cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аблога Сараева
1993 год
6 мая 1993 года ў горад Сараева быў абвешчаны бяспечнай зонай ААН (разам з Жэпай, Гораждзе, Тузлай і Біхачам). Гэтыя гарады і тэрыторыі былі перададзены пад ахову міратворчых падраздзяленняў ААН UNPROFOR.
У тым жа месяцы 17-гадовая на той момант Інэла Ногіч была абраная Міс абложанага Сараева і стала сімвалам супраціву гэтага горада. Ногіч упершыню выйшла на сцэну, дзе атрымала тытул міс, і замест пажаданняў «міру ва ўсім свеце» заклікала: «Не дазвольце ім забіць нас».
Дэфіцыт вады прывёў да 750 зарэгістраваных выпадкаў тыфу тым летам. З-за адмовы ўрада БіГ адрамантаваць электрычную сетку, якая забяспечвае завод боепрыпасаў у, ВРС спыніла падачу электраэнергіі і газу ў Сараева. 15 ліпеня каля 8500 баснійскіх бежанцаў схаваліся ў раёне Белашніцы пасля падзення Трнава. Праз некалькі дзён ВРС канчаткова прапусцілі калону гаручага. Спачатку быў забяспечаны гарадскі хлебазавод, затым помпа галоўнага водазабеспячэння і шпіталь, які меў патрэбу ў паліве для генератараў.
15 жніўня, амаль праз тры месяцы, у некаторых раёнах горада аднавілі электрычнасць і ваду.
6 верасня ў горадзе аднавіліся заняткі, але вучні былі раскіданыя па гаражах, падвалах і на лесвіцах, бо ўлады не маглі гарантаваць іх бяспеку ў школах.
Пасля таго, як у кастрычніку 1993 года з арміі БіГ былі выключаны злачынцы і злачынцы, Дзіўяк заявіў, што армія палепшыла дысцыпліну і баяздольнасць. Па даных УВКБ ААН, да кастрычніка 1993 года ў горадзе знаходзілася 68 200 бежанцаў, што складае 21 % ад агульнай колькасці насельніцтва Сараева. На Каляды па горадзе было выпушчана 689 ракет, некалькі ўпалі каля бальніцы Кошэва. 27 снежня ВРС захапілі траншэі Арміі Босніі і Герцагавіны ў Вогашчы, пасля чаго баснійскія сілы перайшлі ў контратаку: 321 ракета была выпушчана па Сараева і 70 па пазіцыях пад кантролем Сербіі. Быў абстраляны раён Грбавіцы. За некалькі дзён да навагодняй ночы каля тысячы жыхароў Сараева былі эвакуяваныя з гораду на аўтобусах, а др. Ісмет Цэрыч упершыню ўвёў новы тэрмін «Сараеўскі сіндром», каб апісаць стан страху жыхароў гэтага горада. 31 снежня тры снарады ўпалі на вуліцу Васе Мішкіна, забіўшы трох і параніўшы каля 20 чалавек.
1994 год
Нягледзячы на тэндэнцыю да зніжэння, забойствы працягваліся. У навагодні дзень па горадзе было выпушчана 93 ракеты. Абстрэл пачаўся апоўначы, роўна ў той час, калі амерыканская сапрана Барбара Хендрыкс ладзіла канцэрт у будынку тэлебачання БіГ, дзе сабралася каля 200 гледачоў. Некаторыя з іх былі эвакуіраваныя супрацоўнікамі ААН пасля канцэрту. 70-гадовая жанчына была пахавана пад заваламі пасля таго, як дзве ракеты трапілі ў будынак. На наступны дзень снарад, выпушчаны ў кватэру на вуліцы Амладзінскай 2 — прыкладна ў 500 метрах ад прэзідэнцтва БіГ — забіў шэсць членаў сям’і Татарэвічаў, і адзіным, хто выжыў, быў 77-гадовы мужчына. У той жа дзень снарад упаў на натоўп дзяцей, якія выходзілі са школы ў заходнім Сараева, забіўшы адно дзіця. 5 студзеня горад зноў быў адрэзаны ад вады. UNPROFOR абвясціла, што асноўнае электразабеспячэнне было адключана паміж Рэлевава і Буч-Патокам падчас Каляд, яно не будзе адноўлена да сярэдзіны месяца з-за неабходнасці зацвярджэння рамонту электразабеспячэння паміж Вогашчам і Велешычам. 11 студзеня ракета ўпала перад уваходам у будынак Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа, які знаходзіцца побач з тэлевізійным цэнтрам, і забіла 66-гадовую сербку Лепасаву Паіч, якая хацела адправіць ліст сваёй унучцы, якая знаходзілася ў частцы горада, падкантрольнай ВРС, з просьбай даслаць ёй сухое малако і фотаздымкі вяселля.
11 студзеня былі абстраляныя ўваходная і пасадачная палосы аэрапорта, у выніку чаго на некалькі дзён не дастаўлялася харчаванне ад ААН. 18 студзеня ў Сараеве быў першы дзень без зарэгістраванай смерці з пачатку года. А менавіта, моцны снег пагоршыў бачнасць і таму снайперская дзейнасць была перапыненая.
22 студзеня ў раёне Аліпашынага поля ўпалі тры мінамётныя снарады. Першы снарад упаў на парк за жылымі дамамі на вуліцы Босанскай 4, а другі і трэці снарады ўпалі перад гэтымі дамамі, дзе гулялі дзеці. Шасцёра дзяцей загінулі, пяцёра дарослых атрымалі раненні. Агонь вёўся з тэрыторыі, падкантрольнай ВРС. Жыхары Сараева спрабавалі весці больш-менш нармальнае жыццё: адметным эпізодам стаў тэатральны паказ антываеннага мюзікла «», які сабраў шмат гледачоў з-за паралеляў паміж вайной у В’етнаме і аблогай горада.
4 лютага снарад быў выпушчаны ў чарзе па муку ў Дабрыні (пятніца была «мучным днём») і забіў дзевяць чалавек.
Першая бойня на рынку Маркале
5 лютага 1994 года ў 12:10—12:15 120-міліметровы мінамётны снарад упаў у цэнтр шматлюднага рынку, забіўшы 68 і параніўшы 144 чалавекі. Выканаўцамі выступіла Армія Рэспублікі Сербскай. У снежні 2003 года МТБЮ асудзіў баснійскага сербскага генерала, які заключыў, што сербскія сілы вакол Сараева ўчынілі бойню.
Падчас адной з самых дзікіх падзей Караджыч запрасіў расійскага пісьменніка і палітыка Эдуарда Лімонава ў Пале на экскурсію па горадзе. Журналіст Славенка Дракуліч так апісаў сустрэчу:У лютым 1994 г. (калі першапачаткова была пагроза авіяўдараў) НАТА стварыла вакол Сараева зону адчужэння з забаронай цяжкага ўзбраення і сабрала зброю ў шэрагу месцаў. 5 жніўня ВРС канфіскавала некалькі адзінак зброі з месца збору зброі ў Іліджы ў відавочнае парушэнне пагаднення аб зоне адчужэння. Падчас захопу сербскія сілы паранілі ўкраінскага міратворца UNPROFOR. У адказ на атаку, ААН зноў папрасіла падтрымку з паветра ў НАТА. Два амерыканскія самалёты A-10 неаднаразова абстрэльвалі сербскія цэлі, і сербы вярнулі захопленую зброю на месца збору.
14 жніўня пры пасрэдніцтве UNPROFOR было падпісана «Антыснайперскае пагадненне» паміж Вахідам Каравелічам, прадстаўніком Арміі БіГ, і Драгамірам Мілошавічам, прадстаўніком ВРС, якое прадугледжвае спыненне снайперскіх атак. Пагадненне скараціла снайперскія атакі на шэсць тыдняў, але пасля гэтага UNPROFOR абвясцілі, што абодва бакі парушылі пагадненне і працягнулі снайперскія атакі.
