cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Губарэвічы
Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай
Паводле звестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Губарэвічы былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (з ліку шляхты) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі. У 1754 годзе з 41 двара (×6 — каля 246 жыхароў) сяла Hubarowicze Брагінскага маёнтка выплачвалася «do grodu» (Оўруцкага замка) 6 злотых, 12 грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 25 злотых і 18 грошаў. У тым жа годзе маёнтак быў куплены ў княгіні Эльжбеты Вішнявецкай Міхалавай Замойскай панам Францішкам Антоніем Ракіцкім. Паводле «Апісання цэркваў горада Рэчыцы і Рэчыцкага павета, падпарадкаваных Чарнігаўскай духоўнай кансісторыі» 1796 года, у 1782 годзе ў Губарэвічах узведзены новы будынак царквы ў гонар Нараджэння Багародзіцы.
Яўрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засведчылі пражыванне ў вёсцы адпаведна 7, 2 і 3 чалавек (głow), якія належалі да Брагінскага кагала. Пэўна, гайдамацка-сялянская Каліеўшчына 1768 года спрычынілася да рэзкага змяншэння тут насельнікаў-яўрэяў.
Расійская імперыя
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Губарэвічы апынуліся ў межах Чарнігаўскага намесніцтва, з 1796 года ў складзе адноўленага Рэчыцкага павета спачатку Чарнігаўскай, потым Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1795 годзе і колькі часу пазней сяло Губарэвічы належала пану падстарасце рэчыцкаму Ігнацыю Аскерку, які годам раней страціў жонку Ізабелу , дачку ўладальніка добраў графа Міхала Адама Ракіцкага. У 1795 годзе губарэвіцкая царква Раства Багародзіцы была далучана да расійскага праваслаўя.
Згодна з рэвізіяй 1811 года Губарэвічы з іх прыгоннымі жыхарамі былі ўласнасцю непаўналетняга графа Міхала, сына Рафала, Ракіцкага. Прозвішчы сялян — Бабры, Сакуны (лідары), Хорсуны, Марчанкі. У ведамасці 1829 года пра Раства-Багародзіцкую царкву запісана, што ў сяле Губарэвічы налічваўся 31 поўны двор і яшчэ тры чвэрці двара. Прыхаджане з сялян губарэвіцкіх, 127 мужчын і 130 жанчын, што належалі графу Міхалу Ракіцкаму, «который тут не живёт», былі ў заставе ў Кімбараўскага кляштара сясцёр цыстэрцыянак. Паводле матэрыялаў рэвізскіх сказак 1850 года, тут было 38 двароў, 296 жыхароў. У рэвізіі 1858 года ўладальнікам сяла Губарэвічы з 332 душамі прыгонных сялян названы граф Людвік, сын Міхала, Ракіцкі. З прозвішчаў, акрамя ўжо названых раней, — Бандарэнкі, Дашукі, Васюкі, Бордакі, Ляшчуны, Здрок, Прус (Прусянок), Рудзянок. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело] : 1857 г.» засведчана, што 321 жыхар Губарэвічаў абодвух полаў быў прыхаджанінам Стралічаўскай Міхайлаўскай царквы.
У паслярэформенны перыяд Губарэвічы ў складзе Мікуліцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні. На 1864 год тутэйшая царква Раства Багародзіцы была прыпісной у Стралічаўскім прыходзе. У 1879 годзе Губарэвічы належалі да ліку паселішчаў Стралічаўскага царкоўнага прыходу. Паводле энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі», у 1885 годзе тут было 68 двароў і 270 жыхароў, дзейнічала царква Раства Багародзіцы. У 1891—1896 гадах Губарэвіцкае сельскае таварыства мела пазямельныя судовыя справы з уладальнікам маёнтку Брагін панам Станіславам Кербедзем, дакладней, з яго ўпаўнаважаным Юзафам Вайткоўскім. Паводле перапісу 1897 года 103 двары, 650 жыхароў, царква, школа граматы, два ветракі і аднайменны фальварак. На 1909 год у Губарэвічах 130 двароў, 830 жыхароў.
Найноўшы час
9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання Брэсцкага мірнага дагавора з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Губарэвічы ў складзе Мікуліцкай воласці Рэчыцкага павета, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 мая тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы».
1 студзеня 1919 года, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР.
Пасля вяртання ў склад БССР, з 8 снежня 1926 года да 30 снежня 1927 года вёска была цэнтрам Губарэвіцкага сельсавета ў Хойніцкім раёне спачатку Рэчыцкай, а з 9 чэрвеня 1927 года Гомельскай акругі Беларускай ССР. У 1930 годзе заснаваны калгас «Хваля рэвалюцыі», працавала кузня. У пачатку 1930-х гадоў сельская царква стала прыходскай. 7 студзеня 1938 года супрацоўнікі Народнага камісарыяту ўнутраных справаў БССР арыштавалі протаіерэя царквы Іаана Жэлезняковіча, якога расстралялі 10 лютага. У верасні 1938 года царкву пераабсталявалі пад школу. У Вялікую Айчынную вайну 1941—1945 гадоў загінулі 104 вяскоўцы. Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы было 756 жыхароў, у складзе саўгаса «Стралічаў» (цэнтр — аднайменнае сяло). Пасля 1986 года з вёскі адсялілі 726 жыхароў.
Субацішкі
Субаці́шкі (, Субатишки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Бірча (гміна)
Бі́рча (Bircza) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Пшэмыскага павета Падкарпацкага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Бірчы. Плошча гміны складае 254,49 км². Станам на 2011 год у гміне Бірча пражывалі 6719 чалавек, шчыльнасць — 26 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 24 салецтвы.
Дабужа (Быхаўскі раён)
Дабу́жа (, Добужа) — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Смаліцкага сельсавета.
У 1924—1925 гадах цэнтр Дабужскага сельсавета.
Біскупіцы (гміна)
Біскупі́цы (Biskupice) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Вяліцкага павета Малапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Тамашковіцах. Плошча гміны складае 41 км². Станам на 2010 год у гміне Біскупіцы пражывалі 9121 чалавек, шчыльнасць — 209 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 12 салецтваў.
Figura serpentinata
Figura serpentinata — гэта скульптурная ці мастацкая кампазіцыя, у якой аўтар з мэтай дасягнення лёгкасці ці дынамікі надаў, часам ненатуральную, форму спіралепадобнага скручвання адлюстраванаму чалавеку.
Скульптуры, у якіх выкарыстана спіралепадобная форма цела, былі вядомы ўжо ў часы Старажытнай Грэцыі. Пазней гэты стыль выкарыстоўваўся італьянскімі маньерыстамі. Класічным прыкладам Figura serpentinata служыць статуя «Дыскабола», выразаная Міранам (Μύρων), працы Леанарда да Вінчы, Рафаэля і Мікеланджэла. Жак Буске (Bousquet) мяркуе, што «serpentinata» як стыль узнік у 1506 годзе ў выніку глыбокага сутнаснага ўздзеяння скульптурнай кампазіцыі «Лаакоан і яго сыны» на мастакоў-сучаснікаў, і Мікеланджэла ў прыватнасці. Джон Шырман (John Shearman) таксама сцвярджае, што стыль Figura serpentinata быў вынайдзены Мікеланджэла, у прыватнасці пры стварэнні скульптуры «Пераможца» (Genio della Vittoria) для грабніцы Папы Юлія II. Эміль Маўрэр (Maurer), з іншага боку, сцвярджае, што гэты стыль не з’яўляецца характэрным для прац Мікеланджэла і як піянера стылю Figura serpentinata вызначае Даменіка Бекафумі (Beccafumi). Вучню Бекафумі — Марка Піна (Marco Pino) — удалося звязаць стылі Бекафумі, Франчэска Сальвіяці (Salviati), Парміджаніна (Parmigianino) і, магчыма, нават Мікеланджэла, з прычыны чаго яго працы ў цэлым былі насычаны матывамі «serpentinata».
