cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аларых II
Дапамога остготам
У 489 годзе роднасны вестготам народ — остготы, на чале з каралём Тэадорыхам Вялікім выступілі супраць Адаакра, які кіраваў у Італіі, і ўварваліся ў гэту краіну. Спачатку остготы параўнальна лёгка пераадолелі супраціўленне арміі Адаакра, але ўжо ў наступным, 490 годзе той здолеў перайсці ў контрнаступленне і нават аблажыў свайго праціўніка ў Тыцынэ (суч. Павія). І тады на дапамогу остготам прыйшлі вестготы. Вестгоцкая армія, якая ў сваю чаргу ўварвалася Ў Італію, дамаглася зняцця аблогі з Павіі, а затым разам з остгоцкай уступіла ў бой з войскамі Адаакра на рацэ Адзе, і тут 14 жніўня 490 года злучаныя гоцкія сілы ўшчэнт разграмілі разнастайнае войска Адаакра і вымусілі праціўніка схавацца ў Равене. Пасля гэтага вайна ў Італіі звялася да аблогі Равены, якая доўжылася два з паловай гады, але вестготы ў ёй, здаецца, ужо не ўдзельнічалі. Калі Тэадорых у 493 годзе стаў бясспрэчным гаспадаром Італіі, ён аддаў сваю дачку Тыўдыгота ў жонкі Аларыху. Гэты шлюб злучыў абодва знатныя гоцкія каралеўскія роды Амалаў і Балтаў. Остгоцкае каралеўства ў Італіі станавілася натуральным саюзнікам Вестгоцкага.
Узаемаадносіны з франкамі
Тым часам змянілася становішча ў Паўночнай Галіі. Калі вестготы авалодалі Паўднёва-Заходняй і нават Паўднёвай Галіяй, а бургунды — Паўднёва-Усходняй, паўночная частка краіны, дзе яшчэ захоўвалася рымская ўлада, была адрэзана ад Італіі. Там практычна самаўладна кіраваў Эгідзій, а праз некаторы час пасля яго смерці кіраўнікоў Паўночнай Галіі стаў сын Эгідзія Сіягрый. Рыгор Турскі нават называе яго «каралём рымлян» (rех Romanorum). Гэта, вядома, няслушна, і ён хутчэй за ўсё, меў тытул рымскага патрыцыя, як яго называе яго Фрэдэгар у сваёй «Хроніцы», але ён добра адлюстроўвае рэальнае становішча Сіягрыя. Відаць, паміж Сіягрыем і Аларыхам усталяваліся калі не дружалюбныя, то мірныя і, мабыць, узаемавыгадныя адносіны.
У 481 годзе каралём франкаў, якія ўжо жылі на паўночным усходзе Галіі, стаў ваяўнічы Хлодвіг I, які перамог у 486 годзе пад Суасонам Сіягрыя. Пераможаны бег у Тулузу, дзе Аларых спачатку падаў яму пытулак. Аднак пазней, калі Хлодвіг пад пагрозай абвяшчэння вайны запатрабаваў яго выдачы, вестготы саступілі. Сіягрый быў закуты, перададзены франкскім пасланцам і затым пакараны смерцю. Гэты ганебны ўчынак Аларыха дазваляе зрабіць выснову аб тым, што вестготы ўсведамлялі ваенную перавагу франкаў. Выдача Сіягрыя не прывяла да ўсталявання добрых адносін з франкамі. Вестготы атрымалі на поўнач ад сваёй мяжы новага і даволі моцнага ворага.
Хлодвіг не абмежаваўся заваяваннем Паўночнай галіі, яго мэтай было падпарадкаванне ўсёй Галіі. А для гэтага было трэба знішчыць вестготаў. У наступныя гады, магчыма, адбываліся сутыкненні з франкамі ў вобласці сярэдняй Луары. У 496 годзе Аларых адбіў горад Сент у Хлодвіга. Такім чынам, за нейкі час да перамогі Аларыха ён знаходзіўся ў руках франкаў. Гэты горад знаходзіўся ў самым сэрцы вестгоцкіх паселішчаў у Аквітаніі. Праз два гады, у 498 годзе франкі занялі нават Бардо, дзе яны захапілі ў палон вестгоцкага герцага Суатрыя. Каля 500 года скарыстаўшыся разладамі ў бургундскім каралеўскім доме, Хлодвіг уварваўся ў Бургундыю. Армія бургундскага караля Гундабада пацярпела паражэнне, і сам кароль насілу выратаваўся. Але франкі, вырашыўшы, што яны значна саслабілі Бургундскае каралеўства, сышлі, а Гундабад звярнуўся па дапамогу да Аларыха. І той, цвяроза ацаніўшы становішча, прыйшоў да яго на дапамогу. З дапамогай вестготаў Гундабад разграміў свайго брата Гадэгізеля, якого падтрымлівалі франкі. Франкскіх палонных Гундабад адправіў у Тулузу да Аларыха. Гундабад, які атрымаў перамогу, ва ўзнагароду за дапамогу ў 501 годзе саступіў готам Авіньён. Каля 502 года гэтыя сутыкненні скончыліся. Паколькі Аларых II і Хлодвіг сустрэліся на востраве пасярод Луары ў Амбуаза, мяжа паміж вестготамі і франкамі, верагодна, праходзіла менавіта па гэтай рацэ. Пра што вяліся перамовы, невядома, але цалкам магчыма, гаворка ішла пра ўзаемнае прызнанне ўладанняў.
Паўстанне Пятра
У 506 годзе, як паведамляе Сарагоская хроніка, готы ўзялі Тартосу і забілі тырана Пятра, галава якога была дастаўлена ў Сарагосу. У адрозненне ад імя Бурдунел імя Пётр было ўжо вядомым і даволі распаўсюджаным хрысціянскім імем. Сярод готаў такія імёны распаўсюджаны яшчэ не былі, так што Пятра можна з поўным правам лічыць іспана-рымлянінам. Тартоса размешчана ў ніжнім цячэнні ракі Эбра недалёка ад мора. Такім чынам, арэнай выступлення Пятра была (і цяпер у гэтым ужо нельга сумнявацца) Тараконская Іспанія. Менш чым праз дзесяць гадоў гэта правінцыя (прынамсі, яе частка) ізноў узнялася супраць вестготаў. Не выключана, што Пётр і Бурдунел былі нейкім чынам звязаны з франкамі.
Зыход вестготаў у Іспанію
Цікава, што Іберыйскі паўвостраў упершыню набыў важнае значэнне ў вачах вестготаў толькі пры з’яўленні франкскай пагрозы. Датуль яны, хоць і падпарадкавалі сабе значную частку Іберыйскага паўвострава, але самі займалі толькі найважнейшыя апорныя пункты; з упэўненасцю можна казаць толькі пра прысутнасць вестготаў у Мерыдзе, дзе ў 483 годзе вестгоцкі герцаг сумесна з епіскапам паклапаціліся пра аднаўленне разбуранага моста праз Гвадыяну. Магчыма, нейкаторыя готы пасялілася ў старажытнакастыльскай Месеце, прыблізна ў вобласці Паленсіі, пасля перамогі над свевамі. Пры рымлянах Іспанія здавалася прыдаткам Галіі. Працэс раманізацыі таксама не закрануў яе (за выключэннем узбярэжжа Міжземнага мора) у такой значнай ступені, як Галію. Пачынаючы з 409 года, гэта краіна надзвычай пацярпела ад нападаў вандалаў, аланаў і свеваў. Хоць пасля знішчэння аланаў (416—418) і сыходу вандалаў у 429 годзе, утварыўся пэўны вакуум улады, які не здолела запоўніць Рымская імперыя, вестготы пачалі браць удзел у іспанскіх справах (і то вельмі нерашуча) толькі з 456 года. Пасля гэтага, у другой палове V стагоддзя яны паступова далучылі гэты паўвостраў да сваіх уладанняў. Рух ажыццяўляўся некалькімі хвалямі. Ужо ў 494 годзе Сарагоская хроніка паведамляе, што готы ўвайшлі ў Іспанію, а пад 497 годам, што яны атрымалі месцы для паселішча ў Іспаніі. Які дакладны змест маюць гэтыя кароткія паведамленні, спрэчна: адны даследчыкі мяркуюць (і гэта традыцыйны пункт гледжання), што гаворка ідзе пра пачатак перасялення вестготаў з Галіі ў Іспанію, іншыя — пра ваенную аперацыю готаў. Хоць на землях паміж Луарай і Гаронай, якія апынуліся пад непасрэднай пагрозай нападаў франкаў, жыла вельмі невялікая колькасць вестготаў, тым не менш, ужо тады перасяляцца ў Іспанію вырашыліся іх шматлікія супляменнікі з карэнных абласцей вестгоцкіх паселішчаў.
