cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лыскаўскі замак
Апісанне
Вакол замку праходзіў роў, за якім быў узведзены наступны вал вышынёй 1-1,5 м і шырынёй да 4 м (захаваліся з заходняга і паўднёвага бакоў). На адлегласці 90 метраў ад замчышча размяшчаўся трэці, дугападобны вал і роў, што акружалі замак з поўначы, захаду і поўдня. Унутры валу размяшчаўся праезд, ля якога захавалася вежавае ўзвышэнне. На ўсходзе ўмацаванне замыкалася забалочанымі берагамі ракі.
Адным з першых даследаваў замак у XIX стагоддзі вядомы расійскі археолаг, у 1970-х — М. А. Ткачоў. Падчас раскопак выяўлены культурны пласт таўшчынёй 40 см, у якім знойдзеныя дробныя фрагменты паліванай кафлі, кераміка XV—XVII стагоддзяў, кавалкі баразнянае цэглы з вапнай і глінянай абмазкай, іншыя прадметы. Матэрыялы раскопак захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі АН Беларусі.
Гісторыя
Замак амаль цалкам быў зруйнаваны ў Паўночную вайну 1700—1721 гадоў У XIX стагоддзі фалькларыст М. Федароўскі запісаў мясцовую легенду, паводле якой замкам валодала пані Беня (Бона). Пад час вайны між палякамі і рускімі палац быў разбураны, а Беня, ледзьве ўратаваўшыся, пракляла тых, хто ваяваў, і месца, на якім стаяў палац, што прынёс ёй гора. З той пары, па сцвярджэнні мясцовых жыхароў, па начох на палацавых валах былі чутныя енкі і плач, а часам і агонь, які згасаў з набліжэннем чалавека.
У 1706 годзе ля замку вяліся баявыя дзеянні, пра што таксама захавалася мясцовае паданне, запісанае Міхалам Федароўскім. Пасля бойкі, калі мясцовыя жыхары хавалі забітых, двое з іх заўважылі на трупе аднаго з салдат дарагі пярсцёнак і захацелі яго ўзяць. Не здолеўшы зняць пярсцёнак з рукі, папросту адсеклі палец. Доўгі час пасля гэтага ў вёску прыходзіў прывід бяспалага ваяра і трывожыў людзей, пакуль тыя не паклалі косткі яго пальца ў магілу.
Паводле некаторых меркаванняў, менавіта ў Лыскаўскім замку быў створаны выдатны помнік летапісання «Хроніка Быхаўца».
Ла-Мора
Насельніцтва складае 2704 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 113 чал./км². Займае плошчу 24 км². Паштовы індэкс — 12064. Тэлефонны код — 0173.
Васіль Міхайлавіч Гладкоў
Васіль Міхайлавіч Гладкоў (, в. Новаіванаўка,  —, ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1971). На рачным транспарце з 1945 года; з 1970 года ў Верхнедняпроўскім рачным параходстве: капітан, памочнік механіка цеплахода «Сцяпан Шутаў», з 1974 года капітан, памочнік механіка цеплахода «Міхаіл Мароз».
Ла-Мора
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Марцін Турскі.
Васіль Міхайлавіч Гладкоў
Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена за поспехі ў выкананні планавых заданняў па развіццю рачнога транспарту.
Горанка (Смаленская вобласць)
Горанка (Горенка) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Баец (Буда-Кашалёўскі раён)
Бае́ц (, Боец) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Губіцкага сельсавета.
Транспартная сетка
Побач аўтадарога Жлобін — Гомель.
Планоўка складаецца з прамалінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў на былых памешчыцкіх землях перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны загінулі 15 жыхароў вёскі. У 1959 годзе ў складзе калгаса «Авангард» (цэнтр — вёска Старая Буда).
Да 17 мая 1979 года пасёлак уваходзіў у склад Глазаўскага сельсавета, да 5 жніўня 1996 года — у склад Недайскага сельсавета, да 1 снежня 2009 года — у склад Старабудскага сельсавета.
Постайна
Постайна (Postojna) — горад у паўднёва-заходняй частцы Славеніі, у рэгіёне Унутраная Крайна. Па дадзеных перапісу 2002 года насельніцтва горада — 8548 чалавек; насельніцтва ўсёй абшчыны — 14 581 чалавек. Размешчана за 45 км на паўднёвы захад ад Любляны. Праз горад праходзіць аўтамагістраль і чыгунка Любляна — Копер.
Грышкава (Духаўшчынскі раён)
Грышкава (Гришково) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Каркаралінскія горы
Каркаралінскія горы (Қарқаралы таулары) — горны масіў у Карагандзінскай вобласці Казахстана, усходняя частка Казахскага драбнасопачніка.
Горы складзены гранітамі, парфірытамі, кварцытамі і іншымі пародамі. Вышэйшая кропка масіва — 1403 м. Схілы раздзеленыя далінамі і лагчынамі, шматлікімі азёрамі. На схілах пануе кавыльная і кавыльна-рознатраўная стэпавая расліннасць, сустракаюцца ўчасткі хваёвых лясоў. Маюцца радовішчы поліметалічных руд.
Папугаепадобныя
Утрыманне ў няволі
У жывых кутках часцей трымаюць пласкахвостых аўстралійскіх (хвалістых, блакітных, ружовабрухіх, чырванагрудых, пеўчых, карэл, разел), а таксама асобныя віды васкадзюбых (неразлучнікаў і каралавых). Большасць з іх маюць яркае рознакаляровае апярэнне; некаторыя лёгка імітуюць чалавечую гаворку (так званыя гаваруны). Сярод іх ёсць невялікія (даўжынёй 17—18 см), а ёсць і гіганты (даўжыня цела з хвастом да 0,5 м і больш). Асабліва пашыраны хвалістыя папугайчыкі — невялікія, стройныя даўгахвостыя птушкі родам з Цэнтральнай Аўстраліі. Яны цудоўна адчуваюць сябе ў клетцы, заўжды вясёлыя, здольныя да пераймання гукаў, добра размнажаюцца ў няволі. У выніку селекцыйнай работы выведзена мноства каляровых варыяцый афарбоўкі і апярэння.
Белыя (паўстанне 1863—1864 гадоў)
У 1858 г. расійскі цар Аляксандр II даў дазвол на ўтварэнне Сельскагаспадарчага таварыства ў Варшаве, якое пад кіраўніцтвам Анджэя Замойскага імкнулася да ўсеагульнага скасавання паншчыны і замены яе на чынш альбо вызваленне прыгонных сялян. Вакол таварыства сканцэнтраваліся землеўласнікі і прамыслоўцы, якія дамагаліся ад цара вяртання Царству Польскаму палітычнай аўтаноміі, уласнай адміністрацыі і польскага войска, а таксама далучэння зямель, якія былі забраныя ў Царства — хацелі гэта вярнуць без узняцця ў недалёкай будучыні ўзброенага паўстання.
