cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Палацава-паркавы ансамбль Царыцына
Першапачатковы праект Бажэнава
Яшчэ адным адступленнем ад класіцыстычных канонаў стаў агульны прынцып рашэння палацавага ансамбля: Бажэнаў адмовіўся ад манументальнасці, велічных формаў адзінага палаца, якія, здавалася, былі абавязковымі для імператарскай рэзідэнцыі. Тым не менш, архітэктар прытрымліваўся характэрнай для класіцызму выразнасці размяшчэння частак ансамбля, прывязкі аб’ектаў да модульнай сеткі восяў. У аснове бажэнаўскага плана ляжыць строгая лагічнасць і геаметрычная правільнасць пабудовы, толькі стылізаваная пад маляўнічую хаатычнасць старых дапятроўскіх гасударавых двароў. Гэтыя прынцыпы, нароўні з ідэальнай упісанасцю ў ландшафт, спалучальнасцю і супамернасцю наваколлю, ансамблевасцю ляглі ў аснову бажэнаўскага праекта. Не тыраніць прыроду, не навязваць ёй волю, а выкарыстоўваць натуральныя прыгажосці мясцовасці як важны архітэктурны элемент — вядучая ідэя царыцынскай забудовы. Бажэнаў імкнуўся максімальна захаваць існы ландшафт з падзелам кантэміраўскай сядзібы на палацавую, садовую і паркавую зоны. Такі падыход атрымаў паразуменне і поўнае ўхваленне з боку венцаноснай замоўцы.
Разам з праектамі збудаванняў ансамбля быў распланаваны пейзажны парк пры захаванні большасці пасадак колішняга рэгулярнага. Галоўныя алеі рэгулярнага парку ў новым праекце захаваліся, а Бярозавая перспектыва стала адной з цэнтральных кампазіцыйных восяў забудовы.
Асаблівасцю бажэнаўскага праекта было тое, што галоўны палац як адзіная пабудова адсутнічаў — ён распадаўся на тры самастойных карпусы: цэнтральны з параднымі заламі (Вялікі Кавалерскі палац, ці корпус), правы і левы з асабістымі пакоямі імператрыцы і спадчынніка прастола. Такое рашэнне дыктавалася ідэяй захавання прыроднай існасці, уключэння ландшафту і пейзажаў у інтэр’еры. Зялёны лужок у апраўленні трох карпусоў павінен быў стаць важным элементам забудовы. Архітэктар, па-наватарску вырашаючы задачу царыцынскай планіроўкі, адмовіўся ад традыцыйнай будовы ансамбля паводле тыпу сядзібы, змясціўшы ў цэнтр кампазіцыі замест параднай плошчы галоўныя аб’ёмы палацавых пабудоў.
Пазней, пасля нараджэння ў Паўла Пятровіча сыноў Аляксандра і Канстанціна ў гэту частку ансамбля Бажэнаў унёс змены: паміж карпусамі Кацярыны II і яе сына з’явіўся невялікі корпус для кацярынінскіх унукаў.
Бажэнаў, праектуючы Царыцына, зусім па-новаму вырашаў шэраг архітэктурных задач — да яго рэалізацыяй падобных ідэй не займаўся ніхто з расійскіх архітэктараў. Дойлід паставіў сабе мэту спраектаваць ансамбль такім чынам, каб на двух галоўных пад’ездах да яго — з заходняга боку (асноўная дарога з Масквы, якая пераходзіць у алею праз плаціну Царыцынскіх сажалак) і з паўночнага боку, ад Кашырскай дарогі (адгалінаванне ад яе, пераходзячае ў Бярозавую перспектыву), што вяла з Каломенскага — асобныя пабудовы ўспрымаліся адзіным цэлым. Чатырохсотмятровыя фасады Царыцына з далёкіх пунктаў агляду павінны былі ўспрымацца злітна. На такі эфект успрымання разлічваліся размешчаныя па нарастаючай аб’ёмы — ад аднапавярховых павільёнаў на пярэднім плане праз двухпавярховыя палацы на ўзвышшы да дамінантнай Вежы з гадзіннікам у самым высокім пункце (вежа не была пабудавана), і працягласць асобных будынкаў — ад невялікіх павільёнаў наперадзе да доўгіх пабудоў другога плана — Хлебнага дома і Стайневага корпуса (які таксама застаўся толькі ў праектах).
Іншай горадабудаўнічай задачай для Бажэнава з’яўлялася візуальная звязнасць Царыцына з Каломенскім. Не выпадкова ён надаваў вялікае значэнне Вежы з гадзіннікам, якая павінна была стаць вертыкальным акцэнтам, што пераклікалася бы з каломенскай царквой Узнясення Гасподняга.
Нарэшце, Бажэнаў у планіроўцы Царыцына вырашаў яшчэ дзве горадабудаўнічыя задачы — урачыста аформіць паўднёвы пад’езд да Першапрастольнай сталіцы і планіровачна звязаць яго з Крамлём і параднай Пецярбургскай перспектывай. Ансамбль раскрываўся не толькі з Кашырскай, але і з Серпухаўскай дарогі ў раёне сяла Катлы — у гэтым пункце можна было адначасова бачыць як Царыцына, так і Крэмль. Такое рашэнне для часоў кіравання Кацярыны было палітычна значным: менавіта па Серпухаўскай дарозе ў Маскву прыбывалі пасольствы з Персіі і Турцыі.
Цяпер ацаніць гэтыя горадабудаўнічыя задумы Бажэнава немагчыма — сучасная забудова цалкам схавала краявіды Каломенскага з Царыцына, таксама як і велічныя панарамы з боку Катлоў.
Гісторыя рэалізацыі бажэнаўскага праекта
Кацярыне II спадабаўся прадстаўлены праект, і ў маі 1776 года пачалося будаўніцтва. Былі закладзены тры будынкі ўздоўж Бярозавай перспектывы (Малы і Сярэдні палацы і Трэці кавалерскі корпус), павільёны і Фігурны мост. Працы ішлі паспяхова: ужо ў жніўні Бажэнаў дакладваў, што Фігурны мост амаль скончаны, а «іншыя ж тры дамы ў палове ўжо збудаваны, якія абавязкова ў цяперашні летні час зусім да канца прыведзены будуць, калі не захопіць непагадзь».
