cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гарнізон у Гелянове
Трыўмфальная арка і палкавы звон
Ёсць меркаванне, што гэты звон быў адліты для капліцы 86-га пяхотнага палка Войска Польскага, які да 1922 года і меў назву «Мінскі стральцовы полк». Капліца хутчэй за ўсё размяшчалася ў трыўмфальнай арцы Геляноўскага гарнізона.
Паскаль Мендзі
Паскаль Мендзі (Pascal Mendy; нар., , Сенегал) — былы сенегальскі футбаліст, паўабаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Сенегала (2006—2008).
Клубная
Пачаў кар’еру на радзіме, гуляў за тагачаснага чэмпіёна клуб «Жанна д’Арк». У 2003 годзе перайшоў у маскоўскае «Дынама», пасля гуляў у Літве за «Каўнас». У 2009—2010 гадах гуляў за французскія клубы ніжэйшых дывізіёнаў, а ў маі 2010 года трапіў у мінскі «Партызан», які не здолеў выратаваць ад вылету ў першую лігу. Сезон 2011 правёў у арэндзе ў брэсцкім «Дынама».
З восені 2014 года вярнуўся на радзіму і стаў выступаць за клуб «Мбур Петыт Кот», у складзе якога і завяршыў кар’еру.
Міжнародная
Гуляў за нацыянальную зборную Сенегала на працягу 2006—2008.
Ніна Фёдараўна Бакунец
Ніна Фёдараўна Бакунец (Колбік) (, в. Туры, Столінскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
З 1962 свінарка, з 1973 прыёмшчыца малака ў калгасе «17 Верасня» Столінскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак мяса.
Шыфон
Шыфон (ад chiffon — «тканіна», у сучаснай мове азначае «лапік», «анучка») — лёгкая напаўпразрыстая тканіна, вытканая з крэпавых нітак.
Гісторыя
Першыя шыфоны былі зробленыя з шоўку. У 1938 годзе была распрацавана нейлонавая версія шыфону, а ў 1958 годзе — поліэстэравая. Поліэстэрны шыфон стаў вельмі папулярным дзякуючы сваёй эластычнасці і нізкай цане.
Выкарыстанне
Шыфон — больш гладкая і бліскучая тканіна, чым аналагічны тэкстыль — жаржэт.
Хамуцік
Хамуцік, Пятля — прадмет у выглядзе замкнёнай крывой, металічная або скураная, пластмасавая і т. п. даўгаватая (радзей — круглая) пятля, праз якую забэрзваецца рэмень і да якой можа мацавацца (падвешвацца) што-небудзь. Іншая назва хамуціка — трэнчык. У адрозненне ад спражкі хамуцік не фіксуе рэмень нерухома. Адначасова дзве злучаныя шлевки могуць утвараць спражку.
Хамуцікі ў адзенні
Хамуцікам таксама называюць дэталь адзення ў выглядзе вузкай палоскі на поясе, пад якую забэрзваюць, або кушак для ўтрымання іх у пэўным становішчы.
Васільковая вуліца (Мінск)
Васільковая вуліца — вуліца ў Першамайскім раёне Мінска ў колішнім пасёлку Азярышча, які ў 1989 годзе быў далучаны да Мінска. Да гэтага мела назву Нагорная.
Перасячэнні
Вуліца размешчана на паўночна-ўсходняй ускраіне горада Мінска і перасякаецца з шэрагам іншых вуліц:
Грамадскі транспарт
Рух грамадскага транспарту непасрэдна па вуліцы адсутнічае. Паблізу размешчана станцыя «Азярышча» Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі.
Цікавыя факты
Па запэўненнях мясцовых жыхароў у наваколлях вуліцы няма васількоў, але некаторыя з дамоў, размешчаных на ёй, маюць нябесна-блакітны колер.
Торні (востраў)
Торні (Torney Island) — востраў у Лондане, на рацэ Тэмза, на якім былі пабудаваны Вэстмінстэрскае абацтва і Вэстмінстэрскі палац. Знаходзіўся ў месцы ўпадзення ў Тэмзу ракі Тайберна. У XIX стагоддзі рэчышча Тайберна было схавана пад зямлю, а рэчышча Тэмзы, якое падзяляе востраў, і астатні Вэстмінстэр засыпалі, калі будавалі набярэжную Тэмзы. У наш час не існуе.
Упершыню востраў пад назвай Thorn ait (англа-сакс. «Востраў калючак») згадваецца ў хроніках часоў караля Мерсіі Офы, які захоўваў у кляштары свае граматы. Востраў апісваецца як «жудаснае месца». Сваю назву ён атрымаў з-за вялікай колькасці ажынавых кустоў, якія раслі на ім.
Да XIX стагоддзя ўзровень зямлі падняўся, і пры працах па пабудове набярэжнай Тэмзы было вырашана засыпаць пратоку паміж востравам і астатнім Лонданам. У наш час у раёне, дзе была пратока, праходзіць невялікая вуліца Торні (Thorney street).
IC 2811
IC 2811 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Ян Себасцьян Кэнштарт
Ян Себасцьян Кэнштарт (? — 1670) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
Харунжы жамойцкі, ваявода менскі з 1654 года, кашталян троцкі з 1667 года.
Міхаіл Іванавіч Бакланаў
Міхаіл Іванавіч Бакланаў (, в. Іваніўка, Мікалаеўская воласць, Марыупальскі павет, Кацярынаслаўская губерня, цяпер Валнавахскі раён, Данецкая вобласць —, Мінск) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар БССР (1969).
Біяграфія
У 1932—1936 гадах вучыўся ў Харкаўскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме, у 1936—1941 гадах ў Харкаўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. 3 1944 года па 1975 г. працаваў архітэктарам, галоўным архітэктарам праектаў, кіраўніком майстэрні ў інстытуце «Белдзяржпраект».
Член Саюза архітэктараў СССР з 1946 года. Пражываў у Мінску.
Творчасць
Асноўныя працы: рэканструкцыя будынка Дзяржаўнага рускага драматычнага тэатра БССР (1948—1950), будынак ЦСУ (1952—1954), архітэктурна-будаўнічы тэхнікум (1954), Дзяржаўны мастацкі музей БССР (1957 ), жылыя дамы на вуліцы К. Маркса (1954), на рагу вуліц Захарава і Першамайскай (1958), навучальныя карпусы Беларускага інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі (1960, 1973—1980), медыцынскага інстытута (1966), БДУ (корпус факультэта радыёфізікі і электронікі, 1966, сумесна з Н. Дзяменцьевай) у Мінску, галоўны корпус турысцкай базы (1968—1972 ) і комплекс дома адпачынку «Сосны» (1975) на возеры Нарач у Мядзельскім раёне.
Біяграфічныя дакументы, фотаздымкі індывідуальныя і ў групах, фотаздымкі будынкаў, спраектавананых Бакланавым, захоўваюцца ў БДАНТД, куды перададзены жонкай.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (1958), Айчыннай вайны II ступені (1985), медалямі, Ганаровай граматай (1969) і дзвюма Граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1949, 1954). У 1969 г. яму прысвоена ганаровае званне заслужанага архітэктара Беларусі.
Распаўсюджванне COVID-19 у Турцыі
Станам на кастрычнік 2021 года ў Турцыі зафіксавана 7 935 977 выпадкаў заражэння каранавіруснай інфекцыяй COVID-19. 69 769 чалавек памерлі.
Мерапрыемствы
24 студзеня 2020 года міністэрства аховы здароўя Турцыі ўсталявала цеплавыя камеры ў аэрапортах.
