cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Манголіі
Жужаньскі каганат (330 — 555)
Прафесар філалогіі і падарожнік Маціяс Кастрен меркаваў, што ў 1-2-м тысячагоддзях да н. э. у працэсе перасялення народаў самаедскія плямёны былі выцесненыя цюркамі з межаў Саянскага нагор'я на поўнач, дзе яны паклалі пачатак такім народам як ненцы, энцы, нганасаны, селькупы. Частка ж самадыйцаў, якія засталіся на поўдні, згодна «паўднёвай гіпотэзе», пасля ўвайшла ў склад такіх буйных народаў Паўднёвай Сібіры, як сібірскія татары, тувінцы, хакасы, шорцы і інш. Цюркскія плямёны, якія прыйшлі з Заходняй Сібіры паступова выціснулі і асімілявалі іншых народаў. Некаторыя манголы, угры, самодийцы асіміляваны цюркскімі мігрантамі. У сярэдзіне I тысячагоддзя н. э. іранамоўныя скіфы, якія засялялі тэрыторыю Цэнтральнай Азіі цалкам асіміляваны цюркамі.
Цюркскі каганат (552 — 603 )
Пасля жужаней на сцэну выступілі цюкюэ, падпарадкавалыя сваёй улады ўвесь паўночна-заходні край, між тым як паўднёва-ўсходнімі і паўднёвымі стэпамі валодалі спачатку манголомоўныя кідані, потым кумосі; ўзнікалі і іншыя дамы, якія кіравалі пад эгідай кітайцаў і атрымлівалі ад іх як свае тытулы, так і падтрымку сваёй улады. У перыяд Танской дынастыі (620-901) асабліва ўзмацніўся племя хуйхэ, або уйгураў.
Усходне-цюркскі каганат (603 — 744)
Усходне-цюркскі каганат (603 — 744) — дзяржава качавых цюрак. У 603 годзе адбыўся распад Цюркскага каганата на Заходні і Усходні.
Уйгурскі каганат (742 — 848)
Уйгурскі каганат — цюркская дзяржава, якая прыйшла на змену Усходне-цюркскай імперыі. У 840 годзе гэта дзяржава была знішчана пасля дваццацігадовай вайны енісейскімі кіргызамі. Пад націскам кіргызаў уйгуры адкачавалі на поўдзень у Сіньцзян. Агмені іх дзяржаўнасці працягвалі існаваць на захадзе Ганьсу і ў паўднёвым Сіньцзяне. Было прынята агульная для ўсіх назва — уйгуры. У 840 годзе енісейскія кіргызы заснавалі Кіргызскі каганат. Пераследуючы рэшткі уйгураў, кіргызы з баямі дайшлі да Іртыша і Амура, ўварваліся ў аазісы Сіньцзяна. Індаеўрапейскі народ тохары, што жылі ў Сіньцзяне асіміляваны прышлымі уйгурамі ў IX стагоддзі.
Звычайна сцвярджаецца, што енісейскія кіргызы у адрозненне ад стэпавых папярэднікаў пасля разгрому сваіх праціўнікаў, не распаўсюдзіліся па тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, а працягвалі жыць у Мінусінскай катлавіне. Кіргызы перамогшы уйгураў, не скарысталіся пладамі сваёй перамогі. Таму ваенныя перамогі кыргызаў у Цэнтральнай Азіі аказаліся недаўгавечнымі. Пасля іх прыходу, стэпы Цэнтральнай Азіі ахапіў хаас і анархія. Жывучы ўдалечыні ад сусветных гандлёвых шляхоў, яны не разумелі яго значэння. п. П. Азбелев адзначае той факт, што ў кітайскім летапісе амаль не запісвалі хроніку Кыргызскага каганата. Гісторыкі лічаць, што заняпадам Уйгурскага каганата 300-гадовыя панаванне цюрак скончылася і цюркі сышлі з Мангольскага плато. Ўплыў Кыргызскага каганата ў Манголіі было нязначным.
Киданьский каганат (907 — 1125)
Кідань-манголы з V стагоддзя з'яўляліся значнай сілай у Паўночна-Ўсходнім Кітаі. І хоць ім атрымоўвалася наносіць паразы войскам імперыі Тан, стварыць цэнтралізаваную дзяржаву яны змаглі толькі да 907 годзе.
У 907 годзе кіданьскі кіраўнік Амбагай (Елюй Амбагай) заснаваў Кіданьскі каганат ў Паўночна-Ўсходнім Кітаі. У канцы 916 года Амбагай здзейсніў вялікі ваенны паход, у выніку якога пад уладай кіданей апынулася шырокая тэрыторыя — уся паўднёва-усходняя частка сучаснай Манголіі і прылеглыя вобласці аўтаномнага раёна Унутраная Манголія КНР. Пасля заваёвы Паўночнага Кітая дзяржава Кідань стала магутнай імперыяй і Ў 916 годзе Амбагай атрымаў тытул «Вялікага свяшчэннамудрага і Вялікага асвечанага нябеснага імператара». Прыкладна ў гэтыя гады Амбагай заснаваў сталіцу сваёй дзяржавы (на тэрыторыі сучаснага хашуна Байрын-Цзоцы гарадскога акругі Чыфэн ў аўтаномным раёне Унутраная Манголія КНР). Заваёвы кіданне ў Цэнтральнай Азіі былі завершаны да 924 годзе і киданьские паходы паставілі канец гегемоніі цюрак на Мангольскім плато. Амбагай пераназваў яго дзяржаву ў Ляо або Вялікая Жалезная дзяржава.
Пры кіраванні Амбагая было створана кіданьскае пісьмо.
У 925 годзе кідані сабралі велізарную армію не толькі з сваіх воінаў, але і заваяваных народаў і саюзнікаў для нападу на дзяржаву Бохан. За кароткі час яны захапілі яго, стварыўшы на месцы Бохая васальнае дзяржаву Дундань. На чале Дундань быў пастаўлены старэйшы сын Амбагая.
У пачатку XII стагоддзя перш падуладныя кіданям чжурчжэні паднялі мяцеж і ў 1115 годзе яны заснавалі дынастыю Цзінь. Цзіньска-ляоская вайна працягваліся на працягу 10 гадоў. У 1122 годзе кітайская Імперыя Сун і Цзінь заключылі стратэгічны саюз супраць Ляо. Імперыя Сун спрабавала весці наступальныя дзеянні супраць Ляо, але беспаспяхова. У сувязі з пасіўнасцю сунской арміі кіданне зрабілі спробу нейтралізаваць імперыю Сун і засцерагчы свае паўднёвыя межы. Палкаводзец Елюй Дашы, нашчадак Амбагая быў прызначаны галоўнакамандуючым Паўднёвым маршрутам. У 1123 годзе ў вайну ўмяшалася тангуцкая дзяржава Заходняе Ся на баку кіданне. Коннае войска тангутов разбіла некалькі дробных атрадаў цзиньцев, але ў вырашальнай бітве чжурчжэни нанеслі яму поўнае паражэнне. У 1123 годзе па прапанове чжурчжэней быў пастаўлены пытанне аб свеце з тангутами, якім Цзінь за адмову ад падтрымкі кіданне прапанавала некалькі киданьских абласцей (Паўночны Ганьсу і Заходняй Унутраная Манголія). Неўзабаве тангуты, пераканаўшыся ў сіле цзиньских армій, прызналі сюзерэнітэт Цзінь. Адзінымі саюзнікамі кіданне заставаліся некаторыя мангольскія плямёны, у тым ліку хамаг-манголаў. Аслабелая Киданьская імперыя была канчаткова заваяваная ў 1125 цзиньскими войскамі. Аднак адразу пасля заканчэння вайны паміж былымі саюзнікамі пачаліся рознагалоссі. Імперыя Сун не збіралася выконваць умовы дагавораў, што прывяло да пачатку новай вайны. У 1125 годзе дзве чжурчжэньскія арміі пачалі наступ на імперыю Сун. Кітайскія арміі былі велізарныя, але складаліся ў асноўным з пяхоты, якая не магла ваяваць на роўных з чжурчжэньской конніцай. У 1127 годзе чжурчжэни захапілі Кайфэн, уключыўшы ў сваю дзяржаву поўнач Кітая. Многія мангольскія плямёны, якія насялялі блізка да мяжы чжурчженской імперыі сталі васаламі чжурчжэней.
