cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Міхаіл Паўлавіч Клімец
Навуковая дзейнасць
За сваю грамадскую дзейнасць Міхаіл Клімец узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны ІІ ступені, медалямі, Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР, Брэсцкага аблвыканкама, грамадскіх арганізацый, яму прысвоена званне Ганаровага краязнаўца Беларускага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры (1988).
Сям’я
Браты:
Энхітрэіды
Энхітрэіды (Enchytraeidae) — сямейства малашчацінкавых чарвей.
Апісанне
Цела (даўжыня 2—45, часцей 10—25 мм) падоўжанае, белаватае, членістае (25—50 членікаў). На кожным з членікаў па 4 пучкі палачка- або іголкападобных шчацінак.
Пашырэнне
Вядома сотні водных і глебавых (апошніх больш) відаў. На Беларусі найбольш адзначаецца.
Некаторыя віды гадуюць на корм рыбам у акварыумах і рыбных гаспадарках.
Асаблівасці біялогіі
Кормяцца аднаклетачнымі водарасцямі, бактэрыямі, арганічнымі рэшткамі. Удзельнічаюць у мінералізацыі арганічных рэшткаў і глебаўтварэнні.
Гермафрадыты. Размнажэнне пераважна полавае. У асобных відаў адзначаецца бясполае размнажэнне шляхам архітаміі, пры якой цела чарвяка дзеліцца адразу на некалькі частак, на кожнай з якіх вырастаюць галаўны і хваставы канцы.
2023 год у гісторыі музыкі
2023 год быў адзначаны шэрагам музычных падзей.
Спіс саўндтрэкаў Збігнева Прайснера
Спіс, прыведзены ніжэй, змяшчае больш за 70 фільмаў, музыку да якіх напісаў польскі кампазітар Збігнеў Прайснер (нар. 1955). Фільмы размешчаны ў храналагічным парадку паводле года выхаду; фільмы, прэм’ера якіх адбылася ў адным і тым жа годзе ўпарадкаваны па алфавіце. Інфармацыя, прадстаўленая ў спісе, прыведзена паводле інфармацыі сайтаў «Internet Movie Database» і «Film Polski».
Яноўскі сельсавет (Асіповіцкі раён)
Яно́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Асіповіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Яноўка.
Утвораны 24 верасня 1926 года як Яноўскі нацыянальны польскі сельсавет у складзе Свіслацкага раёна Бабруйскай акругі БССР з часткі скасаванага Велікакаменіцкага сельсавета. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Свіслацкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Асіповіцкага раёна БССР. 3 верасня 1937 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Каменічы, сельсавет перайменаваны ў Каменіцкі.
Ліхачоўшчына
Ліхачо́ўшчына (, Лихачёвщина) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Станькаўскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Ляхавіцкага сельсавета.
Станьё-Ламбарда
Стан'ё-Ламбарда (Stagno Lombardo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Крэмона.
Насельніцтва складае 1457 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 37 чал./км². Займае плошчу 39 км². Паштовы індэкс — 26049. Тэлефонны код — 0372.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Nazario.
Бярозавыя
Бярозавыя (Betulaсеае) — сямейства двухсемядольных раслін.
Батанічнае апісанне
Аднадомныя, лістападныя, ветраапыляльныя расліны. У сям'ю бярозавых уваходзяць дрэвы і хмызнякі з простымі, суцэльнымі чарговымі лістамі з прылісткамі, якія рана ападаюць. Кветкі ў каташковых і галоўчатых складаных суквеццях з дыхазіяў, аднаполыя, у двухчленных кругах. Плады — арэхі.
Сістэматыка
Сямейства складае 6 ці 7 родаў:
Мацеевічы (гарадзішча)
Мацеевічы — археалагічны помнік, гарадзішча V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э. каля в. Мацеевічы Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці.
Апісанне
За 0,5 км на паўднёвы захад ад вёскі, на правым беразе р. Таль, на ускрайку леса, ва урочышчы Гарадок.
Вышыня над летнім межанным узроўнем вады ў рацэ 4 -5 м. Пляцоўка авальная, памерам 40 х 55 м, выцягнута з усходу на захад. Па краі ўмацавана валам вышынёй каля 1 м, шырынёй у ніжняй частцы 5 -8 м. Акрамя яго з усходу, поўдня і захаду на пляцоўцы былі 2 рады валоў вышынёй 1,5 - 2,5 м, шырынёй 5 - 6 м і равоў глыбінёй да 2 м. З паўднёвага боку прасочаны ўваход на гарадзішча шырынёй 2м. Пляцоўка пашкоджана ямамі, яе краі, схілы, валы параслі кустамі і рэдкімі дрэвамі.
Даследаванні
Адкрыў і абследстваў у 1930 г. А. Рынейскі, абследавала ў 1985 годзе Т. С. Бубенька. Культурны пласт 0,3 - 0,4 м. Раскопкі не праводзіліся.
NGC 6197
NGC 6197 (іншыя абазначэнні — IC 4616, MCG 6-36-59, ZWG 196.89, PGC 58655) — галактыка ў сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Манчакі (Камянецкі раён)
Манчакі́ (, Манчаки) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Белавежскага сельсавета.
Да 2006 года ўваходзіла ў склад Вярховіцкага сельсавета.
Даўгахвостая кугакаўка
Апісанне
Буйная сава (даўжыня цела 50-60 см, маса 680—980 г, размах крылаў 115—140 см) з доўгім (26-30 см) паласатым хвастом. Самкі буйнейшыя за самцоў. Апярэнне спіннога боку вохрыстае з густымі цёмнымі падоўжнымі стракацінамі, брушнога — белае з бурымі падоўжнымі плямамі. Тваравы дыск светла-шэры, з бакоў і знізу аблямаваны вузкай палосай з дробных серабрыста-белых пёрак. Першарадныя махавыя цёмна-бурыя з светлымі папярочнымі палоскамі. Дзюба жоўтая, радужына цёмна-карычневая, кіпцюры чорныя. Апярэнне ног белаватае або вохрыстае, даходзіць да кіпцюроў.
Пашырэнне
Арэал разарваны: паўночны ўсход Еўропы (акрамя крайняй поўначы), iдзе шырокім поясам праз Азію да Сахаліна і Японіі ўключна, а таксама Карпаты і Дынарскія горы, паўднёвы Кітай. На Беларусі рэдкі, распаўсюджаны ў паўночнай палове краіны аселы від.
Насяляе спелыя, старыя хваёвыя або змяшаныя дрэвастоі (рэдка лісцевыя) са слаба развітым падлескам. Звычайна засяляе нізіны, але ў Славакіі даходзіць да 850 м, у Румыніі — да 1600 м над у.м.
Галоўным чынам аселая і качуючая птушкі. Месцы зімовак у межах гнездавога арэала, а таксама на поўдзень ад яго ў Цэнтрадьнай Азіі.
Асаблівасці біялогіі
Манагам. Гнездавыя ўчасткі пастаянныя на працягу многіх гадоў. Такаванне пачынаецца ў першыя дні сакавіка, найбольш актыўнае — у канцы сакавіка — першай палове красавіка. Гняздуецца ў дупле, у спарахнелых ствалах, гнездавых скрынках (таксама напалавіну адкрытых), у глыбі лесу, часам займае гнёзды вялікіх птушак, галоўным чынам драпежных або вранавых, можа займаць гнёзды вавёрак). У выключных выпадках селіцца ў будынках, на зямлі або скалах. Гняздо без высцілкі.
