cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тонга (народ)
Паходжанне і гісторыя
У другой палове XX ст. землі тонга былі ўключаны ў склад незалежных дзяржаў Замбія, Зімбабвэ і Малаві. Будаўніцтва на Замбезі плаціны прывяло да затаплення часткі зямель, перасялення насельніцтва і ў выніку адасаблення тонга Зімбабвэ і Замбіі.
Матэрыяльная культура
Асноўнымі гаспадарчымі заняткамі ўсіх груп тонга з'яўляюцца земляробства і рыбалоўства. Земляробства лічыцца жаночым заняткам. У мінулым глеба апрацоўвалася ўручную матыкай. У нашы дні выкарыстоўваюць плуг і іншыя прылады. Ворныя землі належаць непасрэдна жанчыне, якая яе апрацоўвае, і перадаецца ў спадчыну па жаночай лініі. Часам сям’я можа жыць у адной вёсцы, а яе надзел знаходзіцца ў іншай. Неапрацаваныя землі належаць абшчыне і звычайна перадаюцца тым чальцам, якія жадаюць яе апрацоўваць. Традыцыйна зямля лічыцца апрацаванай, калі вызвалена ад хмызняка. У наш час гэта прыводзіць да таго, што некаторыя сем'і захопліваюць надзелы для далейшага продажу, высякаюць хмызняк, але далей не апрацоўваюць, у той час як іншыя пакутваюць ад нястачы ворыва. Тонга вырошчваюць для спажывання клубневыя культуры, гародніну, кукурузу.
Рыбалоўства — мужчынскі занятак. Рыбу ловяць як для спажывання, так і на продаж. Мужчыны-сваякі часам аб'ядноўваюцца для будаўніцтва або куплі лодкі, якую выкарыстоўваюць супольна або паасобку. Прылады для рыбалоўства перадаюцца па мужчынскай лініі. Тэрыторыі тонга Замбезі знакаміты шырокімі пашамі, таму яны абавязкова трымаюць кароў. Свежае ці кіслае малако — важны харчовы прадукт, з якога робяць салодкую кашу мабісі. Каровы з'яўляюцца мужчынскай маёмасцю. Тонга Ньяса часцей трымаюць свойскую птушку. Паляванне — дадатковы мужчынскі занятак, у наш час моцна абмежаваны законамі аб захаванні дзікай прыроды. Многія мужчыны-тонга працуюць на камерцыйных плантацыях, у гарадах або нават у іншых краінах.
Вёскі тонга ўключаюць некалькі дворагаспадарак у форме крааля, якія складаюцца з некалькіх хацін. Адна з іх мфара з'яўляецца мужчынскай. У ёй захоўваюць прылады працы. У XIX ст. былі вядомы вялікія ўмацаваныя паселішчы.
У мінулым жанчыны апраналі спадніцы таовала, плеценыя з трыснёгу або драўнянай кары, упрыгожваліся бісерам, малявалі на скуры охрай. Верхняя частка цела заставалася голай. Традыцыйная мужчынская вопратка не захавалася.
Грамадства
Тонга вядуць адлік сваяцтва адначасова па маці і бацьку. Тонга Замбезі называюць роды па жаночай лініі мікоква або куманьінья, а тонга Ньяса — кучыказі. У тонга Замбезі захаваліся для іх асобныя татэмныя назвы. Сваяцтва па маці лічыцца асабліва блізкім. Па жаночай лініі перадаецца большая частка спадчыны. Адначасова існуюць роды па мужчынскай лініі: кумаусі ў тонга Замбезі і кучырумі ў тонга Ньяса.
Сем'і вялікія пашыраныя, уключаюць некалькі пакаленняў блізкіх сваякоў. На чале сям'і заўсёды стаіць старэйшы мужчына. Дзядулі і бабулі актыўна ўдзельнічаюць у выхаванні ўнукаў. У мінулым існавала практыка дзіцячых шлюбаў. Бацькі дамаўляліся аб аб'яднанні дзяцей, калі тыя былі яшчэ малымі. Дзеці працягвалі жыць з роднымі бацькамі да паўналецця, пасля чаго хлопчыкі-жаніхі пераходзілі на некалькі гадоў у сям'ю нявесты, каб адпрацаваць выкуп. У тонга Замбезі ў якасці выкупа маглі выкарыстоўвацца каровы. У тонга Ньяса адпрацоўкі за нявесту сустракаюцца і ў нашы дні. Выкуп перадаюць блізкія сваякі, звычайна дзядзькі па матчынай лініі. Пасля вяселля маладая сям'я пераязджае ў вёску бацькі жаніха. Тонга шырока практыкуюць палігінію.
Жыхары адной вёскі складаюць суседскую абшчыну, якая мае ўнутранае самакіраванне на чале старасты. У тонга, што насяляюць балоты Кафуэ, у каланіяльны перыяд узнік інстытут спадчынных правадыроў уланьяка. Яны разглядаюцца як уладары зямлі, таму атрымоўваюць частку прадуктаў палявання або фармальныя падарункі. Ім падпарадкоўваюцца не толькі тонга, але і суседзі-тва. Важную ролю ў захаванні супольнай тоеснасці адыгрываюць сумесныя абшчынныя і родавыя святы.
Фальклор
Тонга славяцца сваёй музычнай культурай. Песні і танцы суправаджаюць усе іх святы. У Замбіі ў пачатку ліпеня арганізуецца свята ўраджаю лвіінды, вядомы сучасны музычны фестываль Чыкуні. У Малаві існуюць танцавальныя мужчынскія і жаночыя калектывы бома, а таксама танцавальныя спаборніцтвы малепенга. Распаўсюджаны музычны інструмент — барабан.
Мовы
Тонга Замбезі размаўляюць на мове чытонга, што належыць да групы бататвэ падсям'і банту. Да моў гэтай групы таксама належаць некалькі малых моў, распаўсюджаных у Зімбабвэ, Замбіі і Намібіі. Чытонга — танальная мова. Падзяляецца на некалькі дыялектаў. Найбуйнейшыя дыялекты — раўнінны і чытонга плато. Выкарыстоўваецца ў пачатковай школьнай адукацыі, на радыё.
Тонга Ньяса таксама называюць сваю мову чытонга, аднак яна належыць да групы руфіджы-рувума падсям'і банту, блізкая да моў яа, макондэ і нгоні. У адрозненні ад мовы тонга Замбезі чытонга Ньяса радзей выкарыстоўваецца па-за межамі вёсак саміх носьбітаў. Многія тонга Ньяса адначасова размаўляюць на іншых мовах Малаві.
Рэлігія
Традыцыйная рэлігія тонга заснавана на веры ў вярхоўнага бога або вышэйшую сілу, якую група Замбезі называе Леза, а група Ньяса — Чыута, а таксама ў духаў продкаў (мізіму або мзіму), што ахоўваюць жывых людзей. Тонга Замбезі вераць у духа гэтай ракі Ньямі-Ньямі з целам змяі і галавой рыбіны. Шырока практыкуецца магія. З канца XIX ст. дзякуючы місіянерскай дзейнасці распаўсюджваецца пратэстантызм. Да пратэстантаў належыць большасць тонга Ньяса.
