cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Першая сусветная вайна
1915 год
Праз два дні хімічная зброя была знoў ужыта, што прывяло да адступлення войск Антанты. Аднак і гэты поспех немцы не здолелі скарыстаць. 27 красавіка саюзнікі ўжылі новыя метады абароны ад атрутных газаў, непадалёк Іпра, пяхота 16-й ірландскай дывізіі нягледзечы на распылены хлор здолела застацца і весці абарону на сваіх пазіцыях.
Увосень 1915 года падчас баёў у небе усё часцей сталі з’яўляцца самалёты. Да гэтага моманту самалёты ўжываліся пераважна для назірання і фатаграфавання пазіцый ворага. Аднак немцы пераабсталявалі свае машыны пад знішчальнікі, усталяваўшы другому пілоту кулямёт, што дало велізарную перавагу над разведвальнымі самалётамі брытанцаў і французаў.
У верасні саюзнікі правялі новую наступальную аперацыю, французы атакавалі Шампань, брытанцы Лоас. Французскае камандаванне амаль на працягу ўсяго лета рыхтавалася да наступу, пры гэтым брытанцы занялі абарончую пазіцыю на доўгім прамежку фронта, імкнучыся прапусціць французаў наперад. Артылерыйскі абстрэл нямецкіх пазіцый распачаўся 22 верасня. Галоўны ўдар быў прызначаны на 25 верасня. Немцы прадбачылі сцэнарый наступу і былі гатовыя да атакі праціўніка: за галоўнай лініяй акопаў былі пабудаваны дадатковыя абарончыя пазіцыі, што дасягалі трох кіламетраў у глыбіню абароны. Гэта дазволіла ім затрымаць французаў, якія імкнуліся аднавіць атаку да лістапада. Таксама 25 верасня, пачалася атака брытанцаў на Лоас, якая галоўным чынам мела на мэце падтрымку наступу французаў. Брытанскай атацы папярэднічала чатырохдзённая артылерыйская выведка агнём, пад час якой было скарыстана 250000 снарадаў і больш за 5000 капсул з хлорам. Галоўныя ўдарныя сілы наступу складаліся з двух корпусаў і двух дадатковых корпусаў, якія імітавалі наступленне на Іпр. Брытанцы, распачаўшы наступленне, панеслі тут вялікія страты, дасягнуўшы нязначнага поспеху. Гэта было абумоўлена ўдалым размяшчэннем нямецкіх кулямётных разлікаў. Аднак новая атака 13 кастрычніка прынесла больш плёну.
1916 год — вайна на знясіленне
Нямецкі шэф штаба — Эрых фон Фалькенхайн сцвярджаў, што калі французы будуць працягваць несці такія вялізныя страты, гэта можа прывесці да іх знясілення і поўнай капітуляцыі. У пачатку 1916 года немцы пачалі рыхтавацца да поўнамаштабнай контратакі, сцягнуўшы ў раён Вердэна пяхоту і паветранныя сілы. Вердэн з’яўляўся добраўмацаванай крэпасцю, акружанай кальцом абарончых фартоў; суцэльны комплекс заставаўся, бадай што, апошняй перашкодай на шляху ў Парыж.
21 лютага нямецкія войскі абрынулі на Вердэн ураганны агонь, правёўшы дзевяцігадзінны артылерыйскі абстрэл. Аднак, калі нямецкая пяхота пайшла ў атаку, спадзяючыся, што артылерыя знішчыла ўсё жывое на ўмацаваных лініях французскіх войск, яна неспадзявана сутыкнулася з інтэнсіўным агнём французаў. Немцы штораз аднаўлялі наступ. Яны пачыналі з артылерыйскай падрыхтоўкі, падвяргаючы французскія пазіцыі мацнейшаму абстрэлу. Пасля шматмесячных крывавых баёў немцы здолелі дабіцца толькі нікчэмнага прасоўвання. Авалодаць Вердэнам і прарваць французскі фронт яны так і не здолелі, нягледзечы на велізарныя страты.
Увосень французы сутыкнуліся з праблемай утрымання сваіх пазіцый. З мэтай даць адпачынак французскім войскам, якія знаходзіліся ў раздробленым стане, брытанцы арганізавалі наступленне, якое павінна было паменшыць ціск на французскі фронт, а таксама дапамагчы Расіі, яка несла вялікія страты на Усходзе. 1 ліпеня брытанцы пачалі наступ на рацэ Сома, правы фланг захоўвалі пяць французскіх дывізій. Атацы папярэднічала цяжкая сямідзённая артылерыйская бамбардзіроўка. Французскія сілы дасягнулі значных поспехаў, аднак брытанцы моцна пацярпелі з-за сваёй артылерыі, якая не здолела знішчыць ні калючы дрот, ні нямецкія акопы.
Саюзнікі, атрымаўшы ўрок пад Вердэнам, распрацавалі новыя тыпы самалётаў, якія былі выкарыстаны ў небе над Сомай. Іх дзейнасць дасягнула вялікіх поспехаў і вымусіла немцаў рэарганізаваць свае паветраныя сілы. З гэтага часу ў паветраных баях бралі ўдзел шмат самалётаў, а не па адной машыне, як гэта было раней.
Пасля перагрупоўкі сіл, бітвы ў рэгіёне Сомы працягваліся далей у ліпені і жніўні. Брытанцы дасягнулі значных поспехаў, нягледзечы на падмацаванне праціўніка новымі нямецкмі салдатамі. У жніўні саюзнікі змянілі тактыку атакуючых аддзелаў, выкарыстоўваючы адносна невялікія штурмавыя групы, аднак і яны не змаглі зламаць пазіцыі праціўніка. Вынікам праведзеных баёў стала ўмацаванне лініі фронту, занятай брытанцамі.
Астатняя фаза бітвы над Сомай стала першым у гісторыі эпізодам калі былі ўжыты танкі. Але тэхнічная навінка была няздольная дапамагчы саюзнікам дасягнуць значных поспехаў: танкаў была малая колькасць і яны ламаліся на поле бітвы. Вырашальная бітва на Соме адбылася ў кастрычніку і пачатку лістапада. Як вынік невялікі зрух фронту і велізарныя страты з абодвух бакоў (саюзнікі страцілі 600 000 чалавек, немцы 460 000).
Таксама, у жніўні 1916 года адбыліся значныя перамены ў Германскім вярхоўным камандванні, дзе пасля адстаўкі Фалькенхайна, кіраўніцтва прынялі прыбылыя з Усходняга фронту Паўль фон Гіндэнбург і Эрых Людэндорф. Два новых камандуючых пасля прыбыцця заявілі, што бітва пад Вердэнам і наступленне пад Сомай значна знясілілі нямецкую армію на ўсіх кірунках фронту. З гэтай прычыны яны вырашылі застацца ў стратэгічнай абароне на захадзе, аднак кіраўніцтва саюзных дзяржаў планавала нанесці ўдар у іншым месцы.
Падчас бітвы над Сомай і падчас зімы немцы пачалі будаўніцтва новых абарончых пазіцый, па-за асноўнай лініяй фронту, абарончая лінія атрымала назву Лінія Гіндэнбурга. Будаўніцтва лініі мела на мэце скарачэнне нямецкага фронту і вылучэнне пэўнай колькасці салдатаў для новых заданняў. Фартыфікацыі цягнуліся ад Араса да Сен-Кантэн. Брытанскія лётчыкі-разведчыкі даведаліся аб будаўніцтве лініі ў лістападзе 1916 года.