Франчэска Трэвізані
Франчэска Трэвізані (Francesco Trevisani; — ) — італьянскі мастак ранняга ракако ці позняга барока.
Белыя (паўстанне 1863—1864 гадоў)
У адрозненне ад «чырвоных» «белыя» выступалі супраць узброеннага паўстання. Арыентуючыся на дапамогу ўрадаў заходніх дзяржаў, яны спадзяваліся шляхам палітітычных камбінацый дамагчыся ад царскага ўрада ўступак і аднаўлення Рэчы Паспалітай ў межах 1772 г. У Царстве Польскім «белыя» складаліся з буйной шляхты і гандлёва-фінансавай буржуазіі, на тэрыторыі беларука-літоўскіх губерняў, дзе буржуазія была развіта слаба, — амаль выключна з памешчыкаў. На польскіх землях «белыя» арганізацыйна аформіліся ў канцы 1861 г. Іх кіруючы орган знаходзіўся у Варшаве, і меў назву «Дырэкцыя». Арганізацыя ліберальных памешчыкаў на беларуска-літоўскіх землях як рэакцыя на дэмакратычны нацыянальна-вызваленчы рух пачала афармляцца ў 1860 г., пастаянны камітэт «белых» у Вільні створаны ў верасні 1862 г.
Баючыся, каб паўстанне 1863—1864 гг. не перарасло ў народную рэвалюцыю, «белыя» далучыліся да яго. 27 снежня (11 сакавіка) 1863 г. яны абвясцілі дыктатуру свайго стаўленіка М. Лянгевіча. Адначасова «белыя» захапілі паўстанцкую ўладу ў беларуска-літоўскіх губернях. Замест «чырвонага» Часовага правінцыяльнага ўрада Літвы і Беларусі з прадстаўнікоў «белых» быў утвораны Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы. Адпаведныя перамены былі праведзены і ў губернскіх (ваяводскіх) арганізацыях. «Белыя» сабатавалі правядзенне рэвалюцыйных пераўтварэнняў і прычыніліся да звужэння сацыяльнай базы і размаху паўстання. Паводле сведчання ўдзельніка падзей, «шляхце спадабаліся тытулы, і яна вельмі ахвотна прымала прызначэнні, але ахвяраваць часам і ўсім дарагім у жыцці для выканання прынятых на сябе абавязкаў, падвяргаць сябе ўсім небяспекам, звязаным з выкананнем, напрыклад, камісарскай пасады, яна па самой натуры сваей была няздатная. Наогул, кіраўнікі ваяводстваў былі баязліўцы і цяжкія, лятыя нягоднікі. Праехаць 15 верст здавалася такім панам чымсьці надзвычайным, весці прыстойную перапіску страха не смяротным прысудам». Не вытрымаўшы рэпрэсій царскіх улад, летам 1863 г. «белыя» сталі адыходзіць ад паўстання. У ліпені 1863 г. «чырвоныя» літоўска-беларускіх губерняў на чале з К. Каліноўскім зноў узялі ў свае рукі рэвалюцыйную ўладу. Царскі ўрад выкарыстаў часовы ўдзел памешчыкаў у паўстанні для аслаблення польскага землеўладання ў беларуска-літоўскіх губерняў. Галоўныя дзеячы «белых» у Царстве Польскім Л. Кроненберг, А. А. Замойскі, К. Маеўскі, на літоўска-беларускіх землях — гродзенскі губернскі маршалак шляхты В. Стажэнскі, Я. Гейштар, А. Аскерка, А. Яленскі і інш.
Франчэска Трэвізані
Жыццё
Франчэска Трэвізані нарадзіўся ў Кападыстрыі, Істрыя (сучасны Копер цяпер у Славеніі, на той час частка Венецыянскай рэспублікі). Бацька — Антоній Тревізані, які быў архітэктарам, навучыў сына першым крокам дызайну. Затым Франчэска вучыўся ў Венецыі пад кіраўніцтвам Антонія Дзанкі. Пасля Трэвізані пераехаў у Рым. Яго брат, Анджэла Трэвізані быў вядомым мастаком у Венецыі.
Трэвізані таксама знаходзіўся пад уплывам Марата ў карцінах для капліцы баптыстэрыя ў базіліцы Святога Пятра, у авале Прарок Варух у Латэранскай базіліцы, і ў Смерці святога Іосіфа ў царкве Святога Ігнацыя. Трэвізані маляваў сцэны з жыцця Найсвяцейшай Люсі Нарні ў царкве ў Нарні (1714-15).
Мастак таксама напісаў велізарнае палатно для галоўнага алтара базілікі Нацыянальнага палаца Мафры ў Партугаліі.
Ён стаў членам Акадэміі Аркадзі ў 1712 годзе. Сярод яго вучняў былі Франчэска Ціваллі з Перуджы, Людовіка Мазанці, і Джавані Батыста Бругліні.
Трэвізані памёр у Рыме ў 1746 годзе.
Палын горкі
Палын горкі (Artemísia absínthium) — шматгадовая травяністая расліна сямейства астравых.
Апісанне
Шаравата-серабрыстая расліна. Сцябло каля асновы дзеравянее. Верхняе лісце — сядзячае, ад слабарассечанага да суцэльнага, кветкавыя кошыкі жоўтыя, шарападобныя, на паніклых кветаносах. Усе кветкі пладаносныя.
Пашырэнне
Расце на пустках, каля жылля, на ўзлесках, іншы раз утварае суцэльныя зараснікі.
Балдуі
Балдуі́ (, Болдуи) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета.
На поўдні мяжуе з лесам.
Размяшчэнне
У 3 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 49 км ад Гомеля.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе, якая ідзе ад Буда-Кашалёва.
Адзясіна
Адзясіна́ (Odesina) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Міелагенайскай сянюніі. Размешчана за 4 км ад Міелагеная, на возеры Мілашайціс. Насельніцтва 2 чал. (2001 г.).
Балдуі
Гісторыя
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе сяліба. У 1959 годзе ў складзе саўгаса "Дуравіцкі (цэнтр — вёска Дуравічы).
Да снежня 2009 года пасёлак уваходзіў у склад Дуравіцкага сельсавета.
Лука (рака)
Лука́ — рака ў Беларусі, у Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Тур’я (басейн Нёмана).
Даўжыня ракі 9 км. Пачынаецца каля вёскі Заполле, упадае ў Тур’ю на поўнач ад вёскі Забор’е. Ад вытоку на працягу 4 км каналізаваная.
Іосіф Ельскі (мазырскі стольнік)
Іосіф (Езаф, Юзаф) Ельскі (? — ?) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Ельскіх герба «Пелеш». Старэйшы сын Гаўрылы (Габрыэля) Ельскага
Мазырскі стольнік і староста.
Сям'я
Меў сына Сцяпана (Стэфана).
Калос
Кало́с у гісторыі мастацтва — статуя велізарнай велічыні.
