cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скалістыя горы
Селішча
Перамовы з Вялікабрытаніяй цягам наступных дзесяцігоддзяў не прывялі да ўрэгулявання прэтэнзій па мяжы: Арэгонская Спрэчка стала важнейшай тэмай у геапалітычнай дыпламатыі паміж Брытанскай імперыяй і маладой амерыканскай рэспублікай. Спрэчнае супольнае валоданне Вялікабрытаніяй і ЗША працягвалася да 15 чэрвеня 1846 года, калі, па Арэгонскай дамове, Англія саступіла свае правы на гэту зямлю. У 1841 годзе, галоўны гандлёвы агент Кампаніі Гудзонава заліва, прывёў прыкладна 200 асаднікаў з асады на захад, каб умацаваць селішча вакол  ў спробе захаваць акругу Калумбія пад уладай Вялікабрытаніі. Атрад перасек Скалістыя горы і ўвайшоў у даліну, вобласць у западзіне Скалістых гор блізу сучаснага у Брытанскай Калумбіі, потым адправіўся на поўдзень. Нягледзячы на гэтыя высілкі, у 1846 годзе Вялікабрытанія саступіла Злучаным Штатам усе правы на землі акруга Калумбія паўднёвей 49-й паралелі. Гэты развязак спрэчкі вакол мяжы Арэгона зафіксавалі ў так званай Арэгонскай дамове.
Пачынаючы з 1842 года па Арэгонскай сцежцы праз Скалістыя горы прайшлі тысячы перасяленцаў. Мармоны сталі сяліцца каля Вялікага Салёнага возера ў 1847 годзе. З 1859 па 1864 у штатах Каларада, Айдаха, Мантане і ў Брытанскай Калумбіі было выяўлена золата, што пацягнула трохі залатых ліхаманак. Тады ў гэтыя краі прыбывалі тысячы старацеляў і шахцёраў, каб даследаваць усе горы і цясніны. Яны таксама стварылі першую значную прамысловасць у Скалістых горах. За час адной толькі залатой ліхаманкі ў Айдаха было здабыта больш золата, чым за залатыя ліхаманкі ў Каліфорніі і Алясцы разам узятыя, і яна згуляла важную ролю ў фінансаванні войска Саюза ў час Грамадзянскай вайны ў Амерыцы. У 1869 годзе было завершана будаванне першай транскантынентальнай чыгункі ЗША, а ў 1872 годзе быў створаны першы нацыянальны парк у свеце — Елаўстонскі нацыянальны парк. Канадскую транскантынентальную чыгунку планавалася пабудаваць да 1871 года, але па палітычных прычынах яе будаванне не было завершана нават да 1885 года. Але ўрэшце яна была пабудавана і, пасля разгляду шэрага іншых маршрутаў, прайшла праз перавалы і Роджэрс да Ціхага акіяна. Дзякуючы абачлівасці прамоўтараў чыгункі, буйныя тэрыторыі канадскіх Скалістых горах былі захаваны ў якасці нацыянальных паркаў, такіх як Джаспер, Банф, Ёха і Уотэртан-Лекс, заклаўшы асновы для індустрыі турызму, якая квітнее і дасёння. Нацыянальны парк Глейшэр у Мантане быў створаны з аналагічнымі намерамі па турызме Паўночна-Ціхаакіянскай чыгункай. Хоць асаднікі запоўнілі даліны і шахцёрскія мястэчкі, ахова і захаванне навакольнага асяроддзя пачалося адразу ж. Прэзідэнт ЗША Гарысан стварыў некалькі лясных фондаў у Скалістых горах у 1891—1892 гг. У 1905 годзе прэзідэнт ЗША Тэадор Рузвельт пашырыў лясны запаведнік, уключыўшы ў яго тэрыторыю цяпер вядомую як нацыянальны парк Рокі-Маўнцін. Эканамічнае развіццё пачалося з шахтаў, лясной гаспадаркі, сельскай гаспадарка і турызму, а таксама сферы паслуг, якая іх суправаджала. Намёты і лагеры сталі ранча і фермамі, форты і чыгуначныя станцыі — мястэчкамі і невялікімі гарадамі, а некаторыя з мястэчак выраслі да вялікіх гарадоў.
Прамысловасць і развіццё
Эканамічныя рэсурсы ў Скалістых горах размаітыя і шматлікія. Мінералы, якія можна знайсці ў Скалістых горах, улучаюць значныя Вайомингский басейн і некалькі дробных абласцей утрымваюць значныя запасы вугалю, прыроднага газу, сланцаў і нафты. Прыкладам, шахта Клімакс (анг. Climax), якая знаходзіцца каля Лідвіла (анг. Leadville) у штаце Каларада, была найбуйнейшым вытворцам малібдэна ў свеце. Малібдэн выкарыстоўваецца ў цеплатрывалых сталях у такіх рэчах, як аўтамабілі і самалёты. На шахце Клімакс было занята больш 3000 чалавек. Шахта Кар д’Ален (анг. Coeur d’Alene) на поўначы Айдаха здабывае срэбра, свінец і цынк. Самая вугальная шахта Канады знаходзіцца паблізу Фені (анг. Fernie) і Спарвуду (анг. Sparwood) у Брытанскай Калумбіі; таксама вугальныя шахты існуюць шэрагам з Хінтан (анг. Hinton) у Альберту і ў Паўночных Скалістых горах, што атачаюць Тамблер-Рыдж у Брытанскай Калумбіі (анг. Tumbler Ridge).
Закінутыя шахты з іх шахтавымі паліцамі і таксічнымі адыходамі ўсейваюць краявіды Скалістых гор. Прыкладам, восемдзесят гадоў глыбіннай здабычы цынку забрудзілі раку і берагі ў Іголак-Рывер (анг. Eagle River) у паўночна-цэнтральнай частцы штата Каларада. Высокія канцэнтрацыі металу выносіліся ўвесну талымі водамі ў раку ў шкоду папуляцыям багавіння, імхоў і стронгі. Эканамічны аналіз эфекту здабычы на гэтым месцы паказаў зніжэнне кошту нерухомасці, пагаршэнне якасці вады і страту рэкрэацыйных магчымасцяў. Аналіз таксама паказаў, што ачыстка ракі можа прынесці $ 2,3 млн дадатковых прыбыткаў ад турыстаў і адпачыннікаў. У 1983 годзе былому ўладальніку цынкавай рудні быў паданы пазоў генеральнага пракурора штата Каларада на суму 4,8 млн даліну. ЗША для фінансавання ачышчальных прац; ужо праз пяць гадоў у рэгіёне адбылося значнае паляпшэнне экалогіі.
Чалавечае насельніцтва не вельмі шчыльным у Скалістых горах, з сярэднім значэннем чатыры чалавека на квадратны кіламетр (10 чалавек на квадратную мілю), і некалькімі гарадамі з насельніцтвам больш 50000 чалавек. Аднак, колькасць насельніцтва хутка расла ў Скалістых гарах у перыяд паміж 1950 і 1990 гадамі. 40-гадовы прырост насельніцтва розных штатаў вагаецца ў дыяпазоне ад 35 % у Мантане да прыкладна 150 % у Юце і Каларада. Насельніцтва шэрага горных гарадоў і абшчын падвоіліся за апошнія 40 гадоў. Джэксан Хоўл (анг. Jackson Hole) у штаце Ваёмінг, прыкладам, павялічыўся на 260 %, з 1244 да 4472 жыхароў за 40 гадоў.
Баццола
Баццола (Bozzolo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мантуя.
Насельніцтва складае 4089 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 227 чал./км². Займае плошчу 18 км². Паштовы індэкс — 46012. Тэлефонны код — 0376.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Restituto.
