cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волга
Дэльта Волгі
Дэльта Волгі пачынаецца ў кропцы аддзялення ад яе рэчышча Ахтубы (у раёне Валгаграда) і з’яўляецца адным з найбуйнейшых у Расіі. У дэльце да 500 рукавоў, праліваў і малых рэк. Галоўныя — Бахтэмір, Камызяк, Старая Волга, Болда, Бузан, Ахтуба (пры гэтым суднаходны Бахтэмір, які ўтварае Волга-Каспійскі канал).
Волжскі рукаў Кігач перасякае тэрыторыю Курмангазінскага раёна  Атыраўскай вобласці Казахстана. Ад яго бярэ пачатак стратэгічны вадаправод Волга — Мангышлак, які забяспечвае вадой раёны Мангістаўскай вобласці Казахстана.
З-за паніжэння Каспійскага мора плошча дэльты Волгі за апошнія 130 гадоў павялічылася ў дзевяць разоў.
Для аховы флоры і фаўны у 1910 у дэльце Волгі дэльце быў створаны Астраханскі запаведнік.
Гідралагічны рэжым
Асноўнае жыўленне ракі забяспечваюць снегавыя (60 % гадавога сцёку), падземныя (30 %) і дажджавыя (10 %) воды. [Гідралагічны рэжым характарызуецца вясновым разводдзем (красавік — чэрвень), нізкім утрыманнем вады ў летні і зімовы перыяд (межань]) і восеньскай дажджавой [[паводкай (кастрычнік). Палову ўсёй вады, якая паступае ў раку на працягу года, складае шэсць тыдняў з канца красавіка да пачатку чэрвеня, што звязана з раставаннем снегу у басейне ракі. Гадавыя ваганні ўзроўню Волгі да рэгулявання ракі вадасховішчамі дасягалі каля Цверы 11 м, ніжэй вусця Камы — 15-17 м, каля  Астрахані — 3 м. З будаўніцтвам вадасховішчаў сцёк Волгі стаў рэгуляваным, ваганні ўзроўню рэзка знізіліся.
Сярэднегадавы расход вады каля Верхняволжскага Бешлоту складае 29 м³/с, каля Цверы — 182 м³/с, каля Яраслаўля — 1110 м³/сек, каля  Ніжняга Ноўгарада — 2970 м³/с, каля  Самары — 7720 м³/с, каля Валгаграда — 8060 м³/с. Ніжэй Валгаграда рака губляе каля 2 % вады з-за выпарэння. Максімальны расход вады ў перыяд разводдзя у мінулым ніжэй упадзення Камы дасягаў 67000 м³/с, а ў Валгаградзе ў выніку разліву на пойме — не перавышала 52 000 м³/с.
З-за рэгулявання сцёку максімальныя расходы вады падчас разводдзяў і паводак рэзка ўпалі, а ў летнюю і зімовую межань — рэзка выраслі. Водны баланс басейна ракі Волга каля Валгаграда ў сярэднім за многія гады складае: ападкаў — 662 мм, або 900 км³ у год, рачны сцёк — 187 мм, або 254 км³ у год, выпарэнне — 475 мм, або 646 км³ у год.
Да стварэння вадасховішчаў на працягу года Волга прыносіла ў вусце каля 25 млн тон адкладаў і 40-50 млн тон раствораных мінеральных рэчываў.
Рачная вада гідракарбанатна-кальцыевая, ваганні мінералізацыі вады складаюць 150—350 мг/м³ на працягу года. Якасць вады пагаршаецца ад крыніцы да вусця.
Тэмпература Волгі ў сярэдзіне лета (ліпень) дасягае 20-25 °C. Крыгаход і раставанне лёду на Волзе ў Астрахані у сярэдзіне сакавіка, у першай палове красавіка лёд растае на верхняй Волзе ўнізе Камышына, на астатняй частцы — у сярэдзіне красавіка. Замярзае ў верхнім і сярэднім цячэнні ў канцы лістапада, у ніжнім — у пачатку снежня; застаецца свабоднай ад лёду каля 200 дзён, а каля Астрахані — каля 260 дзён. Са стварэннем вадасховішчаў цеплавы рэжым Волгі змяніўся: у вярхоўях працягласць ледзяных з’яў павялічылася, а ў ніжніх — скарачалася.
Гісторыя
Існуюць меркаванні, што першая згадка пра Волгу сустракаецца ў працах старажытнагрэчаскага гісторыка Герадота ў V стагоддзі да н. э. У апавяданні пра паход персідскага шага Дарыя I на скіфаў Герадот паведамляе, што Дарый, пераследуючы скіфаў за раку Танаіс (сучасным Дон), спыніўся на рацэ Оар, якая, верагодна, і ёсць Волга, не зважаючы на тое, што той жа Герадот сведчыў, што Оар ўпадае ў Меатыду (Азоўскае мора).
Першымі людзьмі на Верхняй Волзе былі марыйцы і іхняя заходняя этнічная група, вядомая як мера, якія прыйшлі ў гэтую вобласць каля I—III стагоддзя. З VIII і IX стагоддзяў з тэрыторыі Кіеўскай Русі пачалася славянская экспансія і каланізацыя гэтых земляў. Славяне прынеслі хрысціянства, якое прынялі некаторыя мясцовыя жыхары, асімілявалі і паступова пачалі лічыць сябе ўсходнімі славянамі. Астатнія марыйцы мігравалі на захад у глыб краіны. На працягу некалькіх стагоддзяў яны асімілявалі карэннае фінскае насельніцтва. Ацалелыя народы этнічных прыволжскіх фінаў ўключаюць марыйцаў і мардву на тэрыторыях Сярэдняй Волгі. Акрамя таго, разам з гунамі, у VII стагоддзі сюды прыйшлі цюркскія плямёны і асімілявалі некаторыя групы фінскага і індаеўрапейскага насельніцтва на Сярэдняй і Ніжняй Волзе. На сёння хрысціяне-чувашы і мусульмане-татары з’яўляюцца нашчадкамі насельніцтва сярэднявечнай Волжскай Булгарыі. Іншая цюркская група, нагаі, раней насяляла стэпы Ніжняга Паволжа.
Геаграфічнае становішча Волгі і ейных прытокаў прывяло да ўзнікнення волжскага гандлёвага шляху. Праз міжрэчча Волгі і Дона працягвалі чоўны, ажыццяўляючы такім чынам сувязь з Донам, а таксама Азоўскім і Чорным морамі. З Арабскага халіфату вывозіліся тканіны, металы, а з земляў, якія былі заселеныя славянамі, эспартавалася зброя, футра, воск і мёд. У IX—X стагоддзях у гандлі значную ролю гулялі такія цэнтры, як хазарскі Ітыль у вусце ракі, а таксама булгарскі Булгар на Сярэдняй Волзе, а таксама славянскія гарады Растоў, Суздаль, Мурам, якія месціліся ў Верхнім Паволжы. Вялікую магутнасць атрымала Хазарыя, якая кантралявала ніжнія ўчасткі ракі. Такія гарады Паволжжа, як Ітыль, Саксін і Сарай былі аднымі з найбуйнейшых у сярэднявечным свеце. Рака служыла важным гандлёвым шляхам, які злучаў Скандынавію, фіна-угорскія раёны з рознымі славянскімі і цюркскімі плямёнамі, Волжскую Булгарыю, Хазарыю, Персію і арабскі свет.
