cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрэбуні (запаведнік)
Флора
Асноўныя ахаваныя віды — дзікія злакавыя расліны: эндэмікі Арменіі — арарацкая (Triticum araraticum) і ўрарцкая (Triticum urartu) пшаніцы; пшаніца беатыйская (Triticum boeoticum), розныя выгляды эгілопсаў, тупачашуйнік безасцюковы (Amblyopyrum muticum), жыта Вавілава (Secale vavilovii) і іншыя), а таксама выгляды, занесеныя ў Чырвоную кнігу: галубок сецісты, карнегалоўнік усходні, гундэлія Турнефора. Ёсць эндэмікі Каўказа, сярод якіх: актыналема буйначашачкавая (Actinolema macrolema), шавіцыя (Szovitsia callicarpa), цыкорый жалезісты (Cichorium glandulosum). Таксама сустракаюцца: касач сецісты (Iris reticulata) і касач элегантнейшы (Iris elegantissima).
Для многіх з іх Эребунийский запаведнік з'яўляецца адзінай «кропкай» арэала ў Арменіі, на Каўказе і нават на постсавецкай прасторы. З чатырох відаў дзікай пшаніцы, сустраканай ва ўсім свеце, тут ахоўваюцца тры вышэйпералічаныя віды. Усяго тут сустракаецца больш 100 відаў пшаніцы.
Мне даводзілася вывучаць шматлікія краіны, якія прынята лічыць старажытнымі земляробскімі, аднак багацейшай, цікавейшай мясцовасці, чым Шарбулах, цяжка знайсці. Я прапанаваў бы абавязкова вылучыць тут пляцоўку, плошчай 50—100 га, забяспечыць асаблівы сыход за ім, каб захаваўся гэты цікавы дакумент сусветнага значэння
Прадстаўнікі флоры
Раслінныя супольнасці складаюцца галоўным чынам з аднагадовых траў — дзікіх пшаніц: беатыйскай (Triticum boeoticum), арарацкай (Triticum araraticum) і урарту (Triticum urartu), эгілопсаў: цыліндрычнага (Aegilops cylindrica), Тауша (Aegilops tauschii), трохцалевага (Aegilops triuncialis), каленістага і інш., і яшчэ адна трава, амбліяпірум тупачашуйны, які ў СССР нідзе больш не сустракаецца. Тут знаходзяцца найболей чыстыя, густыя і пышныя зараснікі дзікіх пшаніц вышынёй да 70—75 см. Здалёк ствараецца ўражанне густога пасеву пшанічнага поля. Тут можна сустрэць звыш 100 відаў пшаніцы. Цікавыя таксама фітацэнозы з удзелам касача сецістага ці красы палыновай паўпустыні — касача, якія растуць на сухіх схілах паўднёвай экспазіцыі.
Флора запаведніка багатая таксама лекавымі, ядомымі, фарбавальнымі і іншымі каштоўнымі раслінамі. Такія спаржа аптэчная, каперсы калючыя, разак звычайны, птушцы-малачай горны, гунделия Турнефора, марэны фарбавальная і цвердалістая, розныя выгляды багаткоў і інш.
Фаўна
Па дадзеных армянскага біёлага А. Л. Агаяна, у запаведніку жывуць:
Змеі: гюрза (Macrovipera lebetina), яшчаркавая змяя (Malpolon monspessulanus), заходні ўдаўчык (Eryx jaculus), нашыйнікавы (Eirenis collaris) і армянскі (Eirenis punctatolineatus) эйрэнісы, шматкаляровы (Hemorrhois ravergieri), аліўкавы (Platyceps najadum) і жаўтапузы (Dolichophis caspius) полазы, каўказская агама (Laudakia caucasia), жаўтапузік (Pseudopus apodus).
Яшчаркі: закаўказская яшчурка (Eremias pleskei) і яшчурка Штраўха (Eremias strauchi), паласатая (Lacerta strigata) і сярэдняя (Lacerta media) яшчаркі. На камяністых сухіх схілах з параўнальна шчыльным травяным покрывам і сярод фры-ганоіднай расліннасці сустракаюцца залацістая мабуя (Trachylepis aurata), ярка афарбаваны даўганогі сцынк (Eumeces schneideri) і стройная змеегалоўка (Ophisops elegans).
У запаведніку таксама пашыраны: каспійская чарапаха (Mauremys caspica), азёрная жаба (Pelophylax ridibundus), зялёная жаба (Bufo viridis), квакша і часнычніца сірыйская (Pelobates syriacus; занесена ў Чырвоную кнігу былога СССР).
Ангеліна Дабродзькіна
Ангеліна Дабродзькіна (нар. ) — беларуская плыўчыха. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраная прызёрка чэмпіянату Беларусі на кароткай вадзе 2011 года на дыстанцыі 100 м на спіне.
Новы Сноў
Но́вы Сноў (, Новый Снов) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Жаўтуха
Жаўтуха
Гішы
Гіші (Գիշի), Кіш (Kiş) — сяло ў Мартунінскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Пачулі
Пачулі (Pogostemon cablin) — від хмызняковых трапічных раслін з роду, сямейства ясноткавых. Радзіма — Філіпінскія астравы. Вырошчваюць як эфіраалейную культуру ў трапічнай зоне Паўднёва-Усходняй Азіі.
Апісанне
Паўкуст вышынёй да 1 метра з валасніковістымі каранямі. Лісце супраціўнае, яйкападобнае, зубчастае, з моцным мускатным пахам. Кветкі белыя або светла-бэзавыя ў гронках. Плод — арэшак.
Гаспадарчае значэнне
Эфірны алей лісця выкарыстоўваецца выкарыстоўваюць у парфумерыі (лепшы фіксатар паху), мае інсектыцыдныя ўласцівасці. Лекавая, тэхнічная расліна.
Рамі Малек
Рамі Саід Малек (Rami Said Malek; нар., , Каліфорнія, ЗША) — амэрыканскі акцёр егіпецкага паходжання. Вядомасць яму прынесла роля Эліята Алдэрсана ў тэлесерыяле «Містар Робат», за якую ён атрымаў прэмію «Эмі». Лаўрэат прэмій «Залаты глобус» (2019), Гільдыі кінаакцёраў ЗША (2019), BAFTA (2019) і «Оскар» (2019) за галоўную мужчынскую ролю ў фільме «Багемская рапсодыя».
Рамі Малек таксама вядомы па ролях другога плана ў такіх фільмах і серыялах, як трылогія «Ноч у музеі» (2006—2014), «Ціхі акіян» (2010), «Змярканне. Сага: Досвітак — Частка 2» (2012) і «Кароткі тэрмін 12» (2013).
Сымон з Кірэны
Сымон з Кірэны (שמעון, Σίμων ο Κυρηναίος) — асоба Новага Запавета, вядомы як чалавек, якога рымляне прымусілі несці крыж Ісуса перад Яго распяццем. Гэтая падзея запісана ва ўсіх трох сінаптычных Евангеллях.
Біблейскае апавяданне
Сымон у Новым Запавеце згадваецца толькі аднойчы:
Родны горад Сымона — Кірэна, быў размешчаны ў паўночнай частцы Афрыкі. Кірэна была грэчаскай калоніяй, але таксама мела яўрэйскую суполку, дзе каля 100 000 яўрэяў былі вымушаныя пасяліцца ў час праўлення Пталямея Сатэра (323—285 да н.э.), пасля горад стаў цэнтрам ранняга хрысціянства. Кірэна таксама стала месцам шматлікіх «Сікарыяў» — мужчын, якія збеглі ад рымскіх легіёнаў падчас Яўрэйскага паўстання.
