cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзераўная)
Архітэктура
Храм аднавежавы прамавугольны ў плане з пяціграннай алтарнай часткай і прыбудаванымі да яе з бакоў прамавугольнымі сакрысціямі. Галоўны фасад вылучаны трох’яруснай вежай, увянчанай шатром. Ніжні ярус чатырохгранны. Вуглы вежы ў ніжняй частцы ўмацаваны контрфорсамі. Верхнія ярусы чатырохгранны і васьмігранны. Грані апрацаваны плоскімі арачнымі нішамі. Сцены асноўнага аб’ёму ўмацаваны контрфорсамі. Вокны паўцыркульныя, размешчаны ў верхняй частцы сцен. Будынак перакрыты цыліндрычным скляпеннем на падпружных арках з распалубкамі над аконнымі праёмамі. Алтарная частка адкрываецца ў асноўнае памяшканне вялікім арачным праёмам. Бабінец і сакрысціі перакрыты крыжовымі скляпеннямі. У асноўным памяшканні над уваходам хоры, якія падтрымліваюцца чатырма калонамі. На хоры вядуць дзве бакавыя лесвіцы, размешчаныя ў тоўшчы сцен. Пад вокнамі — плоскія арачныя нішы.
Новы Шлях (Сквырскі раён)
Новы Шлях (Но́вий Шлях) — вёска ў Сквырскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Краснаармейск (Маскоўская вобласць)
Краснаармейск (Красноарме́йск) — горад (з 1947) у Маскоўскай вобласці Расіі. Адносіцца да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання.
NGC 1796A
NGC 1796A (іншыя абазначэнні — ESO 119-35, PGC 16698) — галактыка ў сузор’і Залатая Рыба.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Краснаармейск (Маскоўская вобласць)
Насельніцтва — 26 608 чал. (2017).
Размешчаны на рацэ Вора (левы прыток Клязьмы), за 37 км на паўночны ўсход ад МКАД; канцавы пункт на чыгуначнай лініі ад станцыі Софрына.
Яшын
Яшын — рускае прозвішча.
Пуставарыўка
Пуставарыўка (Пустова́рівка) — вёска ў Сквырскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Кацельнікі
Назву Кацельнікі маюць:
Сяргей Яфімавіч Багданчук
Сяргей Яфімавіч Багданчук (парт. псеўданім Жэнька;, в. Касцяні, Слонімскі павет, Гродзенская губерня, Расійская імперыя, цяпер  — , вёска Гузні, Брэсцкі павет, Палескае ваяводства, Другая Рэч Паспалітая) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі ў 1920—1930-я, адзін з пачынальнікаў камсамольскіх арганізацый на Слонімшчыне. Псеўданімы: Жэнька, Старык.
Біяграфія
У 1927 годзе абраны сакратаром Слонімскага падпольнага акруговага камітэта Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі. Член Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі з 1928 года. Неаднаразова арыштоўваўся польскімі ўладамі.
У 1928 эміграваў у СССР. У 1932 скончыў  (Масква). Прызначаны сакратаром Брэсцкага акругкама КПЗБ. На даручэнне ЦК партыі ўзначальваў найбуйнейшы страйк лесарубаў і вазакаў у Пружанскім павеце (9 снежня 1932 — люты 1933), які скончыўся выкананнем патрабаваннях забастоўцаў.
4 красавіка 1933 года арыштаваны паліцыянтамі на явачнай кватэры ў вёсцы Франопаль Брэсцкага павета. Пасля жорсткіх катаванняў у паліцэйскім участку забіты на беразе ракі Мухавец ля вёскі Гузні.
Ушанаванне памяці
Імем Сяргея Багданчука названая адна з вуліц былой вёскі Гузні (цяпер у складзе Брэста).
У 1970 годзе ў пасёлку Мухавец Брэсцкага раёна каля будынка сярэдняй школы пастаўлены помнік Багданчуку.
Рэнегат
Рэнегат (renegatus, ад renego — зракаюся): чалавек, які змяніў сваім перакананням, перайшоў у лагер супернікаў; здраднік, адрачэнец.
Слоўнік Бракгаўза і Эфрона апісвае рэнегата як асобу, адмовіўшуюся ад сваёй веры, асабліва якая перайшла з хрысціянства ў іслам.
Грачыхі (Баранавіцкі раён)
Грачы́хі (, Гречихи) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Гарадзішчанскага сельсавета.
Гісторыя
Па дадзеных археолагаў, каля вёскі было 10 курганоў.
Да 26 чэрвеня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Карчоўскага сельсавета.
IC 4451
IC 4451 — галактыка тыпу E (эліптычная галактыка) ў сузор’і Цэнтаўр.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Хімія высокіх энергій
Хімія высокіх энергій — раздзел фізічнай хіміі, які апісвае хімічныя і фізіка-хімічныя працэсы (кінетыку і механізмы рэакцый), якія праяўляюцца ў рэчыве пры ўздзеянні нецеплавымі энергетычнымі агентамі — іанізавальным выпраменьваннем, святлом, плазмай, ультрагукам, механічным ударам (выбухам) і інш., дзе прымаюць удзел хуткія, узбуджаныя або іанізаваных часціцы, энергія якіх часта перавышае энергію хімічных сувязей.
Тэрмін быў уведзены ў пачатку 1960-х гадоў у СССР. Агульнай характарыстыкай працэсаў, якія вывучае хімія высокіх энергій, з’яўляецца ўтварэнне часціц высокай энергіі ў канцэнтрацыях, якія моцна адрозніваюцца ад раўнаважных. Вылучаюць наступныя асноўныя раздзелы хіміі высокіх энергій:
Да вобласці вывучэння хіміі высокіх энергій таксама адносяцца некаторыя праблемы ядзернай хіміі і механахіміі. Акрамя таго, навука таксама вывучае хімічныя рэакцыі ў пучках хуткіх часціц (атамаў, іонаў і малекул).
Кракаўскі грош
Кракаўскі грош — польская сярэбраная манета вагай 3,2 г. Уведзена ў 1367 годзе каралём Польшчы Казімірам Вялікім.
На аверсе змяшчалася выява кароны і надпіс на лацінскай мове: «KAZIMIRVS PRIMVS DEI GRATIA REX POLONIE». Рэверс аздабляў арол, акружаны надпісам: «GROSSI CRACOVIENSSES».
