cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насякомыя
Паходжанне і эвалюцыя
Эвалюцыйная гісторыя насякомых звязана з гісторыяй іншых жывёл і раслін: з асваеннем імі сушы і выкарыстаннем новых экалагічных ніш, якія ўтварыліся ў новых біяцэнозах. Падчас свайго эвалюцыйнага развіцця насякомыя ўтваралі новыя формы, многія з якіх пасля працяглага існавання выміралі. Некаторыя з вымерлых формаў адрозніваліся гігантызмам. Напрыклад, Mazothairos (Palaeodictyoptera) з размахам крылаў да 55 см. Да атрада Protodonata належаць найбуйнейшыя за ўсю гісторыю Зямлі насякомыя. Гэта Meganeura monyi (знойдзеная ў Францыі, з размахам крылаў 75 см) і Megatypus з каменнавугальнага перыяду, і пермскія Meganeuropsis permiana (ЗША), якія мелі размах крылаў да 71 см. Знойдзеныя ў Расіі адбіткі крылаў пермскіх Arctotypus sinuatus гавораць пра іх агульныя памеры каля 120 мм. Меркавана, і імага і іх німфы былі драпежнікамі. Большасць такіх знаходак уяўляюць сабой толькі фрагменты крылаў, і толькі ў некалькіх выяўленых асобнікаў захаваліся адбіткі іншых частак цела: галавы з буйнымі сківіцамі і вялікімі вачамі, а таксама адбіткі грузей і доўгага брушка. Атрад палеадыктыяптэры — разнастайная група, шырока прадстаўленая гадоў назад буйнымі выкапнёвымі насякомымі (да 50 см) з колюча-смактальным ротавым апаратам. Прадстаўнікі атрада пратартаптэр (Protorthoptera) былі звычайныя да пермскага перыяду. Гэта найбольш раннія з вядомых выкапняў Neoptera. Для іх характэрны скурыстыя пярэднія крылы, павялічаная анальная вобласць задніх крылаў і добра развіты грызучы ротавы апарат. З позняга карбону да ранняй юры вядомы атрад міямаптэра (Miomoptera, дробныя насякомыя з доўгімі крыламі, падобныя да ручайнікаў), найстаражытнейшы і найбольш прымітыўны атрад з групы насякомых з поўным ператварэннем.
Сярод насякомых вядомыя атрады, якія існуюць на працягу працяглага часу. Атрад старажытнасківічныя вядомы з дэвонскага перыяду (390 млн гадоў). Атрады аўсянікі, стракозы, прамакрылыя, тараканы існуюць з каменнавугальнага перыяду (350 млн гадоў), клапы, сенаеды, скарпіёнавы мухі, ручайнікі, сеткакрылыя, трыпсы, вярблюдкі, цвердакрылыя вядомыя пачынаючы з пермскага перыяду (290 млн гадоў), перапончатакрылыя, тэрміты, віслакрылкі, палачнікі, двухкрылыя — з трыясу (250 млн гадоў). Такім чынам, большасць атрадаў насякомых існуе ўжо звыш гадоў. У той жа час такая вялікая група, як матылі, вядомая толькі з мелавога перыяду, а багатыя відамі ў сучаснай фаўне сямействы, як саранчовыя, тлі з сямейства Aphididae, тэрміты з сямейства Termitidae і вышэйшыя двухкрылыя (Tephritidae, Tachinidae і інш.) вядомыя толькі толькі з неагену. Блыхі выяўлены ў ніжнім мелу і балтыйскім бурштыне. Выкапні вошы дакладна вядомыя па знаходках з плейстацэну Сібіры.
Выкарыстанне ў ежу
Са спрадвечных часоў насякомыя адыгрывалі важную ролю ў харчаванні народаў Афрыкі, Азіі, Аўстраліі і Лацінскай Амерыкі, служылі крыніцай харчу і для індзейцаў, якія насялялі захад Паўночнай Амерыкі. У развітых краінах насякомыя звычайна ўспрымаюцца галоўным чынам як кулінарная экзотыка. У свеце ў ежу ўжываецца каля 1900 відаў насякомых: звыш 30 % аб’ёмаў спажывання складаюць жукі, 18 працэнтаў — вусені, 14 % — восы, пчолы і мурашкі, 13 % — конікі, цвыркуны і саранча (ацэнка экспертаў ФАА ААН, 2013 год). Аналіз ядомых відаў паказвае, што некаторыя на 60—70 % складаюцца з бялку, утрымліваюць больш калорый, чым соя і мяса, а таксама вітаміны і мікраэлементы, якіх звычайна бракуе ў раслінным рацыёне жыхароў краін «трэцяга свету». У некаторых абласцях на поўдні Афрыкі за кошт насякомых забяспечваецца да 2/3 спажывання жывёльнага бялку. Лічынкі жукоў спажываюцца ў ежу чалавекам значна часцей, чым дарослыя асобіны, іх звычайна ядуць сырымі або смажанымі. У Лаосе, М’янме, Індыі, Тайландзе і на Філіпінах буйныя лічынкі і кукалкі шэрагу відаў пласцініставусых жукоў з’яўляюцца дэлікатэсам у мясцовай кухні. Лічынак вусачоў ужываюць у ежу ў Паўднёва-Усходняй Азіі, Шры-Ланцы і Папуа — Новай Гвінеі. У мясцовых плямёнаў Фіджы дэлікатэсам лічацца лічынкі некаторых вусачоў, а ў плямёнаў парагвайскіх індзейцаў — лічынкі пальмавых даўганосікаў (род Rhynchophorus). Мучных хрушчакоў шырока ўжываюць у ежу ў Паўднёвай Амерыцы, у Індыі, на Блізкім і Сярэднім Усходзе. Смажаных лічынак хрушчоў ядуць у Францыі, дзе з іх таксама вараць супы. У Азіі кукалак тутавага шаўкапрада, разматаўшы шоўк з кокана, не выкідваюць, а ўжываюць у смажаным ці зацукраваным відзе. У 1987 годзе ў Тайландзе Міністэрства аховы здароўя ўключыла кукалак тутавага шаўкапрада ў пералік прадуктаў, якія могуць дапаўняць рацыён для дзяцей дашкольнага ўзросту. Паўднёвая Карэя пастаўляе кансерваваных кукалак тутавага шаўкапрада ў азіяцкія крамы па ўсім свеце. У Афрыцы дэлікатэсам лічацца смажаныя або вэнджаныя вусені паўлінавочкі Gonimbrasia belina, якія каштуюць у 4 разы даражэй за звычайнае мяса. У асобных раёнах Паўночнай Афрыкі гэтыя вусені настолькі папулярныя, што ў сезон істотна зніжаюцца продажы ялавічыны і мяса іншых жывёл. У Афрыцы саранчу ўжываюць у ежу сырой, смажанай, зваранай у салёнай вадзе і высушанай на сонцы, а ў Азіі яе часцей ядуць як закуску.
Шаўкаводства
Тутавы шаўкапрад адыгрывае важную эканамічную ролю ў вытворчасці шоўку. У прыродзе шоўк утвараюць вусені многіх відаў матылёў, ствараючы з яго коканы. Тэкстыльная прамысловасць аддае перавагу тутаваму шаўкапраду, прыручанаму чалавекам. Таксама ў шаўкаводстве выкарыстоўваюцца кітайская дубовая паўлінавочка, якую ўжо больш за 250 гадоў разводзяць у Кітаі. З яе коканаў атрымліваюць шоўк, які ідзе на выраб часучы. Іншыя віды шаўкапрадаў дрэнна развіваюцца ў няволі, таму абмяжоўваюцца толькі зборам іх коканаў у прыродзе. У шаўковым кокане звычайна ўтрымліваецца да 3500 м валакна, але разматаць яго ўдаецца максімум на траціну. Сёння ва ўсім свеце штогод вырабляецца тон шоўку. Галоўнымі пастаўшчыкамі з’яўляюцца Кітай, Індыя, Узбекістан. У Індыі разводзіцца сатурнія Attacus atlas, вусені якой вылучаюць шоўк, які адрозніваецца ад такога ў тутавага шаўкапрада — ён карычневага колеру, мацнейшы і шарсцісты — т.зв. фагаравы шоўк.