Лапіна (Лёзненскі раён)
Ла́піна (, Лапино) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Кавалёўскага сельсавета.
Верхні Сенегал і Нігер
Верхні Сенегал і Нігер (Haut Sénégal et Niger) — былая калонія ў Французскай Заходняй Афрыцы, створаная ў 1904 годзе замест іншай калоніі Сенегамбія і Нігер. Нігер стаў асобнай ваеннай акругай у 1911 годзе і самастойнай калоніяй у 1922 годзе. Французская Верхняя Вольта вылучылася ў 1919 годзе і была пазней (у 1920 годзе) рэарганізавана ў калонію Французскі Судан (суч. Малі).
Сталіцай калоніі быў горад Бамака.
Ураднік
Ураднік — службовая асоба ва ўрадах Вялікага Княства Літоўскага. Пасада зацвярджалася вялікім князем, ваяводамі і старостамі з абраных кандыдатаў. Пасады ураднікаў былі пажыццёвыя або да пераходу на больш высокую пасаду. Статут ВКЛ 1588 г. забараняў займаць некалькі адміністрацыйных пасад або адначасова адміністрацыйную і судовую. Але здаралася, што буйныя феадалы займалі і некалькі пасад. У гарадах ураднікамі былі войты, радцы, лаўнікі, бурмістры і інш. Звычайна пасады урадніка у гарадах былі выбарнымі. Парадак заняцця пасад у гарадах у асноўным рэгуляваўся нормамі магдэбургскага права. Статут ВКЛ 1588 г. прадугледжваў павышаную адказнасць за злачынствы супраць урадніка пры выкананні імі службовых абавязкаў.
Ураднікі падзяляліся на земскіх (дзяржаўных) і прыдворных:
Да 1569 г. галоўныя цэнтральныя ўраднікі (маршалкі вялікі і дворны, гетман вялікі, падскарбі земскі, канцлер, падканцлер), ваяводы, кашталяны, староста жамойцкі ўваходзілі ў Раду Вялікага Княства Літоўскага.
Па Люблінскай уніі (1569) у Сенаце Рэчы Паспалітай засядалі 5 найвышэйшых ураднікаў Вялікага Княства Літоўскага — маршалкі вялікі і дворны, канцлер, падканцлер, падскарбі земскі, а таксама ўсе ваяводы, кашталяны і староста жамойцкі.
Значныя пасады ураднікаў, якія не ўваходзілі ў Сенат, называліся дыгнітарскімі.
Французская Верхняя Вольта
Ве́рхняя Во́льта (Haute-Volta) — былая французская калонія ў складзе Французскай Заходняй Афрыкі.
У канцы XIX стагоддзя французы захапілі каралеўства Масі, і ўключылі іх землі ў склад калоніі Кот-д’Івуар. У 1919 годзе з паўночнай часткі калоніі Кот-д’Івуар і часткі земляў калоніі Верхні Сенегал і Нігер была ўтворана асобная калонія Верхняя Вольта. Назва паходзіць ад ракі Вольта, вытокі якой знаходзяцца на тэрыторыі калоніі.
У 1932 годзе калонія была расфарміравана, а яе тэрыторыя ўвайшла ў склад калоніі Французскі Судан.
Пасля Другой сусветнай вайны, 4 верасня 1947 года калонія Верхняя Вольта была створана зноў. Калі ў 1958 годзе ўтварылася Пятая французская рэспубліка, Французскі Саюз быў ператвораны ў Французская супольнасць, і Французская Заходняя Афрыка фармальна спыніла сваё існаванне. На тэрыторыях, якія ўваходзілі ў яе склад, былі праведзены рэферэндумы, і 11 снежня 1958 года Рэспубліка Верхняя Вольта стала аўтаномнай рэспублікай у складзе Французскай супольнасці.
У выніку паразы ў Індакітайскай вайне і росту напружанасці ў Алжыры ў канстытуцыю Францыі былі ўнесены змены, якія дазволілі членам Французскай супольнасці самастойна змяняць свае Канстытуцыі. 5 жніўня 1960 года была ўтворана незалежная дзяржава Верхняя Вольта, цяпер Буркіна-Фасо.
Станюшкаўскі сельсавет
Станю́шкаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Івянецкага раёна Маладзечанскай вобласці. Цэнтр — вёска Станюшкі.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Казарэзскі сельсавет у складзе Івянецкага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Казарэзы. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года перайменаваны ў Станюшкаўскі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Станюшкі. 24 студзеня 1958 года ў склад сельсавета з Старынкаўскага сельсавета перададзены вёскі Гілікі, Міхалова і Янаўшчына. 27 сакавіка 1959 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Зарачанскага (13 населеных пунктаў: Абрамаўшчына, Бакунова, Гілікі, Казарэзы, Міхалова, Навікоўшчына, Пакуці, Пліскоўшчына, Пятрова, Станюшкі, Ткачы, Хамічы, Янаўшчына) і Падневіцкага (12 населеных пунктаў: Антонава, Асінаўка, Баброўнікі, Беланоўшчына, Галабурды, Зуі, Макасічы, Ойцінава, Ратынцы, Суднікі, Шэлеўшчына, Юзафіна) сельсаветаў.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 25 населеных пунктаў.
Косукэ Хагіна
— японскі плывец. Алімпійскі чэмпіён 2016 года на дыстанцыі 400 м комплексным плаваннем, чэмпіён свету ў 25-мятровых басейнах, шматразовы пераможца Азіяцкіх гульняў.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1994 годзе ў Татыгі. У 2012 годзе заваяваў бронзавы медаль Алімпійскіх гульняў у Лондане. У 2013 годзе стаў уладальнікам двух сярэбраных медалёў чэмпіянату свету. У 2014 годзе выйграў сем медалёў на Азіяцкіх гульнях у Інчхоне, у тым ліку 4 золата. Алімпійскі чэмпіён 2016 года на дыстанцыі 400 м комплексным плаваннем.
Міхалінава (Лёзненскі раён)
Міхалі́нава (, Михалиново) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Варабей
Варабей — прозвішча.
Аколіца Баранавічы
Ако́ліца Бара́навічы (, Околица Барановичи) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Пётр Васілевіч Варабей
Пётр Васілевіч Варабей (, в. Калодзежы, Чэрвеньскі раён —) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1948 года лесаруб, матарыст, у 1959-78 брыгадзір малокомплексной брыгады Чэрвеньскага леспрамгаса. Званне Героя прысвоена за поспехі ў выкананні планавых заданняў па развіцці лясной, цэлюлоза-папяровай, дрэваапрацоўчай прамысловасці.
Ніканаўшчына
Ні́канаўшчына (, Никоновщина) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Кавалёўскага сельсавета.
Міхаіл Восіпавіч Грэдзінгер
Міхаіл Восіпавіч Грэдзінгер (, Германія — ) — беларускі савецкі правазнавец. Акадэмік АН БССР (1928), доктар юрыдычных навук, прафесар (1922).