Кладка з 2-4 (часам 1-6) яек у красавіку. Яйкі памерамі 50 x 42 мм, з аднолькавымі тупымі канцамі, авальныя, амаль акруглыя, белыя, бліскучыя. Наседжванне 28 сутак, пачынаючы з першага знесенага яйка. Птушаняты пакідаюць гняздо ў канцы траўня. Лётны маладняк ў сярэдзіне ліпеня. Корміць птушанят самец. Дарослыя птушкі кормяцца мышападобнымі грызунамі, землярыйкамі, радзей птушкамі. У паслягнездавы перыяд шырока вандруе.
Тычэнга
Тычэнга (Ticengo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Крэмона.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Andrea.
Куды знік Месяц?
«Куды знік Месяц?» — мультфільм, выпушчаны ў 1982 годзе кінастудыяй Беларусьфільм.
Сюжэт
Маленькае лісяня любіў па начах гуляць з месяцам, але раптам месяц знік. Тады лісяня пайшоў пытацца лясных жыхароў, што здарылася, але яны не змаглі расказаць чаму месяц знік. Але мінуў час і на небе з’явіўся новы месяц і гульня працягнулася.
Архітэктура Беларусі (энцыклапедычны даведнік)
«Архітэктура Беларусі» — галіновы энцыклапедычны даведнік. Падрыхтаваны і выдадзены выдавецтвам «Беларуская Энцыклапедыя» ў 1993 годзе. Упершыню ў 1-томным выданні было змешчана сістэмнае апісанне помнікаў старажытнага і сучаснага беларускага дойлідства, лепшых мемарыяльных збудаванняў, сапраўдных дасягненняў горадабудаўнічага мастацтва Беларусі.
Асноўныя часткі энцыклапедычнага даведніка разам змяшчаюць звыш 1200 разгорнутых артыкулаў, ілюстраваных каляровымі і чорна-белымі здымкамі, схемамі, чарцяжамі, малюнкамі і картамі.
Структура
У структуры даведніка:
Медытацыя
Медыта́цыя (ад meditari «сузіраць», «абдумваць») — практыкі канцэнтрацыі ўвагі і ўсвядомленасці, якія ўключаюць ўтаймаванне старонніх пачуццяў і эмоцый, дасягненне разумова яснага, эмацыйна спакойнага і стабільнага стану.
Спробы класіфікацыі
Медытацыя — гэта агульны тэрмін, які ўключае ў сябе велізарную колькасць разнастайных традыцый, тэхнік і пріёмаў. Нейрафізіёлагі неаднаразова дэманстравалі розныя мадэлі актывацыі і дэзактывацыі мозгу падчас розных тэхнік медытацыі. Большасць даследчыкаў вывучала гэту разнастайнасць, сувязь з рэлігіяй, этычным і духоўным кантэкстамі. Суадносна сфарміраваліся 2 мадэлі вызначэння медытацыі як супольнасці тэхнік разумовай трэніроўкі і як пашыраных эмпірычныя станаў ці змененых станаў свядомасці. Першая мадэль прапануе вывучэнне непасрэдна тэхнік, другая — кагнітыўных працэсаў. У выніку мадэлі вызначэнняў паўплывалі на разнастайнасць існуючых класіфікацый.
Класіфікацыя на аснове вывучэння кагнітыўных працэсаў першасна садзейнічала вылучэнню 4 тыпаў медытацыі: сфакусаваная ўвага (у асноўным на дыханні або целе), адкрытае назіранне, медытацыя дабрыні або спачування і мантра-медытацыя. Пашыранасць дадзенай класіфікацыі прывяла да пераважнага параўнання выяўленых тыпаў. Тым не меней, эксперыментальныя даследаванні паказалі розніцу знутры саміх тыпаў у ўважлівасці, творчасці, афекце, фенаменалагічным досведзе, варыябельнасці сардэчнага рытму і г. д. Рознасць уздзеяння дае магчымасць для падзелу вядомых тыпаў на групы ў адпаведнасці з аказваемымі эфектамі.
Вывучэнне тэхнік медытацыі выявіла, што існуе 309 розных прыёмаў, прычым яны могуць сумяшчацца. З іх толькі 20 сустракаюцца дастаткова часта, у тым ліку паўтарэнне складоў разумова або ўслых, кіраванне дыханнем, расслабленае ляжанне, канцэнтрацыя на духоўным пытанні, канцэнтрацыя на «энергетычных цэнтрах» цела, назіранне за целам, каардынацыя маторыкі і сэнсарных пачуццяў падчас хады. Шматмернае шкаляванне прывяло да вылучэння 7 кластараў розных тэхнік. Самы вялікі кластар уключае ў сябе пяць тэхнік, якія сканцэнтраваны на назіранні за целам, дыханнем або сэнсарным успрыманні.
Хрысціянская традыцыя
У агульнай хрысціянскай традыцыі здаўна існавала практыка роздумаў пасля настаўленняў і чытання Святога Пісання. У сярэднявеччы сярод рымска-каталіцкіх манахаў яна набыла назву медытацыя. Так, у адным з найбольш ранніх трактатаў «Scala Claustralium», дзе было ўжыта гэтае слова, картэзіянскі манах Гіга II (XII ст.) вызначаў яго як «стараннае даследаванне розуму, каб даведацца тое, што перш было ўтоена з-за жадання належнага майстэрства». Фама Аквінскі быў прыхільнікам глыбокай медытацыі, калі разважанне ахоплівала розныя рэчы. Тэрэза Авільская (1515 — 1582 гг.) лічыла медытацыю сродкам для спасціжэння хрысціянскага вучэння. Яна пісала :
Вы ведаеце, што адна справа — аргументаваць, а іншая справа для напамінку ставіць пэўныя ісціны перад розумам. Магчыма, вы мяне не разумееце; магчыма, я не магу выказаць сваю думку правільна, але я зраблю ўсё магчымае. Выкарыстанне разумення такім чынам — гэта тое, што я называю медытацыяй.
Медытацыя разглядалася як асобная практыка, адрозная ад малітвы. Такім жа чынам яна разумееца ў сучасным праваслаўі. Тым не меней, у праваслаўнай традыцыі адзінага слова для вызначэння медытацыі не існавала. Лічыцца, што яно магло замяняцца на іншыя словы накшталт «павучэнне» ці «богадуманне».
Медытацыя з'яўлялася важнай часткай духоўных практыкаванняў І. Лаёлы (1491 — 1556 гг.), заснавальніка ордэна езуітаў. У XVI ст., калі езуіты накіраваліся з місіянерскімі намерамі ў краіны Паўднёвай і Усходняй Азіі, яны распаўсюджвалі веды пра медытацыю сярод мясцовых насельнікаў, што прымалі хрысціянства. Але тут яны сутыкнуліся з іншай традыцыяй, заснаванай на старажытнай індыйскай практыцы дх’яна, і, нягледзячы на добрае разуменне яе адрозненняў ад хрысціянскіх традыцый, інтэрпрэтавалі яе як медытацыю. У прыватнасці, езуіцкія пісьменнікі паведамлялі аб важнасці медытацыі ў японскім будызме.
