cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аляксандр Ільіч Лізюкоў
Абарона Нара-Фамінска і вызваленне Солнечнагорска
Аднак у той жа дзень да Нара-Фамінска падышлі часткі 4-й арміі групы армій «Цэнтр» і 22 кастрычніка, у выніку сустрэчнага бою, захапілі заходнюю частку горада. З мэтай замкнуць кальцо акружэння, немцы атакавалі ў стык паміж суседнімі дывізіямі — 222-й стралковай дывізіяй, якая займала поўнач мяжу Симбухово — Смаленскае, і 110-й стралковай дывізіяй, якая адышла за раку Нару. Да вечара становішча пагоршылася — усюды немцы выйшлі да ракі, шлях адыходу за раку Нару быў адрэзаны. З 23 па 25 кастрычніка ў горадзе вяліся вулічныя баі, горад пераходзіў з рук у рукі. Дывізія страціла да 70 % асабістага складу і ўзбраення. Да зыходу 25 кастрычніка 1-я гвардзейская дывізія пакінула горад, захаваўшы за сабой плацдарм у лукавіне ракі Нары, які да 26 снежня утрымліваўся 4-й ротай 175-га стралковага палка (лейтэнант Яўстратаў).
Тым не менш, далейшае прасоўванне нямецкіх войскаў на гэтым участку было спынена па рубяжу ракі Нара. 1-я гвардзейская мотастралковая дывізія атрымала ўзмацненне і акапаліся на левым беразе.
28 кастрычніка 1941 года палкоўнік А. І. Лізюкоў атрымаў загад аб штурме горада. Раніцай 29 кастрычніка без агнявой падрыхтоўкі спешна арганізаваная штурмавая група, узмоцненая адным танкам КВ-1 і некалькімі Т-34, пачала вылучэнне. Апынуўшыся пад моцным агнём на подступах да горада, калона панесла вялікія страты і была вымушана адступіць. У горад прарваліся толькі два танка, адзін з якіх змог выйсці да сваіх, здзейсніўшы рэйд па пазіцыях нямецкіх войскаў у горадзе. Спроба штурму не ўдалася.
22 лістапада 1941 года дывізіі было ўручаны гвардзейскай сцяг і пастаўлена задача ліквідаваць нямецкі плацдарм у раёне вёскі Канапелаўкі. Плацдарм быў паспяхова ліквідаваны.
У канцы лістапада камандзір дывізіі А. І. Лізюкоў быў адкліканы ў Маскву (на яго месца прыбыў палкоўнік Г . Я. Новікаў).
27 лістапада 1941 года прызначаны намеснікам камандуючага зноў сфармаванай 20-й арміі (генерал-лейтэнант А. А. Уласаў) з задачай прыкрыць Маскву з боку Рагачоўскай і Ленінградскай шашы на мяжы Хлебнікава-Чэркізава. Пачаўшы разгортванне на новым рубяжы, 2 снежня 20-я армія атрымала загад нанесці контрудар па надыходзячым нямецкім войскам. 12 снежня 35-я асобная стралковая і 31-я танкавая брыгады арміі пад камандаваннем А. І. Лізюкова ва ўзаемадзеянні з 55-й асобнай стралковай брыгадай 1-й ударнай арміі, наступавшей з поўначы, вызвалілі Солнечнагорск.
Дземянскі «кацёл»
10 студзеня 1942 года палкоўніку А. І. Лізюкову прысвоена воінскае званне генерал-маёр, і ён прызначаны камандзірам 2-га гвардзейскага стралковага корпуса. Корпус засяроджваўся ў раёне Валдая ў Калінінскай вобласці і ўваходзіў у склад Паўночна-Заходняга фронту. Фронту ставілася задача «дзеяннямі 11-й арміі ў напрамку на Сольцы і далей у тыл наўгародскай групоўцы праціўніка і дзеяннямі 1-га і 2-га гвардзейскіх карпусоў, 34-й арміі і 1-й ударнай арміі выйсці ў раён Пскова, перарэзаць асноўныя камунікацыйныя лініі ленинградско-волхаўскага групы праціўніка». Пачалася аперацыя па абкружэнню нямецкіх войскаў пад Дземянскам.
Да канца лютага 1942 года 2-й гвардзейскі стралковы корпус, павольна прасоўваючыся ў цяжкіх умовах лясіста-балоцістай мясцовасці, без дарог, але, не сустракаючы сур’ёзнага супраціву праціўніка, выйшаў на подступы да горада Холм. У вёсцы Шапкава, у дваццаці кіламетрах на поўнач ад Холма, перадавыя часткі 8-й гвардзейскай дывізіі і 75-й марской стралковай брыгады, якія надыходзілі ў авангардзе 2-га корпуса, злучыліся з часткамі 26-й стралковай брыгады Калінінскага фронту, і замкнулі кальцо акружэння рамушэўскай і дзямянскай груповак праціўніка. У выніку наступлення войскаў Паўночна-Заходняга фронту ўтварыўся «кацёл», у якім апынуліся 6 нямецкіх дывізій, у тым ліку матарызіраваную дывізію СС «Тотэнкопф» — усяго каля 95 000 чалавек салдат і дапаможных частак.
17 красавіка камандаванне 3-й ударнай арміяй прадставіла генерал-маёра А. І. Лізюкова да ордэна Чырвонага Сцяга. Па ацэнцы камандарма генерал-лейтэнанта М. А. Пуркаева, «2-й гвардзейскі стралковы корпус, пад камандаваннем г Лізюкова, зрабіў паспяховы марш-манеўр з баямі ад Старой Русы да Холма, нанёсшы значны ўрон праціўніку і пераадолеўшы цяжкасці бездарожжа ў зімовых умовах… нанёс праціўніку вялікія страты», а «т. Лізюкоў — валявы, энергічны камандзір».
Контрудар 5-й танкавай арміі
Камандаванне Бранскага фронту абрала 5-ю танкавую армію А. І. Лізюкова для арганізацыі контрудару па флангу і тыле групоўкі нямецкіх войскаў, якія надыходзілі на Варонеж. На ўзмацненне 5-й танкавай арміі Стаўка ВГК дадаткова накіравала з Калінінскага фронту 7-й танкавы корпус П. А. Ротмістрава. А. І. Лізюкоў не мог зразумець логікі дзеянні камандавання Бранскага фронту і паспрабаваў прапанаваць больш аптымальны варыянт выкарыстоўваць 3-ю танкавую армію, якая магла быць уведзена ў бой хутчэй і з відавочна меншымі праблемамі пры перадыслакацыі, але яго тэлеграма ад 3 ліпеня 1942 генерал-палкоўніку А. М. Васілеўскаму «праз галаву» камандавання Бранскага фронту засталася без адказу.
3 ліпеня 5-я танкавая армія атрымала загад аб пачатку перадыслакацыі ў раён будучай аперацыі і стала рухацца да станцый пагрузкі сваімі перадавымі часткамі. Але ўжо ў 1:15 5 ліпеня арміі была пастаўлена задача «ударам у агульным кірунку Зямлянск, Хахол (35 км на паўднёвы захад ад Варонежа) перахапіць камунікацыі танкавай групоўкі праціўніка, прарваўшайся да ракі Дон на Варонеж; дзеяннямі па тылах гэтай групы сарваць яе пераправу праз Дон». Аперацыю загадвалася пачаць «не пазней за 15-16 гадзін» у той жа дзень, але да таго моманту з усёй 5-й танкавай арміі паблізу раёна маючых адбыцца дзеянняў знаходзіўся толькі наданы Лізюкову 7-ы танкавы корпус Ротмістрава, ды і той не паспеў засяродзіцца ў зыходным раёне своечасова.
