cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балонскі працэс
Асноўныя мэты Балонскага працэсу
З самага пачатку Балонскі працэс быў прызваны павялічыць канкурэнтаздольнасць і прывабнасць еўрапейскай вышэйшай адукацыі, садзейнічаць мабільнасці студэнтаў, палегчыць працаўладкаванне за кошт увядзення сістэмы, якая дазваляе лёгка вызначыць узровень падрыхтоўкі выпускнікоў. Яшчэ адной важнай мэтай, якая была пастаўлена з самага пачатку, з'яўляецца забеспячэнне высокай якасці навучальнага працэсу. У ходзе шматлікіх сустрэч міністраў адукацыі былі распрацаваны асноўныя палажэнні адзінага адукацыйнага працэсу. Раздзяленне навучэнцаў на студэнтаў і аспірантаў было прапанавана замяніць кваліфікацыйнымі ступенямі з акцэнтамі на вынікі навучання. Канцэпцыя грамадскага кантролю вышэйшай адукацыі была ўведзена і зараз успрымаецца як асноўная палітыка ў вобласці еўрапейскай вышэйшай адукацыі.
Далучэнне да Балонскага працэсу
Краіны далучаюцца да Балонскага працэсу на дабравольнай аснове праз падпісанне адпаведнай дэкларацыі. Пры гэтым яны прымаюць на сябе пэўныя абавязкі, некаторыя з якіх абмежаваныя тэрмінамі:
Удзельнікі Балонскага працэсу
Удзельнікамі Балонскага працэсу з'яўляюцца 48 краін (2015 год) і Еўрапейская камісія. Такім чынам, Манака і Сан-Марына — адзіныя еўрапейскія краіны, якія не ўдзельнічаюць у працэсе.
Беларусь у Балонскім працэсе
У ліпені 2010 года Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка даручыў міністру адукацыі Аляксандру Радзькову пачаць працэдуру далучэння Беларусі да Балонскага працэсу. Такім чынам, лічылася, што пытанне аб уваходжанні краіны ў Балонскі працэс будзе разгледжана ў красавіку 2012 года падчас канферэнцыі міністраў адукацыі краін — удзельніц Балонскай дэкларацыі ў Бухарэсце.
На пасяджэнні групы, якая прадстаўляе ўсе 48 краін-удзельніц Балонскай дэкларацыі, праходзіўшым 18—19 студзеня 2012 года ў Капенгагене, быў вынесены вердыкт аб негатовасці краіны да ўступлення ў Еўрапейскую прастору вышэйшай адукацыі. Паводле ацэнкі Працоўнай групы, Беларусь не выконвала прынцыпы і каштоўнасці Балонскага працэсу, у тым ліку акадэмічныя свабоды, інстытуцыйную аўтаномію і студэнцкі ўдзел у кіраванні вышэйшай адукацыяй. Аднак канчатковае рашэнне мусілі прыняць 47 міністраў адукацыі на саміце ў Бухарэсце 26-27 красавіка.
За тыдзень да бухарэсцкага саміту стала вядома, што на новым пасяджэнні працоўнай групы беларускую заяўку на далучэнне вырашана было цалкам зняць з парадку дня саміту. Такім чынам, наступная спроба ўступлення краіны ў Балонскі працэс можа адбыцца не раней за 2015 год, падчас сустрэчы міністраў адукацыі ў Ерэване. Дагэтуль не было выпадкаў, каб заяўку краіны, што жадала ўвайсці ў Балонскі працэс, адхілялі з-за яе неадпаведнасці крытэрам прасторы.
Ізабель Лукас
Ізабель Лукас (Isabel Lucas; нар., Мельбурн) — аўстралійская актрыса.
Балонскі працэс
Беларусь у Балонскім працэсе
Мы лічым, што дазвол Беларусі далучыцца да Балонскага працэсу быў бы выкарыстаны дзяржаўнай прапагандай, аднак зрабіў бы мала карыснага для студэнтаў і выкладчыкаў у такіх напрамках, як іх права на атрыманне адукацыі і правядзенне даследаванняў. — старшыня Еўрапейскага студэнцкага саюза Алан Пол
Ізабель Лукас
Біяграфія
Ізабель Лукас нарадзілася 29 студзеня 1985 года ў горадзе Мельбурн, штат Вікторыя, Аўстралія. Дэбютавала ў кіно ў 2003 годзе, зняўшыся ў аўстралійскім тэлесерыяле «Дома і ў дарозе». Вядомасць атрымала дзякуючы ўдзелу ў фільмах «Трансформеры: Помста паўшых» і «Воіны святла».
Балонскі працэс
Беларусь у Балонскім працэсе
Новы міністр адукацыі Беларусі Сяргей Маскевіч, адказваючы на пытанні дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў 17 траўня 2013 года, сказаў, што галоўны адмоўны бок удзелу ў Балонскім працэсе — «вымыванне мазгоў».
Другая заяўка на далучэнне да Балонскага працэсу і далучэнне да ЕПВА Міністэрства адукацыі Беларусі накіравала ў 2014 годзе. У пачатку красавіка 2015 года стала вядома, што беларускае пытанне ўключана ў парадак дня, і кіраўнік Мінадукацыі Міхаіл Жураўкоў атрымаў запрашэнне на канферэнцыю ў Ерэван.
14 мая 2015 года ў Ерэване на Канферэнцыі міністраў адукацыі краін ЕПВА і форуме па Балонскай палітыцы было аб’яўлена пра тое, што Беларусь далучылася да Балонскага працэсу і ўвайшла ў Еўрапейскую прастору вышэйшай адукацыі (ЕПВА)
11 красавіка 2022 года членства Беларусі і Расіі было прыпынена з-за ўварвання Расіі ва Украіну.
Усяслаў Васількавіч
Усяслаў Васількавіч (пасля 1101 — пасля 1180) — князь полацкі (1162—1167, 1167 — пасля 1180).
Біяграфія
Сын полацкага князя Васількі Святаславіча. Магчыма, упершыню згадваецца як «Усяслаў з Полацка» сярод удзельнікаў паходу на Ушчыж, полацкім князём тады быў Рагвалод Барысавіч, напэўна, Усяслаў браў удзел у паходзе з яго згоды і з полацкімі сіламі. Ёсць думка, што да 1162 года княжыў у Віцебску. Заняў полацкі сталец ў 1162 годзе пасля паразы Рагвалода Барысавіча ад менскага князя Валадара Глебавіча, пасля цяжкіх страт палачан Рагвалод не вярнуўся ў Полацк, а пайшоў княжыць у Друцк. Палачане заклікалі на сталец Усяслава, які валадарыў пры падтрымцы смаленскіх князёў і не ладзіў з менскімі Глебавічамі.
У 1167 годзе менскі князь Валадар, з войскам дзе было шмат літоўцаў, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог у бітве і заняў полацкі сталец, заключыў з вечам умовы і замацаваў крыжацалаваннем. Затым накіраваўся на Віцебск, куды ўцёк Усяслаў, але даведаўшыся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь Раман Расціславіч, вярнуўся ў Менск. Васілька зноў заняў полацкі сталец.
У 1175 годзе будучы полацкім князям таксама неяк кантраляваў Віцебск, пры гэтым захоўваў даўнюю сувязь са смаленскімі князямі, бо сватоў па дачку «Усяслава Віцебскага» уладзімірскі князь Яраполк Расціславіч паслаў «к Смоленьску».