Ні ў XVI ст., ні ў пазнейшую пару хрысціянскія тэолагі не атаесамлялі хрысціянскую медытацыю з усходнімі практыкамі. У 1989 г. у «Лісце да біскупаў Каталіцкай Царквы пра некаторыя аспекты хрысціянскай медытацыі» дыкастэрыя дактрыны веры Рымскай Курыі падкрэслівала істотныя адрозненні паміж дзвюмя традыцыямі. Тым не меней, існуе меркаванне, што тэхнікі, падобныя на ўсходнія практыкі, маюць прамое дачыненне да хрысціянства. Так, Мірча Эліядэ і шэраг іншых аўтараў адзначалі падабенствы малітвы ў праваслаўным ісіхазме і буддысцкай медытацыі. За ўзаемасувязь рэлігійных традыцый, у тым ліку практыку хрысціянскай і ўсходніх форм медытацыі ў XX ст. выступалі каталіцкія манахі Томас Мертан, Беда Грыфітс, Анры Ле Со.
Індуізм
Усходнія практыкі медытацыі бяруць пачатак у старажытнай Індыі. У «Упанішадах» і «Махабхараце» ўзгадваецца дх’яна — адна са ступеняў дасягнення дасканаласці. У «Махабхараце» яна апісана як ачышчэнне розуму, канцэнтрацыя, кантроль думак і дзеянняў у сядзячай позе. Патанджалі, містык канца 1 тысячагоддзя да н. э., уключыў стан дх’яны ў 8 паслядоўных станаў, якіх дасягае ёг. У ёзе яму папярэднічае стан дхарана (аднанакіраваная ўвага). Пасля дх’яна можа быць дасягнуты найвышэйшы стан самадхі, калі ёг пакідае матэрыяльны свет і далучаецца да вечнага. Такім чынам, у раннім індуізме медытацыя атаесамлялася з практыкаваннямі адносна невялікага кола пустэльнікаў, прыхільнікаў ёгі.
...аб'екты медытацыі ніколі не могуць быць аднолькавымі для ўсіх людзей. Людзі абвяшчалі і прапаведавалі іншым толькі тыя вонкавыя аб'екты, за якія яны трымаліся, каб удасканальвацца ў медытацыі. Забыўшыся пасля пра тое, што гэтыя прадметы былі сродкам дасягнення дасканалага разумовага спакою, людзі ўзнімалі іх вышэй за ўсё астатняе.
У 1893 — 1895 гг. ён наведаў з лекцыямі ЗША і Вялікабрытанію. У 1896 г. у Нью-Ёрку была выдадзена яго кніга «Раджаёга», якая аказала вялікі ўплыў на фарміраванне заходняга ўспрымання ёгі і злучаных з ёю практык. У 1930-я гг. індуісцкія методыкі медытацыі вывучаў Карл Густаў Юнг.
У далейшыя гады практыкі медытацыі не толькі пашыраліся сярод вернікаў і аматараў ёгі, аднак і ўдасканальваліся. Напрыклад, так званая «трансцэндэнтальная медытацыя», распрацаваная Махарышы Махешам Ёгі ў 1950-х гг., уключала прыёмы «маўклівых мантр», запазычаныя ў будызме. Яны прызначаліся для кожнага верніка, а не толькі пустэльнікаў. У 1967 г. яго паслядоўнікамі сталі чальцы брытанскай групы «The Beatles». Джордж Харысан тлумачыў падыход да медытацыі наступным чынам :
У любым выпадку, энергія ва ўтоеным выглядзе прысутнічае кожны дзень. Такім чынам, медытацыя — гэта проста натуральны працэс кантакту з ёю. Такім чынам, калі мы робім гэта штодзень, то даем сабе шанец увайсці ў кантакт з энергіяй і даць яе сабе крыху больш. Такім чынам, вы можаце рабіць усё, што звычайна робіце, можа быць, толькі з крыху большым шчасцем.
Наведванне ў 1968 г. чальцамі «The Beatles» ашрама Махарышы Махеша Ёгі ва Утаракхандзе спарадзіла новую хвалю цікавасці да індуісцкай медытацыі ў заходніх краінах і ў самой Індыі. У нашы дні даступныя тэхнікі медытацыі практыкуюцца прадстаўнікамі розных напрамкаў індуізму.
Джайнізм
Тлумачальнікі джайнскай тэалогіі па-рознаму разглядаюць карані медытацыі сярод прыхільнікаў гэтай рэлігіі. Адныя лічаць, што джайнізм першапачаткова быў болей засяроджаны на аскезе і ўтаймаванні патрабаванняў цела і толькі пазней запазычыў медытацыю з ёгі. Іншыя ўзгадваюць практыку медытацыі Махавіры, заснавальніка джайнізму. У джайнізме медытацыя — частка рытуалаў шыкшаўрата (цялесных абмежаванняў). Яе мэта не ў рэлаксацыі і не ў прасвятленні, а ў спыненні кармічных прыхільнасцей і дзейнасці. Кароткія медытацыі з выкарыстаннем дыхальных методык асабліва характэрны для джайнскіх манахаў. Свецкія асобы могуць практыкаваць медытацыю на добраахвотных пачатках.
Будызм
Будысцкая традыцыя медытацыі першапачаткова фарміравалася на аснове папярэдняй практыкі брахманаў і ўжо ў ранні перыяд свайго існавання аказвала адваротны ўплыў. У ранніх будысцкіх тэкстах медытацыя разглядалася як важная практыка, але яна тычылася толькі той часткі вернікаў, што абіралі пустэльніцтва. Ёй папярэднічала адмова ад 5 перашкод (імкнення да сусвету, нядобразычлівасці, злосці, неспакою, сумневаў) і дробных грахоў падчас адзіноты. Дх’янай звалася толькі першая стадыя медытацыі, якая суправаджалася роздумамі. Падчас другой стадыі пустэльник дасягаў «унутранай цішыні», калі розум «аб’ядноўваўся» без роздумаў з задавальненнем. Вынікам медытацыі павінны былі стаць разуменне сутнасці ўсяго і, ў рэшце рэшт, — вызваленне.
З самога пачатку ў будызме развіваліся розныя прыёмы. Так, у размове пра 4 асновы ўважлівасці Буда вылучаў медытацыю седзячы, стоячы, лежачы, падчас хады. Вядома, што ён дасягнуў прасвятлення бодхі, седзячы пад дрэвам. Але, паводле падання, на працягу трэцяга тыдня пасля прасвятлення ён стварыў залаты мост у паветры і практыкаваў медытацыю ў руху. Традыцыя чарагавання медытацыі седзячы і падчас хады захавалася і асабліва шырока прадстаўлена ў найстарэйшай будысцкай школе Тхеравада, дзе медытацыя саматха, што ўяўляе канцэнтрацыю на адным аб’екце, толькі дапаўняе медытацыю віпасана, накіраваную на ўсведамленне вышэйшай рэчаіснасці. Падчас хады вернік засяроджвае ўвагу на самім гэтым дзеянні. У некаторых выпадках такая форма канцэнтрацыі ўспрымаецца прасцей, чым пры іншых паставах.
У ваджраяне канцэнтрацыя ўвагі разглядаецца як частка агульнай медытатыўнай практыкі, хаця не лічыцца абавязковай. У тыбецкім будызме асабліва важную ролю мае канцэнтрацыя з дапамогай візуалізацыі, яна спалучаецца з разумовымі практыкаваннямі, кантролем дыхання, вымаўленнем мантр і іншымі прыёмамі, што, як паказваюць навуковыя даследаванні, садзейнічае розным псіхафізіялагічным зменам станоўчага характару.