Кірынейскія яўрэі мелі сінагогу ў Іерусаліме, куды многія адправіліся на штогадовыя святы. Згодна паданняў, сыны Сымана Руфус і Аляксандр сталі місіянерамі; ўключэнне іх імёнаў у Евангеллі ад Марка 15:21 дае падставу меркаваць, што яны былі вядомыя ў ранняй хрысціянскай супольнасці ў Рыме. Даследчыкі таксама выказалі здагадку, што Руфус, згаданы Паўлам ў Лісце да Рымлянаў 16:13 і ёсць сын Сымона з Кірэны. Некаторыя таксама мяркуюць, што Сымон мог знаходзіцца сярод з «мужчынамі з Кірэны», якія прапаведавалі Евангелле для грэкаў у Дзеях 11:20. З іншага боку, імя Сымона не даказвае, што ён быў яўрэем, Аляксандр і Руфус таксама былі шырокараспаўсюджаныя імёны.
У пахавальнай пячоры, якая належала да Кірэнскіх яўрэяў да 70 г. н.э., ў даліне Кедрон, выяўленай ў 1941 годзе археолагам Сукенікам, было ўстаноўлены асуарый з падвойным надпісам на грэчаскай мове: «Аляксандр, сын Сымона.» Надпіс аднак не дае упэўненасці, што гэта адносіцца менавіта да біблейскага Аляксандра.
У Велікабрытаніі і Ірландыі існуе рух Сымона і Кірэнейцаў, які бярэ сваю назву ад Сымона з Кірэны. Ён мае ў якасці кіруючага прынцыпу «падзелу цяжару», які ён выкарыстоўвае, каб растлумачыць свой падыход да аказання паслуг бяздомным і іншых абцяжараных груп у грамадстве, часта з выкарыстаннем добраахвотнікаў.
Джывані
Джывані (Ջիվանի) — сяло ў Мартунінскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Пылюшнік жоўты
Пылю́шнік жоўты (Thalictrum flavum) — від кветкавых раслін роду сямейства.
Назвы
Пылюшнік жоўты, вярэдаўнік, вяха.
Батанічнае апісанне
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй да 1,5 м, з доўгім паўзучым карэнішчам. Сцябло прамастойнае, баразнаватае, галінастае. Лісце чаргаванае, тройчыперыстае. Часткі ліста шырокія, трохзубыя, з гладкім краем. Ніжняе лісце на чаранках, верхняе — сядзячае. Кветкі белавата-жоўтага колеру, з пяццю пялёсткамі, на кароткіх кветаножках, у суквеццях, утвараючых шчыльную мяцёлку. Плод — сядзячы арэшак яйцападобнай формы, з 6 рэбрамі і носікам.
Расліна ядавітая.
Распаўсюджанне і экалогія
Пылюшнік жоўты распаўсюджаны на тэрыторыі Еўропы, умераных абласцей Азіі і ў Алжыры. Святлолюбівая расліна. Мезафіт, гіграфіт, мезатроф, эўтроф.
Расце на вільготных і забалочаных лугах, па берагах вадаёмаў, у прыбярэжных і пойменных хмызняках і на ўзлесках. Цвіце ў чэрвені—ліпені.
Гаспадарчае значэнне
Лекавая і дэкаратыўная расліна.
Пагарэльцы
Пагарэ́льцы (, Погорельцы) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
У 1940—1960 гадах цэнтр Пагарэлецкага сельсавета.
Аляксей Міхайлавіч Бажанаў
Аляксей Міхайлавіч Бажа́наў (Алексей Михайлович Бажанов; 1820—6 (18) жніўня 1899) — рускі аграном, эканаміст, дзеяч асветы. Прафесар (1863).
Навучаўся ў семінарыі ў Калузе. У 1851 годзе скончыў Горы-Горацкі земляробчы інстытут. Быў прызначаны выкладчыкам сельскай гаспадаркі ў Маскоўскай семінарыі. З 1863 года прафесар ў Горы-Горацкім земляробчым інстытуце. Потым у Пецярбургскім лясным інстытуце. З 1833 года дырэктар Новааляксандраўскага інстытута сельскай гаспадаркі і лесаводства (Ковенская губерня), намеснік папячыцеля Віленскай навучальнай акругі.
Аўтар падручнікаў навукова-папулярнай літаратуры ў галіне сельскай гаспадаркі. Спрыяў пашырэнню сельскагаспадарчых ведаў, выступаў за пераход да шматпольнай сістэмы земляробства, развіццё аграрнай адукацыі.
Сярод апублікаваных:
Павел Зінькевіч
Павел Зінькевіч (нар. ) — беларускі плывец. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі на кароткай вадзе 2011 года на дыстанцыі 50 м вольным стылем.
Чэмпіён Беларусі на кароткай вадзе 2013 года ў эстафеце 4 × 50 м вольным стылем. Бронзавы прызёр на дыстанцыі 50 м вольным стылем.
Алена Квашэнка
Алена Квашэнка (нар. ) — беларуская плыўчыха. Кандыдат у майстры спорту Беларусі.
Дасягненні
Бронзавая прызёрка чэмпіянату Беларусі на кароткай вадзе 2011 года на дыстанцыі 100 м брасам.
Крупец
Кру́пец(, Крупец) — аграгарадок у Добрушскім раёне Гомельскай вобласці. Цэнтр і адзіны населены пункт Крупецкага сельсавета.
Аграгарадок быў створаны 10 чэрвеня 2014 года шляхам аб'яднання вёсак Стары Крупец і Новы Крупец.
Слабада (Нясвіжскі раён)
Слабада́ (, Слобода) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Сымен
Сымен (ሰሜን ተራራ) — горны хрыбет у паўночнай частцы Эфіопскага нагор’я на паўночны ўсход ад Гондэра. Назва мясцовасці на амхарскай мове азначае «поўнач». Вышэйшы пункт — гара Рас-Дашэн вулканічнага паходжання. Яе вышыня над узроўнем мора па розных крыніцах ацэньваецца ад 4533 м да 4620 м. Гэта найвышэйшы пункт Эфіопіі і чацвёрты ў Афрыцы.
З-за вышыннасці, Сыменскія горы — адно з нямногіх месцаў у Афрыцы, дзе снег выпадае рэгулярна. Сымен складаецца з плато, падзеленымі далінамі і з вяршынямі. Падобную геалагічную будову ў Афрыцы маюць Драконавыя горы на поўдні кантынента. Частка тэрыторыі плошчай 22,5 тыс. га ў 1969 годзе была адведзена пад нацыянальны парк Горы Сымен, які ў 1978 г. стаў аб’ектам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Багемская рапсодыя (фільм)
«Багемская рапсодыя» (Bohemian Rhapsody) — амерыкана-брытанскі біяграфічны фільм пра брытанскі рок-гурт Queen, засяроджаны на жыцці вакаліста Фрэдзі Меркуры да канцэрту гурта на фестывалі Live Aid. Галоўныя ролі выканалі Рамі Малек, Люсі Бойнтан, Гвілім Лі, Бен Хардзі, Джозеф Мацэла. Дзейсныя ўдзельнікі Queen, Браян Мэй і Роджэр Тэйлар, прынялі ўдзел у стварэнні фільма як выканаўчыя музычныя прадзюсары і творчыя кансультанты.
Сусветная прэм’ера фільма адбылася 23 кастрычніка 2018 года ў лонданскім комплексе Уэмблі Арэна, днём пазней — па ўсёй Вялікабрытаніі.
Лаўрэат прэміі «Оскар» у чатырох катэгорыях: «Лепшая мужчынская роля» (Рамі Малек), «Лепшы мантаж», «Лепшы гук» і «Лепшы мантаж гуку». Лаўрэат прэміі «Залаты глобус» у катэгорыях «Лепшы фільм — драма» і «Лепшы акцёр у драматычным фільме» (Рамі Малек). Уладальнік прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША ў катэгорыі «Лепшая мужчынская роля» (Рамі Малек) і BAFTA ў дзвюх катэгорыях: «Лепшы акцёр» (Рамі Малек) і «Лепшы гук».