Часу для падрыхтоўкі і арганізацыі контрудару было мала, і А. І. Лізюкоў не меў дастатковага вопыту ў камандаванні буйной танкавай групоўкай, таму адначасовага магутнага ўдару усімі злучэннямі арміі дасягнуць не ўдалося. Першым 6 ліпеня ўступіў у бой 7-й танкавы корпус, затым 7 ліпеня — 11-й танкавы корпус і, нарэшце, 10 ліпеня — 2-й танкавы корпус. Карпусы ўступалі ў бой, не маючы магчымасці правесці разведку і цалкам сканцэнтравацца. Контрудар 5-й танкавай арміі будаваўся на першапачаткова няправільнай здагадцы аб тым, што надыходзячыя нямецкія танкавыя карпусы будуць далей рухацца праз Дон і Варонеж на ўсход. Такой задачы ў іх не было: 5 ліпеня армейскай групе «Вейхс» было загадана вызваляць рухомыя злучэнні 4-й танкавай арміі ў раёне Варонежа і рухаць іх на поўдзень паводле плана «Блау». 24-й нямецкі танкавы корпус быў разгорнуты камандаваннем вайсковай групы «Вейхс» на поўнач для прыкрыцця асноўнай групоўкі 4-й танкавай арміі з поўначы.
6 ліпеня Генерал-палкоўнік Максіміліян фон Вейхс у сваёй баявой справаздачы напісаў :
…6.07 удалося разбіць ворага паміж рэкамі Дон і Алым. Пры гэтым толькі 9-я танкавая дывізія знішчыла 61 танк ворага. Пагэтаму спыняць наступленне, не дасягнуўшы зручнай мясцовасці для абароны нельга. …Калі мы гэтага не здолеем, то вораг апынецца перад усім фронтам гаспадаром такой мясцовасці, якая забяспечыць яму спрыяльныя ўмовы для танкавай атакі ў накірунку поўнач-поўдзень. Трэба ўлічваць, што рускія выкарыстоўваюць сваю магчымасць свабоды дзеяння для стварэння моцнага ўдара па нашаму паўночнаму флангу…
10 ліпеня начальнік Генеральнага штаба Сухапутных войск Франц Гальдэр робіць у сваім дзённіку наступны запіс :
Паўночны ўчастак фронта Вейхса зноў пад ударамі ворага. Змяніць 9-ю і 11-ю танкавыя дывізіі цяжка.
Аперацыя 5-й танкавай арміі завяршылася няўдачай. Армія не выканала пастаўленых перад ёй задач і панесла цяжкія страты. Усё, што яна змагла зрабіць у гэтай сітуацыі, гэта максімальна затрымаць змену нямецкіх танкавых злучэнняў на пяхотныя. У пасляваенных мемуарах многія савецкія ваеначальнікі (А. М. Васілеўскі, М. І. Казакоў, П. А. Ротмістраў, і іншыя) часта называлі вінаватымі няўдачы адзін аднаго і асабіста камандарма А. І. Лізюкова, пры гэтым не беручы адказнасць на сябе. Аднак па ацэнцы гісторыка І. Ю. Здвіжкова, ролю А. І. Лізюкова ў правале аперацыі моцна перабольшаная: няўдачу аперацыі 5-й танкавай арміі прадвызначылі памылковыя рашэнні вышэйшага савецкага камандавання, якія ў далейшым ўжо не змаглі скампенсаваць ніякія гераічныя дзеянні асобных савецкіх частак і байцоў.
15 ліпеня дырэктывай Стаўкі ВГК 5-я танкавая армія была расфармаваная, а А. І. Лізюкоў прызначаны камандзірам 2-га танкавага корпуса.
23 ліпеня 1942 года ў А. І. Лізюкова адбылася цяжкая размова з начальнікам аператыўнай групы, намеснікам камандуючага Бранскім фронтам генерал-лейтэнантам Н. Е. Чыбісавым з нагоды нездавальняючых дзеянняў 2-га танкавага корпуса.
Абставіны і месца гібелі
Розныя крыніцы паказваюць розныя абставіны і месца смерці генерала.
У ноч на 23 ліпеня 1942 года А. І. Лізюкоў быў выкліканы ў Лукіна на камандны пункт апергрупы Бранскага фронту пад камандаваннем генерала Н. Е. Чыбісава, дзе атрымаў загад сіламі свайго корпуса наступаць услед за ўжо прарваўшайся (як лічылі) да Мядзведжага 148-й танкавай брыгадай. Выконваючы загад, А. І. Лізюкоў і камісар 2-га танкавага корпуса палкавы камісар Н. П. Асораў на танку КВ выйшлі з Вялікай Вярэйкі услед за 26-й і 27-й танкавымі брыгадамі. Па сведчанні адзінага, хто выжыў з экіпажа — малодшага механіка-вадзіцеля старшага сяржанта Сяргея Мажаева, KB А. І. Лізюкова быў падбіты, а ён сам загінуў. Паводле архіўных дакументаў генерал-маёр Аляксандр Ільіч Лізюкоў загінуў у баю 23 ліпеня 1942 года ў паўднёвага адгор’я гая, што знаходзіцца ў 2 км на поўдзень ад вёскі Лебяж’е (вышыня 188,5) Сямілукскага раёна Варонежскай вобласці. У данясенні аб беззваротных стратах ад 2 кастрычніка 1942 года паказаная запіс «забіты 24-25.7.42».
У сваіх мемуарах К. К. Ракасоўскі пісаў аб смерці А. І. Лізюкова :
У гэтых баях загінуў камандуючы 5-й танкавай арміяй генерал Лізюкоў. Ён рухаўся ў баявых ппарадках аднаго са сваіх злучэнняў. Каб натхніць танкістаў, генерал кінуўся н сваім танку КВ наперад, уварваўся ў размяшчэнне ворага і там склаў галаву.
Мне было шчыра шкада яго.
Згодна са сведчаннем М. Я. Катукова,
Лізюкоў паспяхова выбраўся з танка, але не паспеў зрабіць нават крок, як побач разарваўся снарад…
Цела Лізюкова з разбітай галавой, у камбінезоне і простых ботах (іншай вопраткі ён не прызнаваў) было дастаўлена ў тыл. З болем у сэрцы пахавалі мы адважнага генерала на могілках каля вёскі Сухая Вярэйка. Пахавалі з усімі ваеннымі ўшанаваннямі.
Аднак факт пахавання аспрэчваецца сучаснымі даследчыкамі. У сваіх успамінах К. М. Сіманаў М. Сіманаў са спасылкай на выжыўшага члена экіпажа таксама адзначаў, што галава генерала была моцна пашкоджана — адрэзаная немцамі. У вышэйшых ваенных колах нават з’явіўся міф, што генерал трапіў у нямецкі палон і пагадзіўся супрацоўнічаць з фашыстамі.
