cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шчыльнасць
Для вымярэння шчыльнасці ўжываюцца шчыльнамеры, пікнометры, арэометры, гідрастатычнае ўзважванне. Адзінка вымярэння — кілаграм на кубічны метр, кг/м³.
Для несуцэльных, порыстых і сыпучых целаў вызначаюць сапраўдную шчыльнасць (без уліку пустот) і ўмоўную шчыльнасць (адносіну масы цела да ўсяго займанага аб’ёму).
Шчыльнасць звычайна змяншаецца з павышэннем тэмпературы у выніку цеплавога пашырэння целаў і павялічваецца з павелічэннем ціску. У выніку фазавых пераходаў шчыльнасць змяняецца скачком. У выніку пераходу з вадкага стану ў цвёрды шчыльнасць звычайна павялічваецца, але для вады яна наадварот, змяншаецца.
Дыяпазон значэнняў шчыльнасцяў прыродных целаў і рэчыва вельмі шырокі. Шчыльнасць міжзорнай прасторы не больш 10-21 кг/м³, сярэдняя шчыльнасць Сонца 1410 кг/м³, Сярэдняя шчыльнасць Зямлі — 5520, найбольшая сярод металаў шчыльнасць осмію — 22 500 кг/м³, шчыльнасць атамных ядраў — 1017 кг/м³, шчыльнасць нейтронных зорак яшчэ большая.
NGC 1564
NGC 1564 (іншыя абазначэнні — NPM1G −15.0226, PGC 15004) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
IC 4200
IC 4200 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) ў сузор’і Цэнтаўр.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Астравецкі сельсавет
Астраве́цкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Астравецкага раёна Гродзенскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) Малі.
Гісторыя
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Астравецкага раёна Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Астравец. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 25 красавіка 1958 года скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Астравецкага пассавета.
11 лютага 1972 года Дравяніцкі сельсавет перайменаваны ў Астравецкі, цэнтр сельсавета перанесены ў гарадскі пасёлак Астравец, у склад сельсавета перададзены 5 населеных пунктаў (Задворнікі, Палушы, Расолы, Сяржанты, Чырвоны Бор) Гудагайскага сельсавета, 3 населеныя пункты (Мікшаны, Трайгі, Юзафова) Ізабелінскага сельсавета, а таксама 6 населеных пунктаў (Дзірмуны, Едаклані, Кавалі, Ліпнішкі, Малі, Філіпаны), якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Астравецкага пассавета. 17 лістапада 1986 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Ізабелінскага сельсавета, а 23 населеныя пункты перададзены ў склад Гудагайскага сельсавета. 12 студзеня 2008 года цэнтр сельсавета быў перанесены з гарадскога пасёлка Астравец у вёску Малі. 11 лістапада 2011 года была ліквідаваная вёска Міклі.
Лук’янава
Лук’янава — шматзначны тэрмін.
Астравецкі сельсавет
Насельніцтва
Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складала 1960 чалавек, з іх 94,3 % — беларусы, 2,4 % — палякі, 1,9 % — рускія.
Крымінальна-выканаўчы факультэт Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь
Крымінальна-выканаўчы факультэт — адзін з факультэтаў Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь.
Гісторыя
У адпаведнасці з пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 27 студзеня 1993 года «Аб некаторых мерах далейшага развіцця сістэмы выканання пакаранняў» загадам МУС Рэспублікі Беларусь ад 14 красавіка 1993 года Навучальны цэнтр галоўнага ўпраўлення па выкананні пакаранняў быў ператвораны ў факультэт па падрыхтоўцы супрацоўнікаў папраўча-працоўных устаноў і спецкамендатуры Акадэміі міліцыі.
Першым начальнікам факультэта стаў палкоўнік унутранай службы В. Ф. Ксяневіч. У склад факультэта ўваходзілі кафедра выканання пакаранняў і кафедра баявой і тактыка-спецыяльнай падрыхтоўкі, а таксама дзяжурная частка, група кадраў і страявая частка, група выхаваўчай працы і сацыяльнай абароны асабістага складу, аддзяленне харчовага забеспячэння, аддзяленне рэчавай забеспячэння, камунальна-эксплуатацыйнае аддзяленне, бібліятэка, бухгалтэрыя, пункт аховы здароўя. У 1996 годзе была створана кафедра аператыўнай працы і кіравання ў папраўча-працоўных установах. У лютым 2000 года ў адпаведнасці з арганізацыйна-штатнымі зменамі факультэт атрымаў сучасную назву. У жніўні 2016 года факультэт памяняў месца дыслакацыі — з вуліцы Ангарскай пераехаў на вуліцу К. Лібкнехта. У цяперашні час размяшчаецца ў будынку Цэнтра павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў МУС.
Фішынг
Фішынг — адна з разнавіднасцяў сацыяльнай інжынерыі, заснаваная на няведанні карыстальнікамі асноў сеткавай бяспекі: у прыватнасці, многія не ведаюць простага факту: сэрвісы не рассылаюць пісьмаў з просьбамі паведаміць свае ўліковыя даныя, пароль і іншае.
Для абароны ад фішынгу вытворцы асноўных інтэрнэт-браўзераў дамовіліся аб прымяненні аднолькавых спосабаў інфармавання карыстальнікаў аб тым, што яны адкрылі падазроны сайт, які можа належаць ашуканцам. Новыя версіі браўзераў ужо валодаюць такой магчымасцю, якая адпаведна завецца «антыфішынг».
НАТА
Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора, НАТА (North Atlantic Treaty Organisation, NATO; таксама Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN), ваенна-палітычная арганізацыя, у якую ўваходяць ЗША, Канада і большасць краін Еўропы (уключаючы Турцыю), створаная на падставе Паўночнаатлантычнага дагавора (4 красавіка 1949, Вашынгтон). Забяспечвае калектыўную абарону краін-членаў.
Мэты дзейнасці
Мэты дзейнасці Паўночнаатлантычнага альянсу зацверджаныя ў Артыкуле 5 Паўночнаатлантычнага дагавора:
''Удзельнікі пагаджаюцца з тым, што ўзброеная атака супраць аднаго ці некалькіх з іх у Еўропе ці Паўночнай Амерыцы будзе расцэненая як атака супраць іх усіх. Адпаведна, яны пагаджаюцца ў выпадку такой агрэсіі кожны выканаць свае абавязкі па забеспячэнні калектыўнай бяспекі, аказаць дапамогу атакаванаму ці атакаваным удзельнікам разам з астатнімі ўдзельнікамі праз неабходныя для гэтага меры, уключаючы ваенныя, з мэтай падтрымання бяспекі ў паўночнаатлантычным рэгіёне.''
Дагавор не змяшчае звестак пра патэнцыйных ворагаў і канкрэтныя меры па калектыўнай абароне. Тым не менш, першапачаткова альянс ствараўся для супрацьстаяння пагрозе з боку СССР і камуністычнага блоку. Паводле дагавора, напад на адну краіну-ўдзельніка арганізацыі расцэньваўся як агрэсія супраць усіх краін НАТА. На шчасце, упершыню гэтае палажэнне спрацавала толькі ў 2001 годзе пасля падзей 11 верасня.
Гісторыя
Антыгітлераўская кааліцыя СССР, ЗША, Вялікабрытаніі і іншых краін распалася практычна адразу ж пасля перамогі ў Другой сусветнай вайне. Былыя саюзнікі распачалі перадзел свету на сферы ўплыву і прыступілі да рэалізацыі мер па ваенна-палітычным замацаванні сваіх поспехаў.