Спіс калосаў
У наш час вядомыя: каласальная статуя «Баварыі» ў Мюнхене, «Статуя Свабоды» ў Нью-Ёрку, розныя гіганцкія статуі савецкага перыяду. Статуя Леніна, якую меркавалася ўстанавіць на вяршыні Палаца Саветаў, была б самым вялікім калосам у гісторыі.
Гразнакі
Гразнакі (Грязнаки) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Наталля Кошаль
Наталля Кошаль (нар., Мазыр, Гомельская вобласць) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне). Майстар спорту міжнароднага класа.
Скончыла факультэт фізічнай культуры МДПУ імя І. П. Шамякіна.
Пятроўка (Карагандзінская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2343 чалавекі (1114 мужчын і 1229 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 1931 чалавек (975 мужчын і 956 жанчын).
Лекуё-Берыя
Лекуё-Берыя (Lequio Berria) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П'емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 510 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 46 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 12050. Тэлефонны код — 0173.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Каркаралінск
Каркаралінск — горад, цэнтр Каркаралінскага раёна Карагандзінскай вобласці Казахстана.
Геаграфія
Размешчаны ва ўсходняй частцы Карагандзінскай вобласці, за 220 км на ўсход ад Караганды, каля падножжа Каркаралінскіх гор. За 23 км да ад станцыі Карагайлы, на аўтадарозе ў 224 км ад Караганды.
За 45 км у напармку на поўнач ад горада знаходзіцца возера Карасор.
Evolve
Evolve (з англ. «эвалюцыянаваць») — трэці студыйны альбом амерыканскага інды-гурту Imagine Dragons, выпушчаны 23 чэрвеня 2017 году на лэйблах Interscore і KIDinaKORNER. Вакаліст гурту Дэн Рэйнальдс назваў альбом «эвалюцыяй Imagine Dragons». Назва таксама стылізуецца пад ƎVOLVE. Альбом дасціг 2 пазіцыі у Billboard Hot 100 і 1 у Billboard Top Rock Albums. Песні «Believer», «Thunder», «Whatever it takes» і «Next to Me» былі выпушчаны як сінглы. Альбом мае статус плацінавага ад RIAA.
Гісторыя
У лютым 2016 года пасля дзесяцімесячнага тура ў падтрымку альбома Smoke + Mirrors музыканты Imagine Dragons заявілі аб тым, што збіраюцца ўзяць перапынак да канца года. У інтэрв’ю для часопіса Billboard вакаліст Дэн Рэйнальдс растлумачыў, што гурт бесперапынна працаваў на працягу шасці гадоў, таму яны хочуць узяць перапынак мінімум на год. Тым не менш, у 2016 годзе гурт запісаў песні для саўндтрэкаў фільмаў «Да сустрэчы з табой», «Атрад самагубцаў», «Пасажыры» і ўдзельнічаў у некалькіх шоу.
Першы тызер новага альбома з’явіўся 13 верасня 2016 года, на працягу наступных чатырох месяцаў гурт публікаваў паведамленні-падказкі. 24 студзеня 2017 года ў Twitter-акаўнце гурта было апублікавана паведамленне «goodnight +», якое азначала заканчэнне эпохі альбома Smoke + Mirrors і пераход да наступнага альбому.
Агароднікі (Бярозаўскі раён)
Гісторыя
З 1905 года вёска ў Пескаўскай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні. З 1915 года акупіравана нямецкімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы.
З 1921 года ў складзе Палескага ваяводства Польшчы. На 1924 годзе ў Пескаўскай гміне Косаўскага павета Палескага ваяводства, 86 будынкаў. У 1920-я гг. былі створаны ячэйка КПЗБ, камсамольская арганізацыя, гурток Беларускай сялянска-работніцкай грамады. 17 верасня 1939 года была створана баявая група вяскоўцаў, якая раззбройвала паліцэйскіх і асаднікаў.
З 1939 года ў БССР. З 1940 года вёска ў Сакалоўскім сельсавеце Бярозаўскага раёна Брэсцкай вобласці.
У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Партызанскі атрад Ю. А. Бярэнчыка ў кастрычніка 1942 года разграміў у вёсцы апорны пункт праціўніка. У гонар партызанскага атрада, які пазней увайшоў у склад партызанскай брыгады імя Свярдлова, на будынку школы устаноўлена мемарыяльная дошка. За гады вайны загінулі 23 жыхары, не вярнуліся з фронту 25 воінаў-землякоў.
У 1950 годзе створаны калгас «33-я гадавіна Кастрычніка», першым старшынёй клгаса стаў С. А. Труцько (1896—1966), мясцовы ўраджэнец, які ў 1920-я гг. кіраўнік ячэйкі КПЗБ, у яго гонар названа вуліца ў в. Сакалова. У далейшым калгас быў узбуйнены, вёска стала яго цэнтр, сядзібай.
У 1967 годзе на ўшанаванне памяці 91 земляка, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, пастаўлены абеліск.
У 1970 годзе дзейнічала сярэдняя школа.
Планіроўка
Планіровачна складаецца з двухбакова забудаванай прамалінейнай вуліцы, арыентаванай з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, да яе ў паўночнай частцы прымыкае яшчэ адна вуліца, арыентаваная з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, да якой далучаюцца некалькі ўчасткаў забудовы, злучаных завулкамі і аўтадарогай.
Латвійская акадэмія мастацтваў
Латвійская акадэмія мастацтваў (Latvijas Mākslas akadēmija) — латвійская дзяржаўная вышэйшая навучальная і навуковая ўстанова, якая знаходзіцца ў Рызе.
Агульная характарыстыка
Заснавана ў 1919 годзе. Акадэмія знаходзіцца ў неагатычным будынку былой камерцыйнай школы (архітэктар Вільгельмс Бокслафс). Гэта аўтаномная вышэйшая навучальная ўстанова з правам самастойна распрацоўваць уласны статут і вызначаць змест і формы навучання, напрамкі навукова-даследчай работы і іх сутнасць. Навучальныя праграмы рэалізуюцца на дзённай і завочнай формах навучання і толькі на латышскай мове на працягу ўсяго існавання акадэміі.
Падчас навучання ў Латвійскай акадэміі навук можна атрымаць наступныя акадэмічныя ступені:
Струкутра
Латвійская акадэмія мастацтваў прапануе навучанне ў пяці аддзелах - візуальнага мастацтва, візуальнай пластыкі, дызайну, мастацтва аўдыявізуальных медыя і мастацтвазнаўства, якія а'ядноўваюць 14 падсектараў:
Чырвоны Бор (заказнік)
Ландшафт мае рысы апошняга Паазерскага зледзянення. Рэльеф моцна расчлянёны, шмат азёр, забалочаных нізін і западзін, вярховых балот, марэнных узгоркаў і град.
