Музыка_Беларусі
Музыка 1920—80-х гадоў
У 1920-я г. закладзены асновы беларуская кампазітарскай школы. Ля яе вытокаў стаялі М. Аладаў, А. Багатыроў, В. Залатароў, Р. Пукст, Я. Цікоцкі, М. Чуркін. У кампазітарскай творчасці 1920—1950-х гг. вызначальную ролю адыгрываў нацыянальны фальклор, які развіваўся ў стылістычным рэчышчы рускай класічнай традыцыі. Жанравыя прыярытэты дзяржаўнай палітыкі ў галіне музыкі — масавая песня (папулярныя хары, песні стваралі У. Алоўнікаў, М. Анцаў, І. Любан, Р. Пукст, Н. Сакалоўскі, У. Тэраўскі) і нац. муз. -тэатральны рэпертуар. Да 1-й дэкады бел. літаратуры і мастацтва ў Маскве (1940) былі прымеркаваны опера-легенда «Кветка шчасця» А. Туранкова, оперы на героіка-патрыятычную тэму «У пушчах Палесся» А. Багатырова (паводле Я. Коласа), «Міхась Падгорны» Я. Цікоцкага і балет «Салавей» М. Крошнера (паводле З. Бядулі). Гэтыя тэматычныя кірункі захоўваліся да сярэдзіны 1950-х г. У акупіраваным Мінску адбылася прэм’ера оперы М. Шчаглова «Лясная песня». Пасля вайны побач з партыз. тэмай («Алеся» Я. Цікоцкага, «Андрэй Касценя» М. Аладава, «Марынка» Р. Пукста) з’явіліся гіст. («Кастусь Каліноўкі» Дз. Лукаса, «Надзея Дурава» А. Багатырова), нац. -лёгендарная (балет «Князь-возера» В. Залатарова). Значную ролю ў бел. музыцы 1920—50-х г. адыгрывалі вак. -сімфанічныя жанры (кантаты «Босыя на вогнішчы» Т. Шнітмана, «Над ракой Арэсай» М. Аладава, «Сказ пра Мядзведзіху» і «Беларускім партызанам» А. Багатырова; у камерна-вакальнай музыцы пераважалі рамансы на вершы Я. Купалы, М. Багдановіча; папулярнасцю карыстаўся жанр апрацоўкі бел. нар. песні. Бел. сімфанічная творчасць таго часу прадстаўлена жанрамі сімфаньеты (сярод лепшых — «Беларускія малюнкі» М. Чуркіна), сімфоніяй пераважна эпічнага складу (2-я М. Аладава, 4-я «Беларусь» В. Залатарова, 2-я Р. Пукста, 1-я і 2-я А. Багатырова, 3-я і 4-я Я. Цікоцкага), рознажанравымі праграмнымі творамі. З канца 1930-х г. развіваўся жанр інстр. канцэрта (для скрыпкі з аркестрам Г. Столава і П. Падкавырава, для фартэпіяна з аркестрам А. Клумава і Дз. Камінскага); камернаінстр. музыка прадстаўлена інстр. ансамблямі, творамі для фартэпіяна. Сярод выканаўцаў 1920—50-х г. : хар. дырыжоры Р. Шырма, Г. Цітовіч, цымбаліст І. Жыновіч і дамрыст Г. Жыхараў, оперна-сімф. дырыжоры Б. Афанасьеў, І. Гітгарц, В. Дуброўскі, Л. Любімаў, М. Шнейдэрман; оперныя спевакі Л. Александроўская, І. Балоцін, М. Ворвулеў, М. Дзянісаў, С. Друкер, Р. Млодак. У муз. крытыцы выступалі Ю. Дрэйзін, А. Карповіч, Б. Смольскі. Бел. музыка 1960—80-х г. вылучаецца дынамічнасцю развіцця, паралельным развіццём розных маст. тэндэнцый, пошукамі новых жанравых і індывідуальна-стылёвых вырашэнняў. Стылёвым арыенцірам у творчасці бел. кампазітараў Л. Абеліёвіча, Г. Вагнера, Я. Глебава, Э. Тырманд, К. Цесакова сталі традыцыі І. Стравінскага, Дз. Шастаковіча, С. Пракоф’ева. У