17 сакавіка 1948 пяць заходнееўрапейскіх дзяржаў — Бельгія, Вялікабрытанія, Люксембург, Нідэрланды і Францыя — падпісалі Брусельскі дагавор, на падставе якога стварылі субрэгіянальную сістэму калектыўнай абароны — Заходнееўрапейскі саюз. Паралельна ім СССР і сацыялістычныя краіны Усходняй Еўропы заключылі паміж сабой дагаворы аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе. Заходнееўрапейцы пайшлі далей і пачалі абмеркаванне з ЗША і Канадай праекта Паўночнаатлантычнага ваенна-палітычнага альянсу, запрасіўшы да ўдзелу ў гэтым працэсе шэраг іншых краін Заходняй Еўропы — Данію, Ісландыю, Італію, Нарвегію і Партугалію. Перамовы завяршыліся падпісаннем у Вашынгтоне 4 красавіка 1949 дагавора паміж гэтымі дванаццаццю дзяржавамі. У 1952 да яго далучыліся Грэцыя і Турцыя, у 1955 — ФРГ (у 1990 — дзеянне дагавора пашырылася на тэрыторыю былой ГДР), у 1982 — Іспанія, у 1999 — Венгрыя, Польшча, Чэхія, у 2004 — Балгарыя, Латвія, Літва, Румынія, Славакія, Славенія, Эстонія, у 2009 — Албанія, Харватыя, у 2017 — Чарнагорыя, у 2020 — Паўночная Македонія. Перамовы аб магчымым далучэнні вядуцца з Грузіяй, Сербіяй, Босніяй і Герцэгавінай, Украінай. 18 мая 2022 года прадстаўнікі Фінляндыі і Швецыі перадалі ў штаб-кватэру НАТА афіцыйныя заяўкі на далучэнне да Альянсу. 4 красавіка 2023 года Фінляндыя стала 31-м членам НАТА.
У 1958 НАТА сутыкнулася з першым вялікім унутраным крызісам. Прэзідэнт Францыі Шарль дэ Голь выступіў супраць гегемоніі ЗША ў справах Заходняй Еўропы. У прыватнасці, ён крытыкаваў асаблівыя адносіны ЗША і Вялікабрытаніі, прапанаваўшы замест гэтага аформіць трохбаковы дырэктарат з роўнымі палітычнымі правамі Францыі, Вялікабрытаніі і ЗША. Атрымаўшы адмову, дэ Голь пачаў вывад сваёй краіны з НАТА. У наступныя гады штаб-кватэра НАТА і камандаванне аб’яднанымі ўзброенымі сіламі НАТА ў Еўропе былі пераведзены з Парыжа адпаведна ў Брусель і Монс (Бельгія), амерыканскія вайсковыя базы на французскай тэрыторыі былі закрытыя, Францыя распачала ўласную праграму стварэння ядзернай зброі і пакінула (часова, з 1966 па 1995) ваенную арганізацыю НАТА.
У 1974 з ваеннай арганізацыі НАТА выйшла Грэцыя, пратэстуючы супраць турэцкага ўварвання на Кіпр (вярнулася ў 1980).
Ва ўмовах блокавага супрацьстаяння, калі на ўліку была кожная краіна, выкарыстоўваліся любыя магчымасці для пашырэння альянсу: інтэгравалі ў НАТА дэнацыфікаваную Заходнюю Германію і постфранкісцкую Іспанію, вялі работу з нейтральнымі краінамі з мэтай пераканаць іх адмовіцца ад свайго статусу. Комплекс сакрэтных аперацый вайсковых і палітычных разведак краін НАТА па падрыхтоўцы партызанаў на выпадак савецкай акупацыі паставіў пад кантроль палітычнае і грамадскае жыццё шэрагу краін Заходняй Еўропы, у прыватнасці не дапусціў прыход да ўлады левых сіл у Італіі (аперацыя «Гладыё»).
НАТА з самага пачатку праектавалася для ўдзелу ў глабальнай міжблокавай вайне, адпаведна былі адбудаваны яе палітычная і ваенная структуры. На практыцы выкарыстоўваліся асобныя магчымасці НАТА (пераважна, абмен развед’інфармацыяй) пры вырашэнні яе членамі менш маштабных задач (Фалклендская вайна, Паўночнаірландскі канфлікт і г.д.).
Шматлікія ж непаразуменні і спрэчкі паміж членамі НАТА вырашаліся без яе ўдзелу (у двухбаковым парадку ці пры пасрэдніцтве ААН), што пацвярджае характар НАТА як арганізацыі менавіта калектыўнай абароны, а не калектыўнай бяспекі.
Арыхіўчык
Арыхіўчык (Ори́хівчик) — вёска ў Бродыўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэрбіўчыцкага сельсавета.
НАТА
Гісторыя
На працягу «халоднай вайны» асноўным праціўнікам НАТА была Арганізацыя Варшаўскага дагавора. Ліквідацыя апошняй у 1991 прывяла да т. зв. «крызісу ідэнтычнасці», звязанага з пошукам абгрунтавання патрэбы захоўваць арганізацыю, з якога яна выйшла ў сярэдзіне 1990-х, умяшаўшыся ў Югаслаўскія войны, спачатку пад эгідай ААН, а потым самастойна.
Узброеныя сілы
Усе члены НАТА маюць узброеныя сілы, толькі Ісландыя не мае рэгулярнай арміі (аднак мае ахову ўзбярэжжа і невялікі атрад салдат для міратворчых аперацый). Тры дзяржавы-члены маюць ядзерную зброю: Францыя, Вялікабрытанія і ЗША.
Юрыдычная прырода
Сутнаснае прызначэнне НАТА — забеспячэнне бяспекі дзяржаў-членаў ва ўсіх сферах у адпаведнасці з асноўнымі прынцыпамі міжнароднага права. Фундаментальны прынцып дзейнасці арганізацыі — супрацоўніцтва і ўзаемадзеянне суверэнных дзяржаў, заснаванае на непадзельнасці бяспекі. НАТА падтрымлівае т. зв. трансатлантычную сувязь, пры якой бяспека Паўночнай Амерыкі непасрэдна звязана з бяспекай Еўропы.
З прававога пункту гледжання, НАТА — міжнародная міжурадавая арганізацыя. Узяўшы за аснову дактрынальнае азначэнне міжнароднай арганізацыі як аб’яднання дзяржаў, створанага на падставе міжнароднага дагавора для выканання пэўных мэт, якое мае адпаведную сістэму органаў, валодае правамі і абавязкамі, адрознымі ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, і заснаванае ў адпаведнасці з міжнародным правам, можна, такім чынам, гаварыць аб наступных пяці прыкметах, якія складаюць паняцце міжнароднай арганізацыі з юрыдычнага погляду: дагаворная аснова; наяўнасць пэўных мэт; адпаведная арганізацыйная структура; самастойныя правы і абавязкі; заснаванне ў адпаведнасці з міжнародным правам.
