цэнтральнай Афрыкі, нашчадкамі адных з першых людзей сучаснага тыпу, якія пасяліліся ў трапічных лясах, дзе вялі лад жыцця паляўнічых і збіральнікаў. Генетычныя даследаванні паказваюць, што продкі бамбуці доўгі час развіваліся вельмі ізалявана. Сучасныя бамбуці значна адрозніваюцца генетычна ад пігмеяў-тва з Уганды, што жывуць усяго ў 500 км ад іх. Ізаляванасць была часткова разбурана ў выніку міграцыі непігмеяў у рэгіён Ітуры, аднак яна адбылася адносна нядаўна. У выніку ўзаемадзеяння з абшчынамі больш высакарослых земляробаў і жывёлагадоўцаў бамбуці перанялі некаторыя культурныя рысы, у тым ліку мовы суседзяў. У нашы дні яны размаўляюць на мовах банту і цэнтральных суданскіх мовах, адпаведна моўнаму прынцыпу падзяляюцца на малыя народнасці эфэ, ака і суа.
Культура
Культура бамбуці шчыльна звязана з эксплуатацыяй багаццяў трапічных лясоў. Яны захоўваюць лад жыцця паляўнічых і збіральнікаў. Паляванне на буйных жывёл звычайна калектыўнае. Мужчыны-паляўнічыя карыстаюцца лукамі, дзідамі, у некаторых выпадках — плеценымі сеткамі. У загонным паляванні з сеткамі прымаюць удзел і жанчыны. Здабычу дзеляць пароўну. Даследаванні паказалі, што бамбуці і астатнія пігмеі больш выбарчыя падчас палявання і забіваюць меней відаў жывёл, чым паляўнічыя з земляробчых вёсак. Мяса некаторых жывёл, напрыклад дзіка, самі бамбуці не ядуць, але выкарыстоўваюць для абмену. Другі важны прадукт для абмену — мёд дзікіх пчол. Яго збіраюць сезонна. У ежу шырока ўжываюць казурак, слімакоў, змей, арэхі, ягады і карэнні ядомых раслін. Гендарны падзел працы строга не выконваецца.
Бамбуці славяцца размаляванымі тканінамі хатняй вытворчасці.
Важную ролю ў забеспячэнні адыгрываюць сувязі бамбуці з суседнімі народамі, што насяляюць Ітуры. Прадукты лясной гаспадаркі абменьваюцца на земляробчыя, прамысловыя тавары, алкагольныя напоі, тытунь і г. д. Акрамя таго, бамбуці прыцягваюцца да працы па збору ўраджаю, уладкаванню палеткаў, здабычы драўніны, за што атрымоўваюць натуральную плату. Відавочна, абмен і выкарыстанне пігмеяў для працы ў вёсках існавалі здаўна. Гэта практыка толькі ўзмацнілася ў перыяд каланіялізму. Узніклі сталыя кантакты паміж насельнікамі пэўных вёсак і групамі бамбуці. Яны аказалі вялікі ўплыў на сацыяльную арганізацыю жыхароў Ітуры.
Асноўнай сацыяльнай адзінкай з’яўляецца тэрытарыяльная група з 9—70 чалавек. Яна падзяляецца на малыя нуклеарныя сем’і, кожная з якіх займае асобную хаціну. Чальцы групы звычайна ўступаюць у шлюб толькі з прадстаўнікамі іншых груп. Пераход з адной групы ў іншую не забаронены. У нашы дні групы селяцца ў асобных сталых пунктах ўздоўж дарог або на ўскраінах вёсак. Фармальна імі кіруюць правадыры. Яны дамаўляюцца ад імя сваёй групы з суседзямі-непігмеямі, але не маюць рэчаіснай улады сярод суайчыннікаў. Рашэнні прымаюцца сумесна. Сацыяльная няроўнасць прадухіляецца тым, што ў бамбуці няма індывідуальнай уласнасці. Падчас палявання і збіральніцтва група можа падзяляцца на больш дробныя калектывы. У перыяд лясных вандровак бамбуці ўзводзяць часовыя хаціны накшталт буданоў. Будаўніцтвам жытла займаюцца жанчыны. Шлюбы звычайна манагамныя.
Сексуальныя сувязі пачынаюцца адразу пасля першых менструацый у дзяўчат, якія могуць запрашаць у спецыяльную хаціну найбольш спрытных юнакоў. Для заснавання сям’і асобных рытуалаў накшталт вяселля няма. Мужчына і жанчына папросту селяцца ў адной хаціне. Яны прызнаюцца мужам і жонкай пасля нараджэння першага дзіцяці. Галоўным у сям’і лічыцца мужчына, адлік сваяцтва вядзецца толькі па мужчынскай лініі. Аднак жанчыны маюць высокі статус, прымаюць удзел у паўседзённых рашэннях нароўні з мужам. Нараджэнне дзяцей адбываецца ў сямейнай хаціне. Парадзіхам аказваюць дапамогу іх сваячніцы. Магілы рыюцца пад падлогай хаціны, пасля чаго абрушваецца дах, і сям’я пераходзіць на іншае месца.
