cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кольскі паўвостраў
Ваеннае карыстанне
У заліве Андрэева напачатку 1980-х гадоў было створана сховішча для слаба-радыёактыўных адыходаў, папярэдне разлічанае на 5 гадоў. У 2007 годзе там захоўваліся каля 20 тысяч адпрацаваных паліўных стрыжняў з атамных падводных лодак і ледаколаў.
Нарвегія, ужо выдаткаваўшы каля 12,5 мільёнаў долараў на іх захаванне, патрабуе грунтоўны рамонт змешчаных у дрэнным стане сховішчаў і ператранспартыроўку адыходаў у новыя доўгачасовыя сховішчы.
Пінскі Богаяўленскі манастыр
Пінскі Богаяўленскі (брацкі) манастыр — мужчынскі праваслаўны манастыр у горадзе Пінску (Брэсцкая вобласць) у пачатку 17 — пачатку 20 ст.
Гісторыя
Манастыр узнік у ранні перыяд праваслаўна-ўніяцкай канфрантацыі. У жніўні 1614 на сродкі Р. Гарабурдзінай і Пінскага праваслаўнага брацтва пабудавана Богаяўленская царква, пры ёй аселі манахі з Пінскага Лешчанскага манастыра. Праз месяц царква была разабрана ўніятамі, скаргі праваслаўных да караля і ў сейм былі безвыніковымі.
У 1633 кароль Уладзіслаў IV дазволіў брацтву пабудаваць на ўскраіне горада манастыр з вучылішчам, пачатковай школай і шпіталем.
У 18 ст. цярпеў прыцясненні з боку пінскага ўніяцкага епіскапа і фанатычнай шляхты. Аднак у 1757 за манастыр заступаўся канцлер Ф. М. Чартарыйскі, а ў 1775 кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі вызваліў манастырскіх падданых ад усіх падаткаў.
У 1799 драўляныя будынкі згарэлі, у 1800 манастыр размешчаны ў комплексе былога Пінскага касцёла і калегіума езуітаў (тады ж сюды пераведзены манахі з Мінскага Петрапаўлаўскага манастыра, а ў 1848 — духоўнае вучылішча з Лядаў).
Манастыр спыніў існаванне ў час першай сусветнай вайны.
Чорнае (возера, Брэсцкі раён)
Чорнае — возера ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Брэсцкай групы азёр.
Плошча возера складае 0,09 км². Даўжыня - 0,4 км. Найбольшая шырыня возера — 0,28 км.
Возера размяшчаецца ў басейне Серадовай рэчкі, за 30 км на поўдзень ад Брэста. Злучана каналам з Белым возерам.
Паводле легенды, вада ў возеры была чорная, як смала, а ў Белым возеры, якое зусім побач, наадварот — белая і празрыстая. Адсюль гэтыя азёры і атрымалі свае назвы.
NGC 1223
NGC 1223 (іншыя абазначэнні — MCG -1-9-3, PGC 11742) — галактыка ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Седрык Суарыш
Седрык Рыкарду Алвіш Суарыш (нар., Зінген, Германія) — партугальскі футбаліст нямецкага паходжання, правы абаронца англійскага клуба «Арсенал» з Лондана і былы ігрок нацыянальнай зборнай Партугаліі.
Лепшыя песьні з альбомаў 1988—1990
Лепшыя песьні з альбомаў 1988—1990 — альбом-кампіляцыя беларускага рок-гурта Мроя. Выдадзены ў 1992 годзе фірмай «Ковчег».
Дадатковыя звесткі
Альбом таксама вядомы пад назвай «Лепшае».
IC 4302
IC 4302 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральная галактыка) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Серпц
Серпц (Sierpc) — горад у Польшчы, за 125 км на паўночны захад ад цэнтра Варшавы, адміністрацыйны цэнтр Сярпэцкага павета Мазавецкага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Серпц. Займае плошчу 18,6 км². Насельніцтва 18 тыс. чалавек (на 2018).
Аэрапорт Дангхоі
Аэрапорт Дангхоі (Sân bay Đồng Hới) — буйны аэрапорт В’етнама. Знаходзіцца за 6 кіламетраў на ўсход ад Дангхоі. Аэрапорт эксплуатуецца з 1984 года, мае адну ўзлётна-пасадачную паласу даўжынёй 2400 метраў і шырынёй 42 метры, здольную прымаць паветраныя судны тыпу Airbus A321, Іл-76, Ту-154 і ніжэйшага класа. Абмежаванне максімальнага узлётнай вагі — 200 тон.
Гісторыя
Першая чарга аэрапорта была пабудавана к 1935 году.
28 мая 2008 аэрапорту быў ён пачаў абслугоўваць замежныя рэйсы.
Джордж Харысан
Джордж Харысан (George Harrison 25 лютага 1943, Ліверпуль —, Лос-Анджэлес) — англійскі рок-музыкант і рок-кампазітар. Удзельнік славутага рок-гута The Beatles, пасля распаду якога распачаў сольную кар'еру і працу ў гурце The Traveling Wilburys. З канца 1970-х да пачатку 1990-х актыўна працаваў як кінапрадзюсар - заснаваў фірму "HandMade Films".
Вялікі панядзелак
Вялікі панядзелак, першы дзень Пакутнага тыдня, які наступае адразу пасля свята Увахода Гасподня ў Іерусалім.
У гэты дзень успамінаецца старазапаветны патрыярх Іосіф, прададзены братамі ў Егіпет, як правобраз пакутуючага Ісуса Хрыста, а таксама евангельскае апавяданне аб праклёне Ісусам бясплоднай смакоўніцы, якая сімвалізуе душу, не што прыносіць духоўнага плёну — праўдзівага пакаяння, веры, малітвы і добрых спраў.
Імперыя Цын
Дынастыя Цын ці Імперыя Цын (па-маньчжурску:, 清朝) — шматнацыянальная імперыя, якая была створана маньчжурамі і імі кіравалася. Згодна з традыцыйнай кітайскай гісторыяграфіяй — апошняя дынастыя манархічнага Кітая. Была заснавана ў 1616 годзе маньчжурскім кланам Айсін Гёро на тэрыторыі Маньчжурыі, сёння яна называецца паўночна-ўсходнім Кітаем. Менш чым праз 30 гадоў пад яе ўладаю аказаўся ўвесь Кітай і частка Сярэдняй Азіі.
Першапачаткова дынастыя называлася «Цзын» (金 — золата), але пазней у 1636 годзе назва была зменена на «Цын» (清 — «чысты»). У першай палавіне XVIII стагоддзя цынскаму ўраду ўдалося наладзіць дастаткова эфектыўнае кіраванне краінай, адным з вынікаў гэтага было тое, што Кітай быў краінай з найвышэйшым паказчыкам павелічэння колькасьці насельніцтва. Цынскі двор праводзіў палітыку самаізаляцыі, што, нарэшце, прывяло да таго, што ў XIX стагоддзі Кітай, які ўваходзіў у склад імперыі, быў сілаю адкрыты заходнім дзяржавам і ператварыўся ў паўкаланіяльную краіну.
Пазней супрацоўніцтва з заходнімі дзяржавамі дапамагло дынастыі пазбегнуць паражэння ў часы паўстання тайпінаў, праводзіць адносна паспяховую мадэрнізацыю краіны і такім чынам праіснаваць да пачатку XX стагоддзя, аднак і стала чыннікам росту нацыяналістычных (антыманчжурскіх) настрояў.
