cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксандр Васільевіч Калчак
Адступленне Усходняга фронту летам — восенню 1919 года
Пасля вераснёвых баёў на Таболе было некаторае зацішша. У сярэдзіне кастрычніка чырвоныя павялі наступленне свежымі сіламі. Белыя здавалі свае апорныя пункты. Пачалося адступленне белых частак. Чырвоныя не змаглі прарваць фронт, аднак захапілі плацдармы на левым беразе Табола. Разумеючы, што далейшае змаганне за пазіцыі блізу Табола прывядзе да знясілення войскаў, камандуючы Усходнім фронтам генерал Дзітэрыхс вырашыў пачаць стратэгічнае адступленне з саступкай праціўніку значнай тэрыторыі Белай Сібіры, улучаючы, магчыма, і сам Омск, а потым здзейсніць ўдар па праціўніку з глыбіні сваіх пазіцый. Аднак гэты план не ўлічваў, што здача сталіцы прывядзе ў рух усе варожыя Калчаку сілы ў тыле арміі. Калчак, які стаў ужо дасведчаным палітыкам, прачуваў усеагульны абвал у тыле і пачаў схіляцца да думкі, што Омск трэба бараніць да апошняй магчымасці: страта сталіцы пазбывала сэнсу ўсю структуру Усерасійскай улады, Стаўка і ўрад пераходзілі аўтаматычна ў статус «вандроўных». Дзітэрыхс быў выкліканы да Калчака, пры гэтым генерал К. В. Сахараў са штучным абурэннем падтрымаў Вярхоўнага кіраўніка і выступіў у абарону плана абароны Омска. Дзітэрыхс быў адкліканы ў тыл для фарміравання добраахвотніцкіх частак, а на яго месца быў прызначаны Сахараў. Пасля пакідання Петрапаўлаўска Омск аказаўся пад ударам з двух бакоў: па збежных лініях чыгункі з боку Петрапаўлаўска і Ішыма. Пры гэтым Сахараў не змог арганізаваць ні абарончай мяжы, ні абароны Омска, ні арганізаванага адступлення. У выніку белыя спазніліся з эвакуацыяй сталіцы, зробленай толькі 10 лістапада. Сам Вярхоўны кіраўнік вырашыў адыходзіць разам з арміяй, зрабіўшы стаўку на тое, што яго прысутнасць у шэрагах дзейных войскаў дапаможа падняць іх дух. На рашэнне Калчака зрабіла ўплыў і жаданне запабегчы захапленню чэхаславакамі, саюзнікамі ці чырвонымі партызанамі залатога запасу Расіі. Прапанова ад французскага генерала Жанена і ўсяго дыпламатычнага корпуса пра ўзяцце залатога запасу пад міжнародную апеку, ахову і транспартаванне ва Уладзівасток Калчаком была ўспрынята як заломліванне надмернай цаны за абяцаную дапамогу. Аляксандр Васільевіч катэгарычна адпрэчыў іх прапанову: «Я вам не веру. Золата хутчэй пакіну бальшавікам, чым перадам саюзнікам». На думку гісторыка Зыранава, гэтыя словы каштавалі Аляксандру Васільевічу жыцця: з гэтага моманту замежныя прадстаўнікі страцілі да яго цікавасць. Усе каштоўнасці, а таксама адмысловы груз з рэчамі царскай сям'і і доказамі іх забойства былі ўтойліва пагружаны ў эшалон Чырвонага Крыжа.
З пакіданнем Омска войскі Усходняга фронту пачалі свой «Вялікі Сібірскі Ледзяны паход».
Вялікі Сібірскі Ледзяны паход
Пакінуўшы Омск, камандаванне Усходняга фронту планіравала затрымаць наступленне чырвоных на мяжы ракі Об. Армію меркавалася папоўніць за кошт тылавых злучэнняў, а фронт аднавіць на мяжы Томск — Нованікалаеўск — Барнаул — Бійск. Аднак войскі да гэтага часу кантралявалі толькі буйныя населеныя пункты, у многіх з якіх былі падняты паўстанні. Нягледзячы на зацятыя ар'ергардныя баі, арганізаваць абарону не атрымалася, і 11 снежня быў пакінуты Барнаул, 13 снежня — Бійск, 14 снежня — Нованікалаеўск.
У лістападзе 1919 года канфлікт паміж урадам Расійскай дзяржавы і камандаваннем Рускай арміі, з аднаго боку, і чэхаславацкім палітычным і ваенным кіраўніцтвам, з іншай, ператварыўся ў сутыкненне. 13 лістапада лідары чэхаславакаў у Расіі апублікавалі ў газетах Сібіры палітычны мемарандум, напоўнены скаргамі і выбрыкамі ў адрас рускіх улад. Угневаны дзеяннямі чэхаславацкіх палітыкаў, Калчак 25 лістапада запатрабаваў ад Савета міністраў спыніць зносіны з чэхаславацкім кіраўніцтвам. Вярхоўны кіраўнік здолеў «паставіць на месца» чэхаславакаў: пасля рэзкай рэакцыі Вярхоўнага іх кіраўнікі былі змушаны апраўдвацца, выступаючы з заявамі, што іх словы нібы «няправільна зразумелі». Тым не менш неўзабаве быў апублікаваны зварот чэхаў да саюзнікаў, дзе яны аб'яўлялі сябе свабоднымі ад усіх абавязанняў перад Расіяй і паведамлялі пра эвакуацыю па чыгунцы ў адпаведнасці з прынцыпам «Нашы інтарэсы — перш усіх астатніх». Транссібірская магістраль у гэты час кантралявалася Чэхаславацкім корпусам, што атрымаў загад не прапускаць рускія ваенныя эшалоны ўсходней станцыі Тайга датуль, пакуль не праедуць усе чэхаславакі з «саманабытай маёмасцю». Дзеянні саюзнікаў ператварылі баявыя няшчасці Усходняга фронту белых у катастрофу ўсяго Белага руху на Усходзе Расіі: армія аказалася адрэзанай ад тылу, пазбаўлена магчымасці атрымліваць боепрыпасы і эвакуяваць параненых. 24 лістапада адмірал Калчак адправіў М. Жанену і Я. Сыраваму тэлеграму з канстатаваннем: выкарыстанне чыгункі вылучна для пропуску чэхаславацкіх эшалонаў азначае гібель многіх рускіх эшалонаў, апошнія з якіх фактычна знаходзіліся на лініі фронту. Адмірал пісаў: «У такім разе я буду лічыць сябе маючым права прыняць крайнія меры і не спынюся перад імі».
11 снежня Калчак за злачыннае пакіданне Омска зняў і аддаў пад следства генерала К. В. Сахарава. Новым Галоўнакамандуючым войскамі Усходняга фронту быў прызначаны генерал У. О. Капель, які планаваў аднавіць фронт па Енісеі і ўсталяваць сувязь з забайкальскімі войскамі атамана Р. М. Сямёнава. Адмірал паспяшаўся ў новую сталіцу — Іркуцк, бо гарнізон горада быў слабы і да яго набліжаўся партызанскі атрад.
