cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тутмос III
Апошні паход Тутмоса ў Азію
На 42-м годзе Тутмос прадпрымае свой апошні паход у Пярэднюю Азію. Гэты паход быў свайго роду буйной карнай экспедыцыяй, накіраванай у Сірыю для таго, каб канчаткова здушыць буйное паўстанне непакорлівых сірыйскіх гарадоў, на чале якіх стаялі Туніп і Кадзеш.
Егіпецкае войска, якое ўзначальваў сам фараон, прыбыўшы ў Сірыю, рушыла ўздоўж ўзбярэжжа. Відавочна, экспедыцыя насіла характар ваеннай дэманстрацыі, якая павінна была паказаць фінікійскім гарадам моц егіпецкай зброі. Як паказана ў летапісе, бліжэйшай мэтай гэтага маршу быў захоп фінікійскага горада «краіны », размешчанага непадалек ад. Егіпецкія войскі, заняўшы і спустошыўшы Іркату і гарады, якія знаходзіліся ў яе вобласці, стварылі сабе тым самым трывалую базу на ўзбярэжжы, якая дала ім магчымасць, забяспечыўшы свой тыл, рушыць углыб краіны. Як відаць з вельмі сціснутага тэксту летапісу, егіпецкія войскі спачатку накіраваліся на поўнач, каб нанесці першы ўдар Туніпу. Гэты манеўр меў мэтай убіць клін паміж мяцежнымі гарадамі Паўночнай і Сярэдняй Сірыі і пазбавіць галоўнага ворага егіпцян — Кадзеш падтрымкі паўночнасірыйскіх гарадоў, на чале якіх, верагодна, стаяў князь Туніпа.
Аблога Туніпа зацягнулася і працягвалася да восені, аднак горад быў узяты і спустошаны, прычым егіпецкія войскі сабралі ўраджай у вобласці Туніпа. Ізаляваўшы такім чынам Кадзеш з поўначы і адрэзаўшы яго ад саюзнікаў, якія знаходзіліся ў Паўночнай Сірыі, Тутмас III рушыў свае войскі супраць Кадзеш і захапіў 3 горада ў яго ваколіцах. Мабыць, Кадзеш мітанійцы падтрымлівалі, бо ў гэтых гарадах было захоплена звыш 700 мітанійцаў з паўсотняй коней.
Меры па ўмацаванні ўплыву ў Нубіі у пачатку валадарання
Нягледзячы на тое, што асноўная ўвага егіпецкага ўрада ў валадаранне Тутмоса III была звернута на заваяванне Палестыны, Сірыі і Фінікіі і ўмацаванне эканамічнага, палітычнага і вайсковага ўплыву Егіпта ў Пярэдняй Азіі, Егіпет павінен быў працягваць сваю ваенна-агрэсіўную палітыку на поўдні, у Нубіі і прылеглых да яе краінах, з якіх егіпцяне здаўна вывозілі шэраг тавараў, неабходных для развіцця рабаўладальніцкай гаспадаркі, а таксама шмат рабоў.
Ужо і ў самым пачатку царавання Тутмоса III егіпецкі ўрад паставіў перад сабой задачу энергічна аднавіць заваявальную палітыку на поўдні, з тым каб цалкам умацаваць панаванне Егіпта ва ўсей Нубіі і нават у прылеглых да яе краінах. На гэта ясна паказвае надпіс Тутмоса III, які адносіцца да 2-га года яго кіравання і захаваўся на сценах храма, пабудаванага фараонам у, ля , на месцы ў той час ужо разбуранага храма , які некалі заваяваў Нубію. У гэтым надпісы гаворыцца, што «добры бог Мен-хепер-Ра (троннае імя Тутмоса III), збудаваў ён помнік для бацькі, кіраўніка Нубіі і для цара і  Ха-кау-Ра (троннае імя Сенусерта III), пабудаваўшы ім храм з белага прыгожага каменя Нубіі». І намалявалі на сценах гэтага храма Сенусерта III у якасці абагаўлённага кіраўніка Нубіі, Тутмос III тым самым абвяшчаў сябе прадаўжальнікам яго справы — заваявання Нубіі. Выявы нубійскага бога Дзедуна, змешчаныя тут жа, павінны былі наглядна сведчыць аб тым, што нубійскае жрэцтва санкцыянуе егіпецкае заваяванне.
Такім чынам, пры заваяванні Нубіі егіпцяне спрабавалі выкарыстоўваць нубийскую рэлігію, уключыўшы нубійскага бога Дзедуна ў егіпецкі пантэон. Да таго ж самага часу адносяцца надпісы Тутмоса III на востраве, у храме ў , у і.
Заваяванні ў Нубіі пасля смерці Хатшэпсут
Аднак рэальна прыступіць да поўнага заваявання ўсёй Нубіі Тутмос III змог толькі пасля смерці Хатшэпсут, калі ўся паўната вярхоўнай улады засяродзілася ў яго руках, і ен мог кінуць усе рэсурсы Егіпта для завяршэння сваей заваявальнай палітыкі. У «Аналах», у якіх апісваюцца паходы Тутмоса III у Пярэднюю Азію, пачынаючы з сёмага паходу, здзейсненага на 31-м годзе яго кіравання, пералічваецца даніна, атрыманая фараонам з Нубіі і сумежных з ёю паўдневых краін. Вельмі магчыма, што гэтая даніна посылалась ў Егіпет далека не добраахвотна, а паступала ў царскую скарбніцу ў выніку ваенных экспедыцыі. У захаваных дакументах гэтага часу ўтрымліваецца вельмі мала звестак аб ваенных дзеяннях, якія егіпцяне рабілі ў Нубіі і суседніх краінах.
Аб увазе, якую Тутмос III стаў надаваць Нубіі пасля смерці Хатшэпсут, кажа будаўніцтва шматлікіх храмаў, прадпрынятае ім у розных пунктах Нубіі, галоўным чынам у тых, якія мелі стратэгічнае значэнне. Так, пасля 30-га года свайго валадарання Тутмас III значна пашырыў храм, пабудаваны раней у Семне. У храме ў ім была пабудавана вялікая калонная зала. У Тутмос III пачаў пабудову храма ў гонар бога. Нарэшце, у Верхняй Нубіі паміж на востраве  намеснік фараона ў Нубіі, «царскі сын Куша» па імені Нехі, пабудаваў не толькі храм, але і крэпасць, што ясна паказвае на ваенны характар інтэнсіўнага будаўніцтва, распачатага фараонам ў Нубіі.
Магчыма, што ў гэтую эпоху ў Нубіі ўжо існавалі егіпецкія паселішчы, якія былі апорнымі пунктамі егіпецкага эканамічнага, палітычнага і культурнага ўплыву ў Нубіі. Такі, напрыклад, горад, раскапаны ў, у руінах якога сярод мноства прадметаў часу XVIII дынастыі быў знойдзены з імем Тутмоса III. Нарэшце, самым паўднёвым егіпецкім паселішчам у Нубіі было паселішча каля «святой гары» Гара-Баркала, дзе пасля вырасла сталіца эфіёпскай дзяржавы Напата. Тут у руінах храма, пабудаванага Тутмосам III, была знойдзена вялікая стэла з каштоўнейшым гістарычным надпісам, які апісвае ваенныя паходы і магутнасць фараона. Вельмі магчыма, што тэкст гэтага надпісу, складзены ў 47-м годзе валадарання Тутмоса III, быў свайго роду маніфестам, звернутым да егіпецкага насельніцтва Нубіі на самай паўднёвай мяжы Егіпецкай дзяржавы.
