cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юпітэр (планета)
Гарачыя цені ад спадарожнікаў
Яшчэ адною незразумелаю з'явай можна назваць «гарачыя цені». Паводле дадзеных радыёвымярэнняў, праведзеных у 1960-х гадах, у месцах, куды на Юпітэр падаюць цені ад яго спадарожнікаў, тэмпература прыкметна павышаецца, а не паніжаецца, як можна было б чакаць.
Магнітнае поле і магнітасфера
Першая прыкмета любога магнітнага поля — радыё- і рэнтгенаўскае выпраменьванне. Аб будове магнітнага поля можна меркаваць з дапамогай мадэлей працэсаў, якія адбываюцца. Так было ўстаноўлена, што магнітнае поле Юпітэра мае не толькі дыпольны складнік, але і квадрупольны, актупольны і іншыя гармонікі вышэйшых парадкаў. Мяркуецца, што магнітнае поле ствараецца дынама-машынай, падобнай на зямную. Але ў адрозненне ад Зямлі, правадніком токаў на Юпітэры служыць пласт металічнага гелію.
Вось магнітнага поля нахіленая да восі кручэння 10,2 ± 0,6°, амаль як і на Зямлі, аднак, паўночны магнітны полюс размешчаны побач з паўднёвым геаграфічным, а паўднёвы магнітны — з паўночным геаграфічным. Напружанасць поля на ўзроўні бачнай паверхні аблокаў роўная 14 Э каля паўночнага полюса і 10,7 Э каля паўднёвага. Яго палярнасць адваротная палярнасці зямнога магнітнага поля.
Форма магнітнага поля ў Юпітэра моцна сплюшчаная і нагадвае дыск у адрозненне ад кроплепадобнай у Зямлі). Цэнтрабежная сіла, якая дзейнічае на раскручаную плазму з аднаго боку і цеплавы ціск гарачай плазмы з другога, расцягвае сілавыя лініі, утвараючы на адлегласці 20 RJ структуру, якая нагадвае тонкі блін, таксама вядомую як магнітадыск. Ён мае тонкую токавую структуру паблізу магнітнага экватара.
Вакол Юпітэра, як і вакол большасці планет Сонечнай сістэмы, існуе магнітасфера — вобласць, у якой паводзіны зараджаных часціц, плазмы, вызначаюцца магнітным полем. Для Юпітэра крыніцамі такіх часціц з'яўляюцца сонечны вецер і спадарожнік Іо. Вулканічны попел, які выкідаецца вулканамі Іо, іанізуецца пад дзеяннем сонечнага ультрафіялету. Так утвараюцца іоны серы і кіслароду: S+, O+, S2+ і O2+. Гэтыя часціцы пакідаюць атмасферу спадарожніка, аднак застаюцца на арбіце вакол яго, утвараючы тор. Гэты тор быў адкрыты апаратам «Вояджэр-1», ён ляжыць у плоскасці экватара Юпітэра і мае радыус у 1 RJ ў папярочным сячэнні і радыус ад цэнтра (у дадзеным выпадку ад цэнтра Юпітэра) да ўтваральнай паверхні ў 5,9 RJ. Менавіта ён вызначае дынаміку магнітасферы Юпітэра.
Набягаючы сонечны вецер ураўнаважваецца ціскам магнітнага поля на адлегласці ў 50-100 радыусаў планеты, без уплыву Іо гэта адлегласць была б не большая за 42 RJ. На начным баку працягваецца за арбіту Сатурна, дасягаючы ў даўжыню 650 млн км і больш. Паскораныя ў магнітасферы Юпітэра электроны дасягаюць Зямлі. Калі б магнітасферу Юпітэра можна было бачыць з паверхні Зямлі, то яе вуглавыя памеры перавышалі б памеры Месяца.
Радыяцыйныя паясы
Юпітэр мае магутныя радыяцыйныя паясы. Пры збліжэнні з Юпітэрам «Галілеа» атрымаў дозу радыяцыі, якая ў 25 разоў перавышае смяротную дозу для чалавека. Выпраменьванне радыяцыйнага пояса Юпітэра ў радыёдыяпазоне ўпершыню было выяўлена ў 1955 годзе. Радыёвыпраменьванне носіць сінхронны характар​​. Электроны ў радыяцыйных паясах валодаюць велізарнай энергіяй, якая складае каля 20 МэВ, пры гэтым зонд «Касіні» выявіў, што шчыльнасць электронаў у радыяцыйных паясах Юпітэра ніжэйшая, чым чакалася. Паток электронаў у радыяцыйных паясах Юпітэра можа быць вельмі небяспечны для касмічных апаратаў, бо апаратура пад уздзеяннем радыяцыі можа выйсці са строю. Наогул, радыёвыпраменьванне Юпітэра не з'яўляецца строга аднародным і сталым — як па часе, так і па частаце. Сярэдняя частата такога выпраменьвання, паводле дадзеных даследаванняў, складае каля 20 МГц, а ўвесь дыяпазон частот — ад 5-10 да 39,5 Мгц ..
Юпітэр акружаны іанасферай працягласцю 3000 км.
Палярныя ззянні на Юпітэры
На Юпітэры назіраюцца яркія ўстойлівыя ззянні вакол абодвух палюсоў. У адрозненне палярных ззянняў на Зямлі, якія паяўляюцца ў перыяды павышанай сонечнай актыўнасці, палярныя ззянні Юпітэра з'яўляюцца пастаяннымі, хоць іх інтэнсіўнасць мяняецца з дня ў дзень. Яны складаюцца з трох галоўных кампанентаў: асноўная і найбольш яркая вобласць параўнальна невялікая (менш за 1000 км у шырыню), размешчаная прыкладна ў 16° ад магнітных палюсоў ; гарачыя плямы — сляды магнітных сілавых ліній, якія злучаюць іанасферы спадарожнікаў з іанасферай Юпітэра, і вобласці кароткачасовых выкідаў, размешчаных усярэдзіне асноўнага кальца. Выкіды палярных ззянняў былі выяўленыя амаль ва ўсіх частках электрамагнітнага спектра ад радыёхваль да рэнтгенаўскіх прамянёў (да 3 кэВ), аднак яны найбольш яркія ў сярэднім інфрачырвоным дыяпазоне (даўжыня хвалі 3-4 мкм і 7-14 мкм) і глыбокай ўльтрафіялетавай вобласці спектра (даўжыня хвалі 80-180 нм).
Гарачыя плямы звязаны з трыма галілеевымі спадарожнікамі: Іо, Еўропа і Ганімед. Яны ўзнікаюць з-за таго, што плазма запавольваецца паблізу спадарожнікаў. Самыя яркія плямы належаць Іо, бо гэты спадарожнік з'яўляецца асноўным пастаўшчыком плазмы, плямы Еўропы і Ганімеда значна слабейшыя. Яркія плямы ўнутры асноўных кольцаў, якія з'яўляюцца час ад часу, як лічыцца, звязаныя з узаемадзеяннем магнітасферы і сонечнага ветру.
Вялікая рэнтгенаўская пляма
Арбітальным тэлескопам «Чандра» у снежні 2000 года на полюсах Юпітэра (галоўным чынам, на паўночным полюсе) выяўлена крыніца пульсуючага рэнтгенаўскага выпраменьвання, названая Вялікай рэнтгенаўскай плямай. Прычыны гэтага выпраменьвання пакуль загадка.