Іншае выкарыстанне
Са старажытных часоў людзі разводзяць меданосных пчол для атрымання прадуктаў пчалярства: воску, мёду, яду, пропалісу, пяргі. Лічынкі і кукалкі лістаедаў афрыканскага роду Diamphidia выдзяляюць яд дыямфатаксін, які выкарыстоўваецца бушменамі для змазвання наканечнікаў атручаных паляўнічых стрэл. З самак кашанільнага чарвяца атрымліваюць рэчыва кармін, якое выкарыстоўваецца для атрымання чырвонага фарбавальніка. Армянскую кашаніль выкарыстоўвалі для атрымання фарбавальніка — «вардан кармір», які даволі шырока выкарыстоўваўся ў тэкстыльнай прамысловасці для афарбоўкі нітак і пражы для вытворчасці тканін і дыванаў. Многія плямёны Афрыкі, Паўднёвай Амерыкі і Акіяніі, выкарыстоўваюць засушаных жукоў (напрыклад златак) ці іх бліскучыя ярка афарбаваныя надкрылы для вырабу розных упрыгожанняў, пераважна караляў. Таксама ў якасці ўпрыгожанняў могуць насіць жывых жукоў. Для вырабу «жывых брошак» выкарыстоўваюцца некаторыя віды жукоў з сямейства заферыд, якіх упрыгожваюць штучнымі ці сапраўднымі каштоўнымі камянямі, а да надкрылаў прымацоўваюць тонкія ланцужкі. У канцы XIX стагоддзя агняносныя шчаўкуны ўвайшлі ў моду ў Парыжы ў выглядзе вячэрніх упрыгожанняў, названых «жывыя алмазы». Гэта мода ўпершыню ўзнікла яшчэ сярод мексіканскіх жанчын, яны ўпрыгожвалі сябе жывымі жукамі, якіх клалі ў спецыяльныя цюлевыя мяшэчкі і прышпільвалі да сукенак. Першыя еўрапейскія перасяленцы ў Паўднёвай Амерыцы выкарыстоўвалі агняносных шчаўкуноў для асвятлення свайго жылля, а мясцовыя плямёны здаўна прывязвалі іх да пальцаў ног падарожнічаючы ўначы праз джунглі, каб асвятляць дарогу. У апошні час вялікую папулярнасць набываюць жывыя трапічныя матылі ў якасці нестандартнага і экзатычнага падарунку на многія святы і ўрачыстасці, як напрыклад юбілей ці вяселле. Насякомыя шырока выкарыстоўваюцца ў энтамадызайне — афармленні інтэр'ераў жылых і рабочых памяшканняў сабранымі калекцыямі або сувенірнай і дэкаратыўнай прадукцыяй. У судова-медыцынскай экспертызе маецца метад вызначэння даўнасці забойства па складзе насякомых-некрафагаў і іх лічынак, якія жывуць на трупе.
Гаспадарчае значэнне
У сусветнай практыцы насякомыя шырока выкарыстоўваюцца для барацьбы з пустазельнымі раслінамі. Напрыклад, Амброзіевы паласаты лістаед быў інтрадукаваны ў СССР, шэраг краін Еўропы, Кітай і Аўстралію з Канады і ЗША для барацьбы са злосным пустазеллем — амброзіяй. Іншым яскравым прыкладам служыць спецыяльна завезеная ў 1925 годзе ў Аўстралію з Уругвая і з паўночных раёнаў Аргенціны кактусавая агнёўка. Вусені гэтага матыля дапамаглі пазбавіцца ад завезенага кактуса апунцыі, якім зараслі мільёны гектараў пашаў.
Насякомыя таксама паспяхова выкарыстоўваюцца ў якасці біялагічнага метаду барацьбы з іншымі ж насякомымі-шкоднікамі. Пахучага красацела пачынаючы з 1906 года неаднаразова інтрадукавалі з Еўропы ў ЗША для барацьбы з вусенямі няпарнага шаўкапрада. Адным з найстарэйшых ужыванняў біялагічнай барацьбы са шкоднікамі лічыцца выкарыстанне мурашак-ткачоў пры вырошчванні цытрусавых на поўдні Кітая. У некаторых краінах Еўропы рассяляюць і ахоўваюць гнёзды рыжых лясных мурашак.
Шкоднікі
Вельмі вялікім з’яўляецца гаспадарчае значэнне насякомых як шкоднікаў сельскай і лясной гаспадаркі, якія пашкоджваюць палявыя, садовыя ці лясныя культуры. Вялікую групу шкоднікаў утвараюць фітафагі, якія наносяць шкоду розным лясным і сельскагаспадарчым раслінам. Асабліва трэба адзначыць каларадскіх жукоў і іх лічынак, а таксама саранчу. Вялікае значэнне маюць насякомыя як шкоднікі лесу — разнастайныя і шматлікія шкоднікі драўніны (жукі-вусачы, караеды, златкі, жукі-тачыльшчыкі). Многія віды жукоў-скураедаў з’яўляюцца небяспечнымі шкоднікамі запасаў жывёльнага і расліннага паходжання, шаўкаводства і музейных калекцый. Яны часта пашкоджваюць гарбарную сыравіну, футру, пер’е, ваўняныя вырабы, мясныя прадукты, музейныя экспанаты, пудзілы жывёл, заалагічныя і энтамалагічныя калекцыі, гербарыі, збожжавыя прадукты. Розныя віды тачыльшчыкаў могуць таксама пашкоджваць харчовыя прадукты, кнігі, мэблю, драўляныя канструкцыі. Пчалярству шкодзіць малая пчаліная агнёўка і вялікая васковая моль. Футра, адзенне з натуральных тканін і мэблю шкодзяць футравая моль, адзежная моль і мэблевая моль. Вусені паходных шаўкапрадаў (Thaumetopoeidae) адрозніваюцца здольнасцю да працяглых міграцый у пошуках ежы, і пры масавым размнажэнні могуць выядаць цэлыя гектары лясоў і лясных масіваў.
Насякомыя і здароўе чалавека
На чалавеку паразітуе цэлы шэраг крывасмактальных насякомых. Блыхі з’яўляюцца пераносчыкамі розных узбуджальнікаў захворванняў чалавека і жывёл. Усталявана, што каля 60 відаў блыхаў можа перадаваць у прыродзе больш за 25 розных захворванняў, у тым ліку чуму, сыпны тыф, тулярэмію, бруцэлёз і іншыя. Таксама блыхі могуць быць прамежкавымі гаспадарамі некаторых гельмінтаў (гарбузападобны цэпень, пацучыны цэпень, дырафілярыі). Паразітуюць на чалавеку таксама і вошы, якія маюць строгую спецыфічнасць да свайго гаспадара: лабковая і чалавечая. Апошняя, маючы 2 падвіды — адзежная і галаўная, з’яўляецца пераносчыкам такіх захворванняў, як сыпны і зваротны тыф. Пасцельны клоп таксама з’яўляецца распаўсюджаным бытавым крывасмактальным эктапаразітам чалавека. Шэраг трапічных відаў Reduviidae харчуецца кроўю цеплакроўных жывёл і чалавека (уяўляюць як бы пераход ад драпежнікаў да паразітаў). Мухі цэцэ жывуць у трапічнай і субтрапічнай Афрыцы і з’яўляюцца пераносчыкамі трыпанасамозаў — захворванняў жывёл і чалавека, больш вядомых як сонная хвароба. Авадні ў лічынкавым стане паразітуюць на розных свойскіх жывёлах і на людзях. Самкі большасці відаў сляпнёў і камароў п’юць кроў цеплакроўных жывёл, уключаючы чалавека.
