cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Крукава (Сафонаўскі раён)
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 22 км на паўночны захад ад Сафонава, за 8 км на поўнач ад аўтамагістралі, на правым беразе Дняпра. Уваходзіць у склад Нікола-Пагарэлаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
Вядомая прынамсі з 1654 года (падаравана царом Аляксеем Міхайлавічам разам з велізарнай вотчынай стольніку Лыкошыну пасля захопу Смаленску які належыў Рэчы Паспалітай). У канцы XVIII ст. уладальнікам вёскі становіцца Андрэй Багдановіч Лыкошын, які ў перыяд з 1780 па 1789 год уладкоўвае ў сяле радавую сядзібу. У гэтым жа годзе Крукава становіцца сялом (уладальнікам вёскі пабудавана каменная царква). Па заўвагах пляменніка Андрэя Лыкошына Уладзіміра Іванавіча: «Сядзіба гэта была цудоўная, усе будовы каменныя, велізарныя сады, аранжарэі, адмысловы будынак тэатра, — адным словам, усе дзівацтвы раскошы, якую ў той час можна было бачыць у хатах вяльможаў…»
Пасля сяло перайшло ва ўладанне тайнаму саветніку, Ніжагародскаму, а потым Санкт-Пецярбургскаму генерал-губернатару Храпавіцкаму І. С. (1830 — 1840-я гады), а затым да Фінляндскага генерал-губернатара графу Фёдару Гейдэну. У 1850-я гады ў сядзібе пабудаваны вялікі конны двор, адкрыты завод па вытворчасці кумысу і мінеральнай вады з мясцовай крыніцы. У 1903 годзе сынам Фёдара Логінавіча Дзмітрыем быў пабудаваны будынак царкоўна-прыхадской школы.
У 1918 годзе сядзібу нацыяналізавалі, спачатку была створана камуна, затым саўгас, лёс каштоўнасцяў невядомы. У наш час захаваліся рэшткі парку і будынак коннага заводу.
Сена (Бельгія)
Сена (Senne, Zenne) — рака ў Бельгіі. Працягласць 103 км. Упадае ў раку Дэйле недалёка ад Мехелена.
На Сене стаіць бельгійская сталіца Брусель. У межах горада, аднак, рака практычна не бачна: у другой палове XIX стагоддзя яна была, ў асноўным, перакрыта бельгійскімі інжынерамі на чале з Анры Мо.
Рака ў культуры
Нягледзячы на тое, што рака на тэрыторыі горада на працягу больш за стагоддзе застаецца нябачнай, яна зрабіла культурны ўплыў на жыццё горада. Брусельцы маюць мянушку — зінеке (Zinneke), якая паходзіць ад бадзяжных сабакаў, якія ў вялікай колькасці жылі на недобраўпарадкаваных берагах ракі. Жыхары называлі раку — Zenne ці памяншальна — Zenneke (Zinneke).
Зубіў Міст
Зубіў Міст (Зу́бів Міст) — вёска ў Кам’янка-Бузькім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
NGC 4353
NGC 4353 (іншыя абазначэнні — IC 3266, MCG 1-32-43, ZWG 42.77, VCC 688, PGC 40303) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Ансамбль народнага танца імя Файзі Гаскарава
Дзяржа́ўны акадэмі́чны анса́мбль наро́днага та́нца імя́ Файзі́ Гаска́рава (ДААНТ імя Ф. Гаскарава) — прафесійны ансамбль народнага танца Рэспублікі Башкартастан.
Адзіны калектыў, узнагароджаны прэміяй імя Салавата Юлаева — «за вялікі ўклад у развіццё і прапаганду башкірскага прафесійнага харэаграфічнага мастацтва і высокае выканаўчае майстэрства».
Дэйман Гэлгут
Дэйман Гэлгут (Damon Galgut; нар. 12 лістапада 1963) — паўднёваафрыканскі пісьменнік і драматург.
Трапляў у шорт-ліст намінантаў Букераўскай прэміі па літаратуры ў 2003 і 2010 гадах. Нарэшце Букераўская прэмія прысуджана Дэйману Гэлгуту 4 лістапада 2021 года за раман-сагу аб узаемаадносінах белай сям’і фермераў і іх чарнаскурай служанкі ў часы апартэіду і пасля яго адмены.
Буда (Краснагорскі раён)
Буда (Буда) — пасёлак у Краснагорскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Калюдаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Буда абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі пасёлак ўвайшлоў ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала пасёлак разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Перл Бак
У 1938 годзе становіцца лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па літаратуры «За шматграннае, сапраўды эпічнае апісанне жыцця кітайскіх сялян і за біяграфічныя шэдэўры». У Кітаі часта лічыцца кітайскай пісьменніцай.
Генры Нокс
Генры Нокс (Henry Knox; 25 ліпеня 1750 — 25 кастрычніка 1806) — ваенны дзеяч ЗША, першы ваенны міністр ЗША.
Нокс з 1772 года служыў грэнадзёрам у Бостанскім грэнадзёрскім корпусе. За ваенныя заслугі Джордж Вашынгтон ў 1775 годзе надаў яму званне палкоўніка, неўзабаве яны пасябравалі. Скарыстаўшыся захопленай ў брытанцаў зброяй, стварыў уласнае артылерыйскае падраздзяленне, якое паспяхова праявіла сябе ў шэрагу кампаній.
З 1785 года — міністр абароны. Як міністр абароны змог арганізаваць рэгулярны ваенны флот ЗША, апалчэнне ЗША, стварыў сетку берагавых умацаванняў. Адначасова наладзіў добрыя адносіны з індзейскімі плямёнамі, частка якіх падтрымала амерыканцаў у вайне супраць англічан. Разам з Вашынгтонам праводзіў праграму цывілізацыі індзейцаў, асабліва Пяці цывілізаваных плямёнаў. 2 студзеня 1795 года сышоў у адстаўку, займаўся фермерствам.
16 чэрвеня 1774 года ажаніўся з Люсі Флакер, бацькі якой падтрымалі брытанцаў. Памёр ад няшчаснага выпадку — праглынуў курыную костку, якая выклікала разрыў кішэчніка, што прывяло да перытанiту.
Козакы (Кам’янка-Бузькі раён)
Козакы (Ко́заки) — вёска ў Кам’янка-Бузькім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Фёдар Ігнатавіч Лішчанка
Фёдар Ігнатавіч Л́ішчанка (, Самбек, Растоўская вобласць, Расія — ) — вучоны ў галіне раслінаводства. Доктар сельскагаспадарчых навук (1969), прафесар (1969).
Біяграфія
З 1954 года ў Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі (з 1967 загадчык кафедры).
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па сортавыпрабаванні, сортараянаванні і агратэхніцы сельскагаспадарчых культур. Распрацаваў прыёмы стварэння і рацыянальнага выкарыстання сенажацей і пашы, сістэму травасумесей шматгадовых траў.
Трашчаева
Трашчаева (Тращеево) — вёска ў Гагарынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Пакроўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Данбурыт
Данбурыт — рэдкі калекцыйны мінерал падкласа борасілікатаў, сілікат кальцыю. Светлыя прызматычныя крышталі, зярністыя агрэгаты. Утвараецца ў скарнах. Сустракаецца сярод метамарфічных парод з мікраклінам, артаклазам і даталітам. Крышталі прызматычныя, часта - спарышовыя. Працэнтны склад: CaO — 22,8; B2О3 — 28,4; SiO2 — 48,8. Слабы плеахраізм у жоўтых танах, выразная люмінесцэнцыя ў белых, бела-зялёных, часам блакітных танах.
