cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фердынанд Маркас
Біяграфія
У 1973 годзе Маркас увёў новую Канстытуцыю (чацвёртую з 1898 года). На працягу свайго кіравання ім практыкаваліся рэферэндумы, якія, як і выбары, праходзілі пад наглядам ваенных. Абвяшчаючы галоўнай задачай дасягненне палітычнай і эканамічнай роўнасці, забеспячэнне правоў чалавека, ён адправіў у турму па розных крымінальных абвінавачваннях большасць апазіцыйных яму дзеячаў, у прыватнасці — генеральнага сакратара Ліберальнай партыі Бенігна Акіна, а таксама вядомых прадстаўнікоў акадэмічных колаў, журналістаў, прамыслоўцаў, нярэдка звяртаючыся да экспрапрыяцыі іх уласнасці. Многія дзеячы, ратуючыся ад пераследаў, былі вымушаныя эміграваць.
У 1981 годзе Маркас выдаў «пракламацыю нумар 2045», адмяніўшы ваеннае становішча, якое дзейнічала з 1972 года, і дамогся ўражлівай перамогі на выбарах, якія, праўда, амаль цалкам байкатавала апазіцыя. 21 жніўня 1983 года быў забіты Бенігна Акіна, даўні супернік Маркаса, якога лічылі здольным узначаліць і аб’яднаць апазіцыю супраць рэжыму. Цень забойства пала на Маркаса, хоць ніякіх прыкмет зацікаўленасці прэзідэнта ў забойстве папулярнага суперніка не было і няма да гэтага часу.
7 лютага 1986 года прайшлі датэрміновыя прэзідэнцкія выбары. Праціўнікам Маркаса была Карасон Акіна, удава Бенігна Акіна. Падтасоўкі вынікаў былі адзначаны з абодвух бакоў. Пераможцам абвясцілі Маркаса, але Акіна заклікала да масавага пратэсту і атрымала магутную падтрымку каталіцкай царквы, а затым і арміі. У краіне пачаліся хваляванні, адбыўся ваенны пераварот. Маркас збег на Гаваі, у ЗША. Акіна і міністр нацыянальнай абароны Фідэль Рамас правялі чыстку арміі ад яго прыхільнікаў.
Апошнія гады жыцця Маркаса прайшлі на Гаваях, дзе ён памёр 28 верасня 1989 года.
Казнакрадства
Пасля пачатку першага прэзідэнцкага тэрміну даходы Маркаса рэзка ўзраслі. Гэта было звязана з тым, што прэзідэнт раскрадаў дзяржаўны бюджэт. Зафіксаваны выпадак, калі яго жонка за адно наведванне ювелірнай крамы выдаткавала $15 млн. Паводле ацэнак Вярхоўнага суда краіны, Фердынанд Маркас за два дзесяцігоддзі праўлення скраў з дзяржаўнай казны прыкладна $10 млрд.
Калі Маркас збег на Гаваі, то ён прывёз з сабой 23 вялікія драўляныя скрыні, 12 велізарных валізак і торбаў, сотні каробак (у асноўным з адзеннем). Сярод асабістых рэчаў былі 413 ювелірных вырабаў, уключаючы 70 пар запінак, інкруставаных каштоўнымі камянямі, а таксама статуэтку Ісуса са слановай косці з срэбнай мантыяй. Усё гэта яму ўдалося набыць праз казнакрадства.
Капліца ў імя святога дабравернага князя Аляксандра Неўскага (Мінск)
Капліца ў імя святога дабравернага князя Аляксандра Неўскага — колішняя праваслаўная капліца ў Мінску, якая размяшчала ў Аляксандраўскім скверы.
Гісторыя
Пабудавана ў 1869 годзе з цэглы пры ўваходзе ў Аляксандраўскі сквер, на рагу вуліц Захар’еўскай (цяпер пр. Незалежнасці) і Дамініканскай (цяпер вул. Энгельса), у памяць пра цудоўнае выратаванне імператара Аляксандра II ад гібелі ў 1866 годзе, калі на яго здзейсніў замах Дзмітрый Каракозаў. Капліца была асвячона ў маі 1869 года. Ад капліцы сквер стаў называецца Аляксандраўскім.
Архітэктура
Твор архітэктуры неарускага стылю. Мела выгляд цэнтрычнай пабудовы, завершанай гранёным шатром з цыбулепадобнай галоўкай. Фасады прарэзваліся 2 бакавымі арачнымі аконнымі праёмамі. Архітэктурная пластыка ўзбагачалася вуглавымі слупамі-бочкамі, гранёнымі франтонамі з какошнікамі па вуглах бачковых дахаў, крыжамі-нішамі, арнаментальнай разьбой парталаў і ліштваў.
Грэка-уніяцкая духоўная калегія
Гісторыя
Пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай грэка-каталікі ў Расійскай імперыі адміністрацыйна не вылучаліся ўрадам з агульнага складу каталіцкай царквы. Па наказе імператара Аляксандра I ад 12 ліпеня 1804 года ў Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі пачалі засядаць нароўні з рыма-каталікамі адзін уніяцкі епіскап і тры прадстаўнікі ад уніяцкага духавенства па адным ад трох епархій: Полацкай, Брэсцкай і Луцкай. Каталіцкая частка гэтай калегіі, ставіліся да ўніяцкіх прадстаўнікоў пагардліва і непрыязна, марудзілі іх справы і не хавалі свайго варожага пачуцця да ўніятаў зусім. Архіепіскап Лісоўскі скардзіўся імператару Аляксандру I на становішча ўніяцкіх прадстаўнікоў у рымска-каталіцкай калегіі. Праз год, 16 ліпеня 1805 года, Імянным указам у рымска-каталіцкай калегіі быў утвораны ўніяцкі дэпартамент на чале з архіепіскапам Лісоўскім. Аднак у агульных сходах абодвух дэпартаментаў, пад старшынствам каталіцкага мітрапаліта, у якіх вырашаліся найважныя справы, галасы ўніяцкіх членаў не мелі аніякага значэння. Ініцыятыва агульнага вяртання уніятаў у межах Расійскай імперыі ў праваслаўнае веравызнанне цалкам належала мітрапаліту Іосіфу (Сямашка). Заяву аб тым, што Унія можа быць скасаваная, змяшчаецца ў яго запісцы ад 5 лістапада 1827 г. «О положении в России Униатской Церкви и средствах возвратить оную на лоно Церкви Православной». Тут жа змяшчалася апісанне шэрагу мерапрыемстваў, якія, на думку аўтара, вялі да поўнага спынення дзеяння Брэсцкай уніі на тэрыторыі Расіі. Першым пунктам у спісе мерапрыемстваў было патрабаванне ліквідаваць ўніяцкі дэпартамент Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі, а замест яго заснаваць асобнае вышэйшае кіраванне Уніяцкай Царквы ў выглядзе Грэка-уніяцкай духоўнай калегіі. Праект прэлата Іосіфа быў ухвалены імператарам Мікалаем I 14 лістапада 1827 г.
