cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс
Замак у пачатку XX стагоддзя і падчас Першай сусветнай вайны
Наступны нясвіжскі ардынат Юрый Фрыдэрык Радзівіл перабраўся ў Нясвіж у 1905 г. з Берліна. У выніку пераезду Юрыя Фрэдэрыка ў Нясвіжскім замку апынулася найбагацейшая калекцыя манет, мушкеты, сталовыя прадметы, баявыя нажы, паляўнічыя трафеі, табакеркі, цырыманіяльныя ўборы, шаблі, палашы і іншыя рэчы, сабраныя сям’ёй у Германіі. З-за хваробы князю Юрыя Фердынанду было цяжка кіраваць ардынацыяй і палацам, і апошнія гады свайго жыцця ён правёў пад наглядам жонкі ў Вене. А Нясвіж працягваў заставацца пад пільным уплывам яго маці — Марыі дэ Кастэлян Радзівіл, якая часта прыязджала сюды і не пакідала сваёй кіпучай дзейнасці. Практычна напачатку XX ст. замак быў цалкам адрэстаўраваны.
Напачатку XX ст. Марыя дэ Кастэлян працягнула сваю працу па стварэнню паркавага ансамбля вакол замка. У Англійскім парку быў арганізаваны іпадром. А на правым беразе ракі Уша, за Старым паркам, у 1913—1914 быў закладзены Японскі парк.
У сакавіку 1913 г. Радзівілы адзначылі 400-годдзе свайго знаходжання ў Несвіжы. На мерапрыемства ў Нясвіж быў запрошаны хор Варшаўскай оперы, а вынікам мерапрыемства ў Варшаве 3 лістапада 1913 г. стала дамоўленасць з Янам Якубоўскім аб напісанні гістарычнага рукапісу пра Нясвіж, які так і не быў завершаны з-за смерці заказчыкаў і распачатай пазней Першай сусветнай вайны.
Падчас Першай сусветнай вайны з 1915 г. Нясвіж стаў прыфрантавой зонай. З гэтага года ў Нясвіжы размясціўся штаб другой арміі Заходняга фронту. У жніўні 1915 па распараджэнні рускай ваеннай улады замак Радзівілаў быў узяты пад ахову. У замку ў гэты перыяд размяшчаўся ваенны лазарэт, дзе праходзіў лячэнне ў тым ліку і рускі празаік К. Паўстоўскі. Тыя падзеі ён адлюстраваў у аўтабіяграфічнай аповесці «Гнілая зіма». Вайна ў цэлым пашкадавала замак і яго каштоўнасці. Ні немцы, ні расійскія войскі практычна нічога не кранулі з яго багаццяў.
Надыход савецкай улады. Рабаванне замка
Пад савецкую ўладу Нясвіж перайшоў 29 кастрычніка 1917 года, і Радзівілы былі вымушаны пакінуць замак. А 20 лютага 1918 года Нясвіж быў заняты нямецкай пяхотай, якая пакінула горад толькі ў 1919 годзе.
У 1919 г. пасля адыходу немцаў у горад прыйшлі чэкісты на чале з Салдатавым і атрад 6-ай пунктавай Надзвычайнай Камісіі 8-га ўчастка Смаленскай акругі. Пачалося сапраўднае рабаванне не толькі каштоўнасцей замка, але і ўсяго горада, на які была накладзена кантрыбуцыя ў некалькі дзясяткаў тысяч рублёў. Спроба мясцовых камуністаў сабрацца для абмеркавання мер процідзеяння падобнаму феадальнаму праву была разагнана пад пагрозай расстрэлу. Тым не менш камуністам удалося сабраць рэўкам, які з дапамогай роты Нясвіжскага палка раззброіў атрад Салдатава. У апублікаваным матэрыяле газеты «Звязда» № 388 за 1919 гаварылася пра знікненне з Нясвіжскага палаца габеленаў і іншых бясцэнных рэчаў. Камісіі не ўдалося высветліць, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. У палац была накіравана камісія, якая апячатала замак.
Напачатку лютага 1919 г. галоўны інструктар Беларускага музея пад гучнай фаміліяй Л. Замкаў быў накіраваны ў Нясвіж для агляду палаца. Сваё ўражанне Замкаў адлюстраваў у дакладной запісцы па вяртанні ў Мінск ад 17 лютага 1919 г., дзе былі адзначаны пашкоджанні твораў мастацтва, сарваныя шпалеры, паламаная мэбля, разрабаваныя прадметы. 8 верасня 1920 г. быў складзены вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які ўключаў 1,5 тысячы найменняў. Аднак камісіі так і не ўдалося даведацца, куды дзелася выкрадзеная маёмасць.
Пасля правядзення вопісу замка ў 1920 г. палац заставаўся амаль без нагляду да 1921 г., калі ў радавую рэзідэнцыю вярнуліся Радзівілы.
Замак у міжваенны час
Пасля Рыжскага мірнага дагавора (1921), калі тэрыторыя Заходняй Беларусі адышла да Польшчы, князь Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл змог вярнуцца ў замак. Нейкі час пры князю Антоніі ў замку размяшчалася настаўніцкая семінарыя, а для некаторых семінарыстаў князем была прызначана адмысловая стыпендыя. Князь Альбрэхт Антоній шмат увагі надаваў і аднаўленню былога багацця замка і вяртанню страчаных скарбаў. У 1928 г. урад СССР, выконваючы ўмовы Рыжскага мірнага дагавора 1921 г., вярнуў у Польшчу частку разрабаваных у 1792 і 1812 гг. нясвіжскіх багаццяў. У гады ардынацтва Альбрэхта Антонія Радзівіла ў замку налічвалася 225 карцін, сярод якіх былі як жанравыя палотны, так і партрэты Радзівілаў. У зброевай зале налічвалася 20 старых гармат, а некаторыя з іх, напрыклад «Гідра», стаялі на замкавым двары. Аднак, улічваючы гістарычную каштоўнасць прылад, частка іх была перададзена Альбрэхтам Радзівілам у музей на Вавелі ў Кракаве, а частка — ў музей Львова.
Напачатку 20-х гадоў XX ст. Альбрэхт Антоній пачаў прыводзіць у парадак і велізарную калекцыю зброі, колькасць якой дасягала 1000 экзэмпляраў.
У міжваенны перыяд, менавіта дзякуючы князю Альбрэхту Антонію, Нясвіжскі замак стаў культурным цэнтрам горада. Ён праславіўся як сапраўдны галава роду, вакол якога бурліла жыццё Радзівілаў. Менавіта пры Альбрэхце Антоніі Радзівіле была завершана праца Б. Таўрагіньскага над кнігай, прысвечанай гісторыі Нясвіжа і яго ўладальнікаў, якая была выдадзена ў 1937 г. і ў значнай ступені не страціла свайго значэння і да гэтага часу.