Гіпотэзы аб узнікненні і фарміраванні Юпітэра
Значны ўклад ва ўяўленні аб фарміраванні і эвалюцыі зорак ўносяць назіранні экзапланет. Так, з іх дапамогай былі ўстаноўлены рысы, агульныя для ўсіх планет, падобных да Юпітэра:
Існуюць дзве асноўныя гіпотэзы, якія тлумачаць працэсы ўзнікнення і фарміравання Юпітэра.
Паводле першай гіпотэзы, якая атрымала назву гіпотэзы «кантракцыі», адноснае падабенства хімічнага складу Юпітэра і Сонца (вялікая доля вадароду і гелію) тлумачыцца тым, што ў працэсе ўтварэння планет на ранніх стадыях развіцця Сонечнай сістэмы ў газапылавым дыску ўтварыліся масіўныя «згушчэнні», з якіх утварыліся планеты, г. зн. Сонца і планеты фарміраваліся падобным чынам. Праўда, гэтая гіпотэза не тлумачыць усё ж такі наяўныя адрозненні ў хімічным складзе планет: Сатурн, напрыклад, утрымлівае больш цяжкіх хімічных элементаў, чым Юпітэр, а той, у сваю чаргу, больш, чым Сонца. Планеты ж зямной групы вельмі моцна адрозніваюцца па сваім хімічным складзе ад планет-гігантаў.
Другая гіпотэза (гіпотэза «акрэцыі») кажа, што працэс утварэння Юпітэра, а таксама Сатурна, адбываўся ў два этапы. Спачатку на працягу некалькіх дзясяткаў мільёнаў гадоў фарміраваліся цвёрдыя шчыльныя целы, накшталт планет зямной групы. Затым пачаўся другі этап, калі на працягу некалькіх соцень тысяч гадоў адбывалася акрэцыя газу з першаснага протапланетнага воблака на гэтыя целы, якія дасягнулі да таго моманту масы ў некалькі мас Зямлі.
Яшчэ на першым этапе з вобласці Юпітэра і Сатурна частка газу рассеялася, што прывяло да некаторых адрозненняў у хімічным складзе гэтых планет і Сонца. На другім этапе тэмпература знешніх слаёў Юпітэра і Сатурна дасягала 5000 °C і 2000 °C адпаведна. Уран жа і Нептун дасягнулі крытычнай масы, неабходнай для пачатку акрэцыі, значна пазней, што паўплывала як на іх масы, так і на хімічны склад.
У 2004 годзе Катарынай Лодэрс з Універсітэта Вашынгтона была прапанавана гіпотэза, што ядро Юпітэра складаецца ў асноўным з нейкага клейкага арганічнага рэчыва, што, у сваю чаргу, у значнай ступені паўплывала на захоп ядром рэчыва з навакольнай вобласці прасторы. Каменна-смаляное ядро, якое ўтварылася ў выніку, сілай свайго прыцягнення «захапіла» газ з сонечнай туманнасці, утварыўшы сучасны Юпітэр. Гэтая ідэя ўпісваецца ў другую гіпотэзу аб узнікненні Юпітэра шляхам акрэцыі.
Юпітэр як «няўдалая зорка»
Тэарэтычныя мадэлі паказваюць, што калі б маса Юпітэра была нашмат большая за яго рэальную масу, то гэта прывяло б да сціскання планеты. Невялікія змены масы не выклікалі б колькі-небудзь значных змен радыуса. Аднак калі б маса Юпітэра перавышала яго рэальную масу ў чатыры разы, шчыльнасць планеты ўзрасла б да такой ступені, што пад дзеяннем узрослай гравітацыі памеры планеты моцна зменшыліся б. Такім чынам, як відаць, Юпітэр мае максімальны дыяметр, які магла б мець планета з падобнай будовай і гісторыяй. З далейшым павелічэннем масы сціскананне працягвалася б да таго часу, пакуль у працэсе фарміравання зоркі Юпітэр не стаў бы карычневым карлікам з масай, якая б пераўзыходзіла яго цяперашнюю прыкладна ў 50 разоў. Гэта дае астраномам падставы лічыць Юпітэр «няўдалай зоркай», хоць незразумела, ці падобныя працэсы фарміравання такіх планет, як Юпітэр, з тымі, што прыводзяць да фарміравання двайных зорных сістэм. Хоць для таго, каб стаць зоркай, Юпітэру трэба было б быць у 75 разоў масіўнейшым: самы маленькі з вядомых чырвоных карлікаў ўсяго толькі на 30 % большы ў дыяметры.
Гіпотэзы аб існаванні жыцця ў атмасферы Юпітэра
У цяперашні час наяўнасць жыцця на Юпітэры здаецца малаверагоднай: нізкая канцэнтрацыя вады ў атмасферы, адсутнасць цвёрдай паверхні і г. д. Аднак яшчэ ў 1970-х гадах амерыканскі астраном Карл Саган гаварыў пра магчымасць існавання ў верхніх пластах атмасферы Юпітэра жыцця на аснове аміяку. Варта адзначыць, што нават на невялікай глыбіні ў атмасферы тэмпература і шчыльнасць дастаткова высокія, і магчымасць, па меншай меры, хімічнай эвалюцыі выключаць нельга, бо хуткасць і імавернасць праходжання хімічных рэакцый спрыяюць гэтаму. Аднак магчымае існаванне на Юпітэры і водна-вуглевадароднага жыцця: у пласце атмасферы, у якім ёсць воблакі з вадзянога пару, тэмпература і ціск таксама вельмі спрыяльныя. Карл Саган сумесна з Э. Э. Солпітэрам, зрабіўшы вылічэнні ў рамках законаў хіміі і фізікі, апісалі тры ўяўныя формы жыцця, якія могуць існаваць у атмасферы Юпітэра :
Будучыня Юпітэра і яго спадарожнікаў
Вядома, што Сонца ў выніку паступовага вычэрпвання свайго тэрмаядзернага паліва павялічвае сваю свяцільнасць прыкладна на 11 % кожныя 1,1 млрд гадоў, і ў выніку гэтага яго калязоркавая заселеная зона перамесціцца за межы сучаснай зямной арбіты, пакуль не дасягне сістэмы Юпітэра. Павелічэнне яркасці Сонца ў гэты перыяд разагрэе спадарожнікі Юпітэра, дазволіўшы вызваліцца на іх паверхню вадкай вадзе, а значыць, створыць умовы для падтрымання жыцця. Праз 7,59 мільярда гадоў Сонца стане чырвоным гігантам. Мадэль паказвае, што адлегласць паміж Сонцам і газавым гігантам скароціцца з 765 да 500 млн км. У такіх умовах Юпітэр пяройдзе ў новы клас планет, так званых «гарачых Юпітэраў». Тэмпература на яго паверхні дасягне 1000 К, што выкліча цёмна-чырвонае свячэнне планеты. Спадарожнікі стануць непрыдатнымі для падтрымання жыцця і будуць прадстаўляць сабой высушаныя распаленыя пустыні.
Спадарожнікі і кольцы
Паводле дадзеных на студзень 2012 года, у Юпітэра вядома 67 спадарожнікаў — найбольшае значэнне сярод планет Сонечнай сістэмы. Паводле ацэнак, спадарожнікаў можа быць не менш за сотню. Спадарожнікі маюць ў асноўным імёны розных міфічных персанажаў, так ці інакш звязаных з Зеўсам-Юпітэрам. Спадарожнікі падзяляюць на дзве вялікія групы — унутраныя (8 спадарожнікаў, галілеевыя і негалілеевыя ўнутраныя спадарожнікі) і знешнія (55 спадарожнікаў, таксама падпадзяляюцца на дзве групы) — такім чынам, усяго атрымліваецца 4 «разнавіднасці». Чатыры самыя вялікія спадарожнікі — Іо, Еўропа, Ганімед і Каліста — былі адкрытыя яшчэ ў 1610 годзе Галілеа Галілеем. Адкрыццё спадарожнікаў Юпітэра паслужыла першым сур'ёзным фактычным довадам на карысць геліяцэнтрычнай сістэмы Каперніка.