Адносіны Аларыха са сваімі падданкамі артадаксальна-нікейскай веры
Ваенныя дзеянні 90-х гадоў апынуліся толькі прэлюдыяй да вырашальнай сутычкі паміж франкамі і вестготамі. Велізарнае значэнне тым часам набывае рэлігійнае пытанне. Яшчэ ў 90-я гады V стагоддзя Хлодвіг прыняў хрысціянства ў яго артадаксальна-нікейскай форме, а ўслед за ім артадаксальнае хрысціянства становіцца і рэлігіяй усіх франкаў. Гэта давала Хлодвігу перавагі ў яго палітыцы, паколькі вестготы, таксама як і остготы і бургунды, былі арыянамі, у той час як мясцовае насельніцтва іх дзяржаў прытрымлівалася артадаксальна-нікейскай веры. Рыгор Турскі піша, што шматлікія жыхары Галіі тады жадалі быць пад уладай франкаў. Вядома, гэта зразумелае перабольшанне аўтара «Гісторыі франкаў», які жыў да таго ж пад уладай франкскіх каралёў, але ўсё ж у нейкай меры адлюстроўвае настроі артадаксальна-нікейскіх падданак Аларыха і асабліва артадаксальнага кліру. Аларых жа вагаўся паміж антыартадаксальнымі рэпрэсіямі і прыцягненнем нікейцаў да сваёй падтрымкі. З аднаго боку, былі сасланы некаторыя епіскапы, у тым ліку адзін з найвыдатных тэолагаў таго часу Цэзарый Арльскі, які быў сасланы ў Бардо. Яшчэ больш суровым чынам расправіўся Аларых з турскім епіскапам Валузіянам. У яго справе палітычная падаплёка была яшчэ яснейшая: ён быў западозраны ў імкненні перайсці пад уладу франкаў, і за гэта ён не толькі быў зняты з біскупскай кафедры, але і адправіўся ў выгнанне ў Іспанію, гэта значыць як мага далей ад франкскай мяжы. Артадаксальна-нікейскае духавенства было пазбаўлена падараваных яму рымскімі імператарамі прывілеяў у падатковай вобласці.
З іншага боку, менавіта Аларых II імкнуўся да наладжвання добрых кантактаў з рымлянамі. Так, магчыма, пры яго садзейнічанні адбылося правядзенне цыркавых гульняў у Сарагосе ў 504 годзе. Арганізацыя гульняў лічылася імператарскім прывілеем; Аларых мог разлічваць паўстаць, такім чынам, перад рымлянамі ў абліччы спадчынніка імперыі. На адной геме мы бачым Аларыха з рымскай прычоскай і па-рымску паголенай барадой. Прымаючы да ўвагі, якое значэнне ў ранняе Сярэднявечча надавалася знешняму абліччу ў якасці знешняга знака прыналежнасці да пэўнай этнічнай групы, можна па заслугах ацаніць важнасць такіх паводзін Аларыха.
Рымскі закон вестготаў
З імкненнем урэгуляваць адносіны са сваімі раманскімі падданымі звязана і заканадаўчая дзейнасць Аларыха. Прыняты пры яго бацьку кодэкс адносіўся толькі да готаў. Раманскае ж насельніцтва працягвала жыць па старых рымскіх законах. Пры Аларыху быў складзены Рымскі Закон Вестготаў, таксама вядомы пад назвай «Брэвіярый Аларыха». У гэты збор была ўключана большасць законаў з Кодэкса Феадосія, навелы позніх імператараў да Лівія Севера і фрагменты з твораў антычных юрыстаў. Законы, якія больш не адказвалі новым умовам, былі выкінуты. Так, у зборы адсутнічаюць законы, якія закраналі б царкоўныя пытанні і былі б накіраваны на дыскрымінацыю арыянства. Былі выключаны і некаторыя састарэлыя артыкулы пра сенатарскае званне, а да іншых былі дададзены тлумачэнні, якія істотна змянялі іх сэнс. Амаль да ўсіх законаў былі дададзены тлумачэнні, якія часта браліся з вельмі старажытных юрыдычных крыніц і ў некаторых выпадках нават радыкальна мадыфікавалі сам змест артыкулаў. Верагодна, 2 лютага 506 года вестгоцкі граф Гаярых апублікаваў Рымскі Закон Вестготаў перад сходам артадаксальных епіскапаў і знатных рымлян. Складанне гэтага кодэкса не варта прымаць за нейкую саступку Аларыха II у адносінах да рымскага насельніцтва. Хутчэй яно стала следствам суверэннага права вестгоцкага цара. Збор Аларыха II адыграў вялікую ролю ў будучым лёсе рымскага права ў Заходняй Еўропе; на працягу некалькіх стагоддзяў рымскае права было вядома толькі ў той форме, якую надалі яму прававеды вестгоцкага караля. Пад уладай вестготаў рымляне жылі ў вельмі спрыяльных умовах. Гэта, перш за ўсё, адносіцца да ніжэйшых пластоў насельніцтва, якія ў Рымскай імперыі былі прыгнечаны надзвычай цяжкімі падаткамі.
Уводзячы ў сілу новы збор, вестгоцкі кароль пераследваў шэраг мэт. Па-першае, гэтым зборам палягчалася судаводства, бо з гэтага часу суддзі маглі ўжо кіравацца адным дакументам, а не губляцца ў масе разнастайных актаў. Па-другое, замацоўвалася ў прававым плане падзел вестготаў і рымлян, бо цяпер для дзвюх груп насельніцтва дзейнічалі два розных кодэксы: Эйрыха для вестготаў і Аларыха для рымлян. У трэціх, набывалася юрыдычная незалежнасць вестгоцкага каралеўства ад Візантыі, бо з гэтага часу на яго тэрыторыі дзейнічаў уласны збор законаў, і заканадаўчыя акты Канстанцінопаля ўжо не мелі сілы для рымскіх падданых Аларыха. Цікава, што дата ўвядзення ў сілу гэтага кодэкса вызначана паводле гадоў кіравання Аларыха, а не рымскага імператара. Вестгоцкі кароль падкрэсліваў не толькі сваю поўную незалежнасць ад імперыі і юрыдычная роўнасць з імператарам, але і тое, што рымляне, якія жывуць на тэрыторыі яго каралеўства, з’яўляюцца выключна яго падданымі. У чацвёртых, прыцягваючы да заканадаўства рымскіх юрыстаў і раячыся з царкоўнай і свецкай знаццю падпарадкаванага рымскага насельніцтва, кароль імкнуўся паказаць сваю сімпатыю да рымскіх і артадаксальна-нікейскіх падданых.
