cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Руаль Амундсен
Вяртанне
Нервовае напружанне Амундсена толькі ўзрасло пасля вяртання з полюса, тым больш, што ён не ведаў, што ўжо атрымаў перамогу над Скотам: трэба было як мага хутчэй вярнуцца да цывілізацыі і паведаміць аб выніках. Вонкава гэта выявілася ў тым, што ў дзённіку і лістах Амундсен наогул перастае прытрымлівацца агульнапрынятай нарвежскай арфаграфіі. Увечары 30 студзеня «Фрам» у густым тумане пакінуў Кітовую бухту і каля 5 тыдняў перасякаў палі пакавых ільдоў, накіроўваючыся ў Хобарт, хоць у Новай Зеландыі быў бліжэй, але гэта была галоўная база Скота.
У Хобарт «Фрам» прыбыў 7 сакавіка 1912 года (адлегласць ад знясіленай каманды Скота ў гэты момант да антарктычнай базы была больш за 300 км). На бераг сышоў адзін толькі Амундсен з тэчкай, якая змяшчала тэксты тэлеграм, складзеных загадзя. Аб Скоце не было ніякіх вестак. Амундсен інкогніта зняў нумар у партовай гасцініцы, пасля чаго неадкладна звязаўся з Нарвегіяй, даслаўшы тры тэлеграмы — брату Леону, Нансену і каралю, нават спонсарам весткі былі адпраўленыя пазней. У ранішняй тэлеграме ад брата паведамлялася, што Леон Амундсен да таго часу прадаў эксклюзіўныя правы на публікацыю матэрыялаў аб Нарвежскай палярнай экспедыцыі лонданскай газеце «Daily Chronicle». Ганарар Руаля Амундсена склаў 2000 фунтаў — па найвышэйшай стаўцы. Неацэнную дапамогу ў заключэнні дагавора аказаў Эрнэст Шэклтан. Паводле ўмоў кантракту, Амундсену належала выключнае права публікацыі справаздач і дзённікаў усіх удзельнікаў экспедыцыі. Яны не маглі публікаваць што-небудзь без згоды Амундсена на працягу трох гадоў пасля вяртання. Тэлеграма Нансену была вельмі лаканічная: «''Дзякуй за ўсё. Задача выканана. Усё ў парадку''». З каралём Нарвегіі Леону Амундсену сустрэцца не ўдалося — ён засядаў у штабе ваенных вучэнняў, але змест тэлеграмы яму перадаў ад’ютант.
Толькі 11 сакавіка 1912 года камандзе «Фрама» дазволілі сысці на бераг у Хобарце, выдаўшы 10 шылінгаў на кішэнныя выдаткі. Ялмар Ёхансен, не адышоўшы ад разлад з Амундсенам, пусціўся ў, 15 сакавіка Амундсен скасаваў з ім кантракт і адправіў на радзіму. Яго жонцы перасталі пералічваць грошы. Ганарар Ёхансена склаў 600 крон, што адпавядала 33 фунтам 10 шылінгам. Білет для Ёхансена з Мельбурна да Крысціяніі абыйшоўся фонду экспедыцыі ў 505 крон.
20 сакавіка 1912 года Амундсен адбыў у лекцыйнае турнэ па Аўстраліі і Новай Зеландыі, у той жа дзень атрымаўшы весткі, што выдавецтва Якаба Дзюбвада заключыла з ім дагавор аб кнізе пра падарожжа на суму 111 000 крон — рэкордную для таго часу. 21 мая ён прыбыў у Буэнас-Айрэс, выдаючы сябе за камерсанта Энгельбрэгта Граўнінга, урачыстае ўшанаванне адбылося 30 мая ў Нарвежскім таварыстве Ла-Платы. Каманду адправілі ў Нарвегію, «Фрам» заставаўся ў Аргенціне пад наглядам лейтэнанта Т. Нільсена.
1912
З 11 чэрвеня 1912 года Амундсен жыў у маёнтку дона Педра Крыстоферсена «Кармэн» пад Буэнас-Айрэсам, дзе пісаў кнігу аб экспедыцыі. Раздзелы аб марскім пераходзе напісаў К. Прэструд (не згаданы ў кнізе як аўтар), тэкст перасылаўся ў Нарвегію і публікаваўся перыядычнымі выданнямі практычна без літаратурнай праўкі. Да таго часу намеціліся два скандалы: Фрэдэрык Кук, жадаючы аднавіць сваю рэпутацыю і аўтарытэт палярніка, заявіў, што мае намер нанесці ў Нарвегію візіт і сустрэцца з Амундсенам. У гэты ж час Леон Амундсен настойваў на выключэнні з кнігі «Паўднёвы полюс» любога згадвання пра Кука.
Новыя ўскладненні паўсталі ў Лондане, дзе стаўленне да Амундсена па меры чакання вестак аб Скоце змянялася ў горшы бок. Хоць Каралеўскае геаграфічнае таварыства першым запрасіла заваёўніка Паўднёвага полюса выступіць з лекцыйным турнэ, яго адкрыццё было намечана зрабіць не ў Альберт-холе, дзе раней выступалі Нансен, Піры і Шэклтан, а ў, на што Амундсен абразіўся. Лорд Керзон тады ж выступіў з двухсэнсоўным выразам аб «планах Амундсена, якія змяніліся», які можна было патлумачыць і як крытычны. Праблема была вырашана толькі пасля ўмяшання караля Хокана VII — Амундсен быў вымушаны прыцішыць свае амбіцыі.
1 ліпеня 1912 года ў Берген прыбылі амаль усе ўдзельнікі экспедыцыі да Паўднёвага полюса, за выключэннем Ёхансена, які вярнуўся яшчэ 11 чэрвеня. 31 ліпеня з Буэнас-Айрэса праз Капенгаген прыбыў і Амундсен, які пад псеўданімам Энгельбрэгт Граўнінг так нікім і не быў апазнаны, хоць карыстаўся грамадскім транспартам. 20 жніўня ў яго гонар быў дадзены абед у каралеўскім палацы, але астатні час Амундсен невылазна сядзеў дома, сканчаючы кнігу аб экспедыцыі.
Даклад Амундсена ў Геаграфічным таварыстве Нарвегіі быў прачытаны 9 верасня ў прысутнасці дыпламатычнага корпуса і каралеўскага сямейства, «стаўшы самым значным мерапрыемствам Таварыства за ўсе 25 гадоў яго існавання». Нансена пры гэтым не было — ён знаходзіўся ў экспедыцыі на Шпіцбергене. Адразу пасля выступлення Амундсен адправіўся ў Берген, адкуль, пасля наведвання некалькіх нарвежскіх гарадоў, павінен быў адправіцца ў Швецыю, Данію і Германію, адтуль — у Англію, Францыю і Італію. Турнэ ў ЗША вызначалася з пачаткам 1913 года, прычым меркавалася да лета перавесці «Фрам» у Сан-Францыска і адразу пасля заканчэння гастролей адправіцца да Берынгавага праліва і Паўночнага полюса. Да таго часу фонд экспедыцыі на «Фраме» меў 330 тыс. крон, у далейшым яго планавалася папаўняць ганарарамі за кнігу Амундсена і яго выступленняў у розных краінах свету.
14 лістапада 1912 года Амундсен прыбыў у Дуўр, у той жа вечар у Лондане быў уладкаваны грандыёзны прыём у гонар палярніка. Да таго часу толькі што трыумфальна завяршылася турнэ па Германіі (якое прынесла 40 000 марак) і Бельгіі. 15 лістапада адбыўся скандал у Каралеўскім геаграфічным таварыстве ў Лондане: прэзідэнт Таварыства — лорд Джордж Натаніэль Керзон — сказаў двухсэнсоўную прамову. Амундсен апісваў гэты эпізод так:
Старанна ўзважваючы словы, лорд Керзон абгрунтаваў запрашэнне мяне ў якасці дакладчыка, прычым асабліва адзначыў тую акалічнасць, што я прыпісваю частку нашага поспеху сабакам, пасля чаго завяршыў сваю прамову словамі: «Таму прапаную ўсім прысутным грымнуць трохразовае „ура“ ў гонар сабак», — ды яшчэ падкрэсліў саркастычны і зневажальны сэнс свайго выказвання заспакойлівым жэстам у мой бок.