Рэлігійная практыка не ўключае магічных дзеянняў або ахвярапрынашэнняў. Бамбуці шануюць лес. Лічыцца, што ён населены шматлікімі духамі, у тым ліку духамі памерлых людзей. Гуртаванню груп садзейнічае святочная цырымонія маліма, якая арганізуецца ў гонар урачыстых падзей. Маліма — таксама назва духавога музычнага інструмента. Ігрой на ім суправаджаецца кожнае свята.
Узаемаадносіны з вонкавым светам
Грамадства бамбуці доўгі час заставалася ізаляваным дзякуючы вандроўнаму ладу жыцця ў трапічным лесе. Аднак каля 2000 — 200 гадоў таму яны былі вымушаны пашырыць кантакты з непігмеямі, звычайна земляробамі, што сяліліся каля для іх тэрыторый. Першасна гэтыя кантакты ўяўлялі сабою абмен таварамі, прычым мяса і мёд, што здабываліся ў лесе, разглядаліся сярод земляробаў як каштоўныя прадукты. У каланіяльную эпоху недахоп працоўных рук на камерцыйных плантацыях выклікаў заахвочванне пігмеяў да працы на палетках. Пасля абвяшчэння незалежнасці Дэмакратычнай Рэспублікі Конга ўрад Мабуту Сесе Секо рабіў захады для ўкаранення аселага ладу жыцця. Такім чынам, залежнасць бамбуці ад вонкавага свету толькі пашыралася. Гэты працэс меў спрэчныя наступствы.
Хаця сяляне Ітуры зацікаўлены ў супрацоўніцтве з ляснымі жыхарамі, яны разглядаюць бамбуці як ніжэйшых за сябе, усталёўваюць патранаж падобны на валоданне рабамі. Жыхары вёсак выступаюць у якасці судовых пасрэднікаў, уцягваюць пігмеяў у рынкавую эканоміку і свае традыцыйныя рытуалы. Змены ў эканоміцы прывялі да камерцыялізацыі ладу жыцця саміх сялян, вынішчэнню лясоў і росту гарадоў. Попыт на тавары, што здабываюць бамбуці, скарачаецца. Бамбуці забаронена паляваць на тэрыторыях, адчужаных для стварэння нацыянальных паркаў. Каб знайсці сродкі для выжывання, пігмеі вымушаны наймацца на некваліфікаваную працу, вырошчваць і гандляваць марыхуанай. Бамбуці амаль не маюць доступу да адукацыі і медыцынскага абслугоўвання.
Бамбуці не ўдзельнічалі ў ваенных канфліктах, але станавіліся іх ахвярамі. Так, у пачатку XXI ст. паўстанцы Руху за вызваленне Конга наўмысна вынішчалі пігмеяў. У дачыненні да апошніх былі пашыраны сексуальны гвалт і нават канібалізм. Тыя бамбуці, хто пад ціскам ваенных дзеянняў або пашырэння нацыянальных паркаў пакідаюць населеныя раней землі, аказваюцца ў вельмі цяжкім сацыяльным становішчы.
Каця Вінтэр
Каця Вінтэр (Katia Winter,, , Швецыя) — шведская актрыса. Найбольш вядомая па ролі Катрыны Крэйн у тэлесерыяле «Сонная Лагчына».
Біяграфія
Нарадзілася ў Стакгольме і пераехала ў Лондан у раннім дзяцінстве.
Неўзабаве пасля таго, як Вінтэр пераехала ў ЗША, яна атрымала ролю ў фільме «Арэна» з Келанам Латсам і Сэмюэлам Л. Джэксанам. У 2012 годзе Вінтэр далучылася да акцёрскай групы тэлесерыяла «Дэкстэр» з перыядычнай роляй украінскай стрыптызёршы Надзі, якая працуе ў маямскім клубе. У 2013 годзе атрымала пастаянную ролю Катрыны Крэйн у тэлесерыяле «Сонная Лагчына».
З чэрвеня 2013 года Каця была замужам за музыкантам Джэсі Глікам, у лютым 2016 года падала на развод.
Васіль Васілевіч Кобін
Васіль Кобін (нар., в. Страбычова, Закарпацкая вобласць, УССР) — былы ўкраінскі футбаліст, паўабаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Украіны (2009—2011). У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «Мынай».
Клубная
Улетку 2006 года перайшоў у львоўскія «Карпаты», па запрашэнні галоўнага трэнера Аляксандра Ішчанкі. За свой новы клуб дэбютаваў 23 ліпеня 2006 года ў матчы з «Металургам» з Запарожжа (0:0). Першы гол забіў 6 жніўня 2006 года ў матчы з луганскай «Зарой» (1:0). У «Карпатах» спачатку гуляў у сярэдзіне поля, але пасля прыходу на пасаду галоўнага трэнера Алега Конанава стаў правым абаронцам. Атрымаў «Зорку Карпат» — прыз найлепшаму футбалісту клуба — у 2008 годзе. У сезоне 2008/09 Кобін стаў лідарам каманды, выходзіў на поле з капітанскай павязкай.