Самы далёкі прысвечаны надпіс, датаваны кіраваннем Тутмоса I і Тутмоса III, знойдзены ў мястэчку (Kanisa Kurgus, Kanisa-Kurgus), у 35 км вышэй па плыні ад сучаснага  (Abu Hamad) — 2 надпісы, высечаныя на каменных глыбах, якія паказваюць паўднёвую мяжу Егіпта, пазней пацверджаную Тутмосам III.
Канчатковае заваяванне Нубіі
Гэтая буйная будаўнічая дзейнасць егіпцян ў Нубіі стала магчымай толькі дзякуючы таму, што ўся Нубія была трывала заваяваная егіпецкімі войскамі і егіпецкія гарнізоны былі размешчаны ва ўсёй цяпер заваяванай краіне.
Пра гэта заваяванне Нубіі кажуць спісы заваяваных у Нубіі мясцовасцяў, якія захаваліся на шостым і сёмым пілонах Карнакскага храма Амона. Надпіс над адным з гэтых спісаў абвяшчае: ''«спіс гэтых паўднёвых мясцін Нубіі ў Хент-хен-ноферы, пераможаных яго вялікасцю, які зрабіў пабоішча сярод іх, колькасць якіх невядома, які прывеў ўсіх людзей іх у якасці жывых палонных ў Фівы, каб напоўніць „работны дом“ бацькі Амона-Ра, уладыкі Фіваў. І вось усе краіны сталі рабамі яго вялікасці, паводле загаду бацькі Амона»''. У гэтых спісах пералічваюцца 269 геаграфічных назваў, якія да гэтага часу не могуць быць атаясамлены, але якія ўсе ж паказваюць на тое, што ў тыя часы Нубія ўжо была трывала заваяваная егіпцянамі.
Тутмос III змог надаць ўсю сваю ўвагу Нубіі толькі пасля таго, як панаванне Егіпта было цалкам узмоцнена ў Пярэдняй Азіі. Менавіта таму толькі ў канцы свайго кіравання, на 50-м годзе, Тутмос III прыняў рэальныя меры да таго, каб больш трывала далучыць Нубію да Егіпту. Каб мець магчымасць бесперабойна перавозіць па Нілу войскі і тавары, Тутмос загадаў расчысціць стары, засмечаны канал у раёне 1-га парога. Пра гэта гаворыцца ў надпісы на скале на востраве у наступных словах:
''«Год 50-ы, 1-ы месяц 3-га сезона, дзень 22-й пры яго вялікасці цары Верхняга і Ніжняга Егіпта Мен-хепер-Ра, які даруе жыццё. Загадаў яго вялікасць пракапаць гэты канал, пасля таго, як ён знайшоў яго засмечаным камянямі, так што не праходзіў карабель па ім. Ён накіраваўся на поўдзень па ім з радасным сэрцам, уразіўшы ворагаў сваіх. Назва гэтага канала: „Адкрыццё шчаслівай дарогі Мен-хепер-Ра, які жыве вечна“. Рыбакі Абу (Элефанціны) павінны расчышчаць гэты канал штогод».''
Значэнне паходаў Тутмаса
У ходзе ваенных паходаў Тутмаса Егіпет ператварыўся ў магутную сусветную дзяржаву, якая разам з падначаленымі тэрыторыямі працягнулася з поўначы на поўдзень на 3500 км. За дасягнутыя пры ім межы, як на поўначы, так і на поўдні, не выйшаў ні адзін з яго пераемнікаў. Ступень залежнасці ад Егіпта заваяваных краін і гарадоў была рознай. Найбольш трывала з Егіптам была звязана Нубія, непасрэдна кіраваная егіпецкай адміністрацыяй на чале з намеснікам. Стварыць сабе гэткія ж моцныя пазіцыі ў Пярэдняй Азіі, Тутмос не змог з-за цяжкасці пераходу праз пустыню і пастаяннага процідзеяння суседніх дзяржаў.
У Палестыне, Сірыі і Фінікіі засталіся дзясяткі мясцовых царкоў. Аднак у бліжэйшых пярэднеазіяцкіх гарадах стаялі егіпецкія гарнізоны, а нашчадкі іх кіраўнікоў выхоўваліся, як закладнікі, пры егіпецкім двары, ва ўгодным фараону духу. Што тычыцца цароў больш шырокіх дзяржаў, такіх як Мітані, Вавілонія і Хецкае царства, то яны захавалі незалежнасць і называлі сябе «братамі» егіпецкага цара. Гэта, аднак, не перашкаджала фараону разглядаць дасланыя імі дары як даніну, хоць аб рэальным падначаленні не магло быць і гаворкі.
Вялізныя багацці, якія паступалі ў Егіпет з заваяваных краін, дазволілі Тутмосу разгарнуць шырокае будаўніцтва. Яго сляды прыкметныя не толькі па ўсім Егіпце, але і за яго межамі, нават у Сірыі-Палестыне і Нубіі. Збудаванне храмаў, у першую чаргу з праслаўленнем самога фараона, служыла славе і велічы бога Амона. Адзін за адным у галоўным храме Амона падымаліся пілоны, абеліскі, велічныя статуі, узводзіліся жылыя пакоі і пераходы.
Агульнадзяржаўны храм у Карнаку ператварыўся ў помнік у гонар перамог Амона і «сына» яго Тутмоса III. На сценах і вежах майстрамі фараона намаляваныя скарбы, падораныя ім Амону.
Унутраная палітыка
Пры Тутмосе III не спыняліся і будаўнічыя працы ўнутры Егіпта. Сляды будаўнічай дзейнасці Тутмоса III захаваліся ў Фаюме (горад з храмам),, Дандары, (Копце), , , , Элефанціне. Будаўніцтва вялося з дапамогай ваеннапалонных, а архітэктурныя праекты часта складаў сам фараон, што сведчыць аб пэўнай творчай адоранасці цара. Самым грандыёзным будаўнічым праектам Тутмоса III быў Карнакскі храм Амона-Ра. Па сутнасці, ён быў пабудаваны зноўку галоўным архітэктарам Пуемра на трыццатыя ўгодкі яго валадарання (1460 да н.э.), калі фараон удзельнічаў у цырымоніі хеб-сед. Акрамя агульных змен у храме, былі ўзведзеныя юбілейныя абеліскі, адзін з якіх цяпер разбураны, а другі, які змяшчае згадванне аб Тутмосе, «што перасякае Лукавіну Нахарыны», знаходзіцца ў Стамбуле. Пры Тутмосе III у Геліёпалі ў 1450 да н.э. былі ўзведзеныя яшчэ два буйных абеліска — так званыя «». У 14 годзе да н.э. абеліскі па загадзе рымскага імператара Аўгуста былі перанесеныя ў Александрыю. Адзін з іх упаў на бок і ў 1872 быў вывезены ў Лондан, а іншы ў 1881 быў прывезены ў Нью-Ёрк. Таксама пры Тутмосе III быў пачаты абеліск пры храме Ра у Геліёпалі, які быў скончаны пры.
