cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Паўднёвая Амерыка
Паходжанне назвы
Слова «Амерыка» ў назве гэтага кантынента ўпершыню ўжыў Марцін Вальдземюлер, нанясучы на сваю карту лацінскі варыянт імя Амерыга Веспучы, які, у сваю чаргу, упершыню выказаў здагадку, што адкрытыя Хрыстафорам Калумбам землі не маюць адносін да Індыі, а з'яўляюцца Новыс Светам, перш еўрапейцам невядомым.
Гісторыя
Гісторыю кантынента можна ўмоўна падзяліць на тры этапы. Першы — гэта перыяд станаўлення, росквіту і заняпаду аўтахтонных цывілізацый (інкі і інш.). Другі — гэта эпоха еўрапейскай заваёвы (Канкіста) і каланіялізму 1500—1800 гг., калі большая частка кантынента знаходзілася ў залежнасці ад дзвюх еўрапейскіх краін (Іспанія і Партугалія). Нягледзячы на адносна невялікую працягласць, менавіта ў гэты перыяд склаліся мовы і культуры, эканомікі, а таксама зародкі дзяржаўнасці большасці сучасных лацінаамерыканскіх дзяржаў. Перыяд пасля атрымання незалежнасці мала чым адрозніваўся ад каланіяльнага ў эканоміка-сацыяльным плане. Больш таго, ён пагоршыўся палітычнай нестабільнасцю большасці краін рэгіёна, а таксама сталай інтэрвенцыяй з боку ЗША, эканоміка-сацыяльныя каштоўнасці якіх у большасці сваім чужыя жыхарам Паўднёвай Амерыкі. Гісторыю краін Гвіянскага ўзбярэжжа варта разглядаць асобна. Гаяна, Сурынам і, у меншай ступені, Французская Гвіяна, заўважна адрозніваюцца ад большасці іспана- і партугаламоўных краін кантынента.
Дакласічны перыяд
Існуюць дзве версіі пра магчымае засяленне тэрыторый Паўднёвай Амерыкі чалавекам. Паводле першай, засяленне адбывалася з Азіі, з тэрыторыі сучаснай Расіі, праз Берынгаў праліў і Паўночную Амерыку, аднак не ўсе існыя археалагічныя знаходкі ўкладаюцца ў дадзеную тэорыю, у сувязі з чым высоўваецца тэорыя пра магчымасць існавання «дасібірскіх» паўднёваамерыканскіх першабытнікаў.
Адкрыццё Паўднёвай Амерыкі
Імкнучыся адкрыць марскі шлях у Індыю, Хрыстафор Калумб перасек у 1492 годзе Атлантычны акіян і адкрыў Вялікія Антыльскія астравы. За першай экспедыцыяй рушыла ўслед другая, потым трэцяя. Маршрут сваёй трэцяй экспедыцыі праклаў значна паўднёвей ужо вядомых яму земляў і адкрыў востраў Трынідад, правядучы карабель паміж выспай і невядомым берагам. Іспанцаў здзівіла, што вада ўздоўж яго была амаль прэснай. Адмірал запісаў у дзённіку: «… такая магутная рака магла існаваць толькі на мацерыку, і на поўдні ёсць яшчэ мацярык».
Іспанскія экспедыцыі XV—XVI
Услед за Калумбам у Паўднёвую Амерыку на пошукі новых земляў і новых багаццяў — золата і каштоўнасцей — адправіліся шматлікія іспанскія экспедыцыі.
Экспедыцыя Франсіска Арэльяны
Пад канец снежня 1541 года флатылія Франсіска Арэльяны, якая складалася з брыганціны і чатырох каноэ, пачала спуск да акіяна па рацэ Напо. Больш за праз месяц плавання яны трапілі ў раку «шырокую, як мора», то бок у Амазонку. Па дарозе на ўсход іспанцы сустракалі індзейскія вёскі, бачылі шматлікія прытокі. Велізарны левы прыток, воды якога былі «чорнымі, як чарніла», яны назвала Рыа-Негру — «чорная рака». Толькі ў жніўні 1542 года яны дайшлі да ўтокі ракі.
Геаграфічныя даследаванні
У вывучэнні прыроды мацерыка веліка роля нямецкага прыродазнаўца і географа Аляксандра Гумбальта, які падарожнічаў па Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы ў 1799—1804 гадах. Глыбейшае вывучэнне асобных тэрыторый мацерыка пачалося ў XIX стагоддзі. У 1821—1828 гадах руская экспедыцыя пад кіраўніцтвам Рыгора Іванавіча Лангсдорфа даследавала ўнутраныя раёны Бразіліі. Каштоўныя звесткі пра геалагічны будынак, клімат, расліны і жывёл Амазонскай нізіны сабраў англійскі вандроўнік Генры Бейтс падчас экспедыцыі 1848—1859 гадоў.
Геалагічная будова
У тэктанічных адносінах вылучаюцца 2 асноўныя структуры: геасінклінальная на захадзе, платформавая на ўсходзе. Фарміраванне Андаў пачалося ў познім палеазоі — мезазоі. Гораўтварэнне не закончылася (бываюць землетрасенні і вулканічныя вывяржэнні). На ўсходзе платформавыя структуры: Паўднёва-Амерыканская і Патагонская платформы. Старажытны архейскі фундамент выходзіць на паверхню ў Гвіянскім, Заходне-Бразільскім і Усходне-Бразільскім шчытах. За межамі шчытоў тэрыторыі платформ перакрыты пераважна кантынентальнымі адкладамі. Паміж платформавай і геасінклінальнай абласцямі — тэктанічныя ўпадзіны Арынока, Гран-Чака, Ла-Плата; паміж Андамі, Гвіянскім і Заходне-Бразільскім шчытамі — Амазонская ўпадзіна. Упадзіны запоўнены марскімі адкладамі і прадуктамі разбурэння гор.
Платформы пачалі фарміравацца ў дакембрыі, у кембрыі злучыліся ў адзін масіў. У трыясе ў басейне р. Парана ўтварыліся разломы і адбыліся вывяржэнні базальтавых лаў.
Калманскі раён
Калманскі раён (Калма́нский райо́н) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (сельскі раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Алтайскім краі Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Калманка.
Паўднёвая Амерыка
Раўнінны ўсход
Нізінныя раўніны — Арынокская, Амазонская і Ла-Плата — займаюць на мацерыку значныя прасторы. Амаль плоская паверхня гэтых раўнін спрыяльная для адукацыі буйных рачных сістэм Амазонкі, Арынока і Параны з шырокімі і глыбокімі рачнымі далінамі. Большую плошчу мацерыка займаюць Гвіянскае і Бразільскае пласкагор'і. Часта яны складаюцца з некалькіх плато.
Калманскі раён
Геаграфія
Размешчаны ў цэнтральнай частцы Алтайскага края. Рэльеф тэрыторыі: слабахвалістая раўніна Прыобскага плато, з бярозавымі калкамі. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня: −17,7 °C, ліпеня: +19,6 °C. Гадавая колькасць атмасферных ападкаў: 350—400 мм.
Паўднёвая Амерыка
Геалогія
Пасля распаду праконтинента Пангея тэрыторыя Паўднёвай Амерыкі ў мелавым перыядзе была з'яднана з Афрыкай, Аўстраліяй і Антарктыдай у складзе кантынента Гандвана. Пад канец мелавога перыяду Гандвана распалася, і да канца трацёвага перыяду Паўднёвая Амерыка была выспай. Тут існавала адменная фаўна, дзе дамінавалі нотаўнгуляты. Пасля ўватрэння перашыйку з Паўночнай Амерыкай прыток новай фаўны прывёў да амаль поўнага вымірання фаўны мясцовай.