Буйныя жукі з подсемейства скарабеінаў могуць з’яўляцца прамежкавымі гаспадарамі шэрагу гельмінтаў, у тым ліку патагенных для хатніх жывёл і часам чалавека. У Паўднёвай Індыі і Шры-Ланцы існуе яшчэ адна паразіталагічная праблема, звязаная з прадстаўнікамі падсямейства скарабеіноваў. Сярод мясцовага насельніцтва ўзнікае хвароба кішачніка, якая праяўляецца крывавай дыярэей, якая атрымала назву «скарабіаз», якая выклікаецца некаторымі дробнымі відамі Onthaphagus. Гемалімфа жукоў некаторых сямействаў утрымлівае атрутныя рэчывы, у прыватнасці кантарыдзін. Яе трапленне ў арганізм чалавека пераральна можа выклікаць сур’ёзныя атручванні і нават смерць. Асабліва атрутная гемалімфа божых каровак, краснакрылаў, малашак і шпанкоў. Прадстаўнікі апошняга сямейства могуць вылучаць кроплі гемалімфы, якая пры кантакце са скурай выклікае хімічныя апёкі. Гусенічны дэрматыт абумоўлены раздражненнем скуры валасінкамі гусеніц некаторых відаў, пасля пранікнення ў скуру шчацінак і валасінак гусеніцы, якія змяшчаюць таксічныя рэчывы, аналагічныя па сваім хімічным складзе кантарыдзіну. Суправаджаецца развіццём запаленча-эксудатыўнай рэакцыяй скурных пакроваў.
Высушаныя жукі шпанскай мушкі (Lytta vesicatoria) раней ужываліся ў аптэкарскай справе для вырабу т. зв. «нарыўнага пластыру» і выкарыстоўваліся ў якасці прыроднага афрадызіака. Таксама ў медыцынскіх мэтах прымяняецца спіртавая выцяжка з жукоў стафілінідаў-сінякрылаў роду Paederus, якая падвышае актыўнасць клеткавага імунітэту. У нетрадыцыйнай медыцыне для лячэння цэлага шэрагу захворванняў выкарыстоўваецца чарнацелка Ulomoides dermestoides, а таксама спіртавы настой з акукляючыхся гусеніц пчалінай агнёўкі. Аднак навуковых доказаў эфектыўнасці такой тэрапіі няма.
Апітэрапія з’яўляецца комплексам метадаў лячэння розных хваробаў чалавека з ужываннем жывых пчол, а таксама прадуктаў пчалярства. Асноўнымі прадуктамі, што выкарыстоўваюцца ў апітэрапіі з’яўляюцца мёд, кветкавы пылок, пропаліс і матачнае малачко, пярга, воск і пчаліны яд.
У часы Першай сусветнай вайны атрымала распаўсюд лічынкатэрапія  — методыка ачысткі ран ад мёртвых тканін і нагнаення пры дапамозе лічынак Calliphoridae. Сілкуючыся раскладаючыміся тканінамі ран, яны выдаляюць іх, а сваімі вылучэннямі перашкаджаюць размнажэнню патагенных бактэрый. Таксама, яны вылучаюць алантаін, які спрыяе гаенню ран. У нашы дні выкарыстоўваюцца спецыяльна выгадаваныя стэрыльныя лічынкі мух Lucilia, Calliphora і інш. Дадзены метад выкарыстоўваецца і сёння ў некаторых медыцынскіх цэнтрах Еўропы і ЗША. У некаторых частках свету (у асноўным у Афрыцы і Паўднёвай Амерыкі) вялікія мурашы, асабліва качавыя, выкарыстоўваюцца пры зашыванні ран падчас хірургічных аперацый. Сківіцамі мурашак захопліваюць краі раны і фіксуюць іх на месцы, затым цела насякомага адразаюць.
Энтамалогія
Першыя пісьмовыя сведчанні ўвагі чалавека да насякомых знойдзены ў папірусах Старажытнага Егіпта і асірыйскага клінапісу, якія ўтрымліваюць апісання нашэсця саранчы. Згадкі пра саранчу таксама маюцца ў летапісным зборы «Пачатковым» (1073 год) і ў «Аповесці мінулых часоў». Арыстоцель у сваёй сістэме жывёл адносіў насякомых да групы «жывёлы без крыві». Даследаванні анатоміі і развіцця насякомых планамерна праводзілі ў XVII стагоддзі Марчэла Мальпігі і Ян Свамердам, якія прапанавалі класіфікаваць іх па спосабе ператварэння. У XVIII стагоддзі Карл Ліней удасканаліў гэтую класіфікацыю. Навуковая гісторыя энтамалогіі бярэ свой пачатак прыкладна з XVIII стагоддзя, калі яна папаўнялася новымі ведамі дзякуючы працам натуралістаў і падарожнікаў.
У XIX стагоддзі адбылося бурнае развіццё энтамалогіі, была апублікавана вялікая колькасць работ па біялогіі, марфалогіі, сістэматыкі насякомых. Асобна варта згадаць пра даследаванні біялогіі і паводзін насякомых, якія праводзіліся французскім натуралістам Жанам Анры Фабрам. На мяжы XIX і XX стст. зарадзіліся прыкладныя энтамалагічныя дысцыпліны, такія як сельскагаспадарчая і лясная энтамалогія. У XX стагоддзі адбылося павелічэнне энтамалагічных даследаванняў, развіццё ўсіх галін энтамалогіі, закладанне асноў сучаснай класіфікацыі насякомых, таксама былі распрацаваны пытанні фізіялогіі насякомых, прынцыпы экалагічнага вывучэння, хімічныя і біялагічныя метады барацьбы з шкоднікамі.
Сярод вядомых энтамолагаў такія найбуйнейшыя біёлагі, як Чарлз Роберт Дарвін і Карл фон Фрыш (нобелеўскі лаўрэат 1973 года), пісьменнік Уладзімір Набокаў і двойчы лаўрэат Пулітцэраўскай прэмім прафесар Эдвард Уілсан. Лабараторыі і кафедры энтамолагі існуюць у многіх найбуйнейшых інстытутах (напрыклад, у ЗІН РАН) і ўніверсітэтах (з 1925 года — у МДУ, з 1919 года — у СПбДУ, з 1920 года — у МСГА). Да найстарэйшых энтамалагічных таварыстваў належаць Энтамалагічнае таварыства Францыі (1832), Каралеўскае энтамалагічнае таварыства Лондана (1833), Рускае энтамалагічнае грамадства (1859) і іншыя. Свае навуковыя працы яны публікуюць у шматлікіх энтамалагічных часопісах. З 1910 года рэгулярна праводзяцца міжнародныя энтамалагічныя кангрэсы (24-ы прайшоў у 2012 годзе ў Тэгу, Паўднёвая Карэя).
Развядзенне насякомых
Развядзенне насякомых звычайна ажыццяўлялася ў навуковых мэтах або для біялагічнай барацьбы з шкоднікамі сельскай і лясной гаспадаркі. Пераважна праводзіліся масавыя гадоўлі драпежных або паразітычных насякомых. З павелічэннем колькасці калекцыянераў, у шэрагу краін у канцы XX стагоддзя сталі стварацца фермы па гадоўлі насякомых, пераважна матылькоў. Найбольш вядомыя з іх — востраў Пінанг у Малайзіі, Булола на Новай Гвінеі, Саціпа ў Паўднёвай Амерыцы.
У апошні час усё часцей развядзенне насякомых праводзіцца ў эстэтычных і камерцыйных мэтах. Павялічваецца колькасць інтэрнэт-сайтаў, прысвечаных развядзенню, зместу, а таксама наступнай продажы жывых насякомых. У некаторых краінах захапленне ўтрыманнем і развядзеннем жывых насякомых стала распаўсюджаным хобі. Асабліва шырока яно распаўсюджана ў Японіі і на Тайвані.