1917
Аперацыя па перамяшчэнню нямецкай арміі да Лініі Гіндэнбурга атрымала назву Альберых. Яна распачалася 9 лютага і скончылася 5 красавіка 1917 года. Немцы пакунулі пасля сябе поўнасцю вынішчаны абшар, які хутка быў заняты англічанамі. Перасоўванне адбылося на адлегласць ад 10 да 50 км ад зыходнай лініі фронту. Перадыслакацыя імператарскай арміі суправаджалася частымі брытанскімі контратакамі.
Меркавалася, што дзякуючы гэтаму ўдасца вымусіць Англію пайсці не поўгадовы перапынак у вайне, у той час як амерыканскім войскам, каб стаць значнай сілай на заходнім фронце, патрабаваўся, як мінімум год. Першапачаткова падводныя лодкі наносілі велізарныя страты для гандлёвых караванаў, але пазней, у сувязі з увядзеннем вайсковых канвояў, страты былі значна зменшаныя. Далейшыя падзеі атрымалі ў гісторыяграфіі назву па прозвішчы галоўнакамандуючага французскімі войскамі Рабера Нівеля - "Наступ Нівеля","Бойня Нівеля" альбо "Мясарубка Нівеля". Гэтыя падзеі сталі сімбалам безсэнсоўных чалавечых ахвяр. Перад пачаткам аперацыі саюзнікі здолелі дасягнуць значнай колькаснай перавагі (4 500 000 супраць 2 700 000 германцаў). Нівель разлічваў на раптоўнасць удара, але 4 красавіка ў нямецкі палон трапіў французскі ўнтр-афіцэр з дакументамі датычнімі аперацыі. Такім чынам адцягваючы англійскі ўдар 9 красавіка пры Арасе рабіўся безсэнсоўным. У гэты ж час французы распачалі 7-12 красавіка артылерыйскую падрыхтоўку. Непасрэдна наступ пачаўся 16 красавіка і адбываўся на складанай мясцовасці. Акрамя таго немцы мелі кантроль у паветры, што перашкаджала саюзным самалётам-разведнікам карэктаваць агонь артылерыі. З вялікімі стратамі французы здолелі авалодаць 2-й лініяй нямецкіх умацаванняў, але былі адразу адтуль выбіты. Паказальна, што ў атацы бралі ўдзел 128 танкаў "Шнэйдэр", з якіх толькі 10 здолелі вярнуцца назад. 17 красавіка атака ўзнавілася і 4-я французская армія здолела авалодаць узвышшам, але гэта было бадай адзіным поспехам, нягледзячы на тое, што атакі працягваліся ажно да мая. Такім чынам германскі фронт не быў прарваны. У выніку наступу страты забітымі і параненымі склалі з французскага боку 180 000 чал., з англійскага - 160 000, а з нямецкага - 163 000 (29 000 палоннымі). Нівель страціў сваю пасаду і на яго месца быў прызначаны генерал Петэн. Безсэнсоўныя ахвяры абурылі шматлікіх французскіх салдатаў, што адмаўляліся падпарадкоўвацца і спрабавалі вярнуцца ў Парыж. Хваляванні ахапілі 54 дывізіі. У выніку Петэн пачаў жорсткую барацьбу з "непаслухмянымі" і абвясціў у ліпені аб увядзенні смяротнага пакарання за непадпарадкаванне. Людзі вярнуліся ў акопы, аднак удзельнічаць у атаках адмовіліся. Ад гэтага часу цэлы год французы знаходзіліся ў абароне, а ўвесь цяжар атак лёг на брытанцаў і іх каланіяльныя войскі.
Зімою 1917 года немцы пачалі выкарыстоўваць новую тактыку паветранага бою (паветраная школа была адкрыта ў Валансьен). Вынік - велізарныя страты сярод машын саюзнікаў, у прыватнасці брытанскіх, чые машыны састарэлі, а пілоты былі дрэнна падрыхтаваны. Немцы выходзілі пераможцамі ў большасці сутыкненняў. Падчас нападу на Арас, саюзнікі страцілі 316 машын, у параўнанні з 114 нямецкімі.
7 ліпеня брытанцы зладзілі чарговы наступ на ўзвышшах Месайнс, на поўдні ад Іпра. З 1915 года брытанскія інжынеры ажыццяўлялі падкоп траншэй і тунэляў пад умацаваннямі праціўніка. Пасля земляных прац было заложана 455 тон выбуховых рэчываў і ў ходзе чатырохдзённага артылерыйскага абстрэлу большасць выбухоўкі спрацавала, у выніку моцнага выбуху загінула 10 тысяч нямецкіх салдат. Нягледзячы на паўторны артылерыйскі абстрэл, наступленню не атрымалася выцесніць імператарскія войскі з іх лініі. Наступ стаў у тупіку з-за бруднай мясцовасці (што замінала транспарту) і ў сувязі з вялікімі стратамі.
25 чэрвеня 1917 ў Францыю пачынаюць прыбываць першыя амерыканскія падраздзяленні, з якіх быў сфармаваны Амерыканскі экспедыцыйны корпус. Аднак удзел у бітвах салдаты пакуль не бралі, ажно да кастрычніка. Гэтая паўза была выклікана неабходнай перадваеннай падрыхтоўкай. Але ўжо сама прысутнасць корпуса падымала маральны дух саюзнікаў. У кастрычніку аднавіліся ваенныя дзеянні ў рэгіёне Іпра, пачалася бітва пад вёскай Пашэндэйле. Дзякуючы канадскім сілам, саюзнікі здолелі захапіць вёску. Нягледзячы на вялікія страты, прагрэс быў нязначны. Не спрыяла саюзнікам і надвор’е: моцныя залевы зрабілі з поля боя непраходныя балоты. Абодва бакі падчас бітвы страцілі каля 500 000 чалавек.
20 лістапада брытанцы першы раз падчас вайны ажыцявілі напад з удзелам вялікай колькасці танкаў (бітва пры Камбрэ). Атаку здзяйснялі 12 дывізій супраць усяго 2 нямецкіх. Дзеля нечаканасці атака не суправаджалася артылерыйскім абстрэлам нямецкіх пазіцый і была ўжыта толькі дымавая завеса. На танках былі размешчаны фашыны (звязкі гялля), якімі запаўняліся нямецкія абарончыя рвы.
Толькі адная дывізія (51-я шатландская) не здолела дамагчыся пастаўленай мэты, астатняе войска дасягнула значнага прагрэсу. Брытанскія сілы прасунуліся ў глыб пазіцый непрыяцеля цягам 6 гадзін больш, чым за час трэцяй бітвы пад Іпрам, страціўшы пры гэтым толькі 4000 салдат. Аднак хуткі наступ стварыў выпукласць у брытанскай лініі, на што добра адрэагавалі немцы, зладзіўшы 30 лістапада контратаку. Яна адкінула брытанцаў на першапачатковыя пазіцыі. Нягледзечы на правал атакі, наступ палічылі ўдалым, бо выкарыстанне танкаў дазваляла з лёгкасцю пераадольваць добраўмацаваныя акопы немцаў. Падчас бітвы немцы першы раз ужылі добрападрыхтаваныя атрады штурмавікоў.