Асабістыя сувязі князя спрыялі таму, што сюды прыязджалі на гастролі Варшаўскі і Віленскі тэатры. Замак у міжваенны перыяд наведвалі маршал сойма Ю. Пілсудскі (1926) і прэзідэнт Польшчы І. Масціцкі (1929). 25 кастрычніка 1926 г. у Нясвіжы у палац Радзівілаў адбыўся з'езд прадстаўнікоў «віленскіх кансерватараў» і сустрэча з маршалам Юзафам Пілсудскім (1867—1935). Прыезд Юзафа Пілсудскага ў Нясвіж меў даволі вялікі рэзананс і быў звязаны з жаданнем атрымаць саюзнікаў супраць польскіх «эндэкаў» пасля арганізаванага Пілсудскім «майскага пераварота» (1926) і ўхвалу планаў «санацыі». Сустрэча Юзафа Пілсудскага ў Нясвіжы з магнатэрыяй «крэсаў усходніх» дазволіла англійскай прэсе раздуць скандал, што пад выглядам звычайнай сустрэчы на самай справе ў Нясвіжы адбыўся з'езд польскіх «раялістаў», на якім разглядалася вылучэнне кандыдатуры князя Альбрэхта Антонія Радзівіла на польскі каралеўскі сталец.
Сямнаццатым і апошнім нясвіжскім ардынатам стаў малодшы брат Альбрэхта князь Леан Уладзіслаў Радзівіл (з пачатку 1936 г.). У сярэдзіне ліпеня 1939 г. польскі сойм прыняў рашэнне аб ліквідацыі ўсіх ардынацый, і, такім чынам, закладзены Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам прынцып перадачы ўладанняў выключна па лініі старэйшага прадстаўніка мужчынскага роду быў адменены.
Замак падчас Другой сусветнай вайны
1 верасня 1939 года пачалася Другая сусветная вайна, а 17 верасня 1939 года Чырвоная Армія пачала вызваленчы паход на Заходнюю Беларусь і Украіну. Нясвіж знаходзіўся практычна на мяжы з СССР і войскі Чырвонай Арміі ў першы ж дзень занялі горад і замак.
Паход Чырвонай Арміі застаў Радзівілаў у Нясвіжы, дзе яны спадзяваліся перачакаць вайну, і ўся сям'я, разам з маці князя, адразу ж была арыштавана. Да 1940 Радзівілы знаходзіліся ў СССР, а потым, дзякуючы звароту італьянскай каралевы, якая была ў сяброўскіх адносінах з Марыяй Розай з Браніцкіх, за дапамогай да міністра замежных спраў Італіі Галеаца Чыяна, ім было дазволена выехаць за мяжу.
У верасні 1939 г. замак практычна адразу ж быў узяты новай уладай пад ахову. Сюды быў прызначаны адмысловы камісар, які адказваў за захаванасць змешчаных тут каштоўнасцей. Па іроніі лёсу прозвішча ў гэтага камісара было Сіротка, такое ж як і мянушка будаўніка замка. Ужо ў канцы лістапада 1939 г. па выніках абследавання гісторыка-рэвалюцыйных помнікаў і музеяў у Заходняй Беларусі брыгада Наркамасветы БССР зрабіла заключэнне, што ў замку неабходна арганізаваць у музей, і ўлічваючы аддаленасць Нясвіжа ад буйных прамысловых цэнтраў, дом адпачынку з мэтай наведвання працоўнымі краіны музейнага комплексу, гэта значыць замка.
Пісьменнік, наведаўшы ў 1939 замак і прайшоўшы разам з кіраўніком па яго залах, потым пісаў у сваіх успамінах: «''Мы моўчкі ішлі ўслед за ім і былі здзіўлены памерамі, колькасцю і багаццем панскіх пакояў. Кідалася ў вочы багацце мэблі, паркета, складзенага са мноства каштоўных гатункаў дрэва — чырвонага, чорнага, цытрынавага, масіўных паліраваных дзвярэй, велізарных люстэркаў у тонкіх пазалочаных рамках… Паляўнічая зала была высланы шкурамі мядзведзяў, ваўкоў, лісіц. На доўгіх сталах была раскладзена паляўнічая зброя; пісталеты, мушкетоны, кінжалы, сучасныя штуцары, вінтоўкі. На сценах віселі рогі аленяў, ласёў, іклы кабаноў, якія былі абцягнуты ў золата, пад імі надпісы''». Але асабліва ўразіла В. Катаева Рыцарская зала — такога ён не бачыў і ў маскоўскіх музеях. «''Шэраг рыцараў размяшчаўся ўздоўж белых сцен, ззяючы срэбрам і золатам. Стаялі рыцары-вершнікі са страусінымі пёрамі на шлемах''». У лісце І. В. Сталіну сакратар ЦК КПБ (б) П. К. Панамарэнка зазначаў, што значэнне каштоўнасцей замка вялікае, а «бібліятэцы прама няма цаны».
Тым не менш, рабоча-сялянская ўлада распарадзілася каштаўнасцямі па-пралетарску. Паводле пастановы ЦК КП(б)Б, замак перадалі аўтадарожнаму тэхнікуму, бібліятэку і часткова архіў (на вагу, як макулатуру, усяго каля 60 тон) перадалі Акадэміі навук БССР. А астатнюю частку бібліятэкі проста распрадалі праз дзяржгандаль.
Паводле Пастановы ЦК КПБ(б) ад 3 студзеня 1941, уся нясвіжская калекцыя каштоўнасцей аказалася падзеленай. У Дзяржаўную мастацкую галерэю ў Мінску былі перададзены 264 карціны (сярод якіх 64 партрэты Радзівілаў), слуцкія паясы, мэбля; зборы зброі і гарматы — Беларускаму дзяржаўнаму музею і кінастудыі «Савецкая Беларусь» ; экспанаты Паляўнічай залы — Белавежскаму дзяржаўнаму запаведніку ў Беластоку; гарнітуры — Дзяржаўнаму тэатру оперы і балета Беларусі і Дому працаўнікоў мастацтваў. Перадача калекцый ішла фактычна да пачатку Вялікай Айчыннай вайны, і з-за хуткага захопу немцамі Мінска эвакуіраваць яе не атрымалася. Гэтыя яшчэ не інвентарызаваныя калекцыі разам з архівам і бібліятэкай аказаліся пасля вывезенымі ў Германію. Гарматы з Нясвіжскага замка, якія захоўваліся напачатку вайны ў Мінску, і якія не паспелі эвакуіраваць, у 1942 былі вывезены немцамі ў Берлінскі цэйхгауз, дзе дзве з іх загінулі падчас бамбардзіровак горада ў канцы вайны.
А ў самім замку ў гады акупацыі ў 1941—1944 размяшчаўся нямецкі ваенны шпіталь.
У пасляваенны час
Падобны лёс мела і калекцыя гармат з Нясвіжскага замка. Хоць пасля вайны яна была вернута ў СССР, аднак у 1948 гарматы былі перададзены Польшчы і з гэтага часу захоўваюцца ў музеі Войска Польскага ў Варшаве. Усяго у 1950—1960 гадах у Польшчу з музейнага фонду Беларусі было перададзена болей за 80 адзінак захоўвання.
Пасля вайны Нясвіжскі замак доўгі час выкарыстоўваўся як санаторый. Практычна ўсе яго памяшканні падчас «рэканструкцыі» 1950-х гадоў былі прыстасаваны пад лячэбную ўстанову, і таму тут мала што засталося некранутым. Чарговы раз замак моцна пацярпеў у 1960-я гады, калі ў ім устанаўлівалі паравое ацяпленне, пры гэтым была знішчана большасць кафляных пячэй і камінаў XVIII—XIX стст. У 1980-я гады былі знішчаны яшчэ галандскія кафляныя панэлі XVI—XVII ст., якія захаваліся да гэтага часу, і памяць пра іх захавалася толькі на фотафіксацыі, праведзенай незадоўга да іх знішчэння. Практычна, на мяжы тысячагоддзяў у замку мала што ўцалела з таго, што нагадвала б пра слаўную гісторыю яго гаспадароў.
