cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Эстоніі
Акупацыя Эстоніі нацысцкай Германіяй
28 жніўня 1942 года было абвешчана пра стварэнне Эстонскага легіёна войск СС і пачатак прыёму ў яго добраахвотнікаў. З вясны 1943 года, калі стаў адчувацца недахоп добраахвотнікаў, нямецкія ўлады пачалі праводзіць мабілізацыі. Члены «Омакайтсэ», 3-я эстонская добраахвотніцкая брыгада СС, а таксама паліцэйскія батальёны ўдзельнічалі ў баях з партызанамі, расстрэлах мірнага насельніцтва, рабаваннях, знішчэнні цэлых вёсак у Беларусі і масавай адпраўцы мірнага насельніцтва ў Германію.
У сакавіку 1944 года эстонскімі палітыкамі першай рэспублікі быў створаны Нацыянальны Камітэт Эстонскай Рэспублікі на чале з Юры Улуатсам, які спрабаваў сфарміраваць нацыянальны ўрад на чале з Ота Тыіфам. 19 жніўня Юры Улуатс выйшаў у эфір з заклікам прыкласці ўсе сілы для барацьбы з наступаючымі войскамі Чырвонай Арміі.
Вяртанне тэрыторыі Эстоніі пад кантроль СССР
22 верасня аб 11 гадзіне дня ў Талін увайшла рухомая група 8-га Эстонскага стралковага корпуса СССР; крыху пазней — перадавыя атрады 8-й арміі СССР. А дзявятай гадзіне вечара 22 верасня 1944 года штаб 8-й арміі паведаміў у ваенны савет Ленінградскага фронту пра заняцце Таліна. На вежы Доўгі Герман быў узняты чырвоны сцяг. 25 верасня 1944 года ўлада ў Таліне перайшла ў рукі ўрада Эстонскай ССР, які вярнуўся з эвакуацыі.
Баі на Маанзундскіх астравах доўжыліся да канца лістапада. 24 лістапада 1944 года была захоплена паўднёвая частка вострава Саарэмаа, у выніку чаго Эстонія зноў была пад кантролем савецкіх войск.
Паводле дадзеных энцыклапедыі «Кругасвет», за час вайны загінулі каля 80 тысяч і эмігравалі 70 тысяч жыхароў Эстоніі. Брытанскія гісторыкі Джон Хайдэн і Патрык Салман пішуць, што Эстонія страціла 5 % даваеннай тэрыторыі і 6 % даваеннага насельніцтва.
Саветызацыя
Па заканчэнні нямецкай акупацыі былі адноўлены органы камуністычнай партыі і савецкай улады на тэрыторыі Эстоніі. У 1944—1950 гг. усе органы мясцовага самакіравання былі распушчаны і паўсюль заменены адміністрацыйнымі органамі на савецкі ўзор. Скончылася нацыяналізацыя, якая распачалася яшчэ да вайны: прыватны сектар у прамысловасці быў ліквідаваны ў 1945 годзе, у гандлі — у 1947 г. З 1947 г. пачалася калектывізацыя сельскай гаспадаркі, пад канец 1950 года ў Эстоніі былі 2213 калгасаў. У 1950 годзе пачалося зліццё малых калгасаў у буйныя сацыялістычныя гаспадаркі. У выніку цэнтралізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці на 1955 год у Эстоніі былі 908 калгасаў і 97 саўгасаў. Колькасць занятых на вытворчасці ўзрасла з 26 тысяч у 1945 г. да 81 тысячы ў 1950 г. Эканоміка Эстоніі ўсё мацней інтэгравалася ў эканоміку СССР праз пастаўкі сыравіны і камплектных вырабаў. Прымусовая калектывізацыя справакавала ўзброенае супраціўленне савецкай уладзе, якое атрымала назву «Лясныя браты» (metsavennad), супраціўленне дзейнічала да 1953 года.
У 1944—1945 гадах частка тэрыторыі Эстонскай ССР (2330 квадратных кіламетраў) з перавагай рускага насельніцтва была перададзена РСФСР.
Пасляваенная індустрыялізацыя рэзка змяніла этнічны баланс Эстоніі шляхам маштабнай міграцыі прамысловых рабочых з іншых частак СССР, асабліва з РСФСР. Гэта стала прычынай пагрозы самабытнасці эстонскага народа. Маштабныя інвестыцыі ў спалучэнні з кваліфікаванай працоўнай сілай прывялі да хуткага аднаўлення эканомікі і росту ўзроўню жыцця. Асноўныя высілкі дзяржавы былі накіраваны на аднаўленне апрацоўчай прамысловасці і здабычу гаручых сланцаў на паўночным усходзе краіны. У 1948 годзе ў Кохтла-Ярвэ быў пабудаваны першы ў свеце газасланцавы камбінат.
Пасляваенныя рэпрэсіі
Падчас падрыхтоўкі да сакавіцкага пленума Камуністычнай партыі Эстоніі ў 1950 годзе і пасля яго значная частка кіруючых кадраў камуністаў, якая пражывала ў Эстоніі да 1940 года, была знятая са сваіх пасад, а многія з іх былі арыштаваны і рэпрэсаваныя падчас кампаніі па барацьбе з «буржуазным нацыяналізмам». Былы міністр быў прысуджаны да смяротнага пакарання, якое адбылося ў 1952 годзе. Кампанія закранула таксама галіну культуры.
У 1944—1953 гадах у Эстоніі былі рэпрэсаваны, паводле ацэнак эстонскіх гісторыкаў, каля 36 тысяч чалавек, пераважна па абвінавачанні ў калабарацыянізме, а таксама за ўдзел і падтрымку антысавецкіх партызанскіх фарміраванняў, агульная колькасць удзельнікаў якіх разам з памочнікамі складала ад 10 да 30 тысяч чалавек. Алена Зубкова прыводзіць лічбу ў 67 470 рэпрэсаваных падчас мерапрыемстваў па ліквідацыі нацыянальнага супраціўлення (1944—1952 гг.). Джон Хайдэн і Патрык Салман называюць лічбу ў 124 тысячы дэпартаваных, з якіх 80 тысяч былі вывезены толькі ў 1949 годзе, але гэтыя лічбы істотна пераўзыходзяць афіцыйныя эстонскія звесткі аб дэпартацыях (агулам крыху больш за 30 тысяч чалавек ). Дэпартаваных адпраўлялі галоўным чынам у Краснаярскі край і Новасібірскую вобласць. . Дэпартацыя эстонскіх сялян была найважнейшым інструментам савецкае палітыкі. Яна пазбаўляла ўзброенае супраціўленне падтрымкі сельскага насельніцтва і ізалявала тых, хто выступаў супраць калектывізацыі.