Тонгерэн
Тонгерэн (Tongeren, МФА : ; Tongres, Tongern) — найстаражытны горад Бельгіі, які ў часы Цэзара быў цэнтрам германскага племя тунграў, а ў раннім Сярэднявеччы — графства Хеспенгау, калыскі каралеўскага дому Капетынгаў. Стаіць на рацэ Екер на паўночны захад ад Льежа (сучасная правінцыя Лімбург). Нас. — 29,7 тыс. жых. (2006).
У 57-54 гг. да н.э. Тонгерэн (вядомы на латыні як ) становіцца цэнтрам паўстання эбуронаў пад правадырствам Амбіёрыкса, якому ў горадзе пастаўлены помнік. Ён заставаўся буйным цэнтрам пры Меравінгах, нягледзячы на спусташэнні Атылам (451), салічнымі франкамі і нарманамі. Горад быў нядрэнна ўмацаваны; дагэтуль захаваліся фрагменты рымскіх сцен.
Рэлігійнае значэнне Тонгерэна было асабліва вялікім у раннім Сярэднявеччы. Менавіта тут узнікла ў IV стагоддзі першае ў гэтых краях біскупства, на чале якога стаяў Св. Сервацый Маастрыхцкі. Гэты прэлат перанёс цэнтр біскупства ўверх па цячэнні ў Маастрыхт. Пазней яно вырасла ў Льежскае біскупства, адным з галоўных цэнтраў якога ў Сярэднявеччы заставаўся Тонгерэн. Пасля спусташэння брабанцамі (1212) і французамі (1677) Тонгерэн губляе ранейшае значэнне.
Першае месца сярод помнікаў даўніны займае гатычная базіліка Тонгерэнскай Маці Божай, пабудаваная ў гатычным стылі XIII стагоддзя. Бефруа і кляштар бегінак разам з аналагічнымі бельгійскімі пабудовамі ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны. Кельта-рымскія старажытнасці Тонгерэна выстаўлены ў мясцовым археалагічным музеі.
Турканскі хлопчык
Турканскі хлопчык — шкілет падлетка; самы поўны са знойдзеных парэшткаў, якія адносяцца да віду Homo ergaster.
Гісторыя
У далейшым знойдзеныя косткі былі змешчаны ў спецыяльныя посуд, перададзены на захаванне ў Нацыянальны музей Кеніі. Прычым першая выстаўка суправаджалася гучным скандалам: біскуп Баніфас Адаё (Boniface Adoyo), кіраўнік 35 евангелісцкіх суполак Кеніі, заклікаў вернікаў байкатаваць выстаўку, заявіўшы: «я не паходжу ад ″Турканскага хлопчыка″ ці чаго-небудзь такога, як ён».
Апісанне
Першапачаткова ўзрост парэшткаў вызначылі, як 1,6 — 1,8 млн гадоў. У далейшым шкілет «памаладзеў» да ~ 1,5 млн гадоў. Пра ўзрост падлетка таксама існуе некалькі меркаванняў: на падставе аналізу зубоў ён складае 9-12 гадоў, рост адпавядае 15 гадам, ёсць і прамежкавая адзнака — 13-14 гадоў.
Шкілет знойдзены амаль цалкам (захаванасць, па розных ацэнках, складае 80-90 %). Адсутнічаюць кісці, ступні, часткі тазавых костак. Рост быў вызначаны, як 1,6 м, а аб’ём мозгу — прыкладна 900 см³.
Меркаванні
Адно з самых дзіўных меркаванняў складаецца ў тым, што калі б Турканскі хлопчык паспеў бы пасталець, то яго рост склаў бы 1,8 м. (а, верагодна, і трохі болей). Але згодна з меркааннем асобных амерыканскіх вучоных (у першую чаргу, — Ронды Грэйвс) пры экстрапаляцыі былі выкарыстаны памылковыя перадумовы, і рост пасталеўшага хлопчыка склаў бы 164 см.
Емішчан
Емішчан, Емішджан (Եմիշճան, Yemişcan) — сяло ў Мартунінскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Крысціян Бейл
Крысціян Чарлз Філіп Бейл (Christian Charles Philip Bale; нар., Хаверфордуэст, Пембрукшыр, Уэльс, Вялікабрытанія) — брытана-амерыканскі акцёр.
Лаўрэат прэмій «Залаты глобус» і «Оскар» у намінацыі «Лепшая мужчынская роля другога плана» за фільм «Баец» (2010). Быў намінаваны на «Оскар», BAFTA і «Залаты глобус» за ролю махляра Ірвінга Розенфельда ў крымінальнай трагікамедыі «Афера па-амерыканску» (2014), за лепшую мужчынскую ролю, а таксама за ролю ў фільме «Гульня на паніжэнне» (2016), за лепшую мужчынскую ролю другога плана. Зарабіў намінацыю на Оскар і «Залаты глобус» за ролю Дзіка Чэйні ў фільме «Улада». Таксама шырока вядомы як выканаўца ролі Бэтмэна ў трылогіі Крыстафера Нолана — «Бэтмэн: Пачатак» (2005), «Цёмны рыцар» (2008) і «Цёмны рыцар: Адраджэнне легенды» (2012).
Зарданашэн
Зарданашэн (Զարդանաշեն, Zərdanaşen) — сяло ў Мартунінскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Царква Швецыі
Царква Швецыі (Svenska kyrkan) — найбуйнейшая хрысціянская дэнамінацыя ў Швецыі, найбуйнейшая лютэранская царква ў Сусветнай лютэранскай федэрацыі і ў свеце, член Порва Супольнасці. Членамі царквы з'яўляюцца каля 6,4 мільёнаў чалавек ці 67,5 % насельніцтва Швецыі. Аднак, толькі 2 % наведвае набажэнствы штотыдзень. Да 2000 года царква мела статус дзяржаўнай.
Назва «Царква Швецыі» ўпершыню з'явілася ў заканадаўчым акце ў 1860 годзе (у першым законе аб нязгодных). Гэта назва была неабходна для таго, каб адрозніваць Царкву Швецыі ад іншых канфесій.
Царква Швецыі ўяўляе сабой:
Главой Царквы Швецыі з'яўляецца Архібіскуп Упсалы, з 15 кастрычніка 2013 года ім выбрана Анцье Якелен.
Веравучэнне
Пачатак веравучэння шведскай царквы пасля рэфармацыі быў закладзены ў 1536 годзе падчас кіравання караля Швецыі Густава Вазы. На скліканым ім царкоўным Сінодзе ў кананічнае права Рымска-каталіцкай царквы было адменена. Гэты акт афіцыйна аддзяліў царкву ў Швецыі ад Папы. У 1572 годзе царква прыняла «Шведскі царкоўны статут», у якім вызначалася арганізацыйная структура і характар самакіравальнай шведскай царквы. Главой царквы з гэтага часу стаў кароль.
Афіцыйна шведская царква стала лютэранскага веравызнання ў 1593 годзе, калі Сінод шведскай царквы ва Упсале прыняў Аўгсбургскае веравызнанне, лютэранскія веравучэнні былі прызнаны абавязковымі для ўсяго шведскага каралеўства, а таксама быў выдазены дакумент «Confessio Fidei», паводле якога былі прыняты:
Ў 1686 годзе Рыксдаг прыняў Кнігу Згоды, якая складаецца з:
У XIX—XX стст. былі афіцыйна зацверджаны розныя царкоўныя пагадненні, галоўным чынам накіраваныя на экуменізм:
На практыцы, тэксты лютэранскіх веравучэнняў адыгрываюць ролю другога плану, замест гэтага прыходы абапіраюцца на лютэранскія традыцыі, змяшаныя з уплывам іншых хрысціянскіх канфесій і розных царкоўных рухаў, такія як Нізкая царква, Высокая царква, Піетызм («Старая царква») і Лестадыянства, якія могуць быць усталяваны на мясцовым узроўні, але не маюць вялікага агульнанацыянальнага ўплыву.
З XX стагоддзя Царква Швецыі ў большасці сваёй прапаведуе ліберальнае хрысціянства і абараняе правы чалавека.
Гісторыя
Хрысціянства пракралася ў Швецыю, як і ў многія іншыя краіны, праз місіянерскія манаскія ордэны, маракоў і гандляроў. Каталіцкі манах Ансгар лічыцца першым, хто прыйшоў з хрысціянскай пропаведдзю ў Швецыю ў IX стагоддзі. Таксама лічыцца, што менавіта па яго ініцыятыве першыя хрысціяне ў Швецыі пабудавалі першую царкву, царква ў горадзе Бірцы на возеры Меларэн.
Утварэнне шведскай царквы
Важнай постацю для хрысціянства ў Швецыі быў Улаф Шатконунг, які стаў першым хрысціянскім каралём Швецыі, верагодна, хрышчоным англійскім місіянерам. Яго палітыка была накіравана на актыўнае распаўсюджванне хрысціянства ў Швецыі. Місіянеры прапаведавалі хрысціянства, будаваліся каталіцкія кляштары і цэрквы ў цэнтрах паселішчаў, як знак Божай прысутнасці ў свеце. Задачамі царквы былі не толькі выхаванне людзей у хрысціянскай веры, але таксама адукацыя і ахова здароўя. З часам царква стала ў краіне вельмі магутнай сілай, у тым ліку найбуйнешым землеўладальнікам: плошча царкоўных уладанняў перавышалася агульную плошчу земляў, што належылі шведскай знаці.
Рэфармацыя
У 1517 годзе браты Олаус (Олаф) і Лаўрэнціус (Ларс) Петры, сыны каваля з Эрэбру, якія прыехалі ў Германію для атрымання адукацыі, сталі сведкамі выступленняў Марціна Лютэра супраць злоўжыванняў у Рымска-каталіцкай царкве. У 1518 годзе Олаус вярнуўся ў Швецыю і стаў дыяканам і настаўнікам Стрэнгнескай царкоўнай школы. Першапачаткова да выступленняў Петры адмоўна ставіліся не толькі царкоўныя іерархі, але і звычайныя вернікі, якія кідалі ў прапаведніка камянямі і палкамі. Першапачаткова адмоўна да пропаведзі новага вучэння ставіўся і новы кароль Швецыі Густаў Ваза, якім у 1523 годзе быў выдадзены ўказ, які забараняў пад пагрозай пазбаўлення маёмасці і пакарання смерцю вывучаць творы Лютэра. Аднак складаная ўнутрыпалітычная сітуацыя вымусіла караля шукаць як новых саюзнікаў унутры краіны, так і дадатковыя крыніцы фінансавання свайго кіравання. У дадатак у 1524 годзе ўзнік канфлікт паміж каралём і Папам Кліментам VII з нагоды абрання новага архібіскупа. У выніку гэтага адносіны з Рымам былі разарваны і больш не аднаўляліся.
Рэформа Цэрквы ў Швецыі ажыццяўлялася паступова — з 1525 года пачалося правядзенне набажэнстваў на шведскай мове, у 1526 годзе на ёй быў выдадзены Новы Запавет, а ў 1541 годзе — уся Біблія, і кароль абавязаў усе цэрквы купіць новыя кнігі.
У 1527 годзе на Вестэроскім рыксдагу главой Царквы быў абвешчаны кароль, а маёмасць кляштароў была канфіскавана на карысць кароны. Справамі Царквы сталі кіраваць свецкія асобы, прызначаныя каралём.
У 1531 годзе архібіскупам Швецыі стаў брат Олауса Лаўрэнціус. Пад яго кіраўніцтвам у 1536 годзе ў Упсале адбыўся Царкоўны сабор, на якім лютэранскія царкоўныя кнігі былі прызнаны абавязковымі для ўсёй Швецыі. Цэлібат быў адменены. У 1571 годзе Лаўрэнціусам Петры быў распрацаваны «Шведскі царкоўны статут», у якім вызначалася арганізацыйная структура і характар самакіравання Шведскай Царквы. Пастары і парафіяне атрымлівалі магчымасць выбіраць біскупаў, аднак канчатковае зацвярджэнне кандыдатаў стала прэрагатывай караля.
Разам з тым неабходна адзначыць, што з-за адсутнасці бязлітаснага супрацьстаяння паміж рымскімі каталікамі і прыхільнікамі Рэфармацыі, якое мела месца ў краінах Цэнтральнай Еўропы, змены ў знешнім характары набажэнстваў не мелі моцных адрозненняў ад тых, што былі ў Рымска-каталіцкай царкве. Таму шведскі абрад прынята лічыць узорам высокацаркоўнай традыцыі ў лютэранстве. Таксама фармальна лічыцца, што Царква Швецыі мае Апостальскую пераемнасць, так Лаўрэнціус Петры быў пасвечаны ў біскупы Петэрам Магнусанам, біскупам Вестэросскім, пасвечаным у свой сан у Рыме.
Рэфармацыя была праведзена і ў Фінляндыі, якая ў той час з'яўлялася часткай каралеўства Швецыі. Першым лютэранскім біскупам у Фінляндыі (у г. Аба) стаў Мікаэль Агрыкала, які склаў першы лемантар фінскай мовы і перавёў на фінскую Новы Запавет і часткі Старога Запавету.
У 1718 была спроба аб'яднання Шведскай і Англіканскай царквы, якая правалілася з-за супраціўлення кансерватыўнага шведскага біскупства, якое абвінавачвала англікан у празмерным кальвінізме.
Піетызм і рухі веры
З канца XVII стагоддзя ў краіне стаў распаўсюджвацца піетызм, пазіцыі якога ўзмацніліся пасля паражэння Швецыі ў Паўночнай вайне. З-за таго, што гэта стала разглядацца як пагроза адзінству царквы, 12 студзеня 1726 года быў прыняты закон аб малітоўных сходах (конвектыльплакат), які забараняў сходы вернікаў па-за царкоўнымі будынкамі.
Тым не менш у пачатку XIX стагоддзя ў краіне сталі распаўсюджвацца рывайвелісцкія рухі веры, у пропаведзі якіх важную ролі сталі адыгрываць прыхадскія святары ці проста парафіяне. Адным з найбольш вядомых прапаведнікаў таго перыяду стаў Карл Росеніус. У 1858 годзе конвектыльплакат быў адменены, што стымулявала развіццё свабоднацаркоўнага руху.
XX стагоддзе
У 1952 годзе шведскі грамадзянін атрымаў права выйсці з Царквы Швецыі без пераходу пры гэтым у іншую канфесію. У 1958 годзе шведскі парламент прыняў закон, які дазваляе жанчынам быць пасвечанымі ў клір (у тым ліку быць пастарамі і біскупамі). Першыя такія ардынацыі адбыліся ў красавіку 1960 года. У 1992 годзе Царква Швецыі ўступіла ў Порва Супольнасць (Porvoo Communion) і падпісала пагадненне аб поўных зносінах з іншымі 11 цэрквамі, якія не з'яўляюцца каталіцкімі, але не парушылі апостальскую пераемнасць.
Да 1 студзеня 1996 года хрышчэнне не было абавязковай умовай членства ў Цэрквы Швецыі, хоць яно было неабходна для заняцця выбарнай пасады ў прыходзе ці ў дыяцэзіі. 1 студзеня 2000 года Царква Швецыі была аддзелена ад дзяржавы. Тым не менш з аддзяленнем царквы ад дзяржавы набыў моц «Закон аб Царкве Швецыі» (Lag om Svenska kyrkan), які кантралюе царкву, каб яна была лютэранскай, нацыянальнай і дэмакратычнай.
XXI стагоддзе
Пасля аддзялення Царквы Швецыі ад дзяржавы за ёй быў пакінуты нагляд за могілкамі, таму нават асобы, якія не ўваходзяць у яе, працягвалі плаціць пахавальны збор. Таксама Царква Швецыі працягвала атрымліваць дзяржаўную дапамогу на грамадска-карысныя патрэбы (напрыклад, на ахову царкоўных будынкаў, прызнаных помнікамі архітэктуры).
8 лістапада 2009 года ў Царкве Швецыі ў сан біскупа Стакгольма была пасвечана адкрытая лесбіянка, 55-гадовая Ева Брунэ. Урачыстае набажэнства з пасвячэннем адбылося ў Упсальскім Кафедральным саборы. Брунэ стала першым у свеце біскупам-лесбіянкай і пятай жанчынай-біскупам у Швецыі.
Стаўленне да гомасексуальнасці
Царква Швецыі не лічыць гомасексуальнасць грахом. 27 кастрычніка 2005 года царкоўны Сабор прыняў рашэнне бласлаўляць гомасексуальныя саюзы і стварыла адпаведны абрад. У адказ на гэта Руская праваслаўная царква прыняла рашэнне прыпыніць двухбаковыя адносіны. 1 лістапада 2009 года набыло моц рашэнне Царкоўнага Сабора аб вянчанні аднаполых пар. 8 лістапада 2009 года біскупам Стакгольма стала адкрытая лесбіянка Ева Брунэ.
Сынгалы
Сынгалы́ (, Сынгалы) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Глен Клоўз
Глен Клоўз (Glenn Close; нар., Грынвіч, Канектыкут, ЗША) — амерыканская актрыса, спявачка і прадзюсар. З’яўляецца рэкардсменкай сярод актрыс, якія маюць найбольшую колькасць намінацый на прэмію «Оскар» без перамог (1983, 1984, 1985, 1988, 1989, 2012, 2019). Лаўрэат трох «Залатых глобусаў», трох тэлевізійных прэмій «Эмі» і трох «Тоні», а таксама двух «прэмій Гільдыі кінаакцёраў ЗША».
Глен Клоўз найбольш вядомая па сваіх ролях у фільмах «Фатальная цяга», «Небяспечныя сувязі» і «101 далмацін». У апошнія гады пераважна працуе на тэлебачанні, згуляла ў тэлесерыялах «Шчыт», а з 2007 па 2012 гады здымалася ў тэлевізійнай драме «Сутычка».
Кагарці
Кагарці (Կաղարծի, Qağartsi) — сяло ў Мартунінскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Сычы (Нясвіжскі раён)
Сычы́ (, Сычи) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
РГД-5
РГД-5 (ручная граната, дыстанцыйная, Індэкс ГРАУ — 57-Г-717) — савецкая наступальная ручная граната, належыць да проціпяхотных аскепкавых ручных гранатаў дыстанцыйнага дзеяння наступальнага тыпу.
Граната прызначана для паразы асабовага складу суперніка аскепкамі корпуса пры сваім выбуху. Цэлі граната дасягае за кошт кідка рукой. Дыстанцыйнага дзеяння — азначае, што граната выбухне праз вызначаны час (3,2—4,2 секунды) пасля таго, як яе выпусцяць, незалежна ад іншых умоў. Граната РГД-5 — наступальнага тыпу. Гэта азначае, што аскепкі гранаты маюць невялікую масу і ляцяць на далёкасць меншую, чым магчымая далёкасць кідка.
Характарыстыкі
Звонку граната мае авальны корпус з тонкай сталі. Абцякальны корпус сабраны з верхняй і ніжняй частак, кожная з якіх улучае вонкавую абалонку і ўкладыш. Адтуліна для запала пры захоўванні зачыняецца пластмасавым коркам. Маса гранаты з запалам 310 г. Зарад выбуховага рэчыва — траціл масай 110 грам. Далёкасць разлёту аскепкаў — 30 метраў.
Ужыванне
Запал гранаты ўніверсальны, прыдатны таксама да гранатаў РГ-42 і Ф-1. Марка запала: УЗРГ, УЗРГМ (з другой паловы 1950-х гадоў), ці УЗРГМ-2. Усе гэтыя запалы ўзаемазаменныя. Адтуліна для запала ў корпусе гранаты зачынена пластмасавым коркам, каб не трапляў бруд.
Для ўжывання гранаты трэба разагнуць вусікі засцерагальнай чакі, узяць гранату ў правую руку так, каб пальцы прыціскалі рычаг да корпуса.
Перад кіданнем гранаты, прасунуўшы ўказальны палец левай рукі ў кольца чакі, выдраць чаку. Граната можа працягваць заставацца ў руцэ колькі заўгодна, бо пакуль не адпушчаны рычаг, ударнік запала не можа пабіць капсуль.
Пасля выбару моманту кідка і цэлі кінуць гранату ў цэль. У гэты момант рычаг пад уплывам спружыны ўдарніка павернецца, вызваляючы ўдарнік, і адляціць убок. Ударнік насячэ капсуль і праз 3,2?4,2 секунды адбудзецца выбух.
Граната РГД-5 прынята на ўзбраенне ў 1954 годзе, наўзамен наступальнай гранаты РГ-42. Досвед Другой сусветнай вайны паказаў, што далёкасць разлёту аскепкаў РГ-42 часам перавышала далёкасць кідка, ствараючы пагрозу паразы кідальніка.
Навучальна-імітацыйная мадыфікацыя гранаты завецца УРГ-Н (навучальная ручная граната — наступальная).
Каджаван
Каджаван (Քաջավան), Аміранлар (Əmiranlar) — сяло ў Мартунінскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Ксенія Лебедзева
Ксенія Лебедзева (нар. ) — беларуская плыўчыха. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Чэмпіёнка Беларусі на кароткай вадзе 2011 года на дыстанцыях 50 м і 100 м батэрфляем, а таксама ў камбінаванай эстафеце 4 × 50 м. Срэбраная прызёрка на дыстанцыі 50 м на спіне, на дыстанцыі 100 м комплексным плаваннем і ў эстафеце 4 × 50 м вольным стылем.
Сервацый Маастрыхцкі
Сервацый Маастрыхцкі (Servaas van Maastricht, Servatius Сербатыяс; (традыцыйна) нарадзіўся ў Арменіі — памёр 13 мая 384, Маастрыхт, Нідэрланды) — першы біскуп Тонгерэнскі (сучасная Бельгія), хрысціянскі святы, шануецца як свяціцель, памяць у Каталіцкай царквы здзяйсняецца 13 мая. Заступнік Маастрыхта, Грымбергена і Схейндэла.
У нямецкім Трыры Сервацый пазнаёміўся з Афанасіем Александрыйскім, які знаходзіўся там у спасылцы ў 336—338 гадах. На царкоўным саборы ў Сердыцы (сучасная Сафія) у 343 годзе, Сервацый стаў абаронцам Афанасія ад арыян (пра гэта згадвае сам Афанасій у сваіх лістах ). Сервацый увайшоў у гісторыю царквы як адзін з абаронцаў трынітарнага дагмату ад нападак арыян (вядомы сваім асуджэннем арыянскіх біскупаў на саборы ў Кёльне ў 346 годзе).
У 350 годзе Сервацый стаў пасланцам узурпатара Магненцыя да імператара Канстанцыя II у Эдэсу. На памесным саборы ў Рыміні (359—360 гады) вёў доўгія спрэчкі з арыянамі, але быў уведзены у зман і падпісаў арыянскі сімвал веры. У 381—382 гадах здзейсніў паломніцтва ў Рым, дзе, як апавядае паданне, яму з'явіўся апостал Пётр і загадаў у сувязі з нашэсцем гунаў перанесці біскупскую кафедру ў Маастрыхт.
Сканаў каля 384 года ў Маастрыхце, дзе яго мошчы захоўваюцца ў кафедральным саборы — базіліцы Святога Сервацыя. Частка мошчаў Святога Сервацыя знаходзіцца ў базіліцы Святога Ламберта ў Дзюсельдорфе (Германія).
Гейнрых фон Фельдэке ў XII стагоддзі на аснове лацінскага жыція Сервацыя напісаў яго пераказ у вершах на народным (лімбургскім) дыялекце. Сярэднявечныя легенды прыпісвалі святому сваяцтва з Іаанам Хрысціцелем і 375 гадоў жыцця.
Кацярына Мацвеенка
Кацярына Мацвеенка (нар. ) — беларуская плыўчыха. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраная прызёрка чэмпіянату Беларусі на кароткай вадзе 2011 года на дыстанцыях 200 м і 800 м вольным стылем.
Пётр Рыгоравіч Журбей
Пётр Рыгоравіч Журбей (нар., в. Вялікая Чарнігаўка, Жытомірская вобласць, УССР — , ) — беларускі мастак-рэстаўратар вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі.
Біяграфія
Пачынаючы з 1966 года жыў у Мінску. З 1970 года працаваў разьбяром па дрэве ў Спецыяльных навукова-рэстаўрацыйных вытворчых майстэрняў Міністэрства культуры БССР, адначасова навучаючыся ў Маскве ў Універсітэце культуры імя Н. К. Крупскай. Да 1999 года працаваў у майстэрнях «Белрэстаўрацыя», а потым 13 гадоў — у Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі. Ім была адрэстаўравана значная колькасць унікальных экспанатаў з калекцыі музея.
Па лініі ЮНЕСКА ён навучаў спецыялістаў па рэстаўрацыі паліхромнай скульптуры ў Нікарагуа, быў куратарам ў Польскім інстытуце кансервацыі помнікаў.
Вольным часам займаўся жывапісам, упадабаныя жанры — пейзаж і нацюрморт. У 2014 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі адбылася персанальная выстаўка П. Журбея, прысвечаная гадавіне яго смерці. Творы былі прадастаўлены сям’ёй мастака.
Ян Амор Тарноўскі
Ян Амор Тарноўскі (Jan Amor Tarnowski, Joannes Tarnovius, 1488 — 16 мая 1561) — польскі шляхціч, рыцар, военачальнік, ваенны тэарэтык і дзяржаўны дзеяч Каралеўства Польскага. Тарноўскі быў вялікім каронным гетманам з 1527 года і быў заснавальнікам горада Цярнопаля, дзе ён заклаў Цярнопальскі замак і Цярнопальскае возера.
Біяграфія
У 1508 годзе Тарноўскі ваяваў супраць Масковіі ў бітве пад Оршай; у 1509 годзе супраць Малдовы ў бітве пад Хоцінам, і на Днястры ў якасці камандзіра сваёй ўласнай харугвы. У 1512 годзе ўдзельнічаў у бітве пад Лапушным, у якой татары былі разбітыя польска-літоўскім войскам.
Здзейсніў паломніцтва ў Святую Зямлю, і ў 1518 годзе стаў кавалерам ордэна Святога Гроба Гасподняга ў Іерусаліме. Пасля падарожнічаў па ўсёй Еўропе, і быў прысвечаны ў рыцары каралём Мануэлам I Партугальскім за яго паслугі супраць маўраў у Афрыцы.
Тарноўскі быў уладальнікам Тарнава, Вявёркі, Разнова, Пшаворска і Старога Сяла. У 1522 годзе, ён стаў кашталянам войніцкім; у 1527 годзе, ваяводам рускім; ў 1535 годзе ваяводам кракаўскім. У 1536 годзе стаў кашталянам кракаўскім і старостам сандамірскім.
У 1521 годзе прыняў удзел у войнах Габсбургаў супраць Асманскай імперыі. Ён быў адным з першых гетманаў Войска Польскага пасля вялікіх рэформаў. Тарноўскі прывёў польскую армію да многіх перамог, сярод іх бітва пад Абертынам супраць Малдовы ў 1531 годзе, і пад Старадубам супраць маскавітаў ў 1535 годзе.
Тарноўскі распрацаваў, сярод іншага, конную артылерыю, палявыя шпіталі з фінансаваннем урадам, штаб-кватэры, і палявых сапёраў. На працягу ўсёй сваёй працы ў якасці гетмана, ён прапаведаваў дактрыну аб гнуткасці.
Паэт Ян Каханоўскі напісаў верш Аб смерці Яна Тарноўскага. Тарнаўскі з’яўляецца адной з асобаў, намаляваных на Янам Матэйкам на карціне Пруская даніна.
Сям’я
Каля 1511 года Тарноўскі ажаніўся з Барбарай Тэнчынскай, дачкой Мікалая Тэнчынскага, ваяводы рускага. Яна была пляменніцай мужа яго першай маці. Пасля смерці Тэнчынскай, Тарноўскі ажаніўся з Сафіяй Шыдлавецкай ў 1530 годзе, з якой меў чатырох дзяцей, сярод іх Ян Аляксандр Тарноўскі, Ян Амор Тарноўскі, Сафія Тарноўская (жонка Канстанціна Астрожскага) і Ян Кшыштаф Тарноўскі.
Літаратура
''
Вера, Надзея, Любоў і іх маці Сафія
Вера, Надзея, Любоў і маці іх Сафія (Αγία Σοφία και οι κόρες της Πίστη, Ελπίς, Αγάπη; лац. Fides, Spes, Caritas) — хрысціянскія святыя, ушанаваныя ў ліку мучаніц. Жылі ў II стагоддзі ў Рыме (пам. 137). Памяць здзяйсняецца ў Праваслаўнай царквы 17 верасня (па юліянскім календары).
Сафія, удава з Мілана, прыбыла ў Рым і спынілася ў багатай дамы па імі Фесамнія. Паводле падання, Вера (Πίστη), Надзея (Ελπίς) і Любоў (Αγάπη) выхоўваліся маці ў хрысціянскай набожнасці. Калі імператар Адрыян даведаўся пра гэта, ён паспрабаваў спакусіць і прымусіць пакланіцца багіні Артэмідзе — спачатку абяцаннем багатых падарункаў, а затым пагрозамі. Але яны непахісна вызнавалі сваю веру ў Хрыста. Імператар загадаў падвергнуць дочак Сафіі жорсткім катаванням, але яны цудоўным чынам перанеслі іх і загінулі толькі быўшы абезгалоўленымі ці засечанымі.
На дзень смерці Веры было 12 гадоў, Надзеі — 10 і Любові — 9. Імператар аддаў скатаваныя целы дочак Сафіі, яна з пашанай пахавала іх і памерла праз тры дні.
Першапачатковыя грэчаскія імёны дочак — Пістыс, Элпіс і Агапэ — былі перакладзены, і толькі імя іх маці Сафіі («Мудрасць») захавала арыгінальнае гучанне.
Брэгман
Брэгман — прозвішча.
Тарэйкі
Тарэ́йкі (, Тарейки) — вёска ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавета.
Замак Кміты
Замак Кміты — умоўная назва гарадзішча і селішча XVI—XVII стст., якія размешчаны за 0,5 км да захаду ад вёскі Беразавец (Карэліцкі раён). Паводле мясцовага падання, на гарадзішчы некалькі стагоддзяў таму размяшчаўся замак князя Кміты.