Клімат
Клімат Паўднёвай Амерыкі абумоўлены размяшчэннем яе пераважна ў экватарыяльным і паўднёвым трапічным паясах. Характэрна вялікае і амаль раўнамернае (акрамя крайняга поўдня) паступленне сонечнага цяпла. Сезонныя кліматычныя адрозненні залежаць ад сонечнай радыяцыі, агульнай цыркуляцыі атмасферы, цэнтраў высокага ціску атмасферы. Пераважае экватарыяльная і мусонна-пасатная цыркуляцыя паветра з Атлантычнага акіяна. На захадзе Амазонскай нізіны вільготны экватарыяльны гарачы клімат без сухога перыяду, на ўсходзе Амазонскай нізіны — субэкватарыяльны, на поўдні — субтрапічны і ўмераны клімат. У паўночнай раўніннай частцы тэмпература паветра ўвесь год каля 20—28 °С. Ападкаў 2000—3000 мм за год у басейне рэк Арынока і Амазонка. У студзені на Бразільскім пласкагор'і 20—28 °С, у ліпені 12—25 °С, на Лаплацкай нізіне адпаведна 20—24 і 8—16 °С, у Патагоніі 12—23 і 3 °С. Ападкаў на Бразільскім пласкагор'і ад 500 мм на паўночным усходзе да 2000 мм у большай частцы і да 3000 мм на паўднёвым усходзе, на Лаплацкай нізіне ад 500 мм да 1000 мм, у Патагоніі каля 250 мм. Снегавая лінія ў гарах экватарыяльнай зоны на вышыні каля 5 тыс. м, на поўдні на вышыні каля 1000—1200 м. Максімум ападкаў — да 10000 мм у гарах на захадзе Калумбіі, да 7000 мм на поўдні Чылі; на ўзбярэжжах Перу і Паўночнага Чылі (у пустыні Атакама) менш за 100 мм за год.
Палітычны падзел
Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы не маюць пастаяннага насельніцтва.
Выспы прыналежаць Вялікабрытаніі, адносяцца да заморскай самакіраванай тэрыторыі Фалклэндскіх астравоў.
Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы лічацца часткай Антарктыкі.
Палітыка
На палітычнай арэне пачало XXI стагоддзя ў Паўднёвай Амерыцы адзначана прыходам сіл левага кірунку, сацыялістычныя лідары абраны ў такіх краінах, як Чылі, Уругвай, Бразілія, Аргенціна, Эквадор, Балівія, Парагвай і Венесуэла. На фоне гэтага ў Паўднёвай Амерыцы паўсюдна заўважнае развіццё рынкавай эканомікі і міжнароднай супрацы, так, прыкладам, былі створаны арганізацыі МЕРКАСУР і Андская супольнасць, мэтай якіх з'яўляецца свабоднае перасоўванне грамадзянаў, эканамічнае развіццё, здыманне мытных пошлін і палітыка агульнай абароны.
З 2004 года існуе і развіваецца Саюз паўднёваамерыканскіх нацый, таксама вядомы як УНАСУР — арганізацыя, што аб'ядноўвае ў сябе амаль усе краіны Паўднёвай Амерыкі, ствараная па мадэлі Еўрасаюза. У рамках саюза створаны кансультацыйны Паўднёваамерыканскі савет абароны, плануецца стварэнне агульнага парламента, а таксама стварэнне адзінага рынку і ліквідацыя мытных тарыфаў паміж краінамі-ўдзельніцамі.
Этнічныя групы
На этнічным узроўні насельніцтва Паўднёвай Амерыкі можна падзяліць на тры тыпы: індзейцы, белыя і негры. У такіх краінах, як Калумбія, Эквадор, Парагвай і Венесуэла ў дэмаграфічным плане пераважаюць метысы (нашчадкі шлюбаў іспанцаў і тубыльнага насельніцтва). Толькі ў дзвюх краінах (Перу і Балівіі) індзейцы ўтвараюць большасць. У Бразіліі, Калумбіі і Венесуэле жыве значны лік насельніцтва афрыканскага паходжання.
У такіх дзяржавах, як Аргенціна, Уругвай, Чылі і Бразілія большасць насельніцтва мае еўрапейскае паходжанне, з іх у першых дзвюх большасць насельніцтва — нашчадкі выхадцаў з Іспаніі і Італіі. На поўдні і паўднёвым усходзе Бразіліі жывуць нашчадкі партугальцаў, немцаў, італьянцаў і іспанцаў.
Чылі прыняла хвалю эміграцыі з Іспаніі, Германіі, Англіі, Францыі, Італіі, Аўстрыі, Швейцарыі, Скандынавіі, Грэцыі і Харватыі на працягу XVIII і напачатку XX стагоддзяў. У гэтай краіне жыве, па розных дадзеных, ад 1 600 000 (10 % насельніцтвы) да 4 500 000 (27 %) выхадцаў з краіны баскаў. 1848 быў годам масавай іміграцыі немцаў (таксама аўстрыйцаў і швейцарцаў) і, часткова, французаў, галоўным чынам, у паўднёвыя раёны краіны, дагэтуль зусім незаселеныя, але багатыя прыродай і карыснымі выкапнямі. Гэта іміграцыя немцаў працягнулася пасля першай і другой сусветных войн такім чынам, што сёння каля 500 000 чылійцаў маюць нямецкае паходжанне. Апроч таго, каля 5 % насельніцтвы Чылі — нашчадкі выхадцаў імігрантаў-хрысціянаў з Сярэдняга Усходу (палестынцы, сірыйцы, ліванцы, армяне). Таксама каля 3 % насельніцтвы Чылі — генетычныя харваты. Нашчадкі грэкаў складаюць каля 100 000 чалавек, большасць з іх жыве ў Сант’яга і Антафагасце. Каля 5 % насельніцтва — французскага паходжання. Ад 600 000 да 800 000 — італьянскага.
У Бразілію немцы імігравалі, галоўным чынам, на працягу XIX і XX стагоддзяў у сувязі з палітыка-сацыяльнымі падзеямі на радзіме. Сёння каля 10 % бразільцаў (18 млн) маюць нямецкае паходжанне. Апроч таго, Бразілія — краіна Лацінскай Амерыкі, дзе жыве найвялікі лік этнічных украінцаў (1 млн).
Этнічныя меншасці ў Паўднёвай Амерыцы таксама прадстаўлены арабамі і японцамі ў Бразіліі, кітайцамі ў Перу і індыйцамі ў Гаяне.
Мовы
Найболей пашыранымі мовамі Паўднёвай Амерыкі з'яўляюцца партугальская і іспанская. На партугальскай мове размаўляе Бразілія, насельніцтва якой складае каля 50 % насельніцтва гэтага кантынента. Іспанская мова з'яўляецца афіцыйнай мовай большасці краін гэтага кантынента. Таксама ў Паўднёвай Амерыцы тлумачацца і на іншых мовах: у Сурынаме гавораць па-галандску, у Гаяне — па-англійску, а ў Французскай Гвіяне — адпаведна па-французску.
Нярэдка можна пачуць і тубыльныя мовы індзейцаў: кечуа (Эквадор, Балівія і Перу), гуарані (Парагвай і Балівія), Аймара (Балівія і Перу) і араўканская мова (поўдзень Чылі і Аргенціны). Усе яны (апроч апошняга) маюць афіцыйны статус у краінах свайго моўнага арэала.
Бо значную дзель насельніцтва Паўднёвай Амерыкі складаюць выхадцы з Еўропы, многія з іх дагэтуль захоўваюць сваю мову, найболей пашыранымі з іх з'яўляюцца італьянская і нямецкая мовы ў такіх краінах як Аргенціна, Бразілія, Уругвай, Венесуэла і Чылі.
Самымі папулярнымі вывучанымі замежнымі мовамі ў краінах Паўднёвай Амерыкі з'яўляюцца англійская, французская, нямецкая і італьянская.