Дзмітрый Лявонцьевіч Чэпусаў
Дзмітрый Лявонцьевіч Чэпусаў ( — ) — Герой Савецкага Саюза (1944).
Біяграфія
У Вялікую Айчынную вайну на фронце. Вызначыўся пры ліквідацыі Мінскага «катла». У баі каля в. Узляны 4 ліпеня 1944 года ў складзе батарэі удзельнічаў у адбіцці 6 контратак праціўніка, знішчыў мінамёт, 4 кулямёты, 140 гітлераўцаў. Да 1947 года служыў у Савецкай Арміі.
Сцяг Эфіопіі
Сцяг Эфіопіі - яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з гербам і гімнам). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох роўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй - зялёнага, сярэдняй - жоўтага і ніжняй - чырвонага колеру. У цэнтры сцяга размешчаны герб Эфіопіі, які ўяўляе сабой залатую пяціканцовую зорку з пяццю разбежнымі ад яе прамянямі у блакітным круглым шчыце. Суадносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 1:2.
Апісанне
У сваім сучасным выглядзе прыняты 6 лютага 1996 года. Сіні колер сцяга Эфіопіі сімвалізуе свет, пентаграма — адзінства народаў Эфіопіі. Першапачатковы сімвалізм колераў адлюстроўваў хрысціянскія дабрадзеі. У афіцыйным знешнім сімвалізме зялёны ўвасабляе урадлівасць, працу і развіццё, жоўты — надзею, справядлівасць і роўнасць, чырвоны — ахвярнасць і гераізм у імя свабоды і роўнасці.
Мігель Анхель Астурыяс
Мігель Анхель Астурыяс Разалес (Miguel Ángel Asturias Rosales;, горад Гватэмала, Гватэмала — , , Іспанія) — гватэмальскі пісьменнік і дыпламат, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1967) («за яркае творчае дасягненне, у аснове якога ляжыць цікавасць да звычаяў і традыцый індзейцаў Лацінскай Амерыкі») і Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1966).
Калодэнці
Калодэнці (Коло́денці) — вёска ў Кам’янка-Бузькім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Валь-дэла-Торэ
Валь-дэла-Торэ (Val della Torre) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 3529 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 98 чал./км². Займае плошчу 36 км². Паштовы індэкс — 10040. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Donato d'Arezzo.
Джордж Майкл
Гіоргіяс Кірыя́кас Панаёту (Γιώργος-Κυριάκος Παναγιώτου;, Лондан — , Оксфардшыр), больш вядомы пад псеўданімам Джордж Майкл (George Michael) — папулярны брытанскі спявак. За яго сольную кар’еру і пакуль ён быў удзельнікам дуэта «Wham!» былі прададзены каля 80 мільёнаў яго запісаў. Уладальнік двух прэмій «Грэмі» — за «альбом года» («Faith», 1988 год) і лепшы R&B дуэт (з Арэтай Франклін, 1987 год).
NGC 4355
NGC 4355 (іншыя абазначэнні — NGC 4418, IRAS12243-0036, UGC 7545, ZWG 14.39, MCG 0-32-12, KCPG 337A, PGC 40762) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект занесены ў новы агульны каталог некалькі разоў, з абазначэннямі NGC 4355, NGC 4418.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Казары (рака)
Казары (Kasari jogi) — рака на тэрыторыі заходняй Эстоніі. Упадае ў Рыжскі заліў Балтыйскага мора.
Даўжыня ракі — 113 км (шостая па даўжыні рака Эстоніі), плошча вадазбору 3 210 км². Ля вусця ракі Казары знаходзіцца знакаміты запаведнік — месца скопішча значнай колькасці вадаплаўных і іншых марскіх птушак.
Фёдар Пятровіч Котчанка
Фёдар Пятровіч Котчанка (, вёска Смакава,  —, ) — Герой Савецкага Саюза (01.01.1944 ).
Біяграфія
Скончыў Гомельскі аўтадарожны тэхнікум, з 1937 года працаваў на Гомельскім аўтарамонтным заводзе. У час Вялікай Айчыннай вайны з 15.08.1941 года ў партызанскім атрадзе «Бальшавік» — камандзір падрыўной групы. Група падрыўнікоў на чале з Ф. П. Котчанкам пусціла пад адхон 10 эшалонаў і браняпоезд праціўніка, удзельнічала ў разгроме варожых гарнізонаў.
Пасля вайны Ф. П. Котчанка працаваў дырэктарам прамкамбіната Гомельскага райспажыўсаюза. У 1960 годзе скончыў Гомельскі кааператыўны тэхнікум. Памёр 17 ліпеня 1995 года. Пахаваны ў Гомелі.
Памяць
Імем Ф. П. Котчанкі названа вуліца ў г. п. Сураж.
Сілікаты
Сілікаты і алюмасілікаты — клас мінералаў, солі крэмніевых кіслот.
Для іх характэрны складаны хімічны склад і ізаморфныя замяшчэння адных элементаў і комплексаў элементаў іншымі. Галоўнымі хімічнымі элементамі, якія ўваходзяць у склад сілікатаў, з'яўляюцца Si, O, Al, Fe2+, Fe3+, Mg, Mn, Ca, Na, K, а таксама Li, B, Be, Zr, Ti, F, H, у выглядзе (OH)1− альбо H2O і інш.
Агульная колькасць мінеральных відаў сілікатаў каля 800. З сілікатаў складаецца каля 75 % зямной кары.
Мікалай Сцяпанавіч Палянкоў
Мікала́й Сцяпа́навіч Палянко́ў (, — ) — беларускі мастак. Член БСМ з 1956 года.
Біяграфія
З 1938 па 1941 гады вучыўся ў Віцебскім мастацкім вучылішчы. У 1949 годзе паспяхова скончыў Растоўскае мастацкае вучылішча імя М. Б. Грэкава, дзе вучыўся пад кіраўніцтвам В. К. Дзежыца і Л. М. Лейтмана. З 1958 года ўдзельнічаў у абласных і рэспубліканскіх выставах. Жывапісец, працаваў у галіне тэматычнай карціны, партрэта, пейзажу. Ствараў партрэты працаўнікоў вёскі, лірычныя пейзажы Гомельшчыны.
Ааліт
Ааліт ( яйка + lithos камень) — акруглыя, шара- альбо эліпсападобныя ўтварэнні з вуглякіслай вапны, аксідаў і сілікатаў жалеза, марганцу і інш., якія маюць канцэнтрычна-слаістую, зрэдку радыяльна-прамяністую будову. Памеры ад 0,05 да 25 мм. Утвараюцца пры асадканамнажэнні ў цёплых крыніцах, азёрнай і марской вадзе ў выніку калоідна-хімічных і біяхімічных працэсаў. Ядром ааліту бываюць дробныя часткі ракавін, пясчынкі і інш.
Камянкоўскі сельсавет
Камянко́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Уздзенскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) Войкава.