Артылерыя замка
У XVII стагоддзі артылерыя Нясвіжскага замка складала больш за 100 гармат. Да 1733 года іх засталося ўжо толькі 30. Тады ж у замку налічвалася 409 ружжаў і 59 «янычарак», якія былі на ўзбраенні янычарскай харугвы нясвіжскага гарнізона.
У Нясвіжы ўпершыню ў Беларусі была створана ліцейная гарматная майстэрня (людвісарня). Людвісарня знаходзілася ў замку побач з трохпавярховым каменным будынкам, з правага боку ад уваходу. Ужо ў 1576 тут была адліта першая партыя з сямі гармат, якія стралялі двухфунтавымі ядрамі. У тым жа годзе была выраблена марціра. Дзве гарматы («два паддзелка аблозе дубовай слясарнай працы з коламі і восямі, дабра акаванымі і абрэфаванымі») былі адліты ў 1577. У Нясвіжскай людвісарні ў 1597 была адліта серыя гармат і марцір, якім далі імёны хрысціянскіх святых: «Святы Ян», «Святы Марк», «Святы Міхась», «Святы Рафаіл», «Святы Мацей», «Святы Мікалай», «Святы Лука», «Святая Марканэза». У 1598 было выраблена менш гармат у сувязі з тым, што тут для Нясвіжскага і Мірскага замкаў адлівалі званы. За меладычны гук яны атрымалі назву «цымбалы». Голас гэтых «цымбалаў» гучаў на працягу 300 гадоў. Яны адбівалі кожныя 15 хвілін і кожную гадзіну.
У 1598 пачалі вырабляць новую партыю гармат і марцір. Праца расцягнулася на некалькі гадоў. Кожнай гармаце была дадзена арыгінальная назва, якую выразалі на ствале. Так, у 1598 была адліта марціра «Кракадзіл», у 1599 — марціра «Саламандра» — гармата, якая страляла вогненнымі ядрамі; гарматы «Цэрбер», «Гідра», а таксама марціры «Святы Юры», «Святы Аляксандр», «Святы Георгій». У 1600 былі выраблены гарматы «Святы Крыштоф», «Бахус», «Вінаград», «Сава» («Сыч»; даўжыня 163—188 см, калібр 5—6 см), «Папугай», «Кубак», «Цырцэя». Затым пасля перапынку ў 1602 г. адлілі гармату «Мелузіна». Гарматы былі багата ўпрыгожаны ляпнінай, змяшчалі выявы герба Мікалая Радзівіла Сіроткі з яго ўпамінаннем, сімвалічныя выразы, год вырабу. Найбольш вялікія гарматы «Мелузіна» і «Хімера», вырабленыя ў 1602—1603 гадах, маюць даўжыню 360 і 267 см адпаведна, калібр 9 см; яны нясуць імя майстра і месца вырабу: «MET GOTES HVLF GOSS MICH HERMAN MOLTZFELDT ZV NISWISCH» («Мелузіна»). Таксама вядомы гарматы «Паветра», «Агонь», «Вада», «Зямля», «Цмок», «Маладзік».
Вырабам гармат у Нясвіжы ў канцы XVI — пачатку XVII стст. кіраваў немец Герман Мольтцфельд. Гэты складаны і вельмі цяжкі працэс быў справай рук кваліфікаванага калектыву рамеснікаў, аснову якога складалі майстры-беларусы. Яны ўдзельнічалі ў стварэнні форм для адліўкі гармат, «даводзілі ствол», адлівалі бронзавыя ўпрыгожанні ў выглядзе лісця, вінаградных лоз, птушак, звяроў і малюнкаў святых. У дакументах сказана пра «Сцяпана злотніка», які рэзаў «літары на тытулах і чыніў, што павінна быць на дзелках». Формы для адліўкі гармат апрацоўваў рэзчык Філіп (яны зберагаліся ў Нясвіжскім замку яшчэ ў 1658 годзе). Столяр Хломада вырабляў «кол пад гарматы». Згадваюцца таксама «слесар Пётр», «гісер Герман, цэсля мірскі», кавалі. Адлітыя майстрамі гарматы былі ўзорамі ліцейнага мастацтва. Ствалы іх нагадвалі мудрагелістыя калоны, перакручаныя ствалы дрэў з аб'ёмнымі малюнкамі чыюкоў (папугаяў), соў, сямігаловых пачвар, псіных галоў і інш. Гэта надавала гарматам экзатычнасць і прывабнасць. Напрыклад, гармата «Цырк» была выканана ў выглядзе іанічнай калоны, перацягнутай шнурамі; «Гідра» — у выглядзе карынфскай калоны, у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая гідра. Адна з гармат была адліта ў выглядзе пня, аплеценага вінаграднай лазой з галавой Цэрбера ля асновы.
Арыгінальныя былі і лацінскія надпісы на ствалах («гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай»; «папугай: усіх забіваю, каго крывой дзюбай удараю»; «сава: катастрофу прадказваю кожнаму, калі хто-небудзь прыбудзе як разбуральнік»; «хімера: знішчаю ворага агністым горлам ззяючай хімеры»).
Апроч таго, усе гарматы былі ўпрыгожаны  — знакам прыналежнасці Сіроткі да рыцараў Ордэна Труны Гасподняй.
Адліваць гарматы ў Нясвіжы працягвалі і ў XVII—XVIII стст., тады выраблялі жалезныя навальныя шасціфунтовыя гарматы. У 1743 г. была адліта серыя трохфунтовых бронзавых гармат і 12 ствалоў. Двухфунтовыя гарматы адлівалі ў 1749, 1753, 1756, 1760 і 1762 гг. У 1785 г. у прысутнасці караля Станіслава Аўгуста была адліта 24-фунтовая гармата, упрыгожанная сцэнамі знаходжання ў Нясвіжы караля і яго прыдворных. У той год у замку налічвалася 66 гармат.
Да нашага часу захавалася пяць нясвіжскіх гармат — «Гідра», «Сава», «Папугай», «Хімера», «Цырк» — знаходзяцца ў музеі Войска Польскага ў Варшаве, яшчэ адна, «Мелузіна», — у каралеўскім музеі артылерыі ў Стакгольме, гармата «Цэрбер» — у Санкт-Пецярбургу, у музеі артылерыі.
Артылерыя замка цікавіла польскіх даследчыкаў ужо ў першай палове XX ст., так калекцыя гармат была двойчы апісана ў манаграфічных даследаваннях польскіх вучоных.
Паркавы комплекс
Забудова комплексу не абмяжоўвалася толькі замкам, уладальнікі Нясвіжскага замка актыўна выкарыстоўвалі асяроддзе. Так, яшчэ ў 1585 князь Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка меў летнюю сядзібу Альба на тэрыторыі сучаснага парку, а яго нашчадак Караль Радзівіл Пане Каханку загадвае непадалёку ад замка высякчы аграмадны (у 300 га) лес і на яго месцы стварыць пацяшальны палацава — паркавы ансамбль (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца паркавы комплекс «Альба»).
