cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Конрад Лорэнц
Быў членам НСДАП. У 1940 годзе стаў прафесарам Кёнігсбергскага ўніверсітэта. У гады Другой сусветнай вайны прызваны ў вермахт і камандзіраваны на Усходні фронт. У 1944 годзе пры адступленні германскай арміі трапіў у савецкі палон і чатыры гады правёў у лагеры для ваеннапалонных у Арменіі. У палоне пачаў працу над кнігай «Адваротны бок люстэрка» і адрокся ад сваіх нацысцкіх перакананняў. У 1948 годзе вярнуўся ў Германію і прывёз дадому свой рукапіс. У 1950 годзе ў Баварыі заснаваў Інстытут фізіялогіі. У 1963 годзе апублікаваў кнігу, прысвечаную агрэсіі.
Алег Дзмітрыевіч Чарняўскі
Алег Чарняўскі (нар. ) — беларускі футбаліст, паўабаронца.
Клубная кар’ера
Прафесійную кар'еру распачаў у 1990 годзе ў старадарожскім «Будаўніку». З 1991 па 1998 гады выступаў за мінскае «Дынама». Усяго за сталічны клуб Чарняўскі правёў 139 матчаў і забіў 15 галоў. У 2000 годзе выступаў за салігорскі «Шахцёр».
Камыш-Зара
Камыш-Зара (Коми́ш-Зоря́) — пасёлак гарадскога тыпу ў Більмацкім раёне Запарожскай вобласці Украіны. Вузлавая чыгуначная станцыя з напрамкамі на Запарожжа, Валнаваху і Новаалэксііўку.
Залізнычнэ (Запарожская вобласць)
Залізнычнэ (Залізни́чне) — пасёлак гарадскога тыпу ў Гуляйпольскім раёне Запарожскай вобласці Украіны за 90 км ад Запарожжа і 4 км ад райцэнтра. У пасёлку знаходзіцца чыгуначная станцыя «Гуляйполэ» на лініі Чаплынэ — Бэрдзянск.
Амежнік дудкаваты
Амежнік дудкаваты (Oenanthe fistulosa) — від кветкавых раслін роду сямейства.
Апісанне
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй ад 30 да 60, рэдка да 90 сантыметраў. Мае клубні ад верацёнападобнай да яйкападобнай формы. Сцеблы паласатыя, полыя, танкасценныя і часта сціскаюцца на вузле. Прыкаранёвае Лісце прыкладна 22 х 5 см, ад простага да падвойна пёрыстага. Сцябловае лісце пёрыстарассечанае з лінейна-ланцэтнымі вузкімі непадзеленымі долямі. Кветкі з пяццю пялёсткамі. Суквецце — парасонік. Плод даўжынёй ад 3 да 4 міліметраў, цыліндрычны або канічны.віслаплоднік 2n = 22.
Распаўсюджанне
Цэнтральная і Заходняя Еўропа, Заходняя Азія, захад Паўночнай Афрыкі.
Лычкавіцкі сельсавет
Лы́чкавіцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Лычкаўцы.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Шайбакпольскі сельсавет у складзе Васілішкаўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Шайбакполь. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Шчучынскага раёна. 25 лютага 1961 года ў склад Касцянеўскага сельсавета перададзены 7 населеных пунктаў (Ваейкаўцы, Валодкаўшчына, Верхняя Лябёдка, Вялікія Казлы, Галасавічы, Русанаўцы і Русачкі). 20 красавіка 1962 года ў склад сельсавета з Астрынскага пассавета перададзены населеныя пункты Алянішчаўка, Вялікія Бярозаўцы, Задваране, Кульбачына, Ляйкі, Малыя Бярозаўцы, Шоркіна, цэнтр перанесены з вёскі Шайбакі ў вёску Лычкаўцы, сельсавет перайменаваны ў Лычкавіцкі. 12 сакавіка 1973 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Галавічпольскага (вёскі Біцеўцы, Догелі, Драбушы, Збражкі, Казулішкі, Карэвічы, Лычкава, Лычкаўцы, Малыя Казлы, Прымакі, Рагелеўцы, Стадаляны, Трайгі, Трудавая, Шайбакі, Шэрмічы, Яскевічы) і Бакштаўскага (вёскі Даліняны, Малая Нявіша, Псярцы і Хадэлі) сельсаветаў.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзіў 21 населены пункт.
Сімфанічны аркестр Фінскага радыё
Сімфанічны аркестр Фінскага радыё (Radion sinfoniaorkesteri, Radions symfoniorkester) — сімфанічны аркестр, які базіруецца ў Хельсінкі і спансуецца Фінскім радыё. Асноўнымі канцэртнымі пляцоўкамі аркестра з’яўляюцца Палац Фінляндыя і Палац культуры ў Хельсінкі.
Аркестр быў заснаваны ў 1927 Эркі Лінка, які дырыжыраваў ім да 1952, і складаўся ўсяго з дзесяці музыкантаў. У 1929 першым галоўным дырыжорам стаў Тойва Хаапанен. Пасля Другой сусветнай вайны склад аркестра быў пашыраны спачатку да 50 у 1950, а затым да 67 музыкантаў у 1953, а ў 1970-я гады да складу поўнага сімфанічнага аркестра.
З 2003 года аркестрам кіруе Сакары Орама, а ганаровым дырыжорам з’яўляецца Юка-Пека Сарастэ.
Сярод запісаў аркестра пераважаюць запісы фінскіх кампазітараў, асабліва Яна Сібеліуса, а таксама Аарэ Мерыканта і Паава Хейнінена. Таксама атрымалі вядомасць запісу сімфоній Густава Малера і Карла Нільсена.
Кам’янка (Запарожская вобласць)
Кам’янка (Кам'янка) — пасёлак гарадскога тыпу ў Палогыўскім раёне Запарожскай вобласці Украіны.
Назва
Ранейшыя назвы: Кам’янка — з 1782 г., Царэкасцянтыніўка — з 1845 г., Пэршамайскэ — з 1926 г., Царэкасцянтыніўка — з 1930 г., Куйбышэвэ — з 1935 г. па 2016 г., Більмак — з 2016 г. па 2021 г.
У 2016 г. пасёлак быў перайменаваны ў Більмак (у гонар пагорка Бэльмак-Магіла — помніка прыроды, геалогіі і археалогіі, самай высокай кропкі Прыазоўскага ўзвшша — 324 метра) у адпаведнасці з Законам Украіны аб дэкамунізацыі, але жыхары пасёлка патрабавалі ад мясцовых дэпутатаў адмяніць сваё рашэнне, а Вярхоўную Раду Украіны зацвердзіць новую назву (гістарычную) — Кам’янка.
15 снежня 2016 г., падчас пасяджэння 10-й сесіі Запарожскага абласнога савета 7-га склікання дэпутаты падтрымалі прапанову аб перайменаванні пасёлка гарадскога тыпу Більмак і Більмацкага раёна. Адпаведны зварот абласнога савета быў накіраваны ў Вярхоўную Раду Украіны аб перайменаванні пасёлка Більмак на Кам’янку, а Більмацкага раёна — на Кам’янскі раён Запарожскай вобласці. Перайменаванне Більмака ў Кам’янку адбылося ў 2021 годзе (на гэты час Більмацкі раён ужо быў скасаваны ў 2020 годзе).
Яраслаў Антонавіч Вашчак
Біяграфія
Вучыўся ў Стрыйскім філіяле інстытута імя Лысенкі (1929-38) і Львоўскай кансерваторыі (1940-41). Выкладчыкамі Вашчака былі, , ,.