Елюй Дашы ў пачатку 1124 года абвясціў сябе імператарам новай дзяржавы Паўночная Ляо але Паўночная Ляо хутка спыніла існаваць. Некалькі сотні тысяч кіданне пад камандаваннем яго адступілі на захад і некаторы час спрабавалі працягваць барацьбу з чжурчжэнями, аднак былі разгромлены. Елюй Дашы разам са сваімі людзьмі адправіліся на захад і яны заваявалі сабе зямлі ў Сярэдняй Азіі, і ўтварылі там Каракітайскае ханства (1124 — 1218).
Манголы (VI — XII)
Археалагічныя знаходкі пацвярджаюць, што манголы жылі ў стэпах Манголіі і Забайкалля пасля заняпаду Жужаньского каганата. . Для кантролю над імі кіраўнікі цюркскіх каганатов размяшчалі ў Заходнім Забайкаллі сваіх стаўленікаў з этнічных цюркскіх плямёнаў. Ім належаць нешматлікія па параўнанні з магіламі мясцовага манголамоўнага насельніцтва курганныя муры цюркскага аблічча. Але канца I тыс панаванне цюркскіх плямёнаў у стэпах Цэнтральнай Азіі скончылася, пачалося ўзвышэнне мангольскіх плямёнаў. З IX стагоддзя або пасля падзення Уйгурскага каганата ўплыву мангольскіх плямёнаў зноў выраслі і да канца IX-пачатку X стагоддзяў манголы распаўсюджваліся на ранейшых землях старажытных мангольскіх дзяржаў, да Хінгана на ўсходзе-да вярхоўяў Іртыша і Енісея на захадзе, ад Байкала на поўначы да Вялікай Кітайскай сцяны на поўдні.
У летапісах Танской дынастыі упершыню сустракаецца імя манголаў; яны называюцца тут «шивэй монгу». У X і XI стст., паводле летапісаў Сунской дынастыі, мянушка «шывэй» адпадае, і манголы называюцца ўжо проста «мэнгу», «монгу» або «монгули». Вельмі верагодна, што першапачаткова гэтае імя належала аднаму з плямёнаў народа шывэй, якое, паступова узвышаючыся, распаўсюдзіла сваю назву і на іншыя плямёны, якія качавалі ў XI стагоддзі на поўначы і ўсходзе Манголіі. Самі манголы памятаюць, што пасля разгромления тюрками манголы прыйшлі ў мясцовасць, названая як Эргунэ-кун, а затым ўпрыгожваюць сваё паходжанне легендамі. Па адным міфа манголы адбыліся ад шэрага ваўка і стракатай лані; іншая легенда паведамляе, што родапачынальнік манголаў, Буданчар, быў цудоўным чынам зачаты ўдавой Алан-гоа ад сувязі з нябесным духам. Некаторымі навукоўцамі назву "Эргэнэ-кун" асацыюецца з назвай ракі Эргүнэ (Аргунь). Манголы адступілі на ўсход пасля падзення Жужаньского каганата. Мяркуючы па дадзеных Схаванага паданні манголаў, манголы, якія выйшлі з Эргунэ-Куна вярнуліся ў Бурхан-Халдуна ў VIII стагоддзі. Згодна з «Патаемнага падання», первопредки Чынгіс-хана Борце-Чына і Гоа-Марал вандравалі на Бурхан-Халдуна, ля вытокаў Онона.
Па думку Н. Н. Крадина і Г. Д. Скрынниковой, Эргунэ-кун стаў цэнтрам палітыі, утварэнне якой было звязана з узаемадзеяннем абарыгеннага насельніцтва (манголаў) і тых, хто прыйшоў на гэтую тэрыторыю цюркамоўных мігрантаў з захаду.
Ад племяннога ладу да Мангольскай імперыі XIII—XIV стагоддзяў
Бодончар набыў вяршэнства над суседнімі плямёнамі. Яго нашчадак у восьмым калене Есугэй-багатур распаўсюдзіў сваю ўладу на значнае прастору, а сын Есугэя Тэмуджын зрабіў імя манголаў вядомым ўсім свеце. З яго сучасныя манголы і пачынаюць сваю гісторыю. Тэмуджын, больш вядомы пад імем Чынгісхана, нарадзіўся на берагах ракі Онон у пачатку другой паловы XII стагоддзя. Ён быў яшчэ дзіцем, калі памёр яго бацька; гэтая смерць паслужыла сігналам да адпадзення плямёнаў, патуль прызнавалі ўладу Есугэя. Аднак, паступова Чынгісхан падпарадкаваў сабе спачатку дробныя, а потым і больш моцныя плямёны і ў 1206 годзе быў абвешчаны вялікім ханам, прыняўшы імя Чынгіса і народу свайму даўшы назву «мангол» (як мяркуюць — таму, што сам ён паходзіў ад старажытнага племя шывэйских манголаў). У 1211-1215 быў заваяваны Паўночны Кітай да ракі Хуанхэ; у 1220 г. манголы падпарадкоўваюць сабе Бухару і Харэзм, у 1221 і 1222 падпарадкоўваюць Хорасан, Ірак і Арменію, а ў 1223 годзе з'яўляюцца ў прычарнаморскіх стэпах (бітва на Калцы). Чынгісхан памёр у 1227 г. і перад смерцю падзяліў сваю імперыю паміж чатырма сынамі, з якіх Угедэю было прадастаўлена вярхоўнае кіраванне дзяржавай.Вясной 1235 года ў мясцовасці Талан-даба склікаецца Вялікі курултай для падвядзення вынікаў цяжкіх войнаў з імперыяй Цзінь і Харэзмам. Было прынята рашэнне весці далейшае наступленне па чатырох напрамках. Лепшыя войскі былі накіраваны на захад — супраць рускіх, полаўцаў, булгар і на усход — супраць Кары (Гл. Мангольскія ўварвання ў Карэю). Акрамя таго, было запланаванае наступ на паўднйвакітайскую імперыю Сун, а дзейнічаў на Блізкім Усходзе нойону Чормагану накіраваны значныя падмацаванні. У выніку Заходняга паходу ў 1242 годзе мангольскія войскі дасягнулі Адрыятычнага мора, аднак з-за смерці Угэдэя у канцы 1241 года мангольскія ваеначальнікі вярнуліся на гістарычную радзіму для выбараў новага Вялікага хана. Пасля складаных інтрыг на курултай, які адбыўся толькі ў 1246 годзе, Вялікім ханам быў абраны Гуюк. Пры Гуюке мангольскія войскі ўступілі ў Тыбет, а таксама пашырылі мангольскія ўладанні ў Грузіі і Арменіі. Аднак Гуюк памёр у 1247 годзе, і трэба было выбіраць новага Вялікага хана.
