cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Торэнс
Зараз возера ўваходзіць у нацыянальны парк Возера Торэнс, для праходу ў які патрабуецца спецыяльны дазвол.
Першая бітва на Карунскай дарозе
Наступленне на Пасуэлу (Ofensive de Pozuelo) або Першая бітва на Карунскай дарозе (Primera batalla de la carretera de La Coruña) — наступленне войскаў нацыяналістаў падчас іспанскай грамадзянскай вайны на поўдзень ад Пасуэла-дэ-Аларкон (наваколлі Мадрыда) з 29 лістапада па 3 снежня 1936 года.
Планы і сілы бакоў
Пасля таго, як у лістападзе 1936 г. войскі мяцежнікаў пацярпелі няўдачу ў сваёй спробе заняць Мадрыд праз Каса-дэ-Кампа, іх левы фланг знаходзіўся пад пагрозай з боку сектара Пасуэла, адкуль рэспубліканцы маглі нанесці ўдар па Каса-дэ-Кампа, каб ізаляваць войскі мяцежнікаў ля Універсітэцкага гарадка. Каб пазбегнуць гэтай пагрозы, нацыяналісты планавалі наступленне на Пасуэлу, дзе атрымалася б дасягнуць шашы на Ла-Карунью на ўзроўні Аравака і дамінаваць над усім левым рэчышчам ракі Мансанарэс. Адначасова Франсіска Франка планаваў перакрыць падачу вады і электрычнасці ў Мадрыд з Сьера-дэ-Гуадарама.
Для гэтага наступлення франкісты стварылі тры калоны і артылерыйскую групу пад агульным камандаваннем палкоўніка Гарсія Эскамеса, усяго каля 7000 чалавек, у асноўным мараканцы і легіянеры. Іх войскі былі ўзмоцнены 30 нямецкімі танкамі Panzer I і 44 гарматамі цяжкай артылерыі. З паветра наступленне падтрымлівалі 30 бамбардзіроўшчыкаў легіёна «Кондар».
З боку рэспубліканцаў сектар Пасуэла абараняла 3-я брыгада Хасэ Галана, якая складалася прыкладна з 3200 чалавек. Яна мела адну гармату, у тым ліку супрацьтанкавую.
Наступленне
Усвядоміўшы небяспеку, рэспубліканскае камандаванне перакінула сюды чатыры батальёна, адзін з іх інтэрнацыянальны (у агульнай складанасці 2000 чалавек). 30 лістапада войскі мяцежнікаў працягвалі атакаваць сектар і занялі Пасуэлу, але калі 1 снежня рэспубліканцы пры падтрымцы 20 танкаў Т-26 контратакавалі ў Каса-дэ-Кампа, праўда, няўдала, на час спынілі наступленне.
2 снежня рэспубліканцы пры падтрымцы танкаў змаглі адбіць тэрыторыю на поўдзень ад горада.
Вынікі
Наступленне было спынена. Нацыяналісты занялі Баадзілья-дэль-Монтэ і Вільянуэва-дэ-ла-Каньяда, але не змаглі адрэзаць Мадрыд з поўначы.
Неабходнасць абараняць гэты фланг прымусіць мяцежнікаў пачаць яшчэ адну атаку ў сярэдзіне снежня (гл. Другая бітва на Карунскай дарозе).
Любашаўскі сельсавет
Люба́шаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Ганцавіцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Любашава (да 1954 года — Ганцавічы).
Створаны 12 кастрычніка 1940 года як Ганцавіцкі сельсавет у Ганцавіцкім раёне Пінскай вобласці. Цэнтр — вёска Ганцавічы. З 8 студзеня 1954 года — у Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года перайменаваны ў Любашаўскі, цэнтр перанесены ў вёску Любашава. З 25 снежня 1962 па 30 ліпеня 1966 года ў складзе Ляхавіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 5 населеных пунктаў.
Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складае 2418 чалавек, з іх 93,0 % — беларусы.
Дубраўкі (Драгічынскі раён)
Ду́браўкі (, Дубровки) — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Хомскага сельсавета.
Алэніўка (Магілёў-Падольскі раён)
Алэніўка (Оле́нівка) — вёска ў Магілёў-Падольскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Каралеўствы Садружнасці
Па-за Вялікабрытаніяй кароль па рэкамендацыі прэм’ер-міністра кожнага каралеўства прызначае генерал-губернатара ў якасці свайго прадстаўніка ў яго адсутнасць. Таксама ён прадстаўлены губернатарам у кожным са штатаў Аўстраліі і лейтэнант-губернатарам у кожнай з правінцый Канады. Гэтыя службовыя асобы валодаюць амаль усёй паўнатой улады канстытуцыйнага манарха (галоўным чынам выконваючы, тым не менш, сімвалічныя абавязкі) і маюць так званыя каралеўскія прэрагатывы.
Трынаццаць каралеўстваў — былыя брытанскія самакіравальныя калоніі, якія атрымалі незалежнасць. Тры з 14 каралеўстваў (Аўстралія, Канада і Новая Зеландыя) атрымалі незалежнасць у выніку дэкларацыі Бальфура ў 1926 годзе на Імперскай канферэнцыі і Вестмінстэрскага статуту ў 1931 годзе. Канада, Паўднёва-Афрыканскі Саюз і Свабодная дзяржава Ірландыя неадкладна атрымалі незалежнасць заканадаўчай улады ад Злучанага Каралеўства, а Аўстралія і Новая Зеландыя ратыфікавалі статут у 1942 і 1947 гадах адпаведна. Статут таксама закранаў Ньюфаўндленд, але там ён не быў ратыфікаваны, дамініён вярнуўся у статус калоніі ў 1934 годзе, і быў далучаны да Канады ў 1949 годзе. Свабодная дзяржава Ірландыя фармальна стала рэспублікай у 1949 годзе, а ПАР — у 1961 годзе.
Іншыя каралеўствы атрымалі незалежнасць у выніку заканчэння брытанскага кіравання ў Індыі, т.зв. «вятроў перамен» Афрыкі ў 1960-х, падзенні Вест-Індскай федэрацыі ў 1961 і пазней. Апошнім Каралеўствам Садружнасці стаў Сент-Кітс і Невіс, які атрымаў незалежнасць у 1983 годзе.
Сітуацыя ў Папуа-Новай Гвінеі перад здабыццём незалежнасці была некалькі складаней. Папуа-Новая Гвінея была ўтворана ў 1975 годзе як саюз былой Германскай Новай Гвінеі, якая кіравалася Аўстраліяй як «international trusteeship», і былой Брытанскай Новай Гвінеяй, якая была брытанскім уладаннем, хоць якая кіравалася Аўстраліяй па даручэнні Вялікабрытаніі, якая пераназвала яе ў Папуа ў 1905. Адзіным з Каралеўстваў Садружнасці, якое не было калоніяй Вялікабрытаніі, з’яўляецца сама Вялікабрытанія.
Унутры Садружнасці няма розніцы ў статусе паміж каралеўствамі і іншымі членамі, большасць з якіх з’яўляецца або рэспублікамі або каралеўствамі са сваімі ўласнымі манархамі (Бруней, Лесота, Малайзія, Эсваціні і Тонга). Хоць Фіджы ў 1987 годзе былі абвешчаны рэспублікай, Вярхоўны савет правадыроў Фіджы шанаваў Лізавету II «Вярхоўным Правадыром» да 2012 года, пры гэтым яна не лічылася кіраўніком дзяржавы з тых часоў, як Фіджы з’яўляюцца рэспублікай.
Царнаў
Царнаў (Zarnow) — рака ў Германіі, працякае па зямлі Мекленбург — Пярэдняя Памеранія. Агульная даўжыня ракі 15 км. Вышыня вытока 36.1 м. Вышыня вусця 0,2 м. Перапад вышыні 36 м.