Узнікненне сучаснага паркавага комплексу звязваецца з імем Марыі дэ Кастэлян, жонкі Антонія Радзівіла, пад кіраўніцтвам якой праводзіліся работы па стварэнню паркавага комплексу. Паркі пейзажнага тыпу закладзены ў 1879 у пойме ракі Уша, раней на іх месцы была хвалістая раўніна з ракой Ушай, пойма якой была забалочана. Паркавы комплекс быў разбіты каля водных перашкод і фартыфікацыйных збудаванняў, што акружалі замак. Павышаныя ўчасткі тэрыторыі засталіся без змен, а на нізкіх месцах былі праведзены мінімальныя гідратэхнічныя работы па рэгуляванню воднага рэжыму сажалак і асушэнню прыбярэжных балот, на асобных участках яшчэ і нівеліроўка паверхні. Па выніках археалагічных раскопак 1997 таўшчыня насыпнога грунту месцамі дасягала 1,4 м. Па часе закладкі, планіроўцы і архітэктуры, падбору насаджэнняў Нясвіжскі паркавы ансамбль умоўна дзеляць на 5 частак: Замкавы парк (11 га), Стары парк, або Азярын (16 га), Японскі парк, або Плінтоўку (7 га); Новы, або Марысін парк (22 га), і Англійскі парк (10 га). Ландшафтныя ўчасткі аб'яднаны Дзікай, Замкавай і Бернардзінскай сажалкамі. Плошча паркаў разам з вадаёмамі складала каля 100 га. Паркавы комплекс складаецца з 5 аўтаномных ландшафтных зон, кожная з якіх мае сваю завершаную кампазіцыю. Сажалкамі Замкавай і Дзікай паркі падзяляюцца на права- і левабярэжную часткі.
У стварэнні паркавага ансамбля вылучаецца некалькі перыядаў. Першы ахоплівае 1878-1905, пачынаючы з закладкі Старога парку і да заканчэння работ у Англійскім і Марысіным паркавых масівах. Другі перыяд (1911—1914)- стварэнне Японскага парку і пасадкі на Паповай горцы, трэці — уключае 1935—1939 і характарызуецца пасадкамі на Лебядзіным лужку ва ўрочышчы Караліна.
Галоўным садоўнікам парку ў 1878—1912 гг. (амаль увесь перыяд станаўлення асноўных планіровачна-прасторавых паркавых структур) быў Андрэй Пастарэмчак. Знаёмства з шэдэўрамі сусветнага садова-паркавага майстэрства (вучыўся ў Пазнаньскай школе садаводства, сталічных гарадах Еўропы і Расіі) дабратворна паўплывала на яго самабытную творчасць. Памочнікамі, а потым і прадаўжальнікамі яго справы былі Антон Кавальскі, Міхаіл і Адольф Стоцкія, Іван Цвірка, Антон Глінскі.
У 1913—1914 праведзены работы па паляпшэнню паркавых ландшафтаў. У парках былі пасаджаны інтрадукаваныя пароды і дэкаратыўныя формы: елка звычайная і Энгельмана, лістоўніцы даурская і сібірская, хвоі веймутава і чорная, дуб звычайны (форма пірамідальная), ліпа амерыканская (форма буйналістая); шмат дэкаратыўных кустоў.
Замкавы парк, ці парк Антонія
Уваход на тэрыторыю паркавага ансамбля пачынаецца каля старадаўніх варот, упрыгожаных гербам роду Радзівілаў «Трубы». На ім намаляваны: знак улады — арол, на грудзях якога размяшчаецца шчыт з трыма паляўнічымі ражкамі і манаграма Антонія Вільгельма Радзівіла. За варотамі адкрываецца від на Замкавую алею — дамбу даўжынёй 450 м, абсаджаную векавымі дрэвамі. Сярод насаджэнняў, якія яе атачаюць, пераважаюць клён вастралісты і вярба плакучая, сустракаецца і серабрыстая, якая выгадна вылучаецца на зялёным фоне іншых пасадак. Земляная дамба, з'явілася ў 1870—1875. Да гэтага часу замак злучаўся з горадам доўгім разборным драўляным мостам, які добра бачны на гравюры Т. Макоўскага. Мост меў абароннае значэнне, але, згубіўшы гэту функцыю, быў заменены дамбай. Сама алея з'яўляецца ўжо часткай парку Антонія, названага так у гонар Антонія Вільгельма Радзівіла.
Цяпер парк Антонія ўключае пад'язную дамбу і тэрыторыю, якая непасрэдна прымыкае да замка. Характар пейзажу амаль не мяняецца да моста, перакінутага цераз роў да вежавых варот замка. У парку ў 1961 быў разбіты невялікі скверык і ўстаноўлена скульптура «Спадарожнік» у гонар першага штучнага спадарожніка Зямлі. Тут расце адзіны ў Нясвіжы экзэмпляр гледычыі трохліставай. Азеляненне прызамкавага ўчастка выконвалася на трох узроўнях: па броўцы рова, па грэбені вала і на ўнутрызамкавых дворыках.
У Замкавым парку знаходзіцца вялікая колькасць экзатычных раслін. У 1954 па праекту архітэктара Рудэнкі ва ўнутраным дворыку замка быў разбіты сквер партэрнага тыпу. Цэнтральная частка сквера мела выгляд эліпса, а на пярэднім плане знаходзіцца калодзеж, упрыгожаны дэталямі кавальскай работы мясцовых умельцаў, і скульптура «Амур з чашай». Пасля рэканструкцыі пачатку 21 стагоддзя расліннасць знікла з дворыка, застаўся толькі калодзеж.
Невялічкі двор (конны, або гаспадарчы) у паўднёвай частцы замка перад былымі стайнямі, пабудаванымі ў крапасным вале, аформлены групай блакітных елак, кветкамі, а сцяна і вежа замка абвіты дзікім вінаградам. Самы маленькі замкавы двор (інтымны) размешчаны ва ўсходняй частцы, паміж палацава-замкавым комплексам і валам. Тут высаджаны ясень і блакітная елка. Крытая лесвіца ў выглядзе перголы, павітай вінаградам, вядзе на крапасны вал.
На вале замка ў розны час высаджваліся кусты — махровыя формы глогу, розныя віды бэзу, язміну. Вінаград дзявочы пяцілістковы, амурскі і культурны, актынідныя выкарыстаны ў аздабленні замкавых сцен і відавых альтанак. 3 вонкавага боку рова замак акружаны шырокай аб'язной дарогай, абсаджанай клёнам вастралістым.
У Замкавы парк уваходзяць таксама алеі, якія атачаюць замак па беразе абароннага рова і дзве паляны. Тэатральная алея, размешчаная на поўдзень ад замка, мае выгляд паўкола. У былыя часы прыдворны тэатр у цёплую пару года даваў на ёй тэатралізаваныя пастаноўкі, і гледачы знаходзіліся на іншым боку абароннага рова. Другая паляна размешчана на ўсход ад замка і ўпрыгожана трыма дэкаратыўнымі бронзавымі вазамі на гранітных пастаментах (ўсталяваны ў 1992, скульптар Валерый Янушкевіч).
