cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сінекдаха
Сіне́кдаха (συνεκδοχή) — троп, разнавіднасць метаніміі, у якой адны паняцці замяняюцца другімі на аснове іх колькасных суадносін. Найбольш распаўсюджаны від сінекдахі — ужыванне часткі з'явы ці прадмета ў значэнні цэлага. Часам цэлае ўжываецца ў значэнні часткі. Сінекдахай з'яўляецца таксама ўжыванне адзіночнага ліку ў значэнні множнага (Свет трымаўся на ўдаве) або множнага — у значэнні адзіночнага («Толькі мне не да казак — пачуцці не тыя: Зданню вязні майданекаў ходзяць жывыя» — А. Бачыла), замена родавага паняцця відавым (вучыся шанаваць капейку), відавога — родавым (Сонца перайшло з канапы на сцяну).
Анатоль Васілевіч Луцэвіч
Анатоль Васілевіч Луцэ́віч (, в. Тоўсты Лес, Мінская вобласць — ) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Беларусі (2000).
Біяграфія
Пасля сканчэння ў 1964 годзе Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута артыст Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я. Купалы.
Творчасць
Талент Луцэвіча найбольш раскрыўся ў спектаклях па творах нацыянальнай драматургіі: Алёша Губаты («Людзі на балоце» паводле І. Мележа), Міліцыянер («Амністыя» М. Матукоўскага), Паляніца («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Сідаровіч («Брама неўміручасці» К. Крапівы), Парфён («Плач перапёлкі» І. Чыгрынава). Душэўнай цеплынёй, лірызмам, мяккім гумарам вызначаюцца ролі Мульціка («Вечар» А. Дударава), Мужыка з малатарняй («Страсці па Аўдзею» У. Бутрамеева), Крыніцкага, Лявона Гарошкі («Паўлінка», «Тутэйшыя» Я. Купалы), Шчырэцкага («Ідылія» В. Дуніна-Марцінкевіча). Сярод інш. роляў: Прохар («Жаніцьба Бялугіна» А. Астроўскага і ), Іван («» М. Астроўскага), Сцяпан Ухавёртаў, Свістуноў («Рэвізор» М. Гогаля), Вася («Стары Новы год» ), Сент-Эстаў («Лесвіца славы» ), Томас («» Лопэ дэ Вэгі), Садоўнік («Гаральд і Мод», а) і інш. Луцэвіч — майстар эпізода, у невялікіх ролях ён таленавіта выяўляў Найбольш значныя характарныя рысы сваіх герояў (Карп — «» Астроўскага). Здымаўся ў кіна- і тэлефільмах.
Ігар Вячаслававіч Марозаў
Ігар Вячаслававіч Марозаў (нар., Мінск) — беларускі культуролаг, архітэктар. Доктар культуралогіі (1998), кандыдат архітэктуры (1985), прафесар (2001).
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Архітэктура», 1976). Працаваў у Праектным інстытуце «Белдзіпрадар» (1976—1986), Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі (1987—1999), Інстытуце парламентарызму і прадпрымальніцтва (1999—2006), Беларускім дзяржаўным універсітэце (гуманітарны факультэт, кафедра культуралогіі, прафесар), Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў (з 2006, факультэт культуралогіі і сацыякультурнай дзейнасці, кафедра менеджменту сацыякультурнай дзейнасці, прафесар).
Член Беларускага саюза архітэктараў‎ з 1975 года.
Навуковыя інтарэсы: культуралогія; філасофія культуры; герменеўтыка; семіётыка; архітэктура; мастацтвазнаўства.
Узнагароды
Медаль ЮНЕСКО (1982, Парыж), Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (1998), прэмія Саюзнай дзяржавы ў галіне літаратуры і мастацтва (2016) і інш.
Эфір (хімія)
Эфі́ры (αἰθήρ — горнае паветра) — назва некалькіх хімічных злучэнняў і іх відаў. Гэта шматзначнасць склалася падчас развіцця хімічнай наменклатуры (першапачаткова існаваў адзін агульны клас рэчываў).
Віктар Фёдаравіч Ландычэнка
Віктар Фёдаравіч Ландычэнка ( — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, поўны кавалер ордэна Славы.
Біяграфія
У ноч з 3 на 4 ліпеня 1944 года ў раёне горада Полацка Віцебскай вобласці Віктар Ландычэнка ў складзе групы разведчыкаў захапіў матацыкл і ўзяў у палон варожага афіцэра.
Загадам па 90-й гвардзейскай стралковай дывізіі № 081 ад 28 жніўня 1944 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях гвардыі сяржант Ландычэнка Віктар Фёдаравіч узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.
31 жніўня 1944 года, камандзір аддзялення 92-й асобнай разведвальнай роты, гвардыі сяржант Віктар Ландычэнка дзеючы з групай байцоў пранік у тыл праціўніка ў раёне населенага пункта Азаліні-Межлейшы, размешчанага ў пяцідзесяці кіламетрах на поўдзень ад латвійскага горада Огрэ, дзе яны ўзялі ў палон унтэр-афіцэра і падарвалі гранатамі тры варожыя кропкі разам з іх разлікамі.
Загадам па 4-й ударнай арміі ад 24 верасня 1944 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях гвардыі сяржант Ландычэнка Віктар Фёдаравіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.
У ноч на 18 верасня 1944 года камандзір аддзялення 92-й асобнай разведвальнай роты гвардыі сяржант Віктар Ландычэнка разам з іншымі разведчыкамі уварваўся ў населенный пункт Вецмуйжа, размешчаны ў дваццаці пяці кіламетрах у паўднёвым захадзе ад латвійскага горада Огрэ, дзе яны знішчылі кулямётны разлік, які мяшаў перамяшчэнню савецкіх пехацінцаў.
Загадам па 4-й ударнай арміі № 0606 ад 10 кастрычніка 1944 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях гвардыі сяржант Ландычэнка Віктар Фёдаравіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені
Да 1945 года ў арміі. У 1947—1966 гг. служыў у органах МУС у Віцебску. Член КПСС з 1953 года.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 27 сакавіка 1967 года за ўзорнае выкананне заданняў камандавання Ландычэнка Віктар Фёдаравіч пераўзнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені, стаўшы поўным кавалерам ордэна Славы. Але ордэн ветэрану быў уручаны толькі праз два гады, у 1967 годзе.
Пасля выхаду ў адстаўку працаваў слесарам на Віцебскім заводзе тэхналагічнага абсталявання. Памер 31 сакавіка 1980 года.
Узнагароды
В. Ф. Ландычэнка ўзнагароджаны ордэнамі Славы трох ступеняў, медалямі (сярод іх медаль «За адвагу»).
Сонечны сарас 104
Сонечны сарас 104 — серыя з 70 сонечных зацьменняў, якая пачалася 17 красавіка 470 года і скончылася 13 мая 1714 года. Сонечныя зацьменні аднаго сараса паўтараюцца з перыядычнасцю раз у 18 гадоў 11 дзён і 8 гадзін.
Мантэсума I
Мантэсума (на мове науа - Матэкусома ) I Ілуікаміна («Той, хто пускае ў неба стрэлы») (Motēuczōma Ilhuicamīna) (1398 - каля 1469) — вярхоўны кіраўнік (тлатаані) ацтэкаў (мешыкаў) у 1440-1469 гг.
