cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Homo floresiensis
Матэрыяльная культура
Яшчэ да раскопак у пячоры Ліанг-Буа Флорэс быў вядомы як месца выяўлення старажытных каменных прыладаў. Узрост самых ростых каменных інструментаў і адшчэпаў, знойдзеных пры раскопках у цэнтральнай частцы вотсрава, у пячоры Мата-Менге, размешчанай на ўсход ад Ліанг-Буа, ацэньваецца ў 880-900 тысяч гадоў. Пазней падобныя прымітыўныя прылады былі знойдзеныя непадалёк ад Мата-Менге, на пашы Вола-Сеге, і датаваныя прыблізна мільёнам гадоў таму. Гэтым знаходкам спадарожнічалі рэшткі некаторых відаў мясцовай фаўны, у тым ліку карлікавага сцегадона S. florensis florensis. Такім чынам, вядома, што на Флорэс гамініны прыбылі ўпершыню не пазней, чым мільён гадоў таму, хоць сувязь гэтых старажытных гамінінаў і чалавека флорэскага не даказаная. У той жа час праз некалькі гадоў пасля першых паведамленняў пра знаходкі ў пячоры Ліанг-Буа, якія ўтрымлівалі заявы пра «прагрэсіўныя» каменныя інструменты, з'явіліся даследаванні, якія паказваюць, што гэтыя прылады на самой справе дастаткова грубыя. Па тэхніцы вырабу яны бліжэй да знаходак з Мата-Менге і іншым прыладам эпохі палеаліту з Паўднёва-Усходняй Азіі, чым да вядомых па іншых рэгіёнах прыладаў чалавека разумнага.
Насельнікі пячоры Ліанг-Буа былі, па ўсёй бачнасці, усяеднымі паляўнічымі і збіральнікамі. На склад іх рацыёну паказваюць знойдзеныя ў пячоры шматлікія касцяныя астанкі, якія ўключаюць косткі рэптылій (у тым ліку маладых сцегадонаў, камодскіх драконаў, птушак і мясцовых гіганцкіх пацукоў), а таксама раслінная арганіка. Сярод куханных адкідаў сустракаюцца абпаленыя косткі і драўняны вугаль (хоць і ў меншай колькасці, чым у больш позніх адкладах), а размешчаныя па крузе камяні са слядамі агню могуць быць рэшткамі вогнішча (у 2016 годзе было абвешчана, што ў Ліанг-Буа знойдзены і ачаг, па ўсёй бачнасці складзены ўжо чалавекам разумным каля 41 тысячы гадоў таму, то ёсць нашмат бліжэй да меркаванага часу знікнення флорэских людзей, чым папярэднія знаходкі ). Тое, што ў пячоры знойдзеныя косткі буйных жывёл, паслужыла падставай для здагадак аб тым, што чалавек флорэскі паляваў групамі, што ў сваю чаргу можа азначаць выкарыстанне маўленчай камунікацыі.
Праблема класіфікацыі
З моманту паведамлення аб знаходцы ў Ліанг-Буа сфармаваліся два асноўных погляду на тое, каму належаць знойдзеныя рэшткі. Прыхільнікі першага погляду разглядаюць іх як рэшткі, якія належалі прадстаўнікам карлікавага віду Homo, які сфармаваўся ва ўмовах астраўной ізаляцыі (сярод навукоўцаў, якія падзяляюць гэты пункт гледжання існуюць рознагалоссі адносна продкаў гэтага віду і часу яго канчатковага знікнення). Другая школа трактуе як рэшткі, якія належаць знявечаным паталогіяй сучасным людзям (Homo sapiens); у розны час і рознымі даследчыкамі вылучаліся розныя гіпотэзы аб характары паталогій, якія сфармавалі аблічча Фло і іншых знойдзеных асобін. Усе гэтыя тэорыі Дын Фальк — адна з галоўных апалагетаў тэорыі аб асобным віе Homo floresiensis — называе «гіпотэзамі аб хворых хобітах». Прынятыя ў 2006 годзе спробы вылучыць ДНК з аднаго з зубоў, знойдзеных у Ліанг-Буа трыма гадамі раней, не прынеслі поспеху, як мяркуецца, з-за таго, што пры тэмпературах, якія развіваюцца пры працы бормашыны на хуткасці 1000 абаротаў у хвіліну, ДНК хутка руйнуецца, а таксама з-за таго, што матэрыялам для здабывання ДНК служыў дэнцін, а не цэмент. Канчатковыя высновы ў адсутнасць дадатковых чэрапаў або ўзору ДНК (альбо да выяўлення сучаснай паталогіі, дыягназ якой супадае з вядомымі рысамі астанкаў з Ліанг-Буа) пакуль не зроблены.
Гіпотэза аб карлікавым відзе людзей
Пачынаючы з першай публікацыі ў навуковай прэсе ў 2004 годзе існуе папулярная кропка гледжання, згодна з якой знаходка ў пячоры Ліанг-Буа з'яўляецца рэшткамі раней невядомага віду людзей — Homo floresiensis, эвалюцыянаваўшаму паралельна сучаснаму чалавеку разумнаму. У якасці тлумачэння малому росту і памеру галавы прадстаўнікоў меркаванага віду прапануецца гіпотэза, згодна з якой развітыя прыматы, як і іншыя біялагічныя віды, схільныя эфекту астраўной карлікавасці — памяншэння фізічных памераў ва ўмовах доўгай ізаляцыі і адсутнасці буйных драпежнікаў. Вядомыя выпадкі памяньшэння ў астраўных умовах за адносна кароткія тэрміны нават чалавека разумнага: так, на тым жа Флорэс сярэдні рост рэшткаў Homo sapiens узростам 7000 гадоў істотна больш, чым рэшткаў узростам ад 3 да 3,5 тысяч гадоў.
Прыхільнікі тэорыі асобнага віду разыходзяцца ў пытаннях аб яго паходжанні і часу канчатковага знікнення. Меркаваны від мог развіцца як на самой Флорэс (як паказана вышэй, знаходкі апрацаваных прыладаў працы дазваляюць датаваць з'яўленне старажытных гамінінаў на востраве не пазней чым 1 млн. гадоў назад), але не выключана і магчымасць, што яго продкі маглі ўжо прыйсці на Флорэс ў такім выглядзе. Хоць раннія публікацыі разглядалі homo floresiensis як нашчадка пітэкантрапа, новыя даследаванні паказваюць на адрозненні, якія не дазваляюць лічыць азіяцкага Homo erectus продкам карлікаў з Флорэса: прымітыўныя рысы будовы чэрапа і рук паказваюць на сваяцтва з больш раннімі гамінінамі, такімі, як аўстралапітэкі і чалавек умелы. Тазавы пояс адзінага адносна поўнага шкілета з Ліанг-Буа, LB1 (Фло), шырэй адносна росту, а сцегнавыя косткі адхіляюцца менш, чым у прадстаўнікоў роду Homo, што можа азначаць меншую прыстасаванасць да прамахаджэнне. Левая кісць Фло па будове бліжэй за ўсё да рэшткаў афрыканскіх гамінінаў ўзростам не маладзей за 1,7 млн гадоў. Аўстралійскі спецыяліст па дагістарычнай эпосе Роберт Беднарык адзначае, што сам факт няздольнасці антраполагаў прыйсці да адзіных высноў аб тым, кім з'яўляецца Homo froesiensis — здрабнелыым homo erectus, нашчадкам чалавека ўмелага або аўстралапітэкам, — прымушае задумацца аб няслушнаснасці сучаснай палеаантрапалогіі.
