cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(21) Лютэцыя
Паходжанне астэроіда
Астэроід шмат у чым цікавы наяўнасцю велізарнага кратара пад назвай Масалія, дыяметрам у 61 км. Наяўнасць на астэроідзе кратара такога памеру сведчыць, што яго варта разглядаць як планетазімаль, якая так і не ператварылася ў больш буйное нябеснае цела, але змагла дажыць да завяршэння актыўных працэсаў фарміравання планет у ранняй Сонечнай сістэмы. Пра гэта сведчаць памеры кратара, які ўтварыўся ў момант сутыкнення Лютэцыі з іншым астэроідам, дыяметрам восем кіламетраў. Паводле ацэнак астраномаў, такія сутыкненні паміж астэроідамі, адбываюцца вельмі рэдка — адзін раз у 9 мільярдаў гадоў. Такім чынам, Лютэцыя магла сутыкнуцца з гэтым целам толькі падчас фарміравання Сонечнай сістэмы, калі падобныя калізіі былі звычайнай справай. Пра гэта ж гаворыць і малая сітаватасць гэтага цела. Навукоўцы вызначылі яе прааналізаваўшы спектр сонечнага святла, адлюстраванага ад паверхні Лютэцыі. Адрозненні ў спектры прамянёў, адлюстраваных ад розных участкаў нябеснага цела, могуць падказаць навукоўцам, ці распадаўся астэроід пры сутыкненні з іншымі аб’ектамі ці ён складзены з няшчыльна прылеглых абломкаў. Вынікі матэматычнага мадэлявання, што ў астэроідзе адсутнічаюць буйныя поры і расколіны, характэрныя для вуглістых хандрытаў. Паводле разлікаў навукоўцаў, «сітаватасць» Лютэцыі знаходзіцца ў межах ад 1% да 13%. Гэта даказвае, што сутыкненне не магло цалкам разбурыць астэроід, так што Лютэцыя, хутчэй за ўсё, уяўляе сабой цэлае цела, а не груду друзу, як шматлікія іншыя дробныя астэроіды. Марфалогія атачальнага кратар рэльефу і існаванне самага кратара таксама сведчаць пра значную трываласць рэчыва астэроіда.
Карта астэроіда
Паверхня астэроіда пакрыта кратарамі і спярэшчана разнастайнымі расколінамі, уступамі і праваламі, якія ў сваю чаргу пакрыты магутным слоем рэгаліту таўшчынёй каля 3 км, які складаецца са слаба агрэгаваных часціц пылу памерам 50-100 мкм, прыкметна што згладжвае іх абрысу. На картаграфаваным паўшар’і выяўлена 350 кратараў з памерамі ад 600 метраў да 61 км. Усяго на гэтым паўшар’і было выяўлена 7 абласцей у залежнасці ад іх геалогіі: Бетыкі (Bt), Ахеі (Ac), Этрурыі (Et), Нарбонікі (Nb), Норыка (Nr), Паноніі (ПА) і Рэцыі (РА). Вобласць Бетыкі размешчана ў раёне паўночнага полюсу і складаецца з некалькі кратараў з дыяметрамі да 21 км. Гэта вобласць утрымлівае найменшую колькасць кратараў і з’яўляецца самай маладой на ўсім вывучаным паўшар’і — яе ўзрост складае ўсяго 50 – 80 млн гадоў. Яна пакрыта слоем рэгаліту таўшчынёй да 600 метраў, які хавае шматлікія старыя кратары. Апроч іх там сустракаюцца розныя грады і ўступы, вышынёй да 300 метраў. Для іх характэрна больш высокае альбеда. Найстарэйшымі рэгіёнамі з’яўляюцца вобласці Норыка і Ахеі, якія ўяўляюць сабой даволі роўную паверхню, пакрытую мноствам кратараў, — некаторыя ўзростам да 3,6 ± 0,1 млрд гадоў. Вобласць Норыка, перасечана разорай даўжынёй да 10 км і глыбінёй да 100 метраў. Яшчэ дзве вобласці Паноніі і Рэцыі таксама характарызуюцца ў першую чаргу вялікай колькасцю кратараў. Затое апошняя вобласць — Нарбоники, сама па сабе ўяўляе сабой адзін вялікі кратар, які атрымаў назва Масалія. Паверхня кратара пакрыта побач адносна дробных дэталяў рэльефу, якія ўтварыліся ў пазнейшыя эпохі.
Наменклатура
У сакавіку 2011 года рабочая група па планетнай наменклатуры Міжнароднага астранамічнага саюза прыняла схему найменні дэталяў рэльефу на астэроідзе (10) Лютэцыя. Паколькі ён быў названы ў гонар старажытнага рымскага горада, то вырашана было ўсім кратарам на астэроідзе прысвойваць назвы гарадоў якія існавалі што размяшчаліся зблізку Лютэцыі на момант яе існавання (гэта значыць з 52 гады да н.э. па 360 год н. э.). А яе вобласці (regiones) называюцца ў гонар правінцый Рымскай імперыі часоў Лютэцыі-горада, за выключэнне адной, якая была названа ў гонар першаадкрывальніка астэроіда — вобласцю Гольдшміта. Іншыя дэталі рэльефу Лютэцыі атрымалі назвы рэк і сумежных раёнаў Еўропы тых часоў. А ў верасні таго ж года ў якасці пункта, праз якую праведзены нулявы мерыдыян малой планеты, выбраны кратар Lauriacum дыяметрам 1,5 км, які атрымаў ранейшая назва старажытнарымскага горада Лауриакус (Lauriacum) (цяпер вядомага як Энс).
Грэйт Кей
Грэйт Кей (Great Kei) — рака ў Паўднёвай Афрыцы.
Рака працякае ў Усходняй Капскай правінцыі ПАР. Свой пачатак яна бярэ ад зліцця рэк Блэк Кей (анг.: Black Kei River, афрыкаанс: Swart-Kei River) і Уайт Кей (анг.: White Kei River, афрыкаанс: Wit-Kei River) на паўночным усходзе ад горада Кэткарт (Cathcart). Грэйт Кей упадае ў Індыйскі акіян непадалёк ад гарадка Кей Моат (Kei Mouth). Рака ўтварае паўднёва-заходнюю мяжу рэгіёну Транскей (Transkei region)
Даўжыня ракі каля 520 км, плошча басейна 20566 км². Мае шэраг прытокаў.
Глеб Юр’евіч Верашчагін
Глеб Юр’евіч Верашча́гін (Глеб Юрьевич Верещагин;  — ) — вучоны ў галіне лімналогіі, гідрабіялогіі, доктар геаграфічных навук, прафесар.
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Гасцееўка Казлоўскага павета Тамбоўскай губерні (зараз у Мічурынскім раёне Расіі). У 1908 годзе скончыў Варшаўскую гімназію, у 1913 годзе — Варшаўскі ўніверсітэт. Быў прызначаны заштатным захавальнікам Заалагічнага музея Варшаўскага ўніверсітэта. З 1914 года на пасадзе малодшага заолага Заалагічнага музея Пецярбургскай Акадэміі навук, з 1918 г. — малодшага захавальніка. З 1924 г. Г. Ю. Верашчагін па сумяшчальніцтву — вучоны сакратар Камісіі па вывучэнню возера Байкал, з 1929 г. — загадчык Байкальскай біялагічнай станцыяй, а з в 1930 г. яе дырэктар.
Памёр 5 лютага 1944 г. пахаваны на беразе Байкала, на могілках у пасёлку Лісцвянка (Іркуцкі раён Іркуцкай вобласці).