Паходжанне і сям'я
Мантэсума быў сынам тлатаані ацтэкаў Хвіцыліхвітля (1395-1414) і дзяўчыны Міахваксіхвітль. Паводле падання, бацька яго маці Азаматцынтекутлі мог ператварацца ў жывёл і быў вельмі падазроны. Ён атачыў сваю дачку вартай з павукоў, сараканожак, змей, кажаноў і скарпіёнаў. Не маючы па гэтай прычыне магчымасці мець зносіны з каханай, Хвіцыліхвітль паслаў ёй па паветры цудоўную стралу з нефрытавага камяню. Злавіўшы стралу, дзяўчына праглынула нефрытавы камень і неўзабаве апынулася цяжарнай, як пасля высветлілася, Мантэсумай і яго братам-блізнюком Тлакаэлелем. Пры Мантэсуме I Тлакаэлель займаў пасаду чыхуакаатля (віцэ-кароль ацтэкаў і адначасова прэфект Мехіка), пасля смерці брата Тлакаэлель адмовіўся ад трона і спрыяў абранню імператарам Ахаякатля.
Стварэнне імперыі
Мантэсума I атрымаў у спадчыну ўладу ад Іцкаатля у 1440 годзе і значна пашырыў дзяржаву ацтэкаў. Спачатку, пасля доўгай вайны, ён змог разбурыць ваенны саюз Чалька-Амакемекан, кантраляваць доступ да даліны Пуэбла і да ўзбярэжжа Мексіканскага заліва. Завяршыў падпарадкаванне ацтэкам іншых індзейскіх плямёнаў Цэнтральнай Мексікі і ўзначаліў саюз гэтых плямёнаў (з цэнтрам у горадзе Тэначтытлан, сучасны Мехіка).
Васіль Іванавіч Бажэнаў
Васіль Іванавіч Бажэнаў (Васи́лий Ива́нович Баже́нов; 1 [12] сакавіка 1737 або 1738,  — 2 [13] жніўня 1799, ) — рускі архітэктар, тэарэтык архітэктуры і педагог, прадстаўнік класіцызму, пачынальнік рускай псеўдаготыкі, масон. Член Расійскай акадэміі з 1784, віцэ-прэзідэнт Акадэміі мастацтваў (з 1799). Сапраўдны стацкі саветнік (з 1796).
Мішэль Брэаль
Мішэль Жуль Альфрэ Брэаль (Michel Jules Alfred Bréal,  — ) — французскі філолаг, што нарадзіўся ў горадзе Ландаў, Рэйнланд-Пфальц. Уважаецца стваральнікам сучаснай навуковай семантыкі.
Пасля навучання ў Вісембургу, Мецы і Парыжы, ён паступіў у Вышэйшую нармальную школу ў 1852 годзе. У 1857 годзе ён пераехаў у Берлін, дзе вывучай санскрыт пад кіраўніцтвам Франца Бопа і Альбрэхта Вэбера. Па вяртанні ў Францыю, яго запрасілі працаваць у аддзеле ўсходніх манускрыптаў ў Імператарскай Бібліятэцы. У 1864 годзе ён зрабіўся прафесарам у галіне кампаратыўнае граматыкі ў Калеж-дэ-Франс, у 1875 годзе зрабіўся сябрам Акадэміі надпісаў і вытанчанае славеснасці, у 1879 годзе зрабіўся генеральным інспектарам вышэйшае адукацыі і быў ім да скасавання гэтае пасады ў 1888 годзе. У 1890 быў узнагароджаны Ордэнам Ганаровага Легіёну. У 1905 годзе ён выйшаў на пенсію і памёр у Парыжы.
Эфіры
Эфі́ры (αἰθήρ — горнае паветра):
Краіна ОЗ (фільм)
«Краіна ОЗ» (Страна ОЗ) — мастацкі фільм 2015 года рэжысёра.
Фільм быў прадстаўлены ў асноўнай конкурснай праграме ігравога кіно 22-га Мінскага міжнароднага кінафестывалю «Лістапад».
Сюжэт
Рускі Новы год – некіруемая стыхія, якая штогадовым ураганам праносіцца над адной шостай часткай сушы. Аднойчы гэты ўраган заносіць інфантыльную Лену са свайго зразумелага мірка з аліўе і селядцом пад футрам у краіну дзіўных чараўнікоў. Гэтыя чараўнікі ўмеюць чыніць неверагодныя дзівы: выконваць трайны кажух з трэцяга паверха, кіраваць машынай без дапамогі рук, адпраўляцца да цэнтра зямлі на звычайным феерверку. Імі спасцігнута энергія цы і тантра. І гэтую поўную небяспек неверагодную краіну Лене ў кампаніі з сабачкам Цюцей давядзецца перасекчы ў пошуках запаветнага кіёска, дзе ідзе бітва паміж дабром і нейтралітэтам.
Узнагароды
Паводле інфармацыі сайта «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 6 кінаўзнагародамі і яшчэ 11 намінацыямі.
Павел Латушка
Павел Паўлавіч Лату́шка (нар., ) — беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.
Біяграфія
Скончыў юрыдычны факультэт БДУ (1995, пачынаў вучыцца на гістарычным). Завочна скончыў Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт (1996). У 1995—1996 гадах быў аташэ дагаворна-прававога ўпраўлення Міністэрства замежных спраў Беларусі. У 1996—2000 гадах займаў пасады віцэ-консула, консула генеральнага консульства Беларусі ў Беластоку (Польшча). У 2000—2002 гадах — начальнік упраўлення інфармацыі — прэс-сакратар МЗС Беларусі. З 6 снежня 2002 года да 31 кастрычніка 2008 года Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Польшчы. Колькі разоў (2006 ) МЗС Беларусі часова адклікала Паўла Латушку для кансультацыяў. Быў наймаладзейшым беларускім паслом. 4 чэрвеня 2009 года прызначаны на пасаду міністра культуры Беларусі. 16 лістапада 2012 Павел Латушка прызначаны паслом у Францыю і пры ЮНЕСКА. 16 лістапада 2012 года празначаны паслом Беларусі ў Францыі, 15 студзеня 2019 года ўказам Прэзідэнта № 21 ад вызвалены з пасады. У хуткім часе прызначаны дырэктарам Купалаўскага тэатра.
17 жніўня 2020 года загадам міністра культуры Беларусі Ю. Бондара звольнены з пасады гендырэктара Купалаўскага тэатра. Прычынай звальнення стала тое, што ён 14 жніўня асудзіў падаўленне мірных пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў у Беларусі і прыйшоў да дэманстрантаў на плошчу Незалежнасці, а 16 жніўня выйшаў на Марш за свабоду і заявіў, што ўлады сваімі дзеяннямі адчынілі скрыню Пандоры.
Увайшоў у склад Прэзідыума Каардынацыйнай рады. Быў вымушаны пакінуць Беларусь. Узначаліў Народнае антыкрызіснае ўпраўленне, створанае ў кастрычніку 2020 года з мэтай забяспечыць мірнае завяршэнне выканання функцый нелегітымнымі органамі ўлады і стабілізацыі сістэмы кіравання краінай пасля пераходу ўлады да народа. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Паўлу Латушку 18 гадоў пазбаўлення волі.
У афіцыйных стасунках паслядоўна карыстаецца беларускай мовай. Сябар Таварыства беларускай мовы.
Разведзены, ёсць дачка — Я́на.