У чэрвені 2009 года перайшоў у данецкі «Шахцёр». Часткай пераходу стала двухгадовая арэнда Арцёма Фядзецкага і Дзяніса Кожанава. Акрамя таго, «Карпаты» захавалі 50 % эканамічных правоў на Кобіна. 2 ліпеня 2009 Кобін узяў сабе 14-ы нумар, хоць у «Закарпацці» і «Карпатах» гуляў пад нумарам 19. У Прэм’ер-лізе за «Шахцёр» дэбютаваў 25 ліпеня 2009 года ў матчы супраць марыупальскага «Ільічоўца» (0:2). Кобін выйшаў на 73 хвіліне замест бразільца Ілсінью. У сезоне 2009/10 трывала выхадзіў на поле, але ў наступных сезонах страціў месца ў аснове.
Улетку 2014 года перайшоў у харкаўскі «Металіст» на правах арэнды тэрмінам на 1 год. 6 лістапада 2014 года адзначыўся фантастычным голам ударам праз сябе ў матчы Лігі Еўропы супраць варшаўскай «Легіі». У сакавіку 2015 года пакінуў «Металіст» з-за фінансавых праблем клуба.
1 красавіка 2015 года на правах арэнды перайшоў у салігорскі «Шахцёр». Хутка замацаваўся ў аснове салігорскага клуба, выкарыстоўваўся на розных пазіцыях на правым флангу — ад абаронцы да нападніка, нярэдка закрываючы ўсю броўку.
У чэрвені 2015 года стала вядома, што Васіль пакіне Салігорск па заканчэнні тэрміну арэнды, то бок 30 чэрвеня. 27 чэрвеня правёў апошні матч за салігорскі «Шахцёр», у якім гарнякі ў кампенсаваны час вырвалі перамогу ў наваполацкага «Нафтана» (1:0). Неўзабаве далучыўся да стану данецкага «Шахцёра». У студзені 2017 года пакінуў данецкі клуб, але неўзабаве вярнуўся і падпісаў новы кантракт. Па заканчэнні сезона 2016/17 «Шахцёр» пацвердзіў зыход Кобіна з каманды.
У жніўні 2017 года стаў іграком ровенскага «Вераса», а ў лютым 2018 года перайшоў у казахстанскі «Табол». 14 жніўня 2018 года заключыў пагадненне з клубам «Мынай». Пакінуў каманду ў студзені 2019 года.
У маі 2019 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры, а ў чэрвені стаў галоўным трэнерам «Мыная».
Міжнародная
Правёў адзін матч за моладзевую зборную Украіны ў верасні 2006 на выездзе супраць Харватыі (1:2).
У нацыянальнай зборнай Украіны дэбютаваў 5 верасня 2009 года ў матчы са зборнай Андоры (5:0).
Анэнцэфалія
Анэнцэфалі́я (ἀν- — «без» і  — «галаўны мозг») — унутрыўтробны парок развіцця плода, які фармуецца на ранніх тэрмінах цяжарнасці і звязаны звычайна з уздзеяннем шкодных фактараў навакольнага асяроддзя, таксічных рэчываў ці інфекцыяй; грубы парок развіцця галаўнога мозга — поўная ці частковая адсутнасць вялікіх паўшар'яў галаўнога мозга, касцей зводу чэрапа і мяккіх тканяў. Прыроджаны шматфактарны парок развіцця, які ўзнікае з прычыны парушэння механізмаў прэнатальнага развіцця плода — парушэння фармавання нервовай трубкі плода ў пэрыяд 21—28 дзён цяжарнасці (незачыненне пярэдняга нейрапора нервовай трубкі).
Чырвоны колер
Чырвоны — колер з мінімальнай частатой, успрыманай чалавечым вокам. Дыяпазон чырвоных колераў у спектры з даўжынёй хвалі 630—760 нанаметраў, мяжа ўспрымання залежыць ад узросту. Адзін з трох «асноўных» колераў у сістэме RGB, дадатковы да яго — блакітны.
Падвішань
Падві́шань (Clitopilus prunulus), народная назва Гладун — шапкавы грыб сямейства.