Стары парк, або Азярын
Асноўная маса дрэў была пасаджана ў канцы 19 ст., далейшая апрацоўка краявідаў вялася да 1920-х гадоў. Нягледзячы на тое, што парк Азярына фарміраваўся ў пейзажным стылі, тут шмат алей — кляновая, ліпавая, каштанавая, грабавая. Уваход у Азярыну аформлены 2 парамі пілонаў з жалезнымі варотамі і маленькім домікам садоўніка. Акрамя памятных камянёў-валуноў у гэтай частцы паркавага ансамбля некалі былі ўстаноўлены ў выглядзе арыгінальных альтанак бярозавая хатка, галандскі млын, трох'яруснае збудаванне салярыя, альтанка-шацёр у выглядзе грэнадзёрскага капелюша. Ландшафтныя кампазіцыі Старога парку будуюцца на трох паслядоўна размешчаных палянах (Спартыўнай, Цэнтральнай і Выставачнай), якія адрозніваюцца велічынёй, формай, асветленасцю, характарам зрэзанасці контураў.
Перад Спартыўнай палянай з левага боку быў створаны штучны вадаём (напаўняўся з калодзежа-крынічкі), цяпер перасох. Захаваўся ўстаноўлены паблізу яго маленькі чатырохграннай формы камень з надпісам «Студня Ундыны». Яна размяшчаецца каля самага ўваходу ў парк. Студня ва ўмоўнай манеры пазначае месца крыніцы, абвеянай легендамі пра паселеную ў ім вадзяную німфу-багіню, і аформлены як выразны паркавы элемент. На валуне ў Люстраной сажалцы, куды адводзіцца вада крыніцы, усталявана скульптура русалкі.
Спартыўная паляна змяняецца Цэнтральнай, на якой можна ўбачыць помнік сабаку, адноўлены на ранейшым месцы пры рэканструкцыі парку. Дата на пастаменце — «1896» — падкрэслівае гэту пераемнасць. На грудзях высакароднай жывёлы вісіць медальён, упрыгожаны галоўным элементам фамільнага герба Радзівілаў. Згодна з легендай, падчас палявання паранены князем мядзведзь ледзь не расправіўся са сваім крыўдзіцелем самым рашучым чынам, як раптам любімы сабака князя, паспяшаўшыся на дапамогу князю, у адказны момант сутычкі адцягнуў на сябе ўвагу раз'юшанага звера, чым выратаваў жыццё гаспадару, але пры гэтым загінуў сам. Паўстаўшы ў бронзе помнік нагадвае пра абавязкі ў адносінах да братоў меншых.
Дэкаратыўная сажалка і калодзеж раней упрыгожвалі таксама і Выставачную паляну, на якой да 1927 у розных па форме невялікіх павільёнах праводзіліся сезонныя выстаўкі кветак, агародніны і садавіны. Архітэктурныя збудаванні і скульптурныя кампазіцыі, якія некалі ўпрыгожвалі парк, поўнасцю страчаны.
У пачатку 1990-х гг. на тэрыторыі парку была створана Алея Памяці, уздоўж якой размясціліся бронзавыя бюсты людзей, якія прысвяцілі сваё жыццё Нясвіжу і беларускай зямлі. На Алеі Памяці пастаўлены бюсты: Мікалаю К. Радзівілу Сіротку, Джавані М. Бернардоні, Т. Макоўскаму, Уладзіславу Сыракомлі, Якубу Коласу, Юрыю Нясвіжскаму (Несвіжьскаму) (дарэчы, большасць гісторыкаў сумняваецца, ці меў апошні якія-небудзь адносіны да сучаснага Нясвіжа).
Новы, або Марысін парк
Новы (Марысін) парк размешчаны ў левабярэжнай частцы. У кампазіцыйных вырашэннях ландшафтаў Новага парку адбіўся ўплыў натуралізму (намеры асобных паркавых груп павялічыліся па меры аддалення ад замку).
Новы парк мае форму прамавугольніка, абмежаванага з боку поля аднарадковай пасадкай таполі канадскай позняй. Яго кампазіцыя парку найбольш поўна адлюстроўвае асаблівасці рамантычнага парка з яго павышанай эмацыянальнасцю, самотнасцю і цішынёй. Стварэнне гэтага паркавага ансамбля звязана з легендай і аб трагічным лёсе князёўны Марыі, што знайшло адлюстраванне ў пэўных паркавых сімвалах: крынічка «Слёзы Марыі», бронзавая скульптурная група «Георгій Перамоганосец кап'ём паражае змея», вада ў якой цякла з раны змея (скульптура вывезена фашыстамі ў гады Айчыннай вайны), эпітафіі і надпісы на камянях. У найбольш балоцістай частцы парку за Лебядзіным лугам сфарміравана круглая сажалка з Востравам кахання.
Ландшафтная планіроўка Новага парку пераклікаецца з планіроўкай Азярыны: па меры аддалення ад замка памер паркавых груп паступова павялічваецца, асобныя курціны пераходзяць у гаі і буйныя зялёныя масівы, а на ўсходняй ускраіне — у так званы Рускі лес з мясцовых ліставых парод з рэдкімі экзотамі. Усе кампазіцыйныя элементы Марысінага парку звязвае кальцавая дарога. Да Рускага лесу вядуць дубовая і ясеневая алеі, ад круглай сажалкі — вярбовая і ліпавая алеі.
У 1898 на ўзвышшы Крыжовай, або Цэнтральнай паляны Новага парку ўстаноўлены астранамічны абеліск, ад якога ў радыяльных напрамках былі пракладзены дзве ліпавыя і кляновая алеі. Паўднёвы ўваход у Марысін парк захаваўся амаль у першапачатковым выглядзе, аформлены масіўнымі калонамі і жалезнымі варотамі, брамкамі. Каля ўваходу знаходзіцца вартоўня, пабудаваная ў гатычным стылі.
З усходу Марысін парк завяршаўся лесам з перавагай бярозы. Тут была створана кампазіцыя «Колца Караліны», утвораная пасадкамі з елкі з вялікім валуном у цэнтры. Ад яе праз поле ішла бярозавая алея да паляўнічага павільёна — «Хаткі Караліны». Там жа мясціліся сабакарня, ферма фазанаў, збіраліся паляўнічыя, ладзіліся абеды па канчатку палявання.
Вялікія памеры і аддаленасць Марысінага парку, натуралістычнасць яго пейзажаў, самотны абеліск і крыніца-грот пад назвай «Слёзы Марысі» — усё гэта рабіла парк асабліва таямнічым, агорнутым покрывам паданняў.
Англійскі парк, ці Іпадром
Англійскі парк быў закладзены ў 1898 як працяг Новага на месцы іпадрома. Тут мясціліся стайні і бегавыя пляцоўкі, якія праіснавалі да 1939. У Англійскім парку навучалі верхавой яздзе, ладзілі конныя выступленні. Тут некалі размяшчаліся альтанка ў выглядзе сядла і невялікі вадаём.
Як працяг Марысінага парку, Іпадром быў аформлены пасаджанымі ў шахматным парадку, адзінкавымі ці ў групах па тры, елкамі і бярозамі. Да нашых дзён захаваліся толькі асобныя дрэвы. Берагавая частка адкрытая, іншыя бакі парка закрыты суцэльнымі пасадкамі, цяпер моцна зрэджанымі.
