cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Канвекцыйная зона
Звычайная канвекцыйныя зона
Сонца, а таксама зоркі галоўнай паслядоўнасці, якія маюць сярэднюю масу і блізкі спектральны клас, валодаюць канвекцыйнай зонай, якая займае прыблізна траціну аб'ёму зоркі. Калі гарачая плазма падымаецца да верхняй мяжы канвекцыйнай зоны, яна астуджаецца за кошт выпраменьвання энергіі ў фотасферу, астывае і апускаецца ўглыб, дзе награваецца выпраменьваннем прамяністай зоны, пасля чаго цыкл паўтараецца. Паколькі зона ядзерных рэакцый аддзеленая ад зоны мяшання рэчыва зонай прамяністага пераносу, то гелій практычна не выносіцца ў верхнія слаі Сонца, а назапашваецца ў яго ядры.
Канвекцыйныя зона на Сонцы і падобных зорках уяўляе сабой зону часткова іянізаваных вадароду і гелія. Канвекцыйныя зона распасціраецца да глыбіні, дзе вадарод і гелій цалкам іянізаваны. Чым ніжэй тэмпература зоркі, тым больш тоўстая яе канвекцыйныя зона, у халодных чырвоных зорак яе таўшчыня дасягае паловы радыусу. Наадварот, у больш гарачых зорак спектральнага класа А вадарод прыкметна іянізаваны ўжо на паверхні, таму ўжо на невялікай глыбіні і вадарод і гелій цалкам іянізаваны, такім чынам таўшчыня канвекцыйнай зоны ў такіх зорак малая.
Ядзерная канвекцыйная зона
У масіўных зорак ранніх спектральных класаў (O і B) сінтэз гелія ажыццяўляецца не пратон-пратонным, а азотна-вугляродным цыклам. Хуткасць гэтай рэакцыі вельмі моцна залежыць ад тэмпературы, таму тэмпература ўнутры ядра па меры руху да цэнтра зоркі вельмі хутка ўзрастае. Вялікі тэмпературны градыент ўнутры ядра стварае ўмовы для фармавання яшчэ адной, унутрыядзернай зоны канвекцыі, якая ляжыць пад зонай прамяністага пераносу, і ў якой адбываецца актыўнае перамешванне масы рэчыва, якое ўдзельнічае ў ядзерных рэакцыях. Гэта прыводзіць да раўнамернага выгарання вадароду па ўсім ядры, што істотна ўплывае на ход эвалюцыі такіх зорак.
Зоркі без прамяністай зоны
У зорак галоўнай паслядоўнасці, якія маюць малую масу (менш за 0,26 масы Сонца) — чырвоных карлікаў, зона канвекцыі займае ўвесь аб'ём зоркі. Прамяністая зона адсутнічае і ў маладых зорак малой масы (да трох мас Сонца), якія яшчэ не завяршылі працэс гравітацыйнага сціску і якія знаходзяцца на падыходзе да галоўнай паслядоўнасці. У чырвоных гігантаў зона канвекцыі таксама распасціраецца непасрэдна да ядра.
Рут Уолер
Рут Уо́лер (Ruth S. Waller;, , ЗША — , , БССР) — амерыканская місіянерка, член беларускай місіі ААН у справе дапамогі і аднаўлення (ЮННРА).
Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны Рут разам з мужам працавалі ў Мінску ў рамках місіі з удзелам грамадзян ЗША і Новай Зеландыі. Задачай Адміністрацыі дапамогі і аднаўлення было аказанне эканамічнай дапамогі, рэпатрыяцыя і падтрымка ўцекачоў. Уолер займалася арганізацыяй паставак у БССР прадуктаў, адзення, медыцынскіх прэпаратаў.
Улетку 1946 Рут Уолер выратавала трох хлопчыкаў, якія танулі ў возеры. Захварэўшы пасля гэтага на запаленне лёгкіх і менінгіт, 4 жніўня таго ж года яна памерла. Пахаваная на Ваенных могілках Мінска.
Заполле (Пінскі раён)
Запо́лле (, Заполье) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Аснежыцкага сельсавета.
Гісторыя
Першыя згадкі адносяцца да 1488 года. У 1496 Вайвошка Разіевіч атрымлівае ад пінскіх князёў дазвол на продаж Заполля Федзьку Тышкевічу, пазней яно перайшло ва ўласнасць Друцкіх-Любецкіх. Пасля замужжа Юзэфы Друцкай-Любецкай з Войцехам Пуслоўскім вёска пераходзіць да Пуслоўскіх, і ў наступным пакаленні фальварак пераходзіць у спадчыну да іх сына Вандаліна. Вандалін жа аддае Заполле сваёй дачцэ ў пасаг, якая ў 1872 годзе выходзіць замуж за графа Бройль-Плятэра. Апошнім уладальнікам Заполля быў іх сын Стэфан Мар'ян Вандалін.
У Заполлі адбываліся цырымоніі з нагоды прыезду караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Памятны візіт адбыўся ў 1784 годзе. На запольскім полі быў праедзены агляд войскаў, затым у парку адбыўся вячэрні баль з ілюмінацыяй.
У час Вялікай Айчыннай вайны сядзібу займалі салдаты вермахта, пасля вайны выкарыстоўвалася як жылая. Будынак захаваўся і зараз.
2000 год — 338 двароў, 1318 жыхароў
NGC 7157
NGC 7157 (іншыя абазначэнні — PGC 67693, ESO 532-3, MCG −4-51-15, AM 2154—253) — спіральная галактыка з перамычкай (SBa) ў сузор’і Паўднёвая Рыба.
Макасіны
Макасі́ны (алган.: mohkisson, mksɨn, makizin, mokussin, літаральна "абутак") — традыцыйны скураны абутак паўночнаамерыканскіх індзейцаў.
Любель
Лю́бель (, Любель) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Аснежыцкага сельсавета.
NGC 7158
NGC 7158 — патройная зорка ў сузор’і Казярог.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Гаўрыла Сямёнавіч Віер
Біяграфія
З 1905 года вучыўся і працаваў у Мінску ў іканапіснай майстэрні П. Курбатава, у 1910—1912 вучыўся ў Пецярбургу ў мастака С. Ягорава, скончыў там у 1916 Школу таварыства заахвочвання мастацтваў. У 1921 годзе вярнуўся ў Мінск, працаваў дэкаратарам у тэатры «Чырвоная зала», выкладаў у чыгуначным тэхнікуме.
Пахаваны на Кальварыйскіх могілках у Мінску.
Творы
Аўтар твораў «Малады мастак» (1923), «Старое і новае» (1927), «Суботнік» (1932), «Маладыя спартсмены» (1934). Лепшыя творы гістарычнага жанру: «Курлоўскі расстрэл» (1924), «Лядовае пабоішча» (1938), «3 ліпеня 1944 года ў Мінску» (1945); з партрэтаў — «Змітрок Бядуля» (1924), «Сямейны партрэт» (1927), «Кандрат Крапіва» (1938) і інш.
Роберт Юхансан
Роберт Юхансан (Robert Johansson; нар. ) — нарвежскі скакун з трампліна, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2018 года ў Пхёнчхане, экс-уладальнік сусветнага рэкорду па далёкасці скачка.