Аднак ужо да канца года пачалася бязладзіца з будматэрыяламі і фінансаваннем; часамі гэта паўтаралася на ўсім працягу будаўніцтва, якое расцягнулася на дзесяцігоддзе — насуперак планам дойліда ўкласціся ў тры гады. Бажэнаў пісаў шматлікія лісты чыноўнікам, высвятляючы прычыны цяжкасцей. Тым не менш у 1777—1778 годзе раней распачатыя будынкі былі скончаны, а ў 1777 годзе прыступілі да будаўніцтва Фігурнай брамы і галоўнага палаца, які складаўся з трох карпусоў. Яно завяршылася ў 1782 годзе; тады ж быў закладзены Вялікі кавалерскі корпус, некалькі службовых пабудоў, арка-галерэя.
Каб будаўніцтва не спынялася, Бажэнаву даводзілася нават браць крэдыты на сваё імя і весці будоўлю за свой кошт. Падчас працы над царыцынскім ансамблем Бажэнаў быў вымушаны прадаць свой дом у Маскве разам з усім абсталяваннем і бібліятэкай. Да 1784 годзе на Бажэнаве лічылася каля 15 тысяч рублёў даўгоў.
Нарэшце, напачатку 1784 года на завяршэнне будаўніцтва было вылучана 100 тысяч рублёў. Нечаканая шчодрасць казны была звязана з тым, што на наступны год імператрыца запланавала паездку ў Маскву. Сярод іншых спраў яна жадала агледзець задуманыя ёю новыя маскоўскія пабудовы: адначасова з царыцынскім ансамблем будаваўся палац у Каломенскім пад кіраўніцтвам Карла Бланка, а ў Крамлі — Сенацкі палац Мацвея Казакова. Бажэнаў адправіўся ў Пецярбург на асабістую аўдыенцыю з тайным саветнікам А. А. Безбародка, які карыстаўся вялікім уплывам на гаспадарыню, і пераканаў таго ў тым, што вылучанай сумы для найскарэйшага завяршэння будаўніцтва недастаткова. Безбародка перадаў Кацярыне II меркаванне Бажэнава, сума была падвоена, але з умовай, што Бажэнаў падрыхтуе праект яшчэ аднаго палаца — невялікага — у Булатнікаве.
На працягу 1784—1785 гадоў Бажэнаву прыйшлося кіраваць ужо дзвюма будоўлямі. Пасля асігнавання часткі абяцанай сумы царыцынскае будаўніцтва пайшло паскоранымі тэмпамі: за год былі збудаваны Вялікі мост праз яр, Першы і Другі кавалерскія карпусы, кухонны корпус (Хлебны дом). Аднак і ў гэты перыяд, нягледзячы на распараджэнне імператрыцы завяршыць будаўніцтва да яе прыезду, здараліся сур’ёзныя перабоі з фінансаваннем. У верасні 1784 года Бажэнаў напісаў ліст Безбародка, прасякнуты непадробнай роспаччу :
Я з усімі маімі сабранымі сіламі і рэўнасцю, каб дагадзіць манархіне нашай ірваўся, мучыўся і пабудаваў вельмі шмат, у абодвух даручаных мне месцах [гэта значыць у Царыцыне і Булатнікаве]. Але што ж зараз са мною робіцца: атрымана толькі грошай спачатку ў сакавіку пяцьдзясят тысяч, якімі сяк-так здаволены былі пастаўшчыкі і падрадчыкі. Узыдзіце, ваша міласць: ці магчыма такі велізарны будынак будаваць такімі малымі грашыма. <…> Тынкоўшчыкі з трыста чалавек <…> пераапрануты па кантракце за 8450 рублёў, а выдадзена ім толькі 2450 рублёў, але калі яны атрымаюць шэсць тысяч рублёў, яшчэ невядома. Гэтым бедным трэба ісці па хатах сваім — што яны прынясуць жонкам і дзецям! <…> Бедныя цясляры, кавалі, печнікі, сталяры, і ўсякія іншыя майстравыя ўсё церпяць. Але і я вырымушаны заняць на сябе яшчэ пяць тысяч рублёў і тыя ўсе патраціў на крайнія патрэбы па будынку. З усім тым яшчэ прыступаюць, просяць і мучыць будуць пастаўшчыкі, ды і ўсё не адыходзяць і не даюць нідзе мне праходу. <…> майго цярпення больш няма: я вырымушаны буду бегчы з Масквы да вас; пакіну жонку, дзяцей у хваробе, з якіх сына аднаго ўжо і пахаваў на гэтых днях.
За час будаўніцтва Царыцына Бажэнаву прыйшоўся напісаць не адзін падобны ліст; але гэты найбольш яскрава ілюструе адваротны бок палацавай пышнасці. Адсутная сума ўсё ж была вылучана; нарэшце, усе запланаваныя пабудовы былі збудаваны, акрамя Стайневага корпуса і Вежы з гадзіннікам. Поўным ходам ішлі апрацоўчыя работы: усе будынкі былі абсталяваны кафлянымі печамі, а памяшканні атынкаваны (у якасці мастацкага афармлення планаваўся, верагодна, тэмперны роспіс па тынкоўцы), падлогі выкладваліся пліткай. Для зал царыцынскіх палацаў былі замоўлены вырабы з бронзы, а таксама люстэркі на Назінскай гуце.
У першых лічбах чэрвеня 1785 года Кацярына II наведала Маскву. Візіт быў кароткім і некалькі нечаканым — імператрыца планавала свой візіт на пазнейшы тэрмін. Адправіўшыся 1 чэрвеня з Пецярбурга ў суправаджэнні світы (Пацёмкіна, Безбародка, Шувалава, графа Строганава) і замежных паслоў (французскага — дэ Сегюра, аўстрыйскага — графа Кобенцля і англійскага — Фіцберберга) на прагулку для агляду Вышневалоцкага канала, гаспадарыня сустрэлася з генерал-губернатарам Масквы графам Я. А. Брусам, які прыбыў сюды спецыяльна, каб угаварыць Кацярыну наведаць Маскву. Ідэя нечаканай забаўляльнай паездкі спадабалася імператрыцы. 13 чэрвеня «вясёлая кампанія» (характарыстыка графа дэ Сегюра і самой Кацярыны) была ў Маскве, на 14 чэрвеня быў запланаваны агляд Царыцына. Найбольш распаўсюджаная версія таго, што здарылася ў далейшым, у аснове якой — успаміны сенатара І. І. Казлова, сведкі падзей, каэа наступнае.