З 1940 года — хормайстар, з 1944 — дырыжор, з 1953 — галоўны дырыжор Львоўскага тэатра оперы і балета.
У 1963—1965 гадах — галоўны дырыжор Адэскага тэатра оперы і балета.
У 1965—1967 гадах — галоўны дырыжор сімфанічнага аркестра Дзяржаўнай філармоніі ў Грозным (Чачэна-Інгушская АССР).
У 1970—1972 гадах — галоўны дырыжор. У гэтыя ж гады выкладаў у.
З 1972 галоўны дырыжор, з 1980 дырыжор Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР.
У 1973—1976 гадах выкладаў у Беларускай кансерваторыі.
Памёр 2 сакавіка 1989 года ў анкалагічнай клініцы ў пасёлку Лясны.
Творчасць
Выканаўчай манеры Я. Вашчака ўласціва злучэнне эмацыйнай свабоды з асцярожнымі адносінамі да аўтарскага тэксту.
Дырыжор-пастаноўшчык
Кіраваў пастаноўкамі опер і балетаў у розных тэатрах СССР.
Львоўскі тэатр оперы і балета
Оперы:
Балеты:
Адэскі тэатр оперы і балета
Оперы:
Оперы:
Беларускі тэатр оперы і балета
Оперы:
Балеты:
Памяць
У 2002 годзе ў люстраным зале Львоўскага тэатра оперы і балета імя С. Крушальніцкай былі ўсталяваны бюсты пяці творцаў, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё калектыву. Сярод іх і скульптурны партрэт дырыжора Яраслава Вашчака.
Chdir
<tt>cd</tt> таксама даступная як <tt>chdir</tt> (change directory перакладаецца як змяніць каталог) — каманда каманднага радка, якая ўжываецца для змены бягучага каталога ў Unix, Linux, DOS, Windows, а таксама ў іншых аперацыйных сістэмах. Таксама даступна для выкарыстання ў скрыптах каманднага інтэрпрэтатара альбо ў пакетных файлах DOS (.bat). <tt>cd</tt> часта ўбудавана ў абалонкі, такія як Bourne shell, csh, tcsh, bash (дзе выклікаецца С функцыя POSIX  ) і ў DOS COMMAND.COM.
Выкарыстанне
Каманду cd можна выкарыстоўваць для пераходу ў які-небудзь каталог файлавай сістэмы, у тым ліку ў каранёвы каталог, падкаталогі, а таксама для вяртання назад у хатні каталог. Напрыклад, калі ў Unix-падобнай сістэме бягучы рабочы каталог хатні (~), карыстальнік можа праглядзець яго змесціва і перайсці да падкаталога, скарыстаўшы такія каманды:
<tt>cd</tt> дае розны эфект у розных аперацыйных сістэмах, калі ўжываць яе без аргументаў. Так у DOS будзе паказаны поўны шлях да бягучага рабочага каталога, а ў Unix адбудзецца пераход у хатні каталог. Эфект ад каманды <tt>cd</tt> у розных скрыптах альбо пакетах таксама адрозніваецца. Напрыклад у DOS можна непасрэдна змяніць рабочы каталог з пакетнага файла з дапамогай каманды, а ў UNIX выклік у скрыпце <tt>cd</tt>, як правіла, не змяняе рабочы каталог карыстальніка (як следства перадачы кіравання ў UNIX-скрыптах асобнай абалонцы з уласнай адраснай прасторай).
Біма (мова)
Біма (Bahasa Bima) або мбоджа (саманазва: Nggahi Mbojo) — аўстранезійская мова, родная мова народа мбоджа. Распаўсюджана пераважна на ўсходзе інданезійскага вострава Сумбава і на суседніх астравах. Агульная колькасць носьбітаў (2011 г.) - 754 тыс. чал.
Асноўныя дыялекты
Дыялект сангар мае значныя запазычанні з папуаскіх моў.
Гісторыя фізікі
Фізіка — гэта навука аб матэрыі, яе уласцівасцях і руху. Яна з’яўляецца адной з найбольш старажытных навуковых дысцыплін, і першыя працы, якія дайшлі да нас, ўзыходзяць да часоў Старажытнай Грэцыі.
Антычная фізіка
Адна з галоўных асаблівасцей чалавека — здольнасць (у пэўнай меры) прадказваць будучыя падзеі. Для гэтага чалавек будуе мысленныя мадэлі рэальных з’яў (тэорыі); у выпадку дрэннай прадказвальнай сілы мадэль удакладняецца або замяняецца на новую. Калі стварыць практычна карысную мадэль з’явы прыроды не ўдавалася, яе замянялі рэлігійныя міфы («маланка ёсць гнеў багоў»).
Сродкаў для праверкі тэорый і высвятлення пытання, якая з іх справядлівая, у старажытнасці было вельмі мала, нават калі гаворка ішла аб зямных штодзённых з’явах. Спачатку адзінаю фізічнаю велічынёй, якую ўмелі тады досыць дакладна вымяраць, была даўжыня ; пазней да яе дадаўся вугал. Эталонам часу служылі суткі, якія ў Старажытным Егіпце дзялілі не на 24 гадзіны, а на 12 дзённых і 12 начных, так што былі дзве розныя гадзіны, і ў розныя сезоны працягласць гадзіны была рознай. Але нават калі ўстанавілі звыклыя нам адзінкі часу, з-за адсутнасці дакладных гадзіннікаў большасць фізічных эксперыментаў было проста немагчыма правесці. Таму натуральна, што замест навуковых школ узнікалі паўрэлігійныя вучэнні.
У людскіх уяўленнях панавала геацэнтрычная сістэма свету, хоць піфагарэйцы развівалі і пірацэнтрычную, у якой зоркі, Сонца, Месяц і шэсць планет абарачаюцца вакол Цэнтральнага Агню. Каб разам атрымаўся свяшчэнны лік нябесных сфер (дзесяць), шостай планетай абвясцілі Процізямлю. Зрэшты, асобныя піфагарэйцы (Арыстарх Самоскі і іншыя) стварылі геліяцэнтрычную сістэму. У піфагарэйцаў узнікла ўпершыню і паняцце эфіру як ўсеагульнага запаўняльніка пустаты.
Першую фармулёўку закону захавання матэрыі прапанаваў Эмпедокл ў V стагоддзі да н. э. :
Пазней аналагічны тэзіс выказвалі Дэмакрыт, Арыстоцель і іншыя.
Сам тэрмін «Фізіка» узнік як назва аднаго з твораў Арыстоцеля. Прадметам гэтай навукі, на думку аўтара, было высвятленне прычын з’яў:
Раз навуковыя веды ўзнікаюць пры ўсіх даследаваннях, якія распаўсюджваюцца на пачаткі, прычыны або элементы шляхам іх пазнання (бо мы тады́ ўпэўнены ў пазнанні ўсякай рэчы, калі даведваемся яе першыя прычыны, першыя пачаткі і раскладаем яе надалей да элементаў), то ясна, што і ў навуцы аб прыродзе трэба вызначыць перш за ўсё тое, што адносіцца да пачаткаў.
Такі падыход доўга (фактычна да Ньютана) аддаваў прыярытэт метафізічным фантазіям перад вопытным даследаваннем. У прыватнасці, Арыстоцель і яго паслядоўнікі сцвярджалі, што рух цела падтрымліваецца прыкладзенай да яго сілай, і пры яе адсутнасці цела спыніцца (па Ньютану, цела захоўвае сваю скорасць, а дзеючая сіла змяняе яе значэнне і/або кірунак).