22 красавіка 1828 года быў выдадзены ўказ Сената «Аб заснаванні Грэка-уніяцкай духоўнай калегіі», які ўвабраў у сябе амаль усе прапановы І.Сямашкі. Калегія складалася пад старшынствам мітрапаліта грэка-уніяцкіх цэркваў, з аднаго епіскапа і аднаго архімандрыта па Найвышэйшым прызначэнні і 4-х протаіерэяў па абранні мясцовых грэка-уніяцкіх епархіяльных архірэяў і кансісторыі. Старшынёй быў прызначаны ўніяцкі мітрапаліт Іасафат Булгак.
Для гэтай калегіі загадана было купіць новы прасторны дом, на што Імператар дараваў 150 тысяч рублёў. Восенню 1828 г. у купца М.С.Бабкова быў куплены дом, пабудаваны некалькі раней па 8-й лініі архітэктарам М. А. Аўсяннікавым. Дом быў перабудаваны і ў 1831 годзе калегія пераехала ў новы будынак, дзе была ўладкавана дамавая царква з прыходам у 600 чалавек. Праз год царкву асвяцілі ў імя Свяціцеля Мікалая, Свет Лікійскіх Цудатворцы. У студзені 1834 года ў гэтай царкве хіратанісавалі ў епіскапы Васіля Лужынскага, Іасафата Жарскага і Антонія Зубко.
Да 1837 года калегія падпарадкоўвалася Дэпартаменту духоўных спраў іншаземных веравызнанняў Міністэрства ўнутраных спраў. Напачатку 1837 года Грэка-уніяцкая калегія была афіцыйна падначалена нагляду і кіраўніцтву обер-пракурора Свяцейшага Сінода. Пасля смерці І.Булгака ў пачатку 1838 года, Імянны ўказ Мікалая I ад 2 сакавіка 1838 г. узвёў Іосіфа Сямашку на пасаду старшыні Грэка-уніяцкай духоўнай калегіі. 12 лютага 1839 года, па ініцыятыве Праасвяшчэннага Іосіфа ў Полацку з'ехаліся ўсе тры ўніяцкія архірэі і больш за 20 чалавек, найславутага па службовым становішчы ўніяцкага святарства. Сярод іх былі таксама і прадстаўнікі Грэка-уніяцкай духоўнай калегіі, протаіерэі: Ігнат Пульхоўскі, Ян Канюшэўскі, Леў Панькоўскі. Па выніках Полацкага сабору Уніяцкая Царква на тэрыторыі Расійскай імперыі была скасаваная, Грэка-уніяцкая калегія 23 чэрвеня 1839 года была перайменавана ў «Беларуска-Літоўскую» і перададзена Свяцейшаму Сіноду (а не обер-пракурору, як было раней) з такімі ж, прыблізна, адносінамі, у якіх знаходзіліся Маскоўская і Грузіна-Імярэцінская Сінаідальныя канторы. Каля года захоўваліся пад абодвума ранейшымі назвамі ўніяцкія епархіі, дзейнасць калегіі паступова скарачалася і ціха згасла «за непатрэбнасцю».
Афіцыйна Беларуска-Літоўская духоўная калегія ліквідавана 14 жніўня 1843 года.
Гвардзійскэ (Фасціўскі раён)
Гвардзійскэ (Гварді́йське) — вёска ў Фасціўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Чэрвоны Яр (Кілійскі раён)
Чэрвоны Яр (Червоний Яр) — вёска ў Кілійскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Янэ Аханен
Яне Петэры Аханен (Janne Petteri Ahonen; нар., Лахты) — фінскі скакун з трампліна, пяціразовы чэмпіён свету, двухразовы ўладальнік Кубка свету, пяціразовы пераможца «Турнэ чатырох трамплінаў», двухразовы віцэ-чэмпіён Алімпійскіх гульняў. Удзельнік сямі запар Алімпійскіх гульняў (1994—2018), а таксама 11 чэмпіянатаў свету (1993—2017).
Сперматазоід
Мужчынская гамета ўтвараецца ў выніку сперматогенезу і апладняе яйцаклетку. Пасля апладнення ўзнікае зігота і пачынаецца развіццё зародка. Адрозніваюць жгуцікавыя і бязжгуцікавыя сперматазоіды.
Тэрмін выкарыстоўваецца для абазначэння дробных, звычайна рухомых гамет ў арганізмаў, якім уласцівая аагамія. Звычайна яны значна меншыя за яйцаклетку, бо не ўтрымліваюць такой значнай колькасці цытаплазмы і выпрацоўваюцца арганізмам адначасова ў значнай колькасці. Паняцце «сперматазоід» неабходна адрозніваць ад паняцця «сперма», бо апошняя складаецца з насеннай вадкасці (у якой змяшчаюцца сперматазоіды), а таксама змяшчае невялікую колькасць эпітэліяльных клетак мачавыпускальнага канала.
Адкрыццё сперматазоідаў
Упершыню сперматазоіды былі апісаны Антані ван Левенгукам у 1677 годзе. Па паведамленні Левенгука пра «насеннага звярка» (так назваў іх Левенгук) яму паведаміў яго сябар, студэнт-медык Ёган Гам (Johan Ham). І хоць фармальна адкрыццё сперматазоідаў належыць Гаму, дэталёва разгледзеў, замаляваў і апісаў народкі Левенгук. Першымі былі адкрыты сперматазоіды чалавека, пазней Левенгкук апісаў сперматазоіды шматлікіх жывёл. Левенгук адразу вылучыў здагадку, што «насенныя звяркі» ўдзельнічаюць у зачацці, пра што паведаміў адмысловым лістом у Брытанскае Каралеўскае навуковае таварыства. Роля сперматазоідаў ў апладненні была даказаная італьянскім прыродазнаўцам Ладзара Спаланцані. Аднак на працягу яшчэ амаль стагоддзя ў навуцы дамінавала меркаванне, што сперматазоіды з'яўляюцца паразітычнымі арганізмамі ў сперме, а апладняе сама насенная вадкасць. Тэрмін «сперматазоід» з'явіўся толькі ў пачатку XIX стагоддзя. Яго ўвёў акадэмік Пецярбургскай Акадэміі навук Карл Эрнст фон Бэр.