Гаспадарыня, у гневе вяртаючыся да экіпажаў, загадвае начальніку Крамлёўскай экспедыцыі М. М. Ізмайлаву зламаць [палац] дашчэнту. Бажэнаў спыняе яе: «Гаспадарыня! Я годны Вашага гневу, не меў шчасця дагадзіць Вам, але жонка мая нічога не будавала.» Імператрыца, павярнуўшыся, дапусціла ўсё сямейства да рукі і, не сказаўшы ні слова, з’ехала.
Рашэнне імператрыцы на шмат каго зрабіла належнае ўражанне: відавочна, што Васіль Бажэнаў трапіў у няміласць, і яму быў выказаны «манархаў гнеў». Бажэнаў ад будаўніцтва быў тут жа адхілены, новым архітэктарам царыцынскай рэзідэнцыі быў прызначаны яго вучань, Мацвей Казакоў, што стала яшчэ адным зневажэннем для адстаўленага дойліда.
Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што сапраўднымі прычынамі манархавага гневу сталі прыналежнасць Бажэнава да масонаў (архітэктар прайшоў абрад пасвячэння ў 1784 годзе па даручальніцтве М. І. Новікава і быў прыняты ў ложу «Дэўкаліён», майстрам крэсла якой быў С. І. Гамалея) і яго тайныя кантакты з цэсарэвічам Паўлам Пятровічам. Добра вядома стаўленне імператрыцы да сына: яна адчувала да яго непрыязнасць і не дапушчала да кіравання імперыяй, трымала ўдалечыні ад прыняцця важных дзяржаўных рашэнняў. Адной з мэт расійскіх масонаў было прыцягненне ў свае шэрагі спадчынніка прастола. Васіль Бажэнаў і быў абраны «братамі» ў якасці кур’ера-пасродніка паміж маскоўскімі масонамі і цэсарэвічам. Часта выязджаючы ў Пецярбург па справах царыцынскага будаўніцтва, архітэктар тайна наведваў «малы двор», сустракаўся з Паўлам і перадаваў яму масонскую літаратуру. Варта адзначыць, што Бажэнаў не меў сярод масонаў высокіх «градусаў» (гэта значыць масонскіх чыноў) і не прымаў іншага актыўнага ўдзелу ў масонскім руху. Увогуле, тайнае стала відавочным: падчас візіту імператрыцы ў Маскву ў 1785 годзе ёй данеслі пра дзейнасць маскоўскіх масонаў, у тым ліку пра тайныя кантакты са спадчыннікам. Верагодна, Кацярына ўгледзела ў гэтым зародкі змовы і вырашыла спыніць яго на корані. Да таго ж да 1785 года адносіцца пачатак сур’ёзных праблем з уладамі ў асветніка і выдаўца М. І. Новікава, аднаго з самых яскравых расійскіх масонаў і блізкага сябра дойліда. Кульмінацыяй «справы Новікава» стаў яго арышт у 1792 годзе; у якасці доказу супраць яго фігуравала цыдулка Васіля Бажэнава, якая адносіцца да 1784 годзе, у якой архітэктар адчытваўся пра тайную сустрэчу з цэсарэвічам. Па недаглядзе Новікаў яе не знішчыў. Бажэнаў да следства не прыцягваўся — мабыць, імператрыца злічыла, што той ужо досыць пакараны.
Масонства Бажэнава знайшло відавочнае адлюстраванне ў царыцынскіх пабудовах. Дэкор шматлікіх будынкаў, загадкавыя карункавыя каменныя ўзоры выразна нагадваюць масонскія шыфры і эмблемы. Царыцына нярэдка называюць «архітэктурным даведнікам» масонскай сімволікі XVIII стагоддзя; сама пабудова ансамбля, яго планіроўку часам лічаць таксама нейкім масонскім шыфрам. Іконаграфічную праграму масонскай сімволікі Царыцына неаднаразова спрабавалі расшыфраваць, але без якога-небудзь пэўнага выніку; прызнаецца, што пакуль гэта немагчыма. Да таго ж Царыцына настолькі багата сэнсамі, што ніводны даследчык пакуль не змог яго вычарпальна растлумачыць. Яшчэ ў 1830-я гады філосаф І. В. Кірэеўскі іранічна адзначаў :
Пра Бажэнава ў Расіі кожны стрэчны распавядзе Вам што-небудзь новенькае. Аднак пры супастаўленні версіі, выкладзенай ва ўспамінах сенатара Казлова, з архіўнымі дакументамі выяўляецца відавочная падгонка падзей у сведчанні сенатара. Так, пакідаючы Маскву, Кацярына II паведамляла сваім карэспандэнтам, што паездка атрымалася вясёлай і займальнай і даставіла ёй шмат задавальненняў. У прыватнасці, 19 чэрвеня 1785 года пісала свайму сыну цэсарэвічу:
Я здаровая і ўжо на зваротным шляху; начаваць буду ў Таржку, а заўтра прыеду ў Вышні Валачок. Пятроўскі дом [гэта значыць Пятроўскі пуцявы палац] вельмі добранькая кватэра, два ж іншыя, гэта значыць новыя палацы, Маскоўскі [маецца на ўвазе Сенацкі палац] і Царыцынскі, не скончаны; апошні ўнутры павінен быць зменены, бо так у ім бы немагчыма жыць; Каломенскі ж такі, якім я яго пакінула.
Гэта значыць у лісце няма гаворкі пра знос палацаў, выказаны толькі намер перабудаваць іх знутры. У лісце ад 12 верасня 1785 года М. М. Ізмайлаў канстатаваў, што імператрыца загадала «архітэктарам Бажэнаву і Казакову зрабіць планы аб перапраўцы з каштарысамі» — такім чынам, і тут няма гаворкі пра злом. Толькі пасля зацвярджэння новага праекта выйшла афіцыйнае распараджэнне Кацярыны II ад 17 лютага 1786 года «Аб разборцы ў сяле Царыцыне пабудаванага галоўнага корпуса да падмурка і аб будаўніцтве потым па зноў канфірмаванаму, складзенаму архітэктарам Казаковым плану». Супастаўленне дат робіць відавочным тое, што рашэнне пра знос бажэнаўскіх пабудоў прыйшло да Кацярыны не адразу. Версія пра «манаршы гнеў» пры даследаванні храналогіі і архіўных дакументаў выглядае даволі сумніўнай.