Згодна з дакументам генерал загінуў з-за няведання рэальнай аператыўнай абстаноўкі на напрамку наступлення свайго корпуса. Паводле даследавання гісторыка І. Ю. Здвіжкова, генерал меў намер кіраваць часткамі свайго корпуса з танка КВ ў тыле праціўніка, а не весці бой, як просты танкіст. Выехаўшы, як здавалася генералу, услед за продвигающимся наперад «танкавым кулаком», А. І. Лізюкоў ушчыльную наблізіўся да пазіцыях нямецкага 542-га пяхотнага палка 387-й пяхотнай дывізіі. Падпусціўшы КВ бліжэй, немцы падбілі яго сваімі штатнымі супрацьтанкавымі сродкамі. Малодшы механік-вадзіцель старшы сяржант Сяргей Якаўлевіч Можаев паспеў выскачыць з танка і, атрымаўшы два раненні, змог, тым не менш, адпаўсці ад яго на нейкую адлегласць, з якой ён бачыў, што нямецкія салдаты забраліся на танк, выцягнулі з яго камандзірскую планшэтку і разглядалі дакументы, якія знаходзіліся там.
Як мяркуецца, затым нямецкія пехацінцы абследавалі танк і, выявіўшы ў ім забітага савецкага генерала, паспрабавалі перацягнуць яго да сваіх пазіцый, але па нейкай прычыне адцягнулі яго толькі на 100 метраў ад танка. У другой палове дня 23 ліпеня танкісты наступавшей 89-й танкавай брыгады, выявілі недалёка ад падбітага КВ Лізюкова неапазнаны труп, магчыма без формы са знакамі адрознення, у простых ботах і працоўным камбінезоне, у якім знаходзілася толькі рэчавая кніжка на імя генерала. Ва ўмовах адсутнасці звестак аб дзеяннях суседняга корпуса і аб знікненні генерала, намеснік камандзіра 89-й танкавай брыгады падпалкоўнік Давідзенка прыняў рашэнне пахаваць неапазнаны труп, а паходжанне знойдзенай на ім рэчавы кніжкі высветліць. Па загадзе Давідзенка неапазнанага забітага, якім, як мяркуецца, і быў генерал А. І. Лізюков, аднеслі да ўскрайка гая і пахавалі там ноччу 23 ліпеня без якіх-небудзь ушанаванняў і помнікаў. У дзённым данясенні з 387-й пяхотнай дывізіі ў штаб корпуса за 23 ліпеня паведамлялася: «Нямецкія пікіруючыя бамбардзіроўшчыкі вывелі са строю 8 танкаў праціўніка. Сіламі дывізіі падбіты 1 танк».
У ліпені 2008 года каля вёскі Лябяжае ў Рамонском раёне Варонежскай вобласці ўстаноўлена мемарыяльная дошка з сцвярджэннем, што менавіта на гэтым месцы загінуў А. І. Лізюкоў.
Афіцыйная версія
Паводле архіўных дакументаў, доўгі час лічылася, што Аляксандр Ільіч пахаваны ў брацкай магіле на тэрыторыі школы вёскі Мядзведжае. Аднак, многія гісторыкі і пошукавікі даўно ведалі, што пастаўлены ў 1965 годзе абеліск у Мядзвежым чыста сімвалічны і ніякіх астанкаў пад ім няма.
У пасляваенныя гады сваякі (асабліва жонка) спрабавалі высветліць лёс А. І. Лізюкова, але пошукі былі беспаспяховымі. У 2008 годзе журналісты тэлеканала НТВ ініцыявалі журналісцкае расследаванне — да іх у рукі, нібыта, патрапіў ліст асабістага вадзіцеля генерала Мікалая Боцкіна, які загінуў у 1947 годзе. Ён пісаў, што асабіста прымаў удзел у пахаванні генерала і паказваў дакладнае месца магілы. Пошукавікі з варонежскай рэгіянальнай арганізацыі пошукавых аб’яднанняў «Дон» змаглі знайсці ў названай мясцовасці ля вёскі Лебядзіных Варонежскай вобласці брацкую магілу часоў Вялікай Айчыннай вайны.
Для параўнання ўзору ДНК, узятага на месцы меркаванага пахавання генерала, з ДНК сваяка А. І. Лізюкова, з Беларусі быў запрошаны яго унучаты пляменнік — Іван Афанасьеў. Нягледзячы на намаганні экспертаў, генетычны аналіз не даў выніку. Эксперт заявіў, што яму не ўдалося вылучыць захаваліся ўзоры ДНК, і параіў шукаць іншыя доказы.
Варонежскі эксперт А. Ліпецкі, абапіраючыся на метад фотасумяшчэння знойдзенага чэрапа з прыжыццёвым фатаграфіямі генерала, заявіў аб 80-85 % верагоднасці прыналежнасці знойдзенага чэрапа да парэшткаў А. І. Лізюкова. Сваякі пажадалі, каб знойдзеныя парэшткі пахавалі ў Варонежы, паблізу ад месца гібелі генерала.
У красавіку 2009 года створаная ў Варонежы камісія прыняла рашэнне лічыць знойдзеныя ў Лябяжым парэшткі савецкага вайскоўца парэшткамі генерала Лізюкова, хаця нават самі члены камісіі прызналі, што бясспрэчных доказаў для гэтага ў іх няма. 7 мая 2009 года знойдзеныя астанкі былі перапахаваныя ля помніка Славы Варонежа, усталяванага на брацкай магіле абаронцаў горада.
Крытыка афіцыйнай версіі
Доказы, прадстаўленыя ў журналісцкім расследаванні тэлеканала НТВ, падвяргаюцца крытыцы з боку некаторых гісторыкаў. Згодна з расследаванні гісторыка І. Ю. Здвіжкова, асабісты шафёр генерала Мікалай Боцкін не пісаў ліст аб пахаванні А. І. Лізюкова. Гэта заява грунтуецца на асабістых гутарках з сынам Мікалая Боцкіна, аналізе наяўных крыніц, матэрыялах музея Саратаўскага ракетнага вучылішча, дзе захоўваюцца паштоўка і запіс успамінаў сына Юрыя Лізюкова. У сюжэце НТВ за ягоны ліст былі выдадзены менавіта гэтыя дакументы, не якія маюць да ліста ніякага дачынення.
У далейшым, пасля публікацыі ў газеце «Варонежскі курьер» артыкула, якая бы аспрэчвала так званы «Ліст асабістага шафёра Лізюкова» аб пахаванні генерала ў Лебяж’ім як абсалютна выдуманая, кіраўнікі пошукавікаў, а за імі і НТВ былі вымушаныя адмовіцца ад версіі з лістом асабістага шафёра як, ад версіі, якая цалкам сябе дыскрэдытавала. НТВ і кіраўніцтва пошукавікаў сталі заяўляць, што пошукі праводзіліся на падставе пераказаў іншага ліста — ліста механіка-кіроўцы П. Нячаева. Паведамлялася, што ў ім П. Нячаеў напісаў аб пахаванні А. І. Лізюкова ля царквы ў Лебяжым. Аднак сам ліст не быў апублікаваны, і дакладнасць яго шматлікіх і кожны раз розных пераказаў таксама падвяргаецца сумневу. Добра ведаўшая П. І. Нячаева ўдава маршала бранятанкавых войскаў Е. С. Катукова заявіла, што Нячаеў, які па словах лідараў ПА «Дон» нібыта вывез забітага Лізюкова на «брані сваёй „трыццацьчацьвёркі“», наогул не быў механікам-вадзіцелям летам 1942 года і не служыў у танкавым батальёне. Яе словы пацвердзіліся дакументамі, згодна з якім увесь 1942 год П. І. Нячаеў служыў ва ўзводзе забеспячэння роты кіравання 1-й гвардзейскай танкавай брыгады разам з кухарамі, шаўцамі, кладаўшчыкамі, шафёрамі і іншымі вайскоўцамі падобных спецыяльнасцяў. У сілу спецыфікі сваёй службы пры штабе ён павінен быў ведаць сваіх непасрэдных начальнікаў, і таму няслушнай апынулася і іншая версія аднаго з лідараў ПА «Дон», згодна з якой Павел Іванавіч нібыта запісаў на паперцы прозвішчы афіцэраў, якія прымалі ўдзел у пахаванні Лізюкова, якія былі камандзірам і камісарам брыгады Нячаева.