У складзе асноўнай зборнай Юхансан замацаваўся толькі ў сезоне 2016/17. На трэцім этапе Турнэ чатырох трамплінаў у Інсбруку, які праходзіў у цяжкіх умовах надвор’я і складаўся толькі з адной спробы, Роберт паказаў другі вынік, саступіўшы 2,4 балы таварышу па камандзе Даніэлю-Андрэ Тандэ. На чэмпіянаце свету 2017 году выступіў у асабістым першынстве на нармальным трампліне і заняў там 17-е месца.
18 сакавіка 2017 года на палётным трампліне «Вікерсундбакен» усталяваў новы сусветны рэкорд - 252 метра (на паўметры далей папярэдняга рэкардсмена Андрэса Фанемеля). Аднак яго рэкорд пратрымаўся ўсяго каля паўгадзіны, пасля чаго яго вынік на метр перасягнуў аўстрыец Штэфан Крафт.
У першы гульнявы ​​дзень на Алімпіядзе ў Пхёнчхане, нарвежскі лыжнік дамогся поспеху, стаўшы трэцім на трампліне К-98, і заваяваў бронзавы медаль Гульняў.
Камсамольская
Гісторыя
У 1924—1960 гадах вёска Пукава з’яўлялася цэнтрам Пукаўскага сельсавета.
30 ліпеня 1964 года вёска Пукава была перайменавана ў вёску Камсамольская.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Камсамольскага сельсавета.
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Капыль, за 90 км ад Мінска, каля аўтамабільнай дарогі.
Лінаўскі сельсавет
Лінаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) Лінава.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Лінёўскі сельсавет у складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Лінёва (Лінова), пазней Лінава-1. 9 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з Ткачоўскага сельсавета перададзена вёска Млынок, 11 чэрвеня 1962 года — вёска Варотнае. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 7 населеных пунктаў .16 сакавіка 1987 года скасаваны вёскі Ліновачка (злілася з вёскай Аранчыцы) і Лінава 2 (злілася з вёскай Лінава 1). 26 лютага 2002 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Смалянскага сельсавета, 18 лістапада 2005 года — тэрыторыя скасаванага Бакунскага сельсавета (вёскі Араб’і, Бакуны, Вінец, Занявічы, Концыкі, Кутнявічы, Мікалаевічы, Обеч, Рапяхі, Ткачы). 29 снежня 2005 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Лінава.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3814 чалавек, з іх 89,2 % — беларусы, 4,8 % — рускія, 4,7 % — украінцы.
Сядзіба (Дворышча)
Сядзіба Бельскіх — рэшткі сядзібна-паркавага ансамбля XIX стагоддзя ў агр. Дворышча Лідскага раёна. Меў рысы несапраўднай готыкі.
Размяшчэнне і склад сядзібы
Фальварак размяшчаўся на аддаленні ў чвэрць вярсты ад вёскі Дворышча і прымыкаў да сплаўной ракі Жыжмы. У 40-х гадах ХІХ стагоддзя сядзібны комплекс уключаў у сябе наступныя пабудовы: «Дом жылы панскі драўляны на мураваным фундаменце», а таксама «эканамічную хату, свіран з сутарэннямі, стайню, 2 хлявы для буйной жывёлы, аўчарнік, адрыну для складвання сена, гумно і хату для мельніка». Меўся таксама драўляны вадзяны млын на 3-х стойках. Акрамя гэтага, на тэрыторыі сядзібы размяшчаліся наступныя пабудовы: ляднік, печ для абпалу вапны, мураваны броварны завод з свіранам на гарэлку. Вінакурэнне на заводзе праводзілася на працягу 6 месяцаў і выкурвалася да 6412 вёдраў гарэлкі. Для продажу гарэлкі ў маёнтку было заведзена 13 корчмаў. Прычым у самім Дворышчы стаяла мураваная карчма. Выручка ад продажу пітва складала 800 рублёў срэбрам.
У другой палове ХІХ стагоддзя ў сядзібе былі праведзеныя перабудовы. Комплекс пабудоў застаўся ранейшым — дадаўся толькі піваварны завод, але на месцы струхлелых драўляных будынкаў былі збудаваны новыя мураваныя будынкі сядзібнага дома, млына вадзянога, піваварнага і крухмальнага заводаў, а таксама драўлянага свірана на мураваных сутарэннях. Відаць, у гэты час быў сфармаваны і парк пры сядзібе.
Відаць, сядзібны дом быў перабудаваны ў 50-х гадах ХІХ стагоддзя, але, магчыма, што цэнтральны драўляны аб'ём застаўся ранейшым, а да яго прыбудавалі дзве мураваныя вежы.
Сядзібны дом
Адзначаецца, што найбольш блізкімі да сядзібы ў Дворышчы захаванымі аналагамі можна лічыць сядзібныя дамы ў Лынтупах Пастаўскага раёна і Тарнове Лідскага раёна. Сядзібы, прыведзеныя ў якасці аналагаў, пабудаваныя на мяжы ХІХ-ХХ стагоддзяў. Але сядзібны дом у Дворышчы быў пабудаваны значна раней. Верагодна, што пабудову сядзібы ажыццявілі Пуслоўскія, якія валодалі Дворышчам да 1855 года.
Жылы дом меў 2 вежы. Ён быў зроблены з часанага хваёвага дрэва, звонку абабіты дошкамі, на мураваным фундаменце. Пакрыты дранкаю (гонтаю), дах выфарбаваны фарбай цёмна-чырвонага колеру. Дом падзяляўся на тры флігелі, сярэдні — чатырохпавярховы, а два крайнія — 2-х павярховыя, з чатырма ганкамі, з іх — два зашклёныя, у гэтым доме 30 пакояў з кухняю, у ёй студня з меднаю помпаю і трубою з кранамі, якая праходзіць у пральню; у гэтай апошняй уладкована печка з цэглы, і ў яе памешчаны медны кацёл або апарат для грэння вады для мыцця бялізны, ва ўсім доме некалькі калідораў, 8 камораў, 49 вокнаў, 28 печаў і камінаў, 49 дзвярэй. У пакоях, выключаючы ніжні паверх, падлогі фарбаваныя, сцены вытынкаваныя і выбеленыя, дзверы двойчатыя на жалезных завесах і гаках (круках) з унутранымі замкамі, у вокнах рамы венецыянскія падвойныя. Печы з кафлі герметычныя з чыгуннымі дзверцамі. У ніжнім паверсе ўладкаванне простае, вокны невялікія з кратамі.
Па абодвух баках дома дзве мураваныя вежы з галерэямі наверсе, сцены іх выфарбаваныя звонку жоўтай фарбай. Галерэі абнесеныя балясамі, падлогі іх пакрыты бляхай, выфарбаванай фарбай цёмна-чырвонага колеру. На вежах былі ўладкованыя бляшаныя трубы для сцёку вады. Вежа па правым баку ад дома — чатырохпавярховая з лесвіцаю ўсярэдзіне. У ёй 4 пакоі без падлог. Тынкованая, 24 акны, 4 печы, 4 дзвярэй. Другая вежа, па левым баку дома — трохпавярховая. У ёй акрамя лесвіцы пакояў няма, з 7 вокнамі з 3-х бакоў. Пад гэтай вежаю знаходзіцца ляднік. Даўжыня дома дасягала 25,2 сажні, а шырыня 6,2 сажні.