Матэматычны рок
Матэматычны рок (радзей — мат-рок, Math rock) — кірунак рок-музыкі які ўзнік у канцы 80-х гг. у ЗША. Матэматычны рок характарызуецца складанай, нетыповай рытмічнай структурай і дынамікай, рэзкімі, часта негарманічнымі рыфамі.
Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс
Японскі парк, або Плінтоўка
У пачатку 20 стагоддзя фарміраванне паркавага ансамбля ішло ў асноўным ва ўсходняй частцы, уздоўж сажалкі Дзікай. Паркавай мяжой тут з'яўлялася ўсходняя дамба ў вярхоўі сажалкі. У 1913—14 на месцы паляны Плінтоўка пад уплывам новых ідэй садовых дойлідаў Англіі Люценса, Мітчэла і Пета быў закладзены Японскі парк.
Матэматычны рок
Асаблівасці
У рок-музыцы найболей распаўсюджаны музычны памер 4/4. У мат-року часцей за ўсё выкарыстоўваюцца нетыповыя памеры, такія як 7/8, 11/8, або 13/8, або музычны памер рэгулярна змяняецца на працягу кампазіцыі. Рытмічная складанасць, якая здавалася «матэматычнай» шматлікім слухачам і музычным крытыкам, дала фарміруючымуся стылю яго назву. Музыку гуртоў выканаўцаў матэматычнага року можна аднесці да року, прагрэсіўнага, хэві-металу і панк-року, але гэтыя гурты ніколі не могуць быць аднесеныя да тыповых прадстаўнікоў гэтых стыляў.
Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс
Японскі парк, або Плінтоўка
Адметнай рысай Японскага парку былі паплавы з цецерукамі і вытанчаныя дэкаратыўныя формы, прасякнутыя ўсходнімі матывамі (напрыклад, альтанка ў выглядзе Ліхтарыка). Закладзены англійскім садоўнікам напачатку XX стагоддзя, Японскі парк застаецца ледзь не самым загадкавым аб'ектам паркавых кампазіцыі Нясвіжа, бо пра яго планіроўку амаль нічога пэўнага не вядома.
Матэматычны рок
Асаблівасці
Тэксты песень і іх выкананне звычайна не займаюць цэнтральнае месца ў мат-року. Голас вакаліста звычайна выкарыстоўваецца толькі як яшчэ адзін гукавы эфект або прылада у музычнай кампазіцыі. Акрамя таго, шматлікія гурты якія адносяцца да гэтага стылю выконваюць цалкам інструментальную музыку.
Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс
Японскі парк, або Плінтоўка
На месцы Японскага саду захаваліся толькі асобныя вербы. Мяркуючы па ўсім, выгадоўваліся тут у вялікай колькасці касачы. Кампазіцыйнай дамінантай парку была Папова Горка (знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне парку) з размешчанай наверсе яе капліцай, якая знаходзілася на адной восі з гарадской ратушай. Трэба адзначыць, што капліцы былі абавязковым элементам сядзіб і звычайна замыкалі асноўную кампазіцыйную вось палацава-паркавага ансамбля. (Археолагі мяркуюць, што каля Паповай Горкі варта шукаць рэшткі першых драўляных пабудоў уладальнікаў замка).
Пры планіроўцы Японскага парку меркаваліся зрабіць звілістыя вузкія сцежкі, карлікавыя дрэвы, камяні-альтанкі. Аднак задуманае было ажыццёўлена толькі часткова. Карлікавыя дрэвы выраслі і перасталі адрознівацца ад іншых. У парку было закладзена дзве алеі: вярбовая вяла на бераг сажалкі да насыпнога кургана; алея з каштана, ліпы і іншых ліставых парод злучала Плінтоўку з Паповай горкай. Асноўным акцэнтам усходняй перспектывы з'яўляўся павільён паляўнічай хаткі Караліны (не захавалася) у вярхоўі сажалкі Дзікая.
Архітэктура
Мастацкі воблік асобных частак Нясвіжскага замка, асабліва палаца і гаспадарчых памяшканняў, неаднаразова змяняўся. Палацава-замкавы ансамбль фарміраваўся паступова, ён прайшоў шлях ад комплексу, дзе пераважалі абаронныя рысы, да адкрытай рэзідэнцыі аднаго з самых магутных еўрапейскіх родаў.
Замак размешчаны на востраве, створаным ракой Уша, ставамі і ровам. Пляцоўку 170×120 м атачаў вал, абліцаваны каменем. У яго вуглавых частках знаходзіліся бастыёны, а ў тоўшчы — памяшканні ваеннага і гаспадарчага прызначэння (арсенал і склады). Палац з васьміграннымі вуглавымі вежамі меў тры паверхі, справа ад яго таксама трохпавярховая казарма з прыбудаванай высокай дазорнай вежай, а злева — гаспадарчы корпус, дзе размяшчаліся розныя службы. Падыход да замка з захаду быў умацаваны трохкутным шанцам, да якога вялі дзве пад'язныя дарогі. На галоўнай восі пры ўваходзе ў палац знаходзілася мураваная брама з разборным мостам, якая была ўрэзана ў вал і ўздымалася над брустверам на некалькі ярусаў. У 1706 г. палац і абарончыя ўмацаванні былі спалены шведамі. Палац адноўлены і перабудаваны Радзівіламі пасля 1726 г. па праекту архітэктара К. Здановіча. Па яго ж праекту ў 1740 г. была пабудавана новая палацавая капліца. У XVIII ст. ў будаўніцтве палаца ўдзельнічалі архітэктары М. Педэці (1748—52 гг.), М. Фларыяновіч (1775—78 гг.), К. Спампані (1778—79 гг.), А. Лоцы (1783 г.).
На працягу XVII і XVIII стагоддзяў тут былі зроблены значныя прыбудовы. Так мураваныя бастыёны замянілі земляныя ўмацаванні. У галоўным палацавым корпусе быў надбудаваны чацвёрты паверх цэнтральнага рызаліту, які завяршыўся трохвугольным франтонам з рэльефным дэкорам. Бакавыя карпусы, арыентаваны ва ўнутраны дворык, таксама часткова перабудаваны і злучаны з цэнтральным корпусам трохпавярховымі будынкамі, а з уязной брамай галерэямі. У выніку гэтых перабудоў замкнуўся перыметр двара, а сам ён набыў асіметрычны ў плане выгляд блізкі да пяцівугольніка.
У 1809 г. палац рэстаўрыраваны (арх. М. Цэйлік). Да сярэдзіны XIX ст. замкавыя валы знаходзіліся ў паўразбураным стане і больш не аднаўляліся.
Кампазіцыя
Уваход на тэрыторыю вядзе праз перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі тунэль двух'яруснай ўязной брамы, завершанай трохвугольным франтонам. З боку ўнутранага двара над уваходам узвышаецца двух'ярусная вежа, пакрытая шлемападобным купалам з галоўкай.
Галоўны корпус
Размешчаны на адной восі з уязной брамай і з'яўляецца цэнтрам палацавай кампазіцыі галоўны корпус, уваход у які зроблены ў выглядзе вынаснога тамбура на шырыню рызаліта. Над тамбурам — шырокая тэраса з металічнай агароджай. Два бакавыя прамавугольныя ў плане карпусы размешчаны пад вуглом да галоўнага, з якім злучаны трохпавярховымі вуглавымі ўстаўкамі. У тарцовай частцы правага корпуса ўзвышаецца двух'ярусная шасцігранная вежа са шлемападобным дахам з ратондай.
