cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Меджэрда
Недалёка ад ракі былі пабудаваны такія важныя гарады старажытнасці як Уціка і Карфаген. Таксама захаваліся руіны будынкаў шматлікіх народаў (берберы, фінікійцы, пуны, маўры, рымляне, вандалы, грэкі, візантыйцы, арабы, асманы). У даліне ракі знойдзены такія славутасці як арка Аляксандра Севера, руіны Форума і Капітолія, храм Сатурна, свяцілішча Юноны, дамы з мазаікамі, а таксама тэатр на 3500 месцаў, урэзаны ў схіл гары.
Расход вады — ад 3—4 м³/сек улетку да 1500—2500 м³/сек (радзей — да 13 тыс.) пасля зімовых дажджоў. Гэта адзіная рака Туніса, якая не перасыхае цалкам падчас летняй засухі.
Надзёжына
Надзёжына (, Надёжино) — аграгарадок у Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Яськаўшчынскага сельсавета.
Ігнацій Смалянін
Ігнацій (Ігнат) Смалянін — усходнеславянскі падарожнік, пісьменнік-белетрыст XIV ст.
Вядомы як аўтар «Хаджэння», у якім адлюстраваны падзеі, што адбыліся падчас паездкі ў Канстанцінопаль у 1389—93 гады. У храналагічнай паслядоўнасці аўтар распавядае аб прыгодах, дзіўных здарэннях і шматлікіх сустрэчах з выдатнымі людзьмі. У творы шмат разгорнутых дыялогаў. Аўтар дае каштоўныя звесткі аб прыездзе ў ВКЛ мітрапаліта Кіпрыяна. У творы шмат увагі ўдзяляецца апісанню краявідаў Прычарнамор'я, асабістым уражанням ад плавання на караблі, разважанням аб палітычным палажэнні ў Візантыі (распавядае аб каранацыі імператара Мануіла) і ўсхваленні прыгажосці ўбачаных палацаў і храмаў. Сцэна каранацыі цара Мануіла ў творы паказана вельмі каларытна, што пацвярджае літаратурнае майстэрства Ігната Смаляніна. Твор вядомы ў дзвюх рэдакцыях і 24 спісах.
Царква Святой Ганны (Любішчыцы)
Царква Святой Ганны — праваслаўны храм у в. Любішчыцы Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Гісторыя
Пабудавана ў 1845 годзе з цэглы, у 1851 годзе рамантавалася. Па іншых звестках, узведзена ў 1857 годзе.
Дубровіцкае княства
Дубровіцкае княства — рускае ўдзельнае княства.
Вылучылася з Тураўскай зямлі ў 1167—1174 гадах пасля смерці Юрыя Яраславіча, канчаткова аформілася да пачатку XIII ст.
Дакладна вядомы імёны двух першых князёў:
У пачатку XIV ст. Дубровіцкае княства ўвайшло ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. княства было часткай уладанняў князёў Астрожскіх.
Княства, пэўна, размяшчалася вакол горада Дубровіца, сваёй сталіцы. (цяпер адміністрацыйны цэнтр Дубровіцкага раёна Ровенскай вобласці).
Уладзімір Цітавіч Алісейка
Уладзімір Цітавіч Алісейка ( — ) — савецкі афіцэр, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір сапёрнага ўзвода 42-га асобнага сапёрнага батальёна 136-й стралковай дывізіі 38-й арміі Варонежскага фронту, старэйшы сяржант. Герой Савецкага Саюза, палкоўнік.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1921 годзе ў вёсцы Косетаў Гомельскай губерні РСФСР (цяпер Калінкавіцкі раён, Гомельская вобласць, Беларусь), у сялянскай сям’і. Па нацыянальнасці беларус. Член ВКП(б)/КПСС з 1943года. Скончыў няпоўную сярэднюю школу і тры курсы працоўнага факультэта у горадзе Мазыры. Да прызыву ў 1940 годзе ў Чырвоную армію працаваў у саўгасе.
На франтах Вялікай Айчыннай вайны 1941 года. Асабліва вызначыўся старэйшы сяржант Алісейка пры фарсіраванні Дняпра. 2 кастрычніка 1943 года ўзвод пад яго камандаваннем ў ліку першых пераправіўся на правы бераг ракі паўднёвей Кіева. На працягу двух дзён пад шквальным агнём праціўніка ажыццяўляў дапамогу ў пераправе падраздзяленняў. 3 кастрычніка 1943 года пры адбіцці чарговай варожай контратакі быў цяжка паранены, але не пакінуў поля бою.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 10.01.1944 за ўзорнае выкананне баявых заданняў Камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і гераізм старэйшаму сяржанту Алісейка Уладзіміру Цітавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка».
Палкоўнік У. Ц. Алісейка да 1971 года працягваў службу ў арміі. Жыў у Краснадары. Працаваў у Расгалоўсельгаскамплекце. Памёр 9 мая 1981 года.
Махамед ульд Абдэль Азіз
Махамед ульд Абдэль Азіз (Mohamed Ould Abdel Aziz; нар. 20 снежня 1956, Акджуджт) — маўрытанскі ваенны і палітычны дзеяч, прэзідэнт Маўрытаніі з 5 жніўня 2009 года.
Служыў у арміі з 1977 года. У 2005 быў адным з арганізатараў ваеннага перавароту супраць шматгадовага прэзідэнта краіны Маауі ульд Сіда Ахмеда Тайі. 30 жіўня 2007 года прызначаны абраным прэзідэнтам краіны Сідзі Махамедам ульд Шэйхам Абдулахі камандуючым прэзідэнцкай гвардыяй. Спроба зрушыць Махамеда ульд Абдэль Азіза з гэтай пасады прывяла да таго, што 6 жніўня 2008 года ён арганізаваў паспяховы ваенны пераварот і ўзначаліў Дзяржаўны савет з 11 членаў. 14 жніўня 2008 года ён прызначыў прэм’ер-міністрам свайго ўрада Мулае ульд Мухамед Лагдафа. У 2009 годзе абраны прэзідэнтам Маўрытаніі.
21 сакавіка 2010 года Махамед ульд Абдэль Азіз разарваў дыпламатычныя адносіны з Ізраілем. Да гэтага Маўрытанія была адной з 3 арабскіх краін, якія мелі дыпадносіны з Ізраілем.
Сякерышкі
Сяке́рышкі (, Секеришки) — хутар у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Эйгердаўскага сельсавета.
Да 15 мая 1963 года хутар уваходзіў у склад Даўгердзішскага сельсавета, да 30 мая 1988 года — у склад Трабскага сельсавета.
Манпарнас
Манпарнас (Montparnasse — гара Парнас) — раён на поўдні Парыжа, на левым беразе Сены. Як і астатнія кварталы на ўскраіне Парыжа, раён быў уключаны ў склад горада толькі 1 студзеня 1860 года і даў назву 43-му кварталу, які з’яўляецца часткай XIV парыжскай акругі. Раён, які ў наш час прынята называць Манпарнас, выходзіць далёка за межы адміністрацыйнага квартала.
Назву раёна далі насмешнікі-студэнты XVII стагоддзя.
Ноў
Ноў (, Новь) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Яськаўшчынскага сельсавета.