У 1178/1179 годзе ноўгарадскі князь Мсціслаў Расціславіч пайшоў на Полацк, але старэйшы брат, смаленскі князь Раман Расціславіч, папярэдзіўшы яго пра гэтага паслаў смаленскае войска на чале з сваім сынам Мсціславам на дапамогу палачанам. Такім чынам, паход наўгародцаў не адбыўся, але, мусіць, гэты выпадак абвастрыў полацка-смаленскія адносіны, што выявілася наступнымі гадамі.
Усяслаў Васількавіч апошні раз успамінаецца пад 1180 годам, калі разам з іншымі князямі выступіў супраць смаленскіх князёў, сваіх былых патронаў, у паход пад Друцк на баку чарнігаўскіх Ольгавічаў.
Некаторыя даследчыкі атаясняюць Усяслава Васількавіча са згаданым пад 1186 годам «Усяславам з Друцка».
Сям’я
Быў жанаты з дачкой смаленскага князя Расціслава Мсціславіча, прынамсі ў 1178/1179 годзе Іпацеўскі летапіс называе яго «зяцем» (т.б. мужам сястры) Рамана і Мсціслава Расціславічаў.
Меў прынамсі адну дачку, якая 11.2.1175 года выйшла замуж за ўладзімірскага князя Яраполка Расціславіча.
Араны (Львоўская вобласць)
Араны (Ора́ни) — вёска ў Бродыўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Паныквянскага сельсавета.
IC 4216
IC 4216 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Скрабінкі
Скра́бінкі (, Скрябинки) — вёска ў Чэрвеньскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Чэрвеньскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Грабянецкага сельсавета.
Вышэйшыя курсы сцэнарыстаў і рэжысёраў
Вышэйшыя курсы сцэнарыстаў і рэжысёраў (ВКСР) — адукацыйная ўстанова вышэйшай і пасляўніверсітэцкай прафесійнай адукацыі Расійскай Федэрацыі.
Гісторыя
Найстарэйшая ў Расіі навучальная ўстанова для людзей, якія маюць вышэйшую адукацыю, якае за два гады дае прафесійную кваліфікацыю па спецыяльнасцях: кінадраматург, рэжысёр гульнявога і рэжысёр негульнявога кіно, рэжысёр-аніматар, прадзюсар.
У чэрвені 1956 года на кінастудыі «Масфільм» загадам Міністэрства культуры СССР па ініцыятыве і пад кіраўніцтвам кінарэжысёра Івана Пыр'ева былі створаны «Вышэйшыя рэжысёрскія курсы».
25 мая 1960 года загадам Міністэрства культуры СССР былі ўтвораны «Вышэйшыя сцэнарныя курсы».
11 мая 1963 года «Вышэйшыя рэжысёрскія курсы» і «Вышэйшыя сцэнарныя курсы» былі аб'яднаны і ператвораны ў «Вышэйшыя двухгадовыя курсы сцэнарыстаў і рэжысёраў».
з 14 верасня 1995 года — «Вышэйшыя курсы сцэнарыстаў і рэжысёраў».
Феніна
Феніна — тапонім.
Навукова-педагагічны факультэт Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь
Навукова-педагагічны факультэт Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь — адзін з факультэтаў Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь.
Гісторыя
Падрыхтоўка кадраў вышэйшай навуковай кваліфікацыі для Міністэрства ўнутраных спраў у Акадэміі МУС пачалася ў 1992 годзе, калі загадам МУС ад 28 мая 1992 года была створана ад’юнктура пры навукова-даследчым і рэдакцыйна-выдавецкім аддзеле. Першым начальнікам ад’юнктуры (1992—1994) з’яўляўся Уладзімір Мікалаевіч Бацін. У красавіку 1996 года пры аддзеле была створана дактарантура, а ў жніўні 1998 года — вочная магістратура.
Навукова-педагагічны факультэт як самастойнае структурнае падраздзяленне Акадэміі МУС быў створаны загадам МУС ад 28 мая 2001 года.
У Акадэміі МУС з 2012 года адкрыта завочная форма навучання ў ад’юнктуры. Акрамя супрацоўнікаў органаў унутраных спраў, навучаюцца супрацоўнікі Следчага камітэта і Дзяржаўнага камітэта судовых экспертыз.
Спецыяльнасці
Тэрмін навучання ў ад’юнктуры ў дзённай форме атрымання адукацыі — тры гады, у завочнай — чатыры гады, у форме суіскальніцтва — пяць гадоў, а ў форме суіскальніцтва ў мэтах здачы кандыдацкіх экзаменаў і залікаў па агульнаадукацыйных дысцыплінах — два гады. Тэрмін навучання ў дактарантуры ў дзённай форме — тры гады, у форме суіскальніцтва — пяць гадоў. У Акадэміі МУС дзейнічае савет па абароне дысертацый, зацверджаны загадам ВАК Рэспублікі Беларусь ад 7 сакавіка 2018 г. № 72. Савет мае права праводзіць абароны дысертацый на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук па наступных навуковых спецыяльнасцях:
La Scala
La Scala (або Teatro alla Scala у Мілане, Італіі) — адзін з найбольш прэстыжных оперных тэатраў свету.
Гісторыя
У жніўня 1778 года па загаду імператрыцы Аўстрыі Марыі Тэрэзіі быў пабудаваны новы будынак, замест таго, які быў спалены раней. Тэатр атрымаў такое імя, бо быў пабудаваны на месцы касцёла XIV стагоддзя, Santa Maria alla Scala. Падчас бомбавых налётаў ў 1945 годзе падчас II Сусветнай вайны тэатр быў разбураны, але ўжо ў 1946 годзе адбудаваны і змог умяшчаць 3.600 гледачоў.
Амаль кожны вялікі італьянскі кампазітар фарміраваўся і прэзентаваў свае творы ў La Scala. У доме оперы былі прэзентаваны творы Расіні «La Gazza Ladra», Даніцэці «Lucrezia Borgia», Беліні «Norma», Вердзі «Otello» і «Falstaff», Пучыні «Madama Butterfly» і «Turandot», а таксама Джардана «Andrea Chenier».
Артура Тасканіні быў дырыжорам у La Scala (перыядычна з 1898 г.) і быў яе галоўным дырэктарам (кіраваў разам з генеральным дырэктарам Джуліа Гаці Газацца), а пасля перапынку ў 1929 г., выкліканага дыктатурай Мусаліні, ён вярнуўся ў адбудаваны тэатр у маі 1946 г. Іншымі дырэктарамі, хто будаваў сваю кар'еру ў гэтым оперным доме былі Туліа Серафім, Віктар Дэ Сабата, Джуліа Гантэлі, Карла Марыя Джыўліні і Рыкарда Муці. Адным з музычных дырэктароў тэатру быў П'етра Масканьі. Спіс артыстаў тэатру La Scala з'яўляецца адзіным з найбольш уражваючым і доўгім (сярод іх Лучана Павароці, Мікалай Геда, Леанціна Прайс і іншыя).
Ушакова
Ушакова — тапонім.
Пэрэліскы (Бродыўскі раён)
Пэрэліскы (Перелі́ски) — вёска ў Бродыўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Паныквянскага сельсавета.