Свір
Свір:
Масарабы
Масарабы (mozarabes [мос арабэс]; mocarabes [мус`арабіш] ад арабскага муста`рыб      (مستعرب), “арабізіраванны”, літар. "зроблены арабам", "пераўтвораны ў араба"). Масарабы - зборная назва для хрысціян раманскага паходжання, якія пражывалі на тэрыторыях Пірынейскага паўвострава, змешчаных пад кантролем мусульман (розных халіфатаў і султанатаў, існаваўшых на паўвостраве з 781 па 1492 г.). Шматлікія з іх, нягледзячы на прыхільнасць хрысціянству, перанялі ўсходнюю атрыбутыку, жыццёвы каларыт, валодалі арабскай мовай, хоць роднай для большасці з іх заставалася масарабская мова.
Замкавы парк (Мір)
Замкавы парк — пейзажны парк, размешчаны навокал Мірскага замка. Існаванне парку адбывалася амаль адначасова з пабудовай замка, пасля таго, як замак згубіў сваю абарончую функцыі і пераўтварыўся ў палацавую рэзіденцыю.
Італьянскі сад
Італьянскі сад быў закладзены ў 17 ст. на поўдзень за замкавымі валамі як рэгулярны парк італьянскага тыпу з сістэмай алей і баскетаў, аранжарэямі і вадаёмамі. Сад — адзін з найстарых рэгулярных паркаў Беларусі. Інвентара парку часу рэнесансу не выяўлена. Лічыцца, што парк быў плошчай каля 4,2 га, у плане меў прамавугольнік з сістэмай баскетаў, аформленых ліпай.
Першае вядомае згадванне парку прыводзіцца ў Інвентары, складзеным 14 жніўня 1660 года. Па дадзеных Інвентара, у 1654 годзе казацкія атрады Івана Залатарэнкі і маскоўскага ваяводы Трубяцкога занялі Мір, разрабавалі замак, спалілі фальварак і італьянскі сад. У Інвентары за 1686 год згадваюцца толькі мірскія сажалкі (ставы) агульнай колькасцю ў 8 : «стаў пад фальваркам», «стаў пад замкам», «стаў пад мястом». Чацвёрты стаў размяшчаўся каля млына, называнага «мураванага», пяты стаў — «пад звярынцам». Спустошаны «італьянскі» сад, на месцы якога мелася шмат ляшчыны, згадваецца ў чарговым Інвентары за 1688 год, а спустошаны італьянскі сад згадаецца у чарговым Інвентары за 1688 год. Сад быў абгароджаны тынам, а з боку поля — жэрдкамі. У 1692 годзе садоўнікам працаваў Пятроўскі, якому ў год плацілі 350 злотых, а калі пабудавалі хату, плату паменшылі да 80 злотых і ўвялі даплату жытам, пшаніцай, гарохам, ячменем, аўсом, «вепруком», соллю, маслам і сырамі.
Лічыцца, што адраджэнне парку вялося прыкладна адначасова з аднаўленнем разбуранага замка. Тым не менш у дзённіку стольніка Пятра Талстога, які наведаў Мір у 1697 годзе, звесткі пра парк не прыводзяцца; у дзённіку згадваецца толькі «звярынец — хваёвы гай абгароджаны».
Італьянскі сад паказваецца ў Інвентары за 1720 год. Паводле Інвентара за 1722 год, ён быў «абгароджаны ад варот замка і да фігарні». Пасля перабудовы «італьянскі сад» (ogrod wloski) мог называцца так толькі па традыцыі. Лічыцца, што ён пачаў выконваць больш эканамічнае, чым дэкаратыўнае значэнне, што пацвярджаецца тым, што ў інвентарах XVIII ст. перасталі сустракацца згадванні пра пладовы сад з усходняга боку ад замка.
Дэталёвае апісанне рэнесанснага парку, трансфармаванага ў стылю барока, вядома па інвентары 1746 г. Парк меў выразны геаметрычны малюнак — складаўся з 25 квадратаў, у якіх знаходзіліся адзінкавыя пладовыя дрэвы, выгадоўваліся прышчэпы, гародніна, адзін квадрат служыў гародам для «зелак» (лекавай травы), некаторыя пуставалі ці былі прабаранаваны і падрыхтаваны для гадоўлі раслін. За паркам месцілася: хата садоўніка з аранжарэяй, гаспадарчыя пабудовы, цяпліцы, а за імі — гарод. Ад замка да пабудоў зялёнымі сценамі «кватэр» былі сфармаваны алеі. Па левым боку, уздоўж канала, алея была ўтворана «шпалерамі рознага дрэва». Яе кірунак прасочваецца па адзінкавых, вельмі старых, ліпах і канадскіх таполях, пасаджаным у шэраг у паваенныя гады. У выніку пашырэння канала ўладкованы вадаём. Другую алею ўтваралі «кватэры», у абсаджванні якіх выкарыстоўваліся хмызняковыя расліны: парэчка, агрэст, лаванда. Трэцяя алея была вішнёвай. Інвентар адлюстроўвае пабудову парку, характар яго выкарыстання, у ім няма садовай арнаментыкі, акрамя земляных крамак, пакрытых дзёрнам. Лічыцца, што да 1746 г. парк страціў сваё барочнае прызначэнне.
Паркавы комплекс у 19 ст
У канцы 19 ст. створаны пейзажны парк (плошчай каля 25 га), у кампазіцыю якога ўвайшлі рэшткі рэгулярнага парку ў заходняй частцы. Ландшафтная кампазіцыя ўсходняй часткі падзяляецца на 3 зоны. У першай, паўднёвай зоне знаходзіцца штучны вадаём, абмежаваны з поўдня хваёвымі прысадамі, а з захаду насыпной дамбай; другая, цэнтральная зона лугавая; у трэцяй, паўночнай зоне сканцэнтраваны асноўныя паркавыя насаджэнні. Лісцевыя пароды дрэў растуць у масівах, хвойныя — асобнымі групамі. У парку шмат экзотаў:, , , , , ,  і інш. На ўсход ад замку знаходзіцца фальварак, на поўдзень — каскад ставоў з вадзянымі млынамі.
Дамінантнае становішча ў кампазіцыі парку заняў вялікі вадаём, які быў сфармаваны на месцы саду, закладзенага былым арандатарам маёнтка Антон Путятам, і захаваў прыкладна ранейшую форму і памеры да цяперашняга часу. Вялікі, паўнаводны вадаём быў акружаны па перыметры нешырокай алеяй з хвойных дрэў. Уздоўж паўднёвага і паўднёва-заходняга берага была закладзена алея з хвоі звычайнай, а ўздоўж паўночнага — з елкі звычайнай.