У 1251 годзе ў Сярэдняй Азіі адбыўся курултай, на якім Вялікім ханам быў абраны Мункэ. Аднак яго праціўнікі заявілі, што гэта абранне было незаконным, так як курултай праходзіў не на тэрыторыі Манголіі. Успыхнуў канфлікт, што перарос у першую ўзброеную барацьбу за пасад на тэрыторыі Мангольскай імперыі. Мункэ здушыў праціўнікаў і працягнуў тэрытарыяльную экспансію: манголы пайшлі на Блізкі Усход і напалі на кітайскую дзяржаву Паўднёвая Сун. У паходзе на Сун ў 1259 годзе памёр Мункэ.
Са смерцю Мункэ спыніліся ўсе ваенныя паходы манголаў. У 1260 годзе на курултаі ў Кайпіне вяликім ханам быў абвешчаны Хубілай, хоць раней іншы курултай у сталіцы Манголіі — Хархорыне абвясціў вялікім ханам Арыг-бугу. Барацьба паміж Хубілаям і Ариг-бугой за вярхоўную ўладу ў Мангольскай імперыі доўжылася да 1263 года. Аднак пасля гэтага пачалася варожасць паміж Хубілаям і Хайдзі, правіўшым ў Сярэдняй Азіі. У 1271 годзе Хубілай абвясціў у Пекіне падстава дынастыі Юань. Указ фармальна распаўсюджваўся не толькі на надзел Хубілая (у які ўваходзіла таксама Манголія), але на ўсю Мангольскую імперыю. Апошняя фактычна распалася на шэраг самастойных дзяржаў — акрамя Юань (якая разумеецца як надзел Хубилая) існавалі Залатая Арда, дзяржава Хулагуідаў і Чатагайскі улус. Фармальна яны прызнавалі сюзерэнітэт Хубілая і яго пераемнікаў.
Манголія ў перыяд дынастыі Паўночная Юань (1368 — 1691)
Пасля крушэння імперыі Юань ў 1368 годзе мангольскія імператары вярнуліся на гістарычную радзіму, дзе пераважала качавая гаспадарка, а мясцовыя феадалы супраціўляліся палітыцы цэнтралізацыі. Манголія афіцыйна насіла назву "Дзяржава Манголія" (Мангол Улс)" і "Паўночная Юань" (толькі некаторыя імператары выкарыстоўвалі гэтую назову) у гэты перыяд.
З 1388 па 1400 гады на мангольскім троне змянілася пяць ханаў, усе яны памерлі гвалтоўнай смерцю. Улада вялікага мангольскага хана стала намінальнай, справамі дзяржавы вяршылі такія феадалы, як Нагачу і Аругтай. Нашчадкі Хубілая неаднаразова гублялі ўладу, якая аказвалася ў руках нашчадкаў Арыг-букі і Угэдэя. Кітайскія імператары Чжу Юаньчжан і Юнлэ вялі паспяховыя войны супраць манголаў, прычым на тэрыторыі ўласна Манголіі. З канца XIV стагоддзя рэзка ўзмацніліся заходнія манголы — айраты.
Працэс феадалізацыі пачаўся ў айратаў пазней, чым у іншых мангольскіх плямёнаў, але ішоў хутка. Айратские кіраўнікі (тайшу), пазбавіўшыся ад залежнасці ад мангольскага хана, самі перайшлі да актыўных дзеянняў. Тагон-тайшу атрымаў у 1434 годзе буйную перамогу над усходнімі манголамі і нават спрабаваў абвясціць сябе вялікім мангольскім ханам. Яго сын Эсэн-тайшу стаў фактычным кіраўніком ўсёй Манголіі. У 1449 годзе Эсэн разграміў паўмільённым кітайскую войска і ўзяў у палон імператара (гл. Тумуская катастрофа). Усходнемангольскія феадалы на чале з Дайсун-ханам зрабілі спробу пазбавіцца ад айрацкага валадарства. Аднак у 1452 годзе Эсэн атрымаў рашучую перамогу над усходнімі манголамі, а ў 1454 годзе абвясціў сябе вялікім мангольскім ханам. Гэта было абуральным парушэннем мангольскіх законаў, бо Эсэн не быў нашчадкам Чынгіс-хана. У 1455 годзе Эсэн упаў ахвярай міжусобіц. Прыблізна ў 1479 годзе вялікім мангольскім ханам быў абвешчаны сямігадовы Бату-Мункэ, які з'яўляўся нашчадкам Чынгіс-хана. Ён стаў называцца «Даян-хан», гэта значыць «вялікі юаньский хан». Ўдава яго дзядзькі, Мандухай-хатун, якая стала яго жонкай, асабіста ўзначаліла ваенны паход супраць ойратов. Здабытая над ойратами перамога скончыла з іх дамаганнямі на панаванне ва ўсёй Манголіі. У выніку наступных ваенных паходаў уся Манголія апынулася пад уладай Даян-хана, яго стаўка размясцілася на рацэ Керулен.
Аб'яднаная Манголія праіснавала нядоўга. Неўзабаве пасля смерці Даян-хана ў 1543 годзе разгарэўся першы междоусобный канфлікт. У XVI стагоддзі Манголія зноў распалася на шэраг княстваў: яна была падзелена паміж сынамі Даян-хана. З гэтага часу сярод усходніх манголаў пачынаюць адрозніваць паўночных (халхасы) і паўднёвых (туматы, ордосцы, чахары). Некалькі пазней, на захадзе Халха-Манголіі сваяком Даян-хана, Шолой-Убаши-хунтайджы (1567-1630) было створана дзяржава Алтай-ханаў, якое стала апорай барацьбы ўсходніх манголаў з ойратами.
Значнае месца сярод князёў Паўднёвай Манголіі займаў Туметский Алтай-хан (1543-1582), які ў 1554 годзе заснаваў горад Гуйхуачэн (сучасны Хух-Хота). Пасля смерці Даян-хана ён заняў лідзіруючыя пазіцыі сярод усходніх манголаў. У 1552 годзе Алтай-хан распачаў паход супраць ойратов, якія сталі пагражаць пазіцыях ўсходніх манголаў у Ордасе і Кукуноре. Айраты пацярпелі ад яго паразу. Раз'яднанасцю айратаў і іх паслабленнем у выніку паходу Алтай-хана скарысталіся восточномонгольские князі, якія арганізавалі супраць айратаў серыю ваенных паходаў. У выніку асноўная частка айратаў была выцесненая ў раён мангольскага Алтая і цалкам адрэзаная ад рынкаў Кітая.
У пачатку XVII стагоддзя Манголія ўяўляла сабой шэраг незалежных уладанняў, якія размяшчаліся па тры бакі ад пустыні Гобі. Намінальным тытулам усемангольскага хана і яго пячаткай валодаў кіраўнік Чахарскага ханства Лигдан-хан (кіраваў у 1604-1634 гадах), так як ён лічыўся старэйшым сярод нашчадкаў Чынгіс-хана. Лігдан-хан беспаспяхова змагаўся за аб'яднанне краіны перад тварам маньчжурскай агрэсіі. Феадальны сепаратызм ўзмацніўся настолькі, што ў пачатку XVII стагоддзя многія мангольскія князі больш ахвотна станавіліся васаламі маньчжурскага хана, чым мангольскага.
Стваральнік маньчжурскай дзяржавы Нурхацы і яго сын Абахай разумелі, што задача заваёвы велізарнага Кітая няздзейсная без заваявання Паўднёвай Манголіі. Для яе заваявання Нархаци і Абахай ўжывалі тактыку, накіраваную на раздрабленне сіл манголаў. У 1620-х гадах Нурхацы ўдалося падпарадкаваць сабе большасць княстваў Паўднёвай Манголіі.
