cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Культура Сярэдневякоўя
Другі перыяд
Як і яго папярэднікі, Альберці займаўся праблемамі гуманістычнай этыкі і склаў паслядоўнае, у многім арыгінальнае (якое бярэ пачатак ад Платона, Арыстоцеля, Цыцэрона) гуманістычнае вучэнне пра чалавека, заснаванае на ідэі гармоніі. Этычная канцэпцыя Альберці прасякнута верай у здольнасць чалавека да самаўдасканалення, да разумнага ўпарадкавання жыцця грамадства, сям’і, дзяржавы. Вышэйшай каштоўнасцю чалавека ён лічыў не багацце (багацце — толькі сродак для забеспячэння дастойнага жыцця), а інтэлектуальную дасканаласць. Ідэальны чалавек гарманічна спалучае ў сабе сілы розуму і волі, душэўны спакой і творчую актыўнасць. Усе патэнцыяльныя здольнасці чалавека Альберці аб’яднаў паняццем «virtu» (ад італ. «доблесць, здольнасць»). Воля чалавека, яго розум, мудрасць, годнасць, пачуццё меры памагаюць яму выстаяць у барацьбе з багіняй выпадку Фартунай і раскрыць свае прыродныя здольнасці, стаць тварцом самога сябе, свайго лёсу. Ён меркаваў, што чалавек першапачаткова надзелены здольнасцю да разумнага спасціжэння ўсяго існага, да творчасці (якую разумеў вельмі шырока — ад працы рамесніка да ўнікальнай мастацкай і навуковай дзейнасці), стварэння, працы (якая служыць не пакараннем за грэх, а крыніцай дабрабыту, славы, душэўнага камфорту), у чым і заключаецца яго адрозненне ад жывёлы.
Ідэал актыўнага жыцця збліжае этыку Альберці з грамадзянскім гуманізмам, але ў яго вучэнні ёсць нямала асаблівасцей, якія дазваляюць гаварыць аб ім як аб самастойным напрамку ў гуманізме.
Трэці перыяд
Трэці перыяд італьянскага гуманізму. У другой палове XV ст., побач з ужо сфарміраванымі напрамкамі — грамадзянскім гуманізмам, эпікурэйскай лініяй Валы з’явіўся новы напрамак — неаплатанізм, звязаны з асваеннем ідэй Платона і неаплатонікаў (Плаціна,, , , і іншых) і з дзейнасцю існаваўшай у Фларэнцыі Платонаўскай акадэміі (узнікла ў горадзе Арно ў 1462 г.), якую ўзначальваў гуманіст і філосаф Марсіліа Фічына (1433—1499 гг.). Заснаваў акадэмію мецэнат і магутны некаранаваны кароль Фларэнцыі Козіма Медычы, які падараваў яшчэ маладому Марсіліа Фічына вілу ў Карэджы (паблізу Фларэнцыі) і кодэкс грэчаскіх рукапісаў з творамі Платона і яго паслядоўнікаў. на працягу больш за тры дзесяцігоддзі была цэнтрам, дзе праходзілі дыспуты членаў Платонаўскай акадэміі.
Фічына быў аўтарам шэрагу філасофска-тэалагічных твораў, у якіх развіваў асабістую канцэпцыю на аснове платанізму. У 1495 г. ён выдаў «Лісты» — невялікія нататкі літаратурнага і навуковага характару. З 1473 г. філосаф прыняў духоўны сан, які не перашкаджаў яму займацца праблемамі гуманізму і навуковай творчасцю. У філасофіі Фічына галоўнае месца займалі праблемы анталогіі, касмалогіі і гнасеалогіі, у цеснай сувязі з якімі была і яго этыка-эстэтычная канцэпцыя. Ён лічыў, што космас адзіны, крыніца якога, а таксама жыцця космасу — душа, да якой мела дачыненне і бессмяротная душа чалавека-мікракосма. Блізкасць чалавека да сусветнай душы надае яго пазнавальным здольнасцям бязмежнасць і робіць яго зямным Богам. Сваю этыку Фічына будаваў на прынцыпе выключнасці чалавечай душы, надзеленай свабоднай воляй. Выбар жа маральнага шляху залежыць ад самога чалавека. Яго розум, інтэлект, вопыт з’яўляюцца галоўнымі ў пазнанні. У этыцы Фічына разглядаў і пытанне (вельмі актуальнае ў яго час) аб лёсе і фартуне. Ён лічыў, што паміж боскім наканаваннем, прыроднай неабходнасцю (лёсам) і свабоднай воляй чалавека няма супярэчнасці, калі яго дзеянні абапіраюцца на веданне законаў светабудовы. Мудрасць і разважнасць становяцца перашкодай сляпому выпадку (фартуне). У адрозненне ад грамадзянскага гуманізму з яго прынцыпам актыўнага грамадзянскага жыцця Фічына паставіў на першы план ідэал сузіральнага жыцця.
З Платонаўскай акадэміяй была звязана дзейнасць такіх вядомых гуманістаў, як, Джавані Піка дэла Мірандола, Джавані Незі, паэтаў Анджэла Паліцыяна, , Нальда Нальдзі, мастака Сандра Бацічэлі і іншых. На яе пасяджэннях прысутнічаў кожны, хто цікавіўся філасофіяй. Сярод прыхільнікаў былі Козіма Медычы і яго ўнук Ларэнца Цудоўны, а таксама многія вядомыя мастакі, прадпрымальнікі, палітыкі, медыкі і юрысты. На сходах акадэміі абмяркоўваліся праблемы філасофіі Платона і неаплатонікаў. Акрамя Фларэнційскай акадэміі ў 60-я гг. XV ст. узніклі акадэміі ў Рыме, Неапалі. Акадэміі сталі новай формай самаарганізацыі творчых людзей, своеасаблівымі вучонымі аб’яднаннямі, якія звярталіся да розных філасофскіх традыцый, што адрознівала іх ад універсітэтаў з іх карпаратывізмам і прыхільнасцю толькі да вучэння Арыстоцеля, якое з часоў Сярэднявечча займала ў іх асноўныя пазіцыі. Пасяджэнні акадэмій праходзілі ў атмасферы свабодных дыскусій, якія садзейнічалі творчаму пошуку. Яшчэ адзін яркі прадстаўнік Фларэнційскай акадэміі — Джавані Піка дэла Мірандола (1463—1494 гг.). У канцы XV ст. у творчасці маладога бліскучага філосафа (знаўцы антычнай і сярэдневяковай, уключаючы арабскую, філасофскай думкі), графа (паходзіў з роду графаў Мірандола) атрымала новае асэнсаванне тэма годнасці чалавека, якая захапляла тагачасных гуманістаў. У 1440-я гг. з’явіўся першы, які не адрозніваўся арыгінальнасцю думкі, трактат на гэту тэму неапалітанскага гуманіста пад назвай «Аб перавазе і пераважнасці чалавека». Далей, у пачатку 1450-х гг. быў напісаны твор фларэнційца «Аб годнасці і перавазе чалавека», у якім аўтар разглядаў асаблівасці фізічнай і духоўнай прыроды чалавека, што вылучаюць яго са свету іншых істот. Гэта яму належыць фраза «Чалавек — сацыяльная і грамадзянская жывёла». Па вызначэнні Манеці, чалавек — «смяротны бог», які вылучаецца розумам і багаццем эмоцый. Асноўнай каштоўнасцю чалавека ён лічыў яго бязмежныя творчыя магчымасці, плён якіх — дасягненні навукі, мастацтва, культуры.