У некаторых гарадах існуюць публічныя інсектарыі, прызначаныя для ўтрымання, гадоўлі і выводзінаў насякомых. Найбуйнейшым інсектарыем у свеце з’яўляецца Монрэальскі інсектарый, заснаваны ў 1990 годзе энтамолагам Жоржам Бросарам. Частай формай інсектарыя з’яўляюцца шматлікія ў нашы дні т. зв. «Сады матылькоў».
Вастрыца
Вастры́ца (Asperugo) — род кветкавых раслін сямейства. Адзіны від — вастрыца распасцёртая (Asperugo procumbens).
Насякомыя
Калекцыяніраванне
Насякомыя з’яўляюцца папулярным аб’ектам для калекцыянавання, як навуковага, так і аматарскага. Гэта абумоўлена вялікай колькасцю відаў, іх шырокім распаўсюджваннем па ўсёй Зямлі, а таксама вялікай разнастайнасцю іх формаў, памераў і афарбовак. Найбольш частымі аб’ектамі калекцыяніравання з’яўляюцца прадстаўнікі матылёў і жукоў. Энтамалагічныя калекцыі падзяляюць на прыватныя і навуковыя. Прыватныя ў большай меры носяць аматарскі характар і часам арыентаваны на эстэтычнасць, разнастайнасць і эфектнасць сабраных асобнікаў. Навуковыя калекцыі прадстаўлены фондамі музеяў, універсітэтаў, навукова-даследчых інстытутаў і г. д. Такія калекцыі збіраюцца навуковымі работнікамі, якія праводзяць спецыялізаваныя даследаванні насякомых. Навуковыя калекцыі прынята падзяляць на выставачныя — прызначаныя для ўсеагульнага агляду — і фондавыя, доступ да якіх маюць толькі навуковыя супрацоўнікі. Аснову фондаў музеяў часта складаюць прыватныя калекцыі, завешчаныя калекцыянерамі або набытыя ў іх нашчадкаў.
Вастрыца
Пашыраны ў Еўропе, Азіі, у Паўночнай Афрыцы, як занесеная расліна — у Паўночнай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі трапляецца зрэдку як пустазелле на агародах і каля жылля.
Насякомыя
У навукова-даследчай сферы
Унікальныя з пункту гледжання сучаснай тэхнікі, морфафізіялагічныя ўласцівасці будовы насякомых у апошнія гады ствараюць перспектывы выкарыстання дадзеных прынцыпаў у тэхніцы і інжынерыі на аснове біёнікі. Хада насякомых цікавая з пазіцыі распрацоўкі альтэрнатыўнага спосабу перамяшчэння для робатаў, якія здольныя перасякаць мясцовасць, недаступную для колавых машын. Перспектыўным з’яўляецца вывучэнне аэрадынамічных асаблівасцяў будовы насякомых і іх палёту з наступным ужываннем атрыманых дадзеных у сучаснай авіяцыі. Існуе некалькі праектаў па распрацоўцы датчыкаў інфрачырвонага выпраменьвання і фатонных сэнсараў на аснове нанаструктур лускавінак крылаў матылькоў Морфа. Невялікія памеры, кароткі жыццёвы цыкл і прастата культывавання дазволілі выкарыстоўваць шэраг відаў дразафіл як мадэльныя аб’екты генетычных даследаванняў. Від Drosophila melanogaster быў неад’емнай часткай генетычных даследаванняў, храмасомнай генетыкі, біялогіі развіцця і эвалюцыі арганізмаў. Даследаванні генетычных асаблівасцяў дразафіл могуць дапамагчы зразумець гэтыя працэсы і для іншых эўкарыётаў, у тым ліку чалавека.
Вастрыца
Аднагадовая цвёрдаапушаная травяністая расліна з распасцёртым па зямлі сцяблом даўжынёю да 60 см. Лісце чаргаванае, падоўжана-эліпсоіднае. Кветкі дробныя, спачатку фіялетавыя, потым блакітныя ці сінія, адзіночныя або ў 2—3 у пазухах верхняга лісця. Плод — чатырохарэшак.
Насякомыя
У вераваннях, міфах, сімвалізме
У самых старажытных міфах і вераваннях чалавецтва можна знайсці згадкі насякомых. У Старажытным Егіпце асабліва шанаваўся скарабей свяшчэнны, у Геліопалі лічыўся ўвасабленнем бога Атума. Для егіпцян ён увасабляў жыццё і самаадраджэнне, яго назва хепры было сугучна дзеяслову хэпер («быць, станавіцца»). Фігуркі скарабеяў, зробленыя з каштоўных ці вырабных камянёў, служылі пячаткамі, кудменямі і ўпрыгожваннямі. Фігурку скарабея з напісанымі на ім загаворамі ўкладвалі на месца сэрца пры муміфікацыі людзей і свяшчэнных быкоў. «Жук на грэцкім арэху» з’яўляецца адной з традыцыйных японскіх нэцке. Сам жук пры гэтым сімвалізуе прадвесніка шчаслівых падзей.
У эпоху палеаліту адным з насякомых, якія прадстаўлялі багіню «Вялікую маці», быў матылёк. У ацтэкаў матылёк быў адным з атрыбутаў бога расліннасці, вясны і кахання Шочыпільі. Па павер’ях паўднёваамерыканскіх індзейцаў морфа — гэта душы памерлых людзей, якія імкнуцца ўвысь, а мясцовую назву гэтых матылькоў можна перавесці як «часціца неба, якая ўпала на зямлю». Старажытныя рымляне лічылі, што матылькі — гэта кветкі, якія сарваў вецер. Таксама яны называлі матылькоў «feralis» — «лютая», і верылі, што яны могуць прадказваць войны. У Кітаі матылёк з’яўляецца ўвасабленнем неўміручасці, багацця, закаханасці, лета.
У шумера-акадскай міфалогіі чырвоныя мурашы лічыліся пасланцамі багіні падземнага свету Эрэшкігаль, а бітва чырвоных мурашак у чыей-небудзь хаце разглядалася ў ліку прадвесцяў. Па вядомым грэцкім міфе, Зеўс ператварыў мурашак выспы Эгіна ў людзей, зрабіўшы іх царом свайго сына Эака — так з’явілася племя мірміданянаў, якія ўдзельнічалі ў Траянскай вайне пад правадырствам Ахіла. Згодна з другім варыянтам, мірміданяне пашлі ад героя Мірмідона, сына Зеўса, які зачаў яго ад Еўрымедусы, ператварыўшыся ў мураша.
У кіно і музыцы
У кінематографе насякомыя часцей з’яўляюцца ў фільмах жахаў як наводзячыя страх істоты — фільм «Яны!», «Імперыя мурашак», «Шкляны мурашнік», «Пчолы-забойцы», «Маскіты», «Выкрадальнік костак», «Нашэсце», «Марабунта», «Падземная пастка», «Зорны дэсант». Матылькі ў якасці цэнтральных вобразаў фігуруюць у цэлым шэрагу кінафільмаў. Напрыклад, «Блакітны матылёк» (The Blue Butterfly) 2004 года, «Матылёк» (Le papillon) 2002 года. Пэўную ролю адыгрывае матылёк бражнік мёртвая галава ў фільме рэжысёра Джонатана Дэмі «Маўчанне ягнятаў», які быў зняты па матывах аднайменнага рамана Т. Харыса. Маньяк-забойца кладзе кукалку гэтага матылька ў рот сваім ахвярам. Першы ў свеце лялечны анімацыйны фільм «Lucanus Cervus» прысвечаны бітве жукоў-аленей. Тыя ці іншыя насякомыя з’яўляюцца героямі такіх мультфільмаў, як «Мурашка Антц», «Прыгоды Фліка» і «Minuscule», «Бі муві: Мядовая змова», мультсерыяла «Прыгоды пчолкі Маі» і многіх іншых. У іх насякомыя пераважна адлюстроўваюцца ў выглядзе антрапаморфных персанажаў.