Эканоміка
У паслякрызісныя 2010—2011 гады эканоміка краін Лацінскай Амерыкі паказала сур'ёзныя тэмпы ўзросту, апераджальныя сярэднесусветныя: у 2010 годзе ўзрост склаў 6 %, а прагноз на 2011 год кажа пра 4,7 %. З-за гістарычна высокай інфляцыі ушануй ва ўсіх краінах Паўднёвай Амерыкі, адсоткавыя стаўкі застаюцца высокімі, яны, зазвычай, удвая больш, чым у Злучаных Штатах. Прыкладам, адсоткавая стаўка каля 22 % у Венесуэле і 23 % у Сурынаме. Выняткам з'яўляецца Чылі, якая ўжыццяўляе эканамічную палітыку свабоднага рынку з усталяваннем ваеннай дыктатуры ў 1973 годзе і актыўна нарошчвае сацыяльныя выдаткі з моманту аднаўлення дэмакратычнага кіравання напачатку 1990-х. Гэта прывяло да эканамічнай стабільнасці і адсоткавых ставак на нізкім роўні.
Паўднёвая Амерыка належыць на экспарт тавараў і прыродныя рэсурсы. Бразілія (сёмая па велічыні эканоміка ў свеце і другая па велічыні ў Амерыцы) лідаруе ў агульным аб'ёме экспарту $ 137.8 млрд дол. ЗША, потым Чылі $ 58.12 млрд і Аргенціна з 46.46 млрд дол. ЗША.
Эканамічны разрыў паміж багатымі і беднымі ў большасці паўднёваамерыканскіх краін лічыцца большым, чым на большасці іншых кантынентаў. У Венесуэле, Парагваі, Балівіі і многіх іншых краінах Паўднёвай Амерыкі, самыя багатыя 20 % валодаюць больш 60 % багаццяў краіны, тым часам як найбольш бедныя 20 % валодаюць менш чым 5 %. Такі шырокі разрыў можна ўбачыць у многіх буйных паўднёва-амерыканскіх гарадах, дзе часовыя хаціны і трушчобы стаяць шэрагам з хмарачосамі і апартаментамі класа люкс.
Турызм
Турызм робіцца ўсё важнейшай крыніцай прыбытку для многіх краін Паўднёвай Амерыкі. Гістарычныя помнікі, архітэктурныя і прыродныя дзівы, размаіты асартымент прадуктаў сілкавання і культуры, маляўнічыя гарады, і ўзрушальныя ландшафты прыцягваюць мільёны турыстаў кожны год у Паўднёвую Амерыку. Некаторыя з найболей наведвальных месцаў у рэгіёне: Мачу-Пікчу, Рыа-дэ-Жанэйра, Салвадор, Натал, Буэнас-Айрэс, Сан-Паўлу, Куска, Картахена, трапічныя лясы Амазоніі, вадаспад Анхель, Галапагоскія астравы, востраў Маргарыта, возера Тытыкака і рэгіён Патагонія.
Культура
На культуру паўднёваамерыканцаў зрабілі ўплыў гістарычныя сувязі з Еўропай, асабліва з Іспаніяй і Партугаліяй, а таксама — масавая культура са Злучаных Штатаў Амерыкі.
Агаласоўка
Агаласоўка ў  — даданне ў тэкст дадатковых знакаў, якія паказваюць галосныя гукі і іншыя нюансы вымаўлення (напрыклад, падваенне зычных). Самі гэтыя знакі таксама называюць агаласоўкамі. У арабскім пісьме агаласоўкі называюцца  або ташкіль, а ў яўрэйскім —. Знакі агаласоўкі былі вынайдзеныя пазней, чым знакі, і ў тэксце выкарыстоўваюцца для абазначэння галосных сумесна з імі.
У ідэаграфічным пісьме падобную функцыю выконвае фанетычная транскрыпцыя (фурыгана і  ў японскім пісьме,  і піньінь ў кітайскім), якая размяшчаецца над іерогліфамі. Гэтую транскрыпцыю называюць  або рубі, па назве выкарыстанага шрыфта.
Глядзенне
Глядзе́нне (, Гляденье) — вёска ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Волькаўскага сельсавета.
Да 9 жніўня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад Дабромысленскага сельсавета.
Астрамечаўская сядзіба
Астрамечаўская сядзіба — колішняя сядзіба ў в. Астрамечава Брэсцкага раёна.
Асіметрыя
Асіме́трыя (ад ἀσυμμετρία — несуразмернасць) — нелюстэркавае размяшчэнне частак пэўнага цэлага адносна восі, плоскасці або цэнтра. Адзін з прынцыпаў фарміравання кампазіцыі і будовы арнаменту, дзякуючы якому мастацкі твор набывае выразнасць. Выкарыстоўваецца ў будове твораў прасторавых і прасторава-часавых мастацтваў (архітэктуры, выяўленчага, дэкаратыўна-прыкладнога, харэаграфічнага), афармленні масавых святочных прадстаўленняў. Мастацкі твор, пабудаваны паводле прынцыпу асіметрыі, стварае ўражанне парушэння раўнавагі, неўпарадкаванасці, няўстойлівасці, нетрываласці.
Як прынцып кампазіцыйнай будовы атрымаў пашырэнне ў мастацтве мадэрну, абстракцыянізму, футурызму, дэканструктывізму і іншых стылявых кірункаў 20 — пачатку 21 ст. У архітэктуры Беларусі актыўна прымяняецца з 1980-х гг., яскравы прыклад — жылы дом на перакрыжаванні вуліц Мінская і Пушкіна ў Бабруйску (архіт. В. Галушчанка, К. Кожыч).
Астрамечаўская сядзіба
Гісторыя
Старадаўняя сядзіба. У пісьмовых крыніцах упамінаецца з XV ст. як радавое гняздо Астрамечаўскіх, а пазней Іллінічаў. Вядома, што ў І-й палове XIX ст. ў Астрамечаве існавалі два маёнткі. Уладальнікам іх быў Юліян Сузін з небагатага шляхецкага роду. У 1840 г. яго дачка Разалія выйшла замуж за вайсковага палкоўніка Юзафа Ігнацы Пузыну (1800—1874), і з той пары Астрамечаўская сядзіба па спадчыне перайшла да роду Пузынаў. Пасля Юзафа Ігнацы ўладальнікам Астрамечава па спадчыне стаў яго старэйшы сын Аляксандр (1844—1914).
Вядома таксама, што да Першай сусветнай вайны ў Астрамечаве існаваў невялікі драўляны аднапавярховы дом, пабудаваны, магчыма, у 2-й палове XVIII ст., калі ўладальнікам гэтай зямлі быў род Сузінаў. Будынак сямівосевы, у плане прамавугольны. Сцены складзены з моцных бярвёнаў на даволі высокім падмурку. З боку параднага ўвахода дом меў ганак на дзвюх парах калон, на якія абапіраўся трохвугольны франтон, аздоблены мастацкім арнаментам. Сцены звонку былі неатынкаваныя. Аконныя рамы і аканіцы афарбаваны ў белы колер. Дом быў накрыты гладкім чатырохсхільным гонтавым дахам і абкружаны вялікім пейзажным паркам, дрэвы якога мелі стары ўзрост.
Уладальнікі сядзібы, верагодна, пахаваныя побач з мясцовай царквой.
Пасля Першай сусветнай вайны двор быў распрададзены, а сядзібны дом і парк паступова разбурыліся.
Рычард Аркрайт малодшы
Рычард Аркрайт малодшы (Richard Arkwright junior, 19 снежня 1755 — 23 красавіка 1843 ) — сын Рычарда Аркрайта з Кромфарда, Дэрбішыр; крэдытор і сябар Самуэля Алдкноў (Samuel Oldknow), кіраўнік, і шэрыф Дэрбішыра ў 1801 годзе. Яго сын Кэптайн Аркрайт (Captain Arkwright) ажаніўся з Фрэнсіс Кембл (Francis Kemble), дачкой вядомага кіраўніка тэатра Стэфана Кембла (Stephen Kemble).