Міхаіл Іванавіч Наздрын-Платніцкі
Міхаіл Іванавіч Наздрын-Платніцкі (нар., в. Рухча 2, Столінскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1986), прафесар (1987).
Біяграфія
Скончыў Пінскі ўлікова-крэдытны тэхнікум (1952), Ленінградскі фінасава-эканамічны інстытут (кваліфікацыя «Выкладчык спецыяльных эканамічных дысцыплін», 1956; аспірантура, 1963). Працаваў у Сяміпалацінскім тэхнікуме мясной прамысловасці (1956—1960, выкладчык), Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце (з 1963, дэкан завочнага ўлікова-фінансавага факультэта, загадчык кафедры палітычнай эканоміі эканамічных факультэтаў, прафесар, у 1998—2005 — загадчык кафедры эканомікі і кіравання Вышэйшай школы кіравання і бізнесу, у 1972—1974 і 1988—1997 — прарэктар).
NGC 1581
NGC 1581 (іншыя абазначэнні — ESO 157-26, IRAS04236-5503, PGC 15055) — галактыка ў сузор’і Залатая Рыба.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Пілтэнэ
Пі́лтэнэ (таксама Пільтэнэ, Пільтэн; ) — горад на захадзе Латвіі, у Курзэмэ. Паводле новага (2009 год) адміністрацыйнага падзелу Латвіі знаходзіцца ў Вэнтспілскім краі. Размешчаны на рацэ Вэнта.
Міхаіл Іванавіч Наздрын-Платніцкі
Біяграфія
Навуковыя інтарэсы: метадалогія эканамічнай тэорыі; сацыяльная палітыка; эфектыўнасць дзейнасці суб’ектаў гаспадарання; макраэканоміка.
Пілтэнэ
Гісторыя
Яшчэ ў XIII стагоддзі сучаснае размяшчэнне Пілтэнэ мела значнае стратэгічнае значэнне, бо было аддалена ад вусця Вэнты і тым самым менш падвержана набегам вікінгаў. Паводле гіпотэз і легенд, якія ў наш час не знайшлі гістарычнага абгрунтавання, кароль Даніі Вальдэмар II у 1220 годзе загадаў пабудаваць крэпасць на месцы Пілтэнэ. Першая дакладная згадка Пілтэнэ адносіцца да 1309 года. Там знаходзіўся замак, які належаў курляндскаму біскупу Бурхарду, дзе біскуп чыніў суд. У 1330-я гады замак быў абложаны літоўскімі войскамі, але яны не змаглі яго ўзяць. У 1557 годзе Пілтэнэ атрымаў правы горада з Рыгі, а разам з імі кіраванне над Айзпутэ, Кулдыгай і Вэнтспілсам. У 1560 годзе Пілтэнская дыяцэзія была прададзена каралю Даніі Фрэдэрыку II і тут жа аддадзена як апанаж яго брату Магнусу. У 1579 годзе Пілтэнэ адышоў да Рэчы Паспалітай пасля паражэння Расіі ў Лівонскай вайне, а сам Магнус памёр у замку ў 1583 годзе. Яго ўдава і малалетняя дачка былі зманам выкліканы ў Маскву Барысам Гадуновым, пасля чаго ўдава сілком пастрыжана ў манастыр, а дачка меркавана атручана, каб выключыць магчымасць прэтэнзій на прастол. У 1585 годзе Данія цалкам адмовілася ад усіх прэтэнзій на Пілтэнскае біскупства на карысць Рэчы Паспалітай. У 1617 годзе адміністрацыйны цэнтр быў перанесены з Пілтэнэ ў Айзпутэ. Замак да 1750 годзе цалкам разбурыўся.
Міхаіл Іванавіч Наздрын-Платніцкі
Узнагароды
Званне «Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР» (1976) і інш.
Пілтэнэ
Аўтадарогі
Да Пілтэнэ падыходзіць рэгіянальная аўтадарога Вэнтспілс — Пілтэнэ.<br/ > Сярод мясцовых аўтадарог варта адзначыць Пілтэнэ — Злэкас і  Пілтэнэ — Сілакрагс.<br/ >
Міжгароднае аўтобуснае паведамленне
Асноўны маршрут Пілтэнэ — Вэнтспілс.
Нацыянальны музей (Прага)
Нацыянальны музей (Národní muzeum) — найбуйнейшы дзяржаўны музей Прагі, створаны напачатку XIX стагоддзя.
Гісторыя
Створаны ў 1818 годзе ў эпоху Чэшскага нацыянальнага адраджэння і рамантычнага культу «старажытнасцей», задумваўся, як скарбніца нацыянальнай культуры. Мецэнатам музея быў граф Кашпар са Штэрнберка. Гістарычным аддзелам Музея кіраваў гісторык і палітык Францішак Палацкі, па ініцыятыве якога музей з 1827 года ўпершыню пачаў навуковыя публікацыі на чэшскай мове. Першым бібліятэкарам Нацыянальнага музея быў філолаг і паэт Вацлаў Ганка, больш знакаміты, як таленавіты фальсіфікатар, чые «рукапісы» па праве займаюць месца ў музеі, хай не як сярэдневяковыя помнікі, а як выдатны твор эпохі рамантызму і факт гісторыі чэшскай самасвядомасці. Будынак музея Іозеф Шульц пабудаваў услед за Нацыянальным тэатрам, яшчэ адным грандыёзным праектам, звязаным з новай хваляй нацыянальнага адраджэння ў 1880—1890-я гады. На мяжы XIX—XX стагоддзяў у афармленні будынка музея браў удзел чэшскі мастак Багуслаў Дворжак.
У XX стагоддзі музей значна вырас, падзяліўшыся на некалькі буйных калекцый; з’явіліся Музей чэшскай музыкі і Музей Азіі і Афрыкі імя Напрстка. Падчас уводу войскаў Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію ў 1968 годзе і баёў на Вацлаўскай плошчы фасад музея быў пашкоджаны.
Улетку 2011 года цэнтральны будынак Нацыянальнага музея закрыўся на рэканструкцыю, якая прадоўжыцца 4 гады.
Галоўны будынак
Неарэнесансны будынак Нацыянальнага музея вышынёй звыш 70 метраў і працягласцю фасада каля 100 метраў быў пабудаваны ў 1885—1890 гг. па праекце Іозефа Шульца. Будынак выходзіць на Вацлаўскую плошчу і з’яўляецца яе архітэктурнай дамінантай.
Манументальны будынак з выразным купалам, пабудаваны на месцы былой Коннай брамы, мае для чэшскага народа асаблівае, сімвалічнае значэнне. На галоўным фасадзе будынка ўвагу гледача прыцягвае ўпрыгожаная скульптурамі рампа: побач з Багеміяй, якая сядзіць на троне, стаіць маладая дзяўчына, якая ўвасабляе раку Влтаву, і стары, які ўвасабляе Эльбу. Гэтыя фантанныя фігуры спалучаюцца з алегорыямі зямель Маравіі і Сілезіі. На тымпане Багемія — заступніца навукі і мастацтва.
У будынку (пад купалам) размешчаны таксама Пантэон — збор бюстаў і статуй выдатных дзеячаў чэшскай культуры. Над вокнамі Нацыянальнага музея залатымі літарамі напісаны імёны сямідзесяці двух выдатных дзеячаў чэшскай гісторыі.