Біяграфія
Скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт у 1891 годзе.
Да Кастрычніцкай рэвалюцыі паслядоўна займаў пасады прыват-дацэнта ў і Рыжскім політэхнічным інстытуце, пасля выкладаў у Юр’еўскім універсітэце.
Прымаў удзел у стварэнні Сімферопальскага і Народнага політэхнікума (1916). З’яўляўся прафесарам грамадзянскага права і працэсу ў Вышэйшым юрыдычным інстытуце ў Севастопалі (1917—1918); там жа ўдзельнічаў у арганізацыі Народнага політэхнікума.
Прыват-дацэнт Таўрычаскага ўніверсітэта (1919—1920), прафесар і дэкан факультэта грамадскіх навук Крымскага ўніверсітэта (1921—1922). У 1921 годзе займаў пасаду намесніка загадчыка Крымцэнтрархіва.
З 1923 года прафесар БДУ. Акадэмік АН Беларускай ССР з 1928 года.
У пачатку 1930-х гадоў намеснік дырэктара, дырэктар Інстытута савецкага будаўніцтва і права АН БССР, прафесар Інстытута права пры Наркамаце юстыцыі БССР.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя даследванні прысвечаны пытанням грамадзянскага і сямейнага права.
Бібліяграфія
Аўтар больш за 100 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій.
Палёнаўка
Палёнаўка (, Полёновка) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Швецыя на зімовых Алімпійскіх гульнях 1948
Швецыя брала ўдзел у V Зімовых Алімпійскіх гульнях, якія праходзілі ў Санкт-Морыцы, Швейцарыя, дзе заваявала 10 медалёў, з якіх 4 залатыя, 3 сярэбраныя і 3 бронзавыя. Зборную краіны прадстаўлялі 43 спартсмены (42 мужчыны, 1 жанчына), якія выступалі ў 6 відах спорту.
Новая Дуброва (Лёзненскі раён)
Но́вая Дубро́ва (, Новая Дуброва) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Альтарыя
Альта́рыя (, Альтария) — хутар у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 6 студзеня 1965 года — у склад Багданаўскага сельсавета , з 19 студзеня 1965 года — у складзе Трабскага сельсавета.
2001 год у гісторыі тэлебачання
2001 год быў адзначаны шэрагам падзей у тэлебачанні.
Уладзімір Пятровіч Емяльянчык
Уладзімір Пятровіч Емяльянчык (, в. Вялікія Лукі Баранавіцкага раёна —, ) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1987), дацэнт.
Біяграфія
Скончыў у 1980 годзе БДУ. Працаваў у Мінскім інстытуце культуры. У 1991—2003 гадах у Інстытуце гісторыі АН Беларусі: навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі эпохі феадалізму, старшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі XIII—XVIII стагоддзяў. Адначасна выкладаў у БДУ і Беларускім гуманітарным ліцэі.
Даследаваў палітычную і ваенную гісторыю Беларусі XVIII стагоддзя, дачыненні Беларусі з Польшчай і Расіяй.
Адзін з аўтараў «Нарысаў гісторыі Беларусі» (ч. 1, 1994) і «Гісторыі Беларусі» (т. 3, 2004).
Пнёва (Лёзненскі раён)
Пнёва (, Пнёво) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Стара Выжыўка
Стара Выжыўка (Стара Вижівка) — пасёлак гарадскога тыпу ў Валынскай вобласці Украіны на рацэ Выжыўка (прыток Прыпяці), адміністрацыйны цэнтр Старавыжыўскага раёна.
Гісторыя
Ммястэчкам у розны час валодалі князі Сангушкі, князь Курбскі, каралева Бона і інш.
17 студзеня 2016 года ў мястэчку мітрапаліт Луцкі і Валынскі Міхаіл здзейсніў чын асвячэння новага храма ПЦУ.
Багданцы
Багданцы́ (, Богданцы) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 6 студзеня 1965 года — у склад Багданаўскага сельсавета , з 19 студзеня 1965 года — у складзе Трабскага сельсавета.
Французскае Супольніцтва
Французскае Супольніцтва (Communauté française) — арганізацыя Французскай каланіяльнай імперыі ў 1958—1960 гадах, утвораная па Канстытуцыі Францыі 4 кастрычніка 1958 года, якая паклала пачатак Пятай рэспублікі. Супольніцтва замяніла аналагічную арганізацыю Чацвёртай рэспублікі Французскі Саюз. Рэферэндум, які ўхваліў Канстытуцыю 1958 года, быў адпрэчаны ў Гвінеі, якая ў выніку стала незалежнай і не ўвайшла ў Супольніцтва.
Равуты
Раву́ты (, Реуты) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Сіманава (Лёзненскі раён)
Сі́манава (, Симаново) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Ганна Алаіза Хадкевіч
Ганна Алаіза Хадкевіч (у дзявоцтве Астрожская; — ) — грамадска-рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай.
Ганна Алаіза — апошняя прадстаўніца роду Астрожскіх.
Біяграфія
З княжацкага роду Астрожскіх гербу ўласнага, дачка Аляксандра і Ганны з Косткаў.
28 лістапада 1620 выйшла замуж за гетмана вялікага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. Аднак неўзабаве гетман накіраваўся на сойм у Варшаву, а потым у сваю апошнюю выправу, не ўступіўшы ў правы мужа.
У 1624 перапахавала ў Астрожскім езуіцкім касцёле рэшткі мужа.
Непрыхільна ставілася да праваслаўнай царквы, перадала грэка-каталікам цэрквы ў Тураве.
Страганы
Страганы́ (, Строганы) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Праспект Міру (Мінск)
Праспект Мі́ру — вуліца ў Кастрычніцкім раёне Мінска ў квартале Мінск-Свет. Пачынаецца ад вуліцы Аэрадромнай і перасякаецца з Германаўскай вуліцай. На вуліцы да 2018 г. знаходзіўся Мінскі завод грамадзянскай авіяцыі.
Аляксандр Астрожскі
Аляксандр Астрожскі (, Вявёрка каля Тарнава —, Цярнопаль) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Ваявода валынскі (з 1593), староста пераяслаўскі (з 1594).
Валодаў гарадамі Ратна (прыкладана з 1590), Дарагабуж, Сураж, Звягель, паловай горада Астрог (усе з 1603).
Праспект Міру (Мінск)
Назва вуліцы была зацверджана Мінскім гарадскім саветам дэпутатаў 15 верасня 2017 года.
Аляксандр Астрожскі
Біяграфія
Дзяцінства правёў у Дубне, выхаванне і адукацыю спачатку атрымаў у Астрогу, а потым пры двары караля і вялікага князя.
У 1592 годзе пабраўся шлюбам з каталічкай Ганнай Косткай, уладальніцай горада Ярослаў у Рускім ваяводстве, дзе збудаваў палац. У 1593 годзе разбіў пад Яраславам татараў.
Разам з бацькам супрацьдзейнічаў правядзенню царкоўнай уніі, удзельнічаў у праваслаўным саборы 1596 года ў Берасці, саборы праваслаўных і пратэстантаў 1599 года ў Вільні.