На службе ў МЗС
Падчас прэзідэнцкіх выбараў 2006 года пасол Павал Латушка справакаваў скандал у Польшчы, калі прыняў удзел у праграме «24 гадзіны» інфармацыйнага канала TVN24 у рэжыме тэлемоста, дзе яму давялося адказваць на непрыемныя пытанні вядоўцы пра ход выбараў, доступ апазіцыйных кандыдатаў да СМІ, арышты актывістаў. У канцы тэлемоста аператар забыўся выключыць камеру, а пазней сталі публічнымі словы амбасадара: ''«Скажу так — больш ніколі не буду даваць інтэрв’ю вашай станцыі — гэта кашмар… Вашы журналісты… ну… тое, што рабілі летам, а цяпер зноў пачынаюць з прэзідэнта. … гэта проста … Калі б я не быў амбасадарам, прашу прабачэння і перадайце яму (вядучаму), я б яму ў морду даў»''. Пасля гэтага пасол Павел Латушка быў выкліканы ў МЗС Польшчы і адкліканы ў Беларусь для кансультацый. Некаторыя польскія палітыкі заклікалі абвясціць Латушку персонай нон-грата.
Бажэнаў
Бажэ́наў — прозвішча.
Зігмантас Бальчыціс
Зігмантас Бальчыціс (Zigmantas Balčytis; нар. года) — літоўскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, выконваючы абавязкі прэм’ер-міністра Літвы ў 2006 годзе.
У 1976 годзе скончыў факультэт фінансаў Вільнюскага ўніверсітэта, атрымаўшы кваліфікацыю эканаміста-матэматыка. У 1976–1978 гадах працаваў інжынерам і галоўным інжынерам у Канструктарскім бюро пры Міністэрстве харчовай прамысловасці Літоўскай ССР. З 1978 па 1984 год — штатны супрацоўнік камсамолу. У 1984–1989 гадах быў намеснікам дырэктара Літоўскай філармоніі. У 1989–1991 гадах быў дырэктарам Вучэбнага цэнтра прафсаюзаў. З 1992 года — дырэктар Вільнюскага асфальтабетоннага завода, у 1994–1996 гадах — намеснік кіраўніка Вільнюскага раёна. У 1996—2000 гадах — намеснік генеральнага дырэктара літоўска-венгерскай кампаніі.
Быў членам камуністычнай партыі. Член Літоўскай дэмакратычнай рабочай партыі з 2000 года, член Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партыі з 2001 года. Увайшоў у склад рады, а ў маі 2005 года — намеснік старшыні гэтай групоўкі. У 2000–2004 гадах быў дэпутатам Сейму, абраны кандыдатам ад Літоўскай дэмакратычнай рабочай партыі. Быў сябрам Сацыял-дэмакратычнай фракцыі. У 2004 годзе быў пераабраны ў Сейм як прадстаўнік Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партыі.
12 ліпеня 2001 года прызначаны міністрам сувязі (займаў гэтую пасаду да 10 мая 2005 года). 13 мая 2005 года прызначаны міністрам фінансаў. Пасля адстаўкі Альгірдаса Бразаўскаса 1 чэрвеня 2006 года ён стаў выконваючым абавязкі прэм'ер-міністра. 15 чэрвеня прэзідэнт Валдас Адамкус прадставіў у Сейм ягоную кандыдатуру на пасаду кіраўніка ўрада, але той 20 чэрвеня не даў згоды на яго прызначэнне прэм'ер-міністрам. 12 ліпеня 2006 года вылучаны на пасаду міністра фінансаў ва ўрадзе Гядзімінаса Кіркіласа. 28 сакавіка 2007 года звольнены з пасады. Ён займаў пасаду міністра да 16 мая таго ж года. На парламенцкіх выбарах 2008 года зноў атрымаў дэпутацкі мандат, перамогшы ў першым туры па аднамандатнай акрузе. У 2009 годзе стаў дэпутатам Еўрапарламента. У 2012 годзе быў пераабраны ў літоўскі Сейм, але адмовіўся ад мандата.
У 2014 годзе быў кандыдатам ад сацыял-дэмакратаў на прэзідэнцкіх выбарах. У першым туры галасавання ён набраў каля 13,62% галасоў, прайшоўшы ў другі тур. У галасаванні 25 мая 2014 года прайграў Далі Грыбаўскайце (яго падтрымалі 40,14% выбаршчыкаў). У тым жа годзе ён паспяхова балатаваўся ў Еўрапарламент. Пазней уступіў у Літоўскую сацыял-дэмакратычную працоўную партыю. Ад яе імя ў 2020 годзе быў абраны ў Сейм па адной з аднамандатных акруг.
Сонечны сарас 103
Сонечны сарас 103 — серыя з 72 сонечных зацьменняў, якая пачалася 4 красавіка 387 года і скончылася 22 мая 1667 года. Сонечныя зацьменні аднаго сараса паўтараюцца з перыядычнасцю раз у 18 гадоў 11 дзён і 8 гадзін.
Сафіт (правіцель Індыі)
Сафіт (4 ст. да н.э.) — правіцель Індыі.
Вядомы, між іншым, тым, што падпарадкаваўся Аляксандру Македонскаму. Верагодная выява — галава са слановай косці, знойдзеная пры раскопках гарадоў Пампеі і Геркуланум (1884), і атаясамленая Альбертам Іпелем у 1939.
Маніту
Маніту (Manitou) - найбуйнейшае возера на востраве Манітулін (Канада), плошчай 104 км². Максімальная даўжыня — 19,8 км, шырыня — 6 км. Сцёк праз аднайменную раку.
Сонечны сарас 102
Сонечны сарас 102 — серыя з 71 сонечнага зацьмення, якая пачалася 5 мая 376 года і скончылася 12 чэрвеня 1638 года. Сонечныя зацьменні аднаго сараса паўтараюцца з перыядычнасцю раз у 18 гадоў 11 дзён і 8 гадзін.
Маніту
З'яўляецца найбуйнейшым у свеце возерам на востраве ў прэснаводным вадаёме. Паколькі Манітулін - востраў на возеры Гурон, то Маніту можна лічыць «возерам у возеры». Акрамя таго, на Маніту таксама ёсць астравы, так што яны з'яўляюцца «астравамі на возеры на востраве на возеры».
Гошчаўскі сельсавет
Го́шчаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Гошчава.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Косаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1947 года ў складзе Івацэвіцкага раёна. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Стайкаўскага сельсавета.
NGC 3074
NGC 3074 (іншыя абазначэнні — UGC 5366, MCG 6-22-47, ZWG 182.54, NPM1G +35.0178, IRAS09567+3537, PGC 28888) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Малы Леў.
Вілейская турма
Віле́йская турма́ — колішняя турма ў Вілейцы.
Архітэктура
Двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак з цокальным паверхам, накрыты двухсхільным вальмавым дахам. Сіметрычная кампазіцыя фасадаў парушана больш позняй прыбудовай. Прамавугольныя аконныя праёмы без ліштваў. Над цэнтральным уваходам — вялікае лучковае акно ў абрамленні двухслаёвай аркі. Фасады па вуглах дэкарыраваны руставанымі лапаткамі. Цокальны паверх аддзелены карнізам. Планіроўка калідорная, з двухбаковым размяшчэннем маленькіх, у асноўным на адно акно, памяшканняў. Сцены тоўстыя, раскрапаваны лапаткамі. Будынак — помнік грамадзянскай архітэктуры з элементамі класіцызму.