Усе мае палацы толькі хаціны ў параўнанні з Пэлай, якая ўзводзіцца як фенікс.
Імператрыцу Кацярыну, безумоўна, захаплялі новыя архітэктурныя ідэі; будаўніцтву яна надавала шмат часу, з энтузіязмам ладзіла новыя праекты, не заўсёды супастаўляючы іх з магчымасцямі казны. Пра гэта яна не без самаіроніі пісала Грыму яшчэ ў 1779 годзе :
Будоўля — справа д’ябальская: яна пажырае грошы, і чым больш будуеш, тым больш хочацца будаваць. Гэта — хвароба, як запой…
Верагодна, да царыцынскай задумы Кацярына II да 1785 году ўжо астыла, і, хутчэй за ўсё, яна стала выпрабоўваць непрыязнасць да «свайго Бажэнава»; да таго ж у яе была важкая прычына прыпыніць падмаскоўнае будаўніцтва — каб накіраваць вызваленыя сродкі на новую рэзідэнцыю. Для гэтага патрэбна была нейкая падстава: магчыма, заяўленыя прэтэнзіі да бажэнаўскіх пабудоваў і былі ўсяго толькі такой падставай. Але ў любым выпадку, тое, што здарылася, не мае аналагаў. :
У яшчэ адной версіі (мастацтвазнаўчай) сцвярджаецца, што прычына няўдачы Бажэнава заключана ў самым мастацкім падыходзе дойліда да стварэння забаўляльнай загараднай рэзідэнцыі :
Горкі парадокс у тым, што гэта абстрактная, стымулюючая творчае ўяўленне архітэктура <…> несумяшчальная з самой ідэяй сядзібы, той выявы ідэальнага свету, што гарантаваў разняволенне асобы ўладальніка. <…> Архітэктура Царыцына <…> занадта самадастатковая, каб прыняць жывых людзей. Яна нададзена моцнай уласнай воляй, якая непазбежна ўступае ў канфлікт з любой праявай волі старонняй, чужой. Па гэтай прычыне Кацярына з гучным скандалам адпрэчыла ўжо скончаны ансамбль…
Таксама звязваюць царыцынскую драму з эвалюцыяй светапогляду імператрыцы. У 1775 годзе ёй было 46 гадоў, яна яшчэ падзяляла некаторыя дэмакратычныя ідэалы Асветніцтва, была памяркоўная да іншадумства. Праз дзесяць гадоў Кацярына стала адчуваць сябе выключнай самадзяржаўнай кіраўніцай. Яе турбавалі настроі думак унутры Расіі, а таксама крызіс каралеўскай улады ў Францыі, які павярнуўся рэвалюцыяй чатырма гадамі пазней. Спадкаемцу прастола цэсарэвічу Паўлу Пятровічу ў 1785 годзе споўніўся ўжо 31 год, і некаторыя ўплывовыя расійскія вяльможы бачылі ў ім законнага прэтэндэнта, несправядліва адціснутага ад прастола. Гасударыня станавілася ўсё больш падазронай і нецярпімай. Для зацвярджэння выявы сваёй абсалютнай улады Царыцына, пабудаванае Бажэнавым, — забаўляльны «капрыз» — ніяк не падыходзіла. «Саматрымажцы Усерасійскай» патрэбен быў іншы палац, вялікі, прасторны, адзіны і велічны. Маецца варыяцыя на тэму гэтай версіі: нібы імператрыца абразілася, убачыўшы аднолькавыя палацы для яе і для цэсарэвіча Паўла Пятровіча, — тым самым Бажэнаў як бы намякаў на яе узурпацыю расійскага пасаду. Аднак у Пеле ў тыя ж гады Староў таксама пабудаваў роўнавялікія сіметрычныя палацы; не варта таксама забываць, што ўсе царыцынскія пабудовы зацвярджаліся Кацярынай яшчэ на стадыі праекту.
Яшчэ адна версія — даволі распаўсюджаная — тлумачыць тое, што здарылася наяўнасцю масонскіх знакаў на царыцынскіх пабудовах. Малаверагодна меркаваць, быццам Кацярына свабодна разбіралася ў сімволіцы «вольных муляроў»; да таго ж шэраг масонскіх сімвалаў узыходзіць да хрысціянскай эмблематыкі. Але нават калі б гэта было так — пад знос пайшлі б усе царыцынскія пабудовы Бажэнава.
У розны час вылучаліся і іншыя версіі аб прычынах здарэння (па некаторых падліках, такіх існуе не менш за трыццаць ). Напрыклад, у адной з іх мяркуецца, што падзеі вакол Бажэнава і Царыцына сталі бачнай часткай нейкай прыдворнай інтрыгі супраць князя Рыгора Пацёмкіна (але невядома, якой). Іншая звязвае прыпыненне Царыцынскага будаўніцтва і падрыхтоўку да руска-турэцкай вайны 1787—1792 гадоў: аднак і гэтая версія, як і многія іншыя, грунтуецца ў асноўным на здагадках. Прычыны адхілення Бажэнава і зносу палацаў па-ранейшаму не высветлены канчаткова і ўяўляюць сабой адну з самых вялікіх загадак Царыцына.
Вялікі палац Казакова
Прайшло больш за паўгода пасля агляду Кацярынай II царыцынскіх палацаў, перш чым быў зацверджаны новы праект палацавай забудовы. За гэты час, як абвяшчае паданне, М. М. Ізмайлаў, начальнік Крамлёўскай экспедыцыі будынкаў, якому імператрыца даручыла нагляд за пераробкай, паспрабаваў дапамагчы Бажэнаву вярнуць размяшчэнне імператрыцы. Разам з Мацвеем Казаковым вырашылі зрабіць так: Бажэнаў падрыхтуе новы варыянт палаца і прадставіць яго пры пасярэдніцтве Ізмайлава раней, чым гэта зробіць Казакоў. Мабыць, з задумы нічога не выйшла: дакладна невядома, ці знаёмілася Кацярына з новым бажэнаўскім праектам ці не. Вядома толькі, што ў студзені 1786 года Бажэнаў быў звольнены на год ад ускладзеных на яго пасад для папраўлення здароўя. Для Бажэнава другая (пасля няздзейсненага праекта Крамлёўскага палаца) грандыёзная няўдача стала прычынай сур’ёзнага душэўнага крызісу. Плён дзесяцігадовай працы, якой былі аддадзены ўсе сілы, аказаўся незапатрабаваным. Да пасады прыдворнага архітэктара пры Кацярыне ён так і не вярнуўся.
