Сафокл
Сюжэты трагедый
Асабліва яркім узорам манеры паэта служыць «Электра». Забойства маці наканавана Апалонам, і выканаўцы яго павінен з'явіцца твары сына злачыннай Клітэмнестры, Орэста; але гераіняй трагедыі абраная Электра; яна прыходзіць да вырашэння, згодныя ў з божай воляй, незалежна ад аракула, глыбока абражаная ў сваім даччыным пачуцці паводзінамі маці. Тое ж самае мы бачым у «Філактэце» і «Трахінянках». Выбар падобных сюжэтаў і падобная распрацоўка асноўных тэм скарачалі ролю звышнатуральных фактараў, бажаствоў або лёсу: месцы для іх застаецца мала; з легендарных герояў амаль здымаецца друк звышчалавечнасці, якая адрознівала іх у першапачатковых пра іх паданнях. Як Сакрат звёў філасофію з неба на зямлю, так трагікі раней яго звялі напаўбагоў з іх пастаментаў, а багоў адхілілі яго ад непасрэднага ўмяшання ў людскія адносіны, пакінуўшы за імі ролю вярхоўных кіраўнікоў лёсаў чалавека. Катастрофа, якая спасцігае героя, досыць падрыхтаваная яго асабістымі якасцямі ў залежнасці ад навакольных умоў; але калі катастрофа вылілася, гледачу даецца зразумець, што яна згодная з воляй багоў, з патрабаваннямі вышэйшай праўды, з божым вызначэннем, і рушыла ўслед у навучанне смяротным за віну самога героя, як у «Эанце», або яго продкаў, як у «Эдыпе» або «Антыгоне». Разам з аддаленне ад людской мітусні, ад людскіх запалу і сутыкненняў, бажаства становяцца больш спірытуалістычнымі, а чалавек больш свабодным у сваіх рашэннях і ўчынках і больш за іх адказным. З іншага боку, прысуд аб вінаватасці чалавека ставіцца ў залежнасць ад яго памкненняў, ад ступені яго свядомасці і наўмыснасці. У самім сабе, ва ўласным свядомасці і сумлення герой носіць або асуджэнне, або апраўданне сабе, і патрабаванне сумлення супадае з прысудам багоў, хоць бы яно аказвалася ў відавочнай супярэчнасці і са станоўчым законам, і са спрадвечнымі вераваннямі. Эдып — сын злачыннага бацькі, і ён вінаваты трываць кару за віну бацькоў; і забойства бацькі, і кровазмяшэння з маці прадусталяваныя бажаством і прадказаны яму аракулам. Але ён асабіста, па сваім уласным якасцях, не заслугоўвае гэтак цяжкай долі; злачынствы ўчынены ім у недасведчанасці, і да таго ж адкуплены побач зневажанняў і душэўных выпрабаванняў. І гэты самы Эдып набывае сабе міласэрны ўдзел багоў; ён атрымлівае не толькі поўнае прабачэнне, але і славу праведніка, ганараванага далучыцца да ліку багоў. Да таго самага дома, заплямленага злачынствамі, належыць Антыгона; яна парушае царскую волю і за тое асуджаная на пакаранне смерцю. Але яна парушыла закон з чыстага падахвочвання, жадаючы палегчыць долю памерлага брата, і без таго няшчаснага, і перакананая ў тым, што яе рашэнне будзе заўгодна багам, што яно адпавядае з іх настаўленнямі, існуючымі ад веку і больш абавязковымі для людзей, чым якія б то ні было законы, людзьмі прыдуманыя. Антыгона гіне, але як ахвяра памылкі Крэонта, менш чулага да патрабавання чалавечай прыроды. Яна, загінуўшая, пакідае па сабе памяць годнай жанчыны; яе велікадушнасць, рацыя ацэнены пасля смерці усімі фіванскімі грамадзянамі, засведчаны на свае вочы багамі і раскаяннем самога Крэонта. У вачах не адных грэкаў смерць Антыгона варта таго жыцця, на якую асуджаная сястра яе Ісмена, з-за страху смерці ухілам ад удзелу ў выкананні доўгу, і яшчэ ў большай меры варта таго жыцця, якім асуджаны жыць Крэонт, што не знаходзіць сабе падтрымкі і апраўдання ні ў навакольных, ні ва ўласным сумленні, які па сваёй віне страціў ўсіх блізкіх і дарагіх яму, пад цяжарам праклёну каханай жонкі, з-за яго ж загінулай. Так скарыстаўся паэт імёнамі і палажэннямі, створанымі задоўга да яго ў іншым настроі, для іншых мэтаў народнай фантазіяй і паэтамі. У апавяданні аб гучных подзвігі герояў, якія дзейнічалі на ўяўленне многіх пакаленняў, пра цудоўныя прыгоды з напаўбога, ён удыхнуў новае жыццё, зразумелую яго сучаснікам і наступным пакаленням, сілай сваёй назіральнасці і мастацкага генія выклікаў да дзейнай праявы найглыбейшыя душэўныя эмоцыі і ўзбуджаў ў сваіх сучаснікаў новыя думкі і пытанні.