Стыль Figura serpentinata прасочваецца ў мастацтве нават 1620-х гг., у прыватнасці ў працы Берніні «Выкраданне Празерпіны».
Ухлясць
У́хлясць (, Ухлясть) — пасёлак у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Смаліцкага сельсавета.
Трылесіна (Быхаўскі раён)
Трыле́сіна (, Трилесино) — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Смаліцкага сельсавета.
Ђ
Ђ, ђ (Dje) — літара пашыранай кірыліцы, шостая літара сербскага алфавіту, якую выкарыстоўваюць для абазначэння падобнай на беларускую [дж], але прыглушанай. У міжнародным фанетычным алфавіце адпавядае звонкамай пярэднеязычнай сярэднепаднябеннай афрыкаце. Літару вывелі сербскія лінгвісты Вук Караджыч і Лук’ян Мушыцкі, відазмяніўшы для гэтага Д (аналагічна Ћ відазмененая Ч ). У македонскім алфавіце Ђ адпавядае Ѓ. У лацінцы гэта літара пазначаецца праз Đ|Đ, đ, або спалучэннем Dj.
Трылесіна (Быхаўскі раён)
Гісторыя
Згадваецца ў 1675 годзе як вёска Трылесін у складзе Асавецкага войтаўства Магілёўскай воласці ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.
У 1925—1991 гадах цэнтр Трылесінскага сельсавета.
Усяны
Уся́ны (, Усяны) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Зарачскага сельсавета.
Маскалёва
Маскалёва — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Галбіца (Заражанка), за 26 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Паставы, прыкладна за 0,8 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Харкі.
Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,58 км, найбольшая шырыня 0,28 км, даўжыня берагавой лініі 1,4 км. Плошча вадазбору 2,25 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 2 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія. Возера зарастае нязначна. У паўночнай частцы выцякае ручай у раку Заражанка (Галбіца).
Урбаны
Урба́ны (, Урбаны) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Гісторыя
У 1940—1954 гадах цэнтр Урбанскага сельсавета. Да 2004 года ўваходзіла ў склад Зарачскага сельсавета.
Пункт пропуску на мяжы з Латвіяй. З латвійскага боку яму адпавядае пункт пропуску «Сілэнэ» ў Даўгаўпілскім краі. Азін з двух аўтамабільных пунктаў пропуску на мяжы Беларусі з Латвіяй і мае міжнародны статус. У вёсцы знаходзіцца рэспубліканскі пункт мытнага афармлення «Урбаны» (працуе 24 гадзіны).
Бліжэйшы пункт пропуску — міжнародны пункт пропуску Грыгораўшчына ў Верхнядзвінскім раёне за 114 км.
Біскупец (гміна, Навамейскі павет)
Біску́пец (Biskupiec) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Навамейскага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Біскупцы. Плошча гміны складае 241,25 км². Станам на 2004 год у гміне Біскупец пражывалі 9659 чалавек, шчыльнасць — 40 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 25 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 38 населеных пунктаў.
Спіс аб’ектаў PGC (2132001—2133000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2132001—2133000)
Лапша
Да 4 чэрвеня 1965 года пасёлак уваходзіў у склад Ямніцкага сельсавета.
Ушанішкі
Уша́нішкі (, Ушанишки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска Браслаўскага павета Віленскага ваяводства.
Шавялішкі
Шавялі́шкі (, Шевелишки) — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Бахчысарай
Бахчысара́й (Бахчисарай, Бахчисарай, Багъчасарай, Bağçasaray) — горад у Крыме, цэнтр Бахчысарайскага раёна Крыма і гарадскога паселішча Бахчысарай. У мінулым — сталіца Крымскага ханства и Крымскай Народнай Рэспублікі. Назва перакладаецца з крымскататарскай мовы як «сад-палац» (багъча — сад, сарай — палац).
Геаграфія
Размешчаны ў перадгор’ях, на схіле Унутранай грады Крымскіх гор, у лесастэпавай мясцовасці, у даліне прытоку Качы — ракі Чурук-Су, за 30 км на паўднёвы захад ад крымскай сталіцы Сімферопаля. З-за сваёй архітэктуры і багатага гістарычнага мінулага Бахчысарай атрымаў назву «горад пяці стагоддзяў».
Клімат
Клімат перадгорны, напоўзасушлівы, цёплы, з мяккай зімой. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені +0,8 °C, у ліпені +21,7 °C. Ападкаў — 500 мм у год.
Гісторыя
На тэрыторыі цяперашняга Бахчысарая здаўна існавала некалькі паселішчаў. Да моманту стварэння горада ў першай палове XVI стагоддзя сярод іх было тры асноўных: горад-крэпасць Кырк-Ер на горным мысу (цяпер вядомы як Чуфут-Кале), паселішча Салачык у цясніну ля падножжа Кырк-Ера і паселішча Эскі-Юрт пры выхадзе з даліны. У Салачыку і Кырк-Ерэ з часоў Залатой Арды існавалі адміністрацыйныя цэнтры. На мяжы XV і XVI стагоддзяў хан Менглі I Герай разгарнуў у Салачыку гарадское будаўніцтва, плануючы ператварыць яго ў буйны сталічны цэнтр. Статус сталіцы Крымскага ханства паселішча Салачык захоўваў да 1532 года, калі сын Менглі Герая, Сахіб I Герай, заснаваў новую ханскую рэзідэнцыю ў двух кіламетрах ад Салачыка, назваўшы яе Бахчысараем. Пасля вакол новай ханскай рэзідэнцыі разросся сталічны горад. У сярэдзіне XVII стагоддзя Бахчысарай складаўся з 2000 дамоў, прыкладна траціна з якіх належала грэкам. У 1736 годзе горад быў цалкам спалены расійскай арміяй пад камандаваннем Хрыстафора Мініха. Тыя пабудовы ханскага палаца, якія захаваліся да сённяшняга дня, былі збудаваныя ў ходзе аднаўлення горада ў 1740-я — 1750-я гады. У 1794 годзе (праз 11 гадоў пасля ўваходжання Крыма ў склад Расійскай імперыі) у Бахчысараі было 5 млыноў, 20 пякарань, 13 гарбарных майстэрняў, 6 кузняў, кравецкія, чаравічныя і зброевыя майстэрні, 2 вінных рады (грузінскі і малдаўскі) у тым месцы, дзе пазней быў пабудаваны летні кінатэатр «Радзіма», шматлікія гандлёвыя дамы і крамы, 17 караван-хлявоў для прыезджых. У гады Крымскай вайны Бахчысарай апынуўся ў цэнтры ваенных падзей — непадалёк ад горада на рацэ Альме адбылася першая бітва, у якім рускія войскі пад камандаваннем А. С. Меншыкава пацярпелі паразу. Падчас абароны Севастопаля, горад прымаў абозы з харчам, рыштункам і параненымі — Ханскі палац і Успенскі манастыр ператварыліся ў шпіталі. На працягу XIX стагоддзя — пачатку XX стагоддзя горад быў цэнтрам культурнага і грамадскага жыцця крымскіх татараў. Аж да дэпартацыі крымскіх татараў 18 мая 1944 года Бахчысарай быў адным з трох (разам з Карасубазарам і Алуштай) гарадоў Крыма, у якіх пераважала крымскататарскае насельніцтва.