Абвяргаюць афіцыйную версію і дадзеныя з архіва ФСБ, якой да гэтага часу нічога не вядома аб месцы пахавання генерала, а таксама выяўлены нядаўна запіс успамінаў удавы Лізюкова, які сведчыць аб тым, што ні аб якіх пахаванні свайго мужа ў Лябяжым, праведзеных нібыта старэйшымі афіцэрамі пры вялікай колькасці сведак, яна не ведала, і ў верасні 1942 года не мела ніякіх дакладных дадзеных аб яго лёсе, толькі мяркуючы яго гібель.
Па думке І. Ю. Здвіжкова, сцвяржэнні пошукавікаў супярэчаць наяўным па гэтым пытанні дакументах і задакументаваным сведчанням, і таму з гістарычнага пункту гледжання з’яўляюцца безпадстаўнымі. Парэшткі генерала да гэтага часу не знойдзеныя, а пад імем Лізюкова ў Варонежы пахаваныя парэшткі невядомага савецкага вайскоўца, якія не маюць да генерала ніякага дачынення.
Праваахоўныя органы Варонежскай вобласці следчыя дзеянні па ідэнтыфікацыі выяўленых астанкаў не праводзілі, пры гэтым пастанова аб прызначэнні судова-медыцынскай экспертызы па апазнанні астанкаў не выносілася і па дадзеным факце крыміналістычная экспертыза не праводзілася. Пракуратура Рамонского раёна Варонежскай вобласці і Рамонскі МСА СУ СК лічаць, што каментары эксперта Ліпецкага А. А. з’яўляюцца суб’ектыўнымі і не маюць юрыдычнага значэння.
Згодна з дакладной запіскі аб абставінах гібелі генерала Лізюкова з паказаннямі у ёй былога намеснік камандзіра 89-й танкавай брыгады гвардыі палкоўніка Н. В. Давідзенка :
У той дзень, не маючы звестак ад прарваўшагася ў раён Гваздзёўскіх вышынь 89 танкавага батальёна 148 тбр., генерал Лізюкоў і палкавы камісар Аораў на танке «КВ» выяхалі ў бок гая, які знаходзіцца на захадзе ад вышыні 188,5, і ў частку не вярнуліся. З паказанняў былога намесніка камандзіра танкавай брыгады гвардыі плкоўніка Давідзенка Нікіты Васлевіча вядома, што пры дзеянні яго брыгады ў гэтым раёне быў знойдзены падбіты танк КВ, на брані якога знаходзіўся труп камісара Асорава, і прыкладна ў ста метрах ад танка знаходзіўся невядомытруп у камбінезоне з раструшчанай галавой. У камбінезоне была знойдзена рэчавая кніжка генерала Лізюкова. Па загаду гвардыі палкоўніка Давідзенка азначаны труп быў дастаўлены на НП і пахаваны каля гая, што знаходзіцца на захадзе ад вышыні 188,5. Неўзабаве брыгада з гэтага раёна была вымушана адыйсці. Іншых дадзеных аб месцы пагібелі і пахавання генерала Лізюкова не маецца.
У гэтай запісцы, напісанай праз 5 гадоў пасля гібелі генерала Лізюкова сцвярджаецца, што ніякіх іншых дадзеных аб месцы гібелі і пахаванні генерала Лізюкова не маецца. Гэты дакумент абвяргае сучасныя заявы аб розных пересказах нейкіх адсутных лістоў з заявамі аб пахаванні Лізюкова у «Лябяжым». Калі б такое пахаванне (у прысутнасці шматлікіх сведкаў, сярод якіх былі і старэйшыя афіцэры) на самай справе было б зроблена ў ліпені 1942 года, то аб ім абавязкова стала б вядома савецкаму камандаванню, якое праводзіла расследаванне.
Сям’я
Усе трое братоў Лізюковых загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Аляксандр загінуў у 1942 годзе, Пётр, будучы камандзірам 46-й знішчальна-супрацьтанкавай брыгады, — у 1945 годзе, а Яўген, камандуючы партызанскім атрадам імя Дзяржынскага Мінскага партызанскага злучэння , — у 1944 годзе. Пётр, як і Аляксандр, быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза, а прадстаўленне на Яўгена так і засталося на паперы.
Удава А. І. Лізюкова Анастасія Кузьмінічна памерла праз некалькі гадоў пасля вайны. Сын Юрый, лейтэнант, курсант Барысаўскага танкавага вучылішча, 20 чэрвеня 1942 года быў удастоены медаля «За адвагу» «за ўзорнае выкананне баявых заданняў Камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленімі пры гэтым доблесць і мужнасць». Прафесійны ваенны. Дзяцей у яго не было.
Унучатыя пляменнікі А. І. Лізюкова па лініі бацькі Мікалай і Іван Афанасьевы пражываюць у Гомелі. Летам 2007 года наведвалі месца апошняга бою камандарма, а 7 мая 2009 года прымалі ўдзел у цырымоніі пахавання астанкаў, якія як яны палічылі належаць А. І. Лізюкову, у Варонежы.
Заўвагі
<references group="зн" />
Дварчаны (Камайскі сельсавет)
Дварча́ны (, Дворчаны) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Камайскага сельсавета.
Гвадэлупа
Гвадэлу́па — заморскі дэпартамент Францыі ў Цэнтральнай Амерыцы, які размяшчаецца на некалькіх астравах на архіпелагу Малыя Антыльскія астравы.
У дэпартамент уваходзяць наступныя астравы:
Гісторыя
Астравы былі заселены ў 300 годзе да н.э. індзейцамі аравакі, крыху пазней індзейцамі-карыбамі, якія выцеснілі аравакаў і назвалі востраў Карукера.
NGC 266
У 2005 годзе ў галактыцы была знойдзена звышновая SN 2005gl.
Камагуэй (правінцыя)
Камагуэ́й (ісп.: Camagüey) — адна з 14 кубінскіх правінцый. Адміністрацыйны цэнтр — горад Камагуэй.
Гарадок (Манастыршчынскі раён)
Гарадок (Городо́к) — вёска ў Манастыршчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Собалеўскага сельскага паселішча.
Грыгор’ева (Манастыршчынскі раён)
Грыгор’ева (Григорьево) — вёска ў Манастыршчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Собалеўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
NGC 595
NGC 595 — частка галактыкі ў сузор’і Трыкутнік. З'яўляецца вобласцю іанізаванага вадароду, дзе адбываюцца працэсы актыўнага зоркаўтварэння. Была адкрыта Генрыхам Луі д’Арэ 1 кастрычніка 1864 года.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Салем (камуна)
Камуна Салем (Salems kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Стакгольм у цэнтральнай Швецыі.
