cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беларуская тэрміналогія
Метадалогія тэрмінатворчасці
Распачаты на першым этапе працэс натуральнага складвання тэрміналагічнай лексікі на другім этапе такой дзейнасці пераходзіць у сферу фіксацыі. Інакш кажучы, на другім этапе ўзнікае неабходнасць растлумачыць створаныя тэрміны, падагульніць назапашаныя тэрміналагічныя багацці шляхам складання ўсялякіх паказальнікаў, індэксаў, невялікіх тлумачальных слоўнікаў выкарыстаных тэрмінаў у выглядзе дадаткаў да навуковых манаграфій, дысертацый, падручнікаў і іншых спецыяльных прац.
Першыя два этапы тэрмінатворчай дзейнасці характарызуюцца шэрагам агульных момантаў:
Апошнія два этапы тэрмінатворчай дзейнасці характарызуюцца зусім іншымі агульнымі момантамі:
Так, трэці этап тэрмінатворчай дзейнасці перш за ўсё звязаны са сферай фіксацыі і працэсам упарадкавання тэрміналогіі. Інакш кажучы, калі ў межах той або іншай галіны ведаў назапашваецца дастаткова вялікая колькасць тэрмінаў, то раптам высвятляецца, што а) розныя спецыялісты дадзенай галіны ведаў нярэдка адзін і той жа тэрмін разумеюць і тлумачаць у сваіх «рабочых» тэрміналагічных слоўніках і паказальніках па-рознаму, б) моўнае афармленне новых тэрмінаў, створаных спецыялістамі дадзенай галіны ведаў, часта не адпавядае фанетычным, марфалагічным, словаўтваральным, лексіка-семантычным і іншым нормам беларускай мовы, У выніку гэтага ўзнікае відавочная неабходнасць лінгвістычнага ўпарадкавання створанай натуральным шляхам тэрміналогіі. Адбываецца гэтае ўпарадкаванне, як правіла, шляхам суцэльнай распіскі навуковых тэкстаў, складання адпаведных тэрміналагічных картатэк і стварэння на іх аснове галіновых тэрміналагічных слоўнікаў нарматыўнага характару. Галоўнымі суб'ектамі такога ўпарадкавання тэрміналагічнай лексікі звычайна з'яўляюцца лінгвісты-тэрмінолагі.
Апошнім, чацвёртым этапам лічыцца нарматыўнае выкарыстанне тэрміна ў сферы функцыянавання.
Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь
Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь (Мінюст Беларусі) — ведамства ўраду Беларусі, упаўнаважанае ажыццяўляць парадкаванне справаводства. Міністр юстыцыі прызначаецца і здымаецца з пасады Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. 18 кастрычніка 2021 года на пасаду міністра прызначаны Сяргей Мікалаевіч Хаменка.
Шутаўка
Шутаўка — тапонім.
Сан-Крыстобаль (Венесуэла)
Сан-Крыстобаль (San Cristobal) — горад на захадзе Венесуэлы, сталіца і найбуйнейшы горад штата Тачыра. Насельніцтва — 307 тыс. жыхароў (2001). Горад размешчаны на ўсходніх схілах паўднёвай частцы хрыбта Кардыльера-дэ-Мерыда, якое ўваходзіць у горную сістэму Анд.
Юн Асон
Юн Асон (윤아선; нар. 18 лютага 2007, ) — паўднёвакарэйская фігурыстка, якая выступае ў адзіночным катанні. Сярэбраны прызёр (2021).
Біяграфія
Пачала займацца фігурным катаннем у 2015 годзе. Паводле інфармацыі Міжнароднага саюза канькабежцаў, падчас спартыўнай кар’еры пражывала ў горадзе. Трэніравалася ў Сеуле пад кіраўніцтвам Пак Піна і Чхве Хёнгён. Над пастаноўкай праграм і харэаграфіяй працавала з Сін Еджы.
Сан-Крыстобаль (Венесуэла)
Эканоміка
Горад заснаваны ў 1561 годзе. У горадзе размешчаны два ўніверсітэты.
Юн Асон
Біяграфія
На Юн заняла чацвёртае месца, прадэманстраваўшы два чыстыя пракаты. Яна паспяхова выканала ўсе заяўленыя скачкі і дарожкі крокаў, выканала некалькі кручэнняў максімальнага чацвёртага ўзроўню.
Сяргей Вадзімавіч Бачарнікаў
Сярге́й Вадзі́мавіч Бача́рнікаў (нар., , Украінская ССР, СССР) — расійскі біятланіст. Майстар спорту Расіі. З лістапада 2015 года выступае за зборную Беларусі.
Спартыўная кар’ера
Удзельнік зімовай Універсіяды 2011 года. Сярэбраны прызёр чэмпіянату Расіі-2014 і бронзавы прызёр чэмпіянату Расіі-2012 у эстафеце ў складзе зборнай Масквы. У сезоне 2013/14 прымаў удзел у Кубку IBU, заняў 63 месца ў агульным заліку. Лепшы вынік на этапах Кубка IBU — 6 месца ў гонцы пераследу на этапе ў Аўстрыі ў снежні 2013 года. З сезона 2015/2016 Бачарнікаў выступае за зборную Беларусі. У яе складзе ён дэбютаваў на этапах Кубка свету.
Грыдзіна
Грыдзіна — тапонім.
Жызель Бюндхен
Жызель Бюндхен (Gisele Bündchen; ) — бразільская мадэль і актрыса. Прымала ўдзел у рэкламных кампаніях, арганізаваных мадэльерамі і дамамі мод «Ральф Ларэн» (англ. Ralph Lauren), «Дольчэ і Габана» (іт. Dolce & Gabbana), «Версачэ» (Versace), «Валянціна» (іт. Valentino), «Селін» (фр. Celine), «Джанфранка Ферэ» (іт. Gianfranco Ferré) і «Хлоэ» (фр. Chloé).
З’яўлялася на вокладках выданняў як «Vogue», «Marie Claire», «Harper’s Bazaar», «Arena», «Allure», «Rolling Stone». Знялася ў фільмах «Нью-ёркскае таксі» і «Д’ябал носіць Prada».
IC 3184-1
IC 3184-1 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Кастра (Апулія)
Кастра (Castro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Лечэ.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Annunciazione.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Даўлядоўскі сельсавет
Даўлядо́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Даўляды.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Нараўлянскага раёна Мазырскай акругі БССР. З 26 ліпеня 1930 года ў складзе Нараўлянскага раёна БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Хаткаўскага сельсавета. З 25 снежня 1962 года да 6 студзеня 1965 года сельсавет у складзе Ельскага раёна. 30 чэрвеня 1966 года ў склад сельсавета з Дзёрнавіцкага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (Асіпоўка, Вяпры і Надтачаеўка). На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 8 населеных пунктаў. Тэрыторыя сельсавета апынулася забруджанай пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС. 8 студзеня 1987 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Вербавіцкага сельсавета.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: вёскі Асіпоўка, Белая Сарока, Вяпры, Даўляды, Надтачаеўка, Ражава, Хаткі і Хутар-Лес.
Васільеўшчына
Васільеўшчына — тапонім.
Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)
Царква Іверскай іконы Маці Божай — мураваны праваслаўны храм у горадзе Гомель. Знаходзіцца на вул. Быхаўская, 10.