Агулам, паводле сучасных ацэнак, Эстонія страціла за часы Другой сусветнай вайны і перыяду рэпрэсій каля 180—200 тыс. чалавек, гэта значыць каля 17,5-20 % насельніцтва , у тым ліку зніклі такія нацыянальныя меншасці, як немцы (рэпатрыяваліся ў 1940 годзе), шведы (эмігравалі ў 1943—1944 гг.), і яўрэі.
Паслясталінскі перыяд
Эстонія, як і кожная з 15 (спачатку — 16) саюзных рэспублік, мела фармальныя прыкметы дзяржаўнасці, аднак усе ключавыя рашэнні ў жыцці Эстоніі прымаліся цэнтральнай уладай СССР у Маскве. У прыватнасці, у кастрычніку 1944 года ў Маскве было створана Бюро ЦК ВКП(б) па Эстоніі. Да яго роспуску ў 1947 годзе бюро іграла вырашальную ролю ў кіраванні рэспублікай. Палітычная ўлада належала Эстонскай камуністычнай партыяй, якая была тэрытарыяльнай арганізацыяй КПСС. Распарадчую ўладу здзяйсняў Савет Міністраў, а парламент — Вярхоўны Савет ЭССР — не меў фактычна ніякай рэальнай улады.
У паслясталінскі перыяд, калі генеральным сакратаром камуністычнай партыі СССР стаў Мікіта Хрушчоў, наступіла палітычная «адліга». У 1956 годзе пачалося вяртанне дэпартаваных. Эстонская камуністычная партыя атрымала некаторую ступень незалежнасці ад Масквы ў кіраванні рэспублікай. Пазней палітыка лібералізацыі была перагледжана. Як адказ на гэта ў Эстоніі ўзнікла палітычнае іншадумства і рух супраць саветызацыі. Гэты рух высоўваў патрабаванні незалежнасці і шырокага выкарыстання эстонскай мовы ў адкуацыі і грамадскім жыцці.
За кошт прамысловага росту да 1970 года Эстонія была найбольш урбанізаванай з балтыйскіх рэспублік, 65% насельніцтва жылі ў гарадах. Узровень жыцця ў Эстонскай ССР быў значна вышэйшы за сярэдні па СССР.
У 1975 годзе лідары краін Еўропы, ЗША і Канады падпісалі ў Хельсінкі Заключны акт НБСЭ (Нарада па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе). На думку МЗС Расіі, гэта азначала прызнанне дэ-факта ўключэння Эстоніі ў склад СССР (непарушнасць межаў). Аднак увесь перыяд савецкага кіравання краіны Захаду пастаянна нагадвалі аб непрызнанні анексіі краін Балтыі. 29 верасня 1960 года Парламенцкая Асамблея Савета Еўропы прыняла Рэзалюцыю № 189 з нагоды дваццатай гадавіны акупацыі і прымусовага ўключэння ў склад СССР трох еўрапейскіх дзяржаў — Эстоніі, Латвіі і Літвы. 13 студзеня 1983 года Еўрапейскі парламент прыняў рэзалюцыю па пытанні балтыйскіх дзяржаў, у якой асудзіў факт анексіі як неадпаведны міжнароднаму праву і абавязацельствам СССР па двухбаковых перамовах з балтыйскімі краінамі, падкрэсліўшы міжнароднае непрызнанне анексіі.
Аднаўленне незалежнасці
У 1987 годзе пачалося нацыянальнае абуджэнне, выкліканае перабудовай савецкага грамадства, абвешчанай новым лідарам СССР Міхаілам Гарбачовым. Пратэсты супраць сістэмы сталі адкрытымі і частымі. 3 красавіка 1987 года планы ўрада пачаць распрацоўку фасфарытнага радовішча на поўначы Эстоніі прывялі да кампаніі пратэстаў у сродках масавай інфармацыі і ўзнікнення руху «зялёных». У 1987 годзе была распрацавана праграма эканамічнага суверэнітэту, якая атрымала назву «Эканамічна незалежная Эстонія» (Isemajandav Eesti, скарочана IME).
У 1988 годзе пачалася моцная палітычная актывізацыя грамадства. У красавіку быў створаны Народны фронт Эстоніі пад кіраўніцтвам Эдгара Савісаара — новы грамадска-палітычны рух у падтрымку перабудовы. 10—14 чэрвеня на полі Талінскага песеннага фестывалю (Спеўным полі) падчас штогадовага фестывалю дзясяткі тысяч чалавек спявалі патрыятычныя песні пад сіне-чорна-белымі сцягамі. З'явіўся больш радыкальны нацыянальны рух, накіраваны на дасягненне незалежнасці. Адной з найбуйнейшых падзей стала акцыя «Балтыйскі шлях», у якой прынялі ўдзел каля 2 млн чалавек з Літвы, Латвіі і Эстоніі. 16 лістапада 1988 года Вярхоўны Савет Эстонскай ССР абвясціў суверэнітэт Эстоніі. Адначасова актывізаваліся палітычныя сілы, якія прадстаўлялі рускамоўнае насельніцтва і былі накіраваны на захаванне Эстоніі ў складзе СССР. Народны фронт стаў найбуйнейшай палітычнай сілай Эстоніі, перамогшы на выбарах дэлегатаў З'езду народных дэпутатаў СССР і ў Вярхоўны Савет ЭССР у 1989—1990 гг. Дагэтуль яго праграмная пазіцыя складалася з дасягнення незалежнасці на аснове абвяшчэння новай Эстонскай дзяржавы (гэтак званай, Трэцяй Рэспублікі). 12 лістапада Вярхоўны Савет Эстонскай ССР ануляваў сваю дэкларацыю ад 22 ліпеня 1940 года аб уваходжанні ЭССР у СССР. 16 лістапада Вярхоўны Савет Эстонскай ССР большасцю галасоў прыняў дэкларацыю аб суверэнітэце. 23 сакавіка таго ж года Камуністычная партыя Эстонскай ССР абвясціла пра выхад з КПСС. 30 сакавіка была прынята пастанова Вярхоўнага Савета «Аб дзяржаўным статусе Эстоніі», паводле якой дзяржаўная ўлада СССР у Эстоніі прызнавалася незаконнай з моманту ўсталявання і абвяшчаўся пачатак аднаўлення Эстонскай Рэспублікі. У гэты ж час грамадзяне Эстонскай рэспублікі і іх нашчадкі абралі Кангрэс Эстоніі, які дзейнічаў як паралельны парламент.
3 красавіка 1990 года Вярхоўны Савет СССР прыняў закон, які абвяшчаў юрыдычна неправамоцнымі дэкларацыі Вярхоўных Саветаў прыбалтыйскіх рэспублік аб ануляванні ўваходжання ў СССР і, як следства, іх прававыя наступствы і рашэнні. Нягледзячы на гэта, улады Эстоніі працягнулі курс на дасягненне незалежнасці. 8 мая Эстонская ССР была пераназвана ў Эстонскую Рэспубліку.
12 студзеня 1991 года Старшыня Вярхоўнага Савета РСФСР Барыс Ельцын здзейсніў візіт у Талін, падчас якога падпісаў са Старшынёй Вярхоўнага Савета Эстонскай Рэспублікі Арнольдам Руйтэлем Дагавор аб асновах міждзяржаўных адносін РСФСР з Эстонскай Рэспублікай, у якім бакі прызналі адзін аднаго незалежнымі дзяржавамі.
3 сакавіка адбыўся рэферэндум па пытанні незалежнасці Эстонскай Рэспублікі, у якім прынялі ўдзел асобы, якія пражывалі ў Эстоніі да савецкай анексіі і іх нашчадкі, а таксама тыя, хто атрымалі так званыя «зялёныя карткі» Кангрэса Эстоніі. 77,8 % тых, хто прагаласаваў, падтрымалі ідэю нацыянальнай незалежнасці ад СССР. Эстонія байкатавала Усесаюзны рэферэндум аб захаванні Саюза ССР, які адбыўся 17 сакавіка, але ў паўночна-ўсходніх раёнах, населеных пераважна рускімі, мясцовыя ўлады арганізавалі галасаванне.
20 жніўня 1991 года, на наступны дзень пасля спробы дзяржаўнага перавароту ў Маскве, Вярхоўны Савет Эстоніі прыняў рэзалюцыю «Аб дзяржаўнай незалежнасці Эстоніі». 23 жніўня ў Таліне была зрынута з пастамента статуя Леніна, якая стаяла перад будынкам Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Эстоніі. 6 верасня Дзяржаўны Савет СССР афіцыйна прызнаў незалежнасць Эстоніі. Такім чынам 20 жніўня 1991 года была адноўлена незалежнасць Эстонскай Рэспублікі, абвешчанай 24 лютага 1918 года. 17 верасня 1991 года Эстонія стала паўнапраўным членам ААН. Грамадзянства і ўласнасць у Эстонскай Рэспубліцы былі адноўлены на аснове правапераемнасці.
Незалежная Эстонія
28 чэрвеня 1992 года на рэферэндуме была прынята 4-я Канстытуцыя Эстоніі, якая дэкларавала пераемнасць у адносінах да дзяржавы, анексаванай у 1940 годзе Савецкім Саюзам і пацвярджала аднаўленне Эстонскай Рэспублікі шляхам рэстытуцыі і вяртання да дзяржаўнага ладу, які дзейнічаў да 1940 года. Апошнія часці расійскай арміі былі выведзены з краіны 31 жніўня 1994 года. У Эстоніі засталіся каля 10 тысяч былых расійскіх афіцэраў (цяпер пенсіянераў) і членаў іх сем'яў. Істотная частка — звыш 400 тысяч чалавек (пераважна этнічныя рускія) былых савецкіх грамадзян, якія перасяліліся пасля анексіі 1940 года, засталіся без грамадзянства. Дыскрымінацыйнае заканадаўства аб грамадзянстве стала прычынай крытыкі Эстоніі з боку міжнародных арганізацый і абвастрэння зносін з Расіяй. Нягледзячы на істотнае скарачэнне колькасці неграмадзян (менш за 90 тысяч у 2014 годзе ), гэта праблема і цяпер з'яўляецца актуальнай у эстонскім грамадстве.
Урад Эстоніі арыентаваўся на заходні знешнепалітычны вектар і імкнуўся інтэгравацца ў еўрапейскія структуры. У красавіку 2004 года Эстонія стала членам НАТА, а 1 мая таго ж года разам з іншымі сям'ю дзяржавамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, Кіпрам і Мальтай далучылася да Еўрапейскага саюза.
У той жа перыяд краіны Захаду пацвердзілі нязменнасць сваёй ацэнкі гістарычных падзей 1940—1991 гадоў. У маі — ліпені 2005 года Сенат і Кангрэс ЗША прынялі рэзалюцыі, у якіх патрабавалі прызнання Расіяй факта акупацыі балтыйскіх краін. 22 чэрвеня 2005 года Парламенцкая асамблея Савета Еўропы прыняла рэзалюцыю па пытанні выканання Расіяй умоў членства ў гэтай арганізацыі. У пункце 14-IV рэзалюцыі ПАСЕ патрабуе тэрміновай выплаты кампенсацыі ахвярам акупацыі балтыйскіх дзяржаў.
У сваю чаргу, Расія высунула прэтэнзіі Эстоніі з прычыны дыскрымінацыі некарэннага насельніцтва, найперш этнічных рускіх, а таксама з прычыны «спробы рэвізіі вынікаў Другой сусветнай вайны». 26—29 красавіка 2007 года адбыліся акцыі грамадзянскага непадпарадкавання ў Таліне і гарадах павета Іда-Вірумаа, выкліканыя дзеяннямі ўрада Эстоніі па пераносе помніка «Воіну-вызваліцелю» («Бронзавы салдат») на могілкі вайсковага пахавання. Наступныя хваляванні ў Таліне суправаджаліся пагромамі і рабаваннямі.
Эстонская эканоміка з 1991 па 2010 гг. кардынальна змянілася: былі праведзены лібералізацыя, стабілізацыя, прыватызацыя, структурныя і істытуцыянальныя рэформы. З усіх былых савецкіх рэспублік Эстонія ў 2003 годзе першай аднавіла ўзровень ВУП 1991 года. У той жа час эканамічныя рэформы, якія праводзіліся ўвесь перыяд пасля здабыцця незалежнасці, сталі прычынай сацыяльных праблем, стварыўшы вялікую дыферэнцацыю паміж палітычнай і эканамічнай элітамі і неабароненымі пластамі насельніцтва, нягледзячы на шэраг пазітыўных вынікаў у сацыяльнай сферы: павышэнне заработнай платы, паляпшэнне становішча беспрацоўных, пенсійную рэформу. У 2008—2009 гадах эстонская эканоміка істотна пацярпела ад сусветнага крызісу, але ўжо ў 2010 г. пачаўся новы эканамічны рост. У гэтым жа годзе Эстонія першай сярод постсавецкіх краін стала паўнапраўным членам АЭСР. З 1 студзеня 2011 года Эстонія адмовілася ад нацыянальнай валюты і перайшла на еўра.
Перыяды Эстонскай гісторыі
Рознымі колерамі паказаны перыяды ўваходжання тэрыторый, якія належаць сучаснай Эстоніі, у склад розных дзяржаў і перыяды незалежнасці.
Баяры (Параф’янаўскі сельсавет)
Бая́ры (, Бояры) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гародня (Магілёўскі раён)
Гаро́дня (, Городня) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Да 15 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Вяйнянскага сельсавета.
Латрошча
Латро́шча (, Латроща) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Да 15 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Вяйнянскага сельсавета.
Любуж (вёска)
Любу́ж (, Любуж) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Да 15 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Вяйнянскага сельсавета.
Праз вёску працякае рака Любуж, на якой створаны дзве сажалкі (плошчай 0,6 і 1,4 га).
Вашунава
Вашу́нава (, Вашуново) — вёска (раней засценак) у Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
Музей «Засьцянковая хатка» дэ-факта не існуе з 2009 года (пасля смерці Юрыя Гіля, заснавальніка музея).
Вознаўшчына
Во́знаўшчына (, Возновщина) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
У 1954—1959 гадах цэнтр Вознаўшчынскага сельсавета.
Хадзяўляны
Хадзяўля́ны (, Ходевляны) — вёска ў Беларусі, у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзятлаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1624 годзе згадваюцца ў складзе Маркаўскага войтаўства Дзятлаўскай (Здзянцёльскай) воласці ва ўласнасці Сапегаў.
Удзельная цеплаёмістасць
Удзельная цеплаёмістасць звычайна пазначаецца літарамі
c
ці
С
, часта з індэксамі.
На значэнне ўдзельнай цеплаёмістасці ўплывае тэмпература рэчывы і іншыя тэрмадынамічныя параметры. Да прыкладу, вымярэнне ўдзельнай цеплаёмістасці вады дасць розныя вынікі пры 20 °C і 60 °C. Акрамя таго, удзельная цеплаёмістасць залежыць ад таго, якім чынам дазволена змяняцца тэрмадынамічным параметрах рэчывы (ціску, аб'ёму і г. д.); напрыклад, удзельная цеплаёмістасць пры пастаянным ціску (
CP
) і пры пастаянным аб'ёме (
CV
), наогул кажучы, розныя.
Формула разліку удзельнай цеплаёмістасці: дзе
- удзельная цеплаёмістасць,
- колькасць цеплыні, атрыманая рэчывам пры нагрэве (ці вылучыць пры астуджэнні),
m
- маса награванага (астуджальнага) рэчывы,
ΔT
- рознасць канчатковай і пачатковай тэмператур рэчывы. Удзельная цеплаёмістасць можа залежаць ад тэмпературы, таму больш карэктнай з'яўляецца наступная формула:
Алёхнавічы (Дзятлаўскі раён)
Алёхнавічы (, Алёхновичи) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
У 1624 годзе згадваюцца ў складзе Краглёўскай воласці ва ўласнасці Сапегаў.
Мядзвёдаўка (Магілёўскі раён)
Мядзвёдаўка (, Медвёдовка) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Да 15 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Вяйнянскага сельсавета.
Вялікія Краглі
Вялі́кія Краглі́ (, Великие Крагли) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
У 1624 годзе згадваюцца як Крэглі, цэнтр воласці ва ўласнасці Сапегаў.
Падбелле
Падбе́лле (, Подбелье) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Да 15 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Вяйнянскага сельсавета.
Грынеўшчына
Грыне́ўшчына (, Гриневщина) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Агарыкальныя
Ага́рыкальныя, агарыкавыя, пласціністыя (Agaricales) — парадак вышэйшых базідыяльных грыбоў з групы гіменаміцэтаў.
Класіфікацыя
Адрозніваецца 12 сямействаў, каля 8 тыс. відаў, пашыраных ва ўсіх кліматычных паясах абодвух паўшар’яў. На Беларусі 110 родаў уключаюць 1,5 тысяч відаў. Найбольшыя сямействы:, і , якія вылучаюць у самастойны парадак. Сярод іншых сямействаў:, , , , , , , , , ,.
Апісанне
Пладовыя целы аднагадовыя, звычайна мяккамясістыя, радзей пругкія, маюць шапку і ножку (звычайна цэнтральную). Гіменафор пласціністы або трубчасты, у многіх спачатку прыкрыты прыватным пакрывалам (плеўка з рыхлага спляцення гіфаў), якое пазней разрываецца і застаецца ў выглядзе кольца на ножцы (напр., віды з роду маслякоў); у іншых развіваецца таксама і агульнае пакрывала (спачатку на ўсім пладовым целе, потым застаецца накшталт кубачка-вольвы на ножцы і як шматкі на шапцы, напр., шампіньён ядомы, грыбы з роду вальварыела). Пласцінкі могуць быць свабодныя, прымацаваныя да ножкі краем або зубцом, сыходныя па ножцы і інш. Ножка рознага колеру, кансістэнцыі і формы (цыліндрычная, патоўшчаная, звужаная, гладкая слізістая, укрытая лускавінкамі або валакністая, шчыльная, пустая і інш.), часам бакавая ці яе зусім няма (шапка сядзячая). Споры аднаклетачныя, іх памеры, форма, колер зменлівыя.
Асаблівасці біялогіі
Большасць агарыкальных — сапратрофы на глебе, подсціле, драўніне, мікарызаўтваральнікі (забяспечваюць водна-салявое жыўленне дрэў), радзей — паразіты на жывых дрэвах, пладовых целах інш.
Спажыванне
Многія (амаль 200 відаў) — каштоўныя ядомыя грыбы:, , , , , , , , , , і інш. Ёсць ядавітыя: (,, , ,  і інш.), ,  і  гаварушкі, валаконніцы (,  і ),  і інш.
Бандары (Дзятлаўскі раён)
Бандары́ (, Бондари) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Гісторыя
Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае вёску Бандары ў складзе Беліцкай парафіі, як уласнасць князя Караля Радзівіла ў дзяржанні Статкевіча, генерал-маёра літоўскіх войскаў.
Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) вёска ў Расійскай імперыі. У 1915 годзе акупавана Германіяй, з 1921 года ў складзе Польшчы, з 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй.
Балетавыя
Балетавыя (Boletaceae) — парадак ці сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў класа агарыкаміцэтаў.
Пладовыя целы мяккамясістыя. Гіменафор трубчасты.
На тэрыторыі Беларусі 6 родаў, 35 відаў. Найбольш пашыраны, , , , , (каштоўныя ядомыя грыбы), ,.
Гірнава (Докшыцкі раён)
Гі́рнава (, Гирново) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Шампіньёнавыя
Шампіньёнавыя, агарыкавыя (Agaricaceae) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку.
Апісанне
Пладовыя целы мясістыя, маюць частковае покрыва, сляды якога застаюцца на ножцы. Гіменафор пласціністы. Споры бясколерныя або фіялетава-бурыя.
Арэал
На тэрыторыі Беларусі 4 роды, 25 відаў. Найбольш пашыраны грыбы-парасонікі,, ,.
Значэнне і выкарыстанне
Некаторыя шампіньёнавыя ядомыя і лекавыя грыбы.
Раманавічы (Магілёўскі раён)
Рама́навічы (, Романовичи) — аграгарадок у Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Чаромушкі (Магілёўскі раён)
Чаро́мушкі (, Черёмушки) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Іванова (Докшыцкі раён)
Івано́ва (, Иваново) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гезгалы (вёска)
Ге́згалы (, Гезгалы) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Гісторыя
У 1940—1954 гадах цэнтр Гезгальскага сельсавета.
У 1959 г. для задавальнення энергетычных патрэб і рыбагадоўлі на рацэ Моўчадзь створана Гезгальскае вадасховішча.
Вусце (Дзятлаўскі раён)
Ву́сце (, Устье) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Геаграфія
Ва ўрочышчы Салтанскі лес на захад ад вёскі ўпадае ў Моўчадзь рака Промша.
Гісторыя
У 1624 годзе згадваецца ў складзе Ахонаўскага войтаўства Дзятлаўскай (Здзянцёльскай) воласці ва ўласнасці Сапегаў.
Вярэнькі (Докшыцкі раён)
Вярэ́нькі (, Вереньки) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Радоўкавыя
Радоўкавыя (Tricholomataceae) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку агарыкавых.
Апісанне
Шапка ўкрыта скуркай, гіменафор пласціністы.
Віды
На Беларусі 38 родаў, 233 віды. Найбольш пашыраны, , , , ,.
Выкарыстанне
Многія з іх ядомыя грыбы.
Лібараўшчына
Лі́бараўшчына (, Либоровщина) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Таранава
Тара́нава (, Тараново) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Гісторыя
Згадваецца ў 1683 годзе як вёска Таранаў у Аршанскім павеце ВКЛ.
Шчэжар 1
Шчэ́жар 1 (, Щежерь 1) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
У 1924—1954 гадах цэнтр Шчэжарскага сельсавета. У 1954—1960 гадах вёска ў складзе Дарскага сельсавета, у 1960—1965 гадах — у складзе Вяйнянскага сельсавета, з 1965 года — у складзе Дарскага сельсавета, які ў 1983 годзе перайменаваны ў Кадзінскі.
Лайкова
Лайко́ва (, Лайково) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Жукоўшчына (Дзятлаўскі раён)
Жуко́ўшчына (, Жуковщина) — аграгарадок у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Зачэпічы (Дзятлаўскі раён)
Зачэ́пічы (, Зачепичи) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Гісторыя
Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) вёска ў Расійскай імперыі. У 1915 годзе акупавана Германіяй, з 1921 года ў складзе Польшчы, з 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй.
Паляне (Докшыцкі раён)
Паля́не (, Поляне) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Коскі (Дзятлаўскі раён)
Ко́скі (, Коски) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Шчэжар 2
Шчэ́жар 2 (, Щежерь 2) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Кадзінскага сельсавета.
Каршакі
Каршакі́ (, Коршаки) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Мухаморавыя
Мухаморавыя (Amanitaceae) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку.
Апісанне
Пладовыя целы ў большасці з агульным ці частковым покрывам. Гіменафор пласціністы, пласцінкі свабодныя. Споры белыя або ружовыя.
Пашырэнне
На тэрыторыі Беларусі 4 роды, 27 відаў. Найбольш пашыраны, , ,.
Значэнне і выкарыстанне
Сярод мухаморавых ёсць ядавітыя, ядомыя і лекавыя грыбы.
Струкі (Параф’янаўскі сельсавет)
Струкі́ (, Струки) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Малыя Краглі
Малы́я Краглі́ (, Малые Крагли) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Мураўшчына (Докшыцкі раён)
Мура́ўшчына (, Муравщина) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Свіркі (Докшыцкі раён)
Свіркі́ (, Свирки) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Хілаўшчына
Хі́лаўшчына (, Хиловщина) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Сыраежкавыя
Сыраежкавыя (Russulaceae) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку агарыкавых.
Арэал
На тэрыторыі Беларусі 2 роды, 94 віды. Найбольш пашыраны, , грузды, , , , , , ,.
Значэнне
Ядомыя і лекавыя грыбы.
Рывок (кінематыка)
Рывок (jerk, jolt, surge, lurch) - вектарная фізічная велічыня, якая характарызуе тэмп (хуткасць) змены паскарэння цела. З'яўляецца трэцяй вытворнай па часе ад радыус-вектара.
Транспарт
Паняцце рыўка ўжываецца пры перавозцы пасажыраў, а таксама далікатных і каштоўных грузаў.
Пасажыр прыстасоўваецца да паскарэння, напружваючы мышцы і падбіраючы позу. Пры змене паскарэння пастава, натуральна, таксама змяняецца. Пасажыру трэба даць час, каб адрэагаваць і змяніць яе - інакш стаялы пасажыр страціць раўнавагу, а сядзячы - стукнецца. Тыповы прыклад - момант поўнай прыпынку вагона метро пасля працэсу тармажэння: з месцамі пасажыры, якія нахіліся наперад у працэсе тармажэння, не паспяваюць прыстасавацца да новага паскарэння, які ўзнікае ў момант прыпынку, і нахіляюцца назад.
Вестыбулярны апарат чалавека адчувальны менавіта да рыўка, а не да паскарэння.
Аналагічна, груз, да якога прыкладзена паскарэнне, дэфармуецца. Частае і хуткае змяненне паскарэння азначае частую і хуткую дэфармацыю, што можа прывесці да разбурэння далікатнага грузу. Часткова рывок можна паменшыць, выкарыстаўшы амартызацыйную ўпакоўку.
Для многіх прыбораў і прылад у тэхнічных умовах нармуецца лімітавае значэнне рыўка.
Вытворныя большага парадку ў транспарце прымяняюцца рэдка. Вядомы выпадак, калі радыус-вектар даследаваўся да чацвёртай вытворнай - вывад на арбіту тэлескопа Хабла.
У артыкуле І. І. Смульского і Я. І. Смульского «Астэроід Апофіс: эвалюцыя арбіты і магчымае выкарыстанне» выкарыстоўваюцца вытворныя да шостага парадку і шэраг Макларена ў праграме разліку.
У працы фінскага матэматыка К. Зундмана пры вырашэнні "задачы 3-х цел" выкарыстоўваюцца вышэйшыя вытворныя і шэрагі.
Металарэзныя станкі
У металарэзных станках з электронным кіраваннем змена паскарэння таксама важная - хуткія дэфармацыі інструмента, якія здараюцца пры высокім рыўку, заўчасна выводзяць інструмент з ладу.
Глушыца (Дзятлаўскі раён)
Глушы́ца (, Глушица) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета. 1 гаспадарка, 1 жыхар (2015).
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 23 км на поўдзень ад Дзятлава. Абкружана лесам, на паўднёвы ўсход ад вёскі — сістэма меліярацыйных каналаў. Транспартная сувязь па мясцовай дарозе, далей — па дарозе Ліда—Дзятлава.
Гісторыя
Вопіс парафій Лідскага дэканату 1784 года згадвае, што ў той час гасцінец да Наваградка ішоў пушчай ад перавозу цераз Нёман праз вёску Руда да трушчобы пад назвай Глушыца, дзе меўся малы не балоцісты брод і дрэнны масток, а далей дарога пясчаная і няроўная вяла пушчай, за дзве мілі знаходзілася мяжа парафіі Беліцкай і Дзятлаўскай.
У 1897 годзе 1 двор, 23 жыхары, паселішча ў Беліцкай воласці Лідскага павета Расійскай імперыі. Побач знаходзілася лясная вартоўня ва ўладаннні Малькоўскага.
З сакавіка 1921 — у складзе Польшчы, у Беліцкай гміне Лідскага павета. У 1923 годзе засценак, 4 двары, 24 жыхары.
З лістапада 1939 — у БССР, з 12.10.1940 — у Гезгальскім сельсавеце Дзятлаўскага раёна. У 1940 годзе тут было 15 двароў, 81 жыхар.
З канца чэрвеня 1941 да сярэдзіны ліпеня 1944 пад нацысцкай акупацыяй. Акупанты загубілі 2 вяскоўцаў, на фронце загінуў 1 жыхар.
З 16.7.1954 — у Нагародавіцкім сельсавеце. У 1959 годзе налічвалася 48 жыхароў. З 25.12.1962 па 6.1.1965 — у Лідскім раёне. З 11.2.1972 — у Стрэльскім, з 12.11.1973 — у Жукоўшчынскім сельсавеце. У 1996 годзе ў вёсцы 3 гаспадаркі, 6 жыхароў.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Целяшы (Докшыцкі раён)
Целяшы́ (, Телеши) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Нагародавічы
Нагаро́давічы (, Нагородовичи) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Гісторыя
Нагародавічы ў XVI — пачатку XVII ст. уласнасць сям’і Вельямінаў-Руцкіх. «Слоўнік геаграфічны…» піша, што тут адбыўся першы з’езд уніяцкай капітулы пад кіраўніцтвам мітрапаліта Іосіфа Руцкога. Першая драўляная царква была так сама пабудавана мітрапалітам Руцкім, аб чым сведчылі дакументы якія знаходзіліся ў царкве яшчэ на пачатку XX ст. Пра царкву «Слоўнік геаграфічны…» паведамляе, што да перабудовы 1894 г. яна захоўвала свой першапачатковы выгляд.
Шуміна
Шу́міна (, Шумино) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
Юркаўшчына (Докшыцкі раён)
Ю́ркаўшчына (, Юрковщина) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Параф’янаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Параф’янава Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
У 1940—1954 гадах цэнтр Юркаўшчынскага сельсавета.
Шпінат
Апісанне
Аднагадовыя і двухгадовыя травяністыя расліны вышынёй да 70 см. Лісце чаргаванае, трохвугольна-коп’епадобнае, суцэльнакрайняе, на доўгіх чаранках. Мужчынскія кветкі сабраны ў мяцёлку, жаночыя размешчаны ў пазухах лісця. Плод — арэшак.
Пашырэнне
Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. Як харчовыя расліны вырошчваюць і, часам дзічэюць і трапляюцца каля жылля.
Выкарыстанне
Лісце шпінату мае шмат бялкоў, вугляводы, вітамін C, вітаміны групы B, карацін, солі жалеза і фосфару. Спажываецца свежым і кансерваваным.
Баброва (Княжыцкі сельсавет)
Бабро́ва (, Боброво) — пасёлак у Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Княжыцкага сельсавета. Размешчаны за 13 км на паўночны захад ад Магілёва і чыгуначнай станцыі Магілёў 2. Рэльеф раўнінны. На паўднёвым усходзе цячэ р. Лахвіца (прыток р. Лахва). Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз в. Бабровічы і далей па шашы Магілёў—Мінск.
Гісторыя
Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак. З 20 жніўня 1924 года ў Княжыцкім сельсавеце Магілёўскага раёна Магілёўскай акругі (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. У 1930-я г. вяскоўцы ўступілі ў калгас.
У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да 27 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У 1990 годзе ў складзе калгаса «Беларусь» (цэнтр — в. Нікіцінічы).
Планіроўка
Планіровачна складаецца з прамалінейнай вуліцы мерыдыянальнай арыентацыі, забудаванай двухбакова традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Акунёвыя
Акунёвыя (Percidae) — сямейства рыб атрада акунепадобных.
На Беларусі распаўсюджаны 3 роды (акуні, джгіры, судакі), 4 віды — акунь звычайны, судак звычайны, джгір-насар, звычайны джгір.
Асінаўка (Докшыцкі раён)
Асі́наўка (, Осиновка) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Порплішчанскага сельсавета.
Гісторыя
З 12 кастрычніка 1940 года да 24 студзеня 1958 года вёска ў складзе Порплішчанскага сельсавета, да 24 красавіка 1959 года — у складзе Валодзькаўскага сельсавета, да 29 снежня 1961 года — у складзе Крулеўшчынскага сельсавета.
Пецюкі
Пецюкі́ (, Петюки) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Гісторыя
У 1624 годзе згадваюцца ў складзе Маркаўскага войтаўства Дзятлаўскай (Здзянцёльскай) воласці ва ўласнасці Сапегаў.
У жніўні 1919 Ігнат Дварчанін адкрыў беларускую пачатковую школу.
Нясілавічы
Нясі́лавічы (, Несиловичи) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Гісторыя
У ваколіцах вёскі вядомы стаянкі каменнага і бронзавага вякоў. Адна з іх размяшчаецца на паўночнай ускраіне вёскі, на высокай дзюне каля левага берага ракі Моўчадзь, у месцы яе выхаду на левабярэжны поплаў Нёмана (паўночная частка помніка знішчана кар’ерам). Другая стаянка належыць да канца мезаліту і бронзавага веку (датуецца VI—I тысячагоддзямі да н.э.), знаходзіцца за 1,5 км на захад ад вёскі, па паўднёва-заходнім краі дзюны левабярэжнага поплаву Нёмана. Далей, за 200 м на поўдзень, на мысе тэрасы, над зарослай даўняй старыцай Нёмана выяўлена стаянка да эпохі неаліту (датуецца IV тысячагоддзем да н.э.). У наваколлі Нясілавічаў вядома яшчэ да 10 стаянак. Выяўлены рэшткі агнішчаў, крамянёвыя прылады працы, фрагменты керамікі.
Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае вёску Нясілаўцы ў складзе Беліцкай парафіі, як уласнасць ваяводы віленскага Караля Радзівіла. Тут існавалі карчма, млын і тартак на рацэ Моўчадзі. Цераз вёску ішоў Слонімскі тракт, які вёў на поўнач да Нёмана, дзе працаваў канатны паром. На поўдзень дарога ішла цераз дрэнную грэблю, праз спачатку дубовы, а потым сасновы лес да вёскі Гезгалы.
Судакі
Судакі́ (Lucioperca) — род прамянёвапёрых рыб сямейства.
Біялагічнае апісанне
Даўжыня да 70 см (часам да 130 см), маса да 2—4 кг (зрэдку да 20 кг). Цела прадаўгаватае, сціснутае з бакоў. Рот невялікі, на сківіцах і паднябенных касцях ёсць іклы. Бакавая лінія працягваецца на хваставы плаўнік.
Арэал і экалогія
Кормяцца рыбай.
Выкарыстанне
Аб'екты промыслу, развядзення і інтрадукцыі.
Погіры (Дзятлаўскі раён)
По́гіры (, Погири) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.
Вешняе
Ве́шняе (, Вешнее) — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Порплішчанскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Порплішча Дзісенскага павета Віленскага ваяводства.
У 1940—1958 гадах вёска ўваходзіла ў склад Грабучоўскага сельсавета, да 29 снежня 1961 года — у склад Сітцаўскага сельсавета.
Джгір-насар
Джгір-насар, ёрш-насар (Gymnocephalus acerina) — рыба сямейства акунёвых. Народныя назвы біручок, бабыр, чыранос і інш.
Пашырэнне
Пашыраны ў рэках басейнаў Чорнага і Азоўскага мораў. Водзіцца ў рэках басейнаў Дняпра і Прыпяці.
Трымаецца каля глыбокіх мясцін з чыстай вадой і пясчаным або камяністым дном.
Асаблівасці біялогіі
Жыве чародкамі. Прыдонная рыба. Актыўны на змярканні і ноччу. Зімуе на глыбокіх мясцінах.
Пражэрлівы. Корміцца доннымі арганізмамі, асабліва лічынкамі хіраманід. Знішчае ікру і малявак рыб, шкодзіць рыбнай гаспадарцы.
Полавая спеласць у 3-4 гады. Нераст у красавіку—маі на перакатах з буйназярністым пясчаным або камяніста-галечным дном.
Бычок-пясочнік
Бычок-пясочнік, бычок-пясчанік (Neogobius fluviatilis) — від рыб сямейства.
Апісанне
Даўжыня 7—12, часам да 20 см, маса да 50 г. Цела буравата-шэрага або жаўтавата-шэрага колеру, з 8—12 цёмнымі плямамі ўздоўж бакоў. Самцы ў час нерасту чорныя. Брушныя плаўнікі ўтвараюць круглы прысосак.
Пашырэнне і экалогія
Пашыраны ў рэках басейна Чорнага мора. У вялікай колькасці ёсць у Дняпры, Сажы, Прыпяці, Бярэзіне. Трымаюцца пясчаных перакатаў з павольным цячэннем. Нераст у маі—чэрвені.
Гаспадарчага значэння не мае.
Паказчык адыябаты
Паказчык адыябаты (часам званы каэфіцыентам Пуасона) — стаўленне цеплаёмістасці пры сталым ціску (C_P) да цеплаёмістасці пры пастаянным аб’ёме (C_V). Часам яго яшчэ называюць фактарам ізаэнтрапійнага расшырэння. Абазначаецца грэцкай літарай \gamma (гама) або \kappa (Каппа). Літарны знак у асноўным выкарыстоўваецца ў хімічных інжынерных дысцыплінах. У цеплатэхніка выкарыстоўваецца лацінская літара k.
Ўраўненне: дзе
Для разумення гэтых суадносін можна разгледзець наступны эксперымент:
Закрыты цыліндр з замацаваным нерухомым поршнем ўтрымлівае паветра. Ціск усярэдзіне роўны ціску звонку. Гэты цыліндр награваецца да вызначанай, патрабаванай тэмпературы. Да таго часу, пакуль поршань замацаваны ў нерухомым стане, аб'ём паветра ў цыліндры застаецца нязменным, у той час як тэмпература і ціск ўзрастаюць. Калі патрабаваная тэмпература будзе дасягнута, награванне спыняецца. У гэты момант поршань «вызваляецца» і, дзякуючы гэтаму, пачынае перамяшчацца пад ціскам паветра ў цыліндры без цеплаабмену з навакольным асяроддзем (паветра пашыраецца адыябатычна). Здзяйсняючы працу, паветра ўнутры цыліндру астуджаецца ніжэй дасягнутай раней тэмпературы. Каб вярнуць паветра да стану, калі яго тэмпература зноў дасягне згаданага вышэй патрабаванага значэння (пры ўсё яшчэ «вызваленым» поршні), паветра неабходна нагрэць. Для гэтага награвання звонку неабходна падвесці прыкладна на 40 % (для двухатамнага газу — паветра) большую колькасць цеплыні, чым было падведзена пры папярэднім награванні (з замацаваным поршнем). У гэтым прыкладзе колькасць цеплыні, падведзеныя да цыліндра з замацаваным поршні, прапарцыйна C_V, тады як агульная колькасць падведзенай цеплыні прапарцыйна C_P. Такім чынам, паказчык адыябаты ў гэтым прыкладзе роўны 1.4.
Іншы шлях для разумення розніцы паміж C_P і C_V складаецца ў тым, што C_P ўжываецца тады, калі праца здзяйсняецца над сістэмай, якую прымушаюць да змены свайго аб’ёму (гэта значыць шляхам руху поршня, які сціскае змесціва цыліндру), або калі праца здзяйсняецца сістэмай з змяненнем яе тэмпературы (гэта значыць награваннем газу ў цыліндры, што змушае поршань рухацца). C_V ўжываецца толькі каліP dV — а гэта выраз пазначае дасканалую газам працу — роўны нулю. Разгледзім розніцу паміж падвядзеннем цяпла пры замацаваным поршні і падвядзеннем цяпла пры вызваленым поршні. У другім выпадку ціск газу ў цыліндры застаецца сталым, і газ будзе як пашырацца, здзяйсняючы працу над атмасферай, так і павялічваць сваю ўнутраную энергію (з павелічэннем тэмпературы); цеплыня, якая падводзіцца звонку, толькі часткова ідзе на змяненне ўнутранай энергіі газу, у той час як астатняе цяпло ідзе на здзяйсненне газам працы.
Суадносіны для ідэальнага газу
Для ідэальнага газу цеплаёмістасць не залежыць ад тэмпературы. Адпаведна, можна выказаць энтальпію як і унутраная энергія можа быць прадстаўлена як U = C_V T. Такім чынам, можна таксама сказаць, што паказчык адыябаты — гэта стаўленне энтальпіі да унутранай энергіі:
З іншага боку, цеплаёмістасці могуць быць выяўленыя таксама праз паказчык адыябаты (\gamma) і універсальную газавую пастаянную (R): Можа апынуцца дастаткова цяжкім знайсці інфармацыю аб таблічных значэннях C_V, у той час як таблічныя значэнні C_P прыводзяцца часцей. У гэтым выпадку можна выкарыстоўваць наступную формулу для вызначэння C_V:
дpе \nu — колькасць рэчыва у молях.
Суадносіны з выкарыстаннем колькасці ступеняў свабоды
Паказчык адыябаты (\gamma) для ідэальнага газу можа быць выяўлены праз колькасць ступеняў свабоды (i) малекул газу:
Такім чынам, для аднаатамнага ідэальнага газу (тры ступені свабоды) паказчык адыябаты роўны:
у той час як для двухатамнага ідэальнага газу (пяць ступеняў свабоды) (пры пакаёвай тэмпературы):
Гэта добра ўзгадняецца з эксперыментальнымі вымярэннямі паказчыка адыябаты паветра, якія прыблізна даюць значэнне 1.403 (прыведзенае вышэй у табліцы).
Суадносіны для рэальных газаў
Па меры таго, як тэмпература ўзрастае, больш высокаэнергетычныя круцільныя і вагальныя стану становяцца дасягальным для малекулярных газаў, і такім чынам, колькасць ступеняў волі ўзрастае, і памяншаецца паказчык адыябаты \gamma.
Для рэальных газаў, як C_P, так і C_V ўзрастаюць з павелічэннем тэмпературы, пры гэтым рознасць паміж імі застаецца нязменнай (згодна з прыведзенай вышэй формуле C_P = C_V + R), і гэтая рознасць адлюстроўвае сталасць велічыні P \cdot V, г. зн. працы, якая здзяйсняецца пры пашырэнні. Велічыня P \cdot V ўяўляе сабой розніцу паміж колькасцямі падведзенай цеплыні пры пастаянным ціску і пры пастаянным аб’ёме. Такім чынам, стаўленне двух велічынь, \gamma, узрастае пры павелічэнні тэмпературы. Глядзі таксама удзельная цеплаёмістасць.
Тэрмадынамічныя выразы
Значэнні, атрыманыя з дапамогай набліжаных суадносін (у прыватнасці, ), у многіх выпадках з’яўляюцца недастаткова дакладнымі для практычных інжынерных разлікаў, такіх, як разлікі выдаткаў праз трубаправоды і клапаны. Пераважна выкарыстоўваць эксперыментальныя значэнні, чым тыя, якія атрыманы з дапамогай набліжаных формул. Строгія значэнні суадносін можа быць вылічана шляхам вызначэння C_v з уласцівасцяў, выяўленых як:
Значэнні C_p не складае працы вымераць, у той час як значэнні для C_v неабходна вызначаць з формул, падобных гэтай. для атрымання больш падрабязнай інфармацыі аб суадносінах паміж цеплаёмістасць.
Вышэйпрыведзеныя суадносіны адлюстроўваюць падыход, заснаваны на развіцці мер ўраўненняў стану (такіх, як ), якія настолькі добра стасуюцца з эксперыментам, што для іх прымянення патрабуецца толькі нязначна развіваць базу дадзеных суадносін або значэнняў C_v. Значэнні могуць быць таксама вызначаны з дапамогай метаду канчатковых рознасцяў.
Адыябатычны працэс
Для ізаэнтрапійнага, квазістатычнага, абаротнага адыябатычнага працэсу, які адбываецца у простым ідэальным газе, які сціскаецца:
дзе p — гэта ціск і V — аб’ём газу.
Эксперыментальнае вызначэнне велічыні паказчыка адыябаты
Паколькі працэсы, якія адбываюцца ў невялікіх аб’ёмах газу пры праходжанні гукавой хвалі, блізкія да адыябатычных, паказчык адыябаты можна вызначыць, вымераўшы хуткасць гуку ў газе. У гэтым выпадку паказчык адыябаты і хуткасць гуку ў газе будуць звязаныя наступным выразам: дзе \gamma — паказчык адыябаты, k — пастаянная Больцмана, R — універсальная газавая пастаянная,T — тэмпература у кельвінах, m — малекулярная маса, M — малярная маса.
Іншым спосабам эксперыментальнага вызначэння велічыні паказчыка адыябаты з’яўляецца метад Клемана — Дэзорма, які часта выкарыстоўваецца ў навучальных мэтах пры выкананні лабараторных работ. Метад заснаваны на вывучэнні параметраў некаторай масы газу, якая пераходзіць з аднаго стану ў іншы двума паслядоўнымі працэсамі: адыябатным і ізахорным.
1-ы этап:
Пры закрытым кране напампоўваюцца ў балон невялікая колькасць паветра і заціскаем шланг заціскам. Пры гэтым ціск і тэмпература ў балоне павысяцца. Гэта адыябатычны працэс. З часам ціск у балоне пачне змяншацца з прычыны таго, што газ у балоне пачне астуджацца за кошт цеплаабмену праз сценкі балона. Пры гэтым ціск будзе змяншацца пры сталым аб’ёме. Гэта ізахорны працэс. Вычакаўшы, калі тэмпература паветра ўнутры балона зраўняецца з тэмпературай навакольнага паветра, запішам паказанні манометра h_1.
2-і этап: