cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы
Перадгісторыя
У сакавіку малдаўскімі рэвалюцыянерамі была прадпрынятая спроба здзейсніць рэвалюцыю ў Малдаўскім княстве, але яна правалілася. Выступленні абмежаваліся ўзвядзеннем барыкад перад гасцініцай «Пецярбург» у Ясах і перадзелам панскіх зямель сялянамі. Улада па-ранейшаму заставалася ў руках Стурдзы. Большы размах набылі народныя выступленні ў Валахіі. Там рэвалюцыянерам удалося бяскроўна ўзяць уладу ў свае рукі, склікаць органы дзяржаўнага кіравання і пачаць правядзенне рэформ. Двойчы баярская апазіцыя прадпрымала спробы дзяржаўнага перавароту, якія праваліліся. Рэформы, якія праводзіліся новай уладай, таксама не мелі поспеху. Пасля паўгадавой анархіі ў княства былі ўведзены расійскія і турэцкія войскі, якія штурмам узялі Бухарэст і здушылі рэвалюцыю. Варта адзначыць, што валашскія рэвалюцыянеры збіраліся аб’яднаць Дунайскія княствы ў адзіную дзяржаву, але на першы план выносілася правядзенне дэмакратычных рэформ.
З 1848 па 1859 год у княствах панаваў рэакцыйны рэжым. Нягледзячы на гэта, турэцкія ўлады пайшлі на саступкі, дазволіўшы правядзенне найважнейшых рэформ. Малдаўскія і валашскія рэакцыяністы, якія прымалі ўдзел у рэвалюцыі, беглі за мяжу. Там яны паставілі перад сабой новую мэту: аб’яднаць княствы.
Аб’яднанне княстваў
Пасля паражэння Расійскай імперыі ў Крымскай вайне краіны Заходняй Еўропы жадалі цалкам пазбавіць яе ўплывы ў Дунайскіх княствах. Вялікабрытанія і Францыя жадалі падпарадкаваць сабе ў Паўднёва-Усходняй Еўропе — Малдаўскае княства і Валахію. З гэтых княстваў у Вялікабрытанію вывозілася збожжа, таму тая залежала ад Дунайскіх княстваў і жадала цалкам кантраляваць сітуацыю ў іх. Для гэтага Расійскую імперыю пазбавілі выхаду да важнай еўрапейскай суднаходнай ракі — Дунаю, перадаўшы гарады Рэні, Балград і Ізмаіл Малдаўскаму княству.
Аднак перш чым еўрапейскія дзяржавы знайшлі новага манарха, у 1859 годзе спачатку ў Малдаўскім княстве, а затым у Валахіі прайшлі выбары гаспадара. Ім быў выбраны адзін і той жа чалавек — Александру Іаан Куза, што супярэчыла французскай і брытанскай палітыцы. Выбары гаспадара ў абодвух княствах суправаджаліся масавымі беспарадкамі і сялянскімі паўстаннямі. У Валахіі падчас пасяджэння прадстаўнічага сходу, на якім галасаваннем выбіраўся манарх, жыхары Бухарэста акружылі будынак парламента з патрабаваннямі выбраць таго ж гаспадара, што і ў Малдове.
Выбары гаспадара ў Валахіі і Малдовы выклікалі рэзкі пратэст па ўсёй Еўропе. Асманская імперыя, Вялікабрытанія, Францыя і Аўстра-Венгрыя адмовіліся прызнаваць выбары легітымнымі. Турцыя пачала падрыхтоўкі да вайны супраць Дунайскіх княстваў, на паўднёвы бераг Дуная і ў Дабруджу сцягваліся войскі. Турцыю падтрымала Аўстра-Венгрыя, якая таксама пачала сцягваць войскі ў Трансільванію. Францыя і Расійская імперыя выказалі пратэст гэтым дзвюм дзяржавам, заклікаўшы спыніць манеўры войскаў каля граніц Дунайскіх княстваў. У такой сітуацыі Асманская імперыя і Аўстра-Венгрыя вымушаны былі спыніць падрыхтоўку да вайны. Адначасова да вайны рыхтавалася і новаўтворанае Аб’яднанае княства, якое рыхтавалася абвясціць незалежнасць ад Асманскай імперыі. Войскі Аб’яднанага княства сцягваліся да граніцы з Сербіяй. Сербскія і чарнагорскія дыпламаты вялі ў Бухарэсце кансультацыі аб магчымасці сумесных ваенных дзеянняў супраць Турцыі.
Напружаная сітуацыя ў княствах захоўвалася на працягу двух гадоў. Новае Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы ў наступныя гады было прызнана толькі васалам Асманскай імперыі і толькі шэрагам дзяржаў. У 1861 годзе Асманская імперыя прызнала існаванне на яе тэрыторыі новага суб’екта. З 1861 па 1877 год Аб’яднанае княства з’яўлялася васалам Асманскай імперыі.
У 1862 годзе Сербія пачала падрыхтоўкі да вайны з Турцыяй. Яна закупіла ў Расійскай імперыі вялікую колькасць зброі. Аб’яднанае княства на чале з Александру Кузам дазволіла перавезці па сваёй тэрыторыі зброю ў Сербію. Аднак нелегальны перавоз зброі праз васальную дзяржаву Асманскай імперыі быў заўважаны турэцкім урадам. Турэцкі султан запатрабаваў перадаць зброю Асманскай імперыі, ізноў накіраваўшы да Дуная 3000 кавалерыстаў. Адбыўся міжнародны дыпламатычны скандал. Нягледзячы на гэта, Куза не пайшоў на саступкі туркам. Зброя была дастаўлена ў Сербію, а Аб’яднанае княства значна ўмацавала свае пазіцыі на міжнароднай арэне.
Палітычны крызіс 1861—1864 гадоў
Яшчэ ў гады аб’яднання княстваў (1859—1861) у краіне адбываліся сялянскія паўстанні. Пасля прызнання еўрапейскімі дзяржавамі Кузы гаспадаром абаіх княстваў пачаўся крызіс прыгоннай сістэмы, які прывёў да больш масавых паўстанняў сялян. У жудзецы Бузэу паўсталыя сяляне стварылі ўзброеныя фарміраванні, якімі камандаваў Ніца Малайрэу. Паўстанцы накіраваліся ў сталіцу Валахіі Бухарэст, спрабуючы па дарозе прыцягнуць у свае фарміраванні мясцовых сялян. Яны патрабавалі ад улад адмены прыгоннага права і раздачы ім зямель.
Пад ціскам сялян парламент княства, Нацыянальны сход, ухваліў у 1863 годзе праект закона аб секулярызацыі манастырскіх зямель. На той момант у краіне 1/5 частка ўсёй зямлі належала манастырам. Баяры і буйныя землеўладальнікі падтрымалі гэты законапраект, спадзяючыся такім чынам адцягнуць сялян ад барацьбы супраць пануючых класаў. У 1864 годзе ў княжацкім парламенце пачалося абмеркаванне новага зямельнага закона. Меркавалася правесці буйную аграрную рэформу накшталт адмены прыгоннага права ў Расійскай імперыі. Александру Куза са сваімі прыхільнікамі збіраўся адмяніць паншчыну і надаць частцы сялянства ўласныя зямельныя ўчасткі. За атрыманы ўчастак (у сярэднім 5,7 га на сям’ю) сяляне павінны былі выплачваць на працягу 15 гадоў выкуп дзяржаве.