Англійскі парк
Новы этап у развіцці парка пачынаецца у 1930-ыя гады, пасля вяртання князя Міхаіла Святаполк-Мірскага ў Мір. У гэты час закладваецца новы пейзажны парк на месцы поля, паміж фальваркам і замкам. Яго прастора павялічваецца шляхам пераносу ў 1934 годзе дарогі, пракладзенай прыкладна сто гадоў таму на захад. Сам парк ствараўся ў духу пейзажных натуралістычных паркаў таго часу стылю эклектыкі. У аснову кампазіцыі быў пакладзены прынцып чаргавання невялікіх драўняных груп і палян, на якія адкрываліся выгляды шляху прытрымлівання па дзвюх алеях. Адна з алей, злёгку выгінаючыся, праходзіла па паўночнай ускраіне парку. У яго ўсходняй частцы (перад фальваркам) алея замыкалася вялікай палянай. Ад паляны адыходзіла другая алея, якая вяла ўздоўж вадаёма да замка. Ад алеі да нашага часу захаваліся адзінкавыя ліпы.
Склад насаджэнняў парку адрозніваўся разнастайнасцю. Яго аснову складалі мясцовыя віды: (клён вастралісты, ліпа драбналістая, вяз гладкі, дуб чарэшчаты. З відаў іншаземнай флоры найбольш часта выкарыстоўваўся . У групах у выглядзе салітэраў раслі, , ,, , . Мелася шмат квяцістых кустоў: розныя сарты , , , . Асноўнымі планавальнымі прыёмамі пры фармаванні насаджэнняў парку з'яўляліся букетные пасадкі з ясеня пенсільванскага, кветнікі з ліпы драбналістай (адна з іх захавалася), групы з акцэнтнымі відамі, салітэры на палянах.
Асабістая ўвага была нададзена афармленню царквы-пахавальні, якая служыла своеасаблівай малой архітэктурнай формай парку. Перад ёй з двух бакоў былі высаджаны розныя віды хвойных раслін, а таксама выгадоўвалася шмат руж.
Усяго ў паркавых насаджэннях было скарыстана каля 70 відаў садовых форм і гібрыдаў. Да нашага часу захавалася нешмат з раслін: частка іх вымерзла ў суровую зіму 1939-40 гадоў, частка была высечана ў гады вайны ці былі згублены ў пасляваенны час.
У гады другой сусветнай вайны ў глыбіні былога італьянскага саду было расстраляна некалькі тысяч яўрэяў. У пасляваенны час на гэтым месцы быў усталяваны мемарыальны знак.
Легенда пра знішчаны квітнеючы сад
У канцы XIX стагоддзя на паўднёвай тэрыторыі замка была выкапана вялікая сажалка, з якой звязаны розныя трагічныя гісторыі. Падчас рэканструкцыі замка і ўладкаванні ландшафту князь Мікалай Святаполк-Мірскі, каб стварыць на гэтым месцы штучны вадаём, загадаў выкапаць возера на месцы квітнеючага саду.
Так ці інакш, але аж да нашых часоў ў сажалцы кожны год тануў чалавек… А сам князь Мікалай быў знойдзены на яго беразе мёртвым у 1898 годзе. А па жаданні яго жонкі на паляне паміж палацам і замкам як знак жалобы былі высаджаны хвойныя дрэвы.
Рыбчынці (Сквырскі раён)
Рыбчынці (Рибчи́нці) — вёска ў Сквырскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
NGC 1796B-1
NGC 1796B-1 (іншыя абазначэнні — ESO 119-37, IRAS05073-6115, PGC 16787) — галактыка ў сузор’і Залатая Рыба.
Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога» і быў дададзены пазней.
Бухенвальд
Бухенвальд - нямецкі канцэнтрацыйны лагер, якія размяшчаліся на гары Этарс каля Веймара ў Цюрынгіі. Заснаваны ў 1937 годзе. Адзін з буйнейшых канцэнтрацыйных лагераў. За часы існавання лагера праз яго прайшло каля 250 тысяч чалавек з усіх еўрапейскіх краін, загінула звыш 56 тысяч, у тым ліку каля 8 тысяч савецкіх ваеннапалонных.
У 1945-1950 — савецкі спецлагер для інтэрніравання нацысцкіх злачынцаў.
Велле (возера)
Велле — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 16 км у напрамку на паўночны захад ад Полацка, каля гарадскога пасёлка Баравуха.
Плошча паверхні возера 0,9 км². Даўжыня 1,7 км, найбольшая шырыня 0,75 км, даўжыня берагавой лініі 5,25 км. Найбольшая глыбіня возера 6,5 м. Плошча вадазбору 3,75 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, пясчаныя, усходнія і паўднёвыя забалочаныя.
У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка, карась, гусцяра, краснапёрка і іншыя рыбы.
Дзмітрый Валер’евіч Яшын
Дзмітрый Яшын (нар. ) — расійскі футбаліст, абаронца казахстанскага клуба «Актабэ».
Клубная кар’ера
Ва ўзросце 19 гадоў далучыўся да грозненскага «Церака». Выступаў спачатку за дубль і фарм-клуб «Церак-2», пазней аддаваўся ў арэнды — у ФНЛ гуляў за саратаўскі «Сокал» і іркуцкі «Байкал», у Другім дывізіёне за «Арол».
У сакавіку 2016 года на правах арэнды стаў іграком беларускага клуба «Крумкачы». Здолеў стаць адным з асноўных абаронцаў каманды. Па заканчэнні сезона 2016 вярнуўся з арэнды ў «Церак», аднак у лютым 2017 года стаў іграком мінчан ужо на трывалай аснове, падпісаўшы двухгадовы кантракт. Пачынаў сезон іграком асновы. 29 ліпеня 2017 года разам з шэрагам іншых футбалістаў «Крумкачоў» адмовіўся ехаць на матч супраць «Віцебска» з прычыны затрымкі выплат заробку і неўзабаве па пагадненні бакоў пакінуў каманду.
У жніўні 2017 года стаў іграком армянскага «Гандзасара». Па заканчэнні сезона 2017/18 пакінуў клуб і ў жніўні 2018 года вярнуўся ў Беларусь, падпісаўшы кантракт з мінскім «Промнем». У «Промні» замацаваўся ў стартавым складзе. У снежні 2018 года падоўжыў кантракт на сезон 2019.