Аднак генерал Жанен, так і не расстаўшыся з надзеяй прыбраць да рук залаты запас Расіі, распарадзіўся не прапускаць Калчака далей Ніжнеудзінска. 25 снежня эшалоны Вярхоўнага кіраўніка Расіі былі спынены чэхаславакамі на падыходзе да станцыі Ніжнеудзінск. Чэшскі афіцэр паведаміў, што паводле дырэктывы штаба саюзных войскаў цягнікі Калчака затрымліваюцца «да далейшых дырэктыў» і распачаў спробу раззброіць канвой Вярхоўнага кіраўніка. Чэхаславакі сілай забралі і сагналі два паравозы, якія цягнулі «залаты эшалон» і цягнік Вярхоўнага кіраўніка. Рускія эшалоны былі ачэплены чэшскімі войскамі, сувязь з навакольным светам зараз можна было ажыццяўляць толькі праз іх. Пад маркай аховы ад нападу чэхаславакі фактычна ўзялі Вярхоўнага кіраўніка Расіі пад арышт. «Ніжнеудзінскае сядзенне» працягвалася каля двух тыдняў.
3 студзеня 1920 года ў Ніжнеудзінску Калчак атрымаў ад Савета міністраў тэлеграму з подпісамі, Ханжына і Ларыёнава з вымогай адрачэння ад улады і перадачы яе А. І. Дзянікіну, як новаму Вярхоўнаму кіраўніку. У тэлеграме Савета міністраў утрымлівалася падробка: нібы пра патрэбу перадачы ўлады Дзянікіну раней ужо тэлеграфаваў С. Д. Сазонаў, які насамрэч гаварыў не пра неадкладную перадачу ўлады галоўкаму УСПР, а толькі пра прызначэнне апошняга наступнікам Вярхоўнага кіраўніка, каб у выпадку сыходу Калчака з палітычнай арэны ці з жыцця не згубіць «дасягнутае аб'яднанне ўсіх сіл, якія змагаюцца з бальшавікамі, пад адной уладай». Падробка была зробленая, каб Калчак не пярэчыў. Тэлеграма гаварыла таксама пра імкненне яе аўтараў «адкупіцца» Калчаком ад партызан і паўстанцаў. Аляксандр Васільевіч не стаў чапляцца за ўладу, аднак ён хацеў праехаць Іркуцк у статусе Вярхоўнага кіраўніка — інакш гэта маглі злічыць за слабасць і баязлівасць. Таму Калчак адказаў тэлеграмай Савету міністраў, што ён згодны перадаць уладу Дзянікіну, але толькі па прыбыцці ў Верхняудзінск, выдаўшы адначасова 4 студзеня свой апошні ўказ — пра прадвызначэнне перадачы ўлады.
Калчак і яго памагатыя разглядалі варыянты далейшых дзеянняў. Быў высунуты план сыходу ў Манголію, да мяжы з якой вёў ад Ніжнеудзінска стары тракт даўжынёй у 250 вёрстаў. Вядома, адмірала павінны былі пераследаваць. Але ў яго быў канвой колькасцю больш 500 ваяроў, з якім пераследавання можна было не асцерагацца. Калчак загарэўся гэтым планам, які нагадваў паходы яго маладосці. Адмірал спадзяваўся на вернасць сваіх салдатаў і афіцэраў. Сабраўшы канвой, ён паведаміў, што не едзе ў Іркуцк, а застаецца часова ў Ніжнеудзінску, прапанаваў застацца з ім усім тым, хто гатоў падзяліць яго лёс і верыць у яго, падаўшы астатнім свабоду дзеянняў. Да раніцы з 500 чалавек засталося з ім толькі дзесяцера. За адну ноч, зразумеўшы, што ён здраджаны і няма ратунку, Калчак ссівеў.
Здрада і выдача Калчака саюзнікамі
Зыранаў піша, што пра прычыны выдачы адмірала слушна казаў кіраўнік іркуцкіх камуністаў А. А. Шырамаў, адзначаючы ў іх павагу да Калчака з боку ворага: "Без улады Калчак ніякай каштоўнасці ні для саюзнікаў, ні для чэхаў не ўяўляў; па сваіх жа асабістых якасцях, прамы і рэзкі, ён спрабаваў бараніць «суверэнітэт Расійскага ўрада» ад дамаганняў саюзнікаў і даўно ўжо знаходзіўся ў вострым канфлікце з імі, а тым больш з чэхамі."
Асноўнай прычынай здрады Калчака і наступнай яго выдачы саюзнікамі сталі заявы Вярхоўнага кіраўніка, зробленыя яшчэ ў Омску, што залаты запас, як і нарабаваныя чэхаславакамі ў велізарным аб'ёме матэрыяльныя каштоўнасці, з'яўляюцца набыткам Расіі і што ён не дапусціць іх вывазу за мяжу. Трагічная развязка была паскорана сталым вядомым чэхаславацкаму камандаванню тэлеграфным загадам Аляксандра Васільевіча ва Уладзівасток пра праверку ўсіх каштоўнасцей і маёмасці, якія вывозіліся чэшскімі легіянерамі на караблях з Расіі.
Апошнія дні
З 21 студзеня пачаліся допыты А. В. Калчака Надзвычайнай следчай камісіяй, якія мелі для адмірала асаблівае значэнне. Адмірал трымаўся падчас допытаў спакойна і з вялікай годнасцю, выклікаючы гэтым мімавольную павагу ў следчых, падрабязна расказваючы пра сваё жыццё і ахвотна адказваючы на пытанні. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч імкнуўся не зваць імёнаў, і, не звальваючы адказнасць за тыя ці іншыя падзеі на іншых, браў яе на сябе. Усведамляючы, што гэтыя допыты з'яўляюцца свайго роду «мемуарамі» і яго апошнім словам для нашчадкаў, А. В. Калчак быў даволі шчыры і адкрыты, імкнуўся пакінуць для гісторыі і ўласныя біяграфічныя дадзеныя, і звесткі пра важныя гістарычныя падзеі, удзельнікам якіх яму давялося быць. Захапіўшы ў Іркуцку ўладу, бальшавікі змянілі старшыню следчай камісіі на свайго стаўленіка С. Г. Чудноўскага, які з першага дня знаходжання на гэтай пасадзе стаў спрабаваць усяляк ушчамляць і ўражаць паддопытнага.
Пачынаючы з 3 лютага шпацыры ў двары турмы былі забаронены бальшавікамі, а Аляксандр Васільевіч з Ганнай Васільеўнай сталі спрабаваць мяняцца запіскамі. Апошняя запіска Калчака сваёй сяброўцы была перахоплена і зачытана ёй праз шмат гадоў :
Тэкст пастановы пра іх расстрэл быў упершыню апублікаваны ў артыкуле былога старшыні Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта А. Шырамава. У 1991 годзе зрабіў дапушчэнне, што пастанова была складзена ўжо пасля расстрэлу, як апраўдальны дакумент, бо датавана яна сёмым лютага, а ў турму С. Г. Чудноўскі і І. М. Бурсак прыбылі ў другой гадзіне ночы сёмага лютага, нібы ўжо з тэкстам пастановы, прытым да гэтага складалі з камуністаў расстрэльную каманду. У працы У. І. Шышкіна 1998 года паказана, што наяўны ў ДАРФ арыгінал пастановы датаваны шостым лютага, а не сёмым, як паказана ў артыкуле А. Шырамава. Аднак у гэтай жа крыніцы прыведзены тэкст тэлеграмы Старшыні Сібрэўкама і члена Рэўваенсавета 5-ай арміі І. М. Смірнова, дзе гаворыцца, што рашэнне пра расстрэл Калчака было прынята на пасяджэнні сёмага лютага. Апроч таго, увесь дзень шостага лютага ішоў допыт Калчака.