22 верасня UNPROFOR зноў папрасілі падтрымку з паветра НАТА ў раёне Сараева пасля таго, як сербскія сілы атакавалі французскі бронетранспарцёр. У адказ, два брытанскія самалёты SEPECAT Jaguar нанеслі ўдар па сербскаму танку, знішчыўшы яго.
24 верасня Савет бяспекі прыняў рэзалюцыю 942, якая ў яна рашуча асуджае РС за адмову ад тэрытарыяльнага пагаднення, якое пакладзе канец вайне ў Босніі, і ўводзіць санкцыі на любую эканамічную дзейнасць пад кантролем баснійскіх сербаў, замарожвае сродкі і забараняе ім выезд. 23 снежня было падпісана новае пагадненне аб перамір’і. UNPROFOR абвясцілі, што пасля гэтага колькасць узброеных інцыдэнтаў скарацілася на 90%, але ўжо ў сакавіку наступнага года сілы ВРС зноў актывізавалі ваенную дзейнасць.
1995 год
Вясной ВРС здзейснілі некалькі моцных абстрэлаў горада з ахвярамі сярод мірных жыхароў і разбурэннямі будынкаў.
З 15 па 22 чэрвеня ARBiH пачала наступ у рэгіёне Сараева, каб паспрабаваць вярнуць у сербаў страчаныя тэрыторыі. На поўначы 16-я дывізія/1-га корпуса атакавала Чэмерскія пагоркі і адбіла іх. Пазней сербы атакавалі і адбілі ў ARBiH Чэмерскія пагоркі. З цэнтра 12-я дывізія/1-га корпуса атакавала сербскую пазіцыю ў Дэбела Брда. На поўдні 14-я дывізія/1-га к. здолела адціснуць сербаў да шляху Выпер і захапіла большую частку тэрыторыі ў выніку наступу.
Аэрапорт Сараева
5 красавіка 1992 года падраздзяленні Югаслаўскай народнай арміі (ЮНА) захапілі аэрапорт Сараева. Ён знаходзіўся пад непасрэдным кантролем Бялграда. На выпадак, калі там трэба было прайсці прэзідэнту, яму была патрэбна ахова ААН. Генерал ААН Льюіс Макензі накіраваў афіцэра разабрацца з сітуацыяй. Франсуа Мітэран, тагачасны прэзідэнт Францыі, прыбыў у аэрапорт Сараева, паколькі ён знаходзіўся пад кантролем ААН пасля таго, як быў узяты 28 чэрвеня 1992 года
UNPROFOR пачалі свае гуманітарныя аперацыі па паветраных перавозках, забяспечваючы Сараева гэтак неабходнымі пастаўкамі з сярэдзіны 1992 да пачатку 1995 года. Больш чым за тры гады было выканана звыш 13 тысяч рэйсаў. Гэта была найбольшая колькасць авіяперакіданняў у сталіцу з часоў Берлінскіх авіяпаставак.
На працягу наступных трох гадоў гэта стане адзінай наземнай сувяззю абложанага Сараева з астатнім светам. Некалькі сотняў чалавек загінулі, перабягаючы ўзлётна-пасадачную паласу, якая была адзіным спосабам пераходу ўнутр або з абложанага Сараева, пакуль не быў пракапаны Сараеўскі ваенны тунэль.
Сараеўскі тунэль
Карыстаючыся тым фактам, што аэрапорт знаходзіўся пад кантролем UNPROFOR, абаронцы Сараева пачалі капаць тунэль пад узлётна-пасадачнай паласой, якая праходзіла паміж сараеўскімі кварталамі Дабрыня і Бутмір. Ён стане вядомым як «» ( Tunel spasa ). Будаўніцтва тунэлю было завершана 30 чэрвеня калі два тунэля сустрэліся ў сярэдзіне, выкарыстанне тунэлю пачалося на наступны дзень 1 ліпеня. Тунэль выкарыстоўвалі для забеспячэння баснійскіх узброеных сіл, уключаючы прадукты харчавання, паліва, газеты і зброю, да 30 тон штодня. Кожны дзень да 4000 баснійскіх, салдат ААН (а таксама грамадзянскіх асоб) маглі прайсці праз тунэль. Абодва ўваходы знаходзіліся пад аховай баснійскіх войскаў. У далейшым праклалі чыгуначныя шляхі і выкарыстоўваліся невялікія вагоны ўмяшчальнасцю 400 кг. У канчатковым выглядзе тунэль меў асвятленне, адпампоўванне грунтавых вод, нафтаправод, былі праведзены электрычныя кабелі і тэлефонныя лініі сувязі.
Гуманітарная катастрофа і зверствы
Аблога Сараева стала цяжкім выпрабаваннем для яе жыхароў. У розныя перыяды горад быў адрэзаны ад паставак прадуктаў, тавараў, вады, электрычнасці, ацяплення. Жыхары горада пастаянна прыходзілі па ваду да ракі Міляцкі. Гарадскія службы сутыкаліся з сур’ёзнымі перашкодамі ў сваёй працы. Абстрэлы горада закраналі як ваенную, так і цывільную інфраструктуру (у тым ліку такія ўразлівыя аб’екты як шпіталі) і жылыя дамы, а таксама культурныя, гістарычныя і іншыя неваенныя аб’екты. З-за адсутнасці электрычнасці ў шпіталях даводзілася рабіць аперацыі пры свечках і дактарам з халоднымі рукамі. Таксама не хапала перавязачнага матэрыялу, медыкаментаў, пратэзаў і іншага абсталявання. Гарадскія службы не паспявалі рамантаваць водаправод, а пашкоджанні ў газавых камунікацыях прыводзілі да частых выбухаў у жылых дамах, якія ўнеслі жыцці каля 2 000 сараеўцаў. Аднаўленнем падачы электрычнасці і вады займаліся ў тым ліку Інжынеры камунікацыйных службаў міратворцаў ААН. Міратворцамі ў горад былі дастаўленыя тысячы тон харчавання, медыкаментаў, адзення, гаручага, будаўнічых матэрыялаў.
9 ліпеня 1993 года Вярхоўны камісар ААН па справах бежанцаў адзначала, што ў Сараеве больш за 300 000 людзей знаходзяцца на мяжы жыцця і смерці, прычым пагроза жыццю была не толькі з боку сербскіх абстрэлаў, але і ад голаду і хвароб. У горадзе адбываліся рабаванні кватэр, іх самавольны захоп. У прыватнасці, была занятая кватэра вядомага кінарэжысёра Эміра Кустурыцы, які пакінуў Сараева.
Па загадзе ўрада, горад маглі пакідаць толькі старыя і дзеці ў канвоях, арганізаваных ААН. Спісы для выезду складаліся ўладамі, прычым канвоі часта адкладаліся ці не хадзілі. Працаздольнае насельніцтва горада павінна было выконваць працоўную павіннасць або служыць у баснійскай арміі. Пры гэтым сербам і харватам пакідаць горад было забаронена.
Шляхі снайпераў
Вуліца Цмока з Босніі ( Ulica  Zmaja od Bosne ), галоўная вуліца, якая ў канчатковым выніку вядзе да аэрапорта, стала вядома свету як «» ( Snajperska aleja ). Забойства снайперам Адміры Ісміч і Бошка Бркіча, змешанай басняцка-сербскай пары, якая спрабавала перасекчы лінію, стала сімвалам пакут у горадзе і асновай Рамэа і Джульеты ў Сараеве, але невядома, снайперы з якога боку адкрывалі агонь.