Насельніцтва
Станам на 1 студзеня 2014 года ў Бахчысараі пражывала 26 651 чалавек. Нацыянальны склад: 49 % — рускія, 25 % — крымскія татары, 23 % — украінцы, 3 % — іншыя.
Эканоміка
У Бахчысараі працуюць камбінат «Стройиндустрыя» і вінаробны і хлебны заводы, эфіралівавы і саўгас «Дориндустрия». Да распаду СССР працавалі сокаэкстрактны, кансервавы, малочны заводы, а таксама шэрсцепрадзільная фабрыка. Вялікую ролю ў эканоміцы горада адыгрывае турызм. Асноўныя турыстычныя аб’екты ў горадзе — Ханскі Палац і Чуфут-Кале. Аднак, Бахчысарай таксама папулярны сярод прыхільнікаў актыўных відаў адпачынку (пешыя маршруты, велатурызм, скалалажанне). У апошнія гады вырасла колькасць прыватных гасцініц і рэстаранаў, у асноўным з крымска-татарскай ці усходняй кухняй, размешчаных у зоне Ханскага Палаца і Чуфут-Кале.
Транспарт
Бахчысарай размешчаны на трасе Сімферопаль (25 км) — Севастопаль (каля 30 км). У Бахчысараі таксама пачынаецца жывапісная дарога на Паўднёвы бераг Крыма праз Ай-Петры. У Бахчысарай можна дабрацца з Сімферопаля — прыгараднымі электрычкамі (каля 1 гадзіны), аўтобусамі (каля 30 мін., адыходзяць ад Заходняй аўтастанцыі Сімферопаля) або асабістым аўтатранспартам (15-20 мін). З Севастопаля — прыгараднымі электрычкамі (каля 1,5 гадзін), рэйсавымі аўтобусамі, прыватным аўтатранспартам. Па дарозе з Бахчысараю ў Ялту (праз Ай-Петры) можна праехаць толькі прыватным аўтатранспартам, рэйсавай сувязі на гэтай дарозе няма.
Бахчысарайскі аўтобус і машрутнае таксі
№ 1 вул. Крымская — чыгуначны вакзал — аўтастанцыя — Ханскі палац — Стараселле (Свята-Успенскі манастыр, Чуфут-Кале)
№ 2 Бальніца — чыгуначны вакзал — аўтастанцыя — Ханскі палац — Стараселле (Свята-Успенскі манастыр, Чуфут-Кале)
№ 3 вул. Крымская — чыгуначны вакзал — дачы «Будаўнік»
№ 4 6-ы мікрараён — вул. Крымская — чыгуначны вакзал — аўтастанцыя — 7-ы мікрараён. Найбольш частыя маршруты № 1 і 2:
Славутасці
Галоўным гістарычным помнікам і турыстычным аб’ектам Бахчысарая з’яўляецца палац крымскіх ханаў — Хансарай. Фантан слёз у ханскім палацы праслаўлены ў рамантычнай паэме Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна «Бахчысарайскі фантан» (1822). У часы фашысцкай акупацыі нямецка-румынскімі войскамі з Ханскага палаца былі раскрадзены 283 прадметы з багатай калекцыі экспанатаў Палаца і Музея цюрка-татарскай культуры. Пасля дэпартацыі крымскіх татар амаль 2000 экспанатаў было раскрадзена або перададзена ў іншыя музеі СССР. Тым не менш, цяперашняя экспазіцыя складаецца на 90 % з прадметаў, сабраных у «даваенны» час. Важным гістарычным помнікам Бахчысарая з’яўляецца медрэсэ Зынджырлы — пасля рэстаўрацыі музей адкрыў турыстам свае гасцінныя дзверы. Унікальным месцам для наведвання з’яўляецца гісторыка-культурны комплекс «Дэўлет-Хлеў», у якім размешчаны Крымскі гістарычны музей-запаведнік (да 2015 г. Крымскі гістарычны музей «Ларишес»). У горадзе шмат мячэцей, сярод іх можна вылучыць Хан-Джам і Тахталы-Джам. Паблізу горада таксама размешчаны Свята-Успенскі мужчынскі манастыр і сярэднявечная крэпасць (яе часта называюць пячорным горадам) Чуфут-Кале. Аднымі з сучасных славутасцяў і аб’ектаў адпачынку з’яўляецца Бахчысарайскі парк мініяцюр, самы буйны такі ў Крыме.
Каля горада знойдзена старажытная стаянка эпохі палеаліту.
Бішча (гміна)
Бі́шча (Biszcza) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Білгарайскага павета Люблінскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Бішчы. Плошча гміны складае 106,31 км². Станам на 2006 год у гміне Бішча пражывалі 3,918 чалавек, шчыльнасць — 37 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 8 салецтваў.
Людкоў
Людко́ў (, Людков) — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Холстаўскага сельсавета.
Да 4 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Ямніцкага сельсавета.
Ясная Гара
Я́сная Гара́ (, Ясная Гора) — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета.
Мазкі (Быхаўскі раён)
Ма́зкі (, Мазки) — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Холстаўскага сельсавета.
Да 4 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Ямніцкага сельсавета.
Біскупец (гміна, Альштынскі павет)
Біску́пец (Biskupiec) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Альштынскага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Біскупцы. Плошча гміны складае 290,38 км². Станам на 2004 год у гміне Біскупец пражывалі 19 030 чалавек, шчыльнасць — 65,5 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 29 салецтваў.
Макранскія Хутары
Макра́нскія Хутары́ (, Мокрянские Хутора) — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Холстаўскага сельсавета.
Білгорай (гміна)
Білго́рай (Biłgoraj) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Білгарайскага павета Люблінскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Білгораі. Плошча гміны складае 262,64 км². Станам на 2007 год у гміне Білгорай пражывалі 12,76 чалавек, шчыльнасць — 49 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 28 салецтваў.
Біштынак (гміна)
Бішты́нак (Bisztynek) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Барташыцкага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Біштынку. Плошча гміны складае 203,55 км². Станам на 2004 год у гміне Біштынак пражывалі 6861 чалавек, шчыльнасць — 33,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 18 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 31 населены пункт.
Бледзаў (гміна)
Бле́дзаў (Bledzew) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Мендзыжэцкага павета Любушскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Бледзаве. Плошча гміны складае 247,58 км². Станам на 2004 год у гміне Бледзаў пражывалі 4632 чалавекі, шчыльнасць — 18,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 10 салецтваў.