У пачатку 2019 года ў сувязі з пераездам «Промня» ў Магілёў і аб’яднаннем з мясцовым «Дняпром» стаў іграком аб’яднанай каманды, якая атрымала назву «Дняпро». Быў асноўным абаронцам магіляўчан, але не выратаваў каманду ад вылету ў Першую лігу.
У студзені 2020 года перайшоў у жодзінскае «Тарпеда-БелАЗ». Замацаваўся ў стартавым складзе і дапамог клубу заваяваць бронзавыя медалі чэмпіянату 2020. У студзені 2021 года падоўжыў пагадненне з жодзінцамі. У снежні 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Тарпеда-БелАЗ».
У лютым 2023 года стаў іграком казахстанскага клуба «Актабэ».
Докшыцы
До́кшыцы  — горад у Віцебскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Докшыцкага раёна, у вярхоўях р. Бярэзіна. Размешчаны за 200 км ад Віцебска, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі Маладзечна — Полацк, аўтамабільнымі дарогамі злучаны з Вілейкай, Ушачамі, Глыбокім, Лепелем і Бягомлем. Насельніцтва 6 827 чал. (2017).
Назва
Назва Докшыцы балцкага адыменнага паходжання.
Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць».
Паходжанне назвы Докшыцы ад балцкага антрапоніма падтрымліваў В. Жучкевіч. Ён падаваў беларускія прозвішчы балцкага паходжання Докаш, Докіш і тлумачыў іх праз значэнне «лахманы».
Антрапонім тыпу Dakšas значыў «растрэпа» (неахайны чалавек).
Такім самым чынам утварыліся і назвы Смаргонь і Кушляны — ад антрапонімаў Smurgis «смаркач» (хто сморкаецца) і Kušlys «сляпец» (хто падслепаваты).
Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen.
Леанід Аляксеевіч Халадок
Леанід Аляксеевіч Халадок (нар., в. Граб’ё, Парыцкі раён, Гомельская вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне сельскагаспадарчай меліярацыі. Доктар тэхнічных навук (1992), прафесар (1994).
Біяграфія
Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію (кваліфікацыя «Інжынер-гідратэхнік», 1960), Маскоўскі гідрамеліярацыйны інстытут (аспірантура, 1966). Працаваў у Капыльскай рамонтна-тэхнічнай меліярацыйнай станцыі і Слуцкім будаўніча-мантажнам упраўленні (1960—1962, галоўны інжынер, намеснік дырэктара па вытворчасці; старшы прараб); Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі (1962—1963, асістэнт кафедры сельскагаспадарчай меліярацыі); Беларускім навукова-даследчым інстытуце меліярацыі і воднай гаспадаркі (1972—1976, старшы навуковы супрацоўнік аддзела эксплуатацыі меліярацыйных сістэм); Беларускім дзяржаўным аграрным тэхнічным універсітэце (1966—1972 і з 1976, дацэнт, у 1992—2008 — прафесар кафедры гідраўлікі і гідраўлічных машын).
Докшыцы
Назва
У прывілеях вялікіх князёў (на лаціне) згадваюцца як Doxiczane, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»).
Леанід Аляксеевіч Халадок
Біяграфія
Навуковыя інтарэсы: гідрамеліярацыя; прагназаванне і планаванне водакарыстання, водаразмеркавання і рэгулявання водна-паветранага рэжыму ў меліярацыйных сістэмах.
Докшыцы
Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе Харэцкай воласці, частка якой належыла віленскаму ваяводзе Войцеху Манівіду, удзельніку Грунвальдскай бітвы. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага Вітаўта, выдадзенай 13 студзеня 1407 г. у Вільні. У ёй Манівід атрымаў пацверджанне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (doxyczane). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына Яна (Івашкі) Манівідавіча, у 1485 г. — да Войцеха, сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка Алехны Судзімонтавіча) і Соф’я (жонка Мікалая Радзівілавіча). Пры падзеле спадчынай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і.
У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага, а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырмя яе дочкамі і сынам Паўлам, віленскім біскупам. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка Мікалая Юр’евіча Паца), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, Яна, Юрыя і Войцеха. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — Мікалая Мікалаевіча Радзівіла, пазней віленскага ваяводы (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — Мікалай, Ян і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні.
Род князёў Гальшанскіх, уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з Янам Літаворам Храбтовічам, а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, Дамінік, у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 літоўскіх грошай, а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў Станіслава Мікалаевіча Паца са згоды яго братоў Мікалая, Дамініка і Паўла («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належыла сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу Юрыю Осціку. У 1569 г. іх сын Мікалай Юр’евіч Осцік падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю Льву Сангушку-Кашырскаму. Далейшы след яе не прасочваецца.
Паводле адміністрацыйнай рэформы, якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад Менскага павета. У час Інфлянцкай вайны (1558—1582) ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх Станіслаў Станіслававіч Кішка (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі.
У 1621 г. Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 г. Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе р. Бярэзіна) з навакольнымі вёскамі Дамашы і Таргуны капітулу жамойцкага біскупства. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу.
У час вайны (1654—1667) Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 г. праз беларускія землі па лініі Слуцк — Менск — Докшыцы — Дзісна планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У Паўночную вайну (1700—1721) Докшыцы ў 1708 г. апынуліся на шляху руху шведскага корпуса генерала А. Левенгаўпта. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны у 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага Пія VI пачало працаваць брацтва св. Тройцы.
У складзе Расійскай імперыі
Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Докшыцы былі далучаны да Расійскай імперыі, сталі цэнтрам Докшыцкага павета. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — герб: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе Барысаўскага павета Мінскай губерні, заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні жамойцкага біскупства, канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск В. Мілашэвічу.
У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа.
Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак (Валасатку, Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час вайны 1812 года праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі Я. Багарнэ, а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала К. Ф. Врэдэ, якія разрабавалі мястэчка. У час паўстання 1830-31 у красавіку — маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў С. Радзішэўскага з царскімі войскамі.
IC 4452
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Докшыцы
У складзе Расійскай імперыі
У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д.Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай воласці. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі.
У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні розныя тавары і інш.
Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі магістрат (ратуша) і дума (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове 19 ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра прыстава 3-га стана Барысаўскага павета, паштовая станцыя, працавала народнае вучылішча. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы 19 ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы.
Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных і 1 мураваны дамоў, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае).
У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома батлейка Патупчыка (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»).