Еўропа
Найбольш цікавая Еўропа са сваім глабальным акіянам. Нельга выключаць, што ў акіяне можа існаваць жыццё. Спецыяльныя даследаванні паказалі, што акіян распасціраецца ўглыб на 90 км, яго аб'ём пераўзыходзіць аб'ём зямнога Сусветнага акіяна. Паверхня Еўропы спярэшчаная разломамі і расколінамі, якія ўзніклі ў ледзяным панцыры спадарожніка. Выказвалася меркаванне, што крыніцай цяпла для Еўропы служыць менавіта сам акіян, а не ядро спадарожніка. Існаванне падлёднага акіяна магчыма таксама на Каліста і Ганімедзе. Мяркуючы, што за 1-2 млрд гадоў кісларод мог пракрасціся ў падлёдны акіян, навукоўцы тэарэтычна дапускаюць наяўнасць жыцця на спадарожніку. У акіяне Еўропы ўтрымліваецца дастаткова кіслароду, каб падтрымліваць існаванне не толькі аднаклетачных форм жыцця, але і больш буйных. Гэты спадарожнік займае другое месца па магчымасці ўзнікнення жыцця пасля Энцэлада.
Іо
Іо цікавы наяўнасцю магутных дзеючых вулканаў; паверхню спадарожніка залітая прадуктамі вулканічнай актыўнасці. На фотаздымках, зробленых касмічнымі зондамі, відаць, што паверхня Іо мае ярка-жоўтую афарбоўку з плямамі карычневага, чырвонага і цёмна-жоўтага колераў. Гэтыя плямы — вынік вывяржэнняў вулканаў Іо, якія складаюцца пераважна з серы і яе злучэнняў; колер вывяржэнняў залежыць ад іх тэмпературы.
Ганімед і Каліста
Ганімед з'яўляецца самым вялікім спадарожнікам не толькі Юпітэра, але і наогул у Сонечнай сістэме сярод усіх спадарожнікаў планет. Ганімед і Каліста пакрытыя шматлікімі кратарамі, на Каліста многія з іх акружаны расколінамі. Таксама на Каліста, як мяркуецца, пад паверхняй таксама ёсць акіян; на гэта ўскосна паказвае магнітнае поле Каліста, якое можа быць спароджана электрычнымі токамі ў салёнай вадзе ўнутры спадарожніка. Таксама на карысць гэтай гіпотэзы сведчыць тое, што магнітнае поле ў Каліста змяняецца ў залежнасці ад яго арыентацыі на магнітнае поле Юпітэра, гэта значыць, што пад паверхняй дадзенага спадарожніка існуе высокаправодная вадкасць.
Асаблівасці галілеевых спадарожнікаў
Усе буйныя спадарожнікі Юпітэра круцяцца сінхронна і заўсёды павернутыя да Юпітэра адным і тым жа бокам у выніку ўплыву магутных прыліўных сіл планеты-гіганта. Пры гэтым Еўропа, Іо і Ганімед знаходзяцца адзін з адным ў арбітальным рэзанансе 4:2:1. Да таго ж, сярод спадарожнікаў Юпітэра існуе заканамернасць: чым далей спадарожнік ад планеты, тым меншая яго шчыльнасць (у Іо — 3,53 г/см³, Еўропы — 2,99 г/см³, Ганімеда — 1,94 г/см³, Каліста — 1,83 г/см³). Гэта залежыць ад колькасці вады на спадарожніку: на Іо яе практычна няма, на Еўропе — 8 %, на Ганімедзе і Каліста — да паловы іх масы.
Малыя спадарожнікі Юпітэра
Метыда і Адрастэя — найбліжэйшыя да Юпітэра спадарожнікі з дыяметрамі прыкладна 40 і 20 км адпаведна. Яны рухаюцца па краі галоўнага кольца Юпітэра па арбіце радыусам 128 тысяч км, робляць абарот вакол Юпітэра за 7 гадзін і з'яўляюцца пры гэтым самымі хуткімі спадарожнікамі Юпітэра.
Спадарожнікі з адваротным кручэннем вакол Юпітэра
Спадарожнікі Юпітэра, чые назвы заканчваюцца на «э» — Кармэ, Сінопэ, Ананкэ, Пасіфэ і іншыя (гл. група Ананкэ, група Кармэ, група Пасіфэ) — абарочваюцца вакол планеты ў адваротным кірунку (рэтраградны рух) і, паводле меркаванняў вучоных, утварыліся не разам з Юпітэрам, а былі захопленыя ім пазней. Аналагічнай уласцівасцю валодае спадарожнік Нептуна Трытон.
Часовыя спадарожнікі Юпітэра
Некаторыя каметы прадстаўляюць сабой часовыя спадарожнікі Юпітэра. Так, у прыватнасці, камета Кусіды — Мурамацу ў перыяд з 1949 па 1961 гг. была спадарожнікам Юпітэра, здзейсніўшы за гэты час вакол планеты два абароты. Акрамя гэтага аб'екта вядома яшчэ, як мінімум, аб 4 часовых спадарожніках планеты-гіганта.
Кольцы Юпітэра
Кольцы аптычна тонкія, аптычная таўшчыня іх ~ 10−6, а альбеда часціц ўсяго 1,5 %. Аднак назіраць іх усё ж магчыма: пры фазавых вуглах, блізкіх да 180 градусаў (погляд «супраць святла»), яркасць кольцаў узрастае прыкладна ў 100 разоў, а цёмны начны бок Юпітэра не пакідае засвятлення. Усяго кольцаў тры: адно галоўнае, «павуціннае» і гало.
Галоўнае кольца распасціраецца ад 122 500 да 129 230 км ад цэнтра Юпітэра. Унутры галоўнае кольца пераходзіць у тараідальнае гало, а са знешняга боку кантактуе з павуцінным. Назіранае прамое рассейванне выпраменьвання ў аптычным дыяпазоне характэрна для пылавых часціц мікроннага памеру. Аднак пыл у наваколлі Юпітэра падвяргаецца магутным негравітацыйным абурэнням, з-за гэтага час жыцця пылінак 103±1 гадоў. Гэта азначае, што павінна быць крыніца гэтых пылінак. На ролю падобных крыніц падыходзяць два малых спадарожніка, якія ляжаць ўнутры галоўнага кальца — Метыда і Адрастэя. Сутыкаючыся з метэароідамі, яны спараджаюць рой мікрачасцінак, якія распаўсюджваюцца па арбіце вакол Юпітэра. Назіранні павуціннага кольца выявілі два асобныя паясы рэчыва, якія пачынаюцца на арбітах Фівы і Амальтэі. Структура гэтых паясоў нагадвае будову задыякальных пылавых комплексаў.