Менавіта гэты эпізод, на думку Р. Хантфарда, стаў для Амундсена заахвочвальным матывам прыпыніць сяброўства ў Каралеўскім геаграфічным таварыстве. Некаторае суцяшэнне палярнік атрымаў ад захопленага прыёму ў Парыжы 16 снежня, дзе ён быў узведзены ў афіцэры Ганаровага легіёну, і прыёму ў Рыме 19 снежня з аўдыенцыі ў караля Віктара-Эмануіла. Стортынг прызначыў Амундсену ганаровы аклад у 6 000 крон у год, а кожны член экспедыцыі атрымаў яшчэ прэмію ў 4 000 крон.
1913 і 1914 гады
4 студзеня 1913 года, калі Амундсен знаходзіўся на шляху ў ЗША, у крысціянійскім Солі-парку застрэліўся Ялмар Ёхансен. Яго цела даставілі ў родны Шыен Леон Амундсен і Ёрген Стуберуд, было гэта 7 студзеня. Пахаванне адбылося 9 студзеня, выдаткі падзялілі напалову Нансен і Амундсен, абодвух на цырымоніі не было — у Нансена паміраў малодшы сын Осмунд.
Амерыканскія гастролі Амундсена пачаліся ў Карнегі-холе 15 студзеня 1913 года і сталі трыумфальнымі. Палярнікаў запрасілі на абед да прэзідэнта ЗША Тэадора Рузвельта і ўшаноўвалі разам з адміралам Піры. Газеты ўсяго свету абышоў здымак, на якім разам былі Піры, Амундсен і Шэклтан.
11 лютага 1913 года з Літэлтана прыйшла тэлеграма, якая абвясціла свет аб трагедыі капітана Скота. Руаль Амундсен знаходзіўся тады ў Мадысане, Вісконсін. Леон Амундсен адразу адправіў у англійскае пасольства ў Крысціянію паштоўку са спачуваннямі, Руаль Амундсен на наступны дзень з Чыкага адправіў тэлеграмы капітану Эдварду Эвансу — камандзіру «Тэра Нова» — і ўдовам Скота і Уілсана. Леон Амундсен пісаў брату:
…Экспедыцыя (Скота) арганізоўвалася спосабамі, якія не выклікалі даверу. Мне здаецца… усе павінны радавацца, што ты ўжо пабываў на Паўднёвым полюсе. Інакш… імгненна сабралі б новую брытанскую экспедыцыю для дасягнення той жа мэты, хутчэй за ўсё не змяніўшы методыку паходу. У выніку катастрофа была б за катастрофай, як гэта было ў выпадку з Паўночна-Заходнім праходам.
Весткі аб катастрофе выклікалі ў ЗША ажыятаж: Руаль Амундсен у канчатковым выніку даў 160 выступленняў. Хоць ён і казаў у адным з інтэрв’ю: «Я ахвяраваў бы славай і ўсімі грашыма, здолей я такім шляхам зберагчы Скота ад жудаснай гібелі», але брату Леону пісаў адкрыта: «''Сумны лёс Скота выклікаў незвычайную цікавасць да маіх дакладаў. Наведвальнасць, якая пачала было падаць, зноў узляцела на недасягальную вышыню''». Леон усяляк заклікаў брата да асцярожнасці і заяўляў, што перад староннімі ніяк нельга звязваць трыумф ля Паўднёвага полюса і катастрофу Скота. Аднак папулярнасць Амундсена ў свеце істотна вырасла пасля вестак аб Скоце, асабліва ў Германіі і Аўстраліі. Пры гэтым віцэ-консул Нарвегіі ў Мельбурне адзначаў, што абнародаванне таго факту, што Скот знайшоў ліст Амундсена на полюсе, развеяла ў свядомасці абывацеляў сумневы, ці сапраўды нарвежцы пабывалі на Паўднёвым полюсе, і прымусіла зразумець, які подзвіг здзейсніў Амундсен.
У маі Амундсен з ЗША адправіўся ў Канаду, адкуль вярнуўся ў Лондан 10 ліпеня 1913 года, правёўшы ў імперскай сталіцы 10 дзён. Далей яго чакалі ў Бергене, дзе прапанавалі заняць пасаду судырэктара Інстытута акіянаграфіі. Амундсен адхіліў гэтую прапанову, бо ніколі не цікавіўся навукай, выклікаўшы здзіўленне ў Ф. Нансена.
Да восені прадставілася магчымасць выкарыстоўваць «Фрам» у цырымоніі адкрыцця Панамскага канала. 3 кастрычніка 1913 года «Фрам» пад камандаваннем Т. Нільсена прыбыў у. Паколькі да снежня канал усё яшчэ не быў адкрыты, ад гэтай ідэі Амундсен адмовіўся. Пераход з Калона назад у Буэнас-Айрэс быў вельмі цяжкі: 100 дзён бесперапынна працягваліся штармы. Драўляная канструкцыя, якая вытрымала дзве арктычныя экспедыцыі і кругасветнае плаванне, была непапраўна сапсаваная трапічнымі шашалямі. Нашэсце насякомых 2 студзеня 1914 года знішчыла ўсе бартавыя запасы правіянту. 18 сакавіка 1914 года памёр матрос Андрэас Бек. Толькі 25 сакавіка 1914 года «Фрам» прыбыў у Мантэвідэа, маючы патрэбу ў капітальным рамонце.
16 чэрвеня 1914 года старое судна вярнулася ў і было пастаўлена на прыкол. «Фрам» з 7 чэрвеня 1910 года два з паловай разы абмінуў зямны шар, прайшоўшы 54 тыс. марскія мілі, у асноўным — ва ўмераных і экватарыяльных водах. 11 жніўня судна было абследавана класіфікацыйным бюро: гніеннем была пашкоджаная ўся падводная частка судна, унутраная і вонкавая абшыўкі, палуба і палубныя. Кошт капітальнага рамонту ацэньваўся ў 150 тыс. крон, што прыкладна раўнялася кошту пабудовы «Фрама».
Першая сусветная вайна
У 1909 годзе, пасля сенсацыйных палётаў, Амундсену стала відавочна, што авіяцыя з’яўляецца транспартам будучыні. Яшчэ да адпраўлення да Паўднёвага полюса летам 1909 года ён эксперыментаваў з, аднак разумеў, што выкарыстанне авіяцыі ў Антарктыдзе пры тэхнічным узроўні 1900-х гадоў немагчыма. З пачаткам Першай сусветнай вайны Амундсен распарадзіўся прадаць набытыя ім у Сан-Францыска гідрасамалёты, бо дастаўка іх марскім шляхам у Нарвегію была занадта накладнай.
Увесну 1914 года ў Парыжы Амундсен купіў аэраплан «Морыс-Фарман» за 20 000 франкаў, паставіўшы сабе мэтай стаць першай грамадзянскай асобай у Нарвегіі, якая мае пасведчанне пілота. Яго настаўнікам у авіяцыйнай справе быў капітан Эйнар Сем-Якабсен. Экзамен на пілота Амундсен здаваў 11 чэрвеня 1914 года, маючы да таго часу налёт у 20 гадзін. На экзамене пілот здолеў вывесці машыну з піке, кароль даслаў віншавальную тэлеграму. Пасля пачатку вайны, 3 жніўня Амундсен напісаў афіцыйны ліст нарвежскаму ўраду, у якім прапаноўваў свой самалёт ВПС і прасіў уключыць яго ў гэты ж род войскаў у званні радавога. Тады ж Амундсен адмовіўся ад 200 000 крон, выдзеленых яму стортынгам на правядзенне новай экспедыцыі. Нансен пры гэтым падлічыў, што заваяванне Паўночнага полюса абыйдзецца ўдвая даражэй, і браўся сам унесці сродкі, якіх не хапала.