Навуковая дзейнасць
Вучонаму належаць працы па планктоне і прэснаводным ракападобным, ледавіковым рэжыме, дынаміцы і марфалогіі берагоў Байкала, яго гідрабіялогіі, дынаміцы водных мас. Аўтар тэорыі марскога паходжання флоры і фаўны возера Байкал.
З’яўляецца аўтарам 286 навуковых прац, апошняя з іх — навукова-папулярны нарыс «Байкал», напісаная вучоным у апошнія дні жыцця.
Памяць
У Музеі земляробства Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ўстаноўлены бронзавы бюст (скульптар Манашкін).
Фалклендскія астравы
Фалклендскія астравы альбо Мальвінскія астравы (Falkland Islands, Islas Malvinas) — архіпелаг у паўднёва-заходняй частцы Атлантычнага акіяна, недалёка ад аргенцінскага ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі. Плошча архіпелага каля 12 тыс.км². Адміністрацыйны цэнтр — Стэнлі. З’яўляюцца аб’ектам тэрытарыяльнага канфлікту паміж Вялікабрытаніяй, якой астравы належаць, і Аргенцінай, якая лічыць іх сваёй тэрыторыяй. Колькасць насельніцтва астравоў перавышае чалавек. Мова — англійская. Асноўныя заняткі — авечкагадоўля, рыбалоўства.
Этымалогія
Першым назву атрымаў Фалклендскі праход (Falkland Sound), названы так Джонам Стронгам ў 1690 годзе ў знак пашаны да яго патрона Энтані Кэры, 5-га віконта Фалклендскага. Пазней назва была пашырана на ўсю групу астравоў. Іспанская назва, Islas Malvinas, паходзіць ад французскай назвы, Îles Malouines, дадзенай Луі Антуанам дэ Бугенвілем ў 1764 годзе ў гонар першых пасяленцаў-астраўлян — маракоў і рыбакоў з брэтонскага порта Сен-Мало, што ў Францыі.
Геаграфічнае становішча і склад архіпелага
Архіпелаг размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Атлантычнага акіяна прыблізна на 52 ° пд.ш.. Астравы знаходзяцца на адлегласці 343 км ад аргенцінскага вострава Эстадас, 463 км ад узбярэжжа Паўднёвай Амерыкі і 1078 км ад брытанскага вострава Паўднёвая Георгія. Складаюцца з двух буйных (Заходні і Усходні Фалкленды) і 776 дробных астравоў і скалаў. Паміж двума галоўнымі астравамі архіпелага ляжыць Фалклендскі праход. Агульная плошча архіпелага складае 12 173 км². Агульная даўжыня берагавой лініі — каля 1300 км, узбярэжжа моцна зрэзанае, мае фіёрдавы характар. Астравы знаходзяцца пад уплывам магутных халодных цячэнняў. Адно з іх — Фалклендcкае (Мальвінскае) — мае кірунак ад Фалклендсіх астравоў да заліва Ла-Плата. Хуткасць плыні — 1-2 км/г. Сярэдняя тэмпература вады ўзімку ад 4 да 10 °С, улетку ад 8 да 15 °С. Нясе вялікую колькасць айсбергаў, хоць паблізу Фалклендаў айсбергі сустракаюцца рэдка.
Прырода
Астравы адносяцца да патагонскага шэльфу Паўднёвай Амерыкі. У рэльефе пераважаюць узвышшы і нізкагор'і. Вышэйшая кропка архіпелага — гара Асбарн (705 м) на востраве Усходні Фалкленд; гара Адам на востраве Заходні Фалкленд мае вышыню 700 м. Клімат умераны акіянічны, сфармаваны заходнімі вятрамі і халодным Фалклендскім цячэннем, ветраны і туманны. Сярэднямесячныя тэмпературы змяняюцца ад +9°С у студзені і лютым да + 2°С у чэрвені і ліпені. Нягледзячы на ​​перавагу заходніх вятроў, найбольшая колькасць ападкаў (600-700 мм) адначаецца на ўсходзе архіпелага. Ападкі выпадаюць раўнамерна на працягу году. Доўгачасовае снежнае покрыва адсутнічае. На астравах няма доўгіх рэк, аднак ёсць вялікая колькасць ручаёў, якія звычайна ўпадаюць у бліжэйшы фіёрд або бухту. Краявіды архіпелага прадстаўлены зёлкавымі лугамі і верасовымі пусткамі, тарфянымі балотамі; больш за 80 % тэрыторыі занята пашамі. Маецца моцная сувязь з патагонскаю флорай і фаунай. Архіпелаг уваходзіць у так званую Патагонскую (ці Магеланаву) заагеаграфічную вобласць Сусветнага акіяна. Адзіным абарыгенным наземным млекакормячым архіпелага была фалклендская лісіца, знішчаная ў сярэдзіне XIX стагоддзя з пачаткам масавай каланізацыі. У прыбярэжных водах можна сустрэць 14 відаў марскіх млекакормячых. На архіпелазе гняздуецца 60 відаў птушак, у тым ліку, 5 відаў пінгвінаў і 60 % сусветнай папуляцыі чарнабровага альбатроса. Многія віды птушак вымерлі, не вытрымаўшы канкурэнцыі з завезенымі відамі.
Гісторыя
Да моманту адкрыцця былі незаселенымі, аднак археалагічныя знаходкі (былі выяўленыя сляды селішча) сведчаць аб наведванні астравоў марскім племем ягана з Вогненнай Зямлі. Хутчэй за ўсё астравы былі адкрытыя ў 1591—1592 гадах англійскім мараплаўцам Джонам Дэйвісам, які камандаваў караблём у экспедыцыі англійскага карсара Кавендыша, аднак на права быць першаадкрывальнікамі архіпэлага прэтэндуюць таксама іспанцы. У далейшым астравы неаднаразова пераходзілі з рук у рукі, але працяглы час былі незаселенымі.У 1763—1765 гадах Фалклендскія астравы даследаваў французскі мараплавец Луі Антуан дэ Бугенвіль (Bougainville). У 1764 годзе Бугенвіль заснаваў на Усходнім Фалклендзе першае паселішча, названае ім Порт Сен-Луі, якое праз 7 гадоў у Бугенвіля набылі іспанцы. Не ведаючы пра іспанскую каланізацыю, брытанскі капітан Джон Байран засноўвае ў 1765 году паселішча Порт-Эгмант. На працягу 15 гадоў адбываецца серыя іспанска-брытанскіх канфліктаў, аднак пасля і тыя і тыя пакідаюць архіпелаг, пакінуўшы за сабой памятныя шыльды. 6 лістапада 1820 гады палкоўнік Дэвід Джуэт падняў над Порт-Луі сцяг Аб'яднаных правінцый Паўднёвай Амерыкі, але жаданне Аргенціны каланізаваць астравы было млявым, а спробы — авантурнымі. У 1830-я астравы грунтоўна каланізуюць брытанцы і ў 1834 над Фалклендамі ўзнімаецца Юніён Джэк. У Порт-Стэнлі, які стаў сталіцай, была пабудавана ваенна-марская база.