Асаблівую ролю медытацыя адыгрывае ў дзэн. Сама назва гэтага напрамку паходзіць ад слова «дх’яна». Дзэн накіраваны да таго, што адбываецца ў дадзены канкрэтны момант. Вернік або манах павінны ўсвядоміць злучнасць навакольнага свету, часткай якога з'яўляецца чалавек. Такое ўсведамленне адбываецца выпадкова. Медытацыя дапамагае сканцэнтраваць увагу і перажыць выпадковасць. Яна можа практыкавацца падчас выканання звычайных спраў, у тым ліку працы, але болей пашырана форма сядзячай медытацыі дза-дзэн, што прадугледжвае прыстасоўванне да свайго цела, дыхання і розуму. Падрыхтоўка цела ўключае шырокі комплекс дзеянняў ад пэўнай дыеты да адмовы ад шкодных звычак, але галоўнымі застаецца прыстасаванне да сядзячых пастаў лотаса і паўлотаса. Рэгуляванне дыхання робіць яго роўным, павольным і рытмічным, што непасрэдна ўздзейнічае на эмоцыі і такім чынам рыхтуе да глыбокай медытацыі. У практыцы дза-дзэн прыкладна вылучаюць асобныя этапы засяроджвання, непасрэдна медытацыі і паглыблення. Актыўнасць разумовай дзейнасці перарываецца, замест гэтага прыходзіць адчуванне свядомасці.
Псіхатэрапія
Эксперыментальныя навуковыя даследаванні ўздзеяння медытацыі на фізіялогію і псіхіку чалавека пачаліся ў 1970-х гг. Яны прадэманстравалі, што некаторыя станоўчыя эфекты накшталт зменаў сардэчнага рытму і зніжэння крывянага ціску захоўваюцца толькі пры працяглых практыкаваннях і губляюцца пасля іх спынення. Працілеглыя вынікі былі дасягнуты падчас даследавання ўздзеяння медытацыі на творчыя здольнасці. Было вызначана, што фізіялагічная расслабленасць і сістэматычная дэсенсібілізацыя, дасягнутыя дзякуючы медытацыі, садзейнічаюць памяншэнню пачуцця трывогі і стрэсавага стану, вызваленню ад прыгнечаных несвядомых думак, эмоцый і вобразаў, зменам звыклых шаблонаў думак і паводзінаў, адчуванню адзінства з сусветам, любові і спачування. Гэта садзейнічала запазычванню медытатыўных практык у метадычны арсенал псіхатэрапеўтаў.
У сучаснай псіхатэрапіі ўжываюцца розныя прыёмы медытацыі, скіраваныя пераважна на дыхальныя практыкаванні, фізічныя практыкаванні для паслаблення цела, унутраную канцэнтрацыю, кіруемае ўяўленне з дапамогай слоў або музыкі. Асобна стаіць так званая «медытацыя цішыні», якая не патрабуе ніякіх высілкаў, але дазваляе розуму адпачыць.
Крытыкі выкарыстання медытацыі ў псіхатэрапіі заўважаюць малую даследавальнасць яе адмоўных наступстаў, хаця яны існуюць. Так, у інтэрнет-апытанні 342 чалавек у 2017 г. 25,4% з іх паведамілі пра адмоўны вопыт, у тым ліку адмоўныя эмоцыі, боль, дэперсаналізацыю і іншае. 5,7% былі вымушаны звярнуцца за дапамогай да медыкаў. Вядомы таксама медыцынскія апісанні псіхозаў, выкліканых медытацыяй.
NGC 6198
NGC 6198 (іншыя абазначэнні — UGC 10467, MCG 10-24-3, ZWG 299.7, NPM1G +57.0212, PGC 58554) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Дракон.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Хізоўскі сельсавет
Утвораны 30 снежня 1927 года як Хізоўскі нацыянальны рускі сельсавет у складзе Веткаўскага раёна Гомельскай акругі БССР шляхам аб’яднання тэрыторыі скасаваных Хізава-Гарыстаўскага і Хізава-Гуцкага сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. У 1935 годзе рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 12 лютага 1935 года ў складзе Свяцілавіцкага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 17 снежня 1956 года ў складзе Веткаўскага раёна, з 25 снежня 1962 года — Гомельскага раёна, з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Веткаўскага раёна. У 1966 годзе ў склад сельсавета з Беседскага сельсавета перададзена вёска Новаіванаўка. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 6 населеных пунктаў. 28 студзеня 1991 года Хізоўскі сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Рэчкаўскага сельсавета.
Уладзімір Расціслававіч Гардзін
Уладзімір Расціслававіч Гардзін (,  —, , РСФСР, СССР) — савецкі і расійскі , ,. Народны артыст СССР (1947).
Біятоп
Біятоп (ад  — жыццё, τόπος — месца) — участак тэрыторыі (сушы або вадаёма) з аднароднымі ўмовамі асяроддзя, заняты пэўным біяцэнозам.
Біятоп з'яўляецца складальнікам біягеацэнозу і ўключае ў сябе паветра з кліматычнымі фактарамі (кліматоп), глебу (эдафатоп) і ваду (гідратоп). Гэтыя кампаненты ўзаемадзейнічаюць паміж сабой і фарміруюць асяроддзе пражывання біяцэнозу. Біяцэноз сваім існаваннем змяняе стан біятопа. У сваю чаргу біятоп, змяніўшыся, можа паўплываць на відавы склад біяцэнозу.
У больш вузкім сэнсе пад біятопам разумеюць асяроддзе існавання комплексу жывёл і раслін, уваходзячых у біяцэноз.
Ігар Іванавіч Бяланаў
Ігар Бяланаў (Ігор Беланов; ) — савецкі і ўкраінскі футбаліст, нападнік. Лаўрэат «Залатога мяча» 1986 года і віцэ-чэмпіён Еўропы 1988 года. Уладальнік Кубка кубкаў 1986 года.
Пётр Пятровіч Прахарэнка
Пётр Пятровіч Прахарэ́нка ( — ) — вучоны ў галіне фізікі неразбуральнага кантролю і тэхнічнай дыягностыкі, доктар тэхнічных навук (1988), прафесар (1989), акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000, член-карэспандэнт з 1996).
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Мяжэнец (Бялыніцкі раён Магілёўскай вобласці Беларусі). У 1957 годзе скончыў сярэднюю школу ў Магілёве, у 1961 годзе — механічны факультэт Беларускага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту ў Гомелі. Працоўную дзейнасць пачаў на Яраслаўскім лакаматыўным заводзе, дзе займаў пасаду начальніка цэха. У 1965—1974 гадах П. П. Прахарэнка ў Фізіка-тэхнічным інстытуце Акадэміі навук БССР. Вучыўся ў аспірантуры пад кіраўніцтвам акадэміка Я. Р. Канавалава, займаў пасады малодшага і старшага навуковага супрацоўніка. У 1974—1977 гадах вучоны сакратар Аддзялення фізіка-тэхнічных навук Акадэміі навук БССР, у 1977—1983 гадах — інструктар Аддзела навукі і навучальных устаноў ЦК КПБ. З 1984 года П. П. Прахарэнка ў Інстытуце прыкладной фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, дзе ў 1984—1993 гадах займаў пасаду загадчыка лабараторыі капілярных з’яў, у 1993—2005 гадах — дырэктар інстытута, з 2005 года — галоўны навуковы супрацоўнік.
