cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васіль Іосіфавіч Грэсь
Біяграфія
У 40 гадоў пайшоў вучыцца ў старэйшыя класы вячэрняй школы. Выхаваў дваіх сыноў. Накатаў без аварый больш за мільён кіламетраў, ударнік пяцігодкі, Заслужаны работнік транспарту рэспублікі, у спаборніцтвах па фігурным ваджэнні аўтамашыны заняў першае месца і прызнаны лепшым шафёрам Міністэрства аўтамабільнага транспарту БССР. Першым у краіне стаў вадзіць цяжкія аўтацягнікі — грузавую машыну з 2 прычэпамі.
У 1986 годзе ўзначаліў Маскоўскую арганізацыю ветэранаў.
Узнагароды
Званне Героя прысвоена за поспехі ў выкананні заданняў і сацыялістычных абавязацельстваў.
Cossidae
Cossidae — сямейства начных матылёў.
Апісанне
Матылі ад сярэдніх да вельмі буйных памераў (у Расіі ад 13 да 100 мм у размаху крылаў, у Аўстраліі да 220 мм — у ). Жылкаванне крылаў прымітыўнае. Афарбоўка разнастайная, пераважна бураватая або шэрая з сеткаватым малюнкам з дробных плям і рысачак. Хабаток кароткі — ротавы апарат недаразвіты. Імага не сілкуецца і жыве за кошт запасу пажыўных рэчываў, назапашаных у стадыі вусеня. Актыўныя ў змярканні і ноччу.
Вусені даволі буйныя з некалькі пляскатай галавой і добра развітым ротавым апаратам, голыя, мясістыя, белай, жоўтай ці чырвонай афарбоўкі. Маецца моцна склератызаваны шчыток на пярэдняспінцы. Вусені— ксілафагі, вядуць схаваны спосаб жыцця, прагрызаюць хады ў ствалах драўняных раслін або ў парастках і каранях травяністых раслін. Развіццё доўжыцца 2-3 гады. Зімуе вусень ў друзлым кокане. Пасля зімоўкі акукліваецца. Стадыя кукалкі працягваецца 3-6 тыдняў.
Арэал
Шырока распаўсюджаная група лускакрылых насякомых. Распаўсюджаныя паўсюдна, але пераважаюць у тропіках Азіі і Афрыкі. Сусветная фаўна налічвала на 2011 год — 971 від, якія адносяцца да 151 роду. У Палеарктыцы дадзенае сямейства на 2011 год было прадстаўлена 267 відамі.
Эканамічнае значэнне
У Расіі гаспадарчае значэнне маюць некалькі відаў:, які пашкоджвае драўніну пладовых дрэў; , вусені якога развіваюцца ў каранях і сцеблах трыснёга; , вусені якога паражаюць карані і цыбуліны часнаку; і.
Класіфікацыя
Сямейства дзеліцца на 6-7 падсямействаў. Часам у яго ўключаліся сямействы, і.
Мікалай Ліхачоў
Мікалай Ліхачоў:
NGC 3693
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Лычкаўцы
Назву Лы́чкаўцы маюць:
Марціна Наўрацілава
Марціна Наўрацілава (чэш. Martina Navrátilová; пры нараджэнні Марціна Шубертава, чэш. Martina Šubertová;, Прага, Чэхаславакія) — выбітная чэхаславацкая і амерыканская тэнісістка, першая ракетка свету ў 1978—1987 гг., 18 разоў перамагала на турнірах Вялікага шлема у адзіночным, 31 раз у жаночым парным і 10 раз у змяшаным парным разрадзе.
Берма
Бе́рма (berma): гарызантальная пляцоўка, якую пакідаюць пры выкопванні стралковага акопу паміж крутасцю акопу і брустверам, каб пазбегнуць абсыпання. Выкарыстоўваецца для ўпору локцяў пры стральбе, для размяшчэння патронаў, гранат і інш.
Phryganea
Phryganea — род ручайнікаў сямейства. У род уключаюць каля 13 апісаных відаў.
Мачавая кіслата
Мачавая кіслата — бясколерныя крышталі, дрэнна растваральныя ў вадзе, этаноле, дыэтылавым эфіры, растваральная ў растворах шчолачаў, гарачай сернай кіслаце і гліцэрыне.
Мачавая кіслата была адкрыта Карлам Шэеле (1776) у складзе мачы (адсюль назва).
Любанічы
Назву Люба́нічы маюць:
Дзмітрый Яўгенавіч Сібілёў
Дзмітрый Сібілёў (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца клуба «Іслач».
Клубная кар’ера
Выхаванец брэсцкага «Дынама», з 2017 года пачаў выступаць за дубль клуба, дзе адразу замацаваўся ў стартавым складзе. 29 ліпеня 2018 года дэбютаваў за «Дынама» ў матчы Кубка Беларусі супраць «Клецка» (2:2, пен. 2:1), калі выйшаў у стартавым складзе і быў заменены ў другім тайме. У жніўні 2018 года перайшоў у брэсцкі «Рух», дзе стаў гуляць у аснове, чаргаваў выхады ў стартавым складзе і на замену. Па выніках сезона 2019 дапамог камандзе выйсці ў Вышэйшую лігу.
У студзені 2021 года вярнуўся з арэнды ў «Рух». Неўзабаве стаў трэніравацца з брэсцкім «Дынама» і ў лютым быў арандаваны гэты клубам. У складзе дынамаўцаў звычайна заставаўся на лаўцы запасных, зрэдку выхадзіў на замену ў канцы матча. У ліпені 2021 года на правах арэнды далучыўся да «Смаргоні», дзе стаў часцей выхадзіць у стартавым складзе. У лістападзе 2021 года вярнуўся ў «Рух», аднак у студзені 2022 года па пагадненні бакоў разарваў кантракт з клубам.
Міжнародная кар’ера
26 сакавіка 2019 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, выйшаўшы на замену ў канцы таварыскага матча супраць Літвы (1:0).
Казімір Пац
Казімір Пац (? — ) — рымска-каталіцкі і дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Сакратар каралеўскі (ад 1650), біскуп смаленскі (1664—1667) і жамойцкі (ад 1668).
Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Пацаў герба «Газдава», сын Пятра і Гальшкі з Шэметаў. Брат вялікага гетмана Міхала Казіміра.
Навучаўся ў Вільні, ужо тады надумаў прысвяціць сябе духоўнай кар'еры. Пробашч слонімскі ад 1643, беластоцкі і кусташ пільтынскі ад 1654, канонік віленскі ад 1657.
У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай трапіў у палон, па вызваленні з якога ў 1662 зрабіўся пробашчам віленскім і геранёнскім.
Актыўна ўдзельнічаў у публічным жыцці, браў удзел у соймах. Неаднаразова быў кандыдатам у біскупы віленскія, аднак не здолеў атрымаць неабходную падтрымку ў сувязі з памяншэннем вагі Пацаў у Вялікім Княстве Літоўскім.
Крапоткін (горад)
Крапоткін (Кропоткин) — горад (з 1921 года) у Расіі, у складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 80,0 тыс. чалавек (2005). Заснаваны пасля 1778 года.
Горад размешчаны на правым беразе ракі Кубань, за 136 км на паўночны ўсход ад Краснадара. Вузлавая чыгуначная станцыя (Каўказская) Паўночна-Каўказскай чыгункі.
