cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Міхаіл Іванавіч Булгакаў-Голіца
Міхаіл Булгакаў-Голіца (1466 — сярэдзіна 1558) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду Гедзімінавічаў, родапачынальнік князёў Галіцыных.
Сям’я
Паходзіў з княжацкага літоўскага роду Гедзімінавічаў, нашчадак князя Гедзіміна ў VIII калене. Другі з чатырох дзяцей маскоўскага баярына, князя Івага Булгака-Патрыкеева. Атрымаў мянушку «Голіца» за звычку пастаянна насіць у левай руцэ латную пальчатку. Ад гэтай самай мянушкі ўтварылася і прозвішча будучага княжацкага роду Галіцыных. Меў сына Юрыя, які падпісваўся часам Юрый Булгакаў, часам Булгакаў-Галіцын. Нашчадкі Юрыя выкарыстоўвалі ўжо толькі прозвішча Галіцын.
Шонебергская ратуша
Шонебергская ратуша (Rathaus Schöneberg) — ратуша ў берлінскай акрузе Тэмпельхоф-Шонеберг. З 1945 па 1993 год тут праходзілі пасяджэнні заканадаўчага органа Заходняга Берліна — Сходы дэпутатаў, з 1949 па 1991 гады ў Шонебергскай ратушы знаходзіўся кабінет кіруючага бургамістра Заходняга Берліна. З моманту ўзвядзення ў 1914 годзе і да адміністрацыйнай рэформы 2001 года ў Шонебергскай ратушы працавала адміністрацыя раёна Шонеберг.
З Шонебергскай ратушай звязана некалькі гістарычных падзей перыяду халоднай вайны, калі Берлін падзяляла Берлінская сцяна. У 1963 годзе на плошчы перад Шонебергскай ратушай са сваёй знакамітай прамовай «Я — берлінец» выступіў прэзідэнт ЗША Джон Ф. Кенэдзі. У 1967 годзе ў Шонебергскай ратушы пачаліся студэнцкія дэманстрацыі пратэсту супраць візіту ў Берлін шаха Ірана Махамеда Рэзы Пехлеві, якія скончыліся смерцю Бена Онезорга.
Адметнай рысай будынка Шонебергскай ратушы, выкананага з пясчаніку, з'яўляецца вежа вышынёй 70 м, над якой развяваецца сцяг Берліна. Фасад будынка ўпрыгожаны рэльефамі. Інтэр'еры выкананы ў тыповым стылі пачатку XX стагоддзя і не раз выкарыстоўваліся для здымак мастацкіх фільмаў пра гэту эпоху. Падчас Другой сусветнай вайны на будынак звалілася некалькі бомбаў. Аднаўленне вежы і пашкоджаных інтэр'ераў было праведзена ў спрошчаным выглядзе.
Ёруба (народ)
Ёруба (мова ёруба Ọmọ Yorùbá) — група роднасных экватарыяльнай народаў, якія насяляюць заходнюю Афрыку (ад вусця ракі Нігер да Гвінейскага заліва): дзяржавы Нігерыя, Тога, Бенін, Гана). Маецца невялікая дыяспара ў Канадзе. Агульная колькасць звыш 30 мільёнаў чалавек.
Мова ёруба адносіцца да заходняй галіны бенуэ-кангалезскай сям'і (Нігер-кангалезская макрасям'я).
Ёруба — стваральнікі унікальнай самабытнай цывілізацыі субсахарскай Заходняй Афрыкі, якая спарадзіла такія непаўторныя гарады-дзяржавы, як святы Іле Ифе, навуковая цікавасць да якога не слабее па сённяшні дзень з-за унікальных раскопак, зробленых знакамітым нямецкім этнографам Леа Фрабеніусам на пачатку мінулага стагоддзя. Лічыцца, што продкі ёруба стварылі археалагічную культуру Нок у I тыс. да н. э.
Дом па вуліцы Замкавай, 31 (Мінск)
Дом па вуліцы Замкавай, 31 — будынак у Мінску, размешчаны ў Ракаўскім прадмесці. Пабудаваны ў пачатку XX ст.
Гістарычная забудова на няцотным баку вуліцы знішчана ў пачатку 2000-х гадоў. Дамы № 27, 29, 31 адноўлены ў сярэдзіне 2000-х гадоў.
Архітэктура
Дом № 31 выкананы ў эклектычным стылі з цэглы, неатынкаваны. Уяўляе сабой двухпавярховы, прамавугольны ў плане будынак. Галоўны фасад члянёны міжпаверхавым карнізным поясам. Вокны прамавугольныя, без ліштваў, па 2-м паверсе дэкарыраваны лучковымі сандрыкамі. Пад завяршальным карнізам праходзіць пояс фігурных сухарыкаў. У паўночна-заходняй частцы — скразная лучковая арка-праезд з варотамі (чыгуннае ліццё).
Сяргей Апанасавіч Міхальчук
Сяргей Апанасавіч Міхальчук (, вёска Скабін,, Мінская вобласць) — беларускі празаік, перакладчык. Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1972).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў сярэднюю школу ў Капылі (1941). У 1944 г. быў прызваны ў Савецкую Армію. Удзельнічаў у баях на тэрыторыі Польшчы і Усходняй Прусіі. Быў цяжка паранены. Пасля дэмабілізацыі (1946) паступіў на аддзяленне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1951 г. скончыў універсітэт і быў накіраваны на працу рэдактарам у Дзяржаўнае выдавецтва БССР (пазней — «Беларусь»). У 1972—1980 гг. — загадчык рэдакцыі выдавецтва «Мастацкая літаратура».
Творчасць
У друку выступае з 1949 г. (абласная газета «Пінская праўда»). Першае апавяданне для дзяцей надрукаваў у 1955 г. (газета «Піянер Беларусі»). Напісаў для дзяцей зборнікі апавяданняў, аповесцей «Сто прыгод за адзін дзень» (1963), «Паштальён, шырэй крок!» (1968), «Зялёны лісточак» (1974), «Першы след» (1985).
Пераклаў на беларускую мову паасобныя творы А. Гайдара,, , А. Вішні, Л. Панцялеева, , , , , Ю. Смуула, Ч. Айтматава, І. Неверлі, зборнік украінскіх народных казак і інш.
Дзяніс Валер’евіч Барсукоў
Дзяніс Валер’евіч Барсукоў  — беларускі мастак, займае пасаду намесніка дырэктара Цэнтра сучасных мастацтваў (Мінск).
Біяграфія
У 1994 годзе скончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя А. К. Глебава, аддзяленне жывапісу. Вучыўся ў Васіля Касцючэнкі, Віктара Хмыза.
У 1999 годзе скончыў Беларускі універсітэт культуры па спецыяльнасці «Народная творчасць, народныя рамёствы». Атрымаў ступень магістра мастацтвазнаўства. Вучыўся ў Лідзіі Малахавай, Лады Шчаснай.
З 2005 па 2011 — дырэктар мастацкай галерэі «Універсітэт культуры» (Палац Рэспублікі), Мінск.
З 2011 па 2013 — галоўны спецыяліст упраўлення мастацтваў Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь.
З 2014 — намеснік дырэктара Цэнтра сучасных мастацтваў, Мінск
Удзел у выстаўках
2014 — Біенале «ПаСТУЛат». Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2014 — Рэспубліканская выстаўка «Avant-gARTe. Ад квадрата да аб’екта». Нацыянальны выставачны цэнтр, Мінск.