31 студзеня ўрад адправіў самалёт, каб вярнуць 34 грамадзян Турцыі і некалькіх іншых з горада Ухань, дзе пачалася пандэмія. Іншыя грамадзяне: сем грамадзян Азербайджана, сем грамадзян Грузіі і адзін Албаніі. Кітай заказаў у Турцыі 200 мільёнаў масак.
1 лютага Турцыя абвясціла аб прыпыненні ўсіх рэйсаў з Кітая. Мяжа з Іранам была закрыта пасля таго, як улады суседняй краіны адмовіліся ад патрабаванняў Анкары па каранціну іранскага горада Кум. У гэты ж дзень Турцыя абвясціла аб рашэнні прыпыніць ўсе рэйсы з Ірана і з Турцыі ў Іран.
29 лютага Турцыя абвясціла аб прыпыненні ўсіх рэйсаў у Італію, Паўднёвую Карэю і Ірак, а таксама з іх у Турцыю. Неўзабаве мяжа з Іракам таксама была закрытая. Міністэрства таксама стварыла палявыя лячэбніцы блізу межаў Ірака і Ірана.
У турэцкіх гарадах праводзіліся маштабныя работы па дэзінфекцыі ў грамадскіх месцах і адзінках масавага транспарту. У Стамбуле ўстаноўлены дэзінфікуючыя прылады на станцыях метрапалітэна.
20 сакавіка прэзідэнт Р. Эрдаган загадаў эвакуіраваць турэцкіх студэнтаў з 8 дзяржаў, змясціўшы іх пасля гэтага на двухтыднёвы каранцін.
Рэда-Відэнбрук
Рэда-Відэнбрук (Rheda-Wiedenbrück) — горад у Паўночнай Вестфаліі (Германія), на рацэ Эмс.
Гісторыя
Узнік у 1970 годзе, калі былі аб’яднаны гарады Рэда і Відэнбрук, а таксама абшчыны Санкт-Фіт, Лінтэль, Батэнгорст і Паўночная Рэда. Карані абодвух гарадоў сыходзяць у Сярэднявечча. Відэнбрук быў заснаваны падчас кіравання Карла Вялікага і ў 952 годзе атрымаў ад імператара Атона правы горада.
Першае згадванне г. Рэда адносіцца да 988 г. Заснавальнікам горада лічыцца Відукінд Саксонскі, які заклаў тут крэпасць. На гэтым месцы цяпер стаіць характэрны для Вестфаліі «водны замак» графаў фон Бентгайм.
Чэле-дзі-Сан-Віта
Чэле-дзі-Сан-Віта (Cerignola) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Апулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Фоджа.
Насельніцтва складае 58575 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 99 чал./км². Займае плошчу 594 км². Паштовы індэкс — 71040, 71042. Тэлефонны код — 0885.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Madonna di Ripalta.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Эпонж
Эпонж (ад eponge — «губка») — баваўняная або шаўковая тканіна з пражы фасоннага кручэння, якая мае губчатую паверхню, нібы пакрытую вузельчыкамі.
Апісанне
Прадстаўляе сабой баваўняную, шаўковую або паўшаўковую тканіну з шурпатай паверхняй, аднатонную або з рознакаляровым малюнкам у выглядзе ўзорыстага меланжу, клетак, шырокіх палос і гэтак далей.
Эпонж з’яўляецца мяккай тканінай палатнянага перапляцення з губчатай паверхняй, якая ўтвараецца ніткамі, на паверхні якіх маюцца патаўшчэнні, пяцелькі, вузельчыкі. Вырабляецца з нітак поліэстэру, да якіх у залежнасці ад гатунку тканіны дадаюць баваўняныя, віскозныя і іншыя віды нітак.
Дзякуючы сваёй тэкстуры тканіна практычна не ўбірае вільгаць і хутка сохне.
Выкарыстанне
Эпонж выкарыстоўваецца пры шыцці жаночых і дзіцячых сукенак. З эпонжу таксама вырабляюць парасоны, на купале якіх вада не затрымліваецца, ператвараецца ў кропелькі і лёгка скочваецца. Парасон з такой тканіны праслужыць доўга ад 5-10 гадоў.
Міжнародны дзень дзеянняў супраць плацін
Міжнародны дзень дзеянняў супраць плацін (інакш: «Дзень дзеянняў у абарону рэк, вады і жыцця») — інтэрнацыянальная дата, якая адзначаецца ў дзесятках краін свету, штогод, 14 сакавіка. Упершыню «Дзень дзеянняў у абарону рэк, вады і жыцця» адзначаўся ў 1998 годзе. Не з'яўляецца непрацоўным днём.
Гісторыя і святкаванне
Ініцыятыва правядзення «Міжнароднага дня дзеянняў супраць плацін» належыць экалагічнай арганізацыі з Злучаных Штатаў Амерыкі, назва якой перакладаецца на беларускую мову як «Міжнародная сетка рэк». Амерыканцы прапанавалі адзначаць «дзень дзеянняў супраць плацін» пад дэвізам : « За рэкі, ваду і жыццё!».
У сакавіку 1997 года ў бразільскім горадзе Курыціба, адбылася Першая міжнародная канферэнцыя супраць будаўніцтва буйных плацін, якая падтрымала прапанову амерыканскай экалагічнай арганізацыі «Міжнародная сетка рэк» і пастанавіла « адзначаць дзень барацьбы з плаціны ў абарону Рэк, Воды і Жыцця штогод 14 Сакавіка».
Першая міжнародная канферэнцыя супраць будаўніцтва буйных плацін заклікала праводзіць усе дзеянні пад адзіным лозунгам: « Хай вада нясе жыццё, а не смерць!». Сваіх дэлегатаў на канферэнцыю даслалі 20 краін планеты, сярод якіх: Германія, Іспанія, Нарвегія, Расія, Францыя, Швейцарыя, Швецыя, ЗША, Аргенціна, Бразілія, Балівія, Чылі, Уругвай, Парагвай, Мексіка, Індыя, Лесота, Непал, Тайланд і Кітайская Рэспубліка. Удзельнікі канферэнцыі заклікалі ўрады ўсіх краін, будаўнічыя трэсты і банкі ўсталяваць мараторый на будаўніцтва буйных плацін да таго часу, пакуль не будзе праведзена поўная і незалежная экспертыза праект аў і іх экалагічных наступстваў. Акрамя таго, дэлегаты звярнулі ўвагу на лёсы людзей, якія былі вымушаныя змяніць месца жыхарства і жыццёвы ўклад з-за ўзвядзення гэтых гіганцкіх прамысловых аб'ектаў. Канферэнцыя супраць будаўніцтва буйных плацін паставіла важную задачу: выпрацаваць дэмакратычныя метады кіравання басейнамі рэк. У сваім звароце дэлегаты прывялі такія лічбы: за апошнія 50 гадоў да шасцідзесяці мільёнаў чалавек (гэта амаль усё насельніцтва Францыі) былі вымушаныя пакінуць родныя мясціны з-за будаўніцтва плацін, і амаль паўмільёна квадратных кіламетраў ўрадлівых зямель і лясоў былі затопленыя. Удзельнікі канферэнцыі таксама заклікалі ацаніць рызыку і магчымыя наступствы прарыву буйных плацін і тое, да якіх магчымых ахвяр і разбурэнняў гэта можа прывесці.
Актывістам руху супраць плацін ужо ўдалося дамагчыся рэальных вынікаў: у Злучаных Штатах былі дэмантаваныя 2 шасцідзесяцімятровыя плаціны, а ў Швецыі прыняты закон, які забараняе будаваць плаціны больш за пятнаццаць метраў у высату.