Бляхоўня (гміна)
Бляхо́ўня (Blachownia) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Чэнстахоўскага павета Сілезскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Бляхоўні. Плошча гміны складае 67,21 км². Станам на 2004 год у гміне Бляхоўня пражывалі 13 383 чалавекі, шчыльнасць — 199,1 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 7 салецтваў.
Мокрае (Быхаўскі раён)
Мо́крае (, Мокрое) — аграгарадок у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Холстаўскага сельсавета, яго цэнтр з 2016 года.
У 1924—1960 і 1965—1966 гадах цэнтр Мокраўскага сельсавета.
Знаходзіцца за 3 км у напрамку на поўнач ад Быхава, за 47 км ад Магілёва на рацэ Макранка.
Блізанаў (гміна)
Бліза́наў (Blizanów) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Калішскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Блізанаве Другім. Плошча гміны складае 157,52 км². Станам на 2014 год у гміне Блізанаў пражывалі 9813 чалавек, шчыльнасць — 62,3 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 40 салецтваў.
Падклённе (Быхаўскі раён)
Падклённе (, Подклёнье) — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Холстаўскага сельсавета.
Да 4 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Ямніцкага сельсавета.
Храм Баалшаміна
Храм Баалшаміна (معبد بعل شمين) — старажытны храм у горадзе Пальміра (Сірыя), прысвечаны ханаанскаму бажаству Баалшаміну. Храм быў пабудаваны ў 131 годзе, у той час як алтар перад храмам датаваўся 115 годам. З распаўсюджаннем хрысціянства ў V стагоддзі храм быў ператвораны ў царкву. Адкрыты швейцарскімі археолагамі ў 1954—1956 гадах. У час сірыйскай грамадзянскай вайны ў 2015 годзе разбураны «Ісламскай дзяржавай Ірака і Леванта» (ІДІЛ) пасля захопу ёй Пальміры.
Архітэктурны стыль
Першапачаткова храм быў часткай вялікага комплексу з трох двароў і ўяўляў сабой спалучэнне ўсходняга і рымскага архітэктурных стыляў. Прапорцыі і капітэлі храма былі рымскія, а элементы над архітравам і бакавымі вокнамі прадстаўлялі ўсходнюю традыцыю з акантавым арнаментам карынфскага ордара, што сведчыць пра егіпецкі ўплыў. У храме быў шасцікалонны пранаас са слядамі кансоляў і цэла. Бакавыя сцены былі ўпрыгожаны пілястрамі. Надпіс на грэчаскай і пальмірскай мовах на апоры калоны, якая падтрымлівала бюст ахвяравальніка храма Мале Агрыпы, сведчыла, што храм быў пабудаваны ў 131 годзе. У надпісе таксама згадваўся візіт імператара Адрыяна ў Пальміру ў 129 годзе.
Разбурэнне
Асобныя часткі храма былі пашкоджаны выбухамі ў 2013 годзе. Паўднёва-ўсходні вугал сцяны храма быў пашкоджаны рабаўнікамі, якія зрабілі дзве адтуліны, каб вынесці мэблю з гасцявога дома.
Летам 2015 года ІДІЛ разбурыла храм, заклаўшы вялікую колькасць узрыўчаткі. Паводле звестак арганізацыі Syrian Observatory for Human Rights, гэта адбылося ў ліпені. Пра разбурэнне храма паведаміў кіраўнік Генеральнага дырэктарата старажытнасцей і музеяў Маамун Абдулкарым. Падрыў храма адбыўся пасля паведамленняў пра заяву ІДІЛ, што арганізацыя не мае намеру зносіць аб'екты сусветнай спадчыны ў Пальміры, але будзе знішчаць усе «політэістычныя» помнікі.
Імперская трансантарктычная экспедыцыя
Імпе́рская трансантаркты́чная экспеды́цыя 1914—1917 гадоў (Imperial Trans-Antarctic Expedition) — другая экспедыцыя пад камандаваннем сэра Эрнэста Шэклтана, мэтай якой было перасячэнне ўсяго Антарктычнага мацерыка. Дасягнуць пастаўленай мэты не ўдалося, аднак у аналах гісторыі гэтая экспедыцыя стала прыкладам прафесіяналізму і цягавітасці палярнікаў, якія здолелі выжыць у экстрэмальных умовах. Экспедыцыя лічыцца апошнім вялікім падарожжам «Залатога веку палярных даследаванняў», якое выкарыстоўвала тэхналогіі XIX стагоддзя, калі абмежаваная ў рэсурсах каманда была цалкам адрэзаная ад знешняга свету. Далей у антарктычных экспедыцыях выкарыстоўваліся прынцыпова іншыя тэхналогіі і сродкі сувязі.
Экспедыцыя ўключала два атрады на караблях «Эндзьюранс» і «Аўрора». Група Шэклтана на «Эндзьюрансе» павінна была падысці да ўзбярэжжа мора Уэдэла, перазімаваць у заліве Фазеля і наступным антарктычным летам выступіць да Паўднёвага полюса. Другі атрад, будучы на в. Роса ў праліве Мак-Мёрда, павінен быў закласці склады для паспяховага вяртання атрада Шэклтана. У выніку «Эндзьюранс» быў заціснуты ў пакавых льдах і пачаў незапланаваны дрэйф, падчас якога быў раздаўлены льдамі і затануў, а «Аўрора», якую сарвала з якарнай стаянкі ў праліве Мак-Мёрда, пасля зацяжнога дрэйфу з цяжкасцю вярнулася ў Новую Зеландыю. Каманда Шэклтана здолела выратавацца без страт, абапіраючыся толькі на ўласныя сілы. З 10 чалавек, якія засталіся на в. Роса, загінулі трое. Паколькі экспедыцыя праходзіла падчас Першай сусветнай вайны, яна апынулася практычна незаўважанай сучаснікамі.
Перадгісторыя
Грамадскае прызнанне, атрыманае Шэклтанам у ходзе экспедыцыі на «Німрадзе», было практычна перакрэсленае новай экспедыцыяй капітана Скота. Калі 8 сакавіка 1912 года ў Лондан прыйшлі першыя тэлеграмы аб поспеху Амундсена, Шэклтан адразу заявіў, што дасягненне Паўднёвага полюса — гэта яшчэ зусім не фінальная кропка ў засваенні Антарктыкі. На думку Шэклтана, галоўнай задачай з гэтага часу становіцца перасячэнне ўсяго Антарктычнага мацерыка:
Зрэшты, Вільгельм Фільхнер яшчэ ў 1911 годзе пачаў рэалізацыю планаў трансантарктычнай экспедыцыі, разлічваючы перасекчы мацярык у самім вузкім яго месцы — ад заліва Фазеля (на 78° пд. ш.) праз Паўднёвы полюс, каб вярнуцца да в. Роса па трасе, разведанай Шэклтанам і Скотам. 11 снежня 1911 года Фільхнер на судне «Дойчланд» адплыў ад вострава Паўднёвая Георгія, накіроўваючыся ў мора Уэдэла, але павярнуў ужо ў студзені 1912 года: шлях яму заступілі суцэльныя палі пакавых ільдоў. Тым не менш, планы Фільхнера, уключаючы месца для зыходнай базы і маршрут следавання, аказалі моцнае ўздзеянне на разлікі Шэклтана. Пасля атрымання трагічных вестак пра капітана Скота Шэклтан імкнуўся як мага хутчэй пачаць новую экспедыцыю, для чаго звярнуўся за дапамогай да былога прэм'ер-міністра лорда Розберы, атрымаўшы адказ, што на «палярныя падарожжы шкада выдаткаваць нават фартынг». Падтрымку Шэклтану аказаў шатландскі даследчык Уільям Спірс Брус, які рыхтаваў аналагічную экспедыцыю яшчэ з 1908 года. Ён нават дазволіў Шэклтану скарыстацца яго разлікамі. Нарэшце, Брытанскі ўрад, які тэрмінова меў патрэбу ў рэабілітацыі краіны ў галіне палярных даследаванняў, паабяцаў Шэклтану ахвяраванне ў 10 000 фунтаў стэрлінгаў (ф. ст.). У той жа дзень, 29 снежня 1913 года, Шэклтан накіраваў ліст у газету Times, у якім апавяшчаў публіку пра свае намеры.
