cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Наваяварыўск
Агульныя звесткі
Наваяварыўск - адносна малады горад, заснаваны ў 1965 г. як працоўнае паселішча «Янтарнае» (з чэрвеня 1969 года — Наваяварыўскае) каля буйных магутнасцяў вытворчасці серы, менавіта таму на яго гербе і сцягу месцяцца тры трыкутніка — геалагічнае абазначэнне радовішчаў сернай руды. Асаблівасцю горада з'яўляецца вялікая шчыльнасць насельніцтва, якая складае больш за 15 тыс. чал./км2 (для параўнання сярэдняя шчыльнасць насельніцтва Львова - каля 4 тыс. чал./км2), што тлумачыцца ягонай забудовай пераважна шматпавярховымі дамамі. Горад мае дастаткова добра развітую інфраструктуру і выгаднае эканамічнае размяшчэнне. Побач з горадам праходзіць аўтатраса дзяржаўнага значэння Львоў — Яварыў (аўтадарога М10 Львоў — Кракавэць — Кракаў). Горад злучаны са Львовам чыгункай Шкло — Львоў (станцыя «Янтарная»).
Уладзімір Пятровіч Драчоў
Спартыўная кар’ера
Выхаванец Цэнтральнай спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву па лыжных гонках (першы трэнер — П. Ф. Багданаў, пасля займаўся ў У. А. Кастэнкі ). Пачатак заняткаў біятлонам — 1980 год.
Скончыў ваенны факультэт Ленінградскага інстытута фізкультуры імя Лесгафта ў 1987 годзе.
Спартыўныя дасягненні
Удзельнік сямі чэмпіянатаў свету. Чатырохразовы чэмпіён свету. Да 2002 года праходзіў службу ў шэрагах Узброеных Сіл Расіі, звольніўся ў званні падпалкоўніка.
Пасля адмовы кіраўніцтва расійскай зборнай і Нацыянальнай федэрацыі ўключыць яго ў склад зборнай на Алімпіяду-2002 у Солт-Лэйк-Сіці стаў сур’ёзна разглядаць паступаючыя прапановы аб пераходзе ў іншую каманду. Даўні таварыш Драчова яшчэ па зборнай СССР Аляксандр Папоў зрабіў ад імя Беларусі прапанову перайсці ў каманду гэтай краіны, якое Уладзімір і прыняў у 2002 годзе.
З 2006 года спыніў выступы. 1 жніўня 2006 года ў алімпійскім спартыўным комплексе «Раўбічы» (Беларусь) адбыліся яго провады з вялікага спорту разам з іншымі вядомымі майстрамі біятлона: Аленай Зубрылавай, Алегам Рыжанковым і Вадзімам Сашурыным. Працаваў трэнерам маладзёжнай зборнай Беларусі па біятлоне.
У сезоне 2010 годзе быў запрошаны ў зборную каманду Расіі па біятлоне ў якасці кансультанта. На гэтай пасадзе ўступаў у канфлікты з галоўным трэнерам зборнай У. М. Барнашовым, даваў адкрытыя інтэрв’ю прэсе аб працы трэнерскага штаба, у выніку чаго быў адхілены ад займаемай пасады. Вядзе пастаянны блог пра біятлон.
Кар’ера чыноўніка
З сакавіка 2013 года, па рэкамендацыі губернатара Ленінградскай вобласці А. Ю. Драздзенка, прызначаны на пасаду намесніка кіраўніка адміністрацыі Усяволжскага раена.
З 23 кастрычніка 2014 года з’яўляўся кіраўніком адміністрацыі Усяволжскага раена.
З 5 кастрычніка 2016 года — дэпутат Дзяржаўнай думы РФ VII склікання.
Сям’я
Жанаты, сын Ілля, сын Аляксандр, сын Уладзімір, дачка Лізавета, дачка Варвара. Уся сям’я жыве ў Санкт-Пецярбургу.
МАЗ-5335 (сямейства)
МАЗ-5335 — сямейства грузавых аўтамабіляў, якое выраблялася Мінскім аўтазаводам з 1977 па 1990 год. Уяўляе сабой далейшае развіццё сямействаў МАЗ-500 і МАЗ-500А.
Гісторыя
Працэс асваення вытворчасці мадэрнізаваных аўтамабіляў з сямейства МАЗ-5335 пачаўся яшчэ ў 1976 годзе, але расцягнуўся на некалькі гадоў. Тыпалогія мадэльнага шэрагу прынцыповых змен не зведала. Мадэрнізаваныя аўтамабілі атрымалі новыя абазначэнні ў адпаведнасці з галіновай нармаллю.
У адпаведнасці з новымі патрабаваннямі ЕЭК ААН да размяшчэння светлавых прыбораў на грузавіках, фары перамясцілі ў бампер. Бакавы паўторнік паказальніка павароту перамясціўся ніжэй, ушчыльную да крыла. Таксама быў зменены выгляд радыятарнай рашоткі. На месцы фар з'явіліся паказальнікі паваротаў, апраўленыя дэкаратыўнымі накладкамі, якія з'яўляліся стылістычным працягам рашоткі радыятара. У кабіне з'явілася новая панэль прыбораў.
Некаторы час аўтамабілі сямейства выпускаліся на канвееры паралельна з сямействам МАЗ-6422, у 1990 годзе вытворчасць была спынена.
Мадыфікацыі
{| class="wikitable" ! style="background:#CCCCCC;text-align:center"| Мадэль ! style="background:#CCCCCC;text-align:center"| Апісанне ! style="background:#CCCCCC;text-align:center"| Выява
МАЗ-504В для ЧАЭС
Для ліквідацыі аварыі на Чарнобыльскай АЭС і працах па пабудове саркафага, летам 1986 года былі пабудаваныя спецыяльныя цягачы, здольныя працаваць у зоне высокага радыяцыйнага забруджвання. За аснову быў узяты стандартны седлавы цягач МАЗ-504В. Мяркуецца, што аўтамабілі прызначаліся для працы з паўпрычэпамі-панэлевозамі.
Для абароны ад радыяцыі, з кабіны была знятая ўся ўнутраная ашалёўка і ўнутры кабіны на месца кіроўцы ўсталявалі свінцовую капсулу з лістоў таўшчыні 10 мм. У капсулу кіроўца трапляў з боку пасажырскай дзверы праз герметычны люк. Агляд з капсулы забяспечваўся праз маленькае акенца для якога выкарыстоўвалі пласціну (верагодна, крышталёвую) памерам 400х400 мм, таўшчыня шкла складала 100 мм. У сувязі з абмежаваннем агляду, перарабілі сістэму кранштэйнаў для люстэркаў задняга віду. На даху змантавалі ваенную фільтравентыляцыйную ўстаноўку, якая забяспечвала залішні ціск ўнутры капсулы і перашкаджала трапленню радыёактыўнага пылу.
Дакладная колькасць вырабленых для ЧАЭС спецыяльных седлавых цягачоў МАЗ-504В не вядомая — па розных дадзеных чатыры ці шэсць асобнікаў.
Канструкцыя
Аўтамабілі сямейства МАЗ-5335 выкананы па схеме «кабіна над рухавіком».
На аўтамабілі ўсталёўваліся шасціцыліндравы ЯМЗ-236 (мадыфікацыі 5335, 5429, 5549, 509А) і васьміцыліндравы ЯМЗ-238 (мадыфікацыі 53352, 516Б, 504В) рухавікі.
Скрынка перадач — пяціступеністая, з сінхранізатарамі на другой-трэцяй і чацвёртай-пятай перадачах.
Былі ўжытыя падоўжаныя у параўнанні з МАЗ-500А пярэднія рысоры і ўдасканаленыя тэлескапічныя амартызатары. Тармазная сістэма — двухконтурная, з паасобным прывадам тормазаў па восях.