Чорны рынак
Каб захапіць некаторыя раёны, асабліва ў Нова-Сараева, былі распачаты наступы баснійскіх сербаў. Каб ураўнаважыць блакаду, 30 мая 1992 года Савет Бяспекі запатрабаваў уключыць аэрапорт Сараева ў зону бяспекі Сараева, якая была адкрыта для паветраных мастоў ААН у канцы чэрвеня; Ад іх моцна залежала выжыванне Сараева. У параўнанні з асаднымі сіламі, баснійскія ўрадавыя сілы былі вельмі слаба ўзброеныя. Баснійскія злачынцы чорнага рынку, якія ўступілі ў войска на пачатку вайны, нелегальна перапраўлялі зброю ў горад праз сербскія лініі, але рэйды на кантраляваныя сербамі пазіцыі ў горадзе давалі больш рэзультатаў.
, завершаны ў сярэдзіне 1993 г., быў важным сродкам абыходу міжнароднага эмбарга на пастаўкі зброі (прымянялася да ўсіх бакоў баснійскага канфлікту, уключаючы абаронцаў Сараева). Гэта дазваляла прыпасам і зброі дабрацца да абаронцаў горада, а некаторым жыхарам — пакінуць горад.
Урбіцыд
Нацыянальная бібліятэка Сараева (цяпер Сараеўская ратуша) была спалена ў выніку нападу сербаў; каля ~2 мільёнаў кніг было страчана. Атаку праводзіў палкоўнік Таміслаў Шыпчыч. Каля 20 гадоў пайшло на рамонт бібліятэкі.
У справаздачах адзначалася ў сярэднім каля 329 удараў снарадамі ў дзень падчас аблогі, з максімумам у 3777 на 22 ліпеня 1993 года. Гэты урбіцыд у выніку абстрэлу моцна пашкодзіў гарадскія структуры, як жылыя, так і культурныя. Да верасня 1993 г. было ацэнена, што практычна ўсе будынкі ў Сараеве пацярпелі ў той ці іншай ступені пашкоджання, а 35 000 будынкаў былі цалкам разбураны. Сярод будынкаў, пацярпелых і знішчаных, былі бальніцы і медыцынскія комплексы, медыя-цэнтры і камунікацыйныя цэнтры, прамысловыя комплексы, дзяржаўныя будынкі, ваенныя аб’екты і аб’екты ААН. Іншыя значныя будынкі, пашкоджаныя або разбураныя, уключалі прэзідыум Босніі і Герцагавіны і Нацыянальную бібліятэку, якая была падпалена і згарэла дашчэнту, знішчыўшы больш за 1 500 000 тамоў і 600 000 серыйных выданняў.
Абстрэлы мірных жыхароў
Масавыя забойствы мірных жыхароў, у першую чаргу з дапамогай мінамётных абстрэлаў, сталі галоўнымі навінамі на Захадзе.
1 чэрвеня 1993 падчас Курбан-байраму на футбольным матчы ў Дабрыні, дзе сабралася 200 гледачоў, былі выпушчаныя дзьве ракеты. У выніку выбуху загінулі 15 чалавек і больш за 100 былі параненыя. 12 ліпеня ў чарзе па ваду загінулі 12 чалавек.
Самым вялікім злачынствам ВРС стала першая 5 лютага 1994 года, падчас якой 68 мірных жыхароў былі забітыя і 200 былі параненыя. Медыцынскія ўстановы былі перапоўнены ад маштабу ахвяр сярод цывільнага насельніцтва, і толькі невялікая колькасць параненых змагла атрымаць дапамогу па праграмах медыцынскай эвакуацыі, такіх як аперацыя «Ірма» ў 1993 годзе.
Караджыч заяўляў, што ВРС не мае ніякага дачынення да Маркале, а наадварот, «баснійцы нацэліліся на ўласны народ, каб пачаць дзеянні НАТА». Ён таксама сцвярджаў, што «баснійцы ператварылі школы і бальніцы ў ваенныя аб’екты і таму яны былі легітымнымі мішэнямі».
Ганенні супраць сербаў
Па сцвярджэннях незалежнай баснійскай газеты «Дані», за час аблогі горада некалькі сотняў сербаў у горадзе былі забітыя з-за свайго этнічнага паходжання. Пасля вайны былі эксгумаваныя целы прыкладна 400 сербаў, аднак, па сцвярджэнні афіцыйнага боку, сярод іх былі ў тым ліку і памерлыя ад натуральных прычын або сербскіх абстрэлаў. Старшыня сербскага грамадзянскага веча Босніі і Герцагавіны Мірка Пеяновіч адзначаў, што з амаль 12 000 загінулых у Сараеве чвэрць ахвяр этнічна былі сербамі. Паводле яго слоў, становішча сербаў у горадзе палепшылася пасля таго, як рэгулярная баснійская армія правяла аперацыю па барацьбе з крымінальнымі атрадамі ў сваіх шэрагах, у выніку чаго была знішчана банда Мушана Тапаловіча, якая здзяйсняла злачынствы ў адносінах да цывільнага насельніцтва. Па даных прэзідэнта Рэспублікі Сербскай Міларада Додзіка, усяго за гады вайны з Сараева і наваколляў былі вымушаны бегчы 150 000 сербаў.
За пакаранні сербаў ваенны суд акругі Сараева ў снежні 1994 года асудзіў 14 чалавек.
У 1997 годзе незалежная сараеўская газета «Дані» пачала публікаваць першыя судовыя дасье аб забойствах сараеўскіх сербаў падчас вайны і катаваннях, якія праводзіліся над імі салдатамі 10-й горнай брыгады пад камандаваннем Мушана «Cacо» Тапаловіча. Целы загінулых былі выяўленыя ў шахце Казані.Акрамя прыватных турмаў у Сараеве для сербаў існавалі і ўрадавыя турмы і лагеры. Па сцвярджэнні баснійскай пракуратуры, у іх адпраўлялі як ваеннапалонных, так і цывільных асоб. Сярод іх вядомыя акруговая турма ў пераабсталяванай казарме ЮНА «Віктар Бубань» і лагер «Сілас». У «Сіласе» ўтрымліваліся не толькі сербы. Паводле ўспамінаў былых зняволеных лагера з ліку членаў Харвацкіх абарончых сіл, у «Сілас» яны былі адпраўленыя за адмову ўдзельнічаць у забойствах сербаў, а па сцвярджэнні сербскага боку, пра існаванне лагера ведала і вышэйшае палітычнае кіраўніцтва баснійцаў.
Пасля вайны дзясяткі тысяч сербаў пад страхам ганенняў (і іншыя землі ў складзе Федэрацыі Босніі і Герцагавіны) і пераязджалі на тэрыторыі, кантраляваныя Рэспублікі Сербскай (у прыватнасці Усходняе Сараева).
Умяшанне НАТА
6 лютага 1994 года, праз дзень пасля першай бойні на рынку Маркале, Генеральны сакратар ААН Бутрас Бутрас-Галі афіцыйна запытаў пацвярджэнне НАТА аб тым, што авіяўдары будуць нанесены неадкладна. 9 лютага 1994 года, пагадзіўшыся з просьбай ААН, Паўночнаатлантычны савет НАТА ўпаўнаважыў камандуючага аб’яднанымі сіламі ў Паўднёвай Еўропе (CINCSOUTH), адмірала ЗША Джэрэмі Бурду, нанесці авіяўдары па артылерыйскім і мінамётным пазіцыям унутры і вакол Сараева, якія былі вызначаны UNPROFOR адказнымі за напады на цывільныя аб’екты. Толькі Грэцыя не падтрымала выкарыстанне авіяўдараў, але не наклала вета на прапанову. На пасяджэнні 9 лютага Савет таксама выставіў ультыматум баснійскім сербам, запатрабаваўшы або вывесці цяжкае ўзбраенне вакол Сараева да поўначы з 20 на 21 лютага, або сутыкнуцца з авіяўдарамі. Вакол выканання ўльтыматуму ўзнікла пэўная блытаніна, і прэм’ер-міністр Венгрыі Петэр Барос абвясціў, што паветраная прастора яго краіны будзе закрыта для самалётаў НАТА ў выпадку авіяўдараў.