Пасля паходу князя Святаслава ў 965 годзе на Волгу і разгрому шэрагу хазарскіх гарадоў, значэнне волжскага гандлёвага шляху ўпала, а шматлікія старажытныя гандлёвыя гарады прыйшлі ў заняпад. Пачынаючы з XI стагоддзя большая частка міжнароднага гандлю ўсходне-славянскіх земляў праходзіла па Дняпроўскім гандлёвым шляху, чаму спрыяла палітыка, арыентаваная на гандлёвыя і рэлігійныя сувязі з Візантыяй. У гэты пэрыяд волжскі гандаль моцна паслабеў, а ў XIII стагоддзі мангола-татарскае нашэсце канчаткова парушыла гаспадарчыя сувязі, акрамя басейну Верхняй Волгі, дзе актыўную ролю адыгрывалі Ноўгарад, Цвер і гарады Уладзіміра-Суздальскага княства. З XV стагоддзя значэнне гандлёвага шляху аднавілася, што прывяло да росту ролі такіх цэнтраў, як Казань, Ніжні Ноўгарад і Астрахань. Скарэнне Іванам Грозным у сярэдзіне XVI стагоддзя Казанскага і Астраханскага ханстваў прывяло да аб’яднання ўсёй паволжскай рачной сістэмы ў руках Масковіі, што спрыяла росквіту волжскага гандлю ў XVII стагодзьдзі.
У XVIII стагоддзі асноўныя гандлёвыя шляхі перамясціліся на Захад, а эканамічнае разьвіццё Ніжняй Волгі стрымлівалася слабой населенасцю і набегамі качэўнiкаў. Басейн Волгі ў XVII—XVIII стагоддзях з’яўляўся асноўным раёнам дзеянняў паўсталых казакоў і сялян пад кіраўніцтвам Сцяпана Разіна і Емяльяна Пугачова. З мэтай развіцця рэгіёну расійская імператрыца Кацярына II у 1763 годзе выступіла з маніфестам, у якім запрасіла ўсіх замежнікаў прыехаць і засяліць рэгіён, прапаноўваючы ім шматлікія стымулы для гэтага. Збольшага гэта было зроблена для развіцьця рэгіёну, але і для стварэння ахоўнай зоны паміж расійцамі і мангольскімі ордамі на ўсходзе. Найбольшая цікавасць да рэгіёну зьявілася ў немцаў, якія ў вялікая колькасці засялілі рэгіён.
Падчас грамадзянскай вайны ў Расіі абодва бакі канфлікту мелі баявыя караблі на Волзе. У 1918 годзе флатылія Чырвонай Волгі выціснула белых на ўсход, ад Казані да Камы і ў рэшце рэшт да Уфы. Аднаўленне кантролю бальшавікоў над Волгай лічыцца важным пераломным момантам Грамадзянскай вайны, бо кантроль над Волгай забясьпечваў доступ да хлебных рэсурсаў і бакінскай нафты. Важную ролю ў Грамадзянскай вайне адыграла абарона Царыцына, у якой удзел прымаў Іосіф Сталін, што і паслужыла падставай для далейшага перайменаваньня гораду ў Сталінград. У гады сацыялістычнага будаўніцтва ў сувязі з індустрыялізацыяй ўсёй краіны значэнне Волжскага шляху ўзрасло. З канца 1930-х гадоў Волгу пачалі выкарыстоўваць як крыніцу атрымання гідраэлектраэнэргіі. У перыяд Другой сусветнай вайны на рацэ адбыліся пераломныя і найбольш крывавыя Ржэўская і Сталінградская бітвы.
Экалогія
Значная тэхнагенная нагрузка прывяла да засмечвання ракі і забруджвання вады, а будаўніцтва гідратэхнічных збудаванняў — да амаль поўнага знікнення першасных частак берагоў, звычайна размешчаных за дамбамі вадаёмаў. У выніку — натуральная біямаса знікае і з’яўляюцца чужародныя арганізмы.
Некаторыя эколагі кажуць, што з-за арганічнага забруджвання Волга імкліва ператвараецца ў балота.
Цэнтральная водная артэрыя Расіі
Тэрытарыяльна басейн Волгі ўключае Астраханскуюю,  Валгаградскую,  Саратаўскую,  Самарскую,  Ульянаўскую,  Ніжагародскую,  Яраслаўскую,  Іванаўскую,  Кастрамскую,  Маскоўскую,  Смаленскую,  Цвярскую,  Уладзімірскую,  Калужскую,  Арлоўскую,  Разанскую,  Валагодскую,  Кіраўскую,  Пензенскую,  Тамбоўскую вобласць, Пермскі край, Удмурцію, Марый Эл, Мардовію, Чувашыю Башкартастан, Калмыкію, Комі, Маскву  і інш.
У басейне Верхняга Паволжа вялікія лясы, у сярэднім і часткова ў Ніжнім Паволжы вялікія плошчы займаюць пасевы збожжавых і тэхнічных культур. Развіта вырошчванне бахчавых культур і садаводства. У Волга-Уральскім рэгіёне — багатыя радовішчы  нафты і  прыроднага газу. Каля Салікамска — значныя радовішчы калійных соляў. У Ніжнім Паволжы (Баскунчак, Эльтон) — павараная соль.
Суднаходства на Волзе існуе са старажытных часоў. Волжскі гандлёвы шлях узнік у VIII ст.
Пры Іване Грозным пасля заваявання Казані і Астрахані быў адкрыты скразны рух па рацэ да яе вусця з выхадам у Каспійскае мора.
Пазней на Волзе былі арганізаваны і іншыя буйныя суднаходныя кампаніі — «Самалёт», «Волга», «Каўказ і Меркурый», а таксама мноства дробных кампаній, якія спаборнічалі паміж сабой.
У 1918 г. былі нацыяналізаваны прыватныя судны.
У гады Вялікай Айчыннай вайны на Волзе дзейнічала Волжская флатылія, якая ажыццяўляла ваенныя перавозкі, размініравала і прымала ўдзел у некалькіх баях.
У цяперашні час (паводле пераліку ўнутраных водных шляхоў, зацверджанага ўрадам Расіі ў 2002 г.), Волга лічыцца суднаходнай ад Ржэва; да ўнутраных водных шляхоў Расіі адносяцца ўчастак ад Ржэва да прыстані Калгаснік (589 км), ад прыстані Калгаснік да прыстані Берцюль у пасёлку Чырвоныя Барыкады (2604 км), а таксама 40-кіламетровы ўчастак у дэльце Волгі. .
Паўкалона
Паўкалона — калона, звычайна паўкруглая ў плане, якая выступае з плоскасці сцяны на палову або ¾ свайго дыяметра. Паўкалоны з выступамі на ¾ дыяметра і больш часта сустракаюцца ў мэблі. Канструктыўна паўкалона — контрфорс, які павялічвае ўстойлівасць збудавання. Дэкаратыўна — элемент, які ўжываецца для дасягнення лепшага аптычнага эфекту.
У гісторыі архітэктуры Сярэднявечча і Новага часу паўкалоны часта завуць пілястрамі.
Аліса Малахава
Аліса Малахава (нар. ) — беларуская плыўчыха. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Бронзавая прызёрка чэмпіянату Беларусі 2016 года ў эстафеце 4 × 100 м вольным стылем.
Адсорбцыя
Адсорбцыя (ad — на, пры; sorbeo - паглынаю) — у шырокім сэнсе, працэс змены канцэнтрацыі ў паверхні падзелу двух фаз, а ў больш вузкім і ўжывальным — гэта павышэнне канцэнтрацыі аднаго рэчыва (газ, вадкасць) у паверхні іншага рэчывы (вадкасць, цвёрдае цела).