Перад будынкам у 1912 годзе пастаўлены помнік Святому Вацлаву працы Іозефа Вацлава Мысльбека.
Калекцыі
Нацыянальны музей падзяляецца на некалькі калекцый. У будынку на Вацлаўскай плошчы размешчаны толькі Музей прыродазнаўства і гісторыі і Бібліятэка (1,3 мільёна тамоў і 8 тысяч рукапісаў). Калекцыі Этнаграфічнага музея, Музея музычных інструментаў, Музея імя В. Напрстка і Музея фізкультуры і спорту размяшчаюцца ў іншых выставачных залах.
На другім паверсе музея гістарычнае аддзяленне (асаблівую каштоўнасць маюць матэрыялы археалагічных раскопак, манеты і медалі), а на трэцім паверсе размешчана прыродазнаўча-навуковае аддзяленне. Характэрна палеанталагічная калекцыя, сабраная французскім навукоўцам Іаахімам Барандам, якія апынуўся ў Чэхіі ўслед за сваім выхаванцам з дому Бурбонаў.
Джэймс Фергусан
Джэймс Фергусан (James Ferguson) — шатландскі астраном і стваральнік прыбораў XVIII стагоддзя.
Фергусан нарадзіўся 25 красавіка 1710 у Банфшыры ў прастых людзей: яго бацька, Джон Фергусан (John Ferguson) працаваў і арандаваў невялікі кавалак зямлі, яго маці, Эспет Лобан (Elspet Lobban) гадавала іх шасцярых дзяцей, з якіх Джон быў другім. Згодна з яго аўтабіяграфіяй, ён навучыўся чытаць, слухаючы, як яго бацька вучыць яго старэйшага брата, і дзякуючы нейкай старай жанчыне, да таго, як бацька вырашыў пачаць вучыць яго. Пасля таго, як бацька навучыў яго пісаць, ён быў у сем гадоў на тры месяцы адпраўлены ў школу граматы ў Кейт (Keith). Аднойчы ў дзевяць гадоў, калі ён убачыў, як яго бацька чыніць дзіравы дах з дапамогай рычага, яму ўдалося не толькі зразумець прынцып такой працы, але і распаўсюдзіць яго на кола і паўвось. Адзін з суседзяў паказаў яму кнігу, у якой пацвярджаліся здагадкі Фергусана.
У 1720 Фергусан пачаў працаваць, пас авечак да 14 гадоў. Адначасна ён займаўся стварэннем механічных мадэляў з дапамогай такарнага станка і складанага нажа і па начах вывучаў зоркі. Яго настаўнік, Джэймс Глашан (James Glashan), быў прыхільны да гэтых заняткаў, і часцяком вызваляючы хлопчыка пад час іх. У 1728 скончыўся тэрмін дамовы з Глашанам, і Фергусан стаў вучыцца ў доме Томаса Гранта (Thomas Grant). У 1730 годзе, пасля ад'езду Гранта, Фергусан вярнуўся дадому. У гэты перыяд ён стварыў глобус і драўляныя гадзіннікі.
У 1734 Фергусан пераехаў у Эдынбург, дзе заняўся партрэтнай мініяцюрай, далей ён пераехаў у Інвернес, і ў 1743 годзе — у Лондан, дзе дажыў да канца жыцця. У лістападзе 1763 ён уступіў у Лонданскае каралеўскае таварыства, распрацоўваў астранамічныя і механічныя мадэлі, з 1748 — чытаў лекцыі па эксперыментальнай філасофіі. У апошнія гады жыцця ён атрымліваў пенсію ў 50 фунтаў стэрлінгаў; памёр ён 17 лістапада 1776 і быў пахаваны ў двары царквы панны Марыі.
Мяркуецца, што Джэймс Фергусан быў намаляваны на карціне «Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы» Джозэфа Райта (у той жа час біёграф Райта, Бенедыкт Нікалсан, сцвярджаў у 1968 годзе, што мадэллю для выкладчыка быў Джон Уайтхёрст, у той час як іншы каментатар паказвае на падабенства фігуры з «партрэтам Ісаака Ньютана пэндзля Годфры Кнелера» ).
У спіс найважнейшых публікацый Фергусана ўваходзяць
Ітанскі каледж
Ітанскі каледж (Eton College) — англійская прыватная школа для хлопчыкаў непадалёк ад Віндзара. Заснаваная ў 1440 годзе каралём Генрыхам VI. З Ітанскага каледжа выйшлі 19 брытанскіх прэм’ер-міністраў.
Мастыскі раён
Мастыскі раён (Мостиський район) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Львоўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Мастыска (Мостиська).
Утвораны ў 1939 годзе. Насельніцтва раёна на года складае 57358 чалавек, плошча — 845 км².
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 2 гарадскіх і 31 сельскага саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 2 гарады раённага значэння і 110 вёсак.
Міхал Валадковіч
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Валадковічаў герба «Радван». Нарадзіўся ў сям’і Францішка Антонія Валадковіча, войскага менскага.
Староста гайненскі. У 1763 годзе фундаваў менскі касцёл кармелітаў.
Сям’я
У першым шлюбе з Тэрэзай з Пацаў. Дзеці :
У другім шлюбе з Кацярыны з Галімскіх (каля 1730 — 16.12.1811), дачкі Юзафа Галінскага (пам. пасля 17.04.1753), войскага аршанскага. Дзеці :
Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2026
Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2026, афіцыйна вядомыя як Юнацкія Гульні IV Алімпіяды (2026 Summer Youth Olympics) пройдуць у 2026 годзе ў Дакары (Сенегал).
У пачатку верасня 2018 года Міжнародны алімпійскі камітэт заявіў, што сярод кандыдатаў на правядзенне гульняў 2022 года застаўся адзіны горад, сталіца Сенегала. Гэта зрабіла Дакар сталіцай наступных летніх юнацкіх Алімпійскіх гульняў. У 2020 годзе гульні было вырашана перанесці на 2026 год.
Міціна (Вяземскі раён)
Міціна (Митино) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Туманаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Старшаўка
Старшаўка — тапонім.
IC 4217
IC 4217 — галактыка тыпу Sbc (кампактная выцягнутая спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006
Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006 (15-ы жаночы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе) — чэмпіянат Беларусі па футболе сярод беларускіх жаночых каманд 2006 года.
Сонечнае зацьменне 31 ліпеня 2000 года
Сонечнае зацьменне 31 ліпеня 2000 года — частковае сонечнае зацьменне 155 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,6034 і дасягнула свайго максімуму ў 02:14:08 UTC у пункце з каардынатамі 70° пн. ш. 60° з. д..
Зацьменне 31 ліпеня 2000 года стала 3-ім сонечным зацьменнем у 2000 годзе і 227-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 1 ліпеня 2000 года, наступнае — 25 снежня 2000 года.
Тэрыторыя Джэрвіс-Бэй
Тэрыторыя Джэрвіс-Бей (Jervis Bay Territory) — на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Аўстраліі, дзе знаходзіцца ваенна-марская база і сталічны гандлёвы порт.