Чырвоны колер
У фальклоры
Чырвоны колер — адзін з самых значных у колеравым кодзе. Уваходзячы ў парадыгму «афарбаванае (не-белае)», чырвоны колер выконвае шэраг магічных, рытуальных функцый. Разам з белым і чорным чырвоны колер, як вядома, складае асноўны спектр колеравай сімволікі і ўтварае з імі апазіцыю «белае-чырвонае» (чырвонае проціпастаўляецца беламу, светламу як не-белае, афарбаванае, чорнае) ці трыяду «белае-чырвонае-чорнае». Апошняя акталізуецца, напрыклад, у беларускім этыялагічным міфе пра бусла: белы, чырвоны, чорны — колеры буслінай афарбоўкі — адпавядаюць колерам традыцыйнай беларускай вопраткі. Названая ўніверсальная камбінацыя колераў адносна замоў і іншых тэкстаў разумеецца як сімвалічная схема пераходу. Чорны колер пры гэтым адпавядае стану хваробы ці парушэнню парадку рэчаў, белы — выздараўленню ці вяртанню да былога парадку, а чырвоны — вяртанню нячыстай сілы ў іншасвет.
Падвішань
Апісанне
Пладовае цела — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам да 10 см, пукатая, пазней увагнутая з няроўным хвалістым краем, светла-ружавата-бялёсая, падсохлая — белая. Пласцінкі прырослыя, зыходныя на ножку. Ножка белая, кароткая, унізе звужаная, даўжынёй 2—7 см. Мякаць белая, з пахам мукі. Споры эліпсападобныя, ружаватыя.
Чырвоны колер
У фальклоры
Іншая рэалізацыя трыяды «чорнае-чырвонае-белае» — гэта пераход ад чорнага (дрэннае) праз чырвонае (сярэдняе, пераходнае) да белага (добрае), г.зн. адносіны зыходнае-пераходнае-пастаяннае.
Белае і чырвонае могуць сімвалізаваць мужчынскі і жаночы пачаткі, а іх сувязь — змену стану (шлюб, плоднасць, выздараўленне, ачышчэнне).
Падвішань
Распаўсюджанне
Пашыраны ў Еўразіі і Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі трапляецца з ліпеня па верасень у лясах, на палянах, узлесках, садах, часта сярод імхоў. Расце густа, кучкамі.
Чырвоны колер
Чырвоны колер у іншых кодах
Трыяда «белы-чырвоны-чорны» мае праекцыю ў іншых кодах. У кодзе металаў ёй адпавядае трыяда «серабро-золата (медзь)-жалеза».
У прасторавым кодзе чырвонаму колеру адпавядае парог хаты, вароты, бераг ракі, гара, камень; у лічбавым кодзе — лічбы 3 і 10; у кодзе жывёл — сабака і певень; у кодзе раслін — расліны, якія плятуцца і маюць цыбуліны; у кодзе прадметаў — лыжка; у кодзе цела — пазногці, валасы (поўсць) і г. д.
Падвішань
Выкарыстанне
Ядомы грыб.
Чырвоны колер
Чырвоны колер у міфапаэтычнай карціне свету беларусаў
У міфапаэтычнай карціне свету беларусаў, як і іншых народаў, чырвоны колер стала асацыюецца з агнём. Гэтая сувязь выразна выяўляецца ў вераваннях, легендах, загадках, варожбах і да т. п. Так, паводле вераванняў, агні, якія відаць сярод ночы на балоце, курганах ці полі, — закапаныя ў зямлі скарбы, што перасушвае чорт. Асацыяцыі чырвонага колеру і агню, а таксама крыві прадстаўлены ў цэлым корпусе фітонімаў, дзе колер названы не проста, а метафарычна (гарыцвет, крываўнік). У замовах на спыненне крыві часта гаворыцца пра чырвоную ружу ці каліну: «як расліны не прымаюцца, так і кроў не з'яўляецца».
Чырвоныя шырокія паясы заўсёды лічыліся каштоўным дарам. Іх выраблялі спецыяльна на вяселле для падпяразвання маладой, для падарунка жаніху, бацьку маладога, свякрусе, свату.
У радзінных абрадах чырвоны колер надзяляецца семантыкай пераходу, сімвалізуе жыццё, здароўе і як сімвал сілы выконвае ахоўную функцыю: толькі што народжане немаўля абвязваюць чырвонымі ніткамі.
У пахавальнай абраднасці чырвоны колер абазначае прыналежнасць да іншасвету і адначасова абараняе ад небяспекі, якая зыходзіць ад яго. Так, нябожчыку завязвалі чырвонай ніткай рукі і ногі, труну некалі разоў з канца ў канец абмотвалі чырвонай ваўнянай ніткай.
Чырвоным колерам, традыцыйна суадносным з іншасветам, пазначаецца шэраг дэманічных істот (вадзянік з чырвонымі плаўнікамі, русалкі ў выглядзе чырвоных кароў).
У аграрных і жывёлагадоўчых абрадах беларусаў чырвоны колер сімвалізуе плоднасць і выконвае ахоўныя функцыі. Каб маланка не спаліла хату ці іншыя пабудовы, у рабінавую ноч пад страху прывязвалі чырвоныя ніткі.