Пасля пачатку баявых дзеянняў Нарвегія засталася нейтральнай краінай, Амундсен так і не быў прызваны на ваенную службу. Паводле слоў Т. Буман-Ларсена, у 1914—1917 гадах Амундсен уступіў у найбольш спакойны перыяд свайго бурнага жыцця. У Амундсена да таго часу было 25 000 долараў свабодных грошай, якія ён пачаў актыўна інвеставаць у традыцыйны бізнес сваёй сям’і — фрахт. Аднаразовы продаж акцый у 1916 годзе забяспечыў яго мільёнамі. У палітычным дачыненні Амундсен быў на баку Германіі і працягваў перапіску з Вільгельмам Фільхнерам, якога прызвалі ў кайзераўскія ВПС: нямецкі палярнік хацеў удзельнічаць у экспедыцыі Амундсена. У 1916 годзе ён быў прызначаны ў Берген кіраўніком місіі германскага ваенна-марскога міністэрства, але пасля шпіёнскага скандалу высланы з краіны. Як сцвярджаў сам Фільхнер у мемуарах, гэта паклала канец таемным перамовам аб спыненні вайны, якія вяліся па ініцыятыве Нансена ў яго ўласнай рэзідэнцыі.
Паўночна-Усходні марскі шлях
«Мод» адплыла з Крысціяніі 24 чэрвеня 1918 года. На судне было 9 чалавек каманды, з іх чацвёра ўдзельнічалі ў папярэдніх экспедыцыях Амундсена. Камандзірам судна быў прызначаны Хельмер Хансен (ветэран заваявання Паўднёвага полюса), у склад каманды ўваходзіў таксама геафізік Харальд Свердруп. Амундсен узышоў на борт свайго карабля толькі 14 ліпеня ў Тромсё, праз некалькі дзён пасля вяртання з ЗША. Карабель выйшаў у мора 16 ліпеня — у 47-ы дзень нараджэння Начальніка. У Югорскім Шары ў каманду быў прыняты паўрускі-паўнарвежац Генадзь Алонкін у якасці другога матарыста і радыста. Яго бацьку і маці штомесяц пералічвалася жалаванне сына ў 200 крон.
9 верасня 1918 года «Мод» была заціснутая льдамі ля мыса Чалюскін — у 25-ю гадавіну праходжання мыса «Фрамам», давялося ўстаць на незапланаваную зімоўку. Бухта ў 21-й марской мілі на ўсход ад мыса Чалюскін атрымала назву Мод Хейвен (Гавань «Мод»). 30 верасня Амундсен зваліўся з борта на лёд, зламаўшы левую руку ў двух месцах, вышэй і ніжэй плечавага сустава. Пералом суправаджаўся цягліцавымі сутаргамі. Яшчэ праз пяць тыдняў Амундсен ледзь не быў разарваны мядзведзіцай і атрымаў сур’ёзныя траўмы спіны. Ужо ў ЗША высветлілася, што пераломы зрасліся няправільна, зламаная рука стала карацей другой. Спецыялісты нават сцвярджалі, што Амундсен зусім не павінен быў валодаць рукой, але яна працавала. 10 снежня Амундсен цяжка атруціўся з-за няспраўнасці газавай лямпы і з тых часоў стаў мець сур’ёзныя праблемы з сэрцам. Зімоўка наогул была цяжкай: парусны майстар Роне пакутаваў ад алкагалізму (ён быў па сумяшчальніцтву кокам і меў доступ да судовых запасаў спіртнога), у некаторых членаў каманды з’явіліся прыкметы псіхічнага засмучэння. Пачасціліся і канфлікты членаў каманды з хворым Амундсенам.
У верасні 1919 года судна пакінулі два матросы: дасведчаны палярнік Петэр Тэсем і малады Паўль Кнудсен. Амундсен у розны час па-рознаму тлумачыў прычыны іх адпраўкі на, які знаходзіцца ў 800 км на паўднёвы захад ад месца зімоўкі. Першапачаткова ён гаварыў пра неабходнасць дастаўкі пошты з вынікамі даследаванняў у Нарвегію. Гэта не вельмі пераканаўча, бо там гэтую пошту ніхто не чакаў. У напісанай праз 5 гадоў аўтабіяграфіі ён тлумачыў рашэнне хваробай Петэра Тэсема, у якога былі моцныя галаўныя болі. На радзіму Тэсем і Кнудсен так і не вярнуліся, астанкі былі знойдзеныя толькі ў 1921—1922 гадах экспедыцыямі Н. А. Бегічава і М. М. Урванцава. Відаць, Кнудсен праваліўся ў палонку, а Тэсем па нявызначанай прычыне памёр у некалькіх кіламетрах ад палярнай станцыі на в. Дыксан. Фатаграфію шкілета Тэсема зрабіў Георгій Рыбін у ліпені 1922 года.
Вызваліўшыся з ільдоў 12 верасня 1919 года, ужо праз 11 дзён «Мод» была вымушана стаць на зімоўку ля вострава Аён на паўдарозе паміж Новасібірскімі астравамі і Берынгавым пралівам. На борце ледзь не адбыўся бунт. Харальд Свердруп тады зацікавіўся этнаграфіяй і на год пасяліўся ў чукоцкім племі. З 1 снежня 1919 года па 14 чэрвеня 1920 года Оскар Вістынг і Хельмер Хансен паспрабавалі дабрацца на сабаках да Нома на Алясцы, але з-за перыпетый Грамадзянскай вайны ў Расіі дайшлі толькі да Анадыра і шчасна вярнуліся. Там жа яны даведаліся аб заканчэнні Першай сусветнай вайны.
Толькі праз два гады «Мод» дасягнула Аляскі, дзе высветлілася, што экспедыцыя збанкрутавала, прыйшлося прасіць урадавую субсідыю. Адбыўся буйны канфлікт з Хельмерам Хансенам, ён быў звольнены, а неўзабаве на радзіму запрасіліся і парусны майстар Роне з матарыстам Сюндбекам — абодва былі ветэранамі заваявання Паўднёвага полюса. Амундсен тым не менш паспрабаваў з экіпажам у 4 чалавекі прабіцца праз Берынгаў праліў (даўкамплектаваць каманду планавалася мясцовымі чукчамі і рускімі паляўнічымі), але давялося ў трэці раз зімаваць ля мыса Сэрца-Камень. У «Мод» была зламаная вяслярная шруба, а валам ільдоў судна вынесла на бераг, але вясной пасля раставання лёду яно зноў апынулася на вадзе. На зімоўцы Амундсен удачарыў двух чукоцкіх дзяўчынак 4 і 10 гадоў — Каканіту і Камілу, пазней адправіўшы іх на навучанне ў Нарвегію і даўшы сваё прозвішча.
У 1921 годзе Амундсен перадаў камандаванне экспедыцыяй Вістынгу і адышоў ад спраў. Судна адправілася ў Сіэтл для рамонту і ўкамплектавання. Асістэнтам Свердрупа стаў Фін Мальмгрэн. Нарвежскі ўрад прадаставіў 500 000 крон для працягу экспедыцыі. «Мод» у 1922—1925 гадах дрэйфавала над шэльфам Усходне-Сібірскага мора і вызвалілася недалёка ад месца ўмярзання ў лёд «Фрама». Экспедыцыя даставіла новыя звесткі па метэаралогіі і геафізіцы, шырокія этнаграфічныя, заалагічныя і арніталагічныя калекцыі, а таксама дадзеныя па палярным плыням. Транспалярны дрэйф не атрымаўся. Паводле сучасных уяўленняў, план Амундсена мог стаць удалым, калі б дрэйф пачаўся ад паўночнага ўзбярэжжа Аляскі, але не Чукоткі.