У барацьбе з маньчжурамі імперыя Мін зрабіла асноўную стаўку на Лігдан-хана, але яму не ўдалося заручыцца падтрымкай паўночных манголаў, а большасць князёў Паўднёвай Манголіі выступілі на баку маньчжур. Пацярпеўшы ў 1634 годзе паразу ад Абахая, Лігдан-хан з рэшткамі войскаў адышоў у Кукунор, дзе неўзабаве памёр, а яго сын капітуляваў перад маньчжурамі. У 1636 годзе па загадзе Абахая сабраўся з'езд кіраўнікоў 16 паўднёвамангольскіх княстваў, на якім Абахая абвясцілі усемангольскім ханам. У тым жа годзе Абахай даў свайму дзяржаве новае назва — Цын.
Змяненне знешнепалітычнай сітуацыі ў рэгіёне спрыяла кансалідацыі айрацских плямёнаў, што прывяло да ўтварэння моцнай цэнтралізаванай дзяржавы — Джунгарскага ханства; час яго адукацыі адносяць да 1635 годзе, калі кіраўнік племя чорос Батур-хунтайджы аб'яднаў айрацкія плямёны.
З 1620-х гадоў рускія пачалі будаваць астрогі ў Паўночнай Манголіі. У 1688 годзе войскі мангольскага Тушэту-хана Чахундоржа напалі на Селенгінскі астрог але адступілі з-за недахопу агнястрэльнай зброі і негатовасці да доўгатэрміновай аблогі. Да 1688 года Чахундорж нанёс некалькі моцных удараў па рускім астрогам і мангольская кавалерыя разграміла рускіх казакоў, якія будавалі астрогі ў мангольскай правінцыі Хувсгел.
Халха-Манголія стала арэнай барацьбы паміж Джунгарскім ханствам і імперыяй Цын. Правіцеляў імперыі Цын ўдалося схіліць некаторых кіраўнікоў Халхі да прыняцця падданства свайго маньчжурскага імператара. Такое становішча спраў турбавала джунгарскага хана Галдана, які ўмяшаўся ў ўсобіцы ў Халха-Манголіі. Гэта прывяло ў 1690 годзе да айрацка-цынскай вайны. У 1697 годзе Галдан пацярпеў поўнае паражэнне і скончыў жыццё самагубствам; Халха-Манголія была ўключана ў склад імперыі Цын. У 1715 годзе айраты паспрабавалі "вярнуць" Халху. Імперыя Цын ў гэты час знаходзілася ў складаным становішчы, і паспрабавала заключыць ваенны саюз супраць Джунгарскага ханства з волжскімі калмыкамі і Расіяй. У 1739 годзе абодва бакі, хворыя працяглымі войнамі, заключылі мірны дагавор, па якому ханству была вернутая значная частка раней страчаных тэрыторый.
Пасля смерці Галдан-Цэрэна ў Джунгарскім ханстве ўспыхнула жорсткая барацьба за ўладу. Імперыя Цын, скарыстаўшыся спрыяльным для сябе момантам расколу варожага дзяржавы, ўвяла туды велізарныя войскі, якія да 1758 годзе знішчылі не толькі саму дзяржаву, але і ажыццявілі генацыд яго насельніцтва (знішчылі 2/3 айратаў, усё насельніцтва Джунгарскіх айратаў складала каля 600 000 чалавек).
Манголія ў складзе Цінскага імперыі (1691 — 1911)
У складзе Цінскай імперыі тэрыторыя Знешняй Манголіі прадстаўляла сабой асобнае імперскае намесніцтва, падзеленае на чатыры ханства (аймака) і памежны Кобдоский акруга, размешчаны на крайнім захадзе па суседстве з Сіньцзянам. Аймакі распадаліся на хошуны — традыцыйныя для Манголіі феадальныя надзелы, якія мелі адносна выразныя межы. Аднак пры маньчжурскіх імператарах хошуны з спадчынных уладанняў ператварыліся ў часовыя падараванні, бо для ўступлення ў спадчыннае валоданне і кіраванне патрабавалася атрыманне мангольскімі князямі інвестытуры ад імператара, які лічыўся вярхоўным уласнікам усіх мангольскіх зямель. З мэтай паслаблення ўплыву князёў цынские ўлады драбнілі аймакі на ўсе новыя хошуны, давядучы іх колькасць з васьмі ў 1691 годзе да 111 да XIX стагоддзя.
Усе мужчыны-вернікі ва ўзросце ад 18 да 60 гадоў лічыліся салдатамі-добраахвотнікамі (цырыкамі), і па першаму патрабаванню маньчжурскіх уладаў кожная адміністрацыйная адзінка павінна была выстаўляць і ўтрымліваць, з разліку адзін воін ад дзесяці сем'яў, узброеных коннікаў у поўнай экіпіроўцы. Асноўнымі функцыямі мангольскага апалчэння былі нясенне каравульнай службы на межах з Расіяй і ўдзел у аперацыях маньчжурскай арміі ў Кітаі, часта ў якасці паліцэйскай сілы. Адцягненне на ваенную службу значнай часткі прадукцыйнага насельніцтва ва ўмовах яго малалікасці цяжкім цяжарам клалася на эканоміку краіны.
У 1644 годзе на базе Мангольскага кіравання (Мэнгу ямэнь) Мангол жургаан, была створана Палата знешніх зносін (Ліфаньюань), у вядзенні якой знаходзіліся «знешнія» народы: манголы, тыбетцы, рускія, цюркі. Яна была наступным пасля імператара звяном кіравання Манголіяй. У Палаце маглі служыць толькі маньчжуры і манголы; кітайцы туды не дапускаліся.
У першай палове XVIII стагоддзя на становішча жывёлагадоўцаў Манголіі пачаў аказваць негатыўнае ўздзеянне ўкараняўшыйся ў эканоміку краіны кітайскі гандлёва-ліхвярскі капітал. Пры аселых пунктах (галоўным чынам манастырах) расло лік гандлёвых слабод з крамамі, складскімі і жылымі памяшканнямі. Яны станавіліся цэнтрамі аптовага і рознічнага гандлю. Значная розніца паміж нізкімі закупачнымі цэнамі на мангольскія тавары і высокімі продажнымі коштамі на кітайскія тавары стварала для кітайскіх гандляроў магчымасць хуткага ўзбагачэння. Да сярэдзіне XIX стагоддзя ў Манголіі пры прамой падтрымцы маньчжурскі уладаў адкрыта дзейнічалі аддзяленні некалькіх дзесяткаў кітайскіх гандлёвых і ліхвярскай фірмаў, галоўным чынам пекінскіх і шаньсийских. Рускі гандаль абмяжоўвалася правядзеннем раз у тры гады кірмашу ў Кяхте і дзейнасцю рускіх купцоў ўздоўж гасцінца Кяхта-Урга-Дуброўка (з выплатай буйных пошлін).
Манголія (1911-1921)
Мангольская Нацыянальная Рэвалюцыя адбылася ў 1911 годзе, кіраваная вышэйшай халхавской шляхтай пры падтрымцы Расійскай імперыі, зрынула двухвековую залежнасць Халхи ад імперыі Цын. У выніку рэвалюцыі было заснавана незалежная дзяржава (каганат) на чале з тэакратычным манархам Богдо-гэгэнам. «Богдо-ханская Манголія» або «Богдо-ханства» — найменне, прынятае ў гістарыяграфіі; афіцыйна дзяржава насіла імя «Дзяржава Манголія» (Мангол Улс).
Самаіндукцыя
Самаіндукцыя — з’ява ўзнікнення ЭРС індукыі ў праводзячым контуры пры змене праходзячага праз контур тока.
Гісторыя Манголіі
Сучасная Манголія (1990 —)
Дэмакратычная рэвалюцыя (Ардчилсан хувьсгалАрдчилсан хувьсгал) у Мангольскай народнай рэспубліцы ў 1990 годзе пачалася з шэрагу мітынгаў і дэманстрацый у Улан-Батары і скончылася адстаўкай урада МНРП, увядзеннем шматпартыйных выбараў і прыняццем новай канстытуцыі. Рэвалюцыя насіла выключна мірны характар.