Правая рука фараона, чаці (эквівалент візіра ў сярэднявечных мусульманскіх краінах) Верхняга Егіпта эфектыўна кіраваў  падчас ваенных кампаній Тутмоса III, аднак і сам фараон праявіў сябе як таленавіты адміністратар. Менавіта дзякуючы малюнкам і тэкстам у грабніцы Рэхміра нам вядомы парадак кіравання ў Егіпце Новага царства. Іншым верным паплечнікам Тутмоса III быў нашчадак даннедынастычных кіраўнікоў Ініятэф (або Гарсініятэф), які кіраваў аазісамі Лівійскай пустыні, а таксама быў у некаторай ступені аналагам   ў Напалеона, паколькі рыхтаваў царскія апартаменты. У мірны час Тутмос III займаўся будаўніцтвам храмаў, у асаблівасці прысвечаных вярхоўнаму богу Фіваў Амону. Дзеля патрэбаў храмаў Тутмос у 1457 да н.э. зноў падрыхтаваў экспедыцыю ў Пунт, імкнучыся не саступаць Хатшэпсут у яе размаху. З Пунта былі завезеныя міра, слановая косць, золата, і рагатую жывелу ў вялікай колькасці.
Тутмос III быў першым фараонам, чые інтарэсы выходзілі за рамкі дзяржаўнай дзейнасці. Кругагляд Тутмоса III, хоць і насуперак яго волі, фармаваўся пад уплывам мачахі фараона, якая ўсяляк заступнічала мастацтвам. Гэтым фактам тлумачыцца і нехарактэрны для старажытнаўсходняга ўладыкі шырокі кругагляд і цікавасць Тутмоса III да культуры. Надпіс у Карнакскім храме паведамляе пералік невядомых егіпцянам відаў раслін і жывёл, завезеных у краіну з Азіі па спецыяльным асабістым загадзе фараона.
Акрамя таго, як сведчыць рэльеф у Карнакскім храме, свой вольны час фараон прысвячаў мадэляванню разнастайных вырабаў, у прыватнасці сасудаў. Свае праекты ён перадаваў начальніку рамеснікаў дзяржаўных і храмавых майстэрняў. Цяжка ўявіць любога іншага фараона, які займаецца падобным заняткам. Цікава, што першыя шкляныя вырабы, якія захаваліся да нашага часу, былі створаны ў Егіпце пры Тутмосе III, і захоўваюць імя гэтага фараона.
Смерць і спадчына
Тутмос III памер 11 сакавіка 1425 да н.э. (на 30 дзень месяца 54-га года свайго кіравання), пакідаючы свайму сыну Аменхатэпу II велізарную дзяржаву, якая з’яўлялася гегемонам на ўсім Блізкім Усходзе. Надпіс у грабніцы бліжэйшага царскага паплечніка Аменемхеба пацвярджае, што Тутмос III правіў 53 гады, 10 месяцаў і 26 дзён — гэта трэці па працягласці тэрмін праўлення егіпецкага фараона (даўжэй кіравалі толькі Пепі II і Рамсес II — адпаведна 94 і 67 гадоў). Аменхатэп II (1436—1412 да н.э.), былы суправіцелем бацькі ў апошнія два гады яго праўлення, правядзе яшчэ адзін карны паход у Азію, які будзе суправаджаецца жорсткасцямі супраць мясцовага насельніцтва і рэзка кантраставаць з гуманным стаўленнем яго бацькі да ваеннапалонных, пасля чаго егіпецкае валадарства ў Сірыі і Палестыне будзе заставацца непарушным аж да праўлення Эхнатона.
Грабніца
«Напалеон Старажытнага свету» быў пахаваны ў Даліне цароў у грабніцы KV34. Грабніца Тутмоса III была адкрыта ў 1898 экспедыцыяй, якую ўзначальваў французскі егіптолаг. У грабніцы Тутмоса III егіптолагамі быў упершыню выяўлены поўны тэкст  — «Кнігі аб тым, што ў замагільным свеце», якую называў «жахлівай творчасцю перакручанай жрэцкай фантазіі». Амдуат у своеасаблівай фантастычнай манеры апавядае аб дванаццаці пячорах замагільнага свету, мінаных Сонцам-Ра на працягу дванаццаці гадзін ночы.
Мумія Тутмоса III была выяўленая яшчэ ў 1881 годзе ў каля пахавальнага храма Хатшэпсут Джэсер Джэсеру. Муміі змяшчаліся ў такія схованкі пачынаючы з канца XX дынастыі, калі па загадзе Вярхоўнага жраца Амона была перанесена большасць мумій кіраўнікоў Новага царства, захаванасць якіх знаходзілася ў небяспецы з-за частых рабаванняў грабніц. Побач з муміяй Тутмаса III былі выяўленыя таксама целы Яхмаса I, Аменхатэпа I, Тутмоса I,, , , Рамсеса II і , а таксама шэрагу кіраўнікоў XXI дынастыі — , і.
Хоць звычайна лічыцца, што мумію фараона ўпершыню абследаваў французскі егіптолаг Гастон Масперо ў 1886, фактычна яна ўпершыню трапіла ў рукі яшчэ да нямецкага егіптолага, які выявіў муміі фараонаў, схаваныя ў. Тады ж мумію Тутмоса распеляналі для кароткага агляду, таму калі Масперо праз пяць гадоў прыступіў да аналізу муміі, ен выявіў жаласны стан цела фараона. Яно было абрабавана (целы фараонаў літаральна шпігавалі амулетамі) і разрэзанае на тры часткі. Тым не менш, галава Тутмоса III захавалася нашмат лепш, што дазваляе суаднесці сапраўдны твар фараона з яго скульптурнымі выявамі.
Не валодаючы дакладным партрэтным падабенствам, статуі фараона ўсе ж далекія ад ідэалізаванай выявы егіпецкага фараона, дастаткова дакладна адлюстроўваючы асобныя рысы твару Тутмоса III, напрыклад, характэрныя «нос Тутмасідаў» і вузкія скулы заваёўніка. Аднак некаторыя даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што стылістычна многім з яго статуй уласцівыя рысы яго папярэдніцы Хатшэпсут, якую малявалі ў абліччы мужчыны-фараона (міндалепадобныя вочы, некалькі арліны нос і паўусмешка на твары), што сведчыць аб адзіным каноне выявы фараонаў XVIII дынастыі. Часта для таго, каб адрозніць статую Хатшэпсут ад статуі яе пераемніка, патрабуецца цэлы шэраг стылістычных, іканаграфічных, кантэкстных і тэхнічных крытэрыяў. Існуе таксама шмат прыкладаў статуй, якія паказваюць укленчанага Тутмоса III, які прапануе бажаству малако, віно, алей або іншыя прынашэнні. Хоць першыя прыклады такога стылю сустракаюцца ўжо ў некаторых пераемнікаў Тутмаса, лічыцца, што распаўсюджванне яго пры Тутмосе сведчыць аб зменах у грамадскіх аспектах егіпецкай рэлігіі.
Вынікі праўлення
Акрамя небывалага пашырэння тэрыторыі дзяржавы, заслугай Тутмоса III было таксама стварэнне прафесійнага войска і знаёмства егіпцян з культурнай спадчынай блізкаўсходніх народаў. Разам з тым, заваявальныя паходы фараона ўмацавалі рабаўладанне і прынеслі велізарныя багацці і ўплыў жрэцтва Амона-Ра. У сілу скачкападобнага павышэння колькасці рабоў, здабытых у азіяцкіх краінах, традыцыйная сялянская абшчына некалькі саступіла сваім значэннем у якасці асноўнага элемента эканамічнай сістэмы.