Гісторыя
12 красавіка 1996 года была ўтворана парафія, пробашчам быў прызначаны протаіерэй Георгій Тур. Па багаслаўленні архіепіскапа Арыстарха 21 лістапада 1997 года пачалося будаўніцтва мураванага храма па праекце Валянціна Ліхапола. У 2002 годзе храм быў асвячоны Філарэтам.
Быў пабудаваны прыходскі будынак. У 2012 годзе завершана будаўніцтва званіцы. Пры храме працуе нядзельная школа.
Рэалізм (жывапіс)
Рэалізм — эстэтычная пазіцыя, паводле якой задача мастацтва складаецца ў як мага больш дакладнай і аб'ектыўнай фіксацыі рэчаіснасці. У сферы мастацкай дзейнасці значэнне рэалізму вельмі складана і супярэчліва. Яго межы зменлівыя і невызначаныя; стылістычна ён шматаблічны і шматварыянтны.
Розныя грані рэалізму ў жывапісе ўяўляюць сабою барочны ілюзіянізм Караваджа, Вермеера і Веласкеса, імпрэсіянізм Манэ і Дэга, нюненские працы Ван Гога, прэцызіянізм Эдварда Хопера.
Кірунак у жывапісе XIX-XX стагоддзяў
Пад рэалізмам у вузкім сэнсе разумеюць пазітывізм як кірунак у выяўленчым мастацтве 2-й паловы XIX стагоддзя. Тэрмін «рэалізм» упершыню выкарыстаў французскі літаратурны крытык Ж. Шанфлёры ў 50-х гг. XIX стагоддзі для абазначэння мастацтва, які супрацьстаіць рамантызму і акадэмізму.
Нараджэнне рэалізму ў жывапісе часцей за ўсё злучаюць з творчасцю французскага мастака Гюстава Курбэ (1819—1877), які адкрыў у 1855 г. у Парыжы сваю персанальную выстаўку «Павільён рэалізму», хоць яшчэ да яго ў рэалістычнай манеры працавалі мастакі барбізонскай школы (Тэадор Русо, Жан-Франсуа Міле, Жуль Брэтон). У 1870-я гг. рэалізм падзяліўся на два асноўных кірунка — натуралізм і імпрэсіянізм.
Рэалістычны жывапіс атрымаў вялікае распаўсюджанне і за межамі Францыі. У розных краінах яна была вядомая пад рознымі назвамі:
Якуцкая вобласць
Якуцкая вобласць — гістарычная адміністрацыйная адзінка ў складзе Расійскай імперыі і РСФСР (да 1920).
Адміністрацыйны цэнтр — горад Якуцк.
Якуцкая вобласць з красавіка 1920 года паводле рашэння Сібрэўкама была пераўтворана ў асаблівы раён Іркуцкай губерні, потым, з верасня 1920 года абвешчана самастойнай Якуцкай губерняй. 27 красавіка 1922 года ў складзе РСФСР была ўтворана Якуцкая АССР, якая ўключыла ў сябе Якуцкую губерню без раёна Ніжняй Тунгускі, (які ўвайшоў у склад Кірэнскага павета Іркуцкай губерні), Хатанга-Анабарскі раён Енісейскай губерні, Алёкмінска-Сунтарскую воласць Кірэнскага павета Іркуцкай губерні і ўсе астравы Паўночнага Ледавітага акіяна, размешчаныя паміж мерыдыянамі 84° і 140½° усходняй даўгаты. У наш час большая частка гэтай тэрыторыі ўваходзіць у Рэспубліку Саха (Якуція).
Геаграфічнае становішча
Вобласць знаходзіцца паміж 54° і 73° пн. ш. і 103° і 171° у. д.; мяжуе на поўначы з Паўночным Ледавітым акіянам, на захадзе з Енісейскай губерняй, мяжой з якой служаць рэкі Ілімцэя, прыток Ніжняй Тунгускі, і Анабара, якая ўпадае ў Паўночны Ледавіты акіян; паміж гэтымі рэкамі мяжой служыць уяўная ламаная лінія, паказаная на нашых картах так, што рэкі, што цалкам належаць Якуцкай вобласці — Алянёк і Вілюй — пададзены такімі, што бяруць пачатак у Енісейскай губерні.
На паўднёвым захадзе Якуцкая вобласць мяжуе з Іркуцкай губерняй, на поўдні — з Амурскай, на паўднёвым усходзе і ўсходзе — з Прыморскай вобласцю. Плошча Якуцкай вобласці, па вылічэнні Стральбіцкага, роўная 3 489 689 кв. вёрстаў (каля 368 млн дзес.).
Па прасторы Якуцкая вобласць складае 1/3 частку ўсей Сібіры і 2/3 Еўрапейскай Расіі; гэта самая шырокая з усіх губерняў і абласцей Імперыі. Нягледзячы на шэраг навуковых экспедыцый, яна яшчэ мала даследавана.
Навука і адукацыя
Гарадскіх пачатковых вуч. 8, з 226 вуч. Сельскіх пачатковых вучылішчаў 11, з 221 вуч. (з іх 49 паннаў.). Царк.-парафія. вучылішчаў і вучылішчаў граматы 57, з 877 вуч. (153 паннаў.). Больш за ўсё школ у Якуцкім окр.; у Алёкмінскай акрузе ўсяго 9 школ, у Вілюйскай 17, у Верхаянскім 8, у Калымскам 4. На залатых капальнях 4 пачатковыя вучылішчах, з 200 вучнямі. Усіх навучэнцаў у вобласці ў 1900 г. было (апроч капальняў) 1500 малы. і 445 дзеў. Усе выдаткі па адукацыі складалі 144525 руб.
6 назіральнікаў царкоўных школ.
Абдысатдар Казы
Абдысатдар Казы, (таксама вядомы як Абду-с-Саттар Казы; Abdysetdar Kazy, гады нараджэння і смерці невяд. ) — туркменскі паэт другой паловы XIX стагоддзя.
Біяграфія
Паходзіў з племені Махтум, скончыў медрэсэ, быў адным з найбольш адукаваных людзей свайго часу. Сем гадоў служыў шарыяцкім суддзёй — кадзі — у Хіве.
Творчасць
Абдысатдар Казы з’яўляецца аўтарам паэмы «Җеннама» (Jeňnama), напісанай архаічнай мовай у форме маснаві. Яна ўтрымлівае каля 2200 радкоў. Такім чынам, твор быў адрасаваны вузкаму колу чытачоў, бо шырокая публіка ўхваляла кароткія формы паэзіі. Паэт апеў герааізм туркменаў у вайне супраць пярсідскіх захопнікаў ды апісаў падрабязнасці бітваў пад Кара-Кала (1858) і Мары (1861). Адзін з яе галоўных герояў — хан такінцаў Нур-вердзі, які ваяваў з Джафар-кулі-ханам за валоданне Мервскім аазісам. Таксама распавядаецца аб саюзніках ды праціўніках Нур-вердзі-хана, аб войнах Каўшут-хана з пярсідскім войскам Хамзы Мірзы Хішмет-ад-Даўле.
Альтэрнатыва для Германіі
«Альтэрнатыва для Германіі» (AfD) — правая партыя ў Германіі, заснаваная 6 лютага 2013 года.