Планы
Шэклтан адразу ж аб’явіў сваю экспедыцыю «Імперскай», заявіўшы:
«Не толькі мы, астраўляне, але і насельнікі ўсіх земляў, якія жывуць пад „Юніён Джэкам“ — нашы сваякі, будзем рады дапамагчы ў рэалізацыі праграмы даследаванняў».
Каб максімальна зацікавіць публіку, Шэклтан у пачатку 1914 года апублікаваў асобнай брашурай дэталёвы план паходу. У агульных рысах ён выглядаў наступным чынам:
Экспедыцыя будзе складацца з двух атрадаў на двух судах. Атрад Шэклтана ў складзе 14 чалавек высадзіцца на ўзбярэжжы Заліва Фазеля. Далей Транскантынентальная партыя, якая ўключае 6 чалавек, з 69 сабакамі і двума, павінна будзе пераадолець 1800 міль (2900 км) праз Паўднёвы полюс да Мора Роса. Тыя людзі, што засталіся, павінны будуць даследаваць Зямлю Грэяма (на судне) і Зямлю Эндэрбі (па сушы), а таксама ўтрымліваць у парадку базу.
Другі атрад пад камандаваннем Энеаса Макінтоша (10 чалавек) павінен будзе дэсантавацца на востраве Роса ў праліве Мак-Мёрда на супрацьлеглым канцы кантынента. Яго задачай будзе закладка складоў правіянту і рыштунку аж да ледавіка Бірдмара і сустрэча транскантынентальнай партыі. Дадаткова ім трэба было здзейсніць «геалагічныя і іншыя назіранні». Шэклтан меў намер здзейсніць пераход у першы ж сезон 1914—1915 гадоў, але амаль адразу зразумеў нерэалістычнасць гэтага плана і вырашыў зазімаваць. Тым не менш, у інструкцыях, дадзеных Макінтошу, не было зроблена паправак.
Фінансаванне
Шэклтан заклаў бюджэт у 50 000 ф. ст., прычым зыходзіў з прынцыпу мінімальных выдаткаў. Улічваючы папярэдні досвед Скота і свой уласны, ён адмовіўся ад грамадскай падпіскі і шукаў буйных спонсараў, пачаўшы збор сродкаў яшчэ ў 1913 годзе. Збор спачатку быў беспаспяховым, але 29 снежня 1913 года ўрад паабяцаў ахвяраванне ў 10 000 фунтаў пры ўмове, што Шэклтан зможа адшукаць эквівалентную суму. Сродкі паступалі наступным чынам: Каралеўскае геаграфічнае таварыства, з якім Шэклтан знаходзіўся ў сварцы яшчэ з 1909 года і нічога ад яго не чакаў, ахвяравала 1 000 фунтаў, прычым Шэклтан з гонару прыняў толькі палову. Лорд Розберы, які не збіраўся даць ні фартынгу, усё-такі ахвяраваў 50 фунтаў. Газета «Нью-Ёрк Таймс» 9 лютага 1914 года абвясціла, што блізкі сябар Скота — Джэймс Бары ахвяраваў Шэклтану 50 000 долараў (каля 10 000 фунтаў па курсе таго часу). Увесну і ўлетку 1914 года рушылі ўслед шчодрыя дарэнні: кіраўнік фірмы Birmingham Small Arms Company Дадлі Докер даў 10 000 фунтаў, спадчынніца тытунёвага фабрыканта Джанет Стэнкамб Уілс — «значную суму» (якая ніколі не была агучана). Нарэшце, шатландскі прамысловец сэр Джэймс Кэйрд ахвяраваў 24 000 фунтаў, пасля чаго ў адным з інтэрв'ю Шэклтан заявіў, што «гэты цудоўны дар вызваліў мяне ад усіх клопатаў».
Агульная сума выдаткаў на экспедыцыю не можа быць вызначана па прычыне адсутнасці дадзеных па ўсіх ахвяраванням, аднак у 1920 годзе рэпарцёры газеты «» ацанілі бюджэт у 80 000 фунтаў. Тым не менш хранічнае безграшоўе і даўгі моцна ўскладнілі ход экспедыцыі, асабліва дзейнасць атрада Макінтоша ў Аўстраліі і выратавальныя аперацыі 1916 года.
Шэклтан выдатна ўяўляў крыніцы даходу і ад самой экспедыцыі, і задзейнічаў іх у поўнай меры: напрыклад, прадаў эксклюзіўныя правы на публікацыю матэрыялаў аб экспедыцыі газеце «Daily Chronicle» і нават заснаваў кампанію Imperial Trans Antarctic Film Syndicate, якой належалі манапольныя правы на дэманстрацыю фільмаў аб экспедыцыі. На выпадак, калі Шэклтан не вернецца жывым, правы на чытанне лекцый аб экспедыцыі надаваліся Фрэнку Уайлду.
Экспедыцыйныя караблі
Для сябе Шэклтан набыў нарвежскую баркентыну Polaris, пабудаваную ў 1912 годзе па замове і Ларса Крыстэнсена. Першапачаткова меркавалася выкарыстоўваць яе як турыстычную яхту для палявання на Шпіцбергене. Судна было пабудавана па чарцяжах «Фрама», аднак мела больш вострыя абводы для павышэння мараходнасці і таму пакавыя льды не маглі выціскаць яго на паверхню. Яно мела ўмяшчальнасць 320, даўжыню 44 м, і, акрамя ветразяў, было абсталяванае паравой машынай у 350 к. с., развіваючы хуткасць да 10 вузлоў. Паколькі прадпрыемства Жэрлаша і Крыстэнсена абанкруцілася, баркентыну выставілі на таргі і яна дасталася Шэклтану за 14 000 фунтаў (прыводзілася таксама сума ў 11 600 фунтаў). Шэклтан пераназваў судна ў «Endurance» («Устойлівасць») у гонар сямейнага дэвізу: «стойкасцю скорым» (By endurance we conquer).