У выніку Сіньхайскай рэвалюцыі 1911 года імперыя Цын была ліквідавана, а краіны, якія ў яе ўваходзілі, атрымалі права на самавызначэнне. Кітай стаў рэспублікай, а ўдава імператара 12 лютага 1912 года адмовілася ад прастола ад імя свайго малалетняга сына Пу І.
Узнікненне маньчжурскай дзяржавы
У пачатку XVII ст. правадыр аселых чжурчжэняў Нурхацы (1559-1626), якія жылі ў Маньчжурыі, здолеў не толькі згуртаваць пад сваім пачаткам некалькі дзясяткаў разрозненых плямёнаў, але і закласці асновы палітычнай арганізацыі. Прэтэндуючы на сваяцтва з чжурчжэньскай дынастыяй Цзінь, Нурхацы абвясціў свой клан «Залатым родам» (Айсін Гёро). Роду Нурхацы належала валоданне Маньчжоу, якое знаходзілася за паўночнай мяжой Кітая.
У 1585-1589 гадах Нурхацы, падпарадкаваўшы плямёны мінскага Вэя Цзяньчжоу (сваіх непасрэдных суседзяў), аб'яднаў іх з насельніцтвам Маньчжоу. Затым ён прыступіў да захопу зямель суседніх плямёнаў. За два дзесяцігоддзі маньчжуры здзейснілі каля 20 ваенных экспедыцый супраць суседзяў. Для ўмацавання свайго становішча Нурхацы распачаў паездку ў Пекін, дзе быў прадстаўлены на аўдыенцыі імператару Ваньлі.
У 1589 годзе Нурхацы абвясціў сябе ванам (вялікім князем), а ў 1596 — ванам дзяржавы Цзяньчжоу. Яго саюзнікі — усходнемангольскія князі — паднеслі яму у 1606 годзе тытул Кундулэн-хана. У 1616 годзе Нурхацы абвясціў аднаўленне чжурчжэньскай дзяржавы Цзінь (у гісторыі стала вядома як «Позняя Цзінь»), а сябе абвясціў яго ханам. Сталіцай гэтай дзяржавы стаў горад Сіньцзян. Дзякуючы дыпламатычнай і ваеннай актыўнасці Нурхацы, да 1619 года ў рамках новай дзяржавы было аб'яднана большасць чжурчжэньских плямёнаў.
У 1621 годзе маньчжуры ўварваліся ў Ляадун і разбілі кітайскія войскі. Нурхацы аблажыў і ўзяў штурмам горад Шэньян (які атрымаў маньчжурскую назву «Мукдэн»), і горад Ляаян. Увесь гэты край апынуўся ў руках хана Нурхацы. Вырашыўшы трывала замацавацца на захопленай тэрыторыі, ён не стаў зганяць заваяванае насельніцтва ў Маньчжоу, пакінуўшы яго і сваё войска ў Ляадуне, а сталіцу з Сіньцзяна перанёс у 1625 годзе ў Мукдэн.
Пасля смерці Нурхацы ў 1626 годзе яго ўспадкаваў сын Абахай (вядомы таксама як Хунтайджы або Хуантайцзы). Працягваючы справу бацькі, Абахай падпарадкаваў чжурчжэньских правадыроў, яшчэ якія заставаліся незалежнымі. З 1629 па пачатак 40-х гадоў XVII стагоддзя Абахай здзейсніў каля дзесяці паходаў на суседнія плямёны. Пры гэтым ён працягваў будаваць дзяржаву: ў 1629 годзе была ўведзена кітайская экзаменацыйная сістэма для будучых чыноўнікаў і ваеначальнікаў, арганізаваны Сакратарыят, вядучы дзяржаўнае справаводства, а ў 1631 годзе — сістэма «шасці ведамстваў», аналагічная якой існавала ў той час у Кітаі. На шэраг пасад былі прызначаныя кітайскія чыноўнікі-перабежчыкі.
Паход на Кітай у 1627 годзе пад кіраўніцтвам самога Абахая не даў адчувальных вынікаў. Паколькі Карэя, як васал Кітая, усяляк падтрымлівала дынастыю Мін, маньчжуры ўварваліся ў гэтую краіну, пачаліся масавыя забойствы і рабаванні. Карэйскі ван быў вымушаны саступіць сіле, заключыць мір з Маньчжоу, выплаціць яму даніну і наладзіць гандаль з пераможцамі.
У 1636 годзе Абахай даў дынастыі новае імя — «Цын», а падданых загадаў называць не «чжурчжэнямі», а «маньчжурамі». Новая дзяржава маньчжураў з гэтага часу стала называцца Цын (Вялікае Чыстае Дзяржава — Да Цын-го) — па найменні дынастыі. Да тытула «імператар» Абахай далучыў яго мангольскі аналаг «багдахан», бо ў склад маньчжурскай імперыі ўвайшла частка Паўднёвай Манголіі. Гадам свайго кіравання ён даў дэвіз «Чундэ». У 1637 годзе маньчжурская армія разграміла Карэю, якая была вымушаная скарыцца, стаць «даннікам» цынскай імперыі і разарваць адносіны з Кітаем.
З гэтага часу маньчжурская конніца стала здзяйсняць рэгулярныя набегі на Кітай, рабуючы і вязучы ў палон, ператвараючы ў рабоў сотні тысяч кітайцаў. Усё гэта вымусіла мінскіх імператараў не проста сцягнуць войскі да Шаньхайгуаня, але і сканцэнтраваць тут ці ледзь не лепшую, найбуйнейшую і найбольш баяздольную з усіх сваіх армій на чале з У Саньгуем.
Заняпад імперыі Мін
Заняпад Мін стаў відавочным у сувязі з засухамі, неўраджаем, эканамічным крызісам, карупцыяй і самаўпраўнасцю чыноўнікаў і вайной з маньчжурамі (1618-1644). Гэтыя катастрафічныя падзеі вымусілі сялян ўзяцца за зброю. У 1628 годзе ў правінцыі Шэньсі разрозненыя паўразбойныя групы сталі ствараць паўстанцкія атрады і абіраць правадыроў. З гэтага моманту ў паўночна-ўсходнім Кітаі пачалася сялянская вайна, якая працягвалася 19 гадоў (1628-1647).
У 1640-х гадах сялян больш не палохала аслабелая армія, якая пацярпела паразу за паразай. Рэгулярныя войскі трапілі ў абцугі паміж маньчжурскімі войскамі на поўначы і паўсталымі правінцыямі, у іх ўзмацнілася разлажэнне і дэзерцірства. Армія, пазбаўленая грошай і харчавання, пацярпела паражэнне ад правадыра паўстанцаў сялян Лі Цзычэня. Сталіца была пакінутая практычна без барацьбы (аблога доўжылася ўсяго два дні). Здраднікі адкрылі вароты перад войскамі Лі, і тыя бесперашкодна змаглі ўвайсці ўнутр. У красавіку 1644 Пекін скарыўся паўсталым; апошні мінскі імператар Чунчжэнь скончыў жыццё самагубствам, павесіўшыся на дрэве ў імператарскім садзе.
Гэтым скарысталіся маньчжуры. Маньчжурская армія пад кіраўніцтвам князя Даргоня, злучыўшыся з войскамі У Саньгуя, разбіла паўстанцаў ля Шаньхайгуаня і ўслед за тым падышла да сталіцы. 4 чэрвеня 1644 года Лі Цзычэнь, пакінуўшы сталіцу, у замяшанні адступіў. Праз 2 дні маньчжуры разам з генералам У занялі горад і абвясцілі імператарам юнага Айсіньгёро Фуліня. Войскі паўстанцаў пацярпелі яшчэ адну параўзу ад маньчжурскага войска ў Сіяні і вымушаныя былі адступіцца па цячэнні ракі Хань аж да Уханя, потым уздоўж паўночнай мяжы правінцыі Цзянсу. Тут Лі Цзычэн памёр.