Устаноўчы з’езд «АдГ» адбыўся 14 красавіка 2013 года ў Берліне. Яе лідарамі была абрана «Тройка» з прафесара эканомікі Бернда Лукэ, прадпрымальніцы Фраўкэ Петры і журналіста Конрада Адама. На федэральных выбарах 22 верасня 2013 года партыя набрала 4,7% і засталася без месцаў у Бундэстагу, не пераадолеўшы 5-адсоткавы бар’ер. На выбарах у Еўрапейскі парламент 2014 года аб’яднанне набрала 7% галасоў і атрымала 7 месцаў з 96 магчымых (пазней ў саюз з «Альтэрнатывай» увайшла таксама Сямейная партыя Германіі з адным месцам у Еўрапарламенце). На парламенцкіх выбарах 2017 года партыя ўпершыню змагла набраць больш за 5% галасоў, што дало магчымасць прайсці ў Бундэстаг. Аб’яднанне набрала 12,6% галасоў і атрымала 94 месцы ў нямецкім заканадаўчым органе.
Праграма
23 красавіка 2017 года ў Кёльне (зямля Паўночны Рэйн — Вестфалія) партыйны з’езд «Альтэрнатывы для Германіі» зацвердзіў перадвыбарчую праграму на выбары ў нямецкі Бундэстаг, што налічвала 15 раздзелаў:
1) Абарона дэмакратыі ў Германіі;
2) Еўра не ўдалося: валюта, грашовая і фінансавая палітыка;
3) Знешняя палітыка і палітыка бяспекі: ажыццявіць нямецкія зацікаўленасці;
4) Унутраная бяспека;
5) Прытулку патрэбная граніца: перасяленне і прыстанішча;
6) Іслам у сутыкненні са свабодным дэмакратычным ладам;
7) Культура жаданасці дзяцей: спрыянне сям’і і рост насельніцтва;
9) Культура і СМІ;
10) Падаткі і фінансы, гаспадарка і праца;
11) Сацыяльная палітыка;
12) Наша ахова здароўя пад пагрозай;
14) Утрымліваць і разбудоўваць шляхі зносін, павялічыць жыллёвае будаўніцтва, развіваць сельскія мясцовасці;
15) Ахова наваколля, прыроды і жывёл, абарона спажыўцоў і сельская гаспадарка.
У 6-м раздзеле згадваецца: «Крытыка ісламу, як і рэлігійная сатыра, знаходзіцца ў рамках агульнай законнасці. Яна з’яўляецца праявам асноўных правоў на вольнае выказванне думак і свабоду творчасці». Тамсама адзначаецца: «Мы жадаем прадухіліць радыкалізаванне мусульман да гвалтоўнага салафізму і тэрору. Таму фінансаванне будаўніцтва і працы мячэцяў ісламскімі дзяржавамі або замежнымі ахвярадаўцамі ці іх пасярэднікамі трэба прадухіліць. ... Такая залежнасць каля 900 мячэцяў ТІССР (Турэцка-ісламскага саюза па справах рэлігіі) і іх імамаў ад дзяржаўнага «Ведамства рэлігійных спраў» Турцыі з’яўляецца непрымальнай. Праз ТІССР аўтарытарная Турцыя моцна ўплывае на многіх грамадзян турэцкага паходжання, якія жывуць у Германіі». Дадаткова ў раздзеле змяшчаліся заклікі: «Скасаваць кафедры ісламскага багаслоўя ў нямецкіх універсітэтах і пераўтварыць іх у нейтральныя да веры ўстановы ісламазнаўства. ... АдГ заклікае да агульнай забароны на поўны вэлюм у грамадскіх месцах і на дзяржаўнай службе».
7-ы раздзел перадвыбарчай праграмы 2017 года змяшчаў 7 тэзісаў:
1) Германію не знішчыць;
2) Умацаваць шлюб і сям’ю;
3) Дзеці маюць патрэбу ў абодвух бацьках: з’яўленне няпоўных сем’яў непажадана;
4) Цаніць сямейны догляд;
5) Ахова ненароджанага жыцця;
6) Дзеці палымяна вітаюцца;
7) Для яснага вобраза сям’і — палавая ідэалогія антыканстытуцыйная.
Першы пункт 7-га тэзіса называўся «Палавая ідэалогія прэч са школы — спыніць ранняе сексуалізаванне», дзе згадвалася: «Аднабаковае падкрэсліванне гома- і транссексуальнасці ў навучанні, так званая «плоцевая педагогіка разнастайнасці», насамрэч забяспечвае недапушчальнае ўмяшанне ў развіццё нашых дзяцей і гарантаваныя Асноўным законам бацькоўскія правы на выхаванне. Праз гэта дзеці і моладзь становяцца — часта праз незнаёмых асоб у школе і найчасцей насуперак волі сваіх бацькоў — няўпэўненымі ў сваёй сексуальнай ідэнтычнасці, якую празмерна вымагаюць і абражаюць за сарамлівасць». Таксама: «АдГ выразна супрацьстаіць усялякім спробам знішчыць традыцыйную будову сям’і праз спансаваныя ўрадам праграмы перавыхавання ў дзіцячых садках і школах».
Знешняя палітыка
Перадвыбарчая праграма «Альтэрнатывы для Германіі» 2017 года, зацверджаная на з’ездзе 23 красавіка 2017 года ў Кёльне (зямля Паўночны Рэйн — Вестфалія), уключала 3-і раздзел «Знешняя палітыка і палітыка бяспекі: ажыццявіць нямецкія зацікаўленасці», які змяшчаў 6 тэзісаў:
1) Знешняя палітыка мае грунтавацца на нямецкіх зацікаўленасцях;
2) Дачыненні з важкімі дзяржавамі;
3) Германія мае самаабараняцца;
4) Пра стратэгію народнай бяспекі;
5) Германія мае разбудоўваць сваю гаспадарчую моц;
6) Палітыка развіцця: устойлівасць ды бяспекавыя і гаспадарчыя зацікаўленасці.
Паводле 2-га тэзіса «Дачыненні з важкімі дзяржавамі», «АдГ адхіляе стварэнне арміі ЕС або выкарыстанне нямецкіх узброеных сіл у замежных зацікаўленасцях». У дачыненні Расіі «АдГ выступае за спыненне палітыкі санкцый. Гаспадарчую супрацу з Расіяй варта наадварот паглыбіць». «Акрамя таго, АдГ адхіляе ўступленне Турцыі ў ЕС і патрабуе безадкладнага сканчэння ўсіх перамоў пра далучэнне».
Дзейнасць
14 мая 2017 года на выбарах у зямлі Паўночны Рэйн — Вестфалія «Альтэрнатыва для Германіі» атрымала 7,6% галасоў выбаршчыкаў і заняла 16 месцаў у мясцовым ландтагу. У выніку прысутнасць партыі вырасла да 13 з 16 зямель Германіі, акрамя Баварыі, Гесена і Ніжняй Саксоніі. На выбарах у Бундэстаг Германіі 24 верасня 2017 года заняла 3-е месца. Напярэдадні выбараў АдГ выступіла за: забарону будаваць пры мячэцях мінарэты, бо тыя абазначаюць ісламскае валадарства; правядзенне рэферэндума аб вяртанні нямецкай маркі замест еўра; абмежаванне кіравання канцлера 2-ма тэрмінамі і ўвядзенне прамых выбараў прэзідэнта; пераўтварэнне Еўрапейскага Саюза ў Еўрапейскую эканамічную супольнасць і вяртанне палітычных паўнамоцтваў дзяржавам-удзельніцам; скасаванне дзяржаўных субсідый ветравай і сонечнай энергетыцы, працяг выкарыстання АЭС. Не галасавала за прававое прызнанне аднаполых шлюбаў у Германіі.