Цэнтр харчовай прамысловасці: маслаэкстракцыйны, кансервавы, малочны, піваварны заводы, мясакамбінат, хлебакамбінат. Хімічная прамысловасць: хімзавод, фабрыка бытавой хіміі. Эксперыментальны машынабудаўнічы завод. Вытворчасць будматэрыялаў
Дыярбакыр
Пад назвай Аміда быў сталіцай арамейскага царства Бет-Замані (з 13 ст. да н.э.), пазней увайшоў у склад Неа-Асірыйскай імперыі. Пад уладай рымлян з 66 да н.э., ад іх унаследаваны Візантыяй. У 359 захоплены персамі (візантыйцы пагалоўна былі перабітыя). У 639 захоплены арабамі-мусульманамі. У 10—11 стагоддзях знаходзіўся пад уладай курдскай дынастыі Марванідаў, ад яе перайшоў да туркаў.
Могілкі (Мсціслаў)
Могілкі ў г. Мсціславе Магілёўскай вобласці размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы города, па вуліцы Энгельса.
На могілках знаходзіцца драўляная Спаса-Праабражэнская царква, пабудаваная ў другой палове XIX стагоддзя, а таксама дзве брацкія магілы савецкіх воінаў, якія памерлі ад ран у шпіталі ў 1943—1944 гг. У першай пахаваны 29 воінаў, у другой — 28. У 1962 годзе на брацкіх магілах пастаўленыя абеліскі.
Міхаіл Канстанцінавіч Каргер
Міхаіл Канстанцінавіч Ка́ргер (—) — археолаг, мастацтвазнавец, спецыяліст па старажытнарускай культуры і мастацтву. Доктар гістарычных навук (1959), прафесар (1949). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР 1952 года.
Біяграфія
М. К. Каргер нарадзіўся ў горадзе Казань. У 1923 годзе скончыў факультэт грамадскіх навук Пецярбургскага ўніверсітэта, у якім працаваў з 1925 года. З 1964 г. у Інстытуце археалогіі Акадэміі навук СССР — загадчык Ленінградскага аддзялення.
Навуковая дзейнасць
М. К. Каргер займаўся вывучэннем славянскай археалогіі, гісторыі старажытнарускай культуры і мастацтва. Даследаваў старажытныя помнікі на Беларусі ў Тураве, Навагрудку, Полацку, Ваўкавыску, Дабравешчанскую царкву ў Віцебску.
Таксама кіраваў археалагічнымі даследваннямі і рэстаўрацыйнымі работамі ў Ноўгарадзе, Кіеве, Галічы, Уладзіміры-Валынскім, Ізяслаўлі, Полацку, Тураве і інш.
Марыя Марыусаўна Петыпа
Марыя Марыусаўна Петыпа (,  —, ) — артыстка балета і педагог, характарная салістка Марыінскага тэатра. Прадстаўніца тэатральнай дынастыі Петыпа: дачка прыма-балерыны Марыі Суроўшчыковай-Петыпа і танцоўшчыка, балетмайстра, кіраўніка пецярбургскага балета ў 1869—1903 гадах Марыуса Петыпа. Першая выканаўца партыі феі Бэзу ў балеце П. І. Чайкоўскага «» (1890).
Біяграфія
На вяршыне сваёй кар’еры Марыя Петыпа была адна з самых вядомых балерын Санкт-Пецярбурга. Яе партрэты малявалі вядомыя мастакі (захаваўся партрэт Канстанціна Макоўскага), яе асабістае жыццё абмяркоўвалася ў газетах, а 25-годдзе яе кар’еры ў 1901 годзе шырока адзначалася ў Пецярбургу. напісаў з гэтай нагоды прасторны артыкул пад назвай «Багіня радасці і весялосці». Петыпа шмат гастралявала за мяжой і была ўзнагароджана у Францыі.
У 1897, 1903, 1904 гастралявала ў Парыжы, у 1899, 1901 — у Будапешце. Будучы грамадзянскай жонкай і пастаяннай партнёркай па сцэне танцоўшчыка Сяргея Легата (1875—1905), у 1902—1903 гадах разам з ім гастралявала ў Вене, Парыжы, Монтэ-Карла, Будапешце з характарнымі танцамі і камедыйнымі нумарамі.
Творчасць
У 1896 годзе М. І. Петыпа паставіў для яе балет «», дзе яна выконвала партыю Марыі.
Марыя Петыпа валодала яркім тэмпераментам, выразнай пластыкай. Была вядучай характарнай танцоўшчыцай пецярбургскай сцэны: венгерка («Лебядзінае возера», «Капелія»), іспанка («Раймонда»), італьянка («Наяда і рыбак» Ц. Пуні) і інш.
Сярод найбольш любімых партый артыстка называла лезгінку ў оперы «», мазурку ў сцэне балю оперы «» і іспанскі танец у оперы «Кармэн».
Сярод іншых партый: Каці і Нізія («Маркітантка» і «» Ц. Пуні).
Шарль Фердынанд Рамю
Шарль Фердынанд Рамю, Шарль Фердынан Рамюз (Charles Ferdinand Ramuz, 24 верасня 1878, Лазана — 23 мая 1947, там жа) — швейцарскі пісьменнік, пісаў на французскай мове.
Біяграфія
З сям'і гандляроў. Скончыў філасофскі факультэт Лазанскага ўніверсітэта (1901). Даваў прыватныя ўрокі ў Веймары. Дэбютаваў кнігай вершаў Вёсачка (1903), у 1905 апублікаваў першы раман Аліна. У 1903-1914 жыў у Парыжы, пазнаёміўся з Андрэ Жыдам. Вярнуўшыся ў Швейцарыю, выдаваў часопіс «Вадуазскія сшыткі». У 1915 пасябраваў з Ігарам Стравінскім, напісаў лібрэта для яго оперы Гісторыя салдата (1918). Найбольш вядомы сваімі раманамі, якія высока шанавалі А.Жыд, Както, Кладэль, Стэфан Цвейг, Хуан Рульфа і шматлікія з якіх былі экранізаваны.
Выбраныя кінаэкранізацыі
Па творах Рамю зняты таксама шэраг тэлевізійных фільмаў. Найбольш часта экранізавалася Гісторыя салдата (у прыватнасці, вядомая стужка, знятая па балетнай пастаноўцы Іржы Кіліяна).
Спадчына
Шматлікае з напісанага Рамю апублікавана толькі пасля яго смерці. У наш час у Швейцарыі дзейнічае Фонд Рамю, уручаецца прэмія яго імя. У 2005 усё 24 рамана пісьменніка ўвайшлі ў двухтомнік, апублікаваны ў прэстыжнай серыі французскага выдавецтва Галімар Бібліятэка Плеяды.
Прызнанне
Прэмія Рамбера (1912, 1923). Шматлікія месцы ў Швейцарыі носяць імя пісьменніка. Выяўлены на купюры 200 швейцарскіх франкаў.
Распаўсюджванне COVID-19 у Ліхтэнштэйне
Пандэмія COVID-19 дасягнула Ліхтэнштэйну ў пачатку сакавіка 2020 года. Пры агульнай колькасці насельніцтва 38 749 чалавек (па стане на 31 снежня 2019 году) узровень захворвання на 29 сакавіка складаkf 1 выпадак на 645 жыхароў.