Беларуская фантастычная проза
Беларуская фантастычная проза — мастацкія творы напісаныя беларускімі аўтарамі ў жанры фантастыкі.
Замак Кміты
Прамавугольная з закругленымі вугламі пляцоўка гарадзішча памерамі прыблізна 95х45 м размешчана ў рэчышчы ракі Сэрвач. Культурны пласт на тэрыторыі гарадзішча складае звыш 2,5 метра, што пацвярджае актыўнасць жыцця ў гэтым месцы і магчымасць адвядзення замку важнай ролі ў рэгіёне. Месцамі захаваліся валы і равы. Падчас раскопак замка выяўлены сляды трох пажараў, пасля якіх ён адбудоўваўся.
Беларуская фантастычная проза
XIX стагоддзе
Да аднаго за жанраў фантастычнай літаратуру — фэнтэзі, адносіцца твор аднаго з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры Яна Баршчэўскага — «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» (1844-46). Гэтая кніга, якую без сумневу можна назваць падмуркам беларускай літаратуры, распачала жанр фантастыкі, фэнтэзі, у нашай літаратуры. Твор, напісаны на падставе беларускіх народных казак і легенд, прываблівае сваімі паганскімі фантазіямі, сваім, калі так можна выказацца, беларускім гафманізмам. Прытчы-апавяданні звязаны ў творы пры дапамозе вядомага са старажытных часоў прыёму, дзе ёсць апавядальнік і слухач. Гасцінны шляхціц Завальня сустракае ўсіх падарожных, шчодра частуе іх, і ўважліва слухае жыццёвыя гісторыі і казкі. Нешта падобнае можна бачыць і ў «Тысячы і адной ночы». У некралогу, размешчаным у часопісе «Przegląd Poznański» (1851. T. III. Poszyt 3. S. 362.), Я. Баршчэўскага назвалі «вядомым беларускім пісьменнікам», які «апранае фантастыку ў беларускія шаты».
Замак Кміты
Падчас раскопак гарадзішча ў 2013 годзе знойдзены матэрыялы XVI ст.: фрагменты аконнага шкла рамбічнай і дыскападобнай формы, пячная кафля, прылады працы, пяць сярэбраных манет, рэчы хатняга побыту (нажы, цвікі, ключ). Археолагі выявілі ўзбраенне, у прыватнасці, ручніцу, наканечнік стралы, таксама былі знойдзены ўпрыгожанні: фурнітура на рэмень, фрагменты бронзавых пярсцёнкаў і бронзавыя накладкі. Цікавасць уяўляе касцяны выраб, упрыгожаны цыркульным арнаментам, які, магчыма, выкарыстоўвася для гульні ў шашкі.
Беларуская фантастычная проза
XX стагоддзе
У 1923 годзе выходзіць філасофска-фантастычная аповесць Вацлава Ластоўскага «Лабірынты», напісаная ў духе мастацкай містыфікацыі гісторыка-міфалагічнага напрамку.
Замак Кміты
У 2014 годзе былі праведзены даследаванні на селішчы, якое ахоплівае гарадзішча з поўдня. Былі раскрыты рэшткі жытла XV ст., знойдзены развал печы-каменкі, пры расчыстцы якой адшукалі пячную міскападобную кафлю XV ст., і сярэбраная манета 1-й паловы XV ст., якая дазволіла аднесці да гэтага часу і выяўленыя побач з ёй знаходкі. Сустрэты таксама фрагменты нажоў, цвікі, ключы, скрыжаванне мяча і замок круглай формы шведскага тыпу, які адносіцца да XVI ст. Знойдзеныя матэрыялы паступілі ў Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей і Карэліцкі краязнаўчы музей.
У 2018 годзе археолагі адшукалі ўезд у двор. У раскопе (10 на 6 метраў) знойдзены гаршкі, манеты, кафля, пломбы для дакументаў ці тавараў, упрыгажэнні і нават музычныя інструменты.
Беларуская фантастычная проза
XX стагоддзе
У 1932 годзе ў часопісе «Маладняк» (№ 7-8) з’явілася першая частка навукова-фантастычнага раману «Вызваленне сіл» Змітрака Астапенка. Але ў 1933 годзе аўтар быў арыштаваны НКУС па справе «Беларускай народнай грамады», і, верагодна, што раман так і не быў скончаны.
У 1959 годзе выйшла кніга Міколы Гамолка «Шосты акіян» — навукова-фантастчыны раман пра касмічны акіян. А ў 1962 была выдана аповесць пра пра касмічную экспедыцыю на Марс і Плутон «Апошняя арбіта», аўтара Ўладзіміра Шыціка. А за ёй выйшлі яго зборнікі «Зорны камень» (1967), «Парсекі за кармой» (1970), «У час не вярнуліся» (1975), «Трансплутонавыя Афеліі» (1982). Іх асноўная тэма — бясконцыя абшары космасу і яго адважныя даследнікі і пакарыцелі.
У лютым 1981 года ў газеце «Знамя юности», пісьменнік Уладзімір Цвяткоў падрыхтаваў першы выпуск «Клуба аматараў фантастыкі» (з аўтараў і чытачоў клубу ўтварыўся першы ў Беларусі клуб аматараў фантастыкі «Цыялкоўскі»). Рубрыку пазней змяніла «Фантастыка. Гіпотэзы. Прагнозы», затым з’явіўся «ФАЭТОН» (Фантастыка. Эксперыменты. Тэорыі. Досведы).
У сярэдзіне-канцы 1980-х моцна а сабе заявіў творчы дуэт Юрыя Брайдэра і Мікалай Чадовіча. Пачатак іх доўгаму і плённаму супрацоўніцтву паклаў аповяд «Парушальнік» (1983) у газеце «Знамя юности». Вядомасць ім прынеслі «Тэлепатычная стрэльба» (1987) і «Евангелле ад Цімафея» (1991). У суаўтарстве, якое працягнулася і ў пачатку 2000-х, імі былі напісаны цэлыя цыклы твораў: «Светы пад лязом сякеры», «Сцежка», «Адмысловы аддзел», «Паляванне на Мінатаўра».
У вясёлай і нязмушанай форме Павел Місько распавядае дзецям у фантастычнай аповесці «Эрпіды на планеце Зямля» (1987) пра жывёльны і раслінны свет Зямлі ад імя робатаў-выведнікаў. Частку сваіх твораў у прагодніцка-фантастычным жанры прысвяціў дзецям і Аляксей Якімовіч у сваіх кніжках «Эльдарада просіць дапамогі» (1989 г.), «Сакрэт Тунгускага метэарыта» (1993 г.). Звярнулася да дзіцячай фантастыкі і Раіса Баравікова — «Галенчыны „Я“, альбо Планета Цікаўных Хлопчыкаў» (1990 г.) і «Дзве аповесці пра міжпланетнага пажарніка» (1996 г.).
Творам Васіля Гігевіча, у якіх ён даследуе сучасныя праблемы існавання цывілізацыі ў Сусвеце, уласцівыя псіхалагізм і філасафічнасць. Найбольш да навукова-фантастычнага жанру набліжана яго аповесць «Марсіянскае падарожжа» (1990 г.) у якой галоўны герой, журналіст, вырашыў назаўжды пераехаць на Марс і жыць там пад кіраўніцтвам штучнага інтэлекту. У 2012 годзе ў выдавецтве «Літаратура і мастацтва» выйшла кніга «Крах цывілізацыі», у якую ўвайшлі чатыры яго найбольш яркіх твора «Карабель», «Марсіянскае падарожжа», «Палтэргейст», «Страчанае шчасце».