Наталля Мікалаеўна Ганчарова
Бацькі
Бацька Наталлі, Мікалай Апанасавіч Ганчароў (1787—1861), паходзіў з сям’і купцоў і прамыслоўцаў, якая атрымала дваранства ў часы імператрыцы Лізаветы Пятроўны. У 1789 годзе спецыяльным указам, выдадзеным бацьку Мікалая Апанасавіча — Афанасію Мікалаевічу, Кацярына II пацвердзіла за Гончаровымі права на спадчыннае дваранства. Мікалай Апанасавіч быў адзіным сынам у сям’і. Ён атрымаў выдатную адукацыю: цудоўна ведаў нямецкую, англійскую і французскую мовы (адным з яго гувернёрам быў Будры — брат Жана-Поля Марата), добра валодаў, у адрозненне ад астатніх членаў сям’і, рускай мовай, пісаў вершы, іграў на скрыпцы і віяланчэлі.
У 1804 годзе Мікалай Ганчароў быў залічаны ў пецярбургскую Калегію замежных спраў, а ў 1808 годзе атрымаў чын калежскага асэсара і паступіў на пасаду сакратара маскоўскага губернатара.
Наталля Іванаўна разам з адзінакроўнымі сёстрамі — Соф’яй і Кацярынай — карысталася заступніцтвам Наталлі Кірылаўны Загражскай, фрэйліны Кацярыны II, і ўсе тры сястры былі прынятыя ў фрэйліны да імператрыцы Лізаветы Аляксееўны. Пры двары на Наталлю Іванаўну, якая вылучалася незвычайнай прыгажосцю, што дасталася ёй, па сямейных паданнях, ад баранэсы Поссе, звярнуў увагу і закахаўся фаварыт імператрыцы Аляксей Ахотнікаў. Шлюб Наталлі Іванаўны з Мікалаем Ганчаровым, па гэтай ці іншай прычыне, быў, на думку некаторых біёграфаў, «спешным». Мяркуючы па запісе ў камер-фур’ерскім часопісе, вяселле было пышным: на шлюбе прысутнічала ўся імператарская дынастыя, а нявесту прыбіралі ў пакоях імператрыцы Марыі Фёдараўны.
Дзяцінства і юнацтва
Наталля Мікалаеўна была пятым дзіцяці з сямі дзяцей Ганчаровых; самая малодшая, дачка Соф’я, нарадзілася і памерла ў 1818 годзе. Наталля нарадзілася ў вёсцы Карыян Тамбоўскай губерні, у радавым маёнтку Загражскіх, куды Ганчаровы пераехалі на час Айчыннай вайны 1812 года. Дзяцінства і юнацтва Наталля правяла ў Маскве і маёнтках Яраполец (Маскоўская губерня) і Палатняны Завод (Калужская губерня).
Абстаноўка ў сям’і была цяжкай. У Палатняным Заводзе ўсім распараджаўся дзед Наталлі Мікалаеўны, Апанас Мікалаевіч. Сваякам даводзілася трываць прысутнасць у доме яго палюбоўніцы, францужанкі мадам Бабет. Бацька Наталлі Мікалаеўны дарэмна спрабаваў спыніць марнатраўнага Афанасія Мікалаевіча, але ў 1815 годзе сам быў адхілены ім ад кіравання справамі. Бацькі Наталлі пераехалі ў Маскву, пакінуўшы малодшую дачку на апеку дзеда, які яе любіў і песціў. У Заводзе дзяўчынка пражыла яшчэ каля трох гадоў.
Адукаваны і таленавіты чалавек, Мікалай Афанасьевіч з канца 1814 года пакутаваў псіхічным захворваннем. Хвароба, па словах сваякоў, была выклікана траўмай галавы, атрыманай пры падзенні з каня. Аднак значна пазней было выказана сумненне ў вернасці дыягназу: мяркуючы па лістах яго жонкі, Мікалай Афанасьевіч шмат піў. Магчыма, гэта было следствам раптоўнага адхілення яго ад усіх спраў па кіраванні маёнткам і свядомасці таго, што Апанас Мікалаевіч руйнуе сям’ю: за 40 гадоў той растраціў амаль 30 мільёнаў.
Наталля Іванаўна Ганчарова была ўладнай жанчынай з цяжкім характарам, на якую наклала адбітак няўдалая сямейнае жыццё. Па сведчанні Аляксандры Арапавай, дачкі Наталлі Мікалаеўны ад другога шлюбу, маці не любіла распавядаць пра сваё дзяцінства. Наталля Іванаўна строга выхоўвала дзяцей, патрабуючы беспярэчнага падпарадкавання.
Мяркуючы па падшыўках вучнёўскіх сшыткаў, якія захаваліся ў архіве Ганчаровых, Наталля і яе сёстры — Кацярына і Аляксандра — атрымалі добраю хатнюю адукацыю. Дзецям выкладаліся руская і сусветная гісторыя, геаграфія, руская мова і літаратура. Апроч французскай, якую ўсё малодшыя Гончаровы ведалі вельмі добра (пазней Наталля Мікалаеўна прызнавала, што пісаць па-французску ёй значна лягчэй, чым па-руску), вывучаліся нямецкая і англійская мовы. Старэйшы брат Дзмітрый «з вельмі добрымі поспехамі» скончыў Маскоўскі ўніверсітэт, Іван — прыватны пансіён, а Сяргей атрымаў хатнюю адукацыю. Пушкініст Ларыса Чаркашына мяркуе, што Наталля вучылася па той жа праграме, што і яе малодшы брат Сяргей.
Па ўспамінах Надзеі Яропкінай, стрыечнай сястры Паўла Нашчокіна, якая ведала Наталлю Мікалаеўну да замужжа, тая адрознівалася прыгажосцю з ранніх гадоў. Яе вельмі рана сталі вывозіць у свет, і ў яе заўсёды былі прыхільнікі.
Знаёмства з Пушкіным. 1828—1831 гады
Пушкін сустрэў Наталлю Ганчарову ў Маскве ў снежні 1828 года на балі танцмейстра Йогеля. У красавіку 1829 года ён прасіў яе рукі праз Фёдара Талстога-Амерыканца. Адказ маці Ганчаровай быў нявызначаным: Наталля Іванаўна лічыла, што 16-гадовая на той момант дачка занадта маладая для шлюбу, але канчатковай адмовы не было. Пушкін паехаў у дзеючую армію Івана Паскевіча, на Каўказ. Па словах паэта, «міжвольная туга гнала» яго з Масквы, прыводзіла яго ў адчай, што рэпутацыя вальнадумца, якая запацавалася за ім і збольшаная паклёпам, паўплывала на рашэнне старэйшай Ганчаровай. У верасні таго ж года ён вярнуўся ў Маскву і сустрэў у Ганчаровых халодны прыём. Па ўспамінах брата Наталлі Мікалаеўны, Сяргея, «з Наталляй Іванаўнай у Пушкіна былі частыя непаразуменні, таму што Пушкіну здаралася прагаварыцца аб праявах набажнасці і пра імператара Аляксандра Паўлавіча», старэйшая ж Ганчарова была надзвычай набажная, а да нябожчыка імператара ставілася з глыбокай павагай. Адыгралі сваю ролю і палітычная нядобранадзейнасць паэта, яго беднасць і запал да картаў.
У маі 1830 года Пушкін і Наталля Іванаўна з дочкамі наведалі Палатняны Завод: жаніх павінен быў прадставіцца главе сямейства — Афанасію Мікалаевічу. Уладзімір Безабразаў, які наведаў маёнтак у 1880 годзе, бачыў у адным з альбомаў вершы Пушкіна, звернутыя да нявесты, і яе вершаваны адказ.