IC 2094
IC 2094 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Саюз Спартака
Саюз Спартака (Spartakusbund) — марксісцкая арганізацыя ў Германіі пачатку XX стагоддзя. У час Першай сусветнай вайны заклікаў да сусветнай пралетарскай рэвалюцыі, якая зрыне сусветны капіталізм, імперыялізм і мілітарызм.
Са жніўня 1914 года будучы Саюз Спартака ў Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі складаў апазіцыйную групу Інтэрнацыянал, якая ў 1916 годзе атрымала назву група Спартака, з 1917 года ўяўляла левае, рэвалюцыйна-сацыялістычнае крыло Незалежнай сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі (НСДПГ), якая адпала ад СДПГ. Лістападаўскую рэвалюцыю 1918 года спартакісты сустрэлі па-за якой-небудзь партыяй і, высунуўшы лозунг «Уся ўлада Саветам!», дамагаліся стварэння ў Германіі савецкай рэспублікі. 1 студзеня 1919 года Саюз Спартака ўвайшоў у новую Камуністычную партыю Германіі.
Група «Інтэрнацыянал» была ўтворана па ініцыятыве Розы Люксембург увечары 4 жніўня 1914 года пасля таго, як фракцыя СДПГ у рэйхстагу прагаласавала за прадастаўленне ваенных крэдытаў. Група выступала супраць палітыкі «грамадзянскага міру», высунутай кайзераўскім урадам і  падтрыманай СДПГ  і заклікала да міжнароднай салідарнасці рабочых супраць вайны. Група Інтэрнацыянал адпрэчвала вайну, якая не адказвала інтарэсам народаў і пралетарыяту і ўяўляла сабой генацыд, які здзяйсняецца пануючай імперыялістычнай буржуазіяй. У студзені 1916 года група пачала выдаваць уласную газету «Пісьмы Спартака» (Spartakusbriefe), дзякуючы якім палітычная група атрымала новае імя. Спартак, правадыр паўстання рабоў у Старажытным Рыме, быў добра вядомым сімвалам супраціўлення прыгнечаных супраць эксплуататараў і адпавядаў марксісцкай тэорыі гістарычнага матэрыялізму, у адпаведнасці з якім гісторыяй рухае класавая барацьба.
Група Спартака ў красавіку 1917 года ўвайшла ў склад новай НСДПГ, захаваўшы статус самастойнай групы. Па ініцыятыве датэрмінова вызваленага з турэмнага зняволення Карла Лібкнехта 11 лістапада 1918 года група атрымала новую назву — «Саюз Спартака», які стаў незалежнай палітычнай арганізацыяй.
Падчас Лістападаўскай рэвалюцыі Саюз Спартака заклікаў да раззбраення войскаў, перадачы ключавых галін прамысловасці народу і стварэнне «свабоднай савецкай рэспублікі» (Карл Лібкнехт абвясціў яе яшчэ 9 лістапада 1918 года). Саюз Спартака разам з іншымі левымі рэвалюцыйнымі арганізацыямі ўтварыў на пярэдадне новага 1919 года Камуністычную партыю Германіі.
У студзені 1919 года спартакісты і незалежныя сацыял-дэмакраты абвясцілі ўсеагульную забастоўку і паднялі паўстанне, але падчас сутыкненняў з кайзераўскай арміяй і ўтворанымі з яе фрайкорамі, якія падпарадкоўваліся часоваму ўраду Фрыдрыха Эберта, яно было задушана, і многія спартакісты былі забіты.
Цыяноз
Цыяноз, Сінюха (κυανός — цёмна-сіні + -ωσις) — сінюшная афарбоўка скуры і слізістых абалонак, абумоўленая высокім утрыманнем ў крыві адноўленага гемаглабіну. Сінюшнасць, абумоўленую трапленнем ў кроў фарбавальнікаў або адкладаннем ў скуры розных рэчываў, называюць псеўдацыянозам. Сапраўдны цыяноз з'яўляецца сімптомам гіпаксеміі (агульнай або лакальнай). Ён з'яўляецца пры канцэнтрацыі ў капілярнай крыві адноўленага гемаглабіну больш за 50 г/л (пры норме да 30 г/л). Больш выразна выяўляецца ў хворых на поліцытэмію, а пры анеміі цыяноз з'яўляецца, калі больш за палову гемаглабіну робіцца адноўленым.
Шведская літаратура
Шведская літаратура — літаратура, створаная шведскай мовай у Швецыі і Фінляндыі. Шведская літаратура з'яўляецца складовай часткай больш шырокага паняцця «скандынаўская літаратура».
Літаратурныя эпохі
Гісторыю шведскай літаратуры прынята падзяляць на некалькі літаратурных эпох, назвы якіх, у адрозненне ад іншых літаратур, звязаныя хутчэй з палітычнай гісторыяй Швецыі, чым з гісторыяй развіцця літаратурных стыляў :
Паганства
Шведская літаратура, як і іншыя літаратуры Скандынавіі, пачынаецца з рунічных надпісаў, у якіх праслаўляліся слаўныя дзеянні пануючых эліт ці гаворка ішла аб актах уласнасці. Першы літаратурны тэкст, з якога бярэ пачатак шведская літаратура, адчаканены на Рокскім рунічным камені, датуецца 800 годам. З прыняццем хрысціянства ў Швецыі трапляюць тэксты Свяшчэннага Пісання і іх каментарыі на грэчаскай, старажытнаяўрэйскай і лацінскай мовах.
Сярэднявечча і Кальмарская унія (1100—1520)
Акрамя рунічных надпісаў, якія ў цэлым былі кароткімі тэкстамі, сярод старажытных помнікаў пісьменства Швецыі маюцца законы аб землеўладанні (XIII ст.). З распаўсюджваннем хрысціянства ўзнікае рэлігійная літаратура, гімны і пераклады частак Бібліі. З XIV стагоддзя з поўдня Еўропы ў Швецыю прыходзіць куртуазная літаратура. На старашведскую мову былі перакладзеная тры рыцарскія раманы (Eufemiavisor). У гэты ж час з'яўляецца першая шведская хроніка Erikskrönika (Хроніка Эрыка) аб барацьбе за ўладу каля 1300 года. Выбітнай пісьменніцай шведскага Сярэднявечча лічаць Брыгіту Шведскую, якая ў сваёй Himmelska uppenbarelser («Нябесных адкрыццях») апісвае ўласныя бачанні і палемізуе з палітычнымі і рэлігійнымі супернікамі. Вялікае значэнне для развіцця літаратуры мелі таксама агульныя для шведаў, нарвежскай, датчанаў і ісландцаў балады і сагі.
Рэфармацыя і эпоха вялікадзяржаўнасці (1520—1721)
У пачатку гэтага перыяду закладзены асновы адзінай літаратурнай шведскай мовы. 1541 з'явіўся новы пераклад Бібліі Густава Вазы, які заставаўся кананічным аж да 1917 года. З прычыны Рэфармацыі асабліва высокімі тэмпамі развіваецца рэлігійная літаратура, якая дамінавала ўвесь гэты перыяд.