Рулявое кіраванне аснашчана гідраўлічным узмацняльнікам і тэлескапічнай рулявой калонкай.
Дом па завулку Мігая, 7 (Магілёў)
Дом па завулку Мігая, 7 — будынак у гістарычным цэнтры Магілёва.
Гісторыя
Пабудаваны ў 1913 годзе як прыватнаўласніцкі асабняк. Паводле адной версіі належаў мясцоваму адвакату, паводле іншай — урачу, якія мелі тут кабінеты для прыёму. Пасля нацыяналізацыі будынак выкарыстоўваўся пад розныя адміністрацыйна-гаспадарчыя і культурныя патрэбы. У 1976 годзе ў ім размясцілася Магілёўская дзіцячая школа мастацтваў № 7.
У 2011 годзе ў будынку быў праведзены капітальны рамонт, былі абноўлены ўсе навучальныя класы, інжынерна-каналізацыйная інфраструктура, драўляны каркас вонкавай лесвіцы замянілі на металічны. У лютым 2020 года пачаўся другі этап рамонту будынка, быў адрамантаваны дах, абноўлена ляпніна, для адліўкі якой была зроблена спецыяльная форма з узорам першапачатковага выгляду дэкору, была заменена разбураная цэгла ў сценах.
Тафеа (правінцыя)
Тафеа — правінцыя дзяржавы Вануату, якая займае тэрыторыю астравоў Тана, Аніва, Футуна, Эраманга, Анейцюм, па першых літарах назвы якіх правінцыя і атрымала сваю назву. Насельніцтва 27530 чалавек, плошча 1628 км ². Сталіца правінцыі — горад Ісангел (на востраве Тана). Усе астравы правінцыі, за выключэннем астравоў Аніва, Футуна адносяцца да Меланезіі, аднак гэтыя апошнія - да Палінезіі.
Арыхіўскі раён
Арыхіўскі раён (Оріхівський район) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе Запарожскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Арыхіў (Оріхів).
Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на года складае 46489 чалавек, плошча — 1590 км².
Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 1 пасёлак гарадскога тыпу, 4 пасёлкі сельскага тыпу і 54 сяла.
Фрызскі конь
У пачатку XVIII стагоддзя верхавая язда паступова страціла сваю значымасць у заможнага насельніцтва, арыстакратыя пачала аддаваць первагу элегантным, лёгкім карэтам, што патрабавала прыдатных для гэтага коней. Так, фрызская парода паступова станавіліся карэтнай, саступіўшы сваё «верхавое» первенства больш спрытным і лёгкім прадстаўнікам іспанскіх парод. Пачынаючы з 1800 года фрызская парода паступова выйшла з моды, а развядзенне чыстакроўных фрызаў прыйшло ў заняпад.
Да 1996 года фрызаў пазначалі вытатуіраваным на языку знакам, сёння ў гэтых мэтах выкарыстоўваюцца чыпы.
Като Кіёмаса
Като́ Кіёма́са (加藤清正, かとうきよまさ; 25 чэрвеня 1562 — 2 жніўня 1611) — японскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, самурайскі палкаводзец перыяду Адзуці-Мамаяма. Названы сын Таётомі Хідэёсі, уладальнік Кумамота-хана ў правінцыі Хіго. Будаўнік замкаў Кумамота і Нагоя. Удзельнік бітвы пры Сідзугатакэ (1583) і японска-карэйскай вайны (1592 — 1598). Член будысцкай секты Нітырэн, праследавальнік хрысціян.
Маладыя гады
Като Кіёмаса нарадзіўся 25 чэрвеня 1562 года ў вёсцы Нака павета Айты правінцыі Авары, у сялянскай сям'і. У дзяцінстве ён паступіў на самурайскую службу да аднавяскоўца Таётомі Хідэёсі, генерала Оды Набунага. У 1578 годзе Кіёмаса прыняў удзел у Харымскім паходзе. У 1580 годзе, адзначыўшыся на полі бою, ён атрымаў невялікае зямельнае ўладанне ў павеце Дзінто правінцыі Харыма, прыбыткам 120 коку. У наступным годзе Кіёмаса штурмаваў замкі Таторы і Камуры.
У 1582 годзе, пасля гібелі Оды Набунагі, Кіёмаса прыняў удзел у бітве пры Ямадзакі ў складзе войскаў Таётомі Хідэёсі. Праз год ён падтрымаў свайго гаспадара ў супрацьстаянні з Сібатай Кацуіэ. У 1583 годзе Кіёмаса атрымаў за подзвігі тытул аднаго з сямі лепшых дзіданосцаў бітвы пры Сідзугатакэ, а таксама ўладанні ў правінцыях Омі, Ямасіра і Каваты, прыбыткам у 3000 коку. У 1585 годзе, па хадайніцтве Таётомі Хідэёсі, Імператарскі двор дараваў яму 5-ы малодшы ранг і званне Старшыні рахунковага аддзела.
У 1587 годзе Кіёмаса прыняў удзел у карным паходзе на востраў Кюсю. Пасля заваявання замка Уда ён быў прызначаны яго кашталянам і займаўся адміністраваннем правізіі. Паралельна з гэтым Кіёмаса выконваў абавязкі намесніка Таётомі Хідэёсі ў купецкім горадзе Сакай. У гэты перыяд, пад уплывам сваёй маці, ён стаў дбайным прыхільнікам будысцкай секты Нітырэн.
У 1588 годзе Кіёмаса атрымаў ад Хідэёсі былыя ўладанні Сасы Нарымасы. Ён стаў уладальнікам паўночнай частцы правінцыі Хіго з цэнтрам у замку Кумамота, прыбыткам 195 тысяч коку. Паўднёвая частка правінцыі была даручана хрысціянскаму валадару Канісі Юкінагу, з якім палкаводзец знаходзіўся ў пастаяннай канфрантацыі.
Карэйская вайна
У 1592 годзе Кіёмаса прыняў удзел ва ўварванні ў Карэю, узначаліўшы другую японскую экспедыцыйную армію. Ён увесь час спрабаваў адрозніцца на вайне і зайздросціў апаненту-хрысціяніну Юкінага, які змог здабыць карэйскія сталіцы Сеул і Пхеньян. Падчас паходу Кіёмаса паланіў двух карэйскіх прынцаў — Імхэ і Сунхвэ, перайшоў карэйская мяжу і уварваўся ў Маньчжурыю, на тэрыторыю пражывання тунгускага племені ўрыянхай. Паводле падання, у вольны час палкаводзец самастойна паляваў на тыграў, маючы са зброі толькі дзіду.
У ходзе японска-карэйскай вайны Кіёмаса настойваў на зямельным размеркаванні Карэі паміж японскімі афіцэрамі. Нягледзячы на страту японцамі наступальнай ініцыятывы, паразы і незабяспечанасць камунікацый, ён настойваў на працягу кампаніі і наступу на Кітай. З-за такой пазіцыі Кіёмаса ўступіў у адкрыты канфлікт з Канісі Юкінага і Ісідай Міцунары, якія спрабавалі заключыць з карэйска-кітайскай кааліцыі мір і выратаваць японскае войска ад поўнага знішчэння. У 1596 годзе на палкаводца быў складзены данос. Яго вярнулі з фронту і пасадзілі пад хатні арышт у замку Фусімі, рэзідэнцыі Таётомі Хідэёсі.
Падчас арышту ў Кіёта адбылося вялікае землетрасенне. Перажываючы за жыццё свайго гаспадара Хідэёсі, Кіёмаса збег з-пад арышту і прыбыў у яго стаўкі. Расчулены такой адданасцю, гаспадар дараваў падданаму яго памылкі і 1597 года ізноў прызначыў яго адным з камандзіраў экспедыцыйнага корпуса ў Карэі.