Заручыны адбыліся 6 мая 1830 года, але перамовы аб пасагу адтэрмінавалі вяселле. Праз шмат гадоў Наталля Мікалаеўна расказвала Паўлу Анненкаву, што «вяселле іх няспынна было на валаску ад сварак жаніха з цешчай». У жніўні таго ж года памёр дзядзька Пушкіна, Васіль Львовіч. Вяселле было зноў адкладзена, і Пушкін паехаў у Болдзіна, каб уступіць у валоданне часткай гэтага маёнтка, выдзеленай бацькам. Тут ён затрымаўся з-за эпідэміі халеры. Перад ад’ездам у Ніжагародскую губерню Пушкін пасварыўся з Наталляй Іванаўнай, верагодна, з-за пасагу: яна не хацела выдаваць дачку без яго, аднак грошай у спустошаных Ганчаровых не было. У лісце, напісаным пад уплывам размовы са старэйшай Ганчаровай, Пушкін абвясціў, што Наталля Мікалаеўна «цалкам вольная», ён жа ажэніцца толькі на ёй ці не ажэніцца ніколі. Адказ нявесты, атрыманы ім 9 верасня ў Болдзіна, супакоіў яго, і ён завочна памірыўся з будучай цешчай. З-за эпідэміі халеры Пушкін затрымаўся ў маёнтку на тры месяцы, якія сталі для яго адным з самых плённых перыядаў у творчасці. Вярнуўшыся ў Маскву, Пушкін заклаў маёнтак Кісцянева і частку грошай (11 тысяч) перадаў у доўг Ганчаровай-старэйшай на пасаг. Наталля Іванаўна ў якасці падарунка да вяселля дала закладную на свае брыльянты, дзед нявесты — медную статую Кацярыны II, выкананую па замове А. Ганчарова ў Германіі. Ад сумы, атрыманай у заклад Кісцянева, Пушкін пакінуў 17 тысяч «на обзаведение и житиё годичное».
Шлюб з А. С. Пушкіным
18 лютага (2 сакавіка) 1831 адбылося вянчанне ў маскоўскай царкве Вялікага Ушэсця каля Нікіцкіх варот. Пры абмене пярсцёнкамі пярсцёнак Пушкіна зваліўся на падлогу, а потым у яго згасла свечка. Ён пабялеў і сказаў: «Все — плохие предзнаменования!»
«Я женат — и счастлив; одно желание моё, чтоб ничего в жизни моей не изменилось — лучшего не дождусь. Это состояние для меня так ново, что, кажется, я переродился», — пісаў паэт свайму сябру Плятнёву неўзабаве пасля вяселля. Маладыя пасяліліся ў Маскве ў кватэры, знятай паэтам перад вяселлем (сучасны адрас — вул. Арбат, 53). У сярэдзіне мая 1831 года муж і жонка, па ініцыятыве Пушкіна, які не жадаў, каб цешча ўмешвалася ў яго сямейнае жыццё, пераехалі ў Царскае Сяло. Муж і жонка пасяліліся на дачы Кітаева і некалькі месяцаў жылі даволі адасоблена, прымаючы блізкіх сяброў і сваякоў. Вядома, што Наталля Мікалаеўна дапамагала Пушкіну з перапіскай: захаваліся выкананыя ёю копіі «Сакрэтных запісак Кацярыны II» (фрагменты), «Часопіса дыскусій» (фрагменты), «Домік у Каломне». У ліпені з-за эпідэміі халеры ў Царскае Сяло перабралася імператарская сям’я. У лісце да дзеда Наталля Мікалаеўна паведамляе, што выбірае для прагулак «самыя зацішныя месцы», так як да яе дайшлі чуткі, што імператар з жонкай хочуць сустрэцца з ёй на прагулцы. Маці Пушкіна так распавядае яго сястры аб сустрэчы Пушкіных з імператарскай парай:"…император и императрица встретили Наташу с Александром, они остановились поговорить с ними, и императрица сказала Наташе, что она очень рада с нею познакомиться и тысячу других милых и любезных вещей. И вот она теперь принуждена, совсем этого не желая, появиться при дворе."У іншым лісце Н. А. Пушкіна піша, што двор у захапленні ад Наталлі Мікалаеўны, імператрыца прызначыла ёй дзень, калі яна павінна да яе з’явіцца: «Это Наташе очень неприятно, но она должна будет подчиниться».
Восенню 1831 года Пушкіны пераехалі з Царскага Сяла ў Пецярбург і пасяліліся ў доме ўдавы Брыскарн на Галерной вуліцы, на той жа вуліцы жыў старэйшы брат Наталлі Мікалаеўны Дзмітрый. Два другія браты Пушкінай таксама служылі ў Пецярбургу. Цётка Наталлі Мікалаеўны, фрэйліна Кацярына Загражская, вельмі прывязалася да яе, суправаджала яе ў свеце і клапацілася як аб роднай дачцэ, дапамагаючы ў тым ліку і матэрыяльна.
Прыгажосць Пушкінай зрабіла ўражанне ў свецкім грамадстве Пецярбурга. Пушкін спачатку ганарыўся свецкімі поспехамі жонкі. Дар’я Фікельман у сваім дзённіку адзначае знешнасць жонкі паэта, але разам з тым кажа пра тое, што «у неё не много ума и даже, кажется, мало воображения». Пушкін, па словах Фікельман:"…перестаёт быть поэтом в её присутствии; мне показалось, что он вчера испытывал… всё возбуждение и волнение, какие чувствует муж, желающий, чтобы его жена имела успех в свете."Сучаснікі адзначалі стрыманасць, амаль халоднасць Наталлі Мікалаеўны, яе негаварлівасць. Магчыма, гэта адбывалася з-за яе прыроднай сарамлівасці і па прычыне настойлівага, не заўсёды дружалюбнай увагі грамадства. На думку пісьменніка Мікалая Раеўскага, выхаваная па-за Пецярбургам, яна, як і пазней яе сёстры, даволі хутка асвоілася ў грамадстве, але так і не стала сапраўднай свецкай дамай. Ён адзначаў, што, як жонка «першага паэта Расіі», чалавека, які меў не толькі сяброў, але і ворагаў, Пушкіна з самага пачатку апынулася ў «нялёгкім становішчы»: адны хацелі бачыць у ёй дасканаласць, іншыя — «искали в его жене недостатки, которые могли бы унизить самолюбивого поэта». Значна пазней яна пісала, што раскрываць свае пачуцці ёй «кажется профанацией. Только бог и немногие избранные имеют ключ от моего сердца».
Доўгі час лічылася, што Наталля Мікалаеўна не займалася сям'ёй і хатнімі справамі і цікавілася толькі свецкімі забавамі. Не апошнюю ролю ў фарміраванні гэтага ладу адыграла кніга Шчогалева «Дуэль і смерць Пушкіна», дзе аўтар сцвярджае, што асноўным зместам жыцця Пушкінай быў «свецкі-любоўны рамантызм». Шчогалеў, аднак, палічыў патрэбным адзначыць, што валодае невялікай колькасцю матэрыялу. Пазнейшае вывучэнне архіваў Ганчаровых, лістоў Пушкінай да родных змяніла ўяўленне пра яе асобу. Яны дапамаглі стварыць больш поўны партрэт Наталлі Мікалаеўны. Так, перапіска сясцёр не пацвярджае складзенае раней меркаванне, што, пераехаўшы да Пушкіных, усе клопаты па гаспадарцы ўзяла на сябе Аляксандра Мікалаеўна. Даследчыкі адзначаюць, што, у адрозненне ад сясцёр, Наталля Мікалаеўна ў лістах ніколі не закранала сваіх поспехаў у грамадстве, большая частка іх прысвечана дому, дзецям, выдавецкай дзейнасці мужа. Насуперак складзенай думцы, «поэтическая Пушкина» была практычная і напорыстая, калі справа тычылася яе сваякоў і блізкіх людзей. Так, яна прымала актыўны ўдзел у судовым працэсе Ганчаровых з арандатарам іх прадпрыемстваў. Пазней, калі Пушкін заняўся выдавецтвам часопіса, падчас яго адсутнасці Наталля Мікалаеўна выконвала яго даручэнні, якія датычыліся «Современника».