Асноўныя паняцці
Паглынутае рэчыва, якое яшчэ знаходзiцца ў аб'ёме фазы, завуць адсарбтыў, паглынутае - адсарбат. У больш вузкім сэнсе пад адсорбцыяй часта разумеюць паглынанне прымешкаў з газу або вадкасці цвёрдым рэчывам (у выпадку газу і вадкасці) або вадкасцю (у выпадку газу) — адсарбентам. Пры гэтым, як і ў агульным выпадку адсорбцыі, адбываецца канцэнтраванне прымешку на мяжы падзелу адсарбент-вадкасць або адсарбент-газ. Працэс, зваротны адсорбцыі, гэта значыць перанос рэчыва з паверхні падзелу фаз ў аб'ём фазы, заваецца дэсорбцыяй.
Уладзімір Мікалаевіч Вайновіч
Уладзімір Мікалаевіч Вайновіч (Влади́мир Никола́евич Войно́вич,, Сталінабад, Таджыкская ССР, СССР — , , Расія) — рускі , і. Вядомы таксама як аўтар тэкстаў песень і мастак-жывапісец. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі (2000). Ганаровы член Расійскай акадэміі мастацтваў.
У 1980 годзе быў высланы з СССР і пазбаўлены савецкага грамадзянства; да канца 1990-х гадоў жыў у Германіі.
Вастаджырардзі
Вастаджырардзі (Vastogirardi) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Ізернія.
Насельніцтва складае 798 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 13 чал./км². Займае плошчу 60 км². Паштовы індэкс — 86089. Тэлефонны код — 0865.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Мікалай Цудатворац.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Алах-Юнь
Алах-Юнь — тапонім у Расійскай Федэрацыі.
Алах-Юнь (рака)
Алах-Юнь (Алла́х-Юнь, Ааллаах-Үүн) — рака ў Якуціі і Хабараўскім краі, правы прыток Алдана.
Даўжыня ракі — 586 км, плошча вадазборнага басейна — 24 200 км². Выцякае з возера Ампарынджа ў гарах на паўднёвы ўсход ад Верхаянскага хрыбта на мяжы Хабараўскага края і Якуціі, далей Алах-Юнь цячэ па паўночна-заходняй ускраіне Юдама-Майскага нагор’я, утвараючы глыбокую і вузкую даліну, у нізоўі выходзіць на раўніну, дзе набывае спакойны характар.
Жыўленне снегавое і дажджавое. Увесну ўзровень вады паднімаецца на 3-5 м. Працягласць ледаставу каля 200 дзён. Сярэднегадавы расход вады — 169 м³/с.
Галоўныя прытокі: Анча (левы) і Сахара (правы).
У басейне ракі — залатаносныя россыпы.
Аркада (архітэктура)
''
Арка́да (ад arcade) — рад аднолькавых па форме і памеру арак, якія абапіраюцца на калоны або на прамавугольныя ці квадратныя слупы - устоі. Устоі могуць быць упрыгожаны пілястрамі або паўкалонамі, што падтрымліваюць антаблемент, які вянчае аркаду.
Выкарыстанне раду арак павялічвае трываласць канструкцыі, таму аркады выкарыстоўваюцца для падтрымкі даху ці антаблементу і могуць вытрымліваць вялікія нагрузкі.
Аркады ўжываліся пры будаўніцтве старажытных акведукаў, пазней рымляне выкарыстоўвалі іх пры пабудове вялікіх сцен (Калізей).
У сярэднявечных англійскіх саборах і кляштарах сустракаліся крытыя аркады, якія ўяўляюць сабой крыты праход, як вядзе ад трансэпта ці нефа царквы да ўнутраных памяшканняў. Часта крытая аркада прылягала да кляштара з усходняга боку, закрываючы праходы, размешчаныя ў крыжападобных цэрквах паўднёвей трансепта. У Глостэршырскім саборы (1029 г.) крытая аркада размяшчаецца ў заходнім канцы нефа. Крытая аркада сустракалася ў вялікіх хрысціянскіх цэрквах XI стагоддзя (Вінчэстэрскі і Дарэмскі саборы).
Арка, якая прыпёрта да сцяны і не мае скразных пралётаў, завецца сляпой або несапраўднай. Рад сляпых арак утварае аркатуру.
Гародна (Шумілінскі раён)
Гаро́дна (, Городно) — вёска ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабейскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Светласельскага сельсавета.
Яна Галавенчык
Яна Галавенчык (нар. ) — беларуская плыўчыха. Кандыдат у майстры спорту Беларусі.
Дасягненні
Срэбраная прызёрка чэмпіянату Беларусі 2016 года ў эстафеце 4 × 200 м вольным стылем.
IC 3829
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Ханс Фішэр
Ханс Фішэр (Hans Fischer,,  — , ) — нямецкі хімік-арганік і біяхімік, доктар медыцыны (1908).
Біяграфія
Скончыў універсітэт у Марбургу ў 1904 годзе. Прафесар універсітэтаў у Інсбруку (з 1916) і Вене (з 1918) і Вышэйшай тэхнічнай школы Мюнхена (1921-45). Пакончыў жыццё самагубствам 31 сакавіка 1945 ў Мюнхене пасля таго, як яго інстытут і праца былі знішчаны ў выніку апошніх баёў Другой сусветнай вайны.
Асноўныя працы
Асноўныя працы па хіміі пірола і яго вытворных. У 1927 Фішэр ажыццявіў сінтэз парфірына, а затым сінтэзаваў рэчывы-фарбавальнікі крыві — гемін (1929) і жоўці — білірубін (1931). Паказаў, што гемаглабін крыві складаецца з бялку глабіна і комплекснага злучэння жалеза — геміна. У 1940 Фішэр усталяваў буддову хларафілаў а і b.
Нобелеўская прэмія
Нобелеўская прэмія па хіміі (1930) «за даследаванні па канструяванню геміна і хларафіла, асабліва за сінтэз геміна (пігмента крыві)».
Халмец (Рослаўльскі раён)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Халмец абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
З 2004 па 2019 год у складзе Багданаўскага сельскага паселішча.
Зборная Косава па футболе
Зборная Косава па футболе — зборная, што прадстаўляе часткова прызнаную дзяржаву Косава на міжнародных футбольных спаборніцтвах. Збіраецца пад кіраўніцтвам Футбольнай федэрацыі Косава.
Венафра
Венафра (Venafro) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Малізэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Ізернія.
Насельніцтва складае 11523 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 256 чал./км². Займае плошчу 45 км². Паштовы індэкс — 86079. Тэлефонны код — 0865.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы SS. Nicandro, Marciano e Daria.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
NGC 4036
NGC 4036 (іншыя абазначэнні — UGC 7005, MCG 10-17-125, ZWG 292.59, IRAS11588+6210, PGC 37930) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Тадэвуш Бужынскі
Тадэвуш Бужынскі (каля 1730 —, Фларэнцыя) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, дыпламат. Кашталян смаленскі (1763—1770), ваявода менскі (1770—1773). У 1769—1771 пасол Рэчы Паспалітай y Галандыі і Англіі.
Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Бужынскіх герба «Трыўдар», які асеў у Браслаўскім павеце. Сын кашталяна смаленскага і інстыгатара вялікага літоўскага Станіслава Антонія Бужынскага (1701—1775).