Зуброўка (напой)
Зуброўка — алкагольны напой (настойка) мацункам 40°. Цяпер вырабляецца ў Беларусі, Польшчы, Расіі. Настойваецца на траве, якая, растучы ў Белавежскай пушчы, з'яўляецца ежай для зубраў, адкуль і пайшла назва. Можа мець розныя адценні жоўтага колеру — ад светла-жоўтага да бурштынавага.
Гліказід кумарыну, які прысутнічае ў зуброўцы духмянай, надае настойцы характэрны водар і даўкі смак і спрыяе апетыту і лепшаму пераварванню ежы. Падаецца «Зуброўка» да халоднага мяса, дзічыны, птушкі і халодных закусак.
Гісторыя
Зуброўка выраблялася на тэрыторыі Рэчы Паспалітай з пачатку XVI стагоддзя, і да XVIII стагоддзя стала адным з найлюбых напояў шляхты і сялян.
Тартак (возера)
Тарта́к, Лучыла — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ушача (цячэ праз возера), за 20 км на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Ушачы, за 1,5 км на поўдзень ад вёскі Царкавішча.
Плошча паверхні 0,54 км². Даўжыня 1,76 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 4,44 км. Найбольшая глыбіня 11,4 м. Аб’ём вады 2,5 млн м³. Плошча вадазбору 116 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 6—9 м (на паўднёвым усходзе 10—15 м), пад лесам. Берагі нізкія, пясчаныя, месцамі пад хмызняком, забалочаныя. На паўночным усходзе і паўднёвым захадзе пойма шырынёй 100—150 м, парослая хмызняком. Дно да глыбіні 2 м пясчанае, ніжэй глеістае. На поўначы востраў плошчай 0,1 га. Уздоўж берагоў да глыбіні 1,7 м вузкая паласа надводнай расліннасці, падводныя макрафіты пашыраны да глыбіні 3 м. Ракой Ушача злучана з азёрамі Мурагі (на паўднёвым захадзе) і Царкавішча (на паўночным усходзе).
Абухава (Віцебскі раён)
Абухава — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці, у складзе Варонаўскага сельсавета. Знаходзіцца за 11 км на ўсход ад Віцебска, 16 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.
Гісторыя
У канцы XVII ст. вядома як цэнтр маёнтка ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. У 1717 годзе маёнтак (45 сялянскіх душ мужчынскага полу) прыватная ўласнасць Фядоры і Элеаноры Закрэўскіх. У складзе маёнтка тры вёскі: Абухава, Юзыкі і Зайцава — увогуле 12 сялян-гаспадароў, якія мелі па 1/8—1/4 валокі зямлі і плацілі штогод 5—10 злотых чыншу. 1/3 маёнтка ў складзе вёскі Філіпава (22 рэвізскія сялянскія душы мужчынскага полу і 6 гаспадароў-сялян) належала Францу і Канстанціну Хількевічам.
Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у інкарпаравана ў склад Расійскай імперыі. Уваходзіла ў склад Віцебскага павета Пскоўскай, з 1776 года Полацкай, з 1796 года Беларускай, з 1802 года Віцебскай губерняў. У 1785 годзе сяльцо і вёска. У 1789 маёнтку належала 8273 дзес. 2138 сажняў зямлі.
У 1834 у маёнтку 145 рэвізскіх сялянскіх душ. У 1846 прыватная ўласнасць калежскага асэсара і кавалера памешчыка Дз. Заблоцкага, яму належала 6 вёсак (151 рэвізская сялянская душа), конны млын (500 руб.), карчма (200 руб.), фруктовы сад (300 руб.) У 1847 у вёсцы Абухава 6 двароў, 32 жыхары. У 1878 прыватная ўласнасць памешчыцы М. Заблоцкай, якая мела 500 дзес. зямлі.
На пачатку XX ст. у Каралёўскай воласці Віцебскага павета і губерні. У 1905 вёскі Абухава-1 (11 двароў, 90 жыхароў) і Абухава-2 (2 двары, 17 жыхароў) належалі Друкаўскаму сельскагаспадарчаму таварыству; маёнтак (25 двароў, 130 жыхароў) належаў мяшчанскаму праўленню, якое мела 250 дзес. зямлі. У 1911 земствам адкрыта школа, навучанне вялося на рускай мове.
У час Другой сусветнай вайны на тэрыторыі БССР нямецкія карныя ўлады знішчылі тут 59 двароў і 4 мірных жыхароў. Вывезена ў Германію 15 чал., вярнулася 6. На фронце загінула 12 вяскоўцаў, у партызанах 16.
Пасля вайны вёска адбудавалася. Да 22 снежня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Бабініцкага сельсавета.
На 1 студзеня 2003 8 двароў, 10 жыхароў. Вёска ў складзе камунальнага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Вароны».
Райкоке
Востраў Райкоке (рус. Райкоке) — востраў у Вялікай градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 4,6 км².
Востраў з’яўляецца надводнай часткай вулкана Райкоке (551 м). Мае круглявую форму, каля 1,85 км у дыяметры, але абрысы вострава моцна змяняюцца пасля кожнага вывяржэння.
Вулканічныя схілы сфарміраваныя лававымі струменямі. Кратар даволі стромы. Роўныя камяністыя месцы толькі на ўскраінах вострава. Сталых крыніц пітной вады няма.
На мове курыльскіх айнаў назва вострава азначала «дзірка» або «кратар». На працягу ўсёй гісторыі сталага насельніцтва не было. Застаецца незаселеным.
Такарышкі
Така́рышкі (, Токаришки) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Эйгердаўскага сельсавета.
У 1940—1960 цэнтр Такарышкаўскага сельсавета, да 15 мая 1963 года ў складзе Даўгердзішскага сельсавета, да 19 студзеня 1965 года ў адміністрацыйным падпарадкаванні Юрацішкаўскага пассавета , у 1965—1985 гадах цэнтр адноўленага Такарышкаўскага сельсавета.
Агароднікі (Віцебскі раён)
Агаро́днікі (, Огородники) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Тулаўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1628 годзе ўпамінаецца ў Літоўскім межавым дакуменце пры акрэсліванні граніц маёнтка Тулава. Згадваецца як маёнтак у Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць зямяніна Восіпа Васілевіча.
У 1834 годзе вёска ў складзе маёнтка Лужасна. У 1846 годзе 4 двары, 16 жыхароў, уласнасць памешчыка М. Енькі.
У пачатку XX стагоддзя вёска ў Бабініцкай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. З 20 жніўня 1924 года Агароднікі ў Ягілінскім сельсавеце Віцебскага раёна Віцебскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1936 годзе ў Агароднікі пераселены жыхары вёсак Скуратава, Асінаўка-1, Заходнікі, Жабчына, у 1939 годзе — Волкава, Храноўшчына, Асінаўка-2, Кацярыніна.
У 1941 годзе ў вёсцы 93 двары, 398 жыхароў. З ліпеня 1941 года па чэрвень 1944 года Агароднікі акупіраваны германскімі войскамі. У гады вайны былі знішчаны ўсе 93 двары і 14 мірных жыхароў. Вывезены ў Германію 38 чалавік, вярнуліся 28. На фронце загінулі 20 вяскоўцаў, у партызанах 7.
З 16 ліпеня 1954 года вёска ў Акцябрскім сельсавеце. У 1969 годзе 79 двароў, 188 жыхароў.