Гісторыя
30 ліпеня 1846 года імператарам Мікалаем I быў зацверджаны «Нармальны праект турэмнага замка ў павятовых гарадах на 100 арыштантаў». Міністэрства ўнутраных спраў загадала Віленскаму генерал-губернатару ў першую чаргу замест зусім старых драўляных узвесці новыя мураваныя астрогі ў Дзісне і Вілейцы. Тлумачылася гэта тым, што існуючая ў Вілейцы турма была цалкам спарахнелая і цесная, нязручная ў размяшчэнні арыштантаў і ўжо не паддавалася рамонту. Вілейскія ўлады разабралі яе і рэшткі прадалі на дровы за 518 рублёў. Хутка быў зроблены праект новай турмы ці, як значылася ў гістарычных дакументах, — «Турэмнага замка» і складзены каштарыс на 49610 рублёў срэбрам.
Гэта быў першы каменны будынак у Вілейцы. «Турэмным замкам» яго называлі яшчэ і таму, што вакол была ўзведзена мураваная сцяна вышынёй 5-6 метраў.
Вілейская гарадская турма Міністэрства юстыцыі
У выніку пабудовы новага турэмнага комплексу змянілася ўся сістэма ўтрымання зняволеных у Вілейцы. Іх больш не ўтрымлівалі ўсіх разам, а падзялілі на тры катэгорыі — у адпаведнасці з цяжкасцю здзейсненых злачынстваў. Таксама зняволеных падзялялі па полу і ўзросце. Была і так званая «прывілеяваная» катэгорыя зняволеных, да якой адносіліся арыштаваныя з высакародных слаёў насельніцтва. Сродкі на ўтрыманне турмы браліся з розных крыніц. 2 лютага 1848 года ў Віленскай губерні быў устаноўлены асобы земскі збор на 12 гадоў на абсталяванне будынкаў для дзяржаўных устаноў і турмаў. Таксама, акрамя выдзялення грошай з казны, зняволеных адпраўлялі на працы, у тым ліку і здавалі ў наём прыватным асобам.
На першым паверсе турэмнага будынка месціліся 6 адзіночных камер, 8 камер для зняволеных па судоваму прыгавору нязначных злачынцаў з дваран і простых людзей, перасыльных арыштантаў, а таксама лазарэт і рэтырады (умацаванае месца на час ваенных дзеянняў, а ў мірны час частка памяшкання выкарыстоўвалася для прыбіральні). На другім паверсе былі камеры, падобныя на камеры першага паверха для арыштантаў-жанчын, лазарэт, аптэка і зноў рэтырады. Пры турэмным замку быў і святар, які займаўся асветай кантынгенту па Закону Божаму. На турэмнай тэрыторыі размяшчаліся кватэра наглядчыка, лазня, лядоўня, адзінокія двары. У падвале астрога знаходзіліся пральня, гаўптвахта, кватэра вартаўнікоў, кладоўкі, ванна, кухня, пякарня, пакой для прыёму арыштантаў. У 1896 годзе тут была арганізавана бібліятэка з літаратурай «духоўна-маральнага зместу», для якой з моманту заснавання закупілі 471 кнігу. Звычайная камера была невялікая: сем крокаў у даўжыню і тры ў шырыню. Жалезны ложак прыкаваны да сцяны, на ім — саламяны матрац, падушка, дзве прасціны з коўдрай.
У сярэдзіне XIX стагоддзя вілейская турма была паўпустая. Толькі ў гады нацыянальна-вызваленчага паўстання пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага 1863—1864 гадоў турма даволі хутка папаўнялася. Затым актыўна яна пачала папаўняцца ў гады рэвалюцыі 1905—1907 гадоў, калі сюды дастаўляліся арыштанты (удзельнікі Даўгінаўскага бунту, агітатары, распаўсюджвальнікі забароненай літаратуры, пракламацый з Куранца, Іллі, Смаргоні і іншых месцаў). Тут адбывалі пакаранне і сем матросаў з мяцежнага браняносца «Пацёмкін». Прозвішчы двух з іх вядомыя — Іваноў і Голікаў; нашчадкі апошняга і цяпер жывуць на Вілейшчыне. Перад Кастрычніцкай рэвалюцыяй яна выкарыстоўвалася як месца ўтрымання палітычных праціўнікаў царскага рэжыму. Адным з найвядомейшых вязняў таго часу быў заснавальнік савецкай дзяржбяспекі Фелікс Дзяржынскі. Не пуставала вілейская турма і ў гады грамадзянскай вайны, часовых нямецкай і польскай акупацый Вілейскага краю ў 1918—1920 гадах.
Вілейская павятовая турма Міністэрства ўнутраных спраў Польскай Рэспублікі
Па ўспамінах тых жа сведкаў, у турмах прымяняліся і меры фізічнага пакарання, каб здабыць патрэбныя звесткі ад арыштантаў. Ганна Новік пісала пазней:
Пасля пэўнага тэрміну адсідкі вязняў Вілейскай турмы перапраўлялі ў іншыя камяніцы, у тым ліку і сумна вядомыя віленскія «Лукішкі».
Вілейская турма № 26
17 верасня 1939 года прынесла збаўленне адным вязням вілейскай турмы, але з’явіліся новыя катэгорыі зняволеных — «ворагі народа», «контррэвалюцыянеры» і з іншымі сфабрыкаванымі фармулёўкамі. Адразу пасля прыходу Чырвонай Арміі распачаўся пераслед былой палітычнай і сацыяльнай, у першую чаргу — польскай эліты . У гэты час у турму паступалі сотні людзей, якіх потым адпраўлялі ў глыбіню Савецкага Саюзу. У сувязі з перадачай Вільні Літве, калі многіх зняволеных з Лукішкаў пераводзілі ў іншыя савецкія турмы, частка іх апынулася і ў Вілейцы, цэнтральнай вязніцы новастворанай Вілейскай вобласці. Турма атрымала «№ 26», ліміт яе значна павялічыўся і складаў 350 чалавек (хоць будавалася яна з разлікам на 100 арыштаваных). Аднак на самой справе колькасць арыштантаў даходзіла да тысячы, а ў чэрвені 1941 года лік даходзіў нават да 2000 вязняў. Напрыклад у камеры № 25 памерамі 6х7х3,5 метра спачатку месцілася 60-70 вязняў, на працягу наступных 9 месяцаў лічба вырасла да 80-90, а з чэрвеня 1941 года перабольшвала 100 і даходзіла да 114 арыштантаў. Былі камеры, дзе на 1м² прыходзілася 4 зняволеных. Спаць даводзілася на адным баку, моцна сціснуўшыся, паклаўшы ногі адзін на аднаго, ці наогул толькі седзячы. Адсутнасць належных санітарных умоў прывяло да выбуху сыпнога тыфу ў лютым 1940 года.
З дзённіка Юзэфа Кішкурны, жыхара Пастаў, арыштаванага ў верасні 1940 года:
Вялікай трагедыяй для вязняў турмы стаў напад фашысцкай Германіі на СССР 22 чэрвеня 1941 года. Загадамі, дырэктывамі і тэлеграмамі была распачата эвакуацыя зняволеных с заходніх абласцей СССР. У ноч на 23 чэрвеня было атрымана распараджэнне аб эвакуацыі і вілейскай турмы. Для перамяшчэння ў Разанскую турму № 1 было падрыхтавана 1023 чалавекі. 24 чэрвеня 1941 года наркам НКУС СССР Лаўрэнцій Берыя выдае сакрэтны загад, каб зняволеных, якіх вывелі з турмаў, выкарыстоўваць на абарончых працах, або адразу расстрэльваць. У ноч на 25 чэрвеня 1941 года вартаўнікі пачалі аддзяляць іх. Праз 11 кіламетраў той «дарогі смерці» адбыўся першы расстрэл вязняў на этапе. Каля вёсак Чыжэвічы і Касута першая група колькасцю ад 50 да 60 чалавек была адведзена ў лес і там забіта. Іх целы засталіся непахаванымі. За забойствам назіралі мясцовыя жыхары, якія пахавалі забітых на могілках навакольных вёсак пасля адыходу савецкіх войск.