Змена планаў
17 сакавіка 1922 года Амундсен адплыў з Крысціяніі ў суправаджэнні пілотаў Оскара Омдаля і Ода Даля. У маі 1922 года Амундсен планаваў пералёт з Нью-Ёрка ў Сіэтл на самалёце фірмы «Кёрціс», аднак пералёт завяршыўся аварыяй — спыніўся рухавік у 125 мілях ад Кліўленда. Адбылася аварыя, усе пілоты засталіся ў жывых і амаль не пацярпелі. Амундсен працягнуў шлях і чыгункай прыбыў у Сіэтл.
Хоць зімоўку меркавалася заснаваць ля мыса Бараў, Амундсен пабудаваў зімовачную ля Уэйнрайта, назваўшы яе «Модхейм». Зімавалі ўтрох, Начальнік узяў на сябе ролю кока. 19 лістапада Амундсен адправіўся на мыс Бараў у пошуках паштальёна і разам з ім пакрыў на лыжах 1000 км да заліва Кацэбу ўсяго за 10 дзён, а потым адправіўся ў Дырынг, 180 км да якога пераадолеў за два дні. З Дырынга Амундсен прайшоў 400 км да Нома, сярэдні пераход складаў 100 км у дзень. Прыбыўшы ў Ном у гадавіну заваявання Паўднёвага полюса, Амундсен правёў там усю зіму.
У пачатку 1923 года Амундсен даведаўся, што знаходзіцца на мяжы фінансавага краху: толькі ў Сіэтле даўгі складалі 20 000 долараў. У нарвежскіх газетах над ім адкрыта здзекаваліся, а таксама змяшчалі зласлівыя матэрыялы, што прыёмныя чукоцкія дзяўчынкі на самай справе — незаконныя дзеці Амундсена. 12 мая 1923 года палярнік вярнуўся ў Модхейм, дзе неадкладна пачалі зборку аэраплана. Пералёт быў прызначаны на 20 чэрвеня, а 14 мая Омдаль паспрабаваў у першы раз падняць самалёт у паветра. Пры пасадцы адмовіў рухавік, і была зламаная адна з лыж. 10 чэрвеня пры паўторнай спробе ўзляцець зноў была зламаная стойка шасі. 19 чэрвеня ў Нарвегію сышла дэпеша аб адмене пералёту.
Фінансавыя цяжкасці
17 верасня 1923 года Амундсен вярнуўся ў Сіэтл, а 29 кастрычніка дабраўся да Лондана. На радзіму ён вярнуўся 9 лістапада праз Капенгаген, дзе на гэты раз быў апазнаны. Ужо ў пачатку студзеня 1924 года Амундсен зноў адправіўся ў Капенгаген, дзе вёў перамовы з прадстаўнікамі фірмы «Дорнье», 7 студзеня падпісаўшы кантракт на пабудову двух гідрапланаў для транспалярнага пералёту, які базуецца на Шпіцбергене. Сродкі прадаставіў Х. Хамер, доўг Амундсена перад якім вырас ужо да 100 000 крон.
Канчатковае пагадненне з Хамьмерам прадугледжвала экспедыцыю на трох самалётах, з удзелам амерыканскіх і італьянскіх пілотаў. Акрамя Омдаля і Амундсена, Нарвегію прадстаўлялі Ялмар Рысер-Ларсен, знаёмы з палярнікам яшчэ па Алясцы, а таксама Лейф Дытрыксан. Праблемы паўсталі адразу: Хамер разлічваў знайсці ў недаследаванай частцы Паўночнага Ледавітага акіяна шырокія землі, якія павінны былі быць далучаныя да ЗША; гэта было шырока разрэкламавана ў амерыканскай прэсе. Узнікалі і праблемы арганізацыйнага плану: гідрапланы, патрэбныя Амундсену, паводле ўмоў Версальскай дамовы нельга было будаваць у Германіі. Было вырашана, што яны будуць сабраныя ў італьянскай Марына-ды-Піза, адкуль сваім ходам будуць дастаўлены ў Осла. Хамер да таго часу відавочна прыступіў да будаўніцтва «фінансавай піраміды», у выніку Амундсен 26 чэрвеня 1924 года загадаў перапыніць зборы. Рысер-Ларсена і Омдаля, якія знаходзіліся ў Рыме, адклікалі на радзіму.
Амундсен апынуўся ў бязвыхадным фінансавым становішчы і 2 верасня 1924 года абвясціў сябе банкрутам, што выклікала ў Нарвегіі, а затым і ў свеце вялікі скандал. Ён парваў усялякія адносіны з братам Леонам, які з 1902 года займаўся ўсімі яго справамі, прыёмных дачок Камілу і Каканіту, аб якіх сям’я Леона клапацілася, Амундсен загадаў «адправіць дадому». Адначасова была апісана сядзіба «Ураніенборг», ацэненая ў 30 тысяч крон.
У канцы верасня Амундсен адправіўся ў ЗША, спрабуючы зарабіць грошай для расплаты з крэдыторамі, аднак сам жа вылічыў, што лекцыйнае турнэ і ганарары за артыкулы ў СМІ пакрыюць усе выдаткі, толькі калі яму споўніцца 110 гадоў. У аўтабіяграфіі ён пісаў, што «больш чым калі-небудзь за ўсе 53 гады жыцця быў блізкі да змрочнага адчаю».
Выхад знайшоўся ў час сустрэчы з журналістамі 8 кастрычніка. Падчас прэс-канферэнцыі Амундсену патэлефанаваў  — сын уладальніка буйных вугальных шахт, з якім палярнік сустракаўся ў Парыжы яшчэ да адплыцця «Мод». 26 кастрычніка бацька Элсварта прадаставіў Амундсену 85 000 долараў, што азначала, што пералёт практычна забяспечаны. У снежні Амундсену давялося прайсці працэдуру банкруцтва і ў ЗША, аднак 5 студзеня 1925 года ён пачаў новае турнэ з і змог у самыя кароткія тэрміны зарабіць 27 000 крон, неабходных для пакрыцця найбольш тэрміновых плацяжоў па даўгах. Фінансавую дапамогу палярніку прапанавалі і старыя сябры — дон Педра Крыстоферсен і Герман Гадзе. У лютым Амундсен і Рысер-Ларсен праінспектавалі свае самалёты ў Марына-ды-Піза, прызнаўшы іх цалкам падрыхтаванымі. Да таго часу экспедыцыю ўзяло пад сваё заступніцтва Нарвежскае таварыства паветраплавання.
Палёт 1925 года
Экспедыцыя пачалася 11 сакавіка 1925 года, калі судна з самалётамі выйшла з Італіі. Стортынг 24 сакавіка галасаваў за прадастаўленне Амундсену ваеннага транспарту «Фарм» і 25 тысяч крон на яго абсталяванне. «За» прагаласавалі 87 дэпутатаў, «супраць» — 54. Каманда Амундсена на двух караблях — «Хобі» і «Фарме» — адплыла з Тромсё 9 красавіка, вечарам напярэдадні іх ушаноўвала Таварыства паветраплавання на чале з Ота Свердрупам. На борце «Хобі» знаходзіліся Рысер-Ларсен, Дытрыксан і Омдаль, а таксама разабраныя самалёты, на «Фарме» — Амундсен, Фрыц Цапфе, Лінкальн Элсварт, журналісты, дырэктар пізанскіх заводаў — немец Шультэ-Фроліндэ, і многія іншыя.
13 красавіка «Фарм» увайшоў у Конгсфіёрд на Шпіцбергене пад 79° пн. ш. У практычным плане Амундсен ужо не кантраляваў правядзенне экспедыцыі, галоўнымі фігурамі тут сталі Рысер-Ларсен і дырэктар фірмы «Дорнье» Шультэ-Фроліндэ. 3 мая прыйшла тэлеграма прэм’ер-міністра Мувінкеля, які ўпаўнаважыў Амундсена ад імя караля прыняць у валоданне новыя землі. Старт, аднак, пераносіўся з-за мясцовай непагадзі. А 15:00 21 мая 1925 года каманда была гатовая. Самалёты мелі завадскія нумары N24 і N25. На старце выявіўся перагруз прыкладна ў 500 кг (агульны груз — 3100 кг).