Сперматазоіды жывёл
У жывёл даўжыня сперматазоідаў звычайна дзесяткі і сотні мікраметраў, у насякомых — да некалькіх міліметраў. Тыповыя жгуцікавыя сперматазоіды ўласцівы пазваночным жывёлам, чалавеку і большасці беспазваночных. Маюць кароткую, рознай формы галоўку, дзе размешчана ядро, што ўтрымлівае бацькоўскі спадчынны матэрыял. На пярэднім канцы галоўкі звычайна знаходзіцца акрасома, якая забяспечвае пранікненне сперматазоіда праз яйцавыя абалонкі. Жгуцік (хвост, біч) надае сперматазоіду паступальны рух у вадкім асяроддзі (пры вонкавым асемяненні ў вадзе, пры ўнутраным — у вадкім змесціве палавых шляхоў). Восевая нітка жгуціка мае бялкі, падобныя на актын і міязін шкілетных мышцаў, здольныя расшчапляць адэназінтрыфосфарную кіслату. Жыццяздольнасць сперматазоіда ў похве жанчыны да 2,5 гадзін, у шыйцы маткі 48 гадзін, у палавых шляхах труса да 30 гадзін, каня — 5—6 сутак, птушак — да 3 тыдняў, пчалы — 3—4 гады. Максімум дзённай прадукцыйнасці сперматазоідаў у чалавека і труса 108, у каня і свінні — больш за 1010.
Сперматазоіды раслін
У раслін рухомыя жгуцікавыя сперматазоіды называюць антэразоідамі. У большасці насенных раслін сперматазоіды бязжгуцікавыя, актыўна не рухаюцца, называюцца сперміямі.
Карксі-Нуя
Карксі-Нуя (Karksi-Nuia; да 1987 года пасёлак Нуя) — горад у паўднёвай частцы Эстоніі ў воласці Мульгі павета Вільяндзімаа. Горад без муніцыпальнага статусу. У 1999 годзе, з прычыны малой колькасці насельніцтва, быў аб’яднаны з воласцю Карксі і быў яе адміністрацыйным цэнтрам.
У горадзе захавалася сярэднявечная капліца, пабудаваная ў 1778 годзе царква Пеэтры, сядзіба Карксі, якая належала Генрыху Іагану фон Лівену, і праваслаўная царква (1868).
У 1991 годзе быў устаноўлены помнік эстонскаму пісьменніку Аўгусту Кіцбергу.
Енс Вайсфлог
Енс Вайсфлог (Jens Weißflog; нар., Штайнхайдэль-Эрлабрун, Саксонія, ГДР) — нямецкі скакун з трампліна.
3-разовы алімпійскі чэмпіён (1984 — у скачках з малога трампліна, 1994 — у скачках з вялікага трампліна і ў камандзе), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1984 г. у скачках з вялікага трампліна, 2-разовы чэмпіён свету ў скачках са сярэдняга трампліна (1985, 1989), 4-кратны пераможца «Турнэ чатырох трамплінаў» (1984, 1985, 1991, 1996). Ён стаў першым лыжнікам, які перамог на пераднавагоднім турнэ 4 разы. 33 разы перамог на этапах Кубка свету па скачках з трампліна. Больш перамог маюць толькі Янэ Аханен (36), Адам Малыш (39), Грэгар Шлірэнцаўэр (50) і Маці Нюкянен (46).
Лазер
Ла́зер (laser, акронім «узмацненне святла з дапамогай вымушанага выпраменьвання»), або апты́чны ква́нтавы генера́тар — гэта прылада, якая пераўтварае энергію накачкі (светлавую, электрычную, цеплавую, хімічную і інш.) у энергію кагерэнтнага, монахраматычнага, палярызаванага і вузканакіраванага патоку выпраменьвання.
Работа лазера заснавана на квантавамеханічнай з’яве вымушанага (індуцыраванага) выпраменьвання. Выпраменьванне лазера можа быць бесперапынным, з пастаяннай магутнасцю, або імпульсным і дасягаць гранічна вялікіх пікавых магутнасцей. У некаторых схемах рабочы элемент лазера выкарыстоўваецца ў якасці аптычнага ўзмацняльніка для выпраменьвання ад іншай крыніцы. Існуе вялікая колькасць відаў лазераў, якія выкарыстоўваюць у якасці рабочага асяроддзя ўсе агрэгатныя станы рэчыва. Некаторыя тыпы лазераў, напрыклад, лазеры на растворах фарбавальнікаў або поліхраматычныя цвердацельныя лазеры, могуць генераваць цэлы набор частот (мод аптычнага рэзанатара) у шырокім спектральным дыяпазоне. Габарыты лазераў адрозніваюцца ад мікраскапічных для шэрагу паўправадніковых лазераў да памераў футбольнага поля для некаторых лазераў на неадымавым шкле. Унікальныя ўласцівасці выпраменьвання лазераў дазволілі выкарыстоўваць іх у розных галінах навукі і тэхнікі, а таксама ў побыце, пачынаючы з чытання і запісу кампакт-дыскаў і заканчваючы даследаваннямі ў галіне кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу.
Прынцып дзеяння
Фізічнай асновай працы лазера служыць з’ява вымушанага (індуцыраванага) выпраменьвання. Сутнасць з’явы складаецца ў тым, што ўзбуджаны атам здольны выпраменьваць фатон пад дзеяннем іншага фатона без яго паглынання, калі энергія апошняга складае рознасць энергій узроўняў атама да і пасля выпраменьвання. Пры гэтым выпраменены фатон кагерэнтны фатону, які выклікаў выпраменьванне (з’яўляецца яго «дакладнай копіяй»). Такім чынам адбываецца ўзмацненне святла. Гэтым з’ява адрозніваецца ад спантаннага выпраменьвання, у якім выпрамененыя фатоны маюць выпадковыя напрамкі распаўсюджвання, палярызацыю і фазу.
Імавернасць таго, што выпадковы фатон выкліча індуцыраванае выпраменьванне ўзбуджанага атама, дакладна роўная імавернасці паглынання гэтага фатона атамам, які знаходзіцца ў неўзбуджаным стане. Таму для ўзмацнення святла неабходна, каб узбуджаных атамаў у асяроддзі было больш, чым неўзбуджаных (так званая інверсія насельніцтва). У стане тэрмадынамічнай раўнавагі гэтая ўмова не выконваецца, таму выкарыстоўваюцца розныя сістэмы накачкі актыўнага асяроддзя лазера (аптычныя, электрычныя, хімічныя і інш.).
