cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хронікі Нарніі
Дыскрымінацыя жаночага полу
Абаронцы Льюіса сцвярджаюць, што большасць крытыкі работ Льюіса ідзе ад тых, хто не прымае хрысціянства. Некаторыя мяркуюць, што рэлігійны аспект кніг Льюіса перашкаджае сапраўды аб'ектыўнаму аналізу Харонік Нарніі як звычайнага дзіцячага аповяду. Прыхільнікі Льюіса падтрымліваюць яго, сцвярджаючы, што зусім бессэнсоўна пісаць дзіцячыя кнігі, строга прытрымліваючыся ўсіх сучасных заходніх этычных стандартаў. Калі літаратурныя крытыкі лічаць іншыя класічныя працы адпаведнымі сучасным сацыяльным нормам, яны не павінны крытыкаваць Льюіса. У дачыненні да ролі жанчын у яго працах, апалагеты Льюіса цытуюць іх станоўчыя ролі, напрыклад Люсі Пэвэнсі і Аравіту, гераінь кніг Леў, Вядзьмарка і Адзежная шафа і Конь і яго хлопчык, адпаведна.
Расізм
Хеншер і Пулман таксама абвінавацілі Хронікі Нарніі ў распальванні расізму. Падставай паслужыла адмоўнае ўяўленне іншых рас і рэлігій, асабліва тархістанцаў, як ворагаў Аслана і Нарніі. Тархістанцы апісаны Льюісам як алеістыя і цемнаскурыя людзі, якія носяць цюрбан, завостраныя чаравікі і ўзброеныя ятаганамі. Гэта апісанне лічаць відавочным алегарычным параўнаннем з традыцыйнай вопраткаю мусульман і сікхаў. Цюрбаны носяцца мусульманскімі святарамі і большасцю дарослых сікхскіх мужчын. Ятаган створаны на Блізкім Усходзе і асацыююцца з ісламам. Тархістанцы пакланяюцца «ілжываму богу», які мае стэрэатыпны вобраз Сатаны, які патрабуе злых спраў і ахвяр ад сваіх паслядоўнікаў Ваал. Тархістанцы Люіса кантэкстуальна і гістарычна падобныя на Асманскую імперыю, таму Хеншер і Пулман лічаць, што тархістанцы намаляваныя як сарацыны, а нарнійцы - як сярэднявечныя крыжакі.
Нягледзячы на тое, што Льюіс з Ірландыі, відавочна, што ён выразна брытанскі аўтар, як і яго сучаснікі Толкін, Чарлз Уільямс і іншыя. Таму яго стыль можа мець прысмак брытанскай віктарыянскай эпохі, што можа здацца старамодным або кансерватыўным. Але папулярнасць гэтых аўтараў кажа аб тым, што людзі цалкам могуць распазнаць любыя адхіленні ў тэкстах гэтых аўтараў, выкліканыя тым, што яны жылі ў іншую эпоху, і не ўскладаць на іх адказнасць за тыя рэчы, якія для сучаснага чытача могуць быць падобныя на нецярпімасць.
Кіно
У 2005 годзе ў свет выйшла новая экранізацыя, прапанаваная Эндру Адамсанам. Кіна-версія кнігі «Леў, Вядзьмарка і Адзежная шафа», назва «Хронікі Нарніі: Леў, Вядзьмарка і адзежная шафа», выкананая на Кінастудыі Валден Медыя пры садзейнічанні Уолта Дыснэя выйшла на экраны ў снежні 2005. Кіраўнік праекта - Эндру Адамсон. Сцэнар — Эн Пікок. Здымка фільма праходзіла ў асноўным у Чэхіі і Новай Зеландыі. Фільм выйшаў у 2008 годзе. Другім фільмам зрабілі «Прынца Каспіян», паколькі ў іншым выпадку акцёры паспелі б вырасці. Яшчэ калі не было прынята канчатковае рашэнне аб здымкам другой частцы, прадзюсар Марк Джонсан сказаў: Я думаю, было б дзёрзка сцвярджаць, што мы збіраемся рабіць іншы фільм - але я, вядома, хацеў бы, каб наступным быў зняты «Прынц Каспіян», таму як гэтая рэч адзіная, дзе прысутнічаюць усе чацвёра дзяцей. І калі мы не знімем адразу ж, то не знімем ніколі, бо дзеці стануць занадта дарослымі для гісторыі. Гэтая «хроніка» адбываецца праз адзін год пасля папярэдняй, таму дзецям можна быць крыху старэй.
Уплыў на іншыя працы
Зборнік коміксаў «The Sandman (DC Comics Modern Age)», прыдуманы англійскім пісьменнікам Нілам Гейманом, у адной са сваіх кіраўнікоў — «Гульня ў Цябе», распавядае пра падобны да Нарніі «востраў мары», да якога можна атрымаць доступ з дапамогай Барбі. Ніл Гейман таксама напісаў апавяданне-працяг «Харонік»: «Праблема Сьюзен».
Беларускія пераклады
«Хронікі Нарніі» выйшлі па-беларуску ў 2016 годзе. 17 верасня адбывецца прэзэнтацыя і старт продажаў кнігі «Хронікі Нарніі. Пляменнік чараўніка» ў перакладзе Надзеі Кім. У студзені 2018 года адбылася прэм’ера фільма «Хронікі Нарніі: Леў, Вядзьмарка і гардэроб» у перакладзе на беларускую мову. Фільм агучаны кампаніяй «Кінаконг» ў межах праекта «Беларускія ўікэнды» пры падтрымцы кампаніі velcom.
Мор Ёкаі
Мор Ё́каі (Jókai Mór;,  — , ) — венгерскі раманіст, адна з найбольш уплывовых фігур у венгерскай літаратуры XIX стагоддзя. Разам з Ш. Пецёфі ўдзельнічаў у рэвалюцыі 1848—1849 гадоў, пазней перайшоў на пазіцыі прымірэння з Габсбургамі.
У гонар Мора Ёкаі названы кратар на Меркурыі.
Творчасць
Першы раман «Будні» (1846) напісаны ў традыцыях рамантызму, з якім звязана далейшая яго творчасць. Раманы «Залатое стагоддзе Трансільваніі» (1852), «Сыны чалавека з каменным сэрцам» (1869, экранізацыя 1965) прысвяціў нацыянальна-вызваленчай барацьбе. Аўтар раманаў «Венгерскі набоб» (1853), «Золтан Карпані» (1854; экранізацыя абодвух 1966), «Чорныя алмазы» (1870; экранізацыя 1976), «Залаты чалавек» (1873) і інш. У позняй творчасці аддаваў перавагу прыгодніцкаму жанру (раман «Вязень Рабі», 1879; аповесць «Жоўтая ружа», 1893).
NGC 6215
NGC 6215 (іншыя абазначэнні — ESO 137-46, IRAS16467-5854, PGC 59112) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Ахвярнік.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Васіл Леўскі
Васіл Леўскі (Васил Левски; сапраўднае імя Васіл Іванаў Кунчаў;, Карлава - , Сафія) — балгарскі палітычны дзеяч, рэвалюцыянер, удзельнік нацыянальна-вызвольнага руху ў Балгарыі. Нацыянальны герой Балгарыі, вядомы як «Апостал свабоды» (балг. Апостала на свободата).