Сучасны стан
У цяперашні час на тэрыторыі сядзібы захаваліся поўнасцю або часткова будынкі млына, крухмальнага завода, ледніка, свірана, карчмы, кузні і нейкага складскога памяшкання.
Ад сядзібнага дома захавалася толькі адна чатырохпавярховая вежа. Сядзібная вежа ўяўляе сабой 4-хпавярховы, квадратны ў плане цагляны будынак на высокім каменным падмурку. Вышыня вежы каля 15 метраў. Пад ёй маецца склеп. Будынак мае насычанае дэкаратыўнае аздабленне. Абтынкаваныя сцены вежы прарэзаныя паўцыркульнымі вокнамі з прафіляванымі арачнымі сандрыкамі. Вуглы вежы да чацвёртага яруса выдзелены рустам. Ад другой вежы — трохпавярховай — у Дворышчы захаваўся фундамент, на якім у 80-я гады 20-га стагоддзя надбудавалі будоўлю невыразнага прызначэння «пад старыну».
Парк
У другой палове ХІХ стагоддзя, а магчыма нават і раней у сядзібе Дворышча быў разбіты парк пейзажнага тыпу. Рэшткі парка захаваліся.
Звірынэць (Кіеў)
Звірынэць (Звіри́нець — звярынец) — гістарычная мясцовасць на тэрыторыі Пячэрскага раёна горада Кіева.
Размяшчаецца паміж вуліцамі Кіквідзэ, Пятра Боўбачана, Чыгуначнай шашай и Наддняпрянскай шашай.
У часы Старажытнарускай дзяржавы тут былі густыя лясы, багатыя дзічынай (зверам). Адсюль і назва «Звярынец». Тут любілі паляваць кіеўскія князі.
На звярынцы знаходзіўся загарадны палац вялікіх кіеўскіх князёў — Чырвоны двор. Гісторыя звярынца звязана з імёнамі князёў Юрыя Даўгарукага і Данілы Галіцкага. Апошні быў тут праездам ў 1250 годзе, ужо пасля татара-мангольскага нашэсця на Кіеў. На звярынцы паўстала невялікае паселішча, якое належала Выдубіцкому кляштару. На звярынцы будаваліся розныя фартыфікацыйныя ўмацаванні. Пасля заснавання ў 1810 годзе Звярынецкай крэпасці мясцовыя тэрыторыі пачалі асвойвацца пад забудову. У канцы XIX стагоддзя на адным з звярынецкіх пагоркаў быў пабудаваны Троіцкі Янінскі манастыр.
У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя звярынцы была густа забудавана невялікімі дамамі і сядзібамі, але ў чэрвені 1918 года ў выніку выбухаў звярынецкіх артылерыйскіх складоў амаль увесь тутэйшы жыллёвы фонд быў разбураны. Новая жыллёвая забудова асабліва шырока разгарнулася ў гэтых краях пасля Вялікай Айчыннай вайны.
На тэрыторыі звярынца знаходзіцца Звярынецкі пячорны манастыр, які служыў месцам жыхарства і падзвіжніцтва манахаў з 12-га стагоддзя. Падчас татара-мангольскага нашэсця манастыр і падземная пахавальня былі разбураныя. Пазней пра яго існаванне забыліся, і толькі ў 1888 годзе, пры здабычы гліны, выпадкова выявілася ацалелая пры абвалаў падземная царква. Тут захаваліся абразы, насценныя надпісы і прадметы кляштарнага ўжытку, а таксама вялікія могілкі, якое захоўвае парэшткі манахаў. З тых часоў Звярынецкія пячоры прыцягнулі ўвагу археолагаў, чыімі стараннямі падземны манастыр быў расчышчаны і ўмацаваны, а таксама вернікаў і простых абывацеляў. У савецкі час пячорам прысвоены статус Помніка археалогіі нацыянальнага значэння, у канцы 1990-х гадоў манахамі Янінскага манастыра былі адноўленыя набажэнствы ў пячорным храме св. Арханёла Міхаіла.
На тэрыторыі звярынца ў 1964 годзе быў адкрыты Цэнтральны батанічны сад Акадэміі навук Украіны, які славіцца сваім сірінгарыям (садам бэзу), размешчаным на дняпроўскіх схілах. З алей сірінгарыя адкрываецца прыгожы від на Выдубіцкі манастыр і Дняпро.
NGC 7159
NGC 7159 (іншыя абазначэнні — PGC 67674, ZWG 428.3) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Любель-Поль
Лю́бель-По́ль (, Любель-Поль) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Аснежыцкага сельсавета.
Інстытут мовазнаўства НАНБ
Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа — навукова-даследчы інстытут у складзе Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. У 1929—1935 і 1952—2007 гадах дзейнічаў як Інстытут мовазнаўства, у 1935—1952 гадах — як Інстытут літаратуры, мастацтва і мовы. У лістападзе 2007 года аб’яднаны з Інстытутам літаратуры НАНБ у Дзяржаўную навуковую ўстанову «Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі». Як асобнае структурнае падрадзяленне філіял «Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа» зноў створаны загадам дырэктара дзяржаўнай навуковай установы «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры» № 144 «Аб стварэнні філіялаў» ад 23.11.2015.
Гісторыя
Інстытут быў створаны 2.11.1929 рашэннем Прэзідыума АН БССР на базе мовазнаўчых кафедр і камісій, якія існавалі ў складзе Інстытута беларускай культуры; між іншым, Інстытут навуковай мовы быў перайменаваны ў Тэрміналагічную камісію. Таксама ў склад Інстытута ўвайшлі адпаведныя камісіі нацсектараў Інбелкульта. Першапачатковы склад Інстытута: 1) тэрміналагічная камісія; 2) камісія па складанню слоўніка жывой беларускай мовы; 3) дыялекталагічная камісія; 4) камісія па складанню гістарычнага слоўніка беларускай мовы; 5) правапісная камісія. Першы склад кіраўніцтва Інстытута (з 2.11.1929): дырэктар С. Некрашэвіч, намеснік Я. Лёсік, вучоны сакратар П. Бузук.
Неўзабаве пасля стварэння, у выніку рэпрэсій 1929—1931 гг., амаль усе значныя супрацоўнікі Інстытута былі арыштаваныя (з ліпеня 1930), а выкарыстанне прац рэпрэсаваных мовазнаўцаў было забаронена. Прэзідыум АН БССР на паседжанні 30.10.1930 усклаў часовае кіраўніцтва Інстытутам на Я. Мацюкевіча, які дагэтуль там не працаваў, а новых супрацоўнікаў рэкамендаваў браць «з настаўніцтва, знаёмых з мовазнаўчай працай». Практычна, праца Інстытута была спынена з-за нястачы кадраў. У лютым 1931 у Інстытуце працавалі 6 чалавек.
Інстытут быў паўторна створаны 29.3.1931 рашэннем Прэзідыума АН БССР у сувязі з «перабудовай структуры» Акадэміі; дырэктарам быў прызначаны П. Бузук (25.4.1931). Вучоным сакратаром у 1932 быў П. Юргелевіч. У сакавіку 1933 кіраўніцтва КПБ прыняло пастанову аб «ідэалагічных зрывах» у працы АН БССР (гл. таксама: рэпрэсіі ў СССР 1933-1934). Новым дырэктарам стаў І. Дварчанін (3.7.1933). Пасля ідэалагічнай кампаніі ў друку супраць Бузука і Мацюкевіча ў 1933, Інстытут пацярпеў новыя кадравыя страты ў студзені 1934 пасля праверкі выканання сакавіцкай пастановы ЦК КПБ(б) 1933 датычна Інстытута мовазнаўства.