У авіякампаніі ўдзельнічала каля 400 самалётаў НАТА. 5 жніўня ВРС канфіскавала некалькі адзінак зброі з месца збору зброі ў Іліджы, відавочна парушаючы пагадненне аб зоне адчужэння. Падчас захопу сербы паранілі ўкраінскага міратворца UNPROFOR. У адказ на атаку ААН зноў папрасіла падтрымку з паветра ў НАТА. Два амерыканскія самалёты A-10 неаднаразова абстрэльвалі сербскія мэты, што прымусіла сербаў вярнуць захопленую зброю на месца збору. 22 верасня UNPROFOR зноў папрасілі падтрымку з паветра НАТА ў раёне Сараева пасля таго, як сербскія сілы атакавалі французскі бронетранспарцёр. У адказ два брытанскія самалёты SEPECAT Jaguar нанеслі ўдар і знішчылі сербскі танк. Па меры паступовага пашырэння баёў у 1995 годзе сілы баснійцаў пачалі шырокамаштабнае наступленне ў раёне Сараева. У адказ на атаку баснійскія сербы захапілі цяжкае ўзбраенне са складу, які ахоўваецца ААН, і пачалі абстрэл пазіцый. У якасці адплаты за гэтыя дзеянні камандуючы ААН генерал-лейтэнант запытаў авіяўдары НАТА. НАТА выканала гэты запыт 25 і 26 мая 1995 г., разбамбіўшы сербскі склад боепрыпасаў каля Пале. Місія выконвалася самалётамі F-16 ВПС ЗША і знішчальнікамі EF-18A ВПС Іспаніі, узброенымі бомбамі з лазерным навядзеннем. Пасля гэтага сербы захапілі 377 закладнікаў UNPROFOR і выкарыстоўвалі іх у якасці жывых шчытоў для розных мэт у Босніі, што прымусіла НАТА спыніць свае ўдары.
У 1995 годзе міжнародныя сілы рашуча павярнуліся супраць асаднага боку пасля другой бойні на Маркале 28 жніўня, у выніку якой 37 чалавек былі забітыя і 90 параненыя. 30 жніўня генеральны сакратар НАТА абвясціў аб пачатку авіяўдараў пры падтрымцы артылерыйскіх атак сіл хуткага рэагавання UNPROFOR. У той жа дзень французскі Mirage 2000 быў збіты каля Пале ЗРК баснійскіх сербаў для стральбы з пляча.
1 верасня НАТА і ААН запатрабавалі зняць блакаду, вывесці цяжкае ўзбраенне з зоны адчужэння вакол Сараева і ўсталяваць поўны кантроль над іншымі бяспечнымі раёнамі ААН. Кіраўнікам баснійскіх сербаў быў дадзены крайні тэрмін — 4 верасня, а бамбардзіровачная аперацыя «Абдуманая сіла» была прыпынена. Цяжкае ўзбраенне не было выведзена да заканчэння тэрміну. 5 верасня аднавіліся авіяўдары па пазіцыях баснійскіх сербаў вакол Сараева і каля штаба баснійскіх сербаў у Пале.
14 верасня яны былі зноў прыпыненыя, на гэты раз, каб дазволіць выкананне пагаднення з баснійскімі сербамі, якое прадугледжвала вывад цяжкага ўзбраення з зоны адчужэння. Нарэшце, 20 верасня 1995 г. французскі генерал Бернар Жанвье (камандуючы UNPROFOR) і амерыканскі адмірал (CINCSOUTH) пагадзіліся, што няма неабходнасці аднаўляць удары, паколькі баснійскія сербы выканалі ўмовы ААН. Аперацыя «Наўмысная сіла» была спынена.
Зняцце аблогі
Баі на зямлі абвастрыліся, калі сумесныя баснійскія і харвацкія сілы перайшлі ў наступ. Сербаў павольна адцяснялі ў Сараева і ў іншыя месцы, што ў выніку дазволіла аднавіць ацяпленне, электра- і водазабеспячэнне горада. У кастрычніку 1995 года было дасягнута перамір’е. 14 снежня Дэйтанскае пагадненне прынесла мір у краіну і прывяло да стабілізацыі.
Адзін з апошніх варожых актаў аблогі адбыўся вечарам, каля 18:00 9 студзеня 1996 года, калі адна рэактыўная граната была выпушчана па трамваю, які рухаўся па галоўнай вуліцы Сараева, забіўшы 55-гадовую жанчыну Мірсаду Дурыч і параніўшы 19 чалавек. Граната была выпушчана з мікрараёна Грбавіца, які ў той час утрымліваўся сербамі. Пасля нападу французскія вайскоўцы з IFOR абшукалі будынак, з якога была выпушчана граната, але не захапілі злачынцу(-аў). Ні адзін чалавек не быў арыштаваны за напад.
Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі Сараева 29 лютага 1996 года, калі войскі баснійскіх сербаў пакінулі пазіцыі ў горадзе і ваколіцах. Пасля гэтага больш за 70 000 сараеўскіх сербаў пакінулі кантраляваныя баснійцамі раёны горада і пераехалі ў Рэспубліку Сербскую, забраўшы з сабой усю сваю маёмасць.
Дэйтанскае пагадненне зафіксавала новы адміністрацыйны падзел, згодна з якім горад распаўся на два гарады: Сараева (Федэрацыя БіГ) і Усходняе Сараева (Рэспубліка Сербская).
Ахвяры
Абложанае насельніцтва складалася не толькі з баснякоў і харватаў, але і з сербаў, якія засталіся ў горадзе і былі забітыя агнём асадных сіл ВРС. Перапіс 1991 года паказвае, што да блакады ў горадзе і ваколіцах пражывала 525 980 чалавек. Ёсць падлікі, што да пачатку аблогі насельніцтва ўласна горада складала 435 000 чалавек. Ацэнкі сучаснага насельніцтва вагаюцца паміж 300 000 і 380 000. У 1994 годзе ў справаздачы аб агульнай колькасці смерцяў за 315 дзён было зроблена выснова аб тым, што памерлі 2474 чалавекі, у сярэднім каля васьмі забітых у горадзе ў дзень. У справаздачы аб агульнай колькасці параненых за 306 дзён вынікае, што 13 472 былі параненыя, у сярэднім прыкладна 44 у дзень. У гэтым жа дакладзе колькасць забітых або прапаўшых без вестак у горадзе склала амаль 10 000 чалавек, у тым ліку больш за 1500 дзяцей. Яшчэ 56 000 чалавек атрымалі раненні, у тым ліку амаль 15 000 дзяцей. У дакладзе, падрыхтаваным МТБЮ пасля вайны, колькасць загінулых у выніку блакады склала 4 548 салдат і 4 954 мірных жыхары Сараева. Цэнтр даследаванняў і дакументацыі ў Сараеве (RDC) выявіў, што ў выніку аблогі загінулі 13 952 чалавекі: 9 429 баснякоў, 3 573 серба, 810 харватаў і 140 іншых. З іх 6137 былі салдатамі ARBiH і 2241 салдатамі, якія ваявалі на баку ЮНА або ВРС. З забітых салдат ARBiH 235 былі сербамі, 328 — харватамі, а астатнія — баснякамі. Шэсцьдзясят працэнтаў усіх людзей, забітых у Сараеве падчас аблогі, былі салдатамі. У прыватнасці, 44 працэнты ўсіх загінуўшых былі вайскоўцамі ARBiH. Усяго падчас аблогі загінулі 5434 мірныя жыхары, у тым ліку 3855 баснякоў, 1097 сербаў і 482 харваты. Больш за 66% забітых падчас аблогі былі баснякамі, 25,6% - сербамі, 5,8% - харватамі і 1% - іншымі. Каля 14,5% усіх смерцяў у баснійскай вайне адбыліся ў абложаным Сараеве. Афіцыйныя асобы Федэрацыі Босніі і Герцагавіны падлічылі, што па меншай меры 150 сараеўскіх сербскіх мірных жыхароў былі забітыя ўрадавымі сіламі, у той час як некаторыя нацыяналістычныя групы сярод сербаў і прадстаўнікі Рэспублікі Сербскай назвалі «многія тысячы». Аднак спробы абгрунтаваць прэтэнзіі баснійскіх сербаў былі непераканаўчымі.