Вучыўся ў Варшаўскім езуіцкім калегіуме. У 1760 годзе Тадэвуш Бужынскі быў выбраны паслом на сойм, потым атрымаў Краснасельскае староства і чын ротмістра літоўскай арміі. У 1763 годзе быў прызначаны кашталянам смаленскім, а ў 1770 годзе атрымаў пасаду ваяводы менскага. У 1764—1766 гадах быў членам Камісіі скарбовай ВКЛ, y 1766 маршалак Трыбунала ВКЛ.
Шаўкоўніца белая
Шаўкоўніца белая, Тут белы, Морва (Mórus álba) — ліставое дрэва; від роду сямейства.
Тадэвуш Бужынскі
Біяграфія
У 1769—1773 гадах — пасол Рэчы Паспалітай у Лондане. Пасольству ўвесь час бракавала грошай, з дапамогай якіх можна было б наняць памочнікаў і сакратароў, што зрабіла дыпламатычную місію больш эфектыўнай. Увосень 1770 года ў сувязі з пагаршэннем здароўя папрасіў польскага караля і вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага пакінуць Лондан. Атрымаўшы дазвол, 18 снежня 1770 года выехаў у Брусель, а адтуль у Італію.
Шаўкоўніца белая
Батанічнае апісанне
Дрэва вышынёй да 15-18 м з разгалістай шарападобнай кронай, часам ніцай.
Тадэвуш Бужынскі
Біяграфія
У 1750 годзе ажаніўся з Юзэфай Броэль-Плятэр (пам. каля 1778). У 1765 выдаў падрыхтаваныя бацькам важнейшыя пастановы соймаў Польшчы і Рэчы Паспалітай.
Кавалер расійскага ордэна Святога Аляксандра Неўскага (1764), а таксама ордэнаў Святога Станіслава (1765) і Белага арла (1769).
Шаўкоўніца белая
Батанічнае апісанне
Ствол і буйныя галіны пакрытыя шаравата-бурай карой.
Лісце шырокаяйкападобнае, суцэльнае або 3-11-лопасцевае, пры аснаванні няроўнабокае, чарашковае, па краі пальчата-зубчастае, зялёнае, дробнае, 5-15 см даўжынёй. Размешчана на парастках двух тыпаў: падоўжаных вегетатыўных і скарочаных урадлівых.
Кветкі аднаполыя, сабраны ў суквецці: тычынкавыя — у паніклыя цыліндрычныя каласы, песцікавыя — у кароткія авальныя на вельмі кароткіх кветканосах, амаль сядзячыя. Вось суквецця пры плодзе разрастаецца, утвараючы суплоддзі са шматлікіх арэшкаў, заключаных у разрослыя мясістыя і сакавітыя каляплоднікі. Цвіце ў красавіку — маі, плады спеюць у маі — чэрвені.
Суплодзі — шматкасцянкі, даўжынёй 0,7-4 см, цыліндрычныя, канічныя або круглявыя, белыя або афарбаваныя ў жоўты, ружовы ці чырвоны колер. Смак прыкра салодкі. Яны ядомыя ў свежым выглядзе (белыя, мяккія і ад лёгкага трасення галінкі падаюць на зямлю ), іх можна сушыць і збражваць у віно; смак па насычанасці саступае чорнай шаўкоўніцы.
Гісторыя і распаўсюджанне
Шаўкоўніца белая паходзіць з усходніх раёнаў Кітая, дзе яна культывуецца ўжо каля чатырох тысяч гадоў у якасці корму для тутавага шаўкапрада. З Кітая шаўкоўніца распаўсюдзілася ў Сярэднюю Азію, Афганістан,, Пакістан, Іран, некалькі пазней — у Закаўказзі. Прыкладна ў VI стагоддзі з’явілася ў Грузіі, у Еўропе вядомая з XII стагоддзя, у Амерыцы — не раней XVI стагоддзя. У XVII стагоддзі разводзілася ў Маскве, аднак клімат апынуўся занадта суровым для яе, і вырошчванне шаўкоўніцы перамясцілася ў Ніжняе Паволжа і на Паўночны Каўказ.
Хімічны састаў
Лісце шаўкоўніцы белай утрымлівае дубільныя рэчывы (3,2-3,7 %), (да 1 %),, арганічныя кіслоты, смолы, эфірны алей (0,03-0,04), стэрыны (β-сітастэрыны, капестэрын).
У пладах змяшчаецца да 12 % цукроў (часам і да 23 %), прадстаўленых у асноўным монацукрыдамі, каля 1,5 % азоцістых рэчываў, 0,1 %, флаваноіды, карацін, пекцін, арганічныя кіслоты (яблычная, лімонная), трохі вітаміна С і дубільных рэчываў.
У кулінарыі
Ягады маюць прыемны кісла-салодкі смак і выкарыстоўваюцца для прыгатавання мармеладу, сіропаў, кампотаў, варэння, павідла, бякмесу і алкагольных напояў.
Ягады белай шаўкоўніцы добра сушацца і добра захоўваюцца ў высушаным стане. У эпоху да прамысловай выпрацоўкі белага цукру ягады шаўкоўніцы разам з, разынкамі і сушанай дыняй выкарыстоўваліся як натуральныя заменнікі цукру. Да таго ж, яны былі і засталіся значна больш карыснымі з-за ўтрымання пектынавых рэчываў і мікраэлементаў, якіх пазбаўленыя прамысловыя формы цукру. Сушаная форма дазваляе падоўжыць лячэбна-аздараўленчае дзеянне натуральнымі рэчывамі ў зімовы перыяд. З сушаных пладоў таксама робяць муку, якую можна падмешваць у цеста.
Лісце заварваюць як гарбату.
Выкарыстанне ў медыцыне
Здаўна выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне розных краін. Кара ствалоў і каранёў у выглядзе воднага выкарыстоўваецца пры кашлі, бранхіце,, як адхарквальнае, мачагоннае, а таксама пры эпілепсіі і гіпертаніі.
Сок кары каранёў п’юць нашча як супрацьгліставы сродак. Лісце ў выглядзе выкарыстоўваюць як гарачкапаніжальнае пры прастудных захворваннях. Сок свежага лісця супакойвае зубны боль.
Свежыя плады ўжываюць пры і.
Сіроп (дашаб), звараны з пладоў шаўкоўніцы, ужываюць пры сардэчна-сасудзістых захворваннях, малакроўі, як кровесуцішальнае пры пасляродавых, маткавых крывацёках, і шкарлятыне.
Ужыванне ў сельскай гаспадарцы і ландшафтным дызайне
Лісце белай шаўкоўніцы з’яўляецца пераважнай ежай для шаўкапрадаў і можа выкарыстоўвацца для харчавання і коз, а плады можна даваць свойскай птушцы ў якасці дыетычнага дадатку.
Шаўкоўніца белая традыцыйна садзіцца ўздоўж абочын і пры дарогах. Яе шчыльны цень прыемны ў спёку. Дэкаратыўнасць галін, лісця і формы кроны робіць шаўкоўніцу белую часта выкарыстанай у грамадскіх парках і садах, алеях і жывых агароджах. Прыярытэтныя пасадкі мужчынскіх дрэў, таму што яны не плоданасяць. Жаночыя і аднадомныя асобнікі маюць багатае плоданашэнне, а іх шматлікія плады вельмі забруджваюць прастору вакол дрэў, таму павінны штодня выдаляцца.
Карані шаўкоўніцы дапамагаюць прадухіліць эрозію глебы. Яна добра прыстасоўваецца да забруджвання паветра.