Вялікая Айчынная вайна
У Вялікую Айчынную вайну Докшыцы з 9 ліпеня 1941 г. былі акупаваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чал. У Докшыцах стаяў вайсковы гарнізон, які неаднаразова падвяргаўся нападу партызан. 29 мая 1942 г. было ліквідавана гета з 2653 чал. яўрэйскай нацыянальнасці. Горад вызвалены 2 ліпеня 1944 г.
Пасляваенны перыяд
У снежні 1962 — студзені 1965 гг. Докшыцы ўваходзілі ў склад Глыбоцкага раёна. У 1959 г. тут пражывала 2,1 тыс. жыхароў, у 1971 г. — 3,9 тыс.
Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасці.
Транспарт
Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі (Лагойск — Глыбокае — граніца Латвіі),  (Ушачы — Вілейка) і  (Багушэўск (ад ) — Лепель — Мядзел).
Места мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з Мінскам, Віцебскам і інш.
Культура
Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, дом рамёстваў, 2 бібліятэкі.
У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк».
Адукацыя
У Докшыцах працуюць:
Мас-медыя
У месце выдаецца раённая газета «Родныя вытокі».
Забудова
Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-х павярховых дамоў.
Турыстычная інфармацыя
У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы».
Сонахімія
Сонахімія або гукахімія — раздзел хіміі высокіх энергій, які вывучае ўзаемадзеянне магутных акустычных хваль і тых хімічных і фізіка-хімічных эфектаў, якія ўзнікаюць пры гэтым у рэчывах. Навука даследуе кінетыку і механізм рэакцый, якія адбываюцца пад дзеяннем акустычных ваганняў, у аб’ёме гукавога поля. Да вобласці сонахіміі таксама адносяцца некаторыя фізіка-хімічныя працэсы ў гукавым полі: соналюмінесцэнцыя, дыспергаванне рэчыва пры дзеянні ўльтрагуку, ультрагукавое эмульгіраванне і іншыя калоідна-хімічныя працэсы. Як правіла, гукахімічныя працэсы вывучаюцца ва ўльтрагукавым дыяпазоне (ад 20 кгц да некалькіх Мгц). Гукавыя ваганні ў кілагерцавым дыяпазоне і інфрагукавым дыяпазоне вывучаюцца значна радзей. Таксама менавіта сонахімія даследуе ўздзеянне працэсаў кавітацыі на працяканне хімічных рэакцый.
Тапілішкаўскія валуны
Тапілішкаўскія валуны — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння (з 1994 года). Тры валуны размешчаны на паўднёвай ускраіне вёскі Тапілішкі (Шчучынскі раён, Гродзенская вобласць).
Апісанне
Шаравата-ружовы буйназярністы граніта-гнейс даўжынёй 3,7 м, шырынёй 3,1 м, вышынёй 1,3 м, у абводзе 10,3 м, аб'ём 8 м³, маса 21 тона.
Шэры гнейс даўжынёй 3,7 м, шырынёй 2,6 м, вышынёй 1 м, у абводзе 9,7 м, аб'ём 5,1 м³, маса 13,5 тон.
Ружавата-буры граніт рапаківі з крышталямі палявога шпату (авоіды 2-5 см) даўжынёй 3,7 м, шырынёй 2,9 м, вышынёй 1,3 м, у абводзе 9,8 м, аб'ём 7,4 м³, маса 20 тон.
Прынесены ледавіком 200 тысяч гадоў таму назад з поўдня Фінляндыі.
Рэфармацыя
Рэфарма́цыя — рэлігійны і грамадскі рух у XV і XVI стагоддзях, які меў мэтай рэформу хрысціянства. Пачаткам Рэфармацыі лічыцца выступленне Марціна Лютэра ў 1517 годзе, а некаторымі — дзейнасць Яна Гуса на сто гадоў раней. Галоўная мэта — гэта вяртанне да першакрыніцы, Бібліі, вяртанне да Боскага погляду на Царкву, на грамадства, на чалавека.
Яе пачаткам прынята лічыць выступленне доктара багаслоўя Вітэнбергскага ўніверсітэта Марціна Лютэра, якое адбылося 31 кастрычніка 1517 года, калі ён прыбіў да дзвярэй вітэнберскай Замкавай царквы свае «95 тэзісаў», у якіх выступаў супраць існуючых злоўжыванняў каталіцкай царквы, у прыватнасці супраць продажу індульгенцый. Канцом Рэфармацыі можна лічыць падпісанне вестфальскіх дагавораў у 1648 годзе, паводле вынікаў якіх рэлігійны фактар перастаў адыгрываць істотную ролю ў еўрапейскай палітыцы.
Асноўнымі прычынамі Рэфармацыі з’яўляліся пераадоленне феадальнай раздробленасці і ўзнікненне цэнтралізаваных дзяржаў, эканамічны крызіс пасля з’яўленне велізарнай колькасці амерыканскага золата, спусташэнне банкаў, незадаволенасць розных слаёў насельніцтва Еўропы маральным раскладаннем каталіцкай царквы, якое суправаджалася эканамічнай і палітычнай манапалізацыяй. Комплекс мер, прадпрынятых каталіцкай царквой і езуітамі для барацьбы з Рэфармацыяй, атрымаў назву Контррэфармацыі.
У выніку рэфармацыі з’явіўся новы кірунак у хрысціянстве — пратэстанцтва, які ў сваю чаргу мае свае адгалінаванні: лютэранства (стваральнік — Марцін Лютэр), англіканства (Генрых VIII), кальвінізм (Жан Кальвін) і іншыя.
Пачатак
У Германіі, якая на пачатак XVI стагоддзя ўсё яшчэ заставалася палітычна раздробленай дзяржавай, незадаволенасць царквой падзялялі шырокія колы грамадства, з той прычыны, што з сялян збіралася царкоўная дзесяціна і пасмяротныя паборы, прадукцыя рамеснікаў не магла канкурыраваць з прадукцыяй манастыроў, якія не абкладаліся падаткам, царква пашырала свае зямельныя ўладанні ў гарадах, пагражаючы ператварыць мяшчан у пажыццёвых даўжнікоў. Усё гэта, а таксама велізарныя сумы грошай, якія Папскі Прастол вывозіў з Германіі, і маральнае разлажэнне духавенства, паслужыла падставай да выступлення Марціна Лютэра, які 31 кастрычніка 1517 года прыбіў да дзвярэй Вітэнбергскай Замкавай царквы свае «95 тэзісаў». У іх доктар багаслоўя выступаў супраць продажу індульгенцый і ўлады Папы над адпушчэннем грахоў. У яго вучэнні ён абвяшчаў, што царква і духавенства не з’яўляюцца пасярэднікам паміж чалавекам і Богам. Ён абвясціў, што папская царква не мае паўнамоцтваў даваць людзям праз таінствы «адпушчэнне грахоў» і «выратаванне душы», якое зрабіць можа толькі Бог. Асноўнае палажэнне, выказанае Лютэрам, абвяшчала, што чалавек дасягае «выратаванне душы» (або «апраўдання») не праз царкву і яе абрады, а пры дапамозе веры, што даруецца яму непасрэдна Богам. Таксама Лютэр абверг аўтарытэт Святой Традыцыі, гэта значыць пастаноў царквы і папскіх дэкрэтаў, адводзячы ролю адзінай крыніцы рэлігійнай ісціны толькі Свяшчэннаму Пісанню.