1918 апоші наступ
Пасля шэрагу паспяховых акцый саюзнікаў, Людэндорф бачыў выратаванне сітуацыі ва ўсеагульным наступе па ўсёй лініі заходняга фронту, пры чым пачаць наступ было неабходна вясной, да таго часу, як амерыканскія сілы пачнуць адыгрываць значную ролю. Тым часам 3 сакавіка 1918 года ў Брэсце кайзераўская Германія падпісала мірны трактакт з бальшавіцкай Расіяй, паводле якога апошняя абвяшчала аб аднабаковым выхадзе з вайны. Гэтая падзея мела велізарнае значэнне, бо пазваляла немцам перавесці на захад 44 дывізіі. Цяпер 173 дывізіям саюзнікаў супрацьстаяла 192 нямецкія.
Нямецкая армія паспяхова ажыццяўляла новую тактыку, выпрабаваную на ўсходнім фронце: саюзнікі цярпелі ад праблем з адсутнасцю адзінага кіравання, слабога маральнага духа і недахопу новых папаўненняў.
Людэндорф імкнуўся найперш ударыць па брытанскім пазіцыям, каб адцясніць іх ад французскіх войскаў і парушыць сувязь саюзнікаў з марскімі партамі на поўначы, адкуль прыходзіла амерыканская дапамога. Наступленне ўзначалілі штурмавікі, падмацаваныя шматлікай артылерыяй і авіяцыяй. Таксама быў ужыты атрутны газ. Агулам на працягу 8-мі дзён немцы вымусілі брытанскія і французскія сілы адыйсці далёка на захад. Аперацыя, названая імем Міхаэль, перанесла лінію фронту амаль на 100 км і дазволіла немцам упершыню, пасля 1914 года, бамбардраваць Парыж.
У выніку няўдачы саюзнікі вырашылі стварыць адзінае камандванне, якое ўзначаліў маршал Фердынанд Фош — галоўнакамандуючым саюзнікаў з гэтага моманту. Дзякуючы гэтаму значна палепшылася ўзаемадзеянне паміж братанскай, французскай і амерыканскай арміямі.
Першую перамогу войскі ЗША атрымалі каля Кантыньі. Цягам лета ў Францыю прыбывалі 300 000 вайскоўцаў штомесячна і пад канец лістапада гэтая лічба перавысіла 2 000 000 чалавек. Павелічэнне прысутнасці амерыканцаў на полі бою ў значнай ступені перашкодзіла немцам хутка перагрупаваць свае сілы.
У ліпені Фош вырашыў распачаць вялікі наступ ў раёне ракі Марна, аднак усе выпады былі блакаваны немцамі. Другі вялікі наступ адбыўся двумя днямі пазней і прыйшўся на Амьен, што на паўночы. Падчас атакі былі ўжыты магутныя сілы: прыкладна 600 танкаў і 800 самалётаў. Гіндэнбург назваў 8 жніўня „чорным днём у гісторыі нямецкай арміі”. У верасні Першая Амерыканская армія пад камандваннем генерала Пешынга дасягнула колькасці ў 500 000 чалавек і пачала бітву пры Сент-Мішэлі. Адначасова з гэтай аперацыяй было выканана наступленне на Мейз-Арганэ. Дзякуючы гэтым двум атакам была адбіта тэрыторыя плошчай 500 км².
Пасля 4 годоў цяжкіх сражэнняў нямецкае войска была моцна знясілена, пачаў адчувацца недахоп ваеннай тэхнікі. Акрамя таго супольнасць моцна стамілася ад працяглай вайны. Паразы ішлі адна за адной і нават буйныя нямецкія групіроўкі пачалі здавацца, не выяўляючы аніякага жадання змагацца. Калі саюзнікі з вялікімі стратамі зламалі абарону немцаў, Германская Імперыя пакрысе наблізілася да канца свайго існавання. Галоўнакамандуючыя Гіндэнбург і Людэндорф падалі ў адстаўку.Аднак сутычкі на фронце працягваліся. Канец ім быў пакладзены Германскай рэвалюцыяй, што прывяло да ўтварэння новага ўрада ў Берліне, які 11 лістапада 1918 года падпісаў акт аб спыненні вайны.
Усходне-Пруская аперацыя
На Усходнім фронце вайна пачалася з Усходне-Прускай аперацыі. Германія пачынала вайну на два фронту. 17 жніўня руская армія перайшла мяжу, пачаўшы наступ на Усходнюю Прусію. 1-я руская армія рушыла на Кенігсберг з усходу ад Мазурскіх азёраў, 2-я армія — з захаду ад іх. Першы тыдзень дзеянні рускіх армій былі паспяховымі, саступаўшыя па колькасці немцы паступова адыходзілі. Аднак рускае камандаванне не здолела скарыстаць гэтую сітуацыю, што дало кайзераўскім войскам магчымасць зладзіць наступ. 26-30 жніўня падчас бітвы пад Таненбергам, 2-я армія генерала Самсонава была цалкам разбіта, значная частка трапіла ў палон. Пасля гэтага 1-я руская армія, знаходзячыся пад пагрозай акружэння, была вымушана з баямі адыйсці на зыходную пазіцыю. Адыход скончыўся 16 верасня. Дзеянні кіраўніцтва 1-й арміі палічылі няўдалымі, што стала першым эпізодам характэрнага ў далейшым недаверу да ваеннага камандавання.
Галіцыйская бітва
18 жніўня пачалася Галіцыйская бітва — вялікая па маштабе задзейсненных сіл бітва паміж рускімі войскамі Паўднёва-Заходняга фронту (5 армій) пад камандаваннем генерала Іванова і чатырма аўстра-венгерскімі войскамі пад камандаваннем эрцгерцага Фрыдрыха. Рускія войскі перайшлі ў наступленне па шырокаму (450-500 км) фронту, маючы мэтай наступу Львоў. Баявыя дзеянні, якія адбываліся па даўжыні ўсяго фронту, падзяліліся на шматлікія асобныя аперацыі, якія суправаджаліся як наступамі, так і адступленнямі абодвух бакоў.
Польскі кірунак
Абставіны ў паўднёвай частцы руска-аўстрыйскай мяжы спачатку складаліся неспрыяла для рускай арміі. Да 1 — 2 верасня рускія войскі адступілі на тэрыторыю Польскага Царства, да Любліна і Холма. Дзеянні ў цэнтры фронту аказаліся няўдалымі для Аўстра-Венгрыі. Наступ рускіх пачаўся 19 жніўня і развіваўся вельмі хутка. Пасля першага адступлення аўстра-венгерская армія аказала моцнае супраціўленне на рубяжах рэк Залатая Ліпа і Гнілая Ліпа, але вымушаная была адступіць. Рускае войска 3 верасня заняло Львоў, 4 верасня — Галіч. 11 верасня пачалося агульнае адступленне аўстрыйскай арміі. Руская армія, захоўваючы шпаркі тэмп наступу, у самы кароткі тэрмін захапіла велізарную стратэгічна важную тэрыторыю — Усходнюю Галіцыю і частку Букавіны. 26 верасня фронт стабілізаваўся на прамежку 120 — 150км на захад ад Львова. Моцная аўстрыйская крэпасць Перамышль апынулася ў аблозе ў тыле рускай арміі. Аўстра-Венгрыя страціла ўпэўненасць у моцы свайго войска і ў далейшым не рызыкавала распачынаць буйныя аперацыі без дапамогі германскіх войскаў.