Згодна з пашыранай версіяй, расстрэл адбыўся на беразе ракі Ушакоўкі блізу Знаменскага жаночага манастыра. Кіраваў расстрэлам Чудноўскі. Целы забітых былі скінуты ў палонку. Удзельнікі расстрэлу адзначалі, што адмірал сустрэў смерць з салдацкай мужнасцю, захаваўшы годнасць і перад смерцю.
Доўгі час, нават у замежнай гістарычнай літаратуры лічылася, што рашэнне расстраляць А. В. Калчака было вымушаным і прынята на месцы. І. Ф. Плотнікаў адзначае, што для культывавання гэтай версіі выкарыстоўвалася тое, што быццам расстрэл быў здзейснены мясцовымі ўладамі з боязі, што часткі генерала Капеля маюць мэтай вызваліць Калчака. Толькі ў пачатку 1990-х гадоў у СССР была апублікавана запіска Леніна намесніку Троцкага для перадачы па тэлеграфе члену Рэўваенсавета 5-ай арміі, старшыні Сібрэўкама І. Смірнову, якая да гэтага моманту была вядомая за мяжой ужо 20 гадоў — з моманту апублікавання ў Парыжы выдання «Паперы Троцкага» :
Шыфрам. Склянскаму: Пашліце Смірнову (РВС 5) шыфраванне: Не шырце ніякіх вестак пра Калчака, не друкуйце анічога, а пасля заняцця намі Іркуцка дашліце строга афіцыйную тэлеграму з тлумачэннем, што мясцовыя ўлады да нашага прыходу паступалі так і так пад уплывам пагрозы Капеля і небяспекі белагвардзейскіх змоў у Іркуцку. Ленін. Подпіс таксама шыфрам.
1. Ці берацеся зрабіць архі-надзейна?
2. Дзе Тухачэўскі?
3. Як справы на Кав. фронце?
4. У Крыме?
На думку шэрага сучасных расійскіх гісторыкаў, гэту тэлеграму вынікае расцэньваць як непасрэдны загад Леніна пра бяссуднае і таемнае забойства Калчака.
Г. З. Ёфе звярнуў увагу на тое, што хоць і А. В. Калчак, і «ўсе стаўленікі і агенты Калчака» былі абвешчаны па-за законам яшчэ ў жніўні 1919 года пастановай Саўнаркама і УЦВК Саветаў, бяссудна былі пакараны смерцю толькі А. В. Калчак і В. М. Пепяляеў. Астатніх арыштаваных трыбунал, які адбыўся ў маі 1920 года, выходзячы з таго, што «востры момант грамадзянскай вайны абмінуў», знайшоў магчымым адправіць пад суд.
Г. З. Ёфе пакінуў адкрытым пытанне пра карэктнае датаванне запіскі Леніна Склянскаму, але звярнуў увагу на невыразнасці ў тэксце запіскі, калі лічыць, што яна была напісана ўжо пасля расстрэлу.
Гісторык С. П. Мяльгуноў адзначае, што гібель Вярхоўнага кіраўніка азначала канец арганізаванага на дзяржаўным узроўні змагання супраць бальшавікоў у Сібіры.
Магіла Калчака
Гісторык Ю. В. Чайкоўскі лічыць пераканаўчымі здагадкі С. У. Дрокава, што афіцыйная версія пра расстрэл Калчака на беразе Ангары выдумана, і магілу Аляксандра Васільевіча варта шукаць у сценах іркуцкай турмы. Паказваючы на многія нестасоўкі ў афіцыйнай версіі (прыкладам, на футра Калчака, якое засталася ў турме і патрапіла потым у пералік асабістых рэчаў), Чайкоўскі згаджаецца з Дрокавым, што бальшавікі баяліся выводзіць Калчака за сцены турмы, пры гэтым камандарм Смірноў ужо тэлеграфаваў у Маскву, што загадаў уладам Іркуцка вывезці Калчака на поўнач ад горада, а калі гэта не атрымаецца, то «расстраляць у турме». Выканаўцы маглі шумна і прылюдна вывесці смяротнікаў у футрах з камер, а забіць іх употай у склепе. Афіцыйная версія, піша Чайкоўскі, магла служыць толькі таму, каб схаваць месца пахавання рэшткаў Калчака.
Сімвалічная магіла Калчака знаходзіцца на месцы яго «спачынку ў водах Ангары» недалёка ад іркуцкага, дзе ўсталяваны крыж.
Сям'я
Жонка Калчака, Соф’я Фёдараўна Калчак, нарадзілася ў 1876 годзе ў Камянцы-Падольскім Падольскай губерні (цяпер Хмяльніцкай вобласці Украіны). Яе бацькам быў сапраўдны тайны саветнік Фёдар Васільевіч Аміраў. Маці Дар'я Фёдараўна, народжаная Каменская, была дачкой генерал-маёра, дырэктара Ляснога інстытута Ф. А. Каменскага, сястрой скульптара.
Патомная дваранка, Соф'я Фёдараўна выхоўвалася ў і была адукаванай (ведала сем моў, французскую і нямецкую ведала ў дасканаласці), прыгожай, валявой і незалежнай па характары (шмат у чым гэта надалей адбілася на яе адносінах з мужам).
Па дамоўленасці з Калчаком яны павінны былі пажаніцца пасля яго першай экспедыцыі. У гонар Соф'і (на той момант нявесты) былі названыя невялікі востраў у архіпелагу Літке і мыс на востраве Бенета. Чаканне расцягнулася на некалькі гадоў. Яны абвянчаліся 5 сакавіка 1904 года ў Свята-Харлампіеўскім храме ў Іркуцку.
Соф'я Фёдараўна нарадзіла ад Калчака траіх дзяцей: першая дзяўчынка нарадзілася ў кастрычніку 1905 года і не пражыла і месяца; сын Расціслаў нарадзіўся 9 сакавіка 1910 года, дачка Маргарыта (1912—1914) застудзілася падчас уцёкаў ад немцаў з Лібавы і сканала.
Соф'я Фёдараўна жыла ў Гатчыне, потым у Лібаве. Пасля абстрэлу Лібавы немцамі ў пачатку вайны (2 жніўня 1914 года) бегла, кінуўшы ўсё, апроч некалькіх валізак (казённая кватэра Калчака была потым разрабавана і яго маёмасць загінула). З Гельсінгфорса пераехала да мужа ў Севастопаль, дзе падчас Грамадзянскай вайны чакала мужа да апошняга. У 1919 годзе ёй удалося адтуль эміграваць: брытанскія саюзнікі забяспечылі яе грашамі і далі магчымасць выехаць на караблі з Севастопаля ў Канстанцу. Далей яна перабралася ў Бухарэст, а потым з'ехала ў Парыж. Памерла ў шпіталі Ланжумо ў Парыжы ў 1956 годзе і была пахавана на галоўных могілках рускага замежжа —. Апошняй просьбай адмірала Калчака перад расстрэлам было: «Я прашу паведаміць маёй жонцы, якая жыве ў Парыжы, што я багаслаўляю свайго сына». — «Паведамлю», — адказаў кіруючы расстрэлам супрацоўнік УНК.