Першая сусветная вайна
Падчас Першай сусветнай вайны у раёне архіпелага 8 снежня 1914 года адбыўся бой паміж нямецкай крэйсэрскай эскадрай пад камандаваннем віцэ-адмірала Максіміліяна фон Шпээ і брытанскай эскадрай (віцэ-адмірал Ф. Д. Стэрдзі). Нямецкае камандаванне спрабавала актывізаваць дзеянні свайго флоту на марскіх камунікацыях Вялікабрытаніі ў Атлантычным, Індыйскім і Ціхім акіянах. Віцэ-адмірал фон Шпээ кіраваў паходам эскадры (2 панцараносных і 3 лёгкіх крэйсеры, 2 транспарты і шпітальнае судна) да берагоў Паўднёвай Амерыкі, дзе 1 лістапада 1914 года ў баі ля мыса Каранель разбіў брытанскую эскадру крэйсераў. Выканаўшы задачу па адцягненні значных сілаў флоту Вялікабрытаніі, нямецкая эскадра атрымала загад прарывацца ў Германію. Не ведаючы дыслакацыі брытанскіх караблёў, Шпээ вырашыў нанесці ўдар па ваенна-марской базе ў Порт-Стэнлі, дзе знаходзіліся 1 лінейны карабель, 2 лінейных, 3 панцаранёсных і 2 лёгкіх крэйсеры). Сустрэўшы нечакана моцны супраціў, Шпеэ спрабаваў сыйсці, але брытанскія караблі нагналі яго. Шпээ загадаў лёгкім крэйсерам і транспартам сыходзіць у розных кірунках. Іх сталі пераследваць брытанскія панцараносныя і лёгкія крэйсеры, а лінейныя крэйсеры ўступілі ў бой з нямецкімі панцараноснымі крэйсерамі і патапілі іх. Былі знішчаныя таксама 2 лёгкія нямецкія крэйсеры і транспарты. Толькі крэйсеру «Дрэздэн» і шпітальнаму судну ўдалося ўцячы. У выніку перамогі брытанскае камандаванне вызвалілася ад неабходнасці вылучаць значныя сілы на другарадныя тэатры вайсковых дзеянняў, а нямецкае камандаванне страціла моцную крэйсерскую эскадру. Сам Шпээ загінуў на флагманскім крэйсеры «Шарнхорст». Дарэчы, у 1939 у вусце Ла-Платы ва ўмовах англійскай блакады быў затоплены крэйсер «Адмірал Шпээ».
Англа-аргенцінская вайна 1982 г.
Пасля стварэння ААН Аргенціна неаднаразова заяўляла аб сваіх прэтэнзіях на астравы, Брытанія ж адказвала ёй, што мясцовыя жыхары свой лёс вольныя вызначаць самастойна і прапаноўвала правесці рэферэндум аб самавызначэнні Фалклендаў. У 1982 годзе вакол астравоў успыхнуў брытанска-аргенцінскі канфлікт. Аргенціна пацярпела паразу, але працягвае аспрэчваць як назву астравоў, так і іх тэрытарыяльную прыналежнасць.
Сучаснасць
У 2013 г. прайшоў рэферэндум па статусу астравоў на якім 98,8 % удзельнікаў падтрымалі захаванне статусу заморскай тэрыторыі.
Палітыка
У цяперашні час астравы застаюцца прадметам тэрытарыяльнай спрэчкі паміж Аргенцінай і Вялікабрытаніяй, якая ажыццяўляе фактычны кантроль над імі як над сваёй заморскай тэрыторыяй. Маюць унутранае самакіраванне, а Злучанае Каралеўства бярэ на сябе абарону і замежныя справы. Кіраўніком астраўной адміністрацыі з'яўляецца губернатар. На астравах размешчаны брытанскія ваенныя базы — ваенна-паветраная база Mount Pleasant і ваенна-марская база Mayor Harbor.
Разглядаецца таксама пытанне аб незалежнасці гэтае тэрыторыі (разам з Паўднёвай Георгіяй).
Палітычная сітуацыя ў 2010-х
У 2012 годзе — праз 2 гады пасля пачатку нафтаздабычы — ўлады Аргенціны заявілі, што маюць намер звярнуцца ў суд з позвай да кампаній Rockhopper Exploration, Falkland Oil & Gas і інш. У адказ Вялікабрытанія павялічыла сваю ваенную прысутнасць у рэгіёне, узмацніўшы флот найноўшым эсмінцам «Dauntless» і падводнай лодкай тыпу «Трафальгар»; а таксама дэманстратыўна даслаўшы на Фалкленды ў шасцітыднёвую камандзіроўку прынца Уільяма.
Алімпійская зборная Аргенціны знялася ў роліку, які апавядае пра падрыхтоўку ў горадзе Стэнлі да XXX летніх алімпійскіх гульняў пад лозунгам «Каб выйграць у Англіі, мы трэніруемся ў Аргенціне».
Статус заморскай тэрыторыі Вялікабрытаніі быў пацверджаны па выніках рэферэндуму, што прайшоў па ініцыятыве мясцовых уладаў 10-11 сакавіка 2013 года: за захаванне статуса выказалася 99,3% прагаласаваўшых, супраць - толькі тры чалавекі (яўка склала 92 % - у волевыяўленні ўдзельнічала 1517 з 1672 астраўлян, што маюць права голасу).
Насельніцтва
Паводле дадзеных перапісу 2016 года насельніцтва Фалклендскіх астравоў складае 3400 чалавек. 95 % насельніцтва пражывае на востраве Усходні Фалкленд, 5 % — на Заходнім Фалклендзе, 22 чалавекі — на іншых астравах архіпелага. У Стэнлі жыве каля 70 % фалклендцаў (2120 чалавек). Мовай большай часткі насельніцтва з'яўляецца англійская, распаўсюджана таксама іспанская (12 %). Большая частка насельніцтва — нашчадкі шатландскіх і англійскіх каланістаў. Частка з'яўляецца нядаўнімі перасяленцамі з Вялікабрытаніі (27 %), вострава Святой Алены (10%),Чылі (6%). Прыток мігрантаў вярнуў астравам станоўчую дынаміку колькасці насельніцтва (з 2001 года павялічылася на 500 чал). Дзве траціны фалклендцаў вызнаюць хрысціянства, большасць астатніх няверуючыя.
Эканоміка
Ад пачатку каланізацыі эканоміка астравоў базавалася на кітовым промысле і абслугоўванні караблёў, затым больш за стагоддзе (з 1870-х да 1980-х гадоў) ключавой галіной была авечкагадоўля. І ў наш час Фалклендскія астравы — экспарцёр высакаякаснай воўны, якая ідзе галоўным чынам у Вялікабрытанію, а пагалоўе авечак складае 0.5 млн (больш за 150 авечак на аднаго жыхара!). Важнае значэнне маюць рыбалоўства і перапрацоўка рыбы, промысел марскога звера. Развіваецца турызм. У 2010 годзе брытанскія кампаніі пачалі распрацоўку радовішчаў нафты на шэльфе ля астравоў. Маецца каля 800 км аўтадарог з цвёрдым пакрыццём. Найбуйнейшы порт Усходняга Фалкленда — Стэнлі, Заходняга Фалкленда — Фокс-Бэй. Два галоўных вострава злучаны рэгулярнымі паромнымі пераправамі.
Святы
Нацыянальныя святы: 14 чэрвеня — Дзень Вызвалення Фалклендскіх астравоў (1982 год), 8 снежня — Дзень Бітвы за Фалклендскія астравы (1914 год), 21 красавіка — Дзень нараджэння Каралевы Лізаветы II.
Рэпічы
Рэ́пічы (, Репичи) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Вольнаўскага сельсавета. Насельніцтва 152 жыхары, 68 гаспадарак (2005).
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 33 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Баранавічы, за 18 км ад чыгуначнай станцыі Пагарэльцы на лініі Баранавічы — Мінск. У напрамку на захад ад вёскі працякае рака Змейка.
Гісторыя
У 1909 годзе ў Жухавіцкай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні.
З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Паланэчкаўскай гміне Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства.
З 1939 года ў БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Гарадзішчанскім раёне Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 25 снежня 1962 года ў Баранавіцкім раёне.
У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны ў баях з ворагамі загінула 20 вяскоўцаў.
Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Паланечкаўскага сельсавета, да 1962 года — у склад Вольнаўскага сельсавета , да 21 ліпеня 1986 года — у склад Савіцкага сельсавета.