Харыспора далікатная
Харыспо́ра далікатная (Chorispora tenella) — від кветкавых раслін роду  сямейства.
Батанічнае апісанне
Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 8—20 см. Корань стрыжнёвы, цвёрды. Сцябло галінастае, апушанае, сцелецца або прыўзнятае. Лісце простае, суцэльнае, падоўжанае, апушанае. Прыкаранёвае лісце выемчата-зубчастае да перыста-раздзельнага. Сцябловае лісце чаргаванае, зубчастае або амаль з суцэльным краем і звужаецца ў чаранок. Кветкі ліловага колеру, у кароткіх гронкападобных суквеццях. Чашалісцікі залозіста-валасістыя, звычайна сіняватага колеру. Пялёсткі (4) вузкія, закругленыя на верхавінцы. Тычынак 6. Плод — стручок цыліндрычнай формы, з глыбокім перацяжкамі.
Распаўсюджанне і экалогія
Еўраазіяцкі від. Натуралізаваўся на тэрыторыі Паўночнай і Паўднёвай (Аргенціна, Чылі) Амерыкі, Японіі. Святлолюбівая расліна, мезафіт, мезатроф і эўтроф. Расце ў стэпах, паўпустынях, на аблогах, пустках, каля дарог, па берагах каналаў і арыкаў, на пашах і агародах, каля жылля. Цвіце ў сакавіку—красавіку. Плады паспяваюць у красавіку—маі.
Пустазелле, якое засмечвае пасевы, асабліва пшаніцы і люцэрны.
Натуралізм (жывапіс)
Натуралізм (ад лац. nаturа — «прырода») — позні этап развіцця французскага рэалістычнага жывапісу, які прыйшоўся на 1870-я гады. Натуралістамі звалі былых мастакоў-акадэмістаў, якія імкнуліся як мага больш дакладна, фатаграфічна захаваць сучасную рэчаіснасць, у прыватнасці, паўсядзённае жыццё сялянства і працоўнага класа.
Не варта блытаць натуралістычны падыход да мастацтва з літаратурным натуралізмам — кірункам у літаратуры канца XIX і пачала XX стагоддзя, які, апроч Заля, прадстаўлялі Гі дэ Мапасан і Тэадор Драйзер.
Цаліна
Цаліна — зборная назва слабазасвоеных (з-за недахопу тут насельніцтва), але пладародна-багатых зямельных рэсурсаў, перш за ўсё ў Казахстане (дзяржаўная праграма павелічэння харчавання краіны праз асваенне цаліны ў 1950—1960-я). Таксама былі вызначаны раёны цаліны ў Паволжы, Сібіры, на Урале, на Украіне і на Далёкім Усходзе.
Тэрмін набыў шырокае распаўсюджванне ў СССР менавіта з 1954 па 1960-я гады, калі праводзілася масавае асваенне цаліны.
Агульная плошча новых зямель — 43 млн га (з іх цяпер на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі — 16,3 млн).
Народны інструментальны ансамбль
Народны інструментальны ансамбль — устойлівая група народных музыкантаў, аб'яднаных сумесным выкананнем. Народныя вызначэнні на Беларусі — музыкі, музыка, капэла, кампанія, гурт, скамарохі. Назва «траістая музыка», вядомая ў спецыяльнай літаратуры, у нар. асяроддзі не выяўлена. Ансамблевая ігра, якая суправаджала вяселлі, ігрышчы і іншыя народныя святкаванні,— адна з даўніх форм бел. нар. выканальніцтва.
Традыцыйныя народны інструментальны ансамбль невялікага складу (з 2 — 4 інструментаў). Некаторыя з папулярных у мінулым інструментальных саставаў (дуда і скрыпка, скрыпка і вугольнік, скрыпка і басэтля, 3 скрыпкі і інш.) зніклі з ужытку. У наш час ёсць ансамблі з інструментаў адной групы (2 скрыпкі; скрыпка і балалайка; скрыпка і цымбалы) і розных (скрыпка і бубен; гармонік і скрыпка; скрыпка і кларнет; цымбалы і гармонік; скрыпка, цымбалы, гармонік і турэцкі барабан і інш.). У цэнтр. і зах. рэгіёнах Беларусі пашыраны ансамблі большага складу — «аркестры» (скрыпкі, гармонік, балалайка, кларлет, барабан і бразготка; скрыпкі, цымбалы, баян, кларнет, бубен і інш.). Існуюць нар. духавыя аркестры, якія, як і «аркестры», часцей сустракаюцца ў невялікіх гарадах, пасёлках, вялікіх вёсках і абслугоўваюць значную тэрыторыю. Рэпертуар Н. і. а. ўключае вясельныя маршы, традыцыйныя і сучасныя танцы і песні. У ансамблі дакладна вызначаны функцыі кожнага выканаўцы: напр., у ансамблі з дзвюх скрыпак і бубна першы скрыпач «трымае вярхі», другі — «туруе» (суправа-джае), бубніст— «паддае тахціку» (ад-бівае такт), «выбівае рытм»; у ансамблі са скрыпкі і цымбалаў скрыпач «вядзе матыў», цымбаліст спалучае меладычна-падгалосачную, рытмічную і гарманічную функцыі. У Н. і. а. рэалізуюцца розныя прынцыпы спалучэння ансамблевых галасоў — поліфанічны (падгалосачнага, кантрастнага відаў) і гамафонна-гарманічны з элементамі скрытйі паліфаніі. Гэтыя прынцыпы фарміраваліся ў залежнасці ад мясцовых традыцый песенна-харавога шматгалосся, тыпу ансамбля і жанру музыкі, якая выконваецца. У апошні час назіраецца тэндэнцыя да значнай рухомасці ансамблевых саставаў, якая абумоўлена знікненнем многіх традыцыйных інструментаў, актыўным асваеннем нар. музыкантамі новых (баяна, акардэона, саксафона, электрагітары), спалучэннем у адным ансамблі традыцыйных нар. інструментаў з прафесійнымі (напр., гармонік, труба, бубен; увядзенне ў склад пар. духавога аркестра скрыпкі і гармоніка), пашырэннем мяшаных вакалына-інструментальных ансамбляў.
Лоскаўскі сельсавет
Ло́скаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Валожынскага раёна Маладзечанскай вобласці. Цэнтр — вёска Лоск.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Валожынскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Гародзькаўскага сельсавета.
Эселен
Эселен (саманазва: Huelel; Esselen) — індзейскі народ на ўзбярэжжы Каліфорніі (ЗША). Прыкладная колькасць (2004 г.) - 460 чал.
Гісторыя
Продкі эселен з'явіліся на тэрыторыі Каліфорніі некалькі тысячагоддзяў таму. За некалькі стагоддзяў да нашай эры яны былі выціснуты з тэрыторыі сучаснага Сан-Францыска продкамі оланяў. Кантакты з іспанцамі пачаліся з 1602 г.
3 чэрвеня 1770 г. іспанскія святары заснавалі на землях эселен місію. Сучасная назва была дадзена імі гэтаму народу па найменню буйной вёскі. У 1783 г. узгадваецца сутычка паміж эселен і салдатамі, што ахоўвалі місіянераў. Іспанцы імкнуліся хрысціць дзяцей індзейцаў і пасля дасягнення сталага ўзросту забіралі для жыцця і працы ў сваё паселішча. Там эселен навучаліся іспанскай мове, арганізацыі сельскай гаспадаркі і еўрапейскім прафесіям. Жыццё ў місіі было вельмі цяжкім, многія станавіліся ахвярамі прынесеных звонку хвароб, да якіх не было імунітэту. Па запрашэнню місіянераў каля паселішча сяліліся прадстаўнікі іншых народаў, часцяком варожыя ў дачыненні да тубыльцаў. Аднак да 1822 г. амаль усе эселен прынялі хрышчэнне і да сярэдзіны XIX ст. былі асіміляваны.