1. Дагаворная аснова (канвенцыйны базіс) Паўночнаатлантычнага альянсу прадстаўлена Вашынгтонскім дагаворам 1949 і чатырнаццаццю пагадненнямі — 1952 (два), 1955, 1980, 1999 (тры) і 2004 (сем пагадненняў) гадоў — аб далучэнні Грэцыі, Турцыі, ФРГ, Іспаніі, Венгрыі, Польшчы, Чэхіі, Балгарыі, Латвіі, Літвы, Румыніі, Славакіі, Славеніі і Эстоніі да НАТА. Суб’ектамі дагавора з’яўляюцца дзяржавы. Гэта вызначае юрыдычную прыроду міжнароднай арганізацыі, сведчыць аб яе міждзяржаўным характары, адрозніваючы тым самым ад міжнародных няўрадавых арганізацый.
2. Наяўнасць пэўных мэт — важная прыкмета ў вызначэнні правамернага характару міжнароднай арганізацыі, яе арганізацыйнай структуры, кампетэнцыі, якой надзеленая арганізацыя. НАТА стваралася, каб аб’яднаць намаганні краін-членаў для калектыўнай абароны і захавання міру і бяспекі. Заключаны ў адпаведнасці са Статутам ААН Паўночнаатлантычны пакт ставіць перад НАТА і мэты Аб’яднаных Нацый, зафіксаваныя ў прэамбуле і арт. 1 Статута: вызваліць наступныя пакаленні ад бедстваў вайны, пацвердзіць веру ў асноўныя правы чалавека і ў роўнасць правоў вялікіх і малых нацый, стварыць умовы, пры якіх могуць захоўвацца справядлівасць і павага да абавязацельстваў, што вынікаюць з дагавораў і іншых крыніц міжнароднага права, садзейнічаць сацыяльнаму прагрэсу і паляпшэнню ўмоў жыцця пры большай волі, ажыццяўляць міжнароднае супрацоўніцтва ў вырашэнні міжнародных праблем эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і гуманітарнага характару, падтрымліваць міжнародны мір і бяспеку і з гэтай мэтай прадпрымаць эфектыўныя калектыўныя меры для прадухілення і спынення пагрозы міру і падаўлення актаў агрэсіі ці іншых парушэнняў міру.
3. Як правіла, аснову сістэмы органаў міжнароднай арганізацыі складаюць наступныя віды органаў: 1) вышэйшы, 2) выканаўчы, 3) адміністрацыйны, 4) спецыяльныя камітэты і камісіі. Структура НАТА не адпавядае гэтай сістэме, характэрнай для большасці сучасных міжнародных арганізацый, і больш нагадвае сістэму органаў ААН з яе галоўнымі і дапаможнымі органамі. Дагавор устанаўлівае стварэнне Савета і дапаможных органаў, з якіх першым будзе створаны Камітэт абароны. Такім чынам, Савет (Паўночнаатлантычны савет) — вышэйшы орган НАТА. У выканаўчым органе, які закліканы кіраваць арганізацыяй паміж сесіямі вышэйшага органа, НАТА не мае патрэбы. Паняцце сесійнасці тут умоўнае, таму што ёсць магчымасць збіраць прадстаўнікоў дзяржаў-членаў у любы момант (пры тым, што і ў звычайных умовах яны сустракаюцца не радзей за адзін раз на тыдзень). Функцыі, якія, як правіла, выконваюць выканаўчыя органы, — забеспячэнне эфектыўнасці дзейнасці міжнароднай арганізацыі, ажыццяўленне сувязі з дзяржавамі-членамі і іншымі міжнароднымі арганізацыямі, складанне бюджэту арганізацыі, падрыхтоўка павесткі дня пасяджэнняў вышэйшага органа і разгляд пытанняў персаналу — у асноўным перададзены Міжнароднаму сакратарыяту НАТА. Між тым, у большасці міжнародных арганізацый сакратарыят — орган адміністрацыйны.
4. НАТА мае самастойныя правы і абавязкі, адрозныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў. Ва ўстаноўчым акце міжнароднай арганізацыі асобныя артыкулы адрасаваны непасрэдна дзяржавам-членам, іншыя — міжнароднай арганізацыі, у асобе яе органаў. У арт. 8 Вашынгтонскага дагавора абвешчана, што "«кожны бок, які дамаўляецца, заяўляе, што ні адно з міжнародных пагадненняў, якія маюць у цяперашні час сілу, паміж ім і любым іншым бокам, які дамаўляецца, не знаходзіцца ў супярэчнасці з палажэннямі гэтага дагавора, і абавязваецца не прымаць ніякага міжнароднага абавязацельства, якое супярэчыць гэтаму дагавору»." Арт. 9 дагавора, наадварот, звернуты непасрэдна да арганізацыі: "«Савет створыць такія дапаможныя органы, якія могуць аказацца неабходнымі, у прыватнасці, ён неадкладна створыць Камітэт абароны, які будзе рэкамендаваць меры для прымянення артыкулаў 3 і 5»." Магчымасць міжнароднай арганізацыі мець самастойныя правы і абавязкі, асобныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, фарміруе арганізацыю як суб’екта міжнароднага права, які валодае сваёй прававой воляй і правы якога непасрэдна звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Да такіх правоў належаць права на заключэнне міжнародных пагадненняў, права на прывілеі і імунітэты, права на прадстаўніцтва і іншыя правы, звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Вонкава міжнародная арганізацыя, у тым ліку і НАТА, выступае самастойна, як адзінае цэлае, прадстаўленае генеральным сакратаром арганізацыі.
5. Пад заснаваннем ў адпаведнасці з міжнародным правам разумеецца правамерны характар міжнароднай арганізацыі, неабходнасць адпаведнасці яе статута і дзейнасці агульнапрызнаным прынцыпам і нормам міжнароднага права і, перш за ўсё, нормам jus cogens у сэнсе арт. 53 Венскай канвенцыі аб праве міжнародных дагавораў 1969. Лічыцца, што імператыўнымі нормамі jus cogens з’яўляюцца прынцыпы Статута ААН, а Паўночнаатлантычны пакт у цэлым тэкстуальна сумяшчальны са Статутам ААН. У той жа час, не адпавядаюць главе VIII Статута ААН палажэнні Вашынгтонскага дагавора аб яго тэрытарыяльнай сферы дзеяння: некалькі кантынентаў і велізарныя прасторы Сусветнага акіяна. НАТА таксама не выконвае арганізацыйна-прававых мер, якія накладаюцца на яе, як на рэгіянальную арганізацыю ў адпаведнасці з главой VIII, але працягвае настойваць на гэтым статусе, каб мець магчымасць ажыццяўляць прымусовыя дзеянні адносна іншых дзяржаў, як у выпадку з легітымацыяй агрэсіі НАТА супраць Югаславіі.
Арганізацыйная структура
Савет — адзіны орган, стварэнне якога прама прадугледжана тэкстам Паўночнаатлантычнага дагавора. Савет надзелены паўнамоцтвамі ўтвараць дадатковыя органы. Так былі створаны камітэты і планавыя групы для забеспячэння работы Савета і падрыхтоўкі рэкамендацый ў спецыяльных галінах.
Пытанні, якія разглядае Савет, датычацца ўсіх аспектаў дзейнасці арганізацыі і, звычайна, засноўваюцца на дакладах і рэкамендацыях, якія рыхтуюцца па запыту Савета ніжэйшымі камітэтамі. Пытанні таксама могуць быць паднятыя нацыянальнымі пастаяннымі прадстаўнікамі ці Генеральным сакратаром.
Пад непасрэдным кіраўніцтвам Генеральнага сакратара знаходзяцца Кабінет (Private Office) і Адміністрацыя (Office of the Secretary General) Генеральнага сакратара. Кабінет дапамагае Генеральнаму сакратару і яго намесніку (які кіруе шэрагам рабочых груп) па ўсіх аспектах іх працы. У яго штаце знаходзяцца юрысконсульт і спецыяльны саветнік па справах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.