Падчас другой карэйскай кампаніі Кіёмаса кіраваў абаронай Ульсана. Яго 10-тысячнае войска на працягу месяца адбівала штурмы 60-тысячнай карэйска-кітайскай арміі. За баявую адвагу, ворагі называлі Кіёмасу «чортам».
Старасць
Пад канец 1598 года, пасля заканчэння карэйскай вайны, Кіёмаса вярнуўся ў Японію. У ходзе палітычнай барацьбы за вяршэнства ў родзе Таётомі паміж Ісідай Міцунары і Такугавай Іэясу, ён падтрымаў апошняга. У 1600 годзе палкаводзец кіраваў войскамі саюзнікаў Такугавы на востраве Кюсю.
Пасля бітвы пры Секігахары, Кіёмасі была перададзена ўся правінцыя Хіго, прыбыткам 540 тысяч коку, за выключэннем астравоў Амакуса і Кума. Ён стаў заснавальнікам і першым уладальнікам аўтаномнага ўдзела Кумамота-хан. Намаганнямі палкаводца быў перабудаваны Кумамоцкі замак, закладзены асновы горада Кумамота і ўпарадкаваны рух рэк у даліне Хіго. Адначасова з гэтым, ён спрыяў росквіту будысцкай секты Нітырэн і быў адным з першых японскіх валадароў, хто арганізаваў жорсткія пераследы хрысціян у сваіх уладаннях.
У 1603 годзе Імператарскі двор дараваў Кіёмасі 4-ы малодшы ранг і тытул Хіго-но-камі. Пазней, па загадзе сёгуна Такугавы, ён кіраваў будаўніцтвам Нагойскага замка.
У канцы жыцця Кіёмаса спрабаваў прымірыць сёгун а Такугаву Іэясу з Таётомі Хідэёры, сынам памерлага гаспадара Таётомі Хідэёсі. У 1611 годзе абодва сустрэліся пры пасродніцтве палкаводца ў сталічным замку Нідзё. Аднак намаганні Кіёмасы былі перапынены яго заўчаснай смерцю 2 жніўня 1611 года ад кровазліцця ў мозг. Паводле падання, яго атруцілі агенты Такугавы падчас сустрэчы ў Нідзё, паколькі палкаводзец перашкаджаў сёгунату знішчыць род Таётомі.
Кіёмаса пахаваны ў манастыры Ханмёдзі, у горадзе Кумамота. У тым жа горадзе існуе свяцілішча Като, у якім памерлага палкаводца шануюць як сінтаісцкае бажаство.
IC 3093
IC 3093 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральная галактыка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Сцяпан Васілевіч Авяр’янаў
Сцяпан Васілевіч Авяр’янаў (, с. Панікавец, Ліпецкая вобласць —, Віднае) — Герой Савецкага Саюза (1945).
Біяграфія
Камандзір кулямётнага разліку 1320-га стралковага палка 413-ай стралковай дывізіі С. В. Авяр’янаў вызначыўся 28 чэрвеня 1944 годзе ў баях па знішчэнню варожай групоўкі ворага ў раёне в. Падрэчча. У час контратакі праціўніка ён знішчыў 23 немцаў і 9 узяў у палон. Моцным агнём свайго кулямёта ён прымусіў гітлераўцаў адступіць. Пры праследаванні праціўніка знішчыў двух снайпераў і адзін кулямётны разлік закідаў гранатамі, тым самым даў магчымасць стралковай роце паспяхова рухацца наперад.
30 чэрвеня 1944 года у баях за чыгуначны мост праз р. Бярэзіну ў раёне мястэчка Свіслач Мінскай вобласці пад моцным ружэйна-кулямётным агнём праціўніка перабег са сваім кулямётам на супрацьлеглы бераг і адкрыў моцны агонь па ворагу, тым самым не даў магчымасці ўзарваць мост.
Самшыт
Самшыт (Búxus) — род раслін сямейства самшытавых. Налічвае больш за 50 відаў (па іншых звестках 70). Пашыраны ў Паўднёва-Усходняй Азіі, Афрыцы, Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе. На Беларусі інтрадукаваны самшыт вечназялёны.
Апісанне
Вечназялёныя хмызнякі і дрэўцы, растуць павольна, дасягаюць да вышыні 2—12 м (зрэдку 15—20 м). Жывуць да 500 гадоў. Лісце супраціўнае, суцэльнае, скурыстае. Кветкі дробныя, аднаполыя, сабраныя ў галоўчата-коласападобнае пазушнае суквецце. Плод — каробачка.
Драўніна самшыта («пальмавае дрэва») светла-жоўтая, трывалая, ідзе на дробныя дэкаратыўныя вырабы. З-за ўтрымання алкалоідаў усе часткі расліны з’яўляюцца атрутнымі, нават пылок. Таму мёд з самшыту ўжываць небяспечна.
Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Рыкантай)
Касцёл Найсвяцейшай Тройцы — каталіцкі храм ў в. Рыкантай (Рыконты) Тракайскага раёна Літвы. Набажэнствы вядуцца выключана на польскай мове. Мае рысы гатычнага стылю, гранёныя контрфорсы, стральчатыя вокны, і рэнесансу.
Гісторыя
У 1555 годзе пабудаваны драўляны пратэстанцкі збор. У 1585 годзе па фундыцыі ўладальніка Рыконтаў Мікалая Тальваша ўзведзены мураваны збор. У XVII ст. Рыконты перайшлі да Агінскіх. У 1655 годзе, у час вайны вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў, храм моцна пашкоджаны. У 1688 годзе адноўлены Марцыянам Агінскім. Рыконты перададзены троцкім дамініканцам, якія не хацелі служыць у былой рэфармацкай царкве. З 1696 года былы збор стаяў закінутым. У 1725 годзе пабудаваны драўляны касцёл, які да 1784 года струхлеў. Лічыцца, што ў гэты час набажэнствы былі перанесены ў мураваны касцёл.
У час вайны 1812 года разрабаваны. У 1888—1889 гадах храм адрамантаваны. У 1921 годзе створана парафія. У 1935 годзе касцёл адрэстаўраваны.
Арсеній Нікіфаравіч Сямёнаў
Арсеній Нікіфаравіч Сямёнаў (, с. Максімава, Полацкі павет, Віцебская губерня, Расійская імперыя —, Ленінград) — савецкі жывапісец і педагог родам з Беларусі.
Біяграфія
Паходзіў з сям'і майстра-будаўніка чыгуначных мастоў. Бацька памёр, калі Арсенію было чатыры гады. Дзяцінства будучы мастак правёў у беларускім мястэчку Быхаве.
83 (лік)
83 (восемдзесят тры) — натуральны лік паміж 82 і 84.
ФК Нотынгем Форэст
«Нотынгем Форэст» (Nottingham Forest) — англійскі футбольны клуб з горада Нотынгем. Заснаваны ў 1865 годзе. Чэмпіён Англіі (1978) і двухразовы ўладальнік Кубка Англіі (1898, 1959). Двухразовы ўладальнік Кубка чэмпіёнаў (1979, 1980).
Якаў (Макарчук)
Архіепіскап Макарчук (свецкае імя Яраслаў Іванавіч Макарчук; нар., Бэрэзіўка , Радэхіўскі раён, Украіна) — украінскі архірэй Праваслаўнай Царквы Украіны (да 2018 года Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата), архіепіскап Драгобыцка-Самбірскі.
Біяграфія
У 1987 годзе паступіў у Ленінградскую духоўную семінарыю. У 1990 годзе скончыў Ленінградскую духоўную семінарыю і паступіў у Ленінградскую духоўную акадэмію.