Рафальскі
Рафальскі — прозвішча.
Ірына Антонаўна Іода
Біяграфія
У час нямецкай акупацыі горада з сям’ёй жыла ў цэнтры Ракаўскага прадмесця.
Скончыла ў 1952 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, працавала інжынерам райкамунгаса ў г.п. Карма. У 1959 годзе скончыла Беларускі політэхнічны інстытут, маючы ўжо трохгадовага сына.
Працавала ў інстытуце «Мінскпраект» (1959—1962); Інстытуце будаўніцтва і архітэктуры АН БССР (1962—1964); загадчыца навуковага аддзела БелНДІПгорадабудаўніцтва (1981—1990); адначасова з 1968 года, пасля заканчэння аспірантуры, куды яе ўгаварыў паступіць А. П. Воінаў, у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце: асістэнт, старшы выкладчык, дацэнт, намеснік загадчыка , прафесар кафедры «Горадабудаўніцтва» (архітэктурнага факультэта . Кандыдат архітэктуры (1968), дацэнт (1970).
Член Саюза архітэктараў СССР з 1962 года, у 1980—1988 гадах член Упраўлення і член Рэвізійнай камісіі Саюза архітэктараў.
У 1982—1986 гадах член Белсаўпрафа БССР.
Дзейнасць
У складзе аўтарскіх калектываў удзельнічала ў распрацоўцы шэрагу праектных матэрыялаў: генеральны план Мінска (1963), праекты забудовы жылых раёнаў і гарадскіх цэнтраў у Мінску, ПДП раёнаў па вул. Харкаўскай (1972), Апанскага (1969), Залатая Горка (1970; у той час раён Бондараўская — Высокая), В. Харужай, праект забудовы праспект Машэрава (1978, 2-я прэмія на рэспубліканскім конкурсе) у Мінску ; Жлобіне, Слуцку, Брэсце, схемы і праекты раённай планіроўкі на тэрыторыі БССР , «Схема размяшчэння і развіцця гарадскіх і сельскіх паселішчаў БССР да 2000 года» (1975), «Генеральная схема комплекснай тэрытарыяльнай арганізацыі БССР» (1987) і інш. Выконвала конкурсныя праекты па забудове Мінска і Брэста (адзначаны прэміямі).
Нацыянальны каардынатар і кіраўнік рабочай групы па падрыхтоўцы справаздачы пра чалавечае развіццё «Беларусь: Асяроддзе для чалавека» (ААН/ПРААН, 1996), член рэдакцыйных калегій перыядычных выданняў па архітэктуры; навуковы кансультант «Энцыклапедыі літаратуры i мастацтва Белapyci» (у 5 т., 1984—1987). Член увесь час дзеючых навукова-тэхнічных і мастацкіх саветаў у Беларусі.
Хуан Альберта Ск’яфіна
Хуан Альберта Ск’яфіна (Juan Alberto Schiaffino;  — ) — уругвайскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.
Андрэй Фёдаравіч Апаровіч
Андрэй Фёдаравіч Апаровіч (, в. Пліса, Смалявіцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне радыёэлектронікі. Доктар тэхнічных навук (1965), прафесар (1966). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Скончыў Ленінградскую ваенна-паветраную інжынерную акадэмію (спецыяльнасць «Авіяцыйныя радыётэхнічныя сродкі», 1952; ад’юнктура, 1955). Працаваў у Харкаўскім вышэйшым авіяцыйна-інжынерным ваенным вучылішчы (1956—1973), Харкаўскім інстытуце радыёэлектронікі (1973—1975), Мінскім радыётэхнічным інстытуце (1975—2002, кафедра радыёперадаючых устройстваў і радыётэхнічных сістэм, прафесар, у 1975—1990 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: статыстычная тэорыя радыётэхнічнай разведкі; статыстычная тэорыя электрамагнітнай сумяшчальнасці радыёэлектронных сродкаў.
Узнагароды
Ордэны Чырвонай Зоркі (1944, 1956), Айчыннай вайны II ступені (1985), «Знак Пашаны» (1986), 15 медалёў Савецкага Саюза.
NGC 6214
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Космас (кінатэатр, Магілёў)
«Космас» — шырокаэкранны кінатэатр у Магілёве. Знаходзіцца ў Задняпроўі, у скверы 700-годдзя Магілёва, па адрасе праспект Пушкіна, 10.
Адкрыты 1 кастрычніка 1963 года. У гэты дзень прайшлі прэм’ерныя паказы мастацкіх фільмаў (Францыя-Германія-Італія, 1958) і «Легенда ў цягніку» (Венгрыя, 1962). У 1987 годзе рэканструяваны. На першым паверсе знаходзіліся 2 глядзельныя залы па 265 месцаў і касавы зал, дзе былі ўстаноўлены гульнявыя аўтаматы. У фае другога паверха — устаноўкі дзённага кіно, відэазал. Пры кінатэатры працавалі клуб выхаднога дня «Гайдаравец», кінаклубы будучага воіна і «Светлячок».
У наш час працуюць дзве глядзельныя залы на 160 і 156 месцаў. Кінатэатр абсталяваны сучасным лічбавым абсталяваннем, 5D-атракцыёнам. Дэманстрацыя кінастужак ажыццяўляецца ў 2D і 3D фарматах.
З 2012 года працуе дзіцячая студыя анімацыі «Аловак». Падчас правядзення Міжнароднага фестывалю анімацыйных фільмаў «Анімаёўка» ў кінатэатры праводзяцца майстар-класы па мастацтве анімацыі.
Грушаўка (Камянецкі раён)
Гру́шаўка (, Грушевка) (да 30 ліпеня 1964 года Більдзе́йкі ) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Відамлянскага сельсавета.
Аер звычайны
Ае́р звыча́йны, Аiр, Аер (Acorus calamus) — від прыбярэжных, водных і балотных шматгадовых траў з манатыпнага сямейства Acoraceae, тыпавы від роду Аер.
Назва
Навуковая назва віду літаральна значыць «аер трысняговы». Слова calamus перакладаецца як «чарот, трыснёг, сцябло», яно сугучна з κάλαμος з такім жа сэнсам. Грэчаскае слова паходзіць ад (р. скл. k̂l̥hₓmós) (у Пакорнага: ), якое ў іншых інда-еўрапейскіх мовах дала: culmus «сцябло, саломіна, салома», салома (з ), healm (> haulm) і інш., з іншым пашырэннем кораня:  «сцябло, колас». Словы са значэннем «палачка для пісьма» ў многіх іншых мовах былі запазычаныя непасрэдна са (старажытна)грэчаскай, напр. कलम ці قَلَم (qálam). Спрадвечнае лацінскае слова для паняцця «чарот, трыснёг» (h)arundo.
Назвы на розных мовах :
Распаўсюджанне і экалогія
Меркаваная радзіма гэтага віду — Індыя і Кітай, але ўжо ў старажытнасці з дапамогай чалавека расліна распаўсюдзілася ва ўсёй Азіі.
Зараз расліну культывуюць у Заходняй Еўропе, Кітаі, Індыі, М’янме, Інданэзіі, Бразіліі.
Аер расце ў плыткіх месцах, па берагах ціхіх заток і павольных рэк, азёр, у канавах, на закінутых прыбярэжных, забалочаных лугах.
Пашыраны па ўсёй Беларусі па берагах рэк, азёр, старыц, на балотах утварае зараснікі.
Біялагічнае апісанне
Шматгадовая трава з прамастаячым, неразгалінаваным, трохгранным, вострарабровым кветканосным сцяблом, з жалабком па адным рабры; ва ўмовах Беларусі і еўрапейскай часткі Расіі дарослыя расліны маюць вышыню ад 50 да 120 см.