У ліпені 1935 у сувязі са «змяненнем структуры» АН БССР пастановай ЦК КПБ(б) Інстытут быў уведзены ў склад аб’яднанага Інстытута літаратуры, мастацтва і мовы пад часовым кіраўніцтвам Вольскага. Рэальнай падставай для такой пастановы сталася, відаць, рэзкае скарачэнне колькасці навуковых кадраў пасля палітычных рэпрэсій пачатку 1930-х гадоў. У 1936 - 1937, да новай хвалі рэпрэсій, Інстытут літаратуры, мастацтва і мовы ўзначальваў А. Александровіч. У 1937 некаторы час абавязкі дырэктара інстытута выконваў Р. В. Краснеўскі, а з 1937 па 1952 дырэктарам быў В. В. Барысенка. У 1940 Інстытут складаўся з дзвюх секцый (літаратуры і мовы) і працаваў над 5-цю навуковымі тэмамі, з якіх тры былі мовазнаўчага профілю: 1) беларуска-рускі слоўнік; 2) вывучэнне беларускіх народных гаворак; 3) удасканаленне беларускага правапісу.
Інстытут літаратуры, мовы і мастацтва быў адноўлены ў ліпені 1944 (да 1946 яго часова ўзначальваў член-карэспандэнт М. Ц. Лынькоў) у складзе трох сектараў: беларускай літаратуры, беларускай мовы і мастацтва. У сектары мовы ў гэты перыяд працавалі К. К. Крапіва (Атраховіч) (кіраўнік сектара), М. Р. Суднік, М. А. Жыдовіч, Ю. Ф. Мацкевіч, Г. Д. Жылуновіч, П. Ф. Глебка, Я. А. Язвінская, М. П. Лобан, Е. М. Броўка.
Інстытут мовазнаўства быў адноўлены як самастойная ўстанова ў складзе АН БССР 29.5.1952, пастановай Дзяржаўнай штатнай камісіі пры Савеце міністраў БССР; быў зацверджаны штат у 30 чалавек (14.6.1952). 15 жніўня 1956 Інстытуту было прысвоенае імя Якуба Коласа. У 1950-я гг. у структуры Інстытута працавалі сектары гісторыі беларускай мовы, беларускай дыялекталогіі, сучаснай беларускай мовы, лексікалогіі і лексікаграфіі, навуковай тэрміналогіі.
У пасляваенны перыяд дырэктарамі Інстытута мовазнаўства былі акадэмік К. К. Атраховіч (Кандрат Крапіва), (1952—1956), акадэмік П. Ф. Глебка (1957), член-карэспандэнт М. Р. Суднік (1957—1983), член-карэспандэнт А. І. Жураўскі (1983—1989), акадэмік А. І. Падлужны (1989—2003). З 2003 г. дырэктарам Інстытута быў член-карэспандэнт, доктар філалагічных навук, прафесар А. А. Лукашанец.
У пачатку 1980-х у Інстытуце працавалі 83 навуковыя супрацоўнікі, сярод іх акадэмік (М. В. Бірыла), 3 члены-карэспандэнты (А. І. Жураўскі, Ю. Ф. Мацкевіч, М. Р. Суднік), 6 дактароў навук (М. В. Бірыла, А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, В. У. Мартынаў, Ю. Ф. Мацкевіч, А. Я. Міхневіч), 35 кандыдатаў навук, 4 заслужаныя дзеячы навукі (М. В. Бірыла, А. І. Жураўскі, Ю. Ф. Мацкевіч, М. Р. Суднік).
Пастановай Прэзідыума НАН РБ 9.11.2007 Інстытут мовазнаўства быў аб’яднаны з Інстытутам літаратуры імя Янкі Купалы ў адзіны Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН РБ пад кіраўніцтва Аляксандра Лукашанца.
Як асобнае структурнае падрадзяленне філіял «Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа» створаны загадам дырэктара дзяржаўнай навуковай установы «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры» № 144 «Аб стварэнні філіялаў» ад 23.11.2015. Кіраўніцтва: дырэктар Капылоў Ігар Лявонавіч, кандыдат філалагічных навук, дацэнт; намеснік дырэктара па навуковай рабоце Гаранін Сяргей Лявонцьевіч, кандыдат філалагічных навук, вучоны сакратар Міцкевіч Вольга Уладзіміраўна, кандыдат філалагічных навук.
NGC 7160
NGC 7160 (іншае абазначэнне — OCL 236) — рассеянае скопішча ў сузор’і Цэфей.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кандратавічы (Капыльскі раён)
Кандра́тавічы (, Кондратовичи) — вёска ў Капыльскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Грозаўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Камсамольскага сельсавета.
Ядзерная энергетыка
Ядзерная энергетыка — гэта адгалінаванне энергетыкі, якое займаецца здабываннем і выкарыстаннем ядзернай энергіі.
Звычайна для атрымання ядзернай энергіі выкарыстоўваюць ланцуговую ядзерную рэакцыю дзялення ядраў урану-235 ці плутонія. Ядра падзяляюцца пры пападанні ў іх нейтрона, пры гэтым атрымліваюцца новыя нейтроны і асклепкі дзялення. Нейтроны дзялення і асклепкі дзялення валодаюць вялікай кінетычнай энергіяй. У выніку сутыкненняў асклепкаў з іншымі атамамі гэтая кінетычная энергія хутка пераўтвараецца ў цеплыню.
Ядзерную энергію атрымліваюць з дапамогай ядзерных рэактараў. Як крыніца энергіі яна выкарыстоўваецца ў энергетыцы і на транспарце. У энергетыцы — звычайна для выпрацовання электраэнергіі на АЭС, радзей — цеплыні на атамных ЦЭЦ і станцыях цеплазабеспячэння. Існуюць розныя варыянты яе выкарыстання на транспарце, але рэальнае ўвасабленне яны атрымалі толькі на флоце (атамныя ледаколы, падводныя лодкі, іншыя караблі (пераважна вайсковога прызначэння).
У 2004 годзе атамныя электрастанцыі ўсяго свету выраблялі 6,5 % ад усёй спажываемай светам энергіі і 15,7 % — электраэнергіі. 57 % ўсёй вырабляемай на АЭС электраэнергіі даводзіцца на ЗША, Францыю і Японію. На пачатак жніўня 2007 у 31 краіне свету працавалі 439 атамных рэактараў.
Найбольш электрычнасці з дапамогай ядзернай энергетыкі вырабляюць ЗША (кожная пятая кілават-гадзіна ў гэтай краіне мае атамнае паходжнне). У Францыі ў 2006 годзе 80 % з агульнага балансу электраэнергіі прыпадала на атамныя электрастанцыі. Увогуле ж у Еўрапейскім Саюзе вырабляюць 30 % электрычнасці на АЭС (хаця ў некаторых краінах аб'яднанай Еўропы ядзернай энергетыкі ўвогуле няма).
Вакол ядзернай энергетыкі вядзецца шмат спрэчак наконт яе эканамічнай абгрунтаваннасці і экалагічнай бяспечнасці. Таксама ёсць перасцярогі наконт магчымасці выкарастаць ядзерныя матэр'ялы ў ваенных мэтах і тэррактах.