Самаіндукцыя
Напрамак ЭРС самаіндукцыі заўсёды апынаецца такім, што пры ўзрастанні тока ў ланцугу ЭРС самаіндукцыі перашкаджае гэтаму ўзрастанню (накіраваная супраць тока), а пры убыванні тока — убыванню (санакіраваная з токам). З’ява самаіндукцыі праяўляецца ў запавольванні працэсаў знікнення і ўстанаўлення тока
Кангрэс беларусаў Амерыкі
Кангрэс беларусаў Амерыкі — прадстаўнічая арганізацыя беларусаў Амерыкі, прыхільнікаў Беларускай цэнтральнай рады. Меркавалася, што кангрэс будзе склікацца раз на 3 гады. У надзвычайных абставінах павінен быў склікацца Надзвычайны кангрэс (але гэтае права не выкарыстоўвалася). Паміж кангрэсамі, усю грамадскую працу мусіў весці Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі, які быў абвешчаны выканаўчым органам кангрэсаў.
I Кангрэс
Прайшоў 11 лютага 1951 у Саўт-Рыверы. У кангрэсе прымалі ўдзел прадстаўнікі ад Злучанага беларуска-амерыканскага дапамаговага камітэта, Беларуска-амерыканскай нацыянальнай рады (Чыкага), Аб'яднання беларуска-амерыканскай моладзі, Аб'яднання беларускіх жанчын, Аб'яднання праваслаўных беларусаў, Цэнтральнага прадстаўніцтва беларускай эміграцыі. Старшыня — а. Мікалай Лапіцкі. Віцэ-старшынёй быў абраны Язэп Ляшчынскі, сакратаром — Лёнгіна Брылеўская. У прэзідыум увайшлі Леў Высоцкі, Ігар Шчорс, Алег Махнюк, Лявон Шурак.
Кангрэс прыняў тэлеграму да кіраўніка НАТА і віцэ-прэзідэнту ЗША Д. Эйзенхаўэру:
Кангрэс прыняў і выслаў вітальную тэлеграму прэзідэнту ЗША Г. Трумэну, у якой выказвалася поўная падтрымка захадам амерыканскага ўраду ў справе вайны ў Карэі.
II Кангрэс
Рашэнні аб правядзенні Кангрэсу было прынята на нарадзе беларускага актыву 19 мая 1957. Кангрэс прайшоў 30 чэрвеня 1957 у Саўт-Рыверы, у Залі Шакаў. На форум дэлегаваліся прадстаўнікі Галоўнай управы Злучанага беларуска-амерыканскага дапамаговага камітэта і яе 4 аддзелаў, беларускага аддзела Амерыканскіх прыхільнікаў Антыбальшавіцкага блоку народаў, Саюза беларуска-амерыканскай моладзі, Аб'яднання беларуска-амерыканскіх студэнтаў, Беларуска-амерыканскай нацыянальнай рады, Беларуска-амерыканскага дапамаговага камітэта ў Кліўлендзе, Беларускага страхавога аддзела, Беларускага царкоўнага камітэта. Асабістыя запрашэнні атрымалі 29 асоб.
На Кангрэсе прысутнічалі разам 56 чал. Старшыня — Іван Касяк. У прэзідыум увайшлі Бернард Букатка, Лёнгіна Брылеўская (сакратар), Аляксей Шудзейка (старшыня мандатнай камісіі).
Кангрэс прыняў новы статут і абраў новага старшыню БККА, шматлікія спрэчкі па розных пытаннях засведчылі наяўныя супярэчнасці і розніцу поглядаў ў самім лагеры прыхільнікаў БЦР.
III Кангрэс
Прайшоў 23 кастрычніка 1960, на якім удзельнічала 38 чал. На Кангрэсе прэзыдэнт БЦР Радаслаў Астроўскі заявіў, што старэйшае пакаленне мусіць пакінуць актыўнае грамадскае жыццё, «каб даць дарогу маладым».
IV Кангрэс
Прайшоў 31 жніўня 1963. Удзельнічала 33 чал. На Кангрэсе была ўхвалена праграма далейшага супрацоўніцтва з Беларуска-амерыканскім задзіночаннем (БАЗА). Прынялі прапанову аб сумесным з БАЗА ўдзеле ў Міжнароднай выставе ў Нью-Ёрку і нават стварылі адмысловы камітэт, куды ўвайшлі прадстаўнікі БАЗА і БККА.
У працы Кангрэса ўдзельнічалі Аркадзь і Яўген Сацэвічы (ад Амерыканска-беларускага культурна-дапамаговага аб'яднанн), Янка Шымчык (ад Беларускага вызвольнага фронта у Кліўлендзе).
V Кангрэс
Прайшоў 31 жніўня
VI Кангрэс
Прайшоў 29 лістапада 1969. Прымала ўдзел 34 чал. На Кангрэсе ў склад БККА былі прыняты Беларуска-амерыканскае аб'яднанне ў Нью-Ёрку і парафія Св. Кірылы Тураўскага ў Рычманд-Гіле. Дэлегатамі ад гэтых арганізацый былі Кастусь Мерляк, Васіль Шчэцька, Васіль Юрцэвіч, Сяргей Рагалевіч, Святаслаў Коўш, Ян Казьлякоўскі, Васіль Хахаркевіч, Пётр Саўчыц, Леанід Ляўковіч, Пётр Мельяновіч.
VII Кангрэс
Прайшоў 2 снежня 1972. Прымала ўдзел 34 чал.
VIII Кангрэс
Прайшоў 2 мая і 20 чэрвеня 1976. Прымала ўдзел 34 чал.
IX Кангрэс
Прайшоў 7 красавіка 1979. Прымала ўдзел 40 чал., аднак непасрэдна прымала ўдзел толькі 20 чал. , якія мелі дэпутацкія паўнамоцтвы ад іншых дэлегатаў, якія па розных абставінах не прынялі ўдзел у Кангрэсе: Антон Даніловіч быў адначасова дэлегатам ад парафіі Беларускай праваслаўнай царквы ў Саўт-Рыверы, Беларускага культурна-мастацкага і навуковага таварыства, часопіса «Беларуская думка». Віталь Цярпіцкі — Беларускага кангрэсавага камітэта ў Амерыцы, клубу Бларускага грамадскага цэнтру ў Саўт-Рыверы, парафіі Св. Еўфрасінні Полацкай у Саўт-Рыверы. Святаслаў Коўш — ад парафіі Св. Еўфрасінні Полацкай, БККА і Злучанага беларуска-амерыканскага дапамаговага камітэта. Жорж Навумчык — Саюза беларуска-амерыканскай моладзі, клубу Беларускага грамадскага цэнтра, футбольнага клуба «Нёман», БККА.
X Кангрэс
Прайшоў 15 кастрычніка 1982. На ім не прынялі нейкіх важных рашэнняў, толькі традыцыйныя рэзалюцыі:
XI Кангрэс
Прайшоў 2 чэрвеня 1990 у Саўт-Рыверы. Прыстунічала 20—25 чал. Старшыня — Кастусь Мерляк, сакратары М. Сенька і В. Шчэцька. Дэлегаты прынялі рэзалюцыю пра сучасны момант і задачы БККА на будучыню. Быў абраны новы старшыня БККА Р. Завістовіч.
Грыбаў (горад)
Грыбаў (Grybów) — горад на поўдні Польшчы. Размешчаны за 120 км на ўсход ад цэнтра Кракава і за 350 км на поўдзень ад Варшавы. Уваходзіць у склад Новасандэцкага павета Малапольскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Грыбаў. Чыгуначная станцыя. Плошча 16,95 км². Насельніцтва 6 тыс. чалавек.