Шырока адукаваны чалавек (Мірандола вучыўся ва ўніверсітэтах Балонні, Ферары, Падуі, Парыжа), ён у 80-я гг. апынуўся ў Фларэнцыі, сышоўся з Марсіліа Фічына, Ларэнца Медычы і прыняў удзел у дыспутах на пасяджэннях Платонаўскай акадэміі. Піка быў аўтарам шэрагу твораў, сярод якіх асобае месца займала «Прамова аб годнасці чалавека» (1486 г.). Вывучаючы філасофскія ідэі самых розных аўтараў (язычніцкіх, хрысціянскіх, арабскіх, іўдзейскіх) ад антычнасці да Адраджэння, Піка стварыў сваю асабістую сістэму поглядаў, у якой сінтэзаваў філасофскі вопыт чалавецтва. У сваёй «Прамове», падкрэсліваючы каштоўнасць розных вучэнняў, ён прапаноўваў пазбягаць сляпога пакланення якому-небудзь з іх, а выкарыстоўваць усе лепшыя ідэі і потым ісці сваім шляхам.
Чалавек — «вузел свету», які звязвае, спалучае матэрыю і дух. Маючы волю, ён можа сілай розуму дасягнуць вяршынь сусветнага інтэлекту, а можа апусціцца да нізкага ўзроўню. Бог даў чалавеку свабоду вызначэння свайго месца ў сусвеце, і чалавек нясе вялікую адказнасць за гэта. Спасціжэнне сусвету — гэта высокае боскае прызначэнне чалавека, і шлях да яго пачынаецца з пазнання. Валодаючы ведамі, розум чалавека можа ў поўнай меры спасцігнуць Божую існасць. Прычым упершыню Мірандола вылучыў вывучэнне прыроды як важнейшы этап развіцця розуму. Чалавек сам адказвае за свой лёс і можа дзякуючы асабістым сілам дасягнуць шчасця на зямлі, — сцвярджаў філосаф. Задача любога чалавека — авалодаць філасофіяй (этыкай і навукай аб прыродзе), што дапаможа чалавеку знайсці сябе і ўсвядоміць сваё прызначэнне.
Вялікім быў і ўклад фларэнційскіх неаплатонікаў (асабліва Фічына і Мірандола) у развіццё рэнесанснай свабодамыснасці. Увогуле рэнесансная філасофія ў XV ст. набыла пантэістычную афарбоўку. Гуманісты абагаўлялі самую прыроду, падкрэслівалі падпарадкаванне чалавека яе законам і ўяўлялі сусвет як гарманічнае адзінства духоўнага і матэрыяльнага пачаткаў. Пры відавочным піетэце гуманістаў да хрысціянскага вучэння агульным для іх быў антыаскетызм іх этычных пошукаў, што выклікала насцярожаную ўвагу да іх з боку царквы (а падчас і яе негатыўную рэакцыю). Фларэнційскія неаплатонікі прапанавалі ідэі «вучонай рэлігіі», якая апіралася на магутную філасофскую аснову (у т. л. на язычніцкую, усходнюю, іўдзейскую традыцыі). Хрысціянства разглядалася імі як вышэйшы сінтэз філасофскіх і рэлігійных пошукаў, пры гэтым «узгадненне» іх ісцін прыводзіла да знікнення, размывання межаў паміж веравызнаннямі (што было немагчымым для католікаў-артадоксаў). Больш таго, Фічына і Мірандола марылі аб адзінай рэлігіі, прыміраючай розныя канфесіі.
XV ст. стала эпохай не толькі інтэнсіўнага развіцця педагогікі і філасофіі (асабліва этыкі і антрапалогіі), але і такіх гуманістычных дысцыплін, як рыторыка, філалогія, літаратура, гістарыяграфія.
У рыторыцы канца XV ст. склалася некалькі напрамкаў. Яны былі арыентаваны на Цыцэрона ці Квінтыліяна або адстойвалі права свабоднага выбару антычных аўтарытэтаў і стварэння новых канонаў мастацтва аратара. Асноўнай мовай рыторыкі (як і філалогіі) усё яшчэ была латынь, хаця яе сярэдневяковы «варварскі» варыянт быў выцеснены гуманістычнай латынню, якая імкнулася раўняцца на класічную. Выкладанне рыторыкі ў школах і ўніверсітэтах Італіі стала прэрагатывай гуманістаў. Аб прынцыпах аратарскага мастацтва, іх разуменні шмат спрачаліся. Існуе маса лістоў і памфлетаў Ларэнца Валы, Поджа Брачаліні, Піка дэла Мірандола, Анджэла Паліцыяна і іншых, у якіх аўтары дыскуціравалі наконт праблем красамоўства. Гуманісты бачылі ў рыторыцы, перш за ўсё, навуку, якая пераканаўча ўздзейнічае на людзей, дазваляе данесці сутнасць новых этыка-філасофскіх, палітычных і інш. ідэй. Нічым не апраўданае ўпрыгажэнне мовы гуманістамі адвяргалася, яны настойвалі на сэнсавай яе напоўненасці.
Асабліва знамянальная спрэчка фларэнційскага філолага, філосафа і паэта Анджэла Паліцыяна (1454—1494 гг.) з літаратарам з Рыма, таксама гуманістам, Паола Карнезі. Карнезі настойваў на тым, што Цыцэрон валодае бясспрэчным аўтарытэтам, і сучасныя аўтары і аратары павінны капіраваць, пераймаць яго. Паліцыяна ж заявіў, што нельга станавіцца, як ён выказаўся, «малпай Цыцэрона» і прытрымліваўся прынцыпу «вучонай разнастайнасці» (гэта значыць, узоры красамоўства трэба браць, акрамя Цыцэрона, у Квінтыліяна, Стацыя, Вергілія і іншых, як гістарычных, так і новых аўтараў сучаснай літаратуры).
Вялікі ўклад Паліцыяна ўнёс у філалогію: ён распрацаваў метад гістарычнай крытыкі (крытыка-гістарычны метад) пры вывучэнні твораў антычных аўтараў, калі асобна ўзяты тэкст успрымаўся ў кантэксце эпохі. У апошнія дзесяцігоддзі XV ст. у Італіі з’явілася плеяда яркіх паэтаў і пісьменнікаў. Бадай, самы вядомы з іх — Ларэнца Медычы Цудоўны, які спалучаў у сваёй творчасці ідэі неаплатанічнай філасофіі («Амбра», «Лес кахання») з народна-рэалістычнымі матывамі (паэма «Ненча з Барберына»). Медычы быў і аўтарам карнавальных песень, дзе з асаблівай яркасцю праявіўся яго талент паэта.
Працавалі ў гэты перыяд таксама фларэнційскі паэт Луіджы Пульчы (вядома яго паэма аб велікане «Вялікі Маргантэ») і неапалітанскі гуманіст Джавані Джавіана Пантана — аўтар любоўных элегій і эклог, дыдактычных паэм і сатырычных дыялогаў («Харон», «Асёл» і інш.). У XV ст. літаратура гуманістаў адрознівалася жанравай разнастайнасцю (як у паэзіі, так і ў прозе). У белетрыстыцы гэтага часу пераважалі байкі, алегорыі, навэлы; у паэзіі — дыялог і эпістала. Яркай з’явай стаў зборнік навэл Тамаза Гвардаці (Мазуча) «Навеліна», напісаны на неапалітанскім дыялекце. Да XV ст. адносіцца пачатак фар- міравання жанру камедыі (у асноўным на лацінскай мове), да якога звярталіся як вядомыя аўтары, так і ўніверсітэцкія шкаляры. Ставілі камедыі ў час карнавалаў. Часта выкарыстоўваліся сюжэты антычнай рымскай камедыі. Зрэшты, бурна пачне развівацца драматургія Рэнесанса ў наступным, XVI ст.