Выпраменьванне, якое генеруецца лазерам, з’яўляецца монахраматычным (г.зн. яго спектр складаецца з адной або з дыскрэтнага набору даўжынь хваль), бо імавернасць выпраменьвання фатона вызначанай даўжыні хвалі большая, чым блізка размешчанай, звязанай з пашырэннем спектральнай лініі, а, адпаведна, і імавернасць індуцыраваных пераходаў на гэтай частаце таксама мае максімум. Таму паступова ў працэсе генерацыі фатоны дадзенай даўжыні хвалі будуць пераважаць над усімі астатнімі фатонамі. Акрамя гэтага, з-за адмысловага размяшчэння люстэркаў у лазерным прамені захоўваюцца толькі тыя фатоны, якія распаўсюджваюцца ў кірунку, паралельным аптычнай восі рэзанатара на невялікай адлегласці ад яе, астатнія фатоны хутка пакідаюць аб’ём рэзанатара. Такім чынам прамень лазера мае вельмі малы вугал разыходнасці. Нарэшце, прамень лазера мае строга вызначаную палярызацыю. Для гэтага ў рэзанатар уводзяць розныя палярызатары, напрыклад, імі могуць служыць плоскія шкляныя пласцінкі, устаноўленыя пад вуглом Брустэра да кірунку распаўсюджвання прамяня лазера.
Будова лазера
Усе лазеры складаюцца з трох асноўных частак:
Кожная з іх забяспечвае выкананне сваіх пэўных функцый.
Актыўнае асяроддзе
У цяперашні час у якасці рабочага асяроддзя лазера выкарыстоўваюцца розныя агрэгатныя станы рэчыва: цвёрдае, вадкае, газападобнае, плазма. У звычайным стане лік атамаў, якія знаходзяцца на ўзбуджаных энергетычных узроўнях, вызначаецца размеркаваннем Больцмана :
тут Іншымі словамі, узбуджаных атамаў менш, чым атамаў у асноўным стане, таму імавернасць таго, што фатон, распаўсюджваючыся ў асяроддзі, выкліча вымушанае выпраменьванне, таксама малая ў параўнанні з імавернасцю яго паглынання. Таму электрамагнітная хваля, праходзячы ў рэчыве, расходуе сваю энергію на ўзбуджэнне атамаў. Інтэнсіўнасць выпраменьвання пры гэтым спадае па закону Бугера :
тут Залежнасць экспаненцыяльная, таму выпраменьванне вельмі хутка паглынаецца.
У тым выпадку, калі ўзбуджаных атамаў больш, чым неўзбуджаных (гэта значыць, у стане інверсіі насельніцтва), сітуацыя прама процілеглая. Акты вымушанага выпраменьвання пераважаюць над паглынаннем, і выпраменьванне ўзмацняецца па закону :
дзе a2 — каэфіцыент квантавага ўзмацнення. У рэальных лазерах узмацненне адбываецца да таго часу, пакуль велічыня энергіі, якая паступае за кошт вымушанага выпраменьвання энергіі, не стане роўнай велічыні энергіі, якая губляецца ў рэзанатары. Гэтыя страты звязаны з насычэннем метастабільнага ўзроўню рабочага рэчыва, пасля чаго энергія накачкі ідзе толькі на яго разагрэў, а таксама з наяўнасцю мноства іншых фактараў (рассейванне на неаднастайнасць асяроддзя, паглынанне прымешкамі, неідэальнасць люстэркаў, карыснае і непажаданае выпраменьванне ў навакольнае асяроддзе і інш.).
Сістэма накачкі
Для стварэння інверснай населенасці асяроддзя лазера выкарыстоўваюцца розныя механізмы. У цвердацельных лазерах яна ажыццяўляецца за кошт апраменьвання магутнымі газаразраднымі лямпамі-ўспышкамі, сфакусіраваным сонечным выпраменьваннем (так званая аптычная накачка) і выпраменьваннем іншых лазераў (у прыватнасці, паўправадніковых). Пры гэтым магчыма праца толькі ў імпульсным рэжыме, бо патрабуюцца вельмі вялікія шчыльнасці энергіі накачкі, якія выклікаюць пры працяглым уздзеянні моцны разагрэў і разбурэнне стрыжня рабочага рэчыва. У газавых і вадкасных лазерах (гл. гелій-неонавы лазер, лазер на фарбавальніках) выкарыстоўваецца накачка электрычным разрадам. Такія лазеры працуюць у бесперапынным рэжыме. Накачка хімічных лазераў адбываецца з дапамогай хімічных рэакцый у іх актыўным асяроддзі. Пры гэтым інверсія насельніцтва ўзнікае альбо непасрэдна ў прадуктах рэакцыі, альбо ў адмыслова ўведзеных прымешках з адпаведнай структурай энергетычных узроўняў. Накачка паўправадніковых лазераў адбываецца пад дзеяннем моцнага прамога току праз p-n пераход, а таксама пучком электронаў. Існуюць і іншыя метады накачкі (газадынамічныя, заснаваныя на рэзкім ахалоджванні папярэдне нагрэтых газаў; фотадысацыяцыя, асобны выпадак хімічнай накачкі і інш.).
Класічная трохузроўневая сістэма накачкі рабочага асяроддзя выкарыстоўваецца, напрыклад, у рубінавым лазеры. Рубін уяўляе сабой крышталь карунду Al2O3, легіраваны невялікай колькасцю іонаў хрому Cr3+, якія і з’яўляюцца крыніцай лазернага выпраменьвання. З-за ўплыву электрычнага поля крышталічнай рашоткі карунду знешні энергетычны ўзровень хрому E2 расшчэплены (гл. эфект Штарка). Іменна гэта робіць магчымым выкарыстанне немонахраматычнага выпраменьвання ў якасці накачкі. Пры гэтым атам пераходзіць з асноўнага стану з энергіяй E0 ва ўзбуджаны з энергіяй каля E2. У гэтым стане атам можа знаходзіцца параўнальна нядоўга (парадку 10−8 с), амаль адразу адбываецца пераход без выпраменьвання на ўзровень E1, на якім атам можа знаходзіцца значна даўжэй (да 10−3 с), гэта так званы метастабільны ўзровень. Узнікае магчымасць ажыццяўлення індуцыраванага выпраменьвання пад уздзеяннем іншых выпадковых фатонаў. Як толькі атамаў, якія знаходзяцца ў метастабільным стане становіцца больш, чым у асноўным, пачынаецца працэс генерацыі.
Варта адзначыць, што стварыць інверсію населенасцей атамаў хрому Cr з дапамогай накачкі непасрэдна з узроўню E0 на ўзровень E1 нельга. Гэта звязана з тым, што калі паглынанне і вымушанае выпраменьванне адбываюцца паміж двума ўзроўнямі, то абодва гэтыя працэсы працякаюць з аднолькавай хуткасцю. Таму ў дадзеным выпадку накачка можа толькі зраўнаваць населенасці двух узроўняў, чаго недастаткова для ўзнікнення генерацыі.