Літаратура Рэнесансу з'явілася ў Швецыі толькі ў XVII стагоддзі. Галоўным яе прадстаўніком быў Ларс Віваліус, вядомы як паэт і авантурыст. Яго паэзія жывілася вобразамі і рытмамі народных вершаў танічнага вершаскладання (Knittelvers). Галоўныя тэмы яго вершаў — любоў да свабоды і прыроды. Затое Георг Стырнгельм быў хутчэй неакласікам, ён спрабаваў надаць шведскай паэзіі пэўны акадэмізм, абапіраючыся на літаратурныя ўзоры і памеры антычнасці. Яго паэма «Геркулес» (1658), напісаная гекзаметрам, натхняла не адно пакаленне шведскіх літаратараў. Традыцыю петраркізму развіваў у Швецыі Скугечэр Бергбу, які апублікаваў зборнік ста санетаў Wenerid (апублікаваны 1680, напісаны да 1650). Пікам развіцця барочнай паэзіі былі 1670-я гады. Тады з'явілася шмат новых рэлігійных песень, шматлікіх вершаў на розныя выпадкі (вяселле, пахаванне, свята).
Эпоха свабоды
Эпоха свабоды (1721—1772) пачалася з усталявання ў краіне свабоднага палітычнага рэжыму. Найвялікшы натураліст Швецыі Карл Ліней (1707–1778) стаў вядомы перш за ўсё дзякуючы навуковым працам, напісаным на лацінскай мове, аднак яго ясны, дакладны, вобразны стыль меў немалы ўплыў на развіццё літаратурнай шведскай мовы. Паэт і гісторык Олаф фон Далін (1708—1763) пісаў свае творы пад уплывам сучасных яму французскіх і асабліва англійскіх пісьменнікаў (Драйдэна, Свіфта). Па прыкладзе Адысана і Стыля Далін пачаў штотыднёвы сатырычны часопіс «Шведскі Аргус» (1732—1734), які атрымаў вялікую папулярнасць. Якаб Мерк (1714—1763) з'яўляецца пачынальнікам жанру дыдактычнага рамана ў Швецыі («Адальрык і Гетыльда», «Тэкла» і інш.), які развіваўся пад уплывам Фенелонавага «Тэлемака».
Прадстаўнікамі французскага ўплыву ў Швецыі былі таксама Хедвіга Нурдэнфлікт (1718—1763), Філіп Крэйц (1731—1785), Густаў Фрэдрык Юленборг (1731—1808). Вялікі ўплыў на шведскую літаратуру гэтага перыяду меў дацкі пісьменнік Людвіг Гольберг (1684—1754), камедыі якога, у перакладах на шведскую мову, былі шырока вядомы і часта пераймаліся. Самым нацыянальным паэтам на рубяжы гэтай і наступнай эпохі быў Карл-Мікаэль Бельман (1740—1795). У паэзіі Бельман быў асабліва ўважлівы да прыгажосці прыроды, яго творы адрозніваюцца віртуознасцю і арыгінальнасцю формаў. Найбольшую вядомасць атрымала яго кніга эпічных і лірычных вершаў «Пасланне Фрэдмана». У другой палове эпохі свабоды (1753) каралевай Луізай Ульрыкай была заснавана Каралеўская Шведская акадэмія кніжнасці, гісторыі і старажытнасці, а таксама паўстала некалькі прыватных гурткоў, якія ставілі мэтай садзейнічаць развіццю мастацкай літаратуры.
Эпоха Густава (1772—1809)
У часы валадарання караля Густава III французскі ўплыў у культурным жыцці Швецыі дасягнуў свайго апагею. У пачатку эпохі Густава былі заснаваны шведскія «Музычная акадэмія» і «Каралеўскі тэатр». Сам кароль, у супрацоўніцтве з набліжанымі, пісаў драмы і тэксты для опер. Галоўным суаўтарам караля і адначасова тыповым прадстаўніком свайго часу быў Юхан Хенрык Кельгрэн (1751—1795), які асабліва захапляўся Вальтэрам. З Кельгрэнам супернічаў Карл Густаў Леапольд (1756—1829), асабліва вядомы сваім апавяданнем «Eglé och Annette», у якім легкадумнае сталічнае жыццё супрацьпастаўляецца простаму сельскаму. Сваімі крытычнымі артыкуламі Леапольд шмат паспрыяў развіццю літаратурнага густу ў сваіх сучаснікаў. Папулярнай пісьменніцай гэтай эпохі была Ганна Ленгрэн (1755—1817), якая чэрпала свае сюжэты пераважна з сямейнага жыцця розных слаёў грамадства: «Den glada Festen» («Вясёлае свята»), «Eklog», «De smaa paa landet» («Дзеці ў вёсцы»), «Pojkarne» («Хлопцы»), «Buketten» («Букет»).
Прадстаўніком рамантычнага кірунку ў шведскай літаратуры, блізкага да нямецкага «перыяду буры і націску», быў Томас Турыльд (1759—1808), які выступаў за блізкасць да прыроды, свабоду пачуццяў і думкі і быў асуджаны за складанне «Om det allmänna förstaandets frihet» («Аб свабодзе думкі») на 4-гадовае выгнанне. Роднасным па духу Турыльду быў Бенгт Ліднер (1759—1793), лепшымі творамі якога лічаць «Grefvinnan Spastaras död» («Смерць графіні Спастара») і «Aaret 1783» («Год 1783»).
Пісьменнік і ваенны дзеяч Георг Адлерспарэ выдаваў у гэту эпоху часопіс «Läsning i blandade ämnen», у якім супрацоўнічалі лепшыя сілы літаратуры.
Новы дзяржаўны лад (1809—1880)
Пасля дзяржаўнага перавароту 1809 года ў шведскай літаратуры адбылося абнаўленне. У 1810 годзе была абвешчана дастаткова шырокая свабода друку. Пад уплывам нямецкай рамантычнай школы, у шведскай літаратуры вызначыліся дзве галоўныя плыні: неарамантызм і этыцызм. Прыхільнікамі першай плыні, якія мелі мянушку «фасфарысты» (па назве часопіса «Фосфар»), былі студэнты Упсальскага ўніверсітэта. Яшчэ ў 1803 ва Упсале ўтварылася таварыства аматараў мастацкай літаратуры, пасля распаду якога ў 1807 годзе 17-гадовым студэнтам Атэрбумам была заснавана «Суполка Аўроры». У гэтай суполцы фарміраваліся літаратурныя погляды моладзі, якія потым знаходзілі сваё выражэнне ў часопісах: «Паліфем» (Стакгольм, 1809—1812) і «Фосфар» (Упсала, 1810—1813). Паэтычныя творы фасфарыстаў друкаваліся ў «Паэтычным Альманаху», які выдаваўся Атэрбумам (1812—1822), крытычным органам школы быў «Svensk litteraturtidning» (1813—1824).
Выбітным пісьменнікам-фасфарыстам быў сам Пер Даніэль Атэрбум, які пачаў сваю дзейнасць пад уплывам Вільгельма Тыка і Фрыдрыха Шэлінга. Ён імкнуўся спалучаць у творчасці рамантычную стылістыку з натурфіласофскімі разважаннямі. Яго паэма-казка «Lycksalighetens ö» («Востраў асалоды») лічыцца вяршыняй шведскага рамантызму. Ідэя гэтай алегарычнай паэмы — суаднясенне жыцця ў марах, у свеце фантазіі з сапраўдным жыццём. Выбітным прадстаўніком фасфарызму быў таксама Фрэдэрык Пальмблад (1788—1852), які быў як пісьменнікам, так і выдаўцом.
Іншая плынь пісьменнікаў, аб'яднаная ў «Суполку готаў», ставіла мэтай не толькі чыста літаратурныя, але і сацыякультурныя мэты. Як і фасфарысты, «готы» былі прыхільнікамі рамантычнай школы з выразным нацыянальным духам. Сярод членаў саюза былі людзі з вялікім паэтычным талентам. Заснавальнікам суполкі «готаў» быў Гудмунд Ёран Адлербет, сын таленавітага перакладчыка лацінскіх класікаў. З 1811 «готы» сталі выдаваць уласны часопіс «Ідуна». 1844 Адлербет памёр і суполка распалася.