Акрамя матэматыкі, эліны паспяхова развівалі оптыку. У Герона Александрыйскага сустракаецца першы варыяцыйны прынцып «найменшага часу» для адлюстравання святла. Тым не менш у оптыцы старажытных былі і грубыя памылкі. Напрыклад, вугал праламлення лічыўся прапарцыянальным вуглу падзення (гэтую памылку падзяляў нават Кеплер). Гіпотэзы аб прыродзе святла і колернасці былі шматлікія і даволі недарэчныя.
Індыйскі ўклад
Па ўяўленнях індусаў свет быў пабудаваны з пяці асноўных элементаў: зямлі, агню, паветра, вады і эфіру/прасторы. Пазней, з VII ст. да н.э., яны сфармулявалі тэорыю атама, пачынаючы з Kanada і Pakudha Katyayana. Прыхільнікі тэорыі лічылі, што атам складаецца з элементаў, да 9 элементаў у кожным атаме, кожны элемент мае да 24 уласцівасцей.
Індыйска-арабскія лічбы сталі яшчэ адным найважнейшым укладам індусаў у навуку. Сучасная пазіцыйная сістэма злічэння (інда-арабская сістэма лічбаў) і нуль была спачатку развіта ў Індыі, разам з трыганаметрычнымі функцыямі сінуса і косінуса. Гэтыя матэматычныя дасягненні, разам з індыйскімі дасягненнямі ў фізіцы, былі пераняты Арабскім Халіфатам, пасля чаго пачалі распаўсюджвацца па Еўропе і іншых частках свету.
Сярэдневяковая Еўропа
XIII стагоддзе: вынайдзены акуляры, правільна растлумачана з’ява вясёлкі, засвоены компас.
ў кнігах «Дзесятая» (1585), «Пачаткі статыкі» і іншых ўвёў ва ўжытак дзесятковыя дробы, сфармуляваў (незалежна ад Галілея) закон ціску на нахільную плоскасць, правіла паралелаграма сіл, прасунуў гідрастатыку і навігацыю. Цікава, што формулу раўнавагі на нахільнай плоскасці ён вывеў з немагчымасці вечнага руху (якую лічыў аксіёмай).
У Натуральнай і маральнай Гісторыі Індый (1590) Хасэ дэ Акоста ўпершыню з’явілася тэорыя аб чатырох лініях без магнітнага схілення (ён апісаў выкарыстанне компаса, вугал адхілення, адрозненні паміж магнітным і Паўночным полюсам; хоць адхіленні былі вядомыя яшчэ ў 15 стагоддзі, ён апісаў ваганне адхіленняў ад аднаго пункта да іншага; ён знайшоў месцы з нулявым адхіленнем: напрыклад, на Азорскіх астравах). Пасля адкрыцця Ньютанам адліваў і прыліваў, Акоста патлумачыў іх прыроду, перыядычнасць і ўзаемасувязь з фазамі Месяца.
У 1608 годзе ў Галандыі была вынайдзена глядзельная труба. Галілеа Галілей, удасканаліўшы яе, будуе першы тэлескоп і праводзіць даследаванне нябесных аб’ектаў. Адкрывае чатыры спадарожнікі Юпітэра, фазы Венеры, зоркі ў складзе Млечнага шляху і многае іншае. Рашуча падтрымлівае тэорыю Каперніка (але гэтак жа рашуча не прымае тэорыю Кеплера аб руху планет па эліпсах). Фармулюе асновы тэарэтычнай механікі — прынцып адноснасці, закон інерцыі, квадратычны закон падзення, нават прынцып магчымых перамяшчэнняў, вынаходзіць тэрмометр (без шкалы).
Іаган Кеплер ў 1609 годзе выдаў кнігу «Новая астраномія» з двума законамі руху планет; трэці закон ён сфармуляваў у больш позняй кнізе «Сусветная гармонія» (1619). Разам з тым ён фармулюе (больш выразна, чым Галілей) закон інерцыі: усякае цела, на якое не дзейнічаюць іншыя целы, знаходзіцца ў спакоі або прамалінейна рухаецца. Менш ясна фармулюецца закон ўсеагульнага прыцягнення: сіла, якая дзейнічае на планеты, зыходзіць ад Сонца і меншае па меры адалення ад яго, тое ж справядліва для ўсіх іншых нябесных цел. Крыніцай гэтай сілы, на яго думку, з’яўляецца магнетызм ў спалучэнні з кручэннем Сонца і планет вакол сваёй восі. Кеплер таксама значна прасунуў оптыку, у тым ліку фізіялагічную (высвятліў ролю крышталіка, правільна апісаў прычыны блізарукасці і дальназоркасці), істотна дапрацаваў тэорыю лінз.
XVII стагоддзе. Метафізіка Дэкарта і механіка Ньютана.
У другой палове XVII стагоддзя цікавасць да навукі ў асноўных краінах Еўропы рэзка ўзрастае. Узнікаюць першыя Акадэміі навук і першыя навуковыя часопісы.
1600: першае эксперыментальнае даследаванне электрычных і магнітных з’яў праводзіць лекар англійскай каралевы Уільям Гільберт. Ён выказаў гіпотэзу, што Зямля з’яўляецца магнітам. Іменна ён прапанаваў сам тэрмін «электрычнасць».
1637: Рэнэ Дэкарт выдаў «Разважанне аб метадзе» з дадаткамі «Геаметрыя», «Дыёптрыка», «Метэоры». Лічыў прастору матэрыяльнай, а прычынай руху — віхры матэрыі, якія ўзнікаюць, каб запоўніць пустату (якую лічыў немагчымай і таму не прызнаваў атамаў), ці ад кручэння цел. У «Дыёптрыцы» Дэкарт упершыню даў правільны закон праламлення святла. Стварае аналітычную геаметрыю і ўводзіць амаль сучасную матэматычную сімволіку.
У 1644 годзе выйшла кніга Дэкарта «Пачаткі філасофіі». У ёй гаворыцца, што змяненне стану матэрыі магчыма толькі пры ўздзеянні на яе іншае матэрыі. Гэта адразу выключае магчымасць дальнадзеяння без яснага матэрыяльнага пасярэдніка. Прыводзіцца закон інерцыі. Другі закон ўзаемадзеяння — закон захавання колькасці руху — таксама прыводзіцца, аднак абясцэньваецца тым, што дакладнае вызначэнне колькасці руху ў Дэкарта адсутнічае.
Дэкарт ўжо бачыў, што рух планеты — гэта паскораны рух. Услед за Кеплерам Дэкарт лічыў: планеты паводзяць сябе так, як быццам існуе прыцягненне Сонца. Для таго каб растлумачыць прыцягненне, ён сканструяваў механізм Сусвету, у яком усе целы прыводзяцца ў рух штуршкамі ўсюдыіснай, але нябачнай, «тонкай матэрыі». Пазбаўленыя магчымасці рухацца прамалінейна, празрыстыя патокі гэтага асяроддзя ўтварылі ў прасторы сістэмы вялікіх і малых віхраў. Віхры, падхопліваючы больш буйныя, бачныя часціцы звычайнага рэчыва, утвараюць кругаварот нябесных цел. Яны круцяць іх і нясуць па арбітах. Унутры малога віхру знаходзіцца і Зямля. Кругавярчэнне імкнецца расцягнуць празрысты віхар вонкі. Пры гэтым часціцы віхру гоняць бачныя целы да Зямлі. Па Дэкарту, гэта і ёсць прыцягненне. Сістэма Дэкарта была першай спробай механічна апісаць паходжанне і рух планетнай сістэмы.