Фрыдрых III (кароль Германіі)
Фрыдрых III Прыгожы (Friedrich III der Schöne;, Вена, Аўстрыя — , Гутэнштайн, Ніжняя Аўстрыя) — антыкароль Германіі з 19 кастрычніка 1314 па 28 верасня 1322 года і з 5 верасня 1325 года; герцаг Аўстрыі (пад імем Фрыдрых I) з 1 мая 1308 года (меў суправіцеляў Генрыха да 3 лютага 1327 года, Леапольда I да 28 лютага 1326 года, Альбрэхта II Мудрага і Атона Вясёлага), з дынастыі Габсбургаў.
Маладыя гады
Фрыдрых I быў другім сынам караля Германіі Альбрэхта I і Лізаветы Гарыцкай, дачкі Мейнхарда II, герцага Карынтыі. Пасля смерці свайго старэйшага брата Рудольфа II у 1307 годзе і забойства бацькі ў 1308 годзе, Фрыдрых атрымаў у спадчыну прастол Аўстрыі і Штырыі, падзяліўшы ўладу са сваім малодшым братам Леапольдам I.
Фрыдрых выхоўваўся разам са сваім стрыечным братам Людвігам IV Баварскім, будучым імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі, і ў ранняй маладосці яны былі блізкімі сябрамі. Аднак у 1310-x гадах паміж імі ўзнік канфлікт у сувязі з тым, што Фрыдрых дамогся апякунствы над юнымі герцагамі Ніжняй Баварыі. 9 лістапада 1313 года аўстрыйскія войскі былі разбіты Людвігам IV у бітве пры Гамельсдорфе, і Фрыдрых I быў вымушаны адмовіцца ад прэтэнзій на Ніжнюю Баварыю.
Барацьба за прастол Германіі
Пасля смерці імператара Генрыха VII у 1313 годзе Фрыдрых I высунуў сваю кандыдатуру на прастол імперыі. Частка нямецкіх князёў падтрымала яго, аднак пад ціскам архібіскупа Майнца ў кастрычніку 1314 года каралём Германіі быў абраны Людвіг IV Баварскі, які быў спешна каранаваны ў Боне. Гэта прывяло да працяглай вайны за германскі прастол паміж Людвігам IV і Фрыдрыхам III. Галоўным прыхільнікам Фрыдрыха быў яго брат аўстрыйскі герцаг Леапольд I, які забяспечваў значныя ваенныя сілы ў падтрымку прэтэнзій Фрыдрыха. Аднак 28 верасня 1322 года ў бітве пры Мюльдорфе армія Фрыдрыха III была ўшчэнт разбіта, а больш за 1300 дваран з Аўстрыі і Зальцбурга, у тым ліку сам анты-кароль, былі ўзяты ў палон.
Фрыдрых III быў кінуты Людвігам IV у замак Траўзніц у Верхнім Пфальцы, дзе ён і правёў тры гады. Супраціўленне працягнуў Леапольд I, якому ўдалося прыцягнуць на свой бок караля Чэхіі і Папу Рымскага, што вымусіла Людвіга IV пайсці на прымірэнне са сваім праціўнікам. 13 сакавіка 1325 года Людвіг IV падпісаў дагавор з Фрыдрыхам, паводле якога апошні атрымліваў свабоду коштам адмовы ад прэтэнзій на германскі прастол і пад клятву пераканаць свайго брата Леапольда I спыніць супраціўленне. Фрыдрыху, аднак, не ўдалося прымусіць Леапольда I прызнаць Людвіга IV імператарам, і ён вярнуўся ў Мюнхен у добраахвотны палон, нават нягледзячы на тое, што Папа Рымскі вызваліў яго ад клятвы. Такія рыцарскія паводзіны аказалі вялікае ўражанне на Людвіга Баварскага і ён ізноў зблізіўся з Фрыдрыхам, дамовіўшыся пра сумеснае кіраванне ў Германіі.
Па патрабаванні Папы Рымскага і нямецкіх князёў 7 студзеня 1326 года паміж Людвігам IV і Фрыдрыхам III ва Ульме быў заключаны дагавор, паводле якога Фрыдрых III прызнаваўся каралём і кіраўніком Германіі, а Людвіг IV павінен быў каранавацца імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі у Італіі.
Пасля смерці Леапольда I у 1326 годзе Фрыдрых пакінуў пасаду кіраўніка Германіі і вярнуўся ў свае радавыя ўладанні.
13 студзеня 1330 года Фрыдрых сканаў у замку Гутэнштайн у Венскім Лесе. У наш час яго магіла знаходзіцца ў саборы Св. Стэфана ў Вене.
Вобраз у літаратуры
Сюжэт добраахвотнага вяртання Фрыдрыха ў палон знайшоў сваё адлюстраванне ў паэме Шылера «Нямецкая вернасць», а таксама ў вершах Людвіга Уланда.
Набярэжная Лейтэнанта Шміта
Набярэжная Лейтэнанта Шміта — правая набярэжная Вялікай Нявы ў Санкт-Пецярбургу.
Пралягае ад Благавешчанскага моста да 22-23 ліній В. В. Размешчана на Васільеўскім востраве.
У першай чвэрці XVIII стагоддзя быў узведзены дом № 17, перабудаваны для Марскога корпуса ў 1796—1798 гадах па праекце архітэктара Ф. І. Волкава, з дамавым храмам пры ім у гонар Паўла Спавяданьніка. Сёння ў гэтым будынку знаходзіцца Марскі Корпус Пятра Вялікага. Перад будынкам вучылішча стаіць помнік мараплаўцу і адміралу І. Ф. Крузенштэрну, які здзейсніў першае кругасветнае падарожжа на рускім караблі. У 1873 годзе адбылося ўрачыстае адкрыццё гэтага помніка, створанага скульптарам І. Шродэрам і архітэктарам І. Манігеці.
Цэнтральную частку панарамы набярэжнай Лейтэнанта Шміта займае пяцікупальная царква Успення Найсвяцейшай Багародзіцы, збудаваная па праекце інжынера В. А. Касякова ў канцы XIX стагоддзя. Раней на гэтым месцы размяшчалася падворак Кіева-Пячэрскай лаўры. З 1721 па 1766 года тут знаходзіўся падворак Троіца-Сергіева манастыра, Пскоўскага Архірэйскага Дома — з 1766 па 1875 год і Кіева-Пячэрскай лаўры — з 1875 па 1933 год.
Архітэктурны ансамбль набярэжнай завяршае 12-калонны дарыйскі порцік Горнага інстытута, упрыгожаны скульптурамі, выкананымі С. Піменавым і В. Дэмут-Маліноўскім.
Народны пісьменнік Беларусі
Народны пісьменнік Беларусі — ганаровае званне, што надаецца пісьменнікам, якія стварылі выдатныя творы мастацкай літаратуры і маюць вялікія дасягненні ў развіцці беларускай літаратуры. Уведзена паводле загада Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларусі ад 27 сакавіка 1956 года, ад 1994 года прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.
Малеска
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Капетдаг
Капетдаг (цюркск. «шматгор’е»;, Köpetdag) — паўночная частка Туркмена-Харасанскіх гор, знаходзіцца пераважна ў Іране і на паўднёвым захадзе Туркменістана.