2013 — арт-праект «Н2О», прысвечаны міжнароднаму году воднага супрацоўніцтва, Галерэя «Універсітэт культуры», Мінск
2013 — групавая выстаўка «Тапаграфіка». Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2012 — «13», персанальная выстаўка жывапісу ў Амбасадзе Чэхіі ў Рэспубліке Беларусь
2012 — выстаўка беларускіх мастакоў «Душа Беларусі» ў будынку Палаты дэпутатаў Парламента Чэшскай Рэспублікі
2012 — групавая выстаўка «ПаСТУЛат». Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2011 — удзел у спецыяльным праекце IV Маскоўскай біенале «Унутраныя ландшафты»
2010 — Рэспубліканскі фестываль сучаснага выяўленчага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва «Зямля пад белымі крыламі» — выстаўка канцэптуальнага мастацтва «Унутраныя ландшафты», Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск
2010 — Рэспубліканская выстаўка «Belart.by. Маладыя мастакі Беларусі». Дзяржаўны цэнтральны музей сучаснай гісторыі Расіі, Масква
2009 — Міжнародны фестываль нетрадыцыйнага мастацтва «Дах-9». Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтва), Мінск
2008 — Трэці міжнародны фестываль пейзажу імя Віталя Цвіркі. Мастацкая галерэя Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
2008 — «UnREAL Student Life». Арт-праект «Студэнцкая выстава». Музей гісторыі беларускага кіно, Мінск
2008 — «Кветкавы рай-2», групавая выстаўка Міжнароднай гільдыі жывапісцаў «Арт-крок». Мастацкая галерэя Нацыянальнай Бібліятэкі Беларусі
2007 — «Нітра», арт-праект «Пан-тон», Літаратурны музей, Віцебск
2007 — групавая выстаўка Міжнароднай гільдыі жывапісцаў «Арт-крок», Мастацкая галерэя Нацыянальнай Бібліятэкі Беларусі
2007 — Другі міжнародны фестываль пейзажу імя Віталя Цвіркі. Мастацкая галерэя Нацыянальнай Бібліятэкі Беларусі
2006—07 — «Глейна», групавая перасоўная выстаўка беларускіх і латвійскіх мастакоў. Віцебск (Музей Марка Шагала), Мінск (Нацыянальны музей гісторыі і культуры), Слуцк, Екабпілс, Мадона, Даўгаўпілс
2006 — «Артэфакт», групавая выстаўка ўдзельнікаў арт-праекта «Пан-тон» ў рамках фестывалю Славянскі Базар у Віцебску
2006 — групавая выстаўка беларускіх мастакоў, прысвечаная 20-годдзю катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, Гробруббах (Аўстрыя)
2006 — «Млын» Групавая выстаўка ўдзельнікаў арт-праекта «Пан-тон» ў выставачнай зале этнаграфічнага музея Слуцка
2006 — групавая выстаўка «Сакавіцкія каты». Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтва), Мінск
2006 — групавая выстаўка, прысвечаная творчасці Алены Кіш «Цуды маляванага свету». Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2005 — групавая выстаўка «Мой горад». Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2006 — групавая выстаука беларускіх мастакоў. Гатэль «Штэйн», Зальцбург (Аўстрыя)
2005 — групавая выстаўка беларускіх мастакоў. Галерэя «GLASNOST», Вена (Аўстрыя)
2005 — групавая маладзёжная выстаўка «ПРА СВЕТ». Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2005 — групавая выстаўка «Сакавіцкія каты». Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтва), Мінск
2005 — групавая выстаўка, прысвечаная 100-годдзю Сальвадора Далі. Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2004 — «Падарожжа». Рэспубліканская моладзевая выстаўка. Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтваў), Мінск
2004 — «Мастакі — гораду». Групавая выстаўка. Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтваў), Мінск
2004 — персанальная выстаўка жывапісу. Мастацкая галерэя «ONIK». Музей гісторыі беларускага кінематографа, Мінск
2004 — «Браты нашы меншыя». Экалагічная групавая выстаўка. Мастацкая галерэя «Універсітэт культуры». Палац Рэспублікі, Мінск
2003 — персанальная выстаўка жывапісу і графікі «Ідзе вясна». Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы, Мінск
2002 — «Час не стаiць i не чакае». Рэспубліканская моладзевая выстава. Рэспубліканская мастацкая галерэя (Палац мастацтва), Мінск
Масткі
Назву Масткі́ маюць:
Міраслаў
Міраслаў — мужчынскае імя славянскага паходжання.
Паходзіць ад старажытнарускіх слоў «мір» — мір, мірны і «слаў» — слава.
Імя па-бацьку: (м.р.: Міраслававіч), (ж.р.: Міраславааўна).
Сюзан Ленглен
Сюзан Ленглен (Suzanne Lenglen;, Камп’ен — , Парыж) — французская тэнісістка, двухразовая алімпійская чэмпіёнка 1920 года, больш за трыццаціразовая пераможца турніраў Вялікага шлема ў адзіночным, жаночым парным і змяшаным парным разрадах. Член Міжнароднай залы тэніснай славы.
Уцёс (Паўладарская вобласць)
Уцёс — сяло ў Актагайскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Аўельбекскай сельскай акругі. Код КАТА — 553235300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 211 чалавек (86 мужчын і 125 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 209 чалавек (97 мужчын і 112 жанчын).
Лічыцы
Лі́чыцы (, Личицы) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Субацкага сельсавета.
Гісторыя
Вядома з XVII ст. У 1796 г. належала Зыгмунту Грабоўскаму, былому крайчаму ВКЛ. У 1836 г. 2 хутары, 5 двароў, 22 жыхары. У 1914 г. 39 двароў, 222 жыхары. У 1940—1958 гадах цэнтр Лічыцкага сельсавета.
Насельніцтва
На 01.01.2004 г. 37 двароў, 66 жыхароў.
Найра
Гісторыя
Найра ўведзена ў грашовы зварот з 1 студзеня 1973 г., замест нігерыйскага фунта. Тым самым Нігерыя стала апошняй афрыканскай дзяржавай, якая адмовілася ад двенаццацерычнай грашовай сістэмы.
У кастрычніку 2021 года eNaira, лічбавая версія дзяржаўнай валюты, афіцыйна запушчана ў Нігерыі.
Банкноты асноўнага звароту ўзору 1984-2006 гадоў
У абароце знаходзяцца банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 і 1000 найра розных гадоў выпуску.
NGC 3723
NGC 3723 (іншыя абазначэнні — MCG -2-30-2, NPM1G -09.0433, PGC 35604) — галактыка ў сузор’і Чаша.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Матырына
Назву Маты́рына маюць:
Зянон Пяткевіч
Зянон Пяткевіч (Zenon Pietkiewicz;, фальварак Прушын (сучас. Хойнікшчына), Рэчыцкі павет ―, ) ― польскі пісьменнік, журналіст, публіцыст, этнограф. Брат Часлава Пяткевіча.
Біяграфія
Сын Генрыка Пяткевіча і Паўліны Кржыжаноўскай. Вучыўся ў Варшаўскім ўніверсітэце, апякаў яго дзядзька ― Антоній Пяткевіч (пісьменнік Адам Плуг). Спачатку паступіў на факультэт матэматыкі і прыродазнаўчых навук, але скончыў курс на юрыдычным факультэце. З 1885 года працаваў у «Газеце Радамскай».