Да 7 жніўня 1979 года вёска ўваходзіла ў склад Варонаўскага сельсавета, да 27 снежня 1990 года — у склад Бабініцкага сельсавета.
На 1 ліпеня 2003 года 18 двароў, 21 жыхар. Вёска ў складзе Рэспубліканскага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Эксперыментальная база „Тулава“».
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)
Гара́нскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мінскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок Наваселле.
Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Заслаўскага раёна Мінскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных Навадворскага і Траскоўшчынскага сельсаветаў. Цэнтр — вёска Гарані. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Мінскага раёна. 6 снежня 2019 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Наваселле.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5555 чалавек, з іх 92,8 % — беларусы, 5,0 % — рускія, 0,8 % — украінцы, 0,8 % — палякі.
Лебядзіны востраў
Лебядзіны востраў (Île aux Cygnes) — невялікі штучны востраў на Сене, размешчаны непадалёк ад Эйфелевай вежы паміж 16-й і 15-й акругамі Парыжа, хоць адміністрацыйна належыць апошняму.
Ён быў збудаваны ў 1825 годзе ў якасці дамбы, і цяпер служыць падмуркам для сумешчанага метрамоста Бір-Хакем. Даўжыня вострава складае 890 м, шырыня - 20 м. Сваю назву востраў атрымаў ад ранейшага Лебядзінага вострава, які ў 1773 годзе быў далучаны да Марсава поля.
На заходнім ускрайку вострава знаходзіцца паменшаная (вышынёй 11,5 м) копія Статуі Свабоды (46 м), падораная Парыжу ў 1889 годзе амерыканцамі, удзячнымі французам за сваю статую. Статуя звернутая ў кірунку нью-ёркскай статуі, і ў левай руцэ яна трымае таблічку з надпісам IV Juillet 1776 = XIV Juillet 1789, датамі, якія пазначаюць адпаведна Дзень незалежнасці ЗША і Дзень узяцця Бастыліі.
Па востраве праходзяць Лебядзіныя прысады (фр. l'Allée des Cygnes), апраўленыя 322 дрэвамі.
Прыбалтыйска-фінскія мовы
[[Выява:Uralic-Yukaghir(Rus).png|thumb|241px|Класіфікацыя ўральскіх моў паводле карты Еўразіі|
]] Прыбалты́йска-фі́нскія мовы — група роднасных моў у складзе фіна-волскай групы фіна-ўгорскай галіны ўральскай моўнай сям'і, на якіх размаўляюць фіна-ўгорскія народы, што пражываюць на паўночным узбярэжжы Балтыйскага мора, а таксама ў некаторых іншых навакольных рэгіёнах.
На прыбалтыйска-фінскіх мовах увогуле размаўляе прыкладна 7 млн чалавек.
Гісторыя
Развіццё прыбалтыйска-фінскіх моў пачынаецца прыкладна ў раёне 1500—1000 гадоў да н.э., калі агульная протафіна-саамская мова падзялілася на протасаамскую і протапрыбалтыйска-фінскую.
Існуюць меркаванні, паводле якіх протапрыбалтыйска-фінская мова пазней падзялілася на тры гаворкі — паўднёвую, на якой размаўляла фіна-ўгорскае насельніцтва Эстоніі і паўночнай Латвіі, паўночную, на якой размаўлялі на тэрыторыі сучаснай Фінляндыі і ўсходнюю, носьбіты якой жылі ў ваколіцах возера Ладага.
Класіфікацыя
Прыбалтыйска-фінскія мовы знаходзяцца ўнутры фіна-волскай групы фіна-пермскай падгаліны фіна-ўгорскай галіны ўральскіх моў. Найбольш блізкімі да прыбалтыйска-фінскіх моў з'яўляюцца саамскія мовы, але некаторымі вучонымі гэтая блізкасць аспрэчваецца.
Унутры прыбалтыйска-фінскія мовы падзяляюцца на 3 групоўкі: паўднёвую, паўночную і ўсходнюю.
Калі паказваць схематычна, то класіфікацыя прыбалтыйска-фінскіх моў адносна ўральскіх выглядае наступным чынам.
Пісьменнасць
Першай пісьменнасцю, якая была ўжыта для прыбалтыйска-фінскіх моў, можна лічыць кірыліцу: найстаражытнейшы помнік гэтых моў —, якая датуецца прыкладна палавінай XIII ст. Гэты тэкст быў напісаны кірыліцай і ўяўляў з сябе замову ад нячысцікаў.
Прыкладны пераклад Божая гэта страла Чыніць божы суд
Водская мова
Зараз нешматлікімі энтузіястамі, што займаюцца пашырэннем мовы, ужываецца лацінскі алфавіт. Да гэтага часу паміж імі не заканчваюцца спрэчкі наконт абазначэння зычнага гука /t͡ʃ/, які ў розных аўтараў абазначаецца па-рознаму: tš/c. Афіцыйна зацверджаная сістэма арфаграфіі для мовы адсутнічае.
У 1930-х гадах воддзю па паходжанні лінгвістам Дзмітрыем Цвятковым быў распрацаваны кірылічны алфавіт, але ён не стаў папулярным.
У нашыя часы водскі алфавіт з'яўляецца падобным на алфавіты іншых прыбалтыйска-фінскіх моў. Ужываюцца дыграфы са знакам апостраф.
Сучасны выгляд водскага алфавіта.
Вепская мова
Першыя працы па стварэнні літаратурнага стандарту і арфаграфіі мовы пачаліся ў 1930 гадах. Ужо ў тыя часы вепская пісьменнасць засноўвалася на лацінскай графіцы. У 1937 годзе алфавіт быў пераведзены на кірыліцу, але ў наш час на практыцы ён ужываецца вельмі рэдка.
У наш час вепская пісьмовасць таксама засноўваецца на лацінскім алфавіце, але сённяшні алфавіт адрозніваецца ад алфавіта 1930 гадоў.
Сучасны вепскі алфавіт.
Іжорская мова
Першая пісьменнасць для іжорскай мовы была створана ў 1932 годзе і мела лацінскую аснову. Раней мова была бяспісьменнай. У гэты час вялося актыўнае выданне літаратуры па-іжорску, а ў месцах кампактнага пражывання іжоры частка афіцыйнага дакументаабароту таксама вялася па-іжорску.
У 1936 годзе алфавіт рэфармаваны, а ў 1938 годзе іжорскамоўнае выдавецтва, іжорскамоўная адукацыя і іжорскія нацыянальныя сельсаветы былі скасаваны.
Сучасны іжорскі алфавіт.
Карэльскія мовы
Як адзначалася вышэй, першым узорам ужывання пісьма для карэльскіх моў з'яўляецца наўгародская берасцяная грамата № 292. Да ХІХ ст. кнігавыданне на карэльскай мове практычна не вялося, пакуль у 1820 годзе кірылічным шрыфтам не было выдадзена Евангелле паводле Мацвея. У гэтыя часы не існавала адзінага літаратурнага стандарту і арфаграфіі мовы, у выніку чаго алфавіты розных выданняў адрозніваліся адзін ад аднаго. У савецкія часы, у 1931 годзе для карэльскай мовы быў створаны лацінскі алфавіт, але ў 1937 годзе ён быў зноў пераведзены на кірылічную аснову. У нашыя часы афіцыйна зацверджаны карэльскі алфавіт, заснаваны на лацінскай графіцы.