Утвораны 20 жніўня 1924 года як Камянкоўскі (Камяноцкі) сельсавет у складзе Уздзенскага раёна Мінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Камяное. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чашын. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уздзенскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Каменка. У 1962 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Войкава. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 15 жніўня 1974 года скасавана вёска Пасечкі (злілася з вёскай Гарадок). 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Слабадскога сельсавета.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 937 чалавек, з іх 94,0 % — беларусы, 2,8 % — рускія, 1,8 % — украінцы.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзіў 21 населены пункт: аграгарадок Войкава, вёскі Адрынішчы, Ануфрова, Варацішчы, Віркова, Гарадок, Глінкі, Жачкава, Камяное, Мрочкі, Навасады, Паледзі, Рачыца, Слабадскі Чашын, Смаляры, Старыя Маргі, Суткі, Чамярычнае, Чашын і хутары Канапелькі, Ляскі.
Хумбан
Хумбан (𒀭𒃲𒈨𒌍) — бог неба у старажытным Іране. З'яўляўся заступнікам валадарскіх дынастый у Эламе і імперыі Ахеменідаў.
Імя Хумбана ўпершыню сустракаецца ў дагаворы паміж эламітамі і акадскім валадаром Нарам-Суэнам разам з імям Пінікір (XXII ст. да н. э.). У 2 тысячагоддзі да н. э. яно ўзгадвалася рэдка. Некалькі разоў як частка імён людзей, таксама існуюць запісы пра аднаўленне храма Хумбана ў Сузах. Меркавана, адзін з храмаў у Чога-Занбіль быў прысвечаны Хумбану. У 1 тысячагоддзі да н. э. Хумбан ужо меў афіцыйны культ пры валадарскім двары, узвялічваўся да статуса найвышэйшага бога.
Пасля заняпаду Эламскай дзяржавы быў запазычаны Ахеменідамі. Магчыма, парыйшоў да іх з Аншана, усходняй часткі Элама, дзе пачала кіраваць гэта персідская дынастыя. Надпісы з яго імем знаходзяць на ўмацаваннях у Персепалісе.
Хумбан сімвалізаваў сабою неба, а таксама закон і парадак. Жыхары Месапатаміі атаесамлялі яго з Энлілем.
Цэйкінелей
Цэйкіне́лей (Ceikinėliai), традыцыйная беларуская назва — Цейкіны  — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Ігналінскай сянюніі. Размешчана за 3 км ад Казокіне. Насельніцтва 26 чал. (2001 г.).
Кашакаўскі
Кашакаўскі (Кошаковські) — вёска ў Кам’янка-Бузькім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Карл Адольф Г’елеруп
Карл Адольф Г’елеруп (Karl Adolph Gjellerup) ( — ) — дацкі паэт і пісьменнік. Некаторыя творы апублікавання пад псеўданімам Эпігонас (анг. Epigonos). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1917) «за разнастайнаую паэтычную творчасць і ўзнёслыя ідэалы».
Нягласны камітэт
Нягла́сны камітэ́т — неафіцыйны дарадчы орган у Расійскай імперыі, які працаваў у пачатку праўлення Аляксандра I. Узнік на аснове «кружка вялікага князя», які склаўся яшчэ ў 1797 годзе, але звычайны тэрмінам яго працы лічыцца перыяд з 1801 па 1803 ці па 1805 год. У яго ўваходзілі бліжэйшыя прыбліжаныя цара: граф П. А. Строганаў, граф В. П. Качубей, князь А. Чартарыйскі і М. М. Навасільцаў.
У Н.к. абмяркоўваліся запланаваныя рэформы: рэформа сената, праект утварэння міністэрстваў, сялянская рэформа.
Віктар Паўлавіч Качубей
Віктар Паўлавіч Качубей (11 (22) лістапада 1768 — 3 (15) чэрвеня 1834) — дыпламат і дзяржаўны дзеяч, міністр унутраных спраў Расійскай імперыі (у 1802—1807 і ў 1819—1828). У 1799 годзе ўзведзены ў графскую, а ў 1831 — княскую годнасць.
Біяграфія
Выхоўваўся Андрэем Якаўлевічам Італінскім. Пачаў дыпламатычную кар’еру ў 1784 годзе ў рускай місіі ў Швецыі, затым служыў у Лондане, быў прызначаны надзвычайным пасланцам у Канстанцінопаль. Як дыпламат ён трымаўся «нацыянальнай сістэмы, заснаванай на карысці Расіі», жадаў, каб «усе дзяржавы шанавалі яе сяброўства» і баяўся яе тэрытарыяльных пашырэнняў. Пасля ўступлення на прастол Паўла I быў узведзены ў графскую годнасць, але неўзабаве трапіў у няміласць.
Калі імператарам стаў Аляксандр I, зрабіўся адным з найбліжэйшых яго саветнікаў. Качубей быў прызначаны членам Дзяржаўнага савета, а з утварэннем міністэрстваў стаў першым міністрам унутраных спраў Расіі (1802). Яшчэ раней ён увайшоў у неафіцыйны дарадчы орган пры імператары — Нягласны камітэт, у працы якога таксама ўдзельнічалі граф П. А. Строганаў, князь А. Чартарыйскі і М. М. Навасільцаў і абмяркоўваліся ліберальныя рэформы. Пасля ўзыходжання Мікалая I Качубей стаў старшынёй Дзяржсавета і Камітэта міністраў (у 1827 годзе) і быў узведзены ў княжую годнасць (1831). У 1834 годзе ён стаў канцлерам па ўнутраных справах. У тым жа годзе ён памёр ад прыпадку грудной жабы (стэнакардыі) і быў пахаваны ў царкве Святога Духу Аляксандра-Неўскай лаўры.
Інакенцій VI
Інакенцій VI (Innocentius VI; па нараджэнні Эцьен Абер, Étienne Aubert; 1282 альбо 1295 — 12 верасня 1362) — Папа Рымскі з 1352 да 1362.
Біяграфія
Эцьен Абер нарадзіўся ў в. Ле Мон (цяперашняя камуна Бейсак, Дэпартамент Карэз, Рэгіён Лімузен, Францыя). Працаваў выкладчыкам грамадскага права ў Тулузе, а затым стаў біскупам нуаёнскім і клермонскім.
У 1342 Абер быў назначаны кардыналам. Пасля смерці Папы Клімента VI канклаў кардыналаў абраў Абера новым папам.
Інакенцій VI быў аднім з Авіньёнскіх папаў. Праз яго намаганні была падпісаная Брэціньіская дамова паміж Францыяй і Англіяй (1360). Падчас праўлення Інакенція VI Візанційскі імператар Іаан V Палеалог прапанаваў падчыніць грэчаскую праваслаўную царкву каталіцкай царкве пры ўмове падтрымкі апошняй супраць імператара Іаана VI Кантакузіна. Аднак, па прычыне адсутнасці сродкаў, Папа Інакенцій VI адмовіўся ад прапановы Іаана V.
У быцці Інакенція VI Папам папскі палац у Авіньёне быў вымушаны прадаваць мастацкія творы для збору грошай, якія былі патрэбныя на вядзенне вайны ў Італіі і барацьбу супраць эфектаў чумы у Авіньёне. У 1357 Папа скардзіўся на галечу.
Пасля смерці ў 1362 Папа Інакенцій VI быў пахаваны ў манастыры ў Вільнев-Ле-Авіньёне.
Марс
Марс — чацвёртая па аддаленасці ад Сонца і сёмая па памерах планета Сонечнай сістэмы; маса планеты складае 10,7 % масы Зямлі. Названая ў гонар Марса — старажытнарымскага бога вайны, адпаведнага старажытнагрэчаскаму Арэсу. Часам Марс называюць «чырвонай планетай» з-за чырванаватага адцення паверхні, якое надаюць ёй.