Да 26 чэрвеня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Паланечкаўскага сельсавета.
Інфраструктура
Працуе магазін.
Вапінджэр
Вапінджэр (Wappinger)  — індзейская канфедэрацыя ў XVII — XVIII стст. на ўсходзе сучасных ЗША.
Вапінджэр насялялі ўсходні бераг ракі Гудзон. Лічыцца, што іх назва паходзіць з усходніх алганкінскіх моў і значыць «усходнія». Канфедэрацыя ўключала наступныя тэрытарыяльныя групы:
Асноўнымі традыцыйнымі заняткамі былі земляробства, паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва. Тушы дзікіх жывёл смажылі на вогнішчы разам з вантробамі. Важным эканамічным заняткам быў выраб вампумаў. Унутранае кіраванне канфедэрацыі было засяроджана ў руках правадыроў, якія вырашалі агульныя пытанні на супольных радах, якія збіраліся нястала. Поруч са звычайнымі вёскамі ў вапінджэр меліся ўмацаваныя паселішчы.
Відавочна, першы кантакт груп вапінджэр з еўрапейцамі адбыўся ў 1524 г., калі ў вусці Гудзона з'явілася французская экспедыцыя на чале Джавані да Верацана. У 1609 г. вапінджэр кантактавалі з чальцамі экспедыцыі Генры Гудзона. У гэты перыяд агульная колькасць чальцоў канфедэрацыі магла дасягаць 13 200 чалавек.
У 1756 г. група англійскіх апалчэнцаў незаконна захапіла землі заходніх вапінджэр. Іх правадыр Дэніел Німхэм імкнуўся вярнуць маёмасць праз суд. Аднак яго намаганні скончыліся няўдачай. Таму ён і яго супляменнікі падтрымалі Амерыканскую рэвалюцыю, служылі выведвальнікамі ў амерыканскім войску. У 1778 г. ён загінуў. Пасля рэвалюцыі вапінджэр прадалі рэшткі сваіх зямель і далучыліся да руху індзейцаў на захад. Да пачатку XIX ст. іх супольнасць канчаткова распалася.
Заалогія
Вывучае відавую разнастайнасць жывёл (сістэматыка), іх будову (анатомія), асаблівасці жыццядзейнасці (фізіялогія), заканамернасці індывідуальнага развіцця (эмбрыялогія), роднасныя сувязі (філагенія), пашырэнне (зоагеаграфія), узаемаадносіны з асяроддзем (экалогія), асаблівасці паводзін (эталогія), вымерлых жывёл (палеазаалогія).
У заалогіі таксама вылучаюць навукі, якія даследуюць найбольш вялікія і важныя групы жывёл: акаралогія, арахналогія, арніталогія, герпеталогія, іхтыялогія, малакалогія, пратысталогія, тэрыялогія, энтамалогія.
Заалогія звязана з шэрагам сельскагаспадарчых, ветэрынарных і медыцынскіх навук.
Гісторыя
Заалогія як навука зарадзілася ў Старажытнай Грэцыі і звязана з імем Арыстоцеля.
Як стройная сістэма ведаў аформілася ў канцы XVII — першай палове XVIII стагоддзя дзякуючы працам вучоных-прыродазнаўцаў англічаніна Дж. Рэя, шведа К. Лінея, французаў Ж. Бюфона і Ж. Б. Ламарка і іншых. У сярэдзіне XIX стагоддзя створана тэорыя эвалюцыі арганічнага свету (Ч. Дарвін).
У развіцці заалогіі вялікае значэнне мелі працы расійскіх вучоных К. М. Бэра, А. А. і У. А. Кавалеўскіх, І. І. Мечнікава, К. Ф. Рулье, А. М. Северцава і іншых.
У XX стагоддзі павялічыўся аб’ём фауністычных даследаванняў па ўсёй планеце, фарміруецца новы малекулярна-біялагічны аспект сістэматыкі, выкарыстоўваецца карыясістэматыка (на падставе вывучэння колькасці і будовы храмасом), укараняюцца біяхімічныя метады і метады электроннай мікраскапіі і інш.
На Беларусі
На Беларусі даследаванні па заалогіі пачаліся ў 18 стагоддзі. Заалагічныя апісанні асобных яе тэрыторый ёсць у працах польскага даследчыка Г. Ржанчынскага (1-я пал. 18 ст.), рускіх вучоных І. І. Ляпёхіна (канец 18 ст.), В. М. Севергіна (1-я пал. 19 ст.).
у 1924—1930 гадах праводзіліся экспедыцыі па вывучэнні наземнай фаўны (А. У. Фядзюшын і інш.).
Сучасны этап развіцця заалогіі звязаны з працамі І. Ц. Арзамасава, Г. А. Галкоўскай, Г. Г. Вінберга, М. С. Долбіка, П. І. Жукава, С. В. Кахненкі, І. К. Лапаціна, В. І. Мержаеўскай, М. М. Пікуліка, Л. М. Сушчэні, І. М. Сяржаніна, Э. І. Хацько, Н. М. Хмялёвай і іншых.
Даследаванні вядуцца ў Інстытуце заалогіі Нацыянальнай АН Беларусі, на кафедрах прыродазнаўчых факультэтаў ВНУ, у запаведніках, навукова-даследчых установах сельскагаспадарчага і ветэрынарнага профілю і інш.
Развіваюцца новыя кірункі заалогіі: эксперыментальная экалогія водных беспазваночных жывёл, ландшафтная фауністыка і экалогія жывёл, глебавая экалогія; вывучэнне механізмаў і заканамернасцей фарміравання біялагічнай разнастайнасці жывёльнага свету ва ўмовах інтэнсіфікацыі антрапагеннай нагрузкі на прыродныя комплексы; распрацоўка прынцыпаў і метадаў экалагічнага маніторынгу, вядзення Чырвонай кнігі, развіцця сеткі асабліва ахоўных тэрыторый; ацэнка ўплыву аварыі на ЧАЭС (1986) на стан фаўны.
NGC 2047
NGC 2047 (іншае абазначэнне — ESO 56-SC167) — рассеянае скопішча ў сузор’і Сталовая Гара.
Фаўна Беларусі
Фаўна Беларусі налічвае больш за 400 відаў пазваночных і некалькі дзесяткаў тысяч беспазваночных жывёл.
Найлепш даследаваны млекакормячыя, птушкі, земнаводныя, паўзуны, рыбы, менш насякомыя, прасцейшыя, чэрві, малюскі, рака- і павукападобныя.
Млекакормячыя
У Беларусі ў дзікай фауне адзначаны 73 віды. Яны насяляюць лясы, палі, лугі, балоты, трапляюцца каля жылля, некаторым з іх уласцівы падземны (крот) або паўводны (андатра, бабёр) спосаб жыцця, рукакрылыя прыстасаваліся да актыўнага працяглага лёту. Жывуць паасобку (лісіца, барсук, янот-паласкун, рысь), невялікімі статкамі (аленевыя, дзік) або калоніямі (лятучыя мышы, рабы суслік). Актыўныя пераважна на змярканні і ноччу. Некаторыя зімой у спячцы (рабы суслік, вожык, соні).
Кормяцца млекакормячыя раслінамі (высакародны алень, казуля, лось, зубр, зайцы бяляк і русак, бабёр, вавёрка) ці жывымі істотамі (воўк, ліс звычайны, рысь, ласка, гарнастай, тхор, норкі і іншыя). У многіх млекакормячых (вожык, янотападобны сабака, янот-паласкун, буры мядзведзь) корм мяшаны.