Адміністрацыя Генеральнага сакратара складаецца з Выканаўчага сакратарыята, Упраўлення інфармацыі і прэсы і Службы бяспекі НАТА. Выканаўчы сакратарыят (Executive Secretariat) забяспечвае функцыянаванне Савета НАТА, Савета Еўра-атлантычнага партнёрства, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і ўсіх структур, утвораных вышэйназванымі органамі. На Выканаўчы сакратарыят ускладзена і адміністрацыйнае забеспячэнне праграмы «Партнёрства дзеля міру».
Служба бяспекі НАТА (NATO Office of Security) каардынуе і ажыццяўляе палітыку ўнутранай бяспекі НАТА. Дырэктар службы — галоўны саветнік Генеральнага сакратара па пытаннях бяспекі і старшыня Камітэта НАТА па бяспецы (NATO Security Committee). Ён кіруе Службай бяспекі штаб-кватэры і адказвае за ўсеагульную бяспеку ў блоку.
Персанал Міжнароднага сакратарыята набіраецца непасрэдна арганізацыяй альбо па накіраваннях ўрадаў краін-членаў тэрмінам на тры – чатыры гады. Супрацоўнікі міжнароднага сакратарыята адказныя перад Генеральным сакратаром і абавязваюцца захоўваць поўную лаяльнасць арганізацыі на ўвесь час знаходжання на пасадзе.
НАТА мае два галоўныя цэнтры камандавання — Саюзнае камандаванне аб’яднаных ўзброеных сіл у Еўропе (Supreme Allied Commander Europe, SACEUR), размешчанае ў так званым ШЭЙПе (SHAPE — Supreme Headquarters Allied Powers Europe), непадалёку ад Монса (Бельгія), і Саюзнае камандаванне аб’яднаных узброеных сіл у зоне Атлантычнага акіяна (Supreme Allied Commander Atlantic, SACLANT) у Норфалку (штат Вірджынія, ЗША). Існуе таксама Рэгіянальная стратэгічная група Канады—ЗША (Canada—U.S. Regional Planning Group, CUSRPG), размешчаная ў Арлінгтоне (ЗША), якой даручана каардынаваць планаванне абароны Паўночнай Амерыкі.
У арганізацыйным плане Міжнародны ваенны штаб падраздзяляецца на наступныя аддзелы: разведкі, планавання і палітыкі, аперацый, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, сувязі і сістэм інфармацыі, узбраенняў і стандартызацыі. Пры начальніку Міжнароднага ваеннага штаба створаны Сітуацыйны цэнтр НАТА (NATO Situation Centre), прызначаны дапамагаць Паўночнаатлантычнаму савету, Камітэту планавання абароны і Ваеннаму камітэту ў выкананні імі сваіх функцый у крызісныя перыяды. Цэнтр кругласутачна назірае за палітычным, ваенным і эканамічным станам у сферах, якія цікавяць НАТА, наглядае і абслугоўвае сістэмы сувязі НАТА, забяспечвае магчымасці для хуткай арганізацыі кансультацый і камандных дзеянняў падчас перыядаў напружанасці.
Пасля абвешчаных пасля студзеньскага 1994 саміту ініцыятыў Паўночнаатлантычны савет заснаваў некалькі дадатковых структур, якія дапамагаюць НАТА у выкананні яе новых задач.
Сумесны камітэт па праблеме распаўсюджвання зброі (Joint Committee on Proliferation, JCP) распрацоўвае супольную палітыку ў галіне распаўсюджвання ўзбраенняў і з’яўляецца палітычным форумам для кансультацый па гэтай праблеме.
Часовая група каардынавання палітыкі (Provisional Policy Coordination Group, PPCG) працуе над праблемай падтрымання міру і над тым, як павысіць эфектыўнасць НАТА ў гэтай галіне, распрацоўвае канцэпцыю аб’яднаных тактычных войскаў. Група адказвае за супрацоўніцтва з Заходнееўрапейскім Саюзам.
Каля 4 тысяч чалавек працуюць у штаб-кватэры НАТА на поўнай стаўцы. З іх больш за 2000 — члены нацыянальных прадстаўніцтваў пры НАТА. Прыкладна тысячу чалавек налічвае Міжнародны сакратарыят і да 500 — Міжнародны ваенны штаб.
Дарадчая група па аэракасмічных даследаваннях (Advisory Group for Aerospace Research and Development,AGARD) была ўтворана ў 1952 для спрыяння распрацоўкам і абмену інфармацыяй у галіне аэракасманаўтыкі паміж краінамі НАТА. Штаб-кватэра AGARD знаходзіцца ў Парыжы.
Ваеннае агенцтва па стандартызацыі (Military Agency for Standartisation, MAS), галоўнае ваеннае агенцтва па стандартызацыі ў НАТА. Створана ў Лондане ў 1951 з мэтай садзеяння аператыўнай, працэдурнай і матэрыяльна-тэхнічнай стандартызацыі сярод членаў НАТА дзеля надання войскам Альянсу большай эфектыўнасці ў сумесных аператыўных мерапрыемствах. З 1970 размяшчаецца ў штаб-кватэры НАТА у Бруселі.
Кансультацыйны камітэт НАТА па ваеннай электроніцы (NATO Electronic Warfare Advisory Committee, NEWAС) заснаваны ў 1966. Закліканы павысіць магчымасці электронных службаў НАТА падчас баявых дзеянняў. Аналізуе прагрэс, дасягнуты на нацыянальным узроўні і ў інтэграцыйных вайсковых структурах наконт магчымасцей вайсковага электроннага забеспячэння. NEWAC складаецца з прадстаўнікоў кожнай краіны-члена НАТА і вярхоўных галоўнакамандуючых.
Вучэбная група НАТА (NATO Training Group, NTG) аб’ядноўвае ўсе намаганні ў рамках НАТА па трэніроўках і вучэннях на шматнацыянальнай аснове, спрыяе правядзенню трэніровак і вучэнняў сярод краін-членаў.
Камітэт кіраўнікоў ваенна-медыцынскіх служб краін НАТА (Committee of the Chiefs of Military Medical Services in NATO, COMEDS), таксама вядомы як EUROMED. Складаецца з вышэйшых ваенна-медыцынскіх чыноўнікаў краін-членаў, дзейнічае як цэнтр па развіцці, каардынацыі і кансультаванні Ваеннага камітэта ў гэтай галіне.
Метэаралагічная група Ваеннага камітэта (Military Committee Meteorogical Group, MCMG) дае спецыяльныя парады Ваеннаму камітэту ў сферы метэаралогіі, дапамагае яму ў выпрацоўцы адпаведнай палітыкі і тэхнікі.
Тэхнічны цэнтр Вярхоўнага галоўнакамандавання аб’яднанымі войскамі ў Еўропе (SHAPE Technical Centre) размяшчаецца ў Гаазе і працуе пад палітычным кіраўніцтвам Вярхоўнага галоўнакамандуючага аб’яднанымі ўзброенымі сіламі ў Еўропе (SACEUR). Задача цэнтра заключаецца ў тэхнічнай дапамозе ШЭЙПу і ў правядзенні даследаванняў для аб’яднанага камандавання ў Еўропе. Сфера інтарэсаў тэхнічнага цэнтра: гатоўнасць войскаў і вайсковых структур, новыя тэхналогіі ўзбраенняў, камандаванне і кантроль (інфарматызацыя і аўтаматызацыя гэтых працэсаў), інжынерныя сістэмы і аператыўная дапамога.