Марс — планета зямной групы з разрэджанай атмасферай (ціск ля паверхні ў 160 разоў меншы за зямны). Асаблівасцямі паверхневага рэльефу Марса можна лічыць ударныя кратары, падобныя на месяцавыя, а таксама вулканы, даліны, пустыні і палярныя ледавіковыя шапкі, падобныя да зямных.
Пачынаючы з 1960-х гадоў непасрэдным даследаваннем Марса з дапамогай АМС займаліся СССР (праграмы «» і «Фобас»), ЗША (праграмы «», «Вікінг», «» і іншыя) і Еўрапейскае касмічнае агенцтва (праграма «»).
Асноўныя звесткі
Марс — чацвёртая па аддаленасці ад Сонца (пасля Меркурыя, Венеры і Зямлі) і сёмая па памерах (пераўзыходзіць па масе і дыяметру толькі Меркурый) планета Сонечнай сістэмы. Маса Марса складае 10,7 % масы Зямлі (6,423 кг супраць 5,9736 кг для Зямлі), аб’ём — 0,15 аб’ёму Зямлі, а сярэдні лінейны дыяметр — 0,53 дыяметра Зямлі (6800 км).
У дадатак да падабенства паверхневага рэльефу, Марс мае перыяд кручэння і змену пор года аналагічныя зямным, але яго клімат значна халаднейшы і сушэйшы за зямны.
Да самага палёту к Марсу аўтаматычнай міжпланетнай станцыі «» ў 1965 годзе многія даследчыкі лічылі, што на яго паверхні ёсць вада ў вадкім стане. Гэта меркаванне было заснавана на назіраннях за перыядычнымі зменамі ў светлых і цёмных участках, асабліва ў палярных шыротах, якія былі падобныя на кантыненты і моры. Цёмныя доўгія лініі на паверхні Марса інтэрпрэтаваліся некаторымі назіральнікамі як ірыгацыйныя каналы для вадкай вады. Пазней было даказана, што большасць гэтых цёмных ліній з’яўляецца.
З-за нізкага ціску вада можа існаваць у вадкім стане толькі ў пяці раёнах паверхні Марса. Цалкам імаверна, што ў мінулым ўмовы былі іншымі, і таму наяўнасць прымітыўнага жыцця на планеце выключаць нельга. 31 ліпеня 2008 года вада ў стане лёду была выяўлена на Марсе касмічным апаратам НАСА «Фенікс».
З лютага 2009 года па цяперашні час арбітальная даследчая групоўка на арбіце Марса налічвае тры касмічных апарата: «Марс Адысей», «» і «Марсіянскі разведвальны спадарожнік». Гэта больш, чым каля любой іншай планеты, акрамя Зямлі.
Паверхню Марса ў дадзены момант даследуюць два марсаходы: «» і «Curiosity». На паверхні Марса таксама знаходзіцца некалькі неактыўных пасадачных модуляў і марсаход, якія завяршылі даследаванні.
Сабраныя марсаходамі «» і «Opportunity» геалагічныя дадзеныя дазваляюць выказаць здагадку, што большую частку паверхні Марса раней пакрывала вада. Назіранні на працягу апошняга дзесяцігоддзя дазволілі выявіць у некаторых месцах на паверхні Марса слабую гейзерную актыўнасць. Паводле назіранняў з касмічнага апарата «», некаторыя часткі паўднёвай палярнай шапкі Марса паступова адступаюць.
Марс добра бачны з Зямлі простым вокам. Яго бачная зорная велічыня дасягае −2,91m (пры максімальным збліжэнні з Зямлёй), саступаючы па яркасці толькі Юпітэру (і то далёка не заўсёды падчас вялікага процістаяння) і Венеры (але толькі раніцай ці вечарам). Процістаянне Марса можна назіраць кожныя два гады. Апошні раз такая з’ява на Зямлі назіралася з 9 па 14 красавіка 2014 года. Як правіла, падчас вялікага процістаяння (гэта значыць пры супадзенні процістаяння з Зямлёй і праходжання Марсам перыгелія сваёй арбіты) аранжавы Марс з’яўляецца найбольш яркім аб’ектам зямнога начнога неба, але гэта адбываецца толькі адзін раз у 15-17 гадоў на працягу аднаго-двух тыдняў.
Арбітальныя характарыстыкі
Мінімальная адлегласць ад Марса да Зямлі складае (калі Зямля знаходзіцца дакладна паміж Сонцам і Марсам), максімальная — каля  (калі Сонца знаходзіцца дакладна паміж Зямлёй і Марсам).
Сярэдняя адлегласць ад Марса да Сонца складае, Перыяд абароту вакол Сонца роўны 687 зямным суткам. Арбіта Марса мае даволі прыкметны эксцэнтрысітэт (0,0934), таму адлегласць да Сонца змяняецца ад 206,6 да. Нахіленне арбіты Марса роўнае 1,85°.
Марс бліжэй за ўсё да Зямлі падчас процістаяння, калі планета знаходзіцца ў кірунку, процілеглым Сонцу. Процістаянні паўтараюцца кожныя 26 месяцаў у розных пунктах арбіты Марса і Зямлі. Але раз у 15-17 гадоў процістаянні прыпадаюць на той час, калі Марс знаходзіцца паблізу свайго перыгелія; у гэтых так званых вялікіх супрацьстаяннях (апошняе было ў жніўні 2003 года) адлегласць да планеты мінімальная, і Марс дасягае найбольшага вуглавога памеру 25,1" і яркасці −2,88m.
Фізічныя характарыстыкі
Па лінейным памеры Марс амаль удвая меншы за Зямлю — яго экватарыяльны радыус роўны. Плошча паверхні Марса прыкладна роўная плошчы сушы на Зямлі.
Палярны радыус Марса прыкладна на 20 км меншы за экватарыяльны, хоць перыяд вярчэння у планеты большы, чым у Зямлі, што дае падставу дапусціць змену хуткасці вярчэння Марса з часам.
Маса планеты — 6,418 кг (11 % масы Зямлі). Паскарэнне свабоднага падзення на экватары роўнае 3,711 м/с² (0,378 зямнога); першая касмічная хуткасць складае 3,6 км/с, другая — 5,027 км/с.
Перыяд вярчэння планеты — 24 гадзіны 37 хвілін 22,7 секунд (адносна зорак), даўжыня сярэдніх сонечных сутак (званых соламі) складае 24 гадзіны 39 хвілін 35,24409 секунды, усяго на 2,7 % даўжэй зямных сутак. Марсіянскі год складаецца з 668,6 марсіянскіх сонечных сутак.
Марс верціцца вакол сваёй восі, нахіленай да перпендыкуляра плоскасці арбіты пад вуглом 25,19°. Нахіл восі вярчэння Марса забяспечвае змену пор года. Пры гэтым выцягнутасць арбіты прыводзіць да вялікіх адрозненняў у іх працягласці — так, паўночныя вясна і лета, разам узятыя, доўжацца 371 сол​​, г. зн. прыкметна больш за палавіну марсіянскага года. У той жа час яны прыпадаюць на ўчастак арбіты Марса, аддалены ад Сонца. Таму на Марсе паўночнае лета доўгае і халаднаватае, а паўднёвае — кароткае і цёплае.
Данілаўка (Калюдаўскае сельскае паселішча)
Данілаўка (Даниловка) — пасёлак у Краснагорскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Калюдаўскага сельскага паселішча.