Маньчжурскае заваяванне Кітая
Ачагі супраціўлення Маньчжурыі, дзе яшчэ кіравалі нашчадкі мінскіх імператараў, у прыватнасці, царства Чжэн Чэнгун у Фуцзяні існавала яшчэ доўгі час. Нягледзячы на страту сталіцы і смерць імператара, мінскі Кітай ўсе яшчэ не быў пераможаны. Нанкін, Фуцзянь, Гуандун, Шаньсі і Юньнань ўсё яшчэ заставаліся верныя звергнутай дынастыі. Аднак на трон прэтэндавала адразу некалькі князёў і іх сілы апынуліся раздробленымі. Адзін за адным гэтыя апошнія агмені супраціўлення падпадалі пад уладу Цын, і ў 1662 годзе разам з гібеллю Чжу Юлана, знікла апошняя надзея на рэстаўрацыю Мін (хоць на Тайвані аж да 1682 года існавала дзяржава, якая ваявала з маньчжурамі пад сцягам імперыі Мін).
Армія і чынавенства
Аднак да пачатку XIX стагоддзя імперыя Цын ўсё больш і больш адчувала ціск з боку еўрапейскіх дзяржаў. Нацыянальныя ўнутрыпалітычныя праблемы імперыі асабліва моцна сталі выяўляцца, калі на імператарскі прастол узышоў Айсіньгёро Мяньнін. У пачатку яго кіравання выявілася вельмі моцная пагроза разлажэння «васьмісцягавых» маньчжураў і іх асіміляцыі кітайцамі. Маньчжуры, для якіх самым галоўным былі верхавая язда, стральба з лука і веданне роднай мовы, сталі ўсё больш пераходзіць да чыста кітайскай шкалы грамадскіх каштоўнасцей — вывучэнню вэньяня, атрыманню класічнай канфуцыянскай адукацыі, здачы экзаменаў на навуковую ступень, ператварэння ў шэньшы і цывільнай чыноўнай кар'еры. Першы час ўрад як мог змагаўся з гэтай небяспекай. Так, у 1822 годзе імператар адмовіў у грашовай субсідыі школе для маньчжураў, якія вывучалі кітайскую класіку, у 1833 годзе рэкамендаваў не навучаць «сцягавых» нічому іншаму, акрамя верхавой язды і стральбы з лука, у 1836 годзе абрынуў пакаранне на шэраг вышэйшых «сцягамі» камандзіраў за допуск падначаленага да іспытаў на навуковую ступень без папярэдніх выпрабаванняў па гэтых двух відах ваеннай падрыхтоўкі.
Збядненне салдат і ніжэйшых афіцэраў станавілася масавай з'явай, што рэзка знізіла баяздольнасць арміі. Пры гэтым яе колькасць і, адпаведна, ваенныя выдаткі, пастаянна раслі. Павялічваліся штат чынавенства і сродкі на яго ўтрыманне. Яшчэ хутчэй ўзрастала колькасць імператарскага двара. Выдаткі па змесце дзяржаўнага і ваенна-адміністрацыйнага апарата цяжкім грузам клаліся на казну. Сітуацыя ўскладнялася далейшым скарачэннем падатковых паступленняў з землеўладальнікаў — драбнеючыя сялянскія гаспадаркі ўжо не маглі выплачваць зямельна-падушны падатак у яго ранейшых памерах. У выніку ўсё больш расла як агульная запазычанасць насельніцтва казне, так і штогадовая сума нядоімак. У пошуках выхаду ўрад ўводзіла новыя падаткі, брала пазыкі ў найбуйнейшых ліхвярскіх «перакладных кантор» і банкірскіх дамоў Шаньсі, павялічвала стаўкі салянага падаткаабкладання. Нарастанне нядоімак і ўзмацненне сацыяльнай напружанасці прымусілі імператара Міньніна і Мучжану ў 1830 годзе выдаць указ аб прабачэнні старых нядоімак.
Унутрыпалітычнае «хваляванне» у імперыі пры Даогуане
У краіне працягвала павялічвацца маса беднякоў, валацугаў і жабракоў. Усё больш абяздоленых і незадаволеных ўступала ў шэрагі таемных таварыстваў. Паўстанні правінцый сталі звычайнай з'явай; падаўленыя ў адным раёне, яны ўспыхвалі ў іншым. У 1823 годзе адбылося паўстанне ў правінцыі Шаньдун, у 1830 — 1832 гг. — у правінцыі Гуандун і на востраве Хайнань, у 1833 — у правінцыях Сычуань і Хубэй, а ў 1835 — у Шаньсі. З 1836 годзе пачалася паласа паўстанняў у Хунані, у 1839 — у Гуйчжоу.
Зноў ўскладнілася сітуацыя на Тайвані. Аграрныя хваляванні з-за незаконнага размеркавання зямель чыноўнікамі ў Цзяі выліліся ў 1830 годзе ў масавае выступленне, якое хутка ахапіла ўсю паўднёвую частку вострава. Яго ўзначалілі мясцовыя «Трыяды». Паўсталыя адціснулі мясцовыя войскі і бюракратыю ў паўночныя раёны, усталяваўшы ў паўднёвай частцы вострава антыманьчжурскую ўладу, якая пратрымалася тут больш за два гады. Для яе ліквідацыі з мацерыка былі дасланыя карныя часткі і ваенная эскадра. З вялікай цяжкасцю ім атрымалася ў 1833 годзе аднавіць маньчжурскае панаванне на Тайвані. Тым не менш з 1834 года новыя паўстанні хвалямі пракатваліся па ўсім востраве і былі падушаныя толькі да 1844 года.
Знешняя палітыка да 1830-х гадоў (канфлікт у Кашгарыі)
У пачатку XIX стагоддзя рэзка абвастрылася сацыяльна-палітычнае становішча ў Кашгарыі. Карыстаючыся адсутнасцю кантролю з боку намесніка Сіньцзяна, маньчжурскія і кітайскія чыноўнікі без сарамлівасці выкарыстоўвалі сваё службовае становішча для хуткага асабістага ўзбагачэння. Акрамя таго, насельніцтва неміласэрна абіралі кітайскія купцы, танна скупаючы мясцовыя прадукты і вырабы, але ўтрая даражэй сбываючы прывазныя, асабліва чай. Усё гэта адбывалася на фоне складаных узаемаадносін цынскай імперыі з суседнім какандскім ханствам. Какандскія ханы, даючы прытулак змагарам супраць маньчжурскіх заваёўнікаў, умела выкарыстоўвалі іх для ціску на Цынскі ўрад, і вялі ў гэтым краі складаную палітыку.
Сыны Сарымсака Хаджа Джахангір і Юсуф-Хаджа — нашчадкі былых кіраўнікоў Кашгарыі — усталі на чале руху за аднаўленне незалежнасці краю. Улетку 1820 года Джахангір «бег» з Каканда да кіргізаў, дзе сабраў конны атрад у некалькі соцень шабляў, і ўвосень прарваўся праз цынскія заслоны. Насельніцтва сустрэла Джыхангіра як вызваліцеля. На чале паўстанцаў ён рушыў на Кашгар, але цынскія войскі не падпусцілі яго да горада. Яны ўчынілі над паўстанцамі крывавую расправу. Адступіўшы ў вярхоўі Нарына, Джахангір стварыў новы атрад з какандцаў, горных таджыкаў і кіргізаў. У наступныя гады конніца Джахангіра неаднаразова атакавала цынскія пасты і каравулы на мяжы. Джахангір прыцягнуў на свой бок какандскага хана Мамеда-Алі, абяцаўшы яму ў выпадку поспеху Кашгар і палову здабычы.