Цэнтр падводных даследаванняў Вярхоўнага галоўнакамандуючага войскамі ў зоне Атлантыкі (SACLANT Undersea Research Centre, SACLANTCEN) створаны ў 1959 каля Спецыі ў Італіі і афіцыйна стаў структурай НАТА ў 1963. Распрацоўвае парады SACLANT у галіне барацьбы з падводнымі лодкамі і мінамі. Праводзіць і акіянаграфічныя даследаванні.
У 1996 пачало працу агенцтва па нагляду за навуковым і тэхналагічным працэсам у Альянсе — Арганізацыя па даследаваннях і тэхналогіях (Research and Technology Organisation, R&TO). Створаная для больш паспяховага кіраўніцтва даследчымі праграмамі ў рамках ужо існуючых Дарадчай групы па аэракасмічных даследаваннях (AGARD) і Групы абарончых даследаванняў (Defence Research Group, DRG), R&TO кіруецца Саветам (R&T Board), які, у сваю чаргу, замяніў сабой органы кіравання AGARD і DRG. Савет каардынуе абмен навуковай інфармацыяй паміж краінамі-членамі. Складаныя сістэмы навукова-даследчых супольнасцей краін прадстаўленыя трыма элементамі: урадавая, прамысловая і акадэмічная навука ў галіне абароны.
НАТА валодае трыма навучальнымі ўстановамі. Абарончы каледж НАТА (NATO Defence College) заснаваны ў Парыжы ў 1951, пераведзены ў 1966 у Рым. Рыхтуе афіцэраў і цывільны персанал для заняцця ключавых пастоў у НАТА і нацыянальных адміністрацыях.
Школа НАТА (NATO (SHAPE) School), размешчаная ў Оберамергау ў Германіі, — адзін з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі ваенных і цывільных спецыялістаў для службы ў НАТА. Створаная ў 1953, у 1966 перайшла пад аператыўны кантроль SACEUR. З 1953 падрыхтоўку ў школе прайшлі больш як 50 000 афіцэраў і цывільных асоб. Кожны год каля 6 тысяч слухачоў наведваюць курсы па спецыяльнасцях: ядзерная, біялагічная і хімічная абарона, вайсковая электроніка, камандаванне і кантроль, мабільныя войскі, шматнацыянальныя войскі, падтрыманне міру, ахова навакольнага асяроддзя, крызіснае кіраванне.
Школа сродкаў сувязі і інфармацыйных сістэм (NATO Communicatians and Information Systems (CIS) School) забяспечвае ўзмоцненую падрыхтоўку цывільнага і ваеннага персаналу перад накіраваннем іх на працу ў камунікацыйныя і інфармацыйныя службы НАТА. Размяшчаецца школа на базе італьянскіх ВПС у Лаціне.
Механізм супрацоўніцтва
Усе краіны-члены НАТА у поўнай меры ўдзельнічаюць на палітычным узроўні супрацоўніцтва ў рамках Альянсу і ўсе аднолькава прынялі на сябе абавязкі, што ўтрымліваюцца ў арт. 5 Паўночнаатлантычнага дагавора і сімвалізуюць непадзельнасць іх бяспекі, а менавіта, што напад на адну ці некалькі краін разглядаецца як напад на ўсе краіны-члены. Ніводная краіна-член НАТА не павінна спадзявацца толькі на свае ваенна-палітычныя намаганні і эканамічныя рэсурсы. Роўнасць бяспекі краін-членаў — у адсутнасці залежнасці паміж ёй і тымі нацыянальнымі вайсковымі магчымасцямі, што ўкладзеныя ў агульную стабільнасць.
Спосаб функцыянавання НАТА забяспечвае ўлік патрэбнасцей краін-членаў ў адпаведнасці з іх становішчам у арганізацыі. Так, Ісландыя, не маючы ўзброеных сілаў, прадстаўлена ў ваенных органах НАТА цывільным прадстаўніком.
Францыя, застаючыся паўнавартым членам арганізацыі і яе палітычных структур, выйшла ў 1966 з інтэграванай вайсковай структуры НАТА, не ўдзельнічала ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. Рэгулярныя кантакты з ваеннымі структурамі НАТА ажыццяўляліся праз французскую ваенную місію пры Ваенным камітэце, а таксама праз удзел у асобных галінах супрацоўніцтва (сродкі сувязі, узбраенні, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і г.д.). З 1995 Францыя аднавіла работу ў Камітэце планавання абароны і Ваенным камітэце, але адносіны з інтэграванай вайсковай структурай НАТА не змяніліся: яны працягваюць рэгулявацца двухбаковымі пагадненнямі.
Іспанія ўдзельнічае ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. У адпаведнасці з вынікамі нацыянальнага рэферэндуму 1986, Іспанія не ўдзельнічае ў інтэграванай вайсковай структуры НАТА, але прымае ўдзел у калектыўным абарончым планаванні. Дамоўленасці аб вайсковай каардынацыі дазваляюць іспанскім войскам супрацоўнічаць з іншымі саюзнымі войскамі ў спецыяльных галінах, застаючыся пры гэтым за межамі інтэграванай вайсковай структуры. У 1996 іспанскі парламент пагадзіўся з рашэннем урада аб пераходзе да поўнага ўдзелу Іспаніі ў аб’яднанай вайсковай структуры НАТА.
Усе без выключэння краіны НАТА удзельнічаюць у працы Камітэта палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру» і іншых групах, што дзейнічаюць па праграмах Савета еўра-атлантычнага партнёрства і «Партнёрства дзеля міру».
Адрозненні паміж краінамі-членамі НАТА могуць таксама быць вынікам геаграфічнага, палітычнага, ваеннага або канстытуцыйнага становішча. Так, удзел Нарвегіі і Даніі ў ваенных планах НАТА абмяжоўваецца нацыянальным заканадаўствам, па якім немагчыма размяшчэнне ядзернай зброі і замежных войскаў на іх нацыянальнай тэрыторыі ў мірны час.
Рэгулярныя кансультацыі па палітычных пытаннях таксама маюць месца ў рамках Савета еўра-атлантычнага партнёрства і пры сустрэчах Паўночнаатлантычнага савета і палітычных камітэтаў з партнёрамі па супрацоўніцтву — дзяржавамі, якія не з’яўляюцца членамі НАТА.
Галоўнымі форумамі НАТА для інтэнсіўных кансультацый падчас перыядаў палітычнай напружанасці з’яўляюцца Паўночнаатлантычны савет і Камітэт планавання абароны пры падтрымцы Ваеннага камітэта і палітычных камітэтаў. Стабільнасць камунікацыйнага працэсу забяспечвае Сітуацыйны цэнтр НАТА, які круглыя суткі падтрымлівае сувязь са сталіцамі дзяржаў-членаў НАТА і галоўнакамандуючымі войскамі НАТА.
Трансфармацыя НАТА
Лонданскі саміт НАТА 1990, Рымскі саміт НАТА 1991, Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1991, Савет еўра-атлантычнага партнёрства, Праграма «Партнёрства дзеля міру», Вашынгтонскі саміт НАТА 1999, Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1999.
Узаемадзеянне з іншымі арганізацыямі
Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе, Еўрапейскі Саюз, Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы, Савет Еўропы.