Да «готаў» належалі два будучыя свяцілы шведскай літаратуры — Эсаяс Тэгнер (1782—1846) і Эрык Геер (1783—1847). Гэтыя два аўтары лічацца найбуйнейшымі нацыянальнымі паэтамі Швецыі. Абодва яны былі прафесарамі ўніверсітэтаў: Геер выкладаў ва Упсальскім, а Тэгнер — у Лундскім універсітэце. Эрык Геер быў адначасова паэтам, філосафам, кампазітарам і выбітным гісторыкам. Далучыўшыся спачатку да лагеру рамантыкаў, ён пасля стаў першым змагаром ліберальных ідэй. Эсаяс Тэгнер пасля далучыўся да неакласічнага, акадэмічнага кірунку.
Некалькі ў баку ад згаданых груповак стаяў Эрык Юхан Стагнеліус (1793—1823), творы якога пазначаны містычным характарам і неперасягненай віртуознасцю.
Мяжа XIX і XX стагоддзя (1870–1914)
Аўгуст Стрындберг і Сельма Лагерлёф з'яўляюцца найвыбітнымі пісьменнікамі гэтага перыяду. 1879 Аўгуст Стрындберг атрымаў усеагульнае прызнанне дзякуючы свайму раману Röda rummet (Чырвоны пакой), пасля якога ён стварыў цэлы шэраг меншых па форме твораў і перайшоў на драматургію. Дзякуючы п'есам Fadren (Бацька, 1887) і Fröken Julie (Фрэкен Жулі, 1888), а таксама творам, напісаным у рэчышчы сімвалізму, Ett drömspel (Гульня сноў, 1902) і Spöksonaten (Саната зданяў, 1907) Стрынберг стаў шырока вядомы нават па-за межамі Швецыі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры Сельма Лагерлёф заявіла пра сябе ў 1891 годзе раманам Gösta Berlings saga (Сага пра Ёста Берлінга). Іншы выдатны твор Лагерлёф Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige (Дзіўнае падарожжа Нільса Хольгерсана з дзікімі гусямі па Швецыі, 1906—1907) быў задуманы як школьны дапаможнік-гульня па геаграфіі. Гэтак жа для школьнага ўжытку была задумана гістарычная кніга для чытання іншага нобелеўскага лаўрэата Вернера фон Хейдэнстама Svenskarna och deras hövdingar (Швецыя і яе кіраўнікі), якая была апублікавана ў 1909 годзе. Вернер фон Хейдэнстам разам з Густавам Фродынгам былі найвыбітнымі лірыкамі 1890-х гадоў.
Шведскую Fin de siècle яскрава прадстаўляе Яльмар Сёдэрберг, дасягненні якога поўныя песімізму адносна чалавека і адначасова стылістычнага бляску. Любімыя героі Сёдэрберга - расчараваныя злодзеі. У 1895 годзе ён апублікаваў свой першы раман Förvillelser (Збянтэжанасць), па якім апублікаваў свой першы шэдэўр - раман Doktor Glas (Доктар Глас), публікацыя якога прывяла да скандалу ў Швецыі. У 1912 годзе з'явіўся яго раман Den allvarsamma leken (Сур'ёзная гульня), які лічыцца класікай любоўнага рамана. Выбітным паэтам гэтага часу быў сімваліст і мадэрніст Вільгельм Экелунд.
Міжваенны час (1914–1945)
Літаратура пасля 1914 значна больш звяртаецца да сацыяльных тэм, чым гэта было ў папярэдні час. Працоўная літаратура і крытычнае адлюстраванне сярэдніх класаў у 1920-я і 1930-я гады абапіраюцца на ўласны вопыт пісьменнікаў і нярэдка маюць аўтабіяграфічных характар.
Сучасная лірыка з уплывамі экспрэсіянізму, футурызму і сюррэалізму прадстаўлена ў творчасці Пера Лагерквіста. Іншымі яскравымі пісьменнікамі-мадэрністамі былі Хары Марцінсан, Біргер Сёберг, Яльмар Гульберг, Артур Лундквіст і інш. Цікавая паэтычная спадчына ў Карын Бое, якая спалучыла ідэі сацыялізму і псіхааналізу. Радыкальным шведскім паэтам-мадэрністам гэтага часу лічыцца Гунар Экелёф.
Прыход у Германіі да ўлады нацыстаў адбіўся і на шведскай літаратуры. Пер Лагерквіст адказаў на распаўсюджанне нацысцкай ідэалогіі раманамі Bödeln (Кат, 1933) і Dvärgen (Карлік, 1944), у якіх выкрываецца чалавечае зло. Антынацысцкая тэматыка прысутнічае таксама ў творах Карын Бое (яе раман-дыстопія Kallocain / Калакаін, 1940) і ў яшчэ аднаго нобелеўскага лаўрэата Эйвінда Юнсана, аўтара раманнага цыклу Krillon (Раманы пра Крылона).
Пасляваенны час (1945–2000)
Толькі ў першыя дзесяцігоддзі пасля Другой сусветнай вайны па-сапраўднаму заявіла пра сябе шведская літаратура мадэрну. Экзістэнцыяльныя праблемы знайшлі сваё адлюстраванне перш за ўсё ў лірыцы. Да выдатных паэтаў таго часу адносяцца, Карл Венберг, Карл Вернер Аспенстрэм, Эльза Гравэ і Рут Гіларп. Паэты Ларс Форсель і Томас Транстромер дасягнулі міжнароднага прызнання. Яскравымі празаікамі пасляваеннага часу былі Ларс Алін, прыхільнік антынатуралісцкай эстэтыкі, і Стыг Дагерман, галоўнымі тэмамі якога былі віна і страх. Нараўне з эксперыментальнымі творамі развіваўся і класічны раман, прыкметнай прадстаўніцай якога была Сара Лідман, якая ў рамане Tjärdalen (Смаляная даліна, 1953) апісала сельскае жыццё, і Пер Андэрс Фогельстрэм, які цікавіўся ўрбаністычнымі тэмамі, у прыватнасці ў рамане Sommaren med Monika (Лета з Монікай, 1951).
У сярэдзіне 1960-х гадоў адбыліся пэўныя змены ў накіраванасці новых твораў. Новая палітычная свядомасць патрабавала больш крытычных грамадскіх тэм. Нядзіўна, што ў гэтым кантэксце развіваецца жанр дакументальнага рамана і рэпартажу. Пер Улаф Энквіст атрымаў прызнанне дзякуючы свайму раману Legionärerna (Легіянеры, 1968) аб экстрадыцыі 167 прыбалтаў са Швецыі ў СССР. Ян Мюрдаль апублікаваў Rapport från en kinesisk by (Рэпартаж з кітайскай вёскі). Таксама іншыя пісьменнікі, такія як Пер Вестэрберг і Сара Лідман пішуць у гэты час аб умовах і абставінах жыцця людзей па-за межамі Швецыі. У пачатку 1970-х гадоў актуальнымі сталі тэмы ўнутрыпалітычнага жыцця, у тым ліку пытанне правоў жанчын. Пра гэта пісалі Гун-Брыт Сундстрэм ў рамане För Lydia (Для Лідыі) і Інгер Ульфвен ў рамане Dotter till en dotter (Дачка дачкі).