Для другога атрада Шэклтан нагледзеў драўляную кітабойную яхту «Аўрора», пабудаваную ў 1876 годзе, якая служыла на Ньюфаўндлендзе. У 1910 годзе яе купіў былы паплечнік Шэклтана — аўстраліец Дуглас Моўсан для сваёй экспедыцыі. Вызваліўшыся, яхта стаяла да пачатку 1914 года ў порце Хобарта, дзе і была набыта за 3200 ф. ст.. «Аўрора» мела даўжыню 50 м, умяшчальнасць 380 рэг. т., і, акрамя ветразей, была абсталявана паравой машынай у 98 к. с..
Каманда
Шэклтан размясціў ва ўсіх лонданскіх газетах аб’яву наступнага зместу:
Агульная колькасць заявак на ўдзел у экспедыцыі перавысіла 5000, у тым ліку і ад жанчын. У канчатковым выніку ў камандзе было 56 чалавек, па 28 на кожны атрад, прычым некаторыя ўвайшлі ў склад экспедыцыі ў апошні момант — у Буэнас-Айрэсе і Сіднеі. Па сваім звычаі, Шэклтан браў у каманду правераных людзей, якія ўдзельнічалі ў экспедыцыі Скота на «Дыскаверы», экспедыцыі на «Німрадзе» і Аўстралійскай антарктычнай экспедыцыі. Другім памочнікам на «Эндзьюранс» пайшоў, узнагароджаны за выратаванне капітана Эванса ў экспедыцыі «Тэра Нова». Камандаваць атрадам Мора Роса Шэклтан даручыў Энеасу Макінтошу — ветэрану экспедыцыі «Німрада». Камплектаванне каманды «Аўроры» наогул было абцяжараным, бо Брытанскае Адміралцейства адмовілася прадастаўляць сваіх людзей.
Атрад Мора Роса
Значком «†» выдзелены загінулыя
Плаванне на поўдзень
«Эндзьюранс» адплыў з Плімута 8 жніўня 1914 года, накіроўваючыся ў Буэнас-Айрэс. Шэклтана на борце не было: ён уладжваў фінансавыя праблемы экспедыцыі. У Буэнас-Айрэс ён адплыў хуткаходным лайнерам і прыбыў туды раней свайго карабля. У сталіцы Аргенціны каманда папоўнілася Пірсам Блэкбара, а некалькі чалавек, якія адправіліся з Брытаніі, звольніліся. 26 кастрычніка адплылі да Паўднёвай Георгіі, якую ўбачылі 5 лістапада. На кітабойнай базе Грутвікен палярнікі пражылі месяц і 5 снежня рушылі далей на поўдзень. 7 снежня давялося павярнуць на поўнач, сутыкнуўшыся з суцэльнымі лядовымі палямі пад 57° 26' пд. ш.. Манеўры не дапамаглі: лядовыя палі ўжо 14 снежня заступілі шлях судну на 24 гадзіны. Праз тры дні «Эндзьюранс» зноў спыніўся. У апісанні падарожжа Шэклтан прызнаваўся, што быў гатовы да цяжкіх лядовых умоў, але настолькі магутных палёў пакуль не чакаў.
Намаганні ўсёй каманды дапамаглі прабіць у пакавых ільдах канал, таму да 22 снежня ўдавалася прасоўвацца на поўдзень. Да 7 студзеня 1915 года «Эндзьюранс» сутыкнуўся з 30-метровымі ледзянымі сценамі, якія атачалі ўзбярэжжа Зямлі Котса. Гэтыя тэрыторыі ўжо абследаваў у 1904 годзе Уільям Спірс Брус. Дадзеная акалічнасць прымусіла Шэклтана адмовіцца ад высадкі, хаця 15 студзеня была выяўленая зручная для базы бухта з спадзістымі бакамі ледавіка, якія вялі ўнутр мацерыковага лёду. Шэклтан заявіў, што мясцовасць занадта далёкая ад заліва Фазеля. Потым ён шкадаваў аб гэтым рашэнні. 17 студзеня экспедыцыя дасягнула 76° 27' пд. ш., адкуль можна было бачыць зямлю, якой Шэклтан даў імя Кэйрда — у гонар спонсара паходу; з-за надзвычай дрэннага надвор'я «Эндзьюранс» схаваўся ад буры за айсбергам.
Абаляны
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Відзаўскага пассавета.
Імперская трансантарктычная экспедыцыя
Дрэйф «Эндзьюранса» ў лютым-кастрычніку 1915 года
Хуткасць дрэйфу была вельмі малой: у канцы сакавіка Шэклтан вылічыў, што з 19 студзеня карабель прайшоў усяго 95 марскіх міль (193 км). Аднак ужо ў красавіку пачаліся зрухі лёду, і Шэклтан з непакоем пісаў, што калі карабель патрапіць у зону сціску, то будзе раздушаны як шкарлупіна яйка. Да пачатку палярнай ночы (у маі) экспедыцыя была ў пункце 75° 23' пд. ш., 42° 14' з. д., працягваючы дрэйфаваць на поўнач.
Палярная ноч праходзіла ў спрыяльнай абстаноўцы, хоць шмат увагі патрабавалі да сябе сабакі, размешчаныя на лёдзе. Былі ўведзеныя абавязковыя лыжныя прагулкі пры святле месяца, ставіліся аматарскія спектаклі і няўхільна адзначаліся розныя падзеі. 24 мая быў урачыста адсвяткаваны Дзень імперыі. Толькі 22 ліпеня зрухі лёду сталі ўяўляць пагрозу. 1 жніўня з паўднёвага захаду наляцеў шторм з зацяжнымі снегападамі, льды самкнуліся пад кілем карабля, але канструкцыя вытрымала. У жніўні «Эндзьюранс» дрэйфаваў у раёне, у якім у 1823 годзе капітан Бенджамін Морэл нібыта заўважыў востраў, названы Новая Паўднёвая Грэнландыя. Шэклтан, не знайшоўшы ніякіх прыкмет сушы, прыйшоў да высновы, што Морэла ўвялі ў зман айсбергі.
30 верасня «Эндзьюранс» перанёс найцяжэйшыя лядовыя сціскі за ўвесь час экспедыцыі, і яго капітан Фрэнк Уорслі параўнаў корпус карабля з «валанам, які перакідваюць тузін разоў». 24 кастрычніка моцны напор ільдоў з левага борту прывёў да разбурэння драўлянай канструкцыі і ўтварэння прабоіны. На лёд былі выгружаны харчы і тры шлюпкі. Трое сутак каманда змагалася за жыццё карабля, адпампоўваючы з трумаў ваду пры −27 °C і спрабуючы падвесці пластыр. 27 кастрычніка Шэклтан распарадзіўся пачаць эвакуацыю на лёд. Судна знаходзілася ў пункце 69° 05' пд. ш., 51° 30' з. д.. Яго абломкі знаходзіліся на плаву яшчэ некалькі тыдняў і канчаткова схаваліся пад вадой да 21 лістапада. Гэта дазволіла захаваць мноства пакінутых рэчаў, у тым ліку фотакамеры Хёрлі і 550 знятых фотапласцінак. З-за велізарнай вагі прыйшлося адабраць толькі 150 найбольш удалых, а астатнія кінуць.
