Шах-намэ
Гісторыя напісання
Спярша Фірдаўсі працаваў ўрыўкамі, у сябе ў Тусе, але, калі яму перайшло за 60 гадоў, ён узяўся за работу з вялікай стараннасцю, пераехаў у Халенджан (недалёка ад Ісфахан) да саманідскаму вяльможы Ахмеду, і такім чынам праз 25 гадоў, у 999 годзе, вершаваная «Шах-намэ» была гатовая і паднесена Ахмеду. Фірдаўсі атрымаў ад яго шчодры падарунак і знайшоў некалькіх іншых заступнікаў сярод саманідскіх саноўнікаў, але як раз у гэтым жа 999 годзе Харасані завалодаў заваёўнік-цюрк Махмуд Газнявідскі, і матэрыяльнае становішча Фірдаўсі пагоршылася. Праз 11 гадоў, зноў перапрацаваўшы сваю «Шах-намэ», Фірдаўсі адправіўся з ёй (1010 год) у Газні да Махмуда, пры двары якога жылі многія паэты-панегірысты. Як паэт ужо знакаміты, Фірдаўсі спадзяваўся за прысвячэнне «Шах-намэ» Махмуду атрымаць добрую ўзнагароду. Махмуд ведаў фарсі настолькі, каб разумець панегірыкі (і Фірдаўсі на гэта не паскупіўся), але сама «Шах-намэ» была для яго ва ўсіх адносінах нецікавая: яе паэтычнай годнасці ён ацаніць не быў у стане, героі-язычнікі яму — суніты, маглі быць толькі брыдкімі, ды агідны і іх паэт-ерэтык (Фірдаўсі быў шыіт); нацыянальны дух, які веяў з «Шах-намэ», быў для цюрка чужы, а ўсхваленне пераможнай барацьбы Ірана з Туранам здольна было ўзбудзіць у ім прама варожыя пачуцці; праз гэта ўсё усхваленні Фірдаўсі Махмудава шчодрасці, якія устаўленыя былі Фірдаўсі ў «Шах-намэ», не чапалі Махмуда, а калі ён нарэшце адпусціў Фірдаўсі падарунак, то гэта была вельмі маленькая сума, якая сродкаў да жыцця 76-гадоваму старому ніяк забяспечыць не магла. Да Махмуда праз зайздроснікаў дайшло, што Фірдаўсі сваёй узнагародай незадаволены, і ён пагразіў затаптаць яго сланамі; для гэтага дастаткова было б спаслацца на тое, што Фірдаўсі — ерэтык. Фірдаўсі збег з Газні ў Герат і ў выглядзе дадатку да «Шах-намэ» напісаў сатыру на султана, у якой раіў венцаносцу баяцца маланкавага верша паэта, упарта паўтараў, што назаўжды застанецца шыітам, здзекаваўся над сумай, атрыманай ад Махмуда за свае 60000 двухрадкоўяў («раз піва напіцца» — іранічна выказаўся ён); «Так чаго і чакаць было ад сына раба? — Дадаваў ён: — сын халопа, хоць і царом зробіцца, усё роўна з халопскай прыродай не растанецца». Зрэшты, гэтая сатыра не зрабілася складовыя часткі «Шах-намэ», таму што табарыстанскі князь Іспехбед Шэхрыяр (з царскага іранскага роду), да якога накіраваўся Фірдаўсі пасля паўгадавога знаходжання ў Гераце і які прызнаваў вярхоўную ўладу Махмуда, пабаяўся, як бы вестку аб сатыры не дайшло да султана. Ён заплаціў Фірдаўсі (так перадавалі Арузію) 100000 дырхемаў, г. зн. па 1000 дырхемаў за кожны верш сатыры, і паэт яе выкрасліў. Такім чынам, сатыра засталася Махмуду невядомай; тым не менш, Іспехбед пры ўсім сваім павазе да таленту знакамітага паэта пасаромеўся трымаць яго ў сябе доўга, і Фірдаўсі знайшоў прыстанішча ў буіда Баха ад-Даўле і яго сына і пераемніка (з 1012 года) Султан ад-Даўле, якія былі незалежнымі васпанамі заходняй паловы Персіі і хоць вызнавалі шыізм, трымалі ў поўным падпарадкаванні нават кіраўніка сунітаў — багдадскага халіфа. Фірдаўсі прысвяціў буідскаму султану рамантычную паэму «Юсуф і Зулейха» на сюжэт біблейскай легенды пра Юсуфа (Іосіфа), якая, нягледзячы на гады паэта, ўсё ж адрозніваецца натхненнем; быць можа, яна была начарна напісаная ім у больш маладыя гады. У гэтай паэме паэт адракаецца ад свайго несмяротнага «Шах-намэ», называючы ўсё легенды пра старых царах хлуснёй. Ці застаўся Фірдаўсі і буідскім прыёмам не надта задаволены або жа проста засумаваў ў нязвыклым клімаце і абстаноўцы Ірака, але толькі ён вярнуўся на радзіму ў Тус; неўзабаве пасля 1020 года ён памёр і, так як духавенства адмовілася пахаваць яго на агульным мусульманскім могілках, то яго пахавалі пад горадам. Паданне, наяўнае ўжо і ў Арузіі, паведамляе, што незадоўга да смерці Фірдаўсі султан Махмуд выпадкова пачуў ад аднаго прыдворнага выразны верш з «Шах-намэ», запытаўся пра аўтара і даведаўся, што верш — з прысвечанай Махмуду ж «Кнігі цароў» знакамітага Фірдаўсі, які зараз у Тусе пражывае ў беднасці. Махмуд, які аб сатыры на яго нічога не ведаў, мог сказаць, што «Кнігай цароў» праслаўлена цяпер у цэлым Іране яго ўласнае імя; таму можна паверыць словах паданні, што ён неадкладна распарадзіўся паслаць у Тус Фірдаўсі багаты дар (60000 срэбных дырхемаў — паводле паведамленняў Арузіі; 60000 залатых чырвонцаў — паводле неверагодных позніх паданняў). А Фірдаўсі незадоўга перад тым ішоў па рынку і пачуў, як адно дзіця спявае верш з яго сатыры: «будзь Махмуд царскага роду, ён бы увянчаў маю галаву царскай каронай». Стары ўскрыкнуў і страціў прытомнасць; яго аднеслі дадому, і ён памёр. У той самы час, калі праз адны гарадскія вароты выносілі для пахавання яго труп, у іншыя гарадскія вароты уступалі вярблюды з дарункамі ад Махмуда.