У 1970-я гады адбылося адраджэнне жанру рамана-эпапеі і раманных цыклаў. Свен Дэльбланк ў рамане Hedebysvit (Цыкл Гедэбі) апісаў вясковае жыццё ў Сёдэрманландзе, Керстын Экман апублікавала раман Häxringarna (Пярсцёнкі ведзьмы), які пачаў цыкл пра Сёдэрманланд канца XIX стагоддзя, а Сара Лідман прадставіла цыкл з пяці раманаў Jernbaneepos (Чыгуначны эпас) пра каланізацыю Вестэрботэна ў XIX стагоддзі. Ёран Тунстрэм апісаў у раманах Prästungen (Дзіця святара) і Juloratoriet (Калядная араторыя) Вермланд.
Адным з вядучых сучасных драматургаў з'яўляецца Ларс Норэн, вядомы сваёй сямейнай драмай Modet att döda (Мужнасць забіць), створанай у 1980 годзе. Стыг Ларсан заявіў пра сябе ў 1980-я гады творамі постмадэрнісцкай стылістыкі, у прыватнасці раманам Autisterna (Аўтыст). Адначасова публікуюцца цікавыя творы ў традыцыі эпічнага апавядання, у прыватнасці такіх аўтараў, як Торгні Ліндгрэн (Ormens väg på hälleberget / Дарога змяі і Hummelhonung / Чмяліны мёд), Пер Улаф Энквіст (Musikanternas uttåg / Выступ музыкантаў і Livläkarens besök / Візіт прыдворнага лекара), а таксама Керстын Экман з яе трылогіяй Vargskinnet (Воўчая шкура).
Дэтэктыўная літаратура
Шведскі дэтэктыўны раман да Другой сусветнай вайны знаходзіўся пад моцным уплывам замежных узораў. Толькі пасля вайны шведскія дэтэктывы становяцца самабытнымі як па месцы дзеяння, так і па стылістыцы і развіцці сюжэта. У 1960-я гады вельмі плённым было пісьменніцкае супрацоўніцтва Пера Валё і Май Шэваль, якія сталі вядомыя далёка па-за межамі Швецыі сваім дзесяцітомным цыклам om ett brott (Аб злачынстве). Гэтыя раманы былі не толькі забаўляльным чытвом, а мелі і палітычны падтэкст. Пад уплывам поспеху Валё і Шэваль у Швецыі стала з'яўляцца ўсё больш дэтэктыўных раманаў. Паказальна, што ў 1971 годзе была заснавана Svenska Deckarakademin (Шведская акадэмія дэтэктыва). Вялікі міжнародны поспех атрымалі лаўрэаты прэміі, заснаванай гэтай акадэміяй, майстры дэтэктыва Хенінг Манкель і Стыг Ларсан.
Дзіцячая літаратура
Першыя значныя творы дзіцячай літаратуры ў Швецыі з'явіліся каля 1900 года. Прыкметнымі дзіцячымі пісьменнікамі гэтага часу былі Эльза Бескаў, Ганна Марыя Роас і Ганна Валенберг. У 1945 годзе публікацыяй аповесці «Пэпі Доўгаяпанчоха» (Pippi Långstrump) заявіла пра сябе ці найвядомая пісьменніца сённяшняй Швецыі Астрыд Ліндгрэн. Такімі творамі, як «Пэпі Доўгаяпанчоха» Астрыд Ліндгрэн удалося вызваліць дзіцячую літаратуру ад залішняга маралізатарства і дыдактызму, пісаць займальна і адначасова не цурацца важных светапоглядных пытанняў, як жыццё і смерць у «Браты Львінае Сэрца» (Bröderna Lejonhjärta), мужнасць і страх у кнізе «Міа, мой Міа» (Mio, min Mio), канфлікт пакаленняў у «Роні, дачка разбойніка» (Ronja Rövardotter) і г.д.. Іншымі дзіцячымі пісьменнікамі, якія абнавілі гэты жанр літаратуры, былі Марыя Грыпэ, Гунель Ліндэ, Інгэ і Ларс Сандберг, Свен Нордквіст (кнігі пра Петсана і Фіндуса), Моні Бронстрэм (серыя кніг Tsatsiki) і інш.
Вячаслаў Пятровіч Рагойша
Вячаслаў Пятровіч Рагойша (нар., в. Ракаў) — беларускі філолаг, літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук (1993), прафесар.
Біяграфія
Нарадзіўся 5 чэрвеня 1942 года ў вёсцы Ракаў Валожынскага раёна Мінскай вобласці ў сялянскай сям’і. Бацька — Пётр Іосіфавіч (12.07.1914 — 23.10.1985), маці — Валянціна Антонаўна (30.11.1917 — 10.01.2003).
У 1963 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура».
Доктар філалагічных навук. Прафесар. Загадчык кафедры тэорыі літаратуры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Акадэмік Міжнароднай акадэміі навук Еўразіі. Сябра вучонай рады філалагічнага факультэта БДУ і вучонай рады Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны пры міністэрстве адукацыі. Старшыня Міжнароднага фонду Янкі Купалы (1996—2016). Арганізатар міжнароднай навуковой канферэнцыі «Ракаўскія чытанні» (з 1996 года).
Навуковая дзейнасць
Аўтар звыш 800 навуковых публікацый і даследаванняў па гісторыі і тэорыі беларускай літаратуры, беларуска-славянскіх літаратурных узаемасувязяў, па вершазнаўстве, праблемах тэорыі і практыкі мастацкага перакладу, паэтыцы літаратурнага твора, з якіх амаль 300 — асноўныя навуковыя працы, у тым ліку 16 манаграфій. Першым дасканала даследваў рукапісы Янкі Купалы і знайшоў падчас гэтай працы дзясятак новых твораў беларускага класіка.
Міжнароднае таварыства працоўных
Міжнароднае таварыства працоўных або Першы інтэрнацыянал — першая міжнародная рабочая арганізацыя.
Гісторыя
28 верасня 1864 года у Лондане прайшоў мітынг у падтрымку паўстання ў Польшчы. У мітынгу ўдзельнічалі англійскія рабочыя, а таксама рабочыя-імігранты з Францыі і Германіі. На мітынгу было прынята рашэнне аб стварэнні міжнароднай рабочай арганізацыі, якая атрымала назву Міжнароднае таварыства працоўных. Старшынёй таварыства стаў Карл Маркс. Устаноўчы маніфест арганізацыі быў прыняты 1 лістапада 1864 года.
3-8 верасня 1866 года ў Жэневе адбыўся I кангрэс Інтэрнацыянала, у якім удзельнічалі 60 дэлегатаў, якія прадстаўлялі 25 секцый і 11 таварыстваў Вялікабрытаніі, Францыі, Швейцарыі і Германіі. Кангрэс абмеркаваў пытанне аб прафсаюзах. У рашэнні кангрэса было сказана, што прафсаюзы павінны арганізаваць барацьбу пралетарыяту супраць сістэмы наёмнай працы і ўлады капіталу - барацьбу не толькі эканамічную, але і палітычную. Сярод іншага, патрабаваліся 8-гадзінны працоўны дзень, ахова жаночай і забарона дзіцячай працы, бясплатная політэхнічная адукацыя, увядзенне рабочых міліцый замест пастаянных войскаў.
2-8 верасня 1867 года ў Лазане сабраўся II кангрэс, на якім былі таксама дэлегаты ад Бельгіі і Італіі. Рэзалюцыя кангрэса абвяшчала неад’емнасць палітычных свабод як умовы сацыяльнага вызвалення пралетарыяту.
6—13 верасня 1868 года ў Бруселі прайшоў III кангрэс Інтэрнацыянала пры ўдзеле сотні дэлегатаў (дадаліся ўдзельнікі з Іспаніі). У выніку вострых спрэчак і гарачых дыскусій было прынята рашэнне, што не толькі рудні, шахты, лясы, фабрыкі і да таго падобнае павінны быць звернутыя ў грамадскую ўласнасць, але і зямля.