Карэнішча пляската-цыліндрычнае, губчатае, тоўстае, гарызантальнае, звілістае, паўзучае, дыяметрам да 3 см, даўжынёй да 1,5 м, звонку буравата- або зелянява-жоўтае, усярэдзіне белае, знізу пасаджана шматлікімі шнурападобнымі каранямі даўжынёй да 50 см, размешчанымі ў адзін рад зігзагападобна, зверху пакрыта рэшткамі ліставых похваў. Карэнішчы размешчаны амаль у паверхні глебы, радзей на глыбіні да 10 см. Смак карэнішча горка-пякучы, даўкі, рэзкі; пах моцны, прыемна рэзкі.
Лісце доўгае, вузкалінейнае, ярка-зялёнае, мясістае, мечападобнае, чарговае, шырынёй 2-5 і даўжынёй 60-120 см, з аднаго боку жалабковае, з другога — з вострым рубам, лісты размешчаны на верхавінах і бакавых адгалінаваннях карэнішчаў. Яны зрастаюцца адзін з адным, акружаючы галоўнае сцябло, так што суквецце як бы выходзіць з сярэдзіны ліста.
Кветкі двухполыя, дробныя, зеленавата-жоўтыя. Калякветнік шасціліставы, просты, правільны. Кветкі сабраны ў цыліндрычныя катахі даўжынёй ад 4 да 12 см і да 1 см у дыяметры (пры плодзе — да 2 см); шчыльна прыціснутыя адзін да аднаго на мясістай восі пачаткаў. Ад асновы катаха адыходзіць доўгі (да 50 см) прыкветак. Завязь верхняя, трохгнёздавая. Тычынак шэсць, песцік адзін. У кветках спачатку спеюць рыльцы, а пыльнікі раскрываюцца толькі пасля таго, як рыльцы губляюць здольнасць успрымаць пылок. У еўрапейскай частцы Расіі квітнее ў чэрвені — ліпені.
Формула кветкі:.
Плады — шматнасенныя скурыстыя, сухія (сухаватыя) даўгаватыя ягады чырвонага ці зялёнага колеру.
На тэрыторыі Расіі і Заходняй Еўропы гэты від размнажаецца толькі вегетатыўна  — кавалкамі ломкага карэнішча, якія ўтвараюцца пры крыгаходзе і разліве рэк і плаваюць у вадзе, пакуль не прыб’юцца да берага і не прарастуць. Расліна тут не плоданосіць, бо для гэтых рэгіёнаў яна занасная, і насякомыя, якія маглі б яе апыляць, тут не жывуць.
Цвіце ў маі — чэрвені.
Таксанамічнае становішча
Аер звычайны ўваходзіць у род манатыпнага сямейства  манатыпнага парадку
Адрозніваюць некалькі разнавіднасцяў аеру звычайнага :
Гісторыя
Радзіма — Цэнтральная Азія.
На Блізкім Усходзе аерам пачалі гандляваць каля 4000 гадоў таму. З Усходу ў высушаным выглядзе ён трапіў у Старажытную Грэцыю і Рым.
Паводле адной з версій, у Еўропу аер завезлі арабскія і фінікійскія купцы. Распаўсюджанне аеру таксама звязвалі з тым, што ён расце па берагах вадаёмаў, прыдатных для піцця, таму качэўнікі і гандляры, фарсіруючы водныя перашкоды, раскідвалі яго карэнішчы.
Больш распаўсюджаная версія — што гэтая заслуга належыць татарам, якія нібыта вазілі з сабой карэнішчы аеру, адмыслова засяляючы ім вадаёмы, у якіх паілі сваіх коней. Лічылася, што аер расце толькі ў «здаровай» вадзе ці нават што карані аеру могуць чысціць вадаёмы і ваду, і з такіх вадаёмаў можна піць, не рызыкуючы захварэць. Палякі таму і называюць аер «татарак».
Паступова аер распаўсюджваўся з усходу на захад Еўропы. У XV — XVI стагоддзях аер яшчэ не рос у Заходняй Еўропе.
У Сярэднявеччы духмяны корань прывозілі праз Турцыю ў Еўропу толькі ў зацукраваным выглядзе як усходнія прысмакі з ВКЛ, Маскоўскай дзяржавы, Асманскай імперыі, і таямніцу гэтай «пахкай палачкі» туркі старанна хавалі.
Еўрапейскія энцыклапедыі XVI стагоддзя паведамлялі, што найбольш аеру паходзіць менавіта з Белай Русі. Нарыхтоўка карэння захоўвала на беларускіх землях сваё значэнне яшчэ ў XIX стагоддзі.
Усё ж у 1574 годзе аўстрыйскаму паслу ў Турцыі ўдалося даслаць, дырэктару Венскага батанічнага саду, пасылку з духмянымі карэнішчамі аеру, прыдатнымі для пасадкі. Аказалася, што для Усходняй Еўропы гэта зусім не экзатычная расліна, а звычайная, вядомая пад назвай «татарская трава» або «татарскае зелле». З XVI стагоддзя аер як лекавую расліну сталі разводзіць у Заходняй Еўропе. У Паўночнай Амерыцы расліна з’явілася ў 1783 годзе.
Хімічны склад
У карэнішчах аеру звычайнага ўтрымліваецца каля 5 % эфірнага алею, у склад якога ўваходзіць рад сесквітэрпенаў — азарон, β-пінен (1 %), β-каламен (10 %), каламенон, каламендыёл, ізакаламендыёл, сесквітэрпенавы спірт каламеол, а таксама D-камфен (7 %), D-камфара (8,7 %), барнеёл (3 %), эўгенол, метылэўгенол, карыяфілен, элемен, куркумен, праазулен, акарон, ізаакарон, акаламон, каларэн, неакарон, воцатная і валяр’янавая кіслоты, фітанцыды і іншыя рэчывы. Утрыманне эфірнага алею ў дыплоідных раслінах складае ў сярэднім 2,2 %, у трыплоідных — 3,1 %, у тэтраплоідных — 6,8 %.
Асноўным кампанентам эфірнага алею з’яўляецца азарон, вытворнае фенілпрапану. Ён існуе ў выглядзе двух ізамераў: β-азарон (цыс) і α-азарон (транс), звычайна іх сумарная колькасць у эфірным алеі складае каля 10 %. Тым не менш эфірны алей асобных разнавіднасцяў аеру змяшчае да 75 % β-азарон. Алей, атрыманы з трыплоідных і асабліва тэтраплоідных раслін, утрымлівае да 90 % β-азарону. Эфірны алей дыплоіднай разнавіднасці практычна пазбаўлены β-азарону.
Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах аеру знойдзены спецыфічны для расліны горкі гліказід акарын, горыч акарэцін, а таксама гліказід люцэніён, алкалоід каламін, дубільныя рэчывы — катэхінавыя таніны, смолы, слізь, акоравая кіслата, аскарбінавая (да 150 мг%) і пальміцінавая кіслоты, крухмал (да 20 %), халін, вітаміны, ёд (1, 2-1,9 мг%). Носьбітам паху з’яўляецца азарынавы альдэгід.
Фармакалагічныя ўласцівасці
Рэчывы, якія змяшчаюцца ў карэнішчах расліны, галоўным чынам эфірны алей і горкі гліказід акарын, уздзейнічаючы на заканчэнні смакавых рэцэптараў, павышаюць апетыт, паляпшаюць страваванне, узмацняюць вылучэнне страўнікавага соку. Карэнішчы аеру аказваюць таксама супрацьзапаленчае, раназагойнае, болесуцішальнае, заспакаяльнае дзеянні. Аер танізуе сэрца, умацоўвае сасуды мозгу і тым самым паляпшае памяць, узмацняе зрок.
Эксперыментальна даказана, што прэпараты аеру аказваюць некаторае спазмалітычнае дзеянне і, за кошт утрымання ў карэнішчах расліны тэрпеноідаў (праазулен, азарон), валодаюць бактэрыястатычнымі і супрацьзапаленчымі ўласцівасцямі. Галенавыя формы аеру спрыяльна ўздзейнічаюць на тонус жоўцевага пузыра, павышаюць жоўцевыдзяленне і дыўрэз. Ёсць звесткі пра заспакаяльнае дзеянне карэнішчаў расліны і пра слабы абязбольвальны эфект.
Збор сыравіны
У лекавых мэтах выкарыстоўваюцца карэнішчы аеру (Rhizoma Calami), якія нарыхтоўваюць увосень — у пачатку зімы, калі зніжаецца ўзровень вады, ці вясной.
Найлепшыя якасці маюць карэнішчы двух-трохгадовых раслін (утрымліваюць да 4,8 % эфірных алеяў, дубільныя рэчывы), якія нарыхтоўваюць з верасня да глыбокай восені, сушаць і захоўваюць у сухім памяшканні, скрынях або мяшках.
Сабраныя карэнішчы мыюць у халоднай вадзе, карані і лісце абразаюць, правяльваюць на паветры некалькі дзён. Пасля чаго доўгія карэнішчы разразаюць на кавалкі даўжынёй 15-20 см, тоўстыя — расшчапляюць уздоўж і сушаць пад навесам, расклаўшы ў адзін пласт. Можна прымяніць і цеплавую сушку, але пры тэмпературы не вышэй 25-30 °C, бо эфірны алей, які змяшчаецца ў карэнішчах, пры вышэйшай тэмпературы знікае, ад чаго якасць сыравіны зніжаецца.
Значэнне і ўжыванне
Як спецыя Аер звычайны быў вядомы яшчэ старажытным персам і яўрэям, а як лекавы сродак — старажытнагрэчаскім і старажытнарымскім лекарам.
Гіпакрат пісаў пра лекі з ірнага кораня (аеру). Старажытнагрэчаскі лекар Дыяскарыд рэкамендаваў прымяняць гэтую расліну пры захворваннях печані, селязёнкі, дыхальных шляхоў, а таксама як мачагонны і танізавальны сродак. Старажытнарымскі навуковец і лекар Пліній Старэйшы апісаў у сваіх працах аер і лекі з яго. Авіцэна рэкамендаваў яго ў якасці мачагоннага сродку, як ачышчальнае пры захворваннях печані і страўніка.
Зараснікі аеру служаць прытулкам для вадаплаўных птушак. Андатра і хахуля сілкуюцца карэнішчамі, а качкі — насеннем (там, дзе яно ўтвараецца і выспявае) аеру звычайнага.
У афіцыйнай медыцыне
Карэнішчы — лекавая сыравіна, уключаная ў I—XI выданні расійскіх фармакапей. Уваходзіць у склад прэпаратаў вікаір, вікалін і ілімецін.
Важны лекавы сродак, як унутраны (узбуджае апетыт, дапамагае ад захворванняў страўніка, пячонкі), так і вонкавы (узмацняе цыбуліны валасоў, дапамагае пры рэўматызме).
У навуковай медыцыне спіртавыя экстракты і эфірны алей выкарыстоўваюць для паляпшэння стрававання і ўзбуджэння апетыту, пры страўнікава-кішачных захворваннях, пры хваробах печані, жоўцевага пузыра, селязёнкі і нырак, як адхарквальны, танізуючы і бактэрыцыдны сродак. Ужываюць таксама як складовую частку збору для дзіцячых ваннаў пры рахіце і дыятэзе. Адвары карэнішчаў ужываюць у якасці араматычнай горычы для падвышэння апетыту і паляпшэння стрававання, як танізавальнае для прыгнечанай цэнтральнай нервовай сістэмы, часам пры хваробах нырак, печані і мачавога пузыра. Ужываюць пры жаўтусе, малярыі, для паласкання поласці роту, пры зубным болі. Настоі і адвары эфектыўныя пры прамыванні гнойных ран і фурункулаў.
Найбольш часта выкарыстоўваюць расліну ў складзе комплексных лекавых збораў (для падвышэння апетыту, страўнікавых і іншых) і лячэбнай гарбаты.
У народнай медыцыне
У карэйскай медыцыне — як танізавальны і араматычны страўнікавы сродак, а таксама пры дыстаніі, страце памяці, паслабленні зроку, хранічным гастрыце, болях у жываце, успушаным жываце, зніжэнні апетыту, нястраўнасці, кардыянеўрозе, рэўматычным артрыце, а ў выглядзе парашка — пры фурункулёзе і ранках.
У кітайскай медыцыне — пры эпілепсіі, рэўматызме, як гарачкапаніжальнае і бактэрыцыднае пры халеры; для паляпшэння і абвастрэння слыху.
У індыйскай — як бактэрыцыдны сродак, які забівае сухотныя палачкі.
У тыбетскай — як эфектыўны сродак пры язвах у горле і гастраэнтэрытах.
У балгарскай народнай медыцыне — пры малакроўі, як сродак, што рэгулюе менструацыі, пры захворванні нырак, печані і жоўцевага пузыра, пры істэрыі і страўнікавых коліках.
У еўрапейскай народнай медыцыне дыяпазон прымянення прэпаратаў аеру звычайнага вельмі шырокі :
Даўней карэнішчы і мяккія сакавітыя сцёблы аеру звычайнага жавалі з прафілактычнай мэтай падчас эпідэмій халеры, сыпнога тыфу, грыпу.
У кулінарыі
З яго гатуюць гарбату, якая ўзбуджае апетыт, памяншае пякотку і паляпшае дзейнасць жоўцевага пузыра. У невялікіх колькасцях ужываюць пры падрыхтоўцы розных супоў, булёнаў, соусаў, капусты, смажанага мяса і бульбы, пры кансерваванні рыбы, дадаецца ў кампоты са свежых і сухіх яблыкаў, груш і рэвеню. Многія цэняць гэтую расліну пры падрыхтоўцы салодкіх страў, фруктовых супоў і фруктовых салатаў, араматызацыі кандытарскіх вырабаў, хлеба. Карэнішчы вараць у цукровым сіропе, зацукроўваюць для кандытарскіх вырабаў. Карэнішчы і эфірнае масла ўжываюць пры вытворчасці розных напояў, напрыклад, абсенту.
Як замяняльнік імбіру, карыцы, мускатнага арэху карэнішчы ўжываюць для араматызацыі пудынгаў, пячэння, крэмаў. Ужываецца ў якасці рэзка-араматычнай расліны як заменнік лаўровага ліста.
Аер выкарыстоўвалі ў піваварстве заміж хмелю, дадавалі ў збіцень, рабілі папулярную настойку на гарэлцы — аераўку. Вясной беднякі ўжывалі ў ежу маладыя парасткі аеру без апрацоўкі. Аер, таксама як лісце клёна і дуба, выкарыстоўвалі пры выпечцы хлеба.
У садаводстве
Для дэкаратыўнага садаводства быў выведзены шэраг сартоў, некаторыя з іх:
Расліна валодае інсектыцыдным дзеяннем, што дазваляе выкарыстоўваць яго для дэкарыравання штучных вадаёмаў.
Агратэхніка
Расліна добра расце ў любых багністых месцах, у плыткай вадзе па краях сажалак, не патрабуючы якіх-небудзь асаблівых умоў. Размнажэнне — шляхам дзялення. Марозаўстойлівасць вельмі высокая. Часам трэба абмяжоўваць за моцнае распаўсюджванне расліны.
Іншае прымяненне
У некаторых мясцовасцях лісце расліны ўносяць у дом для водару і барацьбы з рознымі казуркамі. Духмянымі лісцем аеру высцілаюць падлогі, упрыгожваюць сцены памяшканняў.
У Кітаі кожны год пятага чысла пятага месяца пучкі лісця гэтай расліны кладуць каля ложкаў, а галінкі і кавалкі карэнішчаў змяшчаюць каля дзвярэй і вокнаў. Гэта, на думку кітайцаў, адпуджвае ўсякае зло, якое можа трапіць у дом.
Карэнішчы выкарыстоўваюць для абмыванняў і ваннаў. З іх робяць клёпкі для дзежак, бочак. На Каўказе выкарыстоўваюць для дублення скур.
ўжываецца ў парфумернай (для араматызацыі туалетнага мыла, пудры, зубных эліксіраў, парашкоў і паст, крэмаў і памад), лікёра-гарэлачнай (для падрыхтоўкі горкіх гарэлак, лікёраў, піва, фруктовых эсэнцый) і рыбнай прамысловасці (для надання рыбе прыемнага водару і гаркавага прысмаку), кулінарнай і кандытарскай вытворчасці.
Аер у культуры
Уолт Уітмэн у зборнік вершаў «» (1860) уключыў «Аер пахучы». Аер, які валодае стойкім духмяным пахам, сімвалізуе ў «Лісці травы» сталасць і жыццёвую сілу.
Арго
Арго́ (argot) — разнавіднасць маўлення, якая выкарыстоўваецца вузкай сацыяльнай групай людзей з мэтай моўнага адасаблення, адна з формаў існавання мовы. У шырокім сэнсе арго — любыя разнавіднасці прафесійнага нелітаратурнага маўлення (арго лётчыкаў, паляўнічых і інш.). Нярэдка пад арго разумеюць маўленне дэкласаваных і крымінальных элементаў. Да арго адносяць тайныя мовы. Тэрмін «жаргон» таксама абазначае сацыяльную разнавіднасць маўлення. Аднак у адрозненне ад арго жаргоны выкарыстоўваюцца больш шырокімі сацыяльнымі і ўзроставымі групамі насельніцтва.
Крывасаліс
Крыва́саліс (Krivasalis) — населены пункт у Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Лінкмяніскай сянюніі. Размешчана за. Размешчана каля аўтамабільнай дарогі Лінкмяніс-Пакраўніс, паміж азёрамі Пакалас на поўначы і Кяўнас на поўдні.
Студзянка (Дзяржынскі раён)
Студзя́нка (, Студянка) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Станькаўскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Ляхавіцкага сельсавета.
Трэш-метал
Трэш-метал — музычны напрамак у метале, які даў пачатак усім экстрэмальным яго разнавіднасцям. У цэлым трэш характарызуецца дастаткова высокай хуткасцю выканання, большай жорсткасцю прабіўных, хуткіх, выкананых у нізкім дыяпазоне частот рытмічных фігур (рыфаў) у параўнанні з класічным хэві-металам і агрэсіяй разам з тэхнічным, рэжучым, малоцячым, хуткасным стылем гітарных сола ў высокім дыяпазоне частот і басава-гітарным трэмала. Лініі вакалу нярэдка дысануюць з інструментальнай фактурай, хоць у цэлым вакальную манеру, няхай і досыць фарсіраваную і экспрэсіўную, ніяк нельга назваць антымузычнай. Тэксты песень часцяком маюць шмат крытыкі грамадскіх укладаў, якія часта звязаныя з рознымі праявамі сацыяльнай несправядлівасці.
Характарыстыка
Характэрныя рысы - хуткі, імклівы тэмп выканання, хуткасныя нізкачастотныя гітарныя рыфы і высокачастотныя сола. Гітарныя рытм-партыі пры выкананні трэш-металу характарызуюцца прыглушэннем вібрацыі струн далонню (palm muting) і стаката пры моцна скажоным гуку.
Рысканне
Ры́сканне — вуглавыя рухі лятальнага апарата, судна, аўтамабіля адносна вертыкальнай восі (вертыкальная вось самалёта), а таксама невялікія змены курсу направа або налева, уласцівыя судну. Кіруе гэтым кручэннем руль напрамку (англ. Rudder). Адзін з трох вуглоў (крэн, тангаж і рысканне), адпаведных тром вуглам Эйлера, якія задаюць паваротнае становішча лятальнага апарата адносна яго цэнтра. Вугал рыскання пазначаецца літарай ψ (псі).
Трэш-метал
Гармонія
Тое ж самае можна сказаць і пра гармонію песень. Часцяком непадрыхтаванаму слухачу здаецца, што песня ўяўляе сабой нейкі хаатычны набор гукаў, хоць на справе гаворка ідзе пра даволі складаную пабудову кампазіцый, якія бяруць некаторыя элементы з такіх стыляў, як блюз і джаз. Вельмі часта выкарыстоўваюцца храматызмы, міксадыятоніка, змена не толькі гармоніі, але нават танальнасці і музычнага памеру ў адной песні.
Рысканне
У дынаміцы палёту рысканне (дакладней, вуглы рыскання) таксама азначае вугал павароту корпуса самалёта ў гарызантальнай плоскасці, адлічваемы ад напрамку на поўнач. Гэты вугал падобны на курс, але адлічваецца строга ў адпаведнасці з абранай сістэмай каардынат. У традыцыі савецкай і сучаснай беларускай школы гэта азначае адлік дадатных вуглоў супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець зверху. Акрамя, звычайна разглядаецца дыяпазон вуглоў рыскання ± 180 °.
Трэш-метал
Гітара
Пры выкананні трэш-металу гітарныя сола ледзь ці не выключна гуляюцца толькі на высокай хуткасці, дзякуючы чаму яны і набываюць сваё адметнае гучанне. Пры выкананні сола музыкі часта выкарыстоўваюць такія тэхнікі гульні, як свіп, легата, пераменны штрых (па-англійску alternate picking), пропуск струн (па-англійску string skipping) і тэпінг дзвюма рукамі. З'яўленне сола-гітарыстаў, якія выконваюць трэш-метал, каранямі сыходзіць у эпоху NWOBHM.
Ударныя
Хуткасць і суадносіны тэмпаў у песнях трэш-металу — гэта тое, што яго адрознівае ад іншых стыляў. Гучанне музыкі становіцца выбухным дзякуючы адметнаму стылю гульні ўдарных інструментаў. Як правіла, пры выкананні музыкі ў стылі трэш-метал удараецца малы барабан на кожную другую долю такту, часта выкарыстоўваецца double time (даслоўна двайны памер), калі гурт працягвае гуляць у тым жа тэмпе, што і раней, а ўдарнік — у 2 разы хутчэй (умоўна, усе чвэрці ператвараюцца ў восьмыя). Таксама распаўсюджаны апантаны, кулямётны стыль гульні на бас-бочцы. Трэш-ударнікі часта звяртаюцца да выкарыстання двух бас-бочак адначасова, або выкарыстоўваюць адну бас-бочку і так званы «кардан». Многія з іх прызнаныя як лепшыя ўдарнікі ў рок-музыцы — Дэйв Ламбарда (Slayer), Джын Хоглан (Dark Angel), Нік Менц (Megadeth), Ігар Кавалера (Sepultura) і Ларс Ульрых (Metallica).