Расціслаў у 1919 годзе разам з маці пакінуў Расію і з'ехаў спачатку ў Румынію, а потам у Францыю, дзе скончыў Вышэйшую школу дыпламатычных і камерцыйных навук і ў 1931 годзе паступіў на службу ў Алжырскі банк. Жонкай Расціслава Калчака была Кацярына Развозава, дачка адмірала. У 1939 годзе Расціслаў Аляксандравіч быў мабілізаваны ў французскую армію, ваяваў на бельгійскай мяжы і ў 1940 годзе быў узяты ў палон немцамі, пасля вайны вярнуўся ў Парыж. Слабы здароўем, ён памёр 28 чэрвеня 1965 года і быў пахаваны каля маці ў Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа, дзе пазней была пахавана і яго жонка. Іх сын Аляксандр Расціслававіч (нар. 1933) цяпер жыве ў Парыжы.
Памяць
І. А. Бунін, выступаючы на паніхідзе па Калчаку ў Парыжы ў 1921 годзе, сказаў:
Мемарыяльныя дошкі ў гонар і памяць Калчака ўсталяваны на будынку Марскога корпуса, які скончыў Калчак, у Санкт-Пецярбургу (2002), на будынку вакзала ў Іркуцку, у двары капліцы Мікалая Мірлікійскага ў Маскве (2007). На фасадзе будынка (Маўрытанскі замак, былы будынак Рускага геаграфічнага таварыства) ў Іркуцку, дзе Калчак чытаў даклад пра Арктычную экспедыцыю 1901 года, адноўлены знішчаны пасля рэвалюцыі ганаровы надпіс у гонар Калчака — каля імёнаў іншых навукоўцаў і даследчыкаў Сібіры. Імя Калчака высечана на помніку героям Белага руху («Галіпалійскім абеліску») на парыжскіх могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. У Іркуцку на месцы «спачынку ў водах Ангары» ўсталяваны крыж.
18 снежня 2006 года ў Іркуцку ў будынку Іркуцкай турмы быў адкрыты Музей гісторыі Іркуцкага турэмнага замка імя А. В. Калчака, а ў ім — экспазіцыя ў былой камеры Калчака. Экскурсіі «Калчак у Іркуцку» праводзіць Іркуцкі абласны краязнаўчы музей. Ролю Калчака ў гісторыі Расіі раскрываюць экспазіцыі Цэнтра вывучэння гісторыі Грамадзянскай вайны, адкрытага 13 студзеня 2012 года ў Омску.
Пастановай Думы Таймырскай аўтаномнай акругі імя Калчака вернута востраву ў Карскім моры.
У красавіку 2014 года абвясціла пра планы па ўсталёўцы помніка Калчаку ў Севастопалі.
Справа пра юрыдычную рэабілітацыю
У пачатку 1990-х гадоў акадэмік Д. С. Ліхачоў і віцэ-адмірал В. М. Шчарбакоў заявілі пра патрэбу ацэнкі законнасці прысуду, вынесенага адміралу бальшавіцкім Іркуцкім ваенна-рэвалюцыйным камітэтам.
У 1998 годзе С. Зуеў, кіраўнік Грамадскага фонду па стварэнні храма-музея ў памяць пра ахвяр палітычных рэпрэсій, накіраваў у заяву пра рэабілітацыю Калчака, якая дайшла да суда. 26 студзеня 1999 года ваенны суд Забайкальскай ваеннай акругі (ЗабВА) прызнаў Калчака не падлеглым рэабілітацыі, бо, з пункту гледжання ваенных юрыстаў, нягледзячы на свае шырокія паўнамоцтвы, адмірал не спыніў тэрору, яки праводзіўся яго контрразведкай у дачыненні грамадзянскага насельніцтва.
Прыхільнікі адмірала з гэтымі довадамі не пагадзіліся. Іераманах Нікан (Белавенец), кіраўнік арганізацыі «За Веру і Бацькаўшчыну», звярнуўся ў (ВС) з просьбай пра занясенне пратэсту на адмову ў рэабілітацыі Калчака. Пратэст быў перададзены ў Ваенную калегію Вярхоўнага суда, якая, разгледзеўшы справу ў верасні 2001 года, прыняла рашэнне — не апратэстоўваць рашэнне Ваеннага суда Забайкальскай ваеннай акругі. Члены Ваеннай калегіі пастанавілі, што заслугі адмірала ў дарэвалюцыйны перыяд не могуць служыць падставай для яго рэабілітацыі: Іркуцкі ваенна-рэвалюцыйны камітэт прысудзіў адмірала да расстрэлу за арганізацыю ваенных дзеянняў супраць Савецкай Расіі і масавыя рэпрэсіі ў дачыненні мірнага насельніцтва і чырвонаармейцаў і, такім чынам, меў рацыю.
Абаронцы адмірала вырашылі звярнуцца ў (КС), які ў 2000 годзе пастанавіў, што суд ЗабВА не меў права разглядаць справу «без апавяшчэння асуджанага ці яго абаронцаў пра час і месца судовага паседжання». Паколькі суд ЗабВА ў 1999 годзе разглядаў справу пра рэабілітацыю Калчака без абаронцаў, то, паводле рашэння Канстытуцыйнага суда, справа павінна быць разгледжана зноў, ужо з удзелам абароны. У 2004 годзе КС адзначыў, што справа пра рэабілітацыю Калчака не закрыта, як раней пастанавіў ВС. Члены КС угледзелі, што суд першай інстанцыі, дзе ўпершыню было пастаўленае пытанне пра рэабілітацыю адмірала, парушыў юрыдычную працэдуру.
Працэс юрыдычнай рэабілітацыі Калчака выклікае неадназначнае дачыненне і той часткі грамадства, якая, у прынцыпе, станоўча ацэньвае гэту гістарычную фігуру. У 2006 годзе губернатар Омскай вобласці заявіў, што Калчак не мае патрэбу ў рэабілітацыі, бо «час яго рэабілітаваў, а не ваенная пракуратура».
У 2009 годзе была апублікавана кніга С. В. Дрокава «Адмірал Калчак і суд гісторыі». На падставе дакументаў следчай справы Калчака аўтар кнігі ставіць пад сумнеў кампетэнцыю следчых груп пракуратур 1999—2004 гадоў. Дрокаў даводзіць патрэбу афіцыйнага здымання канкрэтных вінавачанняў супраць адмірала, сфармуляваных і апублікаваных Савецкай уладай.