Траянскія астэроіды
Існуе дзве тэорыі, якія тлумачаць паходжанне траянцаў. Першая сцвярджае, што яны ўзніклі на канчатковым этапе фарміравання Юпітэра (разглядаецца варыянт з акрэцыяй). Разам з рэчывам былі захопленыя планетазімалі, на якія таксама ішла акрэцыя, а паколькі механізм быў эфектыўным, то палова з іх апынулася ў гравітацыйнай пастцы. Недахопы гэтай тэорыі: колькасць аб'ектаў, якія ўзніклі такім чынам, на чатыры парадкі большая за назіраную, і яны маюць значна большы нахіл арбіты
Другая тэорыя — дынамічная. Праз 300—500 млн гадоў пасля фарміравання Сонечнай сістэмы Юпітэр і Сатурн праходзілі праз рэзананс 1:2. Гэта прывяло да перастройкі арбіт: Нептун, Плутон і Сатурн павялічылі радыус арбіты, а Юпітэр паменшыў. Гэта паўплывала на гравітацыйную ўстойлівасць пояса Койпера, і частка астэроідаў, якія яго засялялі, перасялілася на арбіту Юпітэра. Адначасова з гэтым былі разбураныя ўсе першапачатковыя траянцы, калі такія былі.
Далейшы лёс траянцаў невядомы. Шэраг слабых рэзанансаў Юпітэра і Сатурна прымусіць іх хаатычна рухацца, але якая будзе гэтая сіла хаатычнага руху і ці будуць яны выкінутыя са сваёй цяперашняй арбіты, цяжка сказаць. Акрамя гэтага, сутыкненні паміж сабой павольна, але няўхільна памяншаюць колькасць траянцаў. Нейкія фрагменты могуць стаць спадарожнікамі, а нейкія каметамі
Камета Шумейкераў — Леві
У ліпені 1992 года да Юпітэра наблізілася камета. Яна прайшла на адлегласці каля 15 тысяч кіламетраў ад верхняй мяжы аблокаў, і магутнае гравітацыйнае ўздзеянне планеты-гіганта разарвала яе ядро на 17 вялікіх частак. Гэты каметны рой быў выяўлены на абсерваторыі Маўнт-Паломар мужам і жонкай Кэралін і Юджынам Шумейкерамі і астраномам-аматарам Дэвідам Леві. У 1994 годзе, пры наступным збліжэнні з Юпітэрам, усе абломкі каметы ўрэзаліся ў атмасферу планеты з велізарнай хуткасцю — каля 64 кіламетраў у секунду. Гэты грандыёзны касмічны катаклізм назіраўся як з Зямлі, так і з дапамогай касмічных сродкаў, у прыватнасці, з дапамогай касмічнага тэлескопа «Хабл», спадарожніка IUE і міжпланетнай касмічнай станцыі «Галілеа». Падзенне ядраў суправаджалася ўспышкамі выпраменьвання ў шырокім спектральным дыяпазоне, газавымі выкідамі і фарміраваннем доўгажывучых віхраў, змяненнем радыяцыйных паясоў Юпітэра і з'яўленнем палярных ззянняў, паслабленнем яркасці плазменнага тора Іо ў крайнім ультрафіялетавым дыяпазоне.
Іншыя падзенні
19 ліпеня 2009 года ўжо згаданы вышэй астраном-аматар Энтані Уэслі (Anthony Wesley) выявіў цёмную пляму ў раёне Паўднёвага полюса Юпітэра. У далейшым гэтую знаходку пацвердзілі ў абсерваторыі Кек на Гаваях. Аналіз атрыманых дадзеных паказаў, што найбольш імаверным целам, якое звалілася ў атмасферу Юпітэра, быў каменны астэроід.
3 чэрвеня 2010 года ў 20:31 па міжнародным часе два незалежныя назіральнікі — Энтані Уэслі (Anthony Wesley, Аўстралія) і Крыстафер Го (Christopher Go, Філіпіны) — заснялі ўспышку над атмасферай Юпітэра, што, хутчэй за ўсё, узнікла ад падзення новага, раней невядомага цела на Юпітэр. Праз суткі пасля гэтай падзеі новыя цёмныя плямы ў атмасферы Юпітэра не выяўленыя. Ужо праведзеныя назіранні на найбуйнейшых інструментах Гавайскіх астравоў (Gemini, Keck і IRTF) і запланаваны назіранні на касмічным тэлескопе «Хабл». 16 чэрвеня 2010 года НАСА апублікавала прэс-рэліз, у якім паведамляецца, што на здымках атрыманых ад касмічнага тэлескопа «Хабл» 7 чэрвеня 2010 года (праз чацвёра сутак пасля фіксавання ўспышкі), не выяўлены прыкметы падзення ў верхніх пластах атмасферы Юпітэра.
Касмічныя зонды
Юпітэр вывучаўся выключна апаратамі НАСА ЗША. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. быў распрацаваны праект савецкай АМС «Цыялкоўскі» для даследавання Сонца і Юпітэра, які планаваўся да запуску ў 1990-х гг, але нерэалізаваны з прычыны распаду СССР.
У 1973 і 1974 міма Юпітэра прайшлі «Піянер-10» і «Піянер-11» на адлегласці (ад аблокаў) 132 тыс. км і 43 тыс. км адпаведна. Апараты перадалі некалькі сот здымкаў (невысокага разрознення) планеты і галілеевых спадарожнікаў, упершыню вымералі асноўныя параметры магнітнага поля і магнітасферы Юпітэра, былі ўдакладненыя маса і памеры спадарожніка Юпітэра — Іо. Таксама менавіта падчас пралёта міма Юпітэра апарата «Піянер-10» з дапамогай апаратуры, усталяванай на ім, удалося выявіць, што колькасць энергіі, што выпраменьваецца Юпітэрам ў касмічную прастору, пераўзыходзіць колькасць энергіі, атрыманай ім ад Сонца.
У 1979 годзе каля Юпітэра праляцелі «Вояджэры» (на адлегласці 207 тыс. км і 570 тыс. км). Упершыню былі атрыманы здымкі з высокім разрозненнем планеты і яе спадарожнікаў (усяго было перададзена каля 33 тыс. фотаздымкаў), былі выяўленыя кольцы Юпітэра; апараты таксама перадалі вялікую колькасць іншых каштоўных дадзеных, уключаючы звесткі аб хімічным складзе атмасферы, дадзеныя па магнітасферы і г. д. ; таксама былі атрыманы («Вояджэрам-1») дадзеныя аб тэмпературы верхніх слаёў атмасферы.
У 1992 годзе міма планеты прайшоў «Уліс» на адлегласці 900 тыс. км. Апарат правёў вымярэнні магнітасферы Юпітэра («Уліс» прызначаны для вывучэння Сонца і не мае фотакамер).
З 1995 года па 2003 год на арбіце Юпітэра знаходзіўся «Галілеа». З дапамогай гэтай місіі было атрымана мноства новых дадзеных. У прыватнасці, спускальны апарат упершыню вывучыў атмасферу газавай планеты знутры. Мноства здымкаў з высокім разрозненнем і дадзеныя іншых вымярэнняў дазволілі падрабязна вывучыць дынаміку атмасферных працэсаў Юпітэра, а таксама зрабіць новыя адкрыцці, якія тычацца яго спадарожнікаў. У 1994 годзе з дапамогай «Галілеа» навукоўцы змаглі назіраць падзенне на Юпітэр асколкаў каметы Шумейкераў — Леві 9. Хаця галоўная антэна «Галілеа» не раскрылася (з гэтай прычыны паток дадзеных склаў толькі 1 % ад патэнцыяльна магчымага), тым не менш, усе асноўныя мэты місіі былі дасягнуты.