Зямля была выкупленая ўрадам Аўстраліі ў 1915 годзе ў штата Новы Паўднёвы Уэльс, каб сталіца Канбера мела выхад да мора. Да 1989 году з’яўлялася часткай Аўстралійскай сталічнай тэрыторыі. На тэрыторыі размешчаны тры невялікіх гарадкі. Насельніцтва каля 600 чалавек. Плошча 6677 гектараў.
Белае (возера, басейн Дрысы)
Бе́лае возера — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса. Знаходзіцца за 14 км на паўночны захад ад горада Полацк каля вёскі Азіна.
Плошча паверхні возера складае 1 км. Даўжыня 1,6 км, найбольшая шырыня 1,1 км. Найбольшая глыбіня дасягае 19,6 м. Катлавіна возера складанага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 25 м. Берагавая лінія звілістая, у заходняй частцы возера ўтварае некалькі заліваў і мысоў. Даўжыня берагавой лініі 6,2 км. Берагі возера пясчаныя і спадзістыя. Мелкаводдзе пясчанае, глыбей дно возера складзена з заглеенага пяску і глею. Возера бяссцёкавае, мезатрофнае. Падводная расліннасць пашырана да глыбіні 8—12 м. Палоса прыбярэжнай расліннасці 5—190 м, імхі растуць да глыбіні 12,7 м. На возеры расце палушнік азёрны — від, занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.
Вярбілава
Вярбілава — тапонім.
Віктар Аляксандравіч Карпенка
Віктар Аляксандравіч Карпенка (1923—1943) — старшы лейтэнант Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).
Біяграфія
Нарадзіўся 28 ліпеня 1923 года ў вёсцы Кочэраў (цяпер — Радамышльскі раён Жытомірскай вобласці Украіны).
У 1938 годзе ён скончыў сярэднюю школу, а ў 1940 годзе — Кіеўскае тэхнічнае вучылішча, пасля чаго працаваў памочнікам майстра на авіяцыйным заводзе. У 1941 годзе Карпенка быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную армію. У 1942 годзе ён скончыў Кіеўскае ваеннае пяхотнае вучылішча. З таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны, два разы быў паранены. Да восені 1943 года старшы лейтэнант Віктар Карпенка камандаваў кулямётнай ротай 1281-га стралковага палка 60-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро ..
Рота Карпенка ў складзе перадавога дэсантнага атрада пераправілася праз Дняпро на поўдзень ад пасёлка Лоеў Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці Беларускай ССР і прыняла актыўны ўдзел у захопе і ўтрыманні плацдарма на яго заходнім беразе. 18 кастрычніка 1943 года Карпенка, выявіўшы праціўніка, які замацоўваўся на пануючай вышыні, павёў сваіх салдат у атаку, захапіўшы яе. Нямецкія войскі распачалі дзве контратакі пры падтрымцы артылерыі і танкаў, але ўсе яны былі адбітыя. У баі загінулі ўсе байцы роты Карпенка, у выніку чаго ён застаўся адзін. Тым не менш, Карпенка працягваў весці агонь па праціўніку да падыходу асноўных сіл. У апошнія хвіліны бою ён быў забіты. Пахаваны ў пасёлку Радуль Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года «за фарсіраванне Дняпра і праяўленыя пры гэтым мужнасць і адвагу» старшы лейтэнант Віктар Карпенка быў пасмяротна ўдастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі Леніна і Чырвонай Зоркі.
У гонар Карпенкі названая вуліца ў Радамышлі.
Підгір’я (Бродыўскі раён)
Підгір’я (Підгі́р'я) — вёска ў Бродыўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Паныквянскага сельсавета.
Сонечнае зацьменне 1 ліпеня 2000 года
Сонечнае зацьменне 1 ліпеня 2000 года — частковае сонечнае зацьменне 117 сараса.
Зацьменне мела велічыню 0,4768 і дасягнула свайго максімуму ў 19:33:34 UTC у пункце з каардынатамі 67° пд. ш. 109° з. д..
Зацьменне 1 ліпеня 2000 года стала 2-ім сонечным зацьменнем у 2000 годзе і 226-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 5 лютага 2000 года, наступнае — 31 ліпеня 2000 года.
Тасманія
Тасманія (Tasmania) — аўстралійскі штат, размешчаны на аднайменным востраве ў 240 км на поўдзень ад мацерыка Аўстраліі і аддзелены ад яго пралівам Баса. Адміністрацыя таксама распаўсюджваецца на бліжэйшыя астравы (Кінг, Фліндэрс і інш.) а таксама на аддалены востраў Макуоры. Насельніцтва — 495 354 чалавек (2011 г.). Плошча — 68.332 км². Сталіца і найбуйнейшы горад — Хобарт.
Гісторыя
Тасманія была населена каля 40 - 35 тыс. гадоў таму выхадцамі з суседняй Аўстраліі, якія перайшлі па сухапутнаму масту, што ў той час аб'ядноўваў мацярык з сучасным востравам. Пасля заканчэння апошняга ледавіковага перыяду Тасманія была адрэзана ад Аўстраліі Басавым пралівам. Такім чынам, абарыгены Тасманіі былі вымушаны шмат тысячагоддзяў развівацца ізалявана ад астатняга свету. Да моманту кантактаў з еўрапейцамі яны не ведалі металаў і захоўвалі лад жыцця, характэрны для каменнага веку. Займаліся пераважна збіральніцтвам і паляваннем. У 1803 г. іх колькасць складала прыблізна 5 000 чалавек.
Галандская экспедыцыя на чале Абеля Тасмана адкрыла востраў 24 лістапада 1642 г. і дала яму найменне Зямля Ван Дымена. Назва Тасманія замацавалася за ім толькі ў 1856 г. У 1772 г. яго даследавала французская, а ў 1777 г. брытанская экспедыцыі.
У 1803 г. пачалася каланізацыя вострава брытанцамі, якія выкарыстоўвалі падняволеную працу асуджаных катаржан. У 1804 г. імі быў заснаваны горад Хобарт. У 1805 г. пачалася бязвыплатная перадача земляў для вядзення сельскай гаспадаркі. Асваенне Тасманіі амаль адразу натыкнулася на праблемы забеспячэння новай калоніі, паўстання катаржан і сутычак з абарыгенамі. Гэта вымусіла ўлады часткова змяніць палітыку і запрасіць свабодных пасяленцаў. Яны ўпершыню прыбылі з Вялікабрытаніі ў 1816 г. Першыя каланісты імкнуліся вырошчваць зерневыя культуры. Але ў 1820 г. на Тасманію завезлі авечак-мерынасаў. З гэтага часу авечкагадоўля стала найважнейшай галіной мясцовай гаспадаркі.
3 снежня 1825 г. Тасманія была абвешчана самастойнай калоніяй. У 1856 г. пачаў дзейнічаць мясцовы двухпалатны парламент. З'явілася пасада прэм'ер-міністра. У 1868 г. быў прыняты закон аб усеагульнай адукацыі. У 1882 г. у Хобарце адкрыта фондавая біржа. У 1890 г. заснаваны ўніверсітэт Тасманіі.