ЮНІСЕФ паведаміў, што з прыкладна 65 000 да 80 000 дзяцей у горадзе, па меншай меры 40% абстрэльваліся снайперамі; 51% бачылі, як кагосьці забілі; 39% бачылі забойства аднаго або некалькіх членаў сям’і; 19% былі сведкамі расправы; у 48% дом быў заняты кімсьці іншым; у 73% дом быў атакаваны або абстраляны; і 89% жылі ў падземных сховішчах. Цалкам верагодна, што псіхалагічная траўма, атрыманая падчас блакады, моцна паўплывала на жыццё гэтых дзяцей у наступныя гады. У выніку вялікай колькасці ахвяр і ўмоў ваеннага часу па ўсім Сараева і ваколіцах ёсць імправізаваныя могілкі. У якасці могілак выкарыстоўваліся паркі, спартыўныя пляцоўкі і іншыя адкрытыя прасторы. Адным з такіх аб’ектаў з’яўляецца спартыўны комплекс, пабудаваны да зімовых Алімпійскіх гульняў 1984 года. У справаздачы за 1994 год гаварылася, што «аблога таксама моцна паўплывала на псіхіку і будучыню насельніцтва горада. Урад Босніі паведаміў аб рэзкім росце самагубстваў сярод сараеўцаў, амаль удвая павялічанай колькасці абортаў і зніжэнні нараджальнасці на 50% з пачатку блакады».
Мемарыял з імёнамі 521 дзіцяці, забітых падчас блакады, быў адкрыты 9 мая 2010 года. Справы яшчэ 500 дзяцей правяраюцца.
Пашкоджанні і разбурэнне забудовы і маёмасці
Структурны і матэрыяльны ўрон у Сараеве ў выніку аблогі ўключаў асабліва крытычныя мэты, такія як бальніцы і медыцынскія комплексы, медыцынскія ўстановы (уключаючы машыны хуткай дапамогі) і медыцынскі персанал, а таксама культурныя каштоўнасці, такія як калекцыя рукапісаў Усходняга інстытута ў Сараеве, адзін з найбагацейшых збораў усходніх рукапісаў у свеце. У ноч на 25 жніўня 1992 года сербскі бок правёў бамбардзіроўка запальнымі снарадамі, якая прывяла да поўнага знішчэння незаменнай Нацыянальнай і ўніверсітэцкай бібліятэкі Босніі і Герцагавіны, цэнтральнага сховішча баснійскай пісьмовай культуры і галоўнага культурнага цэнтра для ўсіх Балкан. Сярод страт было каля 700 рукапісаў і інкунабул, а таксама ўнікальная калекцыя баснійскіх перыядычных выданняў, некаторыя з якіх адносіліся да сярэдзіны XIX-га стагоддзя баснійскага культурнага адраджэння. Бібліятэкі ўсяго свету пасля супрацоўнічалі, каб аднавіць частку страчанай спадчыны праз ахвяраванні і электронныя тэксты, аднаўляючы Бібліятэку ў кіберпрасторы. Таксама неапраўданымі ніякай ваеннай неабходнасцю і аднолькава забароненымі былі напады на цывільную маёмасць. Баснійскі ўрад падлічыў, што абстрэлы разбурылі больш за 10 000 кватэр і пашкодзілі больш за 100 000 іншых. З іншых будынкаў у горадзе 23% былі пашкоджаны сур’ёзна, 64% былі часткова пашкоджаны і 10% — нязначна. У сваёй справаздачы Камітэт па культуры і адукацыі Рады Еўропы пракаментаваў структурныя пашкоджанні ў горадзе. Камітэт заявіў:Сараева істотна аднавілася з пункту гледжання колькасці будынкаў, якія былі цалкам адрэстаўраваны і зноў заселены. Аднак па стане на 2017 год многія будынкі заставаліся моцна пашкоджанымі і зрубцаванымі.
Новыя будаўнічыя праекты і інвестыцыі замежнага капіталу зрабілі Сараева, магчыма, самым хуткарослым горадам у былой Югаславіі. Колькасць насельніцтва ў 2002 годзе вырасла да 401 000 чалавек, што толькі на 20 000 менш, чым ацэнка перапісу да 1991 года. У 2009 годзе горад і яго найбліжэйшыя аколіцы насяляла больш за 435,5 тыс. жыхароў.
Абвінаваўчыя прысуды МТБЮ
5 снежня 2003 года Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі (МТБЮ) прызнаў першага камандзіра Сараеўска-Раманійскага корпуса генерала вінаватым у абстрэле і снайперскай тэрарыстычнай кампаніі супраць Сараева, у тым ліку ў першай. Галіч быў прысуджаны да пажыццёвага зняволення за злачынствы супраць чалавечнасці падчас блакады.
У справе супраць Станіслава Галіча абвінавачанне ва ўступным слове сцвярджала, што: У 2007 годзе генерал, які змяніў Галіча на пасадзе камандзіра Сараеўска-Раманійскага корпуса, быў прызнаны вінаватым у абстрэлах і снайперскай тэрарыстычнай кампаніі супраць Сараева і яго грамадзян са жніўня 1994 да канца 1995 года, уключаючы. Яго прысудзілі да 29 гадоў пазбаўлення волі. МТБЮ прыйшоў да высновы, што 28 жніўня 1995 года на гарадскі рынак Маркале быў здзейснены 120 мм мінамётны абстрэл з пазіцый Сараеўска-Раманійскага корпуса. У 2011 годзе былы начальнік Генеральнага штаба югаслаўскай арміі генерал Момчыла Перышыч быў прысуджаны да 27 гадоў пазбаўлення волі за саўдзел і падбухторванне да забойства, таму што югаслаўская армія пад яго кіраўніцтвам аказвала «вялікую матэрыяльна-тэхнічную падтрымку боепрыпасамі, палівам і запчасткамі», а таксама «неабходную экспертную дапамогу» ВРС падчас аблогі. Па ацэнцы Галоўнага штаба ад 1994 года, для вядзення вайны ў Босніі ВРС атрымала ад югаслаўскай арміі каля 25 мільёнаў куль і больш за 7500 снарадаў. Аднак суддзі пастанавілі, што Перышыч не меў эфектыўнага кантролю над афіцэрамі ВРС, якія ў асноўным ваявалі незалежна ад яго інструкцый, але ўсё роўна атрымлівалі грошы і льготы з Бялграда. У 2013 годзе прысуд Перышычу быў адменены, і ён быў вызвалены з турмы.
Да пажыццёвага зняволення быў прысуджаны лідар баснійскіх сербаў Радаван Караджыч.