Выбар Мацвея Казакова ў якасці галоўнага архітэктара пераробкі Царыцына не быў выпадковым. Падчас свайго памятнага візіту ў Маскву Кацярына аглядала і казакоўскі Сенацкі палац; яшчэ не скончаная пабудова прывяла яе ў захапленне і, па паданні, яна сказала :
Як усё добра! Якое мастацтва! Гэта перасягнула маё чаканне; сённяшні дзень ты падарыў мяне рэдкім задавальненнем; з табой я палічуся, а цяпер вось табе мае пальчаткі, аддай іх жонцы і скажы ёй, што гэта памяць майго да цябе ўпадабаньня.
Верагодна, на Кацярыну зрабіў уражанне не толькі сам будынак, але і эфектны ўчынак архітэктара, які ён здзейсніў пры завяршэнні будаўніцтва купала палаца. Работнікі-будаўнікі баяліся разбіраць кружала з-пад завершанага купала, мяркуючы, што ён абрынецца. Нічога падобнага ў Расіі да таго не бачылі: купал дыяметрам 24,7 метраў быў самым буйным збудаваннем падобнага роду ў Расіі (і застаецца такім да гэтага часу); дзівоцтва выклікала асцярогі. Тады Мацвей Казакоў узлез на вяршыню купала і прастаяў там да таго часу, пакуль кружала не былі разабраны. <!-- Для Казакова царицынское строительство не было любимым детищем, как для Баженова. Архитектор был занят также другими проектами, и строительство в Царицыне нередко велось его помощниками. Матвей Казаков в своём проекте попытался по возможности сохранить избранный Баженовым стиль, основанный на традициях московского зодчества XVII века, но тем не менее новый дворец входил в противоречие с существующей застройкой. Прошло десять лет с момента закладки Царицына, и за это время классицизм набрал силу, стал ведущим направлением развития русской архитектуры; изменились также вкусы и потребности императрицы. Новое задание диктовало и новые решения: так, дворец приобрёл трёхчастное деление, характерное для классицизма, и монументальные пропорции. Баженовские дворцы проектировались с расчётом их многостороннего восприятия и ансамблевого построения; казаковский проект предполагал, что фронтальные точки обзора станут главными. Новый дворец становился ведущим, доминирующим элементом застройки (что подчёркивалось разбивкой традиционной парадной площади перед ним); от ансамблевости в баженовском понимании, от «дуэтов» и «трио» равноправных архитектурных объектов Казакову пришлось отказаться.
Элементы готической архитектуры стали более выраженными благодаря восьми башням, акцентировавшим углы по периметру дворца. В двух из них, с северного (главного) фасада были запланированы лестницы. Нижний марш этих лестниц, по некоторым предположениям, мог подниматься вверх и перекрывать доступ ко второму этажу. Такое решение, восходящее к традициям готических замков, дало повод дискутировать в 1970-е годы — дворцы или замки строили в Царицыне Баженов и Казаков? Казаковский дворец более баженовских предшественников похож на классический средневековый замок. В. Я. Курбатов называл, в частности, замок Шамбор в качестве одного из возможных источников вдохновения Матвея Казакова.
Объёмы нового сооружения значительно превосходили баженовских предшественников: первоначальный вариант Казакова предполагал наличие трёх этажей (без учёта цокольного), высокие кровли, крупные квадратные в плане боковые корпуса, соединённые с монументальным, увенчанным бельведером центральным корпусом. Тем самым восстанавливалась традиционная иерархия зданий, от которой Баженов в своё время отказался: в его ансамбле самым крупным сооружением был Кухонный корпус; теперь же таковым стал дворец.
Но этот проект остался неосуществлённым. Очевидно было, что Екатерина II в конце 1780-х потеряла интерес к своей подмосковной затее: ассигнований на реализацию проекта выделялось недостаточно. После 1785 года она была в Москве лишь однажды, да и то проездом, — в 1787 году, возвращаясь из своего знаменитого путешествия по присоединённому Крыму. Возможно, Екатерина уже была готова полностью отказаться от Царицына — потребность в подмосковном «Царском Селе» ощущалась всё менее, — но на завершении строительства ненавязчиво настаивал Григорий Потёмкин, вызвавшийся профинансировать долгострой.
И всё же в 1790 году строительство дворца было остановлено — предположительно, из-за финансовых затруднений, вызванных новой русско-турецкой войной. А в октябре 1791 года внезапно умер князь Потёмкин-Таврический, вдохновитель царицынского замысла.
Тем не менее в 1793 году, через семь лет после закладки нового дворца, Екатерина II вернулась к царицынскому строительству, но в изначальный казаковский проект были внесены существенные изменения. По её распоряжению высота дворца была уменьшена на один этаж. Архитектору пришлось спешно готовить новый проект, — с учётом того, что дворец был наполовину возведён. Изменение высоты здания привело к тому, что силуэт его стал несколько расплывчатым; нарушение первоначальных пропорций повлияло на архитектурную связность частей дворца. Однако уменьшение высоты здания позволило его лучшим образом вписать в существующую баженовскую застройку, но полной гармоничной взаимосвязи достичь не удалось.
В 1794 году был разобран так называемый Большой Кавалерский корпус — баженовский дворец, занимавший центральное место в его комплексе из трёх дворцов, — один из тех, что вызвал неудовольствие императрицы в 1785 году. («Негодный» дворец, таким образом, простоял девять лет). Возможно, Матвей Казаков рассматривал различные варианты включения баженовского дворца в новую планировку; а разобрали его, вероятно, на стройматериалы, — в связи с желанием императрицы как можно скорее завершить многолетнее строительство. На его месте Казаков, в соответствии с канонами классицистического оформления площадей, планировал установить обелиск.