У 1872 годзе ў Гаазе прайшоў V кангрэс таварыства. На гэтым кангрэсе ў інтэрнацыянале адбыўся раскол на дзве плыні - марксістаў і анархістаў. Група дэлегатаў, сканцэнтраваная вакол ідэй Міхаіла Бакуніна, абвінаваціла Маркса ў аўтарытарызме, завошта была выключаная з кіруючых органаў інтэрнацыяналу. Выключаная група ўтварыла сваю арганізацыю пад назвай Анархісцкі інтэрнацыянал. Анархісцкі інтэрнацыянал правёў яшчэ некалькі кангрэсаў, але самараспусціўся ў 1877 годзе. Марксісцкае Міжнароднае таварыства працоўных таксама прыняло рашэнне аб самароспуску на год раней, у 1876 годзе.
Спасылкі
[[Катэгорыя:Палітычныя інтэрнацыяналы]
Жадунь (правы прыток Беседзі)
Жадунь, Жадунька — рака ў Клімавіцкім і Касцюковіцкім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Беседзь (басейн Дняпра).
Даўжыня ракі 47 км. Плошча вадазбору 488 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,7 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.
Назва
Назва Жадунь балцкага паходжання. У ёй вылучаецца балцкі гідранімічны корань žod- / žad-.
Той жа корань у рачных і азёрных назвах (збольшага на Верхнім Падняпроўі) *Жодзінка, Жадунь, Жодуч, Жодзень, *Няжода, Пражода, а таксама ў двухасноўных гідронімах Валажода і Лебяжода (Лібажода).
Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Žadalis, Žadikė, Žad-upys. Корань Žad- звязаны з моўным гняздом, у якім літоўскае žadas «мова, маўленне; прытомнасць», žodis «слова», žasti «прамаўляць; разгаворваць».
Значэнне мусіла прасунуцца ад «мовіць» да «цекці», так жа сама як стараіндыйскае nadī «рака, водная плынь» пайшло ад *nad- «гучаць, шумець, раўсці, цурчэць».
Пашыральнікі -un-, -ūn- у літоўскіх гідронімах тыпу Ežerūnà, Vil̃kunis.
Вышэй па цячэнні ракі Беседзь, у якую ўцякае Жадунь, ля Хоцімска уцякае яшчэ адна Жадунь. Іх назвы ніяк не дыферэнцыяваныя. Тыпалагічна блізкую сітуацыю можна ўгледзець і ў сярэднім цячэнні Дзвіны, у якую справа і злева, адносна недалёка адна ад адной уцякаюць рэкі Обаль і Абалянка (< Обаль), абедзве назвы ад балцкага *Abalis «Рака (цякучая, плыткая)».
Адносна недалёка ад гэтых дзвюх Жадуняў за расійскай мяжой таксама рэчкі Пражода і Няжодка, у назвах якіх той жа корань žod- / žad-. Гэта дробныя рэчкі, на вытоках буйнейшых рэк, адпаведна, Вароніцы (цячэ ў Іпуць) і Устрома (цячэ ў Дняпро). Назву Пражода тыпалагічна можна зблізіць з літоўскім pratekti «пачаць цекці, памалу сачыцца», protekom «бегма (бяжаць)», назву Няжодка (< *Няжода) — з назвамі тыпу Нецеч, Нёўда.
Калі значэнне назвы Жадунь можна перадаць як «Цякучая (рака)», дык назвамі Пражода і *Няжода пазначаліся, наадварот, рэчкі слабацечныя.
Агульныя звесткі
Пачынаецца за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Жадунька Клімавіцкага раёна, вусце за 1 км на ўсход ад пасёлка Варашылава Касцюковіцкага раёна. Цячэ па заходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны.
Даліна невыразная, месцамі карытападобная. Пойма роўная, парослая лугавымі травамі і хмызняком, месцамі забалочаная. Рэчышча каналізаванае на працягу 25,1 км (выток — 1,8 км на паўднёвы ўсход ад горада Касцюковічы), ніжэй звілістае, пясчанае. Шырыня ракі да вусця Крупні ў межань 5—8 м, ніжэй да 10 м. Берагі месцамі стромкія і абрывістыя, вышынёй 0,5—2 м.
Антон Неманцэвіч
Біяграфія
Антон Неманцэвіч нарадзіўся ў Пецярбургу ў сям’і выхадцаў з в. Парчэўцы Сакольскага павета Гродзенскай губерні. Першапачаткова вучыўся ў Сестржанцэвіцкім павятовым вучылішчы, якое скончыў у 1909. З 1910 — студэнт каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Прадоўжыў вучобу ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі, якую скончыў са ступенню магістра тэалогіі. Падчас вучобы прымаў удзел у дзейнасці беларускага культурна-асветнага гуртка. Пасвячоны ў святары 27.9.1915. Душпастырскую дзейнасць распачаў у Колпіне недалёка ад Петраграда.
У гады Другой сусветнай вайны разгарнуў дзейнасць па арганізацыі адміністрацыйных структур новастворанага Беларускага экзархата. Заснаваў Апостальства Малітвы за Беларусь, да якога спачатку належалі толькі святары, а потым далучыліся і свецкія.
Пасля паездкі ў Львоў па царкоўных справах да мітрапаліта Шаптыцкага 4 ліпеня 1942 Беларускі экзарх ГКЦ а. Антон Неманцэвіч быў арыштаваны гестапа ў сваёй рэзідэнцыі ў Альбярціне і дастаўлены ў Мінск.
Да пачатку 1990-х г. дата, месца і акалічнасці смерці беларускага ўніяцкага экзарха заставаліся невядомымі. Лічылася, што ён памёр у Берліне ў вязніцы (згодна з польскімі крыніцамі). Аднак у 2004 годзе, сярод архіўных дакументаў Генеральнага камісарыяту Беларусі, у справе «Перапіска з акружнымі камісарыятамі і служыцелямі рэлігійнага культу пра ідэалагічнае выхаванне мясцовага насельніцтва і па пытаннях царквы» быў выяўлены дакумент, у якім сцвярджаецца, што Неманцэвіч памёр «ад сардэчна-сасудзістай недастатковасці, якая наступіла пасля сыпнога тыфу». Прычына смерці экзраха ад тыфу, якую назвалі ў СД, выклікае сумнеў. Святар меў на яго імунітэт, бо перахварэў ім раней, яшчэ ў дзяцінстве. Таму праўдзівай інфармацыяй у дакуменце СД гісторыкі ўважаюць толькі дату, месца смерці і пахавання экзарха. Падобна, ён памёр 6 студзеня 1943 як пакутнік, знясілены турэмнымі ўмовамі ў Мінскай вязніцы СД ад сардэчна-сасудзістай недастатковасці. Быў пахаваны 9 студзеня 1943 г. на нямецкіх могілках у Мінску святаром мясцовай праваслаўнай Царквы.
Цяпер у БГКЦ прыкладаюцца намаганні для таго, каб распачаць працэс беатыфікацыі ў Каталіцкай Царкве айца Антона Неманцэвіча як вязня і пакутніка фашызму.
Сяргей Антонавіч Бабрук
Сярге́й Анто́навіч Бабру́к ( — ) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант (1955), Герой Савецкага Саюза (19 сакавіка 1944 года).
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Шубічы, цяпер Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі ў сялянскай сям’і. У 1914 годзе скончыў пачатковую школу, працаваў слесарам.
У Чырвонай Арміі з чэрвеня 1920 года. У Грамадзянскую вайну С. А. Бабрук курсантам 4-й кавалерыйскай школы камсастава РСЧА удзельнічаў у падаўленні Кранштацкага паўстання.
У 1940 скончыў Ваенную акадэмію імя Фрунзэ.