У 1887—1912 гадах супрацоўнічаў з газетай «Prawda», дзе вёў калонку аб правінцыйным жыцці пад назвай «На гарызонце». Там ім быў надрукаваны крытычны артыкул «Янка Купала. Адвечная песня», дзе сцвярджалася, што беларускай літаратуры няма і што Купала — «інтэлігент, які пераапранаецца ў пастуховую скуру» Пасля рэзкага водгуку на рэцэнзію З. Пяткевіча ў «Нашай ніве» апошні даслаў у рэдакцыю «Нашай нівы» ліст, у якім на беларускай мове пісаў, што яго няслушна зразумелі: ''«Калі я сказаў, што няма яшчэ беларускай літаратуры, то значыць, што няма яе мінуўшчыны, але я веру ў будучыню жывога народу. Беларуская літаратура яшчэ творыцца, расце з гэтага народу»'' .
У 1889—1893 гадах пісаў для «Штоднёвага аглядальніка». В 1891—1897 гадах выдаваў штомесячны часопіс «Бібліятэка Варшаўска». У 1900 годзе рэдактар варшаўскага часопіса «Эканаміст».
Удзейнічаў у сацыялістычным руху як сябра польскай сацыялістычнай партыі «Пралетарыят». Пасяліўшыся ў Лодзі, працаваў дырэктарам Таварыства заахвочвання сацыяльнай работы, актыўна адначасова сапрацоўнічаў з «Кур’ерам Варшаўскім». З 1913 года супрацоўнік варшаўскага часопіса «Залаты Рог».
Пахаваны на Старых Павонзках ў Варшаве.
Творы
Зянона Пяткевіча, які правёў дзяцінства ў беларускай глыбінцы, займала матэрыяльная культура беларусаў. Ён неаднаразова звяртаўся да беларускай тэмы, так з'явіліся працы «Аб Палессі» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і іншыя.
Віскулі
Віскулі — беларуская ўрадавая рэзідэнцыя каля былога хутара Віскулі Пружанскага раёна, у нацыянальным парку Белавежская пушча.
З 7 снежня па 8 снежня 1991 г. у Віскулях адбылася сустрэча найвышэйшых кіраўнікоў Беларусі, Расійскай Федэрацыі і Украіны, якія ад імя сваіх дзяржаў — заснавальніц Саюза ССР канстатавалі, што Савецкі Саюз як суб'ект міжнароднага права і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне, і падпісалі пагадненне аб утварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў.
Назва
Назва "Віскулёў" паходзіць ад назвы аднайменнага хутара. Назва Віскулі, у сваю чаргу, ад балцкага (літоўскага або яцвяжскага) двухасноўнага імені тыпу Vis-kul'as. Гэтае імя складаецца з асноў Vis- i Kul-, што вядомыя ў балцкай антрапаніміі. У Літоўскай Метрыцы згадваецца імя "Вискулис".
Георгій Фёдаравіч Захараў
Гео́ргій Фё́даравіч Заха́раў ( — ) — савецкі ваенны дзеяч, генерал арміі (1944).
Алег Сяргеевіч Нікіфарэнка
Алег Нікіфарэнка (нар. ) — беларускі футбаліст, паўабаронца мінскага «Дынама».
Клубная кар’ера
Выхаванец магілёўскага «Дняпра», у 2015 годзе перабраўся ў Акадэмію АБФФ, якая функцыянавала на базе мінскага Рэспубліканскага дзяржаўнага вучылішча алімпійскага рэзерву (РДВАР). У чэрвені 2018 года пасля заканчэння навучання вярнуўся ў «Дняпро» і стаў выступаць за дубль, аднак ужо ў жніўні таго ж года перайшоў у брэсцкае «Дынама». У сезоне 2019 стаў прыцягвацца да асноўнай каманды дынамаўцаў, дэбютаваў у Вышэйшай лізе 25 мая 2019 года, выйшаўшы на поле ў другім тайме ў матчы з гродзенскім «Нёманам» (6:1).
У сакавіку 2020 года на правах арэнды стаў іграком брэсцкага «Руха». Спачатку гуляў за дубль, пасля стаў прыцягвацца да асноўнай каманды, дзе звычайна выхадзіў на замену, а пазней стаў з’яўляцца і ў стартавым складзе. У студзені 2021 года перайшоў у «Рух» на трывалай аснове. У сезоне 2021 пераважна выхадзіў на замену.
У пачатку 2022 года рыхтаваўся да новага сезона з брэсцкім клубам, а ў сакавіку, пасля таго як «Рух» зняўся з Вышэйшай лігі, быў аддадзены ў арэнду ў «Іслач». У ліпені 2022 года падпісаў паўнавартасны кантракт з клубам з Мінскага раёна.
У студзені 2023 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Іслач» і неўзабаве стаў іграком мінскага «Дынама».
Міжнародная кар’ера
У кастрычніку 2017 года ў складзе юнацкай зборнай Беларусі (да 17 гадоў) прымаў удзел у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы.
У кастрычніку 2019 года выступаў за юніёрскую зборную Беларусі (да 19 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы.
26 сакавіка 2021 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, калі выйшаў на замену ў другім тайме таварыскага матча супраць Арменіі (2:1).
Мехмед-Гірэй I
Мехмед-Гірэй (крым. I Mehmed Geray, ۱محمد كراى‎;  — ) — крымскі хан у 1515—1523 гадах.
Заняў сталец пасля смерці бацькі Менглі-Гірэя ў 1515 г., прыняўся за ажыццяўленне шырокай знешнепалітычнай праграмы. Да гэтага часу колішняя Залатая Арда распалася на Казанскае, Хаджы-Тарханскае (Астраханскае) ханствы і некалькі незалежных орд (сярод іх Нагайская арда), якія Мехмед-Гірэй вырашыў аб’яднаць пад кіраўніцтвам Крыма і тым самым успадкаваць вяршэнства ардынскіх ханаў.
Задача ўскладнялася тым, што Масква ўступіла ў спрэчку з Крымам за ўплыў у Паволжы, паспяхова замацаваўшы свае пазіцыі ў Казанскім ханстве. Пасля перамогі Менглі-Гірэя над Ардой адбылося астуджэнне крымска-маскоўскіх адносін, паколькі з гэтага часу агульных інтарэсаў у Масквы і Крыма не было. Пры гэтым аднавіліся саюзныя адносіны з Польшчай.
Мехмед-Гірэй спрабаваў заваяваць Хаджы-Тарханское ханства, але безпаспяхова. Далей развіваліся падзеі на казанскім кірунку. У Казані ў 1521 г. быў скінуты са стальца маскоўскі стаўленік Шах-Алі і пасаджаны брат Мехмеда, Сагіб-Гірэй. Тады ж два браты здзейснілі паспяховы паход на Маскву, разрабаваўшы яе наваколлі.
Пасля гэтага Мехмед-Гірэй у 1523 г. зноў выступіў паходам на Хаджы-Тархан і здолеў авалодаць горадам. Аднак быў выманены нагайскімі мурзамі з Хаджы-Тархана і забіты ва ўласным шатры. Пахаваны ў Хаджы-Тархане.
Іван Андрэевіч Чаляднін
Іван Андрэевіч Чаляднін (Иван Андреевич Челяднин; пам. пасля 1521) — канюшы, баярын, ваявода і маскоўскі палкаводзец.