У выніку войн і эпідэмій колькасць абарыгенаў стала скарачалася, але яны працягвалі турбаваць каланістаў. У 1828 — 1832 гг. уводзілася ваеннае становішча ў сувязі з іх нападамі. Вопыт брытанскіх ваенных, назапашаны ў барацьбе супраць абарыгенаў, потым выкарыстоўваўся супраць маары ў Новай Зеландыі. Тым не менш, скарачэнне і гібель абарыгенаў трывожыла некаторых грамадскіх дзеячаў. У 1830 — 1833 гг. па іх патрабаванню ўцалелых тубыльцаў пачалі перасяляць на востраў Фліндэрс. З-за дрэннага забеспячэння і інфекцыйных захворванняў высланыя на Фліндэрс пачалі хутка паміраць. У 1847 г. са 167 перасяленцаў у жывых засталося толькі 47. Яны былі тэрмінова перапраўлены на станцыю Ойстэр-Коўв у 56 км на поўдзень ад Хобарта. Апошняя чыстакроўная абарыгенка Труганіні памерла там у 1876 г.
У 1870 г. у Тасманіі было адкрыта золата. З канца XIX ст. усё большую важнасць набывае здабыча і перапрацоўка карысных выкапняў, асабліва жалезнай руды. З пач. XX ст. імкліва развівалася гідраэнергетыка. Аднак эканамічныя крызісы 1840 — 1845 гг., 1860 г. і 1891 г. прадэманстравалі слабасць гаспадаркі Тасманіі і выклікаў пераезд многіх эмігрантаў у Аўстралію і Новую Зеландыю. У 1898 — 1899 гг. на рэферэндумах было прынята рашэнне аб уваходжанні Тасманіі ў склад Аўстралійскага саюза. У 1901 г. адбыліся першыя выбары ў федэральны парламент. У 1910 г. у Хобарце адбылася буйная забастоўка рабочых. Яна доўжылася тыдзень і скончылася ўвядзеннем 48-гадзіннага рабочага тыдня і мінімальнага заробку.
Выхадцы з Тасманіі актыўна ўдзельнічалі ў I i II Сусветнымі войнамі, аказвалі дапамогу пацярпелым краінам Еўропы і Азіі, у тым ліку СССР.
У пасляваенны перыяд актыўна развіваліся мясцовая прамысловасць і турызм. Тасманія з'яўлялася пачаткам многіх навуковых антарктычных экспедыцый. У 1980 г. у прыгарадзе Хобарта пачала дзейнічаць штаб-кватэра Аўстралійскай Антарктычнай Службы.
У Тасманіі традыцыйна значную ролю ў палітычным жыцці адыгрывала Лейбарысцкая партыя. Мясцовы ўрад імкнуўся праводзіць сацыяльную палітыку. У 1968 г. была адменена смяротная кара. У 1995 г. узровень беспрацоўя скараціўся да 9,6%. У 1997 г. Тасманія афіцыйна папрасіла прабачэння ў абарыгеннага насельніцтва. У тым жа годзе былі зняты ўсе забароны, накіраваныя супраць гомасексуальнасці.
14 мая 2004 г. жыхарка Тасманіі, Мэры Дональдсан, уступіла ў шлюб з дацкім прынцам Фрэдэрыкам.
Нова-Троіцкае (Вяземскі раён)
Нова-Троіцкае (Ново-Троицкое) — вёска ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Туманаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Кір I
Кір I (, Κύρος) — персідскі цар з дынастыі Ахеменідаў, сын Тэіспа, унук Ахемена.
Падзяліў разам з братам Арыярамнам царства свайго бацькі. Кір І асацыюецца, хоць і не ўсімі даследчыкамі, з Курасам Парсумаскім. Упершыню Курас узгадваецца ў 652 да н.э., калі ён выступіў на баку вавілонскага цара Шамаш-шум-укіна ў няўдалай вайне таго са сваім братам асірыйскім царом Ашурбаніпалам.
Курас узгадваееца зноў у 639 да н.э. У той год Ашурбаніпал захапіў Элам і прымусіў скарыцца сабе ўсіх саюзнікаў Эламу, у тым ліку Кураса. Яго сын Аруку быў пасланы ў Асірыю заплаціць даніну Ашурбаніпалу. Пасля Курас знікае з гістарычных запісаў. Верагодна, ён працягваў плаціць даніну і пасля смерці Ашурбаніпала, а з падзеннем Асірыі ў 612 да н.э. патрапіў пад уплыў Мідыі. Памёр за панаваннем мідыйскага цара Кіяксара (633 да н.э. — 584 да н.э.) ці яго сына Астыяга (584 да н.э. — 550 да н.э.). Пераемнікам Кіра І на пасадзе цара стаў яго сын Камбіз I.
Усохі (Чэрвеньскі раён)
Усо́хі (, Усохи) — вёска ў Чэрвеньскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Чэрвеньскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Грабянецкага сельсавета.
Паўднёва-ўсходні рэгіён развіцця Румыніі
Паўднёва-ўсходні рэгіён развіцця Румыніі (Regiunea de dezvoltare Sud-Est) — адзін з рэгіёнаў развіцця Румыніі. Не з'яўляецца адміністрацыйнай адзінкай, быў створаны ў 1998 годзе для лепшай каардынацыі мясцовага развіцця падчас уступлення Румыніі ў Еўрапейскі саюз.
Сухота
Сухота (Сухо́та) — вёска ў Бродыўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Паныквянскага сельсавета.
Жыль Вільнёў
Жазеф Жыль Анры Вільнёў (фр. Joseph Gilles Henri Villeneuve;, вёска (цяпер горад) Шамблі, Квебек, Канада — , шпіталь Святога Рафаэля ў Лёвене, Бельгія) — канадскі аўтагоншчык французскага паходжання, пілот Формулы-1. Правёў 67 Гран-пры, у шасці з якіх атрымаў перамогу. Атрымаў смяротныя траўмы ў аварыі падчас кваліфікацыі Гран-пры Бельгіі 1982 года.
Бацька чэмпіёна свету Формулы-1 1997 года Жака Вільнёва, старэйшы брат аўтагоншчыка Жака Вільнёва-старэйшага.
Імем Жыля названы аўтадром ў Манрэалі.
Шэнуда III Александрыйскі
Шэнуда III Александрыйскі (Ϣⲉⲛⲟⲩϯ ⲅ̅; у міру Назір Гаед Рафаель;, Асьют, Егіпет  — , , Егіпет) — патрыярх Копцкай праваслаўнай царквы з 14 лістапада 1971 года.
Выпускнік Каірскага ўніверсітэта і Копцкай праваслаўнай семінарыі, манах пад імем Антоніус Сірыйскі ў Сірыйскім манастыры імя Багародзіцы ў Егіпце.
Dr Pepper
Гісторыя
Назва Dr Pepper была ўпершыню выкарыстана ў камерцыйных мэтах у 1885 годзе. На нацыянальным узроўні ў ЗША напой быў прадстаўлены ў 1904 годзе на выстаўцы «Купля Луізіяны» як новы від газіроўкі з 23 густамі. Яго з’яўленне ў 1885 годзе апярэдзіла з’яўленне Coca-Cola на адзін год.
Напой быў створаны ўраджэнцам Брукліна фармацэўтам Чарлзам Олдэртанам у аптэцы Morrison’s Old Corner Drug Store ва Уэйка, Тэхас. Каб пратэставаць свой новы напой, ён спачатку прапанаваў яго ўладальніку крамы Уэйду Морысану, якому ён таксама спадабаўся.