8 лістапада 1998 года пасвечаны ў сан епіскапа Чаркаскага (УАПЦ). 16 ліпеня 2004 года Святы Сінод УПЦ Кіеўскага Патрыярхату прыняў яго ў сваю юрысдыкцыю і прызначыў епіскапам Адэскім і Балцкім
Фабіу Сімплісіу
Фа́біу Энры́кі Сімплі́сіу або Фабіа Сімплісіа (Fábio Henrique Simplício;, ) — бразільскі футбаліст, цэнтральны паўабаронца.
1 чэрвеня 2010 года ігрок падпісаў кантракт на тры гады з італьянскім клубам «Рома».
Гара Маат
Гара Маат (Maat mons) — самы высокі венерыянскі вулкан і другая паводле вышыні вяршыня Венеры. Названы ў гонар старажытнаегіпецкай багіні праўды і справядлівасці Маат. Размешчаны ў вобласці Атлы паблізу гор Узы і Ангвуці, каардынаты цэнтра — 0° 30' Пн. Ш., 194° 36' У. Д.
Гара Маат узвышаецца амаль на 5 км над ваколіцамі і на 8,8 км (паводле іншых дадзеных, 8,3 км ) над сярэднім узроўнем паверхні Венеры. Гэта робіць яе другой паводле вышыні вяршыняй планеты пасля гор Максвела (якія вышэй за яе больш чым на 1 км), і самым высокім на планеце вулканам. Атмасферны ціск на вяршыні гары Маат на 40 % ніжэй, чым на сярэднім узроўні паверхні, і складае 55 бар.
З дапамогай касмічнага апарата «Магелан» былі атрыманы выявы вулкана. Шэраг дадзеных гавораць пра тое, што вулкан быў актыўны параўнальна нядаўна.
Напад Эрытрэі на Эфіопію
Напад Эрытрэі на Эфіопію — пачатковыя падзеі эфіопа-эрытрэйскай пагранічнай вайны 1998—2000 годаў, калі Узброеныя сілы Эрытрэі, спракаваныя забойствам свайго чыноўніка ў памежным паселішчы Бадмэ, уварваліся на тэрыторыю суседняй дзяржавы. Міжнародная камісія ў Гаазе пазней паказала, што кампанія эрытрэйцаў не была законна абгрунтавана Статутам ААН, паколькі прамой ваеннай агрэсіі супраць краіны не было. У канчатковым выніку Эрытрэя пакрыла Эфіопіі прынесеную ўварваннем шкоду.
Інцыдэнт у Бадмэ
У 1990-я гады паміж краінамі паўстала праблема дэмаркацыі агульнай граніцы і размеркавання спрэчных участкаў. Адным з такіх раёнаў быў пасёлак Бадмэ. 6 мая 1998 года там адбыўся інцыдэнт, які ў выніку прывёў да вайны. Дакладна невядома, што там адбылося. У літаратуры сустракаюцца некалькі падобных варыянтаў падзеі: У той жа дзень афіцыйная Асмэра абвясціла частковую мабілізацыю.
Ход кампаніі
12 мая злучэнні рэгулярнай эрытрэйскай арміі (тры пяхотныя брыгады пры падтрымцы 13 танкаў) занялі пасёлак Бадмэ. Спробы супрацьстаяць уварванню апынуліся марнымі, таму эфіопскія паліцыянты і апалчэнцы былі вымушаны адступіць, страціўшы ад 16 да 20 чалавек забітымі, два дзясяткі параненымі і 24 палоннымі. У ходзе ўзброеных сутыкненняў былі разбураны сем будынкаў — некалькі школ, бальніца і іншыя грамадскія ўстановы.
У адказ на наступленне суседзяў эфіопская артылерыя пачала абстрэл пазіцый праціўніка. Акрамя гэтага камандаванне УС Эфіопіі не рабіла ніякіх актыўных дзеянняў супраць уварвання. Да канца месяца інтэнсіўнасць канфлікту была даволі нізкай. Агнявы кантакт бакоў у пераважнай большасці выпадкаў абмяжоўваўся ўжываннем стралковай зброі. Нечакана 31 мая сілы эрытрэйскай арміі, скарыстаўшыся малалікасцю воражых фарміванняў у зоне баявых дзеянняў, перайшлі ў наступленне на цэнтральным участку граніцы, захапіўшы горад Заламбеса, а таксама размешчаныя каля яго пасёлкі Алітэна і Айга. 3 чэрвеня зафіксаваны першы абмен артылерыйска-мінамётным агнём і залпамі рэактыўных сістэм.
У першую дэкаду чэрвеня рэзка ўзрос паток бежанцаў з прыфрантавых раёнаў, асабліва з гарадоў, якія сталі галоўнымі мэтамі авіяцыі супрацьлеглых бакоў.
6 чэрвеня эфіопы перайшлі ў контрнаступленне. Ім удалося вярнуць Заламбесу, аднак ужо на наступны дзень, у выніку контратакі эрытрэйскай пяхотнай брыгады пры падтрымцы РСЗА БМ-21 «Град» і самалётаў, горад зноў трапіў пад кантроль праціўніка. Увесь наступны тыдзень эфіопскія войскі беспаспяхова спрабавалі адбіць Заламбесу. Актывізаваліся дзеянні бакоў у сектары Бадмэ. 11 чэрвеня бамбілі Адыграт. Упершыню баявыя сутыкненні мелі месца на крайнім усходнім участку мяжы ў раёне пагранічнага пераходнага пункта Бурэ. 17 чэрвеня тут эфіопы блакавалі і знішчылі брыгаду спецыяльнага прызначэння УС Эрытрэі.
Ваенныя вынікі
Эфіопскае камандаванне, перакінуўшы на мяжу практычна ўсе існыя сілы і спраўныя сродкі, паспрабавала аднавіць зыходнае становішча, актыўна ужываючы пры гэтым авіяцыю. З-за дрэннай падрыхтаванасці арміі на той момант да вайны адчувальных вынікаў дадзеныя крокі не прынеслі. Ужо ў чэрвені ваеннаму кіраўніцтву краіны прыйшлося прыпыніць актыўныя баявыя дзеянні і пачаць кансультацыі з міжнароднымі пасярэднікамі, якія прапаноўвалі варыянты мірнага вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі.
Акрамя таго, з ліпеня па лістапад у рэгіёне надыходзіць сезон дажджоў, які робіць непраходнай і без таго слабую дарожную сетку. З пачаткам зацішша эфіопскія і эрытрэйскія вайскоўцы пачалі акопвацца. У гэты перыяд праціўнікі засяродзіліся на пераўзбраенні, узмацненні і падрыхтоўцы сваіх баявых часцей.
Па выніку кампаніі сфармаваліся тры фронты: заходні — сектар Бадмэ, участак паміж рэкамі Мэрэб і Сетыт, цэнтральны — раён Цэрона—Заламбеса—Алітэна, усходні — раён Бурэ. Усе яны апынуліся падзеленымі ў сувязі са складаным горным і пустынным рэльефам тэатра ваенных дзеянняў. Асабліва вялікі разрыў (некалькі сотняў кіламетраў) утварыўся паміж цэнтральным і усходнім франтамі, дзе пралягла пустыня Данакіль.
Рэакцыя і заявы
13 мая Савет Міністраў Эфіопіі сабраўся на пазачарговае пасяджэнне і па выніках разгляду сітуацыі звярнуўся да ўладаў суседняй дзяржавы з патрабаваннем аб безумоўным вывадзе эрытрэйскіх войск з захопленай імі тэрыторыі. У той жа дзень нацыянальная авіякампанія Ethiopian Airlines прыпыніла рэйсавыя палёты ў Асмэру і Асэб, а два гандлёвыя судны пад эфіопскім сцягам былі пераадрасаваны з эрытрэйскага порта Асэб у Джыбуці.