Па росце Фло — адзіны асобнік з Флорэса, для якога знойдзены адносна поўны шкілет, — падобная да Люсі, вядомай прадстаўніцы віду Australopithecus afarensis, але аб'ём яе чэрапа менш, чым у любога вядомага чэрапа аўстралапітэка. Пры гэтым будова чэрапа і ў асаблівасці сківіц і зубоў значна больш сучасная, чым у аўстралапітэкаў, і бліжэй да чалавечай. Вялікая затылкавая адтуліна вузейшая, чым у аўстралапітэкаў, соскападобныя адросткі скроневай косткі больш глыбокія і тоўстыя, аснова чэрапа размешчана пад вялікім вуглом, а вышыня чарапной каробкі больш, чым у аўстралапітэкаў. Адносна агульных памераў цела зубы LB1 буйней, чым у чалавека разумнага або Homo ergaster, але не буйней, чым у Homo habilis. Флорэскія рэшткі дэманструюць шэраг рысаў, якія аб'ядноўваюць іх з вядомымі рэшткамі Homo erectus, а некаторыя рысы нават больш сучасныя — у прыватнасці, у чэрапа Фло адсутнічаюць характэрныя для Homo erectus магутныя надброўныя дугі.
Асобныя характарыстыкі знойдзеных на Флорэс костак, аднак, не падобныя ні з аўстралапітэкамі, ні з Homo erectus і больш познімі прадстаўнікамі роду Homo. У прыватнасці, плечавы комплекс Фло выяўляе падабенства з прымітыўнай будовай пляча ў рэшткаў Homo ergaster, узрост якіх складае 1,5 млн гадоў. Пры спробе правесці кладыстычны аналіз у 2009 годзе на аснове 60 прыкмет (у асноўным звязаных з будовай чэрапа і ніжняй сківіцы) былі атрыманы два магчымых кладыстычных дрэва: паводле аднаго з іх флорэскі чалавек адгалінаваўся ад асноўнага эвалюцыйнага ствала пазней чалавека рудольфскага ў познім пліяцэне, а згодна другому — пазней Homo ergaster ў раннім плейстацэне. Абодва дрэва дазваляюць вылучыць вялікую статыстычна значную кладу, у якую чалавек флорэскі ўваходзіць разам з Homo habilis, Homo erectus, Homo ergaster, радэзійскім чалавекам і гамінідам з Дманиси. Апошняга неўзабаве пасля гэтай публікацыі расійскі палеантолаг Аляксандр Маркаў назваў магчымым продкам homo floresiensis, хоць у кладыстычным аналізе дрэва, якое прадугледжвае такую эвалюцыю, названа менш верагодным, а аўстралійскі палеаантраполаг Пітэр Браўн лічыць больш прагрэсіўныя рысы, характэрныя для чалавека з Дманісі, доказам таго, што продкі флорэскіхх людзей сышлі з Афрыкі раней, чым продкі гамінінаў з Грузіі, і, магчыма, нават раней, чым аформіўся род Homo. У 2015 годзе былі апублікаваныя вынікі байесаўскага аналізу, у якім выкарыстоўваліся больш за 300 марфалагічных характарыстык выкапняў гамінінаў; аналіз паказаў блізкасць характарыстык H. floresiensis з аналагічнымі рысамі аўстралапітэка сядзіба і дманісійскага гамініда, і аўтары публікацыі таксама прыйшлі да высновы, што продкі флорэскага чалавека, падобныя да Homo habilis, пакінулі Афрыку да з'яўлення Homo erectus, магчыма, нават стаўшы першымі гамінінамі, якія зрабілі гэта, і эвалюцыянавалі далей ужо ў Азіі. Праз два гады даследчая група з Аўстралійскага нацыянальнага універсітэта, якая праводзіла параўнальны аналіз па 133 параметрах даступных касцяных рэшткаў, таксама прыйшла да высновы, што гіпотэза аб паходжанні флорэскіх гамінідаў ад Homo erectus няслушная і дадзеныя паказваюць на блізкае сваяцтва з Homo habilis.
Аб новай знаходцы на Флорэс, магчыма, здольнай праліць святло на эвалюцыю флорэских людзей, было паведамлена ў сярэдзіне 2016 года: пры раскопках у пячоры Мата-Менге, дзе раней былі знойдзеныя каменныя прылады узростам каля мільёна гадоў, у 2014 годзе былі выяўлены абломак сківіцы і шэсць зубоў, якія належаць тром розным асобінам, па памерах і марфалогіі якія нагадваюць вядомыя рэшткі з пячоры Ліанг-Буа (адзін з зубоў дэманструе яшчэ больш прымітыўныя рысы). Узрост рэшткаў з Мата-Менге з дапамогай розных метадаў датыроўкі ацэньваецца прыкладна ў 700 тысяч гадоў.
Нявырашаным застаецца таксама пытанне аб тым, як прымітыўны від людзей — ці нават яшчэ больш архаічных гамінінаў — трапіў на Флорэс, які аддзялялі ад іншых астравоў Сундскага шэльфа не менш за 19 км воднай паверхні нават у перыяд, калі ўзровень мора быў на 100 метраў ніжэй, чым у наш час (востраў размешчаны восточней лініі Уоллеса-Хакслі, якая абрысоўвае межы кантынентальнага шэльфа Інданэзіі, хоць вылучалася гіпотэза аб перашыйку, існаваўшым паміж Флорэсам і суседнім буйным востравам Сулавесі). Калі продкам флорэскага чалавека быў Homo erectus, то, магчыма, варта разгледзець гіпотэзу, што каля мільёна гадоў таму прадстаўнікі гэтага віду былі ўжо досыць развіты, каб будаваць плыты або іншыя сродкі перасоўвання па вадзе. Існуюць даследаванні, якія паказваюць магчымасць пабудовы лодкі з выкарыстаннем палеалітычных каменных прыладаў, прычым адна з такіх лодак з экіпажам з пяці чалавек прайшла тысячу кіламетраў морам ад Тымора да Аўстраліі. У рамках здымак фільма для National Geographic некалькі даследчыкаў з аўстралійска-інданэзійскай каманды, ведшей раскопкі ў Ліанг-Буа, таксама здзейснілі паспяховае плаванне на бамбукавым плыце з Флорэса на суседні востраў Камода, пераадолеўшы 22-кіламетровы праліў з моцнай плынню. Тым не менш у цяперашні час Флорэс — адзіны гістарычна ізаляваны востраў са слядамі знаходжання гамінінаў мільён гадоў таму, што не падтрымлівае гіпотэзу аб свядомых марскіх пераходах. У той жа час, магчыма, што гамініны патрапілі на востраў выпадкова, на драўняных ствалах, вынесеных тайфунам або цунамі. Аналіз мясцовых плыняў паказвае, што гамініны маглі патрапіць на Флорэс такім выпадковым чынам з тэрыторыі сучасных Камбоджы або В'етнама праз астравы Калімантан і Сулавесі. Праблема з гэтай версіяй заключаецца ў тым, што найстаражытным вядомым чалавечых рэшткаў на Сулавесі толькі 30 тысяч гадоў (хоць у 2016 годзе было паведамлена аб знаходцы на востраве каменных прыладаў узростам звыш 100 тысяч гадоў, рэшткі іх стваральнікаў яшчэ не выяўленыя ). Таму неабходна таксама ўлічваць магчымасць больш прамога, хоць і больш цяжкага маршруту з Явы (дзе ў раёне Сангірана знойдзеныя рэшткі Homo erectus даўнасцю 1,5 млн гадоў) праз астравы Балі, Ламбок і Сумбаву.