Сведка тых падзей Ф.Сяліцкі успамінаў:
Як выказваліся відавочцы трагедыі тых дзён, адразу пасля таго, як прадстаўнікі савецкай улады пакінулі горад, шмат людзей наведала ўстанову, якую старалася раней абмінаць. Са сведчанняў Васіля Місюля, дадзенаму ў 1954 годзе амерыканскаму кангрэсу:
Далей свае крывавыя і значна больш маштабныя і вытанчаныя справы працягвалі фашысты. У гады акупацыі толькі ў горадзе і ваколіцах Вілейкі яны знішчылі звыш 7 тысяч ваеннапалонных, партызанаў, падпольшчыкаў і мірных жыхароў, большасць з якіх была расстраляна каля сцен «турэмнага замка» і ў ваколіцах горада. Сам будынак турмы немцамі не выкарыстоўваўся, бо ён быў пашкоджаны напачатку вайны. Для сваіх рэпрэсіўных мэт гітлераўцы выкарыстоўвалі новую драўляную турму СД, якая знаходзілася побач. Але расстрэлы карнікі праводзілі на тэрыторыі старой турмы каля яе паўночнай сцяны, а трупы скідвалі ў раней падрыхтаваныя ямы.
Пасля баёў па вызваленні Вілейкі турма была сур’ёзна пашкоджана. Пасля яе аднаўлення зніклі бакавыя вежы, каменная сцяна, што акружала турэмны будынак. Праз некаторы час турма зноў стала дзейнічаць па сваім прамым назначэнні і хутка напоўнілася арыштантамі — былымі паліцэйскімі, крымінальнымі элементамі, здраднікамі і простымі людзьмі, якія вымушаны былі працаваць у розных акупацыйных установах, за што былі аднесены да нямецкіх пасобнікаў і ворагаў Савецкай улады. Адметна, што жыллё для службоўцаў турмы пабудавалі ў 1940-х гадах на надгробках з яўрэйскіх могілак. На 1946 год, у адпаведнасці з цыркулярам МУС СССР ад 19 ліпеня, ліміт напаўнення для Вілейскай турмы быў усталяваны не больш за 100 чалавек зняволеных. У сярэдзіне 1950-х гадоў у вілейскай турме адбылося надзвычайнае здарэнне — група злачынцаў, асуджаных на працяглыя тэрміны пакарання, уцякла, пракапаўшы патаемны лаз за турэмную сцяну. Аднак варта своечасова адрэагавала, і ўсе збеглыя зноў апынуліся за кратамі, ці па іншай версіі злавілі чатырох з сямі.
Сваё прызначэнне будынак турмы выконваў больш за стагоддзе. І толькі ў 1964 годзе турма спыніла сваю дзейнасць. Праз два гады падчас земляных работ будаўнікі знайшлі чалавечыя парэшткі, якія былі прызнаны парэшткамі ахвяр нямецкіх акупантаў і перапахаваны ў брацкай магіле. У 1994 годзе падчас будаўнічых работ на тэрыторыі турмы зноў былі эксгумаваны парэшткі некалькіх сотняў чалавек. Спроба ідэнтыфікаваць парэшткі забітых не прынесла вынікаў. З гэтай прычыны ўсе знойдзеныя парэшткі былі пахаваны ў брацкай магіле на гарадскіх могілках.
Пасля перабудовы ў 1970 годзе ў будынку былой турмы стаў дзейнічаць анкалагічны дыспансер. Апошні пакінуў будынак у ліпені 2018 года.
Сунжа (рака)
Сунжа (Сунжа) — рака ў Расіі, правы прыток Церака. Цячэ ва ўсходняй частцы Паўночнага Каўказа, па тэрыторыі Паўночнай Асеціі, Інгушэціі і Чачні.
Даўжыня — 278 км, плошча басейна — 12 200 км². Выток — на паўночным схіле Вялікага Каўказскага хрыбта. Сярэдняя мутнасць 3800 г/м³: за год рака выносіць 12,2 млн т наносаў. Выкарыстоўваецца для арашэння.
Прытокі: Аса, Аргун і інш.
На Сунжы размешчаны гарады Назрань, Карабулак, Грозны, Гудэрмес.
Яблонкаўскі сельсавет
Ябло́нкаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Яблонка.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Косаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1947 года ў складзе Івацэвіцкага раёна. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Яглевіцкага сельсавета.
Бацішчова (Сафонаўскі раён)
Бацішчова (Батищево) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне.
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 10 км на паўночны ўсход ад Сафонава, у 7 км на паўднёвы ўсход ад прыпынкавага пункта 14 км км на чыгуначнай галінцы Дурава — Уладзімірскі Тупік, у 4 км на поўнач ад аўтамагістралі, на беразе ракі Вялікая Вержа. Уваходзіць у склад Нікола-Пагарэлаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
Вядома прынамсі з 1627 года (згадваецца ў прывялі польскага караля Жыгімонта III). Да 1861 года ў вёсцы 9 двароў і каля 100 жыхароў.
У пачатку XIX стагоддзя ёю валодаў дваранскі род Леслі. З 5 лютага 1871 года да сваёй смерці ў 1893 годзе тут у спасылцы ў сваім маёнтку жыў і працаваў вядомы навуковец — аграхімік Энгельгарт А. М.. У вёсцы знаходзілася яго вопытная гаспадарка, у якім ён укараніў незвычайную эфектыўную сістэму земляробства — пятнадцатипольный сяўбазварот. Сюды да Энгельгарта прыязджалі такія вядомыя навукоўцы як П. А. Костычаў і У. І. Вярнадскі.
Вядомыя асобы
У вёсцы нарадзіўся гвардыі старшы лейтэнант Аляксей Панасаў, які першы выявіў ў маі 1945 года рэшткі Гітлера і Евы Браўн.
Эфір
Эфі́р (αἰθήρ — верхні пласт паветра) — шматзначны тэрмін.
Іван Міхайлавіч Балінскі
Іван Міхайлавіч Балінскі (польск.: Jan Wladislaw Konstantin Balinski; 6 (18) лютага 1824, Яшунай — 11 (24) сакавіка 1902, ) — расійскі псіхіятр, сапраўдны стацкі саветнік, прафесар медыка-хірургічнай акадэміі 1876).
Камалы (Лачын)
Камалы (Kamallı) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і ўваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Surf
surf — гэта мінімалістычны браўзер, распрацаваны суполкай suckless.org. Інтэрфейс карыстальніка гэтага браўзера не мае ніякіх графічных элементаў кіравання, кіраванне браўзерам адбываецца з дапамогай спалучэнняў клавіш.
Асаблівасці
Набор функцый surf быў наўмысна абмежаваны. Адзіныя графічныя элементы, якія мае браўзер, — гэта паказ старонкі і, па жаданні, палосы пракруткі. Асноўная функцыянальнасць браўзера рэалізавана ў старонняй бібліятэцы WebKit, а астатняя частка праграмы забяспечвае толькі акно і набор элементаў XProperties для кіравання яго паводзінамі. Браўзер падтрымлівае файлы cookie, аднак не мае некаторых іншых звычайных функцый браўзераў, такіх як карткі, закладкі або фільтраванне рэкламы. Адраснага радка таксама няма, замест яго карыстальнік павінен запісать URL у элеменце XProperty.