Адметную групу абярэгаў складаюць рэчы чырвонага колеру. Сюды трэба аднесці і вышываны арнамент чырвонага колеру. Каб засцерагчы ад сурокаў, насілі на руках і нагах суконныя ніті, завязаныя ў тры вузлы. Чырвоная нітка на руцэ служыць засцерагальным талісманам.
Прадметы чырвонага колеру выкарыстоўваюцца ў любоўнай і шкодніцкай магіі (напрыклад, залом пшаніцы).
Шырока чырвоны колер прадстаўлены ў варожбах, прыкметах, тлумачэннях сноў (чырвоны конь — да хваробы, чырвоная хустка — знаёмства).
Чырвоны колер, па-першае, можа функцыянаваць у выглядзе асобнага тыпу колеравага сімвала, па-другое, утвараць колеравае спалучэнне, сэнс якога не зводзіцца да сумы значэнняў асобна ўзятых колераў.
Нікановіч
Нікановіч — прозвішча.
Фрэсна (акруга)
Фрэ́сна (Fresno) — акруга штата Каліфорнія, ЗША. Размешчаны ў Каліфарнійскай даліне, на поўдзень ад Стоктана і на поўнач ад Бейкерсфілда. Насельніцтва акругі — 931 098 чалавек (перапіс 2008 года). Акруговы цэнтр горад Фрэсна, пяты па велічыні горад у Каліфорніі. Па дадзеных перапісу 2000 гады акруга мае агульную плошчу 15 585 км², з якіх 15 443 км² займае суша і 141,7 км² вада. Асноўныя вадацёкі ад рэк Сан-Хаакін і Кінгс Рывер. Акруга з’яўляецца цэнтрам вялікага сельскагаспадарчага раёна Каліфорніі. У Фрэсна знаходзіцца возера Авакада і аднайменнае паселішча.
Міцар
Міцар (ζ UMa) — аптычна падвойная зорка ў сузор’і Вялікай Мядзведзіцы, другая ад канца ручкі вялікага «каўша».
Бачная зорная велічыня 2,40, спектральны клас A1V, адлегласць каля 78 светлавых гадоў. Для эпохі 2000, прамое ўзыходжанне складае 13h23m55.51s, скланенне 54°55’31.4 ".
Дзве зоркі Міцар і Алькор ўваходзяць у парны астэрызм «Конь і вершнік». Міцар і Алькор — самая вядомая падвойная сістэма зорак.
Лічылася, асабліва ва ўкраінскіх вераваннях, што Алькор — гэта сабака, які прывязаны да Міцара. І, калі ён перагрызе вяроўку, будзе канец свету. Такі матыў сустракаецца і ў іншых міфалогіях. А ў палякаў Алькор называюць Фурманам. У эстонцаў выкарыстаны іншы вобраз: нібыта воўк хацеў з’есці ўсіх валоў, але пастух яго заўважыў і прывязаў вяроўкай да суседняй зоркі.
Антон Георгіевіч Храмых
Антон Храмых (нар. ) — украінскі футбаліст, абаронца.
Клубная кар’ера
Выхаванец александрыйскай ДЮСШ «Крышталь». Пасля вучобы некаторы гуляў у харкаўскім «Арсенале».
У перыяд з 2001 па 2003 год гуляў у камандзе вышэйшага дывізіёна Беларусі «Дняпро-Трансмаш». За галоўную каманду сыграў 38 матчаў, яшчэ 34 згуляў за дубль. Узімку 2004 года вярнуўся ва Украіну, дзе заключыў кантракт з адэскім «Чарнаморцам». 14 сакавіка таго ж года ў матчы супраць «Зоркі» дэбютаваў у Вышэйшай лізе чэмпіянату Украіны.
З 2005 года гуляў у розных камандах Першай лігі. Узімку 2013 перайшоў у алчэўскую «Сталь». Разам з камандай стаў срэбраным прызёрам Першай лігі 2012/13.
З сакавіка 2015 года знаходзіўся на праглядзе ў наваполацкім «Нафтане», і ў выніку ў красавіку падпісаў кантракт з гэтым клубам. У «Нафтане» стаў асноўным левым абаронцам. З чэрвеня не гуляў з-за траўмы, а ў ліпені пакінуў наваполацкі клуб.
У жніўні 2015 года стаў іграком клуба трэцяга ўкраінскага дывізіёна «Рэал Фарма». У ліпені 2017 года пасля двух гадоў у Другой лізе папоўніў склад першалігавай «Жамчужыны», аднак ужо праз два месяцы пакінуў каманду і завяршыў кар’еру. Пасля стаў працаваць дзіцячым трэнерам у адэскім «Чарнаморцы».
Падлесная (Маладзечанскі раён)
Падле́сная (, Подлесная) — вёска ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзілаўскага сельсавета.
Лявонцьеў
Лявонцьеў — прозвішча.
Мікалай Мікалаевіч Мірны
Мікала́й Мікала́евіч Мі́рны — валейбаліст, Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь, бацька і трэнер тэнісіста Максіма Мірнага.