Характэрнай рысай тагачаснай культуры быў зварот да гістарычнай тэматыкі. У гуманістычнай гістарыяграфіі склаліся розныя напрамкі — ад эрудытнага да палітыка-рытарычнага. Цікавасць да гісторыі была выклікана неабходнасцю асэнсавання мінулага і пошукам у ім адказаў на пытанні сучаснасці. У гістарычных творах XV ст. яўна пераважалі т. зв. лакальныя тэмы (напрыклад, Бруні, Брачаліні і інш. пісалі працы па гісторыі Фларэнцыі; венецыянскія гісторыкі-гуманісты ўзносілі Венецыянскую рэспубліку з яе алігархічным ладам і г. д.). Сваіх афіцыйных гістарыёграфаў-гуманістаў мелі Генуя, Мілан, Лу- ка, Сьеа, Мантуя, Ферара. Усе гэтыя гісторыкі належалі ў асноўным да эрудытнага напрамку.
Гуманістычная гістарыяграфія мела шмат агульных рыс: гісторык павінен быў даць дакладнае, дыдактычна афарбаванае апісанне мінулага. Цанілася стылістычная выразнасць гістарычнага твора. Немалаважным быў і крытычны метад даследавання, які выпрацоўваўся гуманістамі (асобна яны займаліся выяўленнем сапраўднасці крыніцы, методыкай філалагічнай крытыкі тэкстаў, прыцягвалі дадатковыя даныя археалогіі, нумізматыкі, эпіграфікі, палеаграфіі і інш.). Сімвалам гуманістычнай гістарыяграфіі стаў заклік — «ad fontes» («да першакрыніц»). Дасягненнямі гісторыкаў-гуманістаў былі выкарыстанне тэкстаў на мове арыгінала, пераправерка даных (напрыклад, хронік), крытычнае стаўленне да першакрыніц, легенд, паданняў і іншага. Увогуле гістарыяграфія Рэнесанса развівалася ў свецкім варыянце. Самастойнае значэнне ў гуманістаў набыў жанр гістарычных партрэтаў (напрыклад, «Жыццё выдатных людзей» Веспасіяна да Бістычы, «Жыццеапісанне пап»).
Да канца XV ст. у італьянскім гуманізме (нягледзячы на існаванне розных напрамкаў) склалася плынь новага светаўспрымання. Усямерна падкрэслівалася высокая годнасць творча актыўнага і здольнага да пазнання свету чалавека. Авалоданне ведамі і культурай пачалі разглядаць як галоўны шлях удасканалення асобы і грамадства, які вядзе да свабоды. Арыентацыя на праблемы зямнога быцця чалавека — такі важнейшы вынік гуманістычнай думкі XV ст. Гуманістаў таго часу ахвотна запрашалі на пасады канцлераў, дыпламатаў, сакратароў. Яны склалі асобую праслойку гуманістычнай інтэлігенцыі, вакол якой фарміравалася навуковае і культурнае асяроддзе.
Калі ў першай палове XV ст. гуманісты аддавалі перавагу ідэалу актыўнага грамадзянскага жыцця, служэнню на агульную карысць у рамках палітычнай, гаспадарчай, ваеннай дзейнасці, то ў другой палове XV ст. пераважаючым стала імкненне да «сузірання», разглядаемае не як адыход ад свету (у духу хрысціянскай традыцыі), а як імкненне да навуковай і літаратурнай дзейнасці дзеля пазнання свету і чалавека. Гэта было прадыктавана зменамі ў палітычнай (і сацыяльнай) сітуацыі італьянскіх дзяржаў — заняпадам рэспубліканскіх і камунальных традыцый.
У другой палове XV ст. перажываў росквіт комплекс гуманітарных ведаў, распрацаваны ў папярэдні час. У рукапісных і друкаваных выданнях распаўсюджваліся творы старажытных аўтараў (у спісах і перакладах). Прадаўжала развівацца гуманістычная літаратура, ствараліся буйныя бібліятэкі старажытнай і новай літаратуры (напрыклад, у Фларэнцыі ў Медычы, пры двары рымкіх пап, неапалітанскіх каралёў, міланскіх герцагаў і інш.); свецкая кніга станавілася ўсё больш папулярнай у параўнанні з царкоўнай. У канцы XV ст. Марсіліа Фічына назваў свой час «залатым векам» талентаў і адкрыццяў.
Выяўленчае мастацтва і архітэктура Італіі XIV—XV ст.
Храналагічныя рамкі мастацтва Адраджэння крыху іншыя, чым літаратуры Рэнесансу. І хаця ідэя Адраджэння пачала ўкараняцца на італьянскай глебе яшчэ з часоў Джота, і самога Джота ўсхвалялі за тое, што ён праклаў шлях да сапраўднага адраджэння мастацтва, але па сутнасці жывапіс, скульптура і архітэктура ўласна рэнесанснымі сталі толькі ў першыя дзесяцігоддзі XV ст. — перыяд Ранняга Адраджэння ў мастацтве Італіі.
Сталіцай мастацтва Адраджэння стала Фларэнцыя. З XV ст. улада ў Фларэнцыі фактычна перайшла да дому Медычы (хаця яны і не займалі ніякіх афіцыйных пасад). У 1434 г. банкір Козіма Медычы стаў некаранаваным каралём Фларэнцыі. Шмат гадоў гэтая славутая дынастыя стаяла на чале горада, які пры іх прайшоў шлях ад дэмакратычнай формы кіравання да арыстакратычнай, што, безумоўна, адбілася і на развіцці мастацтва XV ст. Пачаўся век фларэнційскай культуры, якая насіла глыбока свецкі характар (а рэлігійныя тэмы, якія выкарыстоўвалі мастакі, ператвараліся ў свецкія творы з масай бытавых падрабязнасцей і партрэтамі сучаснікаў). У багатай, квітнеючай Фларэнцыі, дзе была заснавана Платонаўская акадэмія, знаходзілася бібліятэка Лаўрэнцыяна з багатым зборам антычных рукапісаў, узніклі першыя мастацкія музеі з антычнымі статуямі, керамікай, старадаўнімі манетамі. У пачатку XV ст. у гэтым горадзе з’явілася група маладых мастакоў, якія паставілі перад сабой мэту абнавіць мастацтва. Тры фларэнційскія геніі, бацькі Адраджэння — Філіпа Брунелескі, Данатэла, Мазача — адкрылі новую эпоху ў архітэктуры і выяўленчым мастацтве.
У 1430—1433 гг. Брунелескі пабудаваў для Фларэнцыі адно з самых праслаўленых і самых дасканалых тварэнняў — пры царкве Санта-Крочэ (узведзеная па заказу ўплывовага фларэнційскага  капэла мела прамавугольнае ў плане, крытае купалам памяшканне з порцікам, з 6 карынфскімі калонамі на фасадзе, размешчанае ўнутры манастырскага двара); а таксама дзіцячы прытулак, царкву Сан-Ларэнца і інш., у якіх выкарыстаны прынцыпы антычнай ордарнай архітэктуры.