Рэвалюцыйная дзейнасць
У 1862 г. Васіл Кунчаў знаходзіцца ў Сербіі і ўдзельнічае ў Першым балгарскім легіёне пад кіраўніцтвам Ракаўскага. За адвагу ў бітве з туркамі атрымлівае мянушку «Леўскі». Удзельнічаў у арганізацыі народных дружын з тым, каб падняць паўстанне супраць турак пры падтрымцы Сербіі. У 1863 праз Румынію нелегальна пранік у Балгарыю і ў прысутнасці паплечнікаў адрэзаў сабе манаскія косы, заявіўшы, што лічыць сябе мірскім «дыяканам Васілём». Яго дзядзька, які стаў да таго часу архімандрытам, распачаў следства супраць пляменніка, аднак плоўдзіўскі мітрапаліт нейтралізаваў яго. У 1864-1866 гадах Леўскі настаўнічаў у Вайнягава, а ў 1867 у Янікей, Бесарабія (цяпер Малдова, у 1856-1878 па Парыжскаму міру гэтая тэрыторыя ўваходзіла ў склад Асманскай імперыі) усюды прапагандуючы «патрыятычныя дружыны» і заклікаў народ да барацьбы супраць турак. Затым ён зноў пабываў у Румыніі і Сербіі, дзе сустрэўся з Ракаўскім, быў прызначаны сцяганосцам ў атрадзе Панаёта Хітава, удзельнічаў у арганізаваным ім у Сербіі Другім балгарскім легіёне (1867-1868). Пасля гэтага расчараваўся ў дружыннай тактыцы і прыйшоў да высновы аб неабходнасці рыхтаваць народ да паўстання паступова, шляхам стварэння разгалінаванай рэвалюцыйнай сеткі на месцах, без разліку на знешнюю дапамогу Сербіі, а затым - і без разліку на балгарскую эміграцыю. У 1868 пачаў працаваць у «Балгарскім таварыстве» ў Бухарэсце, дзе пазнаёміўся з паэтам Хрыста Боцевым. У 1869 абышоў усю Балгарыю з разведвальнымі і прапагандысцкімі мэтамі, каардынуючы дзейнасць камітэтаў па падрыхтоўцы паўстання ва ўсіх гарадах. У 1869 разам з Любенем Каравелавым заснаваў у Бухарэсце Балгарскі цэнтральны рэвалюцыйны камітэт (БЦРК), а неўзабаве перанёс яго дзейнасць у Балгарыю, стварыўшы нелегальную "Унутраную рэвалюцыйную арганізацыю". Камітэт абвясціў сябе падпольным "Часовым урадам Балгарыі", разгарнуў актыўную дзейнасць ва ўсіх пластах грамадства, вёў тэрарыстычную дзейнасць і актыўна закупляў зброю.
Мікалай Мікалаевіч Пац
Мікалай Мікалаевіч Пац (каля 1527—1585) — вялікалітоўскі дзяржаўны і рэлігійны дзеяч.
Біяграфія
Сын Мікалая Паца і Аляксандры Гальшанскай, брат Станіслава, Дамініка і Паўла.
Сакратар гаспадарскі, у 1557 годзе ад вялікіга князя Жыгімонта II Аўгуста атрымаў прызначэнне на пасаду кіеўскага каталіцкага біскупа, але не быў зацвержаны рымскім папам. Кіраваў біскупствам да 1582 года. Прыхільнік уніі з Польшчай. Перайшоў у кальвінізм, але займаў біскупскае месца ў Сенаце Рэчы Паспалітай. З 1583 года кашталян смаленскі.
Дысцына
Дысцына (Discina) — род грыбоў сямейства. Гэты таксон быў упершыню класіфікаваны Эліясам Фрысам у 1822 годзе пад назвамі Peziza і Discina.
Апісанне
Пладовыя целы  — апатэцыі вялікія, ад 2-5   да 15 см у дыяметры, кубкападобныя, пазней сподкападобныя або распасцёртыя, з хвалістым карычневым ці бурым дыскам, з тоўстай кароткай складкавай ножкай, звонку светлага колеру.
Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
Расце на глебе ў лясах і парках.
Барабан (тэхніка)
Бараба́н — дэталь машыны, механізма ў форме пустацелага цыліндра, конуса альбо шматгранніка. Барабаны выкарыстоўваюцца ў зернесушыльных і зернеачышчальных машынах (трыерах), вярчальных печах, барабанна-шаравых млынах, прамывачных машынах, транспартных сродках (тармазны барабан) і інш. Таксама барабан з’яўляецца часткай пад’ёмна-транспартных машын — лябёдак, кранаў, пад’ёмнікаў, ліфтаў і інш.
Мачуцішкес
Мачу́цішкес (Mačiutiškės) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Лінкмяніскай сянюніі. Размешчана на паўднёвым узбярэжжы возера Лушэй. Насельніцтва 8 чал. (2001 г.). Дзейнічае аграсядзіба.
Мечыслаў Зянонавіч Шаховіч
Мечыслаў Зянонавіч Шаховіч (, в. Крывічы, Мядзельскі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі паэт. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў.
Біяграфія
Скончыў аддзяленне журналістыкі БДУ (1962), а ў 1968 годзе Мінскую двухгадовую Вышэйшую партыйную школу. Працаваў у рэдакцыях Крывіцкай, Валожынскай, Пухавіцкай, «Мінскай праўды». У музеі Янкі Купалы, у школе.
З 1974 года па 1994 год працаваў у рэдакцыі смалявіцкай раённай газеты «Ленінскі заклік».
Творчасць
Аўтар зборнікаў вершаў «Па загаду сэрца» (1975), «Паклон зямлі» (1979), «Бераг дабрыні» (1990), а таксама кніжак для дзяцей «Падарунак», «Сунічная палянка».
Дзямянчыцы
Дзямя́нчыцы (, Демянчицы) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Відамлянскага сельсавета.
Да 20 мая 1957 года вёска ўваходзіла ў склад Відамлянскага сельсавета, да 7 верасня 2006 года — у склад Ратайчыцкага сельсавета.
Канета-сул’Ольё
Канета-сул'Ольё (Canneto sull'Oglio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мантуя.
Насельніцтва складае 4546 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 181 чал./км². Займае плошчу 25 км². Паштовы індэкс — 46013. Тэлефонны код — 0376.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы SS. Fabiano e Sebastiano.
Ньён
Ньён (Nyon) — прыгарад Жэневы, размешчаны на Швейцарскай Рыўеры, на паўночным беразе Жэнеўскага возера, у франкамоўным кантоне Во. Тут размешчаны штаб-кватэры Асацыяцыі еўрапейскіх клубаў і Еўрапейскага саюза футбольных асацыяцый (УЕФА).
Спіс вуліц Мядзела
У гэтым спісе прыведзены бульвары, вуліцы, завулкі, паркі, плошчы, праезды, праспекты, спускі, тупікі, шасэ г. Мядзела
Гарадзілава (Дзяржынскі раён)
Гарадзі́лава (, Городилово) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Негарэльскага сельсавета.
Да 4 лютага 1939 года пасёлак у складзе Сямёнавіцкага сельсавета Уздзенскага раёна.
NGC 6215A
NGC 6215A (іншыя абазначэнні — ESO 138-4, PGC 59180) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Ахвярнік.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Асацыяцыя еўрапейскіх клубаў
Асацыяцыя еўрапейскіх клубаў (ECA) — адзіны незалежны орган, які наўпрост прадстаўляе інтарэсы футбольных клубаў на еўрапейскім узроўні. ЕСА існуе для абароны і прасоўвання інтарэсаў еўрапейскага клубнага футбола. Яе мэтай з'яўляецца «стварэнне новай, больш дэмакратычнай мадэлі кіравання, якая па-сапраўднаму адлюстроўвае вядучую ролю клубаў у футболе».