Вакал
Стылі выканання вакальных партый адрозніваюцца. Большасць вакалістаў звяртаюцца да скрыгочучага жалезам, рэзкага, раздражняльнага спосабу выканання, такія як Бобі Элсуорт (Overkill), некаторыя арыентуюцца ў сваёй творчасці на манеру спеваў, уласцівую поп-музыцы і панку, іншыя выконваюць свае партыі так, што гэта падобна проста на крыкі, а некаторыя нават выкарыстоўваюць гроўлінгавую тэхніку (Чак Білі пасля 1994, Макс Кавалера).
Вытворныя жанры
У трэш-метале вылучыліся такія падстылі, як тэхна-трэш (Mekong Delta, Annihilator), красовер-трэш (DRI), груў-метал (Pantera, Lamb of God), брутальны трэш-метал (Vulcano, Possessed), меладычны трэш-метал (Sanctity).
Трэш-метал, у якім прысутнічаюць элементы панка ў большай колькасці, чым у класічным трэш-метале, носіць назву красовер-трэш, або для сцісласці красовер. Агульнае гучанне дадзенага жанру паддаецца большаму ўплыву панка, чым класічны трэш-метал і змяшчае ў сабе больш метал-элементаў, чым традыцыйны хардкор-панк і трэшкор. Красовер часта агрэсіўней і хутчэй традыцыйнага панка з прычыны большага ўплыву трэш-металу на яго гучанне. Піянерамі гэтага жанру былі Nuclear Assault, Dirty Rotten Imbeciles, Stormtroopers of Death, Suicidal Tendencies, Cryptic Slaughter, SSD, DYS, Cro-Mags і Septic Death.
Красовер аб'яднаў у сабе больш павольныя трэшовыя рыфы і разрыўныя гітарных рыфы, які звычайна сустракаюцца ў хардкоры, і спрыяў з'яўленню яшчэ двух вытворных жанраў - такіх, як груў-метал (часам сустракаецца назва пост-трэш) і металкор. Першы жанр адрозніваецца больш цяжкай цёмнай эстэтыкай метала, уключаючы гітарныя сола, уплывам класічнай музыкі, блюзавымі каранямі традыцыйнага металу, і стаіць бліжэй да традыцыйнага трэшу. Другі жанр адлюстроўвае больш эстэтыкі хардкор-панка, у ім часта адсутнічаюць гітарныя сола, аддаецца перавага рытм-секцыі.
Найбольш значныя альбомы
Па версіі часопіса Classic Rock:
Па версіі сайта Allmusic.com:
Марта Вашынгтон
Марта Вашынгтон (Martha Custis Washington, народжаная — Dandridge;  — ) — першая першая лэдзі ЗША, жонка першага Прэзідэнта ЗША Джорджа Вашынгтона.
Біяграфія
6 студзеня 1759 года Марта выйшла замуж за палкоўніка брытанскай арміі Джорджа Вашынгтона. Неўзабаве пасля жаніцьбы Джордж Вашынгтон звольніўся з брытанскай арміі з-за нязгоды з палітыкай брытанскіх уладаў у рэгіёне. Сваіх дзяцей у Марты з Джорджам не было, яны выхоўвалі двух дзяцей Марты ад першага шлюбу.
Памяць
Яшчэ пры жыцці Марты Вашынгтон, у яе гонар быў названы ваенны карабель ЗША, пабудаваны па загадзе яе мужа Джорджа Вашынгтона.
У 1902 годзе пошта Злучаных Штатаў выпусціла паштовую марку з партрэтам Марты Вашынгтон наміналам у 8 цэнтаў, тым самым Марта Вашынгтон стала першай амерыканкай, партрэт якой быў размешчаны на паштовай марцы. У 1923 годзе былі выпушчаныя маркі ў 4 цэнта, а ў 1938 годзе 1,5 цэнта.
Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі
Міхаіл Фадзеевіч Рафальскі (, Кіеў —, Менск, НКУС) — рэжысёр яўрэйскага тэатра, педагог. Народны артыст Беларусі (1934).
Біяграфія
З 1908 вучыўся ў драматычнай школе кіеўскага таварыства «Салаўцоў». Працаваў акцёрам у тэатрах Кіева, Харкава, гастраляваў у Мінску і Віцебску. У 1921 годзе з аматараў арганізаваў у Менску яўрэйскую тэатральную трупу, на базе якой была створана яўрэйская секцыя Беларускай драматычнай студыі ў Маскве. З 1922 года кіраўнік гэтай секцыі. З 1926 года кіраўнік Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР. Стварыў і ў 1933—35 гадах узначальваў студыю пры тэатры. Член ЦВК БССР (1935—37). Пражываў у кватэры № 87 Дома спецыялістаў па вул. Савецкай у Менску. Арыштаваны і расстраляны ў 1937 годзе. Рэабілітаваны пасмяротна.
15 лютага 1938 года ва ўласнай кватэры арыштавана яго жонка Яўгенія Маркаўна Рафальская (1887-?). 16 мая 1938 асобай нарадай пры НКУС асуджана як «жонка здрадніка радзімы, прыгаворанага да ВМП» да 8 гадоў ППК і этапавана ў Цемнікоўскі канцлагер НКУС Мардоўскай АССР. Вызвалена 24 ліпеня 1943. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 18.9.1956 трыбуналам БВА. Асабовая справа № 7157-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.
Творчасць
Паставіў спектаклі: «На пакаянным ланцугу» І. Перэца (1926), «Ботвін» А. Вевюркі (1928), «Гірш Лекерт» А. Кушнірова (1928), «Глухі» Д. Бергельсона (1929), «На 62-м участку» І. Дабрушына (1931), «Бойтра» М. Кульбака (1937).
Яфім Барысавіч Генкін
Біяграфія
Яўрэй. Фінансіст. Нарадзіўся ў сям'і служачага. З жніўня 1913 па сакавік 1917 года працаваў і даваў урокі. Скончыў гімназію ў Смаленску ў 1916 годзе. Затым вучыўся на першым курсе фізіка-матэматычнага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта.
З юнацтва займаўся рэвалюцыйнай дзейнасцю і ў сакавіку 1917 г. уступіў у РСДРП(б). Займаў розныя пасады ў Смаленскім камітэце РСДРП(б) і Смаленскім губкаме РКП(б). Са студзеня 1919 г. па май 1920 Яфім Генкін працаваў сакратаром Смаленскага павятова-гарадскога камітэта РКП(б). Затым быў членам бюро, сакратаром Цэнтральнага Бюро Кампартыі Беларусі.
З лістапада 1920 г. да кастрычніка 1921 г. — член Цэнтральнага бюро КП(б) Беларусі, з 26 лістапада па 16 снежня 1920 г. працаваў сакратаром ЦБ КП(б) Беларусі. Адзін з рэдактараў газеты «Звязда».
У канцы 1920 года паміж Я. Генкіным і В. Г. Кнорыным, якія працаваў тады ж загадчыкам агітацыйна-прапагандысцкім аддзелам ЦБ КП(б) Беларусі, разгарнулася барацьба за кіраўніцтва Кампартыяй Беларусі.
Са снежня 1920 па ліпень 1921 года — народны камісар працы БССР. Займаў пратрацкісцкую пазіцыю аб прафсаюзах. У студзені 1921 года ў Мінску на агульным сходзе камуністаў падчас дыскусіі аб ролі прафсаюзаў, наркам працы Я. Б. Генкін выступіў з абаронай поглядаў Л. Троцкага. Дэлегат 3-га і 4-га з'ездаў КП (б) Беларусі.
У чэрвені 1921 года. Я. Генкін быў адкамандзіраваны ў Арменію, дзе да мая 1922 года працаваў народным камісарам фінансаў Армянскай ССР. Быў членам ЦК Кампартыі Арменіі. затым займаў іншыя адказныя пасады.