У літаратуры
У першых радках рамана «», выдадзенага ў 1926 годзе, У. А. Обручаў апісвае выступленне на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства неназванага «марскога афіцэра, які здзейсніў адважнае плаванне ў вельбоце праз Ледавітае мора з Новасібірскіх астравоў на востраў Бенета, на які высадзіўся барон Толь, які адтуль не вярнуўся», згадваючы «мужны твар дакладчыка, абветраны палярнымі непагадзямі». Гэтаму апісанню цалкам адпавядае рэальны чалавек — Аляксандр Калчак, якога аўтар адкрыта ў той час назваць не мог.
Калчак з'яўляецца персанажам рамана «Порт-Артур» (1940—1942). Пераважна станоўча ацэньваецца асоба і дзейнасць Калчака ў рамане П. А. Севернага «Ледзяны смех», які выйшаў пры Савецкай уладзе (1981). Таксама Калчак з'яўляецца адным з персанажаў гістарычнага рамана «» (1981).
Жыццё Калчака апісана ў раманах «Зазірнуць у бездань», выдадзеным аўтарам у эміграцыі ў Парыжы (1986), «Адміральская гадзіна» М. І. Юдалевіча (2000), «Калчак. Вярхоўны кіраўнік» В. Д. Паваляева (2001).
Адмірал Калчак з'яўляецца адным з галоўных герояў другой часткі трылогіі Кіра Булычова «Рака Хронас» — «Штурм Дзюльбера» (1992), напісанай у жанры. Адной з ліній сюжэта з'яўляецца версія пра магчымае развіццё падзей 1917 года, калі б адміралу Калчаку атрымалася паспяхова правесці Басфорскую аперацыю і сіламі Чарнаморскага флоту ўзяць Канстанцінопаль.
Калчаку прысвячалі вершы многія аўтары, у тым ліку:
У кіно і тэатры
У савецкі час Калчак эпізадычна з’яўляўся ў кінастужках пра асобныя падзеі расійскай гісторыі: ў Першай сусветнай вайне («», 1988, у ролі Калчака — ), палітычным супрацьстаянні 1917 года на Чарнаморскам флоце («Севастопаль», 1970, у ролі — Генадзь Зіноўеў), Грамадзянскай вайне ў Паволжы, на Урале і ў Сібіры («Чырвоны газ», 1924, у ролі — Міхаіл Ленін (Ігнацюк), фільм не захаваўся; «», 1959, у ролі — Аляксандр Шатаў; «», 1968, у ролі — ; «Вандроўны фронт», 1971, у ролі — Валянцін Кулік).
У паслясавецкі час Калчак у кіно ўпершыню быў паказаны Анатолем Гузенкам у серыяле «» (1993). У кастрычніку 2008 года ў пракат выйшаў фільм «», цалкам прысвечаны жыццю і лёсу Калчака. Ролю адмірала выканаў Канстанцін Хабенскі, Ганны Ціміровай —. Дзесяцісерыйная тэлеверсія фільма была паказана ўвосень 2009 года.
У Іркуцкім драматычным тэатры 6 лютага 1998 года адбылася прэм’ера спектакля «Зорка адмірала» па п’есе Сяргея Астравумава (рэжысёр Вячаслаў Какорын, выканавец ролі Калчака — Генадзь Гушчын ), 4 лістапада 2005 года — «Сустрэчы з адміралам Калчаком» па п’есе Астравумава (рэжысёр Генадзь Шапашнікаў, ролю адмірала згуляў  ). Пазней спектакль быў сыграны на сцэне.
У музыцы
На Усходнім фронце чырвоных была папулярная песня-прыпеўка (у розных варыянтах). З'явілася ў 1919 годзе. Пасля адступлення белых ад Омска прыпеўка атрымала працяг:. Генерал П. М. Красноў у рамане «Ад двухгаловага арла да чырвонага сцяга» (1921) малюе яе выкананне на вечарыне ў чырвоных камандзіраў у Петраградзе ў ліпені 1920 года. Доўгі час прыпеўка ілюстравала час кіравання Калчака ў савецкіх падручніках гісторыі для сярэдняй школы.
Адміралу Калчаку прысвечаны шэраг песень:
Асноўнай музычнай тэмай кінастужкі «Адмиралъ» стала песня Ігара Мацвіенкі «Анна» на вершы Ганны Ціміровай. Каханню Калчака і Ціміровай прысвечана песня Канстанціна Фралова «Мой ангел, Анна!».
Каментарыі
<references group="заўв"/>
«Допыт Калчака»
''Існуюць шматлікія перавыданні, што цалкам або часткова паўтараюць тэкст гэтай савецкай публікацыі, напрыклад:
''Іншы тэкст, які трохі адрозніваецца, апублікаваны раней у Берліне І. В. Гесенам:''
''Упершыню сапраўдныя пратаколы допытаў Калчака і А. В. Ціміровай з фонд ЦА ФСК РФ (был. ЦА КДБ СССР) былі апублікаваны ў 1994 годзе С. В. Дрокавым, які раскрытыкаваў папярэднія публікацыі, ахарактарызаваўшы стэнаграмы допытаў Калчака як «гістарычныя падробкі»:''
Курушчані
Курушча́ні (, Курущани) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета.
Зімнік (Горацкі раён)
Зі́мнік (, Зимник) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Клін (Горацкі раён)
Клін (, Клин) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Малыя Анікавічы
Малы́я Ані́кавічы (, Малые Аниковичи) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Рудэнішкі
Рудэ́нішкі (, Руденишки) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Да 17 студзеня 1969 года хутар уваходзіў у склад Куцавіцкага сельсавета.
Дражна (Старадарожскі раён)
Дра́жна (, Дражно) — аграгарадок у Старадарожскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Дражнаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1924—1940 гадах цэнтр Дражненскага сельсавета, у 1940—1954 гадах у складзе Падарэскага сельсавета, з 16 ліпеня 1954 года цэнтр Дражнаўскага сельсавета.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была месцам неаднаразовых баявых сутычак. 15 студзеня 1943 года адбыўся бой 3-га батальёна пяхотнага грэнадзёрскага вучэбнага 635-га палка з 600 савецкімі партызанамі, у якім загінула 29 партызан і мноства параненых. 15 красавіка 1943 года вёска была спалена савецкімі партызанамі (2-я Мінская партызанская брыгада). Было спалена 37 хат, партызаны забілі 25 чалавек (15 жанчын і дзяцей).
Сідляроўшчына
Сідляро́ўшчына (, Сидлеровщина) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Да 30 мая 1988 года вёска ўваходзіла ў склад Семярніцкага сельсавета.