Пагосцкі сельсавет (Крывіцкі раён)
Паго́сцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Крывіцкага раёна Маладзечанскай вобласці. Цэнтр — вёска Пагост.
НТН
НТН  — украінскі тэлеканал. Пачаў вяшчанне ў 2004 годзе.
Гісторыя
Упершыню выйшаў у эфір 1 лістапада 2004 года. Штаб-кватэра размешчана ў Кіеве.
Пакрыццё
Трансляцыя тэлеканала распаўсюджваецца на вялікую частку Украіны: яго тэхнічнае пакрыццё складае 88,3 %. Гэта 88 гарадоў з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек. У 83 гарадах краіны праграмы НТН ўваходзяць у пакеты кабельных аператараў. Вяшчанне тэлеканала кругласутачна.
Аўдыторыя
Аўдыторыя — мужчыны і жанчыны ва ўзросце 18-54 гадоў, асноўная аўдыторыя — мужчыны 35 гадоў.
Кіраўніцтва
У кастрычніку 2007 года НТН увайшоў у групу каналаў «Інтэр» — U.A. Inter Media Group.
Паходжанне і мова кантэнту
Па выніках маніторынгаў актывістаў кампаніі «Байкот расійскага кіно», у верасні НТН заняў другое месца сярод ТОП-10 агульнаўкраінскіх тэлеканалаў, якія дэманстравалі расійскія фільмы і серыялы. За перыяд з 8 па 14 верасня колькасць расійскага кантэнту складала ў сярэднім 50 %. Па дадзеных маніторынгу 27 верасня доля расійскага прадукту на канале складала ўжо 71 %. Па выніках маніторынгу, праведзенага з 1 па 7 снежня, колькасць кантэнту расійскага паходжання павялічылася да больш за 12 г у суткі.
Гальшанскі замак
Гальшанскі замак — палацава-замкавы комплекс, рэзідэнцыя магнацкага роду Сапегаў у XVI—XVII стагоддзях. Размешчаны ў даліне ракі Гальшанкі (у ніжнім цячэнні Альшанка, гістарычныя назвы Луста, Жыгянка, Вішнеўка) каля мястэчка Гальшаны.
Гісторыя
Паселішча Гальшаны з драўляным замкам, вядомае па летапісах з XIII стагоддзя, узнікла на высокай самароднай гары над ракой Карабель, на паўночны ўсход ад мястэчка Гальшаны. Князі Гальшанскія валодалі замкам да 1525 года, потым, пасля шлюбу князёўны Алены Гальшанскай з Паўлам Сапегам, перайшоў да Сапегаў. Пры Сапегу рэзідэнцыю перанеслі на бераг Гальшанкі.
Гальшанскі мураваны замак, узведзены ў першай палове XVII стагоддзя, — наглядная ілюстрацыя тых значных змен у архітэктуры, якія адбыліся на працягу стагоддзя. Сваёй кампазіцыяй ён аддалена нагадвае Мірскі замак і ўяўляе сабой прамавугольны (88,6 × 95,6 м) замкнуты будынак. Жылыя карпусы з вежамі на вуглах утвараюць замкнёны квадратны двор. Аднак магутныя абарончыя сцены, характэрныя для замкавага будаўніцтва XVI ст., у Гальшанах саступілі месца фасаду жылога дома. Тут ужо няма надбрамнай вежы, а шасцікантовыя вежы сталі меншыя і больш стройныя. У іх размяшчаліся жылыя і гаспадарчыя памяшканні. Вежы яшчэ канчаткова не страцілі свайго абарончага значэння, аднак аснова абароны Гальшанскага замка перамясцілася ўжо на земляныя магутныя валы і вадзяныя равы, што абкружалі замак.
Уязная брама размяшчалася па цэнтры паўночна-ўсходняга фасаду, які з гэтага боку вызначаецца манументальнай прастатой. Арачны партал абрамляўся архівольтам. Сцены замка мелі фігурную муроўку з лепкай, былі расчлянёны вялікімі вокнамі. На ўзроўні другога паверха паўночна-ўсходняга корпуса з боку двара праходзіла адкрытая галерэя. Пад замкам размяшчаліся вялікія скляпы. Інтэр’еры былі багата аздоблены. Сцены ўпрыгожаны жывапісам. Значную дэкаратыўную ролю адыгрывалі кафляныя печы, стукавая лепка па столі і камінах, а таксама падлога з керамічных тэракотавых, паліваных зялёных і карычневых крыжа-, зоркападобных, прамавугольных і квадратных плітак. У замку была праведзена ўнікальная сістэма ацяплення, водаправод і каналізацыя.
Багацця Сапегі хапіла нават на тры штучныя возеры, дно якіх выкладзена пліткай. Сапегі сабралі ўнікальную бібліятэку, калекцыю карцін і зброі. Насупраць замкавай брамы, на процілеглым баку падворка знаходзілася невялікая каплічка, убудаваная ў жылы корпус.
Кампазіцыя вонкавага фасада Гальшанскага замка нагадвае адначасныя галандскія замкі і  пад Антверпенам. Такое падабенства тлумачыцца тым, што Беларусь адчувала моцны ўплыў галандска-фламандскай архітэктуры, які быў вынікам ажыўленых культурных і гандлёвых сувязей з краінамі Заходняй Еўропы. З канца XVI і да пачатку XVIII стагоддзя на землях Рэчы Паспалітай рэзідэнцыі магнатаў будаваліся з анфіладнай планіроўкай памяшканняў, з аркаднымі галерэямі і нарожнымі вежамі. Паводле такога прынцыпу, у прыватнасці, пабудаваны ў канцы XVI — пачатку XVII стагоддзяў польскія замкі Баранаў, Красічын, Суха. Архітэктурная кампазіцыя, планіроўка і часткова іх памеры вельмі блізкія і падобныя да архітэктурна-планіровачных элементаў Гальшанскага замка.
Замак неаднаразова быў разбураны і перабудаваны, што значна змяніла яго знешні выгляд і аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю (страчаны галерэі, дэкаратыўнае афармленне сцен, прыбудаваны да паўночна-заходняга і паўднёва-ўсходняга карпусоў 2 пяцігранныя вежачкі). У выніку абследавання помніка ў 1981—1983 гадах архітэктурна-археалагічнай экспедыцыяй Спецыяльных навукова-рэстаўрацыйных вытворчых майстэрняў Міністэрства культуры выяўлены 3 розначасовыя этапы будаўніцтва, якія адрозніваюцца характарам выкарыстанай цэглы, вапнавага раствору і тэхнікай муроўкі.
Дрэнная захаванасць замка ў Гальшанах не дазваляе дастаткова поўна вызначыць яго планіроўку. Можна толькі сцвярджаць, што справа ад уваходу знаходзілася вялікая квадратная зала з чатырма калонамі, на якія абапіраліся крыжовыя скляпенні.
Ужо ў XVII стагоддзі Гальшанскі замак ад Сапегаў трапіў да іншых гаспадароў і на працягу стагоддзяў часта пераходзіў з рук у рукі. У 1880 годзе ўладальнік замка Гарбанёў пачаў узрываць вежы і сцены, а цэглу прадаваў на пабудову карчмы.
Сучасны стан
Паводле пастановы Савета Міністраў ад 3 чэрвеня 2016 года № 437 Гальшанскі замак быў уключаны ў лік 27 аб’ектаў, выдаткі на захаванне якіх (у частцы капітальных выдаткаў) могуць фінансавацца з рэспубліканскага бюджэту.