На борце кожнага самалёта было па тры чалавекі: N24 пілатаваў Лейф Дытрыксан, штурманам-навігатарам быў Лінкальн Элсварт, механікам ішоў Оскар Омдаль. Пілотам N25 быў Я. Рысер-Ларсен, Амундсен — штурманам, механікам ішоў немец Карл Фойхт — прадстаўнік фірмы «Дорнье». Сярэдняя тэмпература ў час палёту складала −13 °С, сонца было відаць добра, але гарызонт не падыходзіў для навігацыйных назіранняў, неба злівалася з ледзянымі палямі. Пасля васьмі гадзін палёту, калі палова бензіну была выдаткаваная, экспедыцыя павінна была знаходзіцца на 88° пн. ш. Было вырашана знізіцца, тым больш што ўнізе з’явілася шырокае разводдзе. Цудам пазбегшы крушэння аб таросы, Рысер-Ларсен пасадзіў машыну. Назіранні пасля пасадкі паказалі каардынаты: 87° 43' пн. ш., 10° 20' з. д., да полюса заставалася 136 марскіх міль. Галоўнай задачай каманды было развярнуць самалёт, а таксама скапаць тарос, які пагражаў фюзеляжу, і сутыкнуць машыну з грэбня лядовага сціску. Пры гэтым на борце былі наступныя прылады: 3 фінкі, 1 нож, 1 скаўцкая сякерка і 2 драўляныя рыдлёўкі. Правіянту на першы час хапала (меўся месячны запас, зыходзячы з рацыёну ў 1 кг цвёрдай ежы ў суткі на чалавека), а бензінавыя печкі пры −15 °C дазвалялі падтрымліваць у кабінах ніштаватыя ўмовы. Неўзабаве Амундсен распарадзіўся скараціць пайку да 300 г цвёрдай ежы ў суткі. На борце самалёта меліся нарты і каяк, каманда была гатовая ў выпадку гібелі самалёта ісці да мысу Калумбія, да якога было 650 км.
23 мая Амундсен залез з біноклем на тарос і неўзабаве выявіў N24, які на выгляд быў у поўным парадку. На борце былі сігнальныя сцягі, а пілоты былі знаёмыя з кодам, удалося высветліць, што Дытрыксан ужо на старце выявіў пашкоджанне фюзеляжа, але сядаць не стаў. Больш нічога не атрымалася высветліць, бо перамовы азбукай Морзэ займалі шмат часу. Увесь дзень 24 мая каманда Амундсена рыла тарос, 25 мая машына ўжо ляжала на схіле. Днём 26 мая каманда Элсварта з вялікай працай перабралася праз граду таросаў і правалілася ў палонку. Элсварту ўдалося выратаваць Дытраксана і Омдаля. Цяпер шасцярым паветраплавальнікам трэба было падняцца ў паветра на адным самалёце.
Нягледзячы на адчайнае становішча, Амундсен правёў вымярэнне глыбіні акіяна рэхалотам і высветліў, што яна роўная 3750 метрам, гэта даказвала, што ніякага палярнага мацерыка не існуе. У ноч на 29 мая льды сталі змыкацца, і адлегласць паміж самалётамі зменшылася прыкладна да кіламетра. Так атрымалася вярнуць усе запасы авіяцыйнага бензіну. Дзве спробы старту праваліліся — малады лёд быў тонкі, а корпус гідрасамалётаў працаваў як ледакол. Пасля трэцяй няўдалай спробы старту Амундсен знайшоў палонку даўжынёю каля 400 м, за якой адразу пачыналася поле маладога лёду — быў шанец, што, набраўшы хуткасць на чыстай вадзе, самалёт не затармозіцца на лядовым полі, атрымаўшы яшчэ 700 м для разбегу. Акрамя таго, трэба было высечы з тароса стартавую горку і працягнуць самалёт 300 м да яе па полі маладога лёду. Гэтая праца пачалася раніцай 6 чэрвеня і была вельмі цяжкай. Элсварт у сваіх мемуарах пісаў, што Амундсен моцна пастарэў за гэтыя некалькі дзён, а ў механіка Фойхта развілася дэпрэсія. Яшчэ дзве спробы старту апынуліся няўдалымі.
8 чэрвеня тэмпература пераваліла за нулявую адзнаку, і пачаўся дождж. У гэты дзень камандзе прыйшлося разгортваць самалёт у густым друзлым снезе, а Амундсен паменшыў пайку з 300 да 250 г. На гэтым рацыёне трэба было цягнуць па паламаным лёдзе самалёт вагой 4½ тоны. 10 чэрвеня пачалося збудаванне новай стартавай пляцоўкі 500 м даўжынёй і 12 м шырынёй з трохфутавага пласта ўтрамбаванага мокрага снегу. Сіл палярнікаў бракавала на працу рыдлёўкамі, аднак 11 чэрвеня Омдаль выявіў, што снег нядрэнна ўтоптваць. Шостая і сёмая спробы ўзляцець зноў не ўвянчаліся поспехам. Між тым 15 чэрвеня было апошнім тэрмінам, у які яшчэ можна было выступіць у пешы паход да Грэнландыі. Правіянту камандзе нават на паменшанай пайцы павінна было хапіць да 1 жніўня.
Увечары 14 чэрвеня з самалётаў было выкінута ўсё, без чаго можна абыйсціся. Пакінулі бензіну і масла на 8 гадзін працы рухавіка, 2 драбавікі і 200 патронаў, спальныя мяшкі, палатку і правізію на два тыдні. У 10:30 раніцы па Грынвічу атрымалася ўзляцець. Палёт праходзіў у цяжкіх метэаўмовах на вышыні 50 м у густым тумане і працягваўся 8½ гадзін. Прывадненне адбылося ў 25 км ад мыса Нордкап у групе Сямі астравоў, дзе аэранаўтаў неўзабаве прыняла на борт шхуна «Шоліў», даставіўшы з самалётам у Конгсфіёрд 18 чэрвеня. На радзіму палярнікі адплылі 25 чэрвеня, а 5 ліпеня быў уладкаваны трыумфальны ўезд у Осла, у якім удзельнічаў і самалёт N25.
Тур Буман-Ларсен пісаў:
Перасячэнне Арктыкі
16 ліпеня 1925 года Амундсен тэлеграфаваў у Рым Умберта Нобіле, з якім быў знаёмы яшчэ з лета 1924 года, просячы сустрэцца з ім у Осла. Нобіле быў у Нарвегіі 25 ліпеня, сустрэча з Амундсенам і Рысер-Ларсенам адбылася ва «Ураніенборге», у якім палярнік жыў толькі дзякуючы ласцы конкурснага кіраўніка. Амундсен адразу сказаў італьянскаму будаўніку дырыжабляў, што яго цікавіць пералёт ад Шпіцбергена да мыса Бараў на дыстанцыю 3500 км. Нобіле пісаў, што разгубіўся, бо не быў упэўнены, што дырыжаблю аб’ёмам 19 000 м³ пад сілу пераадолець такую адлегласць. Амундсен заявіў, што мае намер пачаць экспедыцыю вясной 1926 года, Нобіле звязваў гэта з суперніцтвам з Нансенам, які рыхтаваў экспедыцыю ў Арктыку на той жа год. Элсварт гарантаваў фінансавы бок палёту, падаўшы 100 000 долараў, зрэшты, Нобіле называў суму 125 000 долараў.
22 жніўня 1925 года Амундсен і Рысер-Ларсен адбылі ў Італію, у Рыме 1 верасня быў падпісана пагадненне паміж Нарвежскім таварыствам паветраплавання і італьянскім урадам. Амундсен пісаў, што дзякуючы зацікаўленасці Мусаліні справа была ўладжана лёгка. Паводле пагаднення дырыжабль N-1 пераходзіў у распараджэнне Таварыства паветраплавання Нарвегіі, італьянскі ўрад ж падаваў тэхнікаў, рабочых і ўсё палётнае абсталяванне, уключаючы экіпаж. У Осла дагавор быў абвешчаны 9 верасня, тады ж было абвешчана, што дырыжабль перайменуюць у «Нарвегію».