Самыя маленькія звяры ў Беларусі — мышы-малюткі (маса каля 5 г), з найбольшых — зубр (маса да 1000 кг). Самае працяглае жыццё ў зубра і бурага мядзведзя — 30—50 гадоў, 2 гады і меней жывуць мышападобныя грызуны. Тэмпы размнажэння найбольшыя ў дамавой мышы, у звычайнай палёўкі — да 6—8 прыплодаў за год. Штогод і радзей даюць патомства буры мядзведзь, зубр, лятучыя мышы, драпежныя звяры. Найбольшая плоднасць у андатры, дзіка, гарнастая, невялікіх грызуноў, якія жывуць у норах (да 10 дзіцянят і болей), аднаго-дваіх дзіцянят нараджаюць капытныя, лятучыя мышы.
Сярод млекакормячых Беларусі шмат каштоўных паляўніча-прамысловых жывёл. У дачыненні да 14 відаў звяроў ажыццяўляюцца спецыяльныя меры аховы. Яны занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. Некаторыя млекакормячыя шкодзяць сельскай, лясной і паляўнічай гаспадарцы. Ёсць пераносчыкі ўзбуджальнікаў небяспечных хвароб (грызуны).
Птушкі
Птушкі актыўныя пераважна днём, асобныя — ноччу. Корм разнастайны: у гусе-, кура- і голубападобных пераважае раслінны; у сокала- і совападобных — жывёльны; у іншых — мяшаны. Амаль усе птушкі Беларусі кормяць птушанят жывёльнай ежай.
Маса птушак ад 6-7 г у жоўтагаловага каралька да 10 кг і болей у лебедзя-шыпуна. Звычайна ў красавіку — ліпені птушкі будуюць гнёзды і выводзяць птушанят. Нясуць яны ад 1 (арол-змеяед) да 25 (курапатка шэрая) яец, найчасцей — 4-6. Большасць гняздуецца 1 раз за год, некаторыя двойчы (сітаўка, конікі, жаваранкі) або тройчы (верабей дамавы, голуб шызы). Мясцовыя пералётныя птушкі зімуюць у краінах Заходняй Еўропы, Міжземнамор'я і Паўночнай Афрыкі. У апошнія гады некаторыя пералётныя птушкі застаюцца зімаваць на тэрыторыі Беларусі: у населеных пунктах — гракі, дразды, часам шпакі; на незамерзлых рэках і азёрах — крыжанкі, чыркі.
Большасць птушак карысныя, маюць гаспадарчае значэнне. Сініцы, пішчухі, попаўзні, валасянкі, чарацянкі, саракушы, мухалоўкі і іншыя насякомаедныя птушкі знішчаюць шкоднікаў садоў, сельскагаспадарчых і лясных культур; драпежныя птушкі і совы — мышападобных грызуноў. Качкі, цецярук, рабчык і іншыя паляўнічыя птушкі — аб'екты палявання.
Земнаводныя
у Беларусі 12 відаў з атрадаў бясхвостых і хвастатых земнаводных. Найбольш пашыраны і шматлікія ў Беларусі жаба травяная, жаба вастрамордая, жаба сажалкавая, рапуха шэрая і рапуха зялёная, трытон грабеньчаты і трытон звычайны, радзей трапляюцца часночніца звычайная, жарлянка чырванабрухая, толькі на захадзе і поўдні адзначана квакша звычайная (жыве пераважна на дрэвах).
Земнаводныя карысныя: знішчаюць шкоднікаў сельскагаспадарчых раслін і лесу, насякомых-крывасмокаў (камароў, мух, сляпнёў, аваднёў), іх лічынкі кормяцца пераважна водарасцямі і тым самым удзельнічаюць у ачыстцы вадаёмаў. Дарослыя земнаводныя і іх лічынкі — пажыва для рыб (шчупака, сома, ментуза, вугра еўрапейскага), млекакормячых (норкі, выдры, тхара, ліса, барсука) і птушак (жураўлёў, буслоў, падворлікаў і іншых). Выкарыстоўваюцца для навуковых эксперыментаў і вучэбных мэт.
Паўзуны
У Беларусі 7 відаў. Найбольш пашыраны яшчарка жывародная і яшчарка порсткая, вуж, гадзюка звычайная (адзіная ядавітая змяя ў Беларусі), вераценніца ломкая. Мядзянка (трапляецца зрэдку) і балотная чарапаха (жыве на поўдні і захадзе краіны ў меліярацыйных каналах, азёрах і рэках) як рэдкія віды занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.
Усе паўзуны прыносяць карысць: знішчаюць мышападобных грызуноў, шкодных насякомых, з'яўляюцца пажывай для млекакормячых і птушак, яд гадзюкі выкарыстоўваецца ў медыцыне.
Рыбы
На тэрыторыі Беларусі адзначана 58 відаў, з іх 46 відаў мясцовыя, 12 завезены з мэтай акліматызацыі і рыбагадоўлі. З відаў, якія пастаянна жывуць у вадаёмах краіны, для рэк басейна Дняпра і рэк басейна Балтыйскага мора агульныя 29 відаў. Гэта найбольш пашыраныя рыбы: шчупак, плотка, язь, краснапёрка, лінь, укляя, гусцяра, лешч, звычайны карась, акунь, джгір. Такія віды, як сялява, харыус, сняток, вугор, жывуць у басейне Балтыйскага мора; сцерлядзь, белавочка, сінец, бычок-пясочнік, джгір-насар, чахонь, гальян азёрны — у басейне Дняпра.
Маса рыб у Беларусі ад некалькіх грамаў (аўсянка, колюшкі) да 200 кг (сом). Нерастуюць рыбы вясной (большасць відаў), некаторыя ў асенне-зімовы перыяд (мянтуз, стронга, сігі, рапушка), а некаторыя да 3-4 разоў у вясенне-летні перыяд (галавень, краснапёрка, лінь, пячкур і іншыя). Вугор не нерастуе ў прэсных водах, ва ўзросце 8-10 гадоў ён накіроўваецца для нерасту ў Саргасава мора на захадзе Атлантычнага акіяна.
Рыбы здаўна з'яўляюцца аб'ектам прамысловай і спартыўнай рыбнай лоўлі, карысным харчовым прадуктам. На тэрыторыі Беларусі прамысловую лоўлю рыбы вядуць азёрна-таварныя рыбныя гаспадаркі, дзейнічаюць сажалкавыя рыбныя гаспадаркі. Разам са здабычай рыбныя гаспадаркі займаюцца штучным зарыбленнем вадаёмаў каштоўнымі відамі (сазан, карп, белы амур, таўсталобікі, пелядзь). У азёры запушчаны мільёны лічынак вугра, малькоў сярэбранага карася, сігавых. Для захавання рыбных запасаў устаноўлена абмежаванне памераў рыб, якіх дазваляецца лавіць, тэрмінаў, метадаў і месцаў іх лоўлі, праводзяцца мерапрыемствы па ахове вадаёмаў і месцаў нерасту ад забруджвання. У Беларусі развіваецца таксама акварыумнае рыбаводства — гадоўля і развядзенне акварыумных рыб (каля 30-40 пераважна трапічных і субтрапічных відаў, характэрны рыбкі невялікіх памераў, прыгожай афарбоўкі).
Насякомыя
На тэрыторыі Беларусі адзначана каля 30 тыс. відаў насякомых з 26 атрадаў, у тым ліку 400 відаў даўганосікаў і трубкакрутаў, 350 клапоў, 315 совак, 200 ліставёртак, 200 тлей, 200 пядзенікаў, 140 агнёвак, 120 дзённых матылёў, 101 камароў, мошак, макрацоў і сляпнёў, больш за 50 відаў стракоз, 30 чмялёў.