Біяграфія
Старэйшы сын баярына і ваяводы Андрэя Чалядніна. Быў канюшым Васіля III і пскоўскім ваяводам (1510—1511). У 1508 годзе, у часы маскоўска-літоўскай вайны 1507—1508 гадоў, ездзіў у Літву ў складзе маскоўскага пасольства да Жыгімонта Старога. У 1509 годзе быў накіраваны як царскі намеснік у Пскоў. Кіраваў дэпартацыяй жыхароў Пскова ў маскоўскія гарады і паселішчы. У 1511 годзе быў адкліканы з Пскова з-за ўчыненых ім там разам з Рыгорам Чалядніным бясчынстваў. У тым жа годзе атрымаў сан баярына. У 1512 годзе ездзіў з пасольствам да казанскага хана. Падчас маскоўска-літоўскай вайны 1512—1522 гадоў спрабаваў захапіць Смаленск, але безвынікова.
Чаляднін быў галоўнакамандуючым маскоўскімі войскамі ў бітве пад Оршай. Бітва скончылася поўным разгромам маскавітаў, сам Іван Чаляднін разам з іншымі маскоўскімі ваяводамі і ваеннымі начальнікамі патрапіў у палон. Памёр у няволі ў Вільні пасля 1521 года.
Данатас Банёніс
Данатас Банёніс (Баніёніс) (Donatas Banionis;, Каўнас — , Вільня) — літоўскі акцёр, тэатральны рэжысёр; Народны артыст Літвы (1973), Народны артыст СССР (1974), лаўрэат Нацыянальнай прэміі Літвы ў галіне культуры і мастацтва (2013).
Біяграфія
Данатас Банёніс нарадзіўся 28 красавіка 1924 года ў Каўнасе. Яго бацькі — людзі з творчым пачаткам, удзельнічалі ў рабочай самадзейнасці, добра спявалі.
Скончыў Першую рамесную школу Каўнаса па спецыяльнасці «кераміст», падчас вучобы займаўся ў драматычным кружку.
Член КПСС з 1960 года. Член ЦК КП Літоўскай ССР. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання (1974—1979).
З 1980 года галоўны рэжысёр, з 1984 года — дырэктар і мастацкі кіраўнік тэатра. У 1982—1984 гадах вучыўся ў Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР у Вільнюсе.
Як акцёр у Панявежыскім тэатры працаваў да 1 студзеня 2001 года, адкуль звольніўся з прычыны ўведзенай у Літве пенсійнай рэформы, паводле якой пенсіянеры, якія працягваюць працаваць, павінны або звольніцца з працы, або пазбавіцца пенсіі.
У ліпені 2014 года перажыў клінічную смерць. 2 верасня ў яго здарыўся інсульт, а 4 верасня 2014 года ў Вільнюсе Банёніс сканаў. Пахаваны на Антакальніскіх могілках.
Супрацоўніцтва са спецслужбамі
Літоўскі цэнтр па даследаванні генацыда і супраціва жыхароў Літвы апублікаваў дакументы, у якіх гаворыцца, што Данатас Банёніс з 1970 (магчыма раней) па 1974 гг. супрацоўнічаў з КДБ СССР, і працаваў пад псеўданімам «Бронюс». У 1970 г. ён ездзіў ў ЗША, дзе ўсталяваў кантакты з літоўскай эміграцыяй і прадставіў КДБ характарыстыкі некаторых яе асоб. Паводле дакументаў, гэтая паездка агента «Бронюса» ў Злучаныя Штаты была карысная для ідэалагічнай работы.
Фёдар Кузняцоў
Фёдар Кузняцоў:
Маўчаны
Назву Маўчаны́ маюць:
Гудлак Джонатан
Гудлак Эбеле Джонатан (Goodluck Ebele Jonathan, нар. 20 лістапада 1957) — палітык і дзяржаўны дзеяч Нігерыі, Прэзідэнт Нігерыі у 2010—2015. Па веравызнанні — хрысціянін.
Тулузская ратуша
Тулузскі капітолій (Capitole de Toulouse) — будынак муніцыпалітэта (гарадской адміністрацыі) у французскім горадзе Тулуза.
Ратуша знаходзіцца на месцы пабудаванага ў 1190 годзе будынка, у якім засядалі капітулы, якія кіравалі сярэднявечнай Тулузай. Сама назва Капітоль паказвае не столькі на сувязь з рымскім Капітоліем, колькі паходзіць ад назвы членаў магістрата (капітулы). У 1632 г. у двары Тулузскай ратушы быў пакараны смерцю апошні герцаг Манмарансі.
Сучасны будынак знаходзіцца ў цэнтры Тулузы, на Капіталійскай плошчы, якая займае два гектары. Фасад будынка даўжынёй у 135 метраў і вытрыманы ў ружовых танах, створаны ў стылі, пераходным ад барока да класіцызму, у 1750 годзе пад кіраўніцтвам французскага мастака і архітэктара Гільёма Кама. Восем калон у фасаднай частцы сімвалізуюць васьмярых капітулаў Сярэднявечча. Званіца і данжон прыбудаваны ў XIX стагоддзі па праекце архітэктара Эжэна Эмануэля Віяле-ле-Дзюка. Унутраныя памяшканні ратушы, дэкараваныя ў XIX стагоддзі, уяўляюць культурную і мастацкую каштоўнасць (напр., Salle de Illustres і інш.).
У наш час у Капітоль дэ Тулуз, апроч залы гарадскога сходу, размешчаны таксама опера і канцэртна-сімфанічная зала.
Будзёнаўск
Будзёнаўск (Будённовск) — горад (з 1799 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Будзёнаўскага раёна Стаўрапольскага края. Насельніцтва 65,6 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1769 годзе.
Горад размешчаны на рацэ Кума, за 220 км на паўднёвы ўсход ад Стаўрапаля. Дзве чыгуначныя станцыі на галінках да Георгіеўска і Светлаграда.
Уладзімір Навумавіч Мяжэвіч
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1925 г. працаваў загадчыкам хаты-чытальні, загадваў аддзелам прапаганды ў Копыскім, Горацкім райкамах камсамола. У 1927—1929 гг. — сакратар Горацкага райкама камсамола. У 1929 г. накіраваны на працу ў рэдакцыю газеты «Звязда», дзе спачатку быў літсупрацоўнікам, потым загадваў аддзелам культуры. Адначасова вучыўся на вячэрнім аддзяленні літаратурнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1930—1932). У 1933 г. рэдагаваў бягомльскую раённую газету «Калгасны змагар». У 1934—1937 гг. — карэспандэнт «Известий» па Беларускай ССР. У 1937 г. рэпрэсіраваны, высланы ў Сібір. Працаваў лесарубам, брыгадзірам, майстрам лесу, галоўным інжынерам і дырэктарам леспрамгаса. У 1956 г. рэабілітаваны. У 1956—1957 гг. — карэспандэнт газеты «Лесная промышленность» па Беларускай ССР.
Будзёнаўск
Хімічная прамысловасць: ТАА «Стаўрален» — горадаўтваральнае прадпрыемства; ААТ «Завод поліэтыленавых труб», ААТ «Электратэкс». Таксама прадстаўлены харчовая прамысловасць, гарбарная прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.
Уладзімір Навумавіч Мяжэвіч
Творчасць
У друку пачаў выступаць у 1925 г. Выдаў кнігі нарысаў «Крок у будучыню» (1931), «Землям» (1969), «Спатканні на дарогах: Запіскі карэспандэнта» (1978). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Шляхам герояў» (1932), «Яны былі першымі» (апавяданні і нарысы, 1970), «Аксамітны бляск» (1971). Напісаў кніжкі апавяданняў для дзяцей «Медунічкі» (1966), «Лясныя знаходкі» (1969), «Выдумшчыцы» (1971), «Стрэлы на зялёнай палянцы» (1973), «На ўсходзе сонца» (1982).