Лічыцца, што пасля 1834 г., калі мексіканскія ўлады пачалі ўводзіць цывільнае кіраванне місіянерскімі паселішчамі, частка эселен мігрыравала ў навакольныя горы і здолела захаваць сваю тоеснасць. У 1883 г. пра іх існаванне паведамляў амерыканскі агент па справах індзейцаў. Але Альфрэд Льюіс Кробер абвясціў у 1899 г. эселен вымерлымі. Пазней ён прызнаў, што памыліўся. Тым не менш, гэта паўплывала на тое, што эселен не прызнаваліся амерыканскімі ўладамі і былі пазбаўлены права на зямлю. Яны звычайна прыпісваліся да іншых індзейскіх груп.
У 2010 г. нашчадкі эселен падалі прашэнне пра федэральнае прызнанне іх у якасці асобнай нацыі.
Культура
Да прыходу еўрапейцаў эселен падзяляліся на 6 сваяцкіх груповак, якія будавалі вёскі як на ўзбярэжжы, так і ва ўнутраных раёнах. Адна групоўка магла мець некалькі вёсак, куды перамяшчалася ў залежнасці ад сезону.
Галоўным заняткам былі збіральніцтва і паляванне. На ўзбярэжжы збіралі малюскаў, у перадгорных раёнах — жалуды. Палявалі на аленяў, трусоў, скунсаў, ужывалі ў ежу мяса сабак. Рыбай харчаваліся толькі падчас голаду. Археолагі выявілі, што эселен карысталіся плеценымі кашамі, каменнымі прыладамі працы, асабліва цанілі абсідыян. Вопраткі амаль не мелі. У прахалоднае надвор'е карысталіся скуранымі коўдрамі. Жытлы каркаснага тыпу, нагадвалі вікіяпы або буданы.
Захаваліся наскальныя малюнкі, легенды пра культурнага героя каёта Мачкаса.
Мова
Эселен размаўлялі на ізаляванай мове. Ужо ў XIX ст. яна выйшла з ужытку. Захаваліся толькі некаторыя словы і выразы.
Рэлігія
Звестак пра арыгінальную рэлігію эселен амаль не захавалася. Мяркуюць, што яна была заснавана на кульце продкаў. У канцы XVIII - пачатку XIX ст. эселен прынялі каталіцызм.
Павел Дзмітрыевіч Шчарбачэня
Павел Шчарбачэня (нар., ) — беларускі футбаліст, брамнік казахстанскага клуба «Кыран» з Шымкента.
Клубная кар’ера
Сезон 2018 правёў у Другой лізе ў складзе «Маладзечна-ДЮСШ-4», а ў лютым 2019 года падпісаў кантракт з «Лідай». Пачынаў сезон рэзервовым брамнікам, аднак пазней замацаваўся ў стартавым складзе. У снежні 2019 года перайшоў у «Смаргонь», дзе стаў трывалым іграком асновы. 13 сакавіка 2021 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, адгуляўшы ўсе 90 хвілін у матчы з «Энергетыкам-БДУ» (0:3). У далейшым заставаўся асноўным брамнікам каманды, але не выратаваў яе ад вылету ў Першую лігу.
У лютым 2022 года па пагадненні бакоў пакінуў «Смаргонь». Хутка стаў трэніравацца з петрыкаўскім «Шахцёрам» і падпісаў кантракт з клубам. Стаў асноўным брамнікам петрыкаўскай каманды. Пакінуў «Шахцёр» у студзені 2023 года.
У пачатку 2023 года трэніраваўся са «Слуцкам», а ў красавіку папоўніў склад «Кырана» з другога дывізіёна Казахстана.
Таймені
Таймені (Hucho) — род буйных ласосёвых рыб, атрад ласосепадобныя. У дробных асобнікаў на баках цела 8—10 цёмных папярочных палос, тыповыя дробныя х-падобныя і маладзікападобныя цёмныя плямкі. Падчас нерасту цела медна-чырвонае. Распаўсюджаны шырока, амаль ва ўсіх буйных рэках і азёрах Сібіры і Далёкага Усходу, таксама на Алтаі, напр.: у рэках Бухтарма, Курчум. Як і іншыя ласасёвыя, таймень — драпежнік, дасягае 1 м і больш даўжыні і 60 кг вагі.
Сяргей Аркадзевіч Сардараў
Сяргей Аркадзевіч Сардараў (Սերգեյ Արշակի Սարդարով; 25 лютага 1909, сяло Азох, Елізаветпальская губерня — 6 верасня 1987, Мінск) — савецкі военачальнік, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, генерал-палкоўнік авіяцыі (16.06.1965).
Дзяцінства і маладосць
З беднай шматдзетнай (7 дзяцей) сялянскай сям’і. Армянін. У пошуках лепшай долі сям’я пераехала ў Баку. У 1918 годзе, ратуючы сям’ю ад падзей Грамадзянскай вайны, якія ў Баку насілі кровапралітны характар, бацька перавёз сям’ю ў Ташкент. Скончыў няпоўную школу ў 1921 годзе. З 1921 года працаваў вучнем слясарачы і слесарам у майстэрні па рамонце веласіпедаў у Ташкенце. Вучыўся на рабфаку (скончыў у 1929 годзе), адначасова вучыўся ў Ташкенцкім аэраклубе. У 1929 годзе накіраваны на вучобу ў Маскоўскае механіка-машынабудаўнічае вучылішча, скончыў 2 курсы, быў сакратаром камсамольскай арганізацыі курсу.
Максім Барысавіч Шундалаў
Біяграфія
У 1988—1994 гадах вучыўся на фізічным факультэце БДУ па спецыяльнасці «Фізіка», у 1994—1997 гадах у аспірантуры БДУ. З 1998 года малодшы навуковы супрацоўнік, у 1998—2003 гадах асістэнт, у 2003—2006 гадах старэйшы выкладчык, з 2006 года дацэнт кафедры фізічнай оптыкі і прыкладной інфарматыкі БДУ.
Сяргей Аркадзевіч Сардараў
Пачатак ваеннай службы
У 1931 годзе па партыйнай мабілізацыі прызваны ў Чырвоную Армію. Скончыў Ленінградскую ваенна-тэарэтычную школу лётчыкаў у 1933 годзе, курсы лётна-каманднага саставу пры 1-й Качынскай авіяцыйнай школе ў 1934 годзе. З 1936 года служыў на Далёкім Усходзе: камандзір звяна, камандзір авіяатрада, з 1938 года — ваенны камісар эскадрыллі. З 1939 года — ваенны камісар 18-га знішчальнага авіяцыйнага палка ў Адмысловай Чырванасцяжнай Далёкаўсходняй арміі. З 1940 года — камандзір 307-га знішчальнага авіяцыйнага палка на Далёкім Усходзе.