У 2000 годзе міма Юпітэра праляцеў «Касіні». Ён зрабіў шэраг фотаздымкаў планеты з рэкордным (для маштабных здымкаў) разрозненнем і атрымаў новыя дадзеныя аб плазменным торы Іо. Паводле здымкаў «Касіні» былі складзеныя самыя падрабязныя на сённяшні дзень каляровыя «карты» Юпітэра, на якіх памер самых дробных дэталей складае 120 км. Пры гэтым былі выяўленыя некаторыя незразумелыя з'явы, як, напрыклад, загадкавая цёмная пляма ў паўночных прыпалярных раёнах Юпітэра, бачная толькі ў ультрафіялетавым святле. Таксама было выяўлена велізарнае воблака газу вулканічнага паходжання, якое працягнулася ад Іо ў адкрыты космас на адлегласць парадку 1 а. а. (150 млн км). Акрамя таго, быў пастаўлены унікальны эксперымент па вымярэнні магнітнага поля планеты адначасова з двух пунктаў («Касіні» і «Галілеа»).
28 лютага 2007 па дарозе да Плутона ў ваколіцах Юпітэра здзейсніў гравітацыйны манеўр апарат «Новыя гарызонты». Былі зроблены здымкі планеты і спадарожнікаў, дадзеныя ў аб'ёме 33 гігабайт перададзеныя на Зямлю, атрыманы новыя звесткі.
У жніўні 2011 года запушчаны апарат «Юнона» (Juno), які павінен выйсці на палярную арбіту Юпітэра і правесці дэталёвыя даследаванні планеты. Такая арбіта — не ўздоўж экватара планеты, а ад полюса да полюса — дазволіць, як мяркуюць навукоўцы, лепш вывучыць прыроду палярных ззянняў на Юпітэры.
З-за магчымасці існавання падземных вадкіх акіянаў на спадарожніках планеты — Еўропе, Ганімедзе і Каліста — ёсць вялікая цікавасць да вывучэння менавіта гэтай з'явы. Аднак, фінансавыя праблемы і тэхнічныя цяжкасці прывялі да адмены ў пачатку XXI стагоддзя першых праектаў іх даследавання — амерыканскіх Europa Orbiter (з высадкай на Еўропу апаратаў крыябота для працы на ледзяной паверхні і гідработа для запуску ў акіян) і Jupiter Icy Moons Orbiter і еўрапейскага Jovian Europa Orbiter.
На 2020 год запланавана ажыццяўленне сіламі НАСА і ЕКА міжпланетнай місіі па вывучэнні галілеевых спадарожнікаў Europa Jupiter System Mission (EJSM). У лютым 2009 года ЕКА абвясціла аб прыярытэце праекта па даследаванні Юпітэра перад іншым праектам — па даследаванні спадарожніка Сатурна — Тытана (Titan Saturn System Mission). Аднак, місія EJSM не адменена. У яе рамках NASA плануе пабудаваць апарат, які прызначаны для даследаванняў планеты-гіганта і яе спадарожнікаў Еўропы і Іо — Jupiter Europa Orbiter. ЕКА збіраецца адправіць да Юпітэра іншую станцыю для даследавання яго спадарожнікаў Ганімеда і Каліста — Jupiter Ganymede Orbiter. Запуск абодвух касмічных робатаў спланаваны на 2020, з дасягненнем Юпітэра ў 2026 годзе і працай на тры гады. Абодва апарата будуць запушчаны ў рамках праекта Europa Jupiter System Mission. Акрамя таго, у місіі EJSM магчымы ўдзел Японіі з апаратам Jupiter Magnetospheric Orbiter (JMO) для даследаванняў магнітасферы Юпітэра. Таксама ў рамках місіі EJSM Расія і ЕКА плануюць яшчэ адзін апарат (Лаплас — Еўропа П) для пасадкі на Еўропу.
У маі 2012 было абвешчана, што ЕКА будзе праводзіць комплексную еўрапейска-расійскую місію Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE) па вывучэнні Юпітэра і яго спадарожнікаў з меркаваным акіянам пад паверхняй (Ганімеда, Каліста, Еўропы) з запускам ў 2022 і прыбыццём у сістэму Юпітэра ў 2030, падчас якой расійскі апарат зробіць пасадку на Ганімед.
Арбітальныя тэлескопы
З дапамогай тэлескопа «Хабл», у прыватнасці, былі атрыманы першыя здымкі палярных ззянняў у ультрафіялетавым дыяпазоне на Юпітэры, зробленыя фатаграфіі сутыкнення з планетай абломкаў каметы Шумейкераў — Леві 9, ажыццёўленыя назірання за віхурамі праведзены шэраг іншых даследаванняў.
Аматарскія назіранні
Пры назіранні Юпітэра ў 80-міліметровы тэлескоп можна адрозніць шэраг дэталей: палосы з няроўнымі межамі, выцягнутыя ў шыротным кірунку, цёмныя і светлыя плямы. Тэлескоп з апертурай ад 150 мм пакажа Вялікую чырвоную пляму і падрабязнасці ў паясах Юпітэра. Малую чырвоную пляму можна заўважыць у тэлескоп ад 250 мм з ПЗС-камерай. Адзін поўны абарот планета здзяйсняе за перыяд ад 9 г. 50 хв. (на экватары планеты) да 9 г. 55,5 хв. (на полюсах). Гэтае вярчэнне дазваляе ўбачыць назіральніку ўсю планету за адну ноч.
Юпітэр у культуры
Як яркае нябеснае цела, Юпітэр прыцягваў увагу назіральнікаў са старажытнасці і, адпаведна, станавіўся аб'ектам пакланення. Напрыклад, з ім звязаны культ семіцкага бажаства Гада, індыйскае рэлігійнае свята Кумбха-мела, кітайскае бажаство Тай-Суй (гл. таксама en:Fu Lu Shou). Сваю сучасную назву планета носіць з часоў Старажытнага Рыма, жыхары якога так называлі свайго вярхоўнага бога.
Юпітэр адыгрывае адну з ключавых роляў у астралогіі, сімвалізуючы сабой моц, росквіт, поспех. Сімвал — ♃. Згодна з уяўленнямі астролагаў, Юпітэр з'яўляецца царом планет. У кітайскай філасофіі, у рамках вучэння аб пяці стыхіях, планета называецца «драўнянай зоркай». Старажытныя цюркі і манголы лічылі, што гэтая планета можа ўплываць на прыродныя і грамадскія працэсы.
Планета таксама шырока прысутнічае ў цэлым шэрагу сучасных мастацкіх твораў, кніг, фільмаў, коміксаў і іншых.
Спасылкі
Галерэі фотаздымкаў Юпітэра:
Эстэр Альмквіст
Эстэр Даратэя Альмквіст (швед. Ester Dorothea Almqvist, 3 лістапада 1869 — 11 ліпеня 1934) — шведская мастачка, заснавальніца стылю экспрэсіянізм у Швецыі.
Біяграфія
Памерла 11 чэрвеня 1934 года ў шведскім горадзе Лундзе.
Творчасць
Раннія працы Альмквист, у асноўным пейзажы, былі выкананы ў стылі імпрэсіянізм. Пасля смерці маці, пачынаючы з карціны «Піларама» у 1913, мастачка звярнулася да экспрэсіянізму.
Выстаўляць свае карціны Эстэр пачала ў канцы 1890-х гадоў, у 1904 годзе прымала ўдзел на Сусветнай выставе ў амерыканскім горадзе Сент-Луіс.