У расліннасці дамінуюць хвойнікі імшыстыя і верасова-бруснічныя, ельнікі і вытворныя бярэзнікі, асіннікі кісліцавыя; бязлесныя, вярховыя сфагнавыя балоты і інш. У Чырвонай кнізе 13 відаў раслін, у т.л. палушнік азёрны, лабелія Дортмана, нітэлопсіс прытуплены, бяроза карлікавая, шпажнік чарапіцавы, лінея паўночная, марошка прысадзістая і інш. Найбольш поўны комплекс дэндрафільных і водна-балотных відаў жывёл. У Чырвонай кнізе — буры мядзведзь, рысь звычайная, беркут, арлан-белахвост, скапа, курапатка белая, чорны бусел, даўгахвостая кугакаўка, касманогі сыч, сярэдні кулон, залацісты сявец, чорнаваллёвая гагара, крахаль вялікі і інш.
Негледзячы на вялізную плошчу, тэрыторыя заказніка амаль не мае населеных пунктаў. Сярод выключэнняў: вёскі Валясы (на поўначы), Роўнае Поле (на поўдні) і Галяшы (на ўсходе), а таксама хутар Красны Бор.
Жатомля
Жатомля (Жатомля) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Жданава (Духаўшчынскі раён)
Жданава (Жданово) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Свята-Троіцкая царква (Дарава)
Свята-Троіцкая царква — храм БПЦ у вёсцы Дарава Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Першая царква
Драўляная царква была пабудавана ў 1550 годзе землеўладальнікам Юрагай, належала Дараўскаму Свята-Троіцкаму мужчынскаму манастыру, які быў зачынены ў 1828 годзе, а царква стала прыхадскай.
Станам на 1864 год, драўляная царкава ў сяле Дарава Навагрудскага павета адносілася да другога класу, да яе належала могілкавая капліца, перабудаваная вернікамі са скасаванай Ведземанскай царквы. У 1865 годзе з-за ветхасці драўляная царква была разабрана.
Другая царква
У 1867 годзе на каменным падмурку была пабудаваная новая драўляная царква на дзяржаўныя сродкі коштам 6 400 рублёў. Царква у плане была вырашана падоўжаным крыжам, завершана адным купалам над жалезным дахам і званіцай у франтоннай частцы з чатырма званамі. Вокны размяшчаліся ў два рады, мелася трое дзвярэй, царква звонку была ўся пафарбавана алейнай фарбай. Унутры царква мела драўляную падлогу, столь падшытую дошкамі, сцены пафарбаваны алейнай фарбай. Драўляны іканастас меў 20 размешчаных у два рады абразоў. На могілках пабудавана капліца з прастолам у імя свяціцеля Мікалая Цудатворца.
У 1915 годзе царква апынулася ў франтавой зоне, Свята-Троіцкі храм цалкам згарэў. Некранутай засталася Мікольская капліца, перабудаваная ў 1922 святаром Лапацінскім у могілкавую царкву.
Трэцяя царква
У 1930-х гадах настаяцелем Дараўскага прыходу, святаром Міхаілам Вішнеўскім, было прынята рашэнне аб аднаўленні Свята-Троіцкага храма. Будаўніцтва царквы ішло даволі паспяхова, але скончыць яго не ўдалося за 2-й сусветнай вайны.
Сучасны храм
16 чэрвеня 2008 года Высокапраасвяшчэннейшым Стэфанам Архіепіскапам Пінскім і Лунінецкім на старым падмурку было асвечана месца і закладзены камень пад будаўніцтва храма. Новы Свята-Троіцкі храм быў асвечаны 14 ліпеня 2012 г. Стэфанам, Архіепіскапам Пінскім і Лунінецкім.
Прыход
У 1879 годзе настаяцелем прыходу быў Іаан Міткевіч, студэнт семінарыі, высвечаны ў 1857 годзе. Пры царкве заснавана царкоўна-прыходскае папячыцельства. Мелася народнае вучылішча ў Дараве.
19 лістапада 1945 г. настаяцелем Дараўскага храма прызначаецца святар Аляксандр Аляксеевіч Гагалушка.
У красавіку 2007 года настаяцельства прыходу Свяціцеля Мікалая Цудатворца ў Дарава прымае іерэй Андрэй Міхайлавіч Абрамовіч.
14 лістапада 2011 г. настаяцелем храма Свяціцеля Мікалая Цудатворца в. Дарава прызначаецца іерэй Іаан Іаанавіч Ніканчук.
Джон Форсайт
Джон Форсайт (John Forsyth, 22 кастрычніка 1780, Фрэдэрыксберг, Вірджынія — 21 кастрычніка 1841, Вашынгтон, круга Калумбія) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Сенатар. У 1832—1833 гадах быў старшынёй сенацкага Камітэта па міжнародных адносінах. 13-ы дзяржаўны сакратар ЗША (1834—1841).
Луксорскі храм
Луксорскі храм — разваліны цэнтральнага храма Амона-Ра, на правым беразе Ніла, у паўднёвай частцы Фіваў, у межах сучаснага горада Луксор.
Храм богаў Амона, Мут і Хансу ўяўляе сабою найбольш поўнае ўвасабленне архітэктурных асаблівасцей Новага царства (XVI—XI стст. да н. э.) Яго адрозніваюць грандыёзнасць задумы, манументальнасць і ўрачыстасць дэталей, вялікая колькасць калон.
Узвядзенне храма адбывалася ў канцы XIV—XIII ст. да н.э. пры фараонах Аменхатэпе III (архітэктары Аменхатэп Малодшы, Горы, Суці) і Рамсесе II (архітэктар Бекенхонсу). Будынкі комплексу выцягнуліся ўздоўж Ніла з поўначы на поўдзень на сотні метраў. Комплекс вызначаецца дакладнай і зладжанай кампазіцыяй, паколькі асноўныя работы былі выкананы практычна адным архітэктарам — Аменхатэпам Малодшым. Аб геніальнасці гэтага майстра сведчаць выкарыстанне каланад, калон у выглядзе вязак папіруса з лёгкімі, вытанчанымі прапорцыямі, дасканалыя суадносіны каланады адкрытага двара і цэнтральнага ўваходу, якія, нягледзячы на розную вышыню, складаюць адзінае цэлае.
Храм арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Для адпаведнасці з пілонамі, які стаяць у паўгадзіннай адлегласці на поўнач Карнака, з якім ён быў злучаны брукаванай алеяй сфінксаў, паўночны пілон яго ўхілены некалькі на ўсход ад агульнай восі. Найстаражытнейшая частка — святая святых, з прылеглымі заламі, упрыгожанымі манументальнымі рэльефамі і надпісамі — заснавана пры Аменхатэпе III; першыя цары XIX дынастыі дадалі на поўдзень двор з 74 калонамі з перамежнымі статуямі фараонаў. Рамсес Вялікі прыбудаваў паўночны перыстыль і пілон і намаляваў на вонкавым боку апошняга свае подзвігі ў вайне з хетамі; тут жа напісаны так званы «эпас Пентаўра».