У канцы снежня 1833 года Мікалай I прызначае Пушкіна ў малодшы прыдворны чын камер-юнкера. Па словах сяброў паэта, ён быў у лютасьці: гэта званне давалася звычайна маладым людзям. У дзённіку 1 студзеня 1834 года Пушкін зрабіў запіс:"Третьего дня я пожалован в камер-юнкеры (что довольно неприлично моим летам). Но Двору хотелось, чтобы N. N. [Наталья Николаевна] танцовала в Аничкове."У сваіх лістах А. С. Паўлішчава бацькі Пушкіна паведамляюць, што нявестка мае пры двары вялікі поспех, і наракаюць на тое, што яна занадта шмат часу праводзіць на балях.
У 1834 годзе Наталля Мікалаеўна запрасіла да сябе ў Пецярбург сясцёр. І Аляксандра, і Кацярына імкнуліся ў сталіцу, спадзяючыся зладзіць свой лёс, — маці адмаўлялася вывозіць іх у свет, і яны правялі некалькі гадоў у вёсцы. Пушкіна пераадолела сумневы мужа ў правільнасці гэтага кроку, ды і сам ён разумеў, у якім нялёгкім становішчы яны былі. Абедзве сястры пасяліліся ў мужа і жонкі і сталі выязджаць у свет. Кацярына неўзабаве атрымала стараннямі цёткі Загражскай фрэйлінскі шыфр, але, насуперак звычаю, не пераехала ў палац, а жыла ў сям'і Пушкіных.
Наталля Мікалаеўна і Дантес
У 1835 годзе Наталля Мікалаеўна пазнаёмілася з французскім падданым, кавалергардам Жоржам Дантесам. Як адзначыў Мадэст Гофман, да яго з'яўлення ў жыцці Пушкіных «ніхто не звязваў яе імя [Наталлі Мікалаеўны] ні з чыім іншым імем», хоць у святле і было вядома, што імператар неабыякавы да яе. Да гэтага моманту ніхто не мог яе назваць какетка, якая прываблівала да сябе прыхільнікаў. Па думку Я. Ляўковіч, Наталлю Мікалаеўну не было ў чым папракнуць да яе сустрэчы з Дантесам. Дантес пачаў даглядаць за Наталляй Мікалаеўнай, што спарадзіла чуткі аб меркаванай сувязі жонкі паэта з ім. Яе паводзіны і ролю ў пераддуэльных падзеях з'яўляюцца прадметам дыскусій па цяперашні час. Некаторыя даследчыкі, а таксама Ганна Ахматава і Марына Цвятаева, лічылі, што прама ці ўскосна яна вінаватая ў смерці Пушкіна.
У 1946 годзе Анры Труайя апублікаваў два ўрыўкі з лістоў з архіву Дантеса, прадастаўленыя яго нашчадкамі. Лісты, датаваныя пачаткам 1836 года, напісаны Дантесом Геккерну, які знаходзіўся ў той час за мяжой. У іх Дантес паведамляе аб сваёй новай пасіі. Прадмет яе — «самое прелестное создание в Петербурге» (дама не названая па імені), муж гэтай жанчыны «бешено ревнив», але яна кахае Дантеса. У рускім перакладзе Цяўлоўскага гэтыя дакументы былі ўпершыню апублікаваныя ў 1951 годзе. Цяўлоўскі, які лічыў, што невядомая дама — гэта жонка Пушкіна, зрабіў выснову:"В искренности и глубине чувства Дантеса к Наталье Николаевне на основании приведённых писем, конечно, нельзя сомневаться. Больше того, ответное чувство Натальи Николаевны к Дантесу теперь тоже не может подвергаться никакому сомнению."Аднак Д. Д. Благі адзначаў і лічыў гэта вельмі важным момантам, што дома (Пушкіна), хаця і была захопленая Дантесам, але «осталась верна своему долгу». М. А. Раеўскі звяртае ўвагу на другі з лістоў Дантеса, дзе той кажа, што жанчына на ўгаворы «нарушить ради него свой долг» адмовіла яму:"Легкомысленная, как все считали, Наталья Николаевна в роли Татьяны-княгини… Неизвестно, выдержала ли она эту роль до конца, но в начале 1836 года, несомненно, хотела выдержать."У той жа час, на думку Раеўскага, далейшы ход падзей паказвае, «что своей цели в отношении Пушкиной Дантес не добился». Біёграфы Наталлі Мікалаеўны Абадоўская і Дзяменцьеў паказваюць, што лісты Дантеса не вывучаны з археаграфічнага боку, без гэтага нельга пацвердзіць час іх напісання. На іх думку, змест лістоў стварае ўражанне «нарочитости», непраўдападобнасці гэтай «романтической истории». Словы Дантеса аб тым, што ён абагаўляе даму і заклапочаны захаваннем таямніцы, не вяжуцца з усімі яго ўчынкамі: настойлівым заляцанне за Пушкінай, аб якім было шырока вядома ў свеце, жаніцьбай на сястры Наталлі Мікалаеўны і адкрыта абуральнымі наступнымі паводзінамі. Акрамя таго, заляцанні Дантеса за Пушкінай пачаліся раней, у канцы 1835 года, і Геккерн ведаў пра гэта.
Абадоўская і Дзяменцьеў выказалі меркаванне, што лісты напісаны спецыяльна, што «это ещё одно звено в травле Пушкина», і, магчыма, да іх стварэння прыклаў руку вораг паэта Ідалія Палетыка, альбо напісаў іх сам Дантес пазней, жадаючы апраўдацца, і пакінуў у сваіх паперах. Але італьянская перакладчыца Серэна Віталь[it], якая атрымала ад праўнука Дантеса лісты да таго Геккерна і апублікавала іх у 1995 годзе, не сумняваецца ў іх сапраўднасці. На яе думку, Пушкіна была «поджигательницей»: не саступаючы Дантесу, яна «не сумела и не захотела положить конец сладостной игре», і «если бы она подошла в своих отношениях с Дантесом до конца, Пушкин не погиб бы».
У дакументальнай аповесці «Вокруг дуэлі» Сямён Ласкін высунуў гіпотэзу, што невядомая з лістоў Дантеса — сама ІдалІя Палетыка. Пушкіна ж, да якой Дантес дэманстратыўна заляцаўся, паслужыла толькі «шырмай», якая схавала яго раман з Ідаліяй. Даследчыкі абвяргаюць гэтую гіпотэзу. Па версіі Ю. Лотмана, Дантесу патрэбны быў гучны раман з бліскучай свецкай прыгажуняй (Пушкінай) для таго, каб адцягнуць увагу грамадства ад сапраўднага характару яго адносін з Геккернам.