Альмквіст належала да групы шведскіх мастачак, якія любілі падарожнічаць, часам разам жылі і разам выстаўлялі на выставах свае працы. У апошні год жыцця ў Альмквіст спіна хварэла так, што немагчыма было працаваць, і ў гэты ж год у яе гонар мастачкі арганізавалі ў Стакгольме выставу яе работ. Шырокае прызнанне мастачкі прыйшло да яе ў 1938 годзе, пасля яе смерці.
У цяперашні час карціны мастачкі захоўваюцца ў калекцыі Нацыянальнага музея Швецыі, у мастацкім музеі Гётэбарга, у мастацкім музеі Мальмё і ў прыватных калекцыях. Архіўныя дакументы мастачкі захоўваюцца ва Універсітэце Лунда.
Япею
Япею (Yapeyú) — горад у Аргенціне, правінцыя Карыентэс, дэпартамент Сан-Марцін.
Арэвашат (Гадрут)
Арэвашат (Արևաշատ), Даланлар (Dolanlar) — сяло ў Гадруцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. Згодна з адміністрацыйны-тэрытарыяльным падзелам Нагорна-Карабахскай Рэспублікі, якая фактычна кантралюе сяло, размешчана ў Гадруцкім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі, згодна з адміністрацыйны-тэрытарыяльным падзелам Азербайджана — у Хаджавендскім раёне Азербайджана.
Выбітныя мясціны
У сяле знаходзіцца царква «Хангац ехці» IX-X стагоддзя, могілкі IX-XV стагоддзя і хачкар XII-XIII стагоддзя.
Залле (курганны могільнік)
Залле — курганны могільнік каля вёскі Залле Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці.
Апісанне
Уяўляе сабой 26 паўсферычных насыпаў дыяметрам 6—12 метраў, вышынёй 0,6—2 м. Курганы здзірванелі, каля асноў прасочаны раўкі. Некаторыя курганы пашкоджаны скарбашукальнікамі. Помнік датуецца X—XIII стагоддзямі.
Курганны могільнік каля в. Залле выявіла ў 1981 годзе Н. М. Дубіцкая, абследавала яго ў 1985 годзе. Звесткі аб помніку атрыманы ад мясцовага насельніцтва, якое звязвае курганы з напалеонаўскай вайной. Раскопкі не праводзіліся.
Рудня (Швабскі сельсавет)
Ру́дня (, Рудня) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Швабскага сельсавета.
Амрый
Амрый (עָמְרִי) — цар ізраільскі. Паходзіў з военачальнікаў. Пасля забойства цара Ілы военачальнікам Замрыем, быў абраны царом часткай ізраільскага войска і народа, але ўмацаваўся на стальцы толькі пасля смерці свайго суперніка Фамнія, якога абрала царом другая частка ізраільскага народа. Пасля 6-гадовага валадарства ў Фірцы перанёс сваю сталіцу ў іншае месца, на Самарыйскую гару. 12-гадовае валадарства Амрыя вызначалася рэлігійнай непаслядоўнасцю, перавагу брала яго прыхільнасць да паганскага ідалапаклонства.
Каля 880 да н.э. заснаваў горад Себастыя.
Эдгар Лунгу
Эдгар Чагва Лунгу (Edgar Chagwa Lungu; нар., Ндола, правінцыя Капербелт, Паўночная Радэзія) — замбійскі дзяржаўны дзеяч, былы міністр унутраных спраў, абароны і юстыцыі, прэзідэнт Замбіі з 25 студзеня 2015 года.
Біяграфія
У 1981 годзе Лунгу скончыў Універсітэт Замбіі са ступенню бакалаўра права, ў 1982 годзе — Юрыдычны практычны інстытут, а ў 1983 годзе — курсы «ZIALE», пасля чаго паступіў на працу адваката ў міністэрства юстыцыі, аддзялення кампаній «Zambia Consolidated Copper Mines» і «Barclays». Пазней ён прайшоў афіцэрскія ваенныя курсы ў Кабвэ. Пазней, ён вярнуўся да юрыдычнай практыкі і ўступіў у Аб’яднаную партыю нацыянальнага развіцця пад кіраўніцтвам Андэрсана Мазокі, але пазней далучыўся да патрыятычнага фронту пад кіраваннем заснавальніка партыі Майкла Сата.
Ён прайграе прэзідэнцкія выбары 2021 года даўняму апаненту Хакайндэ Хіхілеме.
Вальтэр Кон
Вальтэр Кон (,, Аўстрыя — , ЗША) — амерыканскі фізік-тэарэтык. Разам з Джонам Поплам атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі (1998) за развіццё тэорыі функцыяналу шчыльнасці.
Біяграфія
Вальтэр Кон нарадзіўся 9 сакавіка 1923 года ў Вене ў яўрэйскай інтэлігенцкай сям'і. З дзяцінства Вальтэр вывучаў латынь і грэчаскую мову. Яго настаўнікам па фізіцы стаў асістэнт А. Эйнштэйна.
Ахаў
Ахаў (אַחְאָב) — цар ізраільскі, сын Амрыя, зяць цара сідонскага. Насаджаў паганства, пакланяўся Ваалу і Астарце, праследаваў ізраільскіх прарокаў. Царскі сталец займаў на працягу 22 гадоў. Памёр ад цяжкіх ран атрыманых у бітве з сірыйцамі.
Вальтэр Кон
Біяграфія
Пасля акупацыі Германіяй Аўстрыі Вальтэру з сястрой у рамках выратавальнай аперацыі «Кіндэртранспорт» удалося з'ехаць у Англію, пазней у Канаду. Паступіў ва Універсітэт Таронта. Па прычыне, што ў яго было нямецкае грамадзянства, яму не дазвалялася наведваць будынак факультэта хіміі і ён выбраў фізіку і матэматыку. Пасля вайны яго прыняла да сябе канадская сям'я, а крыху пазней яму была выдзелена стыпендыя на навучанне ў Гарвардскім універсітэце. Некалькі гадоў ён прапрацаваў ва ўніверсітэце Карнегі-Мелана, затым у Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Дыега, дзе ён і стварыў тэорыю, за якую быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй.
Арагац (Армавір)
Арага́ц (Արագած) — сяло ў марзе Армавір, на захадзе Арменіі. Размешчана за 9 км на паўночны захад ад горада Вагаршапата, за 2 км на поўнач ад сяла Цахкаландж і за 2 км на паўднёвы захад ад сяла Агаўнатун.
Стары Млын
Стары́ Млын (, Старый Млын) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Швабскага сельсавета.
Коўчыцы 2 (курганны могільнік)
Коўчыцы 2 — курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча каля вёскі Коўчыцы 2 Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці.
Курганны могільнік
Могільнік уяўляе сабой 228 моцна апоўзлых розных па памеру насыпаў. Вышыня — 1-1,2 м, максімальная — 3 м, дыяметр — 4-6 м, самы вялікі — 14 м. 14 курганоў пашкоджаны.
Адкрыла і абследавала ў 1976 годзе А. Г. Калечыц. Раскопкі не праводзіліся.
Алан Хігер
Алан Хігер (Alan J. Heeger; года, Су-сіці, штат Аява, ЗША) — амерыканскі фізік і хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2000, сумесна з А. Макдыярмідам і Х. Сіракавам).