На настпуны дзень Кабінет Міністраў Эрытрэі, у сваю чаргу, апублікаваў афіцыйную заяву, у якой абвінаваціў улады Эфіопіі ў «бесперапынных парушэннях мяжы» і заклікаў да хутчэйшага правядзення перамоваў пры пасярэдніцтве трэцяга боку. 30 чысла прэзідэнт краіны Ісаяс Афеворкі заявіў, што вывад войск з занятых тэрыторый «уяўляецца ў маральным плане непрымальным і фізічна немагчымым».
На фоне пачатку баявых дзеянняў урадамі такіх краін як Джыбуці, Руанда і ЗША былі зроблены спробы пасадзіць бакі за стол перамоваў і стаць пасярэднікамі ў мірным працэсе.
26 чэрвеня была прынята Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1177. Дакумент запатрабаваў ад Асмэры і Адыс-Абебы неадкладнага спынення агню.
Ацэнка арбітражу
У 2000 годзе канфлікт паміж краінамі скончыўся. Эфіопія і Эрытрэя дамовіліся адкласці вырашэнне спрэчкі на нявызначаны тэрмін для разгляду справы ў міжнародным арбітражы.
У 2005 годзе камісія па прэтэнзіях, створаная ў рамках мірнага пагаднення, заявіла, што ўрэгуляванне такіх спрэчак з ужываннем сілы не можа лічыцца самаабаронай. Паколькі ўзброенага нападу на Эрытрэю не было, яе напад на Эфіопію нельга было апраўдаць як законную самаабарону ў адпаведнасці са Статутам Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. Паводле заявы камісіі, афіцыйная Асмэра абавязана пакрыць суседняй краіне прычыненую шкоду.
Эдвард Адамавіч Будзька
Эдвард (Эдуард, Эдзюк) Адамавіч Будзька (Буцька) (пс. Акцьуб, Акцюб;, Будслаў, Вілейскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя — , Чыкага, ЗША) — беларускі публіцыст, палітык, грамадскі дзеяч, паэт і выдавец.
Раннія гады. Пачатак беларускай дзейнасці
Нарадзіўся 22 сакавіка 1882 года ў вёсцы Будслаў Вілейскага павета Віленскай губерні (цяпер - Мядзельскі раён Мінскай вобласці). Вучыўся ў Рыжскім політэхнічным інстытуце, але спыніў вучобу праз беднасць і слабае здароўе. Жыў у Рызе, дзе заклаў беларускае нацыянальнае згуртаванне.
З 1906 года друкаваў у газеце «Наша ніва» і ейных календарах вершы, вольныя пераклады расійскіх баек, публіцыстычныя нататкі. Ён часта бываў у віленскай рэдакцыі «Нашай нівы» і быў адным з найбольш актыўных яе папулярызатараў сярод вяскоўцаў. З пачаткам Першай сусветнай вайны да прыбыцця нямецкай арміі эвакуяваўся ў Санкт-Пецярбург. У 1916 годзе ў Петраградзе ўдзельнічаў у рабоце Беларускага таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны, выдавец газеты «Светач». Друкаваўся ў газеце «Дзянніца» (артыкул «Думкі да граматыкі», 1916, пад псеўданімам Акцуб).
Беларуская Народная Рэспубліка
Эдвард Будзька быў сябрам Петраградскай арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ). Дэлегат З’езда беларускіх арганізацый і партый, які праходзіў з 8 па 10 ліпеня 1917 года ў Мінску. На другой сесіі Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый, якая праходзіла 28 кастрычніка — 6 лістапада (15—24 кастрычніка) 1917 года ў Мінску, у часе якой арганізацыя была пераўтвораная ў Вялікую беларускую раду, Эдвард Будзька быў абраны ў склад выканаўчага камітэта Вялікай беларускай рады, які складаўся з 24 чалавек. У той час ён быў сябрам Хрысціянска-дэмакратычнага саюза.
Удзельнік Усебеларускага з’езда (снежань 1917, Менск). У чэрвені 1918 года, па абвяшчэнні незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), Эдуард Будзька заняў пасаду сакратара Камісіі па стварэнні Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта пры Народным Сакратарыяце Беларусі. Актыўна ўдзельнічаў у стварэнні беларускіх школ і ў тым жа годзе быў адным з арганізатараў Будслаўскай беларускай гімназіі. Па закрыцці гімназіі польскімі ўладамі займаўся арганізацыяй беларускай кааперацыі. У 1921 годзе ўвайшоў у таемны Беларускі дзяржаўны камітэт, які ставіў сваёй мэтай стварэнне беларускай дзяржавы пад патранатам Польшчы. Арганізацыя існавала каля трох-чатырох месяцаў.
Міжваенны перыяд. Другая сусветная вайна. Эміграцыя
У 1921—1940 гадах жыў у Літве і Латвіі, актыўна ўдзельнічаў у беларускім нацыянальным руху жывучы ў Коўне і Рызе, заснаваў там курсы беларусазнаўства. У 1921—1922 г. кіраваў настаўніцкімі курсамі ў Дзвінску (цяпер Даўгаўпілс). У 1920-я гады друкаваўся ў заходнебеларускай газеце «Наша будучыня». Выступаў з артыкуламі на маральна-этычныя і рэлігійныя тэмы. Вярнуўся ў Польшчу, дзе жыў некалькі гадоў да пачатку Другой сусветнай вайны.
У час Другой сусветнай вайны, падчас нямецкай акупацыі Беларусі (1941—1944), працаваў настаўнікам у Мінску і Баранавічах. Прымаў удзел у Другім Усебеларускім кангрэсе.
Цяжка хворы выехаў з Польшчы ў Канаду. Паводле іншых звестак, у канцы вайны выехаў у Германію, пасля — у ЗША. Актыўна ўдзельнічаў у жыцці беларускай эміграцыі ў ЗША. Апублікаваў між іншым свае ўспаміны ў месячніку «Бацькаўшчына». Памёр 14 жніўня 1958 года ў Чыкага (ЗША).
Пахаваны ў (прыгарад Чыкага) на могілках Святога Адальберта. Там жа пахаваныя яго родныя.
Мінск-Арэна
«Мінск-Арэна» (поўная назва — «Шматпрофільны культурна-спартыўны комплекс „Мінск-Арэна“») — спартова-забаўляльны комплекс у горадзе Мінск, Беларусь. Складаецца з трох аб’ектаў: шматфункцыянальнай спартова-відовішчнай арэны ёмістасцю 15000 гледачоў, канькабежнага стадыёна і веладрома.
Комплекс спраектаваны ў 2006—2008 гадах аўтарскім калектывам «Белдзяржпраекта», у які ўваходзілі Анатоль Нічкасаў (кіраўнік аўтарскага калектыва), Валерый Куцко (ГАП комплексу), Уладзімір Будаеў (ГАП веладрома), Аляксандр Ніціеўскі (ГАП канькабежнага стадыёна), Анатоль Шабалін, які курыраваў, у першую чаргу, пытанні ўзаемадзеяння ўдзельнікаў дэкаратыўнага афармлення аб’екта, Віктар Нікіцін, які садзейнічаў неабходным узгадненням у поўным аб’ёме і сціснутыя тэрміны, і галоўны канструктар праекта Сяргей Беразоўскі. Пабудаваны ў 2007—2009 гадах, генеральным падрадчыкам выступіў «Мінскпрамбуд». Увод аб’екта ў эксплуатацыю адбыўся ў 2009 годзе.