Гэта рэформа не спадабалася Нацыянальнаму сходу Аб’яднанага княства, які амаль цалкам складаўся з буйных землеўладальнікаў і памешчыкаў. Нацыянальны савет неадкладна адпрэчыў законапраект. Частка апазіцыйных Кузу памешчыкаў стала патрабаваць уводу ў дзяржаву турэцкіх войскаў для «аднаўлення парадку». У такой сітуацыі 14 мая 1864 года Куза распусціў парламент і прызначыў рэферэндум, на якім было пастаўлены пытанне аб зніжэнні маёмаснага і ўзроставага цэнзу. У выніку рэферендуму права ўдзельнічаць у выбарах Нацыянальны сход атрымалі грамадзяне ўзростам не менш за 21 год, якія выплачвалі прынамсі 48 леяў падатку. Гэта дазволіла прыхільнікам дамнітара атрымаць пры падтрымцы сялян у Нацыянальным сходзе II склікання большасць галасоў. Гэта дазволіла Кузу кантраляваць усё княства.
У Еўропе гэта было ўспрынята як дзяржаўны пераварот. Францыя падтрымала новы ўрад, але Расійская імперыя, Вялікабрытанія і Прусія скарысталіся гэтым як нагодай для ўмяшання ў яе ўнутраныя справы. Кузу абвінавацілі ў парушэнні статусу княства, пададзенага яму ў 1858 годзе на Парыжскай канферэнцыі. Для таго, каб уладзіць канфлікт, дамнітар вымушаны быў паехаць у Стамбул, дзе 28 ліпеня быў зацверджаны новы статус княства. Таксама Аб’яднанаму княству было дазволена самому вырашаць свае ўнутраныя справы, што было сур’ёзным крокам да стварэння незалежнай дзяржавы.
Рэформы
Астатнія рэформы былі накіраваны на паляпшэнне становішча сялянства, каб пазбегнуць іх масавых паўстанняў, якія адбываліся ўсё часцей, на павелічэнне тэмпаў развіцця капіталістычных прадпрыемстваў і на ўмацаванне ўлады манарха. Спроба правесці ў 1862 годзе першую аграрную рэформу была амаль сарвана баярамі і памешчыкамі, таму ўвасобілася ў жыццё часткова. У 1864 годзе была праведзена другая аграрная рэформа. Для таго, каб правесці яе праз Нацыянальны сход, прыйшлося распусціць яго і правесці выбарчую рэформу. У выніку большая частка сялянства была вызвалена ад павіннасцей перад памешчыкам. Вызваленаму сялянству была раздадзена зямля (ад 2 да 7 гектараў на сям’ю). У выніку выбарчай рэформы, праведзенай для рэалізацыі гэтай аграрнай рэформы, значна зменшыўся маёмасны і ўзроставы цэнз для выбаршчыкаў. Права выбіраць парламент належала мужчынам старэйшым за 21 год, якія выплачвалі падатак прынамсі 48 леяў. Адначасова была распрацавана канстытуцыя краіны 1864 года, якая дзейнічала да 1866.
Для таго, каб не раздражняць баяраў і задаволіць патрэбнасці сялян, Куза паміж першай і другой аграрнымі рэформамі правёў у 1863 годзе секулярызацыю манастырскіх зямель. Манастырам была выплачана кампенсацыя сумай 81 000 000 леяў. З гэтай сумы былі вылічана запазычанасць царквы перад дзяржавай — 31 000 000 леяў. З прычыны таго, што частка манастырскіх уладанняў належала Грэцыі, гэта выклікала міжнародны скандал. У 1864 годзе ў Стамбуле былі праведзены перамовы аб кампенсацыйных выплатах Аб’яднанага княства Грэцыі. У выніку перамоў княства захавала за сабой усе былыя манастырскія землі без дадатковых выплат.
Адначасова былі прыняты грамадзянскі і крымінальны кодэксы, закон аб школьнай адукацыі, уведзены ў абарот лей, а таксама праведзена рэарганізацыя сістэмы кіравання васальным княствам. Рэфармаванне краіны сустрэла супраціўленне з боку Турцыі, якая не жадала шырэйшай аўтаноміі княства. Рэформы, больш падобныя на сепаратызм, адыгралі важную ролю ў далейшай гісторыі ўзнікнення дзяржавы Румыніі.
«Грозная кааліцыя» і палацавы пераварот
Выбарчая рэформа дазволіла дамнітару прыцягнуць да выбараў не толькі буржуазію і верхавіну сярэдняга класа, але і сялян з рабочымі. Сяляне выбралі больш лаяльны да рэформ парламент. У Нацыянальным сходзе II склікання аграрная рэформа і адмена прыгоннага права былі хутка ўхвалены, а таксама была ўведзена новая канстытуцыя. Александру Куза атрымаў поўны кантроль над Аб’яднаным княствам і правёў шэраг рэформ, якія не спадабаліся памешчыкам, буржуазіі і буйным землеўладальнікам. Вышэйшыя слаі грамадства аб’ядналіся ў кааліцыю, накіраваную супраць тагачаснай улады, якая атрымала ў народзе назва «жахлівай кааліцыі». Кааліцыю ўзначаліў Іон Брэціяну, які лічыў, што гарантам бяспекі дзяржавы можа паслужыць толькі замежны манарх. Заходнія вялікія дзяржавы — Германія, Францыя і Вялікабрытанія — таксама не былі здаволены знешняй палітыкай Аляксандра Кузы. Яны жадалі цалкам падпарадкаваць сабе Аб’яднанае княства, тым самым саслабіўшы турэцкі ўплыў у рэгіёне.
У пачатку 1866 года «Жахлівая кааліцыя» на чале з Іоном Брэціяну перайшла да сілавых дзеянняў. У ноч з 1 на 2 лютага група апазіцыйна настроеных афіцэраў уварвалася ў спальню Аляксандра Кузы. Манарх вымушаны быў адрачыся ад прастола і ў кароткі тэрмін пакінуць дзяржаву. Месца дамнітара стала вакантным. Увесну княства было без манарха, выканаўцам яго абавязкі стала спецыяльная дзяржаўная камісія. Тым часам у Еўропе абмяркоўваўся лёс саслабелых княстваў. Францыя жадала прызначыць на пасаду дамнітара лаяльнага да сябе манарха, Турцыя збіралася цалкам падпарадкаваць гэту дзяржаву сабе, а ў Італіі абмяркоўвалася пытанне аб перадачы Аб’яднанага княства Аўстра-Венгрыі ў абмен на Венецыю. Апошняя прапанова была адпрэчана аўстрыйцамі з фармулёўкай «аўстрыйская ладдзя і без таго перагружана чужацкімі нацыянальнасцямі, каб дадаваць яшчэ малдаван і валахаў».
Тым часам Іон Брэціяну і яго прыхільнікі пачалі пошук падыходнага манарха. Спачатку аб’яднаны княжацкі прастол быў прапанаваны фламандскаму графу Філіпу, які быў сынам караля Бельгіі Леапольда I, але той адмовіўся. У другі раз прастол быў прапанаваны Карлу Гогенцолерн-Зігмарынгену, прадстаўніку швабскай галіны Гогенцолернаў.