Сезон 2013/2014 «Алімпіі» Гродна
У сезоне 2013—2014 жаночы баскетбольны клуб «Алімпія» з Гродна прымаў удзел у наступных турнірах:
Марыя Аўрора фон Кёнігсмарк
Графіня Марыя Аўрора фон Кёнігсмарк (Marie Aurora Gräfin von Königsmarck;,  — , ) — фаварытка курфюрства і караля Аўгуста Моцнага, маці Морыца Саксонскага, пасля настаяцельніца Кведлінбургскага абацтва. Вальтэр лічыў яе разам з Кацярынай II «самай знакамітай жанчынай двух стагоддзяў».
Біяграфія
Марыя Аўрора нарадзілася ў сям’і графа Курта Крыстофа Кёнігсмарка і яго жонкі Марыі Крысціны фон Врангель (зводным братам маці Аўроры прыходзіўся шведскі рыксмарск Карл Густаў Врангель). Яе бацька быў па чарзе на шведскай і галандскай службе і быў забіты бомбай у 1673 годзе пры аблозе Бона.
Марыя Аўрора-была малодшай дачкой у сям’і і адрознівалася незвычайнай прыгажосцю. Яна правяла дзяцінства ў штадскім палацы Агатенбург. Аўрора атрымала выдатнае выхаванне, гаварыла на нямецкай, французскай, італьянскай і шведскай мовах і чытала старажытных аўтараў на латыні. Пачынаючы з 15 гадоў у суправаджэнні сваёй маці яна бывала пры дварах Германіі і Швецыі, дзе засвоіла вытанчаныя манеры.
Пасля смерці маці ў 1691 годзе Марыя Аўрора некаторы час жыла ў Гамбургу ў сваёй старэйшай сястры Амаліі Вільгельміны фон Кёнігсмарк. Праз тры гады ў 1694 годзе яна пераехала ў Дрэздэн, дзе была прадстаўлена курфюрсту Аўгусту Моцнаму. Аказаўшы моцнае ўражанне на саксонскага кіраўніка, Аўрора пры яго падтрымцы спрабавала выратаваць свайго брата Піліпа Крыстафа фон Кёнігсмарка, які бясследна знік у ганноверскам палацы Вельфаў, ці хаця б дамагчыся інфармацыі аб яго смерці і ўступіць у яго спадчыну.
Дзякуючы сваёй прыгажосці Аўрора фон Кёнігсмарк зачаравала курфюрста і неўзабаве стала яго афіцыйнай палюбоўніцай. 28 кастрычніка 1696 года ў Гослары яна нарадзіла ад Аўгуста сына, Морыца Саксонскага, у будучыні славутага маршала і палкаводца. Неўзабаве пасля нараджэння дзіцяці Аўгуст астудзеў да Аўроры, і тая пайшла ў жаночы манастыр у Кведлінбург. У 1698 годзе яна стала каад’ютарам, а двума гадамі пазней настаяцельніцай манастыра, пры гэтым напераменку жывучы ў Берліне, Дрэздэне і Гамбургу.
Падчас Вялікай Паўночнай вайны ў 1702 годзе Аўгуст адпраўляў Аўрору да шведскага караля Карла XII для перамоваў аб магчымым заключэнні міру. Аднак яе місія не ўвянчалася поспехам — яна нават не атрымала аўдыенцыі караля.
Аўрора фон Кёнігсмарк валодала рознабаковай адукацыяй, ведала рэдкія мовы, віртуозна грала на лютні і віёлы і напісала некалькі невялікіх літаратурных твораў, сюжэтаў для опер, некалькі любоўных песень і кантат.
У мастацкай літаратуры
Аўрора фон Кёнігсмарк — адна з галоўных дзеючых асоб рамана «Аўрора» — першага з дылогіі «Кроў Кёнігсмаркаў» французскай пісьменніцы Джульеты Бензоні (другі раман дылогіі — «Сын Аўроры» — распавядае аб яе сыне — маршале Францыі Морыцы Саксонскагім).
Клаус Шэнк фон Штаўфенберг
Клаўс Філіп Марыя Шэнк граф фон Штаўфенберг (Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg,, Yettingen — , Берлін) — палкоўнік вермахта, адзін з асноўных удзельнікаў Змовы 20 ліпеня, які ажыццявіў замах на жыццё Адольфа Гітлера 20 ліпеня 1944.
Арыстакрат
Граф Клаўс Шэнк фон Штаўфенберг нарадзіўся ў адной з найстарэйшых арыстакратычных сем’яў Паўднёвай Германіі, цесна звязанай з Каралеўскім домам Вюртэмберга — бацька графа займаў высокую пасаду пры двары апошняга караля Вюртэмберга.
Яго старэйшыя браты — блізняты Бертольд і Аляксандр — пазней таксама прынялі ўдзел у змове. Клаўс меў брата-блізнюка Конрада, які памёр праз некалькі гадзін пасля нараджэння.