Нобіле трэба было падрыхтаваць дырыжабль да палёту і перагнаць яго ў Кінгсбей з Рыма праз Пулхэм, Осла і Гатчыну. У Ню-Олесуне былі пабудаваныя ангар для дырыжабля і прычальная мачта, з Італіі туды даставілі бензін, запасныя часткі, у тым ліку цэлыя маторы, інструменты і сціснуты вадарод у балонах. Выпрабавальныя палёты праводзіліся з 27 лютага па 3 красавіка 1926 года, было здзейснена 5 палётаў сумарнай працягласцю 27 гадзін. У выпрабаваннях прымаў удзел Рысер-Ларсен, які жадаў навучыцца пілатаванню дырыжабля. 29 сакавіка на дырыжаблі быў узняты нарвежскі сцяг, і ён афіцыйна быў перайменаваны, хоць не было змыта і ранейшае абазначэнне N-1, пад якім ён быў зарэгістраваны і ў Нарвегіі.
Рысер-Ларсен выконваў абавязкі штурмана, яго памочнікам быў нарвежац Э. Хорген. Іншыя члены каманды — нарвежцы: радыст Б. Готвальд, механік О. Омдаль, Оскар Вістынг кіраваў рулём вышыні. Скандынавію прадстаўлялі таксама шведскі метэаролаг Фін Мальмгрэн і радыст «Мод» Генадзь Алонкін.
Амундсен і яго асяроддзе прыбылі на Шпіцберген параходам 21 красавіка 1926 года, Нобіле вылецеў з Рыма 10 красавіка. 29 красавіка, калі «Нарвегія» яшчэ стаяла ў ангары пад Гатчынай, у Ню-Олесун прыбыў са сваёй камандай, які вырашыў ляцець да Паўночнага полюса на самалёце. «Нарвегія» прыляцела толькі 7 мая, а ў ноч на 9 мая Бэрд з пілотам Флойдам Бенетам вылецелі на поўнач і вярнуліся ў 16:00 на наступны дзень, заявіўшы, што пабывалі на Паўночным полюсе. Амундсен, паводле выразу Буман-Ларсена, «сустрэў амерыканцаў з распасцёртымі абдымкамі»: палярны прыярытэт яго не моцна хваляваў, бо полюс толькі адкрываў перасячэнне ўсёй Арктыкі. Характэрна, што сумневы ў дасягненні Бэрда паўсталі адразу ж — яшчэ на Шпіцбергене. Гэта было даказана ўжо ў 1996 годзе: пры даследаванні палётнага дзённіка Бэрда былі выяўленыя сляды падчыстак — фальсіфікацыя часткі палётных дадзеных у афіцыйнай справаздачы ў Нацыянальнае Геаграфічнае таварыства.
«Нарвегія» адчаліла ад мачты ў Ню-Олесуне 11 мая 1926 года ў 08:55 па Грынвічы пры тэмпературы −4,5 °С. Да полюса было 1280 км. Амундсен пісаў у аўтабіяграфіі:
Мне выпала самая лёгкая праца на борце. <…> Я вывучаў мясцовасць пад намі, яе характар і галоўным чынам пільна назіраў, ці не выявяцца якія-небудзь прыкметы новай зямлі.
Гэтыя ж радкі цытуе і Нобіле, дадаючы, што для Амундсена паставілі спецыяльнае скураное крэсла каля ілюмінатара. Сам жа Амундсен сцвярджаў, што сядзеў на вадзяным баку. Апоўначы, калі дырыжабль знаходзіўся на 88° 30' пн. ш., адсвяткавалі дзень нараджэння Элсварта, якому споўнілася 46 гадоў. У 02:20 12 мая дасягнулі Паўночнага полюса: у дзённіку Амундсен пісаў, што дырыжабль завіс на вышыні 200 м над моцна паламаным ледзяным полем, над якім і былі скінутыя сцягі. У апісанні падарожжа гэтая сцэна была моцна афарбаванай (Амундсен пісаў пра сябе ў трэцяй асобе):
…Амундсен павярнуўся і моцна сціснуў руку Вістынга. Не было вымаўлена ні слова, словы былі залішнія. Дзве тыя ж самыя рукі ўзнялі нарвежскі сцяг на Паўднёвым полюсе 14 снежня 1911 года.
Пасля дасягнення Паўночнага полюса знікла радыёсувязь, бартавая станцыя не працавала ні на прыём, ні на перадачу. Усяго радыёстанцыя «Нарвегіі» перадала ў эфір 55 паведамленняў сумарным аб’ёмам у 1494 словы. Да 14 гадзін 12 мая адбылася першая аварыя з-за абледзянення дырыжабля. Сур’ёзныя праблемы, зрэшты, пачаліся толькі на Алясцы 13 мая, калі дырыжабль трапіў у складаныя атмасферныя ўмовы. Каманда была змучана працай — больш за 80 гадзін без сну (перад вылетам ніхто не адпачываў), у дадатак на караблі забыліся ўсталяваць печку для камбуза, і харчавацца даводзілася марожанай ежай, а гарбата і кава ў тэрмасах хутка скончыліся. У 07:35 13 мая ўбачылі зямлю, у 08:40 Вістынг апазнаў Уэйнрайт — эскімоскую вёску. Нобіле пісаў, што ў яго нават была ідэя прызямліцца на мысе Бараў, дазаправіцца і вярнуцца назад на Шпіцберген. З-за абледзянення дырыжабля, аднак, прыйшлося садзіцца, не даляцеўшы да Нома. Рысер-Ларсен быў гэтак стомлены, што ў яго пачаліся галюцынацыі — ён «убачыў» на зямлі кавалерыйскі корпус, гатовы прыйсці на дапамогу. У 07:40 14 мая 1926 года па Грынвічу (20:30 13 мая па мясцовым часе) «Нарвегія» прызямлілася ў Тэлеры, у 100 мілях ад Нома.
У Еўропе да таго часу пра лёс экспедыцыі не было ніякіх звестак ужо на працягу трох сутак. Першыя смутныя чуткі сталі пранікаць з Аляскі 15 мая, і толькі 17 мая — у нацыянальны дзень Нарвегіі — газета «Афтэнпостэн» падрабязна апісала сенсацыйныя весткі. Тэлер італьянцы пакінулі толькі 31 мая — трэба было разабраць дырыжабль, каб вярнуць яго ў Еўропу. Амундсен разам з Элсвартам, Вістынгам і Омдалем з’ехаў на сабачых запрэжках ужо 15 мая, і гэта не выпадкова: да таго часу разгарэўся канфлікт паміж Амундсенам і Нобіле. Праблема складалася ў пытанні, каму належыць гонар дасягнення Паўночнага полюса, — канструктару і пілоту дырыжабля Нобіле або Амундсену як начальніку экспедыцыі: у Нарвегіі і ЗША гэтая экспедыцыя афіцыйна лічылася транспалярным пералётам Амундсена — Элсварта, а Нобіле разглядаўся як тэхнічны спецыяліст. Аднак з пункту гледжання і Таварыства паветраплавання, і грамадскай думкі замаўчаць ролю Нобіле было немагчыма, што выводзіла Амундсена з сябе. Сітуацыя пагаршалася тым, што экспедыцыя завяршылася поўным поспехам, правёўшы ў паветры 171 гадзіну, з якіх 72 гадзіны — у беспасадкавым пералёце над Паўночным Ледавітым акіянам. Пасварыўшыся з Нобіле, Амундсен 16 чэрвеня адбыў у Сіэтл. 5 ліпеня яго ўшаноўвалі ў Нью-Ёрку. 12 ліпеня Амундсен вярнуўся ў Берген як трыумфатар, прычым мясцовыя жыхары аднеслі палярнікаў з парахода на бераг на руках. У Осла Патрыятычнае аб’яднанне моладзі, у рады якога ўваходзіў і Ф. Нансен, арганізавала ўрачыстую сустрэчу палярніка ў дзень яго нараджэння.