Улетку 1826 года Джахангір на чале пяці сотняў коннікаў зноў перайшоў мяжу, заклікаючы уйгураў на «святую вайну». Да сцен Кашгарыі ён падышоў ужо з вялізным войскам. Паўсталае насельніцтва адкрыла вароты горада. Імкнучыся аднавіць былую тэакратычную дзяржаву белагорскіх ходжаў, Джахангір пасля ўзяцця Кашгара абвясціў сябе Сеід-Султанам. У Кашгар са сваім войскам прыбыў Мамед-Алі, аднак у яго ўзніклі спрэчкі з Джахангірам, і ён з большай часткай войскі вярнуўся ў Каканд. Паўстанцы рушылі на іншыя гарады, і на дзесяць месяцаў Джахангір апынуўся кіраўніком большай частцы Кашгарыі. Паўсюдна паўстанцы забівалі цынскіх чыноўнікаў, афіцэраў і салдат, а таксама кітайскіх купцоў і ліхвяроў. Аднак новы султан так і не стаў сапраўдным народным правадыром. Ён пакінуў без змен саму сістэму феадальнага прыгнёту. Дэкхане, рамеснікі і дробныя гандляры ўсё больш адыходзілі ад Джахангіра. У яго Султанаце абвастрылася рэлігійная варожасць паміж белагорскімі і чарнагорскімі муламі. Узмацнілася нацыянальная варожасць — паміж уйгурамі, з аднаго боку, і прышэльцамі з Сярэдняй Азіі, якія служылі ў войску Джахангіра — з другога. Новаму султану даводзілася ўсё больш і больш спадзявацца на сваё войска.
У цынскім лагеры спачатку панавала разгубленасць, ваенныя няўдачы прывялі да хуткай змене аднаго за адным двух кіраўнікоў Кашгарыі. Нарэшце падаўленне паўстання было ўскладзена на новага намесніка Сіньцзяна — «сцягавага» мангола Чанлін, скаардынаваць усе неабходныя экстраныя дзеянні. Джахангір як ваенны кіраўнік апынуўся не на вышыні. Калі ў кастрычніку 1826 года цынскі войскі прыйшлі на дапамогу асаджаным у гарнізонах Аксу і Уч-Турфана, наступіў пералом у ваенных дзеяннях у карысць урада. Бязлітаснымі карамі і ў той жа час адменай на год пазямельнага падатку уладам удалося раскалоць адзінства уйгураў і прыцягнуць на свой бок частка мясцовых феадалаў. Пасля паразы галоўных сіл Джахангір яго прыхільнікі здалі Кашгар. Заняўшы горад, карнікі наладзілі там масавую разню. У красавіку 1827 года яны ўзялі штурмам кашгарскую цытадэль і разбурылі мусульманскую частку горада. Да лета 1827 года асноўныя ачагі паўстання былі падушаныя, Джахангір бег за мяжу — пад абарону кіргізскіх старшын. У студзені 1828 года цынскім ваеначальнікам атрымалася прывабіць Джахангіра і яго паўтысячны атрад на сваю тэрыторыю, дзе ён быў разбіты. Джахангір быў схоплены, дастаўлены ў Пекін і ў 1828 годзе пакараны смерцю.
Падаўленне уйгурскага паўстання 1826 — 1827 гадоў і наступная барацьба з Джахангірам абышліся цынскаму ўраду ў 10 мільёнаў лянаў. Гэта паўстанне ўзрушыла саму аснову цынскага панавання ў Кашгарыі, а зверствы карнікаў стваралі глебу для новага мусульманскага выступу. Усе надзеі цяпер ўскладаліся на Юсуфа-Хаджа — брата Джахангіра. На выступ яго ўзмоцнена падбіваў і хан Каканд.
Восенню 1830 годзе Юсуф са сваім атрадам перайшоў мяжу і быў радасна сустрэты белагорцамі. Памятаючы пра ўрокі паўстання Джахангіра, Юсуф шчодра раздаваў абяцанні народу і пры яго падтрымцы ўступіў у Кашгар. Аднак у Яркендзе штурм цытадэлі скончыўся няўдачай, паўсталыя пацярпелі там буйную паразу, пасля чаго наступіў пералом і паўстанне пайшло на спад. Насельніцтва падтрымлівала паўстанне значна менш, чым у 1826 — 1827 гадах, рабаванні войскаў Юсуфа таксама аднавілі супраць Хаджы мірных жыхароў. Вельмі прахалодна сустрэла белогорскага хаджу чарнагорская секта. Цынскія ўлады ўмела выкарыстоўвалі рэлігійную варожасць двух ісламскіх сект. У кастрычніку 1830 года намеснік Чанлін пачаў наступ на паўстанцаў. У канцы 1830 года Юсуф-Хаджа з некалькімі тысячамі прыхільнікаў-белагорцамі і палоннымі адступіў да мяжы і сышоў на какандскую тэрыторыю. Падаўленне абышлося казне ў 8 мільёнаў лянаў.
Заключыўшы з Какандам у 1832 годзе фактычнае гандлёвае пагадненне, Пекін разрадзіў абстаноўку на мяжы, але не ў самой Кашгарыі.
Наспяванне опіюмнага канфлікту
Пад націскам Пекіна ўлады правінцыі Гуандун ў 1820 годзе запатрабавалі прыбраць замежныя опіумныя караблі з кітайскіх вод. Тады англійскія гандляры перабазаваліся на востраў Ліндзін ў заліве Чжуцзянкоу (у вусці ракі Чжуцзян), і адтуль наркотык расцякаўся ва ўнутраныя раёны. Па загадзе з Пекіна вартавыя караблі правінцыі Гуандун ўсталявалі кантроль над прылеглай да вострава Ліндзін акваторыяй. Але кантрабандысты сталі плаваць да загадзя ўмоўленых стаянак ля берага, дзе і перагружалі тавар на мясцовыя джонкі. Цінскі ўрадавыя ціхаходныя ваенныя ветразнікі нічога не маглі зрабіць з хуткаходнымі і добра ўзброенымі кліперамі англічан і амерыканцаў. Неўзабаве чыноўнікі і афіцэры патрульнай марской службы ператварылі барацьбу з опіумнай кантрабандай ў прыбытковы для сябе промысел. Таемна збіраючы з кантрабандыстаў і гандляроў зборы, хабары і адчэпныя, яны прапускалі «тавар» на бераг. Удзел патрульных судоў у опіумнай кантрабандзе стала настолькі відавочным, што Лю Кунь, прызначаны ў 1832 годзе намеснікам Лянгуана (у гэты намесніцтва ўваходзілі правінцыі Гуандун і Гуансі), быў вымушаны скараціць іх лік. Тым не менш, у 1836 годзе патрульны флот быў адноўлены ў ранейшым складзе і працягнуў сваё садзейнічанне таемнай дастаўцы наркотыку ў імперыю Цын.