Салем 277-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Салем.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 158 789 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя гарадское пасяленне (tätort) Салем (Salem) і частку раёна Тумба (Tumba).
Эгейскі ўніверсітэт
Эгейскі ўніверсітэт (Πανεπιστήμιο Αιγαίου) — грэчаская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта і з сядзібай у горадзе Мітылена на востраве Лесбас.
Агульная характарыстыка
Эгейскі ўніверсітэт, як і ўсе універсітэты Грэцыі, з'яўляецца дзяржаўным універсітэтам. Такім чынам, яго адукацыйная дзейнасць і невялікая частка навукова-даследчай дзейнасці абапіраюцца на дзяржаўнае фінансаванне. З 2014 года ўніверсітэт сутыкаецца з сур'ёзнымі эканамічнымі цяжкасцямі з-за палітыкі жорсткай эканоміі, якая прыводзіць да мінімальнага дзяржаўнага фінансавання.
Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага
Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага — мастацтва праектавання і будаўніцтва будынкаў і іншых збудаванняў у адпаведнасці з іх прызначэннем, тэхнічнымі магчымасцямі і эстэтычнымі гледжаннямі грамадства XIII—XVIII стагоддзяў.
Замкавае дойлідства
У XIII стагоддзі на землях сучасных Усходняй Літвы і Паўночна-заходняй Беларусі ўтварылася дзяржава, вядомая як Вялікае Княства Літоўскае. Неўзабаве яна ўжа далучала ўсю тэрыторыю сучасных Літвы і Беларусі, а таксама істотную частку тэрыторый Украіны (Валынь, Падолле, Кіеўшчына, Чарнігаўшчына, Севершчына, Дзікае поле), Расіі (Смаленшчына, Браншчына) і Польшчы (Падляшша).
Яшчэ ў пару Кіеўскай Русі ўзніклі гарады, якія сталі пасля эканамічнымі, адміністрацыйна-палітычнымі, ваенна-абарончымі і культурнымі цэнтрамі Вялікага Княства Літоўскага. Вызначальная асаблівасць архітэктуры і горадабудаўніцтва гэтага часу — абарончы характар збудаванняў. Абарончая сістэма гарадоў спалучала натуральныя перашкоды (стромкія берагі рэк, схілы), штучныя ўмацаванні. Дзяцінец і горад атачаўся ровам і земляным валам з умацаваннямі з бярвення. Такая сістэма абароны адпавядала тагачаснай тактыцы раптоўных нападаў. З распаўсюджваннем аблогавай тактыкі з’явіўся і новы тып абароннага дойлідства — моцный драўляна-земляныя збудаванні з ўнутрывалавымі гліняна-каменнымі і драўлянымі канструкцыямі (Дрыса, Давыд-Гарадок, Быхаў, Гомель, Радашковічы, Глуск, Пінск, Сураж). Пазней асновай абароны шматлікіх гарадоў (Уладзімір-Валынскі, Камянец, Брэст, Навагрудак, Крэва і інш.) сталі шмат’ярусныя прамавугольныя ці круглыя ў плане каменныя вежы — «слупы».
У канцы XIII — першай палове XVI стст. будуюцца новыя, а таксама перабудоўваюцца са старых, часцей за ўсё драўляна-земляных умацаванняў, крэпасці і замкі на беларускіх землях, на Валыні, у Падоліі, у такіх гарадах, як Вільня, Камянец-Падольскі, Луцк.
Узводзяцца манастыры, якія становяцца ўмацаванымі тэрыторыямі: Жыдзічынскі Мікалаеўскі манастыр каля Луцка (XIII ст.), Загораўскі манастыр каля Уладзіміра-Валынскага (XIV ст.), Мылецкі Мікалаеўскі манастыр (Мыльцы на Валыні, XIV ст.) ,Віцебскі Свята-Траецкі Маркаў манастыр (XIV ст.), Свята-Духаў манастыр (1380-я гг.), Лукомльскі Мікалаеўскі манастыр (XIV), Усвяцкі Свята-Духаў манастыр каля Віцебска, заснаваны другі жонкай вялікага князя Літоўскага Альгерда Ульянай.
Атрымала распаўсюджванне будаўніцтва прыватнаўласніцкіх замкаў рэгулярнай ці свабоднай у плане формы, на натуральных ці насыпных узвышшах, з развітай сістэмай абваднення (замак, пабудаваны Вітаўтам у Гродна (1398), замак князёў Чартарыйскіх у Клевані (1495), замак Радзівілаў у Алыку (1534), Троцкі замак (XIV), замкі ў Свіржы (1485), Нясвіжы, Смалянах, Геранёнах). Яны мелі магутныя сцены і вежы, — апошнія служылі і для жылля. Часта ў замка меўся прыбудаваны да яго палац з некалькімі памяшканнямі і замкавай царквой. Цікавы ў стылявым рашэнні Луцкі замак з высокімі прамавугольнымі ў плане вежамі і магутнымі, непрыступнымі сценамі вышынёй да 14 м. У плоскіх паўцыркульных нішах, якія дзе-нідзе ўпрыгожвалі фасады веж, як і ў двухступеньчатых з паўцыркульнымі завяршэннямі аконных праёмах яшчэ праступаюць рысы старажытнарускай архітэктуры. Але спічастыя парталы сведчаць пра ўплыў готыкі. Вельмі ўражвае крэпасць Камянца-Падольскага (XV—XVI стст.), якая ўяўляе сабой складаны архітэктурны ансамбль, наступнымі перабудовамі прыстасаваны для абароны ад артылерыйскага нападу.
Для замкавай архітэктуры аж да XV ст., да развіцця артылерыйскай тэхнікі, характэрны прыкметы, уласцівыя раманскаму дойлідству. Гэта быў час, калі абаронная архітэктура вяршэнствавала і ў будаўніцтве, і ў стылявых рысах. Але з развіццём тэхнікі арбалетнай, а пазней гарматнай, павялічваецца вышыня веж і сцен, ускладняецца кампазіцыя замкавых комплексаў.
Пад уплывам фартыфікацыйнага дойлідства Італіі, у Еўропе распаўсюдзілася будаўніцтва ўмацаванняў бастыённай сістэмы, прыйшло яно і ў ВКЛ (Заслаўе, Нясвіж). Абарончыя замкі, якія перашкаджалі татарскім набегам, паўсталі ад Усходняга Падолля да Дняпра. З іх вылучаліся Лідскі замак (1330-я гг.), Рагачоўскі замак каралевы Боны Сфорца (XVI ст.) з вадзяным ровам, земляным валам і мостам на ланцугах. Найбуйнейшым жа драўляным замкам у паўднёвых землях ВКЛ быў кіеўскі, пабудаваны дойлідам Іванам Служкай у 1542: з 14-ю шасціграннымі вежамі, з хваёвага дрэва. У ім знаходзіліся рэзідэнцыя старасты, памяшканне для гарнізона, шматлікія службовыя пакоі, чатыры царквы, касцёл. Сцены замка былі абмазаны глінай, атынкованы і пафарбаваны. Замак з 6-ю вежамі, таксама з хвоі, у 1544 збудаваны ў Жытоміры. Самым невялікім у абарончай лініі быў Чаркаскі замак (1549). У гатычным стылі пабудавана брама гарадской сцяны з капліцай у Вільні (Вострая брама, 1503—1522).