Агдскі сабор
Спрабуючы заручыцца падтрымкай артадаксальна-нікейскага епіскапата гальскай часткі краіны з прычыны пагрозы франкскага ўварвання, Аларых санкцыянаваў сход сабору. 10 верасня 506 года ў Агдзе адбыўся сабор артадаксальнай царквы Каралеўства вестготаў, у якім прыняў удзел 24 епіскапы. Хоць адсутнічалі епіскапы з іспанскай часткі дзяржавы (мабыць, іх пазіцыя ў той момант вестгоцкага караля не цікавіла), мы можам гаварыць аб тым, што гэта быў дзяржаўны сабор: першы ў германскай дзяржаве, з прычыны таго, што епіскапы Франкскай дзяржавы сабраліся толькі ў 511 годзе ў Арлеане, а епіскапы краіны бургундаў — у 517 годзе. Пасяджэнні сабора вёў Цэзарый Арльскі, які яшчэ зусім нядаўна жыў у выгнанні ў Бардо. Ён быў не толькі незвычайна адукаваным чалавекам, уплыў якога на царкоўнае жыццё таго часу немагчыма пераацаніць, але і ў якасці мітрапаліта Арльскага спадчыннікам традыцыі, якая імкнулася да абмежавання рымскага ўплыву на гальскую царкву. З прычыны таго, што высілкі Аларыха II, накіраваныя на стварэнне незалежнай вестгоцкай царквы, супадалі з патрабаваннямі Цэзарыя, апошні мог нават спадзявацца заняць месца першага патрыярха артадаксальнай царквы дзяржавы вестготаў. Пастановы сабора адносіліся да ўрэгулявання практычных пытанняў царкоўнага жыцця; пры гэтым выкарыстоўваліся і раннія царкоўныя юрыдычныя крыніцы, перш за ўсё збор канонаў з Арля.
Значэнне палітыкі Аларыха
Значэнне ўсёй палітыкі Аларыха II складаецца ў тым, што ён распачаў шырокамаштабную спробу інтэграваць артадаксальнае насельніцтва ў вестгоцкую дзяржаву. Гэта гаворыць аб тым, што Аларых II ні ў якім разе не быў слабым ці малаважным кіраўніком. Ён ажыцяўляў зусім новую канцэпцыю ўнутрыпалітычнага развіцця, мэтай якой было ўсталяванне гарманічных узаемаадносін паміж артадоксамі-рымлянамі і арыянамі-вестготамі. Кароль намерваўся кіраваць абодвума плямёнамі на абсалютна раўнапраўных пачатках. І ўсё ж царкоўная палітыка, распачатая выданнем Рымскага Закона Вестготаў і працягнутая Агдскім саборам, ні да чаго не прывяла. Перамогі франкаў перапынілі гэты шматспадзеўны працэс. Развал Тулузскай дзяржавы перашкодзіў правядзенню запланаванага на 507 год дзяржаўнага сабору, які павінен быў адбыцца ў Тулузе і ў якім павінны былі ўдзельнічаць і іспанскія епіскапы.
Расклад сіл
Заключаны ў 502 годзе мір з франкамі быў парушаны Хлодвігам. Тэадорых Вялікі згадвае ў адным лісце, напісаным каля 507 года, што франкі занялі вестгоцкую вобласць, і, што ў баях загінуў адзін з членаў каралеўскага роду. Кароль остготаў, дачка якога Тыўдыгота стала жонкай Аларыха II, спрабаваў абараніць свайго зяця, тым больш што гаворка ішла пра падтрыманне пажаданай для Тэадорыха «раўнавагі сіл». Параіўшы Аларыху II нічога не прадпрымаць, ён звярнуўся да Хлодвіга з заклікамі да міру, і прыстрашыў у выпадку адмовы ваеннай інтэрвенцыяй. Заходнім эрулам, варнам і цюрынгам Тэадорых нагадаў пра дабрадзействы Эйрыха, каб тыя аказвалі процідзеянне салічным франкам на Ніжнім Рэйне. У гэтай сітуацыі вялікае значэнне набыла пазіцыя бургундскага караля Гундабада. Яго сын, як і Аларых, быў жанаты на дачцы Тэадорыха, зусім нядаўна вестгоцкі кароль актыўна дапамог яму ў барацьбе з братам, якога не менш актыўна падтрымлівалі франкі. Гундабад, як і Аларых і Тэадорых, быў арыянінам. Франкі былі супернікамі бургундаў у барацьбе за ўладу ў Галіі, а нядаўнія падзеі паказалі, што яны гатовыя пры зручным выпадку ўмяшацца ў справы Бургундыі. Усё гэта, здавалася, павінна было схіліць бургундскага караля да падтрымкі Аларыха ці, прынамсі, да нейтралітэту. Але, з іншага боку, і вестготы былі супернікамі бургундаў, а саюз двух гоцкіх каралеўстваў быў вельмі небяспечны не толькі для Хлодвіга, але і для Гундабада. Ды і сварыцца з Хлодвігам, які усё больш набіраў сілу, было для яго небяспечна. Не меншае значэнне мела імкненне бургундаў захапіць паўднёва-ўсходнюю частку Галіі, якая належала вестготам, каб выйсці да міжземнаморскага ўзбярэжжа. Усё гэта прывяло да таго, што ўрэшце Гундабад далучыўся да Хлодвіга ў вайне з вестготамі. Не выключана, што паміж імі была заключана дамоўленасць пра падзел гальскіх уладанняў вестготаў. Остгоцкі кароль раіў бургундам адмовіцца ад самагубнай кааліцыі з Хлодвігам. Аднак заклікі Тэадорыха засталіся дарэмныя. Цалкам магчыма, што да нападу на вестготаў Хлодвіга падбухторваў канстанцінопальскі двор, бо поспех Хлодвіга азначаў адначасовае паслабленне палітычнага становішча Тэадорыха Вялікага.
Бітва пры Пуацье. Смерць Аларыха II
Верагодна, Хлодвіг I перайшоў у наступ, з прычыны таго, што вырашальная бітва адбылася ў Пуацье, глыбока ў вестгоцкіх уладаннях. (З нагоды месцы бітвы ідуць спрэчкі. Шырока распаўсюджаная лакалізацыя месца бітвы пры Вуе не падмацавана надзейнымі данымі). У канцы лета 507 года войска вестготаў пацярпела разгромнае паражэнне. Аларых II загінуў у баі, нібы ад рукі самага Хлодвіга. Пераможцы хутка пракраліся ў цэнтральныя вобласці вестгоцкай дзяржавы і ўзялі Бардо і Тулузу, дзе ў іх рукі патрапіла частка каралеўскай скарбніцы. Памылкова гаварыць аб тым, што ўся каралеўская скарбніца была выяўлена франкамі ў Тулузе. З паведамлення Пракопа Кесарыйскага высвятляецца, што, прынамсі, значная частка скарбніцы была перавезена для бяспекі ў Каркасон. Сын Хлодвіга Тэадорых заняў Авернь; рымская знаць гэтай вобласці ваявала ў бітве пры Пуацье на баку вестготаў. Кіраваў супраціўленнем Апалінарый, сын Сідонія Апалінарыя, які пры Аларыху II быў вернуты з выгнання і прызначаны комітам Аверні. Пазней ён, пайшоў па стопах бацькі, у 515 годзе стаў епіскапам горада Клермона.