Марс
Атмасфера і клімат
Тэмпература на планеце вагаецца ад на полюсе зімой і да больш  на экватары апоўдні. Сярэдняя тэмпература складае −50 °C.
Данілаўка (Калюдаўскае сельскае паселішча)
Вёска размешчана ля мяжы Беларусі.
Марс
Атмасфера і клімат
Атмасфера Марса, якая складаецца ў асноўным з вуглякіслага газу, вельмі разрэджаная. Ціск ля паверхні Марса ў 160 разоў меншы за зямны — 6,1 мбар на сярэднім узроўні паверхні. З-за вялікага перападу вышынь на Марсе ціск ля паверхні моцна змяняецца. Прыкладная таўшчыня атмасферы — 110 км.
Данілаўка (Калюдаўскае сельскае паселішча)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Данілаўка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі пасёлак увайшлоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала пасёлак разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Марс
Атмасфера і клімат
Паводле дадзеных НАСА (2004), атмасфера Марса складаецца на 95,32 % з вуглякіслага газу; таксама ў ёй утрымліваецца 2,7 % азоту, 1,6 % аргону, 0,13 % кіслароду, 210 ppm вадзянога пару, 0,08 % чаднага газу, аксіду азоту (NO) — 100 ppm, неону (Ne) — 2,5 ppm, паўцяжкай вады вадарод-дэйтэрый-кіслароду (HDO) 0,85 ppm, крыптону (Kr) 0,3 ppm, ксенону (Xe) — 0,08 ppm (склад прыведзены ў аб’ёмных долях).
Радыёпрасвечванне атмасферы на радыёхвалях 8 і 32 см АМС «Марс-4» 10 лютага 1974 года паказала наяўнасць начной іанасферы Марса з галоўным максімумам іанізацыі на вышыні 110 км і канцэнтрацыяй электронаў 4,6·10³ электрон/см³, а таксама другаснымі максімумамі на вышыні 65 і 185 км.
Атмасферны ціск
Паводле дадзеных НАСА на 2004 год, ціск атмасферы на сярэднім радыусе складае 636 Па (6,36 мбар). Шчыльнасць атмасферы ля паверхні ~0,020 кг/м3, агульная маса атмасферы Марса ~2,5 кг.
У адрозненне ад Зямлі, маса марсіянскай атмасферы моцна змяняецца на працягу года ў сувязі з раставаннем і намярзаннем палярных шапак, якія змяшчаюць вуглякіслы газ. Падчас зімы 20-30 працэнтаў усёй атмасферы намарожваецца на палярнай шапцы, якая складаецца з вуглекіслаты. Сезонныя перапады ціску, паводле розных крыніц, маюць наступныя значэнні:
У месцы пасадкі зонда АМС Марс-6 у раёне Эрытрэйскага мора быў зафіксаваны ціск каля паверхні 6,1 мілібара, што на той момант лічылася сярэднім ціскам на планеце, і ад гэтага ўзроўню было ўмоўлена адлічваць вышыні і глыбіні на Марсе. Паводле дадзеных гэтага апарата, атрыманых падчас спуску, трапапаўза знаходзіцца на вышыні прыкладна 30 км, дзе ціск складае 5 г/см3 (як на Зямлі на вышыні 57 км).
Вобласць Элада настолькі глыбокая, што атмасферны ціск дасягае прыкладна 12,4 мілібара, што вышэй за трайны пункт вады (~6,1 мбар) і ніжэй за пункт кіпення. Пры досыць высокай тэмпературы вада магла б існаваць там ў вадкім стане; пры такім ціску, аднак, вада закіпае і ператвараецца ў пар ужо пры +10 °C.
На вяршыні найвышэйшага 27-кіламетровага вулкана Алімп ціск можа складаць ад 0,5 да 1 мбар.
Да высадкі на паверхню Марса пасадачных модуляў ціск было вымераць за кошт аслаблення радыёсігналаў з АМС, , і  пры іх заходзе за марсіянскі дыск — 6,5 ± 2,0 мбар на сярэднім узроўні паверхні, што ў 160 разоў менш за зямны; такі ж вынік паказалі спектральныя назіранні АМС Марс-3. Пры гэтым у размешчаных ніжэй сярэдняга ўзроўню абласцях (напрыклад, у марсіянскай Амазоніі) ціск, паводле гэтых вымярэннях, дасягае 12 мбар.
Пачынаючы з 1930-х гадоў савецкія астраномы спрабавалі вызначаць ціск атмасферы метадамі фатаграфічнай фотаметрыі — па размеркаванні яркасці ўздоўж дыяметра дыска ў розных дыяпазонах светлавых хваль. Французскія навукоўцы Б. Ліё і О. Дальфус выканалі з гэтай мэтай назіранні палярызацыі рассеянага атмасферай Марса святла. Зводку аптычных назіранняў апублікаваў амерыканскі астраном Ж. дэ Вакулёр ў 1951 годзе, і па іх атрымліваўся ціск 85 мбар, завышаны амаль у 15 разоў, бо не было асобна ўлічана рассейванне святла пылам, узважанай у атмасферы Марса. Уклад пылу быў прыпісаны газавай атмасферы.
Клімат
Клімат, як і на Зямлі, носіць сезонны характар​​. Вугал нахілу Марса да плоскасці арбіты амаль роўны зямному і складае 25,1919° ; адпаведна, на Марсе, гэтак жа як і на Зямлі, адбываюцца змены пор года. Асаблівасцю марсіянскага клімату таксама з’яўляецца тое, што эксцэнтрысітэт арбіты Марса значна большы за зямны, і на клімат таксама ўплывае адлегласць да Сонца. Перыгелій Марса праходзіць у час разгару зімы ў Паўночным паўшар’і і лета ў Паўднёвым паўшар’і, афелій — падчас разгару зімы ў Паўднёвым паўшар’і і адпаведна лета ў Паўночным паўшар’і. З гэтай прычыны клімат Паўночнага паўшар’я адрозніваецца ад клімату Паўднёвага паўшар’я. Для Паўночнага паўшар’я характэрныя больш мяккая зіма і халаднаватае лета, у Паўднёвым паўшар’і зіма больш халодная, а лета больш спякотнае. У халодную пару года нават па-за палярнымі шапкамі на паверхні можа ўтварацца светлая шэрань. Апарат «Фенікс» зафіксаваў снегапад, аднак сняжынкі выпараліся, не дасягаючы паверхні.
Паводле звестак НАСА (2004), сярэдняя тэмпература складае ~210 K (−63 °C). Паводле дадзеных пасадачных апаратаў Вікінг, сутачны тэмпературны дыяпазон складае ад 184 K до 242 K (от −89 до −31 °C) (Вікінг-1), а хуткасць ветру 2—7 м/с (лета), 5—10 м/с (восень), 17—30 м/с (пылавы шторм).
Паводле дадзеных пасадачнага зонда, сярэдняя тэмпература трапасферы Марса складае 228 K, у трапасферы тэмпература меншае ў сярэднім на 2,5 градуса на кіламетр, а стратасфера, якая знаходзіцца вышэй трапапаўзы (30 км), мае амаль пастаянную тэмпературу 144 K.
Паводле дадзеных даследнікаў з Цэнтра імя Карла Сагана, у апошнія дзесяцігоддзі на Марсе ідзе працэс пацяплення. Іншыя спецыялісты лічаць, што такія высновы рабіць пакуль рана.