Нацыянальны ўніверсітэт караблебудавання імя адмірала Макарава
Нацыянальны ўніверсітэт караблебудавання імя адмірала Макарава — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Мікалаеве.
Саньера
Санье́ра (senyera — «сігнальны сцяг») — сцяг, створаны на аснове герба Каралеўства Арагон. Складаецца з чатырох чырвоных гарызантальных палос на залацістым фоне.
Герб Арагона часта называюць арагонскія палосы. Яны паслужылі матывам для сімвалаў чатырох іспанскіх аўтаномных абласцей — Каталоніі, Арагона, Балеарскіх астравоў і Валенсіі, а таксама сотняў гербаў і сцягоў адміністрацыйных адзінак, якія размешчаны ў гэтых абласцях.
На каталанскай мове гэты сцяг часта называюць «senyal reial», гэта значыць «каралеўскі сцяг». На арагонскай ён называецца «o siñal d'Aragón» — «сцяг Арагона».
Паходжанне і гісторыя
Саньера — адзін з найстаражытных сцягоў Еўропы, аднак у яго ўжыванні былі перапынкі. Упершыню сімвал чатырох палос з'явіўся на друку арагонскага караля Альфонса II Арагонскага ў 1159 годзе.
Па меркаванні Арагонскай энцыклапедыі, сцвярджэнне, што гэты сімвал з'явіўся раней, падчас кіравання графа Барселоны Рамона Берэнгера IV у 1150 годзе, з'яўляецца сумніўным. .
Сцяг Пано да Кункеста, які быў вывешаны маўрамі на адной з вежаў Валенсіі ў 1238 годзе, калі яны здаліся арагонскаму каралю Хаймэ I Заваёўніку, з'яўляецца першым сведчаннем выкарыстання чатырох палос на сцягу, аднак фон гэтага сцяга быў белым, а не жоўтым, як на сучаснай саньеры.
Легенда XIV стагоддзя казала, што сцяг з'явіўся ў IX стагоддзі, калі Карл II Лысы на залатым шчыце Віфрэда I Валасатага намаляваў чатыры паласы крывёй самога Віфрэда перад яго смерцю (Карл памачыў свае пальцы ў раны Віфрэда, якія той атрымаў падчас аблогі Барселоны Лоба ібн Мухамедам, маўрскім губернатарам Лейды). Паводле легенды гэта адбылося ў 897 годзе. Гэта легенда была вельмі папулярнай у XIX стагоддзі ў перыяд. Сёння прызнаецца, што гэта не больш чым легенда, бо Карл Лысы памёр за 20 гадоў да гэтых падзей у 877 годзе.
Жэнералітат сцвярджае, што сімвал з'явіўся ў XI ці XII стагоддзі на гербе барселонскіх графаў — там палосы былі размешчаны вертыкальна, тады як на сцягу іх размяшчэнне гарызантальнае.
Паводле іншай версіі Арагонскае каралеўства выкарыстоўвала для сваіх сімвалаў колеры Ватыкана, сімвалізуючы падпарадкаванне Барселонскага графства Папу Рымскаму. Гэты старажытны сцяг дагэтуль можна пабачыць у Рыме на Капіталійскім узгорку каля Рымскага Форума. І нягледзячы на тое, што Ватыкан змяніў свае колеры ў 1808 годзе на жоўты і белы, горад Рым захаваў менавіта жоўты (залаты) і чырвоны.
Геральдычнае апісанне герба — «золата, чатыры палосы колеру кінавары».
Сцягі на аснове Саньеры
Сцягі тэрыторый
Hominina
Гамініна або Хамініна (Hominina) — падтрыба антрапаморфных прыматаў, выдзеленых з трыбы Гамініні (Hominini). Яны характарызуюцца паступовай эвалюцыяй ў бок прамахаджэння. Адзіны выжыўшы від, які паходзіць ад падтрыбы Гамініна, — гэта Homo sapiens. Згодна з класіфікацыяй Гудмэна ў падтрыбу Гамініна ўваходзяць яшчэ гарыл (як род) і шымпанзэ, якіх ён уключае ў якасці падроду ў род Homo.
Славянская каланізацыя Беларусі
Славя́нская каланіза́цыя Белару́сі — працэс засялення славянскімі плямёнамі земляў сучаснай Беларусі ў час свайго перасялення па агульных кірунках захад-усход і поўдзень-поўнач (пік працэсу ў VI—VII стст.), з наступнай славянізацыяй мясцовага балтыйскага насельніцтва (у Верхнім Падняпроўі і Падзвінні — VI-VII — XII-XIII стст., у Панямонні — кан. X — сяр. XX стст.).
Характарызуецца мірным суіснаваннем славянскага і балтыйскага насельніцтва. Адзін з асноўных чыннікаў утварэння беларускай народнасці і нацыі.
Свяшчэнная Рымская імперыя
Свяшчэ́нная Ры́мская імпе́рыя (з 1512 года — Свяшчэ́нная Ры́мская імпе́рыя герма́нскай на́цыі; Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ або, Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) — дзяржаўнае ўтварэнне, якое існавала з 962 па 1806 год і аб'ядноўвала многія тэрыторыі Еўропы. У перыяд найвышэйшага росквіту ў склад імперыі ўваходзілі землі Германіі, якія былі яе ядром, паўночная і сярэдняя Італія, Нідэрланды, Чэхія, а таксама некаторыя землі Францыі. З 1134 года фармальна складалася з трох каралеўстваў: Германіі, Італіі і Бургундыі. З 1135 года ў склад імперыі ўвайшло каралеўства Чэхія, афіцыйны статус якога ў складзе імперыі быў канчаткова ўрэгуляваны ў 1212 годзе.
Імперыя была заснавана ў 962 годзе германскім каралём Атонам I Вялікім і разглядалася як прамы працяг антычнай Рымскай імперыі і франкскай імперыі Карла Вялікага. Працэсы станаўлення адзінай дзяржавы ў імперыі за ўсю гісторыю яе існавання так і не былі завершаны, і яна заставалася дэцэнтралізаваным утварэннем са складанай феадальнай іерархічнай структурай, якая аб'ядноўвала некалькі сотняў тэрытарыяльна-дзяржаўных утварэнняў. На чале імперыі стаяў імператар. Імператарскі тытул не быў спадчынным, а прысвойваўся па выніках абрання калегіяй курфюрстаў. Улада імператара ніколі не была абсалютнай і абмяжоўвалася вышэйшай арыстакратыяй Германіі, а з канца XV ст. — рэйхстагам, якія прадстаўлялі інтарэсы асноўных саслоўяў імперыі.