Сядзіба Алешаў
Сядзіба Алешаў:
NGC 7161
NGC 7161 — двойная зорка ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Пасянічы
Пасяні́чы (, Посеничи) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Аснежыцкага сельсавета.
Праз вёску праходзіць аўтадарога.
У 1940—1957 гадах цэнтр Пасяніцкага сельсавета.
Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)
Баку́нскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Бакуны.
5 жніўня 1974 года Ткачоўскі сельсавет перайменаваны ў Бакунскі. 18 лістапада 2005 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Лінаўскага сельсавета.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 вёсак: Араб’і, Бакуны, Вінец, Занявічы, Концыкі, Кутнявічы, Мікалаевічы, Обеч, Рапяхі і Ткачы.
Пратэі
Пратэ́і (Proteidae) — сямейства хвастатых земнаводных.
Складаецца з двух родаў, якія жывуць у Паўночнай Амерыцы (Necturus, 5 відаў) і Заходняй Еўропе (Proteus, 1 від — пратэй еўрапейскі).
Цела выцягнутае, даўжынёю да 30-40 см, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Вонкавых шчэлепаў 3 пары.
Апладненне ўнутранае.
Мяркуецца, што пратэі — неатэнічныя лічынкі невядомых саламандраў.
Пётр Мікалаевіч Драчоў
Пятро́ (Пё́тар Мікала́евіч) Драчо́ў (,, РСФСР, СССР — , , Беларусь) — беларускі графік.
Творы
Сярод твораў: серыя акварэляў «Помнікі архітэктуры Беларусі» (1970—1982), «Бярэзінскі запаведнік» (1975—1979), літаграфіі «Кірмаш канца XIX — пач. XX ст.» (1972), «Спынім забойствы…», «Да 500-годдзя Міколы Гусоўскага» (1980), серыя «Асветнікі» (1989), ілюстрацыі да кніг Уладзіміра Дубоўкі, Петруся Броўкі, Уладзіміра Караткевіча, Івана Новікава; дыярамы «На старажытным гарадзішчы», «Францыск Скарына трымае экзамен перад прафесарамі ў Падуанскі ўніверсітэце», «Знахаркі» і іншыя творы для Музея гісторыі медыцыны Беларусі; «Гандаль у Полацку», «Падводны свет нашых азёраў», «Паселішча на Сенніцы», «Крэменездабыўныя шахты ў Красным», «Францыск Скарына ў друкарні», панарама «Пажар г. Магілёва ў 1700—21 гг..» для Нацыянальнага музея гісторыі і культуры Беларусі, «Мінск у 1890 г.» для Музея Максіма Багдановіча (1992—1993, усе ў Мінску).
Ткачоўскі сельсавет
Ткачо́ўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Ткачы.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Бакунскага сельсавета.
12 жніўня 1957 года цэнтр Бакунскага сельсавета перанесены ў вёску Ткачы, Бакунскі сельсавет перайменаваны ў Ткачоўскі. 9 сакавіка 1959 года ў склад Лінаўскага сельсавета перададзена вёска Млынок, 11 чэрвеня 1962 года — вёска Варотнае. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 10 населеных пунктаў. 5 жніўня 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Бакуны, сельсавет перайменаваны ў Бакунскі.
Старажытныя пуэбла
Старажытныя пуэ́бла (Ancient Puebloans, Ancestral Puebloans), або анаса́зі (Anasazi) — адна з найбольш славутых дакалумбавых археалагічных культур Паўночнай Амерыкі. Існавала на працягу VIII — XIV ст. на паўднёвым захадзе сучасных ЗША.
Назвы старажытныя пуэбла і анасазі таксама вызначаюць носьбітаў гэтай культуры, якія дасягнулі значных поспехаў у развіцці земляробства, архітэктуры і мастацтва.
Этымалогія
Культура старажытных пуэбла была непісьменнай, таму мы не ведаем тагачаснай саманазвы яе носьбітаў. Назвы «пуэбла» (Pueblo) і «старажытныя пуэбла» (Ancient Puebloans) пачалі выкарыстоўвацца амаль адразу пасля адкрыцця рэштак іх паселішчаў у Меса-Вердэ і каньёне Чака, паколькі мелася відавочнае падабенства з пабудовамі індзейцаў-пуэбла. З 1927 г. у навуковых выданнях таксама замацавалася назва «анасазі». Яна паходзіць з мовы індзейцаў-наваха і літаральна значыць «продкі ворагаў». Наваха і апачы з'явіліся на паўднёвым захадзе сучасных ЗША толькі ў 2 тысячагоддзі і сапраўды мелі варожыя адносіны з пуэбла.
Паходжанне
З'яўленню культуры старажытных пуэбла папярэднічала археалагічная культура «вытворцаў кошыкаў» (КВК). Яна склалася на паўночным захадзе ЗША пасля заканчэння архаічнага перыяда ў сярэдзіне 2 тысячагоддзя да н. э. і атрымала сваю назву дзякуючы вырабу яе носьбітамі кошыкаў, якія ў значнай ступені замянялі кераміку, вядомую ў тым рэгіёне толькі з 200 г. н. э. Носьбіты КВК спярша вялі вандроўны лад жыцця, займаліся паляваннем і збіральніцтвам. Аднак яны аднымі з першых пачалі вырошчваць кукурузу і гарбузы, так што да канца 1 тысячагоддзя да н. э. перайшлі да аселага ладу. На падставе шматлікіх знаходак археолагі лічаць, што існуе прамая пераемнасць паміж КВК і культурай старажытных пуэбла.
Паходжанне саміх носьбітаў КВК пакуль спрэчнае. Мяркуецца, што насельніцтва рэгіёна складалася з абарыгенаў плато Каларада і мігрантаў з поўдню, магчыма з Саноры, папярэднікаў культуры магаён. Так, у Меса-Вердэ вылучаюць носьбітаў позняй КВК, што сяліліся на заходніх і ўсходніх ускраінах. Заходнія носьбіты КВК маглі паходзіць ад мігрантаў з Арызоны, а ўсходнія — ад тубыльцаў Каларада. Але і тыя, і другія ўсё ў большай ступені залежылі ад земляробства, будавалі ямныя жытлы, стваралі сховішчы для лішкаў прадуктаў, вялі актыўны абмен з суседнімі народамі.
Перыядызацыя
Традыцыйная перыядызацыя Пекас гісторыі старажытных пуэбла заснавана на вывучэнні развіцця іх архітэктуры. Прынята вылучаць наступныя перыяды :
Гісторыя
Ужо на апошняй стадыі развіцця культуры «вытворцаў кошыкаў» назіраўся рост насельніцтва, што было абумоўлена адмовай ад вандроўнага ладу жыцця і поспехамі ў развіцці земляробства. Гэта ў значнай ступені тлумачыцца тагачасным адносна цёплым, але засушлівым кліматам, які зацяжарваў жыццё вандроўных паляўнічых і збіральнікаў, затое спрыяў атрыманню добрых ураджаяў на поймавых глебах. Адбылося перамяшчэнне земляробаў у раёны, багатыя на прыродныя рэсурсы. Так, у рэгіёне Меса-Вердэ да сярэдзіны VIII ст. насельніцтва было не меней за 4500 чалавек. Пераход да стадыі Пуэбла I вызначаўся павелічэннем памераў паселішчаў. Людзі пакідалі ямныя жытлы на карысць наземным, зробленым з саману. Археолагі лічаць, што старажытнае ямнае жытло трансфармавалася ў ківу і ператварылася ў рытуальнае месца. Некаторыя вёскі ў каньёне Чака і, магчыма, у Меса-Вердэ, выконвалі функцыі цырыманіяльных цэнтраў, дзе сталае насельніцтва значна папаўнялася падчас святочных дзён за лік пілігрымаў. Разам з гэтым, назіраюцца адрозненні ў вырабе керамікі розных рэгіянальных цэнтраў, што сведчыць пра іх адносную культурную самастойнасць.