Вялікая Айчынная вайна
У пачатку Вялікай Айчыннай вайны С. А. Бабрук у той жа пасадзе. На фронце з чэрвеня 1941. З лістапада 1941 года знаходзіўся ў распараджэнні Галоўнага ўпраўлення кадраў НКА, затым Ваеннага савета Бранскага фронту. З сакавіка 1942 года выконваў абавязкі начальніка штаба 153-й стралковай дывізіі (31 снежня 1942 года — ператворана ў 57-ю гвардзейскую) якая ўдзельнічала ў Сталінградскай бітве ў складзе Сталінградскага, Данскога і Паўднёва-Заходняга франтоў. Са снежня 1943 года С. А. Бабрук — камандзір 47-й гвардзейскай стралковай дывізіі 8-й гвардзейскай арміі 3-га Украінскага фронту. У студзені — лютым 1944 года ён умела арганізаваў дзеянні дывізіі пры ліквідацыі Нікапальскай групоўкі праціўніка. Дывізія пад яго камандаваннем з 31 студзеня да 12 лютага 1944 прарвала добра ўмацаваную абарону ворага, знішчыла каля 2100 салдат і афіцэраў, шмат баявой тэхнікі праціўніка, у тым ліку 9 танкаў і самаходных гармат, захапіла 14 складоў з боепрыпасамі, гаручым і харчаваннем, за што 19 сакавіка С. А. Бобрыку было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Пасля вайны
Пасля вайны з сакавіка 1946 года С. А. Бабрук вучыўся на Вышэйшых акадэмічных курсах пры Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К. Я. Варашылава, пасля заканчэння з красавіка 1947 года камандаваў 13-й гвардзейскай механізаванай дывізіяй у Цэнтральнай групе войскаў. З кастрычніка 1953 года — камандзір 27-га гвардзейскага стралковага корпуса ў Кіеўскай ваеннай акрузе, а з чэрвеня 1955 года — камандуючы 4-й арміяй у складзе Закаўказскай ваеннай акрузе. 8 жніўня 1955 года С. А. Бабруку было прысвоена чарговае званне генерал-лейтэнант. Са снежня 1957 года — старшы ваенны саветнік групы ваенных спецыялістаў Цзінаньскай ваеннай акругі Народна-вызваленчай арміі Кітая. З сакавіка 1959 года ў адстаўцы.
Жыў і працаваў у горадзе Вінніца. Памёр 18 сакавіка 1962 года.
Памяць
Імем С. А. Бабрука названа вуліца ў г. Пружаны; на алеі «Іх імёнамі названы вуліцы горада» ў Пружанах устаноўлена мемарыяльная дошка.
Кадо
Кадо (саманазва: Caddo) — канфедэрацыя блізкіх па мове і культуры індзейскіх народаў, якія ў нашы дні жывуць пераважна ў Аклахоме. У ЗША вызначаюцца як асобная нацыя. Агульная колькасць (2010 г.) — 5 290 чал.
Гісторыя
Кадо з'яўляюцца нашчадкамі носьбітаў Кадаанскай археалагічнай культуры, якая сфарміравалася ў IX ст. н. э. на паўднёвым усходзе Тэхаса і ў перыяд росквіту ахоплівала ўсход Тэхаса, поўдзень Аклахомы, захад Луізіяны, паўднёвы захад Арканзаса. У 1541 г. у землях кадаанцаў апынулася іспанская экспедыцыя на чале Эрнанда дэ Сота. Яе чальцы ўзгадвалі буйныя паселішчы, спадчынных правадыроў і агульных духоўных лідараў.
У другой палове XVI — пачатку XVIII стст. носьбіты Кадаанскай культуры фактычна падзяліліся на паўночную і паўднёвую плыні. Паўднёвыя кадаанцы стварылі некалькі племянных канфедэрацый:
У 1700 г. кадахадача пацярпелі паражэнне ад чыкаса. Рэшткі канфедэрацыі спачатку далучыліся да насоні, а потым — да начыточэс. Хасінаі і начыточэс таксама былі вымушаны ваяваць з сіўанскімі народамі, апачы і каманчамі. Аднак найбольшую шкоду ім наносілі эпідэмічныя захворванні. Так, французы паведамлялі ў пачатку XVIII ст. пра тое, што канфедэрацыя начыточэс налічвала 400 — 450 дарослых воінаў, а ў 1805 г. амерыканцы налічылі 52 воіна. Сярод начыточэс сяліліся каджуны і негры. Да сярэдзіны XIX ст. значную частку прадстаўнікоў канфедэрацыі склалі метысы. У 1835 г. правадыры начыточэс падпісалі мірнае пагадненне з ЗША, згодна якаму саступалі большасць сваіх тэрыторый (у рэчаіснасці яны былі ненаселены або выкарыстоўваліся іншымі плямёнамі). Кадахадача падпісалі сепаратны дагавор, атрымалі кампенсацыю і перасяліліся ў Тэхас, у той час частку Мексікі.
Пасля далучэння Тэхаса да ЗША кадахача далі згоду на новае перасяленне на індзейскія тэрыторыі ў Аклахоме. Хасінаі, з мовы якіх пайшла назва Тэхаса, былі засяроджаны тэхаскімі ўладамі ў рэзервацыі Бразаз. У 1858 г. група паляўнічых-хасінаі стала ахвярай амерыканскіх злачынцаў, што стала прычынай ліквідацыі рэзервацыі і перасялення яе насельнікаў у Аклахому. У 1859 г. на індзейскія тэрыторыі былі таксама пераселены начыточэс, хаця пасля грамадзянскай вайны некалькі дзесяткаў чальцоў канфедэрацыі вярнуліся ў Луізіяну, дзе ў 2012 г. іх нашчадкі былі прызнаны ў якасці племені.
У 1936 г. у Аклахоме прадстаўнікі паўднёвых кадаанцаў аб'ядналіся ў адзіную канфедэрацыю кадо са сваім урадам і агульнай Канстытуцыяй.
Леанарда да Вінчы
Леана́рда да Ві́нчы (Leonardo da Vinci;,  — 1519) — італьянскі мастак (жывапісец, скульптар, архітэктар) і вучоны (анатам, прыродазнавец), вынаходнік, пісьменнік, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў мастацтва Высокага Адраджэння, яркі прыклад «універсальнага чалавека».
Дзяцінства
Леанарда да Вінчы нарадзіўся ў паселішчы Анкіяна блізу невялікага гарадка, недалёка ад Фларэнцыі ў «тры гадзіны ночы», што значыць у 22:30 па сучаснаму адліку часу. Характэрны запіс у дзённіку дзеда Леанарда, Антоніа да Вінчы (1372—1468) (даслоўны пераклад): «У суботу, у тры гадзіны ночы 15 красавіка нарадзіўся мой унук, сын майго сына П'ера. Хлопчыка назвалі Леанарда. Яго хрысціў бацька П'ера ды Барталамеа». Яго бацькамі былі 25-гадовы натарыус П'ера (1427—1504) і яго каханая, сялянка Кацярына. Першыя гады жыцця Леанарда правёў разам з маці. Яго бацька неўзабаве ажаніўся з багатай і шляхетнай дзяўчынай, але гэты шлюб апынуўся бяздзетным, і П'ера забраў свайго трохгадовага сына на выхаванне. Разлучаны з маці Леанарда ўсё жыццё спрабаваў узнавіць яе вобраз у сваіх шэдэўрах. Жыў ён у гэты час у дзеда. У Італіі таго часу да незаконнанароджаных дзяцей ставіліся амаль як да законных нашчадкаў. Многія ўплывовыя людзі горада Вінчы прынялі ўдзел у далейшым лёсе Леанарда.