Закладзеная пры Хатшэпсут і Тутмосе III тэндэнцыя фарміравання новага служылага класа выхадцаў з сярэдніх слаёў насельніцтва, а таксама стварэнне адзінай дзяржавы, якая аб'яднала егіпецкую, нубійскую, заходнесеміцкую і часткова хурыцкую культурныя традыцыі, прывялі ў канчатковым выніку да рэлігійнага перавароту Эхнатона і стварэнню адной з самых старажытных рэлігій, якая змяшчае элементы манатэізму, у якасці адказу на ўзмацненне палітычнай і эканамічнай магутнасці жрацоў, таксама выкліканай паспяховай ваеннай дзейнасцю Тутмоса III.
Вядомы амерыканскі егіптолаг, падводзячы вынікі праўлення Тутмоса III, даў гэтаму фараону наступную характарыстыку:
«Яго асоба больш індывідуальная, чым асоба ўсялякага іншага цара Ранняга Егіпта, выключаючы Эхнатона… Геній, які выявіўся ў некалі сціплым жрацы, прымушае нас успомніць Аляксандра і Напалеона. Тутмос стварыў першую сапраўдную імперыю і з'яўляецца таму першай сусветнай асобай, першым сусветным героем… Яго валадаранне азначае эпоху не толькі ў Егіпце, але і на ўсім Усходзе, вядомым у той час. Ніколі раней у гісторыі не валодаў адзін чалавек лёсамі такой шырокай нацыі і не надаваў ёй такога цэнтралізаванага, трывалага і ў той жа час рухомага характару, што на працягу многіх гадоў яе ўплыў пераносіўся з нязменнай сілай на іншы кантынент, занатоўваючы там, як удар майстэрскага майстра цяжкавагавым молатам па кавадле; варта пры гэтым дадаць, што молат быў выкаваны ўласнаручна самім Тутмосам».
Многія егіптолагі заклікаюць прысвоіць Тутмосу III заслужаны тытул «Вялікі». Справядліва заўважыць, што фараон Рамзес II — адзіны фараон, у адносінах да якога выкарыстоўваецца ўстояны эпітэт «Вялікі» (Рамзес Вялікі), — на самай справе быў не столькі паспяховым кіраўніком, колькі паспяхова прапагандаваў і перабольшваў свае заслугі, не грэбуючы нанясеннем вестак аб сваім праўленні на пабудовы папярэднікаў і нават актаў вандалізму ў дачыненні да іх.
Пасталова
Назву Пастало́ва маюць:
Старая Буда (Глінкаўскі раён)
Старая Буда (Старая Буда) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Берднікаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Таццяна Аляксандраўна Раманава
Таццяна Аляксандраўна Рама́нава (Татьяна Александровна Романова нар. ) — вучоны ў галіне глебазнаўства, доктар біялагічных навук (1979), прафесар (1989), Заслужаны дзеяч навукі БССР (1981).
Біяграфія
Нарадзілася ў горадзе Невель. Скончыла 4 класы школы, і бацькі адвязлі яе ў Маскву, дзе працягвала адукацыю. Вялікая Айчынная вайна застала Т. А. Раманаву ў Смаленскай вобласці, дзе яна была на канікулах. Пасля вызвалення Смаленскай вобласці ў верасні 1943 года была прызвана ў Чырвоную Армію ў якасці вольнанаёмнай служачай і знаходзілася на службе да жніўня 1944 года. У 1945 годзе паступіла на геаграфічны факультэт Смаленскага педагагічнага інстытута, а ў 1946 годзе перавялася на другі курс завочнага аддзялення геаграфічнага факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Адначасова з вучобай працавала выкладчыкам геаграфіі, гісторыі і чарчэння ў Сычоўскім раёне. У 1950 годзе Т. А. Раманава пераязджае ў ў Мінск і працягвае вучобу на завочным аддзяленні М|геаграфічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, адначасова працуючы лабарантам у Інстытуце народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава. Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт скончыла ў 1952 (у 1953) годзе і пачала працу інжынерам-глебазнаўцам у у інстытуце «Белдзіправадгас». У 1955 годзе паступіла ў аспірантуру і ў 1962 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю. З 1958 года Т. А. Раманава ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце глебазнаўства і аграхіміі, дзе ў 1968—1988 гадах займала пасаду загадчыка сектара.
Навуковая дзейнасць
Т. А. Раманавай належаць навуковы працы па генезісе глеб і заканамернасцях фарміравання глебавага покрыва, яго структуры, неаднароднасці і эвалюцыі пад уплывам прыродных і антрапагенных фактараў. Займалася вывучэннем воднага рэжыму і вільготнасці глеб і інш. Пад яе кіраўніцтвам абаронены 15 кандыдацкіх дысертацый.
Сярпэцкі павет
Сярпэцкі павет (Powiat sierpecki) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Мазавецкага ваяводства. Цэнтр павета — горад Серпц. Займае плошчу 852,89 км². Насельніцтва павета складае 52,8 тыс. чалавек (на 2018 год).
Анатомія ў Беларусі
На Беларусі станаўленне анатамічнай навукі звязана з арганізацыяй у 1921 годзе кафедры анатоміі на медыцынскім факультэце БДУ.
Даследаванні вяліся ў медыцынскіх ВНУ, Інстытутах фізіялогіі і заалогіі АН БССР, Віцебскім ветэрынарным інстытуце, Беларускім інстытуце фізічнай культуры.
Даследавана будова жывёл і чалавека і на гэтай аснове распрацаваны тэарэтычныя праблемы рэкапітуляцый і метады графічных і пластычных рэканструкцый (С. І. Лябёдкін). Выяўлены шэраг заканамернасцей фарміравання і будовы вегетатыўнай нервовай сістэмы, сістэм абходнай інервацыі і стварэння новых нервовых шляхоў і цэнтраў унутраных органаў (Д. М. Голуб, Дзяржаўная прэмія СССР 1973). Высветлена анатомія, нерваў наднырачнікаў, крывяносных сасудаў, чарапных, саматычных тулава, рук і ног (А. С. Леанцюк, А. П. Амвросьеў, П. І. Лабко і інш.). Вывучаліся эвалюцыйная анатомія рыб (М. Е. Макушок), заканамернасці эвалюцыі цэнтральнай нервовай сістэмы млекакормячых (М. П. Нікіценка). Даследаваны анатомія касцявога лабірынта вуха чалавека (З. І. Ібрагімава), кровазабеспячэння цэнтральнай нервовай і будовы вегетатыўнай нервовай сістэм у сельскагаспадарчай жывёлы (А. А. Акулінін). Рэнтгенаанатамічным спосабам вывучаны ўплыў фізічных практыкаванняў на будову, функцыю касцей і суставаў (А. Д. Геўліч). Праведзены антрапаметрычныя даследаванні ўплыву заняткаў рознымі відамі спорту на арганізм чалавека (В. П. Стрэльнікаў). Вывучана анатомія крывяноснай сістэмы галаўнога мозгу, міжарганных анастамозаў (А. М. Габузаў, М. І. Сімарот), ультраструктура вегетатыўных нервовых вузлоў, асабліва сінапсаў млекакормячых ва ўмовах іх дэцэнтралізацыі (І. А. Булыгін), фарміраванне і будова нервова-мышачных сувязей у працэсе рэгенерацыі мышачнай тканкі (Я. Я. Карытны).
На кафедрах анатоміі медыцынскіх інстытутаў створаны анатамічныя музеі.