У некаторых лазерах, напрыклад у неадымавым, ў яком генерацыя выпраменьвання адбываецца на іонах неадыму Nd3+, выкарыстоўваецца чатырохузроўневая схема накачкі. Тут паміж метастабільным E2 і асноўным узроўнем E0 маецца прамежкавы — рабочы ўзровень E1. Вымушанае выпраменьванне адбываецца пры пераходзе атама паміж узроўнямі E2 і E1. Перавага гэтай схемы заключаецца ў тым, што ў дадзеным выпадку лёгка выканаць умову інверснай населенасці, бо час жыцця верхняга рабочага ўзроўню (E2) на некалькі парадкаў большы за час жыцця ніжняга ўзроўню (E1). Гэта значна зніжае патрабаванні да крыніцы накачкі. Акрамя таго, падобная схема дазваляе ствараць магутныя лазеры, якія працуюць у бесперапынным рэжыме, што вельмі важна для некаторых прымяненняў. Аднак падобныя лазеры маюць істотны недахоп у выглядзе нізкага квантавага ККД, які вызначаецца як дзель энергіі выпрамененага фатона на энергію паглынутага фатона накачкі (ηквантавае = hνвыпраменьвання/hνнакачкі)
Аптычны рэзанатар
Люстэркі лазера не толькі забяспечваюць існаванне станоўчай зваротнай сувязі, але і працуюць як рэзанатар, падтрымліваючы тыя моды, якія адпавядаюць стаячым хвалям дадзенага рэзанатара, і падаўляючы іншыя. Калі на аптычнай даўжыні L рэзанатара ўкладваецца цэлы лік паўхваль n:
то такія хвалі, праходзячы па рэзанатары, не мяняюць сваёй фазы і, дзякуючы інтэрферэнцыі, узмацняюць адзін аднаго. Усе астатнія, блізка размешчаныя хвалі, паступова гасяць адна адну. Такім чынам спектр уласных частот аптычнага рэзанатара вызначаецца суадносінамі:
тут c — хуткасць святла ў вакууме. Інтэрвалы паміж суседнімі частотамі рэзанатара аднолькавыя і роўныя:
Лініі ў спектры выпраменьвання з розных прычын (доплераўскае пашырэнне, знешнія электрычныя і магнітнае палі, квантавамеханічныя эфекты і інш.) заўсёды маюць пэўную шырыню. Таму могуць узнікаць сітуацыі, калі на шырыню спектральнай лініі ўкладваецца некалькі ўласных частот рэзанатара. У гэтым выпадку выпраменьванне лазера будзе шматмодавым. Сінхранізацыя гэтых мод дазваляе дабіцца таго, каб выпраменьванне ўяўляла сабой паслядоўнасць кароткіх і магутных імпульсаў. Калі ж, то ў выпраменьванні лазера будзе прысутнічаць толькі адна частата, у дадзеным выпадку рэзанансныя ўласцівасці сістэмы люстэркаў слаба выяўлены на фоне рэзанансных уласцівасцей спектральнай лініі.
Пры больш строгім разліку неабходна ўлічваць, што ўзмацняюцца хвалі, якія распаўсюджваюцца не толькі паралельна аптычнай восі рэзанатара, але і пад малым вуглом \varphi да яе. Умова ўзмацнення тады прымае выгляд :
Гэта прыводзіць да таго, што інтэнсіўнасць пучка прамянёў лазера розная ў розных кропках плоскасці, перпендыкулярнай гэтаму пучку. Тут назіраецца сістэма светлых плям, падзеленых цёмнымі вузлавымі лініямі. Для ліквідацыі гэтых непажаданых эфектаў выкарыстоўваюць розныя дыяфрагмы, рассейвальныя ніткі, а таксама выкарыстоўваюць розныя схемы аптычных рэзанатараў.
Выкарыстанне лазераў
З моманту свайго вынаходства лазеры зарэкамендавалі сябе як «гатовыя рашэнні яшчэ невядомых праблем». З-за ўнікальных уласцівасцей лазернага выпраменьвання, лазеры шырока прымяняюцца ў многіх галінах навукі і тэхнікі, а таксама ў побыце (прайгравальнікі кампакт-дыскаў, лазерныя прынтары, счытвальнікі штрых-кодаў, лазерныя ўказкі і інш.) Лёгка дасягальная высокая шчыльнасць энергіі выпраменьвання дазваляе выконваць лакальную тэрмічную апрацоўку і звязаную з ёй механічную апрацоўку (рэзанне, зварку, пайку, гравіроўку). Дакладны кантроль зоны нагрэву дазваляе зварваць матэрыялы, якія немагчыма зварыць звычайнымі спосабамі (да прыкладу, кераміку і метал). Прамень лазера можна сфакусіраваць у кропку дыяметрам парадку мікрона, што дазваляе выкарыстоўваць яго ў мікраэлектроніцы для прэцызійнай механічнай апрацоўкі матэрыялаў (рэзка паўправадніковых крышталёў, свідравання асабліва тонкіх адтулін у пячатных платах). Шырокае прымяненне атрымала таксама лазерная маркіроўка і мастацкая гравіроўка вырабаў з розных матэрыялаў (у тым ліку аб’ёмная гравіроўка празрыстых матэрыялаў). Лазеры выкарыстоўваюцца для атрымання паверхневых пакрыццяў матэрыялаў (лазернае легіраванне, лазерная наплаўка, вакуумна-лазернае напыленне) з мэтай павышэння іх зносаўстойлівасці. Пры лазернай апрацоўцы матэрыялаў на іх не аказваецца механічнае ўздзеянне, зона нагрэву малая, таму ўзнікаюць толькі нязначныя тэрмічныя дэфармацыі. Акрамя таго, увесь тэхналагічны працэс можна цалкам аўтаматызаваць. Таму лазерная апрацоўка характарызуецца высокай дакладнасцю і прадукцыйнасцю.