Меў 5 сыноў (Канстанцін Аляксандр, Крыштаф, Януш Павел, Аляксандр, Васіль) і 3 дачок (Соф'я, Ганна Алаіза, Кацярына).
Раптоўна памёр у 1603 годзе (магчыма яго атруцілі). Пахавалі князя ў Астрогу, у царкве Яўлення Гасподняга.
Сяняўскія
Сяняўскія (Sieniawski) — польскі магнацкі род, герба Ляліва, з якога паходзіць некалькі значных дзяржаўных дзеячаў Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага. Яны займалі пасады гетманаў, ваявод або кашталянаў. Радавой рэзідэнцыяй служыў Беражанскі замак. Пасля згасання роду са смерцю А. М. Сяняўскага (1726) іх уладанні перайшлі ў спадчыну Чартарыйскім.
Сялішча (Лёзненскі раён)
Сялі́шча (, Селище) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Кавалёўскага сельсавета.
Юлія Сяргееўна Рыцікава
Юлія Сяргееўна Ры́цікава (у дзявоцтве Дурэ́йка; нар. 8 верасня 1986, Смаргонь) — беларуская баскетбалістка. Выступала за нацыянальныя каманды сваёй краіны ўсіх узроўняў: ад юніёраў да дарослых. Іграе на пазіцыі абаронца/форвард. Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа.
Біяграфія
Дэбютавала ў нацыянальнай зборнай у 2005 годзе. Сезон 2007/08 практычна цалкам быў прапушчаны з-за траўмы.
Чэмпіёнка рэгулярнага сезона Poland-PLKK-2010. Бронзавы прызёр жаночай Балтыйскай лігі 2011 года.
Чэмпіёнка Беларусі 2011, 2016, пераможца Кубка Беларусі 2015 года, пераможца Кубка Еўропы 2011/2012.
Увайшла ў склад беларускай каманды на Алімпійскіх гульнях 2016 у Рыа-дэ-Жанэйра.
Сям’я
16 ліпеня 2011 года выйшла замуж за Аляксея Рыцікавы. 15 ліпеня 2013 года ў г. Мінску нарадзіла сына.
Ладыгіна
Лады́гіна — жаночая форма прозвішча Ладыгін, тапонім.
Барэйкаўшчына
Барэ́йкаўшчына (, Борейковщина) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 6 студзеня 1965 года — у склад Багданаўскага сельсавета , з 19 студзеня 1965 года — у складзе Трабскага сельсавета.
Мікалай Геранім Сяняўскі
Мікалай Геранім Сяняўскі ( — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай. Харунжы вялікі (1668—1674) і маршалак надворны каронны (1674—1680), ваявода валынскі (1680—1683), гетман польны каронны з 1683.
Біяграфія
З магнацкага роду Сяняўскіх герба «Ляліва», сын Адама Гераніма і Вікторыі Альжбеты з Патоцкіх.
У 1663 атрымаў пасаду ротмістра, у 1666 стражніка вялікага кароннага, пасля 1667 палкоўнік. У 1676 быў маршалкам сойму.
За права валодаць мястэчкам Мыш і вёскай Баранавічы судзіўся з езуіцкім калегіумам у Мышы. У 1683 захапіў Мыш і навакольныя вёскі.
Ваяваў за Яна Казіміра з казакамі і татарамі. Супраціўнік рокашу Любамірскага. Удзельнічаў у кампаніях Яна Сабескага (Падгайцы, Хоцім). У 1673—1674 праводзіў самастойныя аперацыі на Падоллі і Малдове. Удзельнічаў у кампаніі пад Венай 1683. Праз паноўную там заразу памёр неўзабаве пасля перамогі.
З маёнткаў выстаўляў у войска 3 конныя харугвы і драгунскі полк, на чале якіх ваяваў з казакамі, крымскімі татарамі і туркамі.
У шлюбе з Цэцыліяй Марыяй Радзівіл меў сына Адама Мікалая і дачок Яну і Тэафілію.
Рафал Майка
Рафал Майка (Rafał Majka; нар. 12 верасня 1989, Зэгартавіцы, Малапольскае ваяводства, Польшча) — польскі прафесійны шашэйны велагоншчык, які выступае за каманду. Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2016 года.
Кар'ера
У студзені 2011 года Рафал Майка падпісаў прафесійны кантракт з дацкай прафесійнай камандай вышэйшага дывізіёна. У першы год паляк не паказваў выдатных вынікаў. У канцы лета ён дэбютаваў на Вуэльце, якую ён вымушаны быў пакінуць з-за хваробы на 17-м этапе. Праз год, на гэтай жа гонцы Майка нечакана стаў галоўным горным памочнікам свайго капітана Альберта Кантадора і зрабіў важкі ўнёсак у перамогу іспанца ў агульным заліку. У завяршэнні сезона паляк стаў лепшым маладым гоншчыкам на Туры Пекіна.
На Джыра-2013 Майка паказаў шэраг выдатных вынікаў і да апошняга этапу змагаўся з калумбійцам Карласам Бетанкурам за белую майку лепшага маладога гоншчыка, але на апошнім горным этапе саступіў яму 41 секунду, стаўшы другім у маладзёжнай класіфікацыі і сёмым у генеральнай класіфікацыі. У ліпені Рафал змагаўся за перамогу на родным Туры Польшчы, некалькі дзён быў лідарам агульнага заліку, але ў выніку стаў чацвёртым, выйграўшы ў якасці суцяшэння майку лепшага ў ачковай класіфікацыі.
19 ліпеня 2014 года выйграў 14 этап Тур дэ Франс, які праходзіў паміж гарадамі Грэнобль і Рызуль. Праз некалькі дзён выйграў яшчэ адзін горны этап, што прынесла яму званне горнага караля.
Амаль адразу пасля завяршэння Тура выступіў на хатнім Туры Польшчы, дзе выйграў 2 этапы і генеральную класіфікацыю.
Другую «гарохавую майку горнага караля» Рафал атрымаў па выніках Тур дэ Франс 2016. Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2016 года ў Рыа-дэ-Жанэйра ў групавой гонцы.
Асабістае жыццё
Бацька Рафала — Пётр, маці — Каміла, таксама ў Майкі ёсць дзве сястры: старэйшая Агнешка і малодшая Магда. На вяселлі старэйшай сястры ў 2006 годзе велагоншчык пазнаёміўся з Магдай Коваль, з якой ажаніўся 18 кастрычніка 2014 года.
Цітова (Лёзненскі раён)
Ціто́ва (, Титово) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Батукі
Батукі́ (, Батуки) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Сяцішча
Сяці́шча (, Сетище) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Кавалёўскага сельсавета.
Павел Ян Грабоўскі
Павел Ян Грабоўскі (Paweł Jan Grabowski;  — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Староста ваўкавыскі (з 1783), генерал-інспектар войскаў літоўскіх (1798—1791), генерал-лейтэнант (1794). Пасол ад Ваўкавыскага павета на Чатырохгадовы Сойм, удзельнік паўстання Т. Касцюшкі.