Апошнія месяцы жыцця, смерць і дуэль Пушкіна
Восенню 1835 года Пушкін паехаў у Міхайлаўскае, спадзеючыся папрацаваць там, але з-за хваробы маці яму давялося вярнуцца раней тэрміну. Апошні перыяд жыцця Пушкіна быў цяжкім: даўгі сям'і раслі, ён атрымаў дазвол выпускаць «Современник», але не мог друкавацца ў іншых выданнях. Чытацкага поспеху часопіс не меў: у яго было ўсяго 600 падпісчыкаў, што не магло пакрыць ні друкарскіх выдаткаў, ні ганарараў супрацоўнікаў. Наколькі паэт быў у прыгнечаным стане духу, сведчыць шэраг канфліктаў, якія адбыліся паміж ім і Уваравым, Рэпніным, Салагубам, калужскім суседам Ганчаровых Сямёнам Хлюсціным, — апошнія тры ледзь не скончыліся дуэлямі. Увесну 1836 года памерла Надзея Восіпаўна. Пушкін, які зблізіўся з маці ў апошнія дні яе жыцця, цяжка пераносіў гэтую страту. Ліст Наталлі Мікалаеўны (ліпень 1836), выяўлены ў архіве Ганчаровых, сведчыць аб тым, што яна выдатна разумела стан мужа. У ім, без ведама Пушкіна, яна просіць кіраўніка ганчароўскага маярату брата Дзмітрыя прызначыць ёй плату роўную плаце сясцёр. Яна піша пра Пушкіна: «Мне очень не хочется беспокоить мужа всеми своими мелкими хозяйственными хлопотами, и без того я вижу, как он печален, подавлен, не может спать по ночам, и, следственно, в таком настроении не в состоянии работать, чтобы обеспечить нам средства к существованию: для того, чтобы он мог сочинять, голова его должна быть свободна».
Пасквіль. Першы выклік
Восенню заляцанні Дантеса да Наталлі Мікалаеўны сталі яшчэ больш дэманстратыўнымі, у свецкім грамадстве пачаліся плёткі. Атмасферу, у якой апынуліся ў гэты перыяд Пушкіны, свецкія плёткі вакол іх сям'і і Дантеса ў поўнай меры адлюстроўвае дзённік Марыі Мердер. 3 лістапада сябрам паэта быў разасланы ананімны пасквіль з абразлівымі намёкамі ў адрас Пушкіна і яго жонкі. Пушкін, які даведаўся аб лістах на наступны дзень, быў упэўнены, што яны — справа рук Дантеса і яго прыёмнага бацькі, галандскага пасланца Геккерна. Увечары 4 лістапада ён паслаў выклік (без указання прычыны) на дуэль Дантесу, які атрымаў Геккерн. Геккерн прасіў у Пушкіна адтэрміноўкі на 24 гадзіны. Наталля Мікалаеўна, даведаўшыся аб гэтым, праз свайго брата Івана тэрмінова выклікала з Царскага Сяла Жукоўскага. Дзякуючы ўдзелу Жукоўскага і Загражскай дуэль ўдалося прадухіліць. Дантес абвясціў, што яго мэтай была жаніцьба на сястры Наталлі Мікалаеўны Кацярыне. 17 лістапада Пушкін паслаў свайму секунданту Салагубу адмову ад дуэлі. Увечары таго ж дня было афіцыйна абвешчана аб заручынах Дантеса і Кацярыны Ганчаровай.
Жаніцьба Дантеса. Дуэль
Шлюб, які намячаўся, не змяніў сітуацыю, адносіны пагоршыліся. У Пушкіных Дантеса не прымалі, са сваёй нявестай той сустракаўся ў яе цёткі Загражскай. Аднак Пушкіны і Дантес, які працягваў трымацца абранай раней лініі паводзін, бачыліся ў грамадстве. Плёткі ў пецярбургскім свеце не спыняліся, наадварот, вестка аб шлюбе толькі ўзмацніла іх. Казалі аб тым, што Дантес прыносіць сябе ў ахвяру, уступаючы ў шлюб з нялюбай жанчынай, каб «спасти честь любимой».
У сваім дзённікавым запісе, прысвечаным дуэлі і смерці Пушкіна, графіня Фікельман адзначала:"…бедная женщина [Н. Н. Пушкина] оказалась в самом фальшивом положении. Не смея заговорить со своим будущим зятем, не смея поднять на него глаза, наблюдаемая всем обществом, она постоянно трепетала; не желая верить, что Дантес предпочёл ей сестру, она по наивности или, скорее, по своей удивительной простоте спорила с мужем о возможности такой перемены в сердце, любовью которого она дорожила, быть может, только из одного тщеславия."На думку Фікельман, асаблівы боль Пушкіну прычыняла тое, што паводзіны Наталлі Мікалаеўны асуджалі яго сябры.
Новы віток канфлікту прыйшоўся на 21 лістапада. У гэты дзень Пушкін складае рэзкі ліст Геккерну і ліст Бенкендорфу, у якім апісвае ўсё тое, што адбылося з моманту атрымання ананімных лістоў. Аб лісце да Геккерна Пушкін сказаў толькі Салагубу, той, разумеючы ўсю небяспеку сітуацыі, неадкладна звярнуўся да Жукоўскага, які, каб прадухіліць новы выклік, звярнуўся за дапамогай да Мікалая I. 23 лістапада імператар даў Пушкіну асабістую аўдыенцыю, паэт падчас гутаркі з Мікалаем абяцаў, што біцца ён не будзе.
Вяселле адбылося 10 студзеня 1837 года. Наталля Мікалаеўна прысутнічала на вянчанні, але, так жа як і браты, Дзмітрый і Іван, не засталася на святочны абед. Пушкіны не прымалі маладых, але бачыліся з імі ў свеце. 23 студзеня на балі ў Варанцовых-Дашковых Дантес абразіў Наталлю Мікалаеўну. На наступны дзень Пушкін паслаў Луі Геккерну рэзкі ліст, які не пакінуў апошняга выбару, паэт ведаў, што ў адказ атрымае выклік і свядома ішоў на гэта. Замест Геккерна, які, як пасланец замежнай дзяржавы, не мог удзельнічаць у двубоі, выклік Пушкіну зрабіў Дантес. 27 студзеня на Чорнай рэчцы адбылася дуэль, на якой Пушкін быў цяжка паранены.
Смерць Пушкіна
У апошнія дні Пушкіна яго жонка, па словах сяброў, не пакідала надзеі на тое, што ён будзе жыць. Калі Пушкіну стала горш, ён прасіў не хаваць яго стану ад Наталлі Мікалаеўны: «Она не притворщица; вы её хорошо знаете, она должна всё знать». Некалькі разоў Пушкін клікаў жонку, і яны заставаліся сам-насам. Ён паўтараў, што Наталля Мікалаеўна не вінаватая ў тым, што адбылося і што ён заўсёды давяраў ёй.
Смерць мужа стала для Наталлі Мікалаеўны цяжкім шокам, яна захварэла. Але, нягледзячы на той стан, у якім яна знаходзілася, Пушкіна настаяла, каб паэта пахавалі ў сурдуце, а не ў камер-юнкерском мундзіры, які ён ненавідзеў. Пятніца, дзень смерці мужа, стала жалобным днём для Наталлі Мікалаеўны. Да канца жыцця ў пятніцу яна нікуды не выязджала, «предавалась печальным воспоминаниям и целый день ничего не ела».