Афіцыйнае адкрыццё галоўнай арэны адбылося 30 студзеня 2010 года. «Мінск-Арэна» з’яўляецца хатняй пляцоўкай для хакейнага клуба «Дынама» (Мінск), які выступае ў Кантынентальнай хакейнай лізе. На момант адкрыцця гэта была самая вялікая хатняя арэна сярод усіх каманд КХЛ і чацвёртая па ёмістасці сярод хакейных арэн Еўропы (першыя тры — у Кёльне, Празе і Берне). У 2014 годзе «Мінск-Арэна» прымала матчы чэмпіянату свету па хакеі з шайбай.
Архітэктура
МКСК «Мінск-арэна» складаецца з чатырох аб’ёмаў: шматфункцыянальнай спартыўна-відовішчнай арэны на 15 000 гледачоў, канькабежнага стадыёна ўмяшчальнасцю 3000 чалавек, веладрома, разлічанага на 2000 наведвальнікаў, і адкрытай шматузроўневай стаянкі на 1080 машына-месцаў. Кампазіцыя шматфункцыянальнага комплексу пабудавана на спалучэнні цыліндрычнага аб’ёму арэны і дыяганальна размешчаных у адносінах да ўчастку канькабежнага стадыёна і веладрома.
Цэратадон пурпурны
Цэратадон пурпурны (Ceratodon purpureus) — від брыевых імхоў з роду сямейства.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя двухдомныя лістасцябловыя расліны. Утвараюць дзярнінкі зялёнага або зялёна-карычневага, часам чырванаватага колеру. Сцябло прамастойнае, вышынёй 1—3 см, галінастае, густа пакрытае лісцем. Лісце ланцэтнае, завостранае, з адагнутым уверх краем. Каробачка нахіленая, амаль гарызантальная, на пурпурна-чырвонай бліскучай ножцы, бліскучая, чырвона-бурага колеру. Сухая каробачка моцна баразнаватая. Каўпачок шапкападобны. Споры (10—14) амаль гладкія.
Распаўсюджанне і экалогія
Сустракаецца паўсюдна, у тым ліку і на тэрыторыі Беларусі. Расце на аголеных глебах, на вогнішчах, каменні, на схілах узгоркаў, каля дарог, драўляных дахах і загнілай драўніне.
Парфенон
Парфенон замяніў старэйшы храм Афіны, які гісторыкі называюць папярэднікам Парфенона ці Старэйшым Парфенонам і які быў разбураны ў выніку персідскага ўварвання ў 480 годзе да н.э. Святы будынак, прысвечаны багіне-заступніцы горада, на самай справе ў асноўным выкарыстоўваўся ў якасці казны. Нейкі час ён служыў казной Дэласкага саюза, які пазней стаў Афінскай Імперыяй. У канцы 6 стагоддзя Парфенон быў пераўтвораны ў хрысціянскую царкву, прысвечаную Дзеве Марыі. У пачатку 1460-х гадоў, пасля асманскага заваявання, храм быў пераўтвораны ў мячэць. 26 верасня 1687 года асманскі склад боепрыпасаў у будынку быў запалены абстрэлам войскаў Венецыянскай рэспублікі. У выніку выбуху Парфенон і яго скульптуры былі сур’ёзна пашкоджаны. У 1806 годзе Томас Брус, сёмы лорд Элгін, з дазволу Асманскай Імперыі забраў з храма некалькі скульптур. Гэтыя скульптуры, вядомыя зараз як Мармуры Элгіна ці Мармуры Парфенона, былі прададзеныя ў 1816 годзе Брытанскаму музею ў Лондане, дзе яны знаходзяцца па сённяшні дзень. З 1983 года (з ініцыятывы міністра культуры Меліны Меркуры) грэчаскі ўрад вядзе кампанію па вяртанню скульптур у Грэцыю.
Гісторыя збудавання
Парфенон быў пабудаваны на найвышэйшым пункце Афінскага Акропаля, на месцы старажытнага свяцілішча, закладзенага яшчэ да нашэсця персаў, верагодна, у час праўлення Пісістрата. Ён служыў храмам яшчэ старажытнейшага палаца мікенскага перыяду і ў гістарыяграфіі атрымаў назву Гекатампедон. Яго руіны адкрыў і даследаваў у 1930-х гадах нямецкі архітэктар і даследчык класікі Вільгельм Дзёрпфельд.
Дзёрпфельд таксама ўстанавіў, што каля 490—488 гадоў да н.э. на месцы Гекатампедона пачалі будаваць новы храм, каб аддзячыць Афіне за перамогу над персамі пры Марафоне. Існаванне гэтага Старэйшага Парфенона вядомае таксама дзякуючы сведчанням Герадота. Калі даўжыня Гекатампедона складала 32 м, то памеры Старажытнага Парфенона ў плане былі блізкія да цяперашняга храма. Таму сярод паўднёвага схілу пабудавалі падпорную сцяну, а ў аснову пагорака заключылі вапнавыя блокі, каб падняць будаўнічую пляцоўку над скалой прыкладна на 7 м. Гэты храм уяўляў сабой перыптэр і меў па 6 і 16 калон па шырыні і даўжыні. Вядома, што яго стылабат і лесвіца былі зроблены з мармуру. Аднак у 480 годзе да н.э., калі будаўнікам удалося ўзвесці калоны толькі да вышыні другога барабану, горад спустошыла персідскае войска Ксеркса, пасля чаго будаўніцтва спынілася на 30 гадоў.
Пасля заканчэння грэка-персідскіх войнаў, у час праўлення Перыкла ўжо на падрыхтаванай пляцоўцы было вырашана пабудаваць новы, больш велічны і раскошны храм. У будаўніцтве былі задзейнічаны лепшыя з тагачасных мастакоў і выдаткаваны велізарныя сродкі. Будаўнікамі Парфенона лічаць старажытнагрэчаскіх архітэктараў Іктына і Калікрата. Даследчыкі класікі лічаць, што першаму належаў праект будынка, а другі кіраваў ходам будаўнічых работ. Вялікі скульптар Фідый выканаў аздабленне і разам з Перыклам назіраў за будаўніцтвам.
Дату пачатку будаўніцтва навукоўцам удалося дакладна ўсталяваць дзякуючы фрагментам мармуравых дошчачак, на якіх афінская ўлада ўяўляла грамадзянам поліса афіцыйныя пастановы і фінансавыя справаздачы. Для афінян такія надпісы былі сродкам кантролю за выдаткамі і барацьбы з казнакрадствам. Парфенон будавалі з 446—447 гадоў да н.э. (у Старажытных Афінах год пачынаўся з дня летняга сонцастаяння) на працягу дзесяці гадоў. У першы год былі выдзелены сродкі на здабычу і дастаўку пентэлійскага мармуру ў горад. Выдаткі, прадугледжаныя на 444—443 гады да н.э. на драўніну, звязаныя з узвядзеннем будаўнічых лясоў. Пра тое, што ў 438—437 гадах да н.э. статуя Афіны Парфенас ужо была завершана Фідыем, сведчыць продаж золата, якое засталося пасля заканчэння работ. Асвячэнне храма адбылося на свяце Панафіней у 438 годзе да н.э., аднак апрацоўка (галоўным чынам, скульптурныя работы) працягвалася да 432 года да н.э.
Архітэктура
Парфенон уяўляе сабой мармуравы дарычны перыптэр шырынёй 30,89 м і даўжынёй 69,54 м з колькасцю калон — адпаведна па 8 і 17, вышыня калон складае 10,43 м. Адметная асаблівасць Парфенона — тое, што ўнутранае памяшканне падзялялася на дзве часткі. Галоўны ўваход быў уладкаваны на ўсходзе і вёў у вялікую залу — наас, акружаную з трох бакоў двух’яруснай каланадай, дзе ўсталявалі хрысаэлефантынную статую Афіны Парфенас працы Фідыя.