Карл звярнуўся за саветам да прускага прэм’ер-міністра Ота фон Бісмарка, які параіў яму заняць вакантны прастол. Гэта было на карысць Германіі, якая магла атрымаць саюзніка на паўднёвых межах Аўстрыі. Увесну 1866 года Карл тайна пад відам купецкага прыганятага Лемана прыбыў праз Аўстра-Венгрыю да граніц княства. Гэта тлумачылася тым, што Аўстра-Венгрыя не была зацікаўлена ва ўмацаванні германскага ўплыву каля яе паўднёвых граніц. У Трансільваніі — на мяжы Аўстра-Венгрыі і Аб’яднанага княства — «Жахлівая кааліцыя» падала яму экіпаж, на якім ён ужо легітымна ўехаў у Аб’яднанае княства. 10 мая 1866 года ён увайшоў у Бухарэст і заняў прастол Аб’яднанага княства, дзе стаў вядомы як Караль I. Адразу пасля прынясення прысягі Каралем I Турцыя пачала сцягваць 20-тысячную армію да граніцы з Аб’яднаным княствам. Пасля таго, як Вялікабрытанія, Расія, Францыя і Аўстрыя асудзілі Турцыю за спробу акупаваць княства, асманскі султан адмовіўся ад ідэі інтэрвенцыі ў Аб’яднанае княства. Увосень 1866 года ў Стамбуле пачаліся перамовы паміж Аб’яднаным княствам і Асманскай імперыяй, у выніку якіх княству быў прысвоены статус «прывілеяванай правінцыі і складовай часткі Асманскай імперыі». Армія княства была абмежавана 30 000 чалавек, на княжацкіх грошах павінен быў быць сімвал Асманскай імперыі, дамнітар не меў права засноўваць дзяржаўныя ўзнагароды і заключаць дагаворы з іншымі дзяржавамі. Адзінае, чаго дамаглося Аб’яднанае княства — гэта прызнанне турэцкім султанам спадчыннасці ўлады дамнітара.
Знешнепалітычны крызіс 1868 года
Кансерватары, якія складалі большасць у Нацыянальным сходзе, падтрымалі Караля I. Атрымаўшы пасаду дамнітара, новы манарх без згоды Турцыі пераназваў Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы ў нікім непрызнанае княства «Румынія». Пасада дамнітара была замешчана пасадай князя. Гэта было замацавана ў новай канстытуцыі 1866 года, якую ён падпісаў пасля таго, як заняў прастол княства. У параўнанні з канстытуцыяй 1864 года гэта была больш ліберальнай.
У першы год свайго кіравання Караль I у сваёй знешняй палітыцы больш арыентаваўся на Францыю і Вялікабрытанію, чым на Расію, Сербію і Чарнагорыю. Увесну таго ж года большасць месцаў у Нацыянальным сходзе занялі лібералы, пры якіх знешнепалітычная сітуацыя рэзка змянілася. Лібералы лічылі, што брытанскія і французскія дыпламаты падтрымліваюць Асманскую імперыю, і Аб’яднанае княства з-за іх можа патрапіць толькі ў большую залежнасць ад турэцкага султана. У красавіку 1867 года князь Сербіі Міхаіл Абрэнавіч паспрабаваў наладзіць адносіны з новым румынскім манархам і наведаў Бухарэст, але не сустрэў падтрымкі з боку новай улады.
Пры гэтым, паводле меркавання новага кіраўніцтва краіны, для таго, каб княства здабыло незалежнасць, неабходна было наладзіць адносіны з праціўнікамі Францыі, Вялікабрытаніі і Турцыі — Расіяй і Прусіяй. Адначасова Францыя і Прусія, якія былі супернікамі, дамагаліся аднаго і таго ж — узмацнення ўплыву Аўстра-Венгрыі на Балканах і паслаблення пазіцый Расіі ў гэтым рэгіёне. Для гэтага на Бухарэст быў аказаны дыпламатычны ціск, які прывёў да пачатку аўстрыйска-«румынскіх» перамоў. Аднак перамовы праваліліся з-за спрэчкі аб палітычным статусе Трансільваніі, і французска-германскі план не рэалізаваны. Такім чынам, Аб’яднанае княства апынулася ў цэнтры палітычных гульняў вялікіх дзяржаў. За ўзмацненне свайго ўплыву ў ім змагаліся з аднаго боку Вялікабрытанія і Францыя, з іншай Расія і Прусія, а трэцім бокам стала Аўстра-Венгрыя.
Пасля правалу аўстрыйска-«румынскіх» перамоў суперніца Аўстра-Венгрыі на Балканах — Расія, паспрабавала зблізіцца з Аб’яднаным княствам. У адказ на гэта Францыя пачала пераконваць румынскі ўрад у тым, што Расійская імперыя рыхтуецца да акупацыі княства. У снежні 1867 года Аўстра-Венгрыя і Асманская імперыя заявілі пра сваё жаданне акупаваць княства. У сувязі з гэтым дыпламаты Аб’яднанага княства ў студзені 1868 гады пачалі перамовы з расійскім урадам, якія не спадабаліся турэцкаму ўраду. Адначасова быў падпісаны сербска-«румынскі» дагавор аб супрацоўніцтве і дружбе" . Магчымасць акупацыі княстваў Турцыяй узрасла.
Знешнепалітычны крызіс вакол Аб’яднанага княства ўвесь час распальваўся. З’явіліся чуткі, што Аб’яднанае княства рыхтуецца абвясціць сваю незалежнасць 11 лютага 1868 года. Адразу пасля гэтага пачалі друкавацца ўлёткі, у якіх заклікалася да аб’яднання ўсіх хрысціян Балканскага паўвострава і барацьбе супраць Турцыі. Бісмарк, які быў заступнікам Караля I, заклікаў яго не спяшацца з абвяшчэннем незалежнасці і ператварыць Аб’яднанае княства ў «Бельгію Паўднёва-Усходняй Еўропы», гэта значыць стаць нейтральным бокам. Напружаная сітуацыя ў княстве захоўвалася на працягу ўсёй вясны. Паводле непацверджаных гістарычных звестак 10 мая 1868 года 800 чалавек нібы акружылі палац Караля I і правялі мітынг пад лозунгам «жыве адзіная і незалежная Румынія!»
Крызісная сітуацыя пагоршылася тым, што ў суседняй Балгарыі разгортвалася народна-вызваленчае паўстанне. Балгарскія атрады фарміраваліся на тэрыторыі Аб’яднанага княства, прычым урад краіны закрываў на гэта вочы. У 1868 годзе Каралю I неаднаразова выражалі пратэст заходнія вялікія дзяржавы. Аднак князь адмаўляў, што на тэрыторыі княства знаходзяцца балгарскія склады са зброяй і фарміруюцца паўстанцкія атрады. У сярэдзіне ліпеня Фуад-паша, адказны за Аб’яднанае княства перад турэцкім султанам, запатрабаваў склікаць надзвычайную камісію па расследаванні становішча ў княстве. Да Дуная зноў пачалі сцягвацца турэцкія войскі, але пад ціскам расійскай і германскай дыпламатыі туркі вымушаны былі адступіць.
У выніку па патрабаванні вялікіх дзяржаў з Нацыянальнага сходу былі выгнаны лібералы. Пасля выбараў у сход большасць галасоў атрымалі ўмераныя лібералы на чале з Кагэлнічану. Новы парламент і кабінет міністраў праводзілі ўмераную знешнюю палітыку, якая задавальняла ўсе бакі канфлікту.