Прычыны паражэння вестготаў
Найбольш верагодным здаецца пункт гледжання, паводле якога паражэнне стала следствам ваеннай перавагі франкаў. Тое, што яны маглі выставіць насамрэч вялікае войска, пацвярджаецца іх паспяховымі дзеяннямі супраць остготаў і візантыйцаў у гоцкай вайне. Да таго ж арыентаваныя на блізкі бой франкі маглі быць надзвычай небяспечнымі для вестготаў, для якіх звыклым быў толькі конны бой на адлегласці. У тым, што адно ваеннае паражэнне прывяло да развалу дзяржавы, не апошнюю ролю адыграла смерць Аларыха і адсутнасць абвешчанага сталага спадчынніка; у першыя тыдні пасля паражэння, як відаць, не знайшлося нікога, хто змог бы аб’яднаць сілы вестготаў. Сарагоская хроніка цалкам дакладна перадае наступствы бітвы, калі гаворыць, што «Тулузскае каралеўства было разбурана франкамі». Смерць караля, захоп вобласці паселішча, страта часткі каралеўскай казны тлумачаць і пацвярджае выказванне храніста.
Жонкі і дзеці
Аларых II кіраваў 23 года. .
Сунаката
Сунаката — сяло ў Жанакарганскім раёне Кызылардзінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Сунакацінскай сельскай акругі. Код КАТА — 434059100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1882 чалавекі (964 мужчыны і 918 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1799 чалавек (909 мужчын і 890 жанчын).
Санчурск
Санчурск (Са́нчурск, Шынчара́, Санцара́) — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр Санчурскага раёна Кіраўскай вобласці Расіі. Утварае Санчурскае гарадское паселішча. Насельніцтва — 3865 чалавек (2021).
Пасёлак размешчаны на рацэ Вялікая Какшага ў месцы ўпадзення ў яе прытокаў Мамокша і Меленка на крайнім паўднёвым захадзе вобласці, за 230 км на паўднёвы захад ад абласнога цэнтра горада Кірава, за 50 км на паўночны захад ад Іашкар-Алы і за 31 км ад чыгуначнай станцыі Нуж’ялы.
Маліноўшчына (Чашніцкі раён)
Маліно́ўшчына (, Малиновщина) — вёска ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Кругліцкага сельсавета.
Ягор Піліпавіч Гоцін
Ягор Піліпавіч Гоцін — беларускі будаўнік. Заслужаны будаўнік Беларускай ССР (1963).
Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь
Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — орган дзяржаўнага кіравання Беларусі, які забяспечвае дзейнасць Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у вобласці кадравай палітыкі, ідэалогіі і права, ажыццяўляе падрыхтоўку, выконванне і кантроль за выкананнем загадаў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Падпарадкоўваецца непасрэдна Прэзідэнту Беларусі.
Генеральны дырэктар
Генеральны дырэктар (director-general або general director, Generaldirektor) — дырэктар, вышэйшая адміністрацыйная пасада, шырока выкарыстоўваная ў многіх дзяржавах і краінах свету, але, часам, у розных значэннях.
Еўрапейскі Саюз
У Еўрапейскай камісіі і Савеце Еўрапейскага Саюза, кожны аддзел (так званы Генеральны дырэктарат) узначальвае непалітычны гендырэктар. Гэта прыкладна эквівалентна брытанскаму абавязковага сакратара.
Вустрыцы
Ву́стрыцы (Ostreidae) — сямейства двухстворкавых малюскаў. Каля 50 відаў.
Апісанне
Даўжыня 9—42 см, маса да 50 грам. Створкі ракавін, што ахопліваюць цела вустрыцы, несіметрычныя: ніжняя — глыбокая, падобная да сподка, у ёй ляжыць цела, прырослае да сценак, верхняя — меншая, пляскатая, служыць нібыта вечкам. Унутры створкі злучаны мускулам-замыкальнікам. Жывуць пераважна ў цёплых і ўмераных марах з высокай салёнасцю. Трымаюцца вялікімі скопішчамі, нерухомыя, прырастаюць да марскога дна.
Малачай глянцавіты
Малачай глянцавіты (Euphorbia lucida) — від травяністых раслін сямейства, распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёва-Усходняй Еўропе і на ўсход да заходняй Сібіры і Цэнтральнай Азіі.
Апісанне
Шматгадовая расліна 30-150 см даўжынёй. Расліна голая. Лісце эліптычна-ланцэтнае, даўгавата-ланцэтнае або ланцэтнае, на сясплодных пазухавых парастках нярэдка лінейна-ланцэтнае, з круглявым аснаваннем, цэльнакрайняе, танкаватае, пад канец вегетацыі скурыстае, зверху глянцавітае.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёва-Усходняй Еўропе і на ўсход да заходняй Сібіры і Цэнтральнай Азіі.
Вустрыцы
Выкарыстанне чалавекам
Першыя звесткі ў крыніцах пра промысел вустрыц датуюць 150 годам да н.э. Праз шматвяковы бескантрольны промысел папуляцыі вустрыц у многіх месцах былі практычна знішчаны, цяпер іх разводзяць штучна на спецыяльных «фермах». Але промысел вустрыц усё яшчэ вядзецца ў Ціхім акіяне каля берагоў Японіі, ЗША і іншых краін.
Мяса вустрыц мае асаблівы хімічны склад, які тлумачыць іх далікатны смак і танізавальнае ўздзеянне на нервовую сістэму. Мяса змяшчае каля 7-14 % бялкоў, 0,3-2,2 % тлушчаў, 6 % вугляводаў глікагена. 6 вустрыц агульнай вагай каля 100 грамаў задавальняюць штодзённую патрэбу чалавека ў жалезе і медзі, каля паловы сутачнай нормы ёду, кальцыю, фосфару і 0,1 дзённай нормы жывёльнага бялка, а таксама вітамінаў B1, B2 і PP.
У кулінарыі вустрыцы вядомы з антычнасці. Спажываюць вустрыц, звычайна, жывымі — падаюць з лімонам у ракавінах на колатым лёдзе як закуску да шампанскага, каньякоў, сухіх і паўсухіх вінаў; ракавіны спачатку прамываюць халоднай вадой і адкрываюць, выдаляюць верхнюю створку. Мяса на ніжняй створцы прамываюць кіпячонай вадой, падразаюць адмысловым нажом, аддзяляюць ад ракавіны, але пакідаюць на ёй. Выціскаюць на мяса лімонны сок (на 10 вустрыц — 1 лімон) і глытаюць цалкам, не разжоўваюць. Для гарачых страў вустрыцы пасле мыцця і выдалення створак адварваюць са спецыямі, цыбуляй і іншымі, або запякаюць у духавой шафе. Вустрыцы таксама смажаць, прыпускаюць, вараць супы і г.д. Прадаюць жывых, марожанае іх мяса, у кансервах, часам вэнджаных. Пры тэмпературы каля 0 °C вустрыцы могуць жыць 10—15 дзён; пры тэмпературы ніжэй за −3 °C яны гінуць. У мёртвых вустрыц створкі адчыняюцца, есці іх нельга.
У Рычы Паспалітай ядомыя вустрыцы ў канцы XVI — пачатку XVII стст. былі не толькі вядомыя, але і даступныя звычайным гараджанам партовых гарадоў. З XVII ст. сустракаюцца згадкі, што вустрыцы гэта вытанчаная страва караля і магнатаў. Лічаць, што цікавасць да іх з’явілася дзякуючы Людвіцы Марыі Ганзага Неверскай, жонкі спачатку караля Уладзіслава Вазы, а пасля і караля Яна Казіміра. Да каралеўскага стала, праўда, траплялі вустрыцы толькі пры нагодзе, напрыклад, як выраз гасціннасці і пашаны да гасцей з Францыі. Пастаўлялі вустрыц да каралеўскага двара з Гданьска. У першай кулінарнай кнізе на польскай мове Compendium ferculorum (1682) Станіслава Чарнецкага ёсць два рэцэпты гатавання вустрыц — свежыя з перцам і печаныя з аліўкавым або іншым добрым алеем, соллю, перцам, таркаваным белым хлебам і, пасля запячэння, спырснутыя свежым лімонам.