У культуры выведзена каля 400 сартоў і разнавіднасцяў, якія адрозніваюцца па колеры лісця і форме кроны, колеры пладоў і г. д
Прымяненне ў дрэваапрацоўчай прамысловасці
Драўніна шаўкоўніцы вельмі каштоўная з-за сваіх якасцяў — яна шчыльная, пругкая, цяжкая, мае жоўты колер. У Сярэдняй Азіі яе выкарыстоўваюць для вырабу музычных інструментаў. Выкарыстоўваецца як будаўнічы і дэкаратыўны матэрыял у сталярнай і бондарнай вытворчасці, для вырабу шавецкіх цвікоў.
Вядомыя асобнікі
Некаторыя белыя шаўкоўніцы ахоўваюцца законамі тых дзяржаў, на тэрыторыі якіх яны знаходзяцца, паколькі яны прызнаны помнікамі прыроды. Некаторыя з іх пералічаны ніжэй:
Ахова
З 2011 года нарыхтоўка драўніны шаўкоўніцы ў Расіі забаронена.
У літаратуры
Згадваецца ў Бібліі. У Евангеллі ад Лукі (17,6) прыводзіцца прыпавесць Ісуса са словамі «Калі б вы мелі веру з гарчычнае зерне, вы б сказалі гэтаму сікамінаваму дрэву: вырвіся з коранем і высадзіся ў моры, і будзе вам паслухмянае». Лягчэй зразумець, што вырыванне шаўкоўніцы з каранямі было вельмі цяжкім, калі ўлічыць, што ў Ізраілі яе карані і ствол абкладвалі камянямі і грудамі зямлі, каб не адбылося пералому. Акрамя таго, абкладзены зямлёю ствол ствараў параснік, які замяшчаў ролю ствала пасля яго пералому (ствол шаўкоўніцы дастаткова далікатны).
У геральдыцы
Шаўкоўніца белая, яе лісце, плады і галіны прысутнічаюць на гербах адразу некалькіх іспанскіх адміністрацыйных адзінак, у тым ліку на гербах муніцыпалітэтаў, , , , , , , , , ,. Таксама выяву шаўкоўніцы белай можна пабачыць на гербе нямецкага, французскага Ліёна і іншых населеных пунктаў
У філатэліі
У 1974 годзе выява шаўкоўніцы белай была выкарыстана Поштай В’етнама, а ў 2013 годзе — Поштай Украіны.
Касцёл Дзевы Марыі з Фацімы (Лельчыцы)
Касцёл Дзевы Марыі з Фацімы — касцёл у Лельчыцах.
Гісторыя
Уладальнік Лельчыцаў Фелікс Тышкевіч у 1909 годзе стаў ініцыятарам і фундатарам пабудовы першага мясцовага драўлянага касцёла. Святыня была асвечана ў 1913 годзе арцыбіскупам Вінцэнтам Ключынскім. Вядома, што пробашчамі парафіі былі Казімір Даўгяловіч у 1909—1910 гадах і Ян Жаўрыт у 1912—1913 гадах.
У 1922 годзе савецкія ўлады закрылі касцёл. Пазней святыню прыстасавалі пад сховішча. У 1943 годзе будынак згарэў.
Парафія ў Лельчыцах адрадзілася ў 1990 годзе. У 1991 годзе пачалося будаўніцтва парафіяльнага касцёла, завершанае ў 1998 годзе пад кіраўніцтвам пробашча ксяндза Збігнева Бояра. 4 верасня 1998 года новы касцёл быў кансэкраваны кардыналам Казімірам Свёнткам. Касцёл атрымаў тытул Найсвяцейшага Сэрца Езуса і Маці Божай Фацімскай.
Версаль (горад)
Верса́ль (Versailles) — горад ва Францыі. Горад (камуна) Версаль, размешчаны за 17,1 кіламетра на паўднёвы захад ад цэнтра французскай сталіцы, з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам дэпартамента Івелін. Насельніцтва ў 2004 годзе склала каля 85 900 жыхароў, зменшыўшыся з пікавай адзнакі 1975 года ў 94 145 чалавек.
Гісторыя
Упершыню населены пункт згадваецца ў 1038 годзе. Горад развіўся з вонкавага двара Версальскага палаца, які служыў асноўнай рэзідэнцыяй каралеўскага двара ў апошняе стагоддзе старога парадку (у 1666—1789 гадах). У 1919 годзе па выніках Першай сусветнай вайны ў палацы быў падпісаны Версальскі мірны дагавор.
Геаграфія
Горад размешчаны на плато вышынёй ад 130 да 140 метраў над узроўнем мора (цэнтр Парыжа — толькі 33 м), акружаным лясамі. Плошча Версаля складае 26,18 км², гэта прыблізна чвэрць плошчы Парыжа; шчыльнасць насельніцтва — 3,275 чал./км² (паводле даных за 1999 год), а ў Парыжы — 20,164 чал./км². Версаль мае прамую і сіметрычную планіроўку вуліц, і па мерках XVIII стагоддзя з'яўляўся вельмі сучасным еўрапейскім горадам. Версаль стаў мадэллю для планіроўкі Вашынгтона.
Пётр Бараноўскі
Пётр Бараноўскі (Piotr Baranowski;  — ) — інжынер, архітэктар.
Біяграфія
Скончыў будаўнічы аддзел Дзяржаўнай тэхнічнай школы ў Вільні. У 1931—1939 гадах працаваў у Гродне. Быў ініцыятарам і кіраўніком будоўлі Дома стральца (Dom Strzelca); у 1937—1939 гадах кіраваў рэканструкцыяй Старога замка.
Служыў у 76-м пяхотным палку. У 1939 годзе быў цяжка ранены і трапіў у нямецкі канцлагер у Млаве.
Аўтар праекта і кіраўнік рэканструкцыі бернардзінскага касцёла і кляштара ў Гродне (1941—1945). Пасля жыў у Польшчы. З 1945 года працаваў пры адбудове Уроцлава, у 1949—1954 гадах працаваў інжынерам аб’яднання будовы гуты у Кракаве (Zjednoczenie przemysłowe budowy huty). У 1957 годзе атрымаў дыплом Варшаўскай палітэхнікі. У 1958—1980 гадах працаваў у Міністэрстве будаўніцтва.
IC 3830
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Águas de Março
Кароткая характарыстыка
На музыку песні Жабін напісаў два блізкіх па сэнсе тэксты — на партугальскай і на англійскай мовах (пад назвай Waters of March). Абедзве моўныя версіі абгульваюць вобраз воднага патоку, які сімвалізуе хуткабягучае жыццё чалавека з усімі яго дробнымі і вялікімі падзеямі. Аднак сэнс песні змяняецца ў залежнасці ад таго, у якім паўшар’і вырас слухач. У арыгінальнай версіі, напісанай для бразільцаў, сакавік азначае канец лета; у прыватнасці, у Рыа-дэ-Жанейра менавіта ў сакавіку пачынаюцца ліўні, якія прыводзяць часам да затаплення. Паток, які нясе з сабой рознае смецце, сімвалізуе непазбежны рух жыцця да зімы, да смерці. З пункту гледжання жыхароў Паўночнага паўшар’я, для якіх была створана англамоўная версія, сакавік, наадварот — пачатак вясны, і вобраз сакавіцкіх вод успрымаецца як раставанне снягоў: патокі выносяць прэч усё смецце, абяцаючы абуджэнне жыцця і абнаўленне.