Пагроза змяншэння запасаў срэбра, узмацненне карупцыі дзяржапарату, маральная і фізічная дэградацыя афіцэраў і салдат пад уздзеяннем наркотыку прымушалі ўрад рабіць больш жорсткімі антыопіумную палітыку. З 1822 па 1834 гады было выдадзена пяць законаў, якімі Мяньнін і Мучжана беспаспяхова спрабавалі спыніць рост імпарту гэтага наркотыку і курэння опіума. Пастаянна абвяшчалася ва ўказах імператара і ўсталёўваліся законамі забарона на ўвоз і перапродаж опіуму. Аднак яны выкарыстоўваўся чыноўнікамі ўсіх рангаў ў якасці падставы для вымагання яшчэ большых хабароў у кітайскіх і замежных гандляроў. Фактычна, у краіне ўтварылася «пятая калона» з наркагандляроў і чыноўнікаў, якія нажываліся на хабарах за кантрабанду. Да канца 1830-х гадоў наркотык распаўсюджваўся фактычна па ўсёй краіне. Опіумныя «канторы» з'явіліся не толькі ў маленькіх павятовых і гандлёва-рамесных гарадах, але і ў буйных вёсках. Наркотык, трубкі і прылады для палення прадаваліся амаль адкрыта.
Пасля правалу забароннай палітыкі ўрада, частка бюракратыі і шэньшы на чале з гуандунскім чыноўнікам Сюй Найцзі мелі намер любой цаной спыніць уцечку срэбра з Кітая, бачачы ў ёй галоўную небяспеку. Гэтая групоўка прапаноўвала легалізаваць опіумны гандаль, спаганяць з замежнага зелля увазную пошліну, але не плаціць срэбрам за сам наркотык, а абменьваць яго на гарбату, шоўк і іншыя кітайскія тавары. Ахвяруючы здароўем народа, яны мелі намер выратаваць казну і дзяржапарат, пазбегнуўшы пры гэтым канфлікту з Англіяй.
Сонечнае зацьменне 7 сакавіка 1970 года
Сонечнае зацьменне 7 сакавіка 1970 года — поўнае сонечнае зацьменне 139 сараса.
Зацьменне мела велічыню 1,0414 і дасягнула свайго максімуму ў 17:38:30 UTC у пункце з каардынатамі 18° пн. ш. 95° з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 3 хв. 28 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 153 км.
Зацьменне 7 сакавіка 1970 года стала 1-ым сонечным зацьменнем у 1970 годзе і 160-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 11 верасня 1969 года, наступнае — 31 жніўня 1970 года.
Алыджан
Алыджан (Alıcan) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і ўваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Берлінская дзяржаўная опера
Берлінская дзяржаўная опера (Staatsoper Berlin), таксама Нямецкая дзяржаўная опера (Deutsche Staatsoper), або Дзяржаўная опера на Унтэр-дэн-Ліндэн (Staatsoper Unter den Linden) — адзін з найстарэйшых і найбольш буйных музычных тэатраў у Германіі. Заснавана ў 1742 годзе як Каралеўская прыдворная опера (Königlichen Hofoper) пры Фрыдрыху II. Размешчана ў Берліне, на бульвары Унтэр-дэн-Ліндэн. З 1992 года Берлінскай дзяржаўнай операй кіруе дырыжор Даніэль Барэнбойм. Аркестрам тэатра з'яўляецца Берлінская дзяржаўная капэла, якая таксама выступае з сімфанічнымі канцэртамі.
Раннія гады
Прускі кароль Фрыдрых II неўзабаве пасля ўсшэсця на трон замовіў будаўніцтва першага будынка. Працы пачаліся ў ліпені 1741 года на аснове праекта Георга Венцэслауса фон Кнобельсдорфа. Будынак павінен быў стаць часткай ансамбля «Forum Fredericianum» на сучаснай Бебельплац. Хоць будынак не быў дабудавана, адкрыццё Прыдворнай оперы адбылося 7 снежня 1742 года операй Карла Генрыха Граўна «Цэзар і Клеапатра». Гэтым адзначыўся пачатак паспяховага, дзвюх з паловай векавога супрацоўніцтва паміж Дзяржаўнай операй і Дзяржаўнай капэлай Берліна (аркестрам, заснаваным у XVI стагоддзі).
У 1842 годзе Готфрыд Вільгельм Таўберт заснаваў традыцыю рэгулярных сімфанічных канцэртаў. У гэтым жа годзе Джакама Маербеер змяніў Гаспара Спанціні на пасадзе выканаўчага музычнага дырэктара. На працягу года сімфанічнымі канцэртамі дырыжаваў Фелікс Мендэльсон.
18 жніўня 1843 года Опера на Унтэр-дэн-Ліндэн згарэла. Аднаўленне будынка было даручана архітэктару Карлу Фердынанду Лангхансу. Першае опера была пастаўлена восенню наступнага года (опера Маербеера «Лагер у Сілезіі»). У 1821 годзе ў Берлінскай оперы адбылася прэм'ера оперы Карла Вебера «Вольны стралок», у 1849 годзе — прэм'ера оперы Ота Нікалаі «Віндзарскія гарэзы», дзе дырыжаваў аўтар.
Дваццатае стагоддзе
У канцы XIX — пачатку XX стст. у Каралеўскай прыдворнай Оперы працавалі шматлікія выдатныя дырыжоры, напрыклад, Фелікс фон Вейнгартнер, Карл Мук, Рыхард Штраус, Леа Блех. Пасля распаду Германскай імперыі ў 1918 годзе Оперу пераназвалі ў Дзяржаўную оперу на Унтэр-дэн-Ліндэн, а Каралеўскую капэлу ў Капэлу ў Капэлу Дзяржаўнай оперы.
У 20-х гадах пасаду дырыжора займалі Курт Адлер, Вільгельм Фуртвенглер, Эрых Клайбер, Ота Клемперэр, Александэр фон Цэмлінскі, Бруна Вальтэр. У 1925 годзе Эрых Клайбер дырыжаваў на прэм'еры оперы Альбана Берга «Воцек» у прысутнасці кампазітара. З 1919 па 1925 год галоўным дырыжорам Берлінскай дзяржаўнай оперы быў член НСДАП Макс фон Шылінгс.
Пасля значнага пашырэння, Опера на Унтэр-дэн-Ліндэн адкрылася 28 красавіка 1928 года новай пастаноўкай Чароўнай флейты. У гэтым жа годзе ў Оперы давалі гастролі вядомы рускі бас Фёдар Іванавіч Шаляпін і Рускі балет Дзягілева. У 1930 годзе Эрых Клайбер быў дырыжорам на прэм'еры оперы Дарыюса Міё «Хрыстафор Калумб».
Пасля прыходу да ўлады Гітлера, артысты оперы з яўрэйскімі каранямі былі выключаны з трупы. Былі зняты з пасад і многія нямецкія музыканты, уключаючы Курта Адлера, Ота Клемперэра і Фрыца Буша. Клеменс Краус спачатку стаў пастаянным дырыжорам у Берлінскай оперы ў 1933 годзе, а ў 1935 годзе — яе дырэктарам, пасля таго як Фрыц Буш і Эрых Клайбер адзін за адным сышлі з пасады ў знак пратэсту супраць нацысцкага рэжыму. У часы Трэцяга рэйха Роберт Хегер, Герберт фон Караян і Ёхан Шулер былі «галоўнымі капельмайстрамі».
24 лістапада 1938 года Вернер Эгк дырыжаваў на прэм'еры сваёй оперы «Пер Гюнт» 24 лістапада. 18 снежня, Герберт фон Караян прадставіў сваю інтэрпрэтацыю «Чароўнай флейты». Караян быў музычным дырэктарам Оперы з 1941 па 1945 гг. У 1941 годзе Опера пацярпела ад бамбардзіроўкі. Зноў яна адкрылася 21 снежня 1942 года пастаноўкай «Нюрнбергскіх мейстэрзінгераў» Рыхарда Вагнера (дырыжор — Вільгельм Фуртвенглер). Пасля прамовы Іозефа Гебельса пра татальную вайну Дзяржаўная опера была закрыта. 31 жніўня 1944 года ў ёй была пастаўлена апошняя опера «Жаніцьба Фігаро» В. А. Моцарта. Будынак оперы быў разбураны 3 лютага 1945 года. Канцэрты Дзяржаўнай капэлы перанеслі ў Адміралпаласт і Шаўшпілхаус. 18 лютага Герберт фон Караян апошні раз стаяў за дырыжорскім пультам з аркестрам Дзяржаўнай капэлы.