Археалагічныя даследаванні выявілі, што ў IX — XII стст. паселішчы ў Чака выконвалі выключную ролю ў развіцці анасазі. Іх росквіт прыйшоўся на сярэдзіну XI ст. Мясцовыя жыхары першымі пачалі ўзвядзенне шмат'ярусных і шматпакаёвых сіметрычных будынкаў з пясчаніку, распрацавалі складаную сістэму арашэння палеткаў, стварылі разгалінаваную сетку шырокіх дарог агульнай даўжынёй каля 644 км. Наскальныя малюнкі паказваюць, што анасазі Чака вялі астранамічныя назіранні, вылічалі сонечныя зацьменні. Пасля 1160 г. адбывалася ўзвядзенне вялікіх пуэбла, шматпакаёвых скальных жытлаў і вежаў. Аднак у XII — першай палове XIII ст. культура Чака зведала крызіс і заняпад. Пасля сярэдзіны XIII ст. паселішчы ў Чака былі канчаткова пакінуты тубыльцамі.
Акрамя знакамітых паселішчаў у Чака і Меса-Вердэ існавалі і больш дробныя цэнтры старажытных пуэбла. Напрыклад, у Нью-Мексіка захаваліся рэшткі вялікіх паселішчаў Ацтэк (назва ўзнікла ў выніку першапачатковага памылковага атаесамлення з культурай ацтэкаў) і Салман, пабудаваныя ў другой палове XI — XIII стст. Іх жыхары былі або выхадцамі з Чака, або знаходзіліся пад моцным уплывам культуры Чака. Бетатакін, адно з апошніх прыстанішчаў анасазі, месціцца ў каньёне Цэгі ў Арызоне. Яно было створана ў 1260 — 1270 гг., уяўляе сабою ўмацаваную скальную пабудову са 120 пакоямі.
Матэрыяльныя здабыткі
Паколькі старажытныя пуэбла не заставілі пасля сябе пісьмовыя помнікі, даследчыкі пры ўзнаўленні іх культуры абапіраюцца галоўным чынам на дадзеныя археалогіі і аналогіі з пазнейшымі культурамі сучасных індзейцаў-пуэбла. Археалагічныя даследаванні паказалі, што насельнікі Чака і Меса-Вердэ ў значнай ступені працягвалі залежыць ад збіральніцтва і палявання. Аднак з сярэдзіны 1 тысячагоддзя ўсё больш важную ролю адыгрывала вытворчая гаспадарка, у першую чаргу ручное земляробства. Анасазі вырошчвалі культуры, вядомыя пад назвай «тры сястры». У асноўным яны эксплуатавалі сухадольныя палеткі на вяршынях узвышшаў і ўздоўж рэк і ручаёў.
Засушлівы клімат вымушаў будаваць ірыгацыйныя збудаванні і распрацоўваць новыя тэхналогіі для захавання вільгаці ў глебе. Так, было выяўлена, што анасазі дадавалі ў глебу сітаватую пемзу, што затрымлівала вільгаць і не дазваляла вымываць карысныя рэчывы. Практыкавалася тэрасаванне схілаў. Некаторы час высоўвалася думка, што жыхары Чака не маглі забяспечыць сябе прадуктамі земляробства з-за шчолачаў у мясцовай глебе, а таму павінны былі завозіць частку харчу звонку. Аднак пазней гэтая думка была абвергнута. Даследаванне Меса-Вердэ дэманструе, што земляробства заставалася эфектыўным для забеспячэння насельніцтва нават падчас працяглай засухі. Дадатковую ежу давала збіранне насення дзікарослых раслін, што перамолваліся каменнымі ступамі ў земляных паглыбленнях. Відавочна, земляробства і прыгатаванне ежы былі пераважна жаночай справай. Нездарма шкілетныя рэшткі жанчын маюць прыкметы цяжкага артрыту.
Для захавання сельскагаспадарчай прадукцыі выкарыстоўвалі яміны, унутр якіх памяшчаліся плеценыя кошыкі з харчам. Традыцыі пляцення бралі пачатак ад больш старажытнай культуры вытворцаў кошыкаў, калі з'явілася тэхналогія вырабу складаных кошыкаў з лазы, шчыльна аплеценых больш тонкімі валокнамі. У такіх кошыках можна было захоўваць ваду і нават гатаваць ежу. Галоўнай крыніцай валакна была юка. З валакна юкі рабілі вяроўкі, ніткі, вопратку, сандалі. Для адзежы таксама выкарыстоўвалі футра трусоў і пер'е індыкоў. У позні перыяд анасазі была вядома бавоўна.
Выдатным прыкладам майстэрства старажытных пуэбла з'яўляецца кераміка. Яна сустракаецца ўжо ў пластах 200 г. н. э. Існуе 2 асноўныя думкі пра яе паходжанне. Частка даследчыкаў лічыць, што ганчарства было запазычана ў прадстаўнікоў суседняй культуры Магаён. Аднак моцныя адрозненні мясцовых вырабаў ад магаёнскіх вымушаюць меркаваць, што анасазі самі маглі вынайсці тэхналогію апрацоўкі гліны. Найбольш старажытная кераміка выраблялася з гліны, здабытай каля рэк. З-за высокага ўтрымання жалеза пасля абпальвання яна набывала карычневы колер. У VI — VII стст. ганчары пачалі здабычу гліны ў сланцавых пластах. Яе апрацоўка патрабавала значных тэхналагічных змен, але ў выніку анасазі пачалі выраб шэрага посуду з больш вытанчанымі сценкамі і рыфленай паверхняй. Керамічныя вырабы выкарыстоўваліся галоўным чынам для прыгатавання ежы на вогнішчы. Нягледзячы на практычную карысць, іх па-мастацку упрыгожвалі пігментамі натуральнага паходжання. У X — XIII стст. склалася асаблівая стылістыка афарбоўкі. Ганчарныя печы, знойдзеныя ў раёне Меса-Вердэ, памяшчаліся ўдалечыні ад паселішчаў, у месцах, багатых драўнінай для абпальвання.
