cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кілікійскае царства
Млех
Справу ўмацавання армянскай дзяржавы працягнуў брат памерлага кіраўніка — Млех. Пасля смерці Тароса II, ён, у 1169 годзе ўзурпаваўшы правы непаўналетняга Рубена II (сына і законнага спадчынніка Тароса II), прымусіў прызнаць сябе спадчыннікам свайго брата. Літаральна адразу, пасля смерці свайго цесця Тароса князь Хетум III скасаваў шлюб, заключаны ў свой час для змацавання перамір'я паміж дзвюма дынастыямі. Адразу пасля гэтага Млех беспаспяхова спрабаваў штурмам узяць радавы замак Хетумідаў — Ламброн. Так і не вымусіўшы скарыцца Хетумідаў, Млех, імкнучыся забяспечыць незалежнасць Кілікіі, цалкам змяніў кірунак у знешняй палітыцы. Вырашыўшы раз і назаўжды пакласці канец спробам візантыйцаў і лацінян авалодаць Кілікіяй, ён ідзе на саюз з сірыйскім кіраўніком Нур ад-Дзінам. Млехперанёс сталіцу ў Сіс, з дапамогай новага саюзніка адбіў напад крыжакоў і, разбіўшы візантыйскую армію, выгнаў тых з раўніннай Кілікіі. Праз год у 1175 годзе ў выніку змовы армянскіх князёў Млех быў забіты
Рубен III
Пасля смерці Млеха, улада ў Кілікіі перайшла не да прамых нашчадкаў, а да яго пляменніка Рубена III, сына забітага візантыйцамі Стэфана. Адначасова з гэтым, у 1175 годзе, Мануіл Камнін, які скарыстаўся смерцю Млеха, зрабіў апошнюю спробу авалодаць Кілікіяй. Для заваявання імператарам была ўведзена армія на чале з яго сваяком Ісакам Камнінам. Аднак у Кілікіі візантыйскі военачальнік, пацярпеўшы шэраг паражэнняў, быў палонены Рубенам. Знаходзячыся ў армянскім палоне Ісак Камнін ажаніўся з дачкой Тароса II, пасля чаго ў 1182 годзе быў выдадзены князю Антыёхіі.
Разбіўшы і канчаткова выгнаўшы візантыйцаў з краіны, Рубен III, занепакоены магчымай пагрозай з боку мусульманскіх кіраўнікоў памежных тэрыторый, ідзе на саюз з крыжакамі. Каб змацаваць гэты саюз, у 1181 годзе, ён ажаніўся з прынцэсай Ізабель дэ Тарон. Адразу пасля гэтага, ведучы свае войскі на Ламброн, ён вырашыў скарыць род Хетумідаў, які не падпарадкоўваўся Рубенідам. Але планам армянскага кіраўніка не наканавана было спраўдзіцца, паход Рубена III таксама, як і паход яго папярэдніка Млеха апынуўся няўдалым. Прыкладна ў гэты ж час пагаршаюцца адносіны з князем Антыёхіі Баэмундам III, які скарыстаўшыся здрадай у атачэнні армянскага князя, бярэ таго ў палон. Вызваліць Рубена Баэмунд пагадзіўся толькі за шэраг тэрытарыяльных саступак на карысць Антыёхіі. Пазней армянскі кіраўнік без асаблівых намаганняў вярнуў страчаныя тэрыторыі, якія Антыёхія ўжо была не ў стане абараніць.
Левон II
Пасля таго як у 1187 годзе памёр Рубен III, пераемнікам на троне стаў яго брат Левон II, узыходжанне якога супала з узяццем Іерусаліма Саладзінам. У 1188 годзе ажаніўшыся з лацінскай князёўнай Ізабелай, Левон, імкнучыся зрабіць уладу ў краіне больш цэнтралізаванай, пачаў рэарганізацыю сваёй дзяржавы. Жадаючы пабудаваць сваю дзяржаву па ўзоры заходніх, армянскі кіраўнік прыцягваў да сябе на службу еўрапейцаў, якіх прызначаў на важныя дзяржаўныя пасады. Апроч гэтага Левон даў дазвол на вяртанне ў Тарс і Маместыю выгнаных раней лацінскіх царкоўнікаў. Ён спрыяў рыцарскім ордэнам, для знаці і арміі па яго распараджэнні ўводзіліся французскія тытулы, у крыжакоў ім быў запазычаны кодэкс законаў і пададзены прывілеі еўрапейскім гандлярам. Пры гэтым, калі закраналіся інтарэсы армянскай дзяржавы, Левон не вагаючыся нападаў на любую апору еўрапейцаў.
Кіраванне Левона супала з пачаткам трэцяга паходу крыжакоў, у якім прынялі ўдзел чацвёра самых магутных еўрапейскіх манархаў — германскі імператар Фрыдрых I Барбароса, французскі кароль Філіп II Аўгуст, аўстрыйскі герцаг Леапольд V і англійскі кароль Рычард I Ільвінае Сэрца. Германскі імператар, у адрозненне ад іншых манархаў, якія выбралі марскі шлях дастаўкі сваіх армій, аддаў перавагу весці армію сушай. Ён прайшоў праз Дарданэлы, атрымаўшы шэраг перамог, прайшоў праз уладанні сельджукаў і падышоў да Кілікіі. У той час тэрыторыя армянскай дзяржавы ўключала велізарныя ўладанні, заходняя мяжа якіх даходзіла да Ларанды (уключаючы Ісаўрыю і Селеўкію).
Перад пачаткам крыжовага паходу Папа Рымскі Клімент III звярнуўся з пасланнем да каталікоса армян Грыгорыя IV з просьбай дапамагчы праходжанню арміі. Армянская дзяржава паўстала перад складаным выбарам вызначэння сваёй пазіцыі. Педантычнасць пытання складалася ў тым, што на той момант, нягледзячы на папярэднія канфлікты, Кілікія знаходзілася ў нядрэнных адносінах як з хрысціянскім Захадам, так і з мусульманскім Усходам. Падтрымка аднаго з бакоў азначала б аўтаматычнае пагаршэнне адносін з іншым. У выпадкі ж нейтралітэту і адмовы каму-небудзь у падтрымцы, адносіны маглі пагоршыццца з абодвума бакамі канфлікту, што ў сваю чаргу магло пацягнуць за сабой ваенную агрэсію з любога з бакоў. У маі 1190 года, з набліжэннем да заходніх граніц Кілікіі арміі імператара Фрыдрыха I, Левон вырашыў параіцца з Грыгорыем IV, для чаго армянскім кіраўніком да каталікоса была адпраўлена дэлегацыя. Але ёй было не наканавана дабрацца да пункта прызначэння, з-за таго, што рэзідэнцыя каталікоса знаходзілася ў Громкле, якая з'яўлялася ў гэты момант армянскім анклавам у мусульманскіх уладаннях. Дэлегацыя пад кіраўніцтвам Нерсеса Ламбранацы каля Мараша падверглася нападу туркаў, пасля чаго была вымушана вярнуцца. У сваю чаргу імператар да двара армянскага кіраўніка адправіў трох паслоў, якія таксама не дасягнулі мэты. Праз нейкі час, пакідаючы Конью, Фрыдрых атрымаў ліст ад каталікоса, з паведамленнем пра прыём, які рыхтуецца ў яго гонар. Даведаўшыся пра гэта, імператар паведаміў, што ў адказ на патрабаванні Левона вязе каралеўскую карону для армян. Пасля ўваходу імператарскай арміі ў Ісаўрыю, да яе далучылася дэлегацыя знатных армян, пасланая Левонам, які збіраўся выступіць насустрач. Ужо ў дарозе, 10 чэрвеня 1190 года, стала вядома, што Фрыдрых патануў у рацэ. Малодшы сын памерлага імператара апынуўся не здольны працягнуць справу бацькі, і германская армія фактычна выбыла з удзелу ў крыжовым паходзе. Пасля смерці германскага кіраўніка армяне разумелі ўсю важнасць тонкай дыпламатыі ў адносінах з Саладзінам. Менавіта тады і з'явіўся ліст каталікоса, у якім адзначалася, што армяне прыклалі максімум высілкаў для таго, каб адгаварыць праходзіць Фрыдрыха праз Кілікію, што бачыцца цалкам магчымым.