Сярод прыхільнікаў гіпотэзы аб асобным відзе не існуе таксама адзінага меркавання адносна таго, калі гэты від канчаткова вымер. Усе вядомыя знаходкі былі зробленыя ў пластах узростам больш за 13 100 гадоў. На гэтым узроўні ў раскопах знаходзіцца пласт вулканічнага туфу, які археолагі звязваюць з адбыўшымся ў гэтыя гады буйным вулканічным вывяржэннем і вышэй якога, ужо ў пластах узростам каля 11,5 тысяч гадоў, знойдзеныя толькі касцяныя рэшткі, якія з усёй відавочнасцю належаць чалавеку разумнаму. Магчыма, падчас вывяржэння 13 тысяч гадоў назад або з-за яго наступстваў загінулі апошнія Homo floresiensis. Яшчэ адна гіпотэза, якая злучае знікненне старажытных насельнікаў Флорэса з сучасным чалавекам, адносіць яго да больш ранняга перыяду — ад 50 да 40 тысяч гадоў таму, грунтуючыся на датыроўцы самых старажытных рэшткаў чалавека разумнага на Флорэс. З іншага боку, не выключана, што асобныя групы здолелі перажыць вывяржэнне і сустракаліся ў больш познія перыяды з сучаснымі людзьмі, на што могуць указваць мясцовыя легенды пра эбу-гаго — маленькіх валасатых людзей з пакатымі ілбамі. Згодна з распаўсюджанай на Флорэс легендай, эбу-гаго не толькі прысутнічалі на востраве ўжо ў гістарычныя часы, але і здзяйснялі налёты на сялянскія гаспадаркі, за што і былі вынішчаны цалкам або часткова.
Гіпотэзы аб «хворых хобітах»
З-за незвычайна малога аб'ёму чарапной каробкі LB1 у навукоўцаў адразу ж паўстала пытанне, як жа чалавек з такімі памерамі мозгу мог вырабляць складаныя прылады працы. Існаванне здольных да вырабу прыладаў разумных прыматаў з такім памерам мозгу, як у LB1, хоць і не супярэчыць у цэлым прынцыпе астраўной карлікавасці, ідзе насуперак з пунктам гледжання, які ўстаяўся, згодна з якім эвалюцыйны прагрэс спалучаны з павелічэннем суадносін масы мозгу і цела, і з мадэлямі памяншэння масы цела і мозгу для астраўных карлікавых відаў. Для LB1 гэта суадносіны занадта малыя: розныя мадэлі прадказваюць (калі зыходзіць з вядомых суадносін для Homo erectus) для такой масы мозгу агульную масу цела, якая не перавышае 11,6 кілаграма, а ў асноўным нашмат меншую, паміж 2 і 6 кілаграмамі (вядомыя, аднак, даследаванні, як 2000-х гадоў, так і больш раннія, якія паказваюць, што для астраўных карлікавых разнавіднасцяў жывёл стандартныя мадэлі суадносін памераў цела і мозгу верныя не заўсёды і бываюць выпадкі, калі гэтыя памеры памяншаюцца сінхронна). Сумневы выклікае і здольнасць стабільнай папуляцыі паляўнічых-збіральнікаў праіснаваць на працягу жыцця тысяч пакаленняў на такім маленькім востраве, як Флорэс.
У адказ на публікацыі прыхільнікаў гіпотэзы аб мікрацэфаліі, ужо ў 2007 годзе група Дзін Фальк апублікавала маштабнае даследаванне, дзе эндакаст Фло параўноўваўся з шматлікімі эндакастамі вядомых сучасных мікрацэфалаў, уключаючы аднаго мікрацэфала-карліка. У артыкуле былі прадэманстраваны істотныя адрозненні паміж будовай мозгу LB1 і мікрацэфалаў. Тым не менш і чатырма гадамі пазней гіпотэза аб мікрацэфаліі не лічылася канчаткова аспрэчанай, як паказвае аналіз, праведзены Ванучы, Баронам і Холавеем. Гэтыя аўтары ў чарговы раз падкрэслілі, што практычна ўсе асаблівасці будовы LB1 могуць быць растлумачаны ў рамках розных паталогій, якія развіваюцца пры мікрацэфаліі. У пачатку 2016 года французскія даследчыкі на падставе мікратамаграфічных здымкаў чэрапа Фло прызналі наяўнасць пэўных паталогій (у прыватнасці, франтальнага ўнутранага гіперастозу), але падкрэслілі, што яны не адпавядаюць сімптомам, характэрным для мікрацэфаліі.
У 2006 годзе была вылучана яшчэ адна гіпотэза, якая тлумачыць асаблівасці будовы LB1 ў рамках вядомай паталогіі. Аўтар гіпотэзы, Гэры Рычардс, выказаў здагадку, што Фло пакутавала ад сіндрому Ларона — генетычнага гарманальнага захворвання (гэта захворванне, у асноўным сустракаецца ў семіцкіх народаў, было прыкладна ў гэты ж час дыягнаставана і недалёка ад Інданэзіі — на архіпелагу Палау, дзе былі выяўленыя карлікавыя рэшткі сучасных людзей узростам ад 1400 да 2900 гадоў ). На наступны год група даследчыкаў, якая ўключала Цві Ларона, у гонар якога названа гэты сіндром, выступіла ў падтрымку тэорыі Рычардса, падкрэсліваючы, што сімптомы захворвання практычна неадрозныя ад наяўных у Фло. Сіндром Ларона характэрны ў асноўным для семіцкіх народаў Блізкага Усходу, але не абмяжоўваецца імі. Крытыкі гэтай тэорыі, у першую чаргу Дзін Фальк, адзначаюць, што нягледзячы на падабенства апісанняў, агульны фізічны выгляд хворых сіндромам Ларона значна адрозніваецца ад меркаванага аблічча чалавека флорэскага. Больш таго, адзначаецца, што новы спіс сімптомаў значна адрозніваецца ад традыцыйнага, які ўключаў тонкія косткі і чэрап. Гэтыя характарыстыкі, а таксама неразвітыя лобныя пазухі рэзка адрозніваюць традыцыйныя сімптомы сіндрому Ларона ад адносна тоўстакостнай Фло, якая валодала магутнымі лобными пазухами.
Больш новая гіпотэза, сфармуляваная ў 2007 годзе, звязвае абліччаа насельнікаў пячоры Ліанг-Буа з мікедэрматозным крэтынізмам (вынік цяжкага ёдадэфіцыту ў маці падчас выношвання дзіцяці). Вучоныя адзначаюць, што характэрнымі прызнкамі дадзенага захворвання з'яўляюцца цяжкая алігафрэнія, запавольванне фізічнага развіцця, кароткія канечнасці, вялікая галава з шырокім сплюшчаным носам, а рост пры гэтым складае не больш за адзін метр. Аўтары тэорыі дыскутуюць з прыхільнікамі гіпотэзы, звязанай з сіндромам Ларона, падкрэсліваючы тонкія рысы, доўгія ступні, развітыя падбародкі і выпуклыя ілбы пацыентаў, якія пакутуюць адгэтай хваробы, у параўнанні з больш грубым абліччам, характэрным для крэтынаў, так і для LB1; яны таксама адзначаюць, што на астравах Інданэзіі захвораванні, звязаныя з недахопам ёду, даўно вядомыя і шырока распаўсюджаныя, а ў апошнія гады выяўлены і выпадкі недахопу селену. У наступныя некалькі гадоў былі апублікаваны як меркаванні ў падтрымку гэтай гіпотэзы 9абапіраючыеся нафакт шырокага дыяпазона характарыстык людзей, якія пакутуюць на розныя формы крэтынізму , сярод якіх, як і сярод характарыстык розных формаў мікрацэфаліі, можна адшукаць адпаведныя апісанню флорэскіх шкілетаў), так і яе абвяржэнні; Пітэр Браун адзначае, што акрамя малага росту ў рэшткаў з Ліанг-Буа і сучасных крэтынаў толькі адна агульная рыса — высокі вугал павароту плечавой косці, але гэтую рысу падзяляюць таксама рэшткі Homo erectusз Дманісі (узрост якіх набліжаецца да 2 млн гадоў).