У назвах брытанскага гурта «Adam and the Ants» («Адам і мурашкі») і некаторых яго песень пазначаныя мурашы (сінгл «Antmusic» быў на высокім месцы № 2 у студзені 1981 года ў UK Singles Chart). Сімвалам рок-гурта «Journey» з’яўляецца Скарабей свяшчэнны, які таксама намаляваны (звычайна ляціць, з распраўленымі крыламі) на вокладках большасці з яго альбомаў. Вобраз матылькоў часта ўзнікае ў папулярнай музыцы: існуе амерыканская рок-гурт «Жалезны матылёк» (Iron Butterfly), а таксама песні «Scorpions» — «Yellow Butterfly», «Crazy Town» — «Butterfly», Майкл Джэксан — «Butterflies», «HIM» — «Wings of a butterfly», «Diary of Dreams» — «Butterfly Dance», і многія іншыя.
У выяўленчым мастацтве
Насякомых часта малявалі на сваіх палотнах многія мастакі, сярод іх Ян Брэйгель Старэйшы, Ян Давідс дэ Хем, Бальтазар ван дэр Аст, Амбросі Босарт, Якоб ван Хальсдонк, Георг Флегель, Ганс Гофман. Мастацкія выявы матылькоў з даўніх часоў існуюць у многіх сусветных культурах. Першыя з іх вядомыя па старажытнаегіпецкім фрэскам, узростам 3500 гадоў. Навочнымі малюнкамі матылькоў служаць такія карціны, як «Паляўнічы за матылькамі» Карла Шпіцвега, «Матылі» В. фон Каўльбаха (каля 1860), «Матылі» В. Д. Паленава. Жука-аленя на сваіх палотнах не анімалістычнай тэматыкі часта маляваў Альбрэхт Дзюрэр. Сярод шматлікіх накідаў Леанарда да Вінчы маецца малюнак жука-вусача. На некалькіх карцінах Сальвадора Далі сустракаюцца мурашы.
У літаратуры і паэзіі
Станоўчыя вобразы насякомых (часцей у выглядзе мурашак або пчол) часта выкарыстоўваліся ў казках, байках і дзіцячых апавяданнях у якасці ўзору працавітасці і ўзаемадапамогі. Напрыклад, у байцы Эзопа «Мурашка і конік» адным з галоўных герояў з’яўляецца антрапаморфная мурашка. Мурашы таксама згадваюцца ў рэлігійных тэкстах, уключаючы Біблію (Кніга прыпавесцяў Саламонавых), Каран і іншыя.
Розныя насякомыя з’яўляюцца персанажамі казкі ў вершах Максіма Багдановіча «Мушка-зелянушка й Камарык-насаты тварык», Карнея Чукоўскага «Муха-цакатуха», а таксама казкі Віталія Біанкі «Падарожжа мураша». Сіні вусень (Caterpillar) з’яўляецца героем кнігі «Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне» англійскага пісьменніка Льюіса Кэрала. «Вельмі галодная гусеніца» — дзіцячая кніжка з малюнкамі амерыканскага пісьменніка Эрыка Карла. Тэкст кнігі ўяўляе сабой гісторыю вусеня перад яго ператварэннем у матыля, а сама кніга выдаецца на кардонных лістах з дзіркамі, «праедзенымі» вусенем.
Міма вобраза матылькоў не прайшлі і многія пісьменнікі, у тым ліку і Эдгар По. Выдатны і страшнаваты матылёк бражнік мёртвая галава апісаны ім у апавяданні «Сфінкс». Матылёк з празрыстымі крыламі Hetaera esmeralda стаў цэнтральным сімвалам рамана Томаса Мана «Доктар Фаўстус».
Выдуманыя гіганцкія дагістарычныя мурашы прысутнічаюць у фантастычным рамане Уладзіміра Обручава «Плутонія». Чалавечае грамадства, арганізаванае па прынцыпе мурашніка, апісана ў рамане Фрэнка Герберта «Вулей Хэлстрома».
У геральдыцы
Пчолы сустракаюцца на больш чым трохстах гербах, і іх наяўнасць там нясе розны сэнс, прыкладам працавітасць. Той жа сэнс укладзены ў выяву на гербах мурашак, а выява матыля азначае нясталасць. У Расійскай імперыі Ферганская вобласць, а таксама больш за два дзясяткі гарадоў і раёнаў мелі ці маюць выяву матылькоў ці вусеняў на сваіх гербах. Прытым да «гаворачых гербаў» можна аднесці такія гарадоў Ферганскай вобласці, праз якія праходзіў Вялікі шаўковы шлях.
У сучаснай культуры
Насякомыя з’яўляюцца папулярнымі аб’ектамі ў сучаснай культуры. Іх выявы, у той ці іншай інтэрпрэтацыі, часта з’яўляюцца на вокладках навуковых кніг аб прыродзе і мастацкіх твораў; на рэкламных плакатах і постарах кінастужак, на вокладках музычных дыскаў і ў музычных відэакліпах, на керамічных і ювелірных вырабах. Найбольшай папулярнасцю карыстаюцца выявы матылёў.
У 1938 годзе ў даліне ракі Дарлінг аўстралійскія фермеры паставілі адмысловы помнік гусеніцам кактусавай агнёўцы (Cactoblastis cactorum), адмыслова завезеным у 1925 годзе з Паўднёвай Амерыкі, якія выратавалі мільёны гектараў паш Аўстраліі ад зарастання кактусамі роду апунцыя. У 1919 годзе ў горадзе Энтэрпрайз на поўдні штата Алабама ўсталявалі помнік прысвечаны баваўнянай шашолцы — галоўнаму шкодніку бавоўніка. У Польшчы жуку — герою верша Яна Бжэхвы ў 2002 годзе быў усталяваны помнік (Шчэбжэшын). Насякомыя, пераважна бабачкі, былі абраны знакамі ў асобных штатах ЗША. У 17 штатах знакам абрана меданосная пчала. У некаторых штатах абраны па два знакі з ліку насякомых.
У краінах Паўднёва-Усходняй Азіі карыстаецца папулярнасцю забава і азартны від спорту, які носіць назву «баі жукоў». Ён уяўляе сабой спаборніцтва паміж самцамі жукоў (дуплякоў, радзей — рагачоў), гаспадары якіх нацкоўваюць іх адзін на аднаго (часта ў якасці стымулу выкарыстоўваецца самка). Гледачы робяць стаўкі на перамогу аднаго з жукоў. У Тайландзе для гэтых мэт выкарыстоўваюць самцоў Xylotrupes gideon, а ў Японіі папулярныя паядынкі паміж самцамі жукоў, якія адносяцца да розных відаў.
Заўвагі па ахове
У выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека: высечкі лясоў, узворвання цалінных стэпаў і сенажацей, асушвання балот, ужывання інсектыцыдаў і г.д. колькасць многіх відаў насякомых у значнай меры скарацілася, а некаторыя з іх знаходзяцца на грані вымірання. На памеры папуляцыі ўплываюць змены ў відавой разнастайнасці расліннасці месцаў рассялення. У першую чаргу ў групе рызыкі знаходзяцца віды насякомых, якія жывуць на абмежаванай тэрыторыі, або харчуюцца раслінамі толькі аднаго віду. Пералік насякомых, экспарт, рээкспарт і імпарт якіх рэгулюецца ў адпаведнасці з Канвенцыяй аб міжнародным гандлі відамі дзікай фаўны і флоры, размешчанымі пад пагрозай знікнення (СІТЭС), складаецца з 66 відаў.