У XVIII ст. вустрыцы, як вытанчаны далікатэс былі на сталах каралёў і магнатаў. Знайшлося вельмі шмат іх аматараў і страву ўжо не лічылі ласункам для французскіх гасцей. Перавозілі вустрыцы з балтыйскіх партоў вазамі ў бочках з марской вадой, або ў кашах, выкладзеных марскімі водарасцямі. Або прывозілі ўжо марынаванымі. Як і ў XVII ст., было шмат людзей, якім не падабаліся вустрыцы і ўспрымаліся імі як сімвал сапсаванасці звычаяў. Кансерватыўная-«сармацкая» частка грамадства ставілася да вустрыц негатыўна, як і да смаўжоў, жабіных лапак і інш. Але не ўсе кансерватары грэбавалі вустрыцамі, асабліва вызначаўся прыхільнасцю Караль Станіслаў «Пане Каханку» Радзівіл, які часам звяртаўся па медыцынскую дапамогу пасля празмернага іх спажывання. На вядомым абедзе 1789 года ў гадавіну каранацыі Станіслава Аўгуста Панятоўскага і ў памяць Крэўскай уніі Караль Станіслаў частаваў караля і гасцей некалькімі сотнямі паўміскаў вустрыц, хутка з’едзеных здзіўленай шляхтай, большасць якой дагэтуль не каштавала імпартны прадукт.
IC 2256
IC 2256 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральная галактыка) ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Амуцінскае
Амуцінскае (Омути́нское) — сяло (у 1959—1993 гадах — пасёлак гарадскога тыпу Амуцінскі) у Цюменскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Амуцінскага раёна і Амуцінскага сельскага паселішча. Размешчана на беразе ракі Вагай пры чыгуначнай станцыі Амуцінская (на лініі Цюмень — Омск). Насельніцтва — 9101 чалавек (2021).
Крысціян Мунджыў
Крысція́н Мунджы́ў (Cristian Mungiu, ; нар., , Румынія) — румынскі , і , лідар румынскай «новай хвалі». Сусветную вядомасць атрымаў пасля выхаду карціны «4 месяцы, 3 тыдні і 2 дні» (2007), якая прынесла яму «Залатую пальмавую галіну» Канскага кінафестывалю.
Форыа
Форыа (Forio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Неапаль.
Насельніцтва складае 16675 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 1 390 чал./км². Займае плошчу 12 км². Паштовы індэкс — 80075. Тэлефонны код — 081.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Віт.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Бедленд
Бедленд (бэдленд, ад badlands, літаральна — дурныя, дрэнныя, неўрадлівыя землі) — мясцовасць з рэзка і моцна расчлянёным рэльефам, цяжкапраходным і непрыдатным для земляробства і жывёлагадоўлі. Тыповыя бедленды — гэта ўзгоркі з вузкімі грэбнямі са стромымі схіламі, перасечаныя ярамі. Характарызуюцца высокай гушчынёй часовых вадацёкаў і мінімальным раслінным покрывам. Тыповымі формамі рэльефу ў складзе бедлендаў з'яўляюцца каньёны, цясніны, астанцы, яры, сталовыя горы. Бедленды афарбаваны ў самыя разнастайныя колеры, ад чорных і чырвоных да светлых глін, і часта ўяўляюць сабой сапраўднае відовішча.
Утвараюцца ў выніку дзейнасці часовых водных патокаў (падчас залеваў) ва ўмовах разрэджанай расліннасці як на рыхлых, так і на гліністых пародах. Новыя залевы працягваюць справу ўкаранення бедлендаў, таму многія палеанталагічныя знаходкі былі зроблены менавіта ў бедлендзе, пасля вымывання чарговага пласта глебы.
Распаўсюджаны ў краінах з засушлівым кліматам. Класічныя бедленды сустракаюцца на стыку Вялікіх раўнін і Скалістых гор у ЗША і Канадзе. Яны ўваходзяць у склад нацыянальных паркаў Бедлендс (Паўднёвая Дакота) і Тэадор Рузвельт (Паўночная Дакота) і інш. Бедленды можна ўбачыць у Іспаніі, Аргенціне. На тэрыторыі СНД бедленды сустракаюцца на землях Сярэдняй Азіі, Казахстана, Арменіі.
Малачай мізэрны
Малачай мізэрны (Euphorbia exigua) — від кветкавых раслін сямейства. exigua — «маленькі».
Распаўсюджанне
Арэал: Паўночная Афрыка: Алжыр; Егіпет, Лівія; Марока; Туніс. Каўказ: Грузія. Заходняя Азія: Кіпр; Іран; Ізраіль; Іарданія; Ліван; Сірыя; Турцыя. Еўропа: Беларусь, Эстонія, Латвія; Літва; Расія — еўрапейская частка; Украіна; Аўстрыя; Бельгія; Чэхаславакія; Германія; Венгрыя; Нідэрланды; Польшча; Швейцарыя; Данія; Фінляндыя; Ірландыя; Нарвегія; Швецыя; Вялікабрытанія; Індыя; Балгарыя; краіны былой Югаславіі; Грэцыя; Італія, Мальта, Румынія; Францыя; Партугалія [у тым ліку Мадэйра]; Гібралтар; Іспанія. Таксама культывуецца.
Расце ў адкрытых раёнах з кустамі, палях, садах, на звалках. Лепш за ўсё расце на вільготных да умерана сухіх, ад вапнавых і ўрадлівых, гліністых і нават камяністых суглінкавых глебах.
Георгэ Геаргіу-Дэж
Георгэ Геаргіу-Дэж (Gheorghe Gheorghiu-Dej, нар. Георгэ Геаргіу; 8 лістапада 1901, Бырлад — 19 сакавіка 1965, Бухарэст) — румынскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Румыніі з 1948 і да сваёй смерці ў 1965.
Генеральны (першы) сакратар ЦК РКП у 1944—1954 і 1955—1965 (у 1954—1955 гэту пасаду займаў Георгэ Апостал). Прэм’ер-міністр Румыніі ў 1952—1955. Старшыня Дзяржрады Румыніі ў 1961—1965.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і рабочага Тэнасе Геаргіу і яго жонкі Аны. Быў членам камуністычнай партыі Румыніі з 1930 года.
У 1933 годзе разам з Давідам Корнерам, Канстанцінам Дончэ і іншымі членамі РКП, быў асуджаны Бухарэсцкім судом за актыўны ўдзел у страйку чыгуначнікаў 1933 года. Па прафесіі — чыгуначны электрык. Неаднаразова падвяргаўся зняволенню, пазней узначаліў у РКП «турэмную фракцыю».
У часы дыктатуры Антанеску знаходзіўся ў канцлагеры Тыргу-Жыу, адкуль, паводле афіцыйнай біяграфіі, нібы бег у жніўні 1944 разам з групай паплечнікаў (пазней, аднак, былі апублікаваны фатаграфіі вызваленых савецкімі войскамі зняволеных, на якіх выразна бачны прынамсі адзін з «уцекачоў» — Г. Апостал). Заняў пасаду генеральнага сакратара ЦК РКП у 1945 годзе, але атрымаў поўную ўладу ў партыі толькі ў 1952 годзе, калі яму ўдалося зняць з пасад Ганну Паўкер (неафіцыйнага лідара партыі ў паваенны перыяд) і прадстаўнікоў «маскоўскай фракцыі». Падпісаў Варшаўскі дагавор ад імя РНР.
Занепакоены рэформамі Хрушчова, ён пачаў праводзіць палітыку адноснай аўтаноміі Румыніі ў рамках Варшаўскага блока. У 1957 годзе з Румыніі былі выведзены савецкія войскі. У апошнія гады свайго кіравання ўсталяваў дыпламатычныя адносіны з заходнімі краінамі, уключаючы ЗША.