Павел Ян Грабоўскі — адзін з нешматлікіх прадстаўнікоў літоўскай (беларускай) шляхты XVIII ст. — пратэстант паводле веры.
Біяграфія
З шляхецкага роду Грабоўскіх, сын Яна Юрыя, палкоўніка коннага рэгіменту войска Вялікага Княства Літоўскага, і Ганны з Грушчынскіх. Стрыечны брат Стэфана Грабоўскага.
У 1771—1775 гадах навучаўся ў Варшаўскай Рыцарскай школе, дзе пасябраваў з Якубам Ясінскім. У 1781 годзе як капітан 5-га палка пяхоты ўступіў у масонскую ложу «Добры пастар». У 1785 годзе абіраўся паслом на сойм. У 1785 годзе прызначаны генералам-інспектарам літоўскіх войскаў у Ваўкавыскім павеце, а ў 1788 годзе абіраўся паслом на Чатырохгадовы Сойм ад Ваўкавыскага павета. Падчас паседжанняў Сойма выказваўся за паскарэнне збору войска, уваходзіў у дэпутацыю па пытаннях украінскіх бунтаў. У 1791 годзе як дысідэнт выказваўся пра пытанні аўтаноміі праваслаўя і ўдзельнічаў у Пінскай кангрэгацыі. Член соймавай дэпутацыі па пакрыцці дэфіцыту. Падтрымаў на сойме ўхвалу Канстытуцыі 3 мая 1791 г. і стаў удзельнікам Згуртавання прыяцеляў Уставы аб кіраванні 3 мая.
15 мая 1792 года прапанаваў каралю і вялікаму князю заснаваць медаль Virtuti Militari. Удзельнічаў у вайне з Расіяй, за што атрымаў гэты медаль. У 1794 годзе далучыўся да паўстання пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі. 16 мая быў узведзены ў ранг генерал-лейтэнанта, камандаваў войскамі ў складзе карпусоў А. Хлявінскага і К. Серакоўскага. 5 жніўня быў прызначаны камандзірам дывізі, удзельнічаў у Бітве пад Соламі. У верасні таго ж года дзейнічаў са сваім аддзелам на Палессі. Праз Гродна рушыў на Варшаву.
Загінуў пры абароне прадмесця Варшавы — Прагі.
Шавялі (Лёзненскі раён)
Шавялі́ (, Шевели) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Веляшковіцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Кавалёўскага сельсавета.
Electronic Entertainment Expo
У першую чаргу E³ — выстаўка для журналістаў і аматараў гульняў, у адрозненне ад прафесійнай канферэнцыі распрацоўшчыкаў гульняў Game Developers Conference (GDC), якая штогод праходзіць у маі ў Сан-Хасэ, Каліфорнія.
Па завяршэнні кожнай выстаўкі якасць прадстаўленых прадуктаў ацэньваецца незалежнай камісіяй, якая раздае ўзнагароды Game Critics Awards. Узнагароджваюцца лепшыя ідэі, гульні, прэзентацыі і гульнявая электроніка, а таксама называюцца прэзентацыі і прадукты, які найбольш расчаравалі наведвальнікаў выстаўкі.
Гісторыя
E3 праводзіцца з 1995 года асацыяцыяй Entertainment Software Association і праходзіць штогод у чэрвені ў Выставачным цэнтры Лос-Анджэлеса, штат Каліфорнія, ЗША. У канцы 1990-х выстаўка двойчы праводзілася ў Атланце, але мела там меншы поспех і «вярнулася» ў Лос-Анджэлес.
У 2006 годзе заснавальнік E3 вырашыў змяніць фармат выстаўкі і ператварыць велізарны шоу, якое наведваюць дзясяткамі тысяч людзей, у закрытую канферэнцыю для выбраных прадстаўнікоў прэсы. Аднак у 2009 годзе выстаўка вярнулася да ранейшага фармату. У 2010 годзе выстаўка зноў прайшла ў Выставачным цэнтры Лос-Анджэлеса. У 2011 годзе яна праводзілася 6—9 чэрвеня там жа. У 2012 — з 4 па 7 чэрвеня таксама ў Лос-Анджэлесе. Адносна планаў правядзення выстаўкі ў 2013 годзе прэзідэнт Entertainment Software Association Майкл Галахер у інтэрв’ю Los Angeles Times 04 сказаў : «Мы яшчэ вядзём перамовы з горадам Лос-Анджэлесам, але маецца шэраг пытанняў, якія неабходна вырашыць. Калі вырашыць іх нам не атрымаецца, мы мяркуем перабрацца куды-небудзь яшчэ».
Тым не менш, у 2013 годзе выстаўка таксама праводзіцца ў Выставачным цэнтры Лос-Анджэлеса.
Бобрыкі (Іўеўскі раён)
Бо́брыкі (, Бобрики) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Кацярына Уладзіміраўна Белановіч
Кацярына Уладзіміраўна Белановіч (у дзявоцтве Арцю́х; 14 студзеня 1991,, Брэсцкая вобласць, Беларусь) — беларуская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў бегу на 400 м з бар'ерамі. Майстар спорту Беларусі. Чэмпіён Беларусі па лёгкай атлетыцы 2014 года. Чэмпіёнка Беларусі 2016 года на дыстанцыі эстафеце 4×400 метраў.
Біяграфія
У лютым 2010 года БФЛА адхіліла Кацярыну Арцюх ад спаборніцтваў на тры месяцы за ўжыванне кленбутэролу, выяўлена ў пробе, якая была ўзята на юніёрскім чэмпіянаце краіны ў Магілёве.
8 кастрычніка 2010 года Выканкам БФЛА дыскваліфікаваў Кацярыну Арцюх тэрмінам на два гады — з 12 жніўня 2010 года па 12 жніўня 2012 года за парушэнне антыдопінгавых правіл ІААФ. У допінг-пробе, якую яна здала 24 ліпеня пасля выйгранага ёю фінальнага забегу на 400 м з бар'ерамі на юніёрскім чэмпіянаце свету ў Монктане (Канада), былі выяўлены сляды забароненага прэпарата метэналону. Вынік Арцюх 56,16 быў ануляваны, а залаты медаль перададзена расіянцы Веры Рудаковай, якая прыбегла другой з часам 57,16.
На Чэмпіянаце Еўропы 2016 года заняла 5 месца ў бегу на 400 метраў з бар'ерамі з вынікам 55.82 сек.
На чэмпіянаце Беларусі па лёгкай атлетыцы ў памяшканні на дыстанцыі 400 м метраў паказала другі вынік, саступіўшы толькі вопытнай Ілоне Вусовіч. У складзе каманды Брэсцкай вобласці разам з Вікторыяй Шыманскай, Алесяй Дабравіцкай і Аленай Кіевіч перамагла ў эстафеце 4×400 м.