У ранні перыяд свайго існавання імперыя мела характар феадальна-тэакратычнай дзяржавы, а імператары прэтэндавалі на найвышэйшую ўладу ў хрысціянскім свеце. Узмацненне Папскага Прастола і шматвяковая барацьба за ўладанне Італіяй пры адначасовым росце магутнасці тэрытарыяльных князёў у Германіі значна аслабілі цэнтральную ўладу ў імперыі. У перыяд позняга Сярэднявечча ўзялі верх тэндэнцыі дэзінтэграцыі, якія пагражалі ператварыць Свяшчэнную Рымскую імперыю ў кангламерат паўнезалежных утварэнняў. Аднак ажыццёўленая ў канцы XV — пачатку XVI стагоддзя «імперская рэформа» дазволіла ўмацаваць адзінства краіны і сфарміраваць новы баланс улады паміж імператарам і саслоўямі, які дазволіў імперыі адносна паспяхова сапернічаць з нацыянальнымі дзяржавамі Заходняй Еўропы. Крызіс Рэфармацыі і Трыццацігадовай вайны быў пераадолены коштам далейшага абмежавання ўлады імператара і ператварэннем агульнасаслоўнага рэйхстага ў галоўны элемент імперскай канструкцыі. Імперыя новага часу забяспечвала суіснаванне некалькіх канфесій у рамках адзінай дзяржавы і захаванне самастойнасці яе суб'ектаў, а таксама абарону традыцыйных правоў і прывілеяў саслоўяў, аднак страціла здольнасць да экспансіі, узмацнення цэнтральнай улады і вядзення наступальных войнаў. Развіццё буйных нямецкіх княстваў па шляху ўнутранай кансалідацыі і станаўлення ўласнай дзяржаўнасці ўваходзіла ў супярэчнасць з застылай імперскай структурай, што ў XVIII ст. прывяло да паралічу цэнтральных інстытутаў і развалу імперскай сістэмы. Свяшчэнная Рымская імперыя праіснавала да 1806 года і была ліквідавана падчас напалеонаўскіх войнаў, калі быў сфарміраваны Рэйнскі саюз, а апошні імператар Франц II адрокся ад прастола.
Характар дзяржавы
Свяшчэнная Рымская імперыя на працягу ўсіх васьмісот пяцідзесяці гадоў свайго існавання заставалася іерархічным дзяржаўным утварэннем феадальнага тыпу. Яна ніколі не набывала характар нацыянальнай дзяржавы, як Англія ці Францыя, не дасягнула і колькі-небудзь высокай ступені цэнтралізацыі сістэмы кіравання. Імперыя не была ні федэрацыяй, ні канфедэрацыяй у сучасным разуменні, а спалучала элементы гэтых форм дзяржаўнага ладу. Суб'ектны склад імперыі адрозніваўся крайняй разнастайнасцю: паўнезалежныя вялізныя курфюрствы і герцагствы, княствы і графствы, вольныя гарады, невялікія абацтвы і дробныя ўладанні імперскіх рыцараў, — усе яны з'яўляліся паўнапраўнымі суб'ектамі імперыі (імперскімі саслоўямі), якія мелі розную ступень праваздольнасці. Улада імператара ніколі не была абсалютнай, а дзялілася з вышэйшай арыстакратыяй краіны. Больш таго, у адрозненне ад іншых еўрапейскіх дзяржаў, жыхары імперыі не былі непасрэдна падпарадкаваны імператару, а мелі ўласнага кіраўніка — свецкага ці царкоўнага князя, імперскага рыцара ці гарадскі магістрат, што стварала два ўзроўні ўлады ў краіне: імперскі і тэрытарыяльны, — часта канфліктуючыя паміж сабой.
Кожны суб'ект імперыі, асабліва такія магутныя дзяржавы, як Аўстрыя, Прусія, Баварыя, меў шырокую ступень незалежнасці ва ўнутраных справах і вызначанымі прэрагатывамі ў знешняй палітыцы, аднак суверэнітэт працягваў заставацца атрыбутам імперыі сам па сабе, а пастановы імперскіх устаноў і нормы імперскага права мелі абавязковую сілу (часам, праўда, толькі тэарэтычна) для ўсіх дзяржаўных утварэнняў, якія складалі імперыю. Для Свяшчэннай Рымскай імперыі была характэрна асаблівая роля царквы, якая надавала гэтаму дзяржаўнаму ўтварэнню элементы тэакратыі, аднак у той жа час імперская структура ўпершыню ў Еўропе пасля Рэфармацыі забяспечыла працяглае мірнае суіснаванне некалькіх канфесій у рамках адзінай дзяржавы. Развіццё Свяшчэннай Рымскай імперыі адбывалася ва ўмовах пастаяннай барацьбы тэндэнцый распаду і аб'яднання. Працэсы распаду, часцей за ўсё, падтрымліваліся за кошт буйных тэрытарыяльных княстваў, якія паступова набывалі прыкметы суверэнных дзяржаў і імкнуліся вызваліцца ад улады імператара, у той час як галоўнымі аб'яднальнымі фактарамі выступалі імператарскі прастол, імперскія ўстановы і інстытуты (рэйхстаг, імперскі суд, сістэма земскага міру), каталіцкая царква, нямецкая нацыянальная самасвядомасць, саслоўны прынцып пабудовы дзяржаўнай структуры імперыі, а таксама імперскі патрыятызм (Reichspatriotismus) — лаяльнасць да імперыі і імператара як яе главы (але не як к прадстаўніку пэўнай дынастыі), якая ўкаранілася ў грамадскай свядомасці.
Назва
Узнікшы ў 962 годзе, Свяшчэнная Рымская імперыя прэтэндавала на пераемнасць антычнай Рымскай імперыі і Франкскай імперыі Карла Вялікага, спрабуючы стаць універсальным дзяржаўным утварэннем, якое аб'ядноўвала б увесь еўрапейскі хрысціянскі свет. Атон I Вялікі, першы манарх Свяшчэннай Рымскай імперыі, выкарыстоўваў тытул imperator Romanorum et Francorum (імператар рымлян і франкаў ). Хоць ядром імперыі заўсёды была Германія, імперскім свяшчэнным цэнтрам быў Рым: у гэтым горадзе да XVI стагоддзя праводзіліся каранацыі імператараў і менавіта з Рыма, па сярэдневяковых уяўленнях, паходзіла іх Боская ўлада. Тытул «Рымскі імператар» (imperator augustus Romanorum) выкарыстоўваўся ўжо Атонам II (973—983), а словазлучэнне «Рымская імперыя» ўпершыню згадваецца ў крыніцах пад 1034 годам. У той жа час, выкарыстанне гэтага тытула выклікала рэзкае непрыманне ў Візантыі, дзе лічылася, што толькі візантыйскі імператар мае права звацца рымскім імператарам.
Указанне на «германскую нацыю» ў тытуле імператара стала выкарыстоўвацца пачынаючы з сярэдзіны XV стагоддзя, калі вялікая частка негерманскіх зямель была страчана і імперыя стала ўспрымацца як нацыянальнае нямецкае дзяржаўнае ўтварэнне. Першае сведчанне пра выкарыстанне гэтага тытула ўтрымліваецца ў законе аб земскім міры 1486 года імператара Фрыдрыха III. Канчатковую форму назвы імперыя набыла ўжо ў пачатку XVI стагоддзя: у 1512 годзе Максіміліян I у сваім звароце да рэйхстага ўпершыню афіцыйна выкарыстаў найменне «Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі» (Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation).
К сярэдзіне XVIII стагоддзя імперыя страціла які-небудзь уплыў у Італіі, імператар пазбавіўся сваіх прэрагатыў у царкоўнай сферы, а тэндэнцыі распаду фактычна ператварылі Германію ў кангламерат паўнезалежных княстваў. Гэта дазволіла Вальтэру заявіць, што Свяшчэнная Рымская імперыя больш не з'яўляецца «ні свяшчэннай, ні рымскай, ні імперыяй». У сваіх апошніх дакументах (заключная пастанова імперскай дэпутацыі 1803 года і маніфест Франца II пра роспуск імперыі 1806 года) дзяржава звалася ўжо «Германская імперыя» (Deutsches Reich).