Існуюць здагадкі, што ў мінулым атмасфера магла быць больш шчыльнай, а клімат — цёплым і вільготным, і на паверхні Марса існавала вадкая вада і ішлі дажджы. Доказам гэтай гіпотэзы з’яўляецца аналіз метэарыта ALH 84001, які паказаў, што каля 4 мільярдаў гадоў таму тэмпература Марса складала 18 ± 4 °C.
Галоўнай асаблівасцю агульнай цыркуляцыі атмасферы Марса з’яўляюцца фазавыя пераходы вуглякіслага газу ў палярных шапках, якія прыводзяць да значных мерыдыянальных патокаў. Лікавае мадэляванне агульнай цыркуляцыі атмасферы Марса паказвае на істотны гадавы ход ціску з двума мінімумамі незадоўга перад раўнадзенствамі, што пацвярджаецца і назіраннямі па праграме «Вікінг». Аналіз дадзеных аб ціску выявіў гадавы і паўгадавы цыклы. Цікава, што, як і на Зямлі, максімум паўгадавых ваганняў занальнай хуткасці ветру супадае з раўнадзенствамі. Лікавае мадэляванне выяўляе таксама і істотны цыкл індэкса з перыядам 4-6 сутак у перыяды сонцастаяння. «Вікінгам» выяўлена падабенства цыкла індэкса на Марсе з аналагічнымі ваганнямі ў атмасферах іншых планет.
Пылавыя буры і пыльныя віхры
Вясенняе раставанне палярных шапак прыводзіць да рэзкага павышэння ціску атмасферы і перамяшчэнню вялікіх мас газу ў процілеглае паўшар’е. Хуткасць вятроў, якія дзьмуць пры гэтым, складае 10—40 м/с, іншы раз да 100 м/с. Вецер падымае з паверхні вялікую колькасць пылу, што прыводзіць да пылавых бур. Моцныя пылавыя буры практычна цалкам хаваюць паверхню планеты. Пылавыя буры прыкметна ўплываюць на размеркаванне тэмпературы ў атмасферы Марса.
22 верасня 1971 г. у светлай вобласці Noachis ў паўднёвым паўшар’і пачалася вялікая пылавая бура. Да 29 верасня ахапіла дзвесце градусаў па даўгаце ад Ausonia да Thaumasia. 30 верасня закрыла паўднёвую палярную шапку. Бура працягвала бушаваць аж да снежня 1971 года, калі на арбіту Марса прыляцелі савецкія станцыі «» і «Марс-3». «Марсы» праводзілі здымку паверхні, але пыл цалкам хаваў рэльеф. Не відаць было нават гары Алімп, якая ўзвышаецца на 27 км. У адным з сеансаў здымкі быў атрыманы фотаздымак поўнага дыска Марса з выразна выяўленым тонкім слоем марсіянскіх аблокаў над пылам. Падчас гэтых даследаванняў у снежні 1971 года пылавая бура ўзняла ў атмасферу столькі пылу, што планета выглядала каламутным чырванаватым дыскам. Толькі прыкладна 10 студзеня 1972 год пылавая бура спынілася і Марс прыняў звычайны выгляд.
Пачынаючы з 1970-х гадоў у рамках праграмы «Вікінг», а таксама марсаходам «Спірыт» і іншымі апаратамі былі зафіксаваныя шматлікія пыльныя віхры. Гэта паветраныя завіхрэнні, якія ўзнікаюць каля паверхні планеты і падымаюць у паветра вялікую колькасць пяску і пылу. Віхры часта назіраюцца і на Зямлі, аднак на Марсе яны могуць дасягаць значна большых памераў: у 10 разоў вышэй і ў 50 разоў шырэй за зямныя. У сакавіку 2005 года такі віхор ачысціў сонечныя батарэі каля марсахода «Спірыт».
Асноўныя рэгіёны
Дзве трэці паверхні Марса займаюць светлыя вобласці, якія атрымалі назву мацярыкоў, каля трэці — цёмныя ўчасткі, якія называюцца морамі. Моры засяроджаны галоўным чынам у паўднёвым паўшар’і планеты, паміж 10° і 40° шыраты. У паўночным паўшар’і ёсць толькі два буйныя моры — і Вялікі Сырт.
Характар ​​цёмных участкаў да гэтага часу застаецца прадметам спрэчак. Яны захоўваюцца, нягледзячы на тое, што на Марсе бушуюць пылавыя буры. У свой час гэта служыла довадам на карысць дапушчэння, што цёмныя ўчасткі пакрытыя расліннасцю. Зараз мяркуюць, што гэта проста ўчасткі, з якіх, з прычыны іх рэльефу, лёгка выдзімаецца пыл. Буйнамаштабныя здымкі паказваюць, што на самай справе цёмныя ўчасткі складаюцца з груп цёмных палос і плям, звязаных з кратэрамі, пагоркамі і іншымі перашкодамі на шляху вятроў. Сезонныя і доўгачасовыя змены іх памеру і формы звязаныя, відаць, са зменай суадносін участкаў паверхні, пакрытых светлым і цёмным рэчывам.
Паўшар’і Марса даволі моцна адрозніваюцца па характары паверхні. У паўднёвым паўшар’і паверхня знаходзіцца на 1-2 км над сярэднім узроўнем і густа засеяная кратарамі. Гэтая частка Марса нагадвае месяцавыя мацерыкі. На поўначы большая частка паверхні знаходзіцца ніжэй сярэдняга ўзроўню, тут мала кратараў, і асноўную частку займаюць адносна гладкія раўніны, якія, імаверна, утварыліся ў выніку затаплення лавай і эрозіі. Такое адрозненне паўшар’яў застаецца прадметам дыскусій. Мяжа паміж паўшар’ямі праходзіць прыкладна па вялікім крузе, нахіленым на 30° да экватара. Мяжа шырокая, няправільная і ўтварае схіл у напрамку на поўнач. Уздоўж яе сустракаюцца самыя эрадзіраваныя ўчасткі марсіянскай паверхні.
Ёсць дзве альтэрнатыўныя гіпотэзы, якія тлумачаць асіметрыю паўшар’яў. Паводле адной з іх, на раннім геалагічным этапе літасферныя пліты «з’ехаліся» (магчыма, выпадкова) у адно паўшар’е, падобна кантыненту Пангея на Зямлі, а затым «застылі» ў гэтым становішчы. Іншая гіпотэза мяркуе сутыкненне Марса з касмічным целам памерам з Плутон.
Вялікая колькасць кратараў у паўднёвым паўшар’і паказвае, што паверхня тут старажытная — 3—4 млрд гадоў Вылучаюць некалькі тыпаў кратараў: вялікія кратары з плоскім дном, больш дробныя і маладыя чашападобныя кратары, падобныя на месяцавыя, кратары, акружаныя валам, і ўзнёслыя кратары. Апошнія два тыпы ўнікальныя для Марса — кратары з валам ўтварыліся там, дзе па паверхні цяклі вадкія выкіды, а ўзвышаныя кратары ўтварыліся там, дзе покрыва выкідаў кратара абараніла паверхню ад ветравой эрозіі. Самай буйной дэталлю ўдарнага паходжання з’яўляецца раўніна Элада (прыкладна у папярочніку ).