У паўночнага ўваходу Луксорскага храма — чатыры калосы-маналіты і два абеліскі, з якіх адзін перавезены ў 1830-я гг. у Парыж, на плошчу Згоды. Даўжыня збудавання ад уваходу да самай паўночнай сцяны — 260 метраў.
Свята-Мікалаеўская царква (Дарава)
Свята-Мікалаеўская царква, якая знаходзілася ў в. Дарава Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Гісторыя
Першае апісанне драўлянай Свята-Мікалаеўскай царквы ў вёсцы Дарава маецца ў дакументах Візітаў уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг., што захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі.
Пасля закрыцця ў 1828 Свята-Троіцкага мужчынскага манастыра, манастырская Свята-Троіцкая царква стала прыхадскою, а царква Свяціцеля Мікалая Цудатворца пераўтварылася ў прыпісную могілкавую. Пасля на яе месцы з дрэва была збудаваная капліца,
Архітэктура
Помнік народнага дойлідства. Вырашана прамавугольным у плане аб'ёмам пад 2-схільным дахам, франтон якога завершаны 4-граннай шатровай званіцай, вальмавы дах прамавугольнай апсіды — макаўкай. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі.
Пабальціс
Пабальці́с (Pabaltys) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Ігналінскай сянюніі. Размешчана за 3 км ад Палушэ. Насельніцтва 4 чал. (2001 г.).
Баравое Ляда
Бараво́е Ля́да (, Боровое Лядо) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Кашалёўскага сельсавета.
Размяшчэнне
У 1 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 47 км ад Гомеля.
Какаду
Какаду́ (Cacatuidae) — сямейства (ці падсямейства) папугаяў.
Баравое Ляда
Гідраграфія
На захадзе меліярацыйны канал.
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па аўтадарогах, якія адыходзяць ад Буда-Кашалёва.
Какаду
Апісанне
Добра імітуюць розныя гукі, у т.л. голас чалавека.
Баравое Ляда
Транспартная сетка
Забудова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.
Какаду
Спосаб жыцця
У негняздовы перыяд трымаюцца чародамі. Кормяцца фруктамі, арэхамі, костачкамі іпладамі, зрэдку насякомымі. Некаторыя віды шкодзяць пасевам. Працягласць жыцця 60—80 год.
Некаторыя падвіды занесеныя ў «Міжнародную Чырвоную кнігу».
Размнажэнне
Гнёзды ладзяць у дуплах дрэў альбо расколінах скал, заўсёды на вялікай вышыні ад зямлі. У кладцы буйных відаў 2-3 яйкі, у дробных 5—6.
Марыя II (каралева Англіі)
Марыя II (англ.: Mary II; 30 красавіка 1662 - 28 снежня 1694) — каралева Англіі і Шатландыі з 1689, з дынастыі Сцюартаў (суваладарніца свайго мужа Вільгельма III Аранскага).
Мікалай Мікалаевіч Ждановіч
Мікола Ждановіч, Мікалай Мікалаевіч Ждановіч (Николай Николаевич Жданович;, вёска Селішча (цяпер Цяплухі ), Асіповіцкі раён, Магілёўская вобласць, БССР, СССР) — беларускі паэт, празаік і журналіст. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 2001 года і Саюза журналістаў Беларусі.
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Селішча (якая з 1976 г. мае назву Цяплухі) у Асіповіцкім раёне. У Селішчы нарадзілася і яго маці.
Скончыў Асіповіцкую сярэднюю школу № 4. Адслужыў тэрміновую вайсковую службу ў Савецкай Арміі, а пасля працаваў кіроўцам (вадзіцелем) на асіповіцкім заводзе аўтамабільных агрэгатаў.
Скончыў філалагічны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута (цяпер Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка) і факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
З 2002 г. Мікалай Ждановіч працаваў уласным карэспандэнтам беларускай газеты «Рэспубліка» па Гомельскай вобласці. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 2000 г. Жыве ў Гомелі.
Лаўрэат некалькіх літаратурных конкурсаў. У 2022 г. у час свята Дня беларускага пісьменства, які праводзіўся ў той год у Добрушы, Мікола Ждановіч быў удастоены Гран-пры Гомельскага абласнога літаратурнага конкурсу «Наш Добруш — душы бясцэнны скарб» і атрымаў узнагароду ў Добрушы каля помніка народнаму пісьменніку Беларусі Івану Шамякіну (помнік быў напярэдадні адкрыты 3 верасня 2022 г.). У час узнагароджання са сцэны прагучаў гімн Добрушу, аўтарам тэкста якога з’яўляецца Мікалай Ждановіч, а музыкі — Рыгор Козыраў (дырэктар Добрушскай дзіцячай музычнай школы).
Паводле ацэнкі старшыні Гомельскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі, празаіка, публіцыста, драматурга Уладзіміра Мікалаевіча Гаўрыловіча, творы Міколы Ждановіча — патрыятычныя і лірычныя, заклікаючыя да паглыбленага роздуму над жыццём і чалавечымі лёсамі.
Арахіс
Ара́хіс (Arachis) — род раслін сямейства бабовых.
Залужжа (Духаўшчынскі раён)
Залужжа (Залужье) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Арахіс
Апісанне
Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 25-75 см. Сцябло прамастойнае або распрасцёртае па зямлі. Лісце няпарнаперыстае. Кветкі жоўта-аранжавыя, верхнія бясплодныя, ніжнія пладаносныя, клейстагамныя. Пасля апладнення кветаножка з завяззю пачынае расці, апускаецца да зямлі і заглыбляецца ў глебу, дзе выспявае плод — цыліндрычны або коканападобны струк з сеткавай паверхняй і 1-7 зярнятамі, багатымі бялком (да 22 %), алеем (да 42 %), вугляводамі (да 13 %) і вітамінам B1; мае ў сябе алкалоід арахін.
Пашырэнне
Род налічвае каля 70 відаў. Усе яны — травяністыя расліны з парнаперыстаскладанымі лісцямі. Большасць відаў — дзікія. Распаўсюджаны ў асноўным у Бразіліі, і толькі Арахіс культурны, або земляны арэх (Arachis hypogaea L.) культывуецца ў розных трапічных краінах Амерыкі, Азіі і Афрыкі, а ў Еўропе — у Італіі, Іспаніі і на поўдні Францыі. Акрамя арахісу культурнага, толькі адзін від (Arachis pintoi) разводзяць за межамі Паўднёвай Амерыкі.
На Беларусі ёсць у калекцыі Цэнтральнага батанічнага сада АН, вырошчваецца аматарамі.
Выкарыстанне
Зярняты выкарыстоўваюцца на алей, кандытарскія вырабы, спажываюцца свежыя і падсмажаныя. З макухі робяць халву. Надземная маса — корм для жывёлы і сідэрат.