У сваіх пабудовах Філіпа ў процівагу ўласцівай готыцы накіраванасці будынка ўвысь стварыў архітэктуру, якая выклікала адчуванне спакою, суразмернасці маштабаў пабудовы з чалавекам, і адрознівалася выразнасцю прасторавай кампазіцыі, зграбнасцю прапорцый, гармоніяй, велічнасцю, што стане характэрным для мастацтва Адраджэння. Брунелескі карыстаўся наборам элементаў класічнай архітэктуры — калонамі, пілястрамі, аркамі, але ствараў з іх зусім новыя камбінацыі і дабіваўся такім чынам адчування лёгкасці і грацыі. Такое дойлідства паклала пачатак новаму рэнесанснаму вобліку гарадскіх будынкаў. У наступныя пяць стагоддзяў дойліды Еўропы і Амерыкі карысталіся яго прыёмамі. Заснавальнік рэнесанснай архітэктуры Філіпа Брунелескі быў першапраходцам і ў іншых галінах. З яго імем звязваюць адкрыццё перспектывы (законаў скарачэння аб’ёмаў па меры іх аддалення ўглыб), якое ў многім вызначыла далейшае развіццё мастацтва. Брунелескі пазнаёміў суайчыннікаў з матэматычнымі прыёмамі рашэння гэтай задачы (адзін з першых твораў з прымяненнем гэтых правіл — фрэска «», створаная мастаком Мазача каля 1425—1428 гг.).
У другой палове XV ст. архітэктуру Рэнесанса фарміравалі Мікелоца дзі Барталамеа, Леон Батыста Альберці, Філарэтэ. Мікелоца вядомы сваім палацам Медычы, які стаў эталонам для будаўніцтва іншых трохпавярховых палацаў Адраджэння. Гарадскі палац — як правіла, трохпавярховы, ясны і выразны ў сваёй канструкыі (з дакладным паверхавым дзяленнем, падвойнымі (парнымі) вокнамі, шматлікімі пілястрамі), нагадваў крэпасць, дзякуючы кладцы з груба абчэсаных камянёў.
У горадзе Урбіна правадніком новых ідэй быў Лучана дэ Лаўрана (які пачаў у новым стылі будаўніцтва палаца ўрбінскага герцага, у Мілане — архітэктар Філарэтэ.
У канцы XV ст. рэнесансныя тыпы будынкаў — палацца (гарадскі палац) і віла (загарадны будынак) — замацаваліся не толькі ў Таскане, але і ў іншых абласцях Італіі. Напрыклад, пэўнымі асаблівасцямі адрознівалася архітэктура Венецыі, якая склалася ў апошнія дзесяцігоддзі XV ст. (спалучэнне гатычных традыцый з рысамі Рэнесансу). У архітэктуры выдзяляліся тасканская, ламбардская, венецыянская школы, у стылістыцы якіх новыя рэнесансныя матывы спалучаліся з мясцовымі традыцыямі.
Скульптура
Сапраўдным рэфарматарам скульптуры, буйнейшым скульптарам асяроддзя Брунелескі быў выдатны фларэнційскі скульптар Данатэла (поўнае імя Даната дзі Нікала дзі Бета Бардзі; каля 1386—1466 гг.). Хаця паступовы адыход ад гатычных традыцый намеціўся яшчэ ў (стварыў у бронзе рэльефы ), Данатэла зрабіў новы крок у развіцці еўрапейскай пластыкі. Ён увёў прынцып круглай скульптуры, якою можна любавацца з розных бакоў. Да ліку яго ранніх работ адносіцца фігура мармуровага (1408—1409 гг.), у якой назіраліся яшчэ гатычныя рэмінісцэнцыі;  (1415—1417 гг.), выкананая па заказу гільдыі збройнікаў (чыім патронам быў Святы Георгій) і прызначаная для знадворнай нішы фларэнційскай царквы Ор-Сан-Мікеле, якая ўвасабляла ўжо ясна выяўлены ідэал Ранняга Адраджэння; і інш. Данатэла рашуча парваў з гатычнымі традыцыямі, калі статуі здаюцца бясплоцевымі лунаючымі прышэльцамі з іншага свету. «Святы Георгій» Данатэла цвёрда стаіць на зямлі, у яго асобе няма адлучанасці сярэдневяковых святых — ён увесь энергія, сабранасць, яго напружаны позірк выяўляе рашучасць і горды выклік. Па сутнасці фігура Святоа Георгія блізкая да лепшых узораў грэчаскай скульптуры перыяду высокай класікі. З 1432 г. у Рыме Данатэла разам з Брунелескі вывучаў антычныя помнікі, што натхніла яго на шэраг твораў (язычніцкіх па духу і блізкіх па форме да антычнай пластыкі). Напрыклад, мармуровыя ангелы на Фларэнційскага сабора; рэльеф «» (царква Санта-Крочэ ў Фларэнцыі) — шэдэўр яго пластыкі. У 1430-я гг. ён стварыў яшчэ аднаго, на гэты раз у бронзе. Пераможца гіганта Галіяфа, просты пастух Давід выратаваў жыхароў Іудзеі ад філістымлян, а затым стаў царом. Данатэла адлюстраваў вобраз Давіда зусім юным і прыгожым і не пабаяўся ўвесці такую дэталь, як пастухоўскі капялюш — знак простанароднага паходжання яго ўладальніка.
У 1443—1453 гг. у Падуі Данатэла адліў кандацьера, і такім чынам першым стварыў конны манумент эпохі Адраджэння. Статуя военачальніка, кандацьера з у руцэ, апранутага ў даспехі, стаіць на плошчы перад падуанскім саборам Святога Антонія.
Скульптура дасягнула найвышэйшага ўзроўню ў творчасці многіх майстроў XV ст. — (аўтар «» ў Сіене), Верок'ё (аўтар  ў Венецыі), Лукі і Андрэа дэла Робіа (працавалі ў тэхніцы маёлікі). Скульптар і жывапісец Андрэа Верок'ё (1436—1488 гг.), больш вядомы як настаўнік Леанарда да Вінчы, быў самым славутым вучнем Данатэла. З яго твораў добра вядомы больш далікатны і прыгожы, чым у яго настаўніка, «», для  каля царквы Санці-Джавані-Паола.
Да канца XV ст. гарманічнасць прапорцый, свецкая інтэрпрэтацыя рэлігійных сюжэтаў, выразнасць атрымалі шырокае распаўсюджанне ў італьянскай пластыцы.
Жывапіс
Жывапіс Адраджэння развіваўся складана. Яшчэ ў першай трэці XV ст. вялікі Джота ў сваіх фрэсках у капэле дэль Арэна ў Падуі, у роспісах капэл Перуцы і ў царкве Санта-Крочэ ў Фларэнцыі сцвярджаў прыгажосць зямных вобразаў, апярэджваючы час. Каб дасягнуць жыццёвай дакладнасці сваіх кампазіцый, ён змяшчаў фігуры ў трохмерную (хоць і неглыбокую) прастору.