3 сакавіка ў краіне быў зарэгістраваны першы выпадак захворвання маладога чалавека, які меў кантакт з інфікаваным чалавекам у Швейцарыі. У яго з’явіліся сімптомы, і ён звярнуўся ў дзяржаўную бальніцу, дзе пацвердзілі наяўнасць новага віруса. Яго накіравалі ў ізаляцыю ў дзяржаўнай лякарні.
16 сакавіка ўрад наклаў значныя абмежаванні на сацыяльнае жыццё ў Ліхтэнштэйне, такіх як правілы правядзення мерапрыемстваў і забароны на забаўляльныя мерапрыемствы для запаволення распаўсюджвання віруса ў краіне. 17 сакавіка (агульная забарона на правядзенне мерапрыемстваў і далейшыя закрыцця) і 20 сакавіка (далейшае скарачэнне сацыяльных кантактаў) ўрад увёў яшчэ больш жорсткімі меры.
На 23 сакавіка быў зарэгістраваны 51 станоўчы выпадак. Урад таксама абвясціў, што павялічыць колькасць бальнічных ложкаў у Ліхтэнштэйне і створыць новы выпрабавальны цэнтр.
На 25 сакавіка 53 чалавекі мелі станоўчы вынік тэсту.
Станам на 2021 год у краіне зафіксавана 12 тыс. выпадкаў заражэння, у тым ліку 740 смерцяў
Каракол
Горад размешчаны ва ўсходняй частцы вобласці, ля падножжа хрыбта Тэрскей-Алатаа, у ніжнім цячэнні ракі Каракол, за 12 км ад узбярэжжа возера Ісык-Куль, на вышыні 1690—1850 метраў над узроўнем мора. Адлегласць да горада Бішкек — 400 км, да бліжэйшай чыгуначнай станцыі Балыкчым 220 км па аўтадарозе і водным шляхам — 184 км.
У Караколе пахаваны вядомы даследчык Паміра, Тыбету, Уйгурыі і Манголіі М. М. Пржавальскі.
Люціна
Назву Лю́ціна маюць:
Жалкудук (Паўладарская вобласць)
Жалкудук — сяло ў Паўладарскай вобласці Казахстана. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі Аксу. Адміністрацыйны цэнтр Жалкудукскай сельскай акругі. Код КАТА — 551649100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2013 чалавек (987 мужчын і 1026 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1647 чалавек (819 мужчын і 828 жанчын).
NGC 3694
NGC 3694 (іншыя абазначэнні — UGC 6480, MCG 6-25-76, ZWG 185.70, ARAK 296, IRAS11262+3541, PGC 35352) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мікалай Іванавіч Чаргінец
Мікала́й Іва́навіч Чаргіне́ц (Николай Иванович Чергинец; нар., Менск) — савецкі і беларускі пісьменнік, піша на рускай мове. Кандыдат юрыдычных навук (1977), Заслужаны работнік МУС СССР (1977), генерал-лейтэнант унутранай службы (1993), старшыня прарэжымнага Саюза пісьменнікаў Беларусі (2005—2022).
Працуе ў дэтэктыўным жанры, увёў у рускамоўную літаратуру Беларусі так званы міліцэйскі дэтэктыў. Аўтар каля паўсотні кніг мастацкай прозы, большасць з іх — вострасюжэтныя дэтэктывы.
Творчасць
Дэбютаваў у друку як журналіст у 1963. Піша на рускай мове. Аўтар кніг прозы «Четвертый след» (1973), «Тревожная служба» (1975), «Следствие продолжается» (1977), «Финал Краба» (1979), «Служба — дни и ночи» (1981), «Приказ № 1» (1985; 2003, серыя «Уголовный розыск»), «Следствие продолжается. Финал Краба» (1986), раманаў «Вам — задание» (1982), «За секунду до выстрела» (1983), «Тайна Черных Гор» (1987), «Сыновья» (1989; 2000, серыя Уголовный розыск), Черный пес (2000, Уголовный розыск), За секунду до выстрела (2001, Уголовный розыск), Киллер (2001, Уголовный розыск), Кремлевский колодец (2001, Уголовный розыск), Русская красавица (2001, Уголовный розыск), Убить вождя (2001, Уголовный розыск), Илоты безумия (2002, Уголовный розыск), Побег (2002, Уголовный розыск), Смертник (2002, Уголовный розыск), Тайна Овального кабинета (2002), Смерть за смерть (2003, Уголовный розыск), Упреждающий удар (2002, Уголовный розыск), «Вам задание» (2004), Русское братство (2004, Уголовный розыск), Смертельный квадрат (2004, Уголовный розыск), Третья звезда (2005, Уголовный розыск), Выстрел в прошлое (2006, серыя Спецназ), «Логово змей» (2007). Аўтар аповесцяў «Свадьбы не будет», «Однажды в марте», «По божьей воле», «Следствие продолжается» (2000, Уголовный розыск), «Последний герой» (2003, Уголовный розыск).
Па творах М. І. Чаргінца пастаўлены ваенна-прыгодніцкі фільм «Вам задание», 4-серыйны тэлевізійны фільм «Ветров», здымаецца 6-серыйны тэлевізійны фільм па яго раманах «Смерць за смерць» і «Побег».
Узнагароды
У 2022 годзе атрымаў ганаровае званне Народнага пісьменніка Беларусі.
Крытыка
Пры першай спробе прыняцця ў Саюз пісьменнікаў БССР Мікалай Чаргінец не быў прыняты, бо, як палічыла прыёмная камісія, яго творчасць «ніякага дачынення да літаратуры не мае».
Як сцвярджае сам Мікалай Чаргінец на сваім сайце, ён унесены ў Кнігу рэкордаў Гінэса за разнапланавыя дасягненні ў галіне навукі і культуры (1998). Аднак, пры афіцыйным запыце да прадстаўніцтва кампаніі пацвердзіць гэта, высветлілася, што Чаргінца ў базе няма і ніколі не было. Няма яго імя і на афіцыйным сайце міжнароднай прэміі імя С. Міхалкова, хаця сам Чаргінец заяўляе, што з’яўляецца яе лаўрэатам. Таксама паводле сцвярджэнняў самога Чаргінца, у 2008 годзе Амерыканскім бібліяграфічным інстытутам ён быў прызнаны «Чалавекам года» за выдатны ўклад у развіццё Рэспублікі Беларусь, на самай справе такога інстытута няма.
Пры кіраванні Чаргінца Саюзам пісьменнікаў Беларусі наклад калісьці папулярнага штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва» зменшыўся амаль у дзесяць разоў. З ведама Чаргінца імёны шэрагу вядомых пісьменнікаў былі ўнесены ў так званыя «чорныя спісы» дзяржаўных выдавецтваў.
Сям’я
Жанаты, мае дваіх дзяцей: сын Ігар Чаргінец — генеральны дырэктар «Белавія», дачка Вольга Чаргінец — юрыстка, палкоўнік памежных войскаў у адстаўцы.
Памяць
У снежні 2022 года, пры жыцці Мікалая Чаргінца, у гонар яго была названая школа № 76 горада Мінска.
Сяргей Іванавіч Касцян
Сяргей Іванавіч Касцян (, вёска Усохі, Клічаўскі раён) — беларускі палітык, грамадскі дзеяч. Кандыдат гістарычных навук.