Па рашэнні імператара былі аплачаны даўгі Пушкіна, прызначаная пенсія ўдаве і дочкам да выхаду замуж, сыны запісаныя ў пажы, на іх выдаткоўвалася па 1500 рублёў у год да паступлення на службу. Захавалася сведчанне. Д. Дашкова, згодна з якім Мікалай адмовіўся прызначыць пенсію сям’і паэта, роўную плаце сям’і Карамзіна, як прапаноўваў Жукоўскі: «Он [Жуковский] не хочет сообразить, что Карамзин человек почти святой, а какова была жизнь Пушкина?»
Над дзецьмі была ўстаноўленая Апека на чале з Рыгорам Строганавым, сваяком Пушкінай, у якую таксама ўвайшлі Міхаіл Віельгорскі, Жукоўскі і Наркиз Атрашкоў. Апекай было выдадзена шматтомны збор твораў Пушкіна на карысць сям’і.
1 сакавіка 1837 года, падчас следства па справе аб дуэлі, Луі Геккерн напісаў Несельродэ ліст. Ён адказваў, што ўгаворваў Пушкіну пакінуць мужа, ускладаў на яе віну за тое, што здарылася, і патрабаваў узяць у яе паказанні пад прысягай. Ліст выклікаў эфект, які наўрад ці чакаў Геккерн: Мікалай I, да якога было даведзены змест паслання, быў абураны. Геккерн змяніў лінію паводзін і ўжо ў лісце ад 4 сакавіка 1837 года да А. Ф. Арлова запэўніваў, што «она [Пушкина] осталась столь же чиста <…>, как тогда, когда господин Пушкин дал ей своё имя».
Сардзінская мова
Сардзі́нская мова (саманазва:  limba sarda) — раманская мова, родная мова карэннага насельніцтва вострава Сардзінія ў Італіі. Агульная колькасць носьбітаў — 1,2 млн чалавек.
Гісторыя
Сардзінская мова сфарміравалася ў выніку раманізацыі насельніцтва Сардзініі пасля рымскага заваявання ў III ст. да н. э. У раннім сярэднявеччы Сардзінія фармальна ўваходзіла ў склад Візантыі, таму гутарковыя дыялекты развіваліся адносна самастойна іншых італьянскіх дыялектаў. У Італіі сардзінскія дыялекты часцяком вызначаліся як варварскія. У XIV ст. Дантэ Аліг’еры наогул не адносіў сардзінскую мову да італьянскай.
Раннімі пісьмовымі помнікамі сардзінскай мовы з'яўляюцца статут Сасары (каля 1316 г.) і Carta de Logu (1392 г.) — статут сардзінскай дзяржавы Арбарэя. На сардзінскай мове пісаў паэт, навучэнец Пізанскага ўніверсітэта Джэралама Араола (1542 — 1615 гг.). З XIV ст. на развіццё мясцовых гаворак моцна ўплывалі іспанская і каталанская мовы. У 1760 г. у якасці афіцыйнай была прынята італьянская мова.
На мяжы XIX ст. і XX ст. з'явіліся навуковыя працы, прысвечаныя сардзінскай мове. У другой палове XX ст. нарадзілася «новая літаратурная хваля» на сардзінскай мове (Nouvelle vague literaria sarda).
15 кастрычніка 1997 г. сардзінская мова была прызнана афіцыйнай у Сардзініі. Мае статус рэгіянальнай мовы ЕС.
Дыялекты
Вылучаюцца 4 асноўныя дыялекты:
Аргенціна
Аргенці́на (Argentina), поўная афіцыяльная форма — Аргенці́нская Рэспу́бліка (República Argentina ) — другая (пасля Бразіліі) па тэрыторыі і трэцяя (пасля Бразіліі і Калумбіі) па насельніцтву дзяржава Паўднёвай Амерыкі.
На поўначы мяжуе з Парагваем і Балівіяй на паўночным усходзе — з Бразіліяй і Уругваем, на захадзе — з Чылі. З поўдня краіна абмываецца пралівам Дрэйка. Аргенціна лічыць сваёй тэрыторыяй Фалклендскія астравы, а таксама прэтэндуе на частку Антарктыкі.
Дэмакратычная прэзідэнцкая рэспубліка. Першая краіна свету, дзе пост прэзідэнта заняла жанчына. Федэратыўная дзяржава, якая складаецца з 24 адміністрацыйных адзінак — 23 правінцый і федэральнай сталічнай акругі Буэнас-Айрэс.
Насельніцтва Аргенціны было сфарміравана хвалямі міграцыі з Еўропы на іспанскім падмурку. Індзейскі субстрат тут меў меншае значэнне, чым для большасці краін Лацінскай Амерыкі. Для Аргенціны характэрная даволі слабая заселенасць тэрыторыі. Сталічная агламерацыя — Вялікі Буэнас-Айрэс — адносіцца да ліку найбуйнейшых гарадоў Амерыкі.
Аргенціна адносіцца да ліку найбольш эканамічна развітых дзяржаў Паўднёвай Амерыкі. Новая індустрыяльная краіна, Аргенціна мае сучасны прамысловы сектар з развітымі машынабудаваннем, атамнай энергетыкай, харчовай прамысловасцю. Уваходзіць у G20. Сельская гаспадарка з дамінуючай роляй жывёлагадоўлі мае экспартную накіраванасць. Аргенціна з'яўляецца членам гаспадарчай арганізацыі Меркасур.
Этымалогія
Назва паходзіць ад лацінскага argentum (серабро). Згодна гістарычным крыніцам, пра краіну срэбра індзейцы паведамілі пакінутаму на беразе мараку экспедыцыі Хуана Дыяса дэ Саліса, які быў падабраны Себасцьянам Каботам. З таго часу за землямі паўночнай Аргенціны замацавалася назва Ла-Плата (таксама серабро), назва ж «Аргенціна» спярша мела паэтычнае адценне, аднак пасля набыцця краінай незалежнасці стала ўжывацца ўсё часцей, пакуль не стала афіцыйнай.
Геаграфічнае становішча
Аргенціна займае паўднёва-ўсходнюю частку Паўднёвай Амерыкі, ўсходнюю частку вострава Вогненная Зямля і бліжэйшыя астравы: Эстадас і інш. Аргенціна з поўначы на поўдзень мае 3700 км, з усходу на захад — 1400 км у найшырэйшым месцы. Агульная працягласць мяжы 14 644 км. З іх узбярэжжа — 4989 км. Даўжыня межаў з суседнімі краінамі:
Прырода
Прырода Аргенціны разнастайная з прычыны вялікай працягласці з поўначы на поўдзень і неаднастайнасці рэльефу.
Цэнтральную і паўночна-ўсходнюю частку Аргенціны займае плоская алювіяльная Ла-Плацкая нізіна. На паўночны захад ад яе прасціраюцца раўніны Гран-Чака, таксама алювіяльныя. На паўночным усходзе, паміж рэкамі Парана і Уругвай, ляжыць гэтаксама створанае рэкамі Аргенцінскае Міжрэчча, на поўнач ад якога ўзыходзяць лававыя прыступкі Бразільскага пласкагор’я. На поўдні Ла-Плацкая нізіна мяжуе з пласкагор’ем Патагонія, якое цягнецца на поўдзень да вострава Вогненная Зямля. Уздоўж усёй заходняй мяжы Аргенціны прасціраюцца Анды — найбуйнейшая горная сістэма Заходняга паўшар’я, якая склалася ў асноўным падчас альпійскага гораўтварэння. Яны адрозніваюцца складанасцю і разнастайнасцю геалагічнай будовы. У паўночнай частцы Андаў на вышыні 3000-4000 м ляжыць шырокае замкнёнае вулканічнае плато Пуна. Горы, якія атачаюць Пуну з усходу, уздымаюцца да 6500 м заснежанымі вяршынямі «невадас». Цэнтральная частка Андаў — гэта сугор’е Куё з найвышэйшым пунктам Паўднёвай Амерыкі пікам Аканкагуа, 6962 м над узроўнем мора. Мяжу з Чылі ахоўвае яшчэ адзін каменны гігант — гара Тупунгата. Усходні ланцуг цэнтральных Андаў мае назву Пампінскія Сіеры.