Пасля таго, як рускае наступленне ва Усходняй Прусіі правалілася, Германія магла наступаць толькі ў польскім кірунку, на поўдзень, каб фронт не рассекся на дзве часткі. Апрача гэтага поспех наступу ў паўднёвай частцы Польшчы мог паспрыяць поспеху на Аўстра-Венгерскім напрамку. 28 верасня наступам германцаў распачалася Варшаўска-Івангарадская аперацыя. Наступленне ішло ў паўночна-ўсходнім напрамку, маючы на мэце Варшаву і крэпасць Івангарад. 12 кастрычніка немцы выйшлі да ракі Віслы. 20 кастрычніка рускія пачалі пераходзіць Віслу, а 27 кастрычніка германская армія пачала агульнае адступленне. 8 лістапада немцы, не дамогшыся станоўчага выніку, адышлі на першапачатковыя пазіцыі, а 11 лістапада распачалі паўторны наступ ў тым жа паўночна-ўсходнім кірунку (Лодзінская аперацыя). Цэнтрам бітвы стаў горад Лодзь, захоплены і пакінуты германцамі некалькімі тыднямі раней. Вынікі баёў былі невыразнымі — рускія здолелі адстаяць Лодзь і Варшаву, але ў той жа час Германія захапіла паўночна-заходнюю частку Польшчы. Лінія фронту цягнулася амаль 1200 км і знаходзілася блізу даваенных межаў.
1915 год
У маі 1915 года нямецкае камандаванне ўзяло на сябе кіраванне ўсходнім фронтам, вылучыўшы дадатковыя часткі для запаўнення прагалаў у аўстрыйскай арміі. 2 мая пачалося Горліцкае наступленне. Удар атрымаўся сакрушальным, немцы здолелі прарваць умацаванні і трапілі ўглыб тэрыторыі, захапіўшы Пшэмышль і Львоў. Пасля грубых памылак рускага камандавання, расійскі фронт на поўдні быў амаль знішчаны, узнікла пагроза страты польскіх земляў. 5 жніўня немцы занялі Варшаву, а пад канец лета крэпасці, Модлін, Брэсцкую, Асавецкую, крэпасці ў Коўне і Вільні. У верасні, новаўтвораная нямецкая 12 армія, пад камандаваннем генерала Макса фон Гальвіца атакавала Курляндыю, рухаючыся ў кірунку Рыгі. Аднак на канец верасня руская армія ачуняць і стварыла новую лінію ўмацаванняў. Неўзабаве пасля гэтых падзей, цар Мікалай II асабіста ўзначаліў кіраўніцтва імпаретарскім войскам, што ў далейшым выклікала блытаніцу.
Пад канец 1915 года лінія фронту ішла ад Рыжскага заліва, праз Баранавічы, Цярнопаль, Каменец-Падольскі, землі Польшчы, Літвы, Латвіі, Заходняй Беларусі і Украіны. Амаль 2 мільёны рускіх салдат загінулі, страты Аўстрыі і Германіі склалі 1 000 000 вайскоўцаў. Пасля поспехаў Германіі і Аўстрыі на усходнім фронце, на бок Цэнтральных дзяржаў перайшлі Балгарыя і Турцыя. Спроба ўтварэння калідору для зносін паміж Антантай з Расіяй праз Дарданэлы скончылася няўдачай: аперацыя брытанскіх і аўстралійскіх дэсантных войск у бітве пад Галіполі пацярпела фіяска.
1916 год
У 1916г. Цэнтральныя дзяржавы актыўных дзеянняў на Усходнім Фронце не планавалі. У сваю чаргу, саюзнікі па Антанце рыхтавалі скаардынаваны наступ і на Захадзе і на Усходзе.
Пасля пачатку германскага наступу на Захадзе французы звярнуўся да рускага камандавання каб тыя зладзілі ў сакавіку адцягвальны ўдар. 16 сакавіка генерал Аляксееў распачаў наступ рускіх армій ля возера Нарач у Беларусі. Германскае камандаванне пачало сцягваць рэзервы да небяспечнага ўчастку і гэтым спыніла атакі на французскі Вердэн. У выніку немцы здолелі утрымаць пазіцыі ля Нарачы.
Рускае кіраўніцтва запланавала наступ пад камандванннем Аляксея Брусілава (гл. Брусілаўскі прарыў). У адрознені ад папярэдняй аперацыі, кампаніі Брусілава папярэднічала працяглая падрыхтоўка, таксама ўпершыню былі ўжыты спецыяльныя ўдарныя групы. З дапамогай саюзнікаў з захаду і павелічэннем прамысловай вытворчасці, рускія здолелі кампенсаваць страты, панесеныя ў папярэдніх баях. Тым не менш першапачатковыя поспехі былі выкарыстаны не найлепшым чынам з-за пастаянных непаразуменняў паміж камандуючымі і перабоямі ў пастаўках харчавання.
4 чэрвеня 1916 года чатыры арміі Брусілава: 8-я, 11-я, 7-я і 9-я, прарвалі нямецкія пазіцыі і трапілі далёка ўглыб тэрыторыі праціўніка, захапіўшы 13 000 палонных. Наступ, які цягнуўся два месяцы, паспрыяў моцнаму паслабленню аўстра-венгерскай манархіі. У гэты момант, да вайны на баку Антанты далучаецца Румынія, якая замест утварэння пазіцыйнай абароны, напала на Трансільванію, у разліку на лёгкую перамогу. Гэтую памылку скарысталі немцы, зладзіўшы разбуральную контраатаку і акупаваўшы ўсю тэрыторыю Румыніі. Германія і Аўстрыя здабылі каштоўныя рэсурсы каменнага вугля, а таксама правізію для войска, аднак арміям гэтага дзяржавам дадалося яшчэ 180 км лініі фронту.
Брусілаў, выконваючы кіраванне з Пецярбурга, аднавіў атаку, нягледзечы на рост страт. У верасні наступ яшчэ працягваўся і быў спынены толькі пасля заняцця Букавіны ў Галіцыі. Але поспех меў высокі кошт, страты наблізіліся да 1 000 000 чалавек. У дадатак ваенная прамысловасць не спраўлялася з патрэбамі арміі, якія увесь час павялічваліся.
Усе гэтыя падзеі прывялі да ўздыму народных хваляванняў у Расіі і Аўстра-Венгрыі. Насельніцтва гэтых краін моцна пацярпела ад вайны і знаходзіліся ў цяжкім эканамічным становішчы, што адыграла адмоўную ролю і на маральным стане армій.
Балканскі фронт
На сербскім фронце справы для аўстрыйцаў ішлі няўдала. Нягледзячы на вялікую колькасную перавагу, ім удалося заняць памежны Белград толькі 2 снежня, але 15 снежня сербы адбілі горад і пагналі аўстрыйцаў са сваёй тэрыторыі. Хоць патрабаванні Аўстра-Венгрыі да Сербіі і былі непасрэднай прычынай пачатку вайны, менавіта ў Сербіі ваенныя дзеянні 1914 года шлі досыць млява.
Да восені на Балканах не назіралася ніякай актыўнасці. Пасля завяршэння ўдалай кампаніі па выцісканню рускіх войскаў з Галіцыі і Букавіны, аўстра-венгры і германцы змаглі перакінуць на Балканы вялікую колькасць войскаў. У той жа час меркавалася, што Балгарыя пад уражаннем поспехаў Цэнтральных дзяржаў далучыцца да вайны на іх баку. У такім выпадку маланаселеная Сербія з невялікай арміяй трапіла б у акружэнне з двух франтоў. Англа-французская дапамога падыйшла з вялікім спазненнем - толькі 5 кастрычніка войскі сталі сыходзіць на бераг ў Салоніках. Расія, усваю чаргу, не здолела дапамагчы: нейтральная Румынія адмовілася прапусціць рускія войскі. 5 кастрычніка пачалося наступленне Аўстра-Венгрыі, а 14 кастрычніка Балгарыя абвясціла вайну краінам Антанты і пачала ваенныя дзеянні супраць Сербіі. Войска сербаў, англічан і французаў колькасна саступала сілам праціўніка больш чым у 2 разы і не мела шанцаў на поспех.