Вялікая Айчынная вайна
Увосень 1941 года быў накіраваны на вучобу і ў пачатку 1942 года скончыў курсы ўдасканалення каманднага саставу пры Ваенна-паветранай акадэміі РСЧА (якая тады знаходзілася ў эвакуацыі ў Чкалаве, цяпер — Арэнбург). З 1 жніўня 1942 года — камандзір 965-га знішчальнага авіяцыйнага палка ППА. Полк уваходзіў у склад Архангельскага раёна ППА, са студзеня 1943 — у склад 126-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі ППА Грозненскага раёна ППА, з лютага 1944 года — у Закаўказскую зону ППА, з мая 1944 года — у 123-ю знішчальную авіяцыйную дывізію ППА Паўднёвага фронту ППА. З кастрычніка 1944 года да канца вайны — намеснік камандзіра 123-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі. За гады вайны знішчальныя часткі ППА пад яго камандаваннем прыкрывалі ў паветры Архангельск і арктычныя канвоі саюзнікаў, якія прыбывалі ў яго, у час бітвы за Каўказ — прыкрывалі камунікацыі і прамысловыя цэнтры Паўночнага Каўказа і Закаўказзя, затым па меры наступу савецкіх войскаў — аб’екты на вызваленай тэрыторыі Таманскага паўвострава, Наварасійска, Крыма, Румыніі. За гады вайны С. А. Сардараў выканаў вялікую колькасць (каля 600) вылетаў на прыкрыццё аб’ектаў і войскаў, але не меў паветраных баёў і збітых самалётаў. Сваёй першай узнагародай — ордэнам Чырвонай Зоркі — быў узнагароджаны 29 сакавіка 1944 года за выдатную баявую падрыхтоўку свайго палка.
Максім Барысавіч Шундалаў
Біяграфія
У час палітычных чыстак у студзені 2022 года быў вымушаны напісаць заяву на звальненне з уласнага жадання. У абарону свайго звольненага калегі і заклікам да усіх падтрымліваць звольненых ды адмаўляцца займаць іх працоўныя месцы выступіла ў відэазвароце загадчыца кафедры вышэйшай матэматыкі і матэматычнай фізікі Наталля Абрашына-Жадаева.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя інтарэсы: квантавая хімія; тэарэтычная малекулярная спектраскапія.
Сяргей Аркадзевіч Сардараў
Паваенная служба
У паваенныя працягваў службу ў Войсках ППА краіны на ранейшай пасадзе. З 1948 па 1950 гады — камандзір знішчальнай авіяцыйнай дывізіі. У 1952 годзе скончыў Вышэйшую ваенную акадэмію імя К. Я. Варашылава. З 1952 года камандаваў корпусам ППА. Шмат лятаў, асвоіў рэактыўныя знішчальнікі. З мая 1960 па люты 1966 года — камандуючы 2-й асобнай арміяй ППА (Мінск). З 1966 года — намеснік начальніка Ваеннай каманднай акадэміі проціпаветранай абароны (Калінін).
У лютым 1971 года — у запасе па стане здароўя. Жыў у Мінску. Там жа пахаваны на Усходніх могілках.
Член КПСС з 1930 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. Член Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі.
Памяць
Помнік пастаўлены ў родным сяле Азох у 2010 годзе.
Рава
Рава:
Сярэдневякоўе
Сярэднія вякі, або Сярэдневякоўе, або Сярэднявечча — перыяд у гісторыі паміж Старажытным светам і Новым часам, з канца V да канца XV ст.
Тэрмін
Тэрмін «Сярэднявечча» ўзнік у Італіі ў XIV—XVI стст. у коле гісторыкаў і літаратараў, перадавых людзей свайго часу. Яны схіляліся перад культурай Старажытнай Грэцыі і Старажытнага Рыма, спрабавалі адрадзіць яе. «Сярэднімі вякамі» яны назвалі час паміж антычнасцю і сваёй эпохай. У далейшым у навуцы замацаваўся падзел гісторыі на старажытную (старажытную), сярэдневяковую і новую. Сярэднявечча ў сучаснай перыядызацыі сусветнай гісторыі ахоплівае час ад краху Заходняй Рымскай імперыі ў V ст. да эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў (рубеж XV—XVI стагоддзяў), прычым поўнае панаванне менавіта сярэдневяковага тыпу культуры ў Еўропе звязваюць не з усім перыядам, а з V—XIII ст. Затым у Італіі зараджаецца пераходная культурная эпоха — Адраджэнне, якая ахоплівае канец Сярэднявечча і пачатак Новага часу.
Ацэнка Сярэднявечча ў навуцы змянялася. Гуманісты эпохі Адраджэння (менавіта ўвялі тэрмін) і асветнікі XVIII ст. (Дзідро, Вальтэр, Мантэск’ё) называлі іх «цёмнымі вякамі», пісалі аб глыбокім заняпадзе культуры. У супрацьлегласць ім рамантыкі XIX ст., якія ў навуковых і, асабліва, у мастацкіх творах ідэалізавалі сярэднявечча, былі схільныя бачыць у ім ўвасабленне вышэйшай маралі. Сучасныя навукоўцы пераважна пазбягаюць крайнасцей. Прызнаецца, што ў параўнанні з антычнасцю, было страчана нямала дасягненняў культуры, але ў той жа час у сферу культурнага развіцця былі прыцягнуты новыя народы, зарадзіліся нацыянальныя культуры.
Фарміраванне сярэдневяковага тыпу культуры на тэрыторыі былой Рымскай імперыі адбывалася рознымі шляхамі. Усходняя Рымская імперыя захавала сваю дзяржаўнасць і адзінства. Візантыя на працягу ўсяго сярэднявечча заставалася вялікай і ўплывовай дзяржавай, візантыйская культура стала прамым працягам антычнай. Але ў 1453 годзе пасля заваявання туркамі-асманамі яе гісторыя перапынілася.
Сацыяльна-эканамічны лад сярэднявечча ў Заходняй Еўропе схематычна можна прадставіць наступным чынам. На руінах Заходняй Рымскай імперыі ўзнік шэраг часам вельмі вялікіх (як, напрыклад, імперыя франкаў часоў Карла Вялікага), але нетрывалых ранніх феадальных манархій. Аснова эканомікі — сельская гаспадарка і дамашняя вытворчасць. Спачатку ўсе землі належалі каралю. Ён размяркоўваў іх паміж сваімі васаламі — феадаламі (феод — назва надзела), якія служылі ў яго войску. Феадалы, у сваю чаргу, надзялялі зямлёй сялян, якія выконвалі павіннасці (паншчына, чынш). Усталёўваліся складаныя ўзаемаадносіны паміж прыгоннымі сялянамі і памешчыкамі, а таксама ўнутры класа феадалаў (прынцып «васал майго васала — не мой васал»). Кожны феадал хацеў пашырыць свае ўладанні, войны вяліся практычна бесперапынна. У выніку каралеўская ўлада губляла свае пазіцыі, што вяло да раздробненасці. Сяляне, якіх прыгняталі, не спынялі барацьбы ў розных формах — ад уцёкаў у гарады да вялікіх сялянскіх войнаў і паўстанняў. Узнікаюць самастойныя гарадскія камуны, яны становяцца апорай каралеўскай улады. З’яўляецца новы клас — гарадская буржуазія (уласна само слова «буржуа» ўтворана ад нямецкага «бург» — горад). Адпаведна, вылучаюць і асноўныя перыяды.
У Сусветнай гісторыі
Пачатак і заканчэнне Сярэднявечча звязаны з наступнымі падзеямі:
476 г. — падзенне Заходняй Рымскай імперыі,
1492 г. — адкрыццё Амерыкі экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Хрыстафора Калумба.