Папства першапачаткова не выказала асаблівай заклапочанасці яго выступленнем. Сутыкненні паміж рознымі манаскімі ордэнамі былі не рэдкасцю, таму дзейнаму Папу здалося, што гэта чарговая «манаская сварка». Аднак Лютэр, заручыўшыся падтрымкай Фрыдрыха III, курфюрста Саксонскага, не саступаў прысланым папскім эмісарам, у той жа час абавязваючыся не распаўсюджваць свае ідэі пры ўмове, што маўчанне будуць захоўваць і яго праціўнікі. Аднак падзеі на Лейпцыгскім дыспуце прымусілі яго перапыніць маўчанне. Выказаўшы падтрымку Яну Гусу і недавер царкоўнаму сабору, які асудзіў дзейнасць чэшскага гуманіста, Лютэр фактычна перарваў адносіны з царквой. Наступным крокам было тое, на што да гэтага практычна ніхто не адважваўся: 10 снежня 1520 года пры вялізнай колькасці народу Лютэр спаліў папскую булу, дзе асуджаліся яго погляды. Пасля такой падзеі ў справу ўмяшаліся свецкія ўлады. Ізноў абраны імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V выклікаў Лютэра на імперскі сойм у Вормс з мэтай пераканаць яго адмовіцца ад сваіх поглядаў — падобна на тое, як сто гадоў таму аналагічную спробу зрабіў імператар Жыгімонт у дачыненні да Гуса. Лютэру далі два дні, каб ён даў адказ на пытанне аб тым, ці гатовы ён адмовіцца ад сваіх поглядаў, аднак нямецкі святар не саступіў, за што згодна з Вормскім эдыктам быў пастаўлены па-за законам на тэрыторыі Свяшчэннай Рымскай імперыі.
Другі этап
Пасля Вормскага эдыкта пачаліся першыя рэпрэсіі супраць прыхільнікаў Лютэра. Так, папскі легат Джыралама Алеандэр, які і спрыяў прыняццю імператарам гэтага рашэння, пасля сойма накіраваўся ў Нідэрланды, дзе па яго падгаворах былі спалены два манахі, якія сталі першымі пакутнікамі Рэфармацыі.
Фрыдрых Мудры вырашыў не пакідаць свайго прафесара без абароны. Для гэтага Лютэр на шляху з Вормса быў выкрадзены групай людзей курфюрста, прычым сам Фрыдрых не ведаў, дзе знаходзіцца Лютэр, каб не лжэсведчыць, калі імператар Карл V яго спытае пра гэта. Лютэр быў змешчаны ў аддалены замак Вартбург, дзе пра яго знаходжанне ведаў толькі сакратар курфюрста Георг Спалацін. У Вартбургу Лютэр заняўся перакладам спачатку Новага Запавету, а затым і ўсёй Бібліі на нямецкую мову. Разам з гэтым у імперыі выступленне Лютэра на Вормскім рэйхстагу ўзрушыла шырокія народныя масы, якія зыходзячы са сваіх саслоўных інтарэсаў па-рознаму трактавалі вучэнне Лютэра.
У адсутнасць Марціна ў Вітэнбергу разгарнуўся бюргерскі рух, на чале якога сталі Андрэас Карлштат і Габрыель Цвілінг. Удзельнікі гэтага руху патрабавалі неадкладных радыкальных пераўтварэнняў, у прыватнасці асуджалі каталіцкія імшы, ухвалялі ліквідацыю манаскіх абяцанняў і выхад манахаў з манастыроў, часта пры гэтым выказваючы сваю незадаволенасць у форме пагромаў каталіцкіх храмаў. У процівагу «цялеснаму мяцяжу» Цвілінга і Карлштата Лютэр прапанаваў ідэю «духоўнага бунту», гэта значыць мірнага шляху Рэфармацыі, якая не атрымала шырокай падтрымкі сярод насельніцтва.
На працягу гэтага часу ў Лютэра былі важкія падставы спадзявацца на ўвасабленне сваёй ідэі «духоўнага бунту», бо імперскае панаванне насуперак папскай буле 1520 года і Вормскаму эдыкту 1521 года не забараняла рэфарматарскія рухі, пераносячы канчатковае рашэнне на будучы рэйхстаг або царкоўны сабор. Новыя рэйхстагі адкладвалі разгляд справы да скліканне царкоўнага сабора, толькі забараняючы Лютэру друкаваць новыя кнігі.
Аднак у след за рухам радыкальнай бюргерскай групоўкі, якая суправаджалася стыхійнымі выступленнямі народных мас, у краіне адбылося выступленне імперскага рыцарства. У 1523 годзе частка рыцараў на чале з Ульрыхам фон Гутэнам і Францам фон Зікінгенам, незадаволеных сваім становішчам у імперыі, падняла паўстанне, абвясціўшы сябе прадаўжальнікамі справы Рэфармацыі, аднак асноўнай мэтай паўстання было павышэнне статуса рыцарства ў краіне.
Сялянская вайна Томаса Мюнцэра
Сялянская вайна стала следствам тлумачэння сялянскімі масамі ідэй Рэфармацыі як закліку да сацыяльных пераўтварэнняў. Шмат у чым гэтым настроям спрыяла вучэнне Томаса Мюнцэра, які ў сваіх казаннях заклікаў да паўстання, сацыяльна-палітычнага перавароту. Аднак няздольнасць сялянскіх мас і бюргерства згуртавацца ў сумеснай барацьбе прывяла да паражэння ў вайне. Пасля заканчэння Сялянскай вайны на рэйхстагу ў Шпаеры ў 1526 годзе дзеянне Вормскага эдыкта па патрабаваннях нямецкіх князёў было прыпынена. Аднак праз тры гады там жа Вормскі эдыкт быў пацверджаны, што выклікала пратэст шасці нямецкіх князёў і некалькіх імперскіх гарадоў. Паводле назвы гэтага дакумента — Шпаерскай пратэстацыі — прыхільнікі Рэфармацыі надалей пачалі называцца пратэстантамі.