Нечакана звярнуўся часткова да фантастыкі і вядомы беларускі дэтэктыўшчык Мікалай Чаргінец, у рамане «Ілоты вар’яцтва» (1995). У ім апавядаецца пра кіраўніка міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі, які марыць пра бязмежную ўладу над светам. Сярод герояў кнігі прысутнічаюць, апроч іншых, і прышэльцы з Космасу, якія аб’ядналіся разам з людзьмі і супрацьстаяць сілам Зла ў барацьбе за выратаванне чалавецтва ад катастрофы.
Плённа на ніве фантастыкі працуюць Аляксандр Сілецкі і Наталля Новаш — муж і жонка. Ён піша навуковую, сацыяльную фантастыку, яна — больш казкі і раманы-фэнтэзі, але мае і навукова-фантастычныя творы. Сілецкі аўтар больш за 70 фантастычных аповядаў.
XXI стагоддзе
Адметнай з’явай стаў постмадэрністкі раман Андрэя Федарэнкі «Рэвізія» (2004). Аўтар пачаў яго пісаць яшчэ ў 1987, працягнуў у 1992, і завяршыў у 2003. Галоўны герой, Алесь Трухан, у канцы 1980-х гадоў на аснове сваіх бачанняў ці сноў, якія яго перыядычна наведваюць, піша раман а 1920-х гадах. А галоўны персанаж рамана Трухановіча, Алесь Трухановіч (кантужаны чырвонаармеец з амнезіяй), «успамінае» сваё будучае жыццё, жыццё Трухана ў канцы 1980-х.
Далучыўся да кола фантастаў і Алесь Бадак, які апублікаваў у часопісе «Маладосць» (2004 г. № 12) аповесць «Не глядзіце ў снах на поўню». Твор таксама ўвайшоў у анталогію «У зеніце — Антарэс» (2008).
Знакаміта сваёй шматграннай творчасцю Людміла Рублеўская. Яе фантастычнае апавяданне пра Ведзьмака «Адзінка» увайшло ў зборнік беларускай фантастыкі «Люстэрка Сусвету» (2007). Але найбольш вядомы яе фантастычна-містычныя аповесці «Дзеці гамункулуса» (1999), у якую пакладзена легенда пра чарнакніжніка пана Твардоўскага, раманы «Скокі смерці» (2005), у якой журналістка і рэстаўратар разгадваюць таямніцу сярэдневечных гадзіннікаў, і «Забіць нягодніка, альбо Гульня ў Альбарутэнію» (2007), у якой група маладых людзей знаходзіць партал, праз які яны адпраўляюцца ў 1930-е гады.
Добра вядомы ў Беларусі і за яе межамі творы Андрэя Жвалеўскага, які напісаў вялікую колькасць раманаў у суаўтарстве з Я. Пастарнак і І. Мыцько. Апроч цыклу фантастычнай пародыі «Поры Гатэр» (у суаўт. з І. Мыцько), аўтар напісаў фантастычныя раманы «Майстар сурокаў» (2005) і «Майстар сілы» (2005). За іранічны раман жахаў «Тут вам не прычыняць ніякай шкоды» (2006) Жвалеўскі і Мыцько атрымалі ў 2007 г. на Міжнароднай літаратурнай канферэнцый па пытаннях фантастыкі «РасКан» прэмію «Аліса» (за лепшы фантастычны твор для дзяцей).
Яшчэ адна беларуская пісьменніца, добра вядомая за межамі Беларусі — Вольга Грамыка, аўтар Беларыйскага цыклу пра ведзьму Вольхе, піша кнігі ў жанры гумарыстычнага фэнтэзі. Яе раман «Прафесія: ведзьма» на міжнародным фэсце «Зорны мост-2003» (г. Харкаў) атрымаў прыз «Меч Без Імя» за лепшы дэбютны раман у жанры гумарыстычнай і вострасюжэтнай фантастыкі.
Не застаюцца ў баку і самі выдавецтва. Так, «Мастацкая літаратура» выдала дзве анталогіі, у якіх сабраны фантастычныя аповяды — ужо ўзгаданыя «Люстэрка Сусвету» (2007 г.) і «У зеніце — Антарэс» (2008 г.). Выдавецтва «Харвест» сумесна з Саюзам пісьменнікаў Беларусі, у серыі «Беларуская сучасная фантастыка», выдала зборнікі Алеся Аляшкевіча «Дзеці зорак» (2009 г.), Генадзя Аўласенка «Дзікія кошкі Барсума» (2009 г.), аповесць Зінаіды Дудзюк «Аднарог» (2010 г.). У выдавецтве «Літаратура і Мастацтва» выйшаў зборнік казак і аповядаў пра космас для дзяцей «Касмічная кніга» (2010 г.). У 2014 годзе выдавецтва «Харвест» выдала кнігі пераможцаў конкурсу «Новая беларуская фантастыка» Кацярыны Войнікавай «Дарункі цмока», Андрэя Балотава «Панацэя» і Зміцера Саўчыка «Незлічоныя скарбы таямнічай пячоры».
У 2010 годзе Саюз пісьменнікаў Беларусі праводзіў конкурс маладых літаратараў «Новая беларуская фантастыка» з мэтай прыцягнуць увагу чытачоў да беларускай фантастычнай літаратуры і адкрыць новых таленавітых аўтараў твораў фантастычных жанраў. Журы конкурсу ўзначальваў старшыня секцыі «Прыгоды і фантастыка» СПБ Уладзімір Кулічэнка, аўтар фантастычных аповесцяў «Катамаран „Уцякач“» (1994 г.) і «Клуб горада N» (2004 г.). Па выніках конкурсу былі вызначаны фіналісты, а іх творы былі выдадзены асобнымі кніжкамі ў 2014 годзе ў выдавецтве «Харвест» у серыі «Новая беларуская фантастыка». Гэта «Панацэя» Андрэя Болатава, «Дары Дракона» Кацярыны Войнікавай і «Незлічоныя скарбы таямнічай пячоры» Дзмітрыя Саўчыка.
Дарожна-транспартнае здарэнне
Дарожна-транспартнае здарэнне, ДТЗ — абагулены тэрмін, які ахоплівае шэраг здарэнняў з удзелам транспартных сродкаў, у выніку якіх была нанесеная шкода жыццю і здароўю людзей або жывёл, маёмасці фізічных ці юрыдычных асоб.
У найбуйнейшым ДТЗ у гісторыі Беларусі, якое адбылося 18 жніўня 1991 года каля вёскі Хацежына, загінула 17 чалавек.
Тэрміналогія
Заканадаўствы розных краін даюць крыху адрозныя азначэнні тэрміну ДТЗ, некаторыя краіны наогул не маюць агульнага азначэння, а замест гэтага улічваюць пэўныя катэгорыі такіх здарэнняў.
Беларусь
Паводле ПДР Беларусі, ДТЗ — гэта здарэнне, здзейсненае з удзелам хоць бы аднаго механічнага транспартнага сродку, які знаходзіўся ў руху, у выніку якога нанесена шкода жыццю або здароўю фізічнай асобы, яе маёмасці або маёмасці юрыдычнай асобы.
Згодна з беларускім заканадаўствам, сутыкненне, напрыклад, двух веласіпедыстаў на дарозе не будзе з’яўляцца ДТЗ (бо веласіпед не з’яўляецца механічным транспартным сродкам), таксама не з’яўляюцца ДТЗ і здарэнні, калі механічны транспартны сродак не рухаўся. Сутыкненне ж аўтамабіля з трактарам на полі, наадварот, з’яўляецца ДТЗ.
Расія, Казахстан
Паводле ПДР Расіі, гэтаксама як і ПДР Казахстану , ДТЗ — гэта здарэнне, што адбылося пад час руху па дарозе транспартнага сродку і з яго ўдзелам, пры якім загінулі, або былі параненыя людзі, пашкоджаныя транспартныя сродкі, пабудовы, грузы або была нанесена іншая матэрыяльная шкода.