творчасці С. Картэса, Дз. Смольскага, А. Янчанкі выявілася далучэнне да радыкальных тыпаў сучасных кампазітарскіх тэхнік (серыялізму, алеаторыкі). Абнаўленне муз. стылістыкі ў духу экспрэсіянізму выявілася ў творах антываеннага зместу: у 1960-я г. — камернай араторыі «Песні Хірасімы» Дз. Смольскага (на тэксты яп. паэтаў), «Эроіцы» А. Янчанкі (на тэксты Ю. Фучыка, П. Элюара, Т. Карповіча), вак. -сімф. паэме «Попел» С. Картэса (на вершы Э. Межэлайціса), у 1970-я г. — «Рэквіеме» Л. Шлег (на кананічныя і тэксты з кнігі А. Адамовіча, Я. Брыля і І. Калесніка «Я з вогненнай вёскі»), у 1980-я г. — у 2-й Сімфоніі «Памяці М. Гарсіі Поркі» А. Соніна. У 1960-х г. для кампазітарскай творчасці характэрны перавага сучаснай тэматыкі, сцвярджальны грамадз. пафас, інтэрнацыяналізм, манументалізм. У сістэме муз. жанраў пераважалі буйныя формы складанай муз. драматургіі: сімфонія, вак. -сімфанічная музыка, балет. У 1970-я г. ў муз. мастацтве пашырыліся рамант. тэндэнцыі, роля рэтраспекцыі і сінтэзу, на першы план выйшлі камерныя жанры. Актуалізаваліся праблемы нацыянальнага, набрала моц неафальклорная тэндэнцыя. Штуршком для яе развіцця побач з традыцыямі рус. «фальклорнай хвалі» з’явілася кантата «Беларускія песні» А. Багатырова. Значныя маст. дасягненні ў гэтым кірунку належаць кампазітарам В. Войску, Г. Гарэлавай, Л. Захлеўнаму, А. Мдывані, В. Помазаву, Л. Шлег. Тэндэнцыі неакласіцызму характэрны творам Л. Абеліёвіча (арыя для скрыпкі і камернага аркестра), Г. Вагнера (2-я сімфонія для камернага аркестра, балет «Пасля балю»), А. Мдывані (3-я сімфонія «У стылі барока»), неарамантычная плыня — Г. Гарэлавай (паэма «Бандароўна», вак. цыклы на вершы М. Багдановіча, Г. Ахматавай, Э. Верхарна). Абнаўленне вобразнага зместу сімфоніі праявілася ў дамінаванні лірыкадрам. і лірыка-псіхалагічнай сімф. канцэпцыі: І—3-я сімфоніі Л. Абеліёвіча; 4-я, 6-я, 7-я сімфоніі М. Аладава; 2— 4-я сімфоніі Я. Глебава, І—7-я сімфоніі Дз. Смольскага; 2-я, 6-я, 7-я сімфоніі Ф. Пыталева. Маст. цэласнасць твора абумоўлена скразным інтанацыйным развіццём; удасканальваўся інстр. стыль сімфоніі, узбагачаўся аркестравы каларыт. Жанравая індывідуалізацыя і міжжанравы сінтэз спрыялі нараджэнню сімфоній: канцэртнай (3-ія Я. Глебава і Дз. Смольскага з саліруючым фартэпіяна, 4-я Дз. Смольскага з саліруючай скрыпкай, 2-я У. Дарохіна з саліруючым струнным квартэтам) і вак. (5-я «Памяць зямлі» і 6-я «Полацкія пісьмёны» А. Мдывані, 3-я «Прысвячэнне Сапфо» А. Соніна). Стварэнне ў 1968 Дзярж. камернага аркестра Беларусі паспрыяла актыўнаму развіццю камерна-аркестравай музыкі: музыка для струнных С. Картэса, камерная сімфонія А. Залётнева, сюіта «Мемарыял» У. Дарохіна, канцэрт для аргана з камерным аркестрам А. Янчанкі. У жанры інстр. канцэрта побач з дынамічна віртуознымі, вострахарактарыстычнымі канцэртамі Г. Вагнера і Дз. Камінскага для