Згодна з яшчэ адной альтэрнатыўнай гіпотэзай, апублікаванай у 2008 годзе, малы рост і некаторыя прымітыўныя рысы LB1 могуць быць вынікам першаснай карлікавасці (разнавіднасць, пры якой адставанне ў росце пачынаецца яшчэ на стадыі цяжарнасці), якая ў сваю чаргу з'яўляецца вынікам мутацый гена PCNT, размешчанага на 21-й храмасоме.
У 2014 годзе Мацей Хенеберг з суаўтарамі высунуў новую гіпотэзу, згодна з якой фізічныя характарыстыкі Фло паказваюць на тое, што яна пакутавала ад сіндрому Дауна. У артыкуле сцвярджаецца, што антрапаметрычныя дадзеныя Фло, уключаючы асабовы асіметрыю (што праяўляецца ў нераўнамерным зносе зубоў) і скарочаную сцегнавую косць, цалкам ўкладваюцца ў дыягнастычную карціну сіндрому Дауна. Аўтары гіпотэзы лічаць, што з папраўкай на гэта захворванне рост Фло не з'яўляецца выключным для прадстаўнікоў сучасных австраломеланезийских народаў. Праблемы з працай шчытападобнай залозы назіраюцца, як паказвае Хеннеберг, больш чым у траціны пацыентаў з сіндромам Дауна, і здагадка аб тым, што Фло пакутавала адначасова ад крэтынізму і сіндрому Дауна, па думку аўтараў цалкам тлумачыць ўсе яе фізічныя асаблівасці.
Адразу ж пасля публікацыі новай гіпотэзы яе аўтарам былі прад'яўленыя абвінавачванні ў метадалагічнай нядобрасумленнасці і магчымых парушэннях навуковай этыкі. Часопіс PNAS, у якім публікаваліся усе новыя тэорыі групы Хенеберга, быў абвінавачаны ў пагардзе звычайнай працэдурай навуковага рэцэнзавання, так як ён у мэтах паскарэння публікацый прадастаўляе членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША права самім выбіраць сабе рэцэнзентаў. У дадзеным выпадку такое права атрымаў пастаянны сааўтар тэорый Хенеберга, амерыканскі геолаг Кенэт Сюй. Разглядаючы метадалогію новай публікацыі, Дын Фальк падкрэсліла, што ў артыкуле не прыводзіцца ні адной параўнальнай фатаграфіі шкілетаў хворых сіндромам Дауна і чалавека флорэскага, што адразу паказала б безгрунтоўнасць новага параўнання, а аўстраліец Уільям Юнгерс задаўся пытаннем, ці вядомыя сярод хворых сіндромам Дауна індывіды з чарапной каробкай аб'ёмам 400 кубічных сантыметраў. Неўзабаве пасля выхаду артыкула Хеннеберга ў часопісе PNAS быў апублікаваны ліст, аўтары якога — антраполагі і археолагі з трох краін — пішуць пра адрозненні будовы двух вядомых ніжніх сківіц з Ліанг-Буа (LB1 і LB6) ад сківіц сучаснага чалавека, называючы памылковым адно з ключавых сцвярджэнняў Хеннеберга — аб частым з'яўленнем у сучасных аўстраламеланезійцаў такой архаічнай рысы, як адсутнасць падбародачнага выступу, а таксама паказваючы на наяўнасць у сківіц з Флорэса ўнутранага патаўшчэнні подбородочного шва, характэрнага для старажытных відаў роду Homo, але не для Homo sapiens. Браўн, Фальк, Юнгерс і іншыя сааўтары апублікаванага ў 2016 годзе даследавання, у якім параўноўваюцца фенатыпічныя характарыстыкі LB1 і сучасных пацыентаў з сіндромам Дауна, прыйшлі да высновы, што наяўнага падабенства недастаткова для вываду аб тым, што LB1 пакутавала ад гэтага захворвання, і што яе рысы па-ранейшаму можна лічыць унікальнымі.
Сярод іншых аргументаў супраць тэорыі аб асобным відзе можа быць згаданы кур'ёз, звязаны з сцвярджэннем, што першы левы маляр ў ніжняй сківіцы LB1 змяшчае пломбу, тыповую для стаматолагаў, якія працавалі ў Інданэзіі ў 30-е гады XX стагоддзя. Калі б гэта зацвярджэнне, якое ў 2008 годзе зрабіў здабыткам галоснасці Хеннеберг, аказалася верным, гісторыя Homo floresiensis на гэтым была б скончана. Аднак зацвярджэнне было спачатку аспрэчана Пітэрам Браўнам, які асабіста даследаваў кожны зуб, а затым і асобных даследаваннем, апублікаваным у 2011 годзе. Відаць, за пламбіровачны матэрыял быў прыняты збялелы ў вапняковай пячоры дэнцін, які адкрыўся пад сцёртай эмаллю.
У цэлым Хенеберг, Роберт Экхард з Універсітэта штата Пенсільванія і іншыя праціўнікі тэорыі аб відавой самастойнасці Homo floresiensis будуюць сваю пазіцыю на тым факце, што за гады раскопак, якія прайшлі пасля аб'явы аб адкрыцці новага віду людзей, не было знойдзена ні аднаго шкілета, які валодае тымі ж анатамічнымі асаблівасцямі, што і Фло, якая стала яго тыповым прадстаўніком. З іх пункту гледжання, гэта даказвае, што ніякага асобнага віду не існуе, а знойдзеныя ў Ліанг-Буа рэшткі належаць прадстаўнікам мясцовай нізкарослай расы чалавека разумнага. Крытыкі тэорыі асобнага віду паказваюць, што любая з спецыфічных рысаў LB1 небудзь ўкладваецца ў дыяпазон нармальных характарыстык Homo sapiens (як, напрыклад, вельмі малы рост), альбо можа быць растлумачаная паталагічнымі зменамі арганізма. Паводле прыхільнікаў гэтай пазіцыі, спалучэнне паталагічнй маленькай чарапной каробкі, нізкага росту і спецыфічнага суадносін костак канечнасцяў не з'яўляецца статыстычна немагчымым, а значыць, у адпаведнасці з прынцыпам брытвы Окама, не варта вынаходзіць новыя сутнасці. Па-за залежнасці ад таго, ці могуць яны прапанаваць несупярэчлівасці дыягназ паталогій, якія характарызуюць Фло, яны настойваюць, што сам факт паталагічных змен арганізма немагчыма адмаўляць і ён абвяргае меркаванне, што гэтыя рэшткі могуць служыць галатыпам новага віду.