Выхоўваўся ў духу каталіцкай набожнасці, нямецкага патрыятызму і манархічнага кансерватызму. Атрымаў выдатную адукацыю, меў літаратурныя схільнасці. У 1923 годзе разам з братам Бертольдам увайшоў у кола Стэфана Георгэ і да канца сваіх дзён схіляўся перад гэтым паэтам.
1 красавіка 1926 года быў залічаны ў 17-ы кавалерыйскі полк ў Бамберг. У 1927—1928 гады вучыўся ў пяхотным вучылішчы ў Дрэздэне. У красавіку 1932 года з нагоды прэзідэнцкіх выбараў выступіў супраць Гіндэнбурга у падтрымку Гітлера.
У маі 1933 года атрымаў званне лейтэнанта. Браў удзел у вайсковым навучанні штурмавікоў і арганізаваў перадачу рэйхсверу нелегальнага арсенала зброі. 26 верасня 1933 года ажаніўся з баранэсай Нінай фон Лерхенфельд.
6 кастрычніка 1936 года прыступіў да вучобы ў Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба ў Берліне. У 1938 годзе пасля заканчэння акадэміі быў прызначаны другім афіцэрам Генеральнага штаба пад пачаткам генерал-лейтэнанта Эрыха Гёпнера. Удзельнічаў у акупацыі Судэцкай вобласці.
Вайна
У 1939 годзе з пачаткам Другой сусветнай вайны у якасці обер-лейтэнанта ў танкавай дывізіі Штаўфенберг удзельнічаў у польскай кампаніі.
З Польшчы ён пісаў жонцы: «Насельніцтва — неверагодны зброд. Шмат яўрэяў і паўкровак. Гэтым людзям добра, калі імі кіруеш пугай. Тысячы зняволеных спатрэбяцца для сельскай гаспадаркі Германіі. Яны працавітыя, паслухмяныя і непатрабавальныя».
Петэр Граф Ёрк фон Вартэнбург і Ульрых Граф Швэрын фон Шваненфельд звярнуліся да Штаўфенберга з просьбай прыняць прызначэнне на пасаду ад’ютанта камандуючага сухапутных войскаў Вальтэра фон Браўхіча для ўдзелу ў спробе перавароту. Але Штаўфенберг адмовіўся.
У 1940 годзе ў якасці афіцэра генштаба ўдзельнічаў у французскай кампаніі. Атрымаў прызначэнне ў аргаддзел камандавання Сухапутных войскаў. У снежні 1941 года падтрымаў засяроджванне каманднай улады ў руках Гітлера.
У 1942 годзе з-за масавых забойстваў яўрэяў, палякаў і рускіх, а таксама бяздарнага вядзення ваенных дзеянняў далучыўся да ўдзельнікаў супраціву.
У 1943 годзе атрымаў прызначэнне ў 10-ю танкавую дывізію, якая павінна была забяспечыць адступленне генерала Эрвіна Роммеля у Паўночнай Афрыцы. Падчас налёту быў цяжка паранены, страціўшы левае вока, кісць правай рукі і два пальца на левай.
Пасля выздараўлення вярнуўся ў строй. Да гэтага часу ўжо зразумеў, што Гітлер вядзе Германію да катастрофы.
1 ліпеня 1944 года быў афіцыйна прызначаны начальнікам штаба пры камандуючым арміяй рэзерву Фрыдрыха Фрома і узведзены ў палкоўнікі.
Падрыхтоўка
Прадбачачы немінучае паражэнне ў вайне, група германскіх генералаў і афіцэраў вырашыла фізічна ліквідаваць Гітлера. Пасля гэтага змоўшчыкі разлічвалі заключыць мірную дамову і такім чынам пазбегнуць канчатковага разгрому Германіі.
Унікальная магчымасць забяспечыць поспех змовы была звязана з тым, што на новым месцы службы — у штабе рэзерву сухапутных войскаў у будынку Бендлер-блок на Бендлерштрассе ў Берліне — Штаўфенберг займаўся распрацоўкай так званага плана «Валькірыя». Гэты план, узгоднены з самім Гітлерам, прадугледжваў меры па пераходзе кіравання краінай да штаба рэзерву сухапутных войскаў у выпадку ўнутраных беспарадкаў, калі сувязь з Вярхоўным камандаваннем вермахта будзе парушаная.
Па планах змоўшчыкаў, менавіта на Штаўфенберга была ўскладзена задача ўсталяваць сувязь з камандзірамі рэгулярных воінскіх частак па ўсёй Германіі пасля ліквідацыі Гітлера і аддаць ім распараджэнні аб арыштах кіраўнікоў мясцовых нацысцкіх арганізацый і афіцэраў гестапа. У той жа час Штаўфенберг быў адзіным з змоўшчыкаў, якія мелі рэгулярны доступ да Гітлера, таму ў рэшце рэшт ён узяў на сябе і ажыццяўленне самога замаху.