Калі Леанарда было 13 гадоў, яго мачыха памерла пры родах. Бацька ажаніўся паўторна — і зноў неўзабаве застаўся ўдаўцом. Ён пражыў 77 гадоў, быў чатыры разы жанаты і меў 12 дзяцей. Бацька спрабаваў далучыць Леанарда да сямейнай прафесіі, але беспаспяхова: сын не цікавіўся законамі грамадства.
Леанарда не меў прозвішча ў сучасным сэнсе; «Да Вінчы» азначае проста «(родам) з мястэчка Вінчы». Поўнае яго імя — Leonardo di ser Piero da Vinci, гэта значыць «Леанарда, сын спадара П'ера з Вінчы».
Легенда аб шчыце Медузы
У сваіх «» Вазары распавядае, што неяк адзін знаёмы селянін папрасіў бацьку Леанарда знайсці мастака, каб той распісаў круглы драўляны шчыт. Сер П'ера аддаў шчыт свайму сыну. Леанарда вырашыў адлюстраваць галаву гаргоны Медузы, а каб малюнак пачвары вырабляў на гледачоў належнае ўражанне, ён выкарыстаў у якасці натуры яшчарак, змей, конікаў, гусеніц, нетапыроў і «іншых стварэнняў» «з мноства якіх, спалучаючы іх па-рознаму, ён стварыў пачвару вельмі агідную і страшную, якая атручвала сваім дыханнем і запальвала паветра». Вынік перасягнуў яго чаканні: калі Леанарда паказаў скончаную працу бацьку, той спалохаўся. Сын сказаў яму: «Гэты твор служыць таму, дзеля чаго ён зроблены. Тады вазьмiце і аддайце яго, бо такое дзеянне, якое чакаецца ад твораў мастацтва». Сер П'ера не аддаў працу Леанарда селяніну: той атрымаў іншы шчыт, набыты ў старызніка. Шчыт жа Медузы бацька Леанарда прадаў у Фларэнцыі, выбавіўшы за яго сто дукатаў. Паводле падання, гэты шчыт перайшоў да сям'і Медычы, а калі ён быў згублены, паўнаўладных гаспадароў Фларэнцыі выгнаў з горада паўсталы народ. Праз шмат гадоў кардынал дэль Монтэ замовіў карціну з выявай Медузы Гаргоны Караваджа. Новы талісман быў паднесены Фердынанда I Медычы ў гонар жаніцьбы яго сына.
Майстэрня Верок'ё
У 1466 Леанарда да Вінчы паступае ў майстэрню Андрэа дэль Верок'ё вучнем мастака. Майстэрня Верок'ё знаходзілася ў інтэлектуальным цэнтры тагачаснай Італіі, горадзе Фларэнцыі, што дазволіла Леанарда навучыцца гуманітарным навукам, а таксама набыць некаторыя тэхнічныя навыкі. Ён вывучыў чарчэнне, хімію, металургію, працу з металам, гіпсам і скурай. Акрамя гэтага юны чаляднік займаўся маляваннем, скульптурай і мадэляваннем. У майстэрні, акрамя Леанарда, навучаліся П'етра Перуджына,, , працаваў Сандра Бацічэлі, часта бывалі такія вядомыя майстры, як Даменіка Гірландая і іншыя. Пасля, нават калі бацька Леанарда прымае яго на працу ў сваю майстэрню, ён працягвае супрацоўнічаць з Верок'ё.
У 1473 ва ўзросце 20 гадоў Леанарда да Вінчы атрымлівае кваліфікацыю майстра ў Гільдыі Святога Лукі.
Пераможаны настаўнік
У XV стагоддзі ў паветры насіліся ідэі аб адраджэнні антычных ідэалаў. У Фларэнцыйскай Акадэміі лепшыя розумы Італіі стваралі тэорыю новага мастацтва. Творчая моладзь праводзіла час у ажыўленых дыскусіях. Леанарда заставаўся ў баку ад бурнага грамадскага жыцця і рэдка пакідаў майстэрню. Яму было не да тэарэтычных спрэчак: ён удасканальваў сваё майстэрства. Аднойчы Верок'ё атрымаў заказ на карціну «Вадохрышча Хрыста» і даручыў Леанарда напісаць аднаго з двух анёлаў. Гэта была звычайная практыка мастацкіх майстэрняў таго часу: настаўнік ствараў карціну разам з памочнікамі-вучнямі. Самым таленавітым і старанным даручалася выкананне цэлага фрагмента. Два анёла, напісаныя Леанарда і Верок'ё, недвухсэнсоўна прадэманстравалі перавагу вучня над настаўнікам. Як піша Вазары, уражаны Верок'ё закінуў пэндзаль і ніколі больш не вяртаўся да жывапісу.
Прафесійная дзейнасць
Як мастак стаў вядомы ў 1470-я гады (карціны «Дабравешчанне», «Мадонна Бенуа» і інш.). Вакол Леанарда да Вінчы ў Мілане склалася група вучняў і паслядоўнікаў (г.зв. Ламбардская школа). Але ў 1500 ён вымушаны быў пакінуць Мілан, працаваў у Фларэнцыі, Мантуі, Венецыі, Рыме, Францыі.
Канец жыцця
Леанарда прысутнічаў на спатканні караля Францыска I з татам Львом X ў Балонні 19 снежня 1515 года. У 1513—1516 гадах Леанарда жыў у Бельведэры і працаваў над карцінай «Ян Хрысціцель»
Францыск даручыў майстру сканструяваць механічнага льва, здольнага хадзіць, з грудзей якога з'яўляўся б букет лілей. Магчыма, гэты леў вітаў караля ў Ліоне або выкарыстоўваўся падчас перамоваў з папам.
У 1516 годзе Леанарда прыняў запрашэнне французскага караля і пасяліўся ў яго замку Кло-Люсі, — там Францыск I правёў сваё дзяцінства, — непадалёк ад каралеўскага замка Амбуаз. У афіцыйным званні першага каралеўскага мастака, інжынера і архітэктара Леанарда атрымліваў гадавую рэнту ў тысячу экю. Ніколі да гэтага ў Італіі Леанарда не меў звання інжынера. Леанарда быў не першым італьянскім майстрам, які ласкай французскага караля атрымаў «свабоду марыць, думаць і тварыць» , — да яго падобны гонар падзялялі Андрэа Саларыя і Фра Джавані Джаконда.
У Францыі Леанарда амаль не маляваў, але па-майстэрску займаўся арганізацыяй прыдворных святкаванняў, планіраваннем новага палаца ў Рамарантане пры задуманым змене рачнога рэчышча, праектам канала паміж Луарай і Сонай, галоўнай двухзаходнай спіральнай лесвіцай ў замку Шамбор. За два гады да смерці ў майстра здранцвела правая рука, і ён ледзь рухаўся без старонняй дапамогі. Трэці год жыцця ў Амбуазе 67-гадовы Леанарда правёў у ложку. 23 красавіка 1519 года ён пакінуў завяшчанне, а 2 мая памёр у асяроддзі вучняў і сваіх шэдэўраў у Кло-Люсі. Паводле слоў Вазары, да Вінчы памёр на руках караля Францыска I, свайго блізкага сябра. Гэтая маладакладная, але распаўсюджаная ў Францыі легенда знайшла адлюстраванне ў палотнах Энгра, Ангелікі Каўфман і многіх іншых жывапісцаў. Леанарда да Вінчы быў пахаваны ў замку Амбуаз. На магільнай пліце была выбіты надпіс: «У сценах гэтага манастыра спачывае прах Леанарда да Вінчы, найвялікшага мастака, інжынера і дойліда Французскага каралеўства».