Іншыя версіі
Хоць асноўнае супрацьстаянне ў пытанні класіфікацыі астанкаў з пячоры Ліанг-Буа праходзіць паміж прыхільнікамі гіпотэзы аб асобным відзе і прыхільнікамі гіпотэзы аб паталагічна змененым прадстаўніке Homo sapiens, існуюць таксама пункты гледжання, адменныя ад абодвух пануючых гіпотэз. Так, у 2013 годзе была вылучана версія, згодна з якой флорэскія рэшткі могуць належаць цэламу карлікаваму народу сучасных людзей, для якіх малы рост і аб'ём чэрапа — не паталогія. Аўтары артыкула спасылаюцца на знойдзеныя ў 2008 годзе ў Палаў карлікавыя рэшткі, узрост якіх складае ад 900 да 2900 гадоў. Гэтыя рэшткі несумненна належаць людзям сучаснага тыпу, але пры гэтым акрамя малога росту — ад 0,94 да 1,2 м — валодаюць невялікім (хоць і ўсё яшчэ ўдвая большым, чым у LB1) аб'ёмам чэрапа і некаторымі прымітыўнымі рысамі. Такім чынам, мяркуецца, што астраўная карлікавасць нармальна і для сучасных людзей, што раней адмаўлялася.
Іншы радыкальны погляд на флорэскія рэшткі быў агучаны адным з ранніх прыхільнікаў версіі пра мікрацэфалію — альфрэдам Чарнецкі. Згодна з яго версіяй, косці з Ліанг-Буа належаць арангутанам. Аднак з гэтай гіпотэзай не пагадзіліся нават былыя аднадумцы Чарнецкі — Эркхард і Хенеберг, названыя, што яго высновы пабудаваныя на няпоўнай інфармацыі ва ўмовах адсутнасці доступу да рэшткаў і не ўлічваюць апісаныя ў апошнія гады рысы LB1, не уласцівыя арангутанам/ле з гэтай гіпотэзай не пагадзіліся наватбылыя аднадумцы Чарнецкі — Экхард і Хенеберг, растлумачыўшыя, што яго вывады пабудаваныя на няпоўнай інфармацыі ва ўмовах адсутнасці доступа да рэшткаў і не ўлічваюць апісаныя ў апошнія гады рысы LB1, не ўласцівыя арангутанам.
Вулічная атлетыка
Вулічная гімнастыка, ці вулічная атлетыка, таксама во́ркаўт (Workout  — трэніроўка) — гэта аматарскі від спорта, частка фізічнай культуры. Складаецца з выканання розных практыкаванняў на вулічных спортпляцоўках, а менавіта на турніках, брусах, шведскіх сценках, рукаходах і іншых канструкцыях, ці зусім без іх выкарыстання (на зямлі). Галоўны акцэнт робіцца на работу з уласнай вагой і развіццём сілы і цягавітасці. Людзі, якія захапляюцца такім спортам, завуць сябе па-рознаму: воркаўтэры, вулічныя (дваровыя) спартсмены, вулічныя гімнасты, турнікмэны і іншае.
Гісторыя развіцця вулічнай гімнастыкі ў СНД
Турнікі і брусы пачалі актыўна ўсталёўвацца на дварах і прышкольных тэрыторыях яшчэ ў часы СССР, галоўным чынам, з мэтай пашырэння фізкультурных практыкаванняў сярод моладзі і тым самым спрыяння здароваму ладу жыцця і фізічнаму развіццю. З гэтай жа мэтай былі ўведзены нарматывы ГПА, у якія таксама ўваходзілі падцягванні на турніку і падыманні з вісу ва ўпор пераваротам ці сілай. Ужо тады многія дзеці пачалі цікавіцца і актыўна займацца на спартыўных пляцоўках. Варта таксама адзначыць, што не ва ўсіх краінах можна знайсці падобныя спартыўныя снарады, усталяваныя на вуліцы. У 2000-я з развіццём Інтэрнэту таксама павялічыўся абмен інфармацыяй паміж рознымі краінамі. Сталі больш даступнымі навіны і іншая інфармацыя з кожнага кутка планеты. Тым часам на адным з сайтаў, які прапануе паслугі відэахостынга, пачалі з'яўляцца аматарскія відэаролікі з адменнымі трэніроўкамі на вуліцы (Street workout). Некаторыя з якіх называліся гета-трэніроўкамі (Ghetto workout), што, магчыма, звязана з тым, што іх выкладвалі ў Інтэрнэт афраамерыканцы з гета. Некаторыя ролікі выклікалі вялікую цікавасць у моладзі па ўсім свеце. З часам у гэтага захаплення стала з'яўляцца ўсё больш паслядоўнікаў у краінах постсавецкай прасторы, напрыклад, у Расіі, Казахстане, Беларусі і на Украіне. На гэта захапленне моладзі звярнулі ўвагу і ўлады многіх гарадоў, якія пачалі актыўна будаваць адмысловыя пляцоўкі з усімі патрэбнымі спартыўнымі снарадамі і элементамі для заняткаў вулічнай гімнастыкай. Гэты тып аматарскага спорту інакш называюць вулічным фітнесам ці проста вулічнымі трэніроўкамі.
Вулічная гімнастыка ў іншых краінах
Вялікую папулярнасць гэты аматарскі від спорта набывае і ў іншых краінах.
Пляцоўкі
Так, напрыклад, у Польшчы адкрываецца ўсё больш адмыслова абсталяваных пляцовак, учыняюцца трэнераванні для ўсіх ахвотнікаў. Новыя спартовыя пляцоўкі адкрываюцца ў Партугаліі. У 2014 годзе першыя групы зацікаўленых у развіцці гэтага спорту з'явіліся ў Германіі, а ўжо ў 2015 годзе там сталі з'яўляцца адмысловыя пляцоўкі. У тым жа 2015 годзе ўсё актыўней пачалі будаваць пляцоўкі ва Францыі. Групе з Палесціны дабіцца пабудовы пляцоўкі не ўдалося, таму яны яе ўладкавалі саматугам. У Турцыі першая пляцоўка з'явілася ў студзені 2016 года.
Спаборніцтвы
У 2013 годзе першы фэст вулічнай гімнастыкі прайшоў у Сербіі, спаборніцтвы ў Чэхіі.
У 2014 годзе ўнутраныя спаборніцтвы праходзілі ў Польшчы.
У 2015 годзе ўнутраныя спаборніцтвы прайшлі ў Іспаніі.
Пашыраныя элементы вулічнай гімнастыкі
Статычныя затрымкі цела
Дынамічныя практыкаванні
Адменнасці спаборніцтваў па вулічнай гімнастыцы
Суддзі — гэта людзі, якія доўгі час трэніруюцца на спартыўных снарадах і на ўласным вопыце дазналіся, ці складана выканаць тое ці іншае практыкаванне.
Існуюць розныя крытэрыі ацэнкі выступлення:
1-ы варыянт: Сіла, відовішчнасць, выразнасць, колькасць элементаў у звязку, харызма.
2-і варыянт: Статыка, дынаміка і камбінацыі.
Спаборніцтвы могуць ісці:
а) у вольным стылі — кожны паказвае сваю праграму,
б) у фармаце двубоя адзін-на-адзін («батлаў») (battle — бой, бойка), на якіх два супернікі па чарзе паказваюць сваю праграму і потым суддзі абіраюць лепшага.