В ноябре 1796 года Екатерина Великая внезапно скончалась. К этому моменту строительство Большого царицынского дворца вчерне завершилось, здание было покрыто временной крышей, начались внутренние отделочные работы — к моменту прекращения всех работ в Царицыне 17 помещений дворца имели паркетные полы и отделку потолков. В остававшихся баженовских постройках за всё предшествующее десятилетие внутренней отделкой не занимались. Новый император Павел I после коронации в марте 1797 года посетил Царицыно — оно ему не приглянулось. того же года последовал указ «в селе Царицыне никаких строений не производить». В дальнейшем обустройство царицынских построек так и не возобновилось, и жилой императорской резиденцией дворцовый ансамбль, долго и трудно строившийся Василием Баженовым и Матвеем Казаковым, так и не стал.
Императорская резиденция после Екатерины
год
Недостроенная царская резиденция довольно быстро пришла в запустение, уже в начале XIX века постройки стали разрушаться и зарастать зеленью наподобие классических руин. За время короткого правления Павла здесь не проводилось никаких работ; лишённый должного ухода, стал засыхать кантемировский «геометрический сад». В начале царствования Александра I царицынский парк стал доступен для гуляний. Внук Екатерины в этом следовал примеру бабушки: в её царствование императорские сады и парки также были открыты для «благородной публики».
Александр Павлович иногда бывал в Царицыне; в его присутствии и при его участии устраивалась рыбная ловля в царицынских прудах. Однако о возрождении царицынских дворцов Александр I не помышлял.
За годы царствования Николая I в судьбе Царицына ничего не изменилось. Сразу после кончины императора Александра разрабатывалась идея о достройке Царицына для вдовствующей императрицы Елизаветы Алексеевны, но она пережила супруга лишь на полгода. В 1835 году Николай I осматривал царицынский дворец с целью изучения возможности восстановления подмосковной царской резиденции. Видимо, дворец императору не приглянулся, — несмотря на то, что Николай и его супруга Александра Фёдоровна питали особое пристрастие к готике (их летней резиденцией стал построенный в 1826—1829 годах дворец «Коттедж» в стиле псевдоготики). В том же году архитектор Белоголовов по распоряжению императора выполнил обмеры зданий, чтобы приспособить их под казармы или военное училище (это был первый проект по спасению от разрушения и использованию царицынских построек в практических целях), но дальше чертежей дело не пошло.
В 1856 году, в начале царствования Александра II, специальным указом в Царицыне и Коломенском было дозволено пить чай гуляющей публике. В царицынском парке появились временные чайные домики; помимо этого, под них также приспособили некоторые баженовские строения. Наконец, в 1860 году, после ревизии, признавшей, что содержание имения не приносит существенных доходов, Царицыно было передано из ведомства, управлявшего царским имуществом, в Департамент уделов. Тем самым Царицыно перестало быть личной собственностью императорской фамилии.
Царицыно-дачное
Став собственностью казны, Царицыно должно было приносить доход. Сначала предполагалось продать все постройки на снос и разбор за 82 000 рублей, но покупателя не нашлось. Одновременно по решению Московской удельной конторы часть царицынских земель была отдана в аренду под дачную застройку. Идея тормозилась отсутствием транспортного сообщения с Москвой, но ситуация переменилась в 1865 году, когда была открыта станция «Царицыно» только что построенной Курской железной дороги (с 1904 года именовалась «Царицыно-дачное»). В основном планы по дачной застройке затрагивали территории угодий, располагавшихся к западу от дворцов и исторического парка; но вместе с тем под дачи были отданы Первый и Третий кавалерские корпуса с прилегающими дворцовыми территориями, а также территории оранжерей и фруктовых садов с востока.
Царицыно довольно быстро стало популярным дачным местом; в 1870-х годах возник целый дачный посёлок Новое Царицыно. В разные годы здесь снимали дачи или гостили у друзей и родственников многие знаменитости: писатели Ф. М. Достоевский, Ф. И. Тютчев, А. Н. Плещеев, А. П. Чехов, И. А. Бунин (здесь он познакомился со своей будущей второй женой, Верой Муромцевой), Леонид Андреев, Андрей Белый, Н. Д. Телешов, композиторы М. А. Балакирев и П. И. Чайковский, историки И. Е. Забелин и В. О. Ключевский, естествоиспытатель К. А. Тимирязев, председатель первой Государственной Думы С. А. Муромцев. К началу XX века в Царицыне и близлежащих деревнях насчитывалось около тысячи дач, — при том, что здешние дачи считались чрезвычайно дорогими.
Общее состояние бесхозных дворцовых построек неуклонно ухудшалось. Заброшенное оранжерейное хозяйство пошло под снос; некоторые здания и павильоны эпизодически эксплуатировались и тогда подвергались косметическому ремонту, но большая часть построек по-прежнему находилась в запустении. В 1880 году случилось частичное обрушение кровли Большого Царицынского дворца; во избежание несчастных случаев было решено снять остатки крыши и разобрать каркасы «готического» завершения башен.
Царицыно в годы Советской власти
В первые годы Советской власти «историческое» Царицыно, наряду с Новым Царицыном и ближайшими деревнями вошли в посёлок Ленино.
Созданный в марте 1918 года революционный орган местной власти — Совет рабочих, крестьянских и солдатских депутатов — расположился в Первом кавалерском корпусе; председателем его был революционер и пролетарский поэт Ф. С. Шкулёв. В 1932 году это здание было перестроено и стало 3-этажным (кирпич на достройку был взят из внутренних стен соседнего Второго кавалерского корпуса); в нём разместился исполком Ленинского района Московской области.
В 1926 году дворцово-парковый ансамбль был передан в ведение Главнауки, а оттуда — в Московский отдел народного образования, в его музейный подотдел. 21 июля 1927 года в здании Третьего кавалерского корпуса открылся музей Царицына; через год музей обрёл статус историко-краеведческого. Первым директором и создателем музея был В. В. Казанцев. Основой экспозиции музея стали ценнейшие коллекции баженовских чертежей и документы по истории и строительству дворцового комплекса; демонстрировались также предметы из раскопок царицынских курганов. Музей пользовался известностью; в летние месяцы его посещало более 15 000 человек. Однако в таком виде музей просуществовал недолго: в 1930 году в связи с кампанией по коллективизации основу экспозиции составили муляжи сельхозпродукции и диаграммы развития Ленинского района; сам музей стал называться «Ленинским краеведческим музеем садово-огородного района». Наконец, в 1937 году музей был закрыт, а в здании устроен сельский клуб с кинотеатром.