1647: Блез Паскаль выпрабоўвае першы барометр (вынайдзены Тарычэлі) і высвятляе, што ціск паветра падае з вышынёй. У канцы стагоддзя адкрыты закон Бойля-Марыёта.
1673: выходзіць кніга Хрысціяна Гюйгенса «Гадзіннік з маятнікам». З’яўленне дакладных гадзіннікаў нарэшце адкрывае шлях для вымярэння зменных велічынь. Гюйгенс прыводзіць (словамі) некалькі найважнейшых формул: для перыяду ваганняў маятніка і для цэнтраімклівага паскарэння.
1687: «Матэматычныя пачаткі натуральнай філасофіі» Ньютана. Фізічныя канцэпцыі Ньютана рэзка супярэчылі дэкартаўскім. Ньютан верыў у атамы, лічыў дэдукцыю другасным метадам, якому павінны папярэднічаць эксперымент і канструяванне матэматычных мадэлей. Ньютан заклаў асновы механікі, оптыкі, тэорыі прыцягнення, нябеснай механікі, адкрыў і далёка прасунуў матэматычны аналіз. Але яго тэорыя прыцягнення, у якой прыцягненне існавала без матэрыяльнага носьбіта і без механічнага тлумачэння, доўгі час не прымалася навукоўцамі кантынентальнай Еўропы (у тым ліку Гюйгенсам, Эйлерам і інш.) Толькі ў другой палове XVIII стагоддзя, пасля работ Клеро па тэорыі руху Месяца і каметы Галея, крытыка сціхла.
XVIII стагоддзе. Механіка, цепларод, электрычнасць.
У XVIII стагоддзі паскоранымі тэмпамі развіваліся механіка, нябесная механіка, вучэнне аб цеплыні. Пачынаецца даследаванне электрычных і магнітных з’яў. Картэзіянства не пацвярджаецца вопытам і хутка губляе прыхільнікаў.
Стварэнне аналітычнай механікі (Эйлер, Лагранж) завяршыла ператварэнне тэарэтычнай механікі ў раздзел матэматычнага аналізу. Сцвярджаецца агульнае меркаванне, што ўсе фізічныя працэсы — праявы механічнага руху рэчыва. Яшчэ Гюйгенс рашуча выказваўся за неабходнасць такога ўяўлення аб прыродзе з’яў:
Сапраўдная філасофія павінна бачыць у з’явах механічных першапрычыну ўсіх з’яў; на маю думку, іншае ўяўленне і немагчыма, калі мы толькі не жадаем страціць надзею што-небудзь разумець у філасофіі («Трактат пра святло»).
Нават у XIX стагоддзі ў першаснасці механікі не сумняваўся Гельмгольц:
Канчатковай мэтай усіх натуральных навук з’яўляецца пошук рухаў, якія ляжаць у аснове ўсіх змен, і прычын, якія спараджаюць гэтыя рухі, гэта значыць зліццё гэтых навук з механікай.
Уяўленне пра «тонкія матэрыі», якія пераносяць цяпло, электрычнасць і магнетызм, у XVIII стагоддзі захавалася і нават пашырылася. У існавання цеплароду, носьбіта цеплыні, верылі многія фізікі, пачынаючы з Галілея; аднак іншы лагер, у які ўваходзілі Дэкарт, Гук, Данііл Бернулі і Ламаносаў, прытрымліваўся малекулярна-кінетычнай гіпотэзы.
У пачатку стагоддзя немец Габрыэль Фарэнгейт вынайшаў сучасны тэрмометр на ртутнай або спіртавой аснове, і прапанаваў шкалу Фарэнгейта. Да канца стагоддзя з’явіліся і іншыя варыянты: Рэамюр (1730), Цэльсій (1742) і іншыя. З гэтага моманту адкрываецца магчымасць вымярэння колькасці цяпла ў вопытах.
1734: французскі вучоны Дзюфэ выявіў, што існуюць 2 віды электрычнасці: дадатнае і адмоўнае.
1784: запатэнтавана паравая машына Уата. Пачатак шырокага распаўсюджвання паравых рухавікоў.
1780-я гады: адкрыты і абгрунтаваны дакладнымі вопытамі закон Кулона.
Хвалевая тэорыя святла
Праз сто гадоў пасля з’яўлення «Пачаткаў» аўтарытэт Ньютана дасягнуў найвышэйшага пункта. Яго крытыка хвалевай тэорыі святла была прызнана большасцю навукоўцаў не толькі ў Англіі, але і на кантыненце, хоць пераканаўчага тлумачэння з’яў дыфракцыі і інтэрферэнцыі так і не было дадзена. Часткова гэта тлумачылася тым, што поўная матэматычная тэорыя хвалевых ваганняў была створана толькі ў пачатку XIX стагоддзя (Фур’е).
Першы ўдар па карпускулярнай (эмісійнай) тэорыі святла нанёс Томас Юнг, лекар, спецыяліст па фізіялагічнай оптыцы. Адзначым, што ён таксама пабудаваў правільную тэорыю каляровага зроку і акамадацыі. У 1800 Юнг распрацаваў хвалевую тэорыю інтэрферэнцыі (і ўвёў сам гэты тэрмін) на аснове сфармуляванага ім прынцыпу суперпазіцыі хваль. Па выніках сваіх вопытаў ён даволі дакладна ацаніў даўжыню хвалі святла ў розных каляровых дыяпазонах. Юнг разглядаў святло як пругкія (падоўжныя) ваганні эфіру.
Хвалевая тэорыя Юнга была сустрэта варожа. Як раз у гэты час было глыбока вывучана з’ява двайнога праламлення прамянёў і палярызацыі святла (Брустар, Араго, Біё, Лаплас), успрынятае як вырашальны доказ на карысць эмісійнай тэорыі. Але тут у падтрымку хвалевай тэорыі (нічога не ведаючы пра Юнга) выступіў Агюстэн Жан Фрэнель, у той час дарожны інжынер-будаўнік. Шэрагам дасціпных вопытаў ён прадэманстраваў чыста хвалевыя эфекты, зусім невытлумачальныя з пазіцый карпускулярнай тэорыі, а яго мемуар, які змяшчае ўсебаковае даследаванне з хвалевых пазіцый і матэматычную мадэль ўсіх вядомых тады уласцівасцей святла (акрамя палярызацыі), перамог на конкурсе Парыжскай Акадэміі навук (1818).
З гэтых часоў формулы Фрэнеля для дыфракцыі, праламлення і інтэрферэнцыі ўвайшлі ва ўсе падручнікі фізікі.
Заставалася зразумець механізм палярызацыі. Яшчэ ў 1816 годзе Фрэнель абмяркоўваў магчымасць таго, што светлавыя ваганні эфіру не падоўжныя, а папярочныя. Гэта лёгка патлумачыла б з’яву палярызацыі. Юнг ў гэты час таксама прыйшоў да такой ідэі. Аднак папярочныя ваганні раней сустракаліся толькі ў несціскальных цвёрдых целах, тады як эфір лічылі блізкім па ўласцівасцях да газу або вадкасці. Незадоўга да цяжкай хваробы Фрэнель прадставіў мемуар з апісаннем новых вопытаў і поўную тэорыю палярызацыі, якая захоўвае значэнне і ў нашы дні.