Апошнія гады
Пасля заканчэння трансарктычнага пералёту настрой Амундсена моцна змяніўся, ён стаў зусім непрадказальным: кіраўнік спраў Таварыства паветраплавання Шолбарг, наведаўшы Амундсена, заявіў, што ён шалёны. Нават надзвычай стрыманы Фрыцьёф Нансен у 1927 годзе пісаў аднаму з сваіх сяброў: «У мяне складваецца ўражанне, што Амундсен канчаткова страціў душэўную раўнавагу і не цалкам адказвае за свае ўчынкі». Дом у Сварцкуге быў выкуплены даўнімі сябрамі — Германам Гадзе і донам Педра Крыстоферсенам, аднак у Амундсена заставаліся велізарныя даўгі. У лістападзе 1926 года яго запрашалі ў Берлін на ўстаноўчы з’езд Міжнароднага таварыства арктычных даследаванняў, але ён адмовіўся. Амундсен адплыў у ЗША, дзе арганізаваў гастрольнае турнэ. У ЗША зноў разгарэўся канфлікт Амундсена і Нобіле, які ў дадатак быў узмоцнены прапагандай італьянскай фашысцкай партыі, якая ўслаўляла Нобіле і памяншала заслугі нарвежцаў. У сваю чаргу Амундсен называў Нобіле «ганарыстым, дурнем, эгаістычным выскачкай», «недарэчным афіцэрам», «чалавекам дзікай, паўтрапічнай расы».
9 чэрвеня 1927 года Амундсен адплыў з Ванкувера ў трохтыднёвае турнэ па Японіі. Амундсен правёў 10 выступленняў, у тым ліку асобнае для імператарскага сямейства. Нарвежац зрабіў моцнае ўражанне на японскую публіку, адзін з каментатараў асабліва адзначаў, як палярнік «нястомна паўтараў, што патрыятызм ахоўвае людзей ад кепскіх учынкаў, і высокімі словамі падкрэсліваў каштоўнасць нацыянальнага духу». Амундсена ў японскай прэсе параўноўвалі нават з адміралам Тога. 15 ліпеня Амундсен выехаў ва Уладзівасток і далей не рабіў прыпынкаў да самой Масквы. У нарвежскім пасольстве ў СССР яго апекаваў Відкун Квіслінг. 6 жніўня палярнік вярнуўся ў Нарвегію.
Галоўнай справай Амундсена на працягу 1926—1927 гадоў стала напісанне мемуараў. Яны ствараліся па замове нью-ёркскага выдавецтва «Doubleday», прычым кантракт Амундсен падпісаў яшчэ 24 лютага 1926 года, калі быў у Нью-Ёрку. У ЗША кніга выйшла ў штомесячніку «Worlds Work» пад назвай «My Life as an Explorer». Нарвежскае выданне («Mitt liv som polarforsker») было выдадзена 23 верасня 1927 года і, паводле слоў Т. Буман-Ларсена, «стала самагубствам», засведчыўшы чуткі, што Амундсен не зусім пры свядомасці. У нарвежскім збору твораў палярніка гэтая кніга не ўключаецца з моманту яе публікацыі. Р. Хантфард пісаў, што «''гэта горкая кніга… Стыль адрозніваецца ад ранніх работ Амундсена, ствараецца ўражанне, што яе пісаў іншы чалавек. Знік мяккі гумар, кніга сур’ёзная, а яе аўтар без канца атакуе ворагаў, асабліва рэзкі і бязлітасны ён у адносінах да Нобіле''». Аўтабіяграфія прывяла да паўторнага скандалу ў Вялікабрытаніі: Амундсен з’едліва пісаў, як у Англіі школьнікаў вучаць, што Паўднёвы полюс заваяваў Скот, і падрабязна апісаў гісторыю з ужо нежывым лордам Керзонам, які падняў тост за сабак палярніка. У амерыканскім выданні ён назваў англічан bad losers (па-англійску: «людзі, якія падалі духам пры паразе і вінавацяць у ім іншых» ), Каралеўскае геаграфічнае таварыства запатрабавала выбачэнняў, заявіўшы, што ніякіх звестак аб паводзінах лорда Керзона ў архівах не знойдзена. Шмат старонак у кнізе прысвечана Леону Амундсену, які паказаны з самага благога боку і ні разу не названы па імі. Адзіным чалавекам, пра якога Амундсен нязменна цёпла адгукаўся ў аўтабіяграфіі, быў Фрэдэрык Кук. Яшчэ ў 1925 годзе, калі Кук апынуўся ў турме Лівенворт, адзіным з сяброў, які наведаў яго ў самы цяжкі перыяд знаходжання за кратамі, апынуўся Амундсен, якому гэты візіт каштаваў зрыву гастролей у ЗША. Кук падрабязна апісаў візіт ужо пасля гібелі Амундсена, але апублікаваныя ўспаміны былі толькі ў 1995 годзе.
У заключэнні «Майго жыцця» Амундсен пісаў:
…Я хачу прызнацца чытачу, што з гэтага часу лічу сваю кар’еру даследчыка скончанай. Мне было дадзена здзейсніць тое, да чаго я сябе прызначыў. Гэтай славы дастаткова для аднаго чалавека.
Гэта аб’ява не азначала пустэльніцтва: ужо 7 кастрычніка 1927 года Амундсен накіраваўся ў ЗША, дзе планаваў правесці 5-месячнае турнэ, а далей прайсці ў Паўднёвую Амерыку. Аднак ужо 25 кастрычніка, калі яму трэба было быць госцем на ўрачыстым прыёме ў «Клубе даследчыкаў», ён нечакана сеў на параход і 7 лістапада вярнуўся ў Нарвегію. Сам палярнік тлумачыў сваё рашэнне рознагалоссямі з-за 10 000 долараў з імпрэсарыа — Лі Кідзікам. На радзіме Амундсена ізноў чакала трагедыя: 11 лістапада застрэліўся Крысціян Прэструд — адзін з удзельнікаў антарктычнага паходу. Пасля гэтага да вясны 1928 года Амундсена не бачылі на публіцы.
Гібель
Пасля палёту «Нарвегіі», Беніта Мусаліні зрабіў Нобіле генералам і ганаровым членам фашысцкай партыі. 5 лютага 1928 года Нобіле прыбыў у Осла, рыхтуючыся паўтарыць палёт да Паўночнага полюса на дырыжаблі «Італія», аднатыпным з «Нарвегіяй». Стартаваўшы са Шпіцбергена 24 мая, ён дасягнуў полюса, але на зваротным шляху з-за абледзянення дырыжабль разбіўся, члены экспедыцыі былі выкінутыя на лёд, радыёсувязь з імі перарвалася. Амундсен у гэтыя дні прымаў амерыканскіх палярнікаў — лётчыкаў Джорджа Уілкінса і Карла Эйлсана, у разгар урачыстасцей ва «Ураніенборг» патэлефанаваў нарвежскі міністр абароны і выклікаў Амундсена на нараду па пытанні знікнення «Італіі».
Амундсен апынуўся ў двухсэнсоўным становішчы: нарвежскі ўрад хацеў, каб менавіта ён узначаліў выратавальную аперацыю, тады як палярнік неаднаразова дэклараваў канфлікт з Нобіле і разрыў усялякіх адносін з ім. У першы дзень Тройцы італьянскі пасол граф Сені даслаў адказ ад Мусаліні — адмову ад аперацыі пад кіраўніцтвам нарвежцаў. Аднак Італія не пярэчыла супраць пасылкі разведвальнага самалёта. Пілатаваць яго браўся Рысер-Ларсен, на што Амундсен пакрыўдзіўся і з’ехаў да сябе ў Сварцкуг. Да Амундсена звярнуўся Элсварт, і яны склалі план уласнай выратавальнай аперацыі на нямецкім гідрасамалёце. План быў шырока разрэкламаваны 30 мая газетай «Афтэнпостэн», але так і застаўся на паперы: нямецкая фірма патрабавала 200 000 крон страхавога ўнёску.