Да канца снежня сербскія войскі пакінулі тэрыторыю Сербіі, адступіўшы ў Албанію, адкуль у студзені 1916 г. іх рэшткі былі эвакуаваны на востраў Корфу і ў Бізерту. Англа-французскія войскі ў снежні адышлі на тэрыторыю Грэцыі, дзе змаглі замацавацца, утварыўшы Саланікійскі фронт па мяжы Грэцыі з Балгарыяй і Сербіяй. Войскі Сербскай арміі (150 000 чал.) былі захаваны і вясной 1916 ўзмацнілі Саланікійскі фронт. Уступленне Балгарыі ў вайну і падзенне Сербіі адкрыла для Цэнтральных дзяржаў прамыя зносіны па сушы з Турцыяй.
Краіны ўдзельніцы
Цэнтральныя дзяржавы:
Аўстра-Венгрыя
Германская імперыя
Асманская імперыя
Балгарыя (з 1915)
Італія (удзельнічала ў вайне на баку Антанты з 1915 года, нягледзячы на тое, што была членам Траістага саюза)
Саюзнікі (Антанта):
Францыя
Расійская імперыя
Італія (з 1915)
ЗША (з 1917)
Сербія (з 1917)
Члены Антанты (падтрымалі Антанту ў вайне): Чарнагорыя, Бельгія, Грэцыя, Бразілія, Кітай, Афганістан, Куба, Нікарагуа, Сіям, Гаіці, Ліберыя, Панама, Гандурас, Коста-Рыка
Камандуючыя Антанты
вялікі князь Мікалай Мікалаевіч
Міхаіл Васільевіч Аляксееў †
Аляксей Аляксеевіч Брусілаў
Лаўр Георгіевіч Карнілаў †
Аляксандр Фёдаравіч Керанскі
Мікалай Мікалаевіч Духонін †
Мікалай Васільевіч Крыленка
Раймон Пуанкарэ
Жорж Бенжамэн Клемансо
Жазэф Жак Сезар Жофр
Фердынанд Фош
Рабер Жорж Нівель
Анры Філіп Петэн
Георг V
Герберт Генры Эсквіт
Дэвід Лойд Джордж
Дуглас Хейг
Гарацыа Герберт Кітчэнер
Віктар Эмануіл III Луіджы Кадорна
прынц і герцаг Луіджы Амедэа
Томас Вудра Вільсан Джон Джозаф Першынг
Камандуючыя Цэнтральных дзяржаў
Франц Іосіф I †
Карл I
Франц Конрад фон Гётцэндорф
Артур Арц фон Штраўсенбург
Паўль фон Гіндэнбург
САХР (Беларусь)
Спецыяльны атрад хуткага рэагавання, САХР — спецпадраздзяленне ўнутраных войскаў МУС Беларусі, размешчаная ва Мінске (вайсковая частка 3032).
Афіцыйна падраздзяленне прызначана для аховы грамадскага парадку, барацьбы з арганізаванай злачыннасцю, арганізацыі прафілактычных мерапрыемстваў у папраўчых установах, у месцах са складаным аператыўным станам, аховы стратэгічных аб’ектаў.
САХР займаецца пераследам апанентаў рэжыму Лукашэнкі, узломам памяшканняў і захопам людзей. На думку СМІ, камандзір і заснавальнік САХРа Дзмітрый Паўлічэнка кіраваў выкраданнем і забойствам праціўнікаў Лукашэнкі ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў
Гісторыя
Спецыяльны атрад хуткага рэагавання МУС Рэспублікі Беларусь створаны 29 чэрвеня 1999 года загадам міністра ўнутраных спраў № 014 ва ўнутраных войсках МУС Рэспублікі Беларусь. Касцяк каманды склалі афіцэры, прапаршчыкі і найбольш падрыхтаваныя салдаты вайсковай часці 3214. Першы камандзір — Дзмітрый Паўлічэнка.
Дацкая Ост-Індская кампанія
Першая кампанія
У 1615 г. галандскія гандляры Ян дэ Вілем і Герман Розэнкранц звярнуліся да Крысціяна IV, караля Даніі і Нарвегіі, з праектам заснавання Ост-Індскай кампаніі па прыкладу кампаній з Галандыі і Англіі. У 1616 г. Крысціян IV зацвердзіў яго і асобным прывілеем гарантаваў манаполію на 12 гадоў. Унутраная структура і часткова статут дацкай кампаніі былі запазычаны ў Галандскай Ост-Індскай кампаніі. Стварэнне Дацкай Ост-Індскай кампаніі тлумачыцца палітыкай меркантылізму, характэрнай для Крысціяна IV, імкненнем гэтага манарха да ўзмацнення ролі Даніі і Нарвегіі на міжнароднай арэне, а таксама ў велізарных прыбытках, што абяцаў прамы гандаль з краінамі Паўднёвай Азіі.
САХР (Беларусь)
Гісторыя
Першую аперацыю вайскоўцы САХР правялі ў кастрычніку 1999 года ў Оршы, дзе імі была затрыманая арганізаваная злачынная група.
Дацкая Ост-Індская кампанія
Першая кампанія
Дацкая Ост-Індская кампанія з'яўлялася акцыянерным таварыствам. Пэўная частка акцый перадавалася каралеўскаму і дзяржаўнаму скарбам, большасць паступалі ў свабодны продаж па рынкавых коштах, але не меней за 150 талераў. Набываць акцыі дазвалялася нават іншаземцам, зацікаўленым у атрыманні прыбыткаў незалежна ад замкнёных манаполій Галандыі і Англіі. Нягледзячы на гэта, збор сродкаў для падрыхтоўкі першай экспедыцыі працягваўся амаль 2 гады. У 1617 г. галандскі авантурыст Марэліс дэ Басхаўэр, які выдаваў сябе за прадстаўніка "імператара" Канды, упэўніў Крысціяна IV падпісаць дагавор аб дапамозе і гандлі з сінгальскай дзяржавай. Дагавор даваў Даніі фармальнае права ўмешвацца ў ваенна-палітычныя справы на Цэйлоне.
Першая сусветная вайна
Камандуючыя Цэнтральных дзяржаў
Эрых Фрыдрых Вільгельм Людэндорф
Дацкая Ост-Індская кампанія
Першая кампанія
Першая экспедыцыя Дацкай Ост-Індскай кампаніі ў 1619 - 1622 гг. скончылася сціплым камерцыйным поспехам. Сутычкі з французамі і партугальцамі, а таксама згуба аднаго з пяці караблёў саслабілі ваенныя магчымасці датчан. Перагаворы з валадаром Канды не адпавядалі іх чаканням. Аднак датчане пачалі будаўніцтва крэпасцяў у Трынкамалі на ўсходзе Цэйлона і на ўзбярэжжы сучаснага Тамілнада. Пазней крэпасць у Трынкамалі была зруйнавана партугальцамі, і галоўным дацкім цэнтрам каланіяльнага гандлю ў Індыйскім акіяне стала крэпасць Дансбарг у Тамілнадзе.