К 1927 году относятся и первые ремонтно-реставрационные работы в Царицыне: группа реставраторов во главе с архитектором Н. А. Пустархановым в течение двух лет провела реставрацию Фигурных ворот, павильонов «Миловида» и «Нерастанкино», беседки «Золотой сноп» («Храм Цереры»); проводилась также консервация и укрепление некоторых руинированных дворцовых построек. В то же время проводилась очистка прудов и благоустройство парка.
Новую жизнь получил Хлебный дом: в начале 1920-х годов здесь стихийно возникли коммуналки, которые просуществовали вплоть до 1970-х годов. В 1939 году был закрыт храм на территории дворцово-паркового ансамбля; в здании была оборудована трансформаторная подстанция.
В 1936 году по заданию Моссовета архитекторы М. О. Барщ и Г. А. Зундблат разработали проект приспособления царицынского ансамбля под дом отдыха. Реализации этих планов помешала Великая Отечественная война.
В конце 1950-х годов вновь потребовалась реставрация павильонам «Миловида» и «Нерастанкино», беседке «Золотой сноп» и ряду парковых мостиков. Работы осуществлялись в 1958—1961 годы по проекту реставратора М. В. Дьяконова; тогда же под руководством архитектора В. И. Долганова и инженера-лесовода Е. С. Панфёровой были проведены лесоустроительные работы в левобережном парке.
В 1960 году Ленино стало частью Москвы. В 1970-е в связи с застройкой жилого района Орехово-Борисово вокруг Царицына и каскада Цареборисовских прудов была установлена охранная зона площадью более 1000 гектаров. Зона дворцово-паркового ансамбля была постепенно освобождена от хаотичной застройки.
К концу 1960-х годов относится первый проект научной реставрации царицынских архитектурных и ландшафтных памятников; он был разработан в «Моспроекте-3» под руководством архитектора В. Я. Либсона. Однако масштабность реставрационных работ стала препятствием для их осуществления. В начале 1980-х годов была образована «Высшая школа живописи, ваяния и зодчества» во главе с Ильёй Глазуновым; первоначально планировалось, что она будет базироваться в отреставрированных зданиях царицынского ансамбля.
Реставрация в конце XX — начале XXI века
— писал знаток подмосковных усадеб Ю. И. Шамурин в 1912 году, отражая противоречивость идей по сохранению Царицына, существовавших на протяжении всей истории дворцового ансамбля. В конце XX века восстановление царицынского ансамбля наконец стало реальностью. В феврале 1984 года Царицынский ансамбль получил официальный статус: был образован Государственный музей декоративно-прикладного искусства народов СССР, в ведение которого передали все дворцовые постройки с целью дальнейшей реставрации и использования под музейные экспозиции. В 1993 году музей был перепрофилирован и переименован в Государственный музей-заповедник «Царицыно»; вскоре его включили в «Перечень памятников истории и культуры федерального значения».
С середины 1980-х годов проводилась научная реставрация царицынских объектов; почти все они к 2004 году были отреставрированы. Оставалось завершить реставрационные работы в Хлебном доме, благоустроить парк, восстановить парковые павильоны; предстояло также восстановление Большого дворца.
В 2004 году музей-заповедник был передан в ведение города, а в сентябре 2005 года в Царицыне развернулись масштабные работы по восстановлению Большого дворца и реконструкции дворцового ансамбля и парка. Проект реконструкции был разработан в «Моспроекте-2» под руководством мэра Москвы Ю. М. Лужкова и руководителя «Моспроекта-2» М. М. Посохина. Однако царицынские строительные работы вызвали острую полемику, которая длилась на всём протяжении реализации замысла. Критики проекта, среди которых были видные искусствоведы, реставраторы и архитекторы, отмечали, что новое царицынское строительство велось с нарушениями законодательства в области охраны памятников культуры и с недопустимыми искажениями исторического облика Царицына. Под критику попала идея устроить атриум в Хлебном доме: проект предусматривал стеклянное купольное перекрытие внутреннего двора, которое изменяло силуэт здания.
Наибольшие возражения вызвал проект восстановления Большого дворца. Сама эта идея, по мнению критиков, была ошибочна: с позиций сохранения исторической достоверности нельзя восстанавливать то, что разрушалось естественным путём; нельзя достраивать то, что не было достроено в силу исторических обстоятельств. Историк архитектуры Григорий Ревзин указывал, что ещё в XIX веке руина Большого Царицынского дворца являлась самодостаточным памятником, характерным для эпохи романтизма, в которую существовал культ руин. Полуразрушенный дворец был важной составляющей пейзажного парка, формируя вокруг себя особую эмоциональную атмосферу. Михаил Швидковский, ректор МАрхИ, также отмечал, что достройка по сути уничтожала памятник, так как при этом радикально менялось восприятие сооружения.
Следующее возражение оппонентов проекта относилось к облику дворца: если его восстанавливать — то только придерживаясь принципов научной реставрации. А проект предусматривал его воссоздание в том виде, в каком он никогда не существовал. По ходу строительства дворца в 1793 году Матвей Казаков, согласно распоряжению Екатерины II, внёс изменения: дворец был понижен на один этаж и у него появились другие кровли основных корпусов и башен. Проект «Моспроекта-2» сочетал в себе оба варианта — фактически существующие стены окончательного казаковского варианта дворца планировалось завершить кровлями из первоначального, неосуществлённого варианта. Алексей Комеч, директор Института искусствознания РАН и последовательный оппонент планам восстановления дворца, такой подход назвал «фантазийной реставрацией». В качестве альтернативы «муляжу» и «новоделу» предлагалось при помощи современных архитектурных технологий подчеркнуть достоверность руинированного дворца: например, разместив внутри законсервированных руин какие-либо стеклянные помещения, которые можно было бы использовать для музейных целей. Именно такой проект восстановления дворца был разработан и утверждён незадолго до того, как Царицынский ансамбль стал собственностью Москвы.