Нарэшце, 22 лістапада 2017 года генерал Ратка Младзіч быў таксама асуджаны да пажыццёвага зняволення.
Памяць аб трагедыі
Аблога Сараева пакінула шрамы на целе горада, якія застаюцца і сёння заўважнымі на некаторых будынках і вуліцах горада. Імі сталі шматлікія могілкі, мемарыялы, пашкоджанні на будынках і вуліцах.
Сараеўскія ружы
Адной з формаў увекавечання памяці аб загінулых сараеўцах сталі, якія можна спаткаць на вуліцах горада. Гэтыя сляды ад бомб, пасля заканчэння вайны былі запоўнены чырвонай смалой у тых месцах, дзе яны забралі адну ці болей чалавечых жыццяў.
Акцыі памяці
У тым жа годзе быў адкрыты «Музей аблогі» пад назвай «Мастацтва жыць 1992—1996».
Атон
Атон — імя. З-за асаблівасцей беларускай фанетыкі і арфаграфіі так перадаюцца на пісьме этымалагічна не звязаныя паміж сабой імёны:
Кыбляры
Кыбляры́  — вёска ва Ужгарадскім раёне Закарпацкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Кыблярыўскага сельсавета.
CALIPSO
CALIPSO — амерыкана-французскі даследчы спадарожнік, запушчаны 28 красавіка 2006 года з касмадрома Вандэнберг з дапамогай ракеты-носьбіта Дэльта-2 7420-10C разам з іншым даследчым спадарожнікам CloudSat. Спадарожнікі запушчаны ў рамках праграмы НАСА EOS (Earth Observing System (Сістэма назірання Зямлі)) і прызначаны для вывучэння воблачнага покрыва Зямлі. CloudSat расшыфроўваецца як Cloud Satellite, CALIPSO — Cloud-Aerosol Lidar and Infrared Pathfinder Satellite Observation.
Агульная інфармацыя
Абодва спадарожнікі вырашаюць агульныя задачы: атрыманне трохмерных малюнкаў аблокаў і атмасферных аэразоляў; даследаванне, як фармуюцца і «развіваюцца» аблокі, як яны ўплываюць на надвор'е, клімат, якасць паветра і колькасць ападкаў. Для гэтага на CloudSat усталяваны вельмі адчувальны радар з міліметровай даўжынёй хвалі (які больш чым у тысячу разоў адчувальней звычайнага гідраметэаралагічнага радара), а на CALIPSO — палярызацыйна лазерны лакатар, які дазваляе адрозніць ў тоўшчы аблокаў вадзяны пар і крышталі лёду, вадкія і цвёрдыя часціцы атмасферных аэразоляў. Акрамя таго, на CALIPSO ёсць камера і інфрачырвоны радыёметр.
Спадарожнікі выведзены на сонечна-сінхронную кругавую арбіту вышынёй 705 км і нахілам 98,2 °.
Слабада (Мядзельскі раён)
Слабада́ (, Слобода) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Будслаўскага сельсавета.
Абалонская плошча (Кіеў)
Абало́нская пло́шча (Оболо́нська пло́ща) — плошча ў Абалонскім раёне горада Кіева, жылы масіў Абалонь. Размешчана паміж Абалонскім праспектам, вуліцамі Маршала Маліноўскага і Іярданскай.
Гісторыя
Плошча узнікла пад назвай Новая (праектаваная), у 1982 годзе, да 60-й гадавіне стварэння СССР, атрымала назву плошчу Дружбы народаў СССР, у гонар непарушнай дружбы брацкіх народаў Савецкага Саюза. На сцяне дома № 1 на плошчы Дружбы народаў СССР размяшчалася аннотационная дошка, згадваў пра гэта.
15 кастрычніка 1983 года ўдзельнікі 6-га фестывалю Дружбы моладзі СССР і ГДР на тэрыторыі плошчы быў закладзены сквер Дружбы, пра што сведчыць усталяваны тут памятны знак.
У пачатку 2000-х гадоў у шэрагу дакументаў называлася як плошча Дружбы народаў, аднак перайменаванне афіцыйна не праводзілася.
Сучасная назва, ад мясцовасці Абалонь - з 2015 года.
Цікавы факт
Назва плошчы Дружбы Народаў у Кіеве з 1976 па 1982 год належала цяпер безназоўным перасячэння набярэжнай Славутыча (цяпер - праспект Герояў Сталінграда) і праспекта Чырвоных Казакоў (цяпер - праспект Сцяпана Бандэры).
Дома-«рамонкі»
Дома, размешчаныя па адрасе Абалонская плошча, 2 і 2а. Абодва дамы збудаваныя метадам ўзняцця перакрыццяў з ужываннем маналітнага каркаса і жалезабетонных панэляў.
Дом па адрасе Абалонская плошча, 2 пабудаваны ў 1981 годзе, гэта адзін з першых у Кіеве маналітных жылых дамоў. Налічвае 15 жылых паверхаў. Выкананы ў незвычайнай форме - вежа круглага перасеку з паўкруглымі гаўбцамі, традыцыйныя вокны ў доме адсутнічаюць, замест іх - вялізныя вітрыны ва ўсю сцяну паміж балконам і пакоем. Аснова дома - невялікі стылабат, які быў акружаны апорамі. У стылабаце знаходзіцца ўваход у будынак, выведзены ліфты і лесвіца. Незвычайна выканана незадымляемая лесвіца - з прычыны адсутнасці гаўбцоў-галерэй для пераходу на лесвіцу, ўнутры будынка зробленая вертыкальнай шахтай з высновай у дэкаратыўную металічную канструкцыю на даху, праз якую ажыццяўляецца выхад на незадымляемую лесвіцу. На паверсе - 6 аднолькавых двухпакаёвых кватэр. Дом збудаваны ў каркасна-панэльнай канструкцыі з маналітным ядром калянасці.
Дом па адрасе Абалонская плошча, 2а пабудаваны ў 1990 годзе. Выкананы ў больш простым, чым суседні дом, аднак таксама своеасаблівай форме. Аснова дома ўяўляе сабой стылабат вышынёй амаль у два стандартных паверха, у якім размешчаны хол і тэхнічныя збудаванні. Стылабат акружаны апорамі. Вышэй знаходзяцца ніжні тэхнічны паверх, 20 жылых паверхаў і верхні тэхнічны паверх.
Таццяна Сяргееўна Сераброўская
Таццяна Сяргееўна Сераброўская (, Тула) — беларускі тэхнік-будаўнік.
Біяграфія
З 1939 па 1940-ы, 1950 па 1977 гг. працавала тэхнікам-архітэктарам, кіраўніком групы, брыгады архітэктараў у праектных арганізацыях Мінска.
Член Саюза архітэктараў СССР з 1960 года. Пражываў у Мінску.
Дзейнасць
Удзельнічала ў распрацоўцы праектаў рэканструкцыі і комплекснага капітальнага рамонту школ, дзіцячых дашкольных устаноў, бальніц, жылых дамоў (1950—1977).
Пояс астэроідаў
Пояс астэроідаў — скопішча астэроідаў, размешчанае паміж арбітамі Марса і Юпітэра. Складаецца прыкладна з 400.000 астэроідаў (па стане на 26 мая 2008 года). Часам выкарыстоўваецца назва: Асноўны пояс астэроідаў ці Галоўны пояс астэроідаў.
Вывучэнне астэроідаў
У 1781 годзе Уільям Гершэль адкрыў Уран. Яго сярэдняя геліяцэнтрычная адлегласць адпавядала правілу Ціцыўса — Бодэ.