Адносіны з Рэспублікай Беларусь
Развіццё поўнамаштабнага супрацоўніцтва з НАТА — адзін з прыярытэтаў знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь. Наша дзяржава ўдзельнічае ў Савеце еўра-атлантычнага партнёрства з 1992 (да 1997 — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва), у праграме «Партнёрства дзеля міру» — з 1995. Удзел у мерапрыемствах Навуковай праграмы НАТА беларускія вучоныя бяруць з 1993. Пастаяннае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь пры НАТА адкрыта ў 1998.
Супрацоўніцтва Беларусі і НАТА вядзецца па наступных асноўных кірунках: адпрацоўка ўзаемадзеяння пры ліквідацыі надзвычайных сітуацый, кіраванне крызіснымі сітуацыямі, моўная падрыхтоўка афіцэраў, ваенная адукацыя, дэмакратычны кантроль над узброенымі сіламі, планаванне і правядзенне аперацый па падтрыманні міру, ваенная геаграфія, гуманітарнае размініраванне, меры палітычнага і ваеннага характару, скіраваныя супраць распаўсюджання ядзернай, бактэрыялагічнай і хімічнай зброі, планаванне, арганізацыя і кіраванне нацыянальнымі праграмамі ў галіне абарончых даследаванняў і тэхналогія, стралковая зброя і лёгкія ўзбраенні.
Вясной 1999 Беларусь асудзіла агрэсію супраць Югаславіі і часова прыпыніла адносіны з НАТА, пазней яны былі адноўлены ў поўным аб’ёме. Восенню 2001 Беларусь аказала некаторую практычную дапамогу НАТА пры падрыхтоўцы міжнароднай антытэрарыстычнай ваеннай аперацыі ў Афганістане.
У сакавіку 2011 года ў Беларусі заснаваны Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва, які скіраваны на еўраатлантычную інтэграцыю Беларусі шляхам ажыццяўлення праектаў у вобласці інфармацыйнага забеспячэння суб'ектаў грамадства Беларусі.
IC 4201
IC 4201 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Драма (жанр)
Драма — літаратурны (драматычны) і кінематаграфічны жанр. Атрымаў асаблівае распаўсюджанне ў літаратуры XVIII—XXI стагоддзяў, паступова выцесніўшы іншы жанр драматургіі — трагедыю, супрацьпаставіўшы яму пераважна бытавую сюжэтыку і больш набліжаную да штодзённай рэальнасці стылістыку. З узнікненнем кінематографа перайшоў таксама і ў гэты від мастацтва, стаўшы адным з самых распаўсюджаных яго жанраў (гл. адпаведную катэгорыю).
Драмы спецыфічна адлюстроўваюць, як правіла, прыватнае жыццё чалавека і яго канфлікт з грамадствам. Пры гэтым акцэнт часта робіцца на агульначалавечых супярэчнасцях, увасобленных у паводзінах і ўчынках пэўных персанажаў.
Грэй (адзінка вымярэння)
Грэй (пазначэнне: Гр, Gy) — адзінка вымярэння паглынутай дозы іянізавальнага выпраменьвання ў СІ.
Паглынутая доза роўная аднаму грэю, калі, у выніку паглынання іянізавальнага выпраменьвання, рэчыва атрымала адзін джоўль энергіі ў разліку на адзін кілаграм масы. Праз іншыя адзінкі вымярэння СІ грэй выяўляецца наступным чынам:
Адзінка названая ў гонар брытанскага навукоўца Льюіса Грэя ў 1975 г.
Раней шырока выкарыстоўвалася (а часам выкарыстоўваецца і дагэтуль) пазасістэмная адзінка паглынутай дозы «рад».
Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.
Ханты
Ха́нты (саманазвы ханти, хандэ, кантэк, літаральна «людзі») — угорскі народ, карэнныя насельнікі Заходняй Сібіры. Агульная колькасць — 31 500 чал. (2010 г.). З іх 30 943 чал. жывуць у Расіі (пераважна ў Цюменскай і Томскай абласцях), 429 чал. у Казахстане (2009 г.), 14 у Беларусі (2009 г.).
Ханты маюць агульнае паходжанне з венграмі і мансі. У першай палове 2 тысячагоддзя н. э. яны паспяхова каланізавалі землі ўздоўж рэк Об і Іртыш. У гэты перыяд узнікаюць дзяржаўныя ўтварэнні на чале мясцовых дынастый князёў. У канцы XV — XVI стст. ханты былі заваяваны рускімі, аднак некаторыя дзяржаўныя ўтварэнні працягвалі існаваць да пачатку XIX ст.
Рускія казакі, чыноўнікі і перасяленцы доўгі час называлі хантаў асцякі (остяки . Мяркуюць, што слова мае цюркскае паходжанне або было запазычана з мовы хантаў і значыць прыналежнасць да ракі Об. Самі ханты падзяляліся на рэгіянальныя групы, што зваліся ад наймення мясцовай ракі. Агульная назва ханты канчаткова замацавалася толькі ў першай трэці XX ст.
Паходжанне
Археолагі звязваюць паходжанне ранніх уграў, агульных продкаў венграў, ханты і мансі з саргацкай і кулайскай археалагічнымі культурамі поўдню Заходняй Сібіры ранняга жалезнага века. Заняпад гэтых культур у сярэдзіне I тысячагоддзя н. э. выклікаў міграцыю часткі ўграў на захад і на поўнач. Паўночная галіна ўжо ў VI — IX ст. падзялілася на ханты і мансі. Продкі ханты насялялі тэрыторыі на ўсход і поўнач ад мансі.
На мяжы I і II тысячагоддзяў н. э. сфарміраваліся паўночная, паўднёвая і ўсходняя групы ханты. Пры захаванні аднолькавых керамікі, гліняных антрапаморфных статуэтак, апрацоўкі бронзы яны істотна адрозніваліся пахавальнымі абрадамі. Археолагі лічаць, што ў аснове гэтых адрозненняў знаходзіўся экалагічны фактар. Але генетычныя даследаванни пачатку XXI ст. паказалі істотныя адрозненні ў паходжанні розных груп ханты. Так, паўночна-заходняя тэрытарыяльная група падобна суседзям-мансі фарміравалася пераважна дзякуючы мігрантам з паўночнага ўсходу Еўропы і толькі часткова — з Азіі, а больш усходнія — пераважна дзякуючы выхадцам з Усходняй Сібіры і Алтая.
Гісторыя
З XI ст. ханты і мансі ніжняй плыні Обі былі вядомы ў Старажытнай Русі як Югра. У 1193—1194 гг. наўгародскі ваявода Ядрэй арганізаваў ваенную экспедыцыю супраць Югры, але пацярпеў паражэнне. З сярэдзіны XV ст. цікавасць да падначалення зямель ніжняй плыні Обі мела Вялікае Княства Маскоўскае. У 1483 г. падчас ваеннай экспедыцыі супраць мансі маскоўскія ратнікі паланілі Кодскага князя Малдана. У 1484 г. Маскву наведала югорскае пасольства, у тым ліку прадстаўнік Кодскага княства Пыткей. Кодскае княства прызнала залежнасць ад Масквы, а Іван III далучыў да свайго тытула «вялікі князь Югорскі». У 1499—1500 гг. ваенная экспедыцыя С. Курбскага вымусіла прызнаць залежнасць ад Масквы Ляпінскае і Абдорскае княствы.