Іван Іванавіч Стаўскі
Іван Іванавіч Стаўскі (1877, Аршані, Магілёўская губерня — 10 сакавіка 1957, Масква) — рэвалюцыянер, адзін з кіраўнікоў Растоўскай забастоўкі рабочых (1902), удзельнік трох рэвалюцый, партыйны і гаспадарчы дзеяч.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў Горацкім павеце Магілёўскай губерні. Зараз гэта вёска Горацкага раёна. У раннім дзяцінстве разам з братам Пятром пераехаў у Растоў-на-Доне. З 1893 года пачаў працаваў вучням слесара ў чыгуначных майстэрнях у Растове-на-Доне.
У канцы 1897 года ўступае ў сацыял-дэмакратычны гурток і ў 1898 годзе ў РСДРП. Вёў перапіску з рэдакцыяй «Искры», друкаваўся ў газеце пад псеўданімам «Іван». У 1900 году арыштоўваецца, аднак праз месяц выходзіць на волю за адсутнасцю доказаў. У гэтым жа годзе быў звольнены з майстэрняў і перабіраецца ў Яраслаўль, неўзабаве там арыштоўваецца і высылаецца назад у Растоў-на-Доне.
У 1900 г. за распаўсюджванне першамайскіх улётак І. Стаўскі быў арыштаваны і адпраўлены пад асаблівы нагляд паліцыі. Быў вымушаны з’ехаць з Растова ў Керч, дзе працуе на Керчанскім металургічным заводзе, дзе арганізуе гурток з рабочых. За што быў звольнены і вымушаны з’ехаць у Яраслаўль, але і там усталяваў сувязі з сацыял-дэмакратамі і быў кіраўніком рабочага гуртка на ткацкай фабрыцы. Вяртаецца ў Растоў — на-Доне, але вясной 1901 годзе зноў арыштоўваецца і адбывае заключэнне ў Новачэркаскай турме.
У 1902 г. І. І. Стаўскі разам з С. І. Гусевым узначалілі забастоўку рабочых Растова з прад’яўленнем не толькі эканамічных, але і палітычных патрабаванняў. У 23-дзённым страйку растоўскіх рабочых удзельнічала больш за 30 тыс. рабочых. Горад быў аб’яўлены на асадным становішчы. 11 лістапада паліцыя і казакі ўжылі супраць страйкоўцаў, якія сабраліся на мітынг, зброю i 6 чал. было забіта, 17 паранена. Па завяршэнні страйка ратуючыся ад пераследаў царскай ахранкі эмігруе ў Швейцарыю.
У. І. Ленін у пісьме да Г. В. Пляханава 19 студзеня 1902 года пісаў: «У Берне зараз Стаўскі, — рабочы-прамоўца з Растова… Ён іскрак. Трэба б яго прыцягнуць бліжэй». А днём раней у пісьме да Л. І. Аксельрод У. Ленін паведаміў: «Атрымаў зараз Ваша пісьмо і спяшаюся адказаць, каб павіншаваць з такой велізарнай находкай, як Стаўскі».
У 1903 годзе вяртаецца ў Расію і зноў арыштоўваецца і знаходзіўся ў турме да ліпеня 1905 года. У дні рэвалюцыі 1905 г. І. Стаўскі з’яўляўся ўдзельнікам рэвалюцыйнай барацьбы ў Растове, Адэсе, Луганску і двойчы падвяргаўся арыштам. Потым быў высланы ў Табольскую губерню, адкуль збег і займаўся рэвалюцыйнай працай у Маскоўскім трамвайным парку, у Кастраме. Але ў снежні 1908 года ён зноў быў арыштаваны. У час лютаўская рэвалюцыя 1917 г. вяртаецца на Дон, дзе вядзе партыйную працу сярод чыгуначнікаў. У Кастрычніку 1917 г. вядзе прапагандысцкую працу сярод салдат і маракоў у Наварасійску і Севастопалі.
У дзень 30-годдзя растоўскай стачкі быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Памёр у Маскве 10 сакавіка 1957 г.
NGC 4696
NGC 4696 (іншыя абазначэнні — ESO 322-91, MCG −7-26-51, AM 1246—410, DRCG 56-39, DCL 242, PGC 43296) — галактыка ў сузор’і Цэнтаўр. Размешчана ў 150 мільёнах светлавых гадоў ад Зямлі. Гэта самая яркая галактыка ў скопішчы Цэнтаўра. Галактыка аточана мноствам карлікавых эліптычных галактык.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Чыркавіцкі заказнік
Чы́ркавіцкі, або Чырковіцкі — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Заснаваны ў 1979 годзе для захавання ў прыродным стане месцаў росту журавін. Плошча заказніка складае 463 га.
Размешчаны на нізінным балоце Непраходнае і вярховым Далёкае. Плоска-хвалістая тэраса р. Мольча з дзюнамі, катлавінамі, лагчынамі. Глебы дзярнова-падзолістыя забалочаныя і тарфяна-балотныя (слой торфу да 1,3 м).
У расліннасці пераважаюць хвойнікі сфагнавыя, кусціка- і пушыцава-сфагнавыя, шмат журавін.
Жанакала
Жанакала — сяло ў Бухар-Жыраўскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Пятроўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354067200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 408 чалавек (207 мужчын і 201 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 373 чалавекі (180 мужчын і 193 жанчыны).
Іаган Людвіг Буркхарт
Іаган Людвіг Буркхарт (Johann Ludwig Burckhardt;, - , ) — швейцарскі усходазнавец, які праславіўся ў эпоху рамантызму падарожжамі па Блізкім і Сярэднім Усходзе пад імем Ібрагім ібн Абдала. Адзін з першых даследчыкаў Нубіі.
Лекуё-Танара
Лекуё-Танара (Lequio Tanaro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П'емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 761 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 63 чал./км². Займае плошчу 12 км². Паштовы індэкс — 12060. Тэлефонны код — 0172.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы архангел Міхаіл.
Адольф Самойлавіч Гугель
Адо́льф Само́йлавіч Гу́гель (,  — ) — беларускі савецкі мастак. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і рабочага. Да 1924 года выхоўваўся ў дзіцячым доме, дзе навучыўся маляваць. У 1936—1940 гадах навучаўся ў Віцебскім мастацкім вучылішчы ў выкладчыкаў Івана Ахрэмчыка, Льва Лейтмана.
Пасля сканчэння вучылішча працаваў ва Управе па справах мастацтваў БССР. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны на фронце, пасля перанесенай хваробы адпраўлены ў Кемерава. Працаваў начальнікам будаўнічай калоны, памочнікам начальніка будаўніча-мантажнай часткі Галоўбоепрыпасбуда СССР. Стаў адным з арганізатараў Кемераўскага аддзялення Саюза мастакоў РСФСР.
Пасля вайны пераехаў у Мінск. Член БСМ з 1946 года.
Жонка — мастак Раіса Кудрэвіч.
Творчасць
Удзельнік мастацкіх выставак з 1943 года.
Працаваў у станковым жывапісе ў жанрах пейзажа, партрэта, нацюрморта. Творы захоўваюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах Беларускага саюза мастакоў, музеі сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск), Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. Масленікава.