Народныя бунты
Караль I у такой сітуацыі 23 сакавіка 1871 года звярнуўся да членаў Нацыянальнага сходу з ультыматумам. Ён запатрабаваў стабілізаваць сітуацыю ў краіне, або ён адрачэцца ад прастола. Гэты зварот выклікаў паніку ў парламенце. Рэвалюцыйныя падзеі ў Францыі, стварэнне Парыжскай камуны і масавыя хваляванні ў румынскіх гарадах прымусілі буржуазію, якая пераважала ў парламенце, ісці на павадку ў князя. Стары ўрад умераных лібералаў неадкладна падаў у адстаўку. Быў сфарміраваны новы ўрад кансерватараў на чале з Ласкарам Катарджыу. Кансерватары адкрыта пачалі правядзенне рэакцыйнай палітыкі.
Знешняя палітыка
У 1872 годзе пры падтрымцы расійскіх і германскіх дыпламатаў быў уладжаны палітычны канфлікт з Грэцыяй. Гэта перашкодзіла Італіі, Асманскай імперыі, Аўстра-Венгрыі і іншым дзяржавам умяшацца ва ўнутраныя справы Аб’яднанага княства. Аднак увосень таго ж года Асманская імперыя прапанавала ўраўнаваць княства ў правах са звычайнымі правінцыямі імперыі. Аднак яна была вымушана адмовіцца ад гэтага плана з-за ўмяшання ў канфлікт Расіі і Германіі.
У 1873 годзе адбыўся эканамічны крызіс, які закрануў і Аб’яднанае княства. Да таго моманту Асманская імперыя перажывала заняпад, што адбівалася і на яе васальных дзяржавах. З мэтай адцягнуць масы румынскага народа ад гэтых і іншых складаных праблем, урад Аб’яднанага княства і Караль I пачалі весці перамовы з вялікімі дзяржавамі аб магчымым абвяшчэнні незалежнасці княства. Не атрымаўшы міжнароднай падтрымкі і сустрэўшы супраціўленне з боку буржуазных кансерватараў, баярства і лібералаў, лідары дзяржавы адмовіліся ад такой ідэі. У 1872 годзе ў Берліне і Санкт-Пецярбургу былі адкрыты першыя пасольствы Аб’яднанага княства. З мэтай прадэманстраваць незалежную ад Турцыі палітыку, у 1875 годзе ўрад княства падпісаў з Аўстра-Венгрыяй невыгодны для княства гандлёвы дагавор. У Аб’яднанае княства лінуў паток таннейшай аўстрыйскай прадукцыі, што нанесла шкоду прамысловасці княства. У такім жа духу былі падпісаны і іншыя міжнародныя пагадненні. Так, пагадненне з Германіяй аб будаўніцтве чыгункі Кішынёў — Ясы —  — правалілася. Высвятлілася, што грошы, якія выдаткоўваліся на будаўніцтва дарогі, прысвойваліся прапрускімі ж прадпрымальнікамі. Пасля гэтага пагадненне было скасавана, што выклікала новы міжнародны скандал. Да абвяшчэння незалежнасці Аб’яднанага княства 9 (21) мая 1877 года, у княстве і вакол яго захоўвалася адносна стабільнае становішча.
Вайна за незалежнасць і каралеўства Румынія
Калі 24 красавіка 1877 года Расійская імперыя абвясціла вайну Турцыі, яе падтрымалі васальныя дзяржавы Асманскай імперыі, у тым ліку і Аб’яднанае княства. Для яе гэта было шанцам здабыць незалежнасць. Міхаіл Кагэлнічану, які быў тады міністрам замежных спраў, асабіста дазволіў расійскім войскам знаходзіцца на тэрыторыі Аб’яднанага княства. Да таго часу расійскі імператар Аляксандр II прыбыў у княства для камандавання расійскімі войскамі ў Плаешці. 11 мая ў Нацыянальным сходзе адбылося галасаванне, на якім было прынята рашэнне абвясціць Турцыі вайну.
20 мая на граніцы княства з Турцыяй пачаліся першыя сутыкненні. З паўднёвага берага Дуная турэцкая артылерыя пачала весці абстрэл населеных пунктаў праціўніка. У адказ з боку княства быў абстраляны Відзін. 21 мая ў Нацыянальным сходзе было прынята рашэнне разарваць любыя адносіны з Асманскай імперыяй і абвясціць незалежнасць. Аднак войскі княства пачалі актыўныя ваенныя дзеянні толькі са жніўня. Гэта тлумачылася недахопам сіл і зброі ў рэгіёне ў расійскай арміі, у выніку да баёў была прыцягнута нешматлікая армія княства, якая знаходзілася на расійскім забеспячэнні, у тым ліку ў забеспячэнні зброяй. У далейшым салдаты і афіцэры княства нароўні з расійскімі ваеннымі бралі ўдзел у баявых дзеяннях супраць туркаў. Так, князь Караль I пры аблозе Плеўны выконваў абавязкі галоўнакамандуючага.
Руска-турэцкая вайна завяршылася 3 сакавіка 1878 года. Яе завяршэнне адзначылася дыпламатычным скандалам паміж Расіяй і Румыніяй. Расійскі ўрад заявіў пра намер вярнуць у склад імперыі тэрыторыі, страчаныя пасля Крымскай вайны — тры паветы ў Паўднёвай Бесарабіі. У абмен расійскі бок абяцаў перадаць Аб’яднанаму княству Дабруджу, самастойна адваяваную Расіяй у Турцыі. Караль I і Міхаіл Кагэлнічану адмовіліся пайсці на тэрытарыяльны абмен паміж дзвюма дзяржавамі. У адказ Расія прыстрашыла гвалтоўна раззброіць новаспечаную румынскую армію і ўвяла свае войскі ў Кахульскі, Ізмаільскі і Балградскі паветы. Пазней яна абвясціла гэтыя тэрыторыі сваімі, што было зафіксавана ў Сан-Стэфанскім і Берлінскім дагаворах.
3 сакавіка 1878 года, паводле Сан-Стэфанскага дагавора, княства Румынія здабыло поўную незалежнасць. На Берлінскім кангрэсе 13 ліпеня 1878 года, у Берлінскім дагаворы (Берлінскі трактат 1878 года), дзе пераглядаліся вынікі руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў паводле Сан-Стэфанскага мірнага дагавора, Румынія паўторна была прызнана незалежнай дзяржавай. Таксама паўторна прызнавалася анексія Румыніяй Дабруджы і Расіяй Буджака.
Толькі праз тры гады пасля здабыцця княствам незалежнасці, у канстытуцыю былі ўнесены папраўкі, дзякуючы якім Караль I мог стаць каралём. 10 мая 1881 года, у дзень, калі Караль I прыбыў у Бухарэст і абвясціў сябе князем, адбылася каранацыя. Аб’яднанае княства ператварылася ў Каралеўства Румынія.