Катарына Хультлінг
Ева Марыя (Катарына) Хультлінг (Eva Maria 'Katarina' Hultling, у замужжы Хультлінг-Шоберг (Hultling Sjöberg); нар. ) — шведская спартыўная журналістка і тэлевядучая, раней — кёрлінгістка.
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і акцёра Артура Хультлінга. Вырасла ў Стакгольме і Вестэросе. Па заканчэнні музычнай гімназіі Адольфа Фрэдрыкса працавала тэлефаністкай у гатэлі «Reisen» у Стакгольме. Марыла стаць актрысай і паступала ў тэатральную школу, але не прайшла па конкурсе. Замест гэтага паступіла на факультэт журналістыкі і пачала працу ў якасці рэпарцёра на радыё Вермланда.
Адначасова Хультлінг сур’ёзна займалася спортам і на працягу некалькіх гадоў выступала на вышэйшым узроўні ў спаборніцтвах па кёрлінгу. Уваходзіла шведскую зборную, у складзе якой выйграла два сярэбраныя медалі чэмпіяната свету, а таксама два золата і два сярэбраныя медалі чэмпіяната Еўропы.
Грала пераважна на пазіцыі трэцяга. На нацыянальным узроўні гуляла ў камандах кёрлінг-клубаў Amatörföreningens CK (Стакгольм) і Karlstads CK (Карльстад).
Гама-выпраменьванне
Гама-квантамі з’яўляюцца фатоны з высокай энергіяй. Лічыцца, што энергіі квантаў гама-выпраменьвання перавышаюць 105 эВ, аднак рэзкая мяжа паміж гама- і рэнтгенаўскім выпраменьваннем не вызначана. На шкале электрамагнітных хваль гама-выпраменьванне мяжуе з рэнтгенаўскім выпраменьваннем, займаючы дыяпазон больш высокіх частот і энергій. У вобласці 1—100 кэВ гама-выпраменьванне і рэнтгенаўскае выпраменьванне адрозніваюцца толькі па крыніцах, гэта значыць калі квант выпраменьваецца ў ядзерным пераходзе, то яго прынята адносіць да гама-выпраменьвання; калі пры ўзаемадзеянні электронаў або пры пераходах у атамнай электроннай абалонцы — да рэнтгенаўскага выпраменьвання. З пункту гледжання фізікі, кванты электрамагнітнага выпраменьвання з аднолькавай энергіяй не адрозніваюцца, таму гэты падзел прынята лічыць умоўным.
Гама-выпраменьванне выпускаецца пры пераходах паміж узбуджанымі станамі атамных ядраў, пры ядзерных рэакцыях, а таксама пры адхіленні энергічных зараджаных часціц у магнітных і электрычных палях. Гама-выпраменьванне было адкрыта французскім фізікам у 1900 годзе пры даследаванні выпраменьвання радыю. Сваю назву выпраменьванне атрымала дзякуючы новазеландскаму навукоўцу Эрнэсту Рэзерфорду ў 1903 годзе.
Вікторыя Бельмач
Клубная кар’ера
Футболам пачынала займацца з хлопчыкамі ў двары. У сёмым класе на ўрок фізкультуры прыйшоў трэнер па футболе, дзе набіраў дзяўчынак і яе ўзялі і пачала трэнеравацца ў ДЮСШ № 5 гарады Баранавічы. З восьмага класа выступала за мінскі РДВАР. У 2019 годзе гуляла за моладзевую каманду ФК «Мінск». А ў 2020 годзе пачалася перайшла ў аснаўную каманду «Мінска». У 2021 сезоне гуляла за гродзенскі «Нёман». У 2022 годзе падпісала кантракт з магілёўскім «Дняпром».
Блажкі (Пружанскі раён)
Блажкі́ (, Блажки) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Шчарчоўскага сельсавета.
Куль-Аба
Куль-Аба — курган скіфскага правадыра IV ст. да н.э. каля г. Керч (Украіна).
Пад каменным насыпам кургана выяўлены каменны склеп, пабудаваны на грэчаскі ўзор, абрад пахавання — скіфскі. Нябожчык пахаваны ў драўляным саркафагу ў адзенні і галаўным уборы, аздобленых залатымі бляшкамі, на шыі — залатая грыўня з выявай конных скіфаў, на руках — залатыя бранзалеты. У другім саркафагу, аздобленым разной слановай косцю, багатае пахаванне жанчыны (верагодна, жонкі ці наложніцы). Залатыя ўпрыгожанні яе рытуальнага ўбору, электравая пасудзіна з выявай скіфаў пасля бою і бронзавае люстэрка з ручкай — выдатныя творы грэчаскіх ювеліраў. Выяўлены таксама пахаванне мужчыны (слуга ці раб); знойдзены амфары для віна, бронзавыя катлы для варкі мяса, сярэбраны посуд. Куль-Аба належыць да так званых царскіх скіфскіх курганоў (Ніжняе Прыдняпроўе, IV—III стст.).
Мак-самасейка
Назва
Мак самасеў, цякун, відук, мак-самасей.
Батанічнае апісанне
Вышыня 30—60 см. Сцябло прамастойнае, апушанае цвёрдымі гарызантальна-адтапыранымі шчацінкамі. Прыкаранёвае лісце перыста-раздзельнае, з перыста-надрэзанымі долямі, канцавыя долі лісця падоўжаныя, пілавата-зубчастыя. Кветкі адзіночныя або па 2—3 на доўгіх апушавых кветаносах, ярка-чырвоныя, ружовыя ці белыя, іншы раз з буйной чорнай плямай каля асновы пялёсткаў; пялёсткі папярочна-авальныя, у шырыню да 6 см. Каробачка адваротнаяйцападобная. з 7—12-прамянёвым рыльцам, раптоўна звужваецца ў ножку.
Значэнне і выкарыстанне
Дэкаратыўная расліна. Трапляецца здзічэлым каля населеных пунктаў.
Поташ (Шумяцкі раён)
Поташ (Поташ) — вёска ў Шумяцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Рускоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Поташ абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ён ўвайшоў ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Брады (Пружанскі раён)
Брады́ (, Броды) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Шчарчоўскага сельсавета.
Масалембу
Масалембу (Kepulauan Mesalembu) — архіпелаг у Яванскім моры. Уваходзіць у склад інданезійскай правінцыі Усходняя Ява. Плошча — 40,7 км². Насельніцтва (2010 г.) — 21 705 чал.
Архіпелаг Масалембу месціцца ў 261 км на паўночны захад ад Сурабаі, адміністрацыйнага цэнтра Усходняй Явы. Складаецца з 3 нізкіх каралавых астравоў, што месцяцца на платформе вулканічнага паходжання:
Астравы вядомы белымі пясчанымі пляжамі, зараснікамі манграў, какосавымі гаямі. На востраве Масалембу захаваўся рэдкі від какаду.
Архіпелаг населены мадурцамі, бугамі, мандарцамі.
Іван Юліянавіч Кулік
Іван Юліянавіч Кулік (, г. Шпола, Чаркаская вобласць, Украіна — ) — украінскі пісьменнік, грамадскі дзеяч.
Біяграфія
3 1914 года ў эміграцыі. 3 1917 года ва Украіне. Уваходзіў у склад першага савецкага ўрада Украіны. У 1924—1926 гг. савецкі консул у Канадзе. У 1935—1937 дырэктар Палітвыда Украіны. У 1937 годзе рэпрэсіраваны. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.
Друкаваўся з 1918 г. Паэтычны дэбют — зборнік вершаў «Мае каламыйкі» (1921). Аўтар зборнікаў востраграмадзянскай лірыкі «Зялёнае сэрца» (1923 г.), «У акружэнні» (1927 г.), «Пасталелая маладосць» (1935 г.), празаічных твораў «Прыгоды Васіля Раленкі», «Чатырнаццатая люлька» (абодва 1932 г.), «Запіскі консула» (1934 г.). Пісаў публіцыстычныя, літаратурна-крытычныя артыкулы. На беларускую мову асобныя творы Куліка пераклаў Р.Родчанка.