Назва
Існуе некалькі гісторый назвы напітку. Некаторыя лічаць што напой атрымаў назву ў гонар сапраўднага доктара Чарлза Пепера (Dr. Charles T. Pepper), які жыў у адным з паселішчаў штата Вірджынія, іншыя — што напой мае сучасную назву ў гонар бадзёрасці духу і энергіі («pepper» па-ангельску: «перац»), якую дае напой (бо ён прадаваўся ў якасці танізавальнага сродку).
У 1950-х гадах з назвы па стылістычных прычынах, а таксама для паляпшэння чытальнасці знікла кропка пасля «Dr».
IC 4218
IC 4218 — галактыка тыпу S? (спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Глушын
Глушын (Глу́шин) — вёска ў Бродыўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Паныкавыцкага сельсавета.
MTV Movie & TV Awards
Кінаўзнагароды MTV (MTV Movie Awards) — штогадовае тэлевізійнае шоу па прысуджэнні ўзнагарод у вобласці амерыканскага кіно, якае арганізуецца каналам MTV. Існуе з 1992 года. Шоу «Кінаўзнагароды MTV» шмат у чым парадыруе оскараўскую цырымонію, у прыватнасці, здымаюцца адмысловыя ролікі-пародыі на фільмы-намінанты. Нязменны атрыбут шоу — жывыя выступленні музыкантаў. Пераможцы ў розных катэгорыях вызначаюцца галасаваннем гледачоў на сайце MTV і істотна адлюстроўваюць кінагусты амерыканскіх падлеткаў.
Цырымонія ўручэння прэміі абстаўляецца ў гумарыстычным ключы. Нярэдка ўручаюцца жартоўныя прэміі. На сцэне з'яўляюцца персанажы з заяўленых фільмаў (Ёда, Голум) і выступаюць з падзячнымі прамовамі, як акцёры.
Пераможцы
У намінацыі «Найлепшы фільм года»
NGC 1582
NGC 1582 (іншае абазначэнне — OCL 407) — рассеянае зорнае скопішча ў сузор’і Персей.
Капрэцца
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы апостал Варфаламей.
Пётр Андрэевіч Капітула
Пётр Андрэевіч Капітула (, в. Вялікі Бор, Старадарожскі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1988), прафесар (1989).
Біяграфія
Нарадзіўся 4 ліпеня 1936 года ў в.Вялікі Бор Старадарожскага раёна, Мінскай вобласці.
Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава (спецыльнасць «Бухгалтарскі ўлік у прамысловасці», 1958), Мінскую вышэйшую партыйную школу (1965).
Навуковыя інтарэсы: тэорыя, метадалогія, ацэнка і планаванне эфектыўнасці грамадскай вытворчасці, капітальных укладанняў і новай тэхнікі; макра- і мікраэканамічная стабілізацыя.
Памёр 25 студзеня 2016 года.
Ляўша
Ляўша, ляўшун — чалавек — які пераважна карыстаецца левай рукой. Антонім да слова «ляўша» — «праўша». Сярод людзей ляўшы складаюць каля 15 %, гэта значыць ляўшой з’яўляецца кожны сёмы.
Чалавек, які з’яўляецца ляўшой, у асноўным выкарыстоўвае левую руку значна часцей, чым правую; ляўша пераважна будзе карыстацца левай рукой для асабістых патрэб, гатавання ежы і іншых спраў. Рука, якую выкарыстоўваюць для пісьма, не з’яўляецца дакладным індыкатарам лева-(права-)рукасці. Так, мноства ляўшэй пішуць правай рукой, выкарыстоўваючы левую руку для выканання большасці іншых задач.
Міжнародны дзень ляўшы — свята, якое адзначаецца штогод 13 жніўня.
Статыстыка
У 1977 годзе прыблізна 8 — 15 % дарослага насельніцтва з’яўляліся ляўшамі. Даследаванні паказваюць, што ляўшамі часцей з’яўляюцца мужчыны, чым жанчыны. Ляўшы найчасцей сустракаюцца сярод моназіготных блізнят, людзей з сэксуальнымі адхіленнямі , і асобных груп людзей з неўралагічнымі парушэннямі, такімі як эпілепсія, Сіндром Даўна, аўтызм, затрымка інтэлектуальнага развіцця і дыслексія. Згодна са статыстыкай, моназіготны блізнюк чалавека-ляўшы мае 76 % шанс на тое, што ён таксама будзе ляўшой, прычыны гэтага ідэнтыфікуюцца як часткова генетычныя і частков экалагічныя. Сярод насельніцтва Паўднёвай Азіі, Усходняй Еўропы, Паўднёва-Усходняй Азіі, Аўстраліі сустракаецца значна больш ляўшэй, чым у іншых этнічных групах па ўсім свеце, у той час як сярод насельніцтва Заходняй і Паўночнай Еўропы, Афрыкі ляўшэй сустракаецца значна менш. Паўднёвае паўшар’е больш «леварукае»: гэта можа быць справакавана і сацыяльнымі прычынамі — ляўшы як «ізгоі» выціскаліся на перыферыю Старога Света. Згодна са статыстыкай, цяпер на Зямлі жыве каля 500 мільёнаў леварукіх людзей. Ляўшамі ў Еўропе нараджаюцца каля дзесяці працэнтаў дзяцей і яны больш крыклівыя, нецярплівыя, але ўжо ў дзіцячым узросце больш таварыскія, кантактныя. Ляўшы часцей выбіраюць прафесіі атрыстаў, мастакоў, пісьменнікаў, ляўшы лічацца каштоўнымі ў фехтаванні.
Перавучванне
Падчас ранніх этапаў станаўлення сучаснага грамадства вялікае значэнне надавалася стандартызацыі і дысцыплінаванню. У межах гэтага падыходу ўсё, што ўспрымалася як адхіленне, павінна было быць альбо выпраўлена сродкамі ўзмоцненай муштры, альбо ізалявана ад грамадства. Дамінаванне левай рукі разглядалася як адхіленне ад нормы і ў шмат якіх краінах ляўшэй гвалтоўна перавучвалі ў дзяцінстве (звычайна, гэта тычылася, абавязковага выкарыстання правай рукі падчас пісьма і карыстання сталовымі прыборамі). Паступова было ўсвядомлена бесперспектыўнасць і шкоднасць гэтага падыходуі ад перавучвання сталі адмаўляцца.
Хаця публікацыі ў абарону леварукіх дзяцей з’явіліся яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя (у прыватнасці ў Англіі), тым не менш навуковы доказ існавання дэксастрэса і верыфікацыя яго наступстваў належаць прафесару Анатолю Чупрыкаву і яго вучням, якія яшчэ з пачатку 80-ых гадоў сталі вывучаць дэксастрэс і ініцыявалі ў савецкіх сродках масавай інфармацыі кампанію ў абарону леварукіх дзяцей ад перавучвання.