Грамадства
У княстве была ўведзена адзіная абавязковая бясплатная пачатковая адукацыя. Усяго існавалі тры ступені адукацыі: пачатковая (4 гады), сярэдняя (7 гадоў) і вышэйшая (3 гады). Аднак на практыцы гэтага не было дасягнута з-за адсутнасці выкладчыкаў і належнай фінансавай падтрымкі дзяржавы. Ніжэйшы клас насельніцтва — сяляне — не маглі атрымаць пачатковую адукацыю з-за свайго становішча ў грамадстве. Сярэдні клас насельніцтва меў перавагі ў сярэдняй адукацыі. З вышэйшых навучальных устаноў у Аб’яднаным княстве працавалі два ўніверсітэты ў Ясах і Бухарэсце, дзве кансерваторыі (там жа) і Вышэйшая школа дарог і мастоў у Бухарэсце. У 1866 годзе была адкрыта Княжацкая акадэмія — установа, утвораная для развіцця навукі і культуры.
У Аб’яднаным княстве з-за панрумынізму, які зарадзіўся нядаўна, вялікая ўвага надавалася літаратуры і гісторыі. У гады існавання княства працавалі такія гісторыкі, як, М. Кагэлнічану, Н. Ёрга, Б. П. Хашдэу, А. Ксенапол. З хімікаў таго перыяду найбольш вядомымі былі і, з матэматыкаў — ,  і Е. Рыез, з біёлагаў —, , К. Дамейля, і, з эканамістаў —  і І. Гіку.
, і  займаліся развіццём паветраплавання і суднабудавання краіны. Геолаг апублікаваў свае працы пра паходжанне пакладаў нафты на чарнаморскім узбярэжжы Аб’яднанага княства. Вядомым у той час філосафам быў.
У Аб’яднаным княстве выдавалася вялікая колькасць перыядычных выданняў. Гэта былі як газеты, так і часопісы рознай скіраванасці. Большасць гэтых выданняў пачала выходзіць яшчэ пасля рэвалюцый 1848 года, але пасля аб’яднання Дунайскіх княстваў цэнзура не была настолькі моцнай, як у перыяд з 1848 па 1859 гады. Усяго ў княстве выдавалася да 20 000 розных кніг і перыядычных выданняў.
Кіраванне
Кіраўніком княства быў дамнітар (з 1866 года — князь). Калі Аб’яднанае княства было часткай Асманскай імперыі, дамнітар меў абмежаваныя правы. Ён не мог усталёўваць прамыя дыпламатычныя кантакты са знешнімі суседзямі, узнагароджваць і засноўваць узнагароды, не падпарадкоўвацца ўказам са Стамбула. Пасля атрымання незалежнасці княствам у 1878 годзе прывілеі князя абмяжоўваліся толькі канстытуцыяй, звонку паўплываць на яго ніхто не меў права.
У Аб’яднаным княстве існаваў свой урад, які з’яўлялася вышэйшым выканаўчым органам улады. У краіне быў аднапалатны парламент — Нацыянальны сход, які выбіраўся народам. Пры Каралі I ён стаў двухпалатным. Нацыянальны сход мог шукаць новага дамнітара, калі са старым штосьці здарыцца і ён не зможа кіраваць княствам.
У Аб’яднаным княстве за гісторыю яго існавання былі дзве канстытуцыі: канстытуцыя Кузы 1864 года і канстытуцыя Караля I 1866 года. Да 1864 года Малдова і Валахія кіраваліся Арганічным рэгламентам і Канвенцыяй вялікіх дзяржаў 1858 года. Канстытуцыя Александру Кузы давала больш правоў у кіраванні краінай дамнітару, таму што ў той час у дзяржаве адбывалася супрацьстаянне паміж манархам і «Жахлівай кааліцыяй». Канстытуцыя Караля I была прынята ім пры садзейнічанні апазіцыйных да Кузы лібералаў, таму была больш ліберальнай. У 1881 годзе Каралем I у канстытуцыю былі ўнесены некаторыя змены, дзякуючы чаму княства прызнана Каралеўствам Румынія, а князь змог стаць каралём.
Армія
Асновы ўзброеных сіл Аб’яднанага княства Валахіі і Малдовы былі закладзены падчас кіравання княствам рускага генерала ад інфантэрыі — графа П. Д. Кісялёва. З прычыны таго, што з 1711 года Дунайскім княствам было забаронена мець армію, першымі мілітарызаванымі падраздзяленнямі сталі паліцэйскія атрады. У Валахіі яны называліся «паліцыя», а ў Малдове — «жандармерыя». Таксама ў першай палове XIX стагоддзя Кісялёвым была закладзена аснова сучасных памежных войскаў Румыніі. Ужо пасля аб’яднання княстваў у выніку рэформ Александру Кузы ў Аб’яднаным княстве з’явілася рэгулярная армія. У перыяд двоеўладдзя (1859—1861), калі Валахія і Малдова юрыдычна яшчэ існавалі як дзве асобныя дзяржавы, у кожным з княстваў былі свае ўзброеныя сілы. У Малдаўскім княстве быў усяго адзін полк пяхоты колькасцю 1552 чалавекі, які ахоўваў межы дзяржавы і дапамагаў жандармерыі. У Валахіі кожны полк таксама налічваў 1552 чалавекі, але іх было некалькі. Там, у адрозненне ад Малдовы, узброеныя сілы былі падзелены на тры роды войскаў: кавалерыя, інфантэрыя і артылерыя. Аднак тры валашскія і адзін малдаўскі полк не былі ўсімі ўзброенымі сіламі княства. Колькасць арміі магла быць павялічана да некалькіх дзясяткаў тысяч чалавек за кошт прызыву ў армію рэзервовых сіл.
У Аб’яднаным княстве прызыву падлягалі ўсе жыхары сёлаў, частка гараджан і частка дваранства. Прызывалися мужчыны ва ўзросце 20—30 гадоў. Выключэнне складалі сяляне, бацькі якіх загінулі ці не ў стане забяспечыць сябе. Тэрмін службы складаў 6 гадоў. Сяляне, маладыя дваране і гараджане прызывалися ў армію ў якасці радавых і пяхоты. Стаць афіцэрамі маглі толькі дваране.
Эканоміка
Да 1848 года Дунайскія княствы з’яўляліся аграрнымі дзяржавамі. Пасля рэвалюцый 1848 года развіццё капіталістычных адносін хутка паскорылася, і да 1863 года ўжо ў Аб’яднаным княстве Валахіі і Малдовы працавала 7849 прамысловых і 30 000 камерцыйных прадпрыемстваў. Аднак у сваёй большасці прамысловыя прадпрыемствы займаліся перапрацоўкай сельскагаспадарчай сыравіны, а не вытворчасцю тавара. Развіццё прадпрыемстваў і павелічэнне вытворчасці прывяло да патрэбнасці паляпшаць шляхі зносін. У гады існавання княства пачалося ўзвядзенне першых у княстве шашаў, механічных мастоў і тэлеграфных ліній. З’явіліся першыя ў краіне гандлёвыя дамы. Нягледзячы на гэта, Аб’яднанае княства заставалася толькі крыніцай сыравіны для заходніх дзяржаў, таннай рабочай сілай і рынкам збыту. Яго эканамічнае развіццё ішло трохі іншым шляхам, чым у Заходняй Еўропе.
У княстве галоўным чынам выкарыстоўвалася наёмная праца. З некалькіх тысяч прадпрыемстваў толькі 33 былі абсталяваны паравымі машынамі, на астатніх рабочыя працавалі ўручную. Склалася новая капіталістычная сістэма адносін паміж прадпрымальнікам і наёмным рабочым.