Танхой
Танхой (Танхо́й) — пасёлак (у 1934—2013 гг. — пасёлак гарадскога тыпу) у Кабанскім раёне Бураціі. Адміністрацыйны цэнтр сельскага паселішча «Танхойскае». У пасёлку знаходзіцца станцыя Танхой Усходне-Сібірскай чыгункі на Транссібірскай магістралі і цэнтральная сядзіба Байкальскага біясфернага запаведніка. Размешчаны за 130 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, сяла Кабанск, на паўднёвым беразе возера Байкал.
Херэнберг
Херэнберг (Herrenberg) — горад у Германіі, раённы цэнтр, размешчаны ў зямлі Бадэн-Вюртэмберг. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Штутгарт. Уваходзіць у склад раёна Бёблінген. Насельніцтва — 31 292 чалавекі (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 65,71 км². Афіцыйны код — 08 1 15 021.
Горад падзяляецца на 7 гарадскіх раёнаў.
Палангера
Палангера (Polonghera) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Кунеа.
Насельніцтва складае 1153 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 115 чал./км². Займае плошчу 10 км². Паштовы індэкс — 12030. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
NGC 4764
NGC 4764 (іншыя абазначэнні — HCG 62D, PGC 43760) — эліптычная галактыка (E2) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Айнабулак (Абайская сельская акруга)
Айнабулак — сяло ў Каркаралінскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Абайскай сельскай акругі. Код КАТА — 354831100.
Салавенька
Салавенька (Соловенька) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Берднікаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Чацвёртая Эпоха Міжзем’я
Чацвёртая Эпоха Міжзем’я — перыяд гісторыі Міжзем’я ў Легендарыуме Толкіна. Чацвёртая Эпоха распачалася пасля падзення Саўрана і знічтажэння Адзінага Пярсцёнка, аднак афіцыйны пачатак эпохі адбыўся двума гадамі пазней, калі хавальнікі Трох Пярсцёнкаў пакінулі Міжзем’е, адплыўшы на Закрайні Захад (Uttermost West).
Паколькі падзеі ўсіх літаратурных твораў Толкіна, прысвечаных Міжзем’ю, адбываюцца ў больш раннія часы, інфармацыі пра падзеі Чацвёртай Эпохі параўнальна мала. Амаль усе звесткі тычацца першага стагоддзя і сабраны ў дадатках да «Уладара Пярсцёнкаў». Інфармацыі пра пазнейшыя падзеі ў Міжзем’і практычна не існуе. Застаецца невядомай і працягласць Чацвёртай Эпохі.
Храналогія падзей
У прыведзеным храналагічным спісе прысутнічаюць наступныя скарачэнні: Ч.Э. — Чацвёртая Эпоха, Ш.Л. — Шырскае летазлічэнне.
Адвент
Адве́нт (ад adventus — прыход) — назва перыяду Каляднага посту, прынятая ў асяроддзі хрысціян Каталіцкай царквы і некаторых пратэстанцкіх дэнамінацый (напрыклад, у лютэран). Адвент — час чакання, які папярэднічае святу Нараджэння Божага, падчас якога вернікі рыхтуюцца да свята. Адвент доўжыцца амаль 4 тыдні і заканчваецца ў Куццю.
Даты пачатку Адвенту
Мурава (Бярэзінскі раён)
Му́рава (, Мурово) — вёска ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Бярэзінскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Ушанскага сельсавета.
Алешы
Алешы — вялікалітоўскі шляхецкі род герба «Брохвіч» II.
Паходзяць ад валынскага баярына Аляксандра, званага Алешам ці Алешкам, які быў жанаты з Аленай Макасей. Іх сын — Фёдар (Тэадор) Алеша Алешкавіч у 1482—1486 гадах быў сакратаром караля Казіміра Ягелончыка і быў жанаты з князёўнай Ганнай Астражэцкай. У Фёдара і Ганны быў сын Пётр, жанаты з Вольгай Чалганскай. Старэйшы сын Пятра і Вольгі — Пётр Пятровіч Алеша, быў жанаты з Еўдакіяй Фурса, атрымаў ад князя Фёдара Іванавіча Яраславіча ў 1508 годзе маёнтак Беражное на Палессі. У 1524 г. каралева Бона пацвердзіла правы Пятра Пятровіча Алешы на Беражное, Гарадок і Паркані.
Вядомы сын Пятра Пятровіча — ротмістр Тэадор Алеша. Сын Тэадора — Ян Алеша, быў мсціслаўскім паборцам у 1581 годзе. Фларыян Янавіч у 1583 годзе быў сакратаром каралеўскім і ў 1607 годзе быў прызначаны сеймам для «ўтаймавання казацкага бунту», у 1615 годзе займаў урад войскага ўладзімірскага. Сакратаром каралеўскім быў і сын Фларыяна — Станіслаў. Міхал Станіслававіч Алеша быў суддзём пінскім.
Да XIX ст. валоданні Алешаў значна ўзраслі. 12-м гаспадаром Старога і Новага Беражнога, Церабяжова, Гарадзішча, шэрагу іншых маёнткаў і дамоў у Вільні, Рызе і Пінску быў Цэзарый Антоній Алеша (1820—1892), жанаты з Аляксандрай Орда. Цэзарый Антоній меў 11 дзяцей: 6 сыноў і 5 дачок. Яшчэ пры жыцці ён падзяліў паміж дзецьмі маёмасць, Нова-Беражное атрымаў Канстанцін, а Стара-Беражное — малодшы сын Уладзіслаў Алеша.
Макей
Маке́й — беларускае прозвішча.
Пісталет МЦМ
Пісталет МЦМ (Марголіна Цэлевы, МЦ, МЦМ, МЦУ) — паўаўтаматычны пісталет пад патроны тыпу .22 LR, прызначаны ў асноўным для спартыўнай стральбы (упражненні МП-1 — МП-5). Адметнай асаблівасцю пісталета з'яўляюцца яго добрыя стралковыя характарыстыкі пры невысокім кошце. Добрая зброя для пачатковага навучання стральбе.
Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін
Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін (, Віцебск —, Паўлаўск) — рускі журналіст, літаратурны крытык.
Біяграфія
Нарадзіўся ў небагатай купецкай сям’і. Вучыўся ў гімназіі ў Віцебску, затым на юрыдычным аддзяленні Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта (1837—1841). Даваў урокі; з 1842 г. служыў у Дэпартаменце знешняга гандлю, затым у Камісарыяцкім дэпартаменце. У 1848 г. пакінуў службу ў чыне тытулярнага саветніка.
Быў членам Рускага геаграфічнага таварыства (з 1859 года). Член камітэта Літаратурнага фонду.
Памёр раптоўна ад сардэчнага прыступу. Пахаваны на Георгіеўскіх могілках (Вялікаохцінскіх могілках) на Вялікай Охце.
Творчая дзейнасць
Дэбютаваў у друку ў 1845 годзе. Выступаў з перакладнымі артыкуламі і рэцэнзіямі ў «Часопісе Міністэрства народнай асветы» і «Айчынных запісках». Супрацоўнічаў у часопісе «Сучаснік». З 1852 года стаў вядучым крытыкам «Айчынных запісках». Пісаў водгукі аб творах І. А. Ганчарова, А. А. Фета, А. М. Астроўскага, А. Ф. Пісемскага, І. С. Тургенева, Яўгеніі Тур (Е. В. Саліяс-дэ-Турнемір). Першым адгукнуўся на літаратурны дэбют Л. М. Талстога (1852).