З чэрвеня 1922 года да красавіка 1928 г. — народны камісар фінансаў Закаўказскай СФСР.
З верасня 1930 па люты 1931 года выконваў абавязкі намесніка народнага камісара фінансаў СССР, а з лютага 1931 г. прызначаны на пасаду намесніка народнага камісара фінансаў СССР.
Пазней, рэдагаваў часопіс «Фінансы і сацыялістычны гаспадарка». У лістападзе 1933 года — старшыня камісіі Наркамата фінансаў СССР па друкаванню матэрыялаў «Мясцовыя бюджэты СССР у першым пяцігоддзі».
У 1934—1937 гадах працаваў у ЦК УКП(б) — членам Камісіі партыйнага кантролю і кіраўніком фінансавай групы, а затым з кастрычніка 1937 г. — начальнікам планавага сектара Народнага камісарыята цяжкай прамысловасці СССР.
11 кастрычніка 1937 г. Я. Генкіна арыштавалі ў Маскве, а 8 лютага 1938 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР па абвінавачанні ва ўдзеле ў контррэвалюцыйнай, тэрарыстычнай арганізацыі прысуджаны да смяротнага пакарання.
Расстраляны 20 чэрвеня 1937 года. Месца расстрэлу: Маскоўская вобласць, Расстрэльны палігон «Камунарка».
Рэабілітаваны пасмяротна ў маі 1955 года.
Эрнэст Брыль
Эрнэст Брыль (Ernest Bryll; нар. ) — польскі паэт, празаік, драматург, перакладчык, журналіст. Аўтар больш як трох дзясяткаў зборнікаў паэзіі, шматлікіх драмаў і тэкстаў песень. Прадстаўнік пакалення 1956 г., г.зв. пакалення часопіса «Współczesność», сябрам рэдкалегіі якога быў і праблемы якога выяўляў у сваёй паэзіі. Актыўна змагаўся з традыцыямі сарматызму і засцянковасці, але высока цаніў патрыятызм. Прыхільнік рамантызму, не цураўся пры гэтым сарказму і іроніі. Перакладае творы чэшскай і ірландскай літаратур.
Хронікі Нарніі
Серыя карыстаецца вялікай папулярнасцю. Да 2006 года было прададзена больш за 100 мільёнаў копій на 41 мове (Kelly 2006, Guthmann 2005), існуюць тэле- і кінаэкранізацыі, радыёпастаноўкі, тэатральныя пастаноўкі, камп'ютарныя гульні.
Ілюстрацыяй арыгінальнага цыклу кніг займалася Паўліна Бэйнс.
Леў, Вядзьмарка і Гардэроб (1950)
Кніга Леў, Вядзьмарка і Гардэроб была скончаная ў 1949 годзе і апублікаваная ў 1950. У ёй распавядаецца гісторыя пра чатырох звычайных дзецях (Пітэр, Сьюзен, Эдмунд і Люсі). Яны знаходзяць Гардэроб у доме прафесара Керка, якія вядзе ў чароўную краіну Нарніі, якая знаходзіцца пад заклёнам злой Белай Вядзьмаркі. Чацвёра дзяцей выконваюць старажытнае прароцтва з дапамогай Аслана і добрых насельнікаў Нарніі, і вызваляюць Нарнію ад Белай вядзьмаркі, разам са звяржэннем Белай Вядзьмаркі ў Нарніі канчаецца Доўгая Зіма, якая доўжылася 100 гадоў.
Прынц Каспіян (1951)
Скончаная восенню 1949 года і апублікаваная ў 1951, кніга Прынц Каспіян распавядае гісторыю аб другім падарожжы дзяцей Пэвэнсі ў Нарнію, у якім яны сутыкаюцца з падзеямі, калі Міраз, лорд-рэгент Нарніі і дзядзька наследнага прынца Каспіяна, з-за якога ўцёк спадчыннік прастола ў лясы, узурпаваў трон і абвясціў сябе каралём. Ізноў дзеці павінны выратаваць Нарнію, дапамагчы нарнійцам вярнуць трон законнаму кіраўніку Каспіяну X.
Заваёўнік зары, або Плаванне на край сусвету (1952)
Заваёўнік зары, або Плаванне на край святла быў скончаны ў 1950 годзе і апублікаваны ў 1952. У трэцяй частцы Эдмунд і Люсі Пэвэнсі, разам з кузэнам Юстэсам Шкодай далучаюцца да плавання Каспіяна, які хоча знайсці сем лордаў, якіх выгнаў Міраз. На шляху да краіны Аслана яны сустракаюцца твар да твару з цудамі і небяспекамі вялікага Усходняга Мора.
Сярэбраны фатэль (1953)
Кніга Сярэбраны фатэль была скончаная ў 1951 годзе і апублікаваная ў 1953. У ёй Юстэс і яго аднакласніца Джыл Поўл, уцякаючы ад школьнікаў, трапляюць у Нарнію. Аслан даручае знайсці сына Каспіяна - прынца Рыліяна, які быў выкрадзены 10 гадоў таму. Юстэс і Джыл разам з кваклем Хмурам адпраўляюцца на пошукі ў паўночныя землі, населеныя волатамі.
Конь і яго хлопчык (1954)
Скончаная вясной 1950 года і апублікаваная ў 1954, Конь і яго хлопчык — першая кніга, якая не з’яўляецца наўпростым працягам папярэдняй. Час дзеяння рамана — перыяд праўлення Пэвэнсі ў Нарніі, перыяд, які пачынаецца і канчаецца ў кнізе Леў, Вядзьмарка і Адзежная шафа. Гісторыя распавядае пра каня Ігого, які ўмее размаўляць, і маленькага хлопчыка, якога завуць Шаста. Абодва асноўных персанажа трапілі ў рабства ў Тархістане, краіне на поўдні Нарніі. Выпадкова яны сустракаюцца і вырашаюць вярнуцца ў Нарнію. Падчас падарожжа яны выяўляюць, што тархістанцы збіраюцца ўварвацца ў Арландыю і вырашаюць прыехаць туды першымі і папярэдзіць Караля Лума.
Пляменнік чараўніка (1955)
Скончаны зімой 1954 года і апублікаваны ў 1955, Пляменнік чараўніка з’яўляецца перадгісторыяй: ён вяртае чытача да нараджэння Нарніі, калі Аслан стварыў свет і распавядае як зло ўпершыню ў яго трапіла. Дыгары Керк і яго сяброўка Полі Пламер трапляюць у іншыя светы ў выніку эксперыменту дзядзькі Дыгары, сустракаюць Джадзіс (Белую Вядзьмарку) і становяцца сведкамі стварэння Нарніі. У кнізе даюцца адказы на шматлікія пытанні аб Нарніі, якія маглі ўзнікнуць у чытача падчас чытання папярэдніх кніг.
Апошняя бітва (1956)
Скончаная вясной 1953 і апублікаваная ў 1956 годзе, Апошняя бітва апісвае канец свету Нарніі. Джыл і Юстэс вяртаюцца па клічы апошняга караля Нарніі, Тырыяна, каб выратаваць Нарнію ад малпа Хітра, які апрануў асла Лопуха ў ільвіную шкуру і прадстаўляе астатнім як Аслана, і пачынае правіць ад яго імя і супрацоўнічаць з тархістанцамі, даўнімі ворагамі Нарніі. Сітуацыя выліваецца ў бітву паміж тымі, хто верыць у Аслана, і тымі хто на баку самазванца.