Аднак нараджэнне новага ўласна рэнесанснага жывапісу звязана з імем другога выдатнага мастака Фларэнцыі — Мазача (1401—1428 гг.). Мазача — гэта мянушка, якая азначае прыкладна «Велізарны Тамаза», поўнае імя мастака — Тамаза дзі Джавані дзі Сімонэ Касаі Гвідзі. На яго долю выпала вядучая роля ў жывапісе Фларэнцыі. Хаця пражыў ён толькі 28 гадоў, але паспеў зрабіць сапраўдную рэвалюцыю ў мастацтве: змог вырашыць тыя праблемы жывапісу, якія паставіў да гэтага Джота. Ён засвоіў перспектыву (але гэтым яго наватарства не абмежавалася); стварыў роспісы ў для фларэнційскай царквы  (1425—1428 гг.), з якіх самыя вядомыя — «» (іншая назва фрэскі — «Цуд са стацірам») і «», якія сталі школай для многіх пакаленняў мастакоў. У гэтых сцэнах Мазача праявіў сябе мастаком, які выдатна разумеў, як змясціць фігуры ў прасторы, надаць ім цялеснасць і аб’ём, звязаць іх паміж сабой, з пейзажам і захаваць пры гэтым прапорцыі чалавечага цела. Фрэска «Падатак» аб’ядноўвае адразу тры сюжэты: Хрыстос з вучнямі каля варот горада, астаноўлены зборшчыкам падаткаў, — цэнтральная кампазіцыя; Пётр, які па распараджэнні Хрыста ловіць рыбу, каб дастаць з яе неабходную для ўплаты манету (дзідрахму, ці стацір, адсюль і другая назва фрэскі — «Цуд са стацірам») — кампазіцыя злева. І нарэшце, сцэна выплаты падатку зборшчыку — справа. Сам прынцып аб’яднання на адной плоскасці трох сцэн яшчэ архаічны, але тое, як гэтыя сцэны напісаны з улікам лінейнай і паветранай перспектывы, з’явілася сапраўдным адкрыццём і для сучаснікаў Мазача, і для ўсіх наступных майстроў. Мазача першым вырашыў праблему лінейнай і паветранай перспектывы (удалячынь цягнуцца ўзгоркі і дрэвы, ствараючы асяроддзе, у якім знаходзяцца героі, а паміж фігурамі Ісуса і яго вучняў ствараецца як бы прасторавае асяроддзе). Некаторым вучням Хрыста Мазача надаў партрэтнае падабенства: так, у правай крайняй фігуры сучаснікі бачылі самога Мазача, у асобе злева ад Хрыста адчувалася падабенства з Данатэла. Фрэскі Мазача садзейнічалі таму, што царква Санта-Марыя-дэль-Кармінэ ператварылася ў своеасаблівую акадэмію, дзе вучыліся многія пакаленні мастакоў аж да Мікеланджэла, у творчасці якога прыкметны ўплыў Мазача.
Мастацтва XV ст. складалася з мноства мясцовых «школ» — ледзь не кожны горад Італіі (як, зрэшты, Фландрыі ці Германіі) меў сваю жывапісную школу.
Услед за Мазача многія мастакі распрацоўвалі праблемы перспектывы, руху і анатоміі чалавечага цела. Гэта Паола Учэла, Андрэа дэль Кастаньё, умбрыйскі жывапісец Даменіка Венецыяна, якіх называлі перспектывістамі і аналітыкамі. Андрэа дэль Кастаньё валодаў выразным малюнкам, звяртаўся да моцнай святлоценявой мадэліроўкі і манументалізаваў фігуры (партрэты Дантэ, Петраркі, Бакача), а Даменіка Венецыяна будаваў вобраз на аснове тонкай распрацоўкі колеру.
Асаблівай вытанчанасці фларэнційскае мастацтва дасягнула ў канцы стагоддзя, пры праўленні ўнука Козіма Медычы — Ларэнца Медычы (1464—1492 гг.), празванага Пышным. Цвярозы і нават у чымсьці жорсткі палітык, сапраўдны тыран у апошнія гады жыцця, Ларэнца быў разам з тым адным з самых адукаваных людзей свайго часу. Паэт, філосаф, гуманіст, мецэнат, язычнік па светаўспрыманні, схільны да некаторай рэлігійнай экзальтацыі, ён ператварыў свой двор у цэнтр мастацкай культуры, дзе знайшлі прытулак пісьменнік Паліцыяна, філосаф Піка дэла Мірандола, мастакі Сандра Бацічэлі і Мікеланджэла.
У другой палове XV ст. паглыбіліся веды мастакоў у галіне анатоміі і перспектывы, значна ўдасканалілася іх майстэрства паказу трохмернай прасторы, пластычнай выразнасці чалавечых фігур. Для жывапісу таго перыяду характэрна выключная разнастайнасць індывідуальных манер мастакоў. Выдатным фларэнційскім мастаком канца XV ст., выразнікам эстэтычных ідэалаў двара Ларэнца Медычы быў Сандра Бацічэлі (1445—1510 гг.), які ствараў тонкія і адухоўленыя вобразы мадоннаў. Поўнае імя Бацічэлі — Алесандра дзі Марыяна Філіпепі, ён — вучань Філіпа Ліпі. У славутай галерэі Уфіцы захоўваюцца дзве яго вядомыя карціны: «Нараджэнне Венеры» (каля 1483—1484 гг.) і «» (каля 1477—1478 гг.). У першай ён адлюстраваў прыгожую багіню, народжаную з марской пены, плывучую пад подыхам ветру ў ракавіне па марской гладзі да берага. Карціна напісана на тэму антычнага міфа аб нараджэнні Венеры. Як вядома, сярэдневякоўе было знаёма з антычнай паэзіяй, але толькі ў эпоху Адраджэння ў адукаваных колах набыла папулярнасць і антычная міфалогія. Чалавек, які заказаў Бацічэлі гэту карціну для сваёй загараднай вілы, належаў да магутнейшай сям’і Медычы — Ларэнца дзі П’ерфранчэска Медычы (ён быў, дарэчы, работадаўцам і другога фларэнційца — Амерыга Веспучы, які пры садзеянні банкірскага дома Медычы плаваў да Новага Свету і даў сваё імя кантыненту). У гэтай працы праявіліся асноўныя рысы стылю мастака: дэкаратыўнасць, прыгожасць, лірычны і рамантычны характар вобразаў, уласцівыя мастаку «гатыцызмы» (падоўжаныя бязважкія фігуры, якія як быццам не краналіся зямлі) і г. д. Бацічэлі стварыў пэўны тып жаночых вобразаў з падоўжаным авалам, пухлымі губамі, як бы заплаканымі вачыма. Падобны вобраз мы сустракаем і ў «Вясне», тэма якой была навеяна вершам Паліцыяна. У карціне аб’яднаны ў адзіную камбінацыю фігуры Вясны, Мадонны, Меркурыя, трох грацый, німфы і іншых, напісаных сярод фантастычнай прыроды, якую па-свойму (як зачараваны сад) здолеў перадаць Бацічэлі. Венеру ён паказаў на фоне казачнага сада разам з усыпанай кветкамі багіняй урадлівасці Флорай. У сімволіцы абедзвюх карцін, безумоўна, адбіўся ўплыў ідэй фларэнційскіх неаплатонікаў аб узаемасувязі кахання і прыгажосці. У 80-я гг. разам з Гірландая і Перуджына Бацічэлі распісаў сцены Сіксцінскай капэлы. І такім чынам яго фрэскам было наканавана ў вяках сапернічаць з выкананымі праз 50 гадоў роспісамі Мікеланджэла.
У позні перыяд творчасці ў Бацічэлі нарастаюць напружаны драматызм, экспрэсія вобразаў («Аплакванне Хрыста», «Паклёп» і інш.). Гэтыя работы майстра — у асноўным «Аплакванне» — навеяны вобразам і трагічным лёсам Саванаролы. Апошнія 10 гадоў мастак знаходзіўся ў меланхоліі і нічога не пісаў. У канцы XV ст. Фларэнцыя ўступіла ў паласу эканамічнага і сацыяльна-палітычнага крызісу. А да 30-х гг. XVI ст. яна страціла сваю незалежнасць як горад-камуна, стала проста галоўным горадам герцагства Тасканскага і перастала быць цэнтрам мастацкага жыцця. Але фларэнційская школа пакінула непаўторны след ва ўсім мастацтве Адраджэння.