Песня пабудавана на найпростым меладычным. У аснове мелодыі ляжыць вялікая тэрцыя (у сольным выкананні Жабіна — dis-h), якая шматкроць паўтараецца з немудрагелістымі рытмічнымі і вышыннымі (скокам або з паступаным запаўненнем) варыянтамі. У мелодыі найважнейшы элемент — сыходны ход ад тонікі да дамінанты з  h-a-gis-g-fis/h, які даручаецца басу, альбо праводзіцца кантрапунктам да мелодыі ў сярэднім. Існуе меркаванне, што апісаны асцінантны ход мае значэнне, сімвалізуючы водныя бруі, якія манатонна сцякаюць.
Рускі пераклад тэксту быў выкананы і, якія неаднаразова выконвалі гэту песню на канцэртах.
Палескія калядкі
«Палескія калядкі» — беларускі дакументальны фільм, зняты на кінастудыі «Беларусьфільм» творчым аб’яднаннем «Летапіс» у 1972 годзе. У фільме здымаліся жыхары палескіх вёсак: Клятная, Тонеж, Моталь, Тышкавічы, Глушкавічы.
Рапануі (востраў)
Востраў Рапануі, таксама востраў Пасхі або востраў Вялікадня (Isla de Pascua, рапануі: Rapa Nui) — востраў, ізалявана размешчаны ў паўднёвай частцы Ціхага акіяну. Адміністрацыйна падпарадкаваны Чылі.
Востраў быў адкрыты галандскім падарожнікам Якабам Рагевенам ў 1722 годзе ў Вялікдзень.
Сталіца — Горад Ханга-Роа. Насельніцтва (2011 г.) — 5034, пераважна карэнныя жыхары — рапануі.Адметнасцю вострава з'яўляюцца вялізныя каменныя статуі. Метады, якімі карысталіся старажытныя жыхары вострава для перасоўвання такіх цяжкіх грузаў доўгі час вызывалі спрэчкі сярод вучоных, як і прынцып іх размяшчэння.
У 2019г даследчыкі з Бінгемтонскага універсітэты (ЗША) заявілі, што прааналізаваўшы 93 аху - мегалітычных каменных платформ для статуй, яны прыйшлі да высновы, што форма і памер пабудоў могуць казаць пра колькасць і якасць жыццёваважных рэсурсаў, напрыклад крыніцы прэснаводнай вады.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Генеральны штаб Узброеных Сіл СССР (ГШ УС СССР) — фарміраванне, адзін з органаў ваеннага кіравання ўзброенымі сіламі СССР.
Гісторыя
8 мая 1918 года створаны Усерагалоўштаб, адзін з двух галоўных штабоў Чырвонай арміі (РСЧА) падчас грамадзянскай вайны ў Расіі. Орган увайшоў у склад Народнага камісарыята па ваенных і марскіх справах. Ён замяніў сабою Усерасійскую калегію па фарміраванні Чырвонай Арміі, Галоўнае ўпраўленне генеральнага штаба, Галоўны штаб, галоўны камісарыят ваенна-навучальных устаноў і Упраўленне па рамантаванні арміі. На чале стаялі начальнік і два ваенных камісара (Савет Усераглаўштаба).
Органам аператыўнага кіраўніцтва 6 верасня 1918 года стаў штаб Рэўваенсавета Рэспублікі, а з 8 лістапада — Палявы штаб РВС Рэспублікі.
У 1924 пры рэарганізацыі цэнтральнага ўпраўлення НКВМ з функцый штаба РСЧА былі вылучаныя выканаўчыя функцыі, прычым штатныя пытанні, задачы фарміравання, уладкавання і службы войскаў былі перададзены ўпраўленню РСЧА, перайменаванага ў снежні ў Галоўнае ўпраўленне РСЧА.
22 верасня 1935 года пастановай СНК СССР Штаб РСЧА ператвораны ў Генеральны штаб. Арганізацыйна ўвайшоў у склад Наркамата абароны СССР.
З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны і стварэннем 23 чэрвеня 1941 года стаўкі Галоўнага камандавання Генеральны штаб Чырвонай Арміі падпарадкоўваўся вярхоўнаму галоўнакамандуючаму і з’яўляўся рабочым органам стаўкі.
У лютым 1946 года Генеральны штаб РСЧА перайменаваны ў Генеральны штаб Узброеных Сіл СССР.
K-129 (падводная лодка)
К-129 ( руск.: К–129 ) — дызель-электрычная падводная лодка з балістычнымі ракетамі праекта 629А ( руск.: проект 629А, Projekt 629A, па класіфікацыі NATO Golf II), якая служыла на Ціхаакіянскім флоце ВМФ СССР. Адна з шасці стратэгічных балістычных падводных лодак праекта 629, якія ўваходзіла ў склад 15-й эскадрыллі падводных лодак, якія базавалісяа на ваенна-марской базе Рыбачай пад Петрапаўлаўскам якой камандаваў контр-адмірал Рудольф Голасаў.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Гісторыя
25 лютага 1950 года ў сувязі з установай самастойнага ваенна-марскога міністэрства Генеральны штаб Узброеных Сіл СССР ператвораны ў Генеральны штаб Савецкай Арміі (у складзе ваеннага міністэрства СССР). У верасні 1955 года Генеральны штаб Савецкай Арміі зноў ператвораны ў Генеральны штаб Узброеных Сіл СССР.
K-129 (падводная лодка)
Камандзірам К-129 быў прызначаны капітан першага рангу У.І.Кабзар. На корпус быў нанесены і яе нумар 722 (пры сваім апошнім разгортванні). 8 сакавіка 1968 года на лодке мела месца невядомая падзея, якая прывяла да яе затаплення. Гэта было адно з чатырох таямнічых знікненняў падводнай лодкі ў 1968 годзе, астатнія - ізраільская падводная лодка INS Дакар, французкая Minerve, і амерыканская падводная лодка Скарпіён.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Структура
Усерагалоўштаб меў задачай фарміраванне, уладкаванне і навучанне РСЧА і распрацоўку пытанняў, звязаных з падрыхтоўкай Савецкай Расіі да вайны, і складаўся з наступных упраўленняў :
K-129 (падводная лодка)
Пасля таго як лодка не даслала некалькі радыёпаведамленняў падчас яе патрулявання ў Ціхім акіяне камандванне Савецкім флотам было занепакоена яе статусам і разгарнула тэрміновыя пошукі з прымяненнем авіяцыі і караблёў, але ніякіх прыкмет або абломкаў не было знойдзена. Хоць пошукі і былі максімальна засякрэчаны, аднак ВМС ЗША назірая за савецкімі намаганнямі, зразумелі што ў тым раёне была згублена падводная лодка. І амерыканцы таксама пачалі пошук (з дапамогай сістэмы донных гідрафонаў і самапісцаў). У выніку быў выяўлены шэраг гукаў падобных на падводныя выбухі, а таксама запеленгавана верагоднае месца дзе яны адбылісь.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Структура
Пасля вайны ў складзе Генштаба меліся наступныя галоўныя ўпраўленні:
K-129 (падводная лодка)
У 1974 годзе Злучаныя Штаты спрабавалі падняць самы буйны кавалак падводнай лодкі ў рамках сакрэтнай праграмы пад назвай Project Azorian. Прыкрыццём было тое, што караблі займалася камерцыйнай здабычай марганцевых канкрэцый.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Структура
а таксама шэраг упраўленняў і напрамкаў прамога падпарадкавання, напрыклад:
K-129 (падводная лодка)
Запуск і эксплуатацыя
Кіль К-129 быў закладзены 15 сакавіка 1958 года ў Камсамольске-на-Амуры на суднабудаўнічым заводзе № 132 (па іншых дадзеных на заводзе №199) пад завадскім пазначэннем Б-103. Спушчана на ваду 16 мая 1959 года, акт прыёмкі падпісаны 31 снежня 1959 года, аднесена да 123-й брыгады 40-й дывізіі Савецкага Ціхаакіянскага флоту ва Уладзівастоку. У 1960 годзе яна была пераведзена ў 15-ю эскадрыллю падводных лодак, якая базуецца на ваенна-марской базе Рыбачай на Камчатцы.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Кіраўніцтва
З 1918 па 1991 гг. Генеральны штаб узначальвалі :
K-129 (падводная лодка)
Запуск і эксплуатацыя
3 красавіка 1964 года К-129 прайшла мадэрнізацыю ў рамках праекта 629А на Дальзаводзе ва Уладзівастоку і зноў паступіла на ўзбраенне пасля завяршэння мадэрнізацыі 30 мая 1967 года. У студзені 1968 года К-129 была прызначана ў 15-ю эскадрыллю падводных лодак у складзе 29-й дывізіі балістычных ракет у Рыбачым, якой камандаваў адмірал Віктар Аляксандравіч Дыгала. Падлодка атрымала бартавы нумар 574.