Пасля вайны
Пасля ўзвядзення Берлінскай сцяны ў 1961 годзе Опера, хоць і паменшыла свой рэпертуар, усё роўна працягвала ставіць як класічныя і рамантычныя оперы і балеты, так і сучасныя музычныя творы. У 1969 годзе трупа тэатра ўпершыню гастралявала ў СССР.
Пасля аб'яднання Германіі Берлінская опера зноў улілася ў сусветную оперную супольнасць. Тут вырашылі звярнуцца да пастановак мінулага і пераасэнсаваць іх падачу. У цэнтр увагі патрапілі оперы эпохі барока. Яны былі пастаўлены разам з бельгійскім дырыжорам Рэнэ Якабсам і Берлінскай акадэміяй старадаўняй музыкі на арыгінальных інструментах той эпохі.
У 1990 годзе опера была афіцыйна пераназвана ў Дзяржаўную оперу на Унтэр-дэн-Ліндэн.
У верасні 2010 года будынак Дзяржаўнай оперы зачынілі на маштабную рэканструкцыю. Плануецца злучыць Оперу падземным ходам з іншым будынкам, у якім будуць знаходзіцца рэпетыцыйныя залы і дырэкцыя тэатра. Гэта робіцца для таго, каб вярнуць самому будынку яго першародны від. Да 2015 года трупа оперы дае спектаклі ў Шылер-тэатры ў Шарлотэнбургу.
Аноме Эбі
Аноме Эбі (нар., Лагас, Нігерыя) — нігерыйская футбалістка, абаронца. Выступала за зборную Нігерыі.
Клубная кар’ера
У 2014—2016 гадах гуляла за «Мінск» (37 двубояў, 6 галоў), дзе дапамагла заваяваць па тры чэмпіёнскія тытулы, Кубка і Суперкубка краіны, прабіцца ў 1/16 фіналу Лігі чэмпіёнаў — 2015/16 і 2016/17.
У 2021 годзе вярнулася ў «Мінск», дзе за сезон правяла 19 матчаў і забіла 4 галы.
У 2019 годзе стала першай афрыканскай футбалісткай, якая прыняла ўдзел у пяці фінальных турнірах чэмпіянатаў свету. Разам са сваёй нацыйнай зборнай чатырохразова перамагала ў чэмпіянатах Афрыкі.
NGC 1653
NGC 1653 (іншыя абазначэнні — UGC 3153, MCG 0-13-3, ZWG 394.2, PGC 15942) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Крэмень (значэнні)
Крэмень — прыроднае мінеральнае ўтварэнне, таксама прозвішча.
Чэмпіянат Еўропы па веласпорце на трэку 2021
Чэмпіянат Еўропы па веласпорце на трэку 2021 (2021 UEC European Track Championships) — 12-ы чэмпіянат Еўропы па веласпорце на трэку пад эгідай Еўрапейскага веласіпеднага саюза, які меўся прайсці ў Мінску з 23 па 27 чэрвеня 2021 года, але быў адменены.
Байкатаванне турніра
12 лютага 2021 года 25 дэпутатаў Еўрапейскага парламента заклікалі спартыўныя арганізацыі не праводзіць у Беларусі турніры, а таксама апублікавала ліст дэпутатаў кіраўніку Міжнароднага саюза веласіпедыстаў Давіду Лапарцье.
У маі Федэрацыя веласпорту Германіі паведаміла Еўрапейскаму веласіпеднаму саюзу аб сваім няўдзеле ў чэмпіянаце Еўропы ў Мінску. Таксама ад удзелу ў ім адмовіліся фаварыты — зборныя Нідэрландаў і Вялікабрытаніі.
27 мая на паседжанні праўлення Еўрапейскага веласіпеднага саюза было прынята рашэнне пазбавіць Мінск права прымаць Чэмпіянат Еўропы.
Старшыня Беларускай федэрацыі веласіпеднага спорту Наталля Цылінская патлумачыла адмену турніра паветранай блакіроўкай Беларусі, абвешчанай шэрагам еўрапейскіх краін пасля інцыдэнту з рэйсам Ryanair 4978.
Томаш Сівак
Томаш Сівак (нар., , Чэхаславакія) — чэшскі футбаліст, цэнтральны абаронца ізраільскага клуба «Дынама» з Чэске-Будзеёвіцаў і былы ігрок нацыянальнай зборнай Чэхіі.
Клубная
Выхаванец футбольных школаў клубаў «Слован» (Каменіцы-над-Ліпай) і «Дынама» (Чэске-Будзеёвіцы). Прафесійную кар’еру пачаў у 2000 годзе ў клубе «Дынама», у 2002 годзе перайшоў у пражскі клуб «Спарта», у складзе якога пасля двойчы перамагаў у чэмпіянаце Чэхіі і тройчы ў Кубку Чэхіі. У 2003 годзе, на правах арэнды, ненадоўга вярнуўся ў «Дынама», аднак, ужо з 2004 года зноў гуляў за «Спарту», а ў верасні 2005 года стаў яе капітанам. У студзені 2007 года перайшоў у італьянскі «Удзінезэ», падпісаўшы кантракт на 4,5 года, сума трансферу склала 2,5 млн еўра. Аднак, ужо праз год, у студзені 2008 года, на правах арэнды, зноў вярнуўся ў «Спарту», а ў маі 2008 года яго трансфер выкупіў стамбульскі «Бешыкташ».
У чэрвені 2015 года падпісаў кантракт з іншым турэцкім клубам — «Бурсаспорам». У ліпені 2017 года перайшоў у ізраільскі клуб «Макабі» з Петах-Тыквы.
У верасні 2019 года вярнуўся ў «Дынама» з Чэске-Будзеёвіцаў.
Міжнародная
У складзе галоўнай нацыянальнай зборнай Чэхіі дэбютаваў 3 верасня 2005 года ў матчы супраць зборнай Румыніі.
Дасягненні
«Спарта»:
«Бешыкташ»:
Тачэна
Тачэна (Toceno) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Вербана-Кузіа-Асола.
Насельніцтва складае 748 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 50 чал./км². Займае плошчу 15 км². Паштовы індэкс — 28030. Тэлефонны код — 0324.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Antonio Abate.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Мэдвын (Багуслаўскі раён)
Мэдвын (Ме́двин) — вёска ў Багуслаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Мэдвынскай вясковай абшчыны.
Калі я на пошце служыў ямшчыком
«Калі́ я на пошце служы́ў ямшчыком» (Когда я на почте служил ямщиком) — руская народная песня, у аснове якой вольны пераклад Леаніда Трэфалева «Ямщик» (1868) верша «Паштальён» (1844) беларускага паэта Уладзіслава Сыракомлі.
Выкананні
У дыскографіі Ніны Дулькевіч указаны аўтар музыкі — піяніст-аранжыроўшчык маскоўскага рэстарана «Яр» Якаў Прыгожы. Часта ўкаўваецца, што «музыка народная». Песню спявалі шмат якія выканаўцы: Надзея Плявіцкая, Фёдар Шаляпін , Ніна Дулькевіч , Лідзія Русланава , Сяргей Лемешаў.