У 1527 годзе Лютэр зрабіў візітацыі ў парафіі, якія цяпер лічыліся евангеліцкімі. Вынік быў засмучальным: рэфарматара ўразіла глыбокае невуцтва не толькі вернікаў, але і кіраўнікоў прыходаў. У выніку Лютэр напісаў дзве кнігі — Малы Катэхізіс, прызначаны для вернікаў, і Вялікі Катэхізіс, які прызначаўся для пастараў. У іх Лютэр даў сваё тлумачэнне Дзесяці запаведзям, малітве Ойча наш, Сімвалу веры, выклаў у чым сэнс і як адбываюцца хрышчэнне і прычашчэнне. У 1529 годзе Філіпам Гесэнскім была зроблена спроба аб’яднаць намаганні прыхільнікаў Лютэра і Цвінглі ў ходзе супольнага дыспуту. Аднак у выніку ўдзельнікі Марбургскага дыспуту не здолелі дагаварыцца па адным адзіным пункце з шаснаццаці. Гэта пункт датычыўся рэальнай прысутнасці плоці і Крыві Хрыста ў еўхарыстыі. У выніку Лютэр адмовіўся прызнаць Цвінглі за адзінаверца.
Аўгсбургскі рэйхстаг
На наступным рэйхстагу ў Аўгсбургу процідзейныя бакі зрабілі спробу дамовіцца. Лютэру было забаронена ўдзельнічаць у імперскім сходзе, у выніку ён накіраваў дэлегатам на сойм свайго друга і аднадумца Філіпа Меланхтана, які прадставіў там дакумент, пасля названы Аўгсбургскім спавяданнем. Прыхільнікі каталіцтва вылучылі свае аргументы супраць тэксту, якія былі агучаны, зрэшты пісьмовы тэкст прыхільнікам Рэфармацыі пададзены не быў. Апошнія, аднак, паспелі запісаць аргументы апанентаў на слых. У якасці адказу Меланхтанам пад кіраўніцтвам Лютэра быў напісаны больш аб’ёмны тэкст — Апалогія Аўгсбургскага вызнання. Гэта былі першыя дакументы, у якіх было больш-менш паслядоўна выкладзена дагматычнае вучэнне новага рэлігійнага руху.
У ходзе рэйхстага веравызнаўчыя тэксты былі складзены і прыхільнікамі Цвінглі, якія атрымалі назву Тэтрапалітанскае вызнанне. Пасля Аўгсбургскага рэйхстага пратэстанцкія князі пачалі фарміраваць абарончы Шмалькальдэнскі саюз, натхняльнікам стварэння якога стаў Філіп Гесэнскі.
Пасля смерці Лютэра
Адразу ж пасля смерці Лютэра пратэстантаў Германіі чакала суровае выпрабаванне. Атрымаўшы шэраг перамог над туркамі і французамі, імператар Карл V вырашыў заняцца ўнутранымі справамі. Заключыўшы саюз з Папам і Вільгельмам Баварскім, ён накіраваў свае войскі на землі князёў-удзельнікаў Шмалькальдэнскага саюза. У выніку Шмалькальдэнскай вайны войскі пратэстантаў былі разгромлены, у 1547 годзе войскамі імператара быў захоплены Вітэнберг, які ўжо амаль 30 гадоў з’яўляўся неафіцыйнай сталіцай пратэстанцкага свету, аднак магіла Лютэра паводле загаду імператара не была разварушана, а курфюрст Іаган-Фрыдрых Саксонскі і ландграф Філіп апынуліся за кратамі. У выніку на рэйхстагу ў Аўгсбургу 15 мая 1548 года быў абвешчаны інтэрым — пагадненне паміж каталікамі і пратэстантамі, згодна з якім пратэстанты былі вымушаны пайсці на значныя саступкі. Аднак увасобіць план Карлу не ўдалося: пратэстантызм ужо быў добра развіты ў Германіі і з’яўляўся рэлігіяй не толькі князёў і купцоў, але сялян і рудакопаў, у выніку чаго правядзенне інтэрыма сустракала ўпартае супраціўленне.
Швейцарыя
Сітуацыя, аналагічная нямецкай, склалася і ў Швейцарыі, дзе аўтарытэт каталіцкай царквы ўпаў з-за злоўжыванняў, распусты і невуцтва клірыкаў. Манапольнае становішча царквы ў галіне ідэалогіі тут таксама было падарвана поспехамі свецкай адукацыі і ідэямі гуманізму. Аднак у Швейцарыі да ідэалагічных перадумоў дадаліся яшчэ і палітычныя, мясцовае бюргерства імкнулася ператварыць канфедэрацыю незалежных адзін ад аднаго кантонаў у федэрацыю, правесці секулярызацыю царкоўных зямель, забараніць ваеннае найміцтва, якое адцягвала працоўныя рукі ад вытворчасці.
Аднак падобныя настроі пераважалі толькі ў г. зв. гарадскіх кантонах краіны, дзе ўжо зарадзіліся капіталістычныя адносіны. У больш кансерватыўных лясных кантонах захоўваліся сяброўскія адносіны з каталіцкімі манархіямі Еўропы, арміі якіх яны і забяспечвалі наймітамі. Да таго ж Рэфармацыя ў Швейцарыі падтрымлівалася канфедэрацыяй незалежных тэрыторый, такім чынам гарады і мястэчкі самі абіралі тое веравызнанне, якое яны лічылі верным. Цесная сувязь палітычна-ідэалагічнага пратэсту і спарадзіла рух Рэфармацыі ў Швейцарыі, найбольш яркімі прадстаўнікамі якога выступілі Ульрых Цвінглі і Жан Кальвін.
Цюрыскі рэфарматар
Пачатак руху быў пакладзены ў Цюрыху, дзе ў 1518 годзе святаром кафедральнага сабора быў абраны вядомы прапаведнік Ульрых Цвінглі. Ужо добра вывучыўшы Біблію, ён у сваіх казаннях пачаў вучыць народ таму, што выратаванне дасягаецца не захаваннем рэлігійнай абраднасці, а верай у збавіцельную ахвяру Ісуса Хрыста. У скорым часе святар пайшоў далей, і ў сакавіку 1522 года ён з кафедры выказаўся пра адсутнасць неабходнасці захаванне царкоўнага паста, і адпаведна, выплаты царкоўнага штрафу за яго невыкананне, а ў ліпені таго ж года напісаў два адкрытыя пасланні біскупу Канстанцскаму і членам Швейцарскага саюза пра шкоду цэлібату і пра дазвол духавенству ўступаць у шлюб.