Вуліца Чыгладзэ (Мінск)
Вуліца Чыгладзэ — вуліца ў Фрунзенскім раёне Мінска. Названа ў гонар Сярго Гедэванавіча Чыгладзэ (1920—1944), удзельніка вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, Героя Савецкага Саюза.
Міхаіл Кузняцоў
Міхаіл Кузняцоў:
Рыгор Фёдаравіч Чаляднін
Рыгор Фёдаравіч Чаляднін-Давыдаў (Григорий Фёдорович Челядин-Давыдов; памёр пасля 1521) — баярын пры двары князёў маскоўскіх Івана III і Васіля III, ваявода. Сын Фёдара Давыдавіча, баярына і ваяводы.
Удзельнічаў у 1495 годзе ў паходзе Івана III на Ноўгарад. У 1496 годзе ў паходзе на Швецыю ён згадваецца як другі ваявода ў пярэднім палку, у другой экспедыцыі таго ж года згадваецца ўжо як другі ваявода ў правым палку. У 1501 годзе першы ваявода ў палку правай рукі, браў удзел у бітве пад Мсціславам. У 1502 годзе 5-ы ваявода ў войску Сямёна Іванавіча Мажайскага.
У 1507 годзе першы ваявода ў вялікім палку ў паходзе з Вялікіх Лукаў на Вялікае Княства Літоўскае, у 1508годзе  — ваявода вялікі. У 1510 годзе стаў першым намеснікам у Пскове, прыводзіў горад да прысягі на вернасць маскоўскаму князю. Часта ўдзельнічаў у баях з татарамі як першы ці другі ваявода. У 1512 першы ваявода левай рукі ў выправе маскавітаў на Смаленск падчас маскоўска-літоўскай вайны 1512—1522. У 1514 годзе яго адправілі ў Смаленск, а пасля захопу і раскрыцця здрады Міхаіла Глінскага выправіўся ў абоз пад Оршу. Як ваявода ў вялікім палку, удзельнічаў у бітве пад Оршай, падчас бітвы ўцёк ад паражэння з поля. Пасля бітвы ён больш не ўдзельнічаў у баявых дзеяннях.
NGC 3724
NGC 3724 (іншыя абазначэнні — MCG -1-30-7, IRAS11319-0922, PGC 35757) — галактыка ў сузор’і Чаша.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Нікалаус Іозеф фон Жакен
Нікала́ус Жаке́н (1727—1817) — аўстрыйскі батанік, хімік і металург.
Замежны ганаровы член Расійскай акадэміі навук з 11 верасня 1780.
Займаўся медыцынскай практыкай у Вене і ў 1754—1759 здзейсніў па даручэнні імператара Франца I вялікае вандраванне па Амерыцы (асабліва Вест-Індыі), каб набыць новыя расліны для імператарскіх садоў.
Вярнуўшыся, стаў прафесарам хіміі і батанікі спачатку ў Банска-Шцьяўніцы, а затым у Вене, дзе быў таксама дырэктарам Акадэмічнага, а пазней Шонбрунскіх садоў.
У 1806 атрымаў баронскую годнасць.
Названы ў гонар Жакена
Ліней назваў у гонар Жакена род Jacquinia з сямейства Theophrastaceae.
Вуліца Чыгладзэ
Назву Вуліца Чыгладзэ маюць:
Умару Яр-Адуа
Умару Муса Яр-Адуа (16 жніўня 1951 — 5 мая 2010) — прэзідэнт Нігерыі, быў абраны 21 красавіка 2007 г. Сябра Народна-дэмакратычнай партыі Нігерыі.
Мікалай Кузняцоў
Мікалай Кузняцоў:
Махнавічы
Назву Ма́хнавічы маюць:
Сіманавіцкі сельсавет
Назву Сі́манавіцкі сельсавет маюць:
Ілья Ясінскі
Ілья Ясі́нскі (нар. 26 верасня 1984, г. Жодзіна) — беларускі акцёр.
Біяграфія
Вучыўся ў Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў (курс В. Д. Анісенкі), скончыў у 2012 годзе Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў (курс У. А. Мішчанчука). З 2012 года працуе ў РТБД.
Пасля затрымання 15 лістапада 2020 года ў час пратэстаў супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў і гвалту быў жорстка збіты ў мікрааўтобусе, а пасля ў аўтазаку. З Маскоўскага РУУС быў пераведзены ў бальніцу, дзе яму дыягнаставалі пераломы адросткаў двух пазванкоў. 16 лістапада адбыўся паказ «Кар’еры Доктара Рауса», у якім Ілья Ясінскі грае ролю Біскупа, замест акцёра на сцэне стаяла пустое крэсла, голас з дынамікаў чытаў тэкст. Пазней на яго завялі крымінальную справу, што вымусіла яго нелегальна бегчы ў Літву.
Тэатр
Сярод роляў: Маскі («Пакуты ад здаровага сэнсу» С. Рубэ), Коля («Любоў людзей» Дз. Багаслаўскага), «Мабыць?», Данілка («Раскіданае гняздо» Я. Купалы), Аўлас («Адвечная песня» Я. Купалы), Малыш («Усе мышы любяць цырк» В. Буслаевай), DJ Ілля («Нямое каханне»), Разэнкранц («Бегчы з Эльсінора, альбо Гамлет навыварат» В. Понізава), Алесь Загорскі («Каласы пад сярпом тваім» паводле У. Караткевіча), Жабяня («Квакі і квокі» Я. Лёгкіна), Валянцін («Вандроўнікі ў Нью-Ёрку» А. Паповай), Памагаты Зубея («Шчаслівы муж» Ф. Аляхновіча), «Бетон» паводле Я. Карняга, Біскуп («Кар’ера доктара Рауса» В. Марціновіча), Сымон, чырвонаармеец («Кругі раю» С. Навуменкі), Міралюбаў («Мудрамер» М. Матукоўскага), Мыкін («Профіт» па матывах «Даходнага месца» А. Астроўскага), Фарцоўшчык («Сірожа» Ю. Чарняўскай), Франсуа («Тры Жызэлі» А. Курэйчыка), «Шлюб з ветрам» К. Аверкавай і Я. Карняга, Вожык («А мне не сорамна!…» Л. Усцінава), Дзяніс Сяргеевіч («Гісторыя двух сабак» Я. Конева), Салдацік («Два чароўныя парасоны» Г. Х. Андэрсена), Парсючок Кнок («Таямніца чароўнага календара» М. Варфаламеева).
Мацавічы
Назву Ма́цавічы маюць:
Ніна Трафімаўна Нячаева
Ніна Трафімаўна Нячаева (14 снежня 1909, Смаленск — 31 мая 1996, Масква) — савецкі і расійскі геабатанік, эколаг, пустыназнаўца, акадэмік АН Туркменскай ССР, Старшыня Навуковага савета па праблеме комплекснага вывучэння і асваення пустынных тэрыторый СССР.