У дрэйфуючых ільдах
Пасля гібелі карабля не магло быць і гаворкі аб перасячэнні кантынента: камандзе трэба было выжыць. У Шэклтана было некалькі варыянтаў маршруту, але асабліва яго прыцягваў востраў Робертсана, адкуль можна было дабрацца да Зямлі Грэяма і кітабойнай базы ў заліве Вільгельміны. Уорслі разлічыў, што камандзе трэба будзе пераадолець каля 700 км, прычым лічыў неабходным дачакацца лета, каб можна было рушыць на лодках. Шэклтан адхіліў гэтую прапанову.
Паход па неабсяжным льдам пачаўся 30 кастрычніка 1915 года, прычым дзве з трох шлюпак пагрузілі на сані. Лядовая абстаноўка бесперапынна пагаршалася. Паводле слоў Хёрлі, «гэта быў суцэльны лабірынт валаў і таросаў, у якім ледзь можна было знайсці ярд роўнай паверхні». За тры дні ўдалося пераадолець усяго 3 мілі, пасля чаго 1 лістапада Шэклтан абвясціў прыпынак: трэба было дачакацца раставання льдоў. Лагер на лёдзе атрымаў назву Ocean Camp, прычым з яго месцазнаходжання было відаць абломкі «Эндзьюранса».
Неўзабаве пачаў адчувацца недахоп харчавання: усё, без чаго можна было абысціся, было пакінутае ў акіянскім лагеры. Харлі і Мак-Лін былі адпраўленыя за харчаваннем. 2 лютага 1916 года Шэклтан накіраваў вялікі атрад, каб забраць пабольш запасаў і трэцюю шлюпку, якую кінулі. Асновай рацыёну стала цюленіна, але з-за наяўнасці мноства сабак мяса адчайна не хапала. Таму 2 красавіка начальнік распарадзіўся прыстрэліць ўсіх пакінутых ездавых жывёл. Мяса сабак забяспечыла людзей дадатковай ежай.
Плаванне да вострава Элефант
8 красавіка крыга, на якой размяшчаўся лагер, раскалолася, прычым палаткі і запасы апынуліся на меншай частцы крыгі, якая працягвала разбурацца. Каманда тэрмінова пачала грузіцца на шлюпкі, ужо падрыхтаваныя да падобнай падзеі. Шлюпкі ахрысцілі ў гонар спонсараў экспедыцыі: «Джэймс Кэйрд», «Дадлі Докер» і «Стэнкамб Уілс». Раніцай 9 красавіка быў спушчаны на ваду «Дадлі Докер», а праз 4 гадзіны на плаву былі ўжо і дзве іншыя шлюпкі. Шэклтан камандаваў «Джэймсам Кэйрдам», Уорслі — «Дадлі Докерам», камандзірам «Стэнкамба Уілса» фармальна быў прызначаны штурман Хадсан, але з-за яго псіхічнага стану фактычна на шлюпцы распараджаўся Крын. Цяпер мэтай Шэклтана быў, дзе мелася збудаваная кітабоямі драўляная царква, з матэрыялу якой можна было пабудаваць судна.
Пераход ажыццяўляўся павольна: мора было забіта льдамі, з-за чаго экспедыцыянеры часта выцягвалі шлюпкі на лёд і чакалі паляпшэння абстаноўкі. Шэклтан, які завагаўся ў выбары маршруту, нарэшце, вырашыўся плыць да Заліва Надзеі. Аднак голад, тэмпература паветра -30 °C і немагчымасць схавацца ад салёнай вады прымусілі яго даць каманду ісці на в. Элефант, як адзіна магчымы для іх прытулак.
Плаванне на «Джэймсе Кэйрдзе»
«Джэймс Кэйрд», кітабойны вельбот, пазбаўлены палубы, быў пабудаваны па чарцяжах. Даўжыня яго сягала 6,9 м. Плотніку Мак-Нішу трэба было зрабіць шлюпку больш марской, выкарыстоўваючы толькі ту маёмасцб, якая была ў экспедыцыянераў. Мак-Ніш надбудаваў барты і зрабіў з парусіны чахол, які замяніў палубу. Для дасягнення воданепранікальнасці швы былі апрацаваны крывёю цюленяў у сумесі з алейнай фарбай. З «Дадлі Докер» знялі мачту і зрабілі з яе фальшкіль, як для павелічэння ўстойлівасці, так і для таго, каб зрабіць корпус больш моцным. Для паляпшэння ўстойлівасці ў шлюпку паклалі «доўгую тону» (1016 кг) баласта.
У шлюпку загрузілі харчы, прызначаныя для трансантарктычнага паходу: галеты, харчовыя канцэнтраты, сухое малако і цукар. Прэсную ваду залілі ў дзве 18-галонныя бочкі (адна з якіх была пашкоджана падчас пагрузкі). Ежу рыхтавалі на двух прымусах.
З сабой Шэклтан браў пяцерых чалавек.
Іншымі захацелі ісці Том Крын, Цім Мак-Карці, цясляр Мак-Ніш і Джон Вінсент. К. Алэкзэндер лічыла, што Шэклтан хацеў трымаць двух апошніх пад сваім кантролем. «Джэймс Кэйрд» адплыў 24 красавіка 1916 года пры спрыяльным паўднёва-заходнім ветры. Начальнікам атрада на в. Элефант застаўся Ф. Уайлд, якому Шэклтан даў дэталёвыя інструкцыі. У выпадку, калі Шэклтан не вернецца да вясны, камандзе трэба было дабірацца да в. Дэсепшэн і чакаць дапамогі там.
Першыя прыкметы зямлі паказаліся 8 мая, аднак з-за ўрагану прыйшлося легчы ў дрэйф на суткі. Экспедыцыянерам пагражала караблекрушэнне ля, аднак стан членаў каманды стаў гэтак сумным, што 10 мая Шэклтан адважыўся на высадку, нягледзячы на ўсе небяспекі. Высадзіцца атрымалася блізу заліва Караля Хокана. Начальнік экспедыцыі пазней прызнаваўся, што гэта плаванне было адным з самых страшных выпрабаванняў, якое яму давялося перажыць.
Каманда знаходзілася ў 280 км ад кітабойнай базы (калі плыць уздоўж узбярэжжа), аднак, мяркуючы па стане шлюпкі, пераадолець гэтую адлегласць было немагчыма. Вінсент і Мак-Ніш былі на мяжы жыцця і смерці, таму Шэклтан, Уорслі і Крын вырашылі ісці за выратаваннем праз горы — да кітабойнай базе Стромнес.
15 мая шлюпку перавялі на 7 міль на ўсход ад да больш зручнай стаянкі ў вусце заліва. Тут быў заснаваны «Лагер Пегоці» (названы ў гонар лодкі-хаты, апісанай у Дыкенса). 18 мая тры чалавекі рушылі ў горы — гэта было першае ў гісторыі перасячэнне ўнутраных раёнаў Паўднёвай Георгіі (Р. Хантфард лічыў, што гэта маглі зрабіць і да Шэклтана нарвежскія кітабоі, але сведчанняў гэтаму няма). Паход быў вельмі цяжкім яшчэ і таму, што ў вандроўнікаў не было карт, і ўвесь час прыходзілася абыходзіць ледавікі і горныя абрывы. Без усялякага рыштунку, без сну яны за 36 гадзін дасягнулі Стромнеса, прычым выглядалі, паводле слоў Уорслі, «як тры пудзілы». У той жа дзень, 19 мая, нарвежцы адправілі маторны катэр, каб эвакуіраваць Мак-Карці, Мак-Ніша і Вінсента і забраць «Джэймса Кэйрда». Кітабоі зладзілі падарожнікам захоплены прыём і дапамагалі ўсімі магчымымі спосабамі. 21 мая ўсе ўдзельнікі плавання сабраліся на нарвежскай базе.