Сучасны карэльскі алфавіт.
Ліўская мова
Сучасны ліўскі алфавіт.
Выруская мова
Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і алфавіт, які аналагічны алфавітам многіх іншых прыбалтыйска-фінскіх моў.
Сучасны выгляд вырускага алфавіта.
Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не з'яўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф з'яўляецца паказчыкам памякчэння папярэдняга зычнага гука.
Фінская мова
Першы вопыт ужывання пісьма для фінскай мовы датуецца прыкладна XVI ст.
Сучасны фінскі алфавіт.
Апроч вышэйпералічаных літар, у фінскай мове таксама ўжываюцца літары Šš, Žž для напісання ўласных імёнаў і г.д.
Квенская мова
Квенская пісьмо засноўваецца на лацінскім алфавіце, носьбіты квенскай мовы ўжываюць алфавіт, блізкі да фінскага. Квенскі алфавіт адрозніваецца ад фінскага наяўнасцю літары Đđ.
Сучасны выгляд квенскага алфавіта.
Франконава
Франко́нава (, Франконово) — хутар у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Эйгердаўскага сельсавета.
Прыбалтыйска-фінскія мовы
Геаграфія
[[Выява:Finnish language map, detailed areas.png|thumb|234px|right|Фінская мова ў Еўропе.|
Франконава
Да 30 мая 1988 года хутар уваходзіў у склад Трабскага сельсавета.
Прыбалтыйска-фінскія мовы
Геаграфія
]] На прыбалтыйска-фінскіх мовах размаўляюць на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Балтыйскага мора (Эстонія, Фінляндыя, часткова Латвія), у рэгіёнах на ўсход ад Балтыйскага мора (Ленінградская вобласць, рэспубліка Карэлія, часткова Валагодская, Пскоўская і Цвярская вобласці Расіі) і часткова ў Лапландыі (нарвежскі рэгіён Фінмарк і поўнач шведскага лена Нарботэн).
Водская мова
Распаўсюджаная ў асобных вёсках на захадзе Ленінградскай вобласці.
Вепская мова
Распаўсюджаная на паўднёвым усходзе Карэліі, а таксама ў памежных з Карэліяй раёнах Ленінградскай і Валагодскай абласцей.
Іжорская мова
Разам з водскай мовай распаўсюджаная ў асобных вёсках захаду Ленінградскай вобласці.
Карэльскія мовы
Карэльскія мовы ўжываюцца пераважна ў рэспубліцы Карэлія (Расія) і ў асобных вёсках Цвярской (цверскія карэлы) і Ленінградскай вобласці (ціхвінскія карэлы), раней носьбіты карэльскай мовы жылі таксама на ўсходзе Фінляндыі і на паўночным захадзе Ленінградскай вобласці (г. зв. Карэльскі перашыек).
У сваю чаргу носьбіты лівікаўскай карэльскай мовы пражываюць на заходнім поўдні Карэліі (наваколле Ладажскага возера), людзікаўскай карэльскай — на ўсходнім поўдні рэспублікі (заходні бераг Анежскага возера), уласнакарэльскай мовы — ў цэнтральных і паўночных раёнах Карэліі, а таксама ў асобных вёсках усходу Ленінградскай вобласці (вышэйадзначаныя ціхвінскія карэлы). Носьбіты цверскай карэльскай мовы пражываюць у асобных вёсках на ўсходзе Цвярской вобласці.
Ліўская мова
У нашыя часы ліўская мова з'яўляецца мёртвай мовай. Яе носьбіты, а таксама іх нашчадкі, што ведаюць мову на навучальным узроўні, пражываюць на поўначы Курзэмэ, Латвія.
Фінская мова
Носьбіты фінскай мовы пераважна пражываюць у Фінляндыі. Таксама носьбіты фінскай мовы жывуць на поўначы Нарвегіі і Швецыі (у якасці носьбітаў квенскай мовы і меянкіелі, якія структурна з'яўляюцца ўзаемазразумелымі дыялектамі фінскай мовы), на захадзе Ленінградскай вобласці (фіны-інкеры і фіны-еўрамёйсэт), у асобных раёнах Карэліі і цэнтральнай Швецыі.
Эстонская мова
Носьбіты эстонскай мовы перш за ўсё пражываюць у Эстоніі. Таксама носьбіты эстонскай мовы (у якасці носьбітаў мовы сету і іншых гаворак паўднёваэстонскай мовы) пражываюць у Пячорскім раёне Пскоўскай вобласці, таксама носьбіты паўднёваэстонскіх гаворак пражывалі на ўсходзе Латвіі і ў Краснагародскім раёне Пскоўскай вобласці, але яны вымерлі ў сярэдзіне ХХ ст.
Грамадскае жыццё
Эстонская і фінская мовы маюць статус дзяржаўнай адпаведна ў Эстоніі і Фінляндыі, прычым у Фінляндыі дзяржаўны статус таксама мае і шведская мова.
Вепская, фінская і карэльскія мовы маюць статус дапаможных моў у рэспубліцы Карэлія. Апроч гэтага, вепская мова мае статус афіцыйнай у Вепскім нацыянальным (Валагодская вобласць) і Шокшынскім вепскім (Карэлія) сельскіх паселішчах, вепская мова мела статус афіцыйнай у Вепскай нацыянальнай воласці ў перыяд яе існавання. Карэльскія мовы маюць статус мовы нацыянальнай меншасці ў Фінляндыі. Ліўская мова прызнана другой аўтахтоннай мовай Латвіі нароўні з латышскай. Квенская мова і меянкіелі маюць статус мовы нацыянальнай меншасці ў Нарвегіі і Швецыі адпаведна.
Інгвар Кампрад
Феадар Інгвар Кампрад (Feodor Ingvar Kamprad) ( — ) — прадпрымальнік са Швецыі. Адзін з найбагацейшых людзей свету, заснавальнік кампаніі IKEA — сеткі крам, якія гандлююць таварамі для дома.
Біяграфія
Інгвар пачаў займацца бізнесам яшчэ ў дзіцячым узросце, прадаючы суседзям запалкі. Ён выявіў, што можа танна браць іх вялікімі партыямі ў Стакгольме, а затым прадаваць іх у розніцу па нізкай цане і мець пры гэтым добрую прыбытак. Пасля ён займаўся продажам рыбы, калядных упрыгожанняў, насення, шарыкавых ручак і алоўкаў. Інгвар заснаваў прадпрыемства, пасля якое стала IKEA, калі яму было 17 гадоў, на грошы, атрыманыя ў падарунак ад бацькі.
У 1994 годзе былі апублікаваныя асабістыя лісты шведскага фашысцкага актывіста Пера Энгдаля, з якіх стала вядома, што Кампрад з 1942 года быў удзельнікам яго пранацысцкіх групы «Новашведскі рух». Па меншай меры да верасня 1945 года ён актыўна збіраў грошы для групы і прыцягваў новых удзельнікаў. Час сыходу Кампрада з групы невядома, але да пачатку 1950-х гадоў яны з Перам Энгдалем заставаліся сябрамі. Акрамя таго, паводле дадзеных Дзяржаўнай службы бяспекі, ён з’яўляўся членам нацысцкай партыі Шведскі сацыялістычны сход.