Міжнародныя спаборніцтвы і чэмпіянаты
Першы міжнародны чэмпіянат адбыўся ў жніўні 2011 года ў г. Рыга (Латвія), на якім першае месца заняў украінскі спартсмен Яўген Козыр. На чэмпіянаце ў 2012 годзе першае месца заняў — Яўген Качарга (Украіна), Яўген Козыр (Украіна) быў другім, а на трэцяе месцы трапіў Мікалай Лабанаў (Расія). Яўген Качарга паказаў найлепшае выступленне індывідуальнага стылю — падцягваўся на адной руцэ з 16-кілаграмовай гірай у зубах. У рамках III Суперфіналу кубка свету па вулічнай гімнастыцы, які адбыўся 19 снежня 2015 года 1 месца — Даніэль Лайзанс (Daniels Laizāns) (Латвія); 2 месца — Міхал Мухар'янаў (Расія); 3 месца — Рэмі Грэбці (Rémy Gresteau) (Францыя)
Пашыраныя практыкаванні для трэніроўкі
Існуюць таксама дадатковыя практыкаванні для ўмацавання асобных цягліц. Так, для развіцця прэса выкарыстоўваюцца практыкаванні на паўторы з апусканнем і падыманнем ног (у некаторых выпадках — робячы скручванні), ці падыманнем і апусканнем корпуса (само цела пры гэтым утрымваецца з дапамогай ног, прыкладам, за брусы).
У большасці практыкаванняў выкарыстоўваецца ў якасці нагрузкі толькі вага спартоўца (калістэніка), аднак у некаторых выпадках ужываюцца розныя ўцяжарвальнікі (у якасці ўцяжарвальніка таксама можа выступаць партнёр).
Спартовыя пляцоўкі для вулічнай гімнастыкі
Стандартныя элементы, якімі звычайна абсталяваны пляцоўкі для трэнераванняў на вуліцы, гэта:
Рубен Гансалес
Рубе́н Ганса́лес (Rubén González; Санта-Клара,  — Гавана, ) — выбітны кубінскі піяніст.
IC 1527
IC 1527 — галактыка тыпу Sb (кампактная выцягнутая галактыка) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Гравітацыя
Гравіта́цыя (сусве́тнае прыцягне́нне, прыцягне́нне) (ад gravitas — «цяжкасць») — універсальнае фундаментальнае ўзаемадзеянне паміж усімі матэрыяльнымі целамі. Пры малых хуткасцях і слабым гравітацыйным ўзаемадзеянні апісваецца тэорыяй прыцягнення Ньютана. У сучаснай фізіцы ў агульным выпадку гравітацыя найбольш дакладна апісваецца агульнай тэорыяй адноснасці Эйнштэйна, у якім з'ява прыцягнення з'яўляецца вынікам скрыўлення прасторы-часу пад уздзеяннем інерцыйных аб'ектаў. Аднак Ньютанаў просты закон сусветнага прыцягнення забяспечвае дакладнае прыбліжэнне для большасці фізічных сітуацый, у тым ліку і такіх крытычных разлікаў, як будаванне траекторыі руху касмічнага карабля.
Гравітацыя з'яўляецца самым слабым з чатырох тыпаў фундаментальных узаемадзеянняў (куды акрамя гравітацыі адносяцца электрамагнетызм і ядзерныя моцнае і слабае ўзаемадзеянні). На квантавай граніцы пераходзіць у квантавую тэорыі гравітацыі, якая яшчэ цалкам не распрацована. Дзякуючы гравітацыі Зямля і іншыя планеты застаюцца на сваіх арбітах вакол Сонца, Месяц круціцца па арбіце вакол Зямлі, існуюць прылівы і многае іншае.
Гравітацыйнае ўзаемадзеянне
У рамках класічнай механікі гравітацыйнае ўзаемадзеянне апісваецца законам сусветнага прыцягнення Ньютана, згодна з якім сіла гравітацыйнага прыцягнення паміж дзвюма матэрыяльнымі кропкамі масы
M
, падзеленымі адлегласцю
R
, прама прапарцыянальная абодвум масам і адваротна прапарцыянальная квадрату адлегласці між імі:
дзе
G
— гравітацыйная пастаянная, роўная прыкладна 6,6725×10−11 м³/(кг·с²)
Закон сусветнага прыцягнення — адна з праяў закона адваротных квадратаў, які сустракаецца таксама пры вывучэнні выпраменьванняў (гл. напрыклад, ціск святла) і з'яўляецца прамым вынікам квадратычнага павелічэння плошчы сферы пры павелічэнні радыуса, што прыводзіць да квадратычнага ж памяншэння ўкладу любой адзінкавай плошчы ў плошчу ўсяе сферы.
Гравітацыйнае поле, гэтак жа як і поле сілы цяжару, з'яўляецца патэнцыяльным. Гэта значыць, што можна ўвесці патэнцыяльную энергію гравітацыйнага прыцягнення пары цел, і гэтая энергія не зменіцца пасля перамяшчэння цел па замкнёным контуры. Патэнцыяльнасць гравітацыйнага поля цягне за сабой закон захавання сумы кінетычнай і патэнцыяльнай энергіі і пры вывучэнні руху цел у гравітацыйным полі часта істотна спрашчае рашэнне. У рамках ньютанаўскай механікі гравітацыйнае ўзаемадзеянне з'яўляецца далёкадзейным. Гэта азначае, што як бы масіўнае цела ні рухалася, у любой кропцы прасторы гравітацыйны патэнцыял залежыць толькі ад становішча цела ў дадзены момант часу.
Вялікія касмічныя аб'екты, гэта значыць планеты, зоркі і галактыкі маюць вялікую масу і, такім чынам, ствараюць значныя гравітацыйныя палі. Сілы прыцягнення адны з самых слабых відаў сіл на ўзроўні мікрасвету, і часцей за ўсё ў квантавамеханічных разліках гравітацыю не ўлічваюць. Але яна дзейнічае на любых адлегласцях, да таго ж, усе масы дадатныя, у выніку, у маштабах Сусвету гэта адна з самых відавочных сіл. Тады як, напрыклад, электрамагнітнае ўзаемадзеянне паміж целамі ў касмічных маштабах малое, бо поўны электрычны зарад гэтых цел роўны нулю, а рэчыва ў цэлым электрычна нейтральнае. Таксама гравітацыя, у адрозненне ад іншых узаемадзеянняў, універсальная ў дзеянні на ўсю матэрыю і энергію. Да нашага часу не выяўлена ні аднаго аб'екта, у якога наогул адсутнічала бы гравітацыйнае ўзаемадзеянне.
З-за глабальнага характару гравітацыя адказная і за такія буйнамаштабныя праявы, як структура галактык, чорныя дзіркі і пашырэнне Сусвету, і за элементарныя астранамічныя з'явы, як існаванне арбіты ў планет, і за простае прыцягненне да паверхні Зямлі і падзенне цел.
Гравітацыя была першым узаемадзеяннем, апісаным матэматычнай тэорыяй. Арыстоцель лічыў, што аб'екты з рознай масай падаюць з рознай хуткасцю. Толькі шмат пазней Галілеа Галілей эксперыментальна вызначыў, што гэта не так — калі выключыць супраціўленне паветра, то ўсе целы паскараюцца аднолькава. Закон усеагульнага прыцягнення Ісака Ньютана, сфармуляваны ў 1687 годзе, добра апісваў агульныя паводзіны гравітацыі. У 1915 годзе Альберт Эйнштэйн стварыў агульную тэорыю адноснасці, якая больш дакладна апісвае гравітацыю ў тэрмінах геаметрыі прасторы-часу.