фартэпіяна, В. Войціка для кларнета, гратэскнафантастычным «Капрычас» для фартэпіяна С. Картэса з’явіліся рамант. сімф. канцэпцыі фартэпіянных канцэртаў Л. Абеліёвіча і А. Соніна, канцэртаў для скрыпкі і габоя Г. Гарэлавай, для віяланчэлі У. Солтана. Маляўніча-канцэртны стыль вылучае паэмы «Крыжачок», «Бульба» А. Мдывані, сюіту-жарт «Вясковыя музыкі» і сюіту «Батлейка» В. Помазава для аркестра народных інструментаў. У вакальна-сімфанічных і харавых жанрах 1960—80-х г. побач з антываеннай (араторыя «Бітва за Беларусь» А. Багатырова, кантата «У год сусветнага пажару» Г. Гарэлавай) вядучымі становяцца тэмы лёсу паэта (манументальныя, шматпланавыя па вобразным змесце араторыі «Памяці паэта» С. Картэса, «Паэт» Дз. Смольскага на вершы Я. Купалы, драм. араторыя «Лісткі календара» А. Залётнева на вершы М. Танка) і жыцця бел. народа ў яго абрадах і звычаях (кантаты «Казацкія песні» В. Войціка, «Трава-мурава» Л. Шлег, сюіта «Сваток» Р. Суруса, харавы канцэрт «Прымхі», і харавы цыкл «Снапочак» А. Мдывані, харавыя цыклы «Песні дзявочага кахання» Л. Захлеўнага і «Вяселле» В. Кузняцова, харавыя гульні «душкі» В. Кузняцова). Новыя тэндэр ў балеце намецілі кірункі: лірыка-ка дыйны Г. Вагнера («Падстаўная нявеста») і на сучасную тэму Я. Глебаў («Мара»). Напружанае сімфанічнае развіццё характэрна для музычнай драматургіі балетаў Я. Глебава («Альпійская балада» паводле В. Быкава; «Выбранніца», у 2-й рэдакцыі «Курган» паводле Я. Купалы; «Тыль Уленшпігель»), Г. Вагнера («Святло і цені» паводле П. Броўкі і «Пасля балю» паводле Л. Талстога), У. Кандрувіна («Крылы памяці»). Па заказах замежных тэатраў балетныя партытуры стваралі Я. Глебаў («Маленькі прынц» паводле А. Сент-Экзюперы, Хельсінкі, ласт. 1982; Масква, ласт. 1983) і С. Картэс («Апошні інка», Гавана, паст. 1990). Пачалося аднаўленне опернай паэтыкі, якая ўзбагацілася прыёмамі эпічнага тэатра Б. Брэхта ў оперна-публіцыстычных дзействах «Джардана Бруна» і «Матухна Кураж» С. Картэса, «Сцежкаю жыцця» Г. Вагнера паводле В. Быкава, элементамі сімвалізму ў операх на гіст. -легендарныя сюжэты «Сівая легенда» Дз. Смольскага і «Дзікае паляванне караля Стаха» У. Солтана паводле У. Караткевіча. Больш традыцыйныя ў жанрава-драматургічных адносінах оперы Ю. Семянякі (лірыка-камічная «Калючая ружа», лірыка-эпічная «Зорка Венера», жанрава-бытавая з рысамі драмы «Новая зямля» паводле Я. Коласа). З’яўляюцца разнавіднасці оперы 20 ст. : камерная «Балаганныя» А. Янчанкі 'Паводле А. Блока, тэлеоперы «Ранак» Вагнера паводле А. Куляшова і Францыск Скарына" Дз. Смольскага, радыёопера «Барвовы золак» К. Цесакова паводле І. Мележа. Адкрыццё ў 1970 Дярж. тэатра муз. камедыі паўплывала на развіццё жанраў аперэты і мюзікла. Доўгае рэпертуарнае жыццё на яго сцэне атрымалі «Паўлінка» Ю. Семянякі паводле Я. Купалы, «Несцерка» Р. Суруса, «Дзяніс Давыдаў» А. Мдывані, «Міліянерша» Я. Глебава.