Памёр 19 сакавіка 1965 года ад раку лёгкіх.
У Геаргіу-Дэжа былі дзве дочкі — Васіліка (1928—1987) і Канстанціна (нар. 1931).
Таццяна Савельеўна Марыненка
Таццяна Савельеўна Марыне́нка (, вёска Сухі Бор,, Віцебская вобласць, БССР — , вёска Жарцы, , Віцебская вобласць, БССР) — савецкая партызанка (партызанскі псеўданім «Васілёк»), разведчыца і сувязная партызанскай брыгады «Няўлоўныя» НКУС СССР, якая дзейнічала на часова акупаванай Трэцім рэйхам тэрыторыі БССР. Герой Савецкага Саюза (06.05.1965).
Стары Замасць (гміна)
Ста́ры За́масць (Stary Zamość) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Замойскага павета Люблінскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Старым Замасці. Плошча гміны складае 97,19 км². Станам на 2011 год у гміне Стары Замасць пражывалі 5413 чалавек, шчыльнасць — 56,6 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 19 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 15 населеных пунктаў.
Таццяна Савельеўна Марыненка
Біяграфія
У 1939 годзе скончыла Полацкае педагагічнае вучылішча. Працавала настаўніцай у сярэдняй школе ў вёсцы Зялёнка Полацкага раёна.
У гады Вялікай Айчыннай вайны забяспечвала партызан звесткамі аб размяшчэнні варожых гарнізонаў, перамяшчэнні воінскіх частак праціўніка. У канцы ліпеня 1942 г. фашысты па даносе здрадніка арыштавалі Таццяну Марыненка разам з яе 14-гадовым братам Лаўрэнам і 28 аднавяскоўцамі, якія пасля допытаў былі расстраляныя. Трое сутак фашысты катавалі і 2 жніўня 1942 г. расстралялі партызанку разам з братам.
Пахаваная ў вёсцы Жарцы Полацкага раёна.
Кальмар
Кальмар:
IC 2257
IC 2257 — галактыка тыпу *2 (падвойная зорка) ў сузор’і Рак.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Відэлец
Відэ́лец — сталовы прыбор у выглядзе стрыжня з зубцамі.
Упершыню з'явіўся ў Візантыйскай імперыі ў XI ст. Спачатку меў толькі адзін зубец. У выніку крыжовых паходаў распаўсюдзіўся па Заходняй Еўропе, перадусім у Італіі. У Польшчы і ВКЛ відэлец пачаў пранікаць ад часоў Боны Сфорцы. Відэльцы XVI – XVII ст. называліся грабкі, мелі адносна кароткія тронкі і два доўгія зубцы, спажываліся не як індывідуальная прылада, а толькі для накладання страў з мяса, птушкі і інш. з агульнага блюда (пасля чаго іх елі рукамі), пра што захавалася прыказка: “лыжка за халявай, а відэлец — на стале” (лыжку, у адрозненне ад відэльцу, шляхта насіла з сабой за халявай ботаў). Увядзенне відэльцу ў шырокі побыт, па-за Італіяй, заняло вельмі доўгі час: у Францыі відэлец з'явіўся толькі ў апошняй чвэрці XVI стагоддзя, пры Генрыху III Валуа (паводле адной з легенд, ён прывёз гэтую моду з Рэчы Паспалітай, дзе кароткі час быў каралём), у Расіі — з канца XVII ст. У Рэчы Паспалітай відэлец некалькі стагоддзяў заставаўся прэрагатывай найбольш заможных і адукаваных арыстакратаў; абавязковае забеспячэнне кожнага госця нажом і відэльцам пры каралеўскім двары звязваюць з Аўгустам II (сяр. XVIII ст.). У побыт абсалютнай большасці жыхароў Беларусі відэлец канчаткова ўвайшоў толькі ў 2-ой пал. XX ст.
Першая Куцця
Куцця (посная куцця) — урачыстая вячэра напярэдадні Каляд. Час вячэры называўся яшчэ святы ці калядны вечар.
24 снежня ў каталікоў апошні дзень Адвэнту, у які належаў пост і толькі адзін прыём ежы дасыта.
У адрозненне ад велікодных святаў, якія святкаваліся максімальна публічна, Куцця мела падкрэслена сямейны, закрыты характар. Аднак лічылася, што да стала абавязкова трэба запрасіць любога выпадковага госця, каб не паўтарыць грэх тых, хто не пусціў пераначаваць Святую Сям’ю перад нараджэннем Хрыста. На вячэру збіраліся пасля з’яўлення на небе першых зорак, пад выбеленым абрусам сцялілі сена або салому, як напамін пра нараджэнне Хрыста ў стайні. Перад пачаткам вячэры гаспадар дому дзяліўся з сям’ёй асвечанымі ў касцёле аплаткамі, якія потым ламалі між сабой астатнія члены сям’і. Па выцягнутых з-пад абруса сцяблінках варажылі аб тым, які будзе новы год; пасля вячэры сена і рэшткі ежы аддавалі жывёле. На Куццю плялі саламяных «павукоў», якіх вешалі ў доме ці перад уваходам, упрыгожвалі дом або падворак хваінкай або елкай (з XVIII ст.), дарылі членам сям’і і слугам падарункі («каляду»). У залежнасці ад дабрабыту сям’і, падавалі 5, 7, 9, 11 або 13 (няцотны лік) посных страў, асноўны комплекс якіх быў адным і тым жа ў сем’ях усіх сацыяльных пластоў, сімвалізуючы еднасць усіх людзей як дзяцей Божых. Асноўнымі кампанентамі страў лічыліся пшаніца, мак і мёд, сімвалы дастатку і пладавітасці. Галоўнымі стравамі былі куцця, у гонар якой называлася і ўся вячэра, сыта, аўсяны кісель, узвар з сушоных фруктаў, рыбныя стравы (юшка, селядцы, шчупакі, карп і г.д.), грыбная поліўка, чырвоны боршч з вушкамі, клёцкі з макам, капуста квашаная або тушаная з грыбамі, ламанцы з макам, сліжыкі, і інш. У заможных дамах традыцыйнымі былі поліўка з мігдалаў, розныя дэсерты («цукры»), арэхі, віно, з ХІХ ст. — гарбата.
Многія стравы і рытуалы каляднага вечара, асабліва куцця, носяць вельмі архаічны характар, і адаптаваныя царквой да патрэб хрысціянскай рэлігіі ў час працяглага змагання з паганствам.
У беларускай мастацкай літаратуры:
Фамітопсіс ружовы
Фамітопсіс ружовы ці Ружовая губа (Fomitopsis rosea) — від грыбоў сямейства Fomitopsidaceae.
Пашырэнне
Арэал: Еўропа, Паўночная Амерыка. Від шырока распаўсюджаны ў барэальнай зоне. У Беларусі знойдзены ў Брэсцкай (Пружанскі р-н), Віцебскай (Талачынскі р-н), Гомельскай (Жыткавіцкі р-н) і Магілёўскай (Асіповіцкі р-н) абласцях.
Аддае перавагу старым лясам, не любіць актыўную дзейнасць чалавека, таму яго наяўнасць можа служыць паказчыкам сапраўды прыроднага лесу.
Міранка (заказнік)
Гідралагічны заказнік «Міранка» — дзяржаўны заказнік рэспубліканскага значэння.
Фамітопсіс ружовы
Асаблівасці біялогіі
Час спораўтварэння ліпень — верасень. Выклікае бурую гніль. Грыб мае дэкаратыўнае пладова цела.