З 1860 года стаў сувыдаўцом і фактычна рэдактарам часопіса «Айчынных запісках». Сумесна з А. А. Краеўскім у 1858—1860 гг. выдаў серыю кніг «Гісторыкі і публіцысты найноўшага часу ў перакладзе на рускую мову». Падрыхтаваў 1-ы крытычны збор твораў М. Ю. Лермантава (1860).
Рэнінген
Рэнінген (Renningen) — горад у Германіі, у зямлі Бадэн-Вюртэмберг. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Штутгарт. Уваходзіць у склад раёна Бёблінген. Насельніцтва — 17 291 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 31,13 км². Афіцыйны код — 08 1 15 041.
Мора Амундсена
Мора Амундсена — мора Паўднёвага акіяна каля берагоў Заходняй Антарктыды.
Знаходзіцца паміж 100 і 123° з. д. Плошча мора — 98 тыс. км², глыбіня да 585 м. Салёнасць 33,5 г/л. Сярэдняя тэмпература вады ніжэй 0 °C. Пакрытае льдамі.
Мора Амундсена насяляюць цюлень Роса, цюлень Уэдэла, марскі леапард, кіты, пінгвіны.
Амеяды
Амея́ды (661—750) — першая мусульманская дынастыя халіфаў з роду амея, заснавальнікам якой стаў Муавія.
Амеяды працягвалі заваёўніцкія паходы мусульманскіх армій: была захоплена ўся Паўночная Афрыка на захад ад Егіпта, заваяваны Маверанахр. Ваенныя заваявання далі мусульманскай супольнасці вялікую колькасць рабоў, што прывяло да эканамічнага развіцця халіфата. Былі дасягнуты поспехі і ў адміністрацыйна-гаспадарчым кіраванні. У канцы VII ст. на землях халіфата была праведзена грашовая рэформа, у выніку якой з'явіліся новыя сярэбраныя манеты — дырхамы. Амаль на чатыры стагоддзі сталі ўзорам для ўсіх наступных грошай ісламскіх дзяржаў і асноўнай «канверсійнай валютай» усяго цывілізаванага свету.
Аднак у той жа час унутры халіфата расла незадаволенасць праўленнем Амеядаў. Іх абвінавачвалі ў прыхільнасці да раскошы, ў грэбаванні Ісламам. Галоўнай сілай апазіцыі выступалі шыіты, абвінавачваючы Амеядаў у незаконным праўленні. Патрабаванні шыітаў падтрымлівалі арабскія плямёны Ірака і набожныя медзінцы. Узрасло незадавальненне неарабскага насельніцтва, асабліва мавалі — гандлёвых партнёраў арабскіх плямёнаў. У выніку Амеяды былі звергнуты, але вынікамі гэтай перамогі скарысталіся Абасіды — фактычныя арганізатары антыамеядаўскага паўстання, якім кіраваў Абу Муслім.
Адзін з нешматлікіх уцалелых ад пагалоўнага знішчэння член сям'і Амеядаў, Абдарахман ібн Муавія, збег у Іспанію, дзе яму ўдалося ў 756 г. заснаваць новую галіну дынастыі Амеядаў.
Джыда (Бурація)
Джыда (Джида́, Жада/Зэдэ) — сяло (да снежня 2012 года — пасёлак гарадскога тыпу) у Джыдзінскім раёне Бураціі. Утварае сельскае паселішча «Джыдзінскае». Аднайменная чыгуначная станцыя на паўднёвай лініі Усходне-Сібірскай чыгункі Улан-Удэ — Наушкі. Размешчана на крайнім усходзе раёна, за 65 км ад раённага цэнтра, сяла Петрапаўлаўка, на поўдзень ад Баргойскага хрыбта, на левым беразе ракі Джыды (3 км на поўнач ад галоўнага рэчышча), за 7 км на паўднёвы захад ад месца яе ўпадзення ў Селенгу.
Калядны вянок
Калядны вянок — тыповае ўпрыгожванне ў дамах у перадкалядны час у форме вянка з яловых галінак з чатырма свечкамі, якая замацоўваецца вертыкальна або ўсталёўваецца на стол. У першы з чатырох тыднящ адвенту запальваецца першая свечка, на наступным тыдні - другая і г. д.
Калядны вянок быў уведзены ў калядныя традыцыі гамбургскім лютэранскім тэолагам Іаганам Хінрыхам Віхернам, які ўзяў на выхаванне некалькіх дзяцей з сем'яў беднякоў. У Адвент дзеці пастаянна пыталіся выхавальніка, калі ж наступяць Каляды. Каб дзеці маглі адлічваць дні да Каляд, у 1839 годзе Віхерн змайстраваў са старога драўлянага кола вянок, упрыгожаны дзевятнаццаці малымі чырвонымі і чатырма вялікімі белымі свечкамі. Кожную раніцу ў гэтым вянку запальвалася адна маленькая свечка, потым па нядзелях дадавалася вялікая свечка.
Сідней Олтмен
Сідней Олтмен (Альтман; Sidney Altman;, Манрэаль, Канада — , Нью-Джэрсі, ЗША) — амерыканскі малекулярны біёлаг канадскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі 1989 года, якую ён падзяліў з Томасам Чэкам. Прафесар Ельскага ўніверсітэта.
Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1990).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Манрэалі, быў другім сынам у сям’і яўрэйскіх эмігрантаў з Усходняй Еўропы. Яго бацька, калгаснік з украінскага пасёлак Чорны Востраў Віктар Альтман, пасля эміграцыі з Савецкага Саюза ў 1934 працаваў на ферме, а пасля жаніцьбы адкрыў агароднінную краму ў Манрэалі. Маці, Рэй Арлін, другая з адзінаццаці дзяцей, перабралася ў Канаду ва ўзросце васемнаццаці гадоў з Беластоку ў 1935 і працавала на ткацкай фабрыцы.
Атрымаў ступень бакалаўра па фізіцы ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце у 1960 годзе, у 1967 годзе абараніў дысертацыю ва Універсітэце Каларада. У 1984 годзе атрымаў грамадзянства ЗША.
Навуковая праца
Олтмен вывучаў каталітычныя уласцівасці рыбазіма рыбануклеаза P. Рыбануклеаза P уяўляе сабой комплекс, які складаецца з структурнай малекулы РНК і аднаго (у пракарыёт) або некалькіх (у эукарыёт) бялкоў. Лічылася, што каталітычная актыўнасць бактэрыяльнай рыбануклеазы, якая ўдзельнічае ў працэсе паспявання транспартных РНК, вызначаецца бялковай субадзінкай. Аднак Олтмен і яго лабараторыя выявілі, што адной малекулы РНК, якая ўваходзіць у склад рыбануклеазы, дастаткова для праявы каталітычнай актыўнасці. Такім чынам, было выяўлена, што не толькі фермент, але і малекулы РНК могуць каталізаваць хімічныя рэакцыі. Цікава, што пазней ён выявіў, што ў адрозненне ад бактэрыяльнай рыбануклеазы ў эукарыятычным комплексе рыбануклеазы P бялковая частка неабходна для каталізу.
Грамадская дзейнасць
У 2016 годзе падпісаў ліст з заклікам да Greenpeace, Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і ўрадаў усяго свету спыніць барацьбу з генетычна мадыфікаванымі арганізмамі (ГМА).
Няжода
Няжода (Нежо́да) — хутар у Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Берднікаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны хутар быў пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалены падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Прыпяцкі (нацыянальны парк)
«Прыпяцкі» — нацыянальны парк на поўдні Беларусі, падпарадкаваны Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Поймавыя і лесабалотныя комплексы складаюць 95 % тэрыторыі.