Своеасабліва выявіліся рысы Рэнесансу ў архітэктуры замкаў і палацаў, якія будуюцца ў XVI — першай палове XVII стст. у памесцях магнатаў. Напрыклад, вежы XVI ст. замка Астрожскіх у Астрогу ўвянчаны высокімі атыкамі і своеасаблівымі «каронамі» з развітай аркатурай і дэкаратыўным парапетам з франтончыкамі, валютамі і разьбяным дэкорам. Тыя ж рысы мы бачым у замках у Беражанах (1534—1554 гг.) і Меджыбожы (XVI ст.), у Ляхавічах, Заслаўлі, Любчы. Яшчэ выразней рэнесансныя рысы выявіліся, напрыклад, у замках у Алыку на Валыні з атыкам над брамай (1564), у Збаражы (1631), пабудаваным (часткова) па праекце выбітнага італьянскага дойліда Вінчэнца Скамоцы, замак у Чашніках, у перабудове Мірскага замка ў канцы XVI ст.
Цяперашняя сталіца Беларусі горад Мінск напачатку XVII ст. быў абнесены земляным валам з бастыёнамі. Працяглы час горад заставаўся драўляным. У XVII—XVIII стст. была пабудавана двухпавярховая каменная ратуша і некалькі каменных храмаў у стылі барока (езуіцкі касцёл Дзевы Марыі, касцёлы манастыроў бернардынаў і бернардзінак). У 1795 у Мінску было 11 каменных храмаў і 6 драўляных.
Узорам абароннага замка рэнесанснага стылю можна лічыць і рэзідэнцыю Сяняўскіх у Беражанах: у выглядзе шматгранніка, да двух бакоў якога ў двары прыбудаваны трохпавярховыя жылыя памяшканні, казарма і капліца. У 1586—1589 Крыштофам Радзівілам пабудаваны Біржайскі палац-замак са штучным возерам. У XIV ст. у Вільні пабудаваны некалькі каменных замкаў для вялікіх князёў літоўскіх (Віленскія замкі). У XIV ст. збудаваны Медніцкі замак каля Вільні з тоўстымі двухмятровымі сценамі, пяцівежавы замак у Оршы (1398).
Будаўнічыя матэрыялы
Асноўнымі будаўнічым матэрыяламі служылі дрэва, цэгла і камень. Цэгла, якая ўжывалася для будаўніцтва манастыроў і замкаў, мела форму тонкіх і параўнальна шырокіх плітак. У пісьмовых крыніцах таго часу яна завецца грэчаскім словам «плінфа». Гліну разміналі ў вялікай яме, затым ёю запаўнялі драўляную форму. Потым гэты сырэц складалі ў штабелі і сушылі два тыдні, пасля чаго абпальвалі ў адмысловых печах. Пазней нароўні з плінфай пачалі рабіць і брусковую цэглу, якая ўжо распаўсюдзіўся ў Еўропе.
Сувязным матэрыялам была вапна, якая атрымоўвалася абпалам. Запаўняльнікам раствора служыла дробнатаўчоная цэгла. У муры валынскіх замкаў акрамя таўчонай цэглы ў якасці запаўняльніка выкарыстоўвалі яшчэ і таўчоную крэйду. Пры будаўніцтве з валуноў і буйнапамернай цэглы (Навагрудскі замак, Лідскі замак, Крэўскі замак, Густынскі манастыр на Чарнігаўшчыне, Траецкі манастыр-крэпасць у Межырычах) выкарыстоўвалі 3-слаёвы мур (2 цагляныя сцены, а паміж імі забутоўка з дробных камянёў і бітай цэглы, залітая вапнавым растворам).
Для падлог у замках, манастырах і палацах выкарыстоўваліся паліўныя керамічныя пліткі. Іх укладвалі па дыяганалі да восі будынка, пакрывалі палівай аднаго з колераў — жоўтага, зялёнага ці вішнёва-карычневага. Былі пліткі і з рознакаляровым роспісам, з арнаментам.
Гарадское будаўніцтва
Неабходнасць абароны вызначыла і аблічча горада. Ён меў вонкавыя ўмацаванні, якія апярэзвалі ўсю гарадскую тэрыторыю. У кампазіцыю ўмацаванняў уключаліся рэкі, вадаёмы. Асноўныя вуліцы з’яўляліся працягам дарог, якія злучалі горад з наваколлямі. У пачатку такіх вуліц у сцяне рабілі браму. Пазней радыяльныя вуліцы гарадоў злучаліся папярочнымі паўкальцавымі вуліцамі і стваралі радыяльна-кальцавую сістэму. У XV—XVI ст. звычайна фармавалася два гарадскіх цэнтра: замак князя і рыначная плошча з гандлёвымі шэрагамі; у гарадах, якія атрымалі магдэбургскае права, на плошчы ўзводзілася ратуша. З ростам рамяства і гандлю пашыраліся пасады, іх планіроўка стала больш спарадкаванай, брукаваліся вуліцы. Па перыметры плошчаў і на блізкіх да іх вуліцах размяшчаліся хаты рамеснікаў і гандляроў, пры будаўніцтве якіх часам выкарыстоўвалася тэхніка «прускага мура».
Дамы ў горадзе звычайна будаваліся драўляныя, аднапавярховыя, выключэнне — асабнякі, будынкі для гарадскіх улад, культавыя збудаванні. Галоўныя вуліцы, як правіла, брукаваліся.
На гандлёвых плошчах гарадоў і буйных мястэчкаў будавалі гасціныя двары, важніцы, ко́рчмы (аўстэрыі). З XVI ст. размяшчэнне апошніх рэгламентавалася Статутамі ВКЛ, велікакняжацкімі і каралеўскімі прывілеямі. Напрыклад, Статут 1529 (раздзел 3, стар. 17) забараняў будаўніцтва аўстэрый «пакутных, на местах неслушных», а Магілёўскі статут 1594 рэкамендаваў іх будаўніцтва «на гостинцах, и то не близко села… на местах некоторых назначоных, где домы въездные для людей переезджых… врад звудовати повинен».
Некаторыя буйныя гарады і манастыры мелі сваіх майстроў-будаўнікоў (дойлідаў), з XVI ст. яны былі ўжо пры замках, у сядзібах магнатаў. Вядома, напрыклад, імя давыд-гарадокскага майстра Івана Буяковіча.
Панскія маёнткі
Комплекс будынкаў панскіх маёнткаў быў розным па памерах. У найбольш буйных былі і жылыя (палацы, хаты з сенцамі, святліцы), і гаспадарчыя (стайні, хлявы, клеці, свірны і інш.) будынкі. Пры некаторых маёнтках былі вадзяныя млыны, рудні, кузні. Будынкі ў маёнтках сярэдняй і дробнай шляхты галоўным чынам былі драўлянымі. Магнаты ж будавалі палацава-замкавыя ансамблі, выкарыстоўваючы камень і цэглу, дамы ўзводзілі складанай шматпакаёвай планіроўкі. У буйных маёнтках з’явіўся парк.