Класічная хвалевая оптыка была завершана, паставіўшы ў той жа час найцяжэйшае пытанне: што ж такое эфір?
Наступныя амаль сто гадоў адметныя трыумфальнымі поспехамі хвалевай тэорыі ва ўсіх абласцях.
1832: Уільям Гамільтан адкрыў тонкі эфект (канічную рэфракцыю ў двухвосевых крышталях), які спачатку выявіўся пры аналізе матэматычнай мадэлі, а затым быў пацверджаны эксперыментальна.
1850: вопыт Фізо паказаў, што скорасць святла ў вадзе памяншаецца (у эмісійнай тэорыі яна павінна была павялічвацца).
Узнікненне электрадынамікі
К канцу XVIII стагоддзя ў актыве фізікі электрамагнітных з’яў былі ўжо тэорыя атмасфернай электрычнасці Франкліна і закон Кулона. Стараннямі Гауса і Грына электрастатыка была ў асноўным распрацавана. Для вопытаў выкарыстоўвалі электрызацыю трэннем, лейдэнскі слоік і электрастатычную машыну, вынайдзеную ў 1775 Алесандра Вольтам.
Новая магутная крыніца электрычнасці была выпадкова адкрыта ўрачом Луіджы Гальвані і апісана ім у трактаце, выдадзеным ў 1791 годзе; ён заўважыў, што пры кантакце лапкі жабы з двума разнароднымі металамі адбываюцца сутаргі цягліц. Гальвані даў гэтай з’яве памылковае тлумачэнне («жывая электрычнасць»). Правільнае тлумачэнне даў Вольта: пры кантакце некаторых разнародных металаў з электралітам ўзнікае электрарухаючая сіла.
У 1800 Вольта сабраў першы «вольтаў слуп», пры дапамозе якога даследаваў ток у замкнёных ланцугах. Апублікаванне ліста Вольты прэзідэнту Лонданскага Каралеўскага таварыства Бэнксу зрабіла сенсацыю; Напалеон запрасіў Вольту ў Парыж, асабіста прысутнічаў на дэманстрацыі вопыту, асыпаў ўзнагародамі і ўшанаваннямі.
Дзякуючы гэтым першым батарэям пастаяннага току былі зробленыя два выдатныя адкрыцці:
Але галоўныя сенсацыйныя падзеі пачаліся ў 1820 годзе, калі Эрстэд выявіў на вопыце дзеянне току на магнітную стрэлку. Першыя тэорыі, якія звязваюць электрычнасць і магнетызм, пабудавалі ў тым жа годзе Біё, Савар і пазней Лаплас (гл. Закон Біё — Савара — Лапласа).
Адразу ж рушыў услед новы каскад адкрыццяў:
Ампер прапанаваў тэрмін «электрадынаміка» і ў 1826 годзе выдаў манаграфію «Тэорыя электрадынамічных з’яў, выведзеная выключна з вопыту». Ён адкрыў электрамагніт (саленоід), прадказаў электрычны тэлеграф (рэалізаваны Морзэ ў 1835 годзе). Формула Ампера для ўзаемадзеяння двух элементаў току ўвайшла ў падручнікі.
Сілы, уведзеныя Амперам, як і ў Ньютана, лічыліся дальнадзеючымі. Гэтае палажэнне рашуча аспрэчыў Майкл Фарадэй, які ў 1831 годзе адкрыў электрамагнітную індукцыю. У выніку серыі вопытаў ён сфармуляваў (словамі) ўласцівасці электрамагнітнага поля, пазней матэматычна адлюстраваныя Максвелам: змяненне магнітнага патоку спараджае электрарухаючую сілу і віхравое электрычнае поле.
Фарадэй паказаў, што ўсе вядомыя тады віды электрычнасці тоесныя, адкрыў законы электролізу, увёў тэрміны: іон, катод, анод, электраліт, дыямагнетызм, парамагнетызм і іншыя. Фарадэй адстойваў фізічную рэальнасць сілавых ліній; аднак навукоўцы таго часу да блізкадзеяння ставіліся з недаверам.
У 1845 г. Фарадэй выявіў паварот плоскасці палярызацыі святла ў магнітным полі. Гэта азначала, што святло і электрамагнетызм цесна звязаныя.
Пазней Фарадэй даследаваў самаіндукцыю, адкрытую ў 1832 годзе амерыканскім навукоўцам Генры, ўласцівасці дыэлектрыкаў, разрады ў газах і іншае.
1870-я гады: вынайдзены тэлефон.
1880-я гады: лямпа напальвання.
Тэорыя электрамагнітнага поля
Пасля адкрыццяў Фарадэя стала ясна, што старыя мадэлі электрамагнетызму (Ампера, Пуасона і інш.) няпоўныя, а погляды самога Фарадэя не былі матэматычна аформлены. Неўзабаве з’явілася тэорыя Вебера, заснаваная на дальнадзеянні. Аднак на той момант уся фізіка, акрамя тэорыі прыцягнення, мела справу толькі з блізкадзейнымі сіламі (оптыка, тэрмадынаміка, механіка суцэльных асяроддзяў і інш.) Гаус, Рыман і шэраг іншых навукоўцаў выказвалі ўпэўненасць, што святло мае электрамагнітную прыроду, адкуль вынікала, што тэорыя электрамагнітных з’яў таксама павінна быць блізкадзейнай.
Важным фактарам стала і глыбокая распрацоўка к сярэдзіне XIX стагоддзя тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў у частковых вытворных для суцэльных асяроддзяў — па сутнасці быў гатовы матэматычны апарат тэорыі поля.
У першай працы (1855—1856) Максвел даў шэраг ураўненняў у інтэгральнай форме для пастаяннага электрамагнітнага поля на аснове гідрадынамічнай мадэлі (сілавыя лініі адпавядалі трубкам току). Гэтыя ураўненні ўвабралі ўсю электрастатыку, электраправоднасць і нават палярызацыю. Магнітныя з’явы мадэлююцца аналагічна. У другой частцы работы Максвел, ужо не прыводзячы ніякіх аналогій, будуе мадэль электрамагнітнай індукцыі.
Палац Фінляндыя
Палац «Фінляндыя» (Finlandia-talo) — будынак на берагу бухты (Töölönlahti), пасярод  (Hesperian puisto) у Хельсінкі. Будынак быў узведзены ў 1967—1975 гадах па праекце архітэктара Алвара Аалта.
Гісторыя фізікі
Тэорыя электрамагнітнага поля
У наступных працах Максвел фармулюе свае ўраўненні ў дыферэнцыяльнай форме і ўводзіць ток зрушэння. Ён прадказвае існаванне электрамагнітных хваль і паказвае, што іх скорасць роўная скорасці святла, прадказвае ціск святла.
Завяршальная праца Максвела — «Трактат аб электрычнасці і магнетызме» (1873) змяшчае поўную сістэму ураўненняў поля ў сімволіцы Хэвісайда, які прапанаваў найбольш зручны для гэтага апарат — вектарны аналіз. Сучасны выгляд ураўненням Максвела пазней надаў Герц.