Рамесная вытворчасць дазваляла не толькі забяспечваць сябе, але таксама абменьваць на тавары з іншых земляў. Кераміку анасазі знаходзяць далёка ад населенай імі мясцовасці. Наўзамен яны атрымоўвалі самародную медзь, марскія ракавіны, бірузу і г. д. Найлепей вывучана гандлёвая сетка, звязаная з пастаўкамі бірузы, якая мела надзвычайную каштоўнасць і выкарыстоўвалася ў ювелірнай справе. Раней меркавалася, што ўся біруза, знойдзеная ў Чака, здабывалася ў 200 км ад каньёна. Аднак аналіз ізатопаў абверг гэту думку. На самой справе, большасць здабытай паблізу бірузы канцэнтравалася ў адным з паселішчаў. Яго жыхары маглі манапалізаваць здабычу і абмен. Астатнія насельнікі Чака былі вымушаны карыстацца пераважна бірузой з аддаленых радовішчаў на тэрыторы Каларада, Нью-Мексіка, Каліфорніі і Невады. У месцах, дзе здабывалася біруза, знойдзены артэфакты з Чака, што кажа пра сталыя гандлёвыя сувязі.
Развіццё архітэктуры анасазі мела некалькі важных этапаў. Першым вядомым тыпам будынкаў былі ямныя жытлы. Яны ўяўлялі сабою круглыя падземныя збудаванні глыбінёй ад 91 см да 152 см і дыяметрам ад 2,7 м да 7,6 м са сценамі, абтынкованымі глінай і каменнем. Ямы былі пабудаваны з выкарыстаннем 4 слупоў, размешчаных вертыкальна, злучаных зверху 4 гарызантальнымі бэлькамі, перасечанымі стольнымі бэлькамі. Бакавыя адтуліны і адтуліна ў даху сіпапу забяспечвалі вентыляцыю і пранікненне святла. У цэнтры ямін ладзіўся агмень. Знутры знаходзяць рэшткі лавак, сметнікаў і адтулін для захавання рэчаў і харчу. На другім этапе прыкладна з 800 г. з'явіліся пуэбла з надземнымі пакоямі. Часцяком гэта былі шматпавярховыя пабудовы. Падмурак для іх рабілі з пясчаніку, сцены — з раствору з дадаткам друзу і камянёў. Кожны пакой меў свой дах, які ўяўляў пляцоўку для будаўніцтва наступнага паверха. Узвядзенне пуэбла магло займаць стагоддзі. Так, пуэбла Баніта ў Чака ўзводзілася паміж 850 г. і 1150 г. і ў выніку складалася з 650 пакояў, у ім адначасова жыло 400 — 1000 чалавек. Вылучаліся так званыя «вялікія дамы», вакол якіх канцэнтраваліся меньшыя. Другі тып пабудовы, распаўсюджаны ў гэтэ перыяд, — ківа. Лічыцца, што яна ўзнікла на аснове трансфармацыі ямнага жытла, але выкарыстоўвалася ў рытуальных мэтах. У XIII ст. анасазі пачалі перамяшчаць свае паселішчы на паўднёвыя уступы скальных каньёнаў, дзе працягвалі будаваць пуэбла.
У Чака захавалася старажытная сетка дарог, створаная анасазі. Яны ішлі ад «вялікіх дамоў» да невялікіх участкаў і прыродных аб'ектаў у межах і за межамі каньёна. Іх капалі ў карэннай пародзе, выдалялі расліннасць і глебу, пры ўздыме на скалы руйнавалі каменныя перашкоды. Працягласць дарог дасягала 300 км. Прызначэнне дарог да сёй пары застаецца спрэчным. Раней меркавалася, што па іх дастаўлялі драўніну, неабходную для будаўніцтва. Некаторыя археолагі лічаць, што галоўная мэта дарожнай сістэмы была рэлігійнай. Ёю карысталіся пілігрымы для выканання пэўных рытуалаў. Рэгулярныя пілігрымкі для шанавання продкаў вядомы сярод сучасных індзейцаў-пуэбла.
Сацыяльныя адносіны
Пра сацыяльныя адносіны знутры грамадства анасазі можна меркаваць толькі па ўскосных дадзеных. Археолагі звяртаюць увагу на вызначальную ролю «вялікіх дамоў» у паселішчах. Верагодна, яны былі рытуальнымі цэнтрамі, а таксама пунктамі захоўвання і пераразмеркавання харчу і іншых рэчаў. Жыхары «вялікіх дамоў» былі забяспечаны значна лепей, чым простыя абшчыннікі, што кажа пра існаванне сацыяльнай няроўнасці. Даследчыкі мяркуюць, што па аналогіі з пазнейшымі індзейцамі-пуэбла ўлада мела тэакратычны характар. У мінулым лічылася, што ўладная структура фарміравалася паступова і магла быць выбарнай. Аднак генетычныя даследаванні рэштак пахаванняў эліты ў пуэбла Баніта на працягу 300 гадоў выявілі іх прыналежнасць да адной дынастыі. Пахаваныя былі сваякамі па жаночай лініі. Такім чынам, высокі сацыяльны статус з самога пачатку меў спадчынны характар. Прычым, ён перадаваўся не ад бацькі да сына, а ад маці да дачок.
Болей складаным пытаннем з'яўляецца наяўнасць адзіных палітычных структур, якія маглі аб'ядноўваць жыхароў розных паселішчаў. Супольная сетка дарог у Чака можа сведчыць пра адносную еднасць. Знаходкі масавых пахаванняў дарослых мужчын прывялі да думкі, што ў канцы XI — пачатку XII ст. валадары Чака імкнуліся да падпарадкавання болей паўднёвых паселішчаў з дапамогай невялікай арміі. Павелічэнне гвалту ў Меса-Вердэ ў XII ст. таксама тлумачаць імкненнем выхадцаў з Чака да ўсталявання ўлады. З'яўленне недаступных для ворагаў скальных паселішчаў можа сведчыць пра сталую пагрозу як з боку суседзяў, так і знешняга ворага. У XIII ст. канфлікты абвастрыліся з-за нястачы харчовых рэсурсаў. Антраполаг К. Тэрнер, які адным з першых пачаў пісаць пра практыку канібалізму сярод анасазі, лічыць, што масавыя забойствы і людаедства былі выкліканы прыходам захопнікаў з поўдню, магчыма тальтэкаў. Навукоўцы таксама тлумачаць канібалізм у позняй стадыі культуры старажытных пуэбла сацыяльнай паталогіяй, формай грамадскага кантролю, рэлігійнымі ахвярапрынашэннямі.
Дзякуючы даследаванню рэштак костак у пахаваннях вядома, што прыкладны памер сям'і анасазі складаў 4,6 чалавек. Сярэдняя працягласць жыцця высакародных мужчын была 67,1 гады, а жанчын - 75,1 гады. У перыяд Пуэбла I узнікла традыцыя дэфармацыі чэрапаў, так што ў дарослых яны набывалі пляскатую форму.
Духоўная культура
Анасазі не мелі пісьмовасці, але карысталіся піктаграфіяй. Большасць знойдзеных піктаграм вядомы дзякуючы петрогліфам на скалах. Старажытныя мастакі знаходзілі камяні, пакрытыя цёмнай пацінай і выразалі на яе паверхні малюнкі. Часам малявалі з дапамогай пігментаў. Выявы піктаграм уключаюць жывёл, людзей, сцэны палявання, астранамічныя аб'екты. Мяркуюць, што некаторыя піктаграфічныя запісы з'яўляліся календарамі, якія прадказвалі летняе і зімняе сонцастаянне. Пра цікавасць старажытных пуэбла астраноміяй кажуць пабудовы накшталт Каса-Рынканада каля Пуэбла-Баніта. Гэта вялікая ківа дыяметрам 19,2 м. Яе будаўніцтва адбылося ў XI ст. У сцяне ківы былі выяўлены выступы адносна руху сонца ў перыяд сонцастаянне і раўнадзенства. У Чака знойдзена пячора, дзе піктаграмы адлюстроўваюць месячныя цыклы даўжынёй 18,61 года. Астранамічныя назіранні маглі быць важнай часткай рэлігійнай практыкі.