Памёр П. П. Прахарэнка 9 чэрвеня 2008 года.
Навуковая і грамадская дзейнасць
Праводзіў даследаванні ў галіне фізікі неразбуральнага кантролю і тэхнічнай дыягностыкі. Заклаў тэарэтычныя асновы капілярнай дэфектаскапіі, якія дазволілі на навуковай аснове кіраваць адчувальнасцю і прадукцыйнасцю кантролю з дапамогай фізічных палёў (ультрагукавое, магнітнае) і тэхналагічных асяроддзяў (магнітныя вадкасці). Разам з вучнямі заклаў тэарэтычныя асновы капілярнай дэфектаскапіі і быў распрацаваны новы стандарт Беларусі па ёй.
Аўтар больш за 350 навуковых прац, у тым ліку 9 манаграфій, 70 вынаходстваў. Сярод апублікаваных прац:
П. П. Прахарэнка таксама быў членам бюро Аддзялення фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі, віцэ-прэзідэнтам Беларускай асацыяцыі неразбуральнага кантролю і тэхнічнай дыягностыкі, навуковага савета НАН Беларусі па праблемах машынабудавання, дырэктарата Сусветнай федэрацыі Цэнтраў неразбуральнага кантролю. Уваходзіў у склад рэдакцыйных калегій выданняў «Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-технічных навук», «Материалы, технологии, инструмент» (Гомель, Беларусь), «Техническая диагностика и неразрушающие методы контроля» (Кіеў, Украіна).
Узнагароды
У 2004 годзе ўзнагароджаны медалём Францыска Скарыны.
Блакітніца алексіс
Блакітніца алексіс (Glaucopsyche alexis) — від матылькоў сямейства блакітніц.
Матылёк сярэдніх памераў, даўжыня пярэдняга крыла складае 15-18 мм. Самец зверху блакітны з цёмнай аблямоўкай па боку крыла, самка бурая са слабым блакітнаватым напыленнем ля асновы крылаў. Знізу крылы шэрыя або светла-шэра-бурыя, пярэднія нясуць шэраг дугападобна размешчаных буйных чорных плям, абрамленых белым, слаба прыкметная сярэдняя пляма, заднія — драбнейшыя такія ж плямы і бірузовае напыленне ля асновы.
Распаўсюджана ва ўмеранай зоне Еўразіі. У Беларусі сустракаецца вельмі лакальна. Вядомы па нешматлікіх знаходках у Брэсцкай, Гродзенскай, Гомельскай і Мінскай абласцях.
На працягу года развіваецца ў адным пакаленні. Лёт матылькоў з красавіка па ліпень у залежнасці ад месцазнаходжання. Вусені жывяцца лісцем і кветкамі чыны лугавой, люцэрны, донніка лекавага, мышынага гарошку і іншых бабовых. Вядома, што вусені кантактуюць з рознымі відамі мурашак (роды Myrmica, Formica, Lasius і інш.). Зімуе ў фазе кукалкі, радзей — вусеня.
Від занесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Германіі, Швецыі.
Узлётна-пасадачная паласа
Узлётна-пасадачная паласа (УПП) — прамавугольны ўчастак сухапутнага аэрадрома, падрыхтаваны для пасадкі і ўзлёту паветраных суднаў (самалётаў).
Адрозніваюць УПП са штучным (УПП) і грунтавым (ГУПП) пакрыццём.
Абазначэнне і памеры
Узлётна-пасадачныя палосы маюць маркіраваны нумар, які звычайна адпавядае магнітнаму курсу, на якім яны стаяць. У Паўночнай Амерыцы УПП часцяком нумаруюцца згодна сапраўднаму курсу. Значэнне курсу акругляюць да дзясяткаў. Нулявы курс замяняюць курсам 360°. Напрыклад, у Мінскім нацыянальным аэрапорце УПП мае магнітны курс 131°, яе пазначэнне - УПП 13. Кожная паласа «накіравана» адначасова ў два бакі, розніца паміж якімі - 180°. Такім чынам, супрацьлеглы курс - 311°. Такім чынам,  паласа будзе мець абазначэнне УПП 13/31. Часта ў аэрапортах з дзвюма і больш палосамі, яны размяшчаюцца паралельна — то бок на адным і тым жа курсе. У такіх выпадках да лікавага пазначэння дадаюць літарнае — L (левая), C (цэнтральная) і R (правая). Напрыклад, у чыкагскім аэрапорце Мідуэй адразу тры паласы размешчаны на адным курсе - 136 ° / 316 °. Адпаведна, яны маюць такія абазначэння: УПП 13L / 31R, УПП 13C / 31C і УПП 13R / 31L. У парыжскім аэрапорце імя Дэ Голя ўсе чатыры УПП маюць аднолькавы курс, і для пазбягання блытаніны пазначаныя як 8L / 8R / 9L / 9R.
У эфіры радыёабмену паміж пілотамі і дыспетчарамі палосы называюць, напрыклад, «УПП нуль два» або «УПП адзін тры цэнтр».
Памеры узлётна-пасадачных палос могуць быць вельмі розныя, ад зусім маленькіх — 300 метраў у даўжыню і 10 метраў у шырыню, да велізарных — 5500 метраў у даўжыню (Банда) і 80 метраў у шырыню. Самыя маленькія выкарыстоўваюць для лёгкай і звышлёгкай  авіяцыі. Так напрыклад для дэльталёта (мотадэльтаплана) досыць ста метраў разбегу пры ўзлёце і столькі ж для прабегу пры пасадцы. Самыя буйныя паласы будуюць у вялікіх міжнародных аэрапортах і на авіязаводзе.
Пакрыццё
Пакрыццё для узлётна-пасадачных палос (таксама і для рулёжных дарожак, стаянак) выкарыстоўваецца таксама рознае. Існуюць грунтавыя, жвіровыя, асфальтавыя і жалезабетонныя паласы, прычым у апошнім варыянце УПП могуць быць як суцэльналітымі, так і выкладзеныя з гатовых стандартных рыфлёных пліт аэрадромнага пакрыцця тыпу ПАГ-14, ПАГ-18, ПАГ-20 (адрозныя грузанапружанасцю). Узлётна-пасадачная паласа са штучным пакрыццём пазначаецца абрэвіятурай "ИВПП"-"ШУПП".
Грунтавыя аэрадромы ў непагадзь "раскісаюць", што робіць немагчымым іх эксплуатацыю. У гады Другой сусветнай вайны і пасля шырока ўжывалася лёгказборнае пакрыццё са сталёвых прафіляваных палос, змацоўваных адзін з адным, і ў зборы утвараюць палатно, што ўкладваецца непасрэдна на грунт ("Marsden matting" пр. ЗША і К1Д пр. СССР). Такое пакрыццё да цяперашняга часу можна сустрэць на невялікіх аэрадромах і асабліва - вертадромах.
Святлосігнальнае абсталяванне
Асноўная задача святлосігнальнага абсталявання (ССА) узлётна-пасадачнай паласы — забяспечваць бяспечную пасадку і ўзлёт самалётаў уначы і ў прыцемках, а таксама ва ўмовах абмежаванай бачнасці.