Парадак чытання
Першы амерыканскі выдавец, Макмілан і Ко, апублікаваў кнігі ў парадку іх выдання. Але калі цыкл быў перавыдадзены Харпер Колінз, кнігі былі апублікаваныя ў адпаведнасці з унутраным храналагічным парадкам, прапанаваным пасынкам Клайва Льюіса, Дугласам Грэшамам.
Дуглас Грэшам цытуе адказ Льюіса на ліст ад амерыканскага хлопчыка, напісаны ў 1957, які паспрачаўся з маці з нагоды парадку чытання кніг:
Думаю, што больш згодны з вашым парадкам чытання кніг (гэта значыць храналагічным), чым з тым, пра які кажа ваша маці. Цыкл не быў запланаваны наперад, як думае яна. Калі я напісаў «Ільва», я не ведаў, што буду пісаць далей. Калі напісаў у працяг «Каспіяна», то ўсё яшчэ не думаў, што працягну пісаць. Калі ж напісаў «Заваёўніка», то быў практычна ўпэўнены, што ён і будзе апошняй кнігай цыклу. Але потым я зразумеў, што не меў рацыі. Так што на самай справе, не вельмі важна ў якім парадку чытаць кнігі.
Але распаўсюджана меркаванне, што пераважны першапачатковы парадак, які спачатку ўводзіць асноўныя тэрміны сусвету Нарніі і пазней тлумачыць іх у прыквелах. Напрыклад, гісторыя стварэння ў «Пляменніку чараўніка» становіцца менш зразумелай пры змене парадку. У іншым аргуменце за чытанне ў парадку публікацыі сцвярджаецца, што «Прынц Каспіян» мае падзагаловак «Вяртанне ў Нарнію», а некаторыя фрагменты тэксту кнігі «Леў, Вядзьмарка і Адзежная шафа» пацвярджаюць, што гэтыя дзве кнігі павінны ісці паслядоўна:
Іншы аргумент, які прыводзіцца прыхільнікамі першапачатковага парадку кніг — калі цыкл спачатку прачытаны ў храналагічным парадку, чытач не зможа адчуць сутнасць кніг без ведаў прыквелаў. З іншага боку, храналагічным парадкам можна пацешыць сябе нават пасля чытання ў першапачатковым парадку. Таксама, аргументам на карысць храналагічнага парадку можна лічыць афіцыйную назву цыкла.
Геаграфічны ўплыў
Паводле некаторых дадзеных, Люіс засноўваў сваё апісанне свету «Нарніі» на базе пейзажаў гор Манэ Графства Даўн, размешчанага ў яго роднай Паўночнай Ірландыі.
Па іншых дадзеных гэта раён у Італіі.
Хрысціянскія паралелі
Хоць аўтар і не збіраўся рабіць гэтага адмыслова, у працэсе напісання сваіх фэнтэзійных работ Льюіс, быўшы хрысціянінам, уключыў хрысціянскую тэалогію ў свае гісторыі. Як ён пісаў у «Іншых мірах»:
Некаторыя людзі, здаецца, думаюць, што я пачаў з таго, што спытаў сябе, як бы расказаць дзецям пра хрысціянства; затым, выкарыстаўшы казку як інструмент і абапіраючыся на інфармацыю аб дзіцячай псіхалогіі вырашыў, для якой узроставай групы буду пісаць; затым склаў спіс асноўных хрысціянскіх ісцін і выпрацаваў алегорыі, каб апісаць іх. Усё гэта — чыстая фантазія. Я не змог бы так пісаць. Усё пачыналася з выяў: Фаўн, які нясе парасон, каралева на санках, пышны леў. Першапачаткова не планавалася нічога, звязанага з хрысціянствам, гэты элемент выявіўся як бы сам па сабе.
Льюіс, як эксперт у галіне алегорый, сцвярджаў, што кнігі не былі алегорыямі, і аддаваў перавагу называць хрысціянскія аспекты ў іх «меркаванымі». Як у тым, што мы называем альтэрнатыўнай гісторыяй (фантастыкай). Як ён пісаў у лісце спадарыні Хук ў снежні 1958:
Калі б Аслан прадстаўляў нематэрыяльная бажаство гэтак жа, як гіганцкія Адчай ўяўляе адчай, то быў бы алегарычныя персанажам. У рэчаіснасці жа ён — вынаходніцтва, як бы якое дае адказ на пытанне «Якім мог бы быць Хрыстос, калі б існаваў свет накшталт Нарніі, і Ён вырашыў бы ўвасобіцца, памерці і зноў уваскрэснуць ў гэтым свеце, як Ён паступіў у нашым?». Гэта зусім не алегорыя.
З выпускам фільма «Хронікі Нарніі: Леў, Вядзьмарка і Адзежная шафа» цікавасць да хрысціянскіх паралеляў, знойдзеных у кнігах, аднавілася. Некаторыя знайшлі іх няўдалымі, адзначаючы, што іх лёгка ўпусціць, калі вы не знаёмыя з хрысціянствам. Іншыя бачаць у «Хроніках Нарніі» цудоўны інструмент для звароту ў хрысціянства.
У кнізе «Заваёўнік зары» вельмі шмат вобразаў з ранніх сярэднявечных кніг пра фантастычных падарожжах па моры, у прыватнасці з «Плаванне святога Брэндана» цалкам лагічна, што Льюіс, які жыў у Ірландыі не мог не ведаць аб падарожжах ірландскага святога.
Крытыка
Клайв Стейплз Льюіс і цыкл Хронікі Нарніі шмат разоў крытыкаваліся за гэтыя гады, па большай частцы іншымі аўтарамі.
Дыскрымінацыя жаночага полу
Сцвярджэнні аб дыскрымінацыі па пале грунтуюцца на апісанні Сьюзэн Пэвэнсі ў «Апошняй бітве». Льюіс навора пра Сьюзен, што яна больш не з’яўляецца «сябрам Нарніі». Яна «больш не зацікаўленая ні ў чым, акрамя памады, панчох і запрашэнняў».
Джаан Роўлінг, аўтар цыклу пра Гары Потэра, сказала: Наступае момант, калі Сьюзэн, якая стала дарослай дзяўчынкай, ужо страчаная для Нарніі, таму што яна зацікавілася памадай. Яна стала няверуючай, таму што адкрыла для сябе пытанні полу, і мне гэта зусім не падабаецца.
Філіп Пулман, аўтар трылогіі «Цёмныя пачаткі», інтэрпрэтуе ўсё па-свойму: Сьюзэн, як Папялушка, падвяргаецца пераходу ад адной фазы жыцця да іншай. Льюіс ж не ўхваляе гэтага. Ці то ён не любіў жанчын наогул, ці то проста яго адштурхоўвала сексуальнасць, па меншай меры, у той перыяд, калі ён пісаў кнігі пра Нарніі. Ён быў спалоханы і ўзрушаны ідэяй жадання расці. [...] Смерць лепш чым жыццё; хлопчыкі лепш чым дзяўчынкі; людзі светлага колеру лепш чым людзі цёмнага колеру і гэтак далей. Такі адваротнай бяссэнсіцы ў «Нарніі» хапае з лішкам, калі ўважліва прыгледзецца.
Аднак у многіх творах Льюіса, напрыклад "Мерзейшай моцы" сталенне жанчыны (ды і мужчыны таксама), як сыход ад інфантыльнасці і павярхоўнага стаўлення да жыцця, станаўленне сталасці меркаванняў і ўчынкаў, выяўляецца ў прыняцці паводніцкай матывацыі і маральных каштоўнасцяў менавіта звязаных з пытаннямі полу, спалучаных з духоўным, а не матэрыялістычным, свецкім успрыманнем светабудовы.