Затапленне
К-129, якая завяршыла два 70-дзённыя баявыя патрулі з балістычнымі ракетамі ў 1967 годзе, атрымала трэцяе заданне на патруляванне ў лютым 1968 года з арыентыровачнай датай завяршэння 5 мая 1968 года. Пасля выхаду з базы 24 лютага К-129 дасягнула глыбокай вады, дзе былі праведзены пробнае апусканне і пад'ём на паверхню. Праблем не знайшлі, і таму паведамілі па радыё, што ўсё ў парадку, і працягнлі патруляванне.
Генеральны штаб Узброеных сіл СССР
Штаб-кватэра
Генштаб размяшчаўся ў маскоўскай сядзібе, размешчанай на перасячэнні Знаменкі і Арбацкай плошчы. Будынак пабудаваны ў канцы XVIII стагоддзя па замове генерала Сцяпана Апраксіна.
K-129 (падводная лодка)
Затапленне
Камандзірам К-129 у апошнім паходзе быў капітан 1-га рангу Уладзімір Іванавіч Кабзар і капітан 2-га рангу Аляксандр Мікалаевіч Журавін на пасадзе старшага памочніка камандзіра (кіраўніка). Ноччу 7-8 сакавіка радыёграмма ад К-129 не была атрымана. Гэта была шэраговая працэдура пад час якой экіпаж перадае свае каардынаты, і чакалася што лодка хутка перасяке 180-ы мерыдыян і далей прыбудзе ў зону патрулявання.
Да сярэдзіны сакавіка камандзіры ВМФ СССР на Камчатцы былі ўжо занепакоіліся тым, што К-129 прапусціў дзве запар радыёправеркі. Нават калі на К-129 паслалі інструкцыю парушаць радыёмаўчанне і скантактаваць са штабам. Аднак гэтая, і іншыя радыёперадачы засталіся без адказу. Хутка Савецкі ваенна-марскі штаб прызнаў К-129 зніклай без вестак, і да трэцяга тыдня сакавіка арганізаваў паветраныя, надводныя і падводныя пошукава-выратавальныя мерапрыемствы ў паўночнай частцы Ціхага акіяна з Камчаткі і Уладзівастока.
Гэтае савецкае разгортванне ў Ціхім акіяне не засталося не заўважанным, і было прааналізавана амерыканскай выведкай як верагодная рэакцыя на страту падводнай лодкі. Ваенна-марскія аб'екты SOSUS (сістэма маніторынгу гукавых анамалій, якая была разгорнута па міравым акіяне) ЗША ў паўночнай частцы Ціхага акіяна былі папярэджаны і 8 сакавіка 1968 года папрасілі праглядзець акустычныя запісы, каб выявіць любы магчымы анамальны сігнал. Акустычныя дадзеныя з чатырох аб'ектаў AFTAC ВПС і масіва SOSUS у Адаку, штат Аляска, трыангулявалі патэнцыйнае месца падзей з дакладнасцю да 5 марскіх міль, аднак гэта месца было ў сотнях міль ад таго месца, дзе вёў пошук ВМС СССР.
Некалькі станцый SOSUS запісалі сігналы. Па словах Бруса Рула, былога вядучага акустычнага аналітыка Упраўлення ваенна-марской разведкі, першапачатковы значны акустычны сігнал ад K-129 быў запісаны PACSOSUS 11 сакавіка 1968 года. Гэта было растлумачана як магчымы невялікі выбух, які адбыўся ў напорным корпусе ў 11:59:47. Па словах Джона П. Крэйвена, падзея была зафіксавана ўжо 8 сакавіка 1968 года. Пасля агляду ён атрымаў дастатковую трыангуляцыю па лініях пеленга, каб забяспечыць ВМС ЗША месцазнаходжанне верагоднага месца крушэння. Адна крыніца ахарактарызавала акустычны сігнал як «ізаляваны, адзіночны гук выбуху або выбуху, «выбух добрага памеру »». Паведамляецца, што акустычная падзея ўзнікла недалёка ад кропкі з каардынатамі 40° с.ш., 180° у.д.
У той жа час савецкія пошукавыя намаганні, якія не мелі эквіваленту амерыканскай сістэме SOSUS, не змаглі знайсці К-129, і ў рэшце рэшт савецкая ваенна-марская дзейнасць у паўночнай частцы Ціхага акіяна нармалізавалася. Неафіцыйна К-129 быў прызнаны згубленай падводнай лодкай.
Працяг сакрэтнасці
Па стане на 2018 год файлы, фатаграфіі, відэакасеты і іншыя дакументальныя доказы застаюцца закрытымі для грамадскасці. Некалькі здымкаў з’явіліся ў дакументальным фільме 2010 года, на якім паказаны абломкі К-129 — насавая частка і моцна пашкоджаны ракетны адсек, дзе была бачна толькі адна ракетная труба, якая засталася прымацаванай да канструкцыі.
Прычыны
Афіцыйная гіпотэза ВМФ СССР заключаецца ў тым, што К-129, працуючы ў рэжыме падводнага плавання, апусціўся ніжэй сваёй працоўнай глыбіні. Такая падзея ў спалучэнні з механічнай няспраўнасцю або няправільнай рэакцыяй экіпажа можа выклікаць затапленне, дастатковае для патаплення лодкі.
Гэта справаздача, аднак, не была прынята многімі, і былі вылучаны альтэрнатыўныя тэорыі для тлумачэння страты K-129 :
Паведамлялася, што 40 з 98 чальцоў экіпажу не мелі да гэтага вопыта працы на падводнай лодке гэтага класу.
K-129 быў прыкладна на сярэдзіне шляху стандартнага выхаду на бераг/папаўнення і рамонту, калі была дадзена новая місія.
Няспраўнасць батарэі
Свінцова-кіслотныя акумулятары падчас зарадкі вылучаюць выбухонебяспечны вадарод. Газаабразны вадарод, калі яго не выдаліць належным чынам, мог назапашвацца да выбуханебяспечнай канцэнтрацыі.