На працягу амаль усяго перыяду свайго існавання Свяшчэнная Рымская імперыя была адзіным дзяржаўным утварэннем у Заходняй Еўропе, манарх якога насіў тытул імператара, таму яе часта называлі проста «Імперыяй». У XIX стагоддзі, пасля ўтварэння Германскай і Аўстрыйскай імперый, у адносінах да іх папярэдніцы стала выкарыстоўвацца назва «Старая імперыя». У сувязі з тым, што для наймення нацысцкага рэжыму ў Германіі 1933—1945 гг. неафіцыйна выкарыстоўваўся тэрмін «Трэці рэйх», у дачыненні да Свяшчэннай Рымскай імперыі часам выкарыстоўваецца абазначэнне «Першы рэйх».
Утварэнне імперыі
Ідэя імперыі (imperium), адзінай дзяржавы, якае аб'ядноўвае ўвесь цывілізаваны і хрысціянскі свет, узыходзіла да часоў Старажытнага Рыма і перажыла другое нараджэнне пры Карле Вялікім, захоўвалася і пасля крушэння Франкскай імперыі Каралінгаў. Імперыя ў грамадскай свядомасці ўяўлялася як зямное ўвасабленне Царства Божага, найлепшая мадэль арганізацыі дзяржавы, пры якой кіраўнік падтрымлівае мір і спакой у хрысціянскіх краінах, ахоўвае і клапоціцца пра росквіт царквы, а таксама арганізуе абарону ад знешніх пагроз. Раннесярэдневяковая канцэпцыя імперыі прадугледжвала яднанне дзяржавы і царквы і цеснае ўзаемадзеянне імператара і Папы Рымскага, якія ўвасаблялі вярхоўную свецкую і духоўную ўладу. Хоць сталіцай імперыі Карла Вялікага быў Ахен, імперская ідэя была звязана першым чынам з Рымам, цэнтрам заходняга хрысціянства і, паводле «Канстанцінава дара», крыніцай палітычнай улады ва ўсёй Еўропе.
Пасля распаду дзяржавы Карла Вялікага ў сярэдзіне IX стагоддзя тытул імператара захаваўся, аднак рэальная ўлада яго носьбіта абмежавалася толькі Італіяй, за выключэннем некалькіх выпадкаў кароткачасовага аб'яднання ўсіх франкскіх каралеўстваў. Апошні рымскі імператар, Берэнгар Фрыўльскі, сканаў у 924 годзе. Пасля яго смерці ўладу над Італіяй на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў аспрэчвалі прадстаўнікі некалькіх арыстакратычных родаў Паўночнай Італіі і Бургундыі. У самым Рыме Папскі Прастол аказаўся пад поўным кантролем мясцовага патрыцыяту. Крыніцай адраджэння імперскай ідэі ў сярэдзіне X стагоддзя стала Германія.
У кіраванне Генрыха I Птушкалова (919—936) і асабліва Атона I (936—973) Германскае каралеўства значна ўзмацнілася. У склад дзяржавы ўвайшла багатая Латарынгія з былой імперскай сталіцай Каралінгаў Ахенам, былі адбіты набегі венграў (бітва на рацэ Лех 955 г.), пачалася актыўная экспансія ў бок славянскіх зямель Палаб'я і Мекленбурга. Прычым заваяванне суправаджалася энергічнай місіянерскай дзейнасцю ў славянскіх краінах, Венгрыі і Даніі. Царква ператварылася ў галоўную апору каралеўскай улады ў Германіі. Племянныя герцагствы, якія складалі аснову тэрытарыяльнай структуры Усходнефранкскага каралеўства, пры Атоне I былі падпарадкаваны цэнтральнай уладзе. Да пачатку 960-х гадоў Атон стаў найбольш магутным кіраўніком сярод усіх дзяржаў-спадчынніц імперыі Карла Вялікага і набыў рэпутацыю заступніка хрысціянскай царквы.
У 961 годзе Папа Рымскі Ян XII звярнуўся да Атона з просьбай абараніць ад караля Італіі Берэнгара II Іўрэйскага і паабяцаў яму імператарскую карону. Атон неадкладна перайшоў Альпы, атрымаў перамогу над Берэнгарам і быў прызнаны каралём лангабардаў (Італіі), а затым рушыў у Рым. 2 лютага 962 года Атон I быў памазаны на царства і каранаваны імператарам. Гэта дата лічыцца датай утварэння Свяшчэннай Рымскай імперыі. Хоць сам Атон Вялікі, відавочна, не намерваўся засноўваць новую імперыю і разглядаў сябе выключна як пераемніка Карла Вялікага, фактычна пераход імператарскай кароны да германскіх манархаў азначаў канчатковае адасабленне Усходнефранкскага каралеўства (Германіі) ад Заходнефранкскага (Францыі) і фарміраванне новага дзяржаўнага ўтварэння на аснове нямецкіх і паўночнаітальянскіх тэрыторый, якое выступала спадчыннікам Рымскай імперыі і прэтэндавала на ролю заступніка хрысціянскай царквы.
Кіраванне Атонаў і барацьба за інвестытуру
Імператарскі тытул, прыняты Атонам Вялікім, ставіў яго на ступень вышэй за ўсіх еўрапейскіх манархаў і, прынамсі, нараўне з Папам Рымскім. Асаблівае значэнне меў свяшчэнны характар гэтага тытула, які дазваляў Атону I і яго пераемнікам цалкам кантраляваць царкоўныя інстытуты ў сваіх уладаннях. Выбары біскупаў і абатаў ажыццяўляліся па ўказанню імператара, і яшчэ да пасвячэння царкоўныя іерархі прыносілі яму клятву вернасці і ленную прысягу. Царква была ўключана ў свецкую структуру імперыі і ператварылася ў адну з галоўных апор імператарскай улады і адзінствы краіны. Гэта выразна выявілася ўжо ў перыяд кіравання Атона II (973—983) і падчас непаўналецця Атона III (983—1002), калі дзякуючы падтрымцы вышэйшага духавенства Германіі імператарам удалося задушыць некалькі буйных паўстанняў кіраўнікоў племянных герцагстваў. Сам Папскі Прастол пры Атонах аказаўся пад уплывам імператараў, якія часта аднаасобна вырашалі пытанні прызначэння і зняцця Рымскіх Пап. У гэты перыяд свецкія і духоўныя справы не былі выразна аддзелены адны ад адных, і імператар, як «намеснік Бога на зямлі», ажыццяўляў уладу над абедзвюма сферамі. Уключэнне царквы ў дзяржаўную структуру дасягнула свайго апагею пры Конрадзе II (1024—1039) і Генрыху III (1039—1056), калі сфарміравалася класічная імперская царкоўная сістэма (Reichskirchensystem).
Дзяржаўныя інстытуты імперыі ў ранні перыяд заставаліся досыць слаба раздзеленымі. Імператар быў адначасова каралём Германіі, Італіі, а пасля смерці ў 1032 годзе апошняга бургундскага караля Рудольфа III — і Бургундыі. Асноўнай палітычнай адзінкай у Германіі з'яўляліся племянныя герцагствы: Саксонія, Баварыя, Франконія (існавала нядоўга), Швабія, Латарынгія (апошняя ў 965 годзе была падзелена на Ніжнюю і Верхнюю) і, з 976 года, Карынтыя (аддзелена ад Баварыі). Уздоўж усходняй мяжы была створана сістэма марак (Паўночная, Саксонская Усходняя, Баварская Усходняя, пазней — Мейсенская, Брандэнбургская, Лужыцкая). У 980-х гадах славяне на некаторы час ізноў адкінулі немцаў за Эльбу і захапілі Гамбург, але ў пачатку XI стагоддзя імперыя аднавіла свае пазіцыі ў рэгіёне, хоць далейшае прасоўванне на ўсход спынілася з-за ўваходжання Польшчы і Венгрыі на правах незалежных каралеўстваў у еўрапейскую хрысціянскую супольнасць. У Італіі былі таксама сфарміраваны маркі (Таскана, Верона, Іўрэя), аднак развіццё камунальнага руху к пачатку XII стагоддзя разбурыла гэту структуру.