У канцы XVIII стагоддзя Франц Ксавер фон Цах ( en: Franz Xaver, Baron Von Zach) арганізаваў групу, якая складалася з 24 астраномаў. З 1789 года гэтая група займалася пошукамі планеты, якая, згодна з правілам Ціцыўса-Бодэ, павінна была знаходзіцца на адлегласці каля 2,8 астранамічных адзінак ад Сонца — паміж арбітамі Марса і Юпітэра. Задача складалася ў апісанні каардынат ўсіх зорак у вобласці задыякальнага сузор'я на пэўны момант. У наступныя ночы каардынаты правяраліся, і вылучаліся аб'екты, якія перамяшчалася на большую адлегласць. Меркаванае зрушэнне шуканай планеты павінна было складаць каля 30 вуглавых секунд у гадзіну, што павінна было быць лёгка заўважана.
Першы астэроід, Цэрэра, быў знойдзены італьянцам П'яццы, які не ўдзельнічаў у гэтым праекце, выпадкова, у 1801 годзе, у першую ж ноч стагоддзя. Неўзабаве пасля выяўлення аб'ект быў страчаны.
Тры іншыя — Палада, Юнона і Веста — былі выяўленыя ў наступныя некалькі гадоў — апошні, Веста, у 1807 годзе. Яшчэ праз 8 гадоў бясплённых пошукаў большасць астраномаў вырашыла, што там больш нічога няма, і спыніла даследаванні.
Аднак Карл Людвіг Хенк у 1830 годзе аднавіў пошук новых астэроідаў. Праз пятнаццаць гадоў ён знайшоў Астрэю — першы новы астэроід за 38 гадоў. Ён таксама выявіў Гебу менш чым праз два гады. Пасля гэтага іншыя астраномы працягулі пошукі, і далей выяўлялася не менш аднаго новага астэроіда у год.
Вядомыя астраномы, якія займаліся даследаваннем астэроідаў
У 1891 годзе Макс Вольф упершыню выкарыстаў для пошуку астэроідаў метад астрафатаграфіі, пры якім на фотаздымках з доўгім перыядам экспанавання астэроіды пакідалі кароткія светлыя лініі (у той час, як зоркі заставаліся кропкамі дзякуючы таму, што тэлескоп паварочваецца ўслед за кручэннем нябеснай сферы). Гэты метад значна павялічыў колькасць адкрыццяў ў параўнанні з ранейшымі метадамі візуальнага назірання: Вольф ў адзіночку адкрыў 248 астэроідаў, пачынаючы з (323) Бруцыя, да яго было выяўлена крыху больш за 300. Сёння больш чым 160 000 астэроідаў ідэнтыфікавана, пранумаравана, некаторым дадзены імёны.
Мефона (спадарожнік)
Мефона (Μεθώνη)— малы ўнутраны спадарожнік планеты Сатурн. Названы імем Мефоны, адной з алкіянід у старажытнагрэчаскай міфалогіі. Таксама пазначаецца як Сатурн XXXII.
Гісторыя адкрыцця
Мефона быў адкрыты па здымках апарата «Касіні», зробленых 1 чэрвеня 2004 года. Ужо пасля адкрыцця Мефона была знойдзены таксама на здымках «Касіні», зробленых на тры тыдні раней. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 16 жніўня 2004 года. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне S/2004 S 1. Уласная назва была прысвоена 21 студзеня 2005 года.
Уладзілен Аляксандравіч Кузняцоў
Уладзілен Аляксандравіч Кузняцоў (, Пскоў — ) — беларускі вучоны ў галіне геалагічных навук. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1989), доктар геолага-мінералагічных навук (1973).
Біяграфія
Скончыў Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт (1955). У 1955—1959 гадах геолаг, старшы геолаг атрада Цэнтральнай партыі Цэнтральна-Казахстанскага геалагічнага кіравання. У 1959—1961 гадах старшы інжынер Інстытута геалагічных навук АН БССР, у 1961—1963 гадах галоўны інжынер, у 1963—1971 гадах вучоны сакратар лабараторыі геахімічных праблем АН БССР. У 1971—1994 гадах намеснік дырэктара па навуковай рабоце, з 1994 года загадчык лабараторыі Інстытута геалагічных навук Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы ў галіне геалогіі і геахіміі кайназоя. Выканаў даследаванні, звязаныя з праблемамі алювіяльных літагэнеза, геахімічнай карэляцыі, пошукам карысных выкапняў, геахіміі ландшафтаў. Раскрыў заканамернасці складу і ўмовы адукацыі сучасных і старажытных рачных адкладаў зямной кары Беларусі і іх металаноснасць. Распрацаваў спосаб пошуку карэнных руд па пахаваных алювіяльных арэолам рассейвання. Рэканструяваў абстаноўкі пародаутварэння ў неогене і антрапагене, абгрунтаваў канцэпцыі дыферэнцыяцыі рэчывы пры ападкавым літагэнезе і геахімічнай карэляцыі. Раскрыў навуковыя і практычныя аспекты вывучэння рачных далін. Вынікі даследаванняў і навуковыя рэкамендацыі садзейнічалі пошукаў і прагнозах карысных выкапняў, геалагічнай здымцы, рашэнні задач сельскай гаспадаркі, аховы здароўя, аховы навакольнага асяроддзя Беларусі. Працы па ацэнцы ўзаемасувязі ландшафтна-геахімічных умоў і узроўняў анказахворванняў з’явіліся асновай для развіцця медыцынскай геахіміі ў Беларусі. Даследаваў геахімічныя наступствы катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, характар першаснага радыёактыўнага забруджвання тэрыторыі Беларусі, другасных працэсаў міграцыі і акумуляцыі радыёізатопаў, дынамікі іх формаў знаходжання.
Аўтар больш за 400 навуковых прац, у тым ліку 22 манаграфій.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў (1986), медалямі.
Варашылаўск
Варашы́лаўск — назва гарадоў у Расіі і ва Украіне:
Забалацце (Мсціслаўскі раён)
За́балацце (, Заболотье) — аграгарадок у Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Размешчана на р. Мяртвіцы. Уваходзіць у склад Ходасаўскага сельсавета.
Да 22 лютага 2012 года вёска ўваходзіла ў склад Забалацкага сельсавета.
Назва
Назва паходзіць ад знаходжанне вёскі «за балотам» адносна нейкага іншага аб'екта.
Гісторыя
Згадваецца ў 1758 годзе як вёска ў Мсціслаўскім ваяводстве ВКЛ. У 1777 годзе сяло ў Чэрыкаўскім павеце Магілёўскай губерні. У 1858 годзе 163 рэвізскія душы. У 1897 годзе ў Беліцкай воласці Чэрыкаўскага павета, 104 двары, 642 жыхары, быў піцейны дом. У пачатку XX стагоддзя адкрыта школы граматы, у якой у 1905 годзе навучалася 60 хлопчыкаў, 2 дзяўчынкі. У 1905 годзе побач з Забалаццем (тады 146 двароў, 645 жыхароў была яшчэ адна аднайменная вёска (11 двароў, 35 жыхароў), у той жа воласці.
Савецкая ўлада ўстаноўлена ў студзені 1918 года. Дзейнічала працоўная школа першай ступені, у якой у 1925 годзе быў 71 вучань. З 1924 года цэнтр Забалацкі сельсавета Расненскага раёна Калінінскай акругі. У 1925 годзе адкрыта хата-чытальня. У 1931 годзе ў вёсцы Забалацце-1 калгас «Чырвоны ўсход» (40 гаспадарак, 301 га ворыва), у вёсцы Забалацце-2 — калгас «Чырвоная рунь», конная крупарушка. Абслугоўвала калгасы Ходасаўская МТС імя Тэльмана. У 1940 годзе да вёскі далучаны пасёлкі Жолаб, Малькаўка, хутары Мохава, Рошча, Украіна.