Большасць відаў насякомых жывуць на паверхні зямлі, многія ў глебе, вадаёмах, некаторыя трапляюцца вясной на талым снезе (лядоўнікі). Сярод насякомых у Беларусі ёсць вельмі малыя, даўжыня цела якіх менш за 0,25 мм (наезнікі-яйцаеды), і вялікія, даўжынёй 3-7 см (вусачы, жук-алень). Пасля зімовага спакою некаторыя віды (яблыневы кветкаед, малінава-сунічны даўганосік) пачынаюць актыўнае жыццё пры тэмпературы паветра 6-8 °C. За сезон насякомыя даюць ад 1 (яблыневая моль, кольчаты шаўкапрад, гарохавая соўка, земляныя блошкі) да 10-15 пакаленняў (некаторыя віды тлей).
Насякомыя выконваюць пэўную ролю ў біялагічным кругавароце рэчываў. Частка з іх з'яўляецца паразітамі чалавека, пераносчыкамі ўзбуджальнікаў хвароб (камары, сляпні, вошы, блохі, мухі), шкоднікамі сельскагаспадарчых культур (каларадскі жук, ільняныя блошкі, ільняная і гарохавая пладажэркі, азімая соўка, соўка-гама, паласаты шчаўкун, канюшынны насенняед, балотная даўганожка, бураковая і шведская мухі, капусныя тля і бялянка). Шкодзяць садам яблыневая і слівавая пладажэркі, медзяніцы, яблыневы кветкаед, вішнёвы слізісты пільшчык, лясам — хваёвыя пільшчыкі, хваёвы шаўкапрад, зімовы пядзенік і інш. Значная колькасць насякомых удзельнічае ў апыленні раслін лугоў і садоў. Асабліва карысная пчала меданосная, якая не толькі апыляе расліны, але і дае каштоўныя харчовыя і лекавыя прадукты. Насякомыя і іх лічынкі ўдзельнічаюць у працэсах глебаўтварэння, імі кормяцца птушкі, рыбы, некаторыя млекакормячыя. У барацьбе з насякомымі-шкоднікамі выкарыстоўваюць аграхімічныя, хімічныя і біялагічныя метады.
Геаграфія жывёл
Жывёльны свет Беларусі фарміраваўся ў цеснай сувязі з геалагічнай гісторыяй тэрыторыі, зменьваўся пад непасрэдным уплывам змен клімату, рэльефу, расліннасці. Пазваночныя насяляюць самыя розныя тэрыторыі і групуюцца ў прыродныя комплексы: лясоў, адкрытых ландшафтаў (палёў і лугоў), узбярэжжаў і вадаёмаў, балот, паселішчаў.
Фаўна самых пашыраных у Беларусі хваёвых лясоў, асабліва лішайнікавых і верасовых, аднастайная таму, што ў іх мала корму для жывёл і няма падлеску — укрыцця ад ворагаў. Тут нярэдка селіцца лісіцы, барсукі, лясная рыжая палёўка, звычайная буразубка, вавёрка; на ўзлесках і ў зрэджаных барах трапляюцца заяц-русак, крот. У хвойніках, якія мяжуюць з балотамі, бываюць казуля, лось, зрэдку дзік. У мяшаных хваёвых лясах селіцца рыжая вячэрніца, двухкаляровы кажан, паўночны кажанок. У чарнічных і арляковых барах кормяцца вывадкі глушцоў і цецерукоў, каля вадаёмаў гняздуецца шэрая чапля. Часта трапляюцца ў хваёвых лясах дзятлы, сойка, пішчуха, пеначкі, шэрая мухалоўка. Небагатая ў барах фауна паўзуноў і земнаводных: на высечках, парослых маладымі хвойнікамі, жыве порсткая яшчарка, на ўзлесках і палянах — вераценніца ломкая і жывародная яшчарка, у сырых зацененых мясцінах — вуж і гадзюка звычайная, шэрая рапуха, травяная і вастрамордая жабы. Жывёльны свет яловых лясоў у параўнанні з фаунай хвойнікаў значна багацейшы. У ельніках больш корму, лепшыя мікракліматычныя і ахоўныя ўмовы. Тут трапляюцца крот, буразубкі, часам лясная рыжая палёўка, лясная і жаўтагорлая мышы, ёсць лясная куніца, на ўзвышаных і сухіх месцах — ліс і барсук. Зімой ельнікаў трымаецца заяц-бяляк, мясцін з густым падлескам — лось, дзік, у пошуках корму заходзіць воўк. Багатае птушынае насельніцтва: пашыраны крыжадзюб-яловік, рабчык, чорны дзяцел, вераб’іныя, у маладых ельніках — сойкі, трапляюцца мухалоўкі, сініцы, пеначкі, дразды, берасцянка. Водзяцца жывародная яшчарка, вуж і гадзюка, ломкая, травяная і вастрамордая жабы, часам шэрая рапуха і вераценніца. Багаты жывёльны свет шыракалістых і мяшаных лясоў, дзе спрыяльныя для жывёл умовы — шмат’ярусная расліннасць і вялікая колькасць корму. Тут больш лятучых мышэй, мышападобных грызуноў, соняў. На забалочаных мясцінах, палянах, каля лясных вадаёмаў жывуць казуля, высакародны алень, лось, дзік, тхор, лясная куніца. У лісцевых лясах трапляюцца барсук, воўк, янотападобны сабака, у глухіх кутках на поўначы — зрэдку буры мядзведзь. У Белавежскай пушчы жыве зубр. У алешніках жывуць куніца, гарнастай, ласка, янотападобны сабака, воўк, рысь. Разнастайныя ў шыракалістых і мяшаных лясах птушкі: пеначкі, сініцы, івалга, зелянушка, зязюля, шчыгол, цецярук, канаплянка, салаўі, на поўдні — дубанос, дрозд-рабіннік, дзяраба, чорны дрозд. З драпежнікаў ёсць ястраб-цецяроўнік, ястраб-перапёлачнік, канюк, чорны каршун. Значна больш, чым у іншых тыпах лясоў, земнаводных і паўзуноў.
Спецыфічны жывёльны свет адкрытых ландшафтаў. Тыповы насельнік палёў — заяц-русак. У хмызняках часам жывуць лісіца, гарнастай, ласка, на лугах — крот, з птушак — перапёлка, палявы жаваранак, шэрая курапатка, жоўтая сітаўка, лугавы чакан, драч, мышаловы. На палях кормяцца вераб’і, галубы, шпакі, гракі, вароны. Пашыраны порсткая яшчарка, жабы, рапухі. На балотах са звяроў водзяцца ласка, чорны тхор, на лясных балотах часам лось і казуля. Больш грызуноў — палёўкі, мыш-малютка, шмат земнаводных. З птушак трапляюцца белая курапатка (на поўначы), шэры журавель, балотная сава, цецярук і глушэц.
На ўзбярэжжах вадаёмаў асабліва шмат птушак: кулікі, чайкі, качкі, чаплі, бугаі, у хмызняках — вераб’іныя. З млекакормячых каля вадаёмаў жывуць бабёр, андатра, норкі, выдра, вадзяны пацук. Ёсць земнаводныя. У рэках, азёрах, вадасховішчах пашыраны шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карасі, гусцяра, пячкур, краснапёрка, ялец.
Каля жылля з пазваночных жывёл найбольш птушак: вераб’і, ластаўкі, шпакі, галубы, сарокі, сініцы, вароны. З млекакормячых водзяцца мышы, пацукі, крот. У пабудовах селяцца лятучыя мышы, совы, зрэдку чорны тхор, ласка.