Палац Фінляндыя
Архітэктура
Палац Фінляндыя быў запраектаваны так, каб аб'яднаць манументальнасць канструкцыі з функцыянальнасцю, важнай для канцэртных залаў. Па гэтай прычыне ён выкананы не строга ў адным стылі, а ўтрымлівае розныя элементы, з якімі Аалта эксперыментаваў на працягу ўсёй сваёй прафесійнай кар'еры. Асноўны корпус маштабнага комплексу выкананы з граніту і аздоблены карарскім мармурам, які сімвалізуе міжземнаморскую культуру. Знешне будынак асноўнага корпуса нагадвае на вежу пад пакатым дахам, які служыць для забеспячэння належнай акустыкі залы.
Гісторыя фізікі
Тэорыя электрамагнітнага поля
Ужо ў 1887 годзе Герц пабудаваў першы ў свеце радыёперадатчык (вібратар Герца); прыёмнікам служыў рэзанатар (разамкнуты праваднік). У тым жа годзе Герц выявіў ток зрушэння ў дыэлектрыку (заадно адкрыўшы фотаэфект). У наступным годзе Герц адкрыў стаячыя электрамагнітныя хвалі, пазней з высокай дакладнасцю вымераў скорасць распаўсюджвання хваль, выявіў для іх тыя ж з’явы, што і для святла: адбіццё, праламленне, інтэрферэнцыю, палярызацыю і інш.
У 1890 годзе Бранлі вынайшаў адчувальны прыёмнік радыёхваль — когерэр. Як ні дзіўна, прайшло некалькі гадоў, перш чым Папоў і Марконі здагадаліся злучыць когерэр з электразванком, стварыўшы першы апарат для радыёсувязі. Когерэр лавіў радыёхвалі на адлегласці да 40 метраў (Олівер Лоджа, 1894), а з антэнай — нашмат далей. Так пачалася эра радыё.
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
Поспехі хіміі і немагчымасць узаемаператварэння хімічных элементаў сталі важкім аргументам на карысць існавання малекул як дыскрэтных першасных носьбітаў хімічных уласцівасцей. Джон Дальтан яшчэ ў пачатку XIX стагоддзя патлумачыў з дапамогай малекулярнай тэорыі закон парцыяльных ціскаў і склаў першую табліцу атамных вагаў хімічных элементаў — як пазней высветлілася, памылковую, бо ён зыходзіў з формулы для вады HO замест H2O, а некаторыя злучэнні палічыў элементамі.
Поле (фізіка)
Поле — фізічная велічыня, якая прымае нейкія значэнні ў кожным пункце ў прасторы і часе. Напрыклад, у прагнозах надвор'я, хуткасць ветру апісваецца ў кожным пункце прасторы вектарам. Кожны такі вектар паказвае хуткасць і напрамак руху паветра ў дадзеным пункце.
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
1802: Гей-Люсак і Дальтан адкрываюць закон пашырэння газу пры награванні.
Поле (фізіка)
Палі падзяляюцца на скалярныя, вектарныя, спінарныя або тэнзарныя, згодна з тым, якія значэнні прымае поле — скалярныя, вектарныя, спінарныя ці тэнзарныя, адпаведна. Напрыклад, Ньютанава гравітацыйнае поле ёсць вектарнае поле: яго значэнне ў пункце прасторы-часу задаецца трыма лікамі, кампанентамі вектара гравітацыйнага поля ў гэтым пункце. Больш за тое, у кожнай катэгорыі (скалярныя, вектарныя, тэнзарныя), поле можа быць ці класічным, ці квантавым, у залежнасці ад таго, як яно апісваецца: лікамі ці квантавымі аператарамі.
Можна ўяўляць, што поле распаўсюджваецца скрозь прастору. На практыцы, напружанасць усіх вядомых палёў спадае і ў некаторым пункце становіцца настолькі малой, што не выяўляецца прыборамі. Напрыклад, у Ньютанавай тэорыі гравітацыі, напружанасць гравітацыйнага поля адваротна прапарцыянальная квадрату адлегласці ад гравітуючага цела. У выніку гравітацыйнае поле Зямлі хутка становіцца невыяўляльным на касмічных адлегласцях.
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
У 1808 годзе Гей-Люсак адкрыў парадокс: газы злучаліся заўсёды ў кратных аб’ёмных адносінах, напрыклад: C + O2 (па адным аб’ёме) = CO2 (два аб’ёмы). Для тлумачэння гэтай супярэчнасці з тэорыяй Дальтана Авагадра ў 1811 годзе прапанаваў размежаваць паняцце атама і малекулы. Ён таксама выказаў здагадку, што ў роўных аб’ёмах газаў змяшчаецца роўны лік малекул (а не атамаў, як лічыў Дальтан). Тым не менш пытанне аб існаванні атамаў было спрэчным яшчэ доўга.
Поле (фізіка)
Абстрактнае вызначэнне поля як «лікаў у прасторы» не павінна адцягваць ад ідэі, што поле мае рэальны фізічны сэнс. «Яно займае прастору. Яно ўтрымлівае энергію. Яго наяўнасць выключае сапраўдны вакуум.» Поле стварае «ўмовы ў прасторы», якія «адчуваюцца» змешчанаю ў поле часціцаю.
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
1822: Фур’е публікуе «Аналітычную тэорыю цяпла», дзе з’яўляецца ўраўненне цеплаправоднасці.
Поле (фізіка)
Калі электрычны зарад паскараецца, на іншым зарадзе гэта не праяўляецца імгненна. Першы зарад пад дзеяннем сілы набірае імпульс, але другі не адчувае ніякага ўздзеяння, пакуль індукцыя, якая распаўсюджваецца з хуткасцю святла, не дасягне яго і не перадасць яму імпульс. Дзе ў гэты час знаходзіцца імпульс? Згодна з законам захавання імпульсу ён павінен недзе быць. Фізікі лічаць «вельмі зручным пры аналізе сіл» думаць, што імпульс знаходзіцца ў полі.
Гэта зручнасць дае фізікам аснову для ўпэўненасці, што электрамагнітнае поле сапраўды існуе, і робіць паняцце поля адным з краевугольных камянёў усяго будынка сучаснай фізікі. Тым не менш, Джон Уілер і Рычард Фейнман сур'ёзна разглядалі Ньютанаўскую да-палявую ідэю дзеяння на адлегласці (хоць і пакідалі яе ўбаку з тае прычыны, што ідэя поля вельмі карысная для даследаванняў у агульнай тэорыі адноснасці і квантавай электрадынаміцы).
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
Работы па кінетыцы газаў пачалі Крёніг (1856) і Рудольф Клаўзіус. Апошні прапанаваў правільную мадэль ідэальнага газу і патлумачыў фазавыя пераходы.
Поле (фізіка)
«Той факт, што электрамагнітнае поле можа валодаць імпульсам і энергіяй, робіць яго вельмі рэальным… часціца стварае поле, а поле дзейнічае на іншую часціцу, і палі маюць такія ўласцівасці як запас энергіі і імпульс, якраз як часціцы».
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
Асновы тэрмадынамікі заклалі ў сярэдзіне XIX стагоддзя Уільям Томсан (лорд Кельвін) і Клаўзіус. Яны сфармулявалі два законы (пачаткі) тэрмадынамікі; зрэшты, першы закон ужо ведаў Герман Гельмгольц. Паняцце цеплароду было канчаткова пахавана. Рэнкін і Томсан ўвялі наўзамен агульнае паняцце энергіі (1852), ужо не толькі кінетычнай, адначасова Маер і Джоўль фармулююць ўсеагульны закон захавання энергіі.