Канстанцін I Вялікі
Канстанцін I Вялікі, Фла́вій Вале́рый Аўрэ́лій Канстанці́н (Flavius Valerius Aurelius Constantinus; 274, Нес (цяпер Ніш у Сербіі) —, каля Нікамедыі ў Малой Азіі) — імператар рымскі, заснавальнік Канстанцінопаля, прылічаны праваслаўнай царквой да святых — святы роўнаапостальны.
Сын імператара Канстанцыя Хлора ад першага шлюбу з Еленай, дачкой карчмара. Пасля смерці бацькі, у Брытаніі (306), Канстанцін быў абвешчаны войскам імператарам. Паспяхова ваяваў з варварскімі плямёнамі ў Германіі і Галіі. У 312 пасля разгрому войскаў імператара-узурпатара Максенцыя, Канстанцін уступіў у Рым і стаў валадаром заходняй часткі Рымскай імперыі. У памяць гэтай перамогі ў Рыме была ўзведзеная трыумфальная арка, якая захавалася дагэтуль. У 324 Канстанцін разбіў у некалькіх бітвах легіёны Ліцынія, валадара Усходу імперыі, і стаў адзінаўладным імператарам усёй Рымскай дзяржавы. Хрысціянства Канстанцін зрабіў пануючай у імперыі рэлігіяй. Пад яго кіраўніцтвам быў арганізаваны і праведзены хрысціянскай Царквой 1-ы Сусветны сабор. У 330 Канстанцін перанёс сталіцу дзяржавы ў Новы Рым, пабудаваны на беразе Басфора і ў потым названы Канстанцінопалем. Рэарганізаваў дзяржаўны лад, правёў фінансавую і падатковую рэформы. Падушыў мяцеж Калокера на Кіпры і паўстанне яўрэяў. Змагаўся з ерасямі данатыстаў і арыянаў. Быў жанаты на Фаўсце, дачцэ імператара Максіміана Геркулія, і меў ад яе трох сыноў і трох дачок. Старэйшага, пазашлюбнага сына нарадзіла яму простая нязнатная жанчына Мінервіна. Перад смерцю Канстанцін ахрысціўся. Быў пахаваны ў магільні канстанцінопальскага храма Святых Апосталаў; магіла Канстанціна Вялікага і сам храм не захаваліся да нашых дзён. У Візантыйскай імперыі Канстанцін лічыўся ўзорным імператарам; у якасці рытарычнай хвалы візантыйцы звалі сваіх васілеўсаў — «новы Канстанцін».
Біяграфія
Дакладная дата нараджэння Канстанціна не вядома, прыкладна паміж 271 і 274 гг., у рымскім горадзе Нес (сённяшні г. Ніш), у правінцыі Верхняя Мёзія (Moesia Superior) на тэрыторыі цяперашняй Сербіі. Ён быў байструком-сынам Канстанцыя, пасля аўгуста Рымскай Імперыі, і Флавіі Алены, жанчыны сціплага паходжання, дачкі карчмара. Яшчэ ў дзіцячым веку Канстанціна супраць волі бацькоў адправілі да двара ўсходняй часткі імперыі, дзе ён пасля зрабіў ваенную кар'еру.
У 293 г. адбыўся імператарскі калегіум, на якім імператар Дыяклетыян абвясціў новую сістэму ўпраўлення імперыяй, паводле якой імперыяй павінна было правіць два імператара (аўгусты) і іх галоўныя памочнікі (цэзары), якія ў дальнейшым павінны былі стаць імператарамі. Сваім памочнікам Дыяклетыян абвясціў Максіміяна, цэзарамі былі выбраны Галерый і Канстанцый, адпаведна. Праз некаторы час Канстанцый адправіўся на Захад бараніць межы імперыі ад пастаянных нападаў варвараў, а сын Канстанцін быў адпраўлены на Усход, у палац Дыяклетыяна. Магчыма Канстанцін служыў залогам, ад непажаданных дзеянняў бацькі, а магчыма імператар імкнуўся навучыць будучага спадчынніка прастола адміністрацыйнай і ваенай справам.
У 305 годзе, пасля ўзвядзення Канстанцыя ў ранг аўгуста Заходняй Рымскай Імперыі Канстанцін змог вярнуцца да бацькі. Праз год, падчас супольнай экспедыцыі ў Брытанію Канстанцый сканаў, і войска абвясціла аўгустам яго сына. З гэтага моманту Канстанцін пачаў барацьбу за абсалютную ўладу ў Рымскай Імперыі.
У той час Рымская імперыя кіравалася па прынцыпу тэтрархіі. Тэрыторыя была падзелена на чатыры зоны — дзве ва ўсходняй і дзве ў заходняй частцы. Абодва аўгуста прызначалі для кіравання другой паловай сваёй тэрыторыі цэзараў. У 307 годзе Канстанцін прыехаў у Трыр — сталіцу Заходняй Рымскай Імперыі — і ажаніўся з дачкой цэзара Максіміяна Феадорай, замацаваўшы, такім чынам, свае прэтэнзіі на ўладу.
У 311 годзе, пасля смерці Максіміяна, аўгуста Галерыя і цэзара Севера, у Канстанціна засталося два канкурэнты — аўгуст Ліцыній і сын Максіміяна Максенцый. Апошні прэтэндаваў на пасад аўгуста Заходняй Рымскай Імперыі, які займаў Канстанцін, які ўклаў саюз з Ліцыніем, аддаўшы яму ў жонкі сваю сястру Канстанцыю, і выправіўся з сваім войскам у Рым, дзе размяшчалася войска Максенцыя.
У 312 годзе адбылася вялікая бітва ля Мульвіева моста, у якой Канстанцін разграміў Максенцыя. Паводле легенды, атрымаць перамогу яму дапамог хрысціянскі Бог, явіўшы ў дзень бітвы знак у выглядзе палаючага крыжа з надпісам па-грэчаску. Як гаворыцца ў кнізе Еўсевія Нікамедыйскага «Жыццё Канстанціна», вачам Канстанціна з'явілася цудоўнае бачанне палаючага Крыжа, што ўзнікла ў небе апоўдні з надпісам пад ім па-грэчаску: «Эв тоўта віка» («Гэтым пераможаш»), і гэта прывяло яго да пераходу ў хрысціянства. Еўсевій заяўляе, што чуў гэту гісторыю ад Канстанціна; але ён пісаў пасля смерці імператара, і яна, відавочна, была яму незнаёмая ў такім выглядзе, калі ён пісаў «Гісторыю Царквы». Аўтар іншага зборніка «Аб смерці ганіцеляў» («De mortibus persecutorum») быў добра дасведчаным сучаснікам Канстанціна (гэты твор прыпісваюць Лактанцыю, пісьменніку і рытару, які жыў пры Дыяклетыяне і памёр у 317 годзе), і ён распавядае, што знак палаючага Крыжа з'явіўся Канстанціну ў сне; і нават Еўсевій дадае, што гэта было не дзённае бачанне, а начны сон. Як бы ні было, Канстанцін стаў насіць адпаведную манаграму ўласнага вынаходства. З гэтага дня ён стаў аднаасобным кіраўніком Заходняй Рымскай Імперыі і прыхільнікам хрысціянскай рэлігіі.