Свойскія жывёлы
Свойскія жывёлы прыручаны чалавекам і разводзяцца ў штучных умовах пераважна для гаспадарчых, а таксама для пазнавальных, навуковых мэт і іншых патрэб. У Беларусі гэта буйная рагатая жывёла, свінні, авечкі, коні, трусы, куры, качкі, гусі, індыкі, а таксама сабакі і каты. Да ўмоўна адамашненых жывёл адносяць пчол меданосных, акварыумных рыб, некаторых дэкаратыўных птушак (канарэйкі, папугаі). Ад свойскіх жывёл адрозніваюць віды жывёл, працэс прыручэння якіх яшчэ не завершаны (лось, некаторыя віды аленяў, фазан, многія лабараторныя жывёлы — белыя мышы і пацукі, хамякі, марскія свінкі). Большасць свойскіх жывёл — млекакормячыя і птушкі. Прыручалі іх у першую чаргу для атрымання эканамічнай выгады, яны з'яўляюцца асноўнымі аб'ектамі жывёлагадоўлі.
Выкапнёвая фаўна
У пратэразойскую і ў пачатку палеазойскай эры моры, якія няраз займалі тэрыторыю Беларусі, насялялі прымітыўныя арганізмы. У пародах кембрыйскага перыяду выяўлены рэшткі беззамковых брахіяподаў, чарвей і іншых беспазваночных. Багаты і разнастайны жывёльны свет быў у морах ардовікскага і сілурыйскага перыядаў. Вапнякі і даламіты маюць акамянелыя рэшткі імшанак, брахіяподаў, астракодаў, марскіх лілей, трылабітаў, малюскаў, каралаў, грапталітаў. У морах сілурыйокага перыяду паявіліся характэрныя і для дэвону панцырныя рыбы, рэшткі зубоў, лускі, кавалкі панцыраў якіх часта трапляюдца ў геалагічных адкладах сілуру і дэвону. У асобныя эпохі дэвону інтэнсіўна развіваліоя брахіяподы, астракоды, пелецыподы, каралы. У канцы сілурыйскага і ў дэвонскім перыядах паявіліся першыя земнаводныя і наземныя жывёлы. Адклады каменнавугольнага перыяду (Прыпяцкі прагін) сведчаць аб пашырэнні ў той час марскіх прасцейшых — караняножак, а таксама брахіяпод, каралаў, марскіх лілей, бруханогіх і двухстворкавых малюскаў. У кантынентальных адкладах карбонавага і наступнага — пермскага перыядаў рэшткаў вымерлых наземных жывёл мала.
У мезазойскую эру мора няраз заходзіла на тэрыторыю Беларусі. Жывёльны свет развіваўся бурна. У морах, паветры і на сушы панавалі старажытныя рэптыліі — яшчары (асабліва ў юрскім і мелавым перыядах). З'явіліся першыя дробныя млекакормячыя. У адкладах мораў мезазою шмат рэшткаў галаваногіх малюскаў (аманітаў, белемнітаў), фарамініфер, асабліва многа іх у пакладах белага мелу. На паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе Беларусі трапляюцца вапнякі-ракушачнікі, складзеныя з бітай і абгладжанай ракушы вымерлых марскіх жывёл. У палеагенавым перыядзе кайназойскай эры мора яшчэ некалькі разоў займала поўдзень Беларусі (апошні раз каля 30 млн г. назад), у марскіх намнажаннях палеагену знойдзена шмат фарамініфер. Для наземнай фаўны палеагену характэрны росквіт прымітыўных млекакормячых. У неагена-вым перыядзе паявіліся капытныя, хобатныя. драпежныя і інш. млекакормячыя. Лясы насялялі насарогі, мастадонты, далёкія продкі сучаcных мядзведзяў, куніц, сабак, кошак, свінней і іншых жывёл. У пачатку антрапагену жылі паўднёвыя сланы, коні Стэнана. У адкладах сярэдняга антрапагену знойдзены рэшткі касцей трагантэрыева і хазарскага сланоў, велікарогага аленя, капытнага лемінга і вузкачарапной палёўкі.
У антрапагене пад уплывам пахаладання і зледзяненняў фаўна мянялася. Цеплалюбныя жывёлы выміралі або адступалі на поўдзень. У міжледавіковыя перыяды фаўна папаўнялася прышэльцамі з поўдня. У эпоху бярэзінскага і дняпроўскага зледзяненняў фаўну Беларусі папаўнялі холадалюбныя жывёлы. у т.л. продкі характэрных для сучаснай тундры жывёл (аўцабыка, паўночнага аленя, пясца, палярных мышэй, лемінгаў, белай курапаткі, палярнай савы і інш.). Вымерлых паўднёвых сланоў змянілі спачатку трагантэрыеў слон, потым мамант. Жылі шарсцісты насарог, першабытны бык (продак сучаснага зубра), велікарогі алень, дзікі конь, воўк, пячорны і буры мядзведзі.
У час апошняга, паазерскага зледзянення, калі на поўначы праходзіў край ледавіка, жывёльны свет астатняй часткі Беларусі вызначаўся разнастайнасцю. Былі пашыраны тундравыя (паўночны алень, аўцабык, пясец, лемінгі), лясныя (высакародны алень, буры мядзведзь, дзік, расамаха) і стэпавыя (сайга, дзікі конь, суслік, тушканчык і інш.) жывёлы. На азёрах было шмат гусей і качак. Вадаёмы засялялі рыбы, характэрныя для іншых геаграфічных зон (даледавіковая іхтыяфаўна не збераглася). Каля 10 тыс. гадоў назад клімат стаў больш цёплы і вільготны. Тэрыторыя Беларусі вызвалілася ад ледавіка і ўкрылася лясамі. Зніклі лемінгі; жывёльны свет паступова набліжаўся да сучаснага, меў мяшаны характар.
IC 4644
IC 4644 — галактыка тыпу Sb (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Райскі Птах.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Аляксандр Аляксандравіч Баешка
Аляксандр Аляксандравіч Баешка (нар. 1952) — беларускі ўрач-хірург, спецыяліст па сардэчна-сасудзістай хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1977), прафесар (2003).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Асіповіцкім раёне.
Загадчык кафедры аператыўнай хірургіі і тапаграфічнай анатоміі Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па праблеме вянозных тромбаэмбалічных ускладненняў.
Распрацаваў і ўкараніў у клінічную практыку сучасныя метады дыягностыкі і лячэння вострага інфаркту кішэчніка, траўм сасудаў брушной поласці, варыкознай хваробы.
Асмат
Асма́т — папуаскі народ, насельнікі паўднёва-заходняй часткі Новай Гвінеі. Пражываюць на тэрыторыі дзяржавы Інданезія. Падзяляюцца на некалькі груп: прыбярэжную, цэнтральную, паўночную і яасакор. Агульная колькасць (2011 г.) - 30 тыс. чал.
Гісторыя
Асмат фактычна не з'яўляюцца цэласным этнасам. Розныя групы размаўляюць на дастаткова адрозных дыялектах, якія часцяком адасабляюць як асобныя мовы, маюць істотную розніцу ў культуры. Галоўнай сацыяльнай адзінкай да нашых дзён з'яўляецца вясковая абшчына. Менавіта з ёю, а не з усім астатнім народам атаясамляюць сябе мясцовыя жыхары.
Да 1950-ых гг. яны заставаліся ізаляванымі ад астатняй цывілізацыі. Суседнія народы пазбягалі іх з-за распаўсюджанага звычаю канібалізму і палявання за галовамі. Толькі ў 1953 г. сярод іх пачалі працу каталіцкія місіянеры. Значную ролю ў вывучэнні асматаў адыграў амерыканскі антраполаг і вандроўнік Майкл Кларк Ракфелер, які знік у 1961 г. на землях асмат. Яго калекцыя драўляных скульптур стала важнай асновай збору культуры асмат у музеі Метраполітэн у Нью-Ёрку.