Архітэктары Парфенона Іктын і Калікрат не толькі выдатна ведалі пра існаванне праблем аптычных эфектаў, але і выкарыстоўвалі сістэму прыёмаў, каб іх кампенсаваць. Так, яшчэ ў сярэдзіне 19 стагоддзя англійскі архітэктар Чарлз Роберт Кокерэл, які пабываў у Афінах, каб набыць скульптуры з Храма Апалона ў Басах на Пелапанесе, заўважыў, што пры беглым аглядзе калон здаецца, быццам яны звужаюцца ад асновы да верхняй часткі. На самай справе, як паказалі вымярэнні, калоны таўсцейшыя ў сярэдняй частцы. Гэты прыём сучаснай архітэктуры вядомы як энтазіс. Даследнікі таксама выявілі, што калоны не стаяць перпендыкулярна аснове, а нахіленыя пад нязначным вуглом да ўнутранай часткі. Сучасныя падлікі паказалі: калоны ўсходняга і заходняга фасадаў Парфенона, калі іх вышыню працягнуць, злучыліся б на вышыні каля 5000 метраў ад узроўня падлогі храма. Акрамя таго, платформа, на якой стаяць калоны — стылабат — пры сузіранні здаецца гарызантальнай, але на самой справе яна некалькі паднятая ўнутры. Гэты прыём таксама мог служыць чыста практычным мэтам. Напрыклад, падчас моцнага ліўня форма стылабата дазваляла вадзе хутка выцякаць з храма. Звычайнаму назіральніку здаецца, што і калоны маюць аднолькавую таўшчыню, аднак калоны, размешчаныя ў кутах будынка, таўсцей за іншыя.
У пэўны момант гісторыі Парфенона (да 2 стагоддзя нашай эры — часу падарожжа старажытнагрэчаскага географа Паўсанія) перад статуяй Афіны стварылі неглыбокі басейн. Спыняючы сваю ўвагу на гэтай дэталі, Паўсаній тлумачыць, што басейн служыў для павелічэння вільготнасці ўнутры храма, каб слановая костка ва ўмовах афінскага клімату не высыхала. Сучасныя даследчыкі лічаць, што басейн мог служыць і для адлюстравання святла, якое трапляла ў храм з усходу і праз два вокны, размешчаныя высока на ўсходняй сцяне. З гэтага ж канца будынка па лесвіцах, усталяваных у тоўстай сцяне храма, падымаліся на дах храма. Больш за два стагоддзі гісторыкі спрачаюцца, якой была канструкцыя даху Парфенона, ад якой пасля выбуху 1687 года на засталося ніводнага фрагмента. У 19 стагоддзі яшчэ не было вядома аб існаванні двух вокнаў, таму навукоўцы меркавалі, што над цэнтральнай часткай храма не існавала даху. Сучасныя даследчыкі лічаць: дах, які падтрымліваўся драўлянымі кроквамі, цалкам накрываў храм і быў выраблены з мармуровай пліткі.
У антычнасці паміж усходняй і заходняй заламі дзвярэй не было. Іх уладкавалі ўжо хрысціяне. У антычныя часы ў заходняй зале існавалі ўласныя дзверы, і ўвайсці ў яе можна было толькі праз іх. Характэрная рыса заходняй прыбудовы — чатыры калоны ў цэнтры, а таксама цемра, паколькі вокнаў не было. Лічыцца, што менавіта тут размяшчалася скарбніца Афінскага марскога саюза, перанесеная ў Афіны ў 454 годзе да н.э. Захавалася некалькі фрагментаў апісання скарбаў Парфенона, высечаных на каменных таблічках яго казначэем. Яны датуюцца канцом 4 стагоддзя да н.э. Згодна з гэтым дакументам, у Парфеноне захоўваліся святыя культавыя прадметы, багатыя і сціплыя дары грамадзян. Так, паводле фрагмента перапісу 434—433 гадоў да н.э., толькі ў пярэднім порціку захоўваліся 113 срэбных чараў для ахвярапрынашэнняў, тры срэбныя рытоны, тры срэбныя кубкі, срэбная лямпа; ва ўсходняй зале побач са статуяй Афіны захоўваліся тры залатыя чары, залатая жаночая статуэтка і адна срэбная чара; больш прадметаў захоўвалася ў заходняй зале: 6 персідскіх кінжалаў, пазалочаная ліра, срэбная маска, 6 тронаў, 10 кушэтак з Мілета, 2 цвікі з пазалочанага срэбра і больш за 70 шчытоў. Некаторыя дары прыносіліся багіне Афіне і належалі непасрэдна ёй: у прыватнасці, залатая статуэтка каровы, прынесеная ў 370 да н.э. нейкай Смікіфаю, ці залаты пярсцёнак «Доркаса, чужынца, які жыве ў Пірэі», ці залаты рытон, прынесены багіне Афіне Раксанай, жонкай Аляксандра Македонскага. На сценах Парфенона былі ўладкаваны паліцы, а на падлозе стаялі скрыні. Для абароны скарбаў выкарыстоўвалі перагародкі і рашоткі, устаноўленыя паміж унутраным шэрагам калон ва ўсходняй і заходняй частцы храма. Сляды ад рашотак заўважныя і зараз.
Скульптурнае аздабленне
Парфенон адрозніваўся выключнай супамернасцю частак, сінтэзам дарычнага і іянічнага ордараў, веліччу і чалавечнасцю архітэктурных і скульптурных вобразаў. Унутраны фрыз і метопы на франтоне ўпрыгожвалі выявы міфалагічных сцэн: 14 метопаў усходняга франтона апісвалі бітву герояў і гігантаў, 14 метопаў заходняга франтона — бітву грэкаў і амазонак, 32 метопы паўднёвага боку храма — бітву грэкаў з кентаўрамі і 32 метопы паўночнага боку — бітву грэкаў з траянцамі. Унутраны фрыз (або зафор), які ішоў вакол цэлы, быў упрыгожаны бесперапыннай сцэнай урачыстай працэсіі з калясніцамі, вершнікамі на конях, фігурамі багоў і людзей. Даследчыкі да гэтага часу спрачаюцца аб значэнні гэтай працэсіі. Паводле самых распаўсюджаных версій, гэта можа быць хада падчас свята Панафіней з цэнтральнай сцэнай прынясення новага пепласа статуі Афіны, якая і служыла вянком Панафіней ; ці ж гэта пахавальная хада, а цэнтральная кампазіцыя адлюстроўвае падрыхтоўку дзіцяці да ахвярапрынашэння. Скульптуры ўсходняга франтона аб’яднаны ў цэласную кампазіцыю «Нараджэння Афіны», заходняга франтона — «Спрэчкі паміж Афінай і Пасейдонам» за заступніцтва над Атыкай.
Падобна да іншых старажытнагрэчаскіх сакральных збудаванняў, Парфенон быў паліхромным. Існуюць некалькі рэканструкцый паліхромнага выгляду Парфенона; адна з самых вядомых і бліжэйшых да арыгіналу выканана нямецкім архітэктарам Готфрыдам Земперам. У 2009 годзе рэстаўратар Брытанскага музея Джавані Веры апублікаваў вынікі даследавання паліхраміі Парфенона, грунтуючыся на вывучэнні рэшткаў фарбаў мармураў Элгіна. Ён лічыць, што ў помніках Парфенона выкарыстоўваліся, перш за ўсё, чырвоная і сіняя фарбы, праз якія прасвечвала натуральнае адценне мармуру, а таксама пазалота. Асноўны прынцып грэчаскай антычнай паліхраміі заключаўся ў тым, што ўсе буйныя часткі будынка, усе шырокія плоскасці (ступені, калоны, сцены цэлы) пакідалі неразмаляванымі, гэта значыць ніжняя частка храма заставалася белай. Адначасова ўсе эфекты паліхраміі засяродзілі на дробных элементах будынка, а таксама яго верхняй часткі. Усе гарызантальныя дэталі падкрэслівалі чырвоным колерам — выемкі на капітэлі, верхнюю палоску архітрава і ніжнюю паверхню карніза. Вертыкальныя элементы вылучалі цёмна-сінім або чорным колерам, у прыватнасці трыгліфы.