Галоўную праблему для імператараў уяўляла ўтрыманне ўлады адначасова і на поўнач, і на поўдзень ад Альпаў. Атон II, Атон III і Конрад II былі вымушаны падоўгу знаходзіцца ў Італіі, дзе яны вялі барацьбу супраць наступлення арабаў і візантыйцаў, а таксама перыядычна душылі хваляванні італьянскага патрыцыяту, аднак канчаткова зацвердзіць імперскую ўладу на Апенінскім паўвостраве так і не атрымалася. За выключэннем кароткага валадарання Атона III, які перанёс сваю рэзідэнцыю ў Рым, ядром імперыі заўсёды заставалася Германія.
Да кіравання Конрада II (1024—1039), першага манарха Салічнай дынастыі, адносіцца фарміраванне саслоўя дробных рыцараў (у тым ліку міністэрыялаў), чые правы імператар гарантаваў у сваёй пастанове «Constitutio de feudis» 1036 года, якая лягла ў аснову імперскага леннага права. Дробнае і сярэдняе рыцарства ў далейшым стала адным з галоўных носьбітаў тэндэнцый аб'яднання ў імперыі. Конрад II і яго пераемнік Генрых III кантралявалі вялікую частку нямецкіх рэгіянальных княстваў, самастойна прызначаючы графаў і герцагаў, і цалкам панавалі над тэрытарыяльнай арыстакратыяй і духавенствам. Гэта дазволіла ўвесці ў імперскае права інстытут «Божага міру» — забарона міжусобных войн і ваенных канфліктаў унутры імперыі.
Апагей імперскай улады, дасягнуты пры Генрыху III, аказаўся недаўгавечным: ужо ў перыяд непаўналецця Генрыха IV (1056—1106) пачалося падзенне ўплыву імператара. Гэта адбывалася на фоне ўздыму клюнійскага руху ў царкве і развітых з яго ідэй грыгарыянскай рэформы, якія зацвярджалі вяршэнства Папы Рымскага і поўную незалежнасць царкоўнай улады ад свецкай. Папа Грыгорый VII паспрабаваў ліквідаваць магчымасць уплыву імператара на працэс замяшчэння царкоўных пасад і асудзіў практыку свецкай інвестытуры. Аднак Генрых IV рашуча паўстаў у абарону прэрагатыў імператара, што выклікала працяглую барацьбу за інвестытуру паміж імператарам і Папам Рымскім. У 1075 годзе прызначэнне Генрыхам IV біскупа ў Мілан стала зачэпкай для адлучэння імператара Грыгорыем VII ад царквы і вызвалення падданых ад прысягі вернасці. Пад ціскам нямецкіх князёў імператар быў вымушаны ў 1077 годзе здзейсніць пакаяннае «хаджэнне ў Каносу» і маліць Папу аб прабачэнні. Барацьба за інвестытуру завяршылася толькі ў 1122 годзе падпісаннем Вормскага канкардата, які замацаваў кампраміс паміж свецкай і духоўнай уладай: выбары біскупаў павінны былі адбывацца свабодна і без сіманіі, аднак свецкая інвестытура на зямельныя ўладанні, а тым самым і магчымасць імператарскага ўплыву на прызначэнне біскупаў і абатаў, захоўвалася. У цэлым, барацьба за інвестытуру істотна аслабіла кантроль імператара над царквой, вывела Папства з імперскай залежнасці і спрыяла ўздыму ўплыву тэрытарыяльных свецкіх і духоўных князёў.
Эпоха Гогенштаўфенаў
У другой чвэрці XII стагоддзя ў цэнтры палітычнага жыцця імперыі аказалася суперніцтва паміж двума магутнымі княжацкімі родамі Германіі — Гогенштаўфенамі і Вельфамі. Першыя панавалі ў паўднёва-заходняй Германіі (Швабія, Эльзас) і Франконіі. Вельфы былі кіраўнікамі Баварыі, Саксоніі, Тасканы і, нароўні з Альбрэхтам Мядзведзем, развівалі экспансію ў кірунку славянскіх зямель Мекленбурга, Памор'я і Паэльб'я. У 1138 годзе імператарам быў выбраны Конрад III Гогенштаўфен, аднак узброенае процістаянне Вельфаў і Гогенштаўфенаў працягвалася практычна на працягу ўсяго яго кіравання.
Пасля смерці Конрада III у 1152 годзе імператарам стаў яго пляменнік Фрыдрых I Барбароса, валадаранне якога стала перыядам значнага ўзмацнення цэнтральнай улады ў Германіі і, па меркаванню многіх гісторыкаў, вяршыняй магутнасці Свяшчэннай Рымскай імперыі. Галоўным кірункам палітыкі Фрыдрыха I стала аднаўленне імператарскай улады ў Італіі. Фрыдрых здзейсніў шэсць паходаў у Італію, падчас першага з якіх быў каранаваны ў Рыме імператарскай каронай. На Ранкальскім сойме 1158 года была прадпрынята спроба юрыдычнага афармлення ўсеўладдзя імператара ў Італіі і Германіі. Узмацненне імператара на Апенінскім паўвостраве выклікала супраціўленне як Папы Рымскага Аляксандра III і Сіцылійскага каралеўства, так і паўночнаітальянскіх гарадскіх камун, якія ў 1167 годзе аб'ядналіся ў Ламбардскую лігу. Ламбардскай лізе ўдалося арганізаваць эфектыўны адпор планам Фрыдрыха I у адносінах да Італіі і ў 1176 годзе нанесці знішчальнае паражэнне імперскім войскам у бітве пры Леньяна, што вымусіла імператара ў 1187 годзе прызнаць аўтаномію гарадоў. У самой Германіі пазіцыі імператара значна ўмацаваліся дзякуючы раздзелу ўладанняў Вельфаў у 1181 годзе і фарміраванню досыць буйнага дамена Гогенштаўфенаў. У канцы жыцця Фрыдрых I адправіўся ў Трэці крыжовы паход, падчас якога і загінуў у 1190 годзе.
Сыну і пераемніку Фрыдрыха Барбаросы Генрыху VI у серыі ваенных аперацый удалося яшчэ больш пашырыць тэрытарыяльныя ўладанні імператара, падпарадкаваўшы Сіцылійскае каралеўства. Менавіта ў гэтай дзяржаве Гогенштаўфены змаглі стварыць цэнтралізаваную спадчынную манархію з моцнай каралеўскай уладай і развітай бюракратычнай сістэмай, тады як ва ўласна нямецкіх землях узмацненне рэгіянальных князёў не дазволіла не толькі замацаваць самадзяржаўную сістэму кіравання, але і забяспечыць спадчынную перадачу імператарскага прастола. Пасля смерці Генрыха VI у 1197 годзе было выбрана адразу два рымскія каралі: Філіп Швабскі і Атон IV Браўншвайгскі, — што прывяло да міжусобнай вайны ў Германіі.