Біяграфія
Ніна Трафімаўна Нячаева нарадзілася ў г. Смаленску 14 снежня 1909 года. Скончыўшы прыродазнаўчае аддзяленне Смаленскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута (1930), працавала ў стэпавым запаведніку «Асканія-Нова» пад кіраўніцтвам прафесара, аднаго з заснавальнікаў экалагічнай навукі ў СССР. У 1930-я гады, калі хваля рэпрэсій дакацілася да «Асканіі-Новы», з’ехала ў Туркменістан, дзе ўдзельнічала ў шматлікіх навуковых экспедыцыях (з 1934) і стала аўтарам першай геабатанічнай карты, складзенай для тэрыторыі гэтай рэспублікі. Працы Н. Т. Нячаевай па абгрунтаванню пашазваротаў пясчаных пустыняў знайшлі практычнае прымяненне ў авечкагадоўчай гаспадарцы сярэднеазіяцкіх рэспублік былога СССР.
У кастрычніку 1948 года Ніна Трафімаўна перажыла асабістую трагедыю: падчас загінулі яе дзеці і маці, а сама яна з цяжкімі траўмамі трапіла ў бальніцу. Пасля выздараўлення Н. Т. Нячаева цалкам прысвяціла сябе навуковай дзейнасці. Яна абараніла доктарскую дысертацыю (1951), стала членам-карэспандэнтам АН Туркменскай ССР (1951) і атрымала прафесарскае званне (1956).
З 1964 года Ніна Трафімаўна працавала ў Інстытуце пустыняў, загадваючы лабараторыяй экалогіі і паляпшэння пустынных пашаў. У 1965 годзе яе абралі акадэмікам АН Туркменскай ССР. Яна ўзначальвала Навуковы савет па праблеме комплекснага вывучэння і асваення пустынных тэрыторый СССР.
У 1980 годзе Ніна Трафімаўна пераехала ў Маскву. У апошнія гады была прафесарам-кансультантам. Памерла 31 мая 1996 года, пахавана на, побач з сястрой Марыяй (1908—1987).
Уклад у навуку
Н. Т. Нячаева вывучала рытмы развіцця і жыццёвыя формы пустынных раслін, прадуктыўнасць арыдных фітацэнозаў, працэсы апустыньвання. Яна стаяла ля вытокаў савецкай навуковай школы пашавай экалогіі, даследуючы дынаміку расліннасці каракумскіх пашаў, заклаўшы тэарэтычныя і практычныя асновы іх класіфікацыі і паляпшэння.
Быўшы аўтарам і сааўтарам больш за 300 навуковых публікацый (манаграфіі, артыкулы, карты, навуковыя рэкамендацыі), яна з’яўлялася намеснікам галоўнага рэдактара часопісаў «Весткі АН ТССР. Серыя біялагічных навук» (1960—1967) і «Праблемы асваення пустыняў» (1967—2004) — навукова-тэарэтычнага выдання, якое мела статус усесаюзнага і аж да распаду СССР перакладалася на англійскую мову выдавецтвам Allerton Press (ЗША). Англамоўная версія часопіса насіла назву Problems of Desert Development.
Ніна Трафімаўна была навуковым кіраўніком больш за 30 паспяхова абароненых доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый.
Памяць
18 снежня 2009 года, па рашэнні бюро Аддзялення біялагічных навук РАН, былі праведзены навуковыя чытанні памяці акадэміка АН Туркменскай ССР Н. Т. Нячаевай у ІПЭЭ імя А. М. Северцава. У чэрвені 2010 года выйшаў спецыяльны нумар часопіса «Арыдныя экасістэмы», прысвечаны 100-годдзю з дня нараджэння вучонай.
Барлыбай (Паўладарская вобласць)
Барлыбай — сяло ў Актагайскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Барлыбайскай сельскай акругі. Код КАТА — 553237100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 487 чалавек (230 мужчын і 257 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 299 чалавек (144 мужчыны і 155 жанчын).
Леснікі (Ваўкавыскі раён)
Леснікі́ (, Лесники) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Гнезнаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1836 г. духоўная вёска, 18 двароў, 142 жыхары.
Да 1966 года вёска ўваходзіла ў склад Мсцібаўскага сельсавета, да 2006 года — у склад Шылавіцкага сельсавета.
Інфраструктура
Ёсць крама.
Антаніны (пасёлак)
Антаніны (Антоні́ни) — пасёлак гарадскога тыпу ў Красыліўскім раёне Хмяльніцкай вобласці Украіны.
Гісторыя
Упершыню згадваецца як уласнасць князя Юрыя Астрожскага, які з канца XV ст. узяў сабе імя князя Заслаўскага, таму далей сяло належала Заслаўскім. Ад 1673 да 1720 гг. ва ўласнасці Любамірскіх. Ад 1720 да 1851 гг. — Сангушак. Ад 1851 да 1917 гг. — Патоцкіх.
З 1797 г. Антаніны ўваходзілі ў склад Валынскай губерні. Напярэдадні Першай сусветнай вайны мястэчка было валасным цэнтрам Заслаўскага павета Валынскай губерні. У 1913 г. тут пражывала 2009 чал. У мястэчку знаходзіліся валасныя ўстановы, паштова-тэлеграфная станцыя, аднакласная школа, вадзяны млын, бальніца і інш.
З 7 сакавіка 1923 па 30 сьнежня 1962 гг. Антаніны былі цэнтрам Антанінскага раёна, а з 1 верасня 1941 па 5 сакавіка 1944 гг. — цэнтрам Антанінскай акругі. У 1956 г. сялу прысвоены статус пасёлка гарадскога тыпу.
Гісторыя Перу
Гісторыя Перу складаецца з двух этапаў культурнага развіцця: першы звязаны з плямёнамі людзей, якія прыйшлі ў Анды прыкладна 11 000 гадоў таму і стварылі да XV стагоддзя адну з найбуйнейшых дзяржаў Зямлі, другі пачынаецца з прыбыццём у Паўднёвую Амерыку еўрапейцаў, якія скарылі старажытную імперыю, і працягваецца да цяперашняга часу.
Раннія цывілізацыі
Найбольш развітымі культурамі на тэрыторыі цяперашняга Перу былі: культуры Чавін у раене Кальехон-дэ-Уайлас, росквіт прыпадае на 800-300 гады да н.э. Наска і Паракас у паўднёвай частцы перуанскага ўзбярэжжа (каля 200-500 н. э.); Мачыка і Чыму на поўначы (каля 300-1400 н.э.), Тыаўанака на берагах возера Тытыкака (росквіт адносіцца да XI стагоддзя). У XII стагоддзі н.э. племя інкаў пасялілася ў раёне Куска.
На працягу наступных стагоддзяў інкі паслядоўна заваёўвалі суседнія плямёны, і да XV стагоддзя валодалі землямі ад сучаснай паўднёвай Калумбіі да цэнтральнага Чылі, якія складалі імперыю Таўанцінсую, што ў перакладзе азначае «чатыры злучаныя паміж сабой бакі свету». Такая назва звязана з тым, што краіна дзялілася на чатыры правінцыі: Кунцінсую (Kunti Suyu), Кальясую (Qulla Suyu), Антысую (Anti Suyu) і Чычасую (Chinchay suyu). Акрамя таго, з Куска (Qusqu) у чатыры бакі выходзілі чатыры дарогі, і кожная з іх называлася па назве той часткі імперыі, у якую яна вяла.