Біяграфічныя звесткі
Нарадзіўся на Магілёўшчыне. Скончыў сямігодку ў роднай вёсцы Усохі (1954), затым працаваў у калгасе. У 1956 паступіў у будаўнічую школу ў Чалябінску. У 1957-60 працаваў у жыллёва-будаўнічым цэху Чалябінскага трактарнага завода, адначасова вучыўся ў школе рабочай моладзі.
У 1960-64 служыў на Ціхаакіянскім Ваенна-Марскім флоце, быў сакратаром камітэта камсамола, атрымаў званне малодшага лейтэнанта. З 1964 па 1966 выхавацель у школе-інтэрнаце № 2 Чалябінска. У 1965 паступіў на гістарычны факультэт Чалябінскага педінстытута. У 1966 пераехаў у Мазыр, у 1970 скончыў гістарычны факультэт Мінскага педінстытута.
У 1979 скончыў аспірантуру пры БДУ. У 1980 абараніў кандыдацкую дысертацыю, тэма: «Удзел камсамола Беларусі ў меліярацыі беларускага Палесся (1966—1975 гг.)».
З 1979 па 1997 старшы выкладчык, загадчык кафедрай, дацэнт (з 1984) Мазырскага педінстытута. З 1999 — прафесар.
Быў дэпутатам Вярхоўнага Савета (з 1995), затым Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га, 2-га і 3-га скліканняў, актывіст фракцыі камуністаў. З 2000 года намеснік старшыні Камісіі па міжнародным справам і сувязям з СНД. Ініцыятар стварэння блока «Анты-НАТА» ў Палаце прадстаўнікоў 2-га склікання.
Мачавіна
Белыя крышталі, растваральныя ў палярных растваральніках (вадзе, этаноле, вадкім аміяку).
Кенет Мор
Кенет Гілберт Мор (Kenneth Gilbert More; 20 верасня 1914, Бакингемшир — 12 ліпеня 1982, Лондан) — англійскі акцёр, найбольш часта ўвасабляецца вобразы мужнага афіцэра ці бесклапотнага ўдачлівага джэнтльмена з сярэдняга класа. Камандор Ордэна Брытанскай імперыі.
Паветраны мост
Паветраны мост — паветраная траса, якой карыстаецца авіяцыя для папаўнення асабовага складу і забеспячэння матэрыяльнымі сродкамі, а таксама для эвакуацыі абкружаных (ізаляваных, блакіраваных) груповак войскаў, жыццезабеспячэнне абложаных гарадоў, для хуткага ўзмацнення або стварэння новых групіровак войскаў на далёкіх ТВД. Забяспечваецца сродкамі сувязі і навігацыі, мае аэрадромы пагрузкі і выгрузкі, прыкрываецца сродкамі ППА.
Касмічная скорасць
Касмі́чная ско́расць (першая v1, другая v2, трэцяя v3 і чацвёртая v4), ці касмі́чная ху́ткасць — гэта найменшая скорасць, пры якой якое-небудзь цела, свабодна рухаючыся з паверхні нябеснага цела, зможа:
Другая касмічная скорасць у разы большая за першую.
Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)
Размешчана за 20 км на паўднёвы захад ад Маладзечна, 98 км ад Мінска і 2 км ад аўтамабільнай дарогі Маладзечна — Валожын. Цэнтральная сядзіба калгаса «Яхімоўшчына».
Гісторыя
Яхімоўшчына вядомая з XVI стагоддзя. Назву атрымала па прозвішчы сваіх першых уладальнікаў — Яхімовічаў. Сядзіба ў Яхімоўшчыне створаная ў сярэдзіне XIX стагоддзя Юзафам Сулістроўскім, маршалкам Аршанскага павета. З 1877 года Яхімоўшчыну атрымаў у валоданне пан Ян Янавіч Любанскі (1820—1884). Пазней маёнтак перайшоў да яго сына — Аляксандра Янавіча Любанскага (1863—1932).
Да пачатку XX стагоддзя тут сфарміравалася буйная сядзіба з развітым вытворчым комплексам: паравы бровар на бульбяной сыравіне (заснаваны ў 1888 г.), смалярня, маслабойня, сыраварня, цагельня, вяндлярня, млын. Маёнтак займаў плошчу ў 40 гектараў.
У Першую сусветную вайну ў 1914 г. ўвесь сядзібны комплекс моцна пацярпеў. З гэтага часу галоўным домам сядзібы стала афіцына, якая была збудавана ў 1900 годзе ў стылі неакласіцызму з выкарыстаннем ордарнае пластыкі ў аздабленні фасадаў.
Яхімоўшчына і Янка Купала
У Яхімоўшчыне з восені 1906 г. да вясны 1907 г. Янка Купала працаваў памочнікам вінакура Сасноўскага на бровары ў маёнтку пана Аляксандра Янавіча Любанскага. Праца на бровары была вельмі цяжкай. «…Зазнаў там такога пекла, якога яшчэ дагэтуль не меў», узгадваў пазней Я. Купала. Тут паэт напісаў свае славутыя вершы, сярод якіх «А хто там ідзе?», «3 песень нядолі», «Дайце мне волю», «Не тужы», «Што ты спіш?», «Там», «Воля», «Ворагам Беларушчыны», «Поле роднае», «Пакіньма напуста на лёс свой наракаць», «Гэта крык, што жыве Беларусь…» і іншыя.
Менавіта тут нарадзілася большасць твораў, якія пазней склалі першы зборнік Янкі Купалы «Жалейка». Яхімоўшчынская зямля, яе асяроддзе, традыцыі гэтай мясціны, праца на бровары далі паэту шмат тэмаў для яго твораў. Так, у аснову паэмы «Нікому» легла пачутае Янкам Купалам ад селяніна В. Парфёна апавяданне з часоў прыгону.
У Яхімоўшчыне Купала пазнаёміўся і пасябраваў з настаўнікам Гарадзілаўскай пачатковай школы Андрэям Посахам. Падчас экскурсіі ў Італіі ў 1910 годзе А.Посах наведаў на востраве Капры Максіма Горкага і ўпершыню пазнаёміў вялікага рускага пісьменніка з творчасцю Я.Купалы і Я.Коласа. На просьбу М.Горкага А.Посах паслаў яму зборнікі вершаў беларускіх паэтаў «Жалейку» і «Песні-жальбы», за якія атрымаў ад М. Горкага ліст са словамі ўдзячнасці.
Унікальнасць Яхімоўшчыны ў тым, што гэта адно з нешматлікіх гнёздаў Я.Купалы, якое не было раскідана часам. Да сённяшняга дня тут стаіць дом, што больш чым на паўгода даў прытулак паэту. Цудам захаваўся яго пакой з дзвярыма і з клямкай, якая яшчэ памятае мяккі дотык Купалавай рукі.
Генрых V (кароль Англіі)
Генрых V (англ.: Henry V) (9 жніўня, па іншых дадзеных, 16 верасня 1387 года, замак Монмут, Монмутшыр, Уэльс —, Венсен (цяпер у Парыжы), Францыя) — кароль Англіі з 1413, з дынастыі Ланкастэраў, адзін з найвялікшых палкаводцаў Стагадовай вайны.
Імкнуўся прымірыцца з феадальнай знаццю. Разграміў французаў у бітве пры Азенкуры (1415). Захапіў поўнач Францыі з Парыжам. Па дамове ў Труа (1420) стаў спадчыннікам французскага караля Карла VI Вар’ята і атрымаў ад яго дачку Кацярыну. Працягнуў вайну з сынам Карла, дафінам (будучым Карлам VII), які не прызнаў дагавор і падчас гэтай вайны памёр, усяго за два месяцы да Карла VI. Памёр у жніўні 1422 меркавана ад дызентэрыі.