На маладзёжных лёгкаатлетычных спаборніцтвах Drużynowe Mistrzostwa Polski, якія праходзілі ў Варшаве, Кацярына Белановіч у забегу на 400 метраў з бар'ерамі прыйшла другой з вынікам 55,59 секунды, што дазволіла спартсменцы выканаць кваліфікацыйны нарматыў на летнія Алімпійскія гульні 2016 года ў Рыа-дэ-Жанэйра.
Віктар Яфімавіч Вараб’ёў
Віктар Яфімавіч Вараб'ёў (, Легніца, Польшча) — беларускі савецкі спартсмен па веславанню на байдарках і каноэ. Заслужаны майстар спорту СССР (1975). Скончыў Гомельскі ўніверсітэт у 1979. З 1974 інструктар Гомельскага абласнога камітэта. Чэмпіён свету і Еўропы на дыстанцыі 500 м (1975, Бялград). Срэбраны чэмпіён свету на дыстанцыі 500 м (1977, Сафія).
Чэмпіён СССР на дыстанцыях 500 м (1975), 1000 м (1976), Спартакіяды народаў СССР на дыстанцыі 500 м (1975). Пераможца і прызёр міжнародных і ўсесаюзных спаборніцтваў.
Арцёмава (Лёзненскі раён)
Арцёмава (, Артёмово) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Брагі (Іўеўскі раён)
Бра́гі (, Браги) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Трабскага сельсавета, да 29 красавіка 1960 года — у склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 15 мая 1963 года — у склад Даўгердзішскага сельсавета.
Вораўшчына
Во́раўшчына (, Воровщина) — хутар у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 6 студзеня 1965 года — у склад Багданаўскага сельсавета , з 19 студзеня 1965 года — у складзе Трабскага сельсавета.
Бандоры
Бандо́ры (, Бондоры) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Горбаўскага сельсавета.
Мукачэўскі дзяржаўны ўніверсітэт
Мукачэўскі дзяржаўны ўніверсітэт (Мукачівський державний університет) — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова, размешчаная ў горадзе Мукачэва, другі ўніверсітэт Закарпацця пасля УжНУ.
Агульная характарыстыка
Арганізацыю вучэбнай, навукова-метадычнай, навуковай і выхаваўчай работы ва ўніверсітэце забяспечваюць факультэты:
Падрыхтоўку спецыялістаў ажыццяўляюць 17 кафедраў, 13 з якіх з’яўляюцца выпускаючымі. На іх працуе 248 чалавек прафесарска-выкладчыцкага складу, сярод якіх 21 доктар навук і 106 кандыдатаў навук. Адкрыта аспірантура па эканомічных і педагагаічных навуках.
Гісторыя
Універсітэт створаны ў адпаведнасці з пастановай Кабінета міністраў Украіны ад 27 жніўня 2009 г. і загадам Міністра адукацыі і навукі Украіны ад 1 верасня 2008 г. на базе двух вну: Мукачэўскага тэхналагічнага інстытута і Мукачэўскага гуманітарна-педагагічнага інстытута. Першым рэктарам быў прызначаны заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Украіны, доктар хімічных навук, прафесар Юрый Вікенцьевіч Мігалін, які кіраваў універсітэтам да 2013 г. Універсітэт выводзіць свае вытокі з дзейнасці навучальнай установы, якая функцыянавала з 1914 г. як Мукачэўская венгерская каралеўская дзяржаўная народашкольная семінарыя.
Структурнымі адзінкамі ўніверсітэта з’яўляюцца Вінаградаўскі дзяржаўны каледж і Мукачэўскі гуманітарна-педагагічны каледж, якія забяспечваюць падрыхтоўку спецыялістаў на адукацыйна-кваліфікацыйным ўзроўні малодшага спецыяліста. Вінаградаўскі дзяржаўны каледж быў утвораны ў 1997 г. шляхам рэарганізацыі Вінаградаўскага політэхнічнага тэхнікума ў Вінаградаўскі тэхналагічны каледж, а ў 2008 г. — у Вінаградаўскі дзяржаўны каледж Мукачэўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя Мукачэўскага гуманітарна-педагагічнага каледжа сягае векавой гісторыі падрыхтоўкі педагагічных кадраў на Закарпацці, калі ў 1914 г. была адкрыта Мукачэўская венгерская каралеўская дзяржаўная народашкольная семінарыя па ініцыятыве мэра горада Янаша Нэдэцэі. Сучасная гісторыя каледжа бярэ свой пачатак з 2002 г., калі Мукачэўскае педагагічнае вучылішча было рэарганізавана ў Мукачэўскі гуманітарна-педагагічны каледж.
Пентан
Пентан (C5H12) — насычаны ацыклічны вуглевадарод класа алканаў. Існуе ў выглядзе трох ізамераў: нармальны пентан CH3(CH2)3СН3 (н-пентан), ізапентан (СН3)2СНСН2СН3 (2-метылбутан) і неапентан (СН3)4С (2,2-дыметылпрапан, тэтраметылметан). Уваходзіць у склад бензіну.
Н-пентан і ізапентан — бясколерныя вадкасці са слабым пахам, неапентан — газ. Пентаны раствараюцца ў арганічных растваральніках і амаль не раствараюцца ў вадзе. Пры каталітычнай дэгідрагенізацыі ў прысутнасці Cr2O3 утвараюць пентэны, Пры награванні ў прысутнасці Al2O3 ізамерызуецца ў ізапентан (2-метылбутан).
Выкарыстанне
Пентаны выкарыстоўваюцца пры атрыманні ізапрэну, пентэнаў амілавых спіртоў і іх эфіраў, у якасці растваральнікаў, кампанента маторнага паліва.
Барсеева
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Горбаўскага сельсавета.
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 25 км у напрамку ад Лёзна, за 65 км ад Віцебска.
Лік Вольфа
Лік Вольфа («міжнародны лік сонечных плям», «адносная колькасць сонечных плям», «цюрыхскі лік») - названы ў гонар швейцарскага астранома Рудольфа Вольфа лікавы паказчык колькасці сонечных плям. З'яўляецца адным з самых распаўсюджаных паказчыкаў сонечнай актыўнасці.
Лік Вольфа для дадзенага дня вылічаецца па формуле
Нарміровачныя каэфіцыенты k выводзяцца для кожнага назіральніка і тэлескопа, што дае магчымасць сумесна выкарыстоўваць колькасці Вольфа, знойдзеныя рознымі назіральнікамі. За міжнародную сістэму прынятыя колькасці Вольфа, якія ў 1849 годзе пачала публікаваць Цюрыхская абсерваторыя, і для якіх каэфіцыент k прыняты роўным 1. У цяперашні час зводка усіх назіранняў сонечных плям і вызначэнне сярэднемесяцовых і сярэднегадавых значэнняў лікаў Вольфа вырабляецца ў Цэнтры аналізу дадзеных па ўплыву Сонца (Бельгія). Існуюць таксама шэрагі лікаў Вольфа, адноўленыя паводле ўскосных звестак для эпохі, папярэдняй 1849.
, дзе F - плошча плям у мільённых долях паўсферы. Аднак маецца шэраг указанняў на змяненне характару гэтай сувязі з часам.