Алег Аляксандравіч Раманаў
Алег Аляксандравіч Раманаў (, Гродна) — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук, прафесар, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, старшыня аб’яднання «Белая Русь» (з чэрвеня 2022 года).
Біяграфія
Нарадзіўся 9 жніўня 1975 года ў Гродне. Скончыў біялагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, затым — аспірантуру гэтай жа ВНУ і ў 2001 годзе абараніў дысертацыю на суісканне навуковай ступені кандыдата філасофскіх навук на тэму «Сацыялізацыя асобы ва ўмовах грамадскай трансфармацыі». Пазней скончыў дактарантуру Інстытута філасофіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і ў 2015 годзе абараніў дысертацыю на спашуканне навуковай ступені доктара філасофскіх навук на тэму «Усходнеславянская цывілізацыя як суб’ект сучасных глабальных сацыяльных трансфармацый» па спецыяльнасці «Сацыяльная філасофія». Мае вучонае званне прафесара.
Працаваў псіхолагам у сярэдняй школе ў Гродне, затым — выкладчыкам, старшым выкладчыкам, дацэнтам і прафесарам кафедры філасофіі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. З лютага 2018 года па 11 сакавіка 2021 года займаў пасаду першага прарэктара Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. З 11 сакавіка 2021 года па чэрвень 2022 года працаваў рэктарам Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Погляды
Публічна выказвае настальгію па Савецкім Саюзе, шкадуе пра яго знікненне, крытыкуе заходнія ліберальна-дэмакратычныя каштоўнасці агулам і нацыянальна-дэмакратычныя сілы ў Беларусі ў прыватнасці, выступае за максімальна глыбокую інтэграцыю Рэспублікі Беларусь з Расійскай Федэрацыяй. Лічыць, што стратэгія ЗША ў Другой сусветнай вайне палягала ў зацягванні канфлікту нацысцкай Германіі і СССР для атрымання выгады. У ліпені 2022 года ён адзначыў, што толькі ЗША зацікаўлены ў працягу Украінай супраціўлення расійскаму ўварванню. Актыўна падтрымлівае Аляксандра Лукашэнку і яго палітыку.
Алег Раманаў з’яўляецца вернікам Рускай Праваслаўнай Царквы, шмат супрацоўнічае з царкоўнымі структурамі Беларускага экзархата і мясцовымі праваслаўнымі іерархамі.
Удзел у палітычных рэпрэсіях
З прыходам Алега Раманава на пасаду рэктара Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта звязваюць пачатак у ВНУ актыўнага пераследу студэнтаў і выкладчыкаў, нязгодных з вынікамі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, і звальненні кандыдатаў і дактароў навук з універсітэта за публічную крытыку дзеянняў беларускай улады ў паслявыбарны перыяд.
Гліноецк
Гліноецк (Glinojeck) — горад у Польшчы, за 95 км на поўнач ад цэнтра Варшавы. Уваходзіць у склад Цеханоўскага павета Мазавецкага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Гліноецк. Займае плошчу 7,37 км². Насельніцтва 3 тыс. чалавек (на 2018).
Хірагана
Хірагана (平仮名) — японская складовая азбука, адзін са складнікаў японскай пісьменнасці разам з катаканай, кандзі, арабскімі лічбамі і ромадзі (лацінкай). Хірагана і катакана складаюць разам сістэму каны, у якой адзін сімвай значыць адну мору. Знак каны можа перадаваць зычны гук (напрыклад, а あ); спалучэнне зычнага с наступнай галоснай (напрыклад, та た), альбо носавы сонант н ん, які ў залежнасці ад кантэксту можа гучаць як звыклыя н, м, англійскі ng (IPA ŋ) альбо як французскія насавыя зычныя.
Хірагана ўжываецца для слоў, у запісу якіх няма кандзі, уключаючы часціцы, такія як кара から («з, ад, с»), і суфіксы, напрыклад, ~сан さん («спадар», «спадарыня»). Хірагана ўжываецца ў словах замест кандзі ў тых выпадках, калі мяркуецца, што чытач не ведае нейкіх іерогліфаў, ці гэтыя іерогліфы незнаёмы самому пісьменніку, таксама ў неафіцыйнай перапісцы. Формы дзеясловаў і прыметнікаў, напрыклад, у форме дзеяслова 食べました («еў») склады БЭ, МА, СІ, ТА, таксама запісваюцца хіраганай. Варта звярнуць увагу, што ў гэтым выпадку хіраганай была запісана частка корня слова. Хірагана ўжываецца для запісу фанэтычных падказак да кандзі, якія называюцца фурыгана.
Алфавіт хірагана
У аснове хіраганы палягае базавы набор сімвалаў, годзю:он, з якога можна ўтвараць дадатковыя гукі. Пры даданні значка дакутэн, ці нігоры (゛), глухая зычная т пераўтвараецца ў звонкую зычную д, адпаведна к пераўтвараецца ў г, с → дз, х → б. Да знакаў хіраганы, якія пачынаюцца на х, таксама можна дадаць значок хандакутэн (゜), які змяняе гук х на п.
Існуюць паменшаныя знакі для гукаў я, ю і ё (сімвалы ゃ, ゅ і ょ адпаведна). Пры даданні іх да складоў, якія заканчваюцца на і, іх канчатак замяняецца гладкай палаталізацыяй. Такі дадатак называецца ё:он. Паменшаны знак цу っ, які завецца сокуон, азначае гемінацыю (падваенне) зычнага. Ён сустракаецца перад фрыкатыўныя і смычнымі зычынмі, а часам і ў канцы сказа.
У нефармальным пісьме паменшаныя знакі для галосных часам ужываюцца для перадачы затухаючага гуку (はぁ, ねぇ).
Некаторыя знакі хіраганы выкарыстоўваюцца рэдка. Знакі ві ゐ і вэ ゑ скасаваны і ў пісьме не ўжываюцца. Знак ゔ з'яўляецца новаўвядзеннем, прызначаным пазначаць цвёрды гук «в» у замежных мовах, але з той прычыны, што такога гука ў японскай мове няма, яго часта вымаўляюць як б. Гэты знак рэдка ўжываецца, паколькі запазычаныя словы (гайрайго) і транслітэрацыі звычайна запісваюцца катаканай.
Табліца хірагана-кірыліца
Табліца паказвае знакі хіраганы разам з іх складовым адпаведнікам у кірыліцы. Знакі, чытанне якіх пафарбавана чырвоным, скасаваны. Усяго існуе 47 базавых знакаў хіраганы і 104 асноўных спалучэння.
Паслядоўнасці にゃ, にゅ і にょ не варта блытаць са спалучэннямі んや, んゆ і んよ: у першым выпадку ўтвараецца цэлая мора, а ў другім — два асобных гукі. Напрыклад, かにゅう (加入) ка-ню-у «далучэнне» і かんゆう (勧誘) ка-н-ю-у «хадайніцтва». Гэтыя словы лёгка адрозныя на слых. Каб адрозніваць такія словы пры кірылізацыі, паміж н і галоснай варта ставіць апостраф: кан'ю:.
Правілы маўлення
За невялікім выключэннем для часціц は, を і へ, якія ў некаторых выпадках вымаўляюцца як ва, о і э адпаведна, знакі хіраганы чытаюцца згодна прыведзенай вышэй табліцы. Да рэформ эпохі Мэйдзі правілы вымаўлення былі больш складанымі. Сучасныя выключэнні з'яўляюцца спадчынай старой сістэмы. Дакланыя правілы вымаўлення называюцца канадзукай (仮名遣い), «выкарыстанне каны».