Фёдар Піліпавіч Бруй
Фёдар Піліпавіч Бруй (, в. Іванаўскія Агароднікі, Слуцкі раён, Мінская вобласць — ) — падпалкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).
Біяграфія
16 верасня 1943 года батальён Бруя прымаў удзел у вызваленні горада Рамны Сумскай вобласці. 25—28 верасня 1943 года ў ходзе наступлення на Кіеў ён вызваліў некалькі населеных пунктаў і фарсіраваў Дняпро ў раёне Вышгарада, захапіўшы плацдарм на яго заходнім беразе і адбіўшы дзесяць контратак праціўніка, што забяспечыла поспех пераправы асноўных сіл злучэння. У баях Бруй двойчы быў паранены, але поля бою не пакінуў, працягваючы кіраваць дзеяннямі батальёна.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 29 кастрычніка 1943 за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» маёр Фёдар Бруй быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» пад нумарам 2814.
У кастрычніку 1944 года Бруй быў прызначаны ваенным камендантам Вінніцы, затым кіраваў рознымі раённымі ваеннымі камісарыятамі. У 1956 годзе ў званні падпалкоўніка па хваробе выйшаў у адстаўку. Працаваў інжынерам па забеспячэнні на малочным заводзе ў Вінніцы. Памёр 17 студзеня 1982 года, пахаваны на Цэнтральных могілках Вінніцы.
Дзмітрый Сяргеевіч Крывашэеў
Дзмітрый Крывашэеў (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца гомельскага «Лакаматыва».
Клубная кар’ера
З 2015 года пачаў выступаць за дубль мазырскай «Славіі». У сезоне 2018, калі «Славіі» выбыла ў Першую лігу, стаў гуляць за асноўную каманду, дапамог ёй вярнуцца ў элітны дывізіён. Сезон 2019 зноў пачаў у дублі, а 10 мая 2019 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў другім тайме ў матчы з «Мінскам» (4:3). У 2019—2020 гадах працягваў гуляць за дубль, часам з’яўляючыся ў асноўнай камандзе мазыран.
У сакавіку 2021 года быў аддадзены ў арэнду ў гомельскі «Лакаматыў». З-за траўмы прапусціў большую частку сезона 2021. У снежні 2021 года вярнуўся з арэнды ў «Славію». У 2022—2023 гадах гуляў за дубль мазырскага клуба, не прыцягваўся да асноўнай каманды.
У жніўні 2023 года падпісаў аднагадовы кантракт з «Лакаматывам».
Эрык Дурм
Эрык Дурм (Erik Durm; нар., Пірмазенс, Германія) — нямецкі футбаліст, абаронца клуба «Кайзерслаўтэрн». Чэмпіён свету 2014 года ў складзе нацыянальнай зборнай Германіі.
Клубная кар’ера
Паспяхова гуляў за другую каманду «Майнца 05», за якую правёў 33 матчы і забіў 13 галоў, пасля чаго перабраўся ў дортмундскую «Барусію». Сезон 2012/13 правёў у другой камандзе «Барусіі».
Летам 2013 года быў вызваны ў галоўную каманду, за якую 8 ліпеня 2013 года дэбютаваў у таварыскім матчы з клубам «Магдэбург» і ў гэтай жа гульні забіў гол. Спачатку гуляў у якасці нападніка, але з сезона 2013/14 Юрген Клоп з прычыны траўм крайніх абаронцаў быў вымушаны паспрабаваць га гэтай пазыціі Эрыка Дурма, дзе ён паспяхова зайграў, час ад часу падмяняючы Лукаша Пішчака і Марцэля Шмельцэра.
У ліпені 2018 года перайшоў у англійскі «Хадэрсфілд Таўн». Па выніках сезона 2018/19 «Хадэрсфілд Таўн» выбыў у Чэмпіёншып, і ў ліпені 2019 года Дурм вярнуўся ў Германію, папоўніўшы склад франкфурцкага «Айнтрахта».
У чэрвені 2022 года перайшоў у «Кайзерслаўтэрн».
Міжнародная кар’ера
Паспяхова прадстаўляе юнацкую зборную Германіі (да 19), за якую правёў 2 матчы і забіў 2 галы. З 2013 года стаў выступаць за моладзевую зборную Германіі (да 21). З 2014 года стаў выступаць за нацыянальную зборную Германіі.
Дасягненні
«Айнтрахт» Франкфурт:
Германія:
Ірвяніца (гарадзішча)
Ірвяніца — археалагічны помнік каля вёскі Ірвяніца Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра вёскі, на высокім (процілеглым) беразе ракі Ірвяніца, на мысе, абмежаваным 2 ярамі.
Апісанне
Пляцоўка авальнай формы, памерам 31×45 м, вышыня над поймай 20 м. З усходняга боку ўмацавана валам вышынёй 3-4 м, шырынёй у ніжняй частцы да 8 м, верхняй — 2-3 м і ровам глыбінёй 3 м. Вядома з 1983 года. Абследаваў у 1972 годзе У. Ф. Ісаенка. Раскопкі не праводзіліся.
Ён Арасан
Ён Арасан быў каталіцкім епіскапам у Халары, дзе заснаваў першую ў Ісландыі друкарню, на поўначы Ісландыі, з 1524 да 1550 года. Апошні каталіцкі епіскап Ісландыі.
Оўлуская епархія
Оўлуская епархія — епархія аўтаномнай Фінляндскай праваслаўнай царквы ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхату з цэнтрам у горадзе Оўлу ў Фінляндыі.
Гісторыя
Епархія ўтворана 1 студзеня 1980 года. На 1 студзеня 2010 года ў епархіі дзейнічала: 13 цэркваў, 15 капліц. Неслі служэнне 11 святароў і 5 дыяканаў.
Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь
Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь — беларускае дзяржаўнае званне. Прысвойваецца прафесійным калектывам мастацкай творчасці, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё беларускай нацыянальнай культуры.
Лявонавічы
Назву Ляво́навічы маюць:
Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь
Вылучэнне на прысваення звання «Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь»
Вылучэнне прафесійнага калектыву мастацкай творчасці на прысваення звання ажыццяўляецца калектывам работнікаў прафесійнага калектыву мастацкай творчасці або юрыдычнай асобы, падраздзяленнем якой з’яўляецца прафесійны калектыў мастацкай творчасці, на агульным сходзе.
Рашэнне аб вылучэнні лічыцца прынятым, калі за яго прагаласавалі не менш за 51 % работнікаў прафесійнага калектыву мастацкай творчасці або юрыдычнай асобы, падраздзяленнем якой з’яўляецца прафесійны калектыў мастацкай творчасці, і афармляецца пратаколам агульнага сходу.
Выпіска з пратакола агульнага сходу накіроўваецца ў рэспубліканскі орган дзяржаўнага кіравання, мясцовы выканаўчы і распарадчы орган абласнога тэрытарыяльнага ўзроўню, у падпарадкаванні якіх знаходзяцца прафесійны калектыў мастацкай творчасці або юрыдычная асоба, падраздзяленнем якой з’яўляецца прафесійны калектыў мастацкай творчасці.