Скончыў універсітэт Небраска (бакалаўр, 1957) і Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі (доктар філасофіі, 1961). У 1962—1982 гадах працаваў у Пенсільванскім універсітэце. З 1982 года — прафесар фізікі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары, у 1982—1999 гадах дырэктар Інстытута палімераў і арганічных матэрыялаў. З 1999 года адначасова працуе ў розных камерцыйных кампаніях. Сумесна з Аланам Макдыярмідам і Хідэкі Сіракавам распрацаваў метады атрымання арганічных палімерных матэрыялаў, электраправоднасць якіх параўнальная з электраправоднасцю металаў.
1934 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва
1934 год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва.
Здудзічы (селішча)
Здудзічы  — селішча каля вёскі Здудзічы Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці.
Апісанне
Помнік займае роўны ўчастак 7-9-метровай першай надпоймавай тэрасы правага берага Бярэзіны. Каля падножжа цячэ безыменны ручай. Паселішча, памеры якога перавышаюць 135×65 м, асноўнай сваёй часткай уваходзяць у межы дачнага ўчастка і ўзворваюцца.
Сляды паселішча сярэднявечнага часу фіксуюцца на паўночнай ускраіне в. Здудзічы. Паселішча займае роўны ўчастак. Зроблены шурф шырынёй 1 м. З запаўнення шурфа сабрана 17 дробных фрагментаў раннекругавой і кружальнай керамікі. Па характары выгатавання цеста некаторыя ўзоры раннекругавых сценак вельмі архаічныя. Такая кераміка можа быць датавана ІХ—Х стагоддзямі. Аналіз керамікі дае магчымасць датаваць помнік ІХ—ХІІІ стагоддзямі н.э.
Паселішча выяўлена ў 1997 годзе атрадам аддзела археалогіі Гомельскага абласнога краязнаўчага музея пад кіраўніцтвам А. І. Штыменка. Раскопкі не праводзіліся.
Прынука
Прынука — звычай настойлівага запрашэння, упрошвання, ледзь не прымушэння госця да ежы і пітва.
Гісторыя
Звычай распаўсюдзіўся ў Рэчы Паспалітай, мусіць, у эпоху «сарматызму» (XVII—XVIII ст.), але яшчэ і ў ХІХ ст., і нават на пачатку ХХ ст., быў досыць распаўсюджаным. Прынука не была рэдкасцю не толькі на шляхецкіх бяседах, але і — з папраўкай на ўзровень дабрабыту — на сялянскіх святочных застоллях.
Само слова — русінскае, т.б. украінска-беларускае, але ўрэшце ўвайшло і ў польскую мову, выціснула ў гэтым пэўным значэнні ўласна польскае слова zachęta. Такім чынам, магчыма, і сам звычай мае русінскае паходжанне.
Традыцыя
Прынука абавязвала абодва бакі. Пакуль гаспадар не выказваў дастатковай настойлівасці — лічылася, што трэба як меней тры «сеансы» упрошвання — госць мусіў дэманстратыўна есці ў «паўгубы», ледзь дакранацца да прысмакаў, усім выглядам паказваць абыякавасць і адсутнасць апетыту. Без гэтага накідвацца на пачастунак лічылася быццам бы і непрыстойным. Сляды старадаўняга звычаю бачныя ў традыцыі абавязковага прамаўлення тоста кожным госцем па чарзе, або ў распаўсюджаных некалі «куляўках» — адмысловых сасудах для піцця без падставак, якія можна было выпіць толькі да дна. У сваім пачатковым выглядзе, сёння звычай, магчыма, выглядае занадта моцным парушэннем аўтаноміі асобы і правоў спажыўца.
Калі пра якога госця забываліся, або адносіны паміж гаспадаром і госцем былі ўвогуле нацягнутыя, прынцыповыя прыхільнікі гэтай нормы этыкету ехалі дадому паўгалоднымі, прамаўляючы: «Было ўсё, было чаго есці і выпіць, толькі прынукі не было». Аднак, бывалі і такія аматары выпіць і паесці, якія ігнаравалі нефармальныя правілы і ласаваліся ўсімі багаццямі стала не чакаючы ўпрошванняў. «Я госць без прынукі, не люблю марыць гаспадара», — казалі яны ў апраўданне, якое зрабілася прыказкай і часам іранічна апісвала нават сапраўднае нахабства.
У літаратуры
Так апісваў прынуку У. Караткевіч у сваім «Дзікім паляванні караля Стаха»:
Трапіла прынука і ў «Новую Зямлю» Я. Коласа:
Сучаснасць
На пачатку 2014 года ў Супраслі пад Беластокам адкрылася ці не адзіная беларуская рэстарацыя ў Польшы, і яе назвалі «Prynuka».
Б’юргальм (камуна)
Камуна Б’юргальм (Bjurholms kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестэрботэн у паўночнай Швецыі.
Б’юргальм 80-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Б’юргальм.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 2 433 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 1 гарадское пасяленне (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Такаўшчына
Та́каўшчына (, Таковщина) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Швабскага сельсавета.
Краснаўка (стаянка)
Краснаўка — археалагічныя помнікі перыяду мезаліту, стаянка каля вёскі Краснаўка Гомельскай вобласці Беларусі.
Апісанне
Паселішча знаходзіцца на першай надпоймавай тэрасе правага берага ракі Бярэзіна, на 3—4 м вышэй за ўзровень вады.
У 1981 годзе паселішча выявіў і даследаваў У. П. Ксяндзоў. Культурны пласт разбураны ветравой эрозіяй і другасным засяленнем у бронзавым веку. У раскопе плошчай 120 м² на глыбіні 0,1—0,4 м у дробназярністым пяску выяўлены прылады працы, вырабленыя з крэйдавага сожскага крэменю, авальныя скрабкі з адшчэпаў, бакавыя і сярэдзінныя разцы, вастрыі, скоблі, укладышы з пласцін, рэтушоры, рэтушаваныя пласціны і адшчэпы, нуклеусы. Паселішча датуецца VIII—V тыс. да н.э., адносіцца да яніславіцкай культуры.
Абешэ
Абешэ, раней Абешыр — горад на ўсходзе Чада. Адміністрацыйны цэнтр рэгіёна Вадай. Чацвёрты па колькасці насельніцтва горад краіны. 76 492 жыхароў. Важны цэнтр гандлю ялавічынай, фінікамі, соллю, індыга і прадукцыяй мясцовых ткачоў. Раён, які прылягае да горада, з’яўляецца важным цэнтрам гадоўлі буйной рагатай жывёлы. Аэрапорт. Побач з горадам знаходзіцца база ВПС Чада. У снежні 2003 года адкрыўся Універсітэт імя Адама Баркі. Сярод славутасцяў горада — рынак, дзве мячэці, царква, цэнтральная плошча Незалежнасці, палац султана.
Гісторыя
Заснаваны ў 1850 годзе, у 100 км на поўдзень ад ранейшай сталіцы Вара. Першым еўрапейцам, які наведаў Абешыр, быў Фогель, забіты тут у 1856 годзе. Па тых часах гэта быў найбуйнейшы горад на тэрыторыі сучаснага Чада з насельніцтвам каля 28 000 чалавек, аднак у 1919 годзе з прычыны эпідэміі насельніцтва скарацілася да 6000 чалавек.
25 лістапада 2006 года быў захоплены і разрабаваны паўстанцамі Саюза сіл дэмакратыі, паўстанцкай арганізацыяй, якая імкнулася зрынуць прэзідэнта Чада Ідрыса Дэбі. На наступны дзень паўстанцы былі выбітыя з горада ўрадавымі войскамі.