Стэфан Грабоўскі
Стэфан Грабоўскі (, вёска Асташына Наваградскага павета — ) — ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. Адзін з кіраўнікоў паўстання Т. Касцюшкі.
Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Грабоўскіх герба «Окша», сын Тамаша Марыяна, генерал-маёра літоўскага войска, і Дароты з Отэнгаўзенаў. Стрыечны брат Паўла Яна Грабоўскага.
Пасля сканчэння Рыцарскай школы ў Варшаве харужы ў войску Вялікага Княства Літоўскага. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай (1792) падпалкоўнік, вызначыўся ў баях пад Мірам і Брэстам.
Член масонскай ложы «Шчаслівага вызвалення» ў Гродне, майстар цырыманіяла.
Па перамозе Таргавіцкай канфедэрацыі далучыўся да падрыхтоўкі паўстання ў Вільні, у часе вызвалення якой ад расійскай залогі (красавік 1794) падыход яго аддзела змусіў расійскія войскі пакінуць ваколіцы горада. Браў удзел у баях пад вёскамі Солы і Паляны ў складзе паўстанцкага войска пад камандай Я. Ясінскага. Удзельнічаў у абароне Вільні ў ліпені 1794 года. У канцы жніўня 1794 года ўзначаліў рэйд 2-тысячнага аддзела паўстанцаў на Меншчыну і Магілёўшчыну (Араны — Койданаў — Пухавічы — Бабруйск — Любань). У дарозе да яго далучалася дробная шляхта і сяляне. Аднак пасля Любанскай бітвы (4 верасня 1794) вымушаны быў капітуляваць.
Улады Расійскай імперыі выслалі С. Грабоўскага ў Кастрамскую губерню. Волю атрымаў дзякуючы амністыі паўстанцам ад Паўла I.
У расійскую-французскую вайну (1812) перайшоў на бок Напалеона. Абіраўся берасцейскім маршалкам, дзе сабраў войска. У званні генерал-маёра ўзначальваў Ваенны камітэт Камісіі часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага. Па адступленні войскаў Напалеона змагаўся супраць антыфранцузскай кааліцыі разам з Ю. Панятоўскім. Пад Лейпцыгам трапіў у палон.
Дзякуючы падтрымцы Адама Чартарыйскага з захаваннем ваеннага звання ўвайшоў у склад найвышэйшай адміністрацыі Герцагства Варшаўскага. З 1825 міністр-сакратар Царства Польскага. Бараніў інтарэсы свайго краю. З 1826 года генерал дывізіі. Браў удзел у руска-турэцкай вайне (1826—1829). У 1832—1839 гадах член Дзяржаўнага савета Расіі.
З 1839 года ў адстаўцы.
У шлюбе з Н. Гладкоўскай нашчадкаў не пакінуў.
Галубіцкаўшчына
Галубі́цкаўшчына (, Голубицковщина) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 6 студзеня 1965 года — у склад Багданаўскага сельсавета , з 19 студзеня 1965 года — у складзе Трабскага сельсавета.
Сапара
Сапара — сталіца Зімовых Алімпійскіх гульняў 1972 года і трох Зімовых Азіяцкіх гульняў 1986, 1990 і 2017 гадоў. Сапара — курорт, у наваколлях якога маецца мноства гарачых крыніц. Тут штогод праводзіцца Снежны фестываль, які прыцягвае больш за 2 млн турыстаў з усяго свету.
Клімат
У горадзе Сапара ўмераны мусонны клімат.
Гербера
Гербера (Gerbera) — род шматгадовых травяністых раслін сямейства складанакветных. Сцябло скарочанае, прыкаранёвае лісце сабранае ў разеткі. Кветкавыя кошыкі буйныя, адзінкавыя, яркай афарбоўкі. Каля 70 відаў у трапічных, радзей ва ўмераных абласцях Афрыкі і Азіі. У кветаводстве вядомая.
Швецыя на Алімпійскіх гульнях
Швецыя ўпершыню выступіла на Алімпійскіх гульнях у 1896 годзе, і з тых часоў не прапускала ніводнай Алімпіяды, за выключэннем, летніх Алімпійскіх гульняў у Сент-Луісе.
Нацыянальны алімпійскі камітэт Швецыі быў створаны і прызнаны ў 1913 годзе. У Міжнародны Алімпійскі камітэт уваходзіў шведскі чыноўнік і спартыўны выкладчык Віктар Болк.
Шведскія атлеты выйгралі агулам 475 медалёў на летніх Алімпіядах, і яшчэ 118 на зімовых.
Медалі па зімовых відах спорту
* Табліцы ўключаюць 6 медалёў — тры золата, два срэбра і адну бронзу — атрыманыя ў 1908 і 1920 гадах на спаборніцтвах па фігурнаму катанню. Гэтыя медалі ўключаны, і ў летні, і ў зімовы спіс медалёў.
Акрамя таго, на зімовых Алімпійскіх гульнях 1952, якія праходзілі ў Осла, Нарвегія, быў прадстаўлены паказальным відам спорту хакей з мячом. Зборная Швецыі, якая прымала ўдзел у турніры, заняла першае месца.
Міжэрычы
Міжэ́рычы (, Мижеричи) — аграгарадок у Зэльвенскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Каралінскага сельсавета. Насельніцтва 271 чал. (1998). Знаходзіцца за 17 км на паўночны захад ад Зэльвы, за 19 км ад чыгуначнай станцыі Зэльва; на шашы Тулава — Ружаны.
Назва
Традыцыйную гістарычную назву Межырэч у 1970-х змянілі на сучасную афіцыйную Міжэрычы.
Гісторыя
Упершыню згадваецца ў 2-й палове XV ст. як "двор" Нацовічаў (Нацаў), пазней — Ільінічаў. 3 пачатку XVI ст. ва ўладанні маршалка гаспадарскага Войцеха Клочкі. Войцех заснаваў тут касцёл, дзе захоўваўся цудоўны абраз Маці Божай. У 1550 годзе Межырэч згадваецца як мястэчка Ваўкавыскага павета Новагародскага ваяводства.
У 1560—1570-я гады ва ўладанні вялікага князя, потым зноў перайшло да Клочкаў. Праз шлюб Марыны Клочка з суддзём земскім ваўкавыскім П. Дольскім у апошняй чвэрці XVI ст. частка Межырэч перайшла ў валоданне Дольскіх. Тым жа часам ¼ частку мястэчка Межырэчы — дом на Рынку, Карбатоўскую стадолу каля дарогі з Ваўкавыску на Слонім, пляцы з мяшчанамі на вуліцах Славацічоўскай, Крывой і Слонімскай—як пасаг Раіны Мацееўны Клачкоўны Падароскай атрымаў войскі гарадзенскі Р. Война.
З 1725 годзе мястэчкам валодалі князі Вішнявецкія.
Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, цэнтр воласці Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні. Паводле перапісу (1897) — 55 двароў, касцёл, народнае вучылішча, крама, карчма.
Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, цэнтр гміны Ваўкавыскага павета Беластоцкага ваяводства.