Тэорыі гравітацыі
Квантавыя эфекты гравітацыі надзвычай малыя нават у самых экстрэмальных эксперыментальных і назіраемых умовах, таму да гэтага часу не існуе надзейных эксперыментальных даных аб квантавых праявах гравітацыі. Тэарэтычныя ацэнкі паказваюць, што ў пераважнай большасці выпадкаў можна абмежавацца класічным апісаннем гравітацыйнага ўзаемадзеяння.
Існуе сучасная кананічная класічная тэорыя гравітацыі — агульная тэорыя адноснасці, мноства ўдакладняючых яе гіпотэз і тэорый рознай ступені распрацаванасці, канкуруючых паміж сабой. Усе гэтыя тэорыі даюць вельмі падобныя прадказанні ў рамках таго прыбліжэння, у якім у цяперашні час ажыццяўляюцца эксперыментальныя тэсты.
Агульная тэорыя адноснасці
У стандартным падыходзе агульнай тэорыі адноснасці гравітацыя разглядаецца найперш не як сілавое ўзаемадзеянне, а як праява скрыўлення прасторы-часу. Такім чынам, гравітацыя вытлумачваецца як геаметрычны эфект, прычым прастора-час разглядаецца ў рамках нееўклідавай псеўдарыманавай геаметрыі. Гравітацыйнае поле, якое часам называецца полем прыцягнення, атаясамліваецца з тэнзарным метрычным полем — метрыкай чатырохмернай прасторы-часу, а напружанасць гравітацыйнага поля — з афіннай звязнасцю прасторы-часу, вызначаецца метрыкай.
Стандартнай задачай агульнай тэорыі адноснасці з'яўляецца вызначэнне кампанентаў метрычнага тэнзара, якія ў сукупнасці задаюць геаметрычныя ўласцівасці прасторы-часу, па вядомым размеркаванні крыніц энергіі-імпульсу ў разглядаемай сістэме чатырохмерных каардынат. У сваю чаргу веданне метрыкі дазваляе разлічваць рух пробных часціц, што раўназначна веданню ўласцівасцей поля прыцягнення ў гэтай сістэме. У сувязі з тэнзарным характарам ураўненняў, а таксама са стандартным фундаментальным абгрунтаваннем яе фармулёўкі, лічыцца, што гравітацыя таксама носіць тэнзарны характар. Адным з вынікаў з'яўляецца тое, што гравітацыйнае выпраменьванне павінна быць не ніжэйшым за квадрупольны парадак.
Універсітэт Сант’яга-дэ-Кампастэла
Універсітэт Сант’яга-дэ-Кампастэла (Universidad de Santiago de Compostela) — іспанская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Сант’яга-дэ-Кампастэла ў аўтаномнай супольнасці Галісія.
Красавіцкі сельсавет
Краса́віцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Красавічы.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Клімавіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Яноўскага сельсавета.
Песачанка (прыток Серакаратнянкі)
Песача́нка — рака ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Серакаратнянка (басейн Заходняй Дзвіны).
Даўжыня ракі 21 км. Плошча вадазбору 57 км². Выток ракі знаходзіцца каля вёскі Калантаёва, упадае ў Серакаратнянку за 0,5 км у напрамку на паўночны ўсход 0,5 км ад вёскі Шылы. Вадазбор у межах Чашніцкай раўніны.
Каля ракі населеныя пункты Калантаёва, Грузды, Яноўшчына, Магілёўка Цыпкі, Засценак, Багушэўск, Бугаі, Песачанка.
Краснік (гміна)
Кра́снік (Kraśnik) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Красніцкага павета Люблінскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Красніку. Плошча гміны складае 105,36 км². Станам на 2004 год у гміне Краснік пражывалі 6997 чалавек, шчыльнасць — 66,4 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 16 салецтваў.
Зямковічы
Зямко́вічы (, Земковичи) — вёска ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Студзёнкаўскага сельсавета.
Міхал Цяцерскі
Біяграфія
Міхал Цяцерскі ўступіў у дамініканскі ордэн у 1773, а ў 1779 быў пасвечаны на ксяндза. Выкладаў рыторыку ў Забельскім дамініканскім калегіуме (цяпер Верхнядзвінскі раён, Віцебская вобласць), дзе разам з Каятанам Марашэўскім і Ігнацыям Юрэвічам пісаў п’есы для пастаноўкі навучэнцамі. З 1788 быў некаторы час прэфектам забельскай школы.
Зямковічы
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Алексініцкага сельсавета.
Міхал Цяцерскі
Біяграфія
Перарабіў камедыю Мальера «Лекар паняволі» («Доктар па прымусу», 1787 г.); увёў туды вобразы з якімі нагадваюць традыцыйныя беларускія інтэрмедыі, мальераўскі сюжэт напоўніў беларускім мясцовым каларытам. Трагедыі «Сапар» (1788 г.), «Фемістокл» (1790 г., абедзве на польскай мове) напісаны на сюжэты з антычнай гісторыі ў адпаведнасці з эстэтыкай класіцызму. Камедыі «Шлюб, пастаўлены дагары нагамі штучкамі арлекіна» і «Камедыя» (абедзве 1790—91 г., на польскай мове) выкрываюць маральныя заганы беларускага феадальнага грамадства. Аўтар лібрэта оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» (1789 г.) і, як лічаць, арацыі «Пчолы» (1790 г., абедзве на польскай мове), якія ставіліся ў тэатры, падручніка па рыторыцы (на лацінскай мове, рукапіс у бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта).
Зямковічы
Прыкладна за 0,3 км ад усходняй ускраіны вёскі працякае рака Тонкая Лучка.
Гісторыя
Згадваецца ў 1643 годзе як вёска ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ.
Тэначтытлан
Гісторыя
Старажытныя ацтэкі былі паляўнічымі-качэўнікамі. Яны качавалі па тэрыторыі сучаснай Паўночнай Амерыкі. Паводле легенды, Бог сонца і вайны Уіцылапочтлі сказаў ацтэкам-індзейцам, каб яны размясціліся там, дзе ўбачаць такую карціну: арол на кактусы будзе трымаць у сваіх кіпцюрах змяю. Блукаючы ў паўднёвых землях Паўночнай Амерыкі амаль 130 гадоў, яны ўбачылі тое, аб чым казаў ім бог сонца. У 1325 г. яны заснавалі горад на заходнім беразе возера Тэскока і назвалі яго Тэначтытлан, што ў перакладзе азначае «месца калючых кактусаў». Возера было багата рыбай і вадаплаўнай птушкай, на беразе было шмат дзічыны. Па іншай версіі, горад названы ў гонар правадыра Тэнача. У 1337 на поўнач ад Ценачцітлана заснаваны горад-спадарожнік Тлатэлолька.
Геаграфія
Горад хутка рос: 7,5 квадратных км і 100 000 жыхароў — такія былі дадзеныя прыкладна праз 100 гадоў пасля яго заснавання. А праз яшчэ 100 гадоў горад вырас да 13,5 квадратных км і да 212 500 жыхароў (па іншых дадзеных 350 000 і нават да 500 000 жыхароў). Гэта азначае што да 1500 года гэта быў самы вялікі горад на зямлі. У горадзе было шмат каналаў і азёр, так што даводзілася нярэдка перасоўвацца з дапамогай лодак, як у сучаснай Венецыі. Сам горад быў акружаны незлічонай колькасцю дамб і мастоў, якія агароджвалі яго ад рэк і азёр.
Тэначтытлан падзяляўся на чатыры кварталы: Тэапан, Маятлан, Куэпапан і Астакалька. У цэнтры горада знаходзіўся рытуальны цэнтр, акружаны ахоўнай сцяной Каатэпантлі («змяіная сцяна»). Горад быў забудаваны храмамі, школамі, службовымі пабудовамі і хатамі. Будынкі з-за друзлага грунта ўзводзіліся на доўгіх палях.