Лазеры прымяняюцца ў галаграфіі для стварэння саміх галаграм і атрымання галаграфічнага аб’ёмнага малюнка. Некаторыя лазеры, напрыклад лазеры на фарбавальніках, здольныя генераваць монахраматычнае святло практычна любой даўжыні хвалі, пры гэтым імпульсы выпраменьвання могуць дасягаць 10−16 с, а значыць і вялікіх магутнасцей (так званыя гіганцкія імпульсы). Гэтыя ўласцівасці выкарыстоўваюцца ў спектраскапіі, а таксама пры вывучэнні нелінейных аптычных эфектаў. З дапамогай лазера ўдалося вымераць адлегласць да Месяца з дакладнасцю да некалькіх сантыметраў. Лазерная лакацыя касмічных аб’ектаў удакладніла значэнні шэрагу фундаментальных астранамічных пастаянных і спрыяла ўдакладненню параметраў касмічнай навігацыі, пашырыла прадстаўленні аб будове атмасферы і паверхні планет Сонечнай сістэмы. У астранамічных тэлескопах, забяспечаных адаптыўнай аптычнай сістэмай карэкцыі атмасферных скажэнняў, лазер выкарыстоўваюць для стварэння штучных апорных зорак у верхніх пластах атмасферы.
Прымяненне лазераў у метралогіі і вымяральнай тэхніцы не абмяжоўваецца вымярэннем адлегласцей. Лазеры знаходзяць тут разнастайныя прымяненні: для вымярэння часу, ціску, тэмпературы, хуткасці патокаў вадкасцей і газаў, вуглавой хуткасці (лазерны гіраскоп), канцэнтрацыі рэчываў, аптычнай шчыльнасці, разнастайных аптычных параметраў і характарыстык, у вібраметрыі і інш.
Звышкароткія імпульсы лазернага выпраменьвання выкарыстоўваюцца ў лазернай хіміі для запуску і аналізу хімічных рэакцый. Тут лазернае выпраменьванне дазваляе забяспечыць дакладную лакалізацыю, дазіраванне, абсалютную стэрыльнасць і высокую хуткасць уводу энергіі ў сістэму. У цяперашні час распрацоўваюцца розныя сістэмы лазернага ахалоджвання, разглядаюцца магчымасці ажыццяўлення з дапамогай лазераў кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу. Лазеры выкарыстоўваюцца і ў ваенных мэтах, напрыклад, у якасці сродкаў навядзення і прыцэльвання. Разглядаюцца варыянты стварэння на аснове магутных лазераў баявых сістэм абароны паветранага, марскога і наземнага базіравання.
У медыцыне лазеры прымяняюцца як бяскроўныя скальпелі, выкарыстоўваюцца пры лячэнні афтальмалагічных захворванняў (катаракта, адслаенне сятчаткі, лазерная карэкцыя зроку і інш.). Шырокае прымяненне атрымалі таксама ў касметалогіі (лазерная эпіляцыя, лячэнне сасудзістых і пігментных дэфектаў скуры, лазерны пілінг, выдаленне татуіровак і пігментных плям).
У цяперашні час бурна развіваецца так званая лазерная сувязь. Вядома, што чым вышэйшая апорная частата канала сувязі, тым большая яго прапускная здольнасць. Таму ў радыёсувязі імкнуцца пераходзіць на ўсё больш кароткія даўжыні хваль. Даўжыня светлавой хвалі ў сярэднім на шэсць парадкаў меншая за даўжыню хвалі радыёдыяпазону, таму з дапамогай лазернага выпраменьвання магчыма перадача значна большага аб’ёму інфармацыі. Лазерная сувязь ажыццяўляецца як па адкрытых, так і па закрытых святлаводных структурах, напрыклад, па аптычнаму валакну. Святло за кошт з’явы поўнага ўнутранага адлюстравання можа распаўсюджвацца па ім на вялікія адлегласці, практычна не слабеючы.
Для вывучэння ўзаемадзеяння лазернага выпраменьвання з рэчывам і атрымання кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу будуюць вялікія лазерныя комплексы, магутнасць якіх можа пераўзыходзіць 1 ПВт.
Бяспека лазераў
Любы, нават маламагутны лазер, уяўляе небяспеку для зроку чалавека. Лазер часта ўжываецца ў побыце, на канцэртах, музычных мерапрыемствах. Зафіксавана мноства выпадкаў атрымання апёкаў сятчаткі вока, што прыводзіла да часовай ці поўнай слепаты.
Джон Беркенхаўт
Джон Беркенхаўт (John Berkenhout;, Лідс — ) — англійскі медык, натураліст і пісьменнік.
Біяграфія
Джон Беркенхаут вучыўся ў школе граматы ў Лідсе, служыў у прускай і англійскай армііі, потым скончыў вучобу ва ўніверсітэтах Эдынбурга і Лейдэна. Атрымаў ў 1765 годзе навуковую ступень па медыцыне. У Эдынбургу ён апублікаваў працу «Clavis Anglicat Linguae» і іншыя працы па прыродазнаўстве. Падчас вайны за незалежнасць ЗША ён служыў у якасці брытанскага агента.
Першым апісаў ў 1769 годзе шэрага пацука. Ён даў навуковую назву Mus norvegicus (нарвежская мыш). У 1821 годзе Джон Грэй вылучыў шэрага разам з чорным пацуком (апісаны Лінеем як Mus rattus) у новы род Пацукі.
Аркадзь Трафімавіч Кобля
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (аўтатрактарны факультэт у 1961 г., будаўнічы факультэт у 1973 г.).
Працаваў сакратаром партыйнай арганізацыі Мінскага домабудаўнічага камбіната нумар 1, дырэктарам завода буйнапанэльнага домабудавання нумар 1, намеснікам генеральнага дырэктара Мінскага вытворчага аб’яднання індустрыяльнага домабудавання.
З 1986 па 1989 год кіраўнік групы савецкіх спецыялістаў домабудаўнічага камбіната г. Дархана (Манголія).
Узнагароды
Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (1980). Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1971), лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР (1978).
Дэмыніўка
Дэмыніўка (Деми́нівка) — вёска ў Фасціўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
IC 2913
IC 2913 — галактыка тыпу S0-a (спіральная галактыка) ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Геранім Кеневіч (1796—1884)
Геранім Антонавіч Кеневіч (Hieronim Kieniewicz; Иероним Антонович Кеневич, 1796/1797, (?) вёска Дарава, (?) Навагрудскі павет, Расійская імперыя — 1884, Рым, Італія) — буйны землеўласнік Расійскай імперыі, мазырскі павятовы харунжы.
Біяграфія
Належаў да шляхецкага роду Кеневічаў герба «Равіч». Нарадзіўся ў сям’і Антона Нестара Кеневіча, мазырскага павятовага суддзі, і яго жонкі-шляхцянкі каталічкі Кацярыны Адынец. Быў хрышчаны ў каталіцтва.
Вучыўся ў 1815—1817 гг. у Віленскім універсітэце. Атрымаў ступень кандыдата філасофіі. Быў знаёмы з Іаахімам Лялевелем.
Выбіраўся дваранамі на пасаду мазырскага павятовага харунжага ў Мазырскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. Быў членам мясцовай масонскай ложы.