З антычных часоў да нас дайшло толькі адно кароткае апісанне Парфенона, якое складае адзін абзац у «Апісанні Элады» Паўсанія, выхадца з Малой Азіі, які падарожнічаў па Грэцыі ў 2 стагоддзі нашай эры, праз 6 стагоддзяў пасля пабудовы храма. Паўсаній падарожнічаў па грэчаскіх гарадах тады, калі Грэцыя стала рымскай правінцыяй і не мела нават уласнай арміі. Зрэшты Афіны ўсё яшчэ славіліся як горад філосафаў і паэтаў, а афінскія помнікі заставаліся такімі ж прывабнымі для падарожнікаў, як і зараз.
Прыбыўшы ў Афіны, Паўсаній адразу ж адправіўся да Акропаля. У першай кнізе сваёй дзесяцітомнай працы ён распавядае, як дабіраўся да грэчаскага ўзбярэжжа каля Афін, як плыў на караблі каля свяцілішча на мысе Суніён. У Афінах перад падарожнікам з’явілася мноства славутасцяў: статуі, створаныя вядомымі грэчаскімі скульптарамі, грабніцы шляхетных афінян ў вонкавым Керамікосе, урадавыя будынкі, святыні, фрэскі, мазаікі, якія адлюстроўвалі вялікія перамогі афінян ў часы росквіту, да рымскай заваёвы. Аднак з сярэдзіны першага тома Паўсаній распавядае толькі пра Акропаль. У тыя часы Афінскі Акропаль быў не толькі галоўным свяцыілішчам у горадзе, але і помнікам грамадзянскай славы. Менавіта таму на ім было столькі статуй і магільных склепаў. Пра значныя помнікі Паўсаній распавядае ва ўсіх падрабязнасцях, нават з легендамі, якія атачалі апісваныя аб’екты. Аднак калі надыходзіць чарга «храма, які называецца Парфенон», аповед Паўсанія становіцца адносна невыразным. Спачатку ён апісвае сцэны, намаляваныя на двух франтонах храма:
Калі Вы разглядаеце так званы пярэдні франтон, можна ўбачыць, што яго скульптуры паказваюць нараджэнне Афіны. Сюжэт задняга франтона складае спрэчка Афіны і Пасейдона за панаванне ў Атыцы.
Паўсаній завяршае аповед апісаннем скульптурных партрэтаў рымскага імператара Адрыяна і афінскага стратэга Іфікрата, якія размяшчаліся ўнутры храма, а таксама расповедам пра роспіс Парфенона з выявай афінскага палкаводца Фемістокла і пра партрэт нейкага Геліядора, чыю магілу Паўсаній бачыў падчас падарожжа ў Элеўсін.
Асноўная ўвага Паўсанія была прыкавана да назаўжды страчанай статуі Афіны Парфенас, якая займала ў Парфеноне цэнтральнае месца. Ён апісвае, што скульптура была выраблена з золата і слановай косці і апранута ў пеплас. На галаве Афіны зіхацеў на сонечным святле па-майстэрску выкананы шлем, у цэнтры якога быў намаляваны сфінкс, а па баках — грыфоны. Грудзі багіні закрывала Эгіда з кіраўніком Медузы Гаргоны ў цэнтры — адной з пачвараў, пераможаных Афінай. П’едэстал таксама ўпрыгожвалі скульптуры, якія апісвалі сцэны з міфа аб Пандоры — першай смяротнай жанчыны. Афіна трымала ў руцэ дзіду, а побач з багіняй стаяў шчыт, абвіты змеем. Паўсаній мяркуе, што гэты змей — вобраз Эрыхтонія, сына Афіны.
Далейшая гісторыя
Грэчаская палітыка рэзка змянілася пасля ўзвышэння Македоніі пры цары Філіпе II. Канчатковы ўдар па магутнасці Афінаў нанёс Аляксандр Вялікі, калі ў 323 годзе да н.э. даслаў у горад ваенны гарнізон і пакончыў з дэмакратыяй. Вядома, што нават Аляксандр не змог выстаяць перад спакусай славы за міласць да Парфенона. Ён загадаў размясціць на ўсходнім франтоне 14 шчытоў, а таксама прынёс у дар Афіне даспехі 300 пераможаных персідскіх ваяроў. Пасля смерці Аляксандра Парфенон неаднаразова станавіўся ахвярай безразважных тыранаў. Так, у канцы 4 стагоддзя да н.э. у Парфеноне пасяліўся разам са сваімі палюбоўніцамі Дэметрый I Паліяркет, вядомы сваёй жорсткасцю. У пачатку 3 стагоддзя да н.э. афінскі тыран Лахар зняў залатое адзенне са статуі Афіны Парфенас, каб аплаціць доўг сваім салдатам, а таксама шчыты Аляксандра. У пачатку 2 стагоддзя да н.э. заможны прадстаўнік Пергамскай дынастыі Аталідаў усталяваў у Парфеноне помнік у гонар аднаго са сваіх продкаў, які размяшчаўся амаль ушчыльную да сцяны, справа ад параднага ўваходу ў храм. Гэты манумент меў форму вялізнага п’едэсталу, а вышыня яго ледзь не дасягала даху Парфенона. У 31 годзе да н.э., калі слава Аталідаў адышла ў мінулае, манумент перайменавалі ў гонар рымскага імператара Аўгуста.
Ні адна з антычных крыніц не згадвае пра пажар у Парфеноне, аднак археалагічныя раскопкі даказалі, што ён адбыўся ў сярэдзіне 3 стагоддзя да н.э., найбольш верагодна, падчас нашэсця варварскага племя герулаў, якія разрабавалі Афіны ў 267 годзе да н.э. У выніку пажару разбурыўся дах Парфенона і амаль уся ўнутраная арматура і перакрыцці, а мармур патрэскаўся. Ва ўсходняй прыбудове разбурылася каланада, абедзве асноўныя дзверы храма і другі фрыз. Калі ў храме захоўваліся прысвечальныя надпісы, яны былі незваротна страчаны. Рэканструкцыя пасля пажару не ставіла сваёй задачай цалкам аднавіць выгляд храма. Тэракотавы дах зрабілі толькі над унутранымі памяшканнямі, а знешняя каланада апынулася неабароненай. Калоны двух шэрагаў ва ўсходняй зале замянілі на падобныя. Зыходзячы з архітэктурнага стылю адноўленых элементаў, атрымалася ўстанавіць, што блокі ў больш ранні перыяд належалі розным збудаванням Афінскага Акропаля. Такім чынам, 6 блокаў заходніх дзвярэй складалі аснову масіўнай скульптурнай групы, якая апісвала калясніцу, запрэжаную коньмі (на гэтых блоках і цяпер прыкметны драпіны ў месцах, дзе мацаваліся капыты коней і колы калясніцы), а таксама групы бронзавых статуй воінаў, якія апісаў Паўсаній. Тры іншыя блокі заходніх дзвярэй — мармуровыя шыльды фінансавай справаздачнасці, па якіх устаноўлены асноўныя этапы будаўніцтва Парфенона.