Мястэчкі
Узніклі мястэчкі ў сувязі з таргамі, якія ў першай палове XV ст. праводзіліся каля велікакняжацкіх і буйных панскіх маёнткаў. Некаторыя мястэчкі ўзнікалі адначасова пры будаўніцтве замкаў (Іказнь, 1504, Машчаніца, 1546), іншыя — пры замках, ужо існуючых (Варонічы, 1563, Сураж, 1564). Шэраг мястэчкаў утварыўся блізка ад манастыроў на царкоўных землях (Баркалабава, 1623, Жыровічы, 1643, Ігумен, Відзы), а пры ажыццяўленні валочнай памеры — на месцы былых вёсак (Моталь) і на незасвоеных землях (Смалявічы, Ліпск, Васількова). З часам яны развіліся ў своеасаблівыя міжгарадскія гандлёва-рамесныя цэнтры. З развіццём гандлю закладваліся мястэчкі і на гасцінцах (Мілейчыцы, Нача, Барань, Старобін).
Некаторыя мястэчкі налічвалі да 300 «дымоў», у XVI ст. да 1500 жыхароў.
Будаўніцтва з сярэдзіны XVII стагоддзя
З другой паловы XVII ст. з-за войн і эпідэмій развіццё гарадоў у Вялікім Княстве Літоўскам прыпынілася амаль на стагоддзе. Хоць варта адзначыць з’яўленне такіх выдатных будынкаў, як касцёл манастыра трынітарыяў у Крывічах. Касцёл Маці Божай у Касцяневічах, касцёл дамініканцаў у Зембіне, касцёл дамініканцаў у Ракаве на месцы старога, пабудаванага ў 1686 па фундацыі К. Сангушка.
У XV-першай палове XVI ст. толькі на беларускіх землях было каля 40 гарадоў і 200 мястэчкаў. У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве Літоўскам было 757 гарадоў і мястэчкаў.
Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі
Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі (Deutschsprachige Gemeinschaft Belgiens) — самая маленькая з моўных супольнасцяў Бельгіі. Складаецца з дзевяці муніцыпалітэтаў, дзе кампактна пражываюць прадстаўнікі нямецкамоўнай меншасці. Агульнае насельніцтва гэтых муніцыпалітэтаў - 71300 жыхароў, большасць з іх нямецкамоўныя. Плошча - 854 км кв. Нямецкамоўная супольнасць размешчана на тэрыторыі правінцыі Льеж і мяжуе з Нідэрландамі, Германіяй і дзяржавай Люксембург. Сталіца (месца размяшчэння савета і ўрада супольнасці) - горад Эйпен.
Гісторыя
Тэрыторыя цяперашняй нямецкамоўнай супольнасці — частка так званых Усходніх Кантонаў. Аж да канца XVIII стагоддзя яны былі незалежнымі, але ў 1795 годзе іх анексавала рэспубліканская Францыя. Па рашэнні Венскага кангрэса 1815 года Усходнія Кантоны былі перададзены Прусіі.
У 1920 годзе Усходнія Кантоны былі перададзены Бельгіі Германіяй у якасці кампенсавання за Першую сусветную вайну. Варта адзначыць, што ў склад Усходніх Кантонаў уваходзіць не толькі тэрыторыя цяперашняй нямецкамоўнай супольнасці, але і раёны з франкамоўным насельніцтвам.
Падчас Другой сусветнай вайны Усходнія Кантоны былі захоплены Германіяй і ўведзены ў склад Трэцяга рэйха. Большая частка нямецкамоўнага насельніцтва тады лічыла сябе немцамі, і вітала нямецкія войскі як вызваліцеляў. Пасля вайны тэрыторыя кантонаў была вернута Бельгіі. На працягу доўгага часу праводзілася палітыка дэгерманізацыі кантонаў.
Да цяперашняга часу шматлікія жыхары супольнасці, асабліва маладое пакаленне, лічаць сябе не немцамі, а бельгійцамі.
NGC 592
NGC 592 — частка галактыкі ў сузор’і Трыкутнік.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Гісторыя Шанхая
Горад Шанхай вядзе сваю гісторыю прыкладна з X стагоддзя, аднак землі, на якіх ён размешчаны, таксама маюць багатую гісторыю.
Старажытныя часы
У землі, на якіх размешчаны сучасны Шанхай, уваходзілі ў склад. У 473 годзе да н. э. кіраўнік царства Юэ разграміў У, і гэтыя землі перайшлі ў склад Юэ. У перыяд царства Юэ было заваявана царствам Чу, і землі ўвайшлі ў склад Чу. У 248 годзе да н. э. заходняя частка тэрыторыі сучаснага Шанхая была падаравана ў надзел чускаму галоўнаму міністру Хуан Се, вядомаму як «спадар Чуньшэнь» (春申君), і з таго часу сучасную раку Хуанпу сталі называць «ракой Чуньшэня» (Шанхай), таму Шанхай часам называюць «Шэнь» (申).
Кітай упершыню ў гісторыі быў аб’яднаны, і падзяліла ўсю краіну на акругі-цзюнь (郡), то гэтыя землі апынуліся ў складзе акругі Цзі (稽). Калі пасля смерці Цынь Шы-хуандзі імперыя, то гэтыя землі кантралявалі тры военачальнікі. Затым, пасля ўтварэння імперыі Хань на гэтых землях былі ўтвораны паветы Лэй (娄), Юцюань (由拳) і Хаянь (海盐). У эпоху Трохцарства і пры імперыі Цзінь яны ўваходзілі ў склад вобласці У (吴) — паветы Лэй (娄), Цзясін (嘉兴) і Хаянь (海盐).
У перыяд Паўднёвых і Паўночных дынастый гэтая тэрыторыя ўвайшла ў склад вобласці Янчжоу (扬州). Калі было знішчана дзяржавай Суй, то тэрыторыя сучаснага Шанхая была падзелена паміж абласцямі Сучжоу і Ханчжоу.
Пры імперыі Тан гэтыя землі былі ўжо досыць развітымі: людзі, якія тут жылі, займаліся земляробствам, рыбалоўствам і. Таму ў 10-ы год кіравання пад дэвізам «Цяньбаа» (751 год па еўрапейскім летазлічэнні) на іх быў утвораны (华亭), адміністрацыйна падпарадкаваны Сучжоў. Менавіта гэты год і лічыцца годам заснавання Шанхая.
Імперыі Сун і Юань
У пачатковы год існавання імперыі Сун з вобласці Сучжоў была выдзелена ў асобную адміністрацыйную адзінку вобласць Сючжоу (秀州) з адміністрацыйным цэнтрам у сучасным, у склад якой, у прыватнасці, увайшоў і павет Хуацін. Да гэтага часу ўсходняе марское ўзбярэжжа павета ўжо было важным цэнтрам здабычы солі, развіваўся гандаль — у хроніках адзначана, што ў 1119 годзе пасёлак Цінлун, які знаходзіўся на поўнач ад павятовага цэнтра на паўднёвым беразе ракі > быў прыкметным гандлёвым цэнтрам (цяпер гэта месца знаходзіцца ўнутры ). Аднак паступова рака Сунцзян у вярхоўях змялела, суднаходства па ёй ўпала і Цінлун прыйшоў у заняпад, а цэнтр гандлю перамясціўся на 70 км ніжэй па плыні, у невялікую рыбацкую вёсачку, якая знаходзілася ў вусце ракі, што ўпадае ў мора. У выніку яна развілася настолькі, што ў 1267 годзе была афіцыйна ператворана ў пасёлак Шанхай.