Выпіска з пратакола агульнага сходу работнікаў прафесійнага калектыву мастацкай творчасці або юрыдычнай асобы, падраздзяленнем якой з’яўляецца прафесійны калектыў мастацкай творчасці, якія не падпарадкаваны рэспубліканскаму органу дзяржаўнага кіравання, мясцоваму выканаўчаму і распарадчаму органу абласнога тэрытарыяльнага ўзроўню, накіроўваецца ў мясцовы выканаўчы і распарадчы орган абласнога тэрытарыяльнага ўзроўню па месцы дзяржаўнай рэгістрацыі юрыдычнай асобы.
Рашенне
Рашэнне аб прадстаўленні (адмове ў прадстаўленні) прафесійнага калектыву мастацкай творчасці да прысваення звання «Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь» прымаецца калегіяй рэспубліканскага органа дзяржаўнага кіравання, мясцовым выканаўчым і распарадчым органам абласнога тэрытарыяльнага ўзроўню не пазней за дзесяць каляндарных дзён з дня атрымання выпіскі з пратакола агульнага сходу.
У выпадку прыняцця рашэння аб прадстаўленні прафесійнага калектыву мастацкай творчасці да прысваення звання рэспубліканскі орган дзяржаўнага кіравання, мясцовы выканаўчы і распарадчы орган абласнога тэрытарыяльнага ўзроўню у Міністэрства культуры наступныя дакументы:
Міністэрства культуры мае права запатрабаваць у прафесійнага калектыву мастацкай творчасці або юрыдычнай асобы, падраздзяленнем якой з’яўляецца прафесійны калектыў мастацкай творчасці, іншыя дакументы, якія пацвярджаюць выкананне патрабаванняў
Рашэнне аб прысваенні (адмове ў прысваенні) прафесійнаму калектыву мастацкай творчасці звання прымаецца Міністэрствам культуры.
Пасля прысваення прафесійнаму калектыву мастацкай творчасці звання ў яго ўстаноўчы дакумент (у выпадку, калі прафесійны калектыў мастацкай творчасці з’яўляецца юрыдычнай асобай) і назву ў двухмесячны тэрмін з дня прыняцця адпаведнага рашэння ўносяцца неабходныя змяненні.
Прафесійны калектыў мастацкай творчасці, якому прысвоена званне, пацвярджае гэтыя званне адзін раз у пяць гадоў.
Алімпіяда Іванаўна Шах-Парон
Алімпіяда Іванаўна Шах-Парон (па мужу Няфёд;, в. Шчарбачоўка, цяпер Курская вобласць, Расія — 3 кастрычніка 2009, Мінск) — беларуская актрыса. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1955).
Біяграфія
Нарадзілася 5 жніўня 1922 года ў вёсцы Шчарбачэўка Суджанскага павета Курскай губерні ў шматдзетнай інтэлігенцкай сям’і. Па бацькаўскай лініі належала да роду Шах-Паранянц. У канцы 1920-х гг. сям’я пераехала ў павятовы горад Льгоў Курскай губерні, а затым у 1933 г. — у Маскву. Бацька Алімпіяды вельмі любіў наведваць тэатры і заўсёды браў з сабой дачку. Пазней Алімпіяда Іванаўна ўспамінала: «Тэатр мяне скарыў, і выбар быў зроблены безумоўны». Свае першыя ролі яна сыграла ўжо ў школьным драмгуртку.
У 1940 годзе паступіла ў творчую майстэрню Маскоўскага гарадскога тэатральнага вучылішча, якой кіраваў тэатральны педагог, народны артыст РСФСР У. В. Гатоўцаў. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны працягвала вучобу і актыўна ўдзельнічала ў абароне горада: капала процітанкавыя равы, па начах дзяжурыла на дахах дамоў, каб тушыць нямецкія «запальніцы». У 1944 г. яна была ўзнагароджана медалём «За абарону Масквы». У 1942 г. выйшла замуж за вядомага беларускага тэатразнаўца і крытыка Уладзіміра Іванавіча Няфёда. Пасля заканчэння ў 1944 г. тэатральнага вучылішча маладая сям’я пераехала ў БССР. У першыя паваенныя гады актрыса часта змяняла месца працы, іграла на сцэнах Беларускай дзяржаўнай філармоніі (1945), тэатра Ленінскага камсамола Беларусі ў Брэсце (1945—1946), Бабруйскага абласнога драматычнага тэатра (1946—1947).
29 ліпеня 1947 года напісала заяву на імя дырэктара дзяржаўнага Рускага драматычнага тэатра БССР з просьбай залічыць яе ў тэатральную трупу ў якасці актрысы. З 1 жніўня 1947 г. і да апошніх дзён жыцця яна працавала ў гэтым тэатры.
Памёрла 3 кастрычніка 2009 г. Пахавана на Усходніх могілках у Мінску.
Грамадская дзейнасць
Член КПСС з мая 1969 года. У 1971—1974 гг. дэпутат Фрунзенскага раённага савета дэпутатаў рабочых г. Мінска двух скліканняў, народны дэпутат Мінскага гарадскога савета.
Члены Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1950 года.
Творчасць
Сыграла ў тэатры каля 100 роляў. Актрыса шырокага творчага дыяпазону. Яе мастацтву ўласцівы глыбокае пранікненне ў сутнасць сцэн. характару, эмацыянальнасць, мяккі гумар, тонкая іронія, лірызм і драматызм. Найбольш значныя ролі: Лідзія («» А. Астроўскага), баранеса Штраль («» М. Лермантава), Лідзія Багаеўская, Алена Пратасава, Сакалова, Клеапатра, Малання («Варвары», «Дзеці сонца», «Апошнія», «», «» М. Горкага), Дэздэмона, Алівія, Рэгана («», «», «Кароль Лір» У. Шэкспіра), Понсія («» Ф. Гарсія Лоркі), Івета («» Б. Брэхта), фру Алвінг («» Г. Ібсена), місіс Туз («» Э. Олбі), Эліза («» Г. Бічэр-Стоу), Герарда («» Лопэ дэ Вэгі), Хлоя («Мёртвая хватка» Дж. Голсуарсі), Міхаліна («Трывога» А. Петрашкевіча). Інш. ролі: Яўгенія («Выгнанне блудніцы» І. Шамякіна), Таня («За другім фронтам» В. Сабко), Тоня («Старыя сябры» Л. Малюгіна), Вольга («Гады вандраванняў» А. Арбузава), Мамушка («Іван-ды-Мар’я» У. Гольдфельда) і інш.
У 1954 годзе дэбютавала ў кіно, зняўшыся ў ролі Соф’і Якаўлеўны ў фільме «Хто смяецца апошнім» (рэж. У. У. Корш-Саблін) па матывах аднайменнай сатырычнай камедыі К. Крапівы. Высокім прафесіяналізмам, насычанымі псіхалагічнымі фарбамі адрозніваліся вобразы Ганны Вырубавай у тэлеспектаклі «Крах» па матывах п’есы А. Н. Талстога і П. Е. Шчогалева «Змова імператрыцы» (1966) і Жанны Уладзіміраўны ў тэлеспектаклі «Чужыя і блізкія…» па п’есе «Жанна» А. М. Галіна (1998).
Мікалай Ягоравіч Ліхачоў
Мікалай Ягоравіч Ліхачоў (нар., с. Наванежына, Шкотаўскі раён, Прыморскі край, Расія) — беларускі сацыёлаг, філосаф. Доктар сацыялагічных навук (2008), кандыдат філасофскіх навук (1978), дацэнт (1981).