У XV — XVI стст. яшчэ адным важным цэнтрам уплыву на дзяржавы ханты было Сібірскае ханства. Нават у ніжняй плыні Обі мясцовыя князі прымалі татарскія тытулы мурза і тайшы. Пры хане Кучуме Сібірскае ханства імкнулася спыніць выплату даніны Маскоўскаму Княству з боку ханты. Падчас пахода Ярмака ў Сібір ханты ўдзельнічалі ў баях на баку сібірскіх татар, аказвалі супраціўленне заваяванню. К канцу XVI ст. ўсе дзяржавы хантаў былі падначалены Расіяй.
Расійскі гісторык А. У. Галаўнёў вылучаў тры асноўныя этапы падпарадкавання народаў Заходняй Сібіры Расіяй :
На другім этапе ў 1714—1718 гг. дзякуючы высілкам мітрапаліта Філафея Ляшчынскага ханты намінальна прынялі праваслаўе, хаця прыхільнікі традыцыйнай веры аказвалі місіянерам супраціўленне. У вынику рэформы 1822 г. ханты былі падначалены мясцовым расійскім адміністрацыйным структурам.
У 1920-ыя і 1930-ыя гг. Обскі рэгіён ператварыўся ў месца ваенных сутычак, у якія аказаліся ўцягнутымі карэнныя насельнікі. У 1930 г. была створана Асцяка-Вагульская нацыянальная акруга, пачалося стварэнне алфавіта і пісьма ханты, школ і культурных ўстаноў для навучання на роднай мове. Аднак савецкія рэформы (калектывізацыя, узбуйненне паселішчаў, раскулачванне і інш.) руйнавалі звыклы лад жыцця. Карэннае насельніцтва часцяком выціскалася з абжытых месцаў, пазбаўлялася ўласнасці на гаспадарчыя ўгоддзі, а традыцыйнае гаспадарка дэградавала. Ханты ўдзельнічалі ў Казымскім паўстанні (1931—1934 гг.) і паўстаннях 1934 і 1943 г. на Ямале. У пасляваенны час з’явіліся нацыянальныя інтэлектуальныя колы (пісьменнікі, настаўнікі, журналісты). З канца 1980-ых гг. ханты робяць захады для адраджэння нацыянальнай культуры.
Заняткі
Ужо да прыходу рускіх паўднёвыя ханты былі знаёмы з земляробствам і жывёлагадоўляй. Сеялі галоўным чынам ячмень. Апрацоўвалі палі матыкамі, каласы вырывалі, а не зразалі, замест малацьбы абпальвалі. Пазней навучыліся вырошчваць гародніну. Трымалі канёў для перавозкі грузаў, кароў і авечак. Міграцыя на поўнач вымусіла ханты трымаць аленяў. У тундры і лесатундры аленегадоўля самадыйскага тыпу, калі выпасваюць статкі па 1000—1500 галоў, вандруюць у мерыдыянным кірунку: увесну — на поўнач, увосень — на поўдзень. У лясной зоне аленяў трымаюць пераважна з транспартнымі мэтамі.
Галоўным заняткам здаўна было рачное рыбалоўства. Ім займаліся ўсе групы ханты. Рыбу лавілі на працягу года з дапамогай лоўчых прылад. Асноўным сезонам для рыбалоўства лічылася лета. У абдорска-кунавацкай групы ханты гэты занятак аказаў значны ўплыў на народны календар, стаўленне завалаў у ліпені суправаджалася асаблівымі рытуаламі.
З даўніх часоў паляванне падзялялася на мясное (на дзікіх буйных зяроў і птушак) і футравае. Апошняе пачыналася з першым снегам і мела важнае значэнне, паколькі футрам выплочвалі ясак. Звяроў здабывалі з дапамогай дзіды, пазней — стрэльбы. Таксама карысталіся капканамі. Кодскія ханты ў XVII ст. скардзіліся на недахоп футравых жывёл у навакольных лясах, чым апраўдвалі ваенныя кампаніі супраць іншых ханты, мансі, ненцаў і селькупаў. Юганскія ханты спецыялізаваліся на паляванні на зайцоў. На ласёў палявалі ў канцы лета — пачатку восені з дапамогай сабак. Зрэдку здабывалі мядзведзяў у бярлогах рагацінай і стрэльбай. Вадаплаўную птушку палявалі звычайна ўвесну, падчас прылёту, і ўлетку, падчас лінькі.
Жытло
Традыцыйны лад жыцця большасці ханты быў толькі напалову аселы. Існавалі стацыянарныя зімовыя паселішчы, а таксама часовыя летнія ў месцах здабычы. Зімовыя паселішчы налічвалі ад 5 да 25 хацін, сезонныя — не болей за 3-5. Хаціны размяшчаліся на берагах рэк на некаторай адлегласці аднан ад адной. Традыцыйнае паселішча ўключала жылую хаціну, адзін ці некалькі гаспадарчых свіранаў, навесы для захоўвання маёмасці, глінабітная печ для выпечкі хлеба пад падстрэшкам, адкрыты летні агмень для прыгатавання ежы, вешала для прасушкі сетак і адзення, вялення і вэнджання рыбы, будкі для сабак. Зімовыя хаціны чамыш кат былі зрубнымі, заглыбленымі ў зямлю. Ацяпляліся глінянымі агменямі. Для дадатковага ацяплення абкладваліся мохам. Хаціны ладзіліся аднакамернымі. На зямлю насцілалі дошкі, над імі — цыноўкі і скуры, летам завешвалі тканінай ад камароў. Ханты-аленегадоўцы часцяком жылі ў чумах ненецкага тыпу.
Транспарт
Традыцыйныя сродкі перасоўвання — лыжы, нарты з запрэжкамі для аленяў і сабак. Улетку карысталіся лодкамі — кадаўбамі, з дошак, вялікімі лодкамі з каютамі, крытымі драўнянай карою.
Вопратка
Вопратку найчасцей шылі з рыбіных і птушыных скур. Футра выкарыстоўвалася для ацяплення і ўпрыгожвання. Замест нітак выкарыстоўвалі ласіныя і аленевыя сухажыллі. Таксама вопратку склейвалі рыбіным клеем. Летнюю вопратку рабілі з крапіўнага і канаплянага палатна. Мужчынскае адзенне было глухім, жаночае — з распа́хам. У астатнім элементы адзення мала адрозніваліся. Распаўсюджаная вопратка: халат, шуба, кафтан, штаны, хустка і інш.
Кухня
Народная кухня ханты ўключае мноства страў з рыбы. Рыба з’яўлялася асноўнай крыніцай сілкавання, але нарыхтоўвалася сезонна. Таму ханты вынайшлі мноства спосабаў перапрацоўкі і захавання: замарожванне, варэнне, вяленне, сушэнне, вэнджанне, слабы падагрэў, смажанне, спалучэнне смажання і сушэння, вэнджання і сушэння, падрыхтоўка халадца з лускі. Свежую злоўленую рыбу елі волкай, у яе кроў мачалі хлеб. Ніводная частка рыбы не выкідвалася, перапрацоўвалася ў муку. Ласункам лічылі вараныя разам рыбныя вантробы, пузыры, ікру. Рыбны тлушч ужывалі самастойна, разам з хлебам, ягадамі, мукой і г. д. Саленне рыбы з’явілася позна, пад уплывам рускіх. Да нашых дзён соль амаль не ўжываецца ў традыцыйнай кулінарыі. Затое жавалі драўняную смалу як сродак ад цынгі.