У цэлым эканоміка княства другой паловы XIX стагоддзя развівалася хуткімі тэмпамі. Падвергшыся эканамічнаму крызісу 1873 года, яе тэмпы развіцця замарудзіліся, але не спыніліся. Акрамя эканамічных, на эканоміку Аб’яднанага княства ўплывалі і знешнепалітычныя фактары. Імкнучыся прадэманстраваць незалежную ад Асманскай імперыі палітыку, Караль I і яго асяроддзе неаднаразова заключалі невыгодныя для княства дагаворы. Так, дагавор з германскай кампаніяй аб будаўніцтве чыгункі праваліўся, таму што высвятлілася, што за год не былі праведзены нават падрыхтоўчыя працы. Дагавор з Аўстра-Венгрыяй падарваў эканоміку княства, з прычыны таго, што з больш прамыслова развітай Аўстрыі ў Аб’яднанае княства завозіліся больш танныя і якасныя тавары. Таксама былі падпісаны гандлёвыя дагаворы і з іншымі дзяржавамі — Германскай імперыяй, Расійскай імперыяй, Італіяй і інш.
Культура
Аб’яднанне Дунайскіх княстваў спрыяла развіццю культуры і мастацтва. Нацыянальны ўздым малдаўскага і валашскага народаў, распачаты ў пачатку XIX стагоддзя, таксама паспрыяў станаўленню сучаснай румынскай культуры. У княстве пачалі ўзводзіцца шматпавярховыя будынкі, што змяніла аблічча многіх гарадоў. Вядомымі архітэктарамі таго часу сталі А. Антанеску і І. Мінку.
Вялікі ўплыў на культуру Дунайскіх княстваў канца XIX стагоддзя аказала Францыя. Пасля збліжэння Дунайскіх княстваў і Францыі ў 1848 годзе ў княствах стаў папулярнымі французская мова, французская кухня, французская архітэктура і інш. Такое становішча спраў захоўвалася ў Аб’яднаным княстве да апошніх гадоў яго існавання, калі адносіны з Францыяй былі пагоршыліся.
У Аб’яднаным княстве асаблівае месца займала народная культура, якая грунтавалася на ўжо вядомым Еўропе малдаўскім фальклоры і ўнікальных малдаўскіх музычных інструментах. Так, кампазітар Ч. Парумбеску, які быў прыхільнікам прагрэсіўных ідэй, выступаў за напісанне музыкі, блізкай да народных матываў. Кампазітар Д. Энеску стварыў першую сімфонію, якая паклала пачатак румынскай класікі. У 1866 годзе ў Бухарэсце была адкрыта філармонія. У княстве ставіліся п’есы як на малдаўскай, так і на замежных мовах. Супраць выканання п’ес на чужых мовах разгарнулася культурная барацьба, у якой у першую чаргу прынялі ўдзел акцёры тэатра. Найбольш выдатнымі акцёрамі гэтага гістарычнага перыяду сталі, ,. У Аб’яднаным княстве працавалі такія мастакі, як Тэадор Аман,, Штэфан Лук’ян, Нікалае Грыгарэску, Г. Дзімітрэску-Мірча і Іон Андрэеску. Са скульптараў вядомыя і.
Мова княства
Помнікі на румынскай (старарумынскай) мове з’яўляюцца толькі з канца першай траціны XVI стагоддзя. Да паловы XVII ст. літаратурнай мовай Малдовы і Валахіі была стараславянская мова. Славянская мова ў Малдове і Валахіі адыгрывала тую ж роля, што і лацінская ў Заходняй Еўропе. На славянскай мове ствараліся летапісы, пісаліся зборы законаў, вялася дыпламатычная і прыватная перапіска. Выяўленае пісьмо гаспадара Стэфана Вялікага да Івана III — значны літаратурны твор, помнік феадальнай публіцыстыкі. Працяглы час літаратура Малдовы і Валахіі развівалася пераважна ў форме царкоўна-дыдактычных сачыненняў. Тут склалася асобная катэгорыя перапісчыкаў і перакладчыкаў на славянскую мову грэчаскіх і лацінскіх рукапісаў. Некаторыя з такіх рукапісаў былі напісаны на тэрыторыі Малдовы і Валахіі да ўтварэння княстваў. Сярод славянскіх рукапісаў былі не толькі набажэнскія кнігі, але і зборнікі, куды ўваходзілі жыціі святых, павучанні, а таксама трактаты па багаслоўі, разлічаныя па чытача высокай культуры. Папулярнасцю карысталіся спісы апакрыфічных легенд, якія мелі шырокае распаўсюджанне ў Візантыі, сярод паўднёвых славян і на Русі. Срод іх такія апокрыфы як «Хаджэнне Багародзіцы па пакутах», «Бачанне Ісаева», «Галава Адама» і інш. З’яўленне апокрыфаў было нярэдка звязана з народна-ератычнымі плынямі (напрыклад, з рухам багамілаў) і адказвала запытам нізоў.
У выніку складанага працэсу свайго ўтварэння, асабліва цесных сувязяў з балканскім славянствам і іншымі народамі паўвострава, старарумынская мова запазычыла значную колькасць іншамоўных элементаў, у першую чаргу паўднёва-славянскіх (балгарскіх), а таксама турэцкіх, грэчаскіх, польскіх, рускіх і мадзьярскіх элементаў. Дзякуючы гэтаму лексічны склад сучаснай румынскай мовы з’яўляецца змяшаным.
Гістарыяграфія
Перыяд існавання Аб’яднанага княства лічыцца пераломным момантам у гісторыі станаўлення Румыніі. Важнае месца ў гістарыяграфіі княства займае аб’яднанне дунайскіх княстваў і іх палітычная трансфармацыя ў румынскую дзяржаву. Гістарычныя дакументы гэтага перыяду былі выдадзены ў 1889 годзе ў зборніку «Акты і дакументы адносна гісторыі адраджэння Румыніі» ў 10 тамах. У пачатку XX стагоддзя выйшлі працы Н. Ёргі і А. Д. Ксенапола «Кіраванне Куза Водэ» (1903) «Гісторыя палітычных партый Румыніі» (1910) і 9-ы том «Гісторыі румын» (1938).
З нагоды стагоддзя з дня аб’яднання Дунайскіх княстваў румынскія гісторыкі ў сярэдзіне XX стагоддзя правялі шэраг даследаванняў, якія былі прысвечаны гэтай гістарычнай падзеі. У 1959 годзе ў Румыніі быў выдадзены новы зборнік «Дакументы, якія тычацца аб’яднання княстваў», падрыхтаваны ў Інстытуце гісторыі «Нікалае Ёрга» АН СРР. У 1960 годзе выйшаў адмысловы юбілейны том «Даследаванні па аб’яднанні княстваў», дзе былі сабраны ўсе працы сучасных румынскіх гісторыкаў.
Рэформам Александру Кузы таксама надаецца ўвага. У 1966 годзе была выдадзена кніга «Жыццё і дзеянні Кузы». У 1967 годзе і Н. Адэніялае выдалі манаграфію «Сельскі закон 1864», якая прысвячалася аграрным рэформам Кузы.