Іспанскае заваяванне
У 1532 годзе іспанец Франсіска Пісара разам са сваім атрадам высадзіўся на тэрыторыі Перу. Імперыя была аслаблена скончанай вайной паміж прэтэндэнтамі на трон інкаў: Уаскарам і Атаўальпай. З-за ўнутраных міжусобіц інкі былі паслабленыя і не змаглі абараніць вялікую частку сваёй імперыі. Таксама народ Перу адчуваў страх перад іспанскімі гарматамі, бо да гэтага людзі не сустракаліся з якой-небудзь агнястрэльнай зброяй.
Іспанцы прызначылі перамовы Атаўальпе у Кахамарцы. 16 лістапада 1532 года Атаўальпа прыбыў у названае месца, але быў узяты ў палон, а ўся яго світа была забітая. За сваю свабоду Атаўальпа заплаціў велізарны выкуп, але ўсё ж быў забіты іспанцамі ў жніўні 1533 года. Іспанскія воіны разбурылі большасць арашальных збудаванняў і дарог, якія злучалі імперыю. Гэты факт значна прыслабіў інкаў. У лістападзе 1533 года Куска здаўся, практычна не аказваючы супраціву. Пісаро заснаваў горад Ліму ў 1535 годзе і абвясціў яго «горадам каралёў». У 1543 годзе Перу абвясцілі віцэ-каралеўствам. У 1543 годзе Ліма стала цэнтрам іспанскага валадарства ў Паўднёвай Амерыцы.
Іспанцы занеслі ў Перу мноства інфекцый, таму індзейскае насельніцтва рэзка зменшылася. Пасля ўдалай перамогі іспанцы пачалі паміж сабой вайну за падзел маёмасці і здабычы. У выніку Франсіска Пісара і яго набліжаныя былі забітыя. Члены кіруючай дынастыі інкаў схаваліся ў гарах, дзе на працягу сарака гадоў вялі ўпартую барацьбу з іспанцамі. У 1572 годзе апошні кіраўнік інкаў Тупак Амару быў абезгалоўлены.
Індзейцаў жорстка эксплуатавалі, але нягледзячы на гэта першае паўстанне адбылося толькі ў 1780 годзе пад правадырствам інка, які прыняў імя Тупак Амару II. Паўстанне доўжылася да 1783 года і было задушана іспанцамі, а Тупака Амару і тысячы яго паплечнікаў жорстка катавалі і неўзабаве пакаралі смерцю.
Незалежнасць
У Перу была вялікая колькасць раялістаў. Гэтая краіна пазней за ўсіх лацінаамерыканскіх краін дабілася незалежнасці c дапамогай войскаў, на чале з генералам Хасэ дэ Сан-Марцін, які ўвайшоў у гісторыю як вызваліцель Аргенціны, Чылі і Перу. Паўстанні індзейцаў і крэолаў у 1808—1815 гадах жорстка падаўляліся раялістамі.
28 ліпеня 1821 года генерал Сан-Марцін абвясціў незалежнасць Перу, высадзіўшыся ў Паўднёвай Амерыцы ў верасні 1820 года і захапіўшы Ліму ў 1821 годзе.
У ліпені 1822 года ў Гуаякіле адбыліся перамовы паміж Баліварам і Сан-Марцінам. Камандаванне было перададзена Балівару. 9 снежня 1824 года армія Балівара пад камандаваннем генерала Антоніа Хасэ дэ Сукрэ разграміла рэшткі іспанскіх войскаў у бітве пры Аякуча, тым самым спыніўшы іспанскае праўленне ў Паўдневай Амерыцы.
Падчас двух перыядаў прэзідэнцкага праўлення Рамона Касцільі ў Перу былі перыяды адноснага спакою і прымірэння (1845—1851 і 1854—1862 гады). Касцілья праводзіў важныя рэформы: адмяніў прывілеі духавенства, вызваліў рабоў-афрыканцаў, адмяніў падушную павіннасць індзейцаў і заахвочваў іміграцыю, уключаючы перасяленні з Кітая. Развіваліся распрацоўкі пакладаў гуана і салетры, з'явілася тэлеграфнае паведамленне і было пачата будаўніцтва адной з першых у Паўдневай Амерыцы чыгунак.
У 1855 годзе ўпершыню прамым галасаваннем быў сабраны Устаноўчы сход, які ў большасці складаўся з лібералаў. У 1856 годзе пасля доўгіх абмеркаванняў была абвешчана новая канстытуцыя. Касцілья прысягнуў новай канстытуцыі, але ў той жа час лічыў, што яна абмяжоўвае паўнамоцтвы прэзідэнта. Канстытуцыя была змененая ў 1860 годзе і дзейнічала да 1920 года.
Войны
Пасля сыходу Касцільі ў краіне запанавалі грамадскія беспарадкі, карупцыя і рост дзяржаўнай запазычанасці, якія падоўжыліся 10 гадоў. У другой палове 19 ст. Перу было ўцягнута ў дзве вайны. 1-я Ціхаакіянская вайна 1864-1866 гг. пачалася, калі Іспанія паспрабавала вярнуць ўладу ў Перу, якая на той момант не магла выканаць свае фінансавыя абавязацельствы. У 1879 г. быў падпісаны мірны дагавор, пасля таго, як аб'яднаныя сілы Перу, Чылі, Эквадора і Балівіі атрымалі перамогу над іспанцамі ў шэрагу марскіх бітваў. Іспанія нарэшце прызнала незалежнасць Перу. У 1872 г. прэзідэнтам быў абраны Мануэль Парда, які скараціў прысутнасць вайскоўцаў ва ўрадзе, разгарнуў грамадскія працы, спрыяў уздыму адукацыі і спрабаваў стымуляваць эканоміку. Аднак пасля таго, як у Германіі адкрылі штучныя ўгнаенні, яны склалі даволі сур'езную канкурэнцыю перуанскаму гуана, гандаль якім быў адным з найважнейшых даходаў краіны. Гэтыя падзеі прывялі да пагаршэння эканамічнага становішча ў краіне. У 1879 г., пасля трохгадовага праўлення прэзідэнта Марыяна Ігнасіа Прада, краіна апынулася на мяжы банкруцтва. Неўзабаве паміж Чылі і Балівіяй адбыўся канфлікт за радовішча салетры ў Атакаме. Перу аказалася на баку Балівіі, бо з 1873 г. краіны былі звязаны сакрэтным ваенным дагаворам. Аднак Чылі разграміла праціўнікаў і войскі занялі Ліму. у 1884 г. быў падпісаны мірны дагавор, на аснове якога да Чылі назаўсёды адышла перуанская правінцыя Тарапака з багатымі адкладамі салетры і на дзесяць гадоў — правінцыі Такная і Арыка з наступным рашэннем іх лёсу шляхам плебісцыту. Спрэчка аб іх прыналежнасці скончыўся толькі ў 1929 г., пасля таго, як правінцыя Такная была вернутая Перу, а Арыка засталася за Чылі.