Пасля смерці бацькі ў 1822 г. атрымаў маёнтак Лобча (Лобча, Засоп’е і інш.) у Мазырскім павеце.
Ажаніўся са шляхцянкай-каталічкай Кацярынай Ігнатаўнай Горват.
17 снежня 1837 г. купіў у графа Аляксандра Францішка Хадкевіча (1776—1838) маёнтак Брынёў (Брынёў, Ляскавічы і інш.) — 614 рэвізскіх душ.
Праз 10 гадоў пасля падаўлення Лістападаўскага паўстання (1830—1831) Геранім Антонавіч Кеневіч выкупіў маёнтак Дарашэвічы ў свайго брата-паўстанца Фелікса Антонавіча Кеневіча (1802—1863), што ўратавала маёнтак Дарашэвічы ад канфіскацыі расійскімі ўладамі. З завяршэннем будаўніцтва палаца ў Дарашэвічах Геранім Кеневіч адначасова залажыў цудоўны парк і пабудаваў у ім фамільную капліцу-пахавальню Кеневічаў.
Сям’я
У шлюбе з Кацярынай з Горватаў (1807—1891) меў дзяцей:
Трудавэ (Кілійскі раён)
Трудавэ (Трудове́) — вёска ў Кілійскім раёне Адэскай вобласці Украіны.
Дзідзіўшчына (Фасціўскі раён)
Дзідзіўшчына (Ді́дівщина) — вёска ў Фасціўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Сула (прыток Дняпра)
Су́ла (Сула) — рака ў Сумскай і Палтаўскай абласцях Украіны, левы прыток ракі Дняпро.
Даўжыня ракі 363 км. Плошча вадазбору 18 500 км². Выток ракі знаходзіцца на Сярэднярускім узвышшы, каля сяла Сула Сумскай вобласці. Упадае ў Крэмэнчуцкае вадасховішча. Сярэдні расход вады на адлегласці 106 км ад вусця складае 29 м³/с.
Рака суднаходная ад горада Лубны. На рацэ горад Рамны.
Ігнат Антонавіч Манькоўскі
Ігнат Антонавіч Манькоўскі (каля 1765, Віцебшчына — ) — беларускі публіцыст.
Біяграфія
3 1783 на дзяржаўнай службе — саветнік Беларускага губернскага праўлення, віцебскі губернскі пракурор, віцэ-губернатар. 3 1817 у адстаўцы, жыў у сваім маёнтку Мілае каля Віцебска. Супрацоўнічаў у рускіх часопісах. У «Пісьме з Віцебска» («Сын Отечества», 1813) асуджаў агрэсію Напалеона, услаўляў гістарычны подзвіг народаў Расіі ў вайне 1812. У 1831 узнагароджаны залатым медалём Вольнага эканамічнага таварыства ў Пецярбургу за конкурсны твор "Адказ на задачу, прапанаваную імператарскім Вольным эканамічным таварыствам: «Якім чынам лёгка і танна выправіць сялянскія пабудовы або зрабіць у іх карысныя ўдасканаленні?» (выд. 1833), у якім патрабаваў паляпшэння бытавых умоў сялян, выказваў каштоўныя думкі па пытаннях сельскай гаспадаркі, аховы прыроды. Публіцыстыка Ігната Манькоўскага вылучаецца эмацыянальнасцю, спавядальнасцю, шырынёй крутагляду. Мяркуюць, што пісаў і па-беларуску, некаторыя даследчыкі лічаць яго аўтарам «Энеіды навыварат».
Атлантычны акіян
Атлантычны акіян — другі па велічыні (пасля Ціхага) акіян, аддзяляе Паўночную і Паўднёвую Амерыкі ад Еўропы і Афрыкі.
Плошча (з мара́мі) 91,6 млн км², працягласць з поўначы на поўдзень каля 15 тыс. км, аб’ём вады 329,7 мян. м³, сярэдняя глыбіня каля 3600 м, найбольшая — 8742 м (жолаб Пуэрта-Рыка).
Берагі
Берагавая лінія моцна расчлянёная ў Паўночным паўшар’і, дзе размешчаны амаль усе моры і вялікія залівы (Балтыйскае мора, Паўночнае мора, Міжземнае мора, Карыбскае мора, Біскайскі заліў, Гвінейскі заліў), і слаба парэзана ў Паўднёвым паўшар’і (мора Уэдэла, мора Скоша, мора Лазарава — каля Антарктыды). Важная асаблівасць Атлантычнага акіяна — наяўнасць міжземных мораў (Мексіканскі заліў і Карыбскае мора на захадзе і Міжземнаморскі басейн на ўсходзе).
Астравы
Агульная плошча астравоў 1070 тыс. км². Асноўныя група мацерыковага паходжання: Брытанскія астравы, Канарскія астравы, астравы Зялёнага Мыса, Фалклендскія (Мальвінскія) астравы, Вялікія Антыльскія астравы, Ньюфаўндленд і часткова Малыя Антыльскія астравы. Ёсць вулканічныя (Азорскія астравы, востраў Святой Алены, Трыстан-да-Кунья і інш.) і каралавыя (Багамскія астравы і інш.).
Рэльеф дна і тэктанічная будова
У будове дна вылучаюцца падводная ўскраіна мацерыкоў (шэльф), мацерыковы схіл і ложа акіяна. Шэльф займае каля 10,3 % плошчы дна, мае слабы нахіл у бок адкрытага акіяна. Каля берагоў в-ва Грэнландыя, п-ва Лабрадор шырыня шэльфа дасягае 300—400 км. Параўнальна вузкая шэльфавая зона акаймоўвае Заходнюю Еўропу і берагі Заходняй Афрыкі. Уздоўж аргенцінскага берага шырыня шэльфа 400 км і глыбіня 140—150 м; каля вусця Амазонкі 300 км; уздоўж гвіянскага ўзбярэжжа 90 км. Шэльфавая зона ў паўднёвай частцы Карыбскага мора і ў раёне Антыльскіх а-воў развітая слаба. Мацерыковы схіл стромкі, парэзаны падводнымі каньёнамі, самы вялікі з іх — Гудзон. Рэльеф ложа — спалучэнне падводных хрыбтоў, падняццяў і катлавін. У цэнтральнай частцы акіяна ад в-ва Ісландыя да в-ва Буве на 18 тыс. км цягнецца S-падобны мерыдыянальны Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет, які падзяляе Атлантычны акіян на ўсходнюю і заходнюю часткі (з глыбінёй над ім каля 3000 м; на ўсход і захад ад яго — 5000—6000 м), а пасля экватара пераходзіцб у Паўднёва-Атлантычны хрыбет. На поўначы (каля Ісландыі) хрыбет мае назву Рэйк’янес, на поўдні каля в-ва Буве хрыбет паварочвае на ўсход і пераходзіць у Афрыканска-Антарктычны хрыбет. Там, дзе хрыбет уздымаецца на ўзровень мора, — астравы вулканічнага паходжання (Ісландыя, Азорскія астравы, Сан-Паўлу і інш.). Важнейшая рыса будовы Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта — папярочныя разломы (Чарлі Гібса, Атлантыс, Кейн, Віма, Раманш, Сан-Паўлу, Св. Алены і інш.), якія разбіваюць асноўны хрыбет на асобныя блокі з шыротным зрушэннем іх адносна восі. На захад і ўсход ад Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта размешчаны падводныя ўзвышшы (Рыу-Гранды, Бермудскае), плато (Хатан, Зялёнага Мыса), хрыбты (Кітовы хрыбет, Паўднёва-Антыльскі хрыбет) і ўзвышшы, якія раздзяляюць катлавіны Паўночна-Амерыканскую, Бразільскую, Аргенцінскую, Заходне-Еўрапейскую, Канарскую, Ангольскую, Капскую і інш. з глыбінямі больш за 3000 м.