У 1962 г. усходняя частка Новай Гвінеі была далучана да Інданезіі. Інданезійскія ўлады забаранілі абрады асмат, іх драўляную скульптуру, агульнае свята дамоў і спалілі значную частку рытуальных прадметаў. Да 1991 г. іншаземцам было забаронена вандраваць і весці навуковыя даследаванні ў землях, населеных асмат.
Асаблівасці культуры
У мінулым сувязь паміж вёскамі здзяйснялася з дапамогай барабанаў. Асмат мелі багатую спеўную традыцыю. Пераважалі эпічныя песні. Мужчыны былі вядомы як выдатныя разьбяры па дрэве.
Асмат амаль не носяць вопраткі. У наш час еўрапейская вопратка распаўсюджана ў прыбярэжных вёсках. Мужчыны робяць пірсінг, упрыгожваюць цела ікламі дзікоў. Мужчыны і жанчыны таксама фарбуюць скуру ва ўрачыстых выпадках.
Вёскі падзяляюцца на паловы. Жыхары адной паловы могуць браць шлюб толькі з жыхарамі другой. Шлюбы паміж прадстаўнікамі розных вёсак здараюцца рэдка, што прыводзіць да дадатковай ізаляцыі. Пасля вяселля жонка пераязджае ў сям'ю мужа. Аднак жанчыны і дзеці жывуць асобна ад мужоў. Мужчыны селяцца ў доўгіх мужчынскіх дамах. Там жа праводзяцца святы, куды жанчынам уваходу няма. Да забароны даследаванняў антраполагі паведамлялі аб гомасексуальных саюзах, прынятых сярод мужчын. Гвалт у адносінах да жонкі лічыўся нормай.
Паляванне за галовамі
Паляванне за галавамі ў мінулым лічылася важным звычаем, які аб'ядноўваў асмат. У рэйдах у пошуках ахвяры ўдзельнічалі толькі мужчыны. Ім трэба было знайсці і забіць у лесе або каля чужой вёскі чалавека, а яго цела прывезці ў родную вёску. Згодна строгаму рытуалу, забітага рассякалі на некалькі частак. Яго галаву адлучалі ад цела і смалілі на агні. Попел і кроў ахвяры змешвалі і мазалі імі галаву і твар хлопчыкаў, якія праходзілі абрад ініцыяцыі. Было важным ведаць імя ахвяры, паколькі яно пераходзіла да ініцыяванага. Сваякі ахвяры ператвараліся ў сваякоў ініцыяванага, і ў будучым яны павінны былі паводзіць сябе прыязна адзін да другога. Напады на "сваякоў" звычайна больш не здзяйсняліся. Аднак "сваякі" маглі нападаць у адказ. Калі гэтыя напады не мелі поспеху, яны ператвараліся ў сталыя дзеянні і служылі зачэпкай для сур'ёзных войнаў паміж вёскамі.
Частка рытуалаў, звязаная з ініцыяцыяй і падзелам цела на кавалкі, была прысвечана культу ўрадлівасці і праходзіла каля сямейнай хаціны, у іх бралі ўдзел старыя жанчыны. Галава ахвяры апрацоўвалася, а чэрап пераходзіў у валоданне ініцыяванага. Некаторы час ён захоўваў сваю маёмасць паміж сцёгнамі так, каб чэрап датыкаўся да геніталій (гл. Мужчынская палавая сістэма). Кожны мужчына праходзіў ініцыяцыю некалькі разоў у жыцці, таму павінен быў стала ўдзельнічаць у паляванні за галовамі. Ахвярамі паляўнічых маглі быць не толькі мужчыны і хлопчыкі. Жанчыны і дзяўчыны нават выглядалі больш пераважнымі.
Рэлігія
Традыцыйная рэлігія асмат уяўляе сабою складаную сістэму шанавання духаў навакольнай прыроды і асабліва духаў продкаў. Асмат вераць у магію. Лічаць, што любая смерць выклікана адмоўнымі магічнымі дзеяннямі.
Герб Васілевічаў
Герб Васілевічаў — афіцыйны геральдычны сімвал горада Васілевічы Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці. Герб зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь  года № 77.
Апісанне
У блакітным полі іспанскага шчыта срэбны контур хвойнага дрэва.
Удзельнікі стварэння герба з Васілевіцкага гарвыканкама паклалі ў аснову афіцыйнага геральдычнага сімвала свайго горада стылізаваны контур хвоі, чым вылучылі галоўны аб’ект, на які ў гэтым рэгіёне накіравана дзейнасць людзей. У цяперашні час сярод прамысловых прадпрыемстваў у рэгіёне вылучаецца лесаўчастак Мазырскага лесанарыхтоўчага аб’яднання.
Такім чынам, выява хвойнага дрэва, высакароднага срэбнага колеру ў блакітным полі шчыта, які характарызуе таксама багацце вадаёмаў, арганічна адлюстроўвае гісторыю асноўнай дзейнасці мясцовых жыхароў.
Аляксандр Аляксандравіч Багамолец
{{Навуковец |Імя                 = Аляксандр Аляксандравіч Багамолец |Арыгінал імя        = {{lang-uk|Богомолець Олександр Олександрович}} |Фота                = Александр Александрович Богомолец (cropped).jpg |Шырыня              = |Подпіс              = |Дата нараджэння     = |Месца нараджэння    = |Дата смерці         = |Месца смерці        = |Грамадзянства       = |Навуковая сфера     = біялогія, патафізіялогія |Месца працы         = |Навуковая ступень   = {{Навуковая ступень|доктар|медыцыны}} |Навуковае званне    = {{Навуковае званне|АН СССР|0}}, {{Навуковае званне|АН БССР|0}}, {{Навуковае званне|АН УССР|0}}, {{Навуковае званне|АМН СССР|0}}, {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр         = |Навуковы кіраўнік   = |Знакамітыя вучні    = {{нп3|Ісідор Абрамавіч Ойвін|І. А. Ойвін|ru|Ойвин, Исидор Абрамович}} |Вядомы як           = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Серп і Молат|1944}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} |Роспіс              = |Шырыня роспісу      = |Сайт                = |Вікікрыніцы            = }}
Аляксандр Аляксандравіч Багамолец стварыў вучэнне аб узаемадзеянні пухліны і арганізму — гэта ўяўленне кардынальна змяніла існавалі ў той час уяўленні пра пухлінавы рост.
Заснавальнік расійскай і ўкраінскай школы патафізіялогіі, эндакрыналогіі і геранталогіі. Заснавальнік першых у Расіі і Украіне навукова-даследчых устаноў медыцынскага профілю.
Раннія гады. Пачатак навуковай кар'еры
Аляксандр Аляксандравіч Багамолец адбываўся з «чарнігаўскай галіны» роду Багамольцаў. Бацька — Аляксандр Міхайлавіч Багамолец, сын засядацеля Нежынскага павятовага суда, тытулярнага саветніка Міхаіла Фёдаравіча Багамольца (1812—1895), земскі ўрач, супрацоўнічаў з нарадавольцамі, арыштоўваўся. Маці — Сафія Мікалаеўна Прысецкая (1856—1892) гербу «Навіна», дачка паручніка ў адстаўцы, уваходзіла ў кіраўніцтва леварадыкальнай народніцкай арганізацыі Паўднёва-рускі рабочы саюз. Была арыштавана ў студзені 1881 года, асуджаная на 10 гадоў катаргі.
Аляксандр Багамолец-малодшы нарадзіўся ў Кіеве ў лазарэце Лук'янаўскай турмы, дзе Сафія знаходзілася ў працэсе следства па справе «Паўднёва-Рускага рабочага саюза». Менш, чым праз месяц жандары аддалі хлопчыка бацьку Соф'і, які павёз яго ў свой ​​маёнтак у Палтаўскай вобласці, у сяло Клімава Зянькоўскага павета.