Сельская гаспадарка
У горадзе была развіта сельская гаспадарка, нягледзячы на тое, што ён стаяў на вадзе. Ацтэкі стваралі цэлыя палосы ўрадлівай зямлі, выкарыстоўваючы глей і водарасці. Гэтыя штучна створаныя палі зваліся чынампы. Чынампы адрозніваліся вылучнай урадлівасцю (часам ураджай здымаўся 7 раз у год), і ацтэкі ўмелі і любілі вырошчваць на іх шмат раслін і кветак. Таксама яны вырошчвалі на гэтых палях шмат разнастайнай гародніны. Усё гэта яны адвозілі на велізарны рынак у цэнтры Тэначтытлана, які мог змясціць ад 25 да 100 тысяч чалавек.
Гандаль
Іспанцы, якія заваявалі Тэначтытлан, былі здзіўлены, убачыўшы, наколькі моцна развіты гандаль у ацтэкаў. Ацтэкі былі цудоўнымі гандлярамі. Усе тавары на рынках Тэначтытлана праходзілі старанны агляд, перш чым патрапіць на прылавак. Іспанцы сцвярджалі, што грошай у ацтэкаў не было. Пакупнікі абменьваліся сваімі таварамі з прадаўцамі. Часам адплачвалі за тавар бабамі какава. Махляроў і злодзеяў, калі яны трапляліся, жорстка каралі.
Архітэктура
У цэнтры гораду былі пабудаваныя два галоўныя 30-мятровыя храмы (гл. Тэмпла Маёр) у выглядзе пірамід: для богаў Уіцылапочтлі і Тлалока. Тлалок быў богам вады і дажджоў. На гэтых храмах-пірамідах ацтэкі здзяйснялі ахвярапрынашэнні. Яны выразалі ў жывога чалавека сэрца каменным (абсідыянавым) нажом. Ацтэкі жылі ў невялікіх аднапавярховых пабудовах, зробленых з дубцоў, глею, гліны. У такіх маленькіх хатках жылі цэлыя групы людзей, якія выконвалі нейкі адзін від працы. Кожны клан сяліўся асобным жылым масівам. Але кіраўнікі ацтэкаў жылі ў велічэзных палацах, акружаных вялікімі, прыгожымі садамі. Іх палацы размяшчаліся бліжэй да храмаў. Простыя людзі, наадварот, сяліліся далей ад храмаў.
У горадзе мелася сетка акведукаў для забеспячэння пітной вадой. Галоўны акведук браў пачатак з крыніцы на ўзгорку Чапультэпек.
Заняпад
Іспанцы, якія прыплылі ў Амерыку ў XVI стагоддзі, былі здзіўлены багаццем гарадоў ацтэкаў, іх прыгажосцю і пышнасцю. Эрнан Картэс са сваімі жаўнерамі і саюзнікамі-індзейцамі ўвайшоў у горад 8 лістапада 1519 года, але 1 ліпеня 1520 года быў змушаны бегчы. Іспанцы зноў атакавалі горад 4 чэрвеня 1521 года. Тэначтытлан быў узяты праз 70 дзён пасля пачатку аблогі, 13 жніўня. Імператар ацтэкаў Мантэсума II быў забіты, горад — разбураны. Было забіта 200 000 жыхароў. Заваёўнік гораду ацтэкаў Эрнан Картэс абвясціў горад валоданнем караля Іспаніі. З Тэначтытланам заняпала і імперыя ацтэкаў (спыніла сваё існаванне ў 1520—1522 гадах).
Брэсцкі аўтавакзал
Брэсцкі аўтавакзал — аўтавакзал у Брэсце, Беларусь. Новы будынак адкрыты 28 мая 2019 года і знаходзіцца на вуліцы Арджанікідзэ, стары будынак размяшчаўся ў гістарычным цэнтры горада, па адрасе вул. Міцкевіча, 35.
Новы будынак
Новы будынак знаходзіцца на вул.Арджанікідзэ, адкрыты 28 мая 2019 года. Першым адправіўся з новага аўтавакзала аўтобус Мінск — Варшава. Ён адбыў з платформы №13 роўна ў 03.00. Прапускная здольнасць новага брэсцкага аўтавакзала — 5 тысяч пасажыраў. Транспарт прымаюць 13 пасадачных платформаў, якія знаходзяцца з боку чыгункі. Цэнтральную частку будынка займае зала чакання на 250 пасажыраў. У адным крыле размяшчаюцца кафэ, камеры для багажу і прыбіральні, у іншым — білетныя касы. На прывакзальнай тэрыторыі ёсць паркоўка на 88 месцаў, праведзена тралейбусная лінія.
Заельнікі (Вілейскі раён)
Зае́льнікі (, Заельники) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 54 км на паўднёвы ўсход ад Вілейкі, 82 км ад Мінска, 21 км ад чыг. ст. Уша на лініі Мінск—Маладзечна.
Гісторыя
У 1800 годзе вёска Заельнічы ў Вілейскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі, у складзе маёнтка Лаўцэвічы, уласнасць генерал-маёра І. Няплюева. У 1873 г. вёска ў Рабцоўскай сельскай грамадзе Хаценчыцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні, 26 рэвізскіх душ; у 1908 г. 103,7 дзесяцін надзелаў.
З 1921 года вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, знаходзілася у гміне Хаценчыцы Вілейскага павета Віленскага ваяводства.
З лістапада 1939 года ў БССР, з 15.1.1940 г. ў Ільянскім раёне Вілейскай вобласці, з 12.10.1940 г. ў Хаценчыцкім сельсавеце. У Вялікую Айчынную вайну з 25.6.1941 г. да 3.7.1944 г. акупіраваны нацыстамі. У кастрычніку 1943 г. карнікамі спалены 20 двароў, загублены 11 жыхароў. З 20.9.1944 г. ў Ільянскім, з 20.7.1957 г. ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай, з 20.1.1960 г. Мінскай абласцей.
IC 1528
IC 1528 — галактыка тыпу SBb (кампактная выцягнутая галактыка) у сузор’і Кіт.
Абандон
Абандон (франц. Abandon — адмова) — дабравольная адмова ад права або ад уласнасці.
У страхаванні — права страхавальніка заявіць аб адмове ад сваіх правоў на застрахаваную маёмасць на карысць страхоўшчыка (як правіла, у выпадку прападання маёмасці або немэтазгоднасці аднаўлення ці рэмонту карабля). Заява аб абандоне павінна быць зробленая загадзя, яна можа быць зробленая ў аднабаковым парадку, быць умоўнай і не патрабуе пацвярджэння страхоўшчыка.
Старыя Дарогі (аграгарадок)
Стары́я Даро́гі (, Старые Дороги) — аграгарадок у Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Старадарожскага сельсавета.
Гісторыя
Першы пісьмовы ўспамін пра сяло Дарогі ў складзе Глускай воласці Слуцкага княства датуецца 1524 годам. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні Гальшанскіх, Хадкевічаў, Алелькавічаў.
У канцы XVII стагоддзя за 6 км на ўсход з’явілася яшчэ адно паселішча Дарогі (суч. Новыя Дарогі) і мястэчка пачалі зваць Старыя Дарогі. У 1695—1744 гадах мясцовасць знаходзілася ў ліку Нойбургскіх маёнткаў. У 1791 мястэчка ўвайшо ў склад Случарэцкага павета.