У гісторыі Беларусі
Ранняе, Высокае і Позняе сярэдневякоўе ў гісторыі Беларусі вызначаны наступным чынам:
Іншыя перыядызацыі
Частка гісторыкаў лічыць пачаткам Сярэднявечча падзел Рымскай імперыі на Заходнюю і Усходнюю (395), ці прыняцце хрысціянства Канстанцінам Вялікім (312), ці год пераносу сталіцы імперыі ў Канстанцінопаль (330). У якасці канца сярэднявечча прапануюць час з’яўлення пратэстанцтва (1521), або ўзяцця Канстанцінопаля асманамі (1453), ці пачатак заняпаду феадалізму ў Еўропе ў сувязі з Англійскай рэвалюцыяй (1642). Тым не менш, усе гэтыя падзеі сведчаць аб нейкім канцы адной эпохі і пачатку новай, таму межы Сярэднявечча хоць і выглядаюць вельмі размыта, але ўсё ж такі яны ёсць.
Роля рэлігіі і царквы ў сярэдневяковым грамадстве
Для сярэдневяковай культуры характэрныя дзве ключавыя адметнасці: карпаратыўнасць і пануючая роля рэлігіі і царквы. Сярэдневяковае грамадства, як арганізм з клетак, складалася з мноства сацыяльных станаў (сацыяльных слаёў). Чалавек па нараджэнні належаў да аднаго з іх і практычна не меў магчымасці змяніць сваё сацыяльнае становішча. З кожным такім становішчам былі звязаны свой круг палітычных і маёмасных правоў і абавязкаў, наяўнасць прывілеяў або іх адсутнасць, спецыфічны ўклад жыцця, нават характар адзення. Існавала строгая саслоўная іерархія: два вышэйшыя станы (духавенства, феадалы-землеўладальнікі), затым купецтва, рамеснікі, сяляне (апошнія ў Францыі аб’ядноўваліся ў «трэцяе саслоўе»). Выразную формулу вывеў на мяжы X—XI стагоддзяў біскуп французскага горада Лана Адальберон: «адны моляцца, іншыя ваююць, трэція працуюць…». Кожны стан быў носьбітам і адпаведнага тыпу культуры.
Магутным аб’ядноўваючым фактарам у такіх умовах былі рэлігія і царква. Вызначальная роля хрысціянскай рэлігіі і царквы ва ўсіх галінах грамадскага і культурнага жыцця складала прынцыповую асаблівасць еўрапейскай сярэдневяковай культуры. Царква падпарадкавала сабе палітыку, мараль, навуку, адукацыю і мастацтва. Увесь светапогляд чалавека сярэднявечча быў тэалагічным (ад грэчаскага «тэас» — бог). Чым жа можна патлумачыць такое выключнае становішча рэлігіі ў сярэдневяковым грамадстве?
Адзін з адказаў на пытанне дае сам сэнс хрысціянскага веравучэння. Яно ўзнікла з барацьбы і ўзаемнага ўплыву мноства філасофскіх і рэлігійных плыней. Калі казаць пра першаснае хрысціянства, то адной з галоўных ідэй, якія забяспечылі шырокае распаўсюджванне новай рэлігіі, была ідэя роўнасці людзей — роўнасць як грэшнасць істоты перад ўсемагутным і усяміласцівым богам — але таксама роўнасць. Хрысціянства, узнікшы ў калоніях Старажытнага Рыма, у асяроддзі рабоў, з самага пачатку не было рэлігіяй якога-небудзь аднаго народа, яно мела наднацыянальны характар. Як рэлігійнае вучэнне, хрысціянства грунтуецца на трох галоўных ідэях:
У першапачатковым хрысціянстве вельмі моцная была вера ў скорае другое прышэсце Ісуса Хрыста, Страшны суд і канец грэшнага свету. Аднак час ішоў, нічога падобнага не адбывалася, і на месца гэтай ідэі прыходзіць ідэя суцяшэння — замагільнай аддачы за добрыя ці дрэнныя ўчынкі, гэта значыць пекла і раю.
Пад канец антычнасці хрысціянства ўяўляла сабой развітую светапоглядную сістэму. Быў створаны «сімвал веры» — кароткі выклад асноўных дагматаў хрысціянскай царквы. У яго ўвайшлі дагмат аб «трыадзінстве бога», адзінага і, разам з тым, у трох асобах — Бога-бацькі, Бога-сына і Бога-духа Святога, дагмат пра ўваскрасенне Хрыста і іншыя.
Першыя хрысціянскія абшчыны адрозніваліся дэмакратызмам, аднак досыць скора служыцелі культу — духавенства, або клір ((Κλήρος — жэрабя), спачатку іх выбіралі па жэрабі) ператвараюцца ў суровую іерархічную арганізацыю. Спачатку высокае становішча ў кліры займалі епіскапы. Рымскі епісап стаў дамагацца прызнання за ім першынства сярод усяго духавенства хрысціянскай царквы. У канцы IV — пачатку V ст. ён стаў называцца Папам і паступова набыў уладу над усімі іншымі епіскапамі Заходняй Рымскай імперыі. Хрысціянская царква стала называцца каталіцкай, што азначае сусветная.
Ужо ў апошнія стагоддзі існавання Рымскай імперыі хрысціянства з рэлігіі прыгнечаных ператвараецца ў дзяржаўную рэлігію. Папа абвясціў сябе «намеснікам Хрыста на Зямлі», на тую ж ролю прэтэндаваў патрыярх Канстанцінопальскі, у царкве аказалася два арганізацыйныя цэнтры. У 1054 годзе Папа Рымскі і патрыярх Канстанцінопальскі праклялі адзін аднаго. Пры агульнай рэлігіі царква раскалолася на заходнюю — рымска-каталіцкую і ўсходнюю — праваслаўную. Ва ўмовах краху Заходняй Рымскай імперыі, хуткага ўтварэння і такога ж хуткага распаду «варварскіх» каралеўстваў, пастаяннага перакройвання меж, затым феадальнай раздробненасці, царква аказалася арганізаваная сілай, своеасаблівым востравам «парадку ў беспарадку». Мабыць, найбольш стабільнай дзяржавай Еўропы была Папская вобласць — сярэдняя Італія, якая перайшла ў VIII ст. пад непасрэднае праўлення рымскіх папаў (і якая існавала да XIX с.). Менавіта для абгрунтавання правоў на ўладу ў гэтай дзяржаве была створана легенда аб «Канстанцінаў дар»: быццам рымскі імператар Канстанцін, пераносячы сталіцу ў Візантыю, сваім пераемнікам у Рыме пакінуў Папу.
Палітычны ўплыў папства распаўсюджваўся на ўсю Еўропу. Вельмі доўга толькі Папа прызначаў біскупаў ва ўсе краіны. Царква шырока выкарыстоўвала сістэму пакаранняў (у тым ліку супраць кіраўнікоў): «адлучэнне», што ставіла чалавека па-за царквы, «анафему» — урачыстае публічнае накладанне праклёну, «інтэрдыкт» — забарона адпраўляць культ на ўсёй тэрыторыі і іншыя. Абранне Папы з XI ст. стала праходзіць на адмысловых сходах кардыналаў, без магчымасці ўмяшання свецкай улады. Прыкладна трэць усіх ворных зямель у Еўропе належала царкве, усе дзяржавы выплачвалі «дзесяціну» (дзясятую частку сабраных падаткаў) у яе карысць. У каталіцкай царкве ў Х ст. усталёўваецца звычай бясшлюбнасці (цэлібату) духавенства. Гэты звычай цесна звязаў станы феадалаў і духавенства: у сем’ях феадалаў старэйшы сын звычайна атрымліваў зямельную ўласнасць, а другі станавіўся святаром.