Пасля апублікавання фактаў аб нацысцкім мінулым Кампрада ён заявіў, што горка шкадуе аб гэтай часткі свайго жыцця і лічыць гэта адной з самых сваіх вялікіх памылак. Пасля гэтага ён напісаў ліст з выбачэннямі ўсім супрацоўнікам ІКЕА яўрэйскай нацыянальнасці. Аднак у жніўні 2010 года ў інтэрв’ю журналістцы і пісьменніцы Элісабет Осбрынк ён заявіў: «Пер Энгдаль быў вялікім чалавекам, і я буду прытрымлівацца гэтага меркавання да таго часу, пакуль я жывы».
З 1976 года Кампрад пражывае ў Швейцарыі ў горадзе Эпаленж. Па стане на 2009 год з’яўляецца самым багатым жыхаром Швейцарыі.
Грамата
Гра́мата (γράμματαе — пісьмо, пісчая папера) — на Русі X—XVII стагоддзяў дзелавы дакумент (галоўным чнам, так называлі акты) і пісьмы (афіцыйныя і прыватныя). Термін запазычаны з Візантыі, дзе grammata абазначала пасланні, указы, а таксама любыя іншыя пісьмовыя дакументы.
Гісторыя
На Русі граматы пісаліся на дошках, лубе-бяросце (т. зв. берасцяныя граматы), пергаменце, з XIV стагоддзя і на паперы.
З найстаражытнейшых грамат Русі, якія дайшлі да нашых дзён, можна адзначыць даравальную грамату князя Мсціслава Уладзіміравіча наўгародскаму манастыру на зямлю (прыблізна XII стагоддзе, пергамент). Захавалася таксама некалькі старажытных берасцяных грамат.
У перыяд з XIV па XVII стст. з развіццём усходнеславянскай дзяржаўнасці і эканамічных адносін паяўляецца значная колькасць грамат, большая частка якіх прадстаўляе сабою розныя прававыя акты. У выглядзе грамат выкладзены і некаторыя судзебнікі таго часу, напрыклад, Наўгародская і Пскоўская судныя граматы.
У Расійскай імперыі, з увядзеннем у XVIII стагоддзі Пятром I заходнееўрапейскай наменклатуры дзелавых дакументаў, ужыванне тэрміна «грамата» звужаецца (аднак Кацярына II прымае граматы 1785 года: даравальную грамату дваранству і гарадам), але йзноў пачынае пашырацца пасля рэформы 1861 (устаўныя граматы, якія вызначалі ўзаемныя правы і абавязкі памешчыкаў і вызваленых сялян). У той жа час распаўсюдзілася выдача грамат на чын, званне, тытул і пад.
У навуковай гістарычнай літаратуры граматай таксама прынята называць некаторыя заходнееўрапейскія дакументы феадальнага перыяду (у асноўным, XIII—XIV стст.), якія былі па сутнасці прававымі актамі, якія юрыдычна афармлялі правы, абавязкі і прывілеі бакоў (у асноўным правы дараваліся манархамі пэўным асобам ці ўстановам). Такія дакументы пісаліся на лацінскай мове і мелі адмысловую наменклатуру. Акрамя таго, у форме грамат замацоўваліся судовыя рашэнні і розныя здзелкі.
Найбольш старажытнымі з захаваных з'яўляюцца граматы франкскіх каралёў, якія афармлялі зямельныя дарэнні, імунітэтныя і іншыя падараванні (VII стагоддзе). Большая частка з іх дайшла да цяперашняга часу ў копіях, запісаных у. Асабліва многа заходнееўрапейскіх грамат XI—XV стагоддзяў (напрыклад, да грамат адносіцца Вялікая хартыя вольнасцей 1215). Для розных відаў грамат прымяняліся розныя формулы.
Цяпер, у Расіі, відам заахвочвання з'яўляецца Грамата Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Узброенымі Сіламі Расійскай Федэрацыі.
Багданавэ (Ноўгарад-Сівэрскі раён)
Багданавэ (Богда́нове) — вёска ў Ноўгарад-Сівэрскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Фіна-ўгорскія мовы
[[Выява:UralicTree.svg|thumb|240px|Моўнае дрэва для ўральскіх моў. Легенда карты:
]] Фі́на-ўгорскія мовы — група роднасных моў у складзе ўральскай моўнай сям'і, якія традыцыйна з'яўляюцца нацыянальнымі мовамі фіна-ўгорскіх народаў.
Фіна-ўгорскія разам з самадыйскімі мовамі (састарэлая назва — самае́дскія, пераклад з састарэлага рускамоўнага тэрміну «самоѣдскіе языки») складаюць уральскую моўную сям'ю, якая ў сваю чаргу ўваходзіць у гіпатэтычную надсям'ю настратычных моў, праз якую фіна-ўгорскія мовы меркавана могуць быць звязанымі з індаеўрапейскімі мовамі. Тэрмін «фіна-ўгорскія мовы» часам можа ўжывацца як сінонім тэрміну «ўральскія мовы».
Класіфікацыя
Звычайна фіна-ўгорскія мовы пераважна ўключаюць ва ўральскую моўную сям'ю. Уральскую моўную сям'ю, у якую ў сваю чаргу ўваходзяць фіна-ўгорскія мовы, часам далучаюць да ўральска-юкагірскай моўнай сям'і, а праз яе — у настратычную макрасям'ю, праз якую фіна-ўгорскія мовы злучаюцца з алтайскімі, дравідыйскімі, індаеўрапейскімі, картвельскімі, эскімоска-алеуцкімі і афразійскімі мовамі. Між тым, дадзеная гіпотэза ў нашыя часы з'яўляецца выключна меркаванай.
Таксама існуюць гіпотэзы, паводле якіх фіна-ўгорскія мовы (пры пасярэдніцтве ўральскіх моў) уваходзяць у склад еўраазіяцкіх, урала-сібірскіх, эскімоска-ўральскіх, інда-ўральскіх ці ўральска-алтайскіх моў.
Унутры ўральскіх моў класіфікацыя фіна-ўгорскіх моў выступае наступным чынам. Моўныя падгрупы, якія з'яўляюцца гіпатэтычнымі ці спрэчнымі, вылучаныя курсівам.
Калінга
Калі́нга (କଳିଙ୍ଗ) — старажытная дзяржава на ўсходзе Паўднёвай Азіі. Калінга ўпершыню ўзгадваецца ў старажытным індыйскім эпасе Махабхарата. Каля 261 г. да н. э. была заваявана валадаром Ашокам.
У нашы дні Калінга вызначаецца як гістарычны рэгіён у індыйскім штаце Адыша.
Гісторыя
Калінга, як народ на чале правадыра Шрутаюдхі з усходу паўвострава Індастан, упершыню ўзгадваецца ў эпасе Махабхарата, што апавядае пра падзеі прыкладна XI ст. да н. э. Першасным геаграфічным рэгіёнам, які вызначаўся як Калінга, відавочна, былі землі каля сучаснага горада Пуры. У пазнейшых крыніцах V ст. Калінгай называлі ўзбярэжную вобласць паміж рэкамі Маханадзі і Крышна. У XII ст. паўночна-усходняй мяжой Калінгі лічылася рака Ганг.