У 1220 годзе імператарам быў каранаваны Фрыдрых II Гогенштаўфен, сын Генрыха VI і кароль Сіцыліі, які аднавіў палітыку Гогенштаўфенаў па ўсталяванню імперскага панавання ў Італіі. Ён пайшоў на жорсткі канфлікт з Папам Рымскім, быў адлучаны ад царквы і абвешчаны антыхрыстам, але тым не менш распачаў крыжовы паход у Палесціну і быў выбраны каралём Іерусаліма. У кіраванне Фрыдрыха II у Італіі разгарнулася барацьба гвельфаў, прыхільнікаў Папы Рымскага, і гібелінаў, якія падтрымлівалі імператара, якая развівалася з пераменным поспехам, але ў цэлым досыць удала для Фрыдрыха II: яго войскі кантралявалі вялікую частку Паўночнай Італіі, Таскану і Раманью, не гаворачы пра спадчынныя ўладанні імператара ў Паўднёвай Італіі. Засяроджанасць на італьянскай палітыцы, аднак, вымусіла Фрыдрыха II пайсці на істотныя саступкі нямецкім князям. Пагадненнем з князямі царквы 1220 года і Пастановай на карысць князёў 1232 года за біскупамі і свецкімі князямі Германіі былі прызнаны суверэнныя правы ў рамках тэрыторыі іх уладанняў. Гэтыя дакументы сталі прававой асновай для фарміравання ў складзе імперыі паўнезалежных спадчынных княстваў і пашырэння ўплыву рэгіянальных кіраўнікоў на шкоду прэрагатывам імператара.
Крызіс позняга Сярэднявечча
Падтрыманне прэстыжу і захаванне магчымасці правядзення незалежнай палітыкі ва ўмовах умацавання рэгіянальных княстваў і ўзмацнення суседніх дзяржаў імператарам XIV стагоддзя дазваляла апора на ўласныя спадчынныя ўладанні: Аўстрыю і верхнешвабскія землі пры імператарах з дому Габсбургаў, Баварыю і Пфальц пры Людвігу IV і ўладанні Чэшскай кароны пры Люксембургах. У гэтых адносінах паказальна валадаранне Карла IV (1346—1378), у перыяд кіравання якога цэнтр імперыі перамясціўся ў Прагу. Карлу IV удалося правесці важную рэформу канстытуцыйнага ладу імперыі: Залатой булай імператара 1356 года была заснавана калегія курфюрстаў з 7 членаў, у склад якой увайшлі архібіскупы Кёльна, Майнца, Трыра, кароль Чэхіі, курфюрст Пфальца, герцаг Саксоніі і маркграф Брандэнбурга. Члены калегіі курфюрстаў атрымалі выключнае права абрання імператара і фактычна вызначаць кірункі палітыкі імперыі, за курфюрстамі было таксама прызнана права ўнутранага суверэнітэту, што замацавала раздробленасць нямецкіх дзяржаў. У той жа час быў ліквідаваны ўсякі ўплыў Папы на выбары імператара.
Крызісныя настроі ў імперыі ўзмацніліся пасля эпідэміі чумы 1347—1350 гадоў, якая прывяла да рэзкага падзення колькасці насельніцтва і нанесла адчувальны ўдар па эканоміцы Германіі. У той жа час другая палова XIV стагоддзя адзначылася ўздымам паўночнанямецкага саюза гандлёвых гарадоў Ганзы, якая ператварылася ў важны фактар міжнароднай палітыкі і набыла значны ўплыў у скандынаўскіх дзяржавах, Англіі і Прыбалтыцы. У паўднёвай Германіі гарады таксама ператварыліся ва ўплывовую палітычную сілу, якая выступіла супраць князёў і рыцараў, аднак у серыі ваенных канфліктаў канца XIV стагоддзя Швабскі і Рэйнскі саюзы гарадоў пацярпелі паражэнне ад войскаў імперскіх князёў.
У пачатку XV стагоддзя рэзка абвастрыліся царкоўна-палітычныя праблемы ва ўмовах Расколу каталіцкай царквы і ўздыму канцыларысцкага руху. Функцыю абаронца царквы ўзяў на сябе імператар Жыгімонт, які здолеў аднавіць адзінства рымскай царквы і прэстыж імператара ў Еўропе. Аднак у самой імперыі прыйшлося весці працяглую барацьбу з гусіцкай ерассю, якая ахапіла зямлі чэшскай кароны, а спроба імператара знайсці апору ў гарадах і імперскіх рыцарах (праграма «Трэцяй Германіі» ) правалілася з-за вострых рознагалоссяў паміж гэтымі саслоўямі. Таксама не ўдалося спыніць узброеныя канфлікты паміж суб'ектамі імперыі.
Пасля смерці Жыгімонта ў 1437 годзе на прастоле Свяшчэннай Рымскай імперыі ўстанавілася дынастыя Габсбургаў, прадстаўнікі якой, за адным выключэннем, працягвалі валадарыць у імперыі да яе роспуску. К канцу XV стагоддзя імперыя знаходзілася ў глыбокім крызісе, выкліканым неадпаведнасцю яе інстытутаў патрабаванням часу, развалам ваеннай і фінансавай арганізацыі і фактычным вызваленнем рэгіянальных княстваў ад улады імператара. У княствах пачалося фарміраванне ўласнага апарата кіравання, ваеннай, судовай і падатковай сістэм, узніклі саслоўныя прадстаўнічыя органы ўлады (ландтагі). Пры Фрыдрыху III (1440—1493) імператар аказаўся ўцягнуты ў зацяжныя і малапаспяховыя войны з Венгрыяй, у той час як на іншых кірунках еўрапейскай палітыкі ўплыў імператара імкнулася да нуля. У той жа час падзенне ўплыву імператара ў імперыі спрыяла больш актыўнаму ўцягванню імперскіх саслоўяў у працэсы кіравання і фарміраванню ўсеімперскага прадстаўнічага органа — рэйхстага.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё
Тэрыторыі, якія ўваходзілі ў склад Свяшчэннай Рымскай імперыі ў Сярэднявеччы, рэзка адрозніваліся адна ад адной па насельніцтву, мове і ўзроўню сацыяльна-эканамічнага развіцця. У Германіі ў X—XI стст. панавала ворнае земляробства, плошча сельскагаспадарчых угоддзяў няўхільна павялічвалася за кошт масіраванага засваення пустэч і лясоў. Базавай гаспадарчай адзінкай быў свабодны ці паўзалежны селянін, які валодаў сваім надзелам на праве спадчыннай уласнасці. Працэсы феадалізацыі не былі завершаны: стройная феадальная іерархія не склалася, а пры падтрымцы імператараў сфарміраваўся досыць шырокі пласт дробных і сярэдніх рыцараў і міністэрыялаў, якія слаба залежалі ад тэрытарыяльных князёў. Асаблівы ўплыў як у Германіі, так і ў Італіі мела вышэйшае духавенства: біскупы і абаты збліжаліся па статусу з тэрытарыяльнымі князямі, мелі развіты адміністрацыйны апарат і кантралявалі шырокія вобласці імперыі. Запрыгоньванне сялянства адбывалася не так хутка, як у Францыі ці Англіі. У Італіі прагрэс гаспадаркі, у параўнанні з Германіяй, быў больш значным. Тут хутчэй развівалася сельская гаспадарка, для якой была характэрна разнастайнасць форм сялянскага землеўладання, аднак галоўным рухавіком эканомікі сталі гарады, пераўтвораныя ўжо да XII стагоддзя ў буйныя гандлёва-рамесныя цэнтры, якія спецыялізаваліся, галоўным чынам, на ткацтве, сукнаробстве і пасрэдніцкім гандлі. Свецкая знаць у Італіі была досыць слабой і хутка саступіла вядучыя пазіцыі біскупам і вальвасарам, а з развіццём камунальнага руху — гарадскому патрыцыяту. Ажыўленне гандлю распаўсюдзілася таксама і на нямецкія вобласці, найперш на гарады ўздоўж Рэйна і Мааса, а таксама Гарц, дзе пачалася актыўная здабыча серабра. У выніку развіцця гарадоў у Германіі ў XI—XII стагоддзі пачалося фарміраванне саслоўя бюргерства сеньярыяльных і свабодных імперскіх гарадоў, аднак у адрозненне ад Францыі і Англіі саюз гараджан з цэнтральнай уладай практычна не склаўся.