САХР (Беларусь)
Гісторыя
У 2008 годзе атрад удзельнічаў у праграме падрыхтоўкі і абмену вопытам з венесуэльскімі сілавікамі. У красавіку члены САХРа разам з супрацоўнікамі групы «Альфа» Камітэта дзяржбяспекі, службы бяспекі прэзідэнта і байцамі 5-й брыгады спецназа наведалі Венесуэлу, дзе, акрамя ўсяго іншага, здзейснілі ўзыходжанне на Пік Балівара, усталяваўшы сцягі дзвюх краін, а таксама сімволіку сілавых структур і беларускага спартыўнага таварыства «Дынама».
Дацкая Ост-Індская кампанія
Першая кампанія
Прадстаўнікі Дацкай Ост-Індскай кампаніі імкнуліся асвойваць гандлёвыя шляхі не толькі паміж Індыяй і Еўропай, але таксама паміж Індыяй і краінамі Паўднёва-Усходняй Азіі. У 1624 — 1636 гг. сетка дацкіх гандлёвых прадстаўніцтваў ахоплівала ўсходні бераг Індыі, паўднёвы ўсход Гуджарата, Бенгалію і Яву. У першай палове XVII ст. Дацкая Ост-Індская кампанія з'яўлялася адным з галоўных пастаўшчыкоў чаю на еўрапейскі рынак.
Першая сусветная вайна
Камандуючыя Цэнтральных дзяржаў
кронпрынц Рупрэхт
САХР (Беларусь)
Гісторыя
16 сакавіка 2016 года міністр унутраных спраў Беларусі Ігар Шуневіч ператварыў САХР у вайсковую частку 3032 у складзе. Рашэнне зацвердзілі па прапанове камандзіра САХРа Юрыя Назаранка, бо ў атрада з’явіліся ўласныя службы.
Першая сусветная вайна
Камандуючыя Цэнтральных дзяржаў
Мехмед V †
Мехмед VI
САХР (Беларусь)
Гісторыя
16 снежня 2019 года «Deutsche Welle» апублікавала інтэрв’ю з Юрыем Гараўскім, былым байцом спецыяльнага атрада хуткага рэагавання (САХР) унутраных войскаў МУС Беларусі. Ён сцвярджаў, што ў 1999 годзе па загадзе заснавальніка САХРа падпалкоўніка Дзмітрыя Паўлічэнкі ўдзельнічаў у : міністра ўнутраных спраў Юрыя Захаранкі, кіраўніка Цэнтрвыбаркама Віктара Ганчара і прадпрымальніка Анатоля Красоўскага, які падтрымліваў беларускую дэмакратычную апазіцыю Паўлічэнка, заявіў Гараўскі, асабіста застрэліў выкрадзеных.
Першая сусветная вайна
Камандуючыя Цэнтральных дзяржаў
Энвер-паша
Дацкая Ост-Індская кампанія
Першая кампанія
Пасля 1636 г. фінансавае становішча кампаніі значна ўскладнілася з-за неахайнага кіраўніцтва. У 1638 г. акцыянеры нават прапаноўвалі распусціць яе, што не было прынята каралеўскімі ўладамі. Абавязкі кампаніі, у тым ліку перад азіяцкімі крэдыторамі, толькі раслі. Пасля 1643 г. Данія, якая вяла вайну са Швецыяй не мела магчымасцяў накіроўваць караблі ў Паўднёвую Азію. Прадстаўнікі Дацкай Ост-Індскай кампаніі, што заставаліся ў факторыях, былі вымушаны займацца пірацтвам. Спроба спыніць рэйды прывяла да паўстання гандляроў супраць губернатара Дансбарга ў 1648 г.
У 1650 г. кароль Фрэдэрык III афіцыйна абвясціў пра закрыццё кампаніі. Спробы прадаць ці перадаць Дансбарг у карыстанне іншым дзяржавам скончыліся беспаспяхова. Крэпасць працягвала афіцыйна належыць Даніі, яе гарнізон наймаўся з партугальцаў, а насельніцтва выжывала не столькі дзякуючы гандлю, колькі пірацтву.
Другая кампанія
У 1669 г. па ініцыятыве каралеўскіх уладаў Даніі і Нарвегіі дзейнасць Дацкай Ост-Індскай кампаніі была адноўлена. З 1670 г. узнавіліся экспедыцыі дацкіх караблёў у крэпасць Дансбарг. Дацкія гандляры выкарысталі ў сваіх мэтах нейтралітэт у дачыненні да Англіі і Галандыі, каб пачаць пастаўкі танных спецый і чаю з галандскіх калоній у Англію.
У 1698 г. задаволены прыбыткамі Крысціян V падпісаў прывілей на манаполію кампаніі на 40 гадоў. Аднак з-за падзей Вялікай Паўночнай вайны Дацкая Ост-Індская кампанія зноў апынулася на мяжы банкруцтва. У 1726 г. акцыянеры звярнуліся да Фрэдэрыка IV з прашэннем аб фінансавай дапамозе, але атрымалі адказ. У 1729 г. другая кампанія была распушчана.
Першая сусветная вайна
Камандуючыя Цэнтральных дзяржаў
Мустафа Кемаль Атацюрк
Фердынанд I
Уладзімір Вазаў
Нікола Жэкаў
Георг Стаянаў-Тодараў
Беларусь у гады Першай сусветнай вайны
Згодна з распрацаванымі планамі ваенных дзеянняў Германія разлічвала спачатку разбіць Францыю, а затым Расію. Уварваўшыся праз тэрыторыю нейтральнай Бельгіі ў межы Францыі, немцы стварылі рэальную пагрозу для Парыжа. Расія планавала нанесці галоўны ўдар па Аўстра-Венгрыі ў напрамку Галіцыі, што давала магчымасць пранікнуць на Балканы і да праліваў Басфор і Дарданэлы.
З пачатку 1915 г. асноўныя сілы Германіі знаходзіліся на Усходнім фронце. У выніку нямецкага наступлення расійскія войскі ў чэрвені 1915 г. пакінулі Галіцыю, страціўшы каля 600 000 палоннымі, забітымі і параненымі. Захапіўшы Галіцыю, Германія сканцэнтравала галоўныя сілы на польскім тэатры ваенных дзеянняў.
Расійскія войскі, церпячы паражэнне за паражэннем у Польшчы, у ліпені 1915 г. здалі Варшаву. Фронт імкліва набліжаўся да Беларусі. У жніўні 1915 г. пачалося нямецкае наступленне ў напрамку Коўна-Вільня-Менск. У пачатку верасня 1915 г. расійская армія пакінула Вільню, Гродна, Ліду, Брэст і іншыя гарады Заходняй Беларусі. Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага перасунулася з Баранавіч у Магілёў. У кастрычніку 1915 г. фронт стабілізаваўся на лініі Дзвінск-Паставы-Баранавічы-Пінск. Значная частка тэрыторыі Беларусі апынулася пад германскай акупацыяй. Напярэдадні і ў першыя дні вайны заходнія, у тым ліку беларускія, губерні былі аб’яўлены на ваенным становішчы. Забараняліся забастоўкі, сходы, шэсці, маніфестацыі, уводзілася ваенная цэнзура.