Вуліца Вокіечу
Вуліца Во́кіечу (традыцыйная беларуская назва — Няме́цкая ву́ліца ; Vokiečių gatvė) — вуліца ў цэнтральнай частцы Вільнюса, у Старым Горадзе. Звязвае скрыжаванне вуліц Троцкай, Дамініканскай і Віленскай з Ратушнай плошчай.
Архітэктурныя дамінанты вуліцы — гарадская ратуша, ад якой пачынаецца вулічная траса, а таксама лютэранская кірха і палац Тызенгаўзаў, помнікі архітэктуры XVI—XVIII стагоддзяў.
Гісторыя
У часы Другой сусветнай вайны нацысты стварылі яўрэйскае гета з абодвух бакоў вуліцы. У выніку ваенных разбурэнняў з правага паўночна-ўсходняга боку вуліцы ўтварыліся вялікія пусткі. Савецкія акупацыйныя ўлады планавалі знішчыць частку Старога Места і пракласці трасай вуліцы шырокую магістраль да Зялёнага моста. У 1950—1960-х гадах у выніку руйнавання часткі гістарычных будынкаў з паўночна-ўсходняга боку вуліца стала ў чатыры разы шырэйшай.
Агульныя звесткі
Даўжыня вуліцы каля 360 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Вялікай вуліцай. З правага паўночна-ўсходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага паўднёва-заходняга боку — цотная нумарацыя.
З левага боку адыходзяць вуліцы Ятковая і Святога Мікалая.
Усярэдзіне вуліцы размяшчаецца бульвар з фантанам, лаўкі і веласіпедная дарожка. З правага боку бульвару рух аўтамабільнага транспарту ад Ратушы і вуліцы Вялікай у паўночным кірунку двухбаковы, ад перакрыжавання вуліц Троцкай, Дамініканскай і Віленскай з левага боку — у адным кірунку, у бок скрыжавання з вуліцай Рудніцкай.
Канстанцыя Антонаўна Буйло
Канста́нцыя Анто́наўна Кале́чыц, псеўданім Канстанцыя Буйло (,  —, ) — беларуская паэтэса. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1968).
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і аб’ездніка графа Тышкевіча. Была ахрышчана 17 студзеня 1893 года ў Віленскім касцёле Святога Якава. Асноўную адукацыю атрымала дома ў хатніх настаўнікаў. Скончыла кароткатэрміновыя настаўніцкія курсы ў Вільні (1914).
Тут пазнаёмілася з Максімам Гарэцкім. Сябравала з Уладзіславай Луцэвіч. Настаўнічала ў вёсцы Горнае Скробава (1912—1913), дзе вучыла сына пана Дзеўчапольскага. А. Шоцкі адзначае, што К. Буйло некалькі разоў наведвала Крошын, Завоссе, Туганавічы, Калдычэўскае возера і мясціны, звязаныя з жыццём філаматаў і філарэтаў.
Загадвала беларускай кнігарняй у Полацку (1915—1916), але ў сувязі з яе закрыццём перайшла на працу ў.
7 чэрвеня 1916 года выйшла замуж за Віталя Адольфавіча Калечыца, сына надворнага саветніка, які паходзіў з засцянковай шляхты Мінскага павета (у 1933 годзе арыштаваны).
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі працавала статыстам у Валакаламскім павятовым выканкаме рабочых і салдацкіх дэпутатаў, бухгалтарам саўгаса «Данілкава». З 1923 года пераехала ў Маскву да свайго мужа, дзе жыла да самай смерці на, № 11.
Працавала на заводзе «Аграном» (1929—1934), начальнікам аддзела збыту палітэхлабарсаюза (1934—1940), у 1940—1951 гадах — начальнікам аператыўнага аддзела, затым в. а. намесніка дырэктара цэнтральнай канторы ветэрынарнага забеспячэння трэста Саюзветзабпрам.
Член Саюза пісьменнікаў СССР (з 1944 года).
Памерла ў Маскве 4 чэрвеня 1986 года. У 1989 годзе ўрну з яе прахам перавезлі ў Вішнева (Валожынскі раён).
Творчасць
Друкавацца пачала ў 1909 годзе, змясціўшы ў «Нашай Ніве» пад імем свайго брата Эдуарда першыя свае вершы — «Хвоя», дасланы з Адравонжы Ашмянскага павета («Наша Ніва», № 9), і «Скора зіма» («Наша Ніва», № 46). Паводле іншых звестак, першым надрукаваным вершам быў «Лес» (1903). Пад уласным імем пачала друкавацца з 1910 года. У 1914 годзе Беларускае выдавецкае таварыства выпусціла дэбютны зборнік вершаў К. Буйло — «Курганная кветка» (1914, Вільня, друкарня Марціна Кухты; факсімільнае выданне ў 1989), які адрэдагаваў Я. Купала і аформіў Язэп Драздовіч.
Да сярэдзіны 1940-х, амаль 20 гадоў не друкавалася.
Аўтар зборнікаў вершаў «Світанне» (1950), «На адноўленай зямлі» (1961), «Май» (1965), «Роднаму краю» (1973). Выйшлі Выбраныя творы (1954), «Выбранае» (1968, 1976), Выбраныя творы ў 2 тамах (1981). Напісала кніжкі вершаў для дзяцей «Юрачка» (1957), «У бляску зор» (1968), «Вясной» (1984). Многія вершы паэтэсы пакладзены на музыку. Асабліва шырокую вядомасць займела песня «Люблю», якая стала народнай.
Максім Гарэцкі ў сваёй «Гісторыі беларускае літэратуры» лічыў яе «найбольш выдатнай пасля Цёткі жаноцкай сілай ў нашай поэзіі».
Аўтар п’ес «Кветка папараці» (1914) і «Сягонняшнія і даўнейшыя» (1914, пастаўлена ў 1921).
Узнагароды
Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі. Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР (1968).
У гонар Канстанцыі Буйло названая вуліца ў Мінску, усталявана мемарыяльная дошка на Вішнеўскай сярэдняй школе Валожынскага раёна, якой прысвоена яе імя.
Венес (камуна)
Камуна Венес (Vännäs kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестэрботэн у паўночнай Швецыі.
Венес 176-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Венес.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 8 499 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Аніка Фалькенгрэн
Аніка Фалькенгрэн, народжаная Болін (Annika Falkengren (Bolin); нар. 12 красавіка 1962 года) ― шведская банкір, адна з сямі кіруючых партнёраў банка Lombard Odier & Co. Прафесійную кар’еру яна пачала ў 1987 годзе ў Skandinaviska Enskilda Banken, дзе дайшла да пасады прэзідэнта і генеральнага дырэктара ў 2005 годзе, і заставалася на ёй да 2017 года. За сваю кар’еру яна займала розныя пасады членаў савета дырэктараў і атрымлівала мноства ўзнагарод, у прыватнасці, неаднаразова была адзначана Fortune адной з самых магутных жанчын глабальнага бізнесу.
Ранняе жыццё і адукацыя
Аніка Фалькенгрэн нарадзілася 12 красавіка 1962 года у Бангкоку, дзе яе бацькі знаходзіліся ў якасці дыпламатаў Міністэрства замежных спраў Швецыі. Нарадзіўшыся ў дыпламатычнай сям’і, яе пачатковыя гады характарызаваліся частымі пераездамі. Яна вярнулася ў Швецыю, каб вучыцца ў школе-інтэрнаце Sigtunaskolan Humanistiska Läroverket, і пасля гэтага працягвала вышэйшую адукацыю ў Стакгольмскім універсітэце, дзе ў 1987 годзе атрымала ступень бакалаўра дзелавога адміністравання і эканомікі.