В ответ на критику проекта московские власти ссылались на мнение москвичей: согласно социологическим опросам, жители района «Царицыно» желали видеть дворец восстановленным. Говорилось также о том, что Москве необходим в Царицыне крупный музейный комплекс высокого уровня, и реконструированный ансамбль отвечает этому запросу. Сохранение дворца как руины потребовало бы возведения другого крупного здания на территории ансамбля для размещения музейных экспозиций. М. М. Посохин отмечал, что кровля, с которой дворец существовал около ста лет, была временной и возводилась в конце XVIII века по распоряжению тогдашних московских властей с целью консервации строительства. Следовательно, её нельзя считать авторским замыслом. Именно по этой причине возник компилятивный проект восстановления дворца, который активно поддержал Ю. М. Лужков (с этим аргументом не соглашался Алексей Комеч, указывая, что «историческая» кровля у дворца появилась за год до кончины Екатерины II и по замыслу Казакова ). Также подчёркивалась преемственность компилятивного проекта: он унаследовал основные идеи из разработок 1980-х годов, созданных ведущими советскими реставраторами (и тогда же прошедших все необходимые согласования).
Оппоненты реконструкции Царицына, видя, что их аргументы руководителями проекта игнорируются, обращались в Росохранкультуру и Генеральную прокуратуру РФ с требованием остановить строительство как нарушающее действующее законодательство в области охраны культурного наследия, но безрезультатно. А. И. Комеч, инициатор обращений, предполагал весьма вероятным такой исход :
Работы по реконструкции парка также вызвали критику: Алексей Клименко, член президиума Экспертно-консультативного общественного совета при главном архитекторе Москвы, утверждал, что массовая вырубка деревьев и кустарников в Царицыне привела парк на грань экологической катастрофы. Похожие суждения высказывал депутат Московской городской думы Сергей Митрохин, участвовавший в протестных акциях горожан в исторический части парка. Однако, по сообщениям местных властей и ландшафтных архитекторов, проводилась вырубка в основном сухостоя, старых и больных деревьев; подлесок и кустарники вырубались для благоустройства парка. Это были необходимые меры для возвращения парку, за столетие превратившемуся в лес, подобающего состояния — с восстановлением пейзажных видов и перспектив, задуманных создателями парка. Эксперты критически отзывались также о возникновении на территории дворцово-паркового ансамбля ряда объектов, которых ранее не существовало: трансформаторной будки в «готическом стиле», стеклянного павильона, ведущего в подземный вестибюль музея, светодинамического фонтана на Среднем Царицынском пруду (отмечалось, что Екатерина II фонтаны не любила).
Несмотря на жёсткую критику ряда специалистов, проект восстановления Большого Царицынского дворца в 2005—2007 годах осуществился полностью. В короткие сроки был проведён большой объём строительных, восстановительных и реставрационных работ; многие из них носили уникальный характер. Своеобразным девизом строительства стали слова мэра Москвы Ю. М. Лужкова :
2 сентября 2007 года, в День города Москвы, состоялось официальное открытие реконструированного дворцового комплекса, в том числе восстановленного Большого Царицынского дворца. В торжественных мероприятиях принял участие Президент РФ В. В. Путин. Восстановленный царицынский дворцово-парковый ансамбль вызвал неподдельный интерес у москвичей; парк, сразу же ставший популярным местом прогулок, по просьбам горожан с ноября 2007 года работает круглосуточно.
В 2008 году проект реставрации и реконструкции царицынского ансамбля был признан абсолютным победителем конкурса «Лучший реализованный проект 2007 года в области инвестиций и строительства», который проводится правительством Москвы, а коллективу реставраторов, работавших над воссозданием Царицына, была присуждена международная премия имени Бернхарда Реммерса «За выдающиеся заслуги в реставрации и сохранении памятников архитектуры». Специалисты, критиковавшие «фантазийную реставрацию» Царицына, с сожалением отмечали, что данный подход лежит в русле современных мировых тенденций в реставрационном деле.
Архитектурный ансамбль
— так писал Екатерине II Яков Александрович Брюс, генерал-губернатор обеих столиц, после инспекции царицынского строительства в ноябре 1784 года. С тех пор, несмотря на критику самой императрицы и её последствия, баженовский ансамбль на протяжении веков вызывал восхищение у любителей архитектуры. Казаковскому Большому дворцу в этом смысле повезло меньше: по окончании строительства он воспринимался чужеродным объектом; лишь к концу XIX века стали отмечать его несомненные художественные достоинства, но к тому времени он стал живописной руиной.
Особенность баженовских построек — их постоянное визуальное взаимодействие, ансамблевость. Зодчий расположил объекты таким образом, чтобы со многих точек обзора они создавали «дуэты» и «трио». Постройки также гармонично взаимодействуют с ландшафтом, водной гладью прудов и парком. Ещё в конце XVIII века царицынский ансамбль стали называть «театром архитектуры» — отчасти из-за эффектной композиции и необычного оформления зданий, воспринимавшихся как декорация для сказочного спектакля; отчасти из-за нарочитого несоответствия внешнего облика зданий их предназначению: «под маской» дворца могла скрываться обычная хозяйственная постройка.
Основой архитектурного ансамбля стали две оси — Берёзовая перспектива и Аллея через плотину. К ним привязаны все объекты. Берёзовую перспективу Баженов продлил к Большому мосту через овраг — парадному въезду в Царицыно со стороны Коломенского — при помощи Фигурного моста; тем самым аллея кантемировской усадьбы стала ведущей композиционной осью царицынского ансамбля. Другим важным композиционным элементом Баженов мыслил «геометрический сад», скомпоновав вокруг него главные дворцовые постройки. Но они не сохранились, сад также погиб ещё в начале XIX века.
Большой мост через овраг
Шедевр отечественного мостового строительства, Большой мост через овраг (иногда его называют Готическим мостом) строился в 1778—1784 годах с перерывами. При возведении моста пришлось забить более двух тысяч свай для укрепления грунта, оказавшегося слишком зыбким. В 1784 году мост был закончен, недоставало только парапета. Баженову не удалось здесь полностью воплотить свой авторский замысел: парапет у моста появился лишь в начале XIX века и отличался от задуманного архитектором.