Асноўныя тыпы ССА: агні малой інтэнсіўнасці (АМІ), якія выкарыстоўваюцца для некатэгараванага заходу на пасадку, і агні высокай інтэнсіўнасці (АВІ), выкарыстоўваемыя для заходу на пасадку па I, II, III катэгорыі.
АВІ ўяўляюць сабой святлавую паласу часцей за ўсё белага колеру — стробы — даўжынёй 500—700 метраў. Пры заходзе на пасадку пілот карыстаецца стробамі для візуальнага кантролю становішча самалёта адносна курсу УПП. Парог (тарэц) паласы пазначаны практычна суцэльнай лініяй зялёных агнёў, размешчанай перпендыкулярна паласе стробаў. Восевая лінія самой паласы таксама пазначаная белымі агнямі. Краі УПП — жоўтымі. Святлосігнальнае абсталяванне аэрадрома можна падзяліць на групы агнёў, якія месцяцца ў пэўнай паслядоўнасці і лёгка адрозныя пры ўсталяванні візуальнага кантакту пілота з зямлёй.
Групы сігнальных агнёў:
Разметка УПП
Злева-направа: Патрэбным атрыбутам разметкі з'яўляюцца таксама восевая і часам бакавыя лініі. На схеме не паказаная — кантрольны пункт аэрадрома (КТА — КПА), які пазначаецца на геаметрычным цэнтры УПП у выглядзе кола белага колеру. Калі аэрадром мае больш адной узлётна-пасадачнай паласы, то КПА малюецца толькі на галоўнай (самай вялікай) УПП аэрадрому.
Актыўная (рабочая) паласа
Актыўная паласа (рабочая паласа) — гэта ўзлётна-пасадачная паласа, якая выкарыстоўваецца для ўзлётаў і (або) пасадак летакоў у дадзены момант часу.
Асноўны фактар ​​выбару УПП для пасадкі і ўзлёту гэта — напрамак-кірунак ветру. З законаў аэрадынамікі вынікае, што пры сустрэчным ветры памяншаецца напрамкавая (шляхавая) хуткасць ЛА, што на практыцы азначае памяншэнне даўжыні разгону на ўзлёце і прабегу пры пасадцы, што, у сваю чаргу, станоўча адбіваецца на бяспецы выканання палёту. У сувязі з гэтым перавага надаецца паласе на якой складнік сустрэчнага ветру найбольшы, а бакавога — найменшы. На практыцы, рабочая УПП можа быць вызначана нават са спадарожным складнікам ветру. Рамонтныя работы, няспраўнасць абсталявання пасадкі, арніталагічная абстаноўка і нават авіяцыйнае здарэнне — тыя фактары, якія могуць паўплываць на выбар УПП.
У аэрапортах з дзвюма або больш палосамі часта ўжываюць практыку выкарыстання адной паласы для ўзлёту, іншай — для пасадкі. Так, у маскоўскім Шарамецьева УПП 07R / 25L выкарыстоўваюць у асноўным толькі для ўзлёту, а 07L / 25R — для пасадкі. Аднак у сувязі з блізкасцю палос выконваць гэтыя аперацыі адначасова не дапускаецца (адной з умоў дазволу на сумесную эксплуатацыю паралельных УПП з’яўляецца выкананне патрабавання: адлегласць паміж палосамі павінна быць больш за 1,5-2 км).
Аэрапорты Дамадзедава і Пулкава — адзіныя ў Расіі аэрапорты, якія дазваляюць выкарыстоўваць абедзве УПП незалежна і адначасова (рэжымы УП — узлёт-пасадка і УУ — узлёт-узлёт).
Паведамляць экіпажам самалётаў нумар актыўнай (рабочай) паласы (а таксама надвор’е — хуткасць і напрамак-кірунак ветра ля паверхні зямлі, бачнасць, воблачнасць, тэмпературу паветра, ціск і г. д.) у невялікіх аэрапортах — абавязак авіядыспетчара, а ў буйных аэрапортах гэта ажыццяўляецца з дапамогай сістэмы аўтаматычнага радыёвяшчання метэаралагічнай інфармацыі АТІС.
Вера Іванаўна Засуліч
Вера Іванаўна Засуліч (27 верасня (8 кастрычніка) 1849, вёска Міхайлаўка, Гжацкі павет, Смаленская губерня -, Петраград) — дзеяч расійскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, народніца, тэрарыстка, пісьменніца.
Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах
Узброеныя фарміраванні з перавагай беларускага кантынгента, створаныя ў 1917—1923 гадах.
Рэспубліка Верхняя Вольта
Рэспубліка Ве́рхняя Во́льта (République de Haute-Volta), цяпер Буркіна-Фасо — самакіравальная аўтаномія ў Французскай супольнасці, а пазней — незалежная дзяржава ў Заходняй Афрыцы. Назва паходзіла ад ракі Вольта, вытокі якой знаходзяцца на тэрыторыі краіны. Сталіцай быў горад Уагадугу.
Гісторыя
11 снежня 1958 года на падставе вынікаў праведзенага рэферэндуму была абвешчана аўтаномная рэспубліка Верхняя Вольта. Да надання ёй статусу аўтаномнай рэспублікі яна з'яўлялася калоніяй Францыі, якая ўваходзіла ў склад Французскага Саюза.
У 1958 годзе ўрад Верхняй Вольты выказаў жаданне ўвайсці ў склад запланаванай да стварэння Федэрацыі Малі (размяшчалася на тэрыторыі Малі і Сенегала), якая існавала ў 1959—1960 гадах, аднак пад ціскам Берага Слановай Косці, з якім межавала рэспубліка, яна (як і Рэспубліка Дагамея) адмовілася ад прэтэнзій на ўваходжанне ў склад гэтай федэрацыі.
На выбарах у парламент 30 сакавіка 1959 года новая партыя прыхільнікаў самастойнасці краіны Вальтыйскі дэмакратычны саюз (ВДС) атрымала 64 з 75 месцаў.
9 снежня 1959 года ўрадам рэспублікі быў прыняты дзяржаўны сцяг.
11 снежня 1959 года Прэзідэнтам рэспублікі быў выбраны лідар партыі ВДС Марыс Ямеога (які займаў з 1958 года пасаду прэм'ер-міністра), што ўзяў курс на поўнае аддзяленне ад Францыі; у выніку першага падпісанага закона Ямеога былі забаронены ўсе палітычныя партыі, за выключэннем той, членам якой ён з'яўляўся.
11 чэрвеня 1960 года паміж Францыяй і Рэспублікай Верхняя Вольта было падпісана пагадненне, у выніку якога 5 жніўня 1960 года Рэспубліцы Верхняя Вольта была прадстаўлена незалежнасць ; у 1984 годзе дзяржава была перайменавана ў Рэспубліку Буркіна-Фасо.
Міневічы (Камянецкі раён)
Міне́вічы (, Миневичи) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Белавежскага сельсавета.
Пагарэльскі сельсавет
Назву Пагарэ́льскі сельсавет маюць:
Біяцэноз
Біяцэноз (ад грэч. βίος — жыццё, κοινός — агульны) — гістарычна складзеная сукупнасць узаемазвязаных папуляцый раслін, жывёл, грыбоў і мікраарганізмаў, якія насяляюць экалагічна аднароднае асяроддзе пражывання.