Краіна вылучаецца запасамі ўранавай (уваходзіць у сусветную дзясятку), марганцавай, меднай руды, берылію; ёсць свінцова-цынкавыя, вальфрамавыя і жалезныя руды. Разведаныя запаы нафты мізэрныя, газу — даволі значныя (300 млрд кубаметраў на 2015 год). Буйнейшае газавае радовішча — Неукен.
Клімат Аргенціны вельмі разнастайны. Аб гэтым сведчыць хаця б тое, што тут знаходзяцца населеныя пункты, дзе была зафіксавана і самая высокая і самая нізкая тэмпература ў Паўднёвай Амерыцы (дарэчы, не так далёка адзін ад аднаго). Галоўным кліматаўтваральным фактарам з’яўляецца працягласць Аргенціны з поўначы на поўдзень, якая дазваляе паўночным рэгіёнам краіны знаходзіцца ў трапічным поясе, паўднёвым — ва ўмераным. Нягледзячы на адносна нязначную «шырыню», усходнія раёны Аргенціны атрымліваюць нашмат больш ападкаў, чым заходнія, ў трапічных і субтрапічных шыротах; ва ўмераным поясе сітуацыя адваротная: перанос паветраных мас змяняецца на заходні, што ператварае Патагонскія Анды ў адзін з вількотных куткоў мацерыка, сама ж Патагонія вельмі засушлівая. Халоднае Фалклендскае цячэнне — парастак цячэння Заходніх вятроў — робіць умераны клімат Патагоніі яшчэ больш прахалодным. У перыяд ранняга лета (кастрычнік — студзень) надвор’е часта псуе вецер пампера, што падчас даходзіць да Гран-Чака і прыносіць з сабою халодныя антарктычныя масы, часта са снегападамі. У паўночным андскім рэгіёне з траўня па лістапад дзьмуць цёплыя вятры сонда тыпу фёну
Самая буйная рачная сістэма ў Аргенціне — сістэма ракі Ла-Плата, якая утвараецца з зліцця шматводных рэк Уругвай і Парана. Самай працяглай ракой Аргенціны з’яўляецца рака Парана. На Аргенціну прыходзіцца яе павольнае ніжняе і сярэдняе, парожыстае, цячэнне, дзе рака прымае прытокі: Парагвай, Рыа-Салада — справа; Ігуасу — злева. Сярэдняе цячэнне Параны і ніжняе цячэнне Ігуасу прыходзяцца на лававае плато. На мяжы з Бразіліяй рака Ігуасу сягае з 82метровай вышыні, утвараючы грандыёзныя вадаспады Ігуасу, у 2007 прызнаныя адным з новых цудаў свету. Кароткія стэпавыя рэкі Патагоніі (Чубут, Рыа-Негра, Рыа-Каларада) цякуць з захаду на ўсход пераважна ў вузкіх глыбокіх каньёнах. Ва ўпадзінах Пампінскіх Сіер і ў Пуне раскінуліся шырокія саланчакі (Салінас-Грандэс, Арысара і іншыя). Многія раёны ў Гран-Чака і ў цэнтры Міжрэчча забалочаныя. На захадзе Ла-Плацкай нізіны знаходзіцца найбуйнейшае возера краіны — бяссцёкавае салёнае возера Мар-Чыкіта, плошча якога вагаецца ад 2000 да 6000 кв.км. У заходняй частцы Патагоніі, размяшчаюцца буйныя ледавіковыя азёры Науэль-Уапі, Буэнас-Айрэс, В’едма, Сан-Марцін і іншыя.
Ла-Плацкай нізіне і Пампінскім Сіерам адпавядае экалагічны рэгіён Пампы, што ўяўляе сабою субтрапічны стэп (Пампа у перакладзе з кечуа — «пазбаўленае дрэваў месца»). Прыродная расліннасць пампы — разнатраўнае покрыва (пампаская трава, мятлік, кавыль, перлаўка, дзікае проса); жывёльны свет прадстаўлены пампаскай кошкай, пампаскім аленем, нанду, грызунамі віскача, браняносцамі. Пампа падзяляецца на дзве часткі: Нізкую ўсходнюю і Высокую заходнюю. Першая больш вільготная, другая — засушлівая. Раслінны і жывёльны свет Нізкай Пампы, ператворанай у бясконцыя палі кукурузы, пшаніцы і соі, амаль не захаваўся. Высокая Пампа, што выкарыстоўваецца пераважна як паша, захавала прыродную расліннасць. Пласкагор’е Патагоніі ўяўляе сабой паўпустыню з рэдкім раслінным покрывам: травамі, падушкападобнымі формамі. У далінах рэк растуць хмызнякі і нізкія дрэвы. Расліннасць Вогненнай Зямлі мае субантарктычны характар. Жывёльны свет Патагоніі і Вогненнай Зямлі прадстаўлены грызунамі: мара, тука-тука; нанду; на ўзбярэжжы гняздуецца магеланаў пінгвін. Паўночныя рэгіёны Аргенціны маюць трапічную расліннасць. У паўночным Міжрэччы растуць лясы з разнастайным відавым складам. Тут сустракаюцца араўкарыя, сэдрах, лапача — пароды з каштоўнай драўнінай. Для Гран-Чака характэрныя перамена-вільготныя лясы і саванны з дрэвам квебраха, бліжэй да Андаў з’яўляюцца паўпустынныя ландшафты.
Гісторыя
Тэрыторыя Аргенціны была заселена чалавекам у 8-7 тыс. да н.э. Напярэдадні іспанскага заваявання яе насялялі шматлікія індзейскія плямёны. На паўночным захадзе жылі дыягіта (кальчакі), што вялі аселы лад жыцця, займаліся земляробствам, будавалі ірыгацыйныя сістэмы, ведалі ткацтва, апрацоўвалі золата і срэбра. На паўночным усходзе і ў цэнтры Аргенціны жылі паляўнічыя плямёны — капаяны. Пазней сюды прыйшлі гуарані. На тэрыторыі сучасных правінцый Буэнас-Айрэс і Мендоса жылі плямёны пампа; у Патагоніі — плямёны араўканаў.
У 16 стагоддзі тэрыторыю паўночнай Аргенціны стала аб’ектам іспанскай каланізацыі. Новыя землі заваёўнікі назвалі Ла-Плата і ўключылі іх у віцэ-каралеўства Перу. У 1536 годзе канкістадор Педра Мендоса заснаваў пасёлак Пуэрта Санта Марыя дэ Буэнас-Айрэс — сучасны Буэнас-Айрэс. Аселыя на гэтых землях іспанскія каланісты (пераважна андалузцы і баскі) асімілявалі мясцовае насельніцтва, утварыўшы паўднёваамерыканскі тып метысаў. У 1610 годзе за аргенцінскай зямлі асталяваўся ордэн езуітаў. У 1617 годзе на тэрыторыі Аргенціны і Уругвая ўтворана губернатарства Ла-Плата. У 1776 годзе большая частка Аргенціны, Парагвая і Верхняга Перу аб'яднаны ў віцэ-каралеўства Рыа-дэ-ла-Плата. У 1805 і 1806 гадах спробы брытанскага флоту ўзяць Буэнас-Айрэс скончыліся разгромам для "Уладаркі мораў".