Будзянка (Віцебскі раён)
Будзя́нка (, Будянка) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета. За 38 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 44 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Гісторыя
У 19 стагоддзі вёска ў складзе маёнтка Брыгітполле. У 1846 годзе паводле інвентара ўладанне памешчыка Восіпа Багдановіча і яго жонкі Эміліі. Побач з вёскай праходзіў Парэцкі тракт, на якім размяшчалася карчма. У 1866 годзе ў Віцебскім павеце. У пачатку 20 стагоддзя вёска ў Казакоўскай воласці. У 1904 годзе ў вёсца адкрыта школа. У 1905 годзе вёска адносілася да Хадорынскай сельскай грамады. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года вёскі Будзянка-1 і Будзянка-2 у Марчонкаўскім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). У вёсцы Будзянка-1 дзейнічала працоўная школа 1-й ступені, якая размяшчалася ў наёмным памяшканні, за наём якога плацілі 50 рублёў. У 1926 годзе ў вёсцы Будзянка-1 — 8 двароў, 110 жыхароў, у вёсцы Будзянка-2 — 4 двары, 25 жыхароў. Пазней вёскі аб’ядналіся. У 1930 годзе створаны калгас «1 Мая». У 1936 годзе ў вёску пераселены жыхары вёскі Аленкі. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца кастрычніка 1943 года акупіравана нацысцкімі войскамі, якія забілі 82 жыхароў, 21 жыхара забралі ў германскі палон, 10 жыхароў загінулі супраць гітлераўскай арміі на франтах, 12 — у партызанскай барацьбе. У 1943 годзе ў баях супраць гітлераўскіх захопнікаў за вызваленне вёскі і ваколіц загінулі 77 воінаў і партызан. Пасля вайны вёска адбудавалася, але колькасць жыхароў не дасягнула даваеннага ўзроўню. З 16 ліпеня 1954 года вёска ў Балашоўскім сельсавеце. З 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне, з 1962 года ў Лёзненскім, з 1965 года зноў у Віцебскім раёнах. У 1969 годзе ў складзе калгаса «1 Мая». З 20 чэрвеня 2013 года ў Суражскім сельсавеце.
Тулава (Віцебскі раён)
Тулава — аграгарадок (да 2008 — вёска) у Тулаўскім сельсавеце Віцебскага раёна, у 7 км на ўсход ад Віцебска. Цэнтр сельсавета. Па паўночнай ускраіне аграгарадка працякае рака Віцьба. У 1 км на паўночны ўсход размешчана вадасховішчы Тулава. У Тулава знаходзіцца Камунальнае ўнітарнае вытворчае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Эксперыментальная база «Тулава» (адкрыта 1956 г. як Віцебская сельскагаспадарчая доследная станцыя). На ўсходняй ўскраіне размешчана траса для правядзення спаборніцтваў па мота- і аўтакросе.
Гісторыя
Вядома з 1503 г. як цэнтр воласці Віцебскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, належала князёўне Г. Жылінскай. У пачатку XVII ст. ўласнасць князя Я. Агінскага, з 1628 г. — яго жонкі, пасля І. Бялыніцкага-Бірулі. 3 1634 г. дзейнічала Дабравешчанская царква. 3 1772 г., пасля 1-га падзела Рэчы Паспалітай, у складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце.
У 1-й палове XIX ст. — маёнтак, уласнасць Цеханавецкіх. У сярэдзіне XIX ст. меліся вадзяны млын, вінакурня, 4 карчмы. У 1878 г. у Бабінавіцкай воласці Віцебскага павета. У пачатку XX ст. фальварак Тулава належаў А. Гяцэвічу і ўключаў ў сябе 3 двары і 27 жыхароў, засценак Тулава (15 жыхароў і 1 двор) — Яцкевічу.
3 20 жніўня 1924 г. Тулава ў Ялагінскім сельсавеце Віцебскага раёна. У 1941 г. у весцы 103 двары. У верасні—снежні 1941 г. каля вёскі ў Ілаўскім (Тулаўскім) яры нямецкія акупанты расстралялі яўрэйскае насельніцтва горада (да 20 тыс. чал.). У лютым 1944 г. нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 102 двары, загубілі 13 жыхароў, 13 чалавек вывезлі ў Германію. 3 16 верасня 1954 г. Тулава ў Бабініцкім сельсавеце.
3 26 красавіка 1991 г. — цэнтр асобнага сельсавета. У 2011 г. частка аграгарадка (Тулава-2) увайшла ў склад горада.
Інфраструктура
У аграгарадку дзейнічае Віцебскі раённы цэнтр культуры і творчасці, бібліятэка, дашкольная ўстанова, фельчэрска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі «Белпошта».
Смаленка
Сма́ленка (, Смаленка) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Студзянец (Ашмянскі раён)
Студзяне́ц (, Студенец) — хутар у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Да 30 мая 1988 года хутар уваходзіў у склад Семярніцкага сельсавета.
Міхайлавічы
Міха́йлавічы (, Михайловичи) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Вымна (аграгарадок)
Вы́мна — аграгарадок (да 2010 года вёска) у Віцебскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 30 км ад Віцебска на беразе возера Вымна, за 6 км ад аўтадарогі (Віцебск — Сураж). Цэнтр сельсавета.
Гісторыя
У XVI ст. — маёнтак у Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага. У 1567 годзе Вымна згадваецца ў ліку іншых маёмасцей шляхціца, віцебскага гараднічага П. Ц. Кісяля. Заставалася ўласнасцю роду Кісялёў да 1635 года, калі Я. Я. Кісель-Дарагніцкі прадаў за 7 тыс. злотых свайму зяцю, князю С. Я. Лукомскаму, маёнтак Вымна на аднайменным возеры. Да маёнтка належалі вёскі Задабрэя (Задзябра), Кляшчова, Котава, Сапуны, Тарманава. Да пачатку XVIII ст. — маёмасць Лукомскіх.
У выніку 1-га падзелу Рэчы Паспалітай, маёнтак з 1772 года ў складзе Суражскага павета Расійскай імперыі. У 1785 годзе належаў сумесна панам Навацкім і Багамольцу. Маёнтак ахопліваў каля 100 дробных паселішчаў (кожнае ад 1 да 7 двароў), у т.л. сяло і вёску Вымна. У сувязі са скасаваннем Суражскага павета, маёнтак увайшоў у склад Віцебскага павета.
У пачатку XX стагоддзя ў пагосце Вымна Вымнянскай воласці Віцебскага павета было 4 двары і 12 жыхароў. Тут існавала драўляная царква ў імя Георгія Перамаганосца, пабудаваная ў 1866 годзе замест ранейшай (храм заснаваны не пазней пачатку XVII стагоддзя). Побач знаходзіўся фальварак Вымна, які належаў двараніну І. Казарыну.
З 16 студзеня 1919 да сакавіка 1924 гадоў Вымна ўваходзіла ў склад РСФСР. Але, пасля 1-га ўзбуйнення Беларускай ССР была вернута ў склад беларускай дзяржавы і ўвайшла ў Котаўскі сельсавет Суражскага раёна Віцебскай акругі. Быў арганіўзаваны саўгас «Вымна», які пасля ўзбуйнення за кошт далучаных 5 дробных калгасаў, у 1957 годзе быў перайменаваны ў саўгас імя А. Я. Углоўскага.
У перыяд Вялікай Айчыннай вайны, з ліпеня 1941 года па чэрвень 1944 года, Вымна акупіравана нямецкімі войскамі.
У 2000 годзе саўгас імя А. Я. Углоўскага быў рэарганізаваны ў Камунальнае ўнітарнае сельскагаспадарчае прадпрыемства Віцебскай вобласці імя Углоўскага (КУСГП імя Углоўскага), якое ў 2002 годзе перайменавана ў КУСГП «Вымна».