Выратавальная экспедыцыя Шэклтана
Ужо праз тры дні пасля прыбыцця ў Стромнес, Шэклтан на борце кітабойца The Southern Sky распачаў спробу выратаваць каманду з в. Элефант. У маі палі пакавых ільдоў не дазволілі наблізіцца да вострава бліжэй чым на 110 км, а кітабоец не быў прыстасаваны для плавання ў ільдах. Шэклтан адступіў і адбыў у Порт-Стэнлі.
На Фалклендах мелася адгалінаванне падводнага тэлеграфнага кабеля. Шэклтан неадкладна звязаўся з Адміралцействам у Лондане і запатрабаваў знайсці падыходнае для выратавальнай аперацыі судна, яму паведамілі, што нічога прыдатнага не будзе ў паўднёвых шыротах да кастрычніка, калі, паводле разлікаў начальніка, было б ужо занадта позна. Шэклтану ўдалося заручыцца падтрымкай англійскага пасла ва Уругваі і атрымаць ад урада краіны траўлер, на якім 10 чэрвеня была распачата другая спроба прабіцца да в. Элефант, зноў беспаспяховая. Тады Шэклтан, Крын і Уорслі адплылі ў Пунта-Арэнас, у Чылі, дзе сустрэліся з брытанскім суднаўладальнікам Мак-Дональдом. 12 ліпеня на шхуне Мак-Дональда «Эма» была прадпрынятая трэцяя спроба выратаваць каманду: пакавыя льды і на гэты раз не пусцілі судна да ўзбярэжжа. Шэклтан пазней назваў у гонар Мак-Дональда шэльфавы ледавік на ўзбярэжжы мора Уэдэла. Да таго часу — сярэдзіну жніўня — Шэклтан ужо больш за тры месяцы не меў звестак аб сваёй камандзе. Урад Чылі прадаставіў у распараджэнне палярніка паравы буксір Yelcho, які ўжо ўдзельнічаў у трэцяй спробе выратавальнай аперацыі ў якасці дапаможнага судна. 25 жніўня пачалася чацвёртая спроба, якая шчасна завяршылася да поўдня 30 жніўня: усе ўдзельнікі зімоўкі на в. Элефант перайшлі на борт Yelcho. Уся каманда прыбыла ў Пунта-Арэнас 3 верасня 1916 года.
Лёс каманды на в. Элефант
Фрэнку Уайлду дасталася каманда, якая знаходзілася ў крытычным стане: у Люіса Рыкінсана здарыўся сардэчны прыступ, лекар падазраваў інфаркт, Блэкбара абмарозіў ногі і быў не ў стане перасоўвацца, у Хадсана развілася цяжкая дэпрэсія. Варта было ўладкаваць зімоўе; па прапанове Марстана і Грынстрыта перавярнулі дзве шлюпкі, што засталіся, паставіўшы іх на падмурак з каменных груд, абцягнуўшы па баках ветразямі і іншымі матэрыяламі, — унутранае памяшканне атрымалася каля 5 футаў вышынёй. Зімоўе празвалі Snuggery («Утульны прыстанак»), яно паслужыла дастаткова эфектыўным сховішчам ад зімовых штормаў.
23 жніўня каманда сутыкнулася з наступствамі памылкі Уайлда: узбярэжжа было пакрыта шчыльнай паласой прыпаяў, цюлені не вылазілі на бераг, кудысьці схаваліся і пінгвіны. Орд-Ліс зусім сур'ёзна пісаў у дзённіку, што прыйдзецца з'есці таго, хто памрэ першым. Уайлд пачаў рыхтавацца да марскога паходу на в. Дэсепшэн, прызначыўшы яго на 5 кастрычніка, але ўжо 30 жніўня на востраў прыбыў Шэклтан і ўся каманда была эвакуяваная.
Дзейнасць атрада вострава Роса
Кіраўніком атрада Мора Роса стаў Энеас Макінтош, які беспаспяхова спрабаваў пераканаць Адміралцейства даць яму ваенных маракоў. Дадзены атрад разглядаўся як дапаможны — яго галоўнай мэтай была закладка складоў. Але, нягледзячы на гэта, Шэклтан уключыў у каманду і навуковую групу для магнітных, геалагічных і біялагічных пошукаў. Шэфам навуковай групы быў геолаг А. Стывенс, які атрымаў таксама тэалагічную адукацыю. 21-гадовы выпускнік Кембрыджа Коўл, будучы біёлагам, стаў па сумяшчальніцтве лекарам. Святар Спенсер-Сміт замяніў аднаго з членаў каманды, якога прызвалі на франты Першай сусветнай вайны. Яшчэ трох членаў навуковай групы прынялі ў Аўстраліі.
У Аўстраліі
Макінтош і асноўная частка каманды прыбылі ў Сідней у кастрычніку 1914 года і былі непрыемна здзіўлены тым, што экспедыцыйнае судна было відавочна непрыдатным для плавання ў Антарктыку і мела патрэбу ў рамонце. Шэклтан не надта клапаціўся пра лёс другога атрада, таму дакументы аб перадачы судна Моўсанам нават не былі аформленыя належным чынам. Макінтош забракаваў большую частку закупленага правіянту і рыштунку, асабліва навігацыйнага абсталявання, непрыдатнымі былі і жылыя памяшканні. Фактычна аснашчэнне экспедыцыі трэба было пачынаць зноўку. У дадатак, Шэклтан скараціў бюджэт атрада на 1000 ф. ст., таму Макінтошу давялося тэрмінова шукаць спонсараў і праводзіць экскурсіі па судне, каб дастаць хоць нейкія грошы. Сродкаў не хапала нават на жалаванне камандзе і яе пражыванне ў Сіднеі.
Макінтошу прыйшлося вырашаць усе праблемы самастойна ва ўмовах вострага недахопу часу: Шэклтан ужо адплыў у Антарктыду. Аўстралійскія ўдзельнікі экспедыцый Шэклтана і Скота ўвайшлі ў становішча і дапамаглі хутка сабраць сродкі, аднак у сітуацыі, якая склалася, некаторыя члены экспедыцыі звольніліся, і іх давялося ў апошні момант замяняць маладымі людзьмі, якія не мелі ніякага досведу: другі механік А. Данэлі служыў на чыгунцы і ніколі не быў у моры, радыстам падахвоціўся быць 18-гадовы Л. Хук.
Нягледзячы на ўсе праблемы, «Аўрора» адплыла 15 снежня 1914 года і прышвартавалася ў Хобарце 20-га. У Антарктыду адправіліся 24 снежня, на тры тыдні пазней, чым гэта было прадугледжана планам. Макінтош збіраўся размясціцца на мысе Эванса, на базе экспедыцыі «Тэра Нова», паколькі разлічваў знайсці там для «Аўроры» надзейную зімовую стаянку..