У культуры
Радок «Когда я на почте служил ямщиком» (Таксама: «Когда я на почте служил лесником») выкарыстаны ў песні «Сказочная тайга» з альбома «Опиум» гурту «Агата Кристи». Радок з песні згадваецца ў Уладзіміра Высоцкага «Смотрины» («И я запел про светлые денёчки, когда служил на почте ямщиком»). Таксама два радкі песні выконвае за раялем паэт Соеў у другой серыі кінастужкі «Пакроўская брама».
Святліцкі
Свяліцкі — прозвішча.
Каўлякоўскі сельсавет
Каўляко́ўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шумілінскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2008 года вёска) Крывое Сяло.
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бешанковіцкага раёна Віцебскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Каўлякі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бешанковіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Віцебскай вобласці. У 1938 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Крывое Сяло. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага Навікоўскага сельсавета (21 населены пункт: Альшанікі, Аўхіменкі, Барэц, Белькава, Бондарава, Бялянкава, Васток, Гаравыя, Дубінкі, Загор’е, Зарэчча, Застарынне, Звязда, Кародзіна, Кудраўка, Любічы, Мясаеды, Навікі, Полькавічы, Свярдлы і Старына). 26 сакавіка 1973 года ў склад Бешанковіцкага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты (вёскі Альшанікі, Бондарава, Гаравыя і Полькавічы). На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 26 населеных пунктаў. 13 студзеня 1984 года ў склад сельсавета з Бешанковіцкага сельсавета перададзены 20 населеных пунктаў (вёскі Альшанікі, Бондарава, Бонькі, Вусы, Гаравыя, Дворышча, Доўгія, Заграмадзіна, Заручэўе, Кавалеўшчына, Мамойкі-II, Мурашкі, Полькавічы, Саўчонкі, Узрэчча, Харакова, Харкавічы, Юдзіна, Яцукі і пасёлак Заводскі). 18 ліпеня 1985 года сельсавет перададзены ў склад Шумілінскага раёна.
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 747 чалавек, з іх 91,8 % — беларусы, 6,8 % — рускія, 0,7 % — украінцы.
IC 4303
IC 4303 — галактыка тыпу SBbc (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Гідра.
Аймякон
Аймякон (Оймякон) — пасёлак у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Аймяконскага ўлуса Якуціі. Насельніцтва 527 чал. (2005). Вышыня 741 м над у.м. Размешчаны на левым беразе ракі Індыгірка. Разам з горадам Верхаянск лічыцца полюсам холада Зямлі (найменьшая тэмпература, афіцыйна зафіксаваная ў Аймяконе —67,7 °C.
Аймякон найбольш вядомы як адзін з «Полюсаў холаду» на планеце; па шэрагу параметраў Аймяконская даліна — найбольш суровае месца на Зямлі, дзе пражывае пастаяннае насельніцтва.
NGC 1225
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Яз
Яз, або ез — суцэльныя перагародкі ракі, якія ўладжвалі з мэтаю затрымання рыбы, што падымаецца ўверх па рацэ і ловах яе, або ў пакінутых у іх пралётах, або каля яза, дзе рыба збіраецца. Звычайна такія перагародкі рабіліся з шэрагу паль, якія ўбіваліся ўпоперак цячэння ракі, і прамежкавых паміж імі звёнаў з набітых у дно ракі драўляных тычкаў.
Крывое (заказнік)
Гідралагічны заказнік «Крывое» — заказнік рэспубліканскага значэння, створаны ў 1979 годзе для аховы Крывога возера і прылеглых прыродных комплексаў. Знаходзіцца на сутыку Ушацкага, Бешанковіцкага і Лепельскага раёнаў. Плошча (на 2021 год) 1063,72 га.
Апісанне
Размешчаны на паўднёвым усходзе Полацкай нізіны. Возера Крывое займае плошчу да 4,5 км². Максімальная яго глыбіня 31,5 м. Берагі адрозніваюцца высокай круцізной — 40-45 градусаў, а вышыня схілаў даходзіць да 50 м. У яго тыповая для ледніковых азёр складаная, глыбокая катлавіна, высокія залесеныя схілы, маленькая ступень зарастання макрафітамі, чыстая вада і шматлікая іхціяфауна. 17 % вадазборнай плошчы ўкрыта лесам, месцамі яна забалочана.
Ландшафты заказніка вызначаюцца асаблівай маляўнічасцю. Саснова-яловыя і бярозава-асінавыя лясы, што растуць па схілах, месцамі падыходзяць да самай вады. Возера Крывое незвычайна чыстае і празрыстае. Тут расце палушнік азёрны, занесены ў Чырвоную кнігу. Водзіцца вугор, судак, лешч і іншая рыба.
Хакасы
Хакасы (саманазва: тадарлар) — цюркскі народ у Расіі, які пражывае на поўдні Сібіры (Мінусінская катлавіна). Тытульны этнас Рэспублікі Хакасія. Колькасць — 72 959 (2010 г.). Рэлігія — праваслаўе, таксама захаваўся шаманізм.
Да хакасаў па культуры і мове блізкія целенгіты, целеуты, чулымцы, шорцы. Хакаская мова адносіцца да ўйгурскай групы ўсходне-хунскай галіны цюркскіх моў, мае чатыры дыялекты: качынскі, сагайскі, кызыльскі і шорскі. Сучасная пісьменнасць створаная на аснове кірыліцы.
Культ мядзведзя ў хакасаў
Культ мядзведзя ў хакасаў — абрады, звязаныя з глыбокай пашанай мядзведзя ў хакасаў.
Сярод хакасаў мядзведзь (аба) лічыўся адным з самых ушанаваных звяроў, якога ўяўлялі далёкім братам чалавека. Мядзведзь быў таксама татэмнай жывёлай. Напрыклад, хакаскае племя сяок «аба» вяло сваё паходжанне ад яго.
У кожнай юрце знаходзіўся мядзведжы фетыш — «аба цёс», які ставіўся ля парога і служыў абярэгам. Да яго паважна звярталіся «аzа» — дзядуля. Аба цёс складаўся з жалезнага ці меднага колца, усталяванага на ракітавым скрыжаванні. Да колца прывязвалі шкуру правай пярэдняй лапы мядзведзя і камусовую шкуру чорна-гнядога каня. Праз кожныя дзевяць гадоў аба цёсу прыносілі ў ахвяру чорнага баранчыка.
Кайбалы
Кайбалы (хойбал) — субэтнічная група хакасаў, што паходзяць ад саянскіх самадыйцаў і па некаторых дадзеных — ад енісейцаў. Жывуць па праваму берагу ракі Абакан, на Енісее і іншых рэках Хакасіі. Назва паходзіць ад главы буйного рода Кайбала. Астатнія хакасы лічаць кайбалаў найбольш старажытнымі насельнікамі Мінусінскай катлавіны.
Язэп Сажыч
Язэп Сажыч (, в. Гарадзечна, цяпер Навагрудскі раён —, Сэнт-Клэр-Шорз, Мічыган, ЗША) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, вайсковец.
Біяграфія
Пэўны час навучаўся ў беларускай гімназіі, потым скончыў польскую гімназію імя Адама Міцкевіча ў Наваградку.