Міранка (заказнік)
Створаны Пастановай Кабінета Міністраў РБ ад 25 верасня 1996 г. № 632 у мэтах стабілізацыі гідралагічнага рэжыму рэк Нёман і Уша.
Вінегрэтная запраўка
Вінегрэ́т (vinaigrette ад vinaigre — воцат) — у французскай і інтэрнацыянальнай кухні соус, які ўжываецца як запраўка салатаў; часам так называюць і халодныя закускі з такой запраўкай.
Класічны соус «вінегрэт», які атрымаў міжнароднае прызнанне на пачатку XIX ст., гатуецца з алею (3 часткі), віннага воцату (1 частка) з дадаткам солі і свежазмолатага перцу, якія старанна перамешваюць і збіваюць да згушчэння. Часта соус «вінегрэт» дадаткова араматызуецца эстрагонам, пятрушкай, часнаком і інш. Заміж воцату можна ўжываць лімонны сок.
Міранка (заказнік)
Межы заказніка
Заказнік агульнай плошчай 3107 га размешчаны ў Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці на землях ляснога фонду ў кварталах № 1—16, 19, 20, 77—81 Мірскага лясніцтва (1840 га) і ў кварталах №№ 68—81 Ярэміцкага лясніцтва (1267 га) Навагрудкаўскага лясгаса.
Межы заказніка: на поўначы ад заходняга кута квартала № 68 Ярэміцкага лясніцтва ва ўсходнім кірунку па межах кварталаў №№ 68—71, 74, 76, 81 гэтага лясніцтва; на ўсходзе па межам кварталаў №№ 4, 5, 9, 12, 16, 20 Мірскага лясніцтва; на поўдні па межам кварталаў №№ 20, 19, 14, 13, 7, 8, 1, 78, 79, 81, 80 Мірскага лясніцтва; на захадзе па межам кварталаў №№ 80, 77, 6, 78, 1 Мірскага лясніцтва, кварталаў №№ 77, 78, 75, 73, 72, 69, 68 Ярэміцкага лясніцтва да заходняга кута кварталу N 68 гэтага лясніцтва.
Фамітопсіс ружовы
Ахова
Ахоўваецца ў Беларусі, Літве.
Павел Паўлікоўскі
Па́вел Алякса́ндр Паўліко́ўскі (Paweł Aleksander Pawlikowski, ; нар., , Польшча) — польскі і брытанскі , сцэнарыст і кінапрадзюсар.
Енбек (Жанакарганскі раён)
Енбек — сяло ў Жанакарганскім раёне Кызылардзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Сунакацінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 22 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, сяла Жанакарган. Код КАТА — 434059200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 427 чалавек (222 мужчыны і 205 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 640 чалавек (327 мужчын і 313 жанчын).
Шарлен (княгіня Манака)
Шарлен, княгіня Манака (SAS la princesse Charlène de Monaco; пры нараджэнні Шарлін Лінэт Уітстак, Charlene Lynette Wittstock; нар., , Радэзія) — княгіня Манака, жонка Альбера II, князя Манака. Прафесійная плыўчыха, выступала на Алімпійскіх гульнях і іншых спаборніцтвах за Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку.
Лазяны
Лазя́ны (, Лозяны) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Беліцкага сельсавета.
Гісторыя
Паводле вопісу парафій Лідскага дэканату ў 1784 г. фальварак і вёска за некалькі крокаў ад двара князя Караля Станіслава Радзівіла, ваяводы віленскага, у дзяржанні Мараўскага. Частка вёскі належала да беліцкіх кальвіністаў.
Паводле пісьмовых крыніц ХІХ ст. вёска Беліцкай воласці Лідскага павета, належала да Беліцкага праваслаўнага прыхода. На пачатку ХХ ст. 371 жыхар, 350 дзесяцін зямлі. Побач з вёскай знаходзіўся маёнтак Лазяны княгіні Трубяцкой (29 жыхароў, 379 дзесяцін зямлі). 3 18 сакавіка 1921 да верасня 1939 г. — у складзе Польшчы, вёска Беліцкай гміны Лідскага павета. У 1921 г. 65 жылых пабудоў, 344 жыхары. З 12 кастрычніка 1940 года па 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Парэцкага сельсавета Жалудоцкага раёна (з 17 красавіка 1962 года Лідскага раёна).
У 1950 г. створаны калгас «Новы Свет».
Малачай балотны
Малачай балотны (Euphorbia palustris) — від травяністых раслін сямейства, распаўсюджаны ў Еўропе і на ўсход да Паўночна-Заходняга Кітая.
Апісанне
Шматгадовая расліна, 50-150 см даўжынёй. Расліна цалкам голая, высокая. Сцеблы прамыя, трубчатыя, пры аснаванні да 15 мм у дыяметры, разгалінаваныя, са шматлікімі непладаноснымі галінкамі. Сцябловае лісце ў асноўным эліптычнае, 2-11 см даўжынёй, на непладаносных галінках лінейна-ланцэтнае, да аснавання звужанае ў кароткі хвосцік, вострае або тупое, па краі толькі на верхавіне звычайна дробна-пілаватае. Асноўных прамянёў суквеццяў 5-8.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў Еўропе і на ўсход да Паўночна-Заходняга Кітая. Насяляе берагі рэк, азёры, прыбярэжныя балоты і балоты.
Ва Украіне расце на пойменных лугах, балотах, тальвегах стэпавых балак — на ўсёй тэрыторыі акрамя высакагор'я Карпат і Крыму, досыць звычайны, але часцей сустракаецца на Левабярэжжы.
Малыя Ліпавічы
Да 1 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Старасельскага сельсавета.
Дэвідсан
Дэвідсан — прозвішча.
Двухпялёснік
Двухпялёснік (Circaea) — род кветкавых раслін сямейства.
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй 25—35 см, з паўзучым карэнішчам. Сцябло прамое або ўзыходнае, простае ці галінастае. Лісце суцэльнае, супраціўнае, з чаранкамі. Кветкі дробныя, сабраныя ў канцавыя простыя або галінастыя гронкі. Колер кветак белы, ружаваты ці бэзаваты. Плод арэшкападобны, укрыты кручкаватымі валаскамі.
Распаўсюджанне і экалогія
Род налічвае 12 (15 ) відаў, распаўсюджаных ва ўмераных і халодных зонах Паўночнага паўшар’я. Рэлікты тургайскіх лясоў. Растуць у вільготных і цяністых лясах, у ярах, хмызняках, на пнях і калодах.
Гаспадарчае значэнне
Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.
Пёль
Пёль (Poel) — востраў на паўднёвым захадзе Балтыйскага мора. Уваходзіць у склад Германіі. Плошча — 36,24 км². Насельніцтва (2017 г.) — 2 490 чалавек. Тэрыторыя Пёля складае самастойную камуну зямлі Мекленбург-Пярэдняя Памеранія.
Модал
Модал — мадэрнізаванае віскознае прадзільнае валакно, вырабленае з цэлюлозы, атрыманай з драўніны і атрыманай у выніку віскознага працэсу.
Пёль
Геаграфія
Пёль — найбуйнейшы востраў Мекленбургскай бухты. Месціцца ў 5,62 км на поўнач ад Вісмара. Востраў сфарміраваўся ў апошні ледавіковы перыяд ў выніку перанясення ледавіком валуноў, друзу, мергеля і гліны з поўначы на поўдзень. Падчас таяння асадкавыя пароды апускаліся і фармавалі марэну. Усяго вылучаюць 3 эпізоды таяння. На Пёлі глыбіня ледавіковых асадкаў даходзіць да 53 м. Каля 25 — 27 % з іх складае вапняк. 8 тысяч — 3 тысячы гадоў таму ўзровень мора падвышаўся і паступова ўтвараў сучасную берагавую лінію.