Геаграфія
Нацыянальны парк «Прыпяцкі» размешчаны ў Гомельскай вобласці, за 250 км на поўдзень ад Мінска, з поўдня ад шашы Гомель—Кобрын. Плошча нацыянальнага парка складае 188 485 га. Займае частку Палескай нізіны ўздоўж правага берага ракі Прыпяць, у міжрэччы Сцвігі і Убарці. Рэльеф раўнінны, з агульным нахілам на поўнач, ускладнены шматлікімі забалочанымі паніжэннямі і эолавымі ўтварэннямі. Паўднёвая частка прадстаўлена асабліва ахоўнай прыроднай тэрыторыяй плошчай 85 841 га. Адміністрацыя нацыянальнага парку першапачаткова знаходзілася ў Тураве, цяпер у Ляскавічах.
Нацыянальны парк размешчаны ў затапляемай пойме басейна Прыпяці на тэрыторыі Жыткавіцкага, Лельчыцкага і Петрыкаўскага раёнаў. У перыяд паводак можа залівацца да 70 % тэрыторыі.
На паўднёвы ўсход ад Прыпяцкага нацыянальнага парка размешчаны Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік.
Гісторыя
Прыпяцкі дзяржаўны ландшафтна-гідралагічны запаведнік быў арганізаваны 3 чэрвеня 1969 года (Пастанова Савета Міністраў БССР № 200 ад 03.06.1969 года «Аб арганізацыі Прыпяцкага дзяржаўнага ландшафтна-гідралагічнага запаведніка») на плошчы 61,5 га ў складзе Міністэрства лясной гаспадаркі БССР. Пасля ён падпарадкоўваўся Дзяржаўнаму камітэту па экалогіі БССР, Упраўленню справамі Савета Міністраў Беларусі. У жніўні 1994 года запаведнік плошчай 65 050 га быў перададзены Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. У 1995 годзе пры запаведніку створана Эксперыментальная лесапаляўнічая гаспадарка (ЭЛАГ) «Ляскавічы». У 1996 годзе Прыпяцкі дзяржаўны ланшафтна-гідралагічны запаведнік быў рэарганізаваны ў нацыянальны парк «Прыпяцкі». У 1998 годзе пачаў працаваць музей прыроды.
Рэльеф
Рэльеф раўнінны з агульным нахілам на поўнач, ускладнены шматлікімі забалочанымі паніжэннямі і эолавымі ўтварэннямі. Вышыня да 140 м над узроўнем мора.
Клімат
Клімат цёплы, няўстойліва-вільготны. Вегетацыйны перыяд каля 200 сутак. Ападкаў 550-580 мм за год, найбольш летам. Зімой утвараецца снегавое покрыва.
Гідраграфія
Гідралагічная сетка адносна рэдкая. Тэрыторыю перасякаюць рэкі Свінавод, Мутніца, Бялянка, ручаі Крушынны, Лучынец. Налічваецца звыш 40 азёр, найбольшыя Плёса, Карасіна, Серабранка. Мясцовасць характарызуе высокая забалочанасць. Балоты, пераважна вярховыя і пераходныя, займаюць больш за палову тэрыторыі, самыя вялікія Кандаль-Яловец-Вольхава і Мезеч.
Глебы
Глебы пераважна тарфяна-балотныя і дзярнова-падзолістыя.
Флора і фаўна
Расліннасць належыць да падзоны шыракаліста-хваёвых лясоў. Тут сустракаюцца лясны, лугавы, хмызняковы і водны тыпы расліннасці.
Лясы займаюць 70 % тэрыторыі, уключаюць 25 відаў дрэвавых і 33 кустовых парод. Хвойныя, шыракалістыя, драбналістыя вытворныя, лісцевыя карэнныя балотныя і поймавыя лясы з хвоі (50,3 % ад пакрытай лесам плошчы), бярозы пушыстай (10,7 %), бярозы павіслай (10,6 %), дуба (12,8 %), вольхі чорнай (7,1 %), ясеня (2,1 %), асіны (1,5 %), граба (0,6 %), елкі (астраўныя мікрапапуляцыі і прымесь у мяшаных насаджэннях). Сярэдні узрост лясоў 70 гадоў. У падлеску ляшчына, рабіна, крушына ломкая, свідзіна, чаромха, вярба, парэчкі. Унікальныя поймавыя дубровы (сярэдні ўзрост перавышае 200 гадоў) і зараснікі вярбы (узрост асобных дрэў больш за 100 гадоў).
Пашыраны поймавыя (пераважна дробназлакавыя) лугі, нізінныя, пераходныя і вярховыя балоты (у правабярэжнай частцы парку ляжыць найбуйнейшы масіў балот пераходнага і вярховага тыпаў).
Каля 500 га займае водная паверхня паводкавых азёр. Больш за 500 га займаюць зараснікі журавін.
Флора ўключае 929 віды вышэйшых раслін, сярод якіх 22 віды дрэў і 32 віды хмызнякоў, а таксама 196 відамі імхоў, 184 відамі лішайнікаў, 321 відам водарасцей. 44 віды рэдкіх раслін занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.
Фаўна парку ўключае 51 від сысуноў, 11 відаў земнаводных, 7 відаў паўзуноў, 37 відаў рыб, 246 відаў птушак.
Олтмен
Олтмен — прозвішча.
Кура (рака)
Кура́ — рака ў Турцыі, Грузіі і Азербайджане.
Шапялевіцкі сельсавет
Шапяле́віцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Круглянскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Шапялевічы.
Кура (рака)
Даўжыня ракі 1364 км, плошча басейна 188 тыс. км². Пачынаецца на Армянскім нагор'і ў Турцыі, да горада Тбілісі цячэ пераважна ў цяснінах, месцамі — у міжгорных катлавінах, ніжэй рэчышча падзяляецца на рукавы, даліна пашыраецца. Вышэй горада Мінгечаур у вузкай цясніне перасякае скалістую граду Баздаг, ніжняе цячэнне па Кура-Араксінскай нізіне, моцна меандрыруе, берагі нізкія, абвалаваныя. Упадае ў Каспійскае мора, утварае дэльту (плошча 100 км²). Галоўны прыток — Аракс. Сярэдні гадавы расход вады каля в. Хулур 270 м³/с. Сцёк наносаў да 21 млн. т за год.
Выкарыстоўваецца для арашэння. Частка вады па канале перадаецца для абваднення ракі Аракс. У дэльце рыбалоўства (сяўруга, бялуга, асётр, судак і інш.). Суднаходная ў ніжнім цячэнні. Зема-Аўчальская, Мінгечавірская і інш. ГЭС. На Куры — гарады Горы, Тбілісі, Руставі (Грузія), Мінгечаур, Сабірабад (Азербайджан).
Шапялевіцкі сельсавет
Насельнітва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 634 чалавекі, з іх 98,3 % — беларусы, 0,9 % — украінцы, 0,3 % — рускія.
Іван Юр’евіч Макей
Іван Юр'евіч Маке́й (, в. Дзярэчын, Зэльвенскі раён, Гродзенская вобласць — ) — беларускі народны казачнік.
Біяграфія
Парабкаваў, працаваў у Беластоку на тэкстыльных фабрыках, у пякарні. З 1904 года жыў у в. Алексічы каля Зэльвы. Там у 1946 годзе ўдзельнікі фальклорнай экспедыцыі БДУ пад кіраўніцтвам Л. Р. Барага запісалі ад яго каля 30 казак.