Донныя адклады
Найбольш пашыраны арганагенныя адклады (фарамініферавыя ці глабігерынавыя глеі), якія займаюць 67,5 % плошчы дна ад Ісландыі да 57—58° пд. ш. Чырвоныя гліны (каля 25 % плошчы) высцілаюць днішчы амаль усіх глыбакаводных катлавін. Тэрыгенныя адклады (жвірова-галечны матэрыял, гліны) пашыраны на шэльфе, мацерыковым схіле і шырокай паласой акаймоўваюць ложа акіяна каля ўзбярэжжаў ЗША, Бразіліі, Аргенціны, Антарктыды. Карысныя выкапні: золата і алмазы (у рачных вынасах паўднёва-ўсходняй часткі), фасфарыты (на шэльфе), нафта і газ (Венесуэльскі заліў, Мексіканскі заліў, Паўночнае мора), жалезная руда (каля Ньюфаўндленда і інш.), алавяныя руды (каля берагоў Вялікабрытаніі), жалеза-марганцавыя канкрэцыі (каля Фларыды, Паўднёвай Афрыкі) і інш.
Гідралагічны рэжым
Паверхневыя цячэнні пад уплывам цыркуляцыі атмасферы ўтвараюць у субтрапічных і трапічных шыротах антыцыкланальны, а ў паўночных умераных і паўднёвых высокіх — цыкланальны кругавароты. Характэрная рыса Атлантычнага акіяна — магутная сістэма Гальфстрыма. Гальфстрым і яго працяг — Паўночна-Атлантычнае цячэнне — утвараюць адпаведна заходнюю і паўночную перыферыі паўночнага антыцыкланальнага кругавароту, у якім усходняя перыферыя — халоднае Канарскае цячэнне, паўднёвая — цёплае Паўночнае Пасатнае цячэнне. Паўночны цыкланальны кругаварот складаецца цячэннямі — цёплымі Паўночна-Атлантычным і Ірмінгера і халодным Лабрадорскім, якое паступае з мора Бафіна. У паўднёвай частцы акіяна антыцыкланальны кругаварот утвараецца на поўначы з захаду цёплымі Паўднёвым Пасатным і Бразільскім. Цыкланальны кругаварот развіваецца каля 50° пд.ш. з цэнтрам у моры Уэдэла. Атлантычныя цыркуляцыі паўночнай і паўднёвай частак Атлантычнага акіяна падзяляюцца летам на поўнач ад экватара Міжпасатным (Экватарыяльным) проціцячэннем, якое зімой змяняецца агульным заходнім пераносам паверхневых водаў. Больш пастаяннай мяжой з’яўляецца на экватары падпаверхневае проціцячэнне Ламаносава.
Тэмпература вады на паверхні Атлантычнага акіяна зімой (у лютым у паўночнай, у жніўні ў паўднёвай частцы) ад +28 °C на экватары да +6 °C на 60° пн.ш. і −1 °C на 60° пд.ш., летам (у жніўні ў паўночнай, у лютым у паўднёвай частцы) адпаведна ад +26 °C да +10 °C і каля 0 °C. Салёнасць 34—37 ‰. Самая вялікая шчыльнасць вады больш за 1027 кг/м³ на паўночны ўсход і поўдзень ад экватара змяншаецца да 1022,5 кг/м³.
Прылівы пераважаюць паўсутачныя (да 18 м у заліве Фандзі). У асобных раёнах прылівы мяшаныя і суткавыя (ад 0,5 да 2,2 м).
Ільды ў паўночнай частцы акіяна ўтвараюцца толькі ва ўнутраных морах умераных шырот (Балтыйскім, Паўночным, Азоўскім і інш.). Вялікая колькасць ільдоў і айсбергаў выносіцца ў адкрыты акіян з Паўночнага Ледавітага акіяна (да 30° пн.ш.), утвараецца каля Антарктыды і ў моры Уэдэла, дасягаючы 35° пд.ш.
Флора і фаўна
Атлантычны акіян насяляюць каля 2000 тыс. відаў раслін і жывёл. Да глыбіні 100—200 м донная расліннасць (ламінарыі, зялёныя водарасці, чырвоныя водарасці). У трапічным поясе сіне-зялёныя водарасці, у палярным — дыятомавыя водарасці, у Саргасавым моры вялікая колькасць саргасавых водарасцей. Значную масу планктону складаюць ракападобныя — амфіподы і эраўзііды, крыль. Кітоў і ластаногіх каля 100 відаў. Агульная колькасць відаў рыб перавышае 15 тысяч. Фаўна трапічных шырот — прамянёвікі, сіфанафоры, медузы, крабы, лятучыя рыбы, акулы, марскія чарапахі і кашалоты; умераных і палярных — весланогія ракападобныя і крыланогія малюскі, атлантычная скумбрыя, селядзец, трасковыя і камбалавыя рыбы, кіты, ластаногія і інш. Глыбакаводная фаўна — ігласкурыя рыбы, губкі, гідроідныя. Марскіх птушак мала.
Экалагічныя праблемы
Атлантычны акіян з’яўляецца з спрадвечных часоў месцам інтэнсіўнага марской рыбнай і зверабойнай здабычы. Рэзкае ўзрастанне магутнасцей і рэвалюцыя ў тэхніцы рыбнай лоўлі прывялі да пагрозлівых маштабаў. З вынаходствам гарпуннай гарматы ў паўночнай Атлантыцы