У 2018 годзе праведзеная гідраізаляцыя фундамента, адноўлены сцены паўночнай вежы, а таксама аконныя і дзвярныя праёмы. Муры вежы для ўмацавання былі сцягнутыя спіралепадобнымі стрыжнямі, між’ярусныя перакрыцці — умацаваныя, а наверсе ўсталяваны дах з флюгерам. Адбываецца рэканструкцыя фрагментаў сцен, якія прылягаюць да вежы.
6 мая 2021 года адбылося ўрачыстае адкрыццё Паўночнай вежы Гальшанскага замка і турыстычна-інфармацыйнага цэнтра пры ім.
Лілія Вацлаваўна Кір’як
Лілія Вацлаваўна Кір’як (нар., г. Шчучын, Гродзенская вобласць) — беларускі педагог, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.
Біяграфія
Скончыла Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, настаўнік рускай мовы і літаратуры.
Працавала настаўнікам рускай мовы і літаратуры, намеснікам дырэктара па выхаваўчай рабоце СШ № 13 г. Гродна, дырэктарам дзяржаўнай установы адукацыі «Сярэдняя школа № 13 г. Гродна».
З’яўлялася дэпутатам Гродзенскага гарадскога Савета дэпутатаў дваццаць сёмага склікання.
Узнагароды
Узнагароджана ганаровымі граматамі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гродзенскага гарадскога і Гродзенскага абласнога Саветаў дэпутатаў, упраўлення адукацыі Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта.
Асабістае жыццё
Мае сына.
Ганна Міхайлаўна Мезенка
Ганна Міхайлаўна Мезенка (нар., в. Альбянка, Нясвіжскі раён, Мінская вобласць) — беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (1991), прафесар (1993). Дэлегат I З’езда вучоных Рэспублікі Беларусь (2007).
Біяграфія
Скончыла Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага (спецыяльнасць «Руская мова і літаратура», 1971; аспірантура, спецыяльнасць «Руская мова», 1974), Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (дактарантура, спецыяльнасць «Руская мова», 1991). Працуе ў Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П. М. Машэрава (з 1974, філалагічны факультэт, кафедра агульнага і рускага мовазнаўства, з 1991 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: русістыка; беларусістыка; анамастыка; лексікалогія; словаўтварэнне.
Якуб Побуг Фрычынскі
Якуб Побуг Фрычынскі — рэжысёр і акцёр XVIII стагоддзя.
Федэрыка Цукары
Жыццё і творчасць
Федэрыка быў малодшым братам і вучнем мастака Тадэа Цукары; ён дапамагаў Тадэа пры выкананні заказаў для Ватыкана, на ў  і інш. Разам з братам працаваў над заказамі для сямей Арсіні, Фарнезэ, у тым ліку для Папы Паўла III Фарнезэ.
Якуб Побуг Фрычынскі
Біяграфія
У 1750 годзе ўдзельнічаў у арганізацыі друкарні ў Нясвіжы. У 1754 годзе у Жоўтым (цяпер г. Жоўква, Украіна) выдаў «Камедыі і трагедыі» Ф. У. Радзівіл.
Грушаўка (прадмесце)
Грушаўка, Грушаўскае прадмесце — гістарычны раён Мінска, размешчаны ў заходняй частцы горада. Архітэктурнай дамінантай мясцовасці была воданапорная вежа, якая захавалася да нашага часу.
Федэрыка Цукары
Жыццё і творчасць
У 1561—1565 гадах жыў і працаваў у Венета і ў Фларэнцыі. Федэрыка быў запрошаны вялікім герцагам Тасканскім ў Фларэнцыю з тым, каб скончыць пачаты Джорджа Вазары роспіс купала сабора Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ. Пазней па замове Папы Грыгорыя XIII распісваў ватыканскую капэлу Пааліна. У 1574 годзе, асцерагаючыся за сваё жыццё з-за пагрозы помсты, Ф. Цукары бег з Італіі ў Лондан. Наступныя 6 гадоў мастак жыў у Англіі і служыў партрэтыстам пры каралеўскім двары. Найбольш вядомыя яго працы гэтага перыяду — партрэты каралеў Лізаветы I і Марыі Сцюарт.
Грушаўка (прадмесце)
У сучаснай тэрміналогіі гістарычная Грушаўка — гэта раён вакол перпендыкулярнага перасячэння вуліц Грушаўскай і Шчорса (вул. Разінская, Дзекабрыстаў, Лермантаўская, Рамізніцкая і інш.).
Федэрыка Цукары
Жыццё і творчасць
У 1580 годзе Цукары прыехаў у Венецыю, дзе напісаў для Палаца дожаў палатно «Прыніжэнне Барбаросы». У той жа час Папа Грыгорый XIII настойваў на яго вяртанні ў Рым, дзе мастаку трэба было скончыць капэлу Пааліна, што Цукары і выканаў. У 1586 годзе Ф. Цукары атрымаў запрашэнне ад іспанскага караля Філіпа II і прыехаў у Мадрыд. Тут ён удзельнічаў ва ўпрыгожванні Эскарыяла (пісаў алтарныя карціны і фрэскі).
Грушаўка (прадмесце)
На паўднёвым захадзе ад Грушаўкі месціцца Пятроўшчына, на паўночным захадзе — Мядзведжына, на паўночным усходзе — Пляшчанка, на ўсходзе — прадмесце Добрыя Мыслі.
Федэрыка Цукары
Жыццё і творчасць
Вярнуўшыся ў Рым, Ф. Цукары заснаваў у 1598 годзе Акадэмію дзі Сан-Лука і стаў яе першым прэзідэнтам. Цукары быў галоўным праціўнікам прыёму Караваджа ў Акадэмію Святога Лукі нягледзячы на рэкамендацыі, дадзеныя Джентылескі, Граматыка,. Ён лічыў, што эфекты жывапісу Караваджа былі толькі следствам экстравагантнага характару, а поспехам яго карціны абавязаны толькі сваім «адценнем навізны» непрызнанага пры жыцці вялікага мастака, якую высока цанілі багатыя заступнікі. У 1605—1607 гадах мастак працаваў у Турыне для Карла Эмануіла I, кіраўніка Савоі. У Савой выйшла ў свет яго тэарэтычная праца аб мастацтве Idea dei scultori, pittori ed architetti, прасякнутая філасофіяй неаплатанізму. Згодна З Ф. Цукары, мастацкае натхненне і фантазія з’яўляюцца чароўным дарамі, якія дазваляюць майстру тварыць. Працэс жа такога творчасці падобны са стварэннем сіламі прыроды. І паколькі мастак здольны ствараць часам дзіўныя, цудоўныя творы, ён гэтым ўступае ў канфлікт з самой прыродай.
Грушаўка (прадмесце)
Гісторыя
Прадмесце ўзнікла побач з вагонарамонтнымі майстэрнямі Маскоўска-Брэсцкай чыгункі. У ім сяліліся пераважна працоўныя-чыгуначнікі.
У пачатку XX ст. Грушаўка ўваходзіла ў чацвертую паліцэйскую часць горада. Праз прадмесце праходзілі Грушаўская, Восіпаўская (цяпер Разінская) і Пакгаўзная (Хмялеўскага), Кандуктарская (Чыгуначная), Жандарская (Пуцейская), Дабравешчанская (Аўтадораўская) вуліцы. У гэты час уласна Грушаўская вуліца — «ад вул. Дзяменцеўскай (цяпер вул. Дзяржынскага) да вёскі Петраўшчызна» — налічвала 65 будынкаў.