Даўжыня каля 650 км. Шырыня ад 40 км на паўднёвым усходзе да 200 км на паўночным захадзе. Найвышэйшы пункт — г. Хезармесджэд (3117 м) у Іране. Капетдаг — сістэма сярэдневышынных хрыбтоў, град і плато, падзеленых падоўжнымі і папярочнымі далінамі. Утварылася ў альпійскую складкавасць. Складзена пераважна з асадкавых парод — вапнякоў, мергеляў, пясчанікаў і глін мелавога і палеагенавага ўзросту. Развіты карст (Бахардэнская пячора). Значная сейсмічнасць. Радовішчы руд ртуці, мыш’яку, барыту, шматлікія мінеральныя, у т.л. тэрмальныя крыніцы.
Клімат субтрапічны, міжземнаморскага тыпу, сухі. Рэкі перасыхаюць на значнай частцы сваіх рэчышчаў або ператвараюцца ў ланцужкі засоленых азёр. Расліннасць паўпустынная і горна-стэпавая, вышэй за 2200 м — горныя лугі. У далінах лясы з грэцкага арэху, арчэўныя і фісташкавыя рэдкалессі, сады (міндаль, інжыр, яблыні і інш.), вінаграднікі, пасевы збожжавых. У гарах — паша.
У межах Капетдага — Капетдагскі запаведнік.
Цна (прыток Прыпяці)
Цна — рака ў Ляхавіцкім, Ганцавіцкім і Лунінецкім раёнах Брэсцкай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Прыпяць.
Даўжыня ракі 126 км. Плошча вадазбору 1130 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,23 м³/с. Агульнае падзенне ракі 53 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.
Назва
Назва Цна балцкага паходжання, з цягам часу зведала эвалюцыю Цна < *Тъсна̄ < балцк.*Tusnā.
З балцкай лексікі да гэтага гідроніма найбліжэйшае прускае tusn(а)s «ціхі», прускі тапонім Tuseine. Далей да прускага *tusitwei «маўчаць», балцкага *taus- / *tus- «супакойваць, маўчаць, супакойвацца», індаеўрапейскага *taus- «ціхі, маўклівы».
Мяркуецца, што даўней у не захаваных на сёння гаворках балтаў Падняпроўя і Павочча гэтае слова таксама ўжывалася — як і некаторыя іншыя словы, цяпер вядомыя толькі з прускай мовы, напрыклад, ape «рака» (у верхнедняпроўскім гідроніме Опісна, ад *Apesna).
Смоленка
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Кліноцкага сельсавета.
Цна (прыток Прыпяці)
Назва
Назвы тыпу Цна фіксуюцца на Верхнім Падняпроўі, Верхнім Павоччы, Верхнім Падонні.
Назву Цна можна перадаць як «Ціхая, спакойная (рака)».
Асноўныя прытокі
Справа: Выдранка, Карыцінскі канал.
На рацэ
Гарады: Ганцавічы.
Водаапісанне
Пачынаецца за 0,5 км у напрамку на ўсход ад вёскі Гайнінец Ляхавіцкага раёна, вусце за 4 км на поўдзень ад аграгарадка Кажан-Гарадок Лунінецкага раёна. Рака цячэ па Палескай нізіне.
Веснавое разводдзе пачынаецца ў сярэдзіне сакавіка і доўжыцца да сярэдзіны чэрвеня, найбольшая вышыня ўзроўню над межанню 3,1 м. За 42 км ад вусця каля аграгарадка Дзятлавічы Лунінецкага раёна найбольшы расход вады 87,6 м³/с (1970), найменшы 0,51 м³/с (1969). Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у сярэдзіне красавіка. Веснавы крыгаход каля 11 сутак.
Даліна да аграгарадка Велута і ніжэй аграгарадка Кажан-Гарадок (абодва ў Лунінецкім раёне) невыразная, на астатнім працягу трапецападобная, шырынёй 1—2 км. Пойма двухбаковая, у Лунінецкім раёне каля вёсак Купаўцы, Бараўцы, Вічын, аграгарадка Дварэц аднабаковая (шырыня 0,5—1 км).
Рэчышча ад вытоку на працягу 54 км каналізаванае, у ніжнім цячэнні моцна звілістае, шырынёй каля 10 м.
У басейне ракі знаходзяцца азёры Шчыльнае, Жабы, Качайскае, Горнае, Малое, Асмол, Дубаўскае, Чырвонае, Вялікае Пакамерскае, Малое Пакамерскае, Чорнае.
NGC 1612
NGC 1612 (іншыя абазначэнні — MCG -1-12-30, NPM1G -04.0200, IRAS04307-0416, PGC 15507) — галактыка ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Трагедыя сям’і Набатавых
«Трагедыя сям’і Набатавых» (Трагедия семьи Набатовых) ― мастацкі фільм часоў Расійскай імперыі, які здымаўся на кінастудыі Рыгора Лібкена ў горадзе Яраслаўлі ў 1915 годзе. З’яўляецца першай сцэнарнай працай заснавальніка беларускай мастацкай кінематаграфіі Юрыя Тарыча.
Сюжэт
Адлюстраваны перажыванні галоўнага героя, які ўпаў пад уплывам моцных узрушэнняў, у такі глыбокі летаргічны сон, што лекар быў уведзены ў зман і канстатаваў смерць. Няшчаснага паклалі ў труну і, пасля здзяйснення над ім чыну пахавання змясцілі ў фамільны склеп, які потым замкнулі, а праз некаторы час уяўны нябожчык ачуўся…
NGC 1118
NGC 1118 (іншыя абазначэнні — MCG ?2-8-11, IRAS02475-1222, PGC 10748) — лінзападобная галактыка (S0) у сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Біялагічная небяспека
Біялагічная небяспека — гэта біялагічнае рэчыва, якое ўяўляе пагрозу здароўю жывых арганізмаў, у першую чаргу чалавека. Гэта можа ўключаць у сябе штам мікраарганізма, віруса або таксіна, якія могуць негатыўна адбіцца на здароўі чалавека. Біялагічная небяспека таксама можа быць рэчывам, шкодным для іншых жывёл.
Сімвал «Біялагічная небяспека» выкарыстоўваецца пры маркіроўцы біялагічных матэрыялаў, якія нясуць значную небяспеку для здароўя, у тым ліку вірусныя штамы і выкарыстаныя медычныя іголкі.
IC 4260
IC 4260 — галактыка тыпу Sab (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Парапаміз
Парапамі́з — горная сістэма на паўночным захадзе Афганістана (паўночныя перадгор'і — у Туркменістане).
Даўжыня каля 600 км, шырыня да 250 км. Складзена пераважна з вапнякоў і сланцаў, на поўдні і ўсходзе з гранітаў і гнейсаў. Паўночныя перадгор'і ўкрыты лёсавым чахлом. Асноўныя хрыбты Банды-Туркестан, Хісар (вышыні да 4565 м). Парапаміз глыбока расчлянёны далінамі рэк Мургаб, Сурхаб, Герыруд і інш. Шматлікія восыпы. Горныя паўпустыні, стэпы, рэдкалессі і ўчасткі шыракалістых лясоў.
Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь
«Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь» — ганаровае званне.
Ганаровае званне «Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь» прысвойваецца высокапрафесійным юрыстам, якія бездакорна працуюць у дзяржаўных органах, адвакатуры, установах адукацыі, навукова-даследчых і іншых арганізацыях па спецыяльнасці пятнаццаць і больш гадоў і маюць вялікія заслугі ў забеспячэнні захавання законнасці і ўмацаванні правапарадку, абароне правоў і законных інтарэсаў грамадзян, фармаванні прававой дзяржавы, развіцці юрыдычных навук, падрыхтоўцы заканадаўчых і іншых нарматыўных прававых актаў Рэспублікі Беларусь.
Гардзей Іванавіч Леўчанка
Гардзей Іванавіч Леўчанка (20 студзеня (1 лютага) 1897, Дуброўка, цяпер Бараніўскі раён, Жытомірская вобласць — ) — савецкі ваенна-марскі дзеяч, адмірал (1944).