Грамадства
Асновай сацыяльнага ладу ў канцы 18 стагоддзе ст. была малая нуклеарная сям'я — 77,8 % ад усіх сем’яў. На чале яе стаяў мужчына. Спадчына і сваяцтва перадаваліся па мужчынскай лініі. Поруч існавалі пашыраныя непадзеленыя бацькоўскія, радзей братэрскія сем’і. Да сярэдзіны XIX ст. колькасць непадзеленых сем’яў толькі павялічвалася, іх структура ўскладнялася. Прычынай таму мог быць нізкі дэмаграфічны прырост пры сталай патрэбе ў рабочых руках для лову. Для традыцыйнай сям’і была характэрна строгая рэгламентацыя адносін паміж мужчынамі і жанчынамі. Яна выяўлялася ва ўсіх сферах жыццядзейнасці: размеркаванні прасторы, асаблівасцях паводзін, прыняцці ежы, адпраўленні культаў.
Дакументы XVII — XVIII стст. адлюстроўваюць існаванне палігініі сярод заможных прадстаўнікоў грамадства, куплю жонак, рабства. Рабамі станавіліся ваеннапалонныя. Вылучаўся сацыяльны пласт «лепшых людзей», што не выплочваі ясак і жылі за лік іншых. На чале такога традыцыйнага грамадства стаялі князі. Іх улада перадавалася па спадчыне. Князі валодалі часткай рыбных і паляўнічых угоддзяў, збіралі і размяркоўвалі ясак. Важнай функцыяй князёў было ўзначальванне ваеннай дружыны. Іх ваенныя таленты апяваліся ў эпічных творах.
Ваенная справа
Да ўключэння зямель ханты ў склад Расіі яны мелі свае дзяржаўныя фарміраванні, якія вялі актыўную ваенную знешнюю палітыку. Яны аказвалі ваеннае супраціўленне заваяванням. Нават пасля падначалення Расіі Кодскія і Абдорскія князі захоўвалі аўтаномію, іх ваенныя сілы выкарыстоўваліся Раійскай дзяржавай у сваіх мэтах. Аснову ваенных фарміраванняў складала нешматлікая княская дружына з цяжкаўзброеных пяхотнікаў ляк. Звычайна яна знаходзілася ва ўмацаваным паселішчы, куды не дапушчаліся простыя абшчыннікі. У мірны час ляк вялі асабістую гаспадарку, займаліся паляваннем і рыбалоўствам. Падчас вайны збіралася лёгкаўзброенае апалчэнне. У Кодскім княстве служылымі лічыліся ўсе ханты першапачатковай вотчыны князёў Алачавых, у адрозненні ад жыхароў захопленых зямель. Спрыт, фізічная сіла, цягавітасць, уменне карыстацца лукам фарміраваліся з дзяцінства.
Распаўсюджаная зброя: лукі з дзвюмя сярэднімі накладкамі, стрэлы, мячы, палашы, кінжалы, нажы, шаблі і інш. Даспехі выраблялі са скуры, косці, рыбнага клею, металаў. Звычайнай амуніцыяй воінаў былі шлемы. Ва ўмовах тайгі і балот хуткае перасоўванне вялікага войска не давала перавагі, таму практыкавалі раптоўныя напады і набегі. Па паводзінах птушак маглі вызначыць рух варожага войска. У выпадку нападу на ўмацаванні вывешвалі на тычках чырвоныя кавалкі тканіны. Бой пачынааўся з перастрэлкі з лукаў, толькі потым уступалі ў рукапашную сутычку. Зыход бою магла вырашыць сутычка двух найбольш умелых ваяроў. Аблога умацаванняў магла праходзіць наступным чынам: авангард латнікаў пад прыкрыццём лучнікаў павінен быў прасекчы пралом у сцяне, потым разам з астатнімі воінамі пракрасціся ўнутр.
Народная творчасць
Для фальклора ханты характэрна, што аднолькавы сюжэт выконваецца ў празаічнай ці песеннай форме. Існавала пераходная форма — рытмізаваная проза. Старажытныя песенныя творы выконваліся ў рытуальным стане, выканавец і слухач перапоўніваліся адчуваннямі, блізкімі да экстазу, выкліканымі манатонным матывам, частымі паўторамі. Часам спевакі з’ядалі мухаморы і «слухалі» іх «спевы», якія нібы толькі паўтаралі для астатніх слухачоў. Сярод празаічных жанраў вылучаюцца наступныя : Песенныя жанры: бытавыя індывідуальныя песні, у тым ліку «песні лёсу», песні пра вандроўкі, лірычныя, пахвальныя, скаргі, любоўныя, сацыяльна-канфліктныя, прысвечаныя дзіцяці ці жывёле. Песні мелі стабільны тэкст, які вывучваўся іншымі выканаўцамі.
Распаўсюджаныя музычныя інструменты:
Мова
Родная мова ханты адносіцца да ўгорскай групы фіна-ўгорскай моўнай сям’і, блізкая да венгерскай і асабліва да мансійскай моў. Адрозніваецца дыялектычным багаццем. Вылучаюцца 3 дыялектныя масівы: усходні, паўночны, паўднёвы (вымерлы). Літаратура развіваецца на аснове казымскага, шурышкарскага, сургуцкага и вахаўскага дыялектаў.
Да ўзнікнення пісьмовасьці ханты карысталіся знакамі-тамга, што адлюстроўвалі сакральныя сімвалы і піктаграмы, выконвалі функцыю асабістай пячаткі або подпіса ўпаўнаважаных асоб. Першыя спробы стварэння пісьмовасці на аснове кырыліцы рабіліся з канца XIX ст. У 1931 г. распрацавана пісьмовасць на аснове лацінкі. З 1937 г. пераведзена на кірыліцу. Усяго было праведзена 5 рэформ пісьмовасці. Адзіная графічная аснова ўведзена толькі ў 2008 г., але выкарыстоўваецца абмежавана.
Мова ханты лічыцца ў Расіі мовай карэннага малалікага народа, выкарыстоўваецца некаторымі мясцовымі СМІ, вывучаецца ў школах. Колькасць носьбітаў стала скарачаецца.
Рэлігія
У традыцыйных рэлігійных вераваннях ханты падзялялі сусвет на верхні (нябесны), сярэдні (зямны) і ніжні (падземны). Яны верылі, што на небе ўладарыць вярхоўны бог Торум (або Нум-Торум, Санки-Торум), які з’яўляецца стваральнікам Зямлі, адказвае за дзённае святло, маральнасць і сусветны лад. Падземным светам кіруе Куль (або Кынь-лунк ). Ён выступае то як партнёр Торум, то як носьбіт варожага пачатку. За зямным светам наглядае Мир-шэтиви-хо (у некаторых паданнях Эква-Пыгрись), адзін з сыноў Торум. Штодня ён аб’язджае Зямлю на крылатым кані Товлынг-лув, аказвае дапамогу людзям. Ханты таксама верылі ў багоў-заступнікаў пэўных мясцовасцяў, шматлікіх духаў, шанавалі багіню агню. Шанаваліся некаторыя жывёлы, асабліва мядзведзь і жаба. Шаманы йолта ку мелі вельмі абмежаваныя функцыі. Ханты выраблялі ідалаў, перавозілі іх разам са скарбам. У XVI ст. адным з найважнейшых сакральных цэнтраў з’яўлялася Белагорскае княства ў месцы зліцця Обі і Іртыша.