Паняцце біяцэнозу
У прыродзе папуляцыі розных відаў, якія існуюць у адным асяроддзі, уступаюць адна з адной у разнастайныя ўзаемаадносіны ў залежнасці ад іх патрэб. У выніку ўтвараецца больш складаная біялагічная сістэма — біяцэноз. Гэты тэрмін увёў нямецкі гідрабіёлаг К. Мёбіус у 1877 годзе.
Часта ў экалогіі замест тэрміна «біяцэноз» выкарыстоўваецца тэрмін «згуртаванне». Біяцэноз (згуртаванне) з'яўляецца асноўным кампанентам прыродных надарганізменных сістэм.
Склад біяцэнозу
Складанымі часткамі біяцэнозу з'яўляюцца: фітацэноз, зоацэноз, мікацэноз, мікробацэноз. Фітацэноз — расліннае згуртаванне, якое расце на пэўнай тэрыторыі і змяняецца як па сезонах, так і па гадах. Зоацэноз — сукупнасць папуляцый жывёл, якія насяляюць пэўны біятоп. Мікацэноз — згуртаванне розных відаў грыбоў. Мікробацэноз — сукупнасць папуляцый бактэрый і пратыстаў.
Мяжа паміж біяцэнозамі вызначаецца па фітацэнозах, якія заўсёды маюць спецыфічныя асаблівасці. Напрыклад, луг рэзка адрозніваецца ад лесу, лес — ад балота, хвойны лес — ад ліставога, бярозавы гай — ад дубровы і г.д. Фітацэноз вызначае відавы склад зоацэнозу, мікацэнозу і мікробацэнозу, а значыць, з'яўляецца галоўным структурным кампанентам біяцэнозу.
Па паходжанні адрозніваюць першасныя і другасныя біяцэнозы. Першасныя біяцэнозы практычна не зведваюць уплыву дзейнасці чалавека (недаступныя ўчасткі тайгі, горныя лясы). У другасных біяцэнозах адзначаецца прыметны ўплыў чалавека (большасць біяцэнозаў на Зямлі).
Сувязі папуляцый у біяцэнозах
Структура біяцэнозу падтрымліваецца ў часе і прасторы за кошт разнастайных сувязей паміж папуляцыямі. Сувязі ўзнікаюць з мэтай задавальнення пэўных патрэб адной папуляцыі за кошт другой. У залежнасці ад характару патрэб вылучаюць чатыры тыпы сувязей: трафічныя, тапічныя, фарычныя, фабрычныя.
Трафічныя сувязі — сувязі паміж папуляцыямі, калі асобіны адной папуляцыі атрымліваюць ежу за кошт асобін другой папуляцыі. Гэта можа адбывацца шляхам з'ядання асобін, жыўлення адмерлымі арганічнымі рэшткамі або прадуктамі жыццядзейнасці асобін іншага віду. Напрыклад, жаба жывіцца насякомымі, бусел — жабамі, дажджавы чарвяк — апалым лісцем (прамыя трафічныя сувязі). Драпежнікі з'ядаюць траваедных жывёл, і гэтым яны ўплываюць на колькасць травяністых раслін, якія з'яўляюцца ежай для некаторых беспазваночных жывёл-лістагрызаў (ускосная трафічная сувязь).
Тапічныя сувязі — сувязі паміж папуляцыямі, калі асобіны адной папуляцыі выкарыстоўваюць асобін другой папуляцыі ў якасці месцапражывання або адчуваюць іх уплыў на сваё асяроддзе пражывання. Напрыклад, птушкі выкарыстоўваюць дрэвы і хмызнякі як месцы для гнездавання, малькі рыб знаходзяць сховішча пад «парасонікам» медузы, эпіфіты і ліяны выкарыстоўваюць ствалы дрэў як субстрат і г.д. У лесе высокія дрэвы пад сваім полагам могуць ствараць спрыяльныя ўмовы асяроддзя для ценелюбівых раслін.
Фарычныя сувязі — сувязі паміж папуляцыямі, калі асобіны адной папуляцыі ўдзельнічаюць у рассяленні (распаўсюджванні) асобін другой папуляцыі. Напрыклад, птушкі, жывячыся ягадамі брусніц, чарніц, рабіны, глога, распаўсюджваюць насенне гэтых раслін разам з экскрэментамі. Млекакормячыя пераносяць блох, кляшчоў і іншых паразітаў. Вавёркі, сойкі, назапашваючы арэхі і жалуды на зіму, часам выкарыстоўваюць іх не цалкам, і яны вясной прарастаюць.
Фабрычныя сувязі — сувязі паміж папуляцыямі, калі асобіны адной папуляцыі выкарыстоўваюць выдзяленні або мёртвыя часткі цела асобін другой папуляцыі ў якасці матэрыялу для будаўніцтва гнёздаў, нор, сховішчаў і інш. Напрыклад, бабры ўзводзяць бабровыя хаткі са ствалоў і галін дрэў. Мурашкі выкарыстоўваюць апад хвойных дрэў як асноўны будаўнічы матэрыял для мурашнікаў. Птушкі выкарыстоўваюць сухія галінкі, траву, пух, поўсць для будаўніцтва гнёздаў. Некаторыя лясныя звяры высцілаюць свае норы мохам, апалым лісцем, сухой травой і г.д.
Папуляцыя любога віду ў біяцэнозе пастаянна ўступае ў розныя сувязі з іншымі папуляцыямі. Напрыклад, дзяцел, які жывіцца насякомымі, уступае з імі ў прамую трафічную сувязь, а з дубам, пад карой якога ён знаходзіць гэтых насякомых, — ва ўскосную трафічную сувязь. Выдзёўбваючы ў ствале дрэва дупло, ён уступае ў тапічную сувязь з дрэвам і г.д.
Відавая структура біяцэнозу
Любы біяцэноз планеты характарызуецца пэўнай відавой структурай. Відавая структура — відавая разнастайнасць біяцэнозу і суадносіны відаў па іх колькасці.
Біяцэнозы адрозніваюцца па відавым складзе. Атрымаць поўнае ўяўленне пра відавую разнастайнасць біяцэнозу практычна немагчыма, таму што нельга ўлічыць віды мікраарганізмаў. Але нават колькасная характарыстыка бачных элементаў дае магчымасць атрымаць пра біяцэноз важную інфармацыю. Відавую разнастайнасць біяцэнозу можна ахарактарызаваць з дапамогай двух колькасных паказчыкаў: відавое багацце і відавая насычанасць.
Відавое багацце — агульная колькасць відаў, якія пражываюць у біятопе. Кожны від у біяцэнозе прадстаўлены папуляцыяй. Прыродныя біяцэнозы лічацца беднымі, калі іх відавое багацце складае дзясяткі і сотні відаў (біяцэнозы хвойных лясоў, пустынь, высакагор'яў). У багатых біяцэнозах колькасць відаў дасягае некалькіх тысяч (трапічныя лясы, саванны). Чым большае відавое багацце, тым больш устойлівы біяцэноз. Па-першае, у кожнай папуляцыі ёсць магчымасць утварыць большую колькасць сувязей і задаволіць свае экалагічныя патрэбы, гэта павышае яе выжывальнасць, а значыць, і захаванне біяцэнозу ўвогуле. Па-другое, маецца магчымасць узаемазамяняльнасці адных відаў другімі пры выкананні іх функцыі, дзякуючы чаму не парушаецца функцыянальная структура біяцэнозу.