Вярнуўшыся з поля бітвы, Канстанцін разам з усходнім аўгустам Ліцыніем склаў Медыяланскі эдыкт аб памяркоўнасці. Эдыкт забараняў пераследаваць хрысціян і адначасова дазваляў далейшае правядзенне паганскіх абрадаў, за выключэннем ахвярапрынашэнняў. З гэтага моманту Канстанцін пачаў мэтанакіравана падтрымліваць хрысціянства. Менавіта ў гады яго кіравання было распачатае будаўніцтва такіх помнікаў хрысціянскай архітэктуры, як Сабор Святога Пятра ў Рыме і храм Труны Гасподняй у Іерусаліме. Пры гэтым Канстанцін заставаўся вельмі супярэчлівай постаццю, а яго паводзіны часцяком не адпавядалі вобразу праведнага хрысціяніна. Змагаючыся за аднаасобную ўладу, ён не спыняўся ні перад чым. У 323 годзе яго войска разграміла войскі былога саюзніка Ліцынія. Нягледзячы на ўгаворы сваёй сястры — жонкі Ліцынія, — Канстанцін загадаў пакараць смерцю канкурэнта. Пасля гэтага Канстанцін Вялікі стаў аднаасобным уладаром Рымскай Імперыі.
Праз тры гады, асцерагаючыся змовы, імператар пакараў смерцю свайго старэйшага сына Крыспа і жонку Феадору. Даўшы сваім дзецям хрысціянскае выхаванне, сам Канстанцін усё жыццё заставаўся паганцам. Абрад хрышчэння ён прыняў толькі перад смерцю — у 337 годзе, аднак гэтая легенда не пацверджаная гістарычнымі фактамі. Затое яшчэ ў сярэднія стагоддзі была аспрэчана чутка пра тое, што падчас хрышчэння імператар заявіў біскупу Сільвестру I, што з гэтага часу царкоўная ўлада мае прыярытэт над свецкай. Менавіта гэтая гістарычная фальсіфікацыя, атрымаўшая назву «Дарунак Канстанціна», стала падмуркам улады папства.
Апошняй вялікай справай Канстанціна стала заснаванне новай сталіцы — Канстанцінопаля (цяпер — Стамбул). Яна была закладзена ў 326 годзе і асвечаная ў 330 годзе, неўзабаве пасля таго, як хрысціянства стала афіцыйнай рэлігіяй Рымскай Імперыі. Пасля расколу царквы ў 1054 годзе Канстанцінопаль стаў цэнтрам праваслаўнай рэлігіі, а яго заснавальнік быў узведзены ў ранг святога.
Андрэй Сяргеевіч Краўчанка
Біяграфічныя звесткі
Выхаванец Гомельскага вучылішча алімпійскага рэзервау, першы трэнер — Іван Пятровіч Гардзіенка.
Канстанцін I Вялікі
Узвядзенне Канстанцінопаля
Да IV стагоддзя горад Рым перастаў быць рэзідэнцыяй імператараў. Ва ўмовах сталай небяспекі вонкавага ўварвання кіраўнік павінен быў знаходзіцца бліжэй да межаў імперыі. З гэтага пункту гледжання размяшчэнне сталіцы было няёмкім. Таму, пачынаючы з Дыяклетыяна, імператары мелі свае рэзідэнцркіай рэзідэнцыі ў гарадах, якія больш адпавядалі стратэгічным мэтам абароны дзяржавы. Такімі месцамі былі Трыр ў Германіі, Нікамедыя ў Малой Азіі, Аквілея і Мілан у Паўночнай Італіі. Канстанцін не быў выключэннем з гэтага правіла. Першы раз ён наведаў Рым пасля перамогі над Максенцыйам, пасля пабываўшы там толькі два разы. Канстанцін загарэўся марай стварыць новую сталіцу, якая сімвалізавала бы пачатак новай эпохі ў гісторыі Рыма. Асновай для будучага горада паслужыў старажытны грэчаскі горад Візантый, які размяшчаўся на еўрапейскім узбярэжжы Басфора. Стары горад быў пашыраны і акружаны непрыступнымі сценамі. У ім пабудавалі іпадром і мноства храмаў, як хрысціянскіх, гэтак і паганскіх. З усёй імперыі ў Візантый звозіліся творы мастацтва: карціны, скульптуры і іншае.
Будаўніцтва пачалося ў 324 годзе, а праз шэсць гадоў 11 мая 330 года Канстанцін афіцыйна перанёс сталіцу Рымскай імперыі ў Візантый і даў яму імя Новы Рым (Νέα Ῥώμη, Nova Roma), аднак гэтая назва неўзабаве была забыта і ўжо пры жыцці імператара горад сталі называць Канстанцінопалем.
Апошнія гады
Канстанцін лічыў Канстанцінопаль сваёй сталіцай і сталым месцам жыхарства. Ён пражыў там вялікую частку свайго наступнага жыцця. Ён перабудаваў мост Траяна праз Дунай, у надзеі зноў падпарадкаваць Дакію, правінцыю, якая была страчана рымлянамі пры Аўрэліяне. У канцы зімы 332 года, Канстанцін праводзіў кампанію разам з сарматамі ў бырыцьбе супраць готаў. Надвор'е і недахоп ежы зрабілі становішча готаў вельм дрэнным, амаль 100 тысяч памерла перш, чым яны падпалі пад рымскае панаванне. У 334 годзе, пасля таго як сарматы зрынулі сваіх лідараў, Канстанцін удала прывёў кампанію супраць племені. Ён атрымаў перамогу ў вайне і ўзмацніў свой кантроль над рэгіёнам, як рэшткі лагераў і ўмацаванняў у рэгіёне паказваюць. Канстанцін перасяліў некаторых сармацкіх высыльных, як фермераў на Балканы і ў Італію, а астатніх заклікаў у войска. Канстанцін прыняў тытул Dacicus maximus у 336 годзе.
Андрэй Сяргеевіч Краўчанка
Біяграфічныя звесткі
Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры знаходзіўся на службе ў органах дзяржаўнай бяспекі, меў званне маёра. У час пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе звольнены. 8 лістапада 2020 года Андрэй Краўчанка быў затрыманы за ўдзел у «Маршы народаўладдзя» і прысуджаны да 10 сутак арышту.
Канстанцін I Вялікі
Апошнія гады
У апошнія гады свайго жыцця Канстанцін будаваў планы па заваяванні Персіі. У лісце да цара Персіі, Шапура, Канстанцін заявіў аб сваіх прэтэнзіях на шэфства над хрысціянскімі падданымі Персіі і заклікаў Шапура ставіцца да іх добра. Канстанцін паслаў Канстанцыя на варту да ўсходняй мяжы ў 335 годзе. У 336 годзе, князь Насер уварваўся ў Арменію (хрысціянскае царства з 301 года) і пасадзіў персідскага стаўленніка на трон, пасля чаго Канстанцін вырашыў пачаць кампанію супраць Персіі. Ён ставіўся да вайны як да хрысціянскага крыжовага паходу, заклікаючы біскупаў, каб яны суправаджалі войска падчас паходу. Канстанцін планаваў прыняць хрышчэнне ў рацэ Іардан да перасячэння мяжы Персіі. Персідскія дыпламаты прыязджалі ў Канстанцінопаль узімку 336 года, імкнучыся скласці мір, але Канстанцін выгнаў іх прэч. Аднак кампанія так і не была закончана, бо вясной 337 года Канстанцін сур'ёзна захварэў, а пасля чаго памёр.
Андрэй Сяргеевіч Краўчанка
Грамадская дзейнасць
18 жніўня падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў спартыўнай галіны Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем прызнаць несапраўднымі выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якія прайшлі 9 жніўня 2020 года.