Выдатным майстрам жывапісу Паўночнай Італіі, буйнейшым мастаком падуанскай школы быў Андрэа Мантэнья (1431—1506 гг.), які працаваў спачатку ў славутым універсітэцкім гарадку Падуі, размешчаным на поўначы Італіі, а затым пры двары мантуанскіх герцагаў. Зазнаўшы моцнае ўздзеянне рымскай антычнасці, Мантэнья часта ствараў абагульнена-гераізаваныя вобразы пакутуючых і мужных людзей, адлюстроўваючы іх на фоне камяністых пустынных пейзажаў; уводзіў у свае кампазіцыі відарыс антычных помнікаў. Як і Франчэска, Мантэнья быў пераважна манументалістам.
XV ст. у Венецыі пачынаецца з імён такіх майстроў, як Пізанела і Джэнціле да Фабрыяна, якія распісалі Палац дожаў, і знаходзіць яркае адлюстраванне ў творчасці заснавальнікаў новага мастацтва Антанела да Месіна, Віторэ Карпача і Джавані Беліні. Першы праславіўся як майстар рэалістычных партрэтаў, створаных у тэхніцы алейнага жывапісу (гэтаму ён навучыўся ў нідэрландскіх майстроў). Віторэ Карпача ў сваіх карцінах на рэлігійныя сюжэты для венецыянскіх школ паказваў стракаты венецыянскі быт і пейзаж. Найбольш ярка бачны шляхі развіцця Ранняга Адраджэння ў Венецыі ў творчасці мастакоў сям’і Беліні — братоў Джэнціле і Джавані (найбольш славутага ў мастацтве, якога ў Італіі часцей называюць як Джанбеліна; 1430—1516 гг.). У сталыя гады Джанбеліна прыйшоў да мяккай жывапіснасці і багатага залацістага каларыту, сакрэты якога пазней перадаў свайму вучню Тыцыяну. Мадонны Беліні як бы растаюць у пейзажы (напрыклад, «»), а алегарычныя карціны напоўнены філасофскім настроем. Браты Беліні вядомы яшчэ і тым, што ўдасканалілі алейную тэхніку (з якой толькі-толькі пазнаёміліся італьянскія жывапісцы).
XV ст. прынесла ў Італію і яе мастацтва сапраўднае адраджэнне антычных традыцый, па-новаму асэнсаваных чалавекам Рэнесанса:
Культура іншых краін Заходняй Еўропы позняга Сярэднявечча
У адрозненне ад Італіі, дзе ў XIV—XV ст. развівалася культура Адраджэння, у астатніх краінах Еўропы дамінавалі рысы сярэдневяковага тыпу культуры і сярэдневяковая ментальнасць. У гісторыі краін Заходняй Еўропы XIV і XV ст. сталі перыядам сур’ёзнай ломкі і абгрунтаваных узрушэнняў ва ўсіх галінах жыцця, у т. л. і ў галіне культуры.
Царква паступова страчвае сваю манаполію ў духоўным жыцці, памяншаецца роля схаластыкі, і ўніверсітэты ператвараюцца ў цэнтры інтэлектуальнага жыцця. У канцы XIV ст. у Еўропе існавала каля 50 універсітэтаў, большасць з якіх арыентаваліся на дзве мадэлі старэйшых універсітэтаў Еўропы — Парыжскага (заснаваны ў XII ст. выкладчыкамі) або Балонскага, які з моманту заснавання ў канцы XI ст. быў студэнцкай арганізацыяй (студэнцкія гільдыі — іх было дзве — рысвоілі сабе права кіраваць усім жыццём, і ўвесь вучэбны працэс праходзіў пад іх кантролем, толькі ў канцы XIV ст. ва ўніверсітэцкую карпарацыю ўвайшлі і выкладчыкі). Так, па парыжскаму тыпу будаваліся многія паўночныя ўніверсітэты (напрыклад Оксфардскі і Кембрыджскі, якія адкрыліся ў XIII ст.).
Але большасць універсітэтаў з’яўлялася па форме пераходнымі арганізацыямі, г. зн. улада дзялілася паміж студэнтамі, выкладчыкамі і муніцыпалітэтам, як, напрыклад, у італьянскіх універсітэтах Пізы, Фларэнцыі, Павіі і інш., або паміж студэнтамі і выкладчыкамі, як у французскіх універсітэтах Манпелье, Арлеана і Анжэра. У XIV стагоддзі у Еўропе былі адкрыты Гайдэльбергскі і Пражскі ўніверсітэты на тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі; шмат універсітэтаў было заснавана ў Іспаніі — у Лерыдзе (1300 г.), Уэсцы (1334 г.), Вальядалідзе (1346 г.), Барселоне (1450 г.), Валенсіі (1500 г.). У канцы XV стагодддзя працавала 69 універсітэтаў. Пашырылася і іх геаграфія.
Многія ўніверсітэты былі падпарадкаваны дзяржаве. Узнікшыя з усеагульных школ, а на самай справе і з’яўляючыся ўсеагульнымі школамі, універсітэты толькі ў канцы XIV стагоддзя пачалі называцца сваім сучасным імем, паколькі менавіта тады тэрмін «універсітэт» пачаў выкарыстоўвацца ў адносінах да акадэмічных карпарацый — аб’яднанняў выкладчыкаў, якія адасобіліся ад царкоўных і манастырскіх школ. Раней жа гэтым тэрмінам абазначалі любыя аб’яднанні людзей, звязаных агульнымі інтарэсамі і маючых асобы прававы статус. Як і ў папярэдні перыяд, універсітэты падзяляліся на факультэты (малодшы ці падрыхтоўчы — факультэт «сямі вольных мастацтваў» ці артыстычны, дзе вывучалі асновы навук; і старэйшыя — факультэты багаслоўя, права і медыцыны), нацыі («нацыя» ўключала асоб, аб’яднаных агульным месцам нараджэння, па сутнасці — гэта зямляцтва), калегіі (у Парыжы ў 1257—1258 гг. капелан Людовіка IX Рабер дэ Сарбон стварыў тэалагічную калегію — інтэрнат магістраў, якія навучаліся багаслоўю; ад слова «калегія» паходзіць і слова «college», пераважна каледжы ствараліся ў англійскіх універсітэтах, напрыклад, у Оксфардзе, Кембрыджы і інш.).
Выкладанне ва ўніверсітэтах вялося на лацінскай мове, што садзейнічала інтэрнацыянальнасці ўніверсітэтаў Еўропы, у якіх, валодаючы міжнароднай мовай навукі, мог паспяхова займацца студэнт з Польшчы ці Іспаніі. Адчыненыя для ўсіх, яны былі месцам сустрэчы вучоных і студэнтаў розных краін і цэнтрам абмену новымі цікавымі ідэямі.
Асноўнай формай вучэбнага працэсу ў сярэдневяковых універсітэтах былі лекцыі, іншага спосабу атрымання ведаў тады, па сутнасці, не было. Зрэшты, з часам з’явіліся танныя кнігі для студэнтаў (на танным пергаменце) без ілюстрацый, т. зв. рабочыя кнігі. Можна было купіць і запісы лекцый выкладчыкаў. Арыстакратаў у студэнцкім асяроддзі было няшмат (да канца XV ст.). Па даных канца XIV—XV ст. асноўную масу студэнтаў складалі людзі сярэдняга маёмаснага статусу — выхадцы з бюргерскага гарадскога асяроддзя. Безумоўна, універсітэты адыгралі значную ролю ў распаўсюджанні свецкіх ведаў і паскорылі працэс станаўлення свецкай інтэлігенцыі. Паступова вызваліўшыся ад манаполіі царквы, універсітэты ўстанавілі ўласную манаполію на адукацыю, кантралявалі школы горада і ваколіц.