Замах
На 20 ліпеня 1944 у стаўцы Гітлера было прызначанае чарговае нараду аб становішчы на франтах. Удзельнікі змовы генерал-маёр Хенінг фон Трэскаў і яго падначалены маёр Іаахім Кун, ваенны інжынер па адукацыі, падрыхтавалі для замаху дзве выбуховыя прылады, якія Штаўфенберг паклаў у свой партфель. Актываваць дэтанатары трэба было самому Штаўфенберг непасрэдна перад замахам.
Штаўфенберг быў выкліканы ў палявую стаўку Вярхоўнага камандавання германскай арміі «Воўчае логава» пад горадам Растэнбургам ва Усходняй Прусіі (цяпер горад Кэнтшын на тэрыторыі Вармінска-Мазурскага ваяводства Польшчы), дзе яму трэба было зрабіць даклад аб фарміраванні рэзервовых частак. Выклік на нараду завізаваў сам генерал-фельдмаршал Вільгельм Кейтэль, начальнік Вярхоўнага камандавання вермахта, галоўны саветнік Гітлера па ваенных пытаннях.
Перад вылетам у стаўку Клаўс фон Штаўфенберг сустрэўся са сваім братам Бертольдам і сказаў яму словы, якія той запісаў у дзённіку: «хто знойдзе ў сабе мужнасць зрабіць гэта, увойдзе ў гісторыю як здраднік, але калі ён адмовіцца гэта зрабіць, то будзе здраднікам перад сваім сумленнем».
Штаўфенберг разлічваў, што нарада будзе праходзіць у бункеры фюрэра. Выбух двух кілаграмаў узрыўчаткі ў закрытым памяшканні не пакідаў Гітлеру ніякіх шанцаў на выратаванне. Аднак па прыбыцці ў стаўку ён даведаўся, што нарада перанесена на больш ранні час. Акрамя таго, яна павінна была адбыцца не ў бункеры фюрэра, а ў адным з драўляных баракаў, бо ў бункеры былі пачаты дадатковыя ўмацавальныя працы.
Усяго ў бараку знаходзіліся 24 чалавекі. 17 з іх атрымалі раненні, яшчэ чацвёра загінулі, а сам Гітлер цудам атрымаў толькі лёгкую кантузію і раненне. Правал замаху даў яму чарговую нагоду сцвярджаць, што яго захоўвае сам «провід».
Правал змовы
Да гэтага моманту Штаўфенберг ужо пакінуў тэрыторыю стаўкі і бачыў выбух з адлегласці. Будучы упэўненым у поспеху замаху, ён дабраўся да Растэнбурга і вылецеў у Берлін, дзе паведаміў генералу Фрыдрыху Альбрыхту, што Гітлер мёртвы, і стаў настойваць на прывядзенні пляну «Валькірыя» у выкананне. Аднак камандуючы рэзервам сухапутных войскаў генерал-палкоўнік Фрыдрых Фром, які павінен прывесці план у дзеянне, вырашыў сам пераканацца ў гібелі Гітлера і датэлефанаваўся да стаўкі. Даведаўшыся пра правал замаху, ён адмовіўся ад удзелу ў змове і быў арыштаваны змоўшчыкамі. Дзеяньні змоўшчыкаў былі падтрыманы апазіцыйна настроенымі ваеначальнікамі на месцах. Напрыклад, ваенны губернатар Францыі, генерал Шцюльпнагель, пачаў арышты чыноў СС і гестапа. Спрабуючы ажыццявіць свой план, Штаўфенберг асабіста абзвоньваў камандзіраў частак і злучэнняў у Германіі і на акупаваных тэрыторыях, пераконваючы іх выконваць загады новага кіраўніцтва — генерал-палкоўніка Людвіга Бека і генерал-фельдмаршала Эрвіна фон Віцлебена — і правесці арышты афіцэраў СС і гестапа. Некаторыя з тых, да каго ён звяртаўся, сапраўды выканалі яго ўказанні і прыступілі да затрыманняў. Аднак шмат вайсковых камандзіраў аддалі перавагу дачакацца афіцыйнага пацверджання гібелі Гітлера. Такога пацверджання, аднак, не было — больш таго, Гебельс неўзабаве абвясціў па радыё, што Гітлер жывы.
У выніку ўжо да вечара таго ж дня батальён аховы ваеннай камендатуры Берліна, які захаваў вернасць Гітлеру, кантраляваў асноўныя будынкі ў цэнтры Берліна, а бліжэй да поўначы захапіў будынак штаба рэзерву сухапутных войскаў на Бендлерштрасе. Клаўс фон Штаўфенберг, яго брат Бертольд і іншыя змоўшчыкі былі схопленыя. Пры арышце Штаўфенберг разам з братам спрабавалі адстрэльвацца, але Штаўфенберг быў паранены ў плячо.