У XII—XIII стагоддзях адбылося афармленне саслоўнай іерархіі ў імперыі, найперш слоя князёў, якія сталі спадчыннымі кіраўнікамі рэгіянальных княстваў, чый уплыў няўхільна ўзмацняўся і ўваходзіў у супярэчнасць з цэнтралізатарскай палітыкай імператараў з дому Гогенштаўфенаў, а таксама саслоўяў дробных імперскіх рыцараў, міністэрыялаў і бюргерства вольных гарадоў, пераўтвораных у галоўную апору імперскай улады. Тэмпы развіцця гандлю ў Германіі значна паскорыліся, што прывяло да масавага ўзнікнення і бурнага росту існуючых гарадскіх цэнтраў. Многім гарадам удалося выйсці з-пад улады феадалаў і дабіцца ўнутранай аўтаноміі. Аднак узровень дабрабыту і незалежнасці нямецкіх свабодных гарадоў па-ранейшаму значна адставаў ад развіцця гарадскіх камун Італіі, якія ў гэты перыяд ператварыліся ў фактычна незалежныя дзяржаўныя ўтварэнні і сталі еўрапейскімі цэнтрамі марскога гандлю, рамёства і фінансавых аперацый. Багацце італьянскіх гарадоў стала адной з галоўных прычын бесперапыннай барацьбы за ўзмацненне ўлады імператара ў Паўночнай і Сярэдняй Італіі ў XII—XIII стагоддзях. У сельскай гаспадарцы рост прадуктыўнасці земляробства вёў, з аднаго боку, к узмацненню эксплуатацыі сялян і паступоваму пераходу да грашовай рэнты, а з іншага, спрыяў каланізацыі нямецкімі земляробамі слабазаселеных зямель на ўсходзе — Сілезіі, Чэхіі, Памор'і і Прыбалтыкі. Аграрная каланізацыя гэтых тэрыторый суправаджалася заснаваннем гарадоў на нямецкім гарадскім праве, а таксама экспансіяй феадалаў, ўзначаленай нямецкімі рыцарскімі ордэнамі (Тэўтонскі ордэн у Прусіі, Ордэн мечнікаў у Прыбалтыцы), у выніку чаго германскі ўплыў на ўсходзе пашырыўся да сучаснай Эстоніі (ордэнскія дзяржавы ў Прыбалтыцы, аднак, юрыдычна не ўваходзілі ў склад імперыі).
У позняе Сярэднявечча, пасля страты імперыяй італьянскіх зямель, на першы план у эканамічным развіцці выйшлі ганзейскія гарады Паўночнай Германіі, якія засяродзілі ў сваіх руках гандаль паміж Скандынавіяй, Англіяй, Нідэрландамі, Прыбалтыкай і Ноўгарадам, а таксама тэкстыльныя цэнтры Нідэрландаў (Антверпен, Мехелен, Брусель) і Паўднёвай Германіі (рассеяныя мануфактуры Швабіі). Няўхільна павялічвалася значэнне здабычы і апрацоўкі металаў (Саксонія, Чэхія, Ціроль, Нюрнберг), прычым кантроль над горнаруднымі і металургічнымі прадпрыемствамі перайшоў да буйнага купецкага капіталу (Фугеры і інш.). Адным з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў Еўропы стаў Аўгсбург. Эпідэмія «Чорнай смерці» 1348—1350 гадоў, у выніку якой у некаторых рэгіёнах колькасць насельніцтва знізілася больш чым у два разы, спыніла нямецкую аграрную каланізацыю ва ўсходнім кірунку і спрыяла адтоку прадукцыйных сіл з вёскі ў гарады. У сельскай гаспадарцы рост попыту на хлеб прывёў да павышэння таварнасці збожжавай вытворчасці ў Паўночнай Германіі, што суправаджалася ўзбуйненнем сялянскіх трыманняў на захадзе і ростам вотчыннай гаспадаркі на ўсходзе краіны. У Паўднёвай Германіі, дзе асноўнае значэнне мелі агародніцтва і жывёлагадоўля і панавала дробная сялянская гаспадарка, пачаўся актыўны наступ феадалаў на сялян, што выяўлялася ў павелічэнні паншчыны і натуральных павіннасцей, згонах сялян з зямлі і захопе абшчынных угоддзяў. Вынікам гэтага стала абвастрэнне сацыяльных праблем, што выявілася ў шэрагу сялянскіх паўстанняў (гусіцкія войны, рух «Чаравіка»).
Імперская рэформа
У 1495 годзе Максіміліян I склікаў у Вормсе ўсеагульны рэйхстаг Свяшчэннай Рымскай імперыі, на зацвярджэнне якога ён прадставіў праект рэформы дзяржаўнага кіравання імперыі. У выніку абмеркавання была прынята так званая «Імперская рэформа» (Reichsreform). Германія была падзелена на шэсць імперскіх акруг (у 1512 годзе да іх былі дададзены яшчэ чатыры). Органам кіравання акругі стаў акруговы сход, у якім мелі права ўдзельнічаць усе дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі акругі: свецкія і духоўныя княствы, імперскія рыцары і вольныя гарады. Кожнае дзяржаўнае ўтварэнне мела адзін голас (у некаторых акругах гэта забяспечвала перавагу імперскіх рыцараў, дробных княстваў і гарадоў, якія складалі галоўную апору імператара). Акругі вырашалі пытанні ваеннага будаўніцтва, арганізацыі абароны, набору арміі, а таксама размеркавання і збірання імперскіх падаткаў. Велізарнае значэнне мела таксама стварэнне Вышэйшага імперскага суда — вярхоўнага органа судовай улады Германіі, які стаў адной з галоўных прылад уплыву імператара на тэрытарыяльных князёў і механізмам правядзення адзінай палітыкі ва ўсіх дзяржаўных утварэннях імперыі.
Аднак спробы Максіміліяна паглыбіць рэфармаванне імперыі і стварыць адзіныя органы выканаўчай улады, а таксама адзіную імперскую армію праваліліся: князі імперыі выступілі рэзка супраць і не дазволілі правесці праз рэйхстаг гэтыя прапановы імператара. Больш таго, імперскія саслоўі адмовіліся фінансаваць італьянскія кампаніі Максіміліяна I, што рэзка аслабіла пазіцыі імператара на міжнароднай арэне і ў самой імперыі. Усведамляючы слабасць інстытута імператарскай улады ў Германіі, Максіміліян I працягнуў палітыку сваіх папярэднікаў па адасабленню Аўстрыйскай манархіі ад імперыі: абапіраючыся на «Privilegium Maius» 1453 года, Максіміліян I у якасці эрцгерцага Аўстрыі адмовіўся ўдзельнічаць у фінансаванні імперскіх устаноў, не дазваляў спаганяць на аўстрыйскіх землях імперскія падаткі. Аўстрыйскія герцагствы не ўдзельнічалі ў працы імперскага рэйхстага і іншых агульных органаў. Аўстрыя фактычна была пастаўлена па-за імперыяй, яе незалежнасць была пашырана. Практычна ўся палітыка Максіміліяна I праводзілася, першым чынам, у інтарэсах Аўстрыі і дынастыі Габсбургаў, і толькі ў другую чаргу — Германіі.