Феномен манастыра ў Еўропе
Асаблівую ролю ў распаўсюджанні ўплыву царквы адыгрывалі манастыры. Яны ўзніклі ў III ст. у Егіпце і ўяўлялі сабой спачатку паселішчы пустэльнікаў (ад грэчаскага «манах» — пустэльнік). Манастыры ў Еўропе становяцца і буйнымі землеўладальнікамі, і цэнтрамі шматгаліновых гаспадарак, і ўмацаванымі крэпасцямі, і асяродкамі культурнага жыцця. Першы манаскі ордэн арганізаваў Бенедыкт Нурсійскі ў VI ст. У далейшым, ордэн бенедыкцінцаў аб’ядноўваў да дзвюх тысяч манастыроў, у XII ст. у сувязі з радам буйных народных выступленняў узнікае новая плынь у манастве. Францыск Асізскі ў Італіі і Дамінік у Іспаніі амаль адначасова выступаюць з пропаведдзю беднасці, адмовы ад уласнасці, павагі да простай працы. Галоўным для святара яны лічылі не ўрачыстае богаслужэнне, а пропаведзь у падарожжах сярод простых людзей. Такія погляды знайшлі вельмі шырокую падтрымку. Рым афіцыйна прызнаў францысканцаў і дамініканцаў ордэнамі жабрачых манахаў-прапаведнікаў. Трэба ўлічыць яшчэ адну прычыну ўплыву царквы, асабліва ў раннім сярэднявеччы. Гэта — агульны культурны заняпад, заняпад антычнай культуры, які наступіў пасля V ст. Разбураліся палітычныя, культурныя сувязі, большасць насельніцтва стала аграрнай. Пісьменнасць ператвараецца ў рэдкасць. На змену класічнай прыходзіць вульгарная (народная) латынь. У такіх умовах менавіта царква выступае захавальнікам антычнай культурнай спадчыны. Святары аказваюцца адукаванымі людзьмі. Бо і сярод кіраўнікоў тады пісьменныя людзі былі адноснай рэдкасцю. Напрыклад, Карл Вялікі — стваральнік велізарнай імперыі, герой паданняў і легенд — паважаў адукацыю, размаўляў на латыні, грэчаскай мове, ведаў літаратуру. Але пісаць ён не ўмеў. Яго біёграф расказвае, што імператар вазіў «на ложку пад падушкай дошчачкі і лісты, каб у вольны час прывучыць руку выводзіць літары. Але мала меў поспеху».
Пры кляштарах арганізоўваліся скрыпторыі — спецыяльныя майстэрні для перапісвання кніг. Рукапісныя кнігі вырабляліся з пергамента — асаблівым спосабам апрацаванай цялячай або авечай скуры. Для вырабу адной Бібліі вялікага фармату патрабавалася 300 авечых шкур, на яе выкананне ішло 2-3 гады. Каштавалі такія кнігі, натуральна, неверагодна дорага. Пры кляштарах звычайна арганізоўваліся бібліятэкі. Акрамя Бібліі перапісваліся кнігі хрысціянскіх багасловаў, жыццяпісы святых, уцалелыя антычныя творы (без такога перапісвання да нас бы гэтыя творы проста не дайшлі). Тут састаўляюцца хронікі — апісанні падзей па гадах. Школы ў раннім Сярэднявеччы адкрываліся толькі пры цэрквах і манастырах. Паступова складваецца школьная праграма. Яна не мянялася потым стагоддзямі. У яе ўваходзілі «сем свабодных мастацтваў»: тры уступныя дысцыпліны — «трывіум» — граматыка, рыторыка (авалоданне красамоўствам), дыялектыка (авалоданне правільным красамоўствам, г. зн. фармальная логіка); чатыры дысцыпліны вышэйшага цыкла — «квадрыум» — арыфметыка, геаметрыя, астраномія, музыка.
Культура Сярэднявечча
Большасць насельніцтва сярэдневяковай Еўропы складалі сяляне. Як суадносіцца паміж сабой царкоўная, рыцарская культура і культура народнай масы? На гэтае пытанне цяжка адказаць адназначна. Так, культуру феадалаў літаральна пранізвае пагарда да «мужыкоў», у той жа час рукамі апошніх ствараюцца і упрыгожваюцца феадальныя замкі, храмы і манастыры. Яшчэ з варварскіх часоў захоўваюцца і развіваюцца народныя вусныя эпічныя творы — «Песня пра Нібелунгаў», «Песня пра Роланда» — але запісваюць і апрацоўваюць іх ужо адукаваныя людзі. Сярод сялян, асабліва з усталяваннем прыгоннага прыгнёту, пастаянна жыве нянавісць да прыгнятальніка — землеўладальнікаў, і ў той жа час паважаецца фігура рыцара — абаронцы хрысціянства. У народным асяроддзі адбываецца фарміраванне нацыянальных моў, пазней яны выцясняюць латынь з прафесійнай літаратуры. Сярэднявечча багатые на падобныя кантрасты.
Сялянскае светаўспрыманне, безумоўна, фарміравалася на аснове хрысціянскага светапогляду, але пры гэтым рэлігійныя пачуцці простых людзей значна адрозніваліся ад канонаў афіцыйнага багаслоўя. Асаблівае спачуванне выклікалі пакуты Хрыста, у іх бачылі адгалоскі ўласнага лёсу. Паважаным становіцца вобраз Маці Божай, яе лічылі абаронцай і заступніцай. Нават незадаволенасць сялян сваім станам, барацьба супраць прыгнёту ўсвядамлялася ў хрысціянскіх вобразах. Узнікалі так званыя «народныя ерасі» (ерась — рэлігійнае вучэнне, якое адхілялася ад афіцыйнага, царкоўнага). Супраць такіх рухаў царква змагалася жорстка і ўпарта. Адным з інструментаў барацьбы становіцца інквізіцыя. Яна ператварылася ў вялікую царкоўную ўстанову і была падпарадкавана асабіста Папе рымскаму.
Народная сялянская культура стала адной з найважнейшых крыніц прагрэсу сярэдневяковай культуры, які пачаўся ў XI ст. і выявіўся ў фарміраванні гарадской культуры. У XI ст. у Заходняй Еўропе адбываецца хуткі рост гарадоў. Іх насельніцтва складалася з самых рашучых і бунтарскіх элементаў грамадства: у горада беглі прыгонныя — «паветра горада рабіла свабодным», мянялі лад жыцця некаторыя феадалы, асабліва збяднелыя. Новыя віды дзейнасці — гандаль, рамяство — патрабавалі актыўнасці, абачлівасці, спараджалі рацыяналістычны падыход да жыцця. Гараджане аб’ядноўваліся ў камуны, якія мелі органы самакіравання. Яны і ўзначальвалі барацьбу за вызваленне ад феадала ці манастыра, на землях якога стаяў горад. Гэтая барацьба запатрабавала гераічных намаганняў і заняла немалы гістарычны тэрмін, але ўвянчалася ў выніку поспехам. Гарады сталі апорай каралеўскай улады ў ходзе ўтварэння цэнтралізаваных нацыянальных дзяржаў (за выключэннем Італіі, дзе пераважалі гарады-дзяржавы).