Поле (фізіка)
Гісторыя
Закон сусветнага прыцягнення, сфармуляваны Ісаакам Ньютанам, проста выражае гравітацыйную сілу, якая дзейнічае паміж любой парай масіўных цел. Калі разглядаць рух мноства цел, якія ўсе ўзаемадзейнічаюць адно з адным, як напрыклад, планеты Сонечнай сістэмы, то мець справу з сілай паміж кожнай параю цел паасобку хутка становіцца вылічальна нязручным. У 19-м стагоддзі, каб спрасціць улік усіх гэтых гравітацыйных сіл, была вынайдзена новая сутнасць. Гэта сутнасць, гравітацыйнае поле, дае ў кожным пункце прасторы поўную гравітацыйную сілу, якая б дзейнічала на цела адзінкавай масы ў гэтым пункце. Гэта ніяк не мяняла фізіку: не мае значэння, вылічаеце вы ўсе гравітацыйныя сілы паасобку і затым складаеце іх разам, ці спачатку ўлічваеце ўсе ўклады разам як гравітацыйнае поле і затым прыкладаеце яго да аб'екта.
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
Пасля 1862 Клаўзіус даследаваў незваротныя працэсы, якія не ўкладаюцца ў механічную мадэль, і прапанаваў паняцце энтрапіі. Пачынаецца абмеркаванне «цеплавой смерці Сусвету» (Томсан, пазней Клаўзіус), таму што прынцып ўзрастання энтрапіі несумяшчальны з вечнасцю Сусвету.
Поле (фізіка)
Гісторыя
Развіццё незалежнай ідэі поля па-сапраўднаму пачалося ў 19-м стагоддзі з развіццём тэорыі электрамагнетызму. На ранніх стадыях, Андрэ Мары Ампер і Шарль Агюстэн дэ Кулон маглі абыходзіцца законамі ў стылі Ньютана для выражэння сіл паміж парамі электрычных зарадаў ці электрычных токаў. Аднак, стала больш натуральным прыняць палявы падыход і выразіць гэтыя законы ў тэрмінах электрычнага і магнітнага палёў; у 1849 Майкл Фарадэй упершыню ўвёў тэрмін «поле».
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
Надзвычай важнымі сталі працы Джэймса К. Максвела. У 1860 годзе ён вывеў статыстычны закон размеркавання скарасцей малекул газу, атрымаў формулы для ўнутранага трэння і дыфузіі, стварыў накід кінетычнай тэорыі цеплаправоднасці.
Поле (фізіка)
Гісторыя
Незалежная прырода поля стала больш відавочнаю з Максвелавым адкрыццём, што хвалі ў гэтых палях распаўсюджваюцца з канечнаю хуткасцю. У выніку, сілы, дзеючыя на зарады і токі, цяпер залежаць не толькі ад становішча і хуткасці іншых зарадаў і токаў у дадзены час, але і ад іх становішча і хуткасці ў мінулым.
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
Далейшыя поспехі кінетычнай тэорыі газаў і тэрмадынамікі шмат у чым звязаныя з Людвігам Больцманам і Ван дэр Ваальсам. Акрамя іншага, яны спрабавалі вывесці тэрмадынаміку на аснове механікі, і няўдача гэтых спроб для незваротных працэсаў прымусіла Больцмана выказаць здагадку ў 1872 годзе, што другі пачатак мае не дакладны, а статыстычны характар. Больш за 20 гадоў гэтая здагадка не выклікала цікавасці сярод фізікаў, затым разгарнулася ажыўленая дыскусія. Прыкладна з 1900 г., пасля работ Планка, Гібса, Эрэнфеста і іншых, ідэі Больцмана атрымалі прызнанне.
Поле (фізіка)
Гісторыя
Спачатку Максвел не разглядаў поле ў сучасным сэнсе як фундаментальную сутнасць, якая можа існаваць незалежна. Замест гэтага ён думаў, што электрамагнітнае поле выражае дэфармацыю некаторага асяроддзя-асновы — святланоснага эфіру — шмат у чым падобную да напружання ў гумавай мембране. Калі б так было, назіраная хуткасць электрамагнітных хваль павінна была б залежаць ад хуткасці назіральніка адносна эфіру. Нягледзячы на мноства спроб, ніякіх эксперыментальных пацвярджэнняў падобнага эфекту знойдзена не было; сітуацыя развязалася са стварэннем спецыяльнай тэорыі адноснасці Альбертам Эйнштэйнам у 1905 годзе. Гэта тэорыя пастулявала, што хуткасць электрамагнітных хваль з тэорыі Максвела павінна быць аднолькаваю для ўсіх назіральнікаў. Здымаючы патрэбу ў фонавым асяроддзі, гэты вывад адкрыў фізікам шлях для ўспрымання палёў як сапраўды незалежных сутнасцей.
Гісторыя фізікі
Тэрмадынаміка, газы, малекулярная тэорыя
З 1871 Больцман (і пазней Максвел) развіваюць статыстычную фізіку. Надзвычай плённай аказалася эргадычная гіпотэза (сярэднія па часе супадаюць з сярэднімі па ансамблю часціц).
Поле (фізіка)
Гісторыя
У канцы 1920-х новыя прынцыпы квантавай механікі былі ўпершыню прыменены да электрамагнітных палёў. У 1927 годзе Поль Дзірак з дапамогай квантавых палёў паспяхова растлумачыў, як пераход атама ў ніжэйшы квантавы стан прыводзіць да спантаннага выпраменьвання фатона, кванта электрамагнітнага поля. За гэтым скора прыйшло ўсведамленне (пасля прац Паскуаля Ёрдана, Юджына Вігнера, Вернера Гейзенберга і Вольфганга Паўлі), што ўсе часціцы, уключаючы электроны і пратон, можна разумець як кванты некаторых квантавых палёў. Тым самым палі падняліся да статусу самага фундаментальнага аб'екта ў прыродзе.
Гісторыя фізікі
Адкрыццё электрона, радыеактыўнасць
Каб звязаць атамную гіпотэзу з электрычнымі з’явамі, Берцэліус і Фарадэй выказалі здагадку, што ёсць два тыпы атамаў, з дадатнымі і адмоўнымі зарадамі. З гэтага вынікала існаванне найменшага электрычнага зарада. Стоўні прапанаваў тэрмін «электрон» (1874) і даў нядрэнную ацэнку яго зарада. Былі і іншыя гіпотэзы, напрыклад, У. Праўт лічыў, што раз атамныя вагі элементаў кратныя атамнай вазе вадароду, то існуе адзін першасны атам — вадароду, а ўсе іншыя складаюцца са счэпленых першасных атамаў. Крукс выказаў здагадку, што існуе нулявы першаэлемент — праціл, які складае і вадарод, і іншыя элементы, а Уільям Томсан лічыў атам стабільнай віхрам у эфіры.
Яшчэ раней, у 1858 годзе, былі адкрыты катодныя прамяні. Пасля доўгіх дыскусій навукоўцы прыйшлі да высновы, што гэта і ёсць паток электронаў. У 1897 Дж. Дж. Томсан вымераў адносіну зарад/маса для катодных прамянёў і даказаў, што яна не залежыць ад матэрыялу катода і іншых умоў вопыту. Выказаўшы здагадку, што зарад электрона супадае з (ужо вядомым) зарадам іона вадароду, Томсан атрымаў ацэнку масы электрона. Да ўсеагульнага здзіўлення, яна аказалася ў шмат разоў меншаю за масу атама вадароду. Гіпотэзу Берцэліуса—Фарадэя прыйшлося адкінуць. Томсан паказаў таксама, што часціцы, якія выпраменьваюцца пры фотаэфекце, маюць такую ж адносіну зарад/маса і, відавочна, таксама ўяўляюць сабой электроны. Эксперыментальна вызначыць зарад і масу электрона ўдалося ў 1910 Роберту Мілікену падчас дасціпнага вопыту Мілікена.