Дзеянні Левона на міжнароднай арэне змяняліся ў залежнасці ад інтарэсаў сваёй краіны. У 1191 годзе карабель Рычарда Львінае Сэрца, які ішоў у Палесціну, пацярпеў крушэнне каля берагоў Кіпра. Кіраўнік вострава Ісак Камнін, адмовіўшы ў дапамозе крыжакам, выклікаў іх лютасць. У выніку чаго Рычард I пры падтрымцы Левона і шэрагу сіньёраў, за месяц скарыў Кіпр. Пасля Кіпрскага паходу Левон вырашыў вярнуць пад свой кантроль галоўны праход, які злучаў Кілікію з Антыёхіяй. Праход кантраляваўся з замка Баграс, які Саладзін адабраў у тампліераў. Даведаўшыся пра будучы наступ германскіх рыцараў, Саладзін пакінуў крэпасць, папярэдне знішчыўшы ўсе фартыфікацыйныя збудаванні. Скарыстаўшыся гэтым момантам Левон займае замак, пасля чаго праводзіць рамонт і ўзводзіць новыя ўмацаванні. Тампліеры, даведаўшыся пра гэта, запатрабавалі ў армянскага кіраўніка аддаць крэпасць, на што Левон адказаў адмовай. У выніку адбыўся разрыў адносін з ордэнам тампліераў і папствам Антыёхіі.
У 1194 годзе Левон каля Баграса паланіў Баэмунда III, для вызвалення якога спатрэбілася асабістае прыбыццё ў Сіс караля Іерусаліма Генрыха Шампанскага. Умовай вызвалення была адмова ад прэтэнзій Баэмунда III на Баграс, і шлюб Алісы, дачкі Рубена III, з Раймондам, старэйшым сынам Баэмунда III. Паводле гэтага ж дагавора магчымы спадчыннік гэтага саюза атрымліваў карону Антыёхіі.
Да канца XII стагоддзя, Левон II стаў самым магутным кіраўніком у рэгіёне. На ўсходзе ўзнікла ідэя армяна-франкскай дзяржавы, на поўдні ў Левона былі цудоўныя адносіны з Амары Лузіньянам, на захадзе ён скарыў амаль усю Ісаўрыю, нарэшце на поўначы, вайна за ўладу паміж спадчыннікамі Кылыч-Арслана прынесла яму мір. Такім чынам, усё спрыяла задуме Левона: прызнанню еўрапейцамі, пабудаванай ім на заходні ўзор дзяржавы — каралеўствам.
Каранацыя князя Левона II у якасці караля Левона I
Левону II, які жадаў быць прызнаным і каранаваным паводле заходне-еўрапейскіх традыцый, дасягнуць сваіх мэт было нялёгка. З аднаго боку яму трэба было паспрабаваць не справакаваць разрыў адносін з Візантыяй, а з іншага — неабходна было хоць бы знешне пайсці на саступкі Рымскай царкве, каб укаранаванне некаталіцкага караля было ўхвалена Папам Рымскім. Армянскі кіраўнік, з мэтай дамагчыся свайго, адправіў дэлегацыі да двара Папы Цэлестына III і 31-гадовага імператара Генрыха VI. Адначасова іншая дэлегацыя, якую ўзначальваў Нерсес Ламбранацы, каб уладзіць магчымыя ўскладненні, адправілася ў Канстанцінопаль. Са свайго боку Левон пераканаў армянскіх святароў фармальна прыняць умовы лацінскай царквы, якія не маюць прынцыповага значэння. У канчатковым выніку, дзякуючы сваёй майстэрскай палітыцы, 6 студзеня 1198 года князь Левон II стаў каралём Левонам I, каранацыя была праведзена з вялікай пышнасцю ў Тарсе біскупам Конрадам дэ Хільдэшаймам. Цырымонія праходзіла ў прысутнасці папскага легата Конрада, архібіскупа майнцкага, каталікоса Грыгорыя VI, армянскай знаці, а таксама лацінскіх, грэчаскіх і сірыйскіх саноўнікаў. У той жа час, дзякуючы высілкам Нерсеса Ламбранацы, армянскі кіраўнік атрымаў карону і з Візантыі. Такім чынам, каранацыя Левона стала завяршальным этапам у рэарганізацыі армянскай дзяржавы з княства ў каралеўства.
Унутраная палітыка
Ва ўнутранай палітыцы Левон, яшчэ да каранацыі, сутыкнуўся з шэрагам праблем. У прыватнасці, яго не задавольваў рост уплыву і незалежнасць рэлігійнай улады каталікасата ў Громкле, які знаходзіўся ўдалечыні ад Сіса. З мэтай уплыву на яго, у 1193 годзе, пасля смерці каталікоса Грыгорыя IV, ён збіраўся зрабіць галовай Армянскай царквы свайго кузена Нерсеса Ламбранацы. Аднак кандыдатура Левона, вядомая сваёй лацінскай арыентацыяй, была адпрэчана армянскім духавенствам. Пасля гэтага Левон узвёў на прастол пляменніка памерлага каталікоса — Грыгорыя V. Аднак і ён праз год быў скінуты. Кіраўніком армянскай царквы стаў стары Грыгорый VI Апірат, які каранаваў Левона. Пасля яго смерці ў 1203 годзе род Пахлавуні пазбавіўся «манаполіі» на прастол каталікоса. Пераемнікам памерлага стаў Іаан VI з роду Хетумідаў, выбраны, як і Грыгорый V, шляхам царскіх інтрыг, ён неўзабаве ўступіў у канфлікт з армянскім каралём. У выніку апошні ў 1207 годзе скінуў таго з прастола.
Жадаючы пакласці канец роду Хетумідаў, які традыцыйна сапернічаў з яго родам і не падпарадкоўваўся яго ўладзе, Левон сабраў армію і аблажыў Хетума III, які ўмацаваўся ў радавым замку Ламброн. Аднак, як і яго папярэднікі Млех і Рубен III, Левон пацярпеў няўдачу каля сцен крэпасці. Пасля гэтага ён запрашае князя на заключэнне шлюбу паміж двума родамі. Адразу ж па прыбыцці Хетум па загадзе караля быў схоплены і кінуты ў вязніцу.
Пасля каранацыі Левон працягнуў сваю пралацінскую палітыку. Ён заахвочваў прыбыццё лацінян у Кілікію, дзе ім не вагаючыся давяраліся адказныя пасады. Гаспітальерам былі падараваны крэпасці Селіфке, Камардэзіум, Ларанда і інш., а ордэну тэўтонскіх рыцараў - Кубетфорт, Адамадана і інш. Армянскі кароль адкрыў сваю краіну для еўрапейскага гандлю, падаўшы гандлёвыя прывілеі генуэзскім купцам і венецыянцам. Пры двары караля карысталася папулярнасцю французская мова. Сталі выкарыстоўвацца, яшчэ да перакладу на армянскую, напісаныя на старафранцузскай мове пастановы вышэйшага суда Антыёхіі т.зв. «Антыяхійскія асізы».
Вайна за Антыяхійскую спадчыну
У 1201 годзе памёр кіраўнік Антыяхійскага княства Баэмунд III. Паводле дагавора, заключанага ў 1194 годзе паміж Кілікіяй і Антыёхіяй, на прастол павінен быў узысці Раймунд Рубен — сын старэйшага сына Баэмунда, і армянскай прынцэсы Алісы, якая даводзілася пляменніцай каралю Кілікіі Левону I. Гэта права аспрэчыў малодшы сын памерлага кіраўніка, Баэмунд IV, які жадаў далучэння Антыёхіі не да Кілікіі, а да сваіх уладанняў. Паміж дзвюма дзяржавамі разгарэўся канфлікт. Баэмунд, які пайшоў на абвастрэнне адносін з Папам Рымскім Інакенціем, ставіць у Антыёхіі грэчаскага патрыярха. У сваю чаргу кіраўнік каталіцкай царквы пачынае падтрымліваць армянскага караля. Праз некаторы час папскія легаты, пасланыя Інакенціем, пачалі дэманстраваць відавочна антыармянскія настроі. У 1203 годзе ў адказ на дзеянні папскіх саноўнікаў Левон, аблажыў Антыёхію і выгнаў з Кілікіі ўсіх прадстаўнікоў Папы Рымскага. Адносіны паміж Інакенціем III і Левонам былі канчаткова сапсаваны. Пасля гэта Папа Рымскі адлучыў царкву ад армянскага караля. Аднак, прымаючы да ўвагі нязгоду Левона з умовамі, прапанаванымі Рымам падчас яго каранацыі, армянскага караля гэта не вельмі засмуціла. Літаральна адразу ж, на злосць Папе Рымскаму, Левон арганізаваў прыём у гонар грэчаскага патрыярха Антыёхіі, які наведваў Кілікію
У 1219 годзе Баэмунд IV захапіў Антыёхію і выгнаў Раймунд-Рубена. У тым жа годзе, прызначыўшы Забел сваёй пераемніцай, памёр і Левон. Армянскаму каралю так і не ўдалося рэалізаваць сваю мару аб аб'яднанні Антыёхіі і Кілікіі ў адзіную дзяржаву
Шлюб з Філіпам Антыяхійскім
Неўзабаве, з мэтай умацавання дзяржавы, рэгентам было вырашана выдаць Забел замуж за Філіпа, аднаго з сыноў кіраўніка Антыёхіі Баэмунда IV. Галоўнай умовай пры заключэнні шлюбу было патрабаванне рэгента Канстанціна аб прыняцці жаніхом армянскага веравызнання і паважлівага стаўлення да армянскіх традыцый. Філіп пагадзіўся, пасля чаго ў чэрвені 1222 года ў Сісе адбыўся шлюб Філіпа Антыяхійскага і Забел. Філіп быў прызнаны прынц-кансортам Кілікіі, аднак не стрымаў свайго абяцання і грэбліва ставіўся да армянскіх традыцый, закранаючы нацыянальныя пачуцці армян. Філіп праводзіў большую частку свайго часу ў Антыёхіі, пры гэтым адкрыта спрыяў лацінскім баронам. Дзеянні Філіпа выклікалі незадаволенасць як у народа так і ў знаці Кілійскага царства. У выніку праз тры гады ён быў кінуты ў вязніцу, дзе і памёр.
Хетум I
Хетум I, паступова сталеючы, засяродзіў усю ўладу ў сваіх руках, стаўшы паводле ацэнкі сучасных гісторыкаў «адной з самых бліскучых постацей ва ўсёй армянскай гісторыі». Яго працяглае кіраванне супала з не менш працяглым кіраваннем духоўнага лідара армян Канстанціна I, які сядзеў у Громкле. За час свайго знаходжання ва ўладзе, дзейнасць Хетума была адзначана выдатнымі поспехамі ва ўсіх абласцях. У сферы культуры, адзначаўся росквіт творчасці мініяцюрыстаў, сярод якіх быў самы вядомы прадстаўнік школы мініяцюрыстаў з Громклы — Тарос Раслін. Рэформы ў сферы камерцыі прывялі да хуткага развіцця гандлёвых сувязяў па ўсіх азімутных кірунках, у выніку чаго ўзрасла роля і значэнне аднаго з галоўных портаў царства — порта Аяс. Немалых поспехаў дамогся армянскі цар і ў знешняй палітыцы. Праяўленую ім мудрасць, у поўным узрушэнняў XIII стагоддзі, высока ацаніў Рэнэ Грусэ. Гаворачы пра Хетума, французскі гісторык адзначаў:
Кілікійска-мангольскія адносіны
У 1243 годзе турэцкія войскі былі разбіты ў бітве пры Кёсэ-дагу мангола-татарамі, якія прыйшлі з Усходняй Азіі на чале з Байджу-наёнам. Куды больш магутныя манголы, расправіўшыся з ранейшымі ворагамі армянскіх дзяржаў, сталі пагрозай Кілікійскаму армянскаму каралеўству. Хетум I, па парадзе шэрагу князёў ужо спустошанай манголамі Вялікай Арменіі, і асабліва армянскага князя Хачэна Гасан-Джалала, вырашыў заключыць саюз з імперыяй манголаў. З гэтай мэтай, кароль Хетум адпраўляе свайго старэйшага брата Смбата Спарапета ў мангольскую сталіцу Каракарум.
У 1251 годзе ўнук Чынгісхана Менгу стаў вялікім ханам манголаў. Заняўшы трон, ён для пацверджання вернасці запрашае да сябе ў госці Хетума I. Армянскі кароль, не доўга думаючы, прымае запрашэнне, і літаральна адразу ж, у 1254 годзе, адпраўляецца ў дарогу. Ён прайшоў праз Каўказ, абмінуўшы Каспійскае мора па паўночнай яго мяжы, і ў канчатковым выніку дасягнуў стаўкі Менгу. Хетум I правёў у гасцях у хана пятнаццаць дзён, атрымаўшы вызваленне ад падаткаў і гарантыі ваеннай дапамогі, ён вярнуўся ў Кілікію. На шляху з Каракарума Хетум I правёў шэраг сустрэч з братам Менгу, кіраўніком мангольскай Заходняй Азіі, Хулагу. Апошні праз некалькі гадоў стаў першым кіраўніком персідскага ільханата, адной з чатырох дзяржаў, якія ўтварыліся пасля распаду імперыі Чынгісхана. Хулагу, быўшы жанатым з хрысціянкай, з прыязню ставіўся да хрысціян. Яго палітыка, працягнутая сынам і ўнукам, на працягу амаль паўстагоддзя забяспечвала адносную бяспеку Кілікійскай армянскай дзяржаве. У 1255 годзе падарожжа Хетума завяршылася, абмінуўшы Каспій з поўдня, ён дасягнуў сваёй сталіцы — Сіса.
Армяна-мангольскі саюз быў вельмі дальнабачным ходам Хетума I, які быў добрым дыпламатам і дзякуючы гэтаму саюзу забяспечыў бяспеку сваёй дзяржаве і ў пэўным сэнсе стаў саветнікам па хрысціянстве пры хане.
Уварванне егіпецкіх мамлюкаў
У 1260 годзе мангольскія войскі пад правадырствам Хулагу, у саюзе з Хетумам I і яго зяцем Баэмундам VI, па чарзе захапілі Халеб і Дамаск. Неўзабаве, пытанне аб пераходзе па спадчыне прастола мангольскай імперыі пасля смерці Менгу вымусіла Хулагу вярнуцца ў Манголію. На чале мангольскіх войскаў быў пакінуты хрысціянін Кітбука, які неўзабаве пасля ад'езду Хулагу ў бітве пры Айн-Джалуце пацярпеў разгромнае паражэнне ад мамлюкаў. Поспех апошніх стаў магчымы дзякуючы таму, што крыжакі Акры прапусцілі мамлюкаў праз свае ўладанні. Для кілікійскіх армян паражэнне манголаў прывяло да вялікіх ускладненняў: Тэбрыз, у якасці памежнага пункта стаў для манголаў больш важным, чым больш аддаленае кілікійска-сірыйскае ўзбярэжжа.
Пасля паражэння саюзных Кілікіі манголаў, армянская дзяржава паспяхова адбівала каля Таўрскага хрыбта напады сельджукаў і караманідаў. Аднак сапраўдная пагроза кілікійскаму царству зыходзіла ад егіпецкіх мамлюкаў. Усведамляючы небяспеку Хетум I адпраўляецца ў Тэбрыз прасіць дапамогі ў Абага, сына памерлага ў 1265 годзе Хулагу. Тым часам мамлюкі даведаўшыся пра адсутнасць армянскага караля, распачалі свой першы набег на Кілікію. У 1266 годзе імі быў захоплены паўночны праход Аманскіх гор, у бітве каля якога армянскай арміяй камандаваў Смбат. У складзе войскаў апошняга ў бітве ўдзельнічалі двое дзяцей армянскага караля — Левон III (у будучым каранаваны як Левон II) і Тарос. Тарос быў забіты ў бітве, а Левон узяты ў палон. Мамлюкі нанеслі паражэнне армянскай дружыне і ўпершыню ўварваліся ў межы Кілікіі, спустошыўшы яе.
Вярнуўшыся, Хетум I заспеў Кілікію спустошанай да Аданы. Жадаючы вярнуць свайго сына, армянскі кароль звярнуўся да кіраўніка мамлюкаў Бейбарса. За Левона, палоненага прынца, той апроч выкупу запатрабаваў, каб армянскі кароль замовіў перад Абагам пра вызваленне свайго сябра, захопленага манголамі ў Халебе. Выканаўшы абяцанні, і вызваліўшы тым самым сына з палону, Хетум у 1269 годзе адрокся ад прастола і сышоў у манастыр, дзе праз год сканаў.
Левон II
Левон II, узыйшоўшы на прастол у перыяд адноснага зацішша, працягнуў палітыку свайго бацькі. У вобласці гандлю ён дараваў прывілеі каталонскім купцам, а таксама аднавіў прывілеі італьянцаў. У знешняй палітыцы, ён як бацька, аддаваў прыярытэт армяна-мангольскаму саюзу. Пачатковы перыяд кіравання Левона II адзначыўся новым уздымам культурнага і эканамічнага жыцця краіны. У 1271 годзе праз кілікійскае царства прайшоў вядомы падарожнік Марка Пола, які з захапленнем апісаў дзейнасць армянскага порта Аяс. У сваёй кнізе ён адзначае: ''«У армян ёсць горад каля мора, якое называюць Лаяс, дзе адбываецца вялікі гандаль, таму, Вы павінны ведаць, усе віды спецый, шаўкавістых і плеценых золатам тавараў і іншых каштоўных тавараў прынесеных адусюль у гэты горад. Гандляры Венецыі і Генуі і іншых краін прыязджаюць у гэта месца, каб прадаць і купіць тавары. І хто б не жадаў падарожнічаць на Усход, так ці інакш стане гандляром гэтага горада»''
Аднак спакойнае жыццё дзяржавы доўжылася не доўга. У 1275 годзе мамлюкскі султан Бейбарс I, несучы новыя разбурэнні, ізноў пайшоў вайной на Кілікію. Праз год ужо цюркскія плямёны імкнуліся ўварвацца ў армянскую дзяржаву, але былі спынены армянскім войскам на чале з палкаводцам Смбатам Спарапетам. Апошні атрымаў перамогу коштам свайго жыцця. У 1281 годзе армяна-мангольскае войска пад камандаваннем кілікійскага караля Левона II і брата хана Абагі Менгу-Цімура, пайшлі вайной на султана мамлюкаў Калауна. Вырашальная бітва адбылася ў сірыйскім горадзе Хомс. Армяна-мангольскія войскі, у выніку адмовы крыжакоў ад удзелу ў бітве, прайгралі бітву. Паражэнне альянсу мела катастрафічныя наступствы для рэгіёна: Левон не маючы больш сіл весці вайну, у 1285 годзе, у абмен на саступкі з армянскага боку, заключае дзесяцігадовы мірны дагавор з мамлюкамі. Адначасова з гэтым моцна слабее мангольская прысутнасць у рэгіёне. Захоп мамлюкамі дзяржавы крыжакоў, якія выказалі нейтралітэт падчас бітвы пры Хомсе, быў пытаннем часу.
У 1289 годзе памірае Левон II. Праз два гады, у маі 1291 года, сын і пераемнік Калауна захоплівае Акру. Хрысціянская прысутнасць на Усходзе абмяжоўваецца лацінскім Кіпрам і Армянскай Кілікіяй.
Узмацненне пазіцый каталікоў
Хетум II, які быў францысканцам, з першых сваіх дзён знаходжання ў ролі кіраўніка дзяржавы павёў відавочную пра-лацінскую палітыку. Утоенае імкненне да каталізацыі каралеўства з боку Рыма, прыняло цяпер адкрыты характар. У 1289 годзе, з дапамогай Хетума II, папскім легатам удалося зрушыць супрацьстаялага каталікам каталікоса Канстанціна II, а яго месца заняў больш падатлівы Сцепанос IV.
У маі 1292 года, у выніку захопу мамлюкамі рэзідэнцыі кіраўніка армянскай царквы — крэпасці Громкла, быў палонены каталікос усіх армян Сцепанос IV. Яго пераемнік Грыгар VII, перакананы прыхільнік падпарадкавання Рыму, перанёс стаўку каталікоса ў сталіцу кілікійскага каралеўства горад Сіс. Гэта падзея мела сур'ёзныя наступствы. Духоўныя асобы страцілі сваю незалежнасць ад часовай пра-лацінскай улады, а некаторыя кіраўнікі армянскай царквы, зведаўшы ўплыў, сталі патроху схіляцца да каталіцтва, і тым самым увайшлі ў канфлікт з насельніцтвам і асноўнай часткай армянскага духавенства.
Глевія
Глевія — дрэўкавая зброя пяхоты, пашыраная ў сярэднявеччы ў краінах Еўропы, у т.л. ВКЛ. Найбольш верагодна, што паходзіць ад выпрастанай касы. Складалася з дрэўка даўжынёй 2 — 2,5 м і асаджанага аднабаковага нажа. З цягам часу на тытульным боку ляза з'явіўся бакавы вертыкальны шып (адзіночны або падвойны), прызначаны для ўколаў. Верагодна, у Італіі глевія выкарыстоўвалася з XII ст., у Францыі — з XIV ст., пазней пашырана ў іншых краінах Еўропы. З XVI ст. глевія страціла сваё баявое прызначэнне і ператварылася ў атрыбут палацавай і дваровай варты.
Кілікійскае царства
Канец саюза з манголамі
У 1293 годзе Хетуму II коштам саступак тэрыторый на ўсходзе краіны ўдалося пазбегнуць уварвання егіпецкіх мамлюкаў у сваё каралеўства і тым самым атрымаць невялікую перадышку. Прыкладна ў гэты ж час прыйшла вестка пра тое, што візантыйскі імператар жадае ўзяць у жонкі сястру кілікійскага караля. Разумеючы, што падобны шлюб дапаможа здабыць новых саюзнікаў, армянская дэлегацыя выехала ў Канстанцінопаль, дзе ў храме Св. Сафіі 16 студзеня 1294 года адбыўся шлюб кілікійскай прынцэсы Рыты з візантыйскім імператарам Міхаіла IX Палеалога.
Апошняе дзесяцігоддзе XIII стагоддзя адзначылася кардынальнай зменай суадносін сіл на Блізкім Усходзе. У самым пачатку XIV стагоддзя, пасля прыняцця мангольскімі ільханамі ісламу, «армяна-мангольскі» саюз спыніў сваё існаванне. Пагроза навісала над армянскім каралеўствам: з захаду пагражалі туркі-караманіды, а з усходу мамлюкі. З саюзнікаў у рэгіёне ў Кілікіі заставаўся толькі Кіпр, у той час як на захадзе ідэя новага «Крыжовага паходу» паступова згасала.
Барацьба за ўладу. Пераход трона ад брата да брата
У 1293 годзе, праз чатыры гады пасля прыходу да ўлады, Хетум зракаецца ад трона і сыходзіць у францысканскі манастыр. Каралём становіцца яго родны брат Тарос. Аднак апошні валадарыў не доўга, і, магчыма, не быў нават каранаваны. Праз год ён вяртае прастол Хетуму II, які вярнуўся з манастыра. У 1296 годзе Хетум са сваім братам Таросам адпраўляюцца ў Канстанцінопаль. Скарыстаўшыся іх адсутнасцю, іншы брат Смбат, абвясціў сябе каралём. У гэтай сітуацыі на яго бок пераходзіць каталікос Грыгар VII, які спадзяваўся на тое, што новы кіраўнік падтрымае яго пра-лацінскія памкненні. Зрынуты кароль Хетум II, жадаючы вярнуць уладу, стаў шукаць падтрымкі ў Візантыі, у той жа час Смбат адправіўся да Газан-хана і ажаніўся з яго сваячкай. Па вяртанні Смбат кінуў у вязніцу сваіх братоў Хетума II і Тароса, апошні памірае ў зняволенні. Неўзабаве, у 1298 годзе, на палітычнай арэне з'яўляецца чацвёрты брат — Кастандын II, які, скінуўшы Смбата, займае яго трон. У гэты ж час мамлюкі, падвяргаючы спусташэнню краіну, ізноў урываюцца ў Кілікію, і адыходзяць толькі пасля таго, як ім былі саступлены ўсе ўсходнія крэпасці краіны. Каралеўства на ўсход ад Пірамоса больш не было абаронена. Агулам Кастандын кіраваў краінай каля года, пасля чаго саступіў месца Хетуму, якога ён выпусціў, як толькі прыйшоў да ўлады. Хетум II, які ізноў узяў стырны кіравання ў свае рукі, прымірыўшы братоў, адпраўляе Кастандына і Смбата ў Канстанцінопаль.
Віргінскія астравы
Віргінскія астравы — архіпелаг у Карыбскім моры ў складзе Малых Антыльскіх астравоў. Складаецца з двух частак: Брытанскія Віргінскія астравы і Амерыканскія Віргінскія астравы. Адлучаюцца ад Наветранных астравоў пралівам Анегада.
Пішчова (Угранскі раён)
Пішчова (Пищёво) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2017 гадах у складзе Поўднеўскага сельскага паселішча.
Дадра і Нагархавелі
Дадра і Нагархавелі (Dadra and Nagar Haveli) — былая саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 487 км². Насельніцтва — 220 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтр — Сілваса. Дадра і Нагархавелі былі партугальскімі калоніямі з канца 18 стагоддзя. У 1954 атрымалі самакіраванне, у 1961 уключаны ў склад Індыі. З 2020 г. у складзе саюзнай тэрыторыі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу.
Эканоміка
ВУП саюзнай тэрыторыі — 218 млн дол. ЗША (2001). Прамысловасць — асноўны сектар эканомікі тэрыторыі, не ў апошнюю чаргу дзякуючы нізкім падаткам.
Клуша
Клуша (Larus fuscus) — птушка сямейства чайкавых атраду сеўцападобных.
Сінагога 1893 года (Ліда)
Сінагога 1893 — колішняя сінагога ў г. Лідзе. Размяшчалася на Школьным двары прыкладна на месце сучаснага інтэрната «Лакафарбы» па вул. Кірава.
Клуша
Пашырана на марскіх узбярэжжах і вялікіх азёрах Еўропы. На Беларусі трапляецца на пралётах вясной (сярэдзіна красавіка — пачатак чэрвеня) і восенню (верасень—лістапад) на буйных азёрах і рэках. Усёедныя.
Гняздуецца на прыбярэжных скалах і астраўках, часта калоніямі. Нясе 2—3 яйцы.
Сінагога 1893 года (Ліда)
Праект гэтай сінагогі склаў губернскі архітэктар Аляксей Уладзіміравіч Полазаў у 1892 годзе. Працы па будаўніцтве скончыліся ў 1893 годзе.
Архітэктура
Будынак меў наступныя памеры: даўжыня 21.3 м, шырыня 10.7 м, вышыня 5 м, аб’ём 1035 м³ з высокай залай плошчай у 140 м² і двухпавярховай прыбудовай з трыма ўваходамі. Падмуркі каменныя глыбінёй 1.7 м, дзве паўкалоны ля ўваходу, 24 акна — 12 з якіх асвятлялі залу, чатырохсхільны дах. Па праекце мужчынскае аддзяленне плошчай 210 м² размяшчалася на першым паверсе, мела два ўваходы, ацяплялася трыма печамі. У цэнтры залы меркавалася ўладкаванне каўчэга з сувоем.
Жаночае аддзяленне плошчай каля 70 м² было запраектавана на другім паверсе, з асобным уваходам і вонкавай лесвіцай, якая была прыкрыта навесам.
Іван Аляксандравіч Глебаў
Іван Аляксандравіч Глебаў (,  — ?) — беларускі гісторык, педагог.
Біяграфія
У 1886 г. скончыў Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт, выкладаў гісторыю і геаграфію ў Магілёўскім рэальным вучылішчы. У 1890 г. пераведзены ў Слуцкую мужчынскую гімназію. З 1902 г. працаваў у Віленскім настаўніцкім інстытуце. У 1907—1917 гг. дырэктар Гродзенскай мужчынскай гімназіі. Выступаў за перабудову і дэмакратызацыю школьнай справы, працаваў над удасканаленнем вучэбна-выхаваўчага працэсу ў сярэдняй школе. Удзельнік з’езда дырэктараў сярэдніх навучальных устаноў і начальнікаў народных вучылішчаў Віленскай навучальнай акругі (Магілёў, 1917). Аўтар «Гістарычнай запіскі аб Слуцкай гімназіі з 1617—1630 — 1901 гг.» (1903, на рускай мове). Звестак пра лёс Глебава пасля 1917 г. няма.
Бязводнікі
Бязво́днікі (, Безводники) — вёска ў Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Нязбодзіцкага сельсавета.
Падліпкі (Угранскі раён)
Падліпкі (Подлипки) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Дом Гурэвіча
Дом Гурэвіча — будынак у гістарычным цэнтры Магілёва. Размешчаны па Ленінскай вуліцы, 4.
Гісторыя
Пабудаваны ў канцы XIX ст. на вул. Вялікай Садовай, пабудаваны як жылы будынак. Належаў Гурэвічу. Верхні паверх займалі жылыя кватэры, на ніжнім размяшчалася пяць крам.
У 1920-х гг. будынак нацыяналізаваны. Выкарыстоўваўся як жылы. Пасля Вялікай Айчыннай вайны адбудаваны ў 1950—1953 гг. У 1995 г. рэканструяваны з дабудовай да трохпавярховага аб’ёма. Цяпер гэта жылы дом з гандлёвымі кропкамі на першым паверсе.
Архітэктура
Уяўляе сабой двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, які галоўным фасадам выходзіць на вул. Ленінскую. Паверхі падзелены карнізным паяском. Першы паверх галоўнага фасада дэкарыраваны рустоўкай, другі — гладкі, аконныя праёмы прамавугольныя. Сцены завершаны прафіляваным карнізам. Унутраная планіроўка анфіладная, цяпер зменена.
Дагестанскія Агні
Дагестанскія Агні (Дагестанские Огни) — горад (з 1990) у Расіі, у складзе Дагестана. Насельніцтва 25,9 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1914 годзе. Размешчаны на беразе Каспійскага мора, за 118 км ад Махачкалы. Шкляны, падшыпнікавы заводы, дыванная фабрыка.
Allium dolichostylum
Allium dolichostylum — від травяністых раслін сямейства ; распаўсюджаны ад Сярэдняй Азіі да Пакістана.
Апісанне
Цыбуліна яйцападобная, даўжынёй 3-4 см; вонкавыя абалонкі карычняватыя. Сцябло 30-50 см вышынёй. Лісткоў 3-4, лінейныя, 1 мм шырынёй, жалабковыя. Парасонікі густакветкавыя. Лісточкі калякветніка пурпурныя, 8-10 мм даўжынёй, ад вузка яйцаватых да ланцэтападобных, верхавіны вострыя, жылкі цёмнага колеру.
Распаўсюджанне
Распаўсюджанне: Афганістан, Казахстан, Кыргызстан, Пакістан, Узбекістан.
Бергман
Бергман — нямецкае, яўрэйскае і шведскае прозвішча.
531
531 — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 531 год нашай эры, 531 год 1 тысячагоддзя, 31 год VI стагоддзя, 1 год 4-га дзесяцігоддзя VI стагоддзя, 2 год 530-х гадоў.
Зарачаны (Пухавіцкі раён)
Зарача́ны (, Заречаны; да 1964 г. — Баламу́тавічы) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Месціцца за 42,5 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, 36,5 км ад Мінска, 19,5 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы, каля ракі Пціч (прыток Прыпяці).
Гісторыя
У канцы XVIII ст. Баламутавічы ў Ігуменскім павеце Мінскай губерні, уласнасць Дамініка Гераніма Радзівіла.
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў Германскай імперыі.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У жніўні 1919 — ліпені 1920 года вёска была пад акупацыяй Польшчы.
У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай Германіяй.
30 ліпеня 1964 года вёска Баламутавічы праз «немілагучнасць назвы» была перайменавана ў вёску Зарачаны.
Глінішча (археалагічны помнік)
Глі́нішча — курганны могільнік крывічоў канца IX — пачатку XI стст. каля вёскі Глінішча Полацкага раёна Віцебскай вобласці, на беразе ракі Бяльчанка.
532
532 — высакосны год, пачаўся ў чацвер. 532 год нашай эры, 532 год 1 тысячагоддзя, 32 год VI стагоддзя, 2 год 4-га дзесяцігоддзя VI стагоддзя, 3 год 530-х гадоў.
Тухольскія бары
Тухольскія бары (Bory Tucholskie) — буйны лясны масіў у раёне горада Тухоля на поўначы Польшчы, у міжрэччы Брды і Уды. Тут размешчаны Нацыянальны парк «Тухольскія бары», уключаны ў 2010 годзе ў праграму ЮНЕСКА «Чалавек і біясфера».
Ландшафт
Рэгіён сфарміраваўся на працягу апошняга ледавіковага перыяду. Пераважна складаецца з невысокіх узгоркаў і больш як 900 паледавіковых азёр. Плошча лесу складае каля 3200 км², што робіць яго адным з найбуйнешых лясных масіваў у Польшчы і Цэнтральнай Еўропе. У 1996 годзе на частцы тэрыторыі плошчай 46,3 км² быў створаны Нацыянальны парк «Тухольскія бары». Прыкладна 30 % тэрыторыі заселена народнасцю Kociewiacy. Найбуйнейшыя гарады на тэрыторыі Тухоля і Чэрск.
Гісторыя
У часы Германскай імперыі на тэрыторыі лесу размяшчалася ваенная база для медыцынскіх даследаванняў.
У 1939 годзе, падчас уварвання ў Польшчу ў пачатку Другой сусветнай вайны, у лясах разгарнулася бітва ў барах Тухольскіх.
Неўзабаве нямецкія войскі акупавалі тэрыторыю былой даследчай базы, і далі ёй назву Truppenübungsplatz Westpreußen, або Heidekraut.
Са жніўня 1944 года па студзень 1945 года, войскі СС пад камандаваннем Ганса Камлера і Вальтэра Дорнбергера праводзілі тэсты ракеты ФАУ-2. Іх група была эвакуіравана ў студзені 1945 года да таго, як войскі Чырвонай Арміі вызвалілі гэту тэрыторыю.
Пасля Другой сусветнай вайны лес служыў прытулкам для многіх антыкамуністычных партызан.
Праграма «Чалавек і біясфера»
У чэрвені 2010 года Тухольскія бары былі вылучаны ў адмысловую тэрыторыю ў рамках праграмы ЮНЕСКА «Чалавек і біясфера». У ключавую зону ўвайшоў Нацыянальны парк «Тухольскія бары», а таксама 25 прыродных запаведнікаў, размешчаных у буфернай зоне. У буферную зону ўвайшлі рэгіянальныя ландшафтныя паркі Тухольскі, Удэцкі, Удыдзскі і Заборскі. Таксама вылучана пераходная зона, якая ўключае горад Тухоля з наваколлямі. Ключавая зона пакрывае 78.8 км², а ўсе тры зоны разам 3,195 км².
Пустошка (Поўднеўскае сельскае паселішча)
Пустошка (Пустошка) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Сяргей Мікалаевіч Блажко
Біяграфія
У 1880 годзе скончыў народнае вучылішча ў Хоцімску, ў 1888 годзе — Смаленскую гімназію. Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт ў 1892 годзе, з 1894 працаваў у абсерваторыі ўніверсітэта, з 1918 прафесар, з 1929 член-карэспандэнт АН СССР. У 1920—1931 дырэктар абсерваторыі Маскоўскага ўніверсітэта, у 1931—1937 загадваў кафедрай астраноміі, у 1937—1953 — кафедрай астраметрыі МДУ.
Больш за 20 гадоў узначальваў Камісію па вывучэнні зменных зорак пры астранамічныя рады АН СССР.
Навукова-практычная дзейнасць
Работы Блажко прысвечаны даследаванню і практычнай астраноміі. З 1895 сістэматычна фатаграфаваў зорнае неба з мэтай выяўлення зменных зорак, чым паклаў пачатак багатай калекцыі «шкляной бібліятэкі» Маскоўскай абсерваторыі. Упершыню прааналізаваў уплыў пацямнення да края дыска зоркі на форму крывой бляску і на вызначэнне элементаў арбіты, паказаў метад уліку гэтага эфекту. Выявіў змены перыядаў і формы крывой бляску шэрагу кароткаперыядычных зменных зорак тыпу ; гэтыя з'явы названыя «».
У 1904 апаратурай уласнай канструкцыі адным з першых у свеце сфатаграфаваў спектры двух метэораў і даў правільнае іх тлумачэнне. Прапанаваў новы метад выяўлення малых планет (1919). Удзельнічаючы ў назіранні поўнага сонечнага зацьмення (1914), прыборам уласнай канструкцыі сфатаграфаваў сонечную карону ў палярызаваным святле. Аўтар шэрагу арыгінальных канструкцый — такіх, як бясшчэлепавы зорны спяктрограф, прыбор для выяўлення зменных зорак на астранегатывах (блінк-мікраскоп), прыстасаванні ў мерыдыянных інструментах для паслаблення бляску пры назіраннях момантаў мінанняў зорак, спецыяльная лупа для адлічвання падзеленых колаў і іншыя.
Педагагічная дзейнасць
Быў выдатным педагогам, выкладаў курсы практычнай і агульнай астраноміі, упершыню ў Маскоўскім універсітэце стаў выкладаць курс агульнай астрафізікі. Аўтар трох падручнікаў — «Курс практычнай астраноміі» (1-е выданне 1938, 2-е выданне 1940, 3-е выданне 1951), «Курс агульнай астраноміі» (1947) і «Курс сферычнай астраноміі» (1-е выданне 1948, 2-е выданне 1954). Падрабязна апісаў гісторыю развіцця астраноміі ў Маскоўскім універсітэце на працягу 1824—1920 гадоў.
Узнагароды
Яго імя занесена на карту Месяца (імя Блажко носіць ) і астэроід № 2445.
Тэадор Майман
Тэадор Майман (анг. Theodore Harold Maiman;, Лос-Анджэлес — , Ванкувер) — амерыканскі фізік, які стварыў першы працоўны лазер.
Вучоба
Майман нарадзіўся ў Лос-Анджэлесе. У юнацтве для аплаты вучобы ў каледжы займаўся рамонтам электра-і радыёпрыбораў. У 1949 годзе скончыў універсітэт Каларада і атрымаў ступень бакалаўра ў галіне інжынернай фізікі. Пасля гэтага ён паступіў у Стэнфардскі ўніверсітэт, дзе атрымаў ступень магістра ў 1951, а пазней і ступень кандыдата навук па фізіцы (1955).
Навуковая дзейнасць
У 1955 далучаецца да даследаванняў у Х’юіскай навукова-даследчай лабараторыі, Маямі. Маймана асабліва цікавіць лазер.
7 ліпеня 1960 Тэадор Майман правёў прэзентацыю першага лазера. Лазер уяўляў сабой монакрышталь штучнага рубіну, які ствараў інтэнсіўнае выпраменьванне чырвонага колеру. Прамень лазера можа пераадольваць доўгія адлегласці з невялікай дысперсіяй і можа канцэнтраваць аптычную энергію на маленькай пляме.
Майман заснаваў уласную кампанію «Корад Карпарэйшн», якая стала вядучым распрацоўшчыкам і вытворцам магутных лазераў.
Міхаіл Іванавіч Зырын
Міхаіл Іванавіч Зырын ( —, Мінск) — генерал-маёр міліцыі, былы начальнік Мінскай вышэйшай школы МУС СССР, кандыдат юрыдычных навук, дацэнт, заслужаны работнік МУС, удзельнік ліквідацыі наступстваў аварыі на ЧАЭС.
Былы памочнік камандзіра ўзвода 139-га гвардзейскага стралковага палка 46-й стралковай дывізіі 3-яй ударнай арміі.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (двойчы), Айчыннай вайны I ступені, Чырвонай Зоркі, «Знак Пашаны», медалямі «За баявыя заслугі», «За Перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», «За выдатную службу па ахове грамадскага парадку», «За адвагу на пажары», «Ветэран працы».
За шматгадовую службу ў органах унутраных спраў і ў сувязі з 50-гадовым юбілеем Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 15 кастрычніка 1973 года узнагароджаны Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР. За шматгадовую актыўную працу ў органах унутраных спраў і ў сувязі з 60-гадовым юбілеем Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 14 кастрычнiка 1983 года узнагароджаны Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР.
Ліцвіны Севершчыны
У 9 — 12 ст. гэты рэгіён быў сумежжам плямён севяран, радзімічаў і вяцічаў, насіў назву Севершчына і першапачаткова ўваходзіў у склад Чарнігава-Северскага княства. У сяр. 14 ст. Севершчына далучана вялікім князем Альгердам да ВКЛ. Канчаткова перайшла да Расійскай дзяржавы па Андросаўскаму дагавору (1667).
Упершыню ў навуковы ўжытак тэрмін ліцвіны адносна беларускамоўных жыхароў Чарнігаўшчыны ўвёў у канцы 18 ст. Апанас Шафонскі. П. Білецкі-Насенка у сваім «Слоўніку украінскай мовы» (1843) пісаў: ''«Литвин. Житель и подданый Вел[икого] Княж[ества] Литвы. Полтавские малороссияне называют литвинами всех жителей задесенских, говорящих белорусским „наречием“»''.
У 19 ст. працы прысвечаныя беларусам-ліцвінам выдалі Г. Есімантоўскі і С. Максімаў, на пачатку 20 ст. — А. Рубец. Адным з галоўных даследчыкаў ліцвінаў з'яўляецца Марыя Косіч. У 1901 годзе ў часопісе «Живая старина» друкуецца яе манаграфія «Литвины-белорусы Черниговской губернии, их быт и песни», якая ў 1902 годзе выйшла асобным выданнем. У савецкі час беларусаў-ліцвінаў вывучалі прафесар П. Растаргуеў і вядомы беларускі этнограф Аляксандр Сержпутоўскі.
Самі сябе ліцвіны называлі «рускімі» і «казакамі». Ліцвіны ўсведамлялі сваё адрозненне ад вялікарускага насельніцтва («маскалі», «кацапы» — у іхняй мове). Этнонім «беларусы» ліцвінамі не ўжываўся, бо на Чарнігаўшчыне ў канцы 19 — пачатку 20 ст. не было элітарнага беларускага нацыянальнага руху. Ліцвіны адрозніваліся ад суседняга вялікарускага і ўкраінскага насельніцтва этнічнымі рысамі адзення (белыя даматканыя світкі, жаночы галаўны ўбор намітка, мужчынскі — магерка), абрадамі і мовай (вельмі блізкая да гаворак Усходняй Гомельшчыны). Моўныя асаблівасці ў сельскай мясцовасці, з-за замкнёнасці сельскага жыцця ў мінулым і аддаленасці ад вялікіх адміністрацыйна-палітычных і прамысловых цэнтраў у новы час, захоўваюцца па сённяшні дзень.
Тэрыторыя былой Чарнігаўскай губерні пасля рэвалюцыі была падзелена паміж РСФСР і УССР і былыя ліцвіны ўсведамляюць сябе зараз адпаведна рускімі і ўкраінцамі. Толькі невялікая частка ліцвінаў Чарнігаўшчыны (жыхары вёскі Казацкія Балсуны былога Суражскага павету і некаторых іншых, што ўвайшлі ў склад БССР) была далучана да працэсаў кансалідацыі беларускай нацыі.