Джон Крэйвен, былы галоўны навуковец Упраўлення спецыяльных праектаў ВМС ЗША і былы кіраўнік праграм DSSP і DSRV, пракаментаваў:"Я ніколі не бачыў і не чуў пра катастрофу падводнай лодкі, якая не суправаджалася меркаваннем, што батарэя ўзарвалася і ўсё пачалося. [. . . ] Наіўныя следчыя, даследуючы пашкоджанні ў выратаваных батарэях адсекаў, нязменна вінавацяць у патапленні выбухі батарэй, пакуль не даведаюцца, што любая цалкам зараджаная батарэя, раптоўна падвергнутая ўздзеянню марской вады, выбухне. Гэта непазбежны вынік пры затапленні і амаль ніколі не яго прычына."Прынамсі адна амерыканская падводная лодка USS Cochino, быў страчана ля Нарвегіі ў 1949 годзе з-за выбуху вадароду ў акумулятарным адсеку. Большая частка экіпажа аднак была выратавана, таму прычына яе затаплення вядомая.
Сутыкненне з USS Swordfish
Гіпотэза аб сутыкненні з'яўляецца неафіцыйным меркаваннем многіх савецкіх афіцэраў ВМС, і афіцыйна абвяргаецца ВМС ЗША. Па дадзеных крыніц ВМС ЗША, USS Swordfish была дастаўлена ў порт Ёкасука (Японія), 17 сакавіка 1968 года, неўзабаве пасля знікнення К-129, і была аператыўна адрамантавана рубка з пагнутым перыскопам, які, як паведамляецца, быў паламаны лёдам, які нечакана апынуўся на шляху падлодкі падчас правядзення сакрэтных аперацый у Японскім моры.
У адказ на спробы Расіі высветліць, ці быў К-129 страчаны з-за пашкоджанняў у выніку сутыкнення з амерыканскай падводнай лодкай, у афіцыйнай заяве ЗША амбасадара Малкальма Туна расійскай дэлегацыі падчас сустрэчы ў Крамлі ў жніўні 1993 года гаворыцца:
Выбух з-за ўцечкі праз ушчыльняльнік ракетнага люка
3 кастрычніка 1986 года савецкая падводная лодка з балістычнымі ракетамі праекта 667А K-219 падчас баявога патрулявання ў Атлантыцы пацярпела ад выбуху вадкаснай ракеты Р-27 у адной з 16 ракетных труб. Прычынай выбуху стала ўцечка вады праз ўшчыльнення люка ракетнай трубкі. Уцечка дазволіла марской вадзе ўступіць у кантакт з рэшткамі паліва ракеты, што прывяло да самаадвольнага пажару, у выніку чаго спачатку адбыўся выбух ракеты-носьбіта, затым выбухнуў зарад дэтанатара баявой часткі. У выпадку праекта 667А ракеты знаходзіліся ў напорным корпусе, і выбух не нанёс пашкоджанняў, дастатковых, каб неадкладна патапіць лодку. Аднак гэта прывяло да шырокага радыеактыўнага забруджвання, што запатрабавала ўсплыцця і эвакуацыі экіпажа на палубу, а затым і на выратавальнае судна, якое адрэагавала на надзвычайную сітуацыю. Пасля К-219 патануў у бездані Хаттэраса са стратай чатырох членаў экіпажа і знаходзіцца на глыбіні каля 5500 метраў. Пазней Савецкі флот заявіў, што ўцечка адбылася ў выніку сутыкнення з USS Augusta.
Гэты выпадак стаў яшчэ аднім падцверджаннем старонікам тэорыі пра выбух ракетнага паліва з-за няплотнасцяў ва ў ушчыльняльніку люкаў ракетных шахт.
Перазахаванне паднятых целаў
У кастрычніку 1992 года Роберт Гейтс у якасці дырэктара Цэнтральнай разведкі наведаў Маскву для сустрэчы з прэзідэнтам Расіі Барысам Ельцыным. Ён сказау:
Памяць
У г. Чарамхова Іркуцкай вобласці ўсталяваны помнік падводнай лодцы К-129.
Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 22 кастрычніка 1998 года усе 98 загінуўшых членаў экіпажа падводнай лодкі К-129 былі ўзнагароджаны ордэнамі Мужнасці (пасмяротна).
У пасёлку Рыбачы (цяпер — у складзе горада Вілючынск) імем В. І. Кабзара названа вуліца.
Танала
Танала (малагас. Tanala, літаральна «лясныя людзі») — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць частку паўднёва-усходняга Мадагаскара. Агульная колькасць (2022 г.) — 1 423 000 чалавек.
Паходжанне
Паводле паданняў саміх танала, іх продкі прыйшлі на населеную імі ў нашы дні тэрыторыю з усходняга ўзбярэжжа і цэнтральнага плато Мадагаскара. Мяркуецца, што гэта былі прадстаўнікі розных груп малагасійцаў, выціснутыя у лясную зону заваёўнікамі. Суседзі называлі танала тых, хто вёў пэўны лад жыцця, заснаваны на лясной гаспадарцы, збіральніцве і паляванні. Вылучаюцца дзве асноўныя групы танала — менабэ, і ікунгу.
== Асаблівасці культуры= = Асновай жыццязабеспячэння танала з'яўляецца сельская гаспадарка. Доўгі час практыкавалі падсечна-агнявое земляробства, апрацоўвалі адносна невялікія ляды, забалочаныя месцы, рабілі тэрасы на схілах пагоркаў. Вырошчвалі рыс, фасолю, клубневыя культуры, бананы, пазней для камерцыйных патрэб — гваздзік, каву, цукровы трыснёг і інш.
Жывёлагадоўля мае дапаможнае значэнне. Трымаюць зебу, сабак, курэй і качак. Статкі зебу звычайна малыя. Ялавічыну ўжываюць рэдка. У асноўным, у рытуальных мэтах. Малако перад ужываннем кіпяцяць або кісляць, вырабляюць з яго тварог. Крадзеж зебу лічыцца ганаровым для мужчын, таму рагатую жывёлу зберагаюць у ўмацаваных загонах. Яйкі курэй і качак лічацца дэлікатэсам. Сабак выкарыстоўваюць пад час палявання на дзікоў.
Збіральніцтвам звычайна займаюцца жанчыны і дзеці. Раней асаблівае значэнне меў збор пчаліных мёду і воску, якія з'яўляліся галоўнымі прадуктамі для гандлю з іншымі этнічнымі групамі. Збіралі таксама карэнне і плады дзікіх раслін, лекавыя і атрутныя травы.
Паляванне ніколі не адыгрывала значнай ролі ў гаспадарчым жыцці, паколькі ў лясах Мадагаскара не захавалася буйных жывёлін. Палююць з дапамогай цяжкіх дзідаў і розных пастак на птушак, дзікоў і лемураў. Злоўленых дзікіх звяроў часцяком пакідаюць жывымі і адкормліваюць для далейшага забою.
Большае значэнне для жыццязабеспячэння мае лоў рыбы, асабліва рачнога вугра. Рыбу здабываюць з дапамогай доўгіх дзідаў, крукоў, кашоў, сетак. Практыкуюцца атручванне рыбы расліннымі алкалоідамі. Рыбу звычайна вэндзяць для доўгатэрміновага захавання, а непасрэдна перад ужываннем — вараць.
Распаўсюджаныя рамёствы: кавальства, апрацоўка драўніны, рогаў і косці зебу, выраб керамікі, пляценне і г. д.
Танала жывуць пераважна ў невялікіх вёсках. Жытлы будуюць каркаснага тыпу. Выкарыстоўваюць у якасці будаўнічых матэрыялаў пальмавае лісце і драўніну, бамбук, гліну. Хаціны часта ўзвышаюцца над зямлёй на па́лях, паміж якімі па старому звычаю кладуць камяні, каб пад час нападу ворагі не маглі падпаўзці і выткнуць дзідай гаспадароў праз шчыліны ў падлозе.