У вобласці хаатычнага ландшафту паблізу мяжы паўшар’яў паверхня перанесла і сціскі вялікіх участкаў, пасля якіх часам адбывалася эрозія (у выніку апоўзняў або катастрафічнага вызвалення падземных вод), а таксама затапленне вадкай лавай. Хаатычныя ландшафты часта знаходзяцца ля вытоку вялікіх каналаў, прарэзаных вадой. Найбольш прымальнай гіпотэзай іх сумеснага ўтварэння з’яўляецца раптоўнае раставанне падпаверхневага лёду.
У паўночным паўшар’і, акрамя шырокіх вулканічных раўнін, знаходзяцца дзве вобласці буйных вулканаў — Фарсіда і. Фарсіда — шырокая вулканічная раўніна працягласцю 2000 км, якая дасягае вышыні 10 км над сярэднім узроўнем. На ёй знаходзяцца тры вялікія шчытавыя вулканы — гара Арсія, гара Паўліна і гара Аскрыйская. На краі Фарсіды знаходзіцца найвышэйшая на Марсе і найвышэйшая вядомая ў Сонечнай сістэме гара Алімп. Алімп дасягае 27 км вышыні ў адносінах да яго асновы і 25 км у адносінах да сярэдняга ўзроўню паверхні Марса, і ахоплівае плошчу 550 км дыяметрам. Гара акружана абрывамі, якія месцамі дасягаюць 7 км вышыні. Аб’ём Алімпа ў 10 разоў перавышае аб’ём найбуйнейшага вулкана Зямлі Мауна-Кеа. Тут жа размешчана некалькі менш буйных вулканаў. Элізіум — узвышша да шасці кіламетраў над сярэднім узроўнем, з трыма вулканамі —, гара Элізіум і купал Альбор.
Паводле іншых дадзеных, вышыня Алімпа складае над нулявым узроўнем і 18 кіламетраў над навакольнай мясцовасцю, а дыяметр асновы — прыкладна. Аснова ахоплівае плошчу. Кальдэра (паглыбленне ў цэнтры вулкана) мае шырыню і глыбіню.
Узвышша Фарсіда таксама перасечана мноствам тэктанічных разломаў, часта вельмі складаных і працяглых. Найбуйнейшы з іх — даліны Марынер — цягнецца ў шыротным кірунку амаль на (чвэрць акружнасці планеты), дасягаючы шырыні 600 і глыбіні 7—10 км  ; па памерах гэты разлом параўнальны з усходнеафрыканскім рыфтам на Зямлі. На яго стромкіх схілах адбываюцца найбуйнейшыя ў Сонечнай сістэме апоўзні. Даліны Марынер з’яўляюцца найбольшым вядомым каньёнам у Сонечнай сістэме. Каньён, які быў адкрыты касмічным апаратам «Марынер-9» ў 1971 годзе, мог бы заняць усю тэрыторыю ЗША, ад акіяна да акіяна.
Лёд і палярныя шапкі
Знешні выгляд Марса моцна змяняецца ў залежнасці ад пор года. Перш за ўсё, кідаюцца ў вочы змены палярных шапак. Яны разрастаюцца і памяншаюцца, ствараючы сезонныя з’явы ў атмасферы і на паверхні Марса. Палярныя шапкі ў максімуме разрастання могуць дасягаць шыраты 50°. Дыяметр пастаяннай часткі паўночнай палярнай шапкі складае. Па меры таго, як вясной палярная шапка ў адным з паўшар’яў адступае, дэталі паверхні планеты пачынаюць цямнець.
Паўночная і Паўднёвая палярныя шапкі складаюцца з двух складнікаў: сезоннай — вуглякіслага газу і векавой — вадзянога лёду. Паводле дадзеных са спадарожніка Марс Экспрэс, таўшчыня шапак можа складаць ад 1 м да 3,7 км. Апарат «Марс Адысей» выявіў на паўднёвай палярнай шапцы Марса дзеючыя гейзеры. Як лічаць спецыялісты НАСА, струмені вуглякіслага газу з вясеннім пацяпленнем вырываюцца ўверх на вялікую вышыню, выносячы з сабой пыл і пясок.
У 1784 годзе астраном У. Гершэль звярнуў увагу на сезонныя змены памеру палярных шапак, па аналогіі з раставаннем і намярзаннем ільдоў у зямных палярных абласцях. У 1860-я гады французскі астраном Э. Ліэ назіраў хвалю пацямнення вакол растаючай вясенняй палярнай шапкі, што тады было вытлумачана гіпотэзай аб расцяканні адталых вод і росце расліннасці. Спектраметрычныя вымярэнні, якія былі праведзеныя ў пачатку XX стагоддзя ў абсерваторыі Лоўэла ў Флагстафе, аднак, не паказалі наяўнасці лініі хларафіла — зялёнага пігмента зямных раслін.
Па фатаграфіях удалося вызначыць, што палярныя шапкі маюць таўшчыню ў некалькі метраў, а вымераная тэмпература 115 K  пацвердзіла магчымасць таго, што яны складаюцца з замерзлай вуглекіслаты — «сухога лёду».
Узвышша, якое атрымала назву гор Мітчэла, размешчанае каля паўднёвага полюса Марса, пры раставанні палярнай шапкі выглядае як белы астравок, бо ў гарах ледавікі растаюць пазней, у тым ліку і на Зямлі.
Дадзеныя апарата «Марсіянскі разведвальны спадарожнік» дазволілі выявіць пад камяністымі асыпкамі ля падножжа гор значны пласт лёду. Ледавік таўшчынёй у сотні метраў займае плошчу ў тысячы квадратных кіламетраў, і яго далейшае вывучэнне можа даць інфармацыю пра гісторыю марсіянскага клімату.
Рэчышчы «рэк» і іншыя асаблівасці
На Марсе маецца мноства геалагічных утварэнняў, якія нагадваюць водную эрозію, у прыватнасці, высахлыя рэчышчы рэк. Паводле адной з гіпотэз, гэтыя рэчышчы маглі ўтварыцца ў выніку кароткачасовых катастрафічных падзей і не з’яўляюцца доказам працяглага існавання рачной сістэмы. Аднак апошнія дадзеныя сведчаць аб тым, што рэкі цяклі на працягу геалагічна значных прамежкаў часу. У прыватнасці, выяўленыя інвертаваныя рэчышчы (гэта значыць рэчышчы, прыўзнятыя над навакольнай мясцовасцю). На Зямлі падобныя ўтварэнні фарміруюцца дзякуючы доўгаму назапашванню шчыльных донных адкладаў з наступным высыханнем і выветрываннем навакольных парод. Акрамя таго, ёсць сведчанні зрушэння рэчышчаў у дэльце ракі пры паступовым узняцці паверхні.
У паўднёва-заходнім паўшар’і, у кратары Эберсвальдэ выяўлена дэльта ракі плошчай каля 115 км². Рака мела ў даўжыню больш за 60 км.
Дадзеныя марсахода НАСА «Спірыт» і «Апарцьюніці» сведчаць таксама аб наяўнасці вады ў мінулым (знойдзеныя мінералы, якія маглі ўтварыцца толькі ў выніку працяглага ўздзеяння вады). Апарат «Фенікс» выявіў залежы лёду непасрэдна ў грунце.
Акрамя таго, выяўленыя цёмныя палосы на схілах пагоркаў, якія сведчаць аб з’яўленні вадкай салёнай вады на паверхні ў наш час. Яны паяўляюцца неўзабаве пасля наступлення летняга перыяду і знікаюць да зімы, «абцякаюць» розныя перашкоды, зліваюцца і разыходзяцца. «Цяжка ўявіць, што падобныя структуры маглі сфарміравацца не з патокаў вадкасці, а з нечага іншага», — заявіў супрацоўнік НАСА Рычард Зурэк.