У Вялікую Айчыннаю вайну з 14 ліпеня 1941 года да 30 верасня 1943 года была акупіравана гітлераўцамі. Паблізу вёскі ў час вайны дзейнічаў партызанскі атрад «Чапай» 13-й партызанскай брыгады.
Сучасны выгляд
Сучасная вёска Забалацце складалася шляхам зліцця некалькіх вёсак — Забалацце-1, Забалацце-2, Рошча, Барсукі і шэрагу хутароў. На паўночным захадзе ад вёскі працякае рака Мяртвіца.
Генеральны план забудовы распрацаваны ў 1984 годзе. Вёска падзелена на дзве зоны — сядзібную і вытворчую. У сядзібную зону уваходзяць жылая забудова і грамадскі цэнтр, які склаўся на пашыраным участку галоўнай вуліцы — уездзе з боку шашы Магілёў-Мсціслаў. Пашырэнне вуліцы ўтварае плошчу, дзе ўзведзены будынак канторы саўгаса. Побач 1-павярховы цагляны будынак сельсавета. Насупраць канторы саўгаса узведзены 4-кватэрны жылы дом. Побач будынкі сталовай, комплексна-прыёмнага пункта бытавога абслугоўвання насельніцтва і лазня. У зону грамадскага цэнтра ўключаецца таксама 1-павярховы цагельны будынак бібліятэкі, 2-павярховы панэльны дом дзіцячага саду-ясляў, драўляныя будынкі 8-гадовай школы, магазіна, клуба.
Жылая зона складаецца ў асноўным з індывідуальных драўляных дамоў з прысядзібнымі ўчасткамі. Новае будаўніцтва намечана весці ў паўднёва-заходнім кірунку, дзе ўжо пабудавана 20 цагляных 1-павярховых дамоў.
Вытворчая зона размешчана ў цэнтральнай, паўночнай і паўночна-ўсходняй частках вёскі.
Ва ўшанаванне памяці 216 землякоў — савецкіх воінаў і партызан, якія загінулі у Вялікую Айчынную вайну, у 1968 годзе устаноўлены помнік — скульптура воіна.
Зачараваныя (тэлесерыял)
«Зачараваныя» (Charmed) — амерыканскі тэлесерыял у жанры фэнтэзі, створаны Канстанс М. Бёрдж і зняты студыяй Аарона Спелінга, пры ўдзеле Брэда Кёрна ў якасці шоуранера. Было выпушчана восем сезонаў, 7 кастрычніка 1998 да 21 мая 2006 года на The WB Television Network.
Першыя тры сезоны апавядалі пра сёстраў Пру (Шэнэн Доэрці), Пайпер (Холі Мэры Комбс) і Фібі (Аліса Мілана). Пасля смерці Пру ў фінале трэцяга сезона, сястра па маці Пэйдж Мэцьюс (Роўз Мак-Гоўэн, займае яе месца ў тройцы.
Кінчэш
Кі́нчэш  — вёска ва Ужгарадскім раёне Закарпацкай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Карытнянскага сельсавета.
Гарызонт (прадпрыемства)
ААТ «Кіравальная кампанія холдынгу „Гарызонт“» — мінскае прадпрыемства, найбуйнейшы ў Беларусі і адзін з найбуйнейшых у краінах СНД вытворца спажывецкай электронікі і побытавай тэхнікі.
Гісторыя
Папярэднікам «ААТ Гарызонт» з’яўляўся Мінскі радыёзавод, створаны ў лістападзе 1940 года, да 23-х угодкаў кастрычніцкай рэвалюцыі.
У верасні 1939 года пасля заняцця Чырвонай Арміяй Вільні і рашэння савецкага кіраўніцтва перадаць яго Літве, усе віленскія заводы былі нацыяналізаваны, а іх абсталяванне дэмантавана і адпраўлена ў СССР. Абсталяванне радыёзавода «Elektrit» было перавезена ў Мінск, дзе на базе лесапільна-мэблевага заводу «Дрэваапрацоўшчык» пачалі ствараць новы радыёзавод. Выбар месца будаўніцтва быў абгрунтаваны наступнымі фактарамі: 1) Адна са складаных аперацый — выраб драўляных карпусоў для радыёпрымачоў, складала ў той час чвэрць усёй працаёмкасці. 2) Завод «Дрэваапрацоўшчык» які вырабляў розныя віды мэблі, без адмысловых цяжкасцяў мог зладзіцца з задачай вырабу карпусоў для радыёпрымачоў.
Рэканструкцыя былога лесапільна-мэблевага прадпрыемства ў радыёзавод была ажыццёўлена ў лімітава сціснутыя тэрміны — пачата ў снежні 1939 года і скончана да лістапада 1940 года. Бо была скарыстана тэхналагічнае абсталяванне фірмы «Elektrit», завод стаў вырабляць і мадэлі радыёпрымачоў гэтай фірмы. Былі скарыстаны мадэлі радыёпрымачоў «Komandor» і «Herold» 1939 года, і ў 1940 годзе пачаўся выпуск супергетэродзіных радыёпрымачоў «КІМ», «Піянер» і «Маршал». Вонкавы выгляд радыёпрымачоў паўтараў польскія радыёпрымачы «Komandor» і «Herold», электрычная схема была перапрацавана і палепшана. Новы радыёзавод стаў звацца «Радыёзавод імя Молатава».
Падчас вайны Мінскі радыёзавод быў разбураны, аднак пасля вызвалення Мінска пачалося аднаўленне завода. З 1947 года радыёпрымач «Маршал» вырабляецца пад назвай «Мінск». На базе радыёпрымача «Мінск» з 1950 г, вырабляецца радыёла «Мінск Р7». У 50-х гадах пашыралася наменклатура радыётэхнічнай прадукцыі: ''«Мінск-55», «Мінск-58», «Беларусь-57»…. У 1957 годзе, радыёзавод пераназываюць у «Мінскі радыёзавод імя Леніна».''
У 1960-х гадах сталі набіраць папулярнасць транзістарныя радыёпрымачы. На Рыжскім радыёзаводзе ВЭФ пачалася вытворчасць транзістарных прымачоў сямейства Спідола, першы такі прымач быў выпушчаны ў 1960 годзе. Масавы выпуск пачаўся ў 1962 г., прымач апынуўся вельмі ўдалым і хутка заваяваў папулярнасць у СССР. Канструкцыя «Спідолы» стала асновай для распрацоўкі шматлікіх наступных мадэляў, якія адрозніваліся шматлікімі ўдасканаленнямі. Адна з гэтых мадэляў «ВЭФ Транзістар-17», была ў 1968 г. перададзена на Мінскі радыёзавод, і на базе гэтай мадэлі пачаты выпуск сямейства прымачоў «Акіян».
У 2007 годзе створана сумеснае прадпрыемства з кітайскай кампаніяй Midea Group па вытворчасці побытавай тэхнікі.
У 2010 годзе прадпрыемства рэарганізавана ў холдынг «Гарызонт», які ўключае 4 бізнес-кірункі і дзесяць самастойных кампаній, што ўваходзяць у склад холдынгу.
У 2022 годзе для расійскага ПАО «МТС», пачата вытворчасць тэлевізараў пад маркай KION Smart TV, на базе аперацыйнай сістэмы Android з фірмовай абалонкай KION.
27 траўня 2023 года Украіна ўвяла санкцыі супраць прадпрыемства.
Цікавыя факты
З 1959 года па 1961 год на прадпрыемстве працаваў токарам Лі Харві Освальд, найбольш верагодны забойца Джона Кенэдзі, 35-га прэзідэнта ЗША.