Поле (фізіка)
Класічныя палі
Ёсць некалькі прыкладаў класічных палёў. Класічныя тэорыі поля застаюцца прыгоднымі ўсюды, дзе не праяўляюцца квантавыя ўласцівасці, і могуць быць абласцямі актыўных даследаванняў. У якасці прыкладаў можна прывесці тэорыю пругкасці матэрыялаў, гідрадынаміку і ўраўненні Максвела.
Аднымі з самых простых фізічных палёў з'яўляюцца вектарныя сілавыя палі. Гістарычна, упершыню сур'ёзна разглядаць палі пачаў Майкл Фарадэй, які з дапамогай сілавых ліній паспрабаваў апісаць электрычнае поле. Затым падобным жа чынам было апісана гравітацыйнае поле.
Гісторыя фізікі
Адкрыццё электрона, радыеактыўнасць
Вырашальныя адкрыцці былі здзейснены ў 1895-м (рэнтгенаўскія прамяні) і 1896-м гадах (радыеактыўнасць урану). Праўда, хвалевая прырода X-прамянёў была канчаткова даказана толькі ў 1925 (Лаўэ, дыфракцыя ў крышталях), але дапускалася многімі і раней. А вось радыеактыўнасць паставіла фізікаў у тупік і падвергнулася актыўнаму даследаванню.
Балабынэ
Балабынэ (Бала́бине) — пасёлак гарадскога тыпу ў Запарожскім раёне Запарожскай вобласці Украіны за 5 км ад Запарожжа на левым беразе Дняпра ў вярхоўях Кахоўскага вадасховішча. Каля пасёлка праходзіць аўтадарога Кіеў (Барыспіль) — Дніпро — Запарожжа — Марыупаль, прыпыначны пункт чыгункі на лініі Запарожжа — Новаалэксііўка.
Поле (фізіка)
Ньютанаўская гравітацыя
Класічная тэорыя гравітацыі Ньютана апісвае гравітацыйную сілу як узаемадзеянне паміж дзвюма масамі.
Гісторыя фізікі
Адкрыццё электрона, радыеактыўнасць
Неўзабаве былі адкрыты радый, торый і інш. актыўныя элементы, а таксама неаднароднасць выпраменьвання (альфа- і бэта-прамяні адкрыў Рэзерфорд ў 1899-м, а гама-прамяні — Уілар ў 1900-м). Прырода бэта-прамянёў стала ясная адразу, калі Бекерэль вымераў іх адносіну зарад/маса — яна супала з адносінай для электрона. Прыроду альфа-часціц разгадаў Рэзерфорд толькі ў 1909 годзе.
1901: Вальтэр Каўфман выявіў (прадказанае Хэвісайдам і Дж. Дж. Томсанам) узрастанне масы электрона з ростам яго скорасці.
Поле (фізіка)
Ньютанаўская гравітацыя
Любое масіўнае цела M мае гравітацыйнае поле g, якое апісвае ўздзеянне цела на іншыя масіўныя аб'екты. Гравітацыйнае поле цела M у кропцы r прасторы вызначаюць як адносіну сілы F, з якою M дзейнічае на малую пробную масу m, змешчаную ў пункт r, да пробнай масы m: Патрабаванне, каб m была значна меншая за M, гарантуе, што прысутнасць m толькі нязначна ўплывае на цела M.
Гісторыя фізікі
Адкрыццё электрона, радыеактыўнасць
1902: Рэзерфорд і Содзі робяць вывад, што «радыеактыўнасць ёсць атамная з’ява, якая суправаджаецца хімічнымі зменамі». У 1903 годзе яны адкрылі экспаненцыйны закон распаду радыеактыўнага атама, ацанілі ўнутрыатамную энергію як непараўнальна большую за любую хімічную, і выказалі гіпотэзу, што іменна яна з’яўляецца крыніцай энергіі Сонца.
Поле (фізіка)
Ньютанаўская гравітацыя
Згодна з Ньютанавым законам гравітацыі, сіла прыцягнення F(r) задаецца так дзе  — адзінкавы вектар, накіраваны ад m да М уздоўж прамой, якая іх злучае. Такім чынам, напружанасць гравітацыйнага поля масы M раўняецца
Эксперыментальнае назіранне, што інертная і гравітацыйная масы роўныя з надзвычай высокаю ступенню дакладнасці, дазваляе атоесніць напружанасць гравітацыйнага поля з паскарэннем часціцы ў гэтым полі. Гэта стала зыходным пунктам прынцыпу эквівалентнасці і падштурхнула да развіцця агульнай тэорыі адноснасці.
Гісторыя фізікі
Адкрыццё электрона, радыеактыўнасць
У гэтым жа годзе Уільям Рамзай і Содзі выявілі першыя трансмутацыі элементаў (радону ў гелій), а Дж. Дж. Томсан даў першае абгрунтаванне перыядычнай сістэмы элементаў з пазіцый электроннай тэорыі.
Поле (фізіка)
Ньютанаўская гравітацыя
Паколькі гравітацыйная сіла F з'яўляецца кансерватыўнаю, гравітацыйнае поле g можна апісаць як градыент скалярнай функцыі — гравітацыйнага патэнцыялу Φ(r):
Гісторыя фізікі
XX стагоддзе
У пачатку XX стагоддзя фізіка сутыкнулася з сур’ёзнымі праблемамі. Пачалі ўзнікаць супярэчнасці паміж старымі мадэлямі і эмпірычным вопытам. Так, напрыклад, назіраліся супярэчнасці паміж класічнай механікай і электрадынамікай пры спробах вымераць скорасць святла. Высветлілася, што яна не залежыць ад сістэмы адліку. Фізіка таго часу таксама была няздольная апісаць некаторыя мікраэфекты, такія, як атамныя спектры выпраменьванняў, фотаэфект, энергетычную раўнавагу электрамагнітнага выпраменьвання і рэчыва. Такім чынам, была неабходна новая фізіка.
Поле (фізіка)
Электрамагнетызм
Майкл Фарадэй першы ўсвядоміў важнасць палёў як фізічных аб'ектаў, даследуючы праявы магнетызму. Ён зразумеў, што электрычнае і магнітнае палі з'яўляюцца не толькі палямі сіл, якія кіруюць рухам часціц, але і самастойнымі фізічнымі аб'ектамі, якія пераносяць энергію.
Гісторыя фізікі
Тэорыя адноснасці
У 1728 годзе англійскі астраном Брэдлі адкрыў аберацыю святла: усе зоркі апісваюць на небасхіле малыя колы з перыядам ў адзін год. З пункту гледжання эфірнай тэорыі святла гэта азначала, што эфір нерухомы, і яго ўяўнае зрушэнне (пры руху Зямлі вакол Сонца) па прынцыпу суперпазіцыі адхіляе выявы зорак.
Поле (фізіка)
Электрамагнетызм
Гэтыя ідэі ў выніку прывялі да стварэння першай аб'яднанай тэорыі поля ў фізіцы, калі Джэймс Клерк Максвел сфармуляваў ўраўненні электрамагнітнага поля, якія цяпер носяць яго імя.