Згодна Махабхараце, войска Калінгі цалкам загінула ў бітве паміж Пандавамі і Каўравамі. Сярод загінулых былі Шрутаюдхі і яго 2 сыны. Пасля іх смерці ў Калінзе ўсталявалася дынастыя кшатрыяў. Пураны звязваюць яе паходжанне са сляпым пустэльнікам Дыргхатамасам, які быў выгнаны сваім малодшым братам і спусціўся ўніз па Гангу на плыце. Яго сыны ад мясцовай жанчыны заснавалі 5 княстваў, кожнае з якіх было названа ў гонар заснавальніка. Такім чынам, першым валадаром-кшатрыям Калінгі быў трэці сын Дыргхатамаса, князь Калінга. Да 326 г. да н. э. на троне змянілася 32 прадстаўнікі гэтай дынастыі.
Першае ўзвышэнне Калінгі адбылося каля VIII ст. да н. э., калі тут кіравалі валадары Сатабху і Караканду. Сатабху пашырыў межы дзяржавы. Караканду прыняў джайнізм і садзейнічаў пашырэнню ўплыву гэтай рэлігіі ў Паўднёвай Азіі. Старажытная Калінга адыгрывала выключную ролю ў марскім гандлі ў Бенгальскім заліве. Яе прадстаўнікі гандлявалі з поўднёвымі раёнамі паўвострава Індастан, Шры-Ланкай і краінамі Паўднёва-Усходняй Азіі, стваралі паселішчы-калоніі. Па адной з версій, з тэрыторыі Калінгі паходзіў Віджая, першы легендарны валадар сінгалаў. Паходжанне значнай часткі насельніцтва Шры-Ланкі з паўночна-усходняга ўзбярэжжа Індыі пацвярджаюць сучасныя генетыкі.
Росквіт Калінгі адбыўся ў пачатку другой паловы 1 тысячагоддзя да н. э. На яе ўзбярэжжы дзейнічала некалькі буйных портаў, адкуль вывозілі жалеза, каштоўныя камяні, плады арэкавай пальмы, тканіны. У старажытным Кітаі выхадцы з Калінгі сталі вядомы як куньлунь. Пліній Старэйшы са спасылкай на Мегасфена, грэчаскага дыпламата канца IV ст. да н. э., паведамляў, што ў манарха Калінгі было значнае войска з 60 тысяч пяхотнікаў, 1 тысячы коннікаў і 700 сланоў. Тым не меней, у IV ст. да н. э. гэта дзяржава на кароткі перыяд была падпарадкавана імператарамі Нанда. Няўдалую спробу заваяваць Калінгу здзейсніў Чандрагупта, заснавальнік імперыі Маўр’яў.
Канец незалежнасці Калінгі паклаў валадар Ашока, нашчадак Чандрагупты. На 8 год свайго кіравання ён заваяваў Калінгу. Крывавая вайна моцна змяніла яго светапогляд, так што ён прыняў будызм.
Спадчына
Нягледзячы на знікненне дзяржавы Калінга ў III стагоддзі да н. э., яе назва перыядычна ўзнікала ў пазнейшых крыніцах як найменне гістарычнай вобласці каля Бенгальскага заліва. У нашы дні назва Калінга нададзена некалькім навуковым і адукацыйным установам у Адышы, спартыўнаму стадыёну ў Бхубанешвары. Калінгай таксама называюць адзін са стыляў пісьма брахмі, які выкарыстоўваецца ў мове одыя, і архітэктурны стыль пабудовы індуісцкіх храмаў, вызначаны наяўнасцю 4 вежаў розных памераў і ўнутраным дваром.
Свята-Пакроўская царква (Любкаўшчына)
Царква Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы — праваслаўны храм у вёсцы Любкаўшчына Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці, помнік народнага дойлідства. Цэнтр прыходу Стаўбцоўскага благачыння Маладзечанскай епархіі.
Гісторыя
Першапачаткова з'яўлялася могілкавай капліцай, узведзенай у 1818 годзе і прыпісанай да Дабравешчанскай царквы ў Кунасе. Уваходзіла ў склад Слуцкай епархіі.
Напачатку 2000-х г. пачалася рэканструкцыя колішняй капліцы, якая заняпала за савецкім часам. Падчас яе драўляны аб'ём храма быў абкладзены сілікатнай цэглай, што прывяло да страты арыгінальнага выгляду пабудовы. Рэстаўрацыя скончылася ў 2010 годзе, завяршэннем якой стала асвячэнне храма ў гонар Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы, што адбылося 21 жніўня таго ж года. На асвячэнні прысутнічалі біскуп барысаўскі Веніямін, протаіерэй стаўбцоўскай акругі Аляксандр Марцінчык, плябан прыхода Васіль Каляда і запрошаныя святары.
За аднаўленне царквы Васіль Каляда атрымаў медаль Кірылы Тураўскага і грамату мітрапаліта Філарэта. Прыходу быў падораны абраз Філарэта Міласцівага.
Архітэктура
Прыналежыць да пашыранага на тэрыторыі Беларусі тыповага праекту могілкавых капліцаў, прадстаўнікамі якога з'яўляюцца цэрквы ў Драчкава, Асіпаўшчыне і г.д. Помнік народнага дойлідства. Да квадратнага ў плане аб’ёму малітоўнай залы далучана прамавугольная апсіда і невялікі прытвор. Шатровы дах завершаны цыбулепадобным купалам на васьмігранным барабане, над вальмавым дахам апсіды і двухсхільным пакрыццём прытвора — макаўкай. Бакавыя фасады прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі.
Трыр
Трыр (Trier) — горад у Германіі, на захадзе зямлі Рэйнланд-Пфальц, «Паўночны Рым». Размешчаны на берагах ракі Мозель, непадалёк ад Люксембурга. Найстарэйшы горад краіны, заснаваны ў 16 годзе да н.э. рымскім імператарам  Актавіянам Аўгустам побач са свяцілішчам племя трэвераў, адкуль і пайшла назва горада — «Аўгуста Треверарум» (Augusta Treverorum).
Гісторыя
3 ІХ ст. цэнтр архібіскупства. Паміж 1160 і 1190 атрымаў гарадское права. У XV ст. вольны імперскі горад, У 1473—1797 гг. тут існаваў універсітэт. 3 1794 уладанне Францыі, галоўны горад (да 1814) французскага дэпартамента Саар. У 1815 годзе далучаны да Прусіі (Германія). У Другую сусветную вайну значна разбураны. Пасля вайны ў складзе французскай зоны акупацыі Германіі, з 1949 года ў ФРГ.
Гаспадарка
Прамысловасць: вінаробчая, металаапрацоўчая, электра-тэхнічная, тэкстыльная, абутковая. Цэнтр раёна вінаградарства і вінаробства.
Навука, адукацыя, культура
Дзейнічае Трырскі ўніверсітэт. Музеі: зямлі Рэйнланд, Епіскапскі.
Славутасці
Архітэктурныя помнікі:
Гольштэйн-Готарпы
Гольштэйн-Готарпы (Holstein-Gottorp, ці Holstein-Gottorf) — нямецкая герцагская дынастыя, малодшая галіна Ольдэнбургскай дынастыі, якая кіравала ў частцы Шлезвіг-Гольштэйна ў 1544—1773 гадах, пасля яго падзелу на 3 часткі, калі ўсходняя частка з замкам Готарп дасталася сыну дацкага караля Фрыдэрыка I — Адольфу.