Наступным пераломным момантам у гісторыі незалежнасці Аб’яднанага княства стала Руска-турэцкая вайна 1877—1878 гадоў. З гістарычнага, гісторыяграфічнага і палітычнага пункта гледжання гісторыкаў сусветнага значэння, румынскія гісторыкі памылкова вылучаюць у ёй перыяд «Вайны за незалежнасць Румыніі», у прыватнасці Н. Ёрга. У 10 томе «Гісторыі румын» ён піша галоўным чынам пра «Вайну за незалежнасць», а не пра Руска-турэцкую вайну, уяўляючы яе ў кантэксце агульнаеўрапейскіх падзей XIX стагоддзя. У 1897 годзе з’явілася праца «Гісторыя вайны 1877—78. Удзел Румыніі ў гэтай вайне», нібы напісаная калектывам румынскіх афіцэраў-удзельнікаў гэтай вайны. Таксама ў канцы XIX стагоддзя выйшла кніга «Барацьба румын у вайне 1877—78 гг.» Т. Вэкэрэску.
Джэймс Мак-Эвой
Джэймс Эндру Мак-Эвой (James Andrew McAvoy;, , Шатландыя) — шатландскі акцёр.
Біяграфія
Джэймс Мак-Эвой нарадзіўся ў горадзе Глазга, Шатландыя, у 1979 годзе. Калі хлопчыку было сем гадоў, бацькі Джэймса і яго сястры Джой (вакалістка ў шатландскай групе «Streetside») вырашылі развесціся. На апошнім сямейным зборы было вырашана пакінуць Джой з маці, а Джэймса адправіць на выхаванне да бабулі з дзядулем, якія яго вельмі кахалі і песцілі. Усю сваю юнацкасць, наведваючы каталіцкую школу, Джэймс хацеў стаць святаром, але шатландскі нораў завёў яго ў шэрагі Ваенна-марскіх сіл Злучанага Каралеўства. Аднак, лёс у маладога чалавека — быць акцёрам. Дэвід Хэйман неяк зайшоў у клас да Джэймса і распавёў пару здымачных пацешных гісторый. Яны настолькі зацікавілі Мак-Эвоя, што той неадкладна папрасіў знакамітага рэжысёра даць яму ролю, так ён упершыню з’явіўся на экране ў фільме «Суседні пакой». А вывастрыла майстэрства акцёра ўжо Каралеўская Шатландская Акадэмія Музыкі і Драмы, куды Джэймс паступіў з дзіўнай лёгкасцю, нягледзячы на велізарны конкурс.
Сярод найбольш значных роляў Мак-Эвоя — фаўн Тумнус у першай часткі «Харонік Нарніі», Лета II у мінісерыяле «Дзеці Дзюны», Уэслі Гібсан у баявіку «Асоба апасны». Джэймс таксама з’яўляўся кандыдатам на ролю Більба Бэгінса ў будучай экранізацыі «Хобіта» Джона Толкіна, аднак кантракт дастаўся Марціну Фрымену. Акрамя таго, ён зняўся ў знакамітым фільме «Адкупленне», у 2009 годзе выйшла карціна з яго ўдзелам «Апошняя нядзеля» — пра апошнія дні жыцця Льва Талстога, а ў 2011 годзе сыграў ролю Чарлза Ксаўера ў першай частцы новай трылогіі «Людзі Ікс: Першы Клас».
Асабістае жыццё
Дзевяць гадоў Джэймс пражыў з аднакурсніцай Эмай Нельсан. Растаўшыся з ёй, ён прыахвоціўся да алкаголю і ў яго кар'еры наступіў творчы крызіс. На здымках фільма «Shameless» ён пазнаёміўся з актрысай Ганнай-Мары Мак Даф, якая старэй за яго на 9 гадоў. Калі б Ганна не «навучыла Джэймса паважаць жыццё» і не запэўніла б яго ў акцёрскім "божым дарунку", то не змаглі б мы цяпер жахацца страшнаму лёсу хлопца Робі з «Адкуплення». Ганна-Мары Даф стала жонкай Джэймса ў 2006 годзе. 16 чэрвеня 2010 года ў іх нарадзіўся сын, якога назвалі Брэндан.
Васіль Восіпавіч Тапаркоў
Васіль Восіпавіч Тапаркоў (, Санкт-Пецярбург —, Масква) — акцёр, рэжысёр і педагог. Народны артыст СССР (1948). Доктар мастацтвазнаўства (1965).
Біяграфія
У 1909 годзе скончыў Пецярбургскае тэатральнае вучылішча. У 1909—1914 гг. працаваў Пецярбургскім тэатры Літаратурна-мастацкага таварыства. З пачаткам Першай сусветнай вайны быў прызваны ў армію і адпраўлены на фронт, дзе трапіў у палон.
Лацэн
Лацэн (Laatzen) — горад у Германіі, у зямлі Ніжняя Саксонія. Уваходзіць у склад рэгіёна Гановер. Насельніцтва — (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 34,05 км². Афіцыйны код — 03 2 41 009.
Васіль Восіпавіч Тапаркоў
Біяграфія
З 1919 года працаваў у Маскве ў прыватным тэатры Карша (Рускі Драматычны тэатр), з 1927 года ў Маскоўскім Мастацкім акадэмічным тэатры. Выкладаў у Школе-студыі імя У. Неміровіча-Данчанкі, з 1948 года — прафесар.
Творчасць
Дэбютаваў у ролі Платона Каратаева ў п’есе па раману Л. М. Талстога «Вайна і мір». Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы»), Бераст («Платон Крэчат»), Кругасветаў («Плады асветніцтва»), Мышлеўскі («Дні Турбіных»), Аргон («Тарцюф» Мальера) і інш.
У якасці рэжысёра здзейсніў пастаноўкі «Тарцюф» (1939, разам з Кедравым), «Апошнія дні» (1943, разам з В. Я. Станіцыным) і інш. выканаў ролі ў кінастужках «Марозка» (1924), «Юбілей» (1941), «Дзяўчына без адраса» (1957) і інш.
Аўтар кніг і артыкулаў аб вучэнні К. С. Станіслаўскага
Chamaerops
Chamaerops — манатыпны род веерных пальмаў. Адзіны від — Chamaerops humilis — нізкарослае шматствольнае дрэва з кронай з веернага лісця з калючымі хвосцікамі.
Распаўсюджанне
Адзін з двух дзікарослых відаў пальмаў ў Еўропе (іншы — Phoenix theophrastii). Расце на гарыгах у Заходнім Міжземнамор'і, у Іспаніі і на поўдні Францыі.
Выкарыстанне
Выкарыстоўваецца як дэкаратыўная расліна. З валакна лісця вырабляюць канаты, вяроўкі, мешкавіну.
Акшы (Усходне-Казахстанская вобласць)
Акшы — сяло ў Аягозскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Акшыйскай сельскай акругі. Код КАТА — 633447100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1044 чалавекі (529 мужчын і 515 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 914 чалавек (457 мужчын і 457 жанчын).
Бозе-вадкасць
Бо́зе-ва́дкасць — квантавая вадкасць з часціц (ці квазічасціц) з нулявым або цэлалікавым спінам (базонаў). Падпарадкоўваецца статыстыцы Бозе—Эйнштэйна.
Да Бозе-вадкасцей адносяцца, напрыклад, вадкі гелій 4Не, які пры тэмпературах, блізкіх да абсалютнага нуля, можа перайсці ў стан звышцякучасці; сукупнасць купераўскіх пар электронаў, утварэнне якіх прыводзіць да звышправоднасці.
Зельцэ
Зельцэ (Seelze) — горад у Германіі, у зямлі Ніжняя Саксонія. Уваходзіць у склад раёна Гановер. Насельніцтва — (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 54 км². Афіцыйны код — 03 2 41 015.