Пад'ём рэфармісцкага руху
У 1931 г. на выбарах прэзідэнта перамог лідар АПРА В. Р. Ая дэ ла Торэ, але Санчэс Сэра адмовіўся прызнаваць гэты факт, гэта прывяло да страйкаў, масавых беспарадкаў і вулічных сутыкненняў. У 1932 г. Санчэс Сэра паспрабаваў адваяваць у Калумбіі гарадок Летысія, які адышоў ад Перу па дамове 1927 г Санчэс зрабіў такі крок наўмысна, спрабуючы дамагчыся народнай падтрымкі свайго рэжыму. Але 30 красавіка 1933 г. Санчэс Сэра быў забіты. Тэрытарыяльны спрэчка закончылася ў 1934 г. на перамовах. Пасярэднікам была Бразілія, у выніку Летысія засталася за Калумбіяй. Генерал Оскар Бенавидес стаў наступным прэзідэнтам Перу. Ен карыстаўся такімі ж дыктатарскімі метадамі, што і яго папярэднікі. У 1936 г. на прэзідэнцкіх выбарах перамаглі апрытысты, але Бенавідэс адмовіўся прызнаваць вынікі выбараў і працягваў кіраваць краінай. У 1939 г. дзякуючы падтрымцы Бенавідэса наступным прэзідэнтам Перу стаў Мануэль Прада-і-Угартэчэ. Краіна не прымала ўдзелу ў Другой сусветнай вайне, але пастаўляла прамысловую сыравіну ў ЗША. 12 лютага 1945 г., напярэдадні перамогі саюзнікаў, прэзідэнт Прада абвясціў вайну Германіі.
Перуанскай апрыстскай партыі забаранілі вылучаць уласнага кандыдата, але яна аб'ядналася з іншымі ліберальнымі партыямі ў Нацыянальна-дэмакратычны фронт, і на выбарах атрымаў перамогу кандыдат Фронту, вядомы юрыст Хасэ Луіс Бустамантэ Рывэра. Большасць месцаў у абедзвюх палатах Кангрэса былі занятыя кандыдатамі Фронту. Бустамантэ адмяніў цэнзуру, аднавіў грамадзянскія правы, вызваліў палітычных зняволеных, прыняў меры па паляпшэнні адукацыі, развіццю прамысловасці, падняў узровень мінімальнай заработнай платы. Кангрэс, які складаўся ў большасці з прыхільнікаў партыі АПРА, пачаў ажыццяўляць доўгатэрміновыя планы эканамічнага развіцця, рэарганізацыі палітычнай сістэмы, а таксама ажыццяўляць будаўніцтва тунэляў для падачы вады з прытокаў Амазонкі для арашэння засушлівых прыбярэжных раенаў.
Дэмакратычнае кіраванне
У 1956 г. на выбарах прэзідэнта зноў перамог М. Прада пры падтрымцы апрыстаў. Неўзабаве іх лідар Ая дэ ла Торэ пасля шасці гадоў выгнання вярнуўся на радзіму. Прафсаюзы былі адноўлены, праграма правядзення грамадскіх работ пашырана. Але павелічэнне ўрадавых выдаткаў, рост цэн прывялі да інфляцыі. У 1959 г. Педра Бельтрана быў прызначаны на пасаду прэм'ер-міністра і міністра фінансаў. На працягу трох гадоў ен стабілізаваў становішча ў эканоміцы. На выбарах 1962 ніхто з прэтэндэнтаў не набраў неабходнай колькасці галасоў, таму, паводле канстытуцыі, члены абранага Кангрэса павінны былі абраць прэзідэнта. Каб не дапусціць Айю дэ ла Торэ на пасаду віцэ-прэзідэнта, а Адрыю на пасаду прэзідэнта, вайскоўцы, якія падтрымлівалі кандыдатуру Фернанда Белаундэ Тэры, 18 ліпеня 1962 г. здзейснілі дзяржаўны пераварот. Спроба групы левых перуанцаў (якія ў асноўным атрымалі адукацыю на Кубе) вясной 1963 года ўварвацца ў Перу з тэрыторыі суседняй Балівіі пры падтрымцы балівійскіх камуністаў скончылася няўдачай: радыкалы былі разбітыя на мяжы. Каб не сапсаваць аўтарытэт Перу сярод іншых краін, хунта абяцала правесці новыя выбары, якія адбыліся 19 ліпеня 1963 г. На выбарах перамог Белаундэ, набраўшы 39 % галасоў. Яго падтрымалі партыя «Народнае дзеянне», хрысціянскія дэмакраты і камуністы. Канстытуцыйнае кіраванне было адноўлена і Белаундэ разам са сваімі паплечнікамі пачаў праводзіць новыя рэформы. Новыя дзяржаўныя праграмы прывялі да знясілення бюджэту і імклівай інфляцыі. З верасня 1967 г. па кастрычнік 1968 г. кабінет мяняўся 4 разы. Краіна знаходзілася ў крызісе. 3 кастрычніка 1968 г. прэзідэнт быў зрушаны вайскоўцамі, а краіну ўзначаліў генерал Хуан Франсіска Веласка Альварада. Падставай для перавароту служыў кантракт прэзідэнта Белаундэ і амерыканскай кампаніі «Інтэрнэшнал петролеум компані» (ІПК). Кантракт быў выгадны для амерыканскага боку, але многія ваенныя яго не падтрымалі.
Аднаўленне ваеннага праўлення
Неўзабаве ваенныя сілы, якія прыйшлі да ўлады, адмянілі кантракт з ІПК, з-за чаго адносіны Перу з ЗША пагоршыліся. Новы ўрад пачаў праводзіць аграрную рэформу і прадпрымаць радыкальныя меры, у выніку чаго ў 1975 г. адбыліся хвалі страйкаў і бурных выступаў. Ваеннае кіраўніцтва пакінула свой пост і пасаду прэзідэнта заняў генерал Франсіска Маралес Бермудэс, які меў намер працягнуць «рэвалюцыйны працэс» 1968 г. Але новы ўрад не справіўся з эканамічным крызісам, у выніку якога краіна набыла вялікі дзяржаўны доўг, інфляцыю і беспрацоўе.
Аднаўленне грамадзянскай праўлення
Новую канстытуцыю прынялі ў 1979 г., а ў 1980 г. правялі выбары. Да ўлады зноў прыйшоў Фернанда Белаундэ Тэры, які прыняў кансерватыўную праграму. Прэзідэнт скасаваў многія рэформы Веласка Альварада, пачаў шэраг буйнамаштабных будаўнічых праектаў у зоне трапічных дажджавых лясоў.
Экстрэмісты руху «Сэндэра Луміноса» пачалі актыўныя партызанскія дзеянні ў гарах. З-за ціску ЗША, Перу скараціла плантацыі кокі ў краіне, які з'яўляўся галоўным прыбыткам індзейцаў.
Краіна знаходзілася ў перыядзе дэпрэсіі, і ўрад прыпыніў выплаты па замежным даўгам. Белаундэ пачаў губляць давер насельніцтва. У 1985 г. падчас прэзідэнцкіх выбараў партыя Белаундэ («Народнае дзеянне») атрымала ўсяго толькі 5 % галасоў. Новым прэзідэнтам стаў прадстаўнік АПРА Алан Гарсія. Ен спрабаваў спыніць эканамічны спад. Для гэтага прыйшлося скараціць імпарт і абмежаваць сумы, якія ўрад вылучаў для пагашэння дзяржаўнага доўгу. Нязначны поспех быў дасягнуты, але ў 1987 г. замежныя інвестыцыі ў Перу практычна перасталі паступаць у краіну, а інфляцыя зноў павялічылася. Для ліквідацыі апошняй праблемы Гарсія нацыяналізаваў прыватныя банкі і страхавыя кампаніі, але ў 1990 г. узровень інфляцыі дасягнуў 3000 % у год. У 1990 г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамогу атрымаў Альберта Фухіморы. У 1992 г. ен распусціў Кангрэс, правеў хвалю арыштаў лідараў апазіцыі. У жніўні 1992 г. арыштавалі лідара руху «Сэндэра Луміноса» Абімаэль Гусмана.