У сувязі з наступленнем германскіх войск на ўсход рушыў вялікі паток бежанцаў з Польшчы, Літвы і заходніх паветаў Беларусі (больш за 1320,5 тыс. чалавек). На захопленай Германіяй тэрыторыі Беларусі ўводзіліся розныя ваенныя павіннасці. На абаронныя працы (капанне акопаў, будаўніцтва мастоў, рамонт дарог, ахову ваенных аб’ектаў і г.д.) прыцягвалася ўсё насельніцтва прыфрантавой паласы. Пачаліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, харчавання і фуражу. У Віцебскай губерні з 1 чэрвеня 1914 г. да 1 чэрвеня 1915 г. было рэквізавана 120 000 галоў буйной рагатай жывёлы, у выніку яе пагалоўе скарацілася на 21,5%.
САХР (Беларусь)
Фарміраванне
Колькасць фарміравання невядома, але ў некаторых крыніцах паказваюцца лікі ад 300 чалавек. Камплектуецца афіцэрамі, прапаршчыкамі і сяржантамі. Кандыдаты праходзяць комплекснае тэставанне з упорам на выяўленне асаблівасцяў паводзін у экстрэмальных сітуацыях і здаюць нарматывы па фізічнай падрыхтоўцы. Усе байцы выдатна валодаюць методыкамі рукапашнага бою, некаторыя з іх з’яўляюцца майстрамі і кандыдатамі ў майстры спорту па розных адзінаборствах.
САХР узброены аўтаматамі АК, пісталетамі ПМ і ПС, а таксама іх мадэрнізаваныя варыянты для бясшумнай стральбы, і помпавымі стрэльбамі для стральбы карцеччу.
Ферула камедзяносная
Ferula gummosa — шматгадовая кветкавая расліна, выгляд роду  сямейства.
Распаўсюджанне і экалогія
Расце ў Іране і горных раёнах Туркменістана (Капетдаг).
Сустракаецца на травяністых схілах стэпавага пояса.
NGC 5496
NGC 5496 (іншыя абазначэнні — UGC 9079, IRAS14090-0055, MCG 0-36-26, KARA 615, ZWG 18.74, FGC 1721, PGC 50676) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Тэнэрыфэ
Тэнэры́фэ (Tenerife) — востраў у Атлантычным акіяне, з’яўляецца часткай Канарскіх астравоў, правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, Аўтаномнай Супольнасці Канары (Іспанія). Адміністрацыйны цэнтр вострава горад Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ з’яўляецца сталіцай аднайменнай правінцыі і разам з горадам Лас-Пальмас на востраве Гран-Канарыя адной з дзвюх сталіц аўтаномнай супольнасці. На гэтым востраве знаходзіцца вулкан Тэйдэ, які ў 3718 метраў з’яўляецца самай высокай гарой у Іспаніі.
Урад Грэцыі
Кабінет міністраў Грэцыі (Yπουργικό της Ελλάδας), або ўрад Грэцыі (Κυβέρνηση της Ελλάδας), прадстаўлены кіраўнікамі асобных міністэрстваў, якія прызначаюцца Прэзідэнтам Грэчаскай Рэспублікі па прадстаўленні Прэм'ер-міністра Грэчаскай Рэспублікі. Узначальвае Кабінет міністраў Грэцыі прэм'ер-міністр. Можа склікацца таксама надзвычайны кансультатыўны савет з былых прэм'ер-міністраў і лідараў палітычных партый, прадстаўленых у парламенце Грэцыі.
Берлінскі кінафестываль 2022
72-і Берлінскі кінафестываль праходзіў з 10 па 20 лютага 2022 года ў Берліне. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — Залатога мядзведзя — атрымаў фільм «Алькарас» рэжысёркі.
NGC 3954
NGC 3954 (іншыя абазначэнні — UGC 6866, MCG 4-28-91, ZWG 127.98, ARAK 331, PGC 37291) — галактыка ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Эміль Бернар
Эміль Бернар (Émile Bernard,, Ліль — , Парыж) — французскі мастак-неаімпрэсіяніст, адзін з тэарэтыкаў сімвалізму ў мастацтве.
Жыццё і творчасць
У 1886 годзе паступае вучыцца жывапісу ў парыжскае мастацкае атэлье Фернана Кармона, дзе знаёміцца з Тулуз-Латрэкам і ван Гогам. У тым жа годзе выгнаны з атэлье «за ўпартасць». У 1886—1888 гадах жыве ў Понт-Авэне, дзе далучаецца да мастацкай групы Понт-Авэн і становіцца сябрам Гагена. Тут жа, у 1887 годзе, сумесна з Луі Анкетэнам, распрацоўвае клуазанісцкі стыль жывапісу. У 1890 годзе Эміль Бернар перажывае рэлігійны крызіс, пасля чаго майстар звяртаецца да прадметаў і сюжэтаў сярэднявечнага мастацтва. У 1891 годзе разрывае сяброўства з Гагенам і далучаецца да сімвалісцкай групы Адылона Рэдона і Фердынанда Ходлера. У 1893—1903 гадах падарожнічае па Егіпце, Італіі і Іспаніі. У гэтыя гады стварае па большай частцы рэлігійныя і сімвалісцкія карціны. Бернар, з'яўляўся адным з выбітных майстроў групы Порт-Авэн, у пачатку сваёй творчасці схіляўся да прымітывізму, у канцы жыцця капіяваў палотны венецыянскіх майстроў. У той жа час творчасць Бернара аказала вырашальны ўплыў на працы Пабла Пікаса ў яго «блакітны перыяд». Доўгія сяброўскія адносіны Бернара з ван Гогам, Гагенам і Сезанам пакінулі пасля сябе вельмі каштоўную для даследчыкаў творчасці мастакоў перапіску.
Інгігерда Кнудсдотэр
Інгігерда Кнудсдотэр Дацкая, таксама вядомая як Інгерта і Інгерд (Ingegärd Knutsdotter; нарадзілася паміж 1080 і 1085 — год смерці невядомы) — дацкая прынцэса, дачка караля Даніі Кнуда IV і каралевы Адэлы. Яна лічыцца маці-заснавальніцай роду Фолькунгаў наступных шведскіх і нарвежскіх каралёў (пачынаючы з двух прапраўнукаў).
Пасля звяржэння і забойства бацькі ў 1086 годзе яе маці пакінула Данію і вярнулася ў Фландрыю разам са сваім сынам Карлам, у той час як Інгегерда і яе сястра Сесілія Надсдатэр пайшлі ўслед за дзядзькам па бацькавай лініі Эрыкам I з Даніі і Боэдзілам Турготсдатэрам, які стаў іх прыёмнымі бацькамі, у Швецыю. Абедзве сястры выйшлі замуж за шведскіх арыстакратаў: Сесілія выйшла замуж за ярла Эрыка, а Інгегерда — за Фольке Тоўстага і стала маці Бенгта Снівіла. Вядома, што абодва гэтыя шлюбы адбыліся ў Швецыі.
Эрык і Бэдзіл вярнуліся ў Данію, калі Эрык стаў манархам у 1095 годзе. Яе сястра Сесілія пазней вярнулася ў Данію, але нішто не сведчыць аб тым, што Інгегерд зрабіла тое ж самае.
Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі
Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі (Lietuvos Respublikos Prezidentas) — кіраўнік Літоўскай Рэспублікі. Прадстаўляе дзяржаву і выконвае ўскладзеныя на яго Канстытуцыяй і законамі абавязкі.
Паводле канстытуцыі Літва з’яўляецца парламенцка-прэзідэнцкай рэспублікай, у якой прэзідэнт выконвае ролю пасярэдніка паміж заканадаўчым і выканаўчым органамі ўлады.