Ландшафты вострава прадстаўлены пашамі, прыбярэжнымі землямі і залівамі. На Пёлі некалькі крыніц пітной вады. 97 га паверхні займаюць азёры і сажалкі глыбінёй да 2 м. Пёль славіцца пясчанымі пляжамі і выдмамі.
Клімат мяккі марскі. Сярэднегадавая тэмпература каля +8 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 535 мм.
Прырода
Для прыбярэжных земляў характэрна травяная флора, звыклая да засоленых глебаў. Тут можна сустрэць салянку, верасакветныя, дзікую капусту. Распаўсюджаныя дрэвы: вярба, клён, бэз. Наземныя жывёлы: алені, трусы, вожыкі, лісы. На Пёлі гняздуе шмат розных птушак.
Гісторыя
Лічыцца, што назва Пёль паходзіць ад імя скандынаўскага бога Бальдра-Фола або ад славянскага слова «поле». Упершыню ў пісьмовых крыніцах паселішча на востраве ўзгадана пад 1163 г. у сувязі з выплатай царкоўнага падатка брэменскаму біскупу. У 1210 г. мекленбургскі князь перасяліў на востраў нямецкіх каланістаў і узвёў для іх каталіцкі касцёл.
У XIV — канцы XVI стст. Пёль належыў розным уладальнікам. Аднак у 1598 г. макленбургскія герцагі ўзнавалі свой кантроль. У 1614—1618 гг. яны пабудавалі крэпасці і замка Пёлер. У 1620 г. у Пёлеры адбылася сустрэча макленбургскага герцага з Густавам II Адольфам. У 1648 г. Пёль разам з суседнім Вісмарам трапілі ў залежнасць ад Швецыі. Астраўныя паселішчы і замак моцна пацярпелі падчас Трыццацігадовай і Сямігадовай войн. Пёлер быў спустошаны, струхлеў і ў XIX ст. выкарыстоўваўся як кар’ер.
У 1803 г. герцаг Фрыдрых-Франц I выкупіў права карыстання Пёлем на 99 гадоў. У 1903 г. Швецыя адмовілася ад свайго валодання. У 1919 г. востраў канчаткова стаў часткай Германіі. У 1949—1990 гг. быў часткай ГДР.
Кіраванне і інфраструктура
З 1993 г. усе паселішчы Пёля складаюць адзіны муніцыпалітэт, які карыстаецца асобнымі геральдычнымі сімваламі. Ён падзяляецца на 15 раёнаў.
Аснова эканомікі — сельская гаспадарка і турызм. Сяляне вострава — буйныя вытворцы рапсавага насення.
Пёль злучаны з мацерыком дамбай, па якой праходзіць шаша. Дзейнічаюць 3 парты. Некалькі разоў на дзень ходзіць аўтобус з Вісмара ў Пёль. Акрамя таго, існуе рух пасажырскіх суднаў паміж портам Вісмара і пёльскім портам Кірхдорф.
Віктар Сямёнавіч Буракоў
Віктар Сямёнавіч Буракоў (, Забалоцце, Ушацкі раён, Віцебская вобласць — ) — беларускі фізік. Акадэмік АН Беларускай ССР (1986; член-карэспандэнт з 1980), доктар фізіка-матэматычных навук (1977), прафесар (1978). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1980).
Пёль
Славутыя мясціны
Востраў Пёль славіцца пляжамі, адзін з іх перададзены ў карыстанне нудыстам. Ад знакамітай крэпасці Пёлер захаваўся толькі адзін мур, аднак існуе касцёл у Кіркдорфе, пабудаваны ў 1210—1350 гг. У паселішчы дзейнічае муніцыпальны музей. Частка вострава Пёль аддадзена пад прыродныя запаведнікі.
Віктар Сямёнавіч Буракоў
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Забалоцце (Ушацкі раён, Віцебская вобласць). У 1950 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт БДУ, пасля заканчэння якога працаваў у Інстытуце фізікі АН БССР. У 1969 годзе быў прызначаны намеснікам дырэктара па навуковай рабоце, у 1977 годзе ўзначаліў лабараторыю. У 1983 годзе перайшоў на працу ў Доследна-вытворчае прадпрыемства па вырабе унікальных фізічных прыбораў і абсталявання АН СССР, стаўшы яго дырэктарам (да 1987). З 1987 года — зноў у Інстытуце фізікі, загадвае лабараторыяй. У 1989—1992 з’яўляўся членам Прэзідыума АН Беларусі, у 1992—1997 займаў пасаду акадэміка-сакратара Аддзялення фізікі, матэматыкі і інфарматыкі, у 1997—2002 быў дарадцам Прэзідыума Нацыянальнай АН Беларусі. Прыняў актыўны ўдзел у арганізацыі Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі: у 1992—1993 быў яго дырэктарам-арганізатарам, з 1992 года з’яўляўся загадчыкам Лабараторыяй лазернай дыягностыкі плазмы. У 1990—1992 працаваў галоўным рэдактарам «Часопіса прыкладной спектраскапіі», у 1992—1997 займаў аналагічную пасаду ў часопісе «Весці АН Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных наук». Сярод вучняў Буракова — 16 кандыдатаў навук і 3 доктара.
Навуковая дзейнасць
Асноўныя працы Буракова ставяцца да вобласці спектраскапіі, квантавай электронікі, фізікі плазмы. Ён унёс уклад у распрацоўку і ўкараненне на прадпрыемствах метаду эмісійнага спектральнага аналізу. Распрацаваў метады лазернай дыягностыкі плазмы, вывучыў заканамернасці ўзаемадзеяння выпраменьвання з плазмай і нелінейна-аптычныя з’явы ў ёй, развіў спосабы кіравання характарыстыкамі лазернага выпраменьвання (у прыватнасці, частаты) з дапамогай плазмы.
Буракоў кіраваў стварэннем першага ў Беларусі эксімернага лазера, даследаваў яго параметры і спосабы іх кантролю, стварыў на яго аснове лідарных сістэм для маніторынгу стану атмасферы. Пад яго кіраўніцтвам былі разгледжаны аналітычныя магчымасці селектыўнай лазернай спектраскапіі, створаны высокаадчувальны аўтаматызаваны ўнутры рэзанатарны спектрометр.
Сумесна з расійскімі навукоўцамі Буракоў удзельнічаў у стварэнні спецыялізаваных дыягнастычных комплексаў для лазерна-флуарэсццэнтнага назірання за станам плазмы ва ўстаноўках. Шэраг прац прысвечаны вывучэнню фізіка-хімічных працэсаў у плазме (у тым ліку апраменьванай лазерным святлом), што адкрывае перспектывы для стварэння новых матэрыялаў на аснове сінтэзу кластараў і нанаразмерных часціц. Важнае практычнае значэнне мае распрацоўка экспрэс-метаду лазернага аналізу складу вырабаў з металу, археалагічных знаходак, твораў мастацтва, не патрабуе эталоннага ўзору.
Асноўныя публікацыі
V.S. Burakov, A.A. Yankovskii. Practical Handbook on Spectral Analysis. — Elsevier, 1963; MacMillan Co, 1964.
Модал
Яго трываласць на разрыў вышэй, чым у віскозы, а па ён пераўзыходзіць бавоўну (амаль у 1,5 разы). Тканіна модал, у адрозненне ад бавоўны, мае невялікі адсотак усаджвання, пасля мыцця застаецца мяккай за кошт таго, што гладкая паверхня модала не дазваляе забруджванням (вапна або мыйныя сродкі) заставацца на тканіне, робячы яе цвёрдай навобмацак. Мадальнае валакно вельмі лёгкае. Дзесяць тысяч метраў гэтага валакна важаць усяго 1 грам. Усё гэта робіць модал ідэальным кампанентам у смесавых тканінах.