Вулічную сетку прадмесця ўтваралі Восіпаўская, Грушаўская, Чыгуначная вуліца разам са шматлікімі завулкамі. У XIX — пач. XX ст. тут брукаваных вуліц не было. Уздоўж агароджы месціліся ходнікі з дошак. На скрыжаванні Грушаўскай вуліцы з 3-м Чыгуначным завулкам месціўся шынок, крамы гандляроў, меліся тры водазаборныя калонкі і дом арыштантаў з мужчынскім і жаночым аддзяленнямі. Забудавана прадмесце было пераважна дамамі з флігелямі на цягляных падмурках, з брусоў, з двухсхільнымі гонтавымі дахамі, разьбянымі ўпрыгожаннямі на вокнах, карнізах, шчытах. Дамы былі разлічаны на некалькі сем’яў. Своеасаблівым каларытам, маштабам вылучалася драўляная забудова на вуліцы Пакгаўзнай. У канцы XIX ст. гэта была ўскраіна, якая межавала з землямі Пятроўшчыны і асобных фальваркаў. Першапачаткова яна насіла назву Грушаўскага завулка. Першыя дамы тут з’явіліся ў 1880-я гады. Паўночны канец Пакгаўзнай вуліцы выходзіў на выган, на якім, паводле картаграфічных матэрыялаў пачатку XX ст. было возера і група курганных могільнікаў. Дамы на Пакгаўзнай вуліцы належалі асобным домаўладальнікам, але жылі ў іх і рабочыя, і служачыя Лібава-Роменскай чыгункі. Тут таксама былі хлебныя крамы, крамы царкоўных атрыбутаў, кузня, на некаторых пляцах месціліся свірны, стайні, вазоўні для фурманак. На ўсход ад Пакгаўзнай вуліцы ішла Рамізная, на якой жылі рамізнікі.
Прадмесце пашыралася ў 1930-я гады, калі быў пабудаваны Грушаўскі пасёлак — першы ў Менску прыклад комплекснай забудовы, калі побач з жылымі адна- і двухпавярховымі будынкамі ўводзіліся школа, дзіцячы сад, крамы, цэнтрам пасёлка стаў сквер.
Знос Грушаўкі пачаўся ў 1960-х гадах, аднавіўся ў 1970-х у часе будаўніцтва трасы праспекта Дзяржынскага.
Сучаснасць
Назва Грушаўка замацавана за прадмесцем і ў цяперашні час, сваю дарэвалюцыйную назву зберагла Грушаўская вуліца. У 2009 годзе безыменнаму скверу ў межах вул. Дзекабрыстаў — Парашутнай — Папаніна была нададзена назва Грушаўскі сквер. У 2012 годзе адкрыта аднайменная станцыя Першай лініі Мінскага метрапалітэна. Драўляная забудова паступова руйнуецца на працягу XXI ст., а прадмесце забудоўваецца шматпавярховымі жылымі дамамі.
Воданапорная вежа
Воданапорная вежа на тэрыторыі былога бальнічнага комплексу была пабудаваная напачатку ХХ ст. і з’яўляецца адзіным інжынерным збудаваннем гэтага часу, якое захавалася да нашых дзён.
Вежа пабудаваная ў неагатычным стылі з чырвонай цэглы са складанай кладкай. Ваду з вежы спажывалі карпусы чыгуначнай бальніцы, на тэрыторыі якой яна размяшчалася, чыгуначная станцыя, а таксама паравознае дэпо.
Тэатральны факультэт БДАМ
Тэатральны факультэт БДАМ — адзін з факультэтаў Беларускай акадэміі мастацтваў‎.
Rattus xanthurus
Rattus xanthurus — від пацукоў, сямейства мышыных.
Выяўлены толькі ў Інданезіі.
Заходняя правінцыя (Кенія)
Заходняя правінцыя (Western Province) — адна з васьмі правінцый Кеніі, якая размяшчаецца ў заходняй частцы краіны, мяжуе з Угандай. Адміністрацыйны цэнтр — Какамега. Плошча — 8 285 км², насельніцтва складае 4 022 913 чалавек (на 2007 год).
Тромсё
Тромсё, Трумсё (Tromsø, Romsa) — горад і муніцыпалітэт у Нарвегіі, адміністрацыйны цэнтр фюльке Тромс.
Муніцыпалітэт Тромсё займае вялікую тэрыторыю за межамі горада. Тромсё — восьмы па колькасці жыхароў горад Нарвегіі. Цэнтр горада знаходзіцца на невялічкім востраве, амаль на 400 км на поўнач ад палярнага круга. Тут знаходзяцца самыя паўночныя ў свеце ўніверсітэт (Універсітэт Тромсё), батанічны сад, бровар і планетарый.
Гісторыя
Паселішчы на месцы Тромсё існавалі з часоў эпохі апошняга зледзянення і ў жалезным веку. Першая царква ў Тромсё была пабудавана ў 1252 годзе. Статус горада Тромсё атрымаў у 1794 годзе. У XIX стагоддзі значэнне горада ўзрастае з заснаваннем кафедры біскупа (1834), адкрыццём педагагічнага каледжа (1848) і суднарамонтнай верфі (1872). Падчас Другой сусветнай вайны ў горадзе часова знаходзіўся Урад Нарвегіі. Тромсё не пацярпеў ад вайны, хоць непадалёк ад горада быў затоплены нямецкі лінкар Tirpitz, на якім загінулі амаль 1000 нямецкіх салдат. У 1964 годзе адкрыўся аэрапорт, у 1972 годзе — універсітэт.
Муратава
Муратава — жаночая форма прозвішча Муратаў.
Універсітэт Апалавага ўзбярэжжа
Універсітэт Апалавага ўзбярэжжа (Université du Littoral-Côte-d'Opale) — французская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Дзюнкерк і кампусамі ў некалькіх іншых гарадах на поўначы Францыі.
Агульная характарыстыка
Універсітэт размешчаны ў рэгіёне О-дэ-Франс. Ён мае кампусы ў чатырох гарадах: Булонь-сюр-Мэр, Кале, Сен-Амер і Дзюнкерк, і мае афіцыйную сядзібу ў апошнім горадзе.
Установа забяспечвае навучанне ў галіне мастацтваў, літаратуры і мовазнаўства, права, эканомікі і кіравання, гуманітарных і сацыяльных навук, дакладных навукі і тэхнікі, аховы здароўя. Яго даследчая дзейнасць структуравана вакол трох даследчых «палюсоў»: навакольнае асяроддзе, прыбярэжнае і марское асяроддзе; навукі, тэхналогіі і здароўе; гуманітарныя і сацыяльныя навукі, якія каардынуюць чатырнаццаць лабараторый.
На пачатак 2015 навучальнага года ўніверсітэт прапанаваў агулам 13 праграм бакалаўрыяту, 20 праграм прафесійнага бакалаўрыяту і 29 праграм магістратуры.
Палітыка Азербайджана
Азербайджан — прэзідэнтская рэспубліка. Кіраўніком дзяржавы з'яўляецца Прэзідэнт, які выбіраецца на тэрмін 7 гадоў усеагульным галасаваннем. Выканаўчая ўлада таксама належыць яму. Кіраўнік урада – прэм'ер-міністр.
Знешняя палітыка
Азербайджан мае дыпламатычныя адносіны з 158 краінамі свету і сяброўства ў 38 міжнародных арганізацыях. Асабліва блізкія адносіны звязваюць Айзербайджан з Турцыяй: краіны звязваюць іслам, цюркізм, складаныя адносіны з Арменіяй і стабільна высокія месцы на конкурсе Еўрабачанне, дзе яны амаль заўсёды дораць адно аднаму 12 балаў.
Беларуска-азербайджанскія адносіны
Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі 11 чэрвеня 1993 года. У 2006 годзе падпісаны Дагавор паміж Рэспублікай Беларусь і Азербайджанскай Рэспублікай аб сацыяльна-эканамічным супрацоўніцтве да 2015 года. 2 мая 2007 года ў Баку Аляксандр Лукашэнка і Ільхам Аліеў падпісалі Дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве. Усяго ў 2006 – 2018 адбылося 10 сустрэч нязменных прэзідэнтаў Беларусі і Азербайджана.
Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Рэспублікі Беларусь і Азербайджанскай Рэспублікі на ўзроўні пасольстваў адкрыты адпаведна ў Баку і Мінску ў 2006 годзе. Пасол Рэспублікі Беларусь у Азербайджанскай Рэспубліцы — Генадзь Ахрамовіч (з 2015 года), Пасол Азербайджанскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь — Ляціф Гандзілаў (з 2016 года).
Рэндэ
Свята горада штогод святкуецца 20 лютага.
Гісторыя Гродна
Гарадзенскае княства
Мяркуецца, што княжацкая крэпасць Гарадзен была заснавана пачынальнікам дынастыі гарадзенскіх князёў Усеваладкам паміж 1116 і 1127 гг. У 1127 г. (у пераліку на сучасны каляндар) горад упершыню быў узгаданы ў летапісах. Па выніках раскопак мяркуецца, што паселішча існавала яшчэ ў 11 ст. У 1180-я гг. пачалася разбудова горада, склалася самабытная гарадзенская архітэктурная школа 12 ст. Звесткі пра разбурэнне гораду мангола-татарскім войскам (1241) у наш час лічацца несапраўднымі.
1240 — 1440-я
У 1391 г. горад атрымаў ад Ягайлы няпоўнае Магдэбургскае права. Барацьба Ягайлы і Вітаўта прывяла да неаднаразовых ваенных дзеянняў (аблога Ягайлам (1390), узяцце Вітаўтам (1391), узяцце тэўтонцамі (1393)). У 1398 г., пасля пажару ў замку, Вітаўт пачаў будову замка з каменна-цаглянымі сценамі. У 1413 г. горад стаў павятовым горадам Трокскага ваяводства, у 1440 г. — вялікакняжацкім горадам. У 1441 г. горад быў сярод 15 найбольшых гарадоў ВКЛ. У 1444 г. горад атрымаў поўнае Магдэбургскае права. Пачалася забудова левабярэжнай часткі горада.
''Гл. таксама:'' Фара Вітаўта, Гродна, Замак Вітаўта, Гродна, Гарадзенская унія, 1432.
1450 — 1640-я
У 1496 г. горадам быў атрыманы прывілей на поўнае самакіраванне. У 1503—1545 гг. у горадзе чаканіліся манеты ВКЛ, у 1539 г. з’явіліся першыя акты гарадзенскага земскага суда, першага ў ВКЛ. У 1540 г. горад атрымаў герб. У 1579 г. горад стаў каралеўскай рэзідэнцыяй. У атласе гарадоў «Civitates orbis terrarum» Георг Браун залічвае Гродна ў лік найгалоўнейшых гарадоў свету (1575). У 1588 г. у горадзе налічвалася каля 4000 жыхароў (31 вуліца, больш за 700 дамоў).
У 1-й пал. 1495—1503 гг. з горада каралеўскім дэкрэтам былі выгнаны яўрэі.
У горадзе было праведзена першае ва Усходняй Еўропе анатамічнае ўскрыцце (цела Стэфана Баторыя, 14.12.1586).
У 1503 г. узгадваецца першы сталы мост праз Нёман. У 1570-канцы 1580-х гг. перабудаваны замак Вітаўта. У 16 ст. у горадзе налічвалася 7 праваслаўных цэркваў (1572), у 1578 г. пабудавана першая ў горадзе каменная сінагога, Фара Вітаўта была перабудавана з драўлянай у каменную (1586), збудаваны Бернардзінскі касцёл (1595), жаночы кляштар бернардзінак (1620), Дамініканскі касцёл (1635), жаночы кляштар бернардзінак (1642). Горад моцна пагарэў у 1647 г.
1650-я-1795
Падчас вайны 1654—1667 горад займалі расійскія войскі (1655—1659), шведскія (1657). У 1661 г. горад лічыўся цалкам разбураным і спустошаным. Колькасць вуліц зменшылася да 18 (1675), дамоў — да 574 (1680). Падчас Паўночнай вайны горад займалі шведскія войскі Карла XII (май 1702, 1706, люты 1708), расійскія войскі Пятра I (1705 — красавік 1706, 1707—1708, 1709, 1712, 1714, 1717).
Горад практычна апусцеў у выніку эпідэміі (кастрычнік 1710), спустошаны жудасным пажарам (1754). У канцы 18 ст. у горадзе налічвалася 5653 жыхароў, 1108 дамоў (1789), каля 4000 жыхароў (1793).
Першая ў Беларусі аптэка збудавана іезуіцкім калегіумам (1709). На вежы ратушы быў змешчаны гадзіннік (1680-я), пазней гадзіннік быў перанесены на вежу іезуіцкага касцёла (1725).
1795—1860
Пасля раздзелаў Рэчы Паспалітай горад увайшоў у склад Расійскай імперыі.
Падчас руска-французскай вайны (1812) напалеонаўская армія заняла горад (30.6 — 20.12.1812). Падчас паўстання 1830—1831 гг. Гродзенская губерня і Беластоцкая вобласць былі на ваенным становішчы (13.12.1830). Падчас 8.12.1831 — 11.12.1834 у горадзе працавала следчая камісія.
Заснавана гарадская паліцыя (1796). Горад атрымаў статус губернскага (1802). У 1816 у горадзе 40 вуліц і завулкаў, 6 мастоў, 3 рынкі. Збудаваны нанова мост і паром (архітэктар Я. Фардон), горад злучаны з Фарштатам (1832). Збудаваны Аўгустаўскі канал, які злучыў Нёман з Віслай (1824—1839). Надзвычай моцная бура (20 — 23.7.1840), разбураны да асновы трохаркавы каменны мост. Здарыўся моцны пажар гораду (10.6.1855).
Уведзена расійская сістэма меры і вагі (1803). Адкрытая губернская гімназія (14.4.1834). У Санкт-Пецярбургскую Археаграфічную Камісію перададзены ўсе старажытныя дакументы (1837). Заснавана метэаралагічная станцыя (1839).
Насельніцтва горада: 5,4 тыс. (1797), 9873 (1451 — хрысціяне, 8422 — іудзеі) (1816), ~10 тыс. (1825), 18,5 тыс. (1837), 18,4 тыс. (1856). Падчас руска-французскай вайны (1812) напалеонаўская армія заняла горад (30.6 — 20.12.1812). Падчас паўстання 1830—1831 гг. Гродзенская губерня і Беластоцкая вобласць былі на ваенным становішчы (13.12.1830). Падчас 8.12.1831 — 11.12.1834 у горадзе працавала следчая камісія.
1860—1905
У сувязі з польскімі нацыянальнымі маніфестацыямі ў Гродне і губерні ўведзена ваеннае становішча (3.9.1861 — 28.10.1862). Адбыўся кароткі бой групы рэвалюцыйнай моладзі да 150 чал. з атрадам царскіх войскаў каля чыг. станцыі (14.3.1863; на будынку вакзала існуе мемарыяльная дошка). У горадзе жыў і працаваў Каліноўскі (1863). Адбыліся першыя выступленні рабочых за свае правы (верасень 1879). Адбылося першае ў Беларусі святкаванне Дня працы (18.4 (1.5).1894).
Па вуліцы Дамініканскай (Савецкай) пракладзены першы ў Беларусі вадаправод (1860). Праз Гродна праведзена чыгуначная лінія Санкт-Пецярбург — Варшава, пабудавана чыг. станцыя 3-га класу (1862), будынак вакзалу (1868). Збудаваны гарадскі вадаправод (1875). Купцом О. Кунцам збудаваны піўзавод (1877). Пажар знішчыў большую частку гораду, у т. л. архіў дваранскага дэпутацкага сходу (10.6.1885). У 1898 у горадзе 12 праваслаўных, 3 каталіцкіх, 1 лютэранская цэрквы, 1 сінагога, 3 кляштары, 2 тэатры. У 1900—1903 горад моцна адчуваў уплыў эканамічнага крызісу.
Выдадзена першае гістарычнае апісанне Гродна (Гродзенская друкарня, уклад. Я. І. Радзішэўскі, 1860). Над горадам назіралася палярнае ззянне (31.3.1894).
Насельніцтва горада: 20,2 тыс. (1861), 39 тыс. (1898), 43,5 тыс. (1906), 43 тыс. (1914).
Колькасць раскватараваных войскаў: 11 тыс. (1898), 28 тыс. (1905), 28,3 тыс. (1906).
1905—1914
У 1905—1907 адбываліся шматлікія забастоўкі проацоўных. У 1909 пачаў дзейнасць нелегальны Гродзенскі гурток беларускай моладзі.
Пабудаваны металічны мост праз Нёман (1907—1908). Пачала дзейнічаць першая ў Гродне тэлефонная станцыя (14.11.1907). Збудавана першая ў горадзе электрастанцыя (1912).
Актавіян Аўгуст
Аўгуст або Гай Актавій, пасля ўсынаўлення Цэзарам — Гай Юлій Цэзар Актавіян, у 27 да н.э. ужо як імператар узяў імя Цэзар Дзіў Філій Аўгуст (63 да н.э. — 14) — рымскі палітычны дзеяч, рымскі імператар (30 да н.э. — 14).
Гісторыя Гродна
1905—1914
Насельніцтва горада: 43,5 тыс. (1906), 43 тыс. (1914).
Колькасць раскватараваных войскаў: 28 тыс. (1905), 28,3 тыс. (1906).
Актавіян Аўгуст
Помстай за забойства Цэзара (42 да н.э.), свайго прыёмнага бацькі, арганізаваў і здзейсніў масавыя рэпрэсіі, скіраваныя на высакародных рымскіх грамадзян, і значна ўзбагаціўся іх маёмасцю. Падчас далейшага ваенна-палітычнага канфлікту змог перамагчы Брута і Касія пад Філіпамі (42 да н.э.) і Марка Антонія і Клеапатру VII пад мысам Акцый (31 да н.э.), і дамогся, такім чынам, адзінаўладдзя. Ад сената атрымаў ганаровае званне Аўгуст (святы, вялікі; 27 да н.э.). Сын Гая Актавія і Аціі; прыёмны сын Цэзара.
Гісторыя Гродна
1914—1918
Пры баях за горад артылерыйскімі абстрэламі знішчаны касцёл Базыліянак і палац Тызенгауза (1915). Германскія войскі занялі горад 20.8 (2.9).1915.
Актавіян Аўгуст
Стаўшы валадаром, Аўгуст свядома адыйшоў ад усходне-грэчаскіх культурных схільнасцей Цэзара, і выявіў сябе прыхільнікам рымскай культуры, вяртання да старых рымскіх звычаяў
Паходжанне, нараджэнне, юнацтва
Сапраўднае імя Актавіяна — Гай Актавій Фуры́н (Gaius Octavius Thurinus). Ён нарадзіўся 23 верасня 63 года да н.э. у Рыме. Ён паходзіў з плебейскай сям’і, якая адносілася да заможнага саслоўя коннікаў, аднак не адносілася да палітычнай эліты — набілітэту. Продкі Актавія па бацькоўскай лініі вядомыя з Першай Пунічнай вайны. Бацька Актавія ў 65 да н.э. ажаніўся другім шлюбам з Аціяй, дачкой сястры Гая Юлія Цэзара. У 59 да н.э. ён раптоўна памёр.
Гісторыя Гродна
1914—1918
Нямецкія ўлады абвясцілі па-за законам беларускую мову (28.9.1915). У горадзе працаваў Беларускі камітэт нацыянальна-культурнай сувязі (лістапад 1918—1920). Былі разрабаваныя гродзенскія бібліятэкі (пач. 1919). Расстраляна дэманстрацыя супраць нямецкай акупацыі на Параднай (Савецкай) плошчы (8.1.1919).
У лютым 1919, згодна з патрабаваннямі Антанты, нямецкія войскі пачалі выходзіць з займаных імі тэрыторый Беларусі і Літвы.
1919—1921
У лютым 1919 на раней акупаваныя немцамі тэрыторыі Беларусі і Літвы замест германскіх прыходзяць польскія войскі. Горад перададзены арміі Пілсудскага (27.4.1919). Матэрыяльная шкода, прычыненая германцамі гораду і жыхарам, ацэньваецца ў 1,2 млн ням. марак. Адбыліся начныя арышты дзеячаў беларускага нацыянальнага руху (8.5.1919). Групай ваеннай арганізацыі польскай моладзі раззброены 1-ы беларускі полк (1.6.1919). Польскія ўлады закрылі беларускую прагімназію (15.9.1919). Польскія войскі выйшлі з Гродна (21.4.1920). Шмат фабрык і заводаў былі закрыты, абсталяванне вывезена.
Актавіян Аўгуст
Паходжанне, нараджэнне, юнацтва
Пакуль Актавіян знаходзіўся ў Грэцыі і вагаўся па пытанні аб спадчыне Цэзара (у яе склад уваходзілі вялікія грашовыя багацці), у Рыме вялася актыўная барацьба за месца фактычнага пераемніка дыктатара, бо Актавія не разгядалі як самастойнага кіраўніка. Найбольшых поспехаў дасягнуў паплечнік дыктатара Марк Антоній, які замірыўся са змоўшчыкамі супраць Цэзара і дамогся садзейнічання сената.
Гісторыя Гродна
1919—1921
Паводе мірнага дагавора РСФСР і Літвы горад перададзены Літве (12.7.1920). Аднак, фактычна гэта не было ажыццёўлена. Горад заняла Чырвоная армія (19.7.1920). Польскія войскі ізноў занялі горад 25.9.1920. Паводле ўмоў перамір’я горад перададзены Польшчы (12.10.1920).
1921—1939
Горад быў перададзены Польшчы па Рыжскай дамове (19.3.1921).
Актавіян Аўгуст
Сутыкненне з Антоніям. Муцінская вайна
У канцы вясны Актавій вярнуўся ў Італію і заявіў пра жаданне прыняць спадчыну Цэзара. Дзякуючы гэтаму пераемніка дыктатара падтрымала шмат ветэранаў легіёнаў Цэзара і большая частка сталічнага плебсу. Аднак выкананню тэстамента Цэзара перашкаджаў Антоній. У прыватнасці, ён адмовіўся перадаваць Гаю 700 мільёнаў сестэрцыяў са скарба Цэзара, а таксама зацягваў працэдуру ўсынаўлення. Марк нават пачаў нагадваць у публічных прамовах, што біялагічным сынам дыктатара з’яўляецца сын Клеапатры Цэзарыён. Ветэраны Цэзара на некаторы час замірылі Марка і Гая, настойваючы на іх сумеснай барацьбе з забойцамі дыктатара — Маркам Брутам, Касіям і іх паплечнікамі. Падчас знаходжання ў сталіцы Актавій (пасля ўсынаўлення яго новым імем стала Гай Юлій Цэзар Актавіян, хаця апошнюю частку ён выкарыстоўваў рэдка) усталяваў добрыя сувязі са шматлікімі сенатарамі і, перш за ўсё, Цыцэронам, якога добра ведаў і раней. Сенатары разглядалі Актавіяна як больш зручнага для іх кандыдата на спадчыну Цэзара ў параўнанні з наравістым Антоніям.
Прасянка
Прасянка (Miliaria calandra, Emberiza calandra) — птушка сямейства аўсянкавыя.
Антоній Люстыг
Антоній Люстыг (7 верасня 1752, Прусія — 5 чэрвеня 1815, Полацк) — каталіцкі духоўны дзеяч і педагог, уплывовы дзеяч Ордэна езуітаў.