У перыяд з 1751 па 1818 год прадстаўнікі адной з галін дынастыі былі манархамі ў Швецыі. У 1761 годзе готарпскі герцаг Карл Петэр Ульрых стаў імператарам Усерасійскім пад імем Пятра III. У сувязі з гэтым дынастыю ўсерасійскіх імператараў пачынаючы з Пятра III у адмысловай літаратуры па генеалогіі і ва ўсіх імператарскіх гербоўніках называюць «Гольштэйн-Готарп-Раманавымі». Менавіта таму злучаны герб Гольштэйн-Готарп-Раманавых уваходзіў у Вялікай Герб Расійскай імперыі.
У 1773 годзе ўладанні Гольштэйн-Готарпаў у Шлезвіг-Гольштэйне былі абменены на Ольдэнбург і Дэльменхорст, што стала рашэннем так званага Готарпскага пытання.
Прадстаўнікі дынастыі: Адольф Ольдэнбургскі (1526—1586) герц. Готарпскі Х Крысціна Гесэнская (1543—1604) ├─> Фрыдрых II (1568—1687) ├─> Філіп (1570—1590) ├─> Іаган Адольф (1575—1615) │  Х Аўгуста Дацкая (1580—1639) │  └─> Фрыдрых III (1597—1659) │      Х Марыя Саксонская (1610—1684) │      └─> Крысціян Альбрэхт (1641—1695) │          ├─> Фрыдрых IV (1671—1702) │          │  Х Гедвіга Сафія Шведская (1681—1708) │          │  └─> Карл Фрыдрых (1700—1739) │          │      Х Ганна Пятроўна Раманава │          │      └─> Карл Пётр Ульрых, імператар Пётр III │          └─> Крысціян Аўгуст (1673—1726) │              ├─> Адольф Фрыдрых (1710—1771) з 1751 года кароль Швецыі │              │   Х Ульрыка Луіза Пруская (1720—1782) │              ├─> Іагана Елізавета │              │   Х Хрысціян Аўгуст Ангальт-Цэрбсцкі │              │   └─> Соф'я-Аўгуста-Фрыдэрыка, імператрыца Кацярына II │              ├─> Фрыдрых Аўгуст (1711—1785) герцаг Ольдэнбургскі. Імператар Павел I адмовіўся ад │              │     тытула герцага Ольдэнбургскага на яго карысць, тым самым вырашыўшы Готарпскае пытанне. │              │   Х Фрыдэрыка Гесэн-Касельская │              │   └─> Гедвіга │              │       Х кароль Швецыі Карл XIII │              └─> Георг Гольштэйн-Готарпскі (1719—1763) │                  Х Сафія Шарлота Гольштэйн-Бекская (1722—1763) │                  └─> Пётр Фрыдрых Людвіг (1755—1829) ├─> Іаган Фрыдрых (1579—1634) архібіскуп Брэменскі ├─> Сафія (1569—1634) │  Х герцаг Іаган V Мекленбургскі └─> Крысціна (1573—1625) Х Карл IX, кароль Швецыі Пётр Фрыдрых Людвіг пасля смерці Фрыдрыха Аўгуста быў рэгентам пры яго недзеяздольным сыне Вільгельме, а затым атрымаў у спадчыну герцагскую карону. Яго нашчадкі склалі дынастыю вялікіх герцагаў Ольдэнбургскіх, цесна звязаную з Расіяй.
Рыгор Васілевіч Булацкі
Рыгор Васілевіч Булацкі (, в. Мачулкі, Магілёўскай вобласці —, Мінск) — беларускі гісторык, журналіст. Доктар гістарычных навук (1971), прафесар (1973).
Біаграфія
У 1939 паступіў на гістарычны факультэт БДУ, але быў прызваны ў Чырвоную Армію. У жніўні 1941 г. скончыў Мелітопальскае авіяцыйнае вучылішча, накіраваны на Далёкім Усходзе. Разам з аднапалчанамі, В. Ульянавым і А. Пятровым, купіў самалёт на якім яны ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях на тэрыторыі Украіны, Румыніі, Венгрыі, Чэхаславакіі, Югаславіі, Аўстрыі. У 1946 дэмабілізаваны па інваліднасці.
Скончыў БДУ (1951), вучыўся ў аспірантуры. Працаваў у шматтыражнай газеце БДУ, з 1954 — старшым выкладчыкам, намеснікам дэкана філфака і загадчыкам аддзялення журналістыкі, з 1961 — загадчык кафедры, адначасова з 1963 — дэкан філалагічнага факультэта, у 1967—1981 — дэкан факультэта журналістыкі.
Узнагароды
Узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, ордэнам Айчыннай вайны I ступені, медалямі, у т.л. «За вызваленне Будапешта», «За вызваленне Бухарэста». Лаўрэат прэміі Саюза журналістаў СССР (1980) і Саюза журналістаў БССР (1995).
На куццю
«На Куццю» — паэма Янкі Купалы, завершаная 14 снежня 1911 года ў Санкт-Пецярбургу. Упершыню надрукаваная ў газеце «Наша Ніва» 22 снежня 1911 года. Сваёй патрыятычнай накіраванасцю і маштабнасцю твор выходзіць за межы вершаванай аповесці і набліжаецца да героіка-рамантычнае паэмы. У яго структуры і прыёмах мастацкага абагульнення адчуваецца цесная сувязь з традыцыямі славянскага рамантызму, асабліва з Адамам Міцкевічам і Юльюшам Славацкім.
Ган (востраў)
Ган (дывехі: ގަން) — самы буйны востраў Мальдыўскага архіпелага, частка атола Лааму. Уваходзіць у склад дзяржавы Мальдывы. Плошча сушы — 5,1659 км². Насельніцтва (2009 г.) — 2670 чал.
На куццю
Апісанне
Сюжэт паэмы пабудаваны вакол фантастычнай сцэны княжацкага балю на старым замчышчы ў калядны вечар. Праз каларытнае ўзнаўленне старажытных звычаяў і павер'яў, сімвалічныя вобразы і дэталі аўтар разгортвае глыбокі філасофскі роздум пра мінулае і будучыню роднага краю.
Ган (востраў)
Геаграфія
Востраў Ган месціцца ў заходняй частцы атола Лааму ў 240 км на поўдзень ад Мале, сталіцы Мальдываў. Выцягнуты з поўначы на поўдзень амаль на 9 км. Найбольшая шырыня - 1,45 км, аднак у некаторых месцах яна не перавышае 242 м. Мае каралавае паходжанне. Суша складзена пераважна вапнякамі. Натуральных паверхневых вадаёмаў няма.
На куццю
Апісанне
Паэма вызначаецца стройнасцю кампазіцыйнае будовы, рэзкім чляненнем усіх яе 12 раздзелаў, строгай паслядоўнасцю сюжэту, умелай перадачай старажытнага каларыту вобразаў і жанравых сцэн. Агульнай узнёслай настраёвасці, эпічнай манументальнасці сцэн і вобразаў адпавядаюць чаканны 4—стопны ямб з вельмі выразнай і гучнай перакрыжаванай рыфмоўкай, багацце інтанацыйнага малюнку, рытарычныя звароты, эмацыянальныя выклічнікі.