Пустошка (Захар’еўскае сельскае паселішча)
Пустошка (Пустошка) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2017 гадах у складзе Захар’еўскага сельскага паселішча.
Гаркаўшчына
Гарка́ўшчына (, Гаркавщина) — вёска ў Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Нязбодзіцкага сельсавета.
NGC 147
Прыналежнасць NGC 147 да Мясцовай групы была пацверджана ў 1944 годзе Вальтэрам Баадэ, якія дазволілі галактыку на асобныя зоркі з дапамогай 100-цалевага (2,5 мятровага) тэлескопа абсерваторыі Маўнт-Вільсан (ЗША, Каліфорнія).
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Полава
По́лава (, Полово) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варапаеўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Паставы, пазней у складзе гміны Варапаева Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах цэнтр Полаўскага сельсавета Шаркаўшчынскага раёна. Да 28 мая 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Жукоўшчынскага сельсавета, да 18 снежня 2009 года — у склад Белькаўскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 37 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Паставы, за 250 км ад Віцебска, каля правага берага ракі Дзісна.
533
533 — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 533 год нашай эры, 533 год 1 тысячагоддзя, 33 год VI стагоддзя, 3 год 4-га дзесяцігоддзя VI стагоддзя, 4 год 530-х гадоў.
Буйнакск
Буйнакск (Буйнакск) — горад (з 1866 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Буйнакскага раёна Дагестана. Насельніцтва 61,5 тыс. чал. (2006). Заснаваны ў 1832 годзе.
Размешчаны на рацэ Шура-Азень, за 41 км ад Махачкалы. Чыгуначная станцыя. Агрэгатны, прыборабудаўнічы, шынарамонтны заводы, прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасці.
Таніт
Тані́т - фінікійская багіня месяцу, заступніца Карфагена.
Шанаванне
Паходжанне культу і імя Таніт застаецца спрэчным. Некаторыя даследчыкі лічаць, што яны былі запазычаны карфагенянамі ў бербераў Паўночнай Афрыкі, іншыя сцвярджаюць, што Таніт - старадаўняя фінікійская багіня, і яе імя перакладаецца як "тая, хто аплаквае". У антычных тэкстах яе называлі тварам Баала, дамай Карфагена. У гэтым горадзе будавалі прысвечаныя ёй храмы. Сведчанні шанавання Таніт знойдзены ў Ліване, Ізраілі, а таксама ў Гібралтары, на Сіцыліі, Мальце, Ібіцы і ў іншых месцах Заходняга Міжземнамор'я.
У міфалогіі Таніт звязвалася з месяцам, зоркамі, вадою, каханнем, пладавітасцю. Існаваў звычай прынясення ёй у ахвяру малых дзяцей.
Рымляне называлі Таніт Цэлестай і атаясамлялі з Юнонай Люцынай, заступніцай родаў і малых дзяцей.
Сімвалы
У Таніт меўся канкрэтны, добра пазнаваемы сімвал - трохкутнік, прамая лінія і акружнасць над ім. Звычайна гэта тлумачыцца як жаночая постаць у шырокай сукенцы з разведзенымі ў бакі рукамі. Акрамя таго, выявы багіні суправаджаліся сімваламі месяцу, вады, рыб і драпежных птушак.
Даман і Дыу
Геаграфія
Тэрыторыя складаецца з дзвюх частак: Даман - анклаў на тэрыторыі штата Гуджарат, Дыу - востраў у Аравійскім моры.
Эканоміка
ВУП тэрыторыі — 156 млн. дол. ЗША (2004).
Ключаўская Сопка
Ключаўская Сопка, Ключаўскі вулкан (Ключевская Сопка, Вулкан Ключевской) — дзеючы стратавулкан на ўсходзе Камчаткі. Маючы вышыню 4850 м, з’яўляецца самым высокім актыўным вулканам на Еўразійскім кантыненце. Узрост вулкана прыблізна 7000 гадоў.
Даман і Дыу
Насельніцтва
Афіцыйнымі і асноўнымі размоўнымі мовамі насельніцтва тэрыторыі з'яўляюцца маратхі, гуджарацкая і англійская. Выкарыстанне партугальскай значна зменьшылася, яе не вывучаюць у абавязковым парадку ў школах.
Ключаўская Сопка
Асноўныя звесткі
Размешчаны ў Ключаўской групе вулканаў, на адлегласці 60 км ад узбярэжжа Камчацкага заліва Ціхага акіяна, паблізу ад вулканаў Камень і Безыменны. Абсалютная вышыня вулкана складае 4850 метраў. Уяўляе сабой правільны конус з 70 пабочнымі конусамі, купаламі і кратарамі. Складзены патокамі базальтавай, збольшага андэзітавай лавы, у верхняй частцы пераважна друзлым матэрыялам. Нягледзячы на вялікую вышыню вулкана на ім няма снегу і ледавікоў. Гэта выклікана актыўнай вулканічнай дзейнасцю. Імя яму даў Уладзімір Атласаў.
З’яўляецца актыўным вулканам, за 270 гадоў адбылося больш за 50 моцных вывяржэнняў; актыўныя фумаролы і сальфатары. У кратары частыя выбухі з выкідамі вулканічных бомбаў і попелу. У ходзе вывяржэння 2004—2005 гг слуп попелу дасягнуў рэкорднай вышыні ў 8000 м. Апошняе вывяржэнне адбылося ў 2009 годзе — да яго вышыня вулкана складала 4850 м, цяпер яна набліжаецца да 5000 метрам, бо вулкан працягвае вывяргацца. З канца XVII стагоддзя да 1932 года Ключаўскі вулкан фарміраваўся толькі за кошт тэрмінальных (вяршынных) вывяржэнняў. У непасрэднай блізкасці ад вулкана знаходзіцца патухлы вулкан Камень вышынёй 4579 м.
Пра ўсіх гэтых жанчын
«Пра ўсіх гэтых жанчын» (För att inte tala om alla dessa kvinnor) — кінафільм Інгмара Бергмана, зняты ў 1964 годзе. Першы каляровы фільм Бергмана.
Сюжэт
Вядомы крытык Карнэліус (Ярл Куле) піша біяграфічную кнігу пра геніяльнага віяланчэліста. Каб пазнаёміцца ​​бліжэй з героем сваёй працы ён едзе ў дом музыканта. Аднак сам геній музыкі ўвесь час хаваецца ад яго. Затое на кожным кроку яму сустракаюцца шматлікія жанчыны, якія спаборнічаюць за любоў маэстра.
Каніякумары (мыс)
Каніякума́ры (கன்னியாகுமரி), вядомы таксама як Камары́н (Cap Comorin), Ко́марын (Cape Comorin) — самы паўднёвы пункт паўвострава Індастан. Знаходзіцца на поўдні штата Тамілнад у Індыі. Уяўляе сабою камяністы мыс, заканчэнне горнай сістэмы Заходнія Гаты. На кантыненце вакол мыса Каніякумары знаходзіцца аднайменны горад. Мыс з'яўляецца турыстычнай славутасцю і месцам пілігрымак індуістаў.
Аляксей Уладзіміравіч Полазаў
Аляксей Уладзіміравіч Полазаў — інжынер-архітэктар.
Біяграфія
З 25 мая 1851 года працаваў звышштатным тэхнікам у будаўнічым аддзяленні віленскага губернскага праўлення. З 13 ліпеня 1872 года малодшы інжынер у тым самым аддзяленні.
З 12 верасня 1885 па 1903 год на пасадзе віленскага губернскага архітэктара.