З развіццём універсітэтаў у Заходняй Еўропе цесна звязаны і росквіт кніжнай справы (пры ўніверсітэтах, у прыватнасці, была створана сістэма перапісвання кніг). Паступова кніга пачала губляць свой былы сакральны сэнс, які быў уласцівы ёй у перыяд высокага Сярэднявечча (асабліва да XII ст.). Распрацоўваецца і сістэма скарачэнняў, што дазволіла паскорыць перапісванне, а таксама ўводзіцца мяккі пераплёт і зручны для чытання фармат. Акрамя таго, пачалі пісаць хутка, што прывяло да развіцця беглага курсіўнага пісьма. Менавіта такія бегла напісаныя кнігі складалі большую частку рукапіснай спадчыны сярэдневяковай Еўропы XIV—XV ст. Зрэшты, не трэба забываць, што побач з такімі адносна таннымі кнігамі, прызначанымі для інтэлектуалаў і студэнтаў, ствараліся і пышныя, раскошныя фаліянты з прыгожымі ілюстрацыямі-мініяцюрамі, якія з’яўляліся сапраўднымі творамі мастацтва. Сярод іх «Часаслоў герцага Берыйскага» і «» (з мініяцюрамі Сімона Марміёна). Прадстаўнікі вышэйшага духавенства, каралі і знатныя сеньёры былі заўзятымі калекцыянерамі кніг. Але не толькі знаць захаплялася збіральніцтвам: часта малітоўнікі, часасловы, кнігі для працы і проста лёгкага чытання — свецкую літаратуру — мелі ўрачы, юрысты, выкладчыкі ўніверсітэтаў і школ, студэнты. Акрамя таго, ужо ў XV стагоддзі ў Еўропе з’явіліся буйныя бібліятэкі пры ўніверсітэтах. У прыватнасці бібліятэка Парыжскага ўніверсітэта (славутая Сарбона) у сярэдзіне XIV стагоддзя мела 1720 тамоў.
Сапраўднай рэвалюцыяй у выдавецтве кніг стала вынаходніцтва кнігадрукавання: прыблізна ў 1445 г. нямецкі майстар-ювелір Ёган Гутэнберг прыдумаў наборны шрыфт з металу (да яго галандзец у 1423 г. ужыў шрыфт з драўляных літар, які сябе не апраўдаў), а таксама сканструяваў ручны словалітны прыбор, друкарскі станок для вырабу адбіткаў. З гэтага моманту з’явілася магчымасць друкаваць тысячы аднолькавых экзэмпляраў, кніга хутка патаннела і стала даступнай не толькі багацею, але і простаму рамесніку. Вынаходніцтва Гутэнберга дазволіла хутка друкаваць новыя творы, якія потым траплялі ў самыя аддаленыя месцы і садзейнічалі пашырэнню адукацыі. Англійскі філосаф Ф. Бэкан пісаў, што «вынаходніцтва кнігадрукавання, пораху і компаса зрабіла такі ўплыў на чалавечыя адносіны, якога не зрабіла ні адна ўлада».
Да 1500 г. у 260 еўрапейскіх гарадах з’явілася 1050 друкарняў: у Італіі — 532, Германіі — 214, Францыі — 147, Іспаніі — 71, Нідэрландах — 40, Англіі — 13.
Усе кнігі, выдадзеныя ў Еўропе з часу вынаходніцтва кнігадрукавання да 1500 г., атрымалі назву інкунабулы. Зараз вядома 40 тыс. назваў такіх першадрукаваных кніг. Самая славутая з іх — Біблія на 42 радкі, надрукаваная ў Майнцы (Германія), складанне якой прыпісваюць Гутэнбергу.
Суіснуючы з ранейшымі культурнымі традыцыямі, ідэі гуманізму з Італіі траплялі ў суседнія краіны. Так, раннія асяродкі гуманізму ўзніклі пры двары французскага караля Карла V, пры папскім двары ў Авіньёне (апошняя трэць XIV ст.). Пры французскім двары ўзнік гурток (у яго ўвайшлі, , ), які займаўся даследаваннем антычнай літаратуры. пераклаў на французскую мову для бібліятэкі Карла V творы Арыстоцеля і іншых антычных пісьменнікаў. У пачатку XV стагоддзя ў Францыі працавалі таленавітыя пісьменнікі Хрысціна Пізанская, браты Гацье і П’ер Коль, Жан дэ Мантрон і іншыя, якія выкарыстоўвалі ў сваёй творчасці вобразы і лацінізмы з літаратуры антычнасці. У лірычных вершах французскіх паэтаў Хрысціны Пізанскай і Карла Арлеанскага адчуваліся патрыятычныя, сатырычныя і дыдактычныя матывы. Усё большае значэнне набывалі творы аўтабіяграфічнага (мемуары) і гістарычнага (хронікі) характару.
У рыцарскай літаратуры XIV ст. пакуль яшчэ прысутнічалі традыцыйныя вялікія тэмы былых часоў — антычны і брэтонскі цыклы, куртуазнае каханне, рыцары «Круглага стала», пошукі Грааля і г. д. У пачатку XIV ст. быў нават складзены падручнік рыцарства «Раман аб Персефоры». Але паступова рыцарскі куртуазны раман пачынае выраджацца разам са знікненнем рыцарства як ваеннага саслоўя: у сувязі з прымяненнем пораху і агнястрэльнай зброі ўціснуты ў металічныя даспехі рыцар згубіў сваё былое значэнне.
Гарадская літаратура XIV—XV ст. адлюстроўвала бюргерскую ментальнасць. Разам з ранейшымі жанрамі ў гэтыя стагоддзі развіваўся і новы — жанр гарадской навэлы, галоўнымі героямі якой былі жыхары гарадоў з іх дзелавой хваткай, мудрасцю, кемлівасцю і дасціпнасцю. У Францыі ў XIV ст. тварылі паэты Эсташ Дзюшэн (каля 1346—1406 гг.) і Ален Шарцье (1385 — каля 1435 г.). Адлюстроўваючы погляды багатага бюргерства, яны абвінавачвалі ва ўсіх бедах шматгадовай сваркі (ішла Стагадовая вайна) французскіх сеньёраў.
Прызнаным метрам у галіне паэзіі стаў французскі паэт XV ст. Франсуа Віён (1431 — пасля 1463 г.). Франсуа (хаця і слухаў нейкі час лекцыі ў Сарбоне і атрымаў званне бакалаўра, а затым магістра мастацтваў) быў па натуры вечным вандроўнікам і бадзягам. Забойца (у 1455 г. ён забіў у бойцы святара) і злодзей (звязаў сваё жыццё са зладзейскімі шайкамі і некалькі разоў сядзеў у турме), ён быў прыгавораны да смяротнай кары і ў чаканні смерці напісаў «Баладу павешаных». Аўтар паэм «Лэ» (больш вядома пад назвай «Малы запавет» — споведзь студэнта-бадзягі) і «Вялікі запавет», напісаных на французскай мове. Героі яго твораў — бадзягі, зладзеі, карчмары, прастытуткі, спітыя святары. З вядомай доляй іроніі ён апісваў багатых бюргераў-гараджан, манахаў і апяваў радасці жыцця. Віёна называюць «апошнім вагантам». На думку многіх, паэт быў адным з папярэднікаў французскага Адраджэння, росквіт якога прыйдзецца на XVI ст.
У нямецкай літаратуры XIV—XV ст. паспяхова развіваўся мейстэрзанг, распаўсюджанне якога звязана з пад’ёмам гарадоў. У многіх нямецкіх гарадах праходзілі спецыяльныя песенна-паэтычныя спаборніцтвы мейстэрзінгераў. Існавалі і іх школы (першую такую школу заснаваў Генрых Фраўэнлоб з Майсена). У канцы XV ст. у Свяшчэннай Рымскай імперыі (у Германіі, а таксама Нідэрландах, якія ўваходзілі ў склад імперыі ў 1477—1482 гг.) зараджаецца гуманізм. У 1494 г. апублікавана славутая паэма нямецкага гуманіста Себасцьяна Бранта «Карабель дурняў», напісаная жывой нямецкай мовай.