У гэты час цюрыхскі гарадскі савет прызначыў правядзенне дыспуту, на якім Цвінглі на падставе Бібліі павінен быў даказаць праўдзівасць свайго вучэння. На дыспут былі запрошаны архібіскуп і прадстаўнікі ўсіх кантонаў, аднак прыехалі толькі прадстаўнікі Шафгаўзена. Архібіскуп прыслаў свайго вікарыя Фабера, якому была дадзена ўстаноўка выслухаць Цвінглі, але ў спрэчкі не ўступаць. У сваю чаргу рэфарматар грунтоўна падрыхтаваўся да дыспуту, напісаўшы 67 тэзісаў — праграму як царкоўнай, так і дзяржаўнай рэформы, якую ён збіраўся на гэтым дыспуце абараніць. Дыспут пачаўся 29 студзеня 1523 года, і па яго выніках Цюрых надалей адмовіўся прызнаваць уладу Канстанцкага архібіскупа і прыступіў да шырокіх царкоўных рэформ.
15 сакавіка 1524 года ў Цюрыху быў выдадзены ўказ пра скасаванне імшы і знішчэнне абразоў. У выніку з цэркваў былі выдалены ўсе выявы, зламаны арганы, мошчы святых пахаваны. Акрамя іншага, Цвінглі прыступіў да пераўладкавання царкоўнай арганізацыі — калі раней уся ўлада належала біскупам, то Цвінглі ўзмацніў дэмакратычныя тэндэнцыі ў арганізацыі царквы, паставіўшы на чале прыход, які сам абіраў сабе прапаведніка. За Цюрыхам рушылі ўслед царкоўныя рэформы ў іншых швейцарскіх гарадах, Берне, Базелі, Шафгаўзене, Санкт-Галене і Гларусе, дзе паступова да ўлады прыйшлі прыхільнікі Рэфармацыі, аднак частка гэтак званых лясных кантонаў Швіц, Уры, Унтэрвальдэн і Цуг, і гарады Люцэрн і Фрыбур засталіся верныя каталіцтву. У канфедэрацыі наспяваў раскол, таму ў 1528 годзе каталікі прапанавалі зладзіць дыспут, ад якога дагэтуль усяляк ухіляліся.
У 1529 годзе паміж кантонамі адбыўся першы канфлікт. Падставай яго быў арышт у Швіцы цюрыхскага святара Якаба Кайзера, які быў спалены, нягледзячы на пратэсты Цюрыха. У адказ Цюрых і Берн накіравалі свае сілы да Капеля. Аднак пры пасрэдніцтве іншых кантонаў паміж супрацьлеглымі бакамі быў заключаны мір, па ўмовах якога пратэстанцкія кантоны сталі пераможным бокам і атрымлівалі значную грашовую кампенсацыю. Гэтак званая першая Капельская вайна скончылася, так і не пачаўшыся.
У 1531 годзе наспела новая канфрантацыя паміж «хрысціянскім саюзам» і ляснымі кантонамі. Аднак Берн адмовіўся ад рашучых дзеянняў, выступаючы за блакаду каталіцкіх кантонаў. Ды і ў самім Цюрыху прыхільнікаў ваенных дзеянняў было няшмат. У выніку цюрыхскае войска аказалася нашмат меншым, чым чакалася. 11 кастрычніка 1531 года цюрыхскі атрад быў разгромлены перавышаючымі сіламі праціўніка, сярод забітых быў Цвінглі, які пасмяротна быў асуджаны і чвартаваны.
Жэнева
З цягам часу рэфарматарскі рух зрушыўся з нямецкай Швейцарыі ў французскую частку, то бок з Цюрыха ў Жэневу, дзе першапачаткова рэфарматарскі рух узначаліў Гіём Фарэль, які яшчэ ў пачатку 1520-х гадоў быў вымушаны з-за сваіх поглядаў эмігрыраваць з Францыі. Тут ён актыўна займаўся рэфарматарскай дзейнасцю, дапамагаў Ульрыху Цвінглі, Іагану Экалампадыусу і Марціну Буцэру, прымаў удзел у наладжванні кантактаў з вальдэнсамі. У 1532 годзе Фарэль прапаведаваў у Жэневе. Сваёй пропаведдзю ён прыцягнуў шмат прыхільнікаў, аднак выклікаў сваімі прамовамі незадаволенасць кіраўніцтва горада і быў выгнаны. Аднак пры дапамозе ўлад Берна, які аказваў Жэневе ваенную дапамогу, яму ўдалося вярнуцца ў горад. У 1536 годзе гарадскі савет Жэневы прыняў рашэнне аб усталяванні ў горадзе рэфармаванага набажэнства. Аднак Фарэль адчуваў, што яму не хапае здольнасцей стаць на чале руху.
Летам 1536 года праз Жэневу праязджаў Жан Кальвін, якога Фарэль папрасіў застацца дзеля пашырэння дзейнасці па рэфармаванні царквы. Кальвін пагадзіўся і разам з Фарэлем прапанаваў гарадскому савету свой праект т.зв. . Услед за тым былі складзены катэхізіс і вызнанне. Хоць Фарэль і выказваў у вызнанні свой слабы погляд на адлучэнне, але ўвогуле ён падпарадкаваўся памкненням Кальвіна і яго вучэнне пра незалежнасць царквы ад дзяржавы. Ужыванне праграмы Кальвіна выклікала ў Жэневе апазіцыю, і пасля перамогі партыі «лібертынаў» на выбарах 1538 года справа дайшла да выгнання абодвух рэфарматараў з горада. У 1540 годзе прыхільнікі Кальвіна і Фарэля, гілермены, заклікалі Кальвіна назад. Пасля доўгай барацьбы ў 1542 годзе рэфарматары здолелі настаяць на арганізацыі царквы ў духу Кальвіна.
Скандынавія
На працягу XVI стагоддзя ўся Скандынавія звярнулася ў лютэранства, калі манархі Даніі, якія таксама панавалі ў Нарвегіі, Ісландыі, і Швецыі (разам з Фінляндыяй) прынялі новую веру.