У 1985 годзе Міністэрствам аховы здароўя СССР, а ў 1986 годзе Міністэрствам адукацыі СССР былі прыняты афіцыйныя дакументы з ахову леварукага пісьма і аховы здароўя леварукіх дзяцей у СССР
Сучасная абарона леварукіх
Цяпер ва ўсіх краінах СНД імкнуцца прытрымлівацца асноўных палажэнняў вышэйазначаных дакументаў і колькасць ляўшэй сярод насельніцтва павялічылася (з 3-4 % до 8-12 %). Такім чынам, насельніцтва краін СНД далучылася да агульнасусветнага руха па ахове правоў леварукіх
З адмоўнымі канатацыямі
Існуе шмат размоўных тэрмінаў, якія выкарыстоўваюцца для зварота да чалавека-ляўшы. Частка з іх з’яўляецца слэнгавымі ці жаргоннымі словамі, ў той час як іншыя могуць быць зняважлівымі ў пэўным кантэксце. У англійскай мове ў большасці тэхнічных кантэкстаў замест слова леварукі («left-handed») выкарыстоўваецца слова левабаковы («sinistral»), а замест слова леварукасць («left -handedness») выкарыстоўваецца слова левабаковасць («sinistrality»). Дадзеныя тэхнічныя тэрміны паходзяць ад лацінскага слова «sinister» — левы, леварукі, у пераносным значэнні — злавесны (мрачны).
Асобныя ляўшы самі лічаць сябе прыгнечанымі (непаўнацэннымі), нават на мяжы забабонаў. У гісторыі магчыма знайсці вясомыя аргументы на карысць гэтага.
У шматлікіх еўрапейскіх мовах слова «права» не толькі з’яўляецца сінонімам правільнасці, але таксама выкарыстоўваецца як «улада» і «правасуддзе»: у нямецкай і нідэрландскай мовах — recht (права, прававы, юрыдычны), у французскай — droit (прама, права, прававы), у іспанскай — derecho (права, прававы); у большасці славянскіх моў корань «праў» выкарыстоўваецца ў словах, якія нясуць значэнні правільнасці і правасуддзя. Гістарычна склалася, што быць праўшой таксама значыць «быць кваліфікаваным, умелым, лоўкім»: лацінскае слова «dexter» («правы») абазначае праўшу як лоўкага; іспанскі тэрмін «diestro» мае два значэнні: «праўша» і «кваліфікаваны». У ірландскай мове «deas» азначае «правільны бок» і «добры», а слова «ciotóg» звязана са словам «ciotach», «нязграбны, няспрытны, нязручны».
Англійскае слова «sinister» («злавесны») паходзіць ад лацінскага «sinister, -tra, trum». Яно першапачаткова азначала «левы, левабаковы», а потым, у Класічную лацінскую эпоху, прыняло сэнс «зло, злы», і «няўдачны, несчаслівы». У той жа час слова «sinister» («злавесны») паходзіць ад слова «sinus», якое значыла «карман»: традыцыйная рымская тога мела толькі адзін карман, прызначаны для праўшэй і для зручнасці выкарыстання размешчаны на левым баку. Сучаснае італьянскае слова «sinistra» мае два значэнні: злавесны і левы. Іспанскае «siniestra» таксама мае два значэнні, хаця яго значэнне «левы» выкарыстоўваецца рэдка — для гэтага звычайна выкарыстоўваецца баскскае слова «izkuierda» (па баскску — esker). Нямецкае слова «links» азначае «злева» прыметнік «link» мае значэнне «хітра, цішком, употай, вакольным шляхам», а дзеяслоў «linken» — «падманваць».
Ляўша павінен быць не толькі няўдачнікам, а таксама нязграбным, і нязграбным, што паказвае французскае «gaushe» (левы, нязграбны), нямецкае «links» (злева) і «linkisch» (нязграбны). Галандскі выраз «twee linkerhanden hebben» («мець две левых рукі») азначае «быць нязграбным». Паколькі ўсе дадзеныя словы з’яўляюцца вельмі старажытнымі, яны падтвярждаюць тэорыі, якія указваюць, што панаванне праварукіх з’яўляецца вельмі старажытнай з’явай. На патругальскай мове самае звычайнае слова, якое абазначае чалавека-ляўшу, «canhoto», калісці выкарыстоўвалася для абазначэння дзябла, а «canhestro» — слова, якое перакладаецца як «нязграбны».
Нават слова «ambidextrity» («кемлівасць») адлюстроўвае прадузятасць, мае на ўвазе «кваліфіуацыю з двух бакоў». Але яно утрымлівае лацінскі корань «dexter», які значыць «права, правы», што адлюстроўвае сэнс «быць правым з двух бакоў». Гэта ствяржэнне таксама відавочна ў менш вядомым антоніме «ambisinistrous», які значыць «нязграбны з двух бакоў» і паходзіць ад лацінскага кораня «sinister» — злавесны.
Са станоўчымі канатацыямі
У той жа час у інкаў ляўшы называліся і цяпер называюцца сярод індзейскіх народаў Анд словам «льоке» (lluq'i), якое мае станоўчы сэнс. Сярод народаў Анд лічыцца, што ляўшы маюць асаблівыя духоўныя здольнасці у тым ліку і магічныя. Трэці Сапа Інка — Льоке Юпанкі — быў ляўшой, яго імя ў перакладзе з кечуа значыць «славуты ляўша».
Ляўша «Southpaw»
Увогуле ляўшы, звычайна, маюць перавагу падчас гульні ў бейсбол.
У боксе спартсмены, якія баксуюць левай рукой (ляўшы), часта згадваюцца як «southpaw». Тэрмін таксама выкатыстоўваецца для апісання стойкі, калі баксёр размяшчае правую нагу спераду левай (правабаковая стойка, калі левая рука і нага знаходзяцца ззаду). Такім тэрмінам можа метіцца і баксёр-праўша, які баксіруе ў правабаковай (southpaw) стойцы. Большасць баксёраў, ляўшэй ці праўшэй, звычайна трэніруюцца са спарынг-партнёрамі, якія выкарыстоўваюць традыцыйную левабаковую стойку (правая ўдарная рука знаходзіцца ззаду), што ў будучым дае ляўшам перавагу.
«Непадыходзячыя» прылады працы
Леварукія людзі часта адчуваюць нязручнасці з-за пераважаючых у грамадстве рэчаў, прызнанчаных для праўшэй (выкарыстання правай рукой)Шматлікія інструменты і прылады распрацаваны з разлікам на зручнасць выкарыстання менавіта правай рукой. Напрыклад нажніцы створаны такім чынам, каб лінія разрэза была бачна чалавеку, які трымае іх у правай руцэ, хаця ў такім выпадку яна аказваецца скрытай для карыстальніка-ляўшы. акрамя таго, ручкі часта штампуюцца ў док, зваротны для ляўшы, такім чынам, яму іх нязручна трымаць, і частае выкарыстанне такіх нажніц можа прывесці да сурьёзнага дыскамфорту. На асобных працоўных месцах, абсталяваных кампьютарам, мыш можа знаходзіцца толькі з правага боку, што робіць нязручным яе выкарыстанне для ляўшы. У той жа час прызначэнне левай і правай конпак сышы можа быць зменена дзяля зручнасці ляўшэй.
Кухонныя нажы еўрапейскага стыля з’яўляюцца сіметрычнымі, у той жа час як японскія нажы маюць усечанае асіметрычнае лязо; мадэлі для ляўшэй рэдкія, і звычайна іх неабходна спецыяльна заказваць.
Нястача інструментаў і механізмаў, прызначаных для ляўшэй, на мностве працоўных месц не толькі стварае нязручнасці ў выкарыстанні, але і фактычна можа прывесці да небяспечных вынікаў.