Брама і галерэі
Брама мела наверсе гадзіннік, былі размешчаны кардэгардыя (на ніжнім ярусе) і памяшканні архіва (на верхнім). Дапаможныя карпусы абапал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, склепы, скарбніцы і інш.
Капліца
Тут жа знаходзілася і замкавая капліца з драўляным і фаянсавым алтаром. Скляпенні капліцы былі аздоблены малюнкамі на біблейскія сюжэты.
Інтэр'еры
Інтэр'еры ўпрыгожвалі кафельныя і фаянсавыя печы, аздобленыя ляпнінай, каміны з металічнымі геральдычнымі выявамі, дубовыя разныя панэлі, лепка, пакрытая пазалотай на сценах і столях, дарагія люстры, люстэркі. У замку была карцінная галерэя, захоўваліся вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і бібліятэка Радзівілаў, якая дзякуючы шырокім культурным сувязям уладальнікаў замка камплектавалася рукапісамі і выданнямі, прывезенымі з Еўропы, кнігамі з друкарняў ВКЛ, у тым ліку і з уласных друкарняў у Нясвіжы і Брэсце.
У незалежнай Беларусі
Пасля распаду СССР у комплексе знаходзіўся санаторый «Белмежкалгасздраўніцы», які быў зачынены ў 2001 годзе, пасля чаго палац быў перададзены пад апеку Міністэрства культуры Беларусі для правядзення ў палацы рэстаўрацыі. Стан большасці пакояў замка характэрызаваўся як аварыйны. У жудасным стане былі падмуркі гадзіннікавай вежы, зачыненай для наведвання, скляпоў і падзямелляў. Аднак у першыя гады рэстаўрацыйныя работы ішлі вельмі павольна, яны абмежаваліся толькі некаторымі натурнымі даследаваннямі, а працы мелі характар супрацьаварыйных.
У ноч на 25 снежня 2002 года ў Нясвіжскім замку здарыўся пажар. На тушэнні пажару было задзейнічана ў агульнай колькасці 92 чалавека і 19 машын. Па трывозе быў падняты ўвесь асабовы склад Нясвіжскага раённага аддзела МНС. Брандмайстры ацанілі: пажар хоць не вельмі буйны, але досыць складаны з-за нестандартнай планіроўкі будынка. Пасля ліквідацыі пажару падраздзяленні МНС усю першую палову дня 25 снежня працягвалі адпампоўваць ваду ў каміннай зале замка на плошчы прыкладна 300 кв. м. Пажарам было знішчана больш за 700 кв. м даху і перакрыццяў, у тым ліку кроквы, стойкі, вільчаковыя прагоны, пакрыццё даху над танцавальнай залай і часткова над правай часткай цэнтральнага корпуса замка, знішчаны будаўнічыя канструкцыі паддашка і дах правага крыла замка. Пасля пажару ў аварыйным стане аказаліся паддашкавыя перакрыцці паўднёвай галерэі, элементы цэнтральнай часткі, у тым ліку мастацкі роспіс столі і сцен цэнтральнай лесвіцы
Толькі пасля пажару пачаліся работы па рэстаўрацыі палаца. Падчас рэстаўрацыі высветлілася, што з-за промахаў будаўнікоў замка, у прыватнасці, лішку дымавых хадоў у сценах, мур стаў нетрывалы; у некаторых выпадках прыйшлося разбіраць старыя сцены. Была разабрана трохпавярховая ўсходняя галерэя: па меркаванню спецыялістаў, што вялі рэстаўрацыю, двухметровы насыпны грунт, які складае падмурак пабудовы, не меў неабходных апорных якасцей, таму і было прынята рашэнне разабраць галерэю, а затым аднавіць яе ў ранейшым выглядзе. Увогуле, увесь ход работ выклікаў вострую крытыку спецыялістаў, па іх меркаванню «пад выглядам рэстаўрацыі Нясвіжскага палаца можа адбыцца замена аўтэнтычных фрагментаў унікальнага помніка дойлідства новабудоўлямі». Таксама прыводзілася меркаванне, што пры рэстаўрацыі палаца дапускаліся шматлікія парушэнні агульнапрынятых міжнародных методык, якія прадугледжваюць захаванне, а не знішчэнне аўтэнтычных элементаў архітэктурных помнікаў.
Першую чаргу Нясвіжскага замка павінны былі ўвесці ў строй, па плану рэканструкцыі, у 2007 годзе. У 2008 годзе быў здадзены ў эксплуатацыю першы пускавы комплекс (блок з трох двухпавярховых будынкаў, уязная брама з вежай, прылеглая частка ўнутранага двара і інжынерная інфраструктура — агульная плошча памяшканняў 1,2 тыс. кв. м), адкрыты залы ў памяшканнях уязной брамы і прыбрамных карпусоў, а таксама ў паўночна-ўсходняй галерэі, прысвечаныя гісторыі будаўніцтва аб'екта, фотавыстаўцы інтэр'ераў, архіву і бібліятэцы.
Пасля рэстаўрацыі была адкрыта бальная, камінная, малая сталовая, гетманская залы і тэатральная зала замка. У цэлым у склад другога пускавога комплексу ўваходзяць блок з пяці трохпавярховых і адзін асобны будынак. Асноўную частку займаюць экспазіцыйныя і інтэр'ерныя залы. Прадугледжана і інфраструктура для абслугоўвання наведвальнікаў — рэстаран (размясціўся на месцы былой княжацкай кухні, тут пры правядзенні рэстаўрацыйных работ на скляпеннях і сценах знойдзены фрагменты роспісу ўсходняй тэматыкі), гасцінічныя VIP-апартаменты, гасцініца эканомкласу на 49 месцаў, буфет. Адноўлены ўязны мост, фрагменты замкавых умацаванняў XVI—XVII стагоддзяў, роў, адноўлены ўнутраны дворык, двух'ярусная лядоўня, убудаваная ў земляны вал.
У 2012 годзе палацава-паркавы комплекс наведала 431 тысяча чалавек, такім чынам комплекс заняў першы радок па наведваннях сярод музеяў краіны.
У філатэліі і баністыцы
Цікавы факт адбыўся з адлюстраваннем Нясвіжскага замка на купюры вартасцю 100 000 рублёў. Замест радзвілаўскіх арлоў на малюнку Н. Орды на вежах замка былі адлюстраваны праваслаўныя крыжы. Вядома, што Радзівілы былі каталікамі, таму памылка скажае не толькі мастацкі твор Н. Орды, але і гістарычную рэчаіснасць. Гэтую памылку зрабілі спецыялісты расійскага Дзяржзнаку, якія і прынеслі афіцыйныя прабачэнні. Сама купюра выйшла ў свет 15 ліпеня 2005 года, і на працягу 8 год памылка заставалася незаўважанай.
Форум Лямбда
«Форум Лямбда» — навукова-папулярны, асветніцкі і культуралагічны часопіс. Выдаваўся ў Мінску на беларускай і рускай мовах  з 1998 па 2002 гг. Асноўныя тэмы часопіса — культура, мастацтва, правы чалавека, правы геяў і лесбіянак, праблемы ЛГБТ, сацыяльныя праблемы.