Інфраструктура
У аграгарадку працуе Вымнянская дзіцячы сад-базавая школа, у якой з 11 верасня 2010 года дзейнічае гісторыка-краязнаўчы музей, Дом культуры, амбулаторыя, аддзяленне сувязі, аддзяленне «Беларусбанка»
Марчонкі (Віцебскі раён)
Марчо́нкі (, Марчёнки) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета.
У 1924—1954 гадах цэнтр Марчонкаўскага сельсавета.
Баяры (Слабадскі сельсавет)
Баяры — вёска ў Слабадскім сельсавеце Мядзельскага раёна Мінскай вобласці.
Гісторыя
У 1868 г. вёска Габскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні, 28 двароў, 169 жыхароў. У 1904 г. вёска Жоснянскай воласці Вілейскага павета, 296 жыхароў, з 1901 г. працавала школа граматы. У 1908 г. у вёсцы 44 двары, 344 жыхары. У 1921 г. у складзе гміны Жосна Дунілавіцкага (з 1926 г. Пастаўскі) павета Віленскага ваяводства, 56 двароў, 295 жыхароў. З 12.10.1940 г. у Старагабскім сельсавеце Мядзельскага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай, з 20.01.1960 г. Мінскай абласцей. У 1940 г. 64 двары, 400 жыхароў, арганізаваны калгас імя Сталіна (адноўлены ў 1949 г.). З 1952 ў сяле пачаў працаваць радыёвузел. З 09.04.1954 г. вёска ў складзе калгаса імя Кірава (цэнтр — вёска Старыя Габы).
Інфраструктура
Дзейнічаюць крама, бібліятэка, жывёлагадоўчая ферма.
Балашы (Віцебскі раён)
Балашы́ (, Балаши) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета. За 36 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 42 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Гісторыя
У пачатку 18 стагоддзя вёска Балашы ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года Полацкай губерняў, з 1777 года ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце Віцебскай губерняў. У 19 стагоддзі вядома ў складзе маёнтка Каспляны ў Суражскім павеце Віцебскай губерні, уладанне графа А.Пацея, які ў 1819 годзе прадаў маёнтак памешчыку Івану Нісцілоўскаму. У 1846 годзе належала малалетнім нашчадкам памешчыка Фёдара Багдановіча. У пачатку 20 стагоддзя вёска ў Казакоўскай воласці Веліжскага павета Віцебскай губерні. У 1850 годзе тут дзейнічаў малы перавоз — паром з пад’ёмам 200 пудоў і пад’ёмам 1 коннай падводы і для перавозу сялян на працу на палі процілеглага берага. У 1905 годзе вёска (97 дзесяцін зямлі) адносілася да Лішкуноўскай сельскай грамады. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 сакавіка 1924 года вёска ў Марчонкаўскім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). Вясковыя дзеці наведвалі працоўную школу 1-й ступені за 2 км у вёсцы Каспляны, у якой 1924 годзе навучалася 7 вучняў з Балашоў. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У гады Другой сусветнай вайны з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца кастрычніка 1943 года акупіравана нацысцкімі войскамі, якія спалілі 27 двароў і загубілі 48 жыхароў, 15 вяскоўцаў загінулі ў баях супраць гітлераўскіх на франтах вайны, 24 у партыханскай барацьбе. Пасля вайны вёска адбудавалася. У 1954—1960 гадах цэнтр Балашоўскага сельсавета. З 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне, з 1962 года ў Лёзненскім, з 1965 года зноў у Віцебскім раёнах. У 1969 годзе ў калгасе «Серп і молат». У 2003 годзе знаходзілася ў складзе РУСП «Эксперыментальная база імя Шмырова». З 20 чэрвеня 2013 года ў Суражскім сельсавеце.
Федзевічы
Да 17 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Куцавіцкага сельсавета.
Трасечаняты
Трасечаня́ты (, Трасеченяты) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Брэскія
Гісторыя
У 1868 г. вёска Кабыльніцкай воласці Свянцянскага павета Віленскай губерні, 4 двары, 49 жыхароў. У 1904 г. 2 вёскі: Брэскія 1-я (42 жыхары) і Брэскія 2-я (36 жыхароў). З 1901 годзе працавала школа граматы. З 12.10.1940 г. у Ляшчынскім сельсавеце Мядзельскага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай, з 20.01.1960 г. Мінскай абласцей, з 09.08.1979 г. у Нарацкім сельсавеце. 12.11.1966 г. вёскі Брэскія і Сярэды аб’ядналіся ў адну (Брэскія). З 1979 г. вёска знаходзіцца ў складзе калгаса «Нарач» (цэнтр — вёска Чараўкі).
Насельніцтва
У 1960 г. у вёсцы Брэскія 42 жыхары, у вёсцы Серады — 80.
Брыгітполле
Брыгітпо́лле (, Бригитполье) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці, на аўтадарозе Віцебск – ДППП «Стайкі» (мяжа з Расійскай Федэрацыяй). Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета.
Гісторыя
Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года Полацкай губерняў, з 1777 года ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце Віцебскай губерняў. У 1834 годзе ў маёнтку 545 рэвізскіх сялянскіх душ. Гаспадарскі дом быў драўляны, меліся 3 флігелі, лядоўня, у якой лёд захоўваўся круглы год. Вінакурня вырабляла да 2500 вёдзер віна, якое пастаўлялася ў корчмы, адна з іх размяшчалася каля вёскі Пярно, на Вялікім тракце, і яе гадавы даход складаў 170 рублёў, другая — каля вёскі Будзішча, даход ад яе складаў 160 рублёў. Вадзяны млын даваў 150 рублёў гадавога даходу. У склад маёнтка ўваходзілі фальварак Антонава, Зацішша і 12 вёсак. У 1846 годзе маёнтак належаў прадвадзіцелю дваранства Рафаілу Багдановічу, які меў 4448 дзесяцін зямлі. У 1847 годзе ў маёнтку паводле інвентара 505 сялянскіх душ. Асноўным заняткам сялян было земляробства, якое яны спалучалі з адыходніцтвам — выраблялі з лёну розныя рэчы на продаж. У 1865 годзе на вадзяным млыне выраблялася 100 пудоў мукі для патрэб уладальніка. З 1866 года ў Веліжскім павеце. У пачатку 20 стагоддзя Брыгітполле ў Казакоўскай воласці. У 1905 годзе маёнтак (1 двор, 4 жыхары) належаў двараніну Ф.Кольку, які меў 592 дзесяціны зямлі. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года вёска ў Суражскім сельсавеце Суражскага раёна. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У гады Другой сусветнай вайны з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца кастрычніка 1943 года акупіравана нацысцкімі войскамі, якія ў верасні 1943 года знішчылі ў вёсцы 40 двароў і 52 мірных жыхароў. Вывезены ў Германію 36 чалавек, вярнуліся 12. На франтах загінулі 10 вяскоўцаў, 12 у партызанскай барацьбе. Пасля вайны вёска адбудавалася. З 16 ліпеня 1954 года вёска ў Балашоўскім сельсавеце. З 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне, з 1962 года ў Лёзненскім, з 1965 года зноў у Віцебскім раёнах. З 20 чэрвеня 2013 года ў Суражскім сельсавеце.
Маслакі
Маслакі́ (, Маслаки) — аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 20 км у напрамку на захад ад горада Горкі, за 80 км ад Магілёва, каля левага берага ракі Бася.