Сярод прац: «Ідуць на фронт», «Партызанская балада», «З мінулага», «Кастусь Каліноўскі» (разам з Р. У. Кудрэвіч і інш.
Гуга Руанскі
Гуга Руанскі (? — ) — каталіцкі святы, біскуп Парыжа.
Святы Гуга ў 718 годзе стаў настаяцелем манастыра Жум’еж, з 722 года быў біскупам Руана і Парыжа, з 723 года — біскуп Байе, таксама працаваў настаяцелем Фантэнеля ў Сен-Вандрыль-Рансоне. Ён быў пахаваны ў саборы Нотр-Дам у Парыжы.
Дзень памяці — 9 красавіка.
Канстанцін Іванавіч Скуратовіч
Канстанцін Іванавіч Скуратовіч ( — ) — беларускі журналіст, кандыдат філасофскіх навук.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1952 годзе. Вучыўся ў Мінскім сувораўскім вучылішчы і ў БДУ.
Як журналіст спецыялізаваўся ў сферы сацыяльнай палітыкі і сельскай гаспадаркі. Быў звязаны з 1994 года з газетай «Беларусы і рынак», загадчык аддзела сацыяльнай палітыкі. У 1996 годзе атрымаў прэмію Беларускага фонду Сораса як найлепшы эканамічны аглядальнік, а праз тры гады — прэмію Беларускай асацыяцыі журналістаў.
Сааўтар кнігі, прысвечанай беларусам, якія бралі ўдзел у «Зімняй вайне» ў 1939—1940 гадах, «Востраў Суомі. Ажыццёўленая ўтопія» (з гісторыкам Аляксандрам Куляевым).
Памёр ў 2023 годзе.
Клінт Іствуд
Клінтан Іствуд-малодшы (Clinton Eastwood Jr.; нар., Сан-Францыска) — амерыканскі , , ,.
Вілейскі пахаваны выступ
Размешчана на поўначы Мінскай і на захадзе Віцебскай абласцей. Мае форму роўнастаронняга прамавугольнага трохвугольніка з шырынёй старон каля 200 км, па ізагіпсе паверхні фундамента -600 м. На паўднёвым захадзе Вілейскі пахаваны выступ аддзелены ад Валожынскага грабена. Паўночна-заходні схіл выступа пераходзіць у Прыбалтыйскую монакліналь на мяжы з паўднёва-ўсходнім крылом Балтыйскай сінеклізы, усходні — паўднёва-ўсходні схіл — у Прыаршанскую монакліналь на сучляненні з паўночна-заходнім крылом Аршанскай упадзіны.
Паверхня фундамента ў межах Вілейскага пахаванага выступу спадзіста апускаецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход у напрамку Маладзечна — Докшыцы — Полацк ад -0,2 да -0,6 км, найбольш стромка — у бок Аршанскай упадзіны. Платформавы чахол складзены пераважна з адкладаў венду, сярэдняга дэвону і з антрапагенавых утварэнняў. Магутнасць платформавага чахла ад 300 да 700 м. Найбольшую магутнасць маюць адклады венду, якія звычайна залягаюць непасрэдна на фундаменце. Нахіл паверхні вендскіх адкдладаў згодны з нахілам паверхні фундамента.
Узрост залажэння ўсходняга — паўднёва-ўсходняга схілу Вілейскага пахаванага выступу сярэднерыфейскі, паўночна заходняга — каледонскі, канчатковае фарміраванне структуры звязана з тэктанічнымі рухамі герцынскай эпохі тэктагенезу.
Шатландская гэльская мова
Гэ́льская шатла́ндская мова (саманазва: Gàidhlig,, часам вядомая як гэ́льская) — мова гайдэльскай падгрупы астраўной групы кельцкай галіны індаеўрапейскай сям’і моў , у асноўным распаўсюджаная ў Шатландыі і ў невялікіх супольнасцях па-за яе межамі. Разам з блізкароднаснымі ірландскай і мэнскай мовамі паходзіць ад старажытнаірландскай мовы, якая, у сваю чаргу, паходзіць ад архаічнаірландскай мовы (таксама вядомая як агамічная ірландская, прымітыўная ірландская).
Перапіс насельніцтва Вялікабрытаніі 2011 года засведчыў, што на шатландскай гэльскай мове здольныя размаўляць 57 375 чалавек, што складае 1,1 % ад насельніцтва Шатландыі, старэйшага за 3 гады. Вынікі перапісу адлюстроўваюць скарачэнне носьбітаў мовы прыкладна на 1 275 чалавек у параўнанні з 2001 годам, аднак у сучасным шатландскім грамадстве прыкладаюцца намаганні па адраджэнні мовы і адзначаецца рост колькасці маладых носьбітаў гэльскай шатландскай мовы. У Шатландыі мова распаўсюджана ў асноўным на паўночным захадзе краіны, т.зв. Хайлендзе («высакагор’е»). Найбольш трывалыя пазіцыі мова мае на Знешніх Гебрыдскіх астравах — невялікім архіпелагу на паўночны захад ад Хайленда. Па-за межамі Шатландыі найбольш прыкметны арэал распаўсюджання мова мае на ўсходзе Канады, а менавіта на востраве Кейп-Брэтан, у акрузе Глэнгары (Антарыа) і ізаляваных раёнах правінцыі Новая Шатландыя, у меншай ступені — у іншых рэгіёнах краіны. У Канадзе пражывае прыкладна 1 500 носьбітаў гэльскай шатландскай мовы (пераважна ў Новай Шатландыі), з іх прыблізна для 350 чалавек мова з’яўляецца роднай.
Гэльская шатландская мова не мае афіцыйнага статусу ў Еўрапейскім Саюзе і Вялікабрытаніі. Тым не менш мова знаходзіцца пад абаронай паводле ратыфікаванай Вялікабрытаніяй Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў. Апрача гэтага, з 2005 года мова афіцыйнае прызнана ў Шатландыі згодна з Актам гэльскай шатландскай мовы і мае афіцыйны орган па развіцці мовы — Раду па гэльскай мове (Bòrd na Gàidhlig).
Тэрміналогія
Назва гэльскай шатландскай мовы ў беларускай мове ў асноўным звязаная з вопытам запазычанняў англійскага паходжання.
Найбольш распаўсюджана ў беларускім ужытку назва гэ́льская шатла́ндская мова і яе варыяцыі. Апроч традыцыйнай назвы ўжываюцца таксама прыметнікі шатла́ндская і гэ́льская. Аднак, першая назва можа патрабаваць кантэксту або ўдакладнення, каб пазбягнуць блытаніны з іншай традыцыйнай мовай Шатландыі — шатландскай германскай мовай. Другая назва, у сваю чаргу, таксама зрэдку можа адносіцца да ірландскай мовы.