Гісторыя выдання
«Форум Лямбда» (да 1999 — «Форум») быў заснаваны ў жніўні 1998 года як бюлетэнь незарэгістраванай арганізацыі Беларуская Ліга свабоды сексуальных меншасцяў «Лямбда» (БЛЛ).
2 чэрвеня 1999 атрымаў пасведчанне Дзяржаўнага камітэта па друку і стаў выходзіць афіцыйна. Прыватным заснавальнікам і выдаўцом выступіў журналіст і актывіст Эдвард Тарлецкі.
Выданне часопіса было падтрымана Фондам Сораса. Часопіс распаўсюджваўся бясплатна. Большасць нумароў, што пабачылі свет, захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. Галоўны рэдактар Э.Тарлецкі ў інтэрв’ю інтэрнэт-часопісу Makeout узгадвае :Наклад быў невялікі і нас мала зусім. Зразумела, што трэба было запоўніць неяк сабой прастору. Мы яго запакоўвалі ў канверты і рассылалі ў бібліятэкі, у кніжныя палаты, у міністэрства, ведамства, грамадскія арганізацыі … Каб яны чыталі, каб ведалі, што мы ёсць. Самі па сабе гей-арганізацыі нічога не могуць зрабіць. Адразу я гэтага не разумеў, а потым паступова да мяне дайшло. Яны могуць публічна людзям распавядаць, што ёсць такая праблема, а саму гэтую праблему яны не могуць вырашыць. Можна праводзіць усякія семінары, лекцыі, але пакуль не будзе гэтай праблемай займацца дзяржава — нічога не зменіцца.13 сакавіка 2001 рэдакцыя часопіса атрымала ліст Дзяржаўнага камітэта Рэспублікі Беларусь па друку, у якім гаварылася аб ануляванні пасведчання аб рэгістрацыі. У лісце пазначана прычына: «часопіс, зарэгістраваны як навукова-папулярнае, культуралагічнае выданне, ужо больш за год выпускаецца як эратычны».
У гэтай сувязі Э. Тарлецкі для ПЦ «Вясна» заявіў :Пазбаўленне часопісу рэгістрацыі […] — гэта сведчанне таго, што дзяржава працягвае палітыку дыскрымінацыі ў дачыненні да геяў і лесбіянак. Гэта незаконнае рашэнне, гэта дыскрымінацыя — я падкрэсліваю. Часопіс «Плэйбой» абвешчаны неэратычным, а наш часопіс — эратычным. І гэта заканамерная з’ява: грамадства робіцца больш унітарным — расце гамафобія. Нягледзячы на пазбаўленьне афіцыйнага статусу, часопіс друкаваўся далей. Па 2002 год уключна ўбачылі свет 23 нумары. Афіцыйна наклад часопіса складаў 299 асобнікаў.
У 1999—2001 гг. рэдакцыя часопіса была суарганізатарам беларускага фестывалю Беларусь Гей Прайд
У 2000 г. часопіс быў прадстаўлены на беларускім стэндзе на Міжнародным кніжным кірмашы ў г. Гётэборг, Швэцыя.
У 2000 г. журналіст Юры Азаронак у сваёй тэлеперадачы «Тайныя спружыны палітыкі» выкарыстоўваў матэрыялы часопіса для нібыта кампраметацыі беларускай апазіцыі.
У 2000 г. за адстойванне правоў меншасці часопіс быў сярод намінантаў на атрыманьне прэміі часопіса ARCHE-1999 «За сумленнае слова».
Вытрымка
У № 18 часопіса «Форум Лямбда» адзін з артыкулаў быў прысвечаны праблеме прапаганды, у якой аўтар разважае на тэму гамафобіі ў сучасным беларускім грамадстве, «якое шмат у чым усё яшчэ жыве па інэрцыі, рухаецца па сацыяльна-культурнай траекторыі, якая была закладзена ў эпоху савецкай імперыі. Уласна камуністычнай ідэалогіі ўжо няма, але захоўваецца набор стэрэатыпных сацыяльных рэакцый, сацыяльных рэфлексій. Беларускае грамадства — грамадства без выразнай сістэмы пісаных правіл, гэта квазітрадыцыйная супольнасць. Феномен савецкага кансерватызму і ёсць той спецыфічны культурны фон, на якім ледзьве развіваецца субкультура секс-меншасцяў у Беларусі». На думку аўтара артыкула, беларуская гамафобія — гэта вынік беларускага вобразу жыцця. Варожасць да геяў у Беларусі ў шмат чым — наступства ганебнага становішча мужчыны, і наогул чалавечай асобы. Асноўныя ўстановы мужчынскага выхавання — вуліца, армія, турэмная сістэма, вынішчаюць свабоду індывідуальнасці, развіваюць канфармізм. Корань канфлікту секс-меншасцяў з сацыяльным асяроддзем — не ўласна забарона на гомасексуальнасць у чыстым выглядзе, а непрыйманне маргінальнай постсавецкай масай разнастайнасці жыццёвых стыляў як такіх. […] Беларускі гамафоб рэагуе на гомасексуалаў амаль рэфлекторна. Іншасць — ужо сама па сабе ёсць злачынства".
Спасылкі
[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ Віртуальная выстава дакументаў па ЛГБТ-гісторыі Беларусі 1990-2000-х гадоў. Частка 1]
ADSL
ADSL (Asymmetric Digital Subscriber Line) — тэхналогія шырокапалоснага доступу, якая забяспечвае перадачу хуткаснага лічбавага сігналу праз звычайную аналагавую тэлефонную лінію, што дазваляе адначасова карыстацца тэлефонам і Інтэрнэтам. Распрацавана Bellcore у 1988 годзе.
Апісанне тэхналогіі
ADSL прызначана для хуткаснага доступу да Інтэрнэт. ADSL належыць да класа шырокапалосных (broadband) тэхналогій. Яна забяспечвае хуткасць перадачы даных у кірунку да абанента — да 24 Мбіт/сек., ад абанента — да 3.5 Мбіт/сек. Высокая хуткасць дазваляе камфортна працаваць з Web-сайтамі, хутка перадаваць вялікія файлы і дакументы, працаваць з мультымедыя, паўнавартасна ўжываць інтэрактыўныя сродкі.
Галоўнай адметнасцю пры выкарыстанні ADSL з’яўляецца магчымасць адначасова працаваць у Інтэрнэце і размаўляць па тэлефоне. Тэлефонная лінія пры карыстанні толькі Інтэрнэтам застаецца свабоднай.
ADSL мадэмы выпускаюцца з двума тыпамі інтэрфейсаў: USB і 10/100Base-T. Першыя прызначаны для індывідуальнага далучэння і зручныя тым, што не патрабуюць блока сілкавання. Другія зручнейшыя для калектыўнага карыстання і як правіла маюць убудаваныя роўтары, у тым ліку бесправадныя.
Дзякуючы таму, што ў злучэнні не ўжываецца камутацыя тэлефоннай сеткі агульнага карыстання, якая мае высокі ўзровень шуму і перашкод, вынікае значная розніца ў якасці ADSL і звычайнай тэлефоннай лініі. Імавернасць памылкі на лініі ADSL становіцца 10Е−8 — 10Е−10.