NGC 6319
NGC 6319 (іншыя абазначэнні — UGC 10744, MCG 11-21-10, ZWG 321.15, IRAS17092+6302, PGC 59717) — галактыка ў сузор’і Дракон.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Казлы (Дзяржынскі раён)
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Рубілкаўскага сельсавета.
Сноўскі сельсавет
Сно́ўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) Сноў.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Нясвіжскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 9 жніўня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Пагарэлецкага сельсавета, 12 жніўня 1970 года — частка скасаванага Лысіцкага сельсавета. У 1977 годзе ў складзе сельсавета ўтвораны пасёлак Церасполле. 24 жніўня 2005 года ў склад сельсавета перададзеныя вёскі Клепачы і Панюцічы Ліпскага сельсавета. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Грыцкевіцкага сельсавета (5 населеных пунктаў: Грыцкевічы, Грыцы, Мацылёўшчына, Нялепава, Супрунавічы).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 4315 чалавек, з іх 88,9 % — беларусы, 6,1 % — рускія, 2,9 % — палякі.
Дзмітровічы
Гісторыя
У канцы XVI стагоддзя вёска ў Берасцейскім павеце і ваяводстве ВКЛ, дзяржаўная ўласнасць. У 1786 годзе пабудавана драўляная Спаса-Праабражэнская царква.
У першай палове XIX стагоддзя сяло ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Адносілася да фальварка Ямна маёнтка Дамброва. У 1847 годзе, паводле інвентара — уладанне памешчыкаў Сівераў і Бахмецьевай, у сяле 311 наяўных сялянскіх душ, 344 дзесяціны ворыўнай, 28 дзесяцінаў сядзібнай зямлі.
У 1860-я гады — у Дзмітравіцкай воласці тых жа павета і губерні. У 1885 годзе — сяло, 42 двары, 399 жыхароў, валасное ўпраўленне, праваслаўная царква, школа, за 1 вярсту ў сядзібе Ямна віназавод. У 1897 годзе, паводле перапісу, 74 двары, 498 жыхароў, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, карчма. Пры сяле знаходзілася сядзіба Андрэя Жуковіча, 1 двор, 3 жыхары.
У 1905 годзе 560 жыхароў, у народным вучылішчы 97 навучэнцаў. У 1921 годзе ў выніку Польска-савецкай вайны паводле Рыжскага мірнага дагавора апынулася ў складзе Польшчы, сяло, цэнтр Дзмітравіцкай гміны Брэсцкага павета Палескага ваяводства. У 1923 годзе 89 двароў, 402 жыхары. У 1939 годзе ў выніку польскага пахода Чырвонай арміі ўвайшло ў склад Брэсцкай вобласці БССР.
У 1940 годзе — вёска, цэнтр Дзмітравіцкага сельсавета Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці, 121 двор, 614 жыхароў, 7-гадовая школа, бетонны завод, маслазавод, пошта. У склад сельсавета ўваходзілі 16 паселішчаў (648 двароў, 3542 жыхары). Цягам Другой сусветнай вайны на франтах загінулі і зніклі без вестак 25 жыхароў вёскі. У 1950 годзе — цэнтр узбуйненага калгасу імя Дзімітрава. У 1959 годзе на землях калгаса створаны саўгас «Белавежскі». У 1960 годзе ў вёсцы 372 жыхары. З 1964 года — цэнтр саўгаса імя Дзімітрава (у 1991 рэарганізаваны ў калгас). У 1964 годзе налічвалася 616 жыхароў.
Brugmansia
Brugmansia — род раслін сямейства. Выдзелены з рода. Да яго адносяцца невялікія дрэвы і хмызнякі. Расліны атрутныя.
Віды
Род налічвае каля 10 відаў, некаторыя з іх :
Аляксандр Савельевіч Гаўрыкаў
Аляксандр Савельевіч Га́ўрыкаў (, ст. Моніна, Нагінскі раён, Маскоўская вобласць — ) — беларускі архітэктар.
Біяграфія
Скончыў Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры ў Ленінградзе ў 1972 годзе. З 1972 г. — архітэктар, галоўны архітэктар праектаў у Белдзяржпраекце.
Пражываў у г. Мінску. Памёр года.
Творчасць
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): грамадска-бытавы корпус ГПТВ-31 у Мінску (1975), лячэбны корпус прафілакторыя цэлюлозна-папяровага завода ў Светлагорску (1980).
Узнагароды
1-я прэмія на Усесаюзным конкурсе (1987, у аўтарскім калектыве) за праектныя прапановы архітэктурна-горадабудаўнічага рашэння забудовы Ульянаўскага ўніверсітэта і прылеглых да яго тэрыторый, 1-я прэмія на рэспубліканскім конкурсе (1988, у аўтарскім калектыве) за лабараторны корпус НДІ ядзерных праблем пры БДУ ў Мінску, дыплом III ступені ВДНГ БССР за праект Рэспубліканскага галіновага вылічальнага цэнтра ў Мінску (1976, у аўтарскім калектыве)
Заляшаны (Камянецкі раён)
Заляша́ны (, Залешаны) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Дзмітровіцкага сельсавета.
Агент пінк
Агент пінк, эйджэнт пінк» (Agent Pink, ружовы рэагент) — кодавая назва сумесі магутных гербіцыдаў і дэфаліянтаў, якую амерыканскія вайскоўцы выкарыстоўвалі ў экалагічнай вайне супраць В’етнама. Назва паходзіць ад ружовай паласы, намаляванай на бочках, у якія расфасоўвалі гэтую сумесь. Шмат у чым натхнёны выкарыстаннем гербіцыдаў і дэфаліянтаў падчас брытанскай вайны ў Малаі, ён быў адным з так званых «вясёлкавых гербіцыдаў». Агент пінк выкарыстоўваўся толькі ў пачатку выпрабавальных этапаў праграмы распылення гербіцыдаў, да 1964 года. Вытворцамі хімікату па замове Міністэрства абароны ЗША выступалі кампаніі «Union Carbide» і «Dow Chemical».
Агент пінк змешваўся з агентам грын і выкарыстоўваўся для знішчэння ўраджаю.
Адзіны актыўны інгрэдыент агента Грын — 2,4,5-трыхлорфенаксіуксусная кіслата (2,4,5-Т), адзін з распаўсюджаных фенаксі-гербіцыдаў той эпохі. Сумесь утрымоўвала каля 60%—40% гэтага актыўнана рэчыва. Яшчэ да пачатку аперацыі Ranch Hand (1962—1971) было вядома што ў якасці пабочнага прадукту сінтэзу 2,4,5-Т    утворыцца дыяксін 2,3,7,8-тэтрахлордыбензадыяксін (ТХДД), які прысутнічаў у любых сумесяў, што ўтрымлівалі гэты гербіцыд.
Шпрынгэ
Шпрынгэ (Springe) — горад у Германіі, у зямлі Ніжняя Саксонія. Уваходзіць у склад раёна Гановер. Насельніцтва — (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 159,78 км². Афіцыйны код — 03 2 41 017.
Горад падзяляецца на 12 гарадскіх раёнаў.
Сарэнціна
Сарэнціна (Sarentino) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Трэнціна — Альта-Адыджэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Бальцана.
Насельніцтва складае 6671 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 22 чал./км². Займае плошчу 302 км². Паштовы індэкс — 39058. Тэлефонны код — 0471.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.