Відавая насычанасць — колькасць відаў на адзінку плошчы або адзінку аб'ёму біятопа. Два біяцэнозы, якія маюць аднолькавае відавое багацце, не будуць у роўнай ступені ўстойлівыя, калі яны знаходзяцца ў розных па плошчы біятопах. Больш устойлівым будзе біяцэноз з меншай плошчай біятопа. У ім будзе вышэйшая відавая насычанасць, а значыць, большая верагоднасць утварэння сувязей паміж папуляцыямі і вышэйшая іх трываласць. Такім чынам, каб атрымаць уяўленне пра відавую разнастайнасць біяцэнозу, недастаткова ведаць агульную колькасць відаў у біятопе. Неабходна мець інфармацыю і пра шчыльнасць яго засялення відамі.
Відавая разнастайнасць біяцэнозу залежыць ад умоў асяроддзя ў біятопе. Умовы ж асяроддзя вызначаюцца яго геаграфічным становішчам. Напрыклад, у тундры, дзе пастаянна адчуваецца дэфіцыт цяпла, біяцэнозы маюць невялікую відавую разнастайнасць у асноўным за кошт імхоў і лішайнікаў. Ва ўмераных шыротах відавая разнастайнасць у асноўным вызначаецца відавым багаццем пакрытанасенных і голанасенных раслін, жывёльнага свету і ў меншай ступені відавой насычанасцю грыбоў. У трапічных лясах самая багатая разнастайнасць флоры і фаўны.
У прыродзе межы паміж біяцэнозамі рэдка бываюць выразна акрэсленымі, часцей за ўсё назіраецца паступовы пераход. У выніку ўтвараецца пераходная зона, якая мае ўнікальны комплекс фактараў асяроддзя, не характэрных для суседніх біятопаў. Па працягласці яна заўсёды меншая, чым тэрыторыя кожнага з біятопаў. Гэта зона называецца экатонам. Яна больш багатая відамі, чым кожнае з сумежных згуртаванняў. Тлумачыцца гэта тым, што тут сустракаюцца як віды з суседніх згуртаванняў, так і віды, характэрныя толькі для экатона. Тэндэнцыя да павелічэння відавой разнастайнасці на мяжы згуртаванняў называецца краявым або пагранічным эфектам.
У любым біяцэнозе ёсць віды, якія пераважаюць па колькасці і займаюць вялікую плошчу тэрыторыі біятопа. Гэтыя віды называюцца дамінантнымі або дамінантамі. Напрыклад, у сасновым бары — гэта сасна, у бярозавым гаі — бяроза. Дамінаванне віду не заўсёды азначае яго вялікую колькасць, дамінантны від можа мець і нізкую абсалютную колькасць (напрыклад, вярблюджая калючка ў пустыні). Але ў параўнанні з колькасцю іншых відаў у дадзеным біяцэнозе яго колькасць самая высокая. Дамінанты, якія ўдзельнічаюць у фарміраванні асяроддзя для ўсяго згуртавання (асяроддзеўтваральныя віды), называюцца відамі-эдыфікатарамі. Эдыфікатары верхавога балота — гэта сфагнум і журавіны, стэпаў — кавыль, дуброў — дуб і г. д. Часам эдыфікатарамі могуць быць і жывёлы: бабры фарміруюць бабровыя ландшафты, капытныя жывёлы — стэпавыя ландшафты і г. д. Выдаленне віду-эдыыфікатара можа настолькі змяніць умовы асяроддзя пражывання, што дадзены біятоп зробіцца непрыдатным для відаў, якія раней існавалі ў ім. У яго пачнуць засяляцца новыя віды, і гэта прывядзе да змены біяцэнозу.
Акрамя відаў-дамінантаў, любы біяцэноз уключае мноства іншых відаў з меншай колькасцю. Яны падтрымліваюць разнастайнасць сувязей у біяцэнозе і з'яўляюцца рэзервам для замяшчэння дамінантаў, г.зн. надаюць стабільнасць біяцэнозу. У залежнасці ад долі асобін дадзенага віду ў агульнай колькасці асобін біяцэнозу — ступені дамінавання, іх падзяляюць на чатыры катэгорыі:
Дамінантныя і субдамінантныя віды чалавек можа выкарыстоўваць у працэсе гаспадарчай дзейнасці без урону для біяцэнозу. Малалікія і рэдкія віды трэба ахоўваць. Рэдкія віды, як правіла, заносяць у міжнародную або нацыянальныя Чырвоныя кнігі. Выпадковыя віды не заслугоўваюць увагі, таму што яны на дадзенай тэрыторыі існаваць не змогуць і з часам знікнуць.
Прасторавая структура біяцэнозу
Любы біяцэноз у прыродзе займае пэўную прастору, якая падзяляецца паміж відамі ў залежнасці ад іх біялагічных асаблівасцей. Гэта вядзе да фарміравання прасторавай структуры. Прасторавая структура біяцэнозу — заканамернае размяшчэнне відаў у біятопе як у вертыкальным, так і ў гарызантальным напрамках. Для біяцэнозу характэрны вертыкальная (яруснасць) і гарызантальная (мазаічнасць) структуры.
Галоўную ролю пры фарміраванні відавога складу раслінных ярусаў адыгрывае колькасць святла, якая дасягае да кожнага яруса. Ад яе залежаць тэмпературны рэжым і вільготнасць на розных узроўнях (ярусах) біяцэнозу. Верхнія ярусы складаюць святлолюбівыя расліны. Ніжэй размяшчаюцца ценевынослівыя, а ў самым нізе пражываюць ценелюбівыя расліны. Такое размеркаванне раслін садзейнічае больш поўнаму засваенню сонечнай энергіі. Да паверхні глебы дасягае толькі 1—5 % святла, якое трапляе ў біяцэноз. У аднаярусных фітацэнозах вялікая частка сонечнай энергіі не засвойваецца. Яна ідзе на награванне глебы і часткова адбіваецца.
Раслінныя ярусы ствараюць мікраклімат для існавання іншых відаў. Кожны раслінны ярус засяляецца пэўнымі відамі жывёл і мікраарганізмаў. Гэта дазваляе разглядаць ярус як структурную адзінку біяцэнозу, якая адрозніваецца ад іншых яго частак сукупнасцю экалагічных умоў, складам відаў раслін, жывёл і мікраарганізмаў. У кожным ярусе складваецца свая сістэма сувязей і ўзаемаадносін паміж кампанентамі.
Большасць відаў прыстасавана да канкрэтных ярусаў. Але ёсць віды, якія ў сілу розных абставін займаюць у розны час жыцця розныя ярусы. Іх называюць пазаяруснымі відамі. Напрыклад, нельга аднесці да канкрэтнага яруса ліяны, лішайнікі, некаторыя віды імхоў і паразітаў.
У наземных біяцэнозах адрозніваюць надземную і падземную яруснасць. Ярусы нумаруюцца рымскімі лічбамі. Першым лічыцца самы аддалены ад узроўню глебы ярус (як надземны, так і падземны). Найбольш выразна яруснасць бачна ў лясных біяцэнозах, дзе фітацэнозы ўтвораны рознымі жыццёвымі формамі раслін. У іх прадстаўлены дрэвы, хмызнякі, кусцікі, аднагадовыя і шматгадовыя травы, якія займаюць рознае прасторавае становішча адносна ўзроўню глебы.