У 1938 мабілізаваны ў польскае войска, дзе быў пасланы навучацца ў школе падхарунжых у Торуні, якую скончыў у званні сяржанта. У час польскай абарончай вайны ад самага яе пачатку, быў камандзірам узводу. У 1939 годзе трапіў у нямецкі палон. Быў пераведзены ў шпіталь у Лодзі, адкуль праз Беласток і Баранавічы вярнуўся ў Наваградак. Працаваў скарбнікам у сельпо, пасля паступіў на ўлікова-эканамічны факультэт Львоўскага універсітэту. З нападам Германіі на Савецкі Саюз быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію, але дэзертыраваў і вярнуўся ў Львоў. Супрацоўнічаў з Арганізацыяй украінскіх нацыяналістаў, працаваў у харчовай краме.
Пазней вярнуўся ў Наваградак, дзе браў удзел у арганізацыі беларускіх вайсковых фармаванняў. Служыў у Беларускай дапаможнай паліцыі. Улетку 1942 прызначаны камендантам падафіцэрскай школы Беларускай народнае самапомачы. У лютым 1943 на загад Франца Кушаля зарганізаваў у Лідзе Беларускі батальён чыгуначнай аховы, удзельнічаў у яго фармаванні ў Маладзечне, Стоўбцах, Баранавічах. Ад ліпеня 1943 таксама выкладаў у афіцэрскай школе ў Мінску. Пасля таго, як пад канец 1943 немцы адсунулі ад кіравання беларускіх афіцэраў, стаў афіцэрам прапагандавага батальёну. Напачатку 1944 увайшоў у Беларускую краёвую абарону, кіраваў ротай. У чэрвені 1944 удзельнічаў у ахове Другога Усебеларускага кангрэсу, тады ж уступіў у Беларускую незалежніцкую партыю.
З 1944 года ў Германіі. Быў перавезены на французскую мяжу, у Саарбрукен. Там атрымаў загад пры першай магчымасці з падначаленымі перайсці да французскіх партызанаў і ўсталяваць з імі кантакты ад імя падпольных беларускіх уладаў. Калі пра гэта даведалася СД, быў пераведзены ў Берлін. Удзельнічаў у стварэнні беларускага дэсантнага батальёну Дальвіц, увайшоў у склад 1-га кадравага батальёну БКА. У Баварыі выконваў функцыі каменданта афіцэрскай школы 1-й беларускай дывізіі Вафэн-СС. Напярэдадні заканчэння вайны паспеў яшчэ прайсці курсы ў нямецкай афіцэрскай школе ў Растоку.
Сканчэнне вайны сустрэў у Цюрынгіі, там і ажаніўся з Барбарай Мазурай. Даведаўшыся, што Цюрынгія пераходзіць у савецкую зону акупацыі, перабраўся з сям’ёй у Гесэн. Там у яго нарадзілася дачка Алена. Вывучаў медыцыну ў Марбургскім універсітэце, адначасова працаваў на сухотнай станцыі. Скончыў Марбургскі ўніверсітэт (1950) з дыпломам лекара і выехаў у ЗША. Стаў адным з заснавальнікаў аддзелу Беларуска-амерыканскага задзіночання ў штаце Мічыган. З 1953 года сябра Рады БНР. Заснаваў аддзел Згуртавання беларускіх ветэранаў у Дэтройце, выконваў абавязкі сакратара ў справах ветэранаў пры Радзе БНР. У 1982—1997 гадах — старшыня Рады БНР. У сакавіку 1993 года браў удзел у святкаванні 75-й гадавіны незалежнасці Беларусі ў Мінску.
Памёр 19 лістапада 2007 года ў Сэнт-Клэр-Шорз, Мічыган. Пахаваны на беларускіх могілках ў Іст-Брансвіку (Нью-Джэрсі, ЗША).
Брынзавыя галушкі
Брынзавыя галушкі (Bryndzové halušky) — паста, густа запраўленая мяккім сырам. Традыцыйная славацкая страва, найбольш папулярная ў мінулым. Аб папулярнасці галушак сведчыць той факт, што пра іх складзены песні, прыказкі і г. д. У кожным краі рэцэпт прыгатавання меў пэўныя асаблівасці.
Кіга
Кі́га, бакі́га (саманазвы Bakiga, abakiga літаральна «горцы») — афрыканскі народ. Насяляюць паўднёвы захад Уганды, таксама жывуць у памежных раёнах Руанды. У Руандзе кіга звычайна адносяць да хуту. У Угандзе разглядаюцца як асобная супольнасць, там іх агульная колькасць (2020 г.) складае 3 038 000 чалавек.
Паходжанне
Згодна гістарычным паданням кіга, яны першапачаткова насялялі поўнач Руанды, дзе сфарміравалася манархічная дзяржава на чале прадстаўнікоў рода Бамухуту. У XVIII ст. яно было заваявана тутсі і далучана да Руанды. Частка насельніцтва на чале культурнага героя Какіга мігрыравала ў горныя раёны на паўднёвым захадзе сучаснай Уганды. Але параўнальнае вывучэнне вуснай генеалогіі паказала, што міграцыя розных родаў кіга з Руанды займала некалькі стагоддзяў. Апошнія перасяленні зафіксаваны пачаткам XX ст. На новым месцы кіга не стварылі новую дзяржаву і гуртаваліся вакол родавых арганізацый. Тым не меней, паданні могуць адлюстроўваць сапраўдныя падзеі, паколькі сярод кіга існуе тытул мукама («правадыра правадыроў»), які прыпісваецца манархам Бамухуту. Акрамя таго, назвы родаў кіга часцяком супадаюць з назваі родаў хуту паўночнай Руанды.
Культура
Галоўным заняткам кіга здаўна з'яўляецца сельская гаспадарка. Яны вырошчваюць сорга, проса, бабовыя, ямс, трымаюць кароў, коз, у нашы дні — авечак. Зямлю апрацоўваюць як мужчыны, так і жанчыны. Жанчыны клапоцяцца пра дом і свойскую жывёлу. Кіга сезонна здабываюць мёд дзікіх пчол, у апошнія гады інтэнсіўна развіваюць пчалярства. Яны славяцца ўменнем апрацоўваць жалеза і вырабляць якасную кераміку.
Кіга звычайна жывуць у вёсках з раскіданай планіроўкай не далёка ад крыніц пітной вады. У мінулым было распаўсюджана падсечна-агнявое земляробства, калі палеткі хутка трацілі сваю ўраджайнасць. Вёскі мелі часовы характар і знаходзіліся на адным месцы некалькі гадоў. Калі вакол не заставалася тэрыторый, годных для далейшай неашчаднай эксплуатацыі, жыхары пераязджалі ў новае паселішча. Таму хаціны будавалі са сценамі з саломы і трыснёгу. У 1935 г. каланіяльныя ўлады абавязалі будаваць сцены з гліны, і паселішчы набылі больш сталы характар.
Народная вопратка вельмі простая, складаецца з каровінай скуры. Мужчыны загортваліся ў яе так, каб яна звісала з плячэй і затулялаа інтымныя месцы. Падчас бойкі яе падвязвалі, а падчас працы наогул здымалі. Жанчыны насілі спадніцы з некалькіх скур. У багатых сем'ях было прынята ўпрыгожваць жаночае цела меднымі кольцамі і бранзалетамі.
Асновай традыцыйнай сацыяльнай арганізацыі з'яўляецца род, усе чальцы якога маюць адзінага продка па мужчынскай лініі. Род падзяляецца на некалькі сваяцкіх груп, кожная з іх мае свайго правадыра. Галоўная роля правадыра заключана ў судовых функцыях. Правадыры — выдатныя аратары, часам практыкуюць магію або займаюцца лекаваннем суродзічаў. Да XX ст. кіга вялі несупынныя войны з тутсі і хіма. Іх ваенныя аб'яднанні ўзначальвалі асобныя ваенныя правадыры.