Канстанцін I Вялікі
Канстанцін і хрысціянства
Канстанцін атрымаў права звацца «Вялікім» хутчэй у сілу сваіх спраў, чым таго, якім ён быў; яго інтэлектуальныя і маральныя якасці не былі настолькі высокімі, каб забяспечыць яму гэты тытул. яго веліч грунтуецца на тым, што ён прадбачыў будучыню, якая чакай хрысціянства, і вырашыўся атрымаць з яго карысць для сваёй імперыі, а таксама на праўна-дзяржаўных дасягненнях, бо ён завяршыў працу, пачатую Аўрэліянам і Дыяклетыянам, дзякуючы якім квазіканстытуцыйная манархія, або «прынцыпат» Аўгуста, ператварыўся ў адкрыты абсалютызм, часам званы «дамінатам».
Дзеля палітычнай мэтазгоднасці Канстанцін адклаў поўнае прызнанне хрысціянства як дзяржаўнай рэлігіі да таго, пакуль не стаў адзіным кіраўніком імперыі. Ён не толькі забяспечыў памяркоўнае стаўленне да хрысціянства адразу пасля перамогі над Максентыюсам, але ўжо ў 313 годзе выступіў на яго абарону ад апазіцыйнай плыні данатыстаў і старшыняваў на радзе ў Арэлаце. Шэрагам актаў ён вызваліў царкву і святароў ад падаткаў і дараваў ім разнастайныя прывілеі, якія не распаўсюджваліся на ератыкоў.
Паступова высветлілася стаўленне імператара да паганства: яго можна назваць пагардлівай памяркоўнасцю. З вышыні прызнанай дзяржавай рэлігіі яно зводзілася да простых забабонаў. У той самы час дазвалялася спраўляць паганскія абрады, за выключэннем тых месцаў, дзе лічылася, што яны падрываюць маральныя асновы. І нават у апошнія гады кіравання Канстанціна мы знаходзім законы на карысць мясцовых жрацоў-фламенаў і іх калегіяў. У 333 годзе або пазней быў усталяваны культ роду Флавіяў, як звалася імператарская сям'я; аднак ахвярапрынашэнні ў новым храме былі строга забароненыя. Толькі пасля канчатковай перамогі Канстанціна над Ліцыніем паганскія знакі зніклі з манет, і на іх з'явілася выразная хрысціянская манаграма (якая ўжо служыла знакам манетнага двара). З гэтага часу ўвагу імператара прыцягнула ерась арыянства, і старшынюючы на саборы ў Нікеі ды, пасля, выносячы прысуд аб выгнанні Афанасія, ён не толькі больш адкрыта, чым раней, загаварыў аб сваім стаўленні да хрысціянства, але і выявіў імкненне дамагчыся для сябе вяршэнства ў справах Царквы. Канстанцін не сумняваўся, што яго сан Вялікага пантыфіка дае яму вышэйшую ўладу над рэлігійнымі справамі ўсёй імперыі, а ўпарадкаванне хрысціянства знаходзіцца ў яго кампэтэнцыі. Было досыць лёгка ўжыць гвалт да данатыстаў, супраціўленне якіх свецкай уладзе не быў цалкам духоўным, але ў значнай ступені быў звязаны з не зусім чыстымі матывамі. Але ерась арыянства ўзняла фундаментальныя пытанні, якія на думку Канстанціна, магчыма было пагадзіць, але насамрэч, як лічыў Афанасій, яны агалялі істотныя супярэчнасці ў дактрыне. У выніку пачаўся працэс, які прывёў да таго, што Царква, якую Канстанцін спадзяваўся зрабіць прыладай абсалютызму, стала рашучым супернікам апошняга.
Палітычная сістэма
Палітычная сістэма Канстанціна з'явілася канчатковым вынікам працэсу, які, хоць і доўжыўся на працягу ўсяго перыяду існавання імперыі, прыняў выразную форму пры Аўрэліяне. Менавіта Аўрэліян атачыў персону імператара ўсходняй пышнасцю, насіў дыядэму і ўпрыгожанае каштоўнымі камянямі адзенне, прыняў сан дамінуса (спадара) і нават дэўса (бога); ператварыў Італію ў падабенства правінцыі і афіцыйна дазволіў эканамічны працэс, што замяшчаў рэжым дагаворы на рэжым статуту. Дыяклетыян паспрабаваў абараніць новую форму дэспатыі ад узурпацыі з боку войска, стварыўшы хітрую сістэму супольнага кіравання імперыяй з дзвюма лініямі ўспадкавання ўлады, якія мелі імёны Юпітэра і Геркулеса, але гэтая пераемнасць ажыццяўлялася не шляхам успадкоўвання, а шляхам усынаўлення. Гэтая штучная сістэма была разбурана Канстанцінам, які ўсталяваў дынастычны абсалютызм на карысць сваёй сям'і — рода Флавіяў, доказы культу якога знойдзеныя ў Італіі і Афрыцы. Каб атачыць сябе царскім дваром, ён стварыў афіцыйную арыстакратыю ўзамен сенатарскага ордэна, які «салдацкія імператары» 3 стагоддзя практычна пазбавілі ўсякага значэння. Гэтую арыстакратыю ён забяспечыў тытуламі і адмысловымі прывілеямі, так, напрыклад, ён стварыў перайначанае патрыцыянства, вызваленае ад падатковага цяжару. Сенат зараз нічога не значыў і Канстанцін дапусціў яго членаў да кар'еры правінцыйных адміністратараў, якая з часу кіравання Галіена была амаль зачыненая для іх, дый дараваў ім некаторыя пустыя прывілеі, напрыклад, вольныя выбары квэстараў і прэтараў, а з іншага боку, у сенатараў было аднятае права быць асуджанымі роўнымі сабе, і ён перайшоў пад юрысдыкцыю правінцыйнага губернатара.
Адміністрацыйны лад Рымскай імперыі
У сферы адміністрацыйнага ладу імперыі Канстанцін завяршыў пачатае Дыяклетыянам, падзяліўшы грамадзянскія і ваенныя функцыі. Пры ім прэфекты прэторыя цалкам перасталі выконваць ваенныя абавязкі і сталі ачольнікамі грамадзянскай адміністрацыі, асабліва ў справах заканадаўства: у 331 годзе іх рашэнні сталі канчатковымі і не дапушчалася ніякіх абскарджанняў у імператара. Грамадзянскія кіраўнікі правінцый не мелі ніякай улады над ваеннымі сіламі, якімі камандавалі дзюкі; і каб надзейней забяспечыць абарону ад узурпацыі, чаму служыў падзел улады, Канстанцін наймаў комітаў, якія склалі значную частку афіцыйнай арыстакратыі, каб яны назіралі і дакладвалі аб тым, як у ваенных ідуць справы, а таксама войска так званых агентаў, якія пад выглядам інспектавання імперскай паштовай службы працавалі як масавая сістэма шпіянажу. Што тычыцца арганізацыі войска, Канстанцін падпарадкаваў камандаванне ваенным магістратам, якія адказваюць за пяхоту і конніцу. Ён таксама адкрыў доступ варварам, асабліва германцам, да адказных і высокіх пасадаў.
Заканадаўства Канстанціна
Арганізацыя грамадства па прынцыпе строгай спадчыннасці ў карпарацыях або прафесіях часткова ўжо скончылася перад прыходам Канстанціна да ўлады. Але яго заканадаўства працягвала прывязваць кожнага чалавека да той касты, з якой той выйшаў. Такія originales (спадчынныя саслоўі) згадваюцца ў самых першых законах Канстанціна, а ў 332 годзе прызнаецца і ўкараняецца спадчынны статут сельскагаспадарчага саслоўя калон.