У 1939 годзе Межырэч увайшла ў БССР, з 1940 года цэнтр сельсавета (16 ліпеня 1954 Межырэцкі сельсавет скасавалі). Станам на 1998 год—105 двароў.
У 2017 годзе Міжэрычы перададзены са складу Тулаўскага сельсавета ў Каралінскі сельсавет.
Інфраструктура
У Міжэрычах працуюць сярэдняя школа, фельчарска-акушэрскі пункг, клуб, бібліятэка, пошта.
Ганчары (Трабскі сельсавет)
Ганчары́ (, Гончары) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Чэмпіянат Еўропы па акадэмічным веславанні 2015
Чэмпіянат Еўропы па акадэмічным веславанні-2015 праводзіўся ў польскім горадзе Познань з 29 па 31 мая 2015 года.
Удзельнікі
У спаборніцтвах прынялі ўдзел спартсмены 34 краін.
Гербіцыды
Гербіцыды (ад Herba — трава і caedo — забіваю) — хімічныя рэчывы, якія прымяняюцца для знішчэння раслін. Па характары дзеяння на расліны дзеляцца на гербіцыды суцэльнага дзеяння, якія забіваюць усе віды раслін, і гербіцыды выбарчага (селектыўнага) дзеяння, якія забіваюць адны віды раслін і не пашкоджваюць іншыя. Першыя ўжываюць для знішчэння расліннасці вакол прамысловых аб'ектаў, на лясных высечках, аэрадромах, чыгуначных і шашэйных дарогах, пад высакавольтнымі лініямі электраперадач, у дрэнажных каналах, сажалках і азёрах; другія — для абароны культурных раслін ад пустазелля (хімічная праполка).
Міхаіл Васільевіч Шуйскі
Міхаіл Васільевіч Шуйскі — князь, рускі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Сын князя Васіля Юр’евіча Шуйскага. У 1495—1496 гадах у свіце Івана III у яго паездцы па Ноўгараду. Намеснік пераяслаўскі паміж 1508 і 1514 гадамі, разам з В. М. Шукалоўскім-Чарцянём.
Гаявішча
Да 3 красавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад Трабскага сельсавета, да 29 красавіка 1960 года — у склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 15 мая 1963 года — у склад Даўгердзішскага сельсавета.
Алімпійскі камітэт Швецыі
Алімпійскі камітэт Швецыі (Sveriges Olympiska Kommitté) — арганізацыя, якая прадстаўляе Швецыю ў міжнародным алімпійскім руху. Заснавана і зарэгістравана ў МАК у 1913 годзе.
Штаб-кватэра размешчана ў Стакгольме. З'яўляецца членам МАК, ЕАК і іншых міжнародных спартыўных арганізацый. Ажыццяўляе дзейнасць па развіцці спорту ў Швецыі.
Алімпійскія гульні ў Швецыі
Швецыя атрымала права правядзення летняй Алімпіяды ў 1912 годзе ў Стакгольме.
Канстанцін Ян Шуйскі
Канстанці́н Ян Шу́йскі (? — ) — дзяржаўны дзеяч ВКЛ. З княжацкага роду Шуйскіх. Берасцейскі пісар земскі ў 1663—1679 і харужы ў 1679—1690, вялікі пісар ВКЛ ад 1690; староста ялоўскі і загальскі. Шмат разоў выбіраўся паслом на соймы.
Васіль Юр’евіч Шуйскі
Васіль Юр’евіч Шуйскі (памёр 1448?) — князь, сын першага ўдзельнага князя шуйскага Юрыя Васільевіча, унук Кірдзяпы. Да 1446 года князь суздальскі.
У 1445 г. Васіль Юр’евіч адбіў аблогу немцамі горада Ям (Кінгісеп).
Падчас барацьбы Васіля Цёмнага з Дзмітрыем Шамякам Васіль Юр’евіч з братам Фёдарам далучаўся да апошняга. Дзмітрый Шамяка прызнаў Васіля малодшым братам і абяцаў, здабыўшы вялікае княжанне, аддаць Юр’евічам Суздаль, Ніжні Ноўгарад, Гарадзец і Вятку. Але Цёмны ўзяў верх над Шамякам, і Юр’евічы павінны былі скарыцца перад ім.
Комптанаўская даўжыня хвалі
Комптанаўская даўжыня хвалі (λC) — параметр элементарнай часціцы: велічыня з размернасцю даўжыні, характэрная для рэлятывісцкіх квантавых працэсаў, якія ідуць з удзелам гэтай часціцы.
Вылічэнне
Формула комптанаўскай даўжыні хвалі атрымліваецца з формулы дэ-бройлеўскай даўжыні хвалі шляхам замены хуткасці часціцы v на хуткасць святла c:
Для электрона, λce ≈ 0.0242 Å ≈ 2,4263086 м; для пратона, λcp ≈ 0.0000132 Å ≈ 1,3214098446 м.
Можна таксама сказаць, што комптанаўская даўжыня хвалі часціцы роўная даўжыні хвалі фатона з энергіяй, роўнай энергіі спакою дадзенай часціцы.
Прыведзеная комптанаўская даўжыня хвалі
У сучаснай фізіцы часцей ужываецца прыведзеная комптанаўская даўжыня хвалі, адваротная комптанаўскаму хвалеваму ліку:
Для электрона, λ ce ≈ 0.00386 Å ≈ 3,8615901 м; для пратона, λcp ≈ 0.0000021 Å ≈ 2,1030890861 м.
У фізіцы ядра і элементарных часціц таксама маюць важнае значэнне комптанаўскія даўжыні хваль:
Паходжанне назвы
Назва «Комптанаўская даўжыня хвалі» звязана з тым, што велічыня λCe вызначае змену даўжыні хвалі электрамагнітнага выпраменьвання ў эфекце Комптана.
У квантавай тэорыі поля
Часціца, лакалізаваная ў вобласці з лінейнымі памерамі ≤ λC згодна з суадносінамі нявызначанасцей, мае квантавамеханічную нявызначанасць у імпульсе ≥ mc і нявызначанасць у энергіі ≥ mc², што дастаткова для нараджэння пар часціца-антычасціца з масай m. У такой вобласці элементарная часціца, наогул кажучы, ужо не можа разглядацца як «кропкавы аб'ект», таму што частку часу яна праводзіць у стане «часціца + пары». У выніку на адлегласцях, меншых за λC, часціца выступае як сістэма з бесканечным лікам ступеней свабоды, і яе ўзаемадзеянні павінны апісвацца ў рамках квантавай тэорыі поля — у гэтым фундамаментальная роля параметра λC, які вызначае мінімальную хібнасць, з якой можа быць вымерана каардыната часціцы ў яе сістэме спакою. У прыватнасці, пераход у прамежкавы стан «часціца + пары», які ажыццяўляецца за час ~ λ/с, характэрны для рассейвання святла з даўжынёй хвалі λ, пры λ ≤ λC прыводзіць да парушэння законаў класічнай электрадынамікі ў Комптан-эфекце.
Белы Бор (Лёзненскі раён)
Бе́лы Бор (, Белый Бор) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.