Гэльскую шатландскую мову не трэба блытаць з шатландскай германскай мовай, якая належыць да германскае галіны і распаўсюджана ў раўніннай, паўднёва-ўсходняй частцы Шатландыі. Гэтая мова паходзіць ад стараанглійскіх гаворак, прынесеных у Сярэднявеччы на поўдзень Шатландыі і да XV ст. мела саманазву Inglis (літ. «англійская мова»), тады як гэльская шатландская ўпаміналася ў стараанглійскіх дакументах словам Scottis (літ. «шатландская мова»). З канца XV ст. пры пашырэнні германскіх гаворак у нізіннай Шатландыі апошняе слова паступова перайшло на шатландскія германскія гаворкі, у той час як гэльская шатландская мова стала пазначацца як Erse (літ. «ірландская мова»). Гэтая назва, зрэшты, у гэтым значэнні не выкарыстоўваецца ў сучаснай англійскай і шатландскай германскай мовах.
Класіфікацыя
Шатландская кельцкая мова — адна з моў індаеўрапейскай сям’і моў і адносіцца да кельцкае галіны.
Падрабязная класіфікацыя моў унутры кельцкае галіны дагэтуль з’яўляецца прадметам дыскусій, што таксама адлюстроўваецца на палажэннях аб дакладным становішчы шатландскай мовы адносна астатніх кельцкіх моў. Шэраг навукоўцаў, грунтуючыся на наяўнасці агульных інавацый, прапаноўвае падзел кельцкае галіны на кантынентальную і астраўную групы, уключаючы ў склад апошняй брыцкія і гайдэльскія мовы, у склад апошніх, у сваю чаргу, уваходзіць у тым ліку і шатландская мова. Згодна з іншым пунктам гледжання, на аснове захаванасці праіндаеўрапейскага *kʷ, кельцкія мовы падраздзяляюцца на дзве групы — Q-кельцкую, у мовах якой праіндаеўрапейскае *kʷ захавалася ў той ці іншай ступені, і P-кельцкую, у якой гэты гук перайшоў пераважна ў губны. Гэтая гіпотэза адносіць да Q-кельцкай групы ў тым ліку і гайдэльскія мовы.
Нягледзячы на спрэчны характар размяшчэння гайдэльскай групы ўнутры кельцкае галіны, уласна правамоцнасць вылучэння таксона гайдэльскіх моў з’яўляецца агульнапрызнанай сярод кельтолагаў. Некаторыя марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці шатландскай і мэнскай моў падштурхоўваюць некаторых лінгвістаў разглядаць шатландскую і мэнскую мовы як бліжэйшыя адна да адной, чым шатландская або мэнская да ірландскай, з гэтай прычыны ўнутры гайдэльскай групы часам вылучаецца ўсходнегайдэльская падгрупа, у склад якой уключаюцца шатландская і мэнская. Тым не менш існуе вялікі спектр фаналагічных і сінтаксічных асаблівасцей, дзякуючы якім можна казаць аб больш блізкім характары шатландскай мовы да ірландскай, чым да мэнскай. Уласна гайдэльская група аб’ядноўвае мовы, якія ўзніклі як вынік распаду старажытнаірландскай мовы і з-за гэтага значна бліжэйшыя адна да адной, чым да любой з іншых кельцкіх моў.
Распаўсюджанне
Паводле звестак перапісу насельніцтва Вялікабрытаніі 2011 года, у Шатландыі пражывала 57 375 носьбітаў гэльскай шатландскай мовы старэй за 3 гады, што складае 1,1 % ад насельніцтва рэгіёна. У параўнанні з вынікамі перапісу 2001 года гэтая колькасць меншая на 1 275 чалавек, што сведчыць пра скарачэнне колькасці носьбітаў мовы. Аднак у перыяд між 1991 і 2001 гадамі гэта скарачэнне было значна большым (каля 7 300 чалавек). У 2011 годзе колькасць жыхароў Шатландыі, якія мелі тыя ці іншыя веды шатландскай кельцкай мовы, склала 87 056 чалавек, што менш на 6 226 у параўнанні са звесткамі мінулага перапісу. Пры гэтым тэмпы скарачэння колькасці носьбітаў гэльскай шатландскай мовы значна запаволіліся ў параўнанні з іншымі гадамі. З улікам звестак XIX ст. робяцца высновы, што заняпад мовы маглі паскорыць адсутнасць у Шатландыі прыходаў, дзе гэльскамоўнае насельніцтва складала б больш за 75 % ад насельніцтва, а таксама адсутнасць у асноўнай Шатландыі прыходаў, дзе гэльскамоўнае насельніцтва складала б больш за 25 %. Звесткі 2013 года па перапісе вучняў Шатландыі засведчылі, што 525 шатландцаў школьнага ўзросту, якія вучацца ў дзяржаўных школах, размаўляюць на гэльскай шатландскай мове дома як на асноўнай мове, што адрозніваецца ад звестак трохгадовае даўніны, калі такіх вучняў налічвалася 606.
Для параўнання, колькасць носьбітаў шатландскай мовы ў Шатландыі паводле звестак перапісу 2001 года складала 58 652 чалавек.
Найбольш трывалыя пазіцыі мова захоўвае на архіпелагу Знешніх Гебрыдскіх астравоў, дзе доля носьбітаў гэльскай шатландскай складае 61,1 % ад насельніцтва астравоў, а таксама ў вёсцы (востраў Скай, больш за 50 %). За межамі архіпелага вылучаюцца астравы Тайры (47,8 %), Скай (36,8 %), Разей (36,1 %), Лісмар (28,8 %). Увогуле, з 900 прыходаў Шатландыі дзевяць маюць больш за 50 % гэльскамоўных у насельніцтве. Па-за асноўнымі гэльскамоўнымі рэгіёнамі гэльскамоўныя часта аказваюцца ізаляванымі ад іншых носьбітаў мовы, у выніку чаго не існуе вялікіх магчымасцей па яе выкарыстанні. Як і ў большай часткі кельцкіх моў, практычна поўны гэльскі моналінгвізм ёсць толькі сярод дзяцей дашкольнага ўзросту і ў рэгіёнах гэльскамоўнай большасці. Тым не менш, нягледзячы на тое, што Знешнія Гебрыдскія астравы з’яўляюцца рэгіёнам найбольш трывалага выкарыстання мовы, пачынаючы з 1970-х гадоў адзначаецца тэндэнцыя звужэння галін карыстання мовай і ў гэтым рэгіёне.
Колькасць носьбітаў
Ніжэй прыведзена табліца храналагічнага змянення насельніцтва Шатландыі і змянення долі ў ім аднамоўных носьбітаў гэльскай шатландскай мовы.
У той жа час каля 45 % носьбітаў шатландскай мовы пражывае ў Лоўлендзе, асабліва ў агламерацыі Глазга, дзе іх колькасць складае 11 тыс. чалавек, але агулам гэта насельніцтва складае толькі каля 1 % ад насельніцтва Лоўленду.