Біяграфія
У Вялікую Айчынную вайну 1941—1945 гадоў як прадстаўнік ваенна-марскога камандавання ўдзельнічаў у абароне Адэсы, Мікалаева, Севастопаля, камандаваў войскамі Крыму (22 кастрычніка — пачатак лістапада 1941).
У лістападзе 1941 года, пасля здачы Керчы, арыштаваны, прызнаў сябе вінаватым у паражэнстве і паніцы, даў паказанні на Р. І. Куліка. 29 студзеня 1942 года асуджаны па артыкуле 193-21 ​​п. «Б» КК РСФСР да 10 гадоў пазбаўлення волі. Аднак 31 студзеня 1942 года памілаваны і паніжаны ў званні да капітана 1-га рангу.
У 1942—1944 гадах камандаваў Ленінградскай, а затым Кранштацкай ваенна-марской базай, удзельнічаючы ў абароне Ленінграда. Забяспечваў транспарціроўку і забеспячэнне войскаў у час прарыву блакады. Кіраваў дэсантнай аперацыяй па захопе вострава Сомерс у Фінскім заліве 8 ліпеня 1942 г., якая скончылася поўнай гібеллю дэсанту і значнымі стратамі ў караблях (8 катараў).
З красавіка 1944 года — намеснік наркама ВМФ СССР.
ФК Кайзерслаўтэрн
«Кайзерслаўтэрн» (1. FC Kaiserslautern) — нямецкі футбольны клуб з горада Кайзерслаўтэрн, які размяшчаецца ў зямлі Рэйнланд-Пфальц на захадзе Германіі. Чатырохразовы чэмпіён Германіі (1951, 1953, 1991, 1998), уладальнік Кубка Германіі (1990, 1996) і Суперкубка Германіі (1991). Клуб быў заснаваны 2 чэрвеня 1900 года шляхам зліцця футбольных каманд «Germania 1896» і «FG Kaiserslautern», у тыя часы называўся «FC 1900». У 1909 годзе клуб, у сваю чаргу, быў аб’яднаны з клубамі «FC Palatia» (заснаваным у 1901 годзе) і «FC Bavaria» (заснаваным у 1902 годзе), у вынік гэтага працэсу клуб атрымаў назву «FV 1900 Kaiserslautern». У 1929 годзе адбылося чарговае зліццё клубаў — на гэты раз з футбольным клубам «SV Phönix», пасля чаго клуб атрымаў назву «FV Phönix-Kaiserslautern». Канчатковая назва была прысвоена клубу ў 1932 годзе.
Раннія часы
Выступ клуба быў невыбітным у гады, якія папярэднічалі Другой сусветнай вайне, але значна палепшыўся пасля 1939 года. «Чырвоныя чэрці» заваявалі тытул пераможцы Гаўлігі Паўднёвага Захаду штафеля Саар-Пфальц (Gauliga Südwest/Staffel Saarpfalz), але прайгралі агульны тытул пераможцам штафеля Майн-Гесэн (Staffel Mainhessen), клуба «Кікерс» з Афенбаха. У сезоне 1941/42 Гаўліга Паўднёвага Захаду была аб’яднаная з Гаўлігай Гесэн-Насау (Gauliga Hessen-Nassau) і Гаўлігай Вестмарка (Gauliga Westmark), і «Кайзерслаўтэрн» у той сезон заваяваў тытул пераможцаў Вестмарка, упершыню працягваючы гуляць у нацыянальных фінальных раўндах. Клуб пацярпеў сур’ёзную паражэнне з лікам 3:9 ад будучага чэмпіёна той серыі плэй-оф, «Шальке 04», асноўнай пануючай сіле ў нямецкім футболе таго часу.
Выступ каманды з цягам часу стаў менш паспяховым, і ў сезоне 1944 года каманда скончыла барацьбу на апошнім месцы ў сваёй групе. Наступны, 1945 год, адзначыўся поўным калапсам футбола і спорту наогул у краіне, разбітай ударамі сіл арміі СССР і саюзнікаў па антыгітлераўскай кааліцыі.
Канскі кінафестываль 1979
32-і Канскі кінафестываль праходзіў з 10 па 24 мая 1979 года ў горадзе Каны, Францыя. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — Залатую пальмавую галіну — атрымалі два фільмы: «Апакаліпсіс сёння» рэжысёра Фрэнсіса Форда Копалы і «» рэжысёра Фолькера Шлёндорфа.
ФК Кайзерслаўтэрн
Пасляваенны перыяд
Пасля вайны паўднёва-заходні рэгіён Германіі быў часткай акупацыйнай зоны войскаў саюзнікаў, якая кіраваліся Францыяй. Каманды былі арганізаваны ў паўночны і паўднёвы дывізіёны для таго, каб вызначыць, якія каманды ўвойдуць у склад новай Оберлігі. Французскае камандаванне вельмі павольна перадавала ў рукі мясцовага насельніцтва кіраванне новаўтварэннямі, таму каманды з гэтых рэгіёнаў значна даўжэй не ўваходзілі ў зноў заснаваную агульнанацыянальную лігу. «Кайзерслаўтэрн» працягнуў гуляць у Оберлізе Паўднёвага Захаду ў 1945 годзе, і скончыў сезон, усяго на адно ачко адстаўшы ад «Саарбрукена». Наступны сезон каманда з лёгкасцю перамагла ў Групе Поўнач у 1947 годзе, шмат у чым, дзякуючы гульні Фрыца Вальтэра і яго брата Отмара Вальтэра. Гэты дуэт забіў на дваіх 46 галоў — больш, чым любая іншая каманда ў цэлым.
Народны паэт Беларусі
Наро́дны паэ́т Белару́сі — ганаровае званне, якое надаецца паэтам, якія стварылі выдатныя творы мастацкай літаратуры і маюць вялікія дасягненні ў развіцці беларускай літаратуры.
Заснавана паводле Загада Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 27 сакавіка 1956 года як «Народны паэт БССР». Пры гэтым званні Народнага паэта Беларусі нададзеныя Янку Купалу і Якубу Коласу паводле пастановы СНК БССР у 1925 і 1926 гадах адпаведна.
У незалежнай Беларусі званне «Народнага паэта Беларусі» заснавана пастановай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь N 3726-XII ад 13 красавіка 1995 года. Прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.
Палажэнне
Ганаровае званне «Народны паэт Беларусі» прысвойваецца не раней як праз пяць гадоў пасля прысваення ганаровага звання «Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь» паэтам за асаблівыя заслугі ў развіцці паэтычнай творчасці, стварэнне высокамастацкіх твораў, якія ўнеслі выдатны ўклад у айчынную літаратуру і атрымалі шырокае грамадскае прызнанне.
Нагрудны знак
У 1995—2020 гадах нагрудны знак уяўляў сабой роўнабаковы чатырохвугольнік з авальнымі вугламі, упісанымі ў круг дыяметрам 26 мм. У ніжняй яго частцы размяшчаўся вянок з дубовага і лаўровага лісця. Плошча знака мела рэльефную насечку ў радыяльным кірунку. У цэнтры знака знаходзілася рэльефная выява аркуша з тэкстам «Народны паэт Беларусі». Адваротны бок знака меў гладкую паверхню.
Знак пры дапамозе вушка і кольца злучаўся з калодкай шырынёй 20 мм і вышынёй разам з вушкам 18 мм. Калодка была абцягнута муаравай стужкай зялёнага колеру. У ніжняй частцы калодкі размяшчаўся надпіс «Рэспубліка Беларусь». Калодка ўніфікавана для трох відаў знакаў. Знак вырабляўся з тампака з пазалотай.