28 верасня 2012 г. на Марсе выяўленыя сляды высахлага воднага патоку. Пра гэта абвясцілі спецыялісты амерыканскага касмічнага агенцтва НАСА пасля вывучэння фатаграфій, атрыманых з марсахода «К’юрыёсіці», які на той момант працаваў на планеце толькі сем тыдняў. Гаворка ідзе пра фотаздымкі камянёў, якія, на думку навукоўцаў, відавочна падвяргаліся ўздзеянню вады.
На вулканічным узвышшы Фарсіда выяўлена некалькі незвычайных глыбокіх калодзежаў. Мяркуючы па здымку апарата «Марсіянскі разведвальны спадарожнік», зробленаму ў 2007 годзе, адзін з іх мае дыяметр 150 метраў, а асветленая частка сценкі сыходзіць у глыбіню не менш чым на 178 метраў. Выказана гіпотэза аб вулканічным паходжанні гэтых утварэнняў.
На Марсе маецца незвычайны рэгіён —, які ўяўляе сабой сістэму перасечных каньёнаў. Іх утварэнне не было звязана з воднай эрозіяй, і імаверная прычына з’яўлення — тэктанічная актыўнасць. Над Лабірынтам Ночы ўтвараюцца воблакі, якія могуць даволі дакладна капіраваць яго структуру.
Глеба
Элементны склад павярхоўнага пласта марсіянскай глебы, вызначаны паводле дадзеных пасадачных апаратаў, неаднолькавы ў розных месцах. Асноўны складнік глебы — крэменязём (20-25 %) з прымессю гідратаў аксідаў жалеза (да 15 %), якія і надаюць глебе чырванаваты колер. Маюцца значныя прымесі злучэнняў серы, кальцыю, алюмінію, магнію, натрыю (адзінкі працэнтаў для кожнага).
Паводле дадзеных зонда НАСА «Фенікс» (пасадка на Марс 25 мая 2008 года), суадносіны pH і некаторых іншых параметраў марсіянскіх глеб блізкія да зямных, і на іх тэарэтычна можна было б вырошчваць расліны. «Фактычна, мы выявілі, што глеба на Марсе адпавядае патрабаванням, а таксама змяшчае неабходныя элементы для ўзнікнення і падтрымання жыцця як у мінулым, так і ў сучаснасці і будучыні», паведаміў вядучы даследчык-хімік праекта Сэм Кунейўс. Таксама, паводле яго слоў, гэты шчолачны тып грунту многія могуць сустрэць на «сваім заднім двары», і ён цалкам прыдатны для вырошчвання спаржы.
У месцы пасадкі апарата ў глебе маецца таксама значная колькасць вадзянога лёду. Арбітальны зонд «Марс Адысей» таксама знайшоў, што пад паверхняй чырвонай планеты ёсць паклады вадзянога лёду. Пазней гэтае дапушчэнне было пацверджана і іншымі апаратамі, але канчаткова пытанне аб наяўнасці вады на Марсе было вырашана ў 2008 годзе, калі зонд «Фенікс», які сеў паблізу паўночнага полюса планеты, атрымаў ваду з марсіянскага грунту.
Дадзеныя, атрыманыя марсаходам Curiosity і апублікаваныя ў верасні 2013 года, паказалі, што ўтрыманне вады пад паверхняй Марса значна вышэйшае, чым лічылася раней. У пародзе, з якой браў узоры марсаход, яе ўтрыманне можа дасягаць па вазе.
Геалогія і ўнутраная будова
У мінулым на Марсе, як і на Зямлі адбываўся рух літасферных пліт. Гэта пацвярджаецца асаблівасцямі магнітнага поля Марса, месцамі размяшчэння некаторых вулканаў, напрыклад, у правінцыі Фарсіда, а таксама формай даліны Марынер. Сучасны стан рэчаў, калі вулканы могуць існаваць значна даўжэй, чым на Зямлі, і дасягаць гіганцкіх памераў, кажа пра тое, што зараз дадзены рух хутчэй адсутнічае. У карысць гэтага кажа той факт, што шчытавыя вулканы растуць у выніку паўторных вывяржэнняў з аднаго і таго ж жарала на працягу доўгага часу. На Зямлі з-за руху літасферных пліт вулканічныя пункты пастаянна мянялі сваё становішча, што абмяжоўвала рост шчытавых вулканаў і, магчыма, не дазваляла дасягнуць ім такой вышыні, як на Марсе. З іншага боку, розніца ў максімальнай вышыні вулканаў можа тлумачыцца тым, што з-за меншай сілы цяжару на Марсе магчымая пабудова больш высокіх структур, якія не абрынуліся б пад уласнай вагой. Магчыма, на планеце ёсць слабая тэктанічная актыўнасць, якая прыводзіць да ўтварэння назіраных з арбіты спадзістых каньёнаў.
Сучасныя мадэлі ўнутранай будовы Марса мяркуюць, што Марс складаецца з кары з сярэдняй таўшчынёй 50 км (максімальная ацэнка — не больш за 125 км), сілікатнай мантыі і ядра радыусам -. Шчыльнасць у цэнтры планеты павінна дасягаць. Ядро часткова вадкае і складаецца ў асноўным з жалеза з прымессю (па масе) серы, прычым утрыманне лёгкіх элементаў ўдвая вышэйшае, чым у ядры Зямлі. Паводле сучасных ацэнак, фарміраванне ядра супала з перыядам ранняга вулканізму і працягвалася каля мільярда гадоў. Прыкладна той жа час заняло частковае плаўленне мантыйных сілікатаў. З-за меншай сілы цяжару на Марсе дыяпазон ціскаў у мантыі Марса значна меншы, чым на Зямлі, а значыць, у ёй менш фазавых пераходаў. Мяркуецца, што фазавы пераход алівіна ў шпінелевую мадыфікацыю пачынаецца на даволі вялікіх глыбінях — 800 км (400 км на Зямлі). Характар ​​рэльефу і іншыя прыкметы дазваляюць дапусціць наяўнасць астэнасферы, складзенай з зон часткова расплаўленага рэчыва. Для некаторых раёнаў Марса складзена падрабязная геалагічная карта. Паводле назіранняў з арбіты і аналізу калекцыі марсіянскіх метэарытаў, паверхня Марса складаецца галоўным чынам з базальту. Ёсць некаторыя падставы меркаваць, што на частцы марсіянскай паверхні матэрыял утрымлівае больш кварцу, чым звычайны базальт, і можа быць падобны да андэзітных камянёў на Зямлі. Аднак гэтыя ж назіранні можна тлумачыць на карысць наяўнасці кварцавага шкла. Значная частка больш глыбокага пласта складаецца з зярністага пылу аксіду жалеза.
Магнітнае поле
У Марса было зафіксавана слабае магнітнае поле.
Паводле паказанняў магнетаметраў станцый Марс-2 і Марс-3, напружанасць магнітнага поля на экватары складае каля 60 гам, на полюсе 120 гам, што ў 500 разоў слабей за зямное. Паводле дадзеных АМС Марс-5, напружанасць магнітнага поля на экватары складала 64 гамы, а магнітны момант планетарнага дыполя —.