Творчасць
Макей «разыгрываў» казку ў асобах, па майстэрску перадаваў інтанацыі, міміку, рухі і паходку персанажаў, надаваў казкам асаблівую сюжэтную напружанасць, арыгінальна спалучаў камічныя і драматычныя сюжэты. Адна з лепшых чарадзейных казак рэпертуару Макея «Кіёчак» апублікавана ў зборніку «Чарадзейныя казкі» (ч. І, 1973) і ў перакладзе на нямецкую мову ў зборніку «Беларускія народныя казкі» (10-е выданне, Берлін, 1980).
Петрапаўлаўка (Джыдзінскі раён)
Петрапаўлаўка (Петропавловка) — сяло, адміністрацыйны цэнтр Джыдзінскага раёна Рэспублікі Бурація. Утварае сельскае паселішча «Петрапаўлаўскае». Насельніцтва — 7435 чал. (2017). Знаходзіцца за 240 км на паўднёвы захад ад Улан-Удэ, на левым беразе ракі Джыды (прыток Селенгі), за 68 км на захад ад чыгуначнай станцыі Джыды.
Вольны затвор
Вольны затвор (вольная засаўка) — прынцып працы аўтаматыкі агнястрэльнай зброі, заснованы на паглыненні затворам энергіі аддачы. Пры гэтым затвор пачынае рухацца назад пад ціскам парахавых газаў. Энергіі «задняга ходу», затвору хапае на работу аўтаматыкі (экстрагіраванне стрэлянай гільзы, узвод баявой спружыны, падача новага патрона ў ствол).
Вольная засаўка канструцыйна прасцей за любы іншы тып працы аўтаматыкі, аднак павялічвае вагу зброі, а таксама хістанні пры стральбе за кошт свайго хуткага зваротна-паступальнага руху і саўдарэння затвора аб ствольную скрынку.
Спасылкі
Апісанне працы вольнай засаўкі
Берднікі (Смаленская вобласць)
Берднікі (Бе́рдники) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Берднікаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Замачульскі сельсавет
Замачу́льскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бялыніцкага раёна БССР. Цэнтр — вёска Замачулле.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бялыніцкага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бялыніцкім раёне БССР. У 1931 годзе скасаваны.
NGC 4765
NGC 4765 (іншыя абазначэнні — UGC 8018, MCG 1-33-20, ZWG 43.54, ARAK 391, VV 366, IRAS12507+0444, PGC 43775) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Мак-Нэр
Мак-Нэр (McNair) — шатландскае прозвішча.
Мухамед Юніс Манфі
Махамед Юніс аль-Манфі (محمد يونس المنفي; нар. 1976, Табрук) — лівійскі дыпламат і палітык. Быў абраны часовым прэзідэнтам Лівіі на Форуме лівійскага палітычнага дыялогу, дзе ўдзельнікі лівійскага канфлікту зацвердзілі пераходны ўрад да правядзенне ўсеагульных выбараў у краіне. Раней займаў пасаду пасла Лівіі ў Грэцыі.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1976 годзе ў горадзе Табрук. З’яўляецца выхадцам з племя манфа. Вучыўся на інжынерным факультэце Табрукскага ўніверсітэта, дзе атрымаў доктурскую ступень. Аль-Манфі быў адным з актыўных лідараў Лівійскай асацыяцыі студэнтаў (аддзяленне Саюза студэнтаў Джамахірыі), якія навучаліся ў Францыі. Пасля звяржэння Муамара Кадафі стаў дэпутатам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, кіраваў камітэтам жыллёва-камунальнай гаспадаркі.
Пазней узначаліў дыппрадстаўніцтва ў Грэцыі. Яго дзейнасць паслом у Афінах была адзначана напружанымі адносінамі паміж УНЗ і грэчаскім урадам з-за лівійска-турэцкага пагаднення аб марскіх межах. У рэшце рэшт ён быў выгнаны з Афін у снежні 2019 года.
5 лютага 2021 года Аль-Манфі балатаваўся па сумеснаму квітку з Абдэлем Хамідам Махамедам Дбэйбе ў якасці прэм’ер-міністра і Мусам аль-Кані і Абдалой аль-Лафі ў якасці віцэ-прэзідэнтаў. Іх спіс атрымаў 39 галасоў, на пяць больш, чым у Агілы Салех Іса і Фатхі Башагі. Апошні быў успрыняты як прыхільнік ЗША, але амерыканскі пасол адмаўляў любыя спробы паўплываць на выбарчы працэс.
15 сакавіка афіцыйна заняў пасаду прэзідэнта.
Ежавіца (Смаленская вобласць)
Ежавіца (Ежевица) — вёска ў Ельнінскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Карабецкага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Морэснэт
Морэснэт (Морнэ), Нейтральны Морэснэт, Нейтральнае Морнэ (Moresnet) — нейтральная тэрыторыя, плошчай каля 3,5 квадратных кіламетраў, існаваўшая паміж 1816 і 1919 гадамі, з той нагоды, што суседнія дзяржавы не маглі пагадзіцца, каму яна павінна належаць. Таму яны пагадзіліся кіраваць гэтай тэрыторыяй, падзяліўшы ўладу над ёй. Гэтая тэрыторыя знаходзілася на адлегласці каля 7 км на паўднёвы захад ад Ахена, у паўднёвым кірунку ад Валсерберга, дзе зараз сыходзяцца межы Германіі, Бельгіі і Нідэрландаў.
Назва мае розныя вымаўленні, паколькі сама па сабе яна — французскага паходжання, аднак насельніцтва дзяржавы вымаўляла яе ў адпаведнасці з нямецкімі або нідэрландскімі нормамі.
З'яўленне
Падчас Венскага кангрэса ў 1815 годзе былі перагледжаны межы паміж дзяржавамі, згодна з новым палітычнымі ўмовамі. Адной з такіх перагледжаных межаў была мяжа паміж новым Аб'яднаным Каралеўствам Нідэрланды і Прусіяй. Абедзве дзяржавы дамовіліся наконт большай часткі ранейшай мяжы, але не наконт Морэснэт. Паміж вёскамі Морэснэт і Нэў-Морэснэт існавала шахта па здабычы цынку, якую хацелі далучыць да сабе і Нідэрланды і Прусія. Абедзве дзяржавы дамовіліся ў 1816 годзе, што вёска Морэснэт застанецца нідэрландскай, вёска Нэў-Морэснэт будзе часткай Прусіі, а шахта і вёска Келміс (Ле Каламін) каля яе часова будзе нейтральнай тэрыторыяй, пад кіраваннем абодвух дзяржаў.
Новая тэрыторыя мела ў прыблізна трохкутную форму. Аснова праходзіла каля шашы паміж Ахенам і Льежам. Шахта знаходзілася адразу з паўночнага боку шашы. Ад шашы адыходзілі дзве прамыя лініі, якія перасякаліся на поўначы. Калі Бельгія ў 1830 годзе атрымала незалежнасць ад Нідэрландаў, то пачала межаваць з Морэснэт з захаду, і ўзяла на сабе сумеснае з Прусіяй кіраванне, хоць Нідэрланды ніколі афіцыйна не саступалі свае правы на гэту тэрыторыю. Спачатку тэрыторыя кіравалася двума часовымі камісарамі (па аднаму ад кожнай дзяржавы), але потым Морэснэт было дадзена болей аўтаноміі: быў назначаны мэр (кіраўнік дзяржавы) і нарада з 10 асоб.