Гісторыя
Згадваецца ў 1643 як вёска з млынам на рацэ Бася ў Казловіцкім войтаўстве Шклоўскай воласці ў Аршанскім павеце ВКЛ.
Чараны
Да 17 студзеня 1969 года хутар уваходзіў у склад Куцавіцкага сельсавета. Ліквідаваны ў 2012 годзе.
Чаркасы (Ашмянскі раён)
Чаркасы́ (, Черкасы) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Да 17 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Куцавіцкага сельсавета.
Пётр Рыгоравіч Кантаровіч
Пётр Рыгоравіч Кантаровіч (Конторович Пётр Григорьевич;,  — , ) — савецкі матэматык. Доктар матэматычных навук, прафесар. Адзін з заснавальнікаў уральскай навуковай алгебраічнай школы.
Біяграфія
Скончыў Казанскі ўніверсітэт (1930). У 1930—1938 гг. — выкладчык Свярдлоўскага энергетычнага інстытута, у 1941—1968 — загадчык кафедрай ва Уральскім дзяржаўным універсітэце. Аўтар 40 публікацый па алгебры.
Кісялёва (Віцебскі раён)
Гісторыя
У 18 стагоддзі вёска ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года Полацкай губерняў, з 1777 года ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце Віцебскай губерняў. У 19 стагоддзі вёска ў складзе маёнтка Брыгітполле. У 1846 годзе паводле інвентара ўладанне памешчыка Восіпа Багдановіча і яго жонкі Эміліі. У пачатку 20 стагоддзя ў Казакоўскай воласці Веліжскага павета Віцебскай губерні. У 1905 годзе ва ўладанні памешчыка І.Багдановіча. Пасля вяртання ў склад БССР Кісялёва з 20 жніўня 1924 года ў Марчанкоўскім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі. У 1936 годзе сюды была пераселена вёска Міхеенка. 20 лютага 1938 года была ўтворана Віцебская вобласць, у якую ўвайшоў Суражскі раён. У верасні 1943 года вёска была цалкам разбурана і было забіта 86 сялян. На фронце загінула 6 сялян, у партызанах — 2 чалавекі. 16 ліпеня 1954 года цэнтр Марчанкоўскага сельсавета быў перанесены ў в. Балашы і сельсавет пачаў называцца Балашоўскім. Пасля скасавання Суражскага раёна 20 лютага 1960 года, Балашоўскі сельсавет у складзе Віцебскага раёна. З 1962 года ў Лёзненскім раёне, з 1965 года зноў у Віцебскім раёне. У 2000 годзе вёска ў складзе КУСГП «Эксперыментальная база імя Шмырова».
Брылі (Мядзельскі раён)
Гісторыя
У 1868 г. вёска Кабыльніцкай воласці Свянцянскага павета Віленскай губерні, 6 двароў, 56 жыхароў. У 1904 г. вёска налічвала 88 жыхароў, у 1907 г. — 14 двароў, 103 жыхары. З 12.10.1940 г. у Ляшчынскім сельсавеце Мядзельскага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай, з 20.01.1960 г. Мінскай абласцей, з 09.08.1979 г. у Нарацкім сельсавеце. У 1949 г. сяляне вёсак Брылі і Пячэнкі арганізавалі калгас «Маладая гвардыя». З 1979 вёска знаходзіцца ў складзе калгасу «Нарач» (цэнтр — вёска Чараўкі).
Інфраструктура
Працуе жывёлагадоўчая ферма.
Ізраіль Львовіч Каганаў
Ізраіль Львовіч Каганаў (Каганов Израиль Львович;,  — , ) — савецкі вучоны ў галіне прамысловай электронікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РФ, заснавальнік і кіраўнік кафедры Прамысловай электронікі Маскоўскага энергетычнага інстытута. Прызнаны спецыяліст у галіне кіруемых ртутных выпрамнікоў і іённых пераўтваральнікаў. Стваральнік хуткадзейных і бескантактавых рэгулятараў напружання выпрамнікоў для электролізу алюмінія.
Біяграфія
Па заканчэнні ў 1925 Маскоўскага Вышэйшага тэхнічнага вучылішча (МВТВ) працаваў инжынерам на Харкаўскім электрамеханічным заводзе, затым у Маскве ў Дзяржаўным электратэхнічным трэсце, удзельнічаў у будауніцтве і наладцы першых цягавых падстанцый з ртутным выпрамнікамі для трамвая і электрыфицыраванага транспарту. У 1929 — галоўны инжынер па электраабсталяванні кінафабрыкі (пазней «Масфільм»), выкладаў у МВТВ, з 1931 у Маскоўскім энэргетычным інстытуце (МЭІ), у 1931-40 — намеснік загадчыка кафедрай «Электратэхнікі». У 1933-34 ўпершыню ў краіне пачаў чытаць курс па электронных і іённых пераўтваральніках, выдаў падручнік па гэтым курсе (1937). Адначасова ў 1934-47 працаваў ва Ўсесаюзным электратэхнічным інстытуце імя У. І. Леніна (УЭІ) у Маскве. У 1943 па яго ініцыятыве у МЭІ створана кафедра і пачата падрыхтоўка спецыялістаў па іённым прыборах і пераўтваральніках току (з 1950 кафедра «Прамысловая электроніка»), загадваў кафедрай да 1974. Старшыня Навукова-метадычнага савета па прамысловай электроніцы пры Мінвузе СССР (1961-76).
Стрыкілі
Стрыкілі́ (, Стрикили) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Шальціны (Ашмянскі раён)
Шальці́ны (, Шальтины) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Да 30 мая 1988 года вёска ўваходзіла ў склад Семярніцкага сельсавета.
Троснае
Тро́снае (, Тросное) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Чэрнушка
Чэ́рнушка (, Чернушка) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Барунскага сельсавета.
Да 17 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Куцавіцкага сельсавета.
Тудараўка
Ту́дараўка (, Тудоровка) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Маслакоўскага сельсавета.
Маісеенкі (Віцебскі раён)
Маісе́енкі, таксама Майсеенкі (, Моисеенки) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета. За 33,5 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 39,5 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Гісторыя
У 18 стагоддзі вёска ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. У 1770 годзе вёска ўласнасць Леанарда Пацея. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе і далучэння да Расійскай імперыі ў складзе Суражскага павета (утвораны ў 1777 годзе ў Полацкай губерні). 12 снежня 1796 года Суражскі павет скасаваны, Маісеенкі ў складзе Веліжскага павета, з 1802 года зноў у Суражскім павеце, Віцебскай губерні.
У пачатку XIX стагоддзя ў складзе маёнтка «Каспляны», які належаў графу Аляксандру Міхаілу Пацею (1774—1846). З 1819 года маёнткам Каспляны валодаў памешчык Іван Нісцілоўскі. У 1840 годзе пасля смерці Івана Нісцілоўскага маёнтак перайшоў яго брату Ігнату. У 1866 годзе Суражскі павет скасаваны, вёска Маісеенкі ў Казакоўскай воласці Веліжскага павета Віцебскай губерні. У 1905 годзе вёска адносілася да Курашчанскага сельскай грамады.