Біяграфія
Скончыў Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут (спецыяльнасць «Гісторыя і грамадазнаўства», 1969), Беларускі політэхнічны інстытут (аспірантура, 1974). Працаваў у Магілёўскім тэхналагічным інстытуце (1975—1990, з 1980 — загадчык кафедры), Магілёўскім дзяржаўным універсітэце імя А. А. Куляшова (з 1990, факультэт эканомікі і права, кафедра паліталогіі і сацыялогіі, прафесар, у 1999—2007 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: праблемы сяла і працэсы сацыяльна-эканамічнай трансфармацыі; рэгіянальная сацыяльная палітыка.
Ужупіс
У́жупіс, Зарэчча (Užupis) — раён Вільні, часткова размешчаны ў Старым горадзе. Раён часта параўноўваюць з раёнам Манмартр у Парыжы. Цяпер у раёне размяшчаюцца мастацкія галерэі, майстэрні і кавярні.
Размяшчэнне і агульная характарыстыка
Ужупіс — маленькі і ізаляваны раён. З аднаго боку ён аддзелены ад Старога гораду ракой Вілейкай, з іншай знаходзяцца высокія ўзгоркі, а з трэцяй — індустрыяльная зона, пабудаваная ў савецкія часы. У 16 стагоддзі былі пабудаваныя першыя масты цераз раку. Пераважна квартал быў населены рамеснікамі. З канца 19 стагоддзя ва Ужупісе пачалі сяліцца вайсковыя і дробныя служачыя, аднак большую частку жыхароў складала гарадская галота.
Зарачанская Рэспубліка
Зарачанская Рэспубліка — квартал у раёне Ужупіс, жыхары якога абвясцілі незалежнасць. Цяпер рэспубліка мае свой сцяг, канстытуцыю, прэзідэнта, урад і нават войска. Яны святкуюць Дзень Незалежнасці 1 красавіка, які таксама называецца Днём Ужупіса.
Культура Сярэдневякоўя
Культура Сярэдніх вякоў адрознівалася адначасова і разнастайнасцю, і пэўным адзінствам.
Разнастайнасць яе выяўлялася ў адрозненнях, уласцівых ёй як у асобных рэгіёнах Еўропы, так і на розных этапах Сярэднявякоўя. У адных выпадках на першы план выступае антычны культурны субстрат, асабліва моцны ў краінах Міжземнамор’я. У іншых жа рэгіёнах вялікую жывучасць выявілі традыцыі, узыходзячыя да варварскай германскай старажытнасці. Гэтым супрацьстаяннем справа далёка не вычэрпвалася, але асаблівасці раманізаваных германскіх тэрыторый, якія выяўляліся і ў мовах, і ў сацыяльна-прававых традыцыях, могуць быць прасочаны на працягу ўсёй сярэдневяковай эпохі аж да Рэфармацыі XVI стагоддзя.
Адзінства культуры сярэдневяковага Захаду ў аснове сваёй каранілася ў рэлігіі. народаў Заходняй і Цэнтральнай Еўропы, якая пачалася ў першыя стагоддзі н. э., завяршылася пераважна на мяжы X і XI стагоддзяў, у адных краінах раней, у іншых — намнога пазней, але, так ці інакш, каля 1000 года Захад быў у асноўным хрысціянізаваны. Калі ва Усходняй Еўропе хрысціянства замацавалася ў форме грэка-візантыйскага праваслаўя, то ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе яно прыняло форму каталіцызму, і разыходжанні паміж абедзвюма галінамі хрысціянскай рэлігіі і царквы, з цягам часу ўсё больш паглыбляючыся, прывялі да схізмы — расколу хрысціянскай айкумены на два супрацьстаяўшых адзін аднаму і нават варожых паміж сабой света. Гэта супрацьстаянне непазбежна вяло да ідэйнага збліжэння краін лацінскага Захаду. Сапраўднымі хрысціянамі на Захадзе лічыліся адны толькі каталікі, праваслаўныя ж, падобна магаметанам, іудзеям і язычнікам, расцэньваліся як носьбіты несапраўднай веры (праваслаўныя той жа манетай плацілі каталікам). У XVI стагоддзі ўзнік пратэстантызм, які атрымаў верх у значнай частцы Германіі, у Швейцарыі, Нідэрландах, Англіі і скандынаўскіх краінах, тады як каталіцызм, нягледзячы на вострыя рэлігійныя канфлікты, тым не менш, разгарнуўся ў Францыі і захаваў свае пануючыя пазіцыі ва ўсіх раманскіх краінах.
Культура ранняга Сярэдневякоўя
Культурная карта Еўропы ранняга Сярэдневякоўя вызначалася нераўнамернасцю ўзроўню развіцця ў розных рэгіёнах. Візантыя трывала захоўвала традыцыі антычнай культуры, i не толькі познаантычнай, але i эліністычнай. У першыя стагоддзі існавання Візантыі свецкай культуры належала ўсё яшчэ значная роля ў жыцці грамадства, аднак ужо тады ішла зацятая барацьба паміж свецкай i царкоўнай культурамі. У многім гэтая барацьба адлюстроўвала фарміраванне новага сярэдневяковага светапогляду, новай сістэмы духоўных i маральных каштоўнасцей. Але i ў наступныя часы візантыйская царква, якая не стварыла строга цэнтралізаванай структуры i моцна залежала ад свецкай улады, не мела такога кантролю i глыбокага пранікнення ва ўсе сферы культуры, як рымска-каталіцкая царква ў Заходняй Еўропе.
Для рэгіёна былой Заходняй Рымскай імперыі пачатак Сярэднявечча быў сапраўды «», часам глыбокага заняпаду культуры. Усталяваўшыя сваё панаванне на гэтай тэрыторыі варвары знаходзіліся на непараўнальна больш нізкім узроўні грамадскага развіцця. Антычная культура перанесла моцны ўдар. Былыя культурныя сувязі былі парушаны, цэнтры антычнай культуры прыйшлі ў заняпад або былі разбураны. Варвары прынеслі з сабой іншы светапогляд, іншыя каштоўнасці. Галоўным, і ледзь не адзіным, сувязным элементам культуры заваёўнікаў і пераможаных было хрысціянства. Менавіта яно стала галоўным рэтранслятарам антычнай культуры ў новую эпоху. І гэта ў многім абумовіла непадзельную манаполію царквы ў раннесярэдневяковай культуры дзяржаў, створаных на абломках Заходняй Рымскай імперыі. Шляхам сінтэзу элементаў антычнасці і варварства ў раннім Сярэднявеччы фарміравалася новая сярэдневяковая культура, што дазваляе расцэньваць «цёмныя вякі», нягледзячы на заняпад культуры, не як нейкую «чорную пляму» ў культурна-гістарычным працэсе, а як неабходны пераходны этап.