3 чэрвеня першыя сігналы тых, хто выжыў з «Італіі» былі злоўленыя савецкім радыёаматарам Мікалаем Шмітам з сяла Вазнясенне-Вохма, аднак на Захадзе лічыцца, што іх прынялі толькі 7 чэрвеня. У гэты дзень Рысер-Ларсен прыбыў у Ню-Олесун з разабраным самалётам. Напярэдадні, 6 чэрвеня, у садзе сядзібы Амундсена памёр ад спынення сэрца Сверэ Хасель, удзельнік заваявання Паўднёвага полюса: ён гуляў там з Густавам Амундсенам — старэйшым братам Руаля. Даючы ў тыя ж дні інтэрв’ю італьянскаму журналісту Гуідычы, Амундсен сказаў:О, калі б вам калі-небудзь давялося ўбачыць на свае вочы, як там цудоўна, у высокіх шыротах! Там я хацеў бы памерці, толькі хай смерць прыйдзе да мяне па-рыцарску, дагоніць мяне пры выкананні вялікай місіі, хутка і без пакут!
16 чэрвеня ў 23:00 Амундсен цягніком выехаў у Берген, у 25-ю гадавіну адпраўлення «Ёа». Яго праводзілі брат Густаў, а таксама паслы Францыі і Італіі і Герман Гадзе — былы пасол Нарвегіі ў Бразіліі, юрыдычны ўладальнік «Ураніенборга». Палярніка суправаджалі Оскар Вістынг і лейтэнант Дытрыксан. У Берген «Латам» прыляцеў з Нармандыі, пілатуемы Рэнэ Гільбо, кавалерам ордэна Ганаровага легіёна. У экіпажы былі таксама другі пілот Альбер дэ Кювервіль, механік Браза і радыст Валета. Дытрыксан і Амундсен увайшлі ў склад каманды, Вістынг адбыў у Тромсё параходам.
У 06:00 18 чэрвеня 1928 года «Латам» прыляцеў у Тромсё, нарвежцы традыцыйна наведалі Фрыца Цапфе, у якога засталіся вельмі цяжкія ўражанні ад зносін з Амундсенам. Роўна ў 16:00 гідраплан стартаваў, пасля з’явілася мноства супярэчлівых сведчанняў пра складанасці ўзлёту, сцвярджалася, што гідраплан быў перагружаны. Апошняе радыёпаведамленне было прынята ў 18:45 — радыст дарэмна спрабаваў звязацца з Ню-Олесунам і казаў, што мае некалькі неадпраўленых паведамленняў. Пасля трох гадзін палёту машына павінна была знаходзіцца на паўдарозе да вострава Мядзвежы. Больш аб Амундсене ніхто нічога не чуў. Генерал Нобіле быў выратаваны праз 5 дзён пасля знікнення палярніка — 23 чэрвеня.
Італьянскі пасол у Нарвегіі змясціў у газеце «Афтэнпостэн» афіцыйны зварот:
Трагічны лёс адабраў у роднай краіны чалавека, якога ўсе любяць і шануюць, але адначасова той жа лёс даруе Нарвегіі несмяротнага героя, і для Італіі Руаль Амундсен назаўжды застанецца адным з найвялікшых людзей на свеце.
У жніўні 2009 года былі зроблены спробы пошуку рэшткаў самалёта «Латам» на марскім дне. Двухтыднёвую экспедыцыю ўзначальваў новазеландзец Роб Мак-Калум, у пошуку былі занятыя два караблі нарвежскага ВМФ. З дапамогай гідралакатараў і падводных аўтаномных апаратаў былі абследаваны 117 км² дна ў ваколіцах Тромсё, але беспаспяхова.
Прыватнае жыццё
Руаль Амундсен ніколі не быў жанаты і не меў сям’і і дзяцей. Большая частка яго жыцця прайшла ў экспедыцыях і працяглых лекцыйных турнэ ў розных краінах свету. Яго дом доўгія гады ўладкоўвала старая нянька Бэці, пасля яе адпраўкі ў дом састарэлых у 1925 годзе гэтыя функцыі выконваў пляменнік, адзіны сын старэйшага брата Густава — Густаў С. Амундсен.
Сваякі палярніка меркавалі, што ён быў асексуальны або па крайняй меры не цікавіўся жанчынамі. Амундсен заўсёды быў надзвычай скрытны ва ўсім, што тычылася прыватнага боку яго жыцця, але часам ён знаходзіў выраз у лістах, якія адпраўляліся брату Леону і абраным сябрам, асабліва Герману Гадзе, які жыў у ЗША. Існаваў і інтымны дзённік (журналы, якія вяліся ў паходах, мелі значэнне дакумента, акрамя таго, з’яўляючыся матэрыяламі для напісання справаздач і кніг), які Амундсен з перапынкамі вёў з 1912 года. Гэты дзённік Густаў С. Амундсен у запячатаным выглядзе ў 1940 годзе прадаў мемарыяльнаму фонду Руаля Амундсена. Фонд перадаў дакумент Універсітэту Осла з умовай, што ён будзе абнародаваны не раней 1990 года.
Працяглыя адносіны звязвалі Амундсена з трыма жанчынамі — усе яны былі замужнімі. Ва ўзросце 37 гадоў (у сакавіку 1909 года) палярнік закахаўся ў 32-гадовую Сігрыд Кастберг, народжаная Флуд, — жонку прысяжнага паверанага, у іх было трое дзяцей. Паводле Хантфарда, Амундсен не хацеў скандалу і прасіў Сігрыд развесціся з мужам і ўступіць у новы шлюб, аднак яна цягнула час. У 1913 годзе С. Кастберг развялася з мужам і нават атрымала пасаду ў міністэрстве сацыяльнай абароны, аднак Амундсен не стаў аднаўляць з ёй адносін. Яна памерла ў 1958 годзе, так і не выйшаўшы паўторна замуж.
Самую працяглую прыхільнасць Амундсен адчуваў да Крысціны Элізабет Бенет (народжанай Гудэ), якая нарадзілася 10 лютага 1886 года ў Тронхейме. У 17 гадоў яна выйшла замуж за брытанскага прадпрымальніка Чарльза Піта Бенета, які з’яўляўся аднагодкам яе бацькі, і мела ад яго двух дзяцей. Знаёмства з Амундсенам адбылося ў Лондане ў лістападзе 1912 года, неўзабаве пасля скандалу ў Каралеўскім геаграфічным таварыстве. Сувязь Амундсена з К. Бенет тлумачыць пастаяннае зацягванне палярнікам тэрмінаў адпраўлення экспедыцыі да Паўночнага полюса. Як і ў выпадку з С. Кастберг, К. Бенет адмаўлялася мяняць свой сямейны статус. Адносіны такога роду прычынялі палярніку значныя нязручнасці, тым больш што па характары Амундсен ніколі не быў схільны да кампрамісаў. Любоўная сувязь умацавалася на працягу 1915 года, калі К. Бенет наведвала Нарвегію, аднак у сакавіку 1916 года Амундсен, імаверна, паставіў яе перад выбарам. Вынікам стала вяртанне палярніка да планаў дрэйфу ў Паўночным Ледавітым акіяне. Перад адплыццём у 1918 годзе, Амундсен перадаў адвакату Тругве Гудэ — брату К. Бенет — даверанасць на сядзібу «Ураніенборг» і склаў завяшчанне на яе карысць. Аднаўленне адносін адбылося пасля вяртання Амундсена ў 1922 годзе, але яны сталі прыкметна халадней. Канчатковы разрыў адбыўся ў жніўні 1925 года. Пасля знікнення палярніка К. Бенет выкупіла ў спадчыннікаў Амундсена свае лісты да яго. Памерла яна ва ўзросце 96 гадоў, у 1982 годзе на востраве Джэрсі.