Неўзабаве імперыя Сун пала пад ударамі манголаў, і новыя ўлады ў 1277 годзе заснавалі ў Шанхаі марскі порт, а павет Хуацін пераўтварылі ў Сунцзянскую ўправу.
У 1292 годзе быў афіцыйна ўтвораны падначалены Сунцзянскай управе павет Шанхай з адміністрацыйным цэнтрам у Наньшы (на тэрыторыі сучаснага раёна Хуанпу).
Імперыя Мін і першая палова існавання імперыі Цын
У гады кіравання пад дэвізам «Юнлэ» дзеля забеспячэння суднаходства ў ніжнім цячэнні ракі Усунцзян былі праведзены меліярацыйныя работы ў рэках і Хуанпу, у выніку чаго былое ніжняе цячэнне Усунцзяна стала вусцем ракі Хуанпу, а сама рака Усунцзян ператварылася ў прыток Хуанпу. З той пары галоўнай транспартнай артэрыяй стала менавіта рака Хуанпу.
На працягу 240 гадоў існавання павет Шанхай абыходзіўся без фартыфікацыйных збудаванняў, аднак у сярэдзіне XVI стагоддзя прыморскія правінцыі Кітая сталі пакутаваць ад набегаў піратаў-, і ў 1533 годзе ўсяго за два месяцы вакол адміністрацыйнага цэнтра павета былі ўзведзены гарадскія сцены даўжынёй у 4,5 км і вышынёй 7 м, у якіх было 6 варот.
У канцы XVI стагоддзя ў Кітаі вёў місіянерскую дзейнасць езуіт. Пад яго ўплывам у 1603 годзе прыняў хрысціянства вучоны і чыноўнік, пасля чаго , якія знаходзіліся ля зліцця Сучжаухэ і Хуанпу, сталі адным з аплотаў каталіцызму ў Кітаі.
У 1685 годзе, калі пасля была адменена «марская забарона», у Шанхаі была заснавана мытня.
Опіумныя войны і паўстанне тайпінаў
Падчас Першай опіумнай вайны ў чэрвені 1842 года брытанскі флот, пасля чаго Шанхай быў заняты брытанскім экспедыцыйным корпусам. У адпаведнасці з Нанкінскім дагаворам, якім завяршылі вайну, Шанхай быў адкрыты для замежнага гандлю. З 1843 года ў горадзе размясціўся брытанскі консул, а ў 1845 годзе Вялікабрытанія атрымала права на самастойнае кіраванне зямельным участкам на поўнач ад Наньшы (адміністрацыйнага цэнтра павета Шанхай). У 1849 годзе на тэрыторыі паміж брытанскім сетльментам і кітайскім горадам утварылася.
У гады паўстання тайпінаў Шанхай ў 1853 годзе быў заняты байцамі з тайнай арганізацыі «», што выклікала паток кітайскіх бежанцаў, якія імкнуцца схавацца на тэрыторыі замежных паселішчаў. Спачатку замежнікі трымалі нейтралітэт і імкнуліся не ўмешвацца ва ўнутрыкітайскую грамадзянскую вайну, але затым амерыканскі «салдат поспеху» стварыў «атрад замежнай зброі», які ваяваў пад Шанхаем, а потым пайшоў на службу да кітайскага ўраду, і натрэніраваная ім у Шанхаі «» адыграла важную ролю ў разгроме тайпінаў.
Канец XIX — пачатак XX стагоддзяў
У 1863 годзе Амерыканская канцэсія афіцыйна аб’ядналася з брытанскай ў Шанхайскі міжнародны сетлмент. Да 1900 года выгаднае месцазнаходжанне прывяло да таго, што Шанхай ператварыўся ў буйны порт і прамысловы цэнтр. Падзел горада на тэрыторыі з рознай юрысдыкцыяй, велізарныя фінансавыя патокі, а таксама уласцівы буйному порту рост злачыннасці прывялі да таго, што, фактычна, горад кантралявала «».
У 1895 годзе Цынская імперыя прайграла япона-кітайскую вайну, і Сіманасекскі дагавор стварыў умовы для японскага пранікнення ў Кітай. У Шанхаі японцы сталі кампактна сяліцца ў, і з часам іх там стала так шмат, што гэтую тэрыторыю сталі нефармальна называць «японскім сетлментам».
У складзе Кітайскай рэспублікі
Калі пасля 1911 года ў Кітаі ўсталявалася рэспубліканская форма праўлення і пачалася грамадзянская вайна, шанхайскія інтэрнацыянальныя сетлменты сталі дзяржавамі ў дзяржаве, прадстаўляючы сабой астраўкі спакою ў акіяне беспарадкаў. На іх тэрыторыі, у прыватнасці, хаваліся ад рэпрэсій новых уладаў прыхільнікі старога рэжыму.
У сувязі з тым, што кантроль над Шанхаем дазваляў атрымліваць велізарныя даходы, восенню 1924 года пачалася, у выніку якой кантроль над Шанхаем перайшоў ад да.
У 1926 годзе пад кіраўніцтвам партыі Гаміньдан пачаўся, які меў на мэце пераадоленне расколу Кітая і аб’яднанне краіны. Наступ на Шанхай, які знаходзіўся пад уладай мілітарыста, ажыццяўлялі войскі пад камандаваннем , падпарадкаванага Чан Кайшы. 21 сакавіка, калі часткі НРА наблізіліся да Шанхая, пад кіраўніцтвам камуністаў было пачата ўзброенае паўстанне. Рабочыя атрады нападалі на войскі мілітарыста Сунь Чуаньфана. У ноч на 22 сакавіка 1927 года Шанхай быў вызвалены, быў створаны ўзначалены камуністамі часовы гарадскі ўрад, які прызнаў уладу. Войскі НРА ўвайшлі ў Шанхай 22 сакавіка, калі войскі Сунь Чуаньфана ўжо пакінулі горад. Мяркуючы, што камуністы рыхтуюць захоп улады, 2 красавіка Чан Кайшы, і  таемна арганізавалі Цэнтральны назіральны камітэт Шанхая. Гэты камітэт склаў план фізічнага знішчэння прыхільнікаў КПК і прыступіў да падрыхтоўкі яго рэалізацыі. У выніку «» было забіта некалькі тысяч чалавек.
Гаміньданаўскі ўрад 29 сакавіка 1927 года афіцыйна вылучыў Шанхай са складу правінцыі Цзянсу у асобную адміністрацыйную адзінку, а 7 ліпеня даў Шанхаю статус «асобага горада» (上海特别市). З ліпеня 1929 года пачалося інтэнсіўнае развіццё Шанхая пад уладай партыі Гаміньдан. Пачаў забудоўвацца сучаснымі будынкамі раён, які ляжыць на поўнач ад замежных канцэсій, дзе было вырашана развіваць новы гарадскі цэнтр. Новы Шанхайскі порт стаў сур’ёзным канкурэнтам порту, які належаў еўрапейцам. Аднак дзеля ўмацавання свайго ўплыву ў Шанхаі гаміньданаўцы пайшлі на супрацоўніцтва з гангстарамі з «Зялёнай банды», у выніку чаго ў гэты час велізарную ўладу ў Шанхаі набыў яе кіраўнік. 1 ліпеня 1930 года «асобы горад Шанхай» быў перайменаваны ў «горад Шанхай», пры гэтым застаўшыся асобнай адміністрацыйнай адзінкай правінцыйнага ўзроўню.