Станаўленне заходнееўрапейскай сярэдневяковай культуры
Крызіс антычнай культуры быў выкліканы зусім не гібеллю Заходняй Рымскай імперыі ў выніку варварскіх нашэсцяў, ён быў уласцівы для эпохі позняй імперыі і з’яўляўся часткай крызісу антычнага грамадства ў цэлым. Дастаткова параўнаць скульптурныя выявы рымскіх імператараў I-II стагоддзяў і IV — V стагоддзяў. Першыя — гэта рэалістычныя партрэты людзей з падкрэсліваннем іх індывідуальных рыс, другія — гіганцкія статуі, з застылымі, груба высечанымі ў камені, грознымі тварамі, якія дэманстравалі веліч носьбітаў улады і выклікалі страх. З гісторыкаў позняй Рымскай імперыі, бадай што, толькі Аміяна Марцэліна можна паставіць у адзін рад з Герадотам, Фукідыдам, Цітам Лівіем, Тацытам. З выдатных мысліцеляў Заходняй Рымскай імперыі IV — V стагоддзяў можна вызначыць толькі Аўгусціна Аўрэлія, але гэта — хрысціянскі мысліцель. Падала значэнне адукаванасці, адукацыі. Пасля Марка Аўрэлія немагчыма адшукаць на імператарскім прастоле чалавека, які меў бы падобны ўзровень інтэлекту, за выключэннем, магчыма, Юліяна Адступніка, які правіў зусім нядоўга. Школьная адукацыя ўжо не разглядалася як сінтэз усіх навук і мастацтваў (да чаго заклікалі, Цыцэрон, Варон), а схематызавалася да ўзроўню спрошчаных падручнікаў-канспектаў. Укаранялася праграма адукацыі па сістэме «сямі вольных мастацтваў», сфарміраваная ў пачатку V ст. карфагенскім рытарам і пісьменнікам. Гэтая сістэма, узятая ва ўсечаным выглядзе ў рымскага энцыклапедыста I ст. да н.э. Варона (без медыцыны і архітэктуры), уключала вывучэнне граматыкі, рыторыкі, дыялектыкі (пазней іх сукупнасць абазначылі як ) і геаметрыі, арыфметыкі, астраноміі, музыкі. «Вольнымі» гэтыя навукі былі названы таму, што прызначаліся для свабодных людзей, а не рабоў.
Варвары, якія разграмілі Заходнюю Рымскую імперыю, былі пагалоўна непісьменнымі. Адукаваны кароль варварскай дзяржавы ўяўляў надзвычай рэдкае выключэнне. Нават Карл Вялікі, які авалодаў немалымі ведамі, асабліва ў багаслоўі, наўрад ці навучыўся пісаць. Арыянскае духавенства таксама мела нізкі інтэлектуальны ўзровень. Епіскап, які пераклаў Біблію на гоцкую мову, на царкоўных саборах галасаваў за асуджэнне арыянства, будучы не ў стане разабрацца ў вытанчанасці багаслоўскіх фармуліровак. Лад жыцця варвараў — земляробаў, жывёлаводаў, воінаў — да іх перасялення на тэрыторыі Рымскай імперыі зусім не патрабаваў нават элементарнай інтэлектуальнай адукаванасці. Прывабнай мэтай варварскіх заваяванняў былі багатыя гарады — цэнтры рымскай цывілізацыі, антычнай культуры і адукацыі. У выніку варварскія нашэсці прывялі да заняпаду гарадоў. Праўда, шэраг з іх некаторы час яшчэ захоўваў сваё культурнае значэнне, як напрыклад, Равена — сталіца дзяржавы остготаў у Італіі, былая рэзідэнцыя заходнерымскіх імператараў. Але ў цэлым, з заняпадам гарадскога жыцця паступова знікалі і былыя рымскія школы. Разбурэнне грамадскіх сувязяў эпохі Рымскай імперыі згубна адбілася на адукацыі. Прымітывізацыя эканомікі (з непадзельным панаваннем аграрнага сектара), грамадска-палітычнага жыцця не стварала стымулаў для авалодання багаццямі інтэлектуальнай скарбніцы антычнай эпохі. Ідэал высокаэрудзіраванага інтэлектуала, прамоўцы, здольнага актыўна ўплываць на грамадскае жыццё, адышоў у мінулае. Усведамленне гэтага было даволі балючым для прадстаўнікоў інтэлектуальнай эліты, якая паходзіла з вышэйшых слаёў антычнага грамадства. Іх высокі інтэлект, грамадская актыўнасць аказаліся, за рэдкім выключэннем, незапатрабаванымі ў новых умовах. Але ўсведамляючы дэградацыю і асуджанасць грамадства, пазбаўленага адукаванасці, дзе адмаўлялася сама неабходнасць выкарыстання дасягненняў чалавечай думкі вялікай эпохі антычнасці, гэтыя людзі імкнуліся прывіць і перадаць інтэлектуальны вопыт мінулага людзям новай эпохі. Зрабіць гэта можна было толькі максімальна спрасціўшы, адаптаваўшы пласты антычнай культуры да дастаткова прымальнага ўзроўню патанулага ў невуцтве грамадства. Сярод выдатных інтэлектуалаў ранняга заходнееўрапейскага Сярэднявечча, якія адыгралі выключную ролю ў рэтрансляцыі антычнай культуры ў Сярэдневякоўі, вызначаюцца фігуры Баэцыя, Касіядора, Ісідора Севільскага.
Дзейнасць Баэцыя (каля 480—525 гг.)
Баэцый (каля 480—525 гг.) яшчэ ў юнацтве напісаў трактаты па арыфметыцы, геаметрыі, астраноміі і музыцы (да нашых дзён захаваліся толькі першы і апошні з іх). У Сярэдневякоўі яны карысталіся надзвычайнай папулярнасцю, а па «» Баэцыя вучыліся студэнты Оксфардскага ўніверсітэта яшчэ ў XVIII стагоддзі Трактаты Баэцыя былі падручнікамі па адпаведных дысцыплінах, у якіх ён даў і філасофскае абгрунтаванне як адной з дзвюх частак «сямі вольных мастацтваў». Паводле Баэцыя, дысцыпліны квадрывіума з’яўляюцца неабходнай ступенню падрыхтоўкі чалавечага розуму да заняткаў сапраўднай навукай — філасофіяй, вяршыняй усіх навук. Вывучэнне дысцыплін квадрывіума дазваляе розуму паступова вызваляцца ад пачуццёвага, цялеснага ўспрыняцця свету, выпрацоўвае здольнасць абстрагавання, аперыравання агульнымі паняццямі (універсаліямі).
Дысцыпліны квадрывіума (у тым ліку і музыка), паводле Баэцыя, у сутнасці сваёй матэматычныя. Прадмет іх вывучэння — лічбы, таму пачынаць навучанне трэба з арыфметыкі (а не геаметрыі, як меркаваў ). Арыфметыка аперыруе абстрактнымі лічбамі, фарміруе абстрактны лад мыслення. Геаметрыя ж аперыруе лічбамі ўжо ў дачыненні да матэрыяльных аб’ектаў (даўжыня, вышыня і г. д.). У, адлюстроўваюцца разнастайныя спалучэнні лічбаў. Астраномія вывучае лічбы, якія абазначаюць рух нябесных цел, узносіць душу да неба. Баэцый надаваў асаблівую ўвагу праблеме суадносін паміж і адзінкавымі рэчамі. Вырашэнне ім гэтай праблемы было даволі супярэчлівым, але яго можна звесці да створанай ім жа формулы: універсаліі існуюць, але па-за цялеснай. Гэтая абагульненая формула пазней стала асновай для вострых спрэчак паміж сярэдневяковымі схаластамі, асабліва паміж і. Праблема, сфармуліраваная Баэцыем, на доўгія стагоддзі стала галоўнай у схаластыцы, і невыпадкова Баэцый заслужыў званне «бацькі схаластыкі».