Выбары
Выбары прэзідэнта адбываюцца за месяц да сканчэння тэрміну дзейнага прэзідэнта. Кандыдатамі ў прэзідэнты могуць быць грамадзяне Літвы паводле паходжання, якія пражываюць у Літве не менш за 3 апошнія гады, на дзень выбараў векам не меней за 40 гадоў і маюць права быць абранымі ў Сейм. Тэрмін знаходжання прэзідэнта на пасадзе складае 5 гадоў. Асоба, абраная прэзідэнтам, павінная спыніць свой удзел у партыях і палітычных арганізацыях, таксама не можа спалучаць сваю дзейнасць з парламенцкай. Асоба прэзідэнта недатыкальная.
Зняцце
Кампетэнцыя прэзідэнта сканчаецца ў выпадках:
Прэзыдэнта, які не здольны выконваць свае абавязкі, замяняе старшыня Сейма, які ў гэты час не мае права прызначаць датэрміновыя выбары ў Сейм, здымаць або прызначаць міністраў бяз згоды Сейма, разглядаць запыты на выказванне вотуму недавер’я старшыні Сейма.
Паўнамоцтвы
У кампетэнцыі прэзідэнта ў супрацоўніцтве з парламентам знаходзяцца:
У кампетэнцыі прэзідэнта ў супрацоўніцтве з урадам знаходзяцца:
Прэзідэнт у прадугледжаным законам парадку надае грамадзянства; прысвойвае дзяржаўныя узнагароды; прымае даверчыя граматы; надае найвышэйшыя дыпламатычныя рангі і вайсковыя званні; мае права памілавання асуджаных.
Канарскія астравы
Кана́рскія астравы, Канары (Canarias) — архіпелаг у Атлатычным акіяне, які складае асобную аўтаномную вобласць Іспаніі. Падзяляецца на правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ і Лас-Пальмас. Іх адміністрацыйныя цэнтры адначасова з’яўляюцца сталіцамі аўтаноміі.
Тэрыторыя — 7447 км².
Насельніцтва (2019 г.) — 2 153 389 чалавек.
Геаграфія
Канарскі архіпелаг месціцца на ўсходзе Атлантычнага акіяна. Востраў Фуэртэвентура знаходзіцца ўсяго ў 102 км ад узбярэжжа Афрыкі. Адлегласць ад Лас-Пальмас да Мадрыда, сталіцы Іспаніі, — 1738 км, ад Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ — 1753 км.
Складаецца з сямі вялікіх астравоў (Тэнэрыфэ, Пальма, Гамера, Эль-Ера, Гран-Канарыя, Фуэртэвентура і Лансаротэ), шасці малых (Алегранса, Ла-Грасьёса, Мантання-Клара, Лобас, Усходняя і Заходняя Роке), а таксама шэрагу маленечкіх астравоў і скал (Анага, Сальмор, Гарачыка).
Астравы ўяўляюць сабой узвышшы на Афрыканскай пліце, што ўздымаюцца з дна акіяна. Маюць вулканічнае паходжанне. Найбольш старажытны з геалагічнага пункту гледжання востраў Фуэртэвентура пачаў фарміравацца каля 35 млн гадоў таму, у той час як востраў Эль-Ера маладзей за 1,12 млн гадоў. На 4 астравах захаваліся актыўныя вулканы. Найвышэйшы з іх Тэйдэ (3 718 м) на Тэнэрыфэ трэці па велічыні вулкан у свеце. Для берагавой лініі астравоў характэрны высокія скальныя выступы, у меньшай ступені — натуральныя пляжы. Рэльеф унутранай паверхні адметны вулканічнымі конусамі, цяснінамі і ярамі. Горы на вялікіх астравах маюць стромкія схілы, а таму падаюцца непрыступнымі.
Клімат астравоў субтрапічны пасатны, даволі мяккі дзякуючы навакольнаму акіяну і прахалоднай Канарскай плыні. Сярэдняя тэмпература на працягу года змяняецца нязначна і складае каля +19 °C. Дзякуючы гэтаму Канары часцяком называюць «астравамі вечнай вясны». Колькасць ападкаў залежыць ад блізкасці да суседняй Афрыкі і вышыні паверхні. Усходнія астравы больш засушлівыя, чым заходнія. Фуэртэвентура і Лансаротэ блізкія па колькасці ападкаў да паўпустыні, тут адчуваецца недахоп крыніц пітной вады. Улетку з боку Сахары дзьме сірока, што прыносіць сухое паветра, пыл і пясок. У гарах дзякуючы кандэнсацыі паветраных мас ападкі здараюцца часцей, чым у нізінах. Так, на Тэнэрыфэ на вышыні 632 м сярэднегадавая колькасць ападкаў дасягае 517 мм, а на вышыні 64 м — толькі 133,3 мм.
Прырода
Прырода Канарскіх астравоў шчыльна звязана з Афрыканскім і Еўрапейскім кантынентамі. Так, на астравах захаваліся віды флоры, блізкія да паўднёваеўрапейскіх эпохі неагену. Аднак у Еўропе яны зніклі ў выніку плейстацэнавага пахаладання. Наадварот, віды наземных казурак збліжаюць дробную канарскую фаўну з фаўнай Паўночнай Афрыкі і Аравіі. Адметнасць прыроды таксама вызначаецца доўгатэрміновай ізаляванасцю астравоў, дзякуючы чаму тут з’явіліся эндэмічныя віды раслін і жывёл.
У залежнасці ад вышыні і арыентацыі фарміруюцца настуныя экалагічныя зоны:
Фаўна налічвае 12 700 відаў, у тым ліку мясцовыя буйныя яшчаркі, марскія і наземныя чарапахі, кажаны, галубы, канарскі канарэечны ўюрок, эндэмічны для ўсходніх астравоў дроп. Навакольныя акіянічныя воды насяляюць акулы, цюлені, дэльфіны.
Для захавання прыроды астравоў створаны 4 нацыянальныя паркі. Нацыянальныя паркі Гараханай і Тэйдэ з’яўляюцца аб’ектамі сусветнай спадчыны. Эндэмічныя канарэечны ўюрок і фінікавая пальма абвешчаны прыроднымі сімваламі аўтаноміі.
Гісторыя
Першымі насельнікамі Канарскіх астравоў былі гуанчы, блізкія па паходжанню да бербераў Паўночнай Афрыкі. Яны займаліся паляваннем, рыбалоўствам, жывёлагадоўляй, ведалі земляробства, выраб керамікі, па-майстэрску апрацоўвалі базальт і абсідыян.
Мяркуюць, што астравы былі вядомы ў антычным свеце, сярод сярэднявечных арабскіх гандляроў і географаў, аднак сталыя кантакты і падрабязныя апісанні адсутнічалі. Каля 1312 г. архіпелаг быў адкрыты генуэзцам Лансаротам Марачэлі. У 1339 г. картограф А. Дульсерт паказаў на месцы архіпелага 3 астравы, якім даў супольную назву Canaria (ад canis «сабака»), запазычаную з прац Плінія Старэйшага. Першае апісанне было складзена Джавані Бакача ў 1341 г. на аснове паведамлення фларэнційскіх гандляроў з Севільі. Канарскія астравы цікавілі еўрапейцаў як крыніца натуральнай фарбы орсель, якую гуанчы здабывалі з мясцовага віду лішайнікаў, некаторых іншых тавараў, а таксама як месца захопу рабоў.