Ган (востраў)
Геаграфія
Клімат экватарыяльны мусонны. У 2004 г. пацярпеў ад снежаньскага цунамі. Паколькі востраў нізкі, яму можа пагражаць павелічэнне ўзроўню акіяна ў сувязі з глабальным пацяпленнем.
На куццю
Пераклады і мастацкія ўвасабленні
На рускую мову паэму пераклаў В.Тарас, на украінскую — П.Гірнык. Ілюстраваў паэму беларускі мастак Я.Кулік. Беларускае тэлебачанне ў 1982 годзе паставіла па паэме аднайменны тэлеспектакль. Урыўкі з паэмы выкарыстаны ў спектаклі Нацыянальнага тэатра імя Янкі Купалы «Сны аб Беларусі».
Ган (востраў)
Гісторыя
Продкі сучасных дывехі, жыхароў вострава Ган, прыбылі у другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. У 1923 г. археолагамі былі знойдзены руіны будысцкага храма-кляштара Гаму Хаійфелі. Яны ўключаюць рэшткі двух будынкаў і ступы. Храм дзейнічаў да 1153 г., пакуль дывехі не прынялі іслам.
У 2004 г. насельніцтва вострава Ган моцна пацярпела ад цунамі.
Інфраструктура
Востраў Ган фактычна выконвае ролю адміністрацыйнага цэнтра атола Лааму. На ім размешчана некалькі населеных пунктаў. На поўдні вострава пабудаваны порт. Ган злучаны шашою с суседнімі населенымі астравамі. На Гане таксама працуюць пачатковыя і сярэдняя школы, шпіталь, аддзяленне нацыянальнага банка.
Асноўныя заняткі астравіцян — рыбалоўства і земляробства, аднак яны накіраваны пераважна на задавальненне ўнутраных патрэб. У 2011 г. была адчынена турыстычная вёска, прыцягальная для аматараў нырання з аквалангам.
Вісяты (возера)
Вісяты — возера на мяжы Мёрскага і Браслаўскага раёнаў Віцебскай вобласці Беларусі. У басейне ракі Вята, за 18 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Мёры, каля вёскі Вісяты.
Назва
Паводле формы найбліжэйшы аналаг — назва літоўскай ракі Visinčià (на ўсход ад літоўскага Шальчынінкая), на якую паўплывала паланізаваная форма Wisińcza.
Больш аўтэнтычны варыянт корня ў літоўскіх гідронімах Viešinta, Viešintas. Таго ж паходжання і назва ракі Вясеча (рус. Весеча) на захадзе ад вытокаў дзвінскай ракі Таропы. Той жа корань у літоўскіх Vieša, Viešmuo, у латышскім Viesīte.
Звязана з літоўскім viešmuo «ручай». Далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цекці», ад якога таксама рачныя назвы Віхолка, Вісла, Віхра.
Адпачатная балцкая форма назвы возера Вісяты аднаўляецца як *Veisintas. Літоўскім моўным варыянтам было б *Veišintas (які даў засведчаныя Viešinta, Viešintas), але на Паазер’і паабапал Дзвіны (як справа, так і злева) засведчаны пераход š > s, як і ў назве Асвея. Гэта лічыцца следам балцкіх гаворак тыпу селійскіх.
Корань пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам -nt-, як і ў назве ракі *Sirinčia (> Страча), возера Дрывяты (< *Druvintas), таксама ў балцкіх гідронімах тыпу Gamanta, Laukantė, Ušantė.
Паблізу Вісятаў — вёска Пушалаты, ад літоўскага pušalotas «сасоннік» (< pušis «сасна»).
Апісанне
Плошча паверхні возера 1,05 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,9 км. Найбольшая глыбіня 14,5 м, сярэдняя — 4,2 м. Даўжыня берагавой лініі 4,1 км. Аб’ём вады 4,4 млн м³. Плошча вадазбору 16,2 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны ўзвышаныя, месцамі стромкія, пераважна пад хмызняком. Берагавая лінія звілістая. У паўночна-заходняй частцы возера востраў плошчай 0,2 га. Дно да глыбіні 2 м пясчанае або глеістае, глыбей выслана сапрапелем. Злучана каналам з возерам Укля.
У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, гусцяра, плотка, краснапёрка, лінь, акунь, джгір і іншыя рыбы.
Рубяжніца
Рубяжні́ца (, Рубежница) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Яськаўшчынскага сельсавета.
Амхавая 1
Амхава́я 1 (, Амховая 1) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Падгор’еўскага сельсавета. Размешчана за 15 км на паўднёвы ўсход ад Магілёва, за 19 км ад чыгуначнай станцыі Лупалава на лініі Магілёў—Крычаў. Рэльеф раўнінны. Транспартныя сувязі па шашы Магілёў—Слаўгарад, якая праходзіць побач з вёскай.
Вялікае Княства Літоўскае
Вядома ў Вялікім Княстве Літоўскім з 1604 года як сяло Мхова ў Гарбавіцкім войтаўстве Магілёўскага староства-эканоміі і Аршанскага павета Віцебскага ваяводства, 12 гаспадарак, дзяржаўная ўласнасць. У 1742 годзе мелася карчма.
Пад уладай Расійскай імперыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе апынулася ў складзе Расійскай імперыі. У 1785 годзе сяло Мховая ў Чавускім павеце, дзяржаўная ўласнасць. У 1858 годзе 51 рэвізская душа, меўся шынок. Паводле перапісу 1897 года ў Галянёўскай воласці Чавускага павета, меўся хлебазапасны магазін. Непадалёку быў заезны дом Амховая.
Найноўшы час
У 1911 годзе адкрыта школа, якая размяшчалася ў наёмным памяшканні.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 года вёску вярнулі БССР.
На базе земскай створана працоўная школа І-й ступені, для якой у 1923 годзе было выдзелена нацыяналізаванае памяшканне. У 1925 годзе ў школе навучалася 50 дзяцей з в. Амхавая I, хутароў Амхавыя Галяні і Нядашава. У 1926 годзе хутары. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр Амхаўскага сельсавета Лупалаўскага раёна Магілёўскай акругі (да 26 ліпеня 1930), з 2 сакавіка 1931 года Магілёўскага раёна, з 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Пралетарый». Пачатковая школа была ператворана ў 7-гадовую, у якой у 1936 годзе навучалася 337 дзяцей, мелася бібліятэка. У 1938 годзе школа стала 10-класнай.
У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да 27 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У баях за вызваленне вёскі загінулі 23 савецкія воіны, якія пахаваны ў брацкай магіле на вясковых могілках.
1 снежня 1950 года калгас увайшоў у склад саўгаса «Магілёўскі», а вёска стала яго цэнтр, сядзібай. У 1990 годзе цэнтр саўгаса «Магілёўскі». У вёсцы размяшчаліся вытворчая брыгада, 2 фермы буйной рагатай жывёлы, цэх механізацыі, працавалі майстэрні, ветэрынарная аптэка, міжгаспадарчае прадпрыемства, 2 магазіны, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання насельніцтва, бібліятэка, аддзяленне сувязі, 8-гадовая школа, аўтаматычная тэлефонная станцыя, дзіцячы сад-яслі, грамадская лазня.
У 2007 годзе дзейнічалі пачатковая школа, аддзяленне сувязі, клуб, 2 магазіны.