Рэлігія аказвала моцнае ўздзеянне на мастацтва. На керамічных вырабах і на іншых артэфактах часам адлюстраваны выявы масак. Некаторыя даследчыкі звязваюць іх з культам качына, распаўсюджаным сярод сучасных індзейцаў-пуэбла. Такі пункт гледжання з'яўляецца надзвычай спрэчным, паколькі прынята лічыць, што шанаванне качына пачало практыкавацца на паўночным захадзе ЗША ў пазнейшы час. Тым не меней, навукоўцы больш уважліва ставяцца да праблемы ўздзеяння рэлігіі на паўседзённае жыццё анасазі. Высоўваецца думка, што ў апошні перыяд існавання культуры старажытных пуэбла адбывалася ідэалагічная барацьба. Пра гэта сведчаць пабудовы пляцовак, прызначаных для масавых сходаў, новыя формы керамікі. Старыя догмы маглі руйнавацца на карысць новых, падобна таму, як адбывалася падчас Рэфармацыі. Такім чынам, зыход насельніцтва і запусценне ўмацаваных паселішчаў тлумачацца апроч іншага зменамі ў духоўных патрабаваннях народа.
Карачоўшчына (Капыльскі раён)
Карачо́ўшчына (, Карачёвщина) — вёска ў Капыльскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Грозаўскага сельсавета.
Да 5 мая 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Труханавіцкага сельсавета, да 27 снежня 1962 года — у склад Грэскага сельсавета , пасля — у склад Грозаўскага сельсавета. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Камсамольскага сельсавета.
Сонечнае дынама
Сонечнае дынама — фізічны працэс, адказны за генерацыю магнітных палёў на Сонцы, разнавіднасць магнітнага гідрадынамічнага дынама.
Назіранні Сонца, якія вяліся з пачатку XX стагоддзя, паказалі, што інтэнсіўнасць сонечных магнітных палёў мяняецца, прычым змены гэтыя носяць цыклічны характар. У пачатку 11-гадовага сонечнага цыкла буйнамаштабнае сонечнае магнітнае поле накіравана пераважна ўздоўж мерыдыянаў (прынята казаць, што яно з’яўляецца «палаідальным») і мае прыблізна дыпольную канфігурацыю. У максімуме цыкла яно змяняецца накіраваным прыблізна ўздоўж паралелей (т. зв. «тараідальным») магнітным полем сонечных плям, якое ў канцы цыкла зноў змяняецца палаідальным — пры гэтым яго кірунак процілеглы таму, што назіраўся 11 гадоў таму («закон Хейла»).
Мадэль сонечнага дынама прызначана растлумачыць згаданыя назіраныя асаблівасці. Так як праводнасць сонечнай плазмы досыць высокая, магнітныя палі ў канвектыўнай зоне Сонца апісваюцца магнітнай гідрадынамікай. З-за таго, што экватарыяльныя вобласці Сонца круцяцца хутчэй, чым палярныя (гэтая асаблівасць называецца «дыферэнцыяльнае кручэнне»), першапачаткова палаідальнае поле, захапляючыся плазмай, якая верціцца, павінна расцягвацца ўздоўж паралелей, набываючы тым самым тараідальную кампаненту. Аднак для забеспячэння замкнёнага самападтрымоўваемага працэсу тараідальнае поле павінна нейкім чынам зноў ператварацца ў палаідальнае. Некаторы час было незразумела, як гэта адбываецца. Больш таго, прама забараняла стацыянарнае восесіметрычные дынама. У 1955 годзе амерыканскі астрафізік ў сваёй класічнай працы паказаў, што аб’ёмы сонечнай плазмы пры пад’ёме павінны круціцца за кошт сіл Карыёліса, і захопленыя імі тараідальныя магнітныя палі могуць ператварацца ў палаідальныя (так званы «альфа-эфект»). Тым самым была пабудавана мадэль самападтрымоўваемага сонечнага дынама.
У цяперашні час прапанаваны шматлікія мадэлі сонечнага дынама, больш складаныя, чым прапанаваная Паркерам, аднак, у большасці сваёй, яны ўзыходзяць да апошняй. У прыватнасці, мяркуецца, што генерацыя магнітных палёў адбываецца не ва ўсёй канвектыўнай зоне Сонца, як гэта лічылася раней, а ў так званым «тахакліне» — параўнальна вузкай вобласці паблізу мяжы канвектыўнай і прамяністай зон Сонца, на глыбіні каля 200 000 кіламетраў пад фотасферай Сонца, дзе скорасць вярчэння рэзка мяняецца. Створанае ў гэтай вобласці магнітнае поле падымаецца да паверхні Сонца за кошт магнітнай плавучасці.
Дэталі механізму сонечнага дынама зразумелыя яшчэ далёка не цалкам і з’яўляюцца прадметам сучасных даследаванняў.
Кісялі (Капыльскі раён)
Кісялі́ (, Кисели) — пасёлак у Капыльскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Грозаўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года пасёлак уваходзіў у склад Камсамольскага сельсавета.
NGC 7162
NGC 7162 (іншыя абазначэнні — PGC 67795, ESO 288-26, MCG -7-45-3, AM 2156-433, IRAS21565-4332) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Журавель.
Адэская духоўная семінарыя
Адэская духоўная семінарыя (Одеська духовна семінарія) — вышэйшая спецыяльная навучальная ўстанова Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата.
Гісторыя
У 1945 годзе семінарыя як Пастырска-багаслоўскія курсы, праз год рэарганізаваныя ў семінарыю.
8 чэрвеня 1960 года Навучальны камітэт пры Святым Сінодзе прыняў рашэнне пра закрыццё Кіеўскай духоўнай семінарыі. Студэнты былі переведзены ў Адэскую семінарыю.
Ян Баляслаў Луцкевіч
Біяграфія
За баявыя заслугі ў абароне Севастопаля ўзнагароджаны ордэнамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. Быў паранены, з арміі дэмабілізаваўся. Свайго маёнтка Ян Баляслаў не меў. У 1860-я гады быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час пазнаёміўся з Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам, з якім пазней меў прыяцельскія адносіны, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш па-беларуску. Служыў на Лібава-Роменскай чыгунцы спачатку ў Шаўлях, а потым у Лібаве. У першым шлюбе Ян Баляслаў быў з Казімірай Асяцімскай, у іх нарадзіліся дзве дачкі — Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1915). Пані Казіміра памерла ў 1878 або 1879 годзе.
Увесну 1880 года Ян Баляслаў узяў другі шлюб з Зоф’яй Лычкоўскай, дачкой уладальніка невялікага фальварка Ракуцёўшчына, каля мястэчка Краснага. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей — Ян Герман (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве), Антон (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947). Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка паўстання 1863—1864 гадоў, загінулага ў 1863 годзе. Сям’я была каталіцкай, дома гаварылі па-польску.
Памёр 4 верасня 1895 года ў Мінску. Пахаваны на менскіх Кальварыйскіх могілках.