У Англіі ў XIV ст. пачынаюць запісваць бытаваўшыя ў вуснай традыцыі сялянскія песні і балады. Шырокую вядомасць атрымаў цыкл балад, прысвечаных любімцу англічан, легендарнаму разбойніку Робіну Гуду — вольнаму стралку і заступніку бедных. Вельмі папулярным быў таксама алегарычны твор паэта Уільяма Ленгленда (каля 1332 г. — каля 1377 г.) «Бачанне Уільяма аб Пятру-аратым». Сялянская праца супрацьпастаўляецца ў паэме дармаедству зборшчыкаў падаткаў, а таксама духавенства і саветнікаў караля.
У другой палове XIV ст. працаваў родапачынальнік англійскай нацыянальнай літаратуры, найвялікшы паэт англійскага Сярэднявечча і чалавек, які ўспрыняў ідэі гуманізму, Джэфры Чосер (1340—1400 гг.). Выхадзец з купецкай сям’і, ён быў пажам пры двары аднаго з сыноў Эдуарда III, удзельнічаў у Стагадовай вайне, трапіў у палон, быў выкуплены з яго, выконваў дыпламатычныя даручэнні ў Фландрыі і Італіі. Напісаў некалькі паэм, балады, вершы, пераклады Авідзія і Баэцыя. Лепшы твор Чосера — «Кентэрберыйскія апавяданні». Аўтар вядзе свой аповяд ад імя паломнікаў, якія штогод сцякаліся ў Кентэрберы; стыль і форма яго твораў настолькі дасканалыя, што яго апавяданні ўспрымаюцца як маленькія шэдэўры.
У XV ст. у Англіі з’явілася цікаўнасць да гуманістычнай літаратуры і культуры Італіі. Герцаг Глостэр і граф Вустэрскі выступілі як мецэнаты-гуманісты. Але гуманізм у Англіі, цесна звязаны ў XV ст. з каталіцызмам, толькі ў XVI ст. змог праявіць сябе на поўную сілу.
У еўрапейскім мастацтве (пераважна ў архітэктуры) XIV—XV ст. працягваў панаваць гатычны стыль. Радзімай готыкі і класічнай краінай гэтага мастацкага стылю была Францыя, таму гатычную архітэктуру ў той час іншы раз называлі «будаўніцтвам на французскі манер», а готыка атрымала назву «палымнеючай». Галоўным феноменам тагачаснай готыкі заставаўся кафедральны сабор. У пачатку XIV ст. быў дабудаваны сабор Парыжскай Божай маці ў Парыжы і Шартрскі сабор, у XIV—XV ст. будаваўся сабор у Руане, у XIII—XIV ст. узводзіўся сабор у Фрэйбургу, з 1377 г. да XVI ст. — сабор ва Ульме; з 1248 г. да XVI ст. - Кёльнскі сабор у Германіі. Галоўны гатычны сабор у Англіі — Кентэрберыйскі — узводзіўся на працягу XII—XV ст. Праўда, пачынаючы з часоў Стагадовай вайны, будаўніцтва ў Англіі скарацілася, дабудоўваліся старыя храмы ці да іх прыбудоўваліся капэлы (напрыклад, у Віндзорскім замку, Каралеўская капэла ў Кембрыджы, капэла Генрыха VII у Вэстмінстэрскім абацтве і г. д.). У XIV—XV ст., узбагачаная элементамі маўрытанскага стылю, набыла асаблівую пышнасць і разнастайнасць готыка Іспаніі: сабор у Леоне (пачаты ў XIII ст., дабудоўваўся ў XIV ст.), Бургасе (будаваўся з XIII да XV ст.), Таледа (1227—1493 гг., закончаны ў XVI ст.).
Іспанскія саборы часта перабудоўваліся з мячэцяў, а званіца Севільскага сабора была наогул перабудавана з мінарэта. Існаваў нават архітэктурны стыль «мудэхар» (мусульманскі) — так называліся саборы, пабудаваныя архітэктарамі-арабамі з цэглы з маўрытанскім скляпеністым перакрыццем. У абласцях Пірэнейскага паўвострава, якія засталіся пад уладай арабаў (апошняя апора арабаў Гранадскі эмірат паў у год адкрыцця Амерыкі — у 1492 г.), працягвала развівацца раскошнае маўрытанскае мастацтва (маўрытанскі стыль). У XIII—XIV ст. быў пабудаваны ў многім унікальны ансамбль Альгамбра ў Гранадзе. У гатычным мастацтве скульптура дамінавала над жывапісам (зрэшты, шэдэўры гатычнай скульптуры, як, напрыклад, скульптуры Наўмбургскага сабора (Германія), былі выкананы яшчэ ў XIII ст.). Гатычны жывапіс (у саборах) прадстаўлены пераважна вітражамі — набранымі з каляровага шкла і змацаванымі свінцовымі абадкамі кампазіцыямі, якія ўяўлялі разнастайныя сюжэты са Старога і Новага запаветаў, жыцій святых, гістарычных хронік і г. д. Ранні вітраж — канец XII—XIII ст. — адрозніваўся чыстатой і надзвычайнай інтэнсіўнасцю фарбаў, з якіх пераважалі чырвоная, сіняя і аранжавая. У XIV ст. уводзяцца жоўтая фарба і манахромнасць (грызайлі, г. зн. аднатонны, манахромны жывапіс). Акрамя таго, узрастае значэнне жывапіснага роспісу па шкле.
Але сапраўднымі галерэямі карцін з’яўляюцца сярэдневяковыя рукапісы з вытанчанымі мініяцюрамі. У XIV ст. працягвае развівацца кніжная мініяцюра. Сярод розных школ асабліва прыкметнай была парыжская. У развіцці мастацтва кніжнай мініяцюры Францыі належала асобая выдатная роля. У другой чвэрці XIV ст. вядучае месца займае майстэрня Жана Пюселя, а самым праслаўленым яго творам быў «Бельвільскі брэвіарый» (1343 г.). З другой паловы XIV ст., акрамя часасловаў (у той час гэты тып рэлігійнай кнігі пераважаў), мініяцюрысты ілюстравалі помнікі свецкай літаратуры. Буйнейшымі французскімі мініяцюрыстамі былі браты Лімбургі (Жан, Поль і Эрман) — стваральнікі мініяцюр «Часаслова герцага Берыйскага» (1411—1416 гг.). Ураджэнцы Нідэрландаў, гэтыя майстры паступілі на службу да буйнейшага бібліяфіла канца XIV — пачатку XV ст. герцага Жана дэ Беры і распісалі для яго славуты часаслоў, упрыгожаны 129 мініяцюрамі, з якіх 65 належаць пэндзалю Лімбургаў (усе тры браты памерлі ад чумы ў 1416 г., не паспеўшы закончыць сваю працу). Мініяцюры (напрыклад, вельмі вядомую мініяцюру «Май») браты выконвалі, хутчэй за ўсё, пры дапамозе павелічальнага шкла, і разглядаць яе трэба вельмі ўважліва. Акрамя таго, кніжная мініяцюра Сярэднявечча была і застаецца выдатным гістарычным дакументам, па якому можна прасачыць развіццё касцюма, прычосак і г. д. Напрыклад, «Вялікія французскія хронікі» (сярэдзіны XV ст.) — гэта сапраўдная энцыклапедыя французскага жыцця позняга Сярэднявечча.