Лена Эндрэ
Лена Эндрэ (швед. Lena Endre; нар. ) — шведская актрыса кіно і тэлебачання, вядомая, у першую чаргу, у Швецыі і Нарвегіі дзякуючы ўдзелу ў фільме Ліў Ульман «Trolösa» (2000) і фільмах, знятым па трылогіі «Міленіум» Стыга Ларсана. Дэбют Эндрэ ў англамоўным кінематографе адбыўся ў 2012 годзе ў фільме Пола Томаса Андэрсана «Майстар», дзе галоўныя ролі гралі Хаакін Фенікс і Філіп Сеймур Хофман.
Хірагана
Правілы маўлення
У хірагане доўгі галосны перадаецца з дапамогай дадання галоснага да папярэдняга складу. Звычайна гэта робіцца з дапамогай знака у う, але склады, якія заканчваюцца гукам і, падаўжаюцца з дапамогай і い (напрыклад, о:кіі 大きい («вялікі») запісваюцца хіраганай як おおきい оокіі). Знак падаўжэння галоснага цё:он (ー), ужываны ў катакане, з хіраганай ужываецца рэдка, напрыклад, у слове らーめん (рамэн), аднак такое ўжыванне з'яўляецца нестандартным.
Дэкалог
Дэкало́г — шматзначны тэрмін:
Хірагана
Правілы маўлення
Слова не можа пачынацца з каны ん (н), гэта, напрыклад, з'яўляецца асновай гульні сірыторы. Тем не менш, за н можа знаходзіцца галосны. Напрыклад, рэн'ай 恋愛 («каханне») запісваецца хіраганай як れんあい (слова *рэнай れない не існуе). Перад зычнымі п, б і м гук н вымаўляецца як м, што звычайна пазначаецца пры перадачы японскага тэкста кірыліцай. Напрыклад, сімбун 新聞 («газета») хіраганай пішацца як しんぶん (сі-н-бу-н).
Ёцугана
Існуюць два знакі хіраганы, якія вымаўляюцца як дзі (じ і ぢ) і два знакі, якія вымаўляюцца як дзу (ず і づ). Гэтыя пары не ўзаемазамяняльныя. Звычайна дзі пішацца як じ, і дзу як ず, аднак існуюць выключэнні. Калі ў слове першы склад запісваецца знакам без нігоры (゛), а другі склад можа запісвацца тым жа знакам, але з нігоры, то для іх запісу ўжываецца адзін і той жа знак хіраганы. Напрыклад, цідзімэру («скарачаць», «праліваць» - 縮める ) вымаўляецца як ちぢめる. У складнікавых словах, дзе нігоры паказвае націск рэндаку, таксама ўжываецца зыходны знак хіраганы. Напрыклад ці (血 «кроў») запісваецца і гучыць як ち. Калі кандзі 血 і 鼻 (хана, «нос») аб'ядноўваюцца ў слова ханадзі (鼻血 «кроў з носу»), гук 血 змяняецца з ці на дзі. Такім чынам ханадзі пішацца хіраганай як はなぢ, то бок розныя сімвалы хіраганы выкарыстоўваюцца для аднаго і таго ж іерогліфа 血. Аналагічна, цукау (使う; «карыстацца») пішацца хіраганай як つかう, таму канадзукай (かな使い; «выкарыстанне каны» ці «арфаграфія каны») пішацца хіраганай як かなづかい.
Лена Эндрэ
Біяграфія
Па заканчэнні ў 1986 годзе Стакгольмскай акадэміі выканальніцкага мастацтва атрымала вядомасць дзякуючы ўдзелу ў шведскіх тэлесерыялах 1980-х гадоў «Varuhuset» і «Lorry». Да гэтага, яшчэ студэнткай, ў 1984 годзе сыграла невялікую ролю ў трылеры «The Inside Man» рэжысёра Тома Клега з Дэнісам Хоперам у галоўнай ролі. З серыяла «Varuhuset» сышла, калі адчула, што занадта ўжылася ў свайго персанажа. У 1987 годзе прынята на працу ў Каралеўскі драматычны тэатр.
Хірагана
Ёцугана
Аднак гэта правіла не ўжываецца, калі кандзі выкарыстоўваюцца для стварэння слоў, сэнс якіх нельга пазнаць з літаральнага чытання іерогліфаў. Напрыклад, слова інадзума (稲妻, выбліск маланкі) складаецца з кандзі іна 稲 («рыс», пішацца як いな) і цума 妻 («жонка», хіраганай пішацца асобна як つま, у складзе слова з некалькіх кандзі як ずま дзума). Так як наўпрост з гэтага спалучэння нельга здагадацца пра яго значэнне, хіраганай яго звычайна пішуць як いなずま, а не いなづま.
Лена Эндрэ
Біяграфія
З тых часоў шмат здымалася на тэлебачанні і ў кіно, у першую чаргу ў Швецыі і Нарвегіі.
Хірагана
Паходжанне
Хірагана пайшла ад ман'ёганы — сістэмы пісьментсва, якое ўзнікла ў V стагоддзі н. э., у якім японскія словы запісваліся падобнымі гучаннем кітайскімі іерогліфамі. Знакі хіраганы — гэта запіс ман'ёганы стылем цаошу кітайскай каліграфіі. Ніжэй на малюнку паказаны працэс паходжання знакаў хіраганы з ман'ёганы праз цаошу. Верхняя частка паказвае знак у форме кайшу (кайсё), сярэдняя — іерогліф, запісаны стылем цаошу, а ніжняя — знак хіраганы.
Лена Эндрэ
Біяграфія
Вялікую вядомасць атрымала дзякуючы ўдзелу ў фільме Ліў Ульман «Trolösa» (Faithless, 2000), знятага па сцэнары Інгмара Бергмана і які ўдзельнічаў у Канскім кінафестывалі 2000 года. Таксама вялікая ўвага прыцягнула выкананне ёю ролі пракурора Катарыны Альсель, каханай Курта Валандэра, у другім сезоне серыяла «Валандер». Эндрэ таксама знялася ў двух фільмах дацкага рэжысёра Сімона Стаха: Dag och Natt (2004) і Himlens Hjärta (2008). Апошні фільм прынёс ёй намінацыю на нацыянальную кінапрэмію Guldbagge як лепшай актрысе. Сярод найбольш свежых работ Эндрэ — роля Эрыкі Бергер (швед. Erika Berger), рэдактара які займаецца журналісцкімі расследаваннямі выдання Millenium з аднайменнай кінатрылогіі: «Дзяўчына з татуіроўкай дракона», «Дзяўчына, якая гуляла з агнём» і «Дзяўчына, якая падрывала паветраныя замкі» (усе — 2009) — знятай па матывах кніг Стыга Ларсана.
Дэбют Эндрэ на англійскай мове адбыўся ў фільме Пола Томаса Андэрсана «Майстар» (2012), дзе галоўныя ролі згулялі Хаакін Фенікс, Філіп Сеймур Хофман, Эмі Адамс і Лора Дэрн.
Хірагана
Паходжанне
Самы старадаўні са знойдзеных тэкст з хіраганай нанесены на гліняныя чарапкі, якія знаходзіліся ў доме Фудзівара-но Ёсімі. Яны датаваны 866-м годам ці раней. Да выяўлення гэтых чарапкоў самым старадаўнім тэкстам на хірагане быў дакумент, напісаны намеснікам губернатара Санукі.
Калі хірагана была створана, не ўсе прынялі яе станоўча. Многіе працягвалі лічыць, што мовай адукаванай часткі насельніцтва павінна заставацца кітайская. У Японіі гістарычная форма кандзі кайсё выкарыстоўвалася мужчынамі і звалася онодэ (男手), «мужчынскае пісьмо», а формай цаошу часцей карысталіся жанчыны. Таму спачатку хірагана стала папулярнай сярод японак, якім добрая адукацыя была недаступна. Таму альтэрнатыўная назва хіраганы — оннадэ (女手) «жаночае пісьмо». Напрыклад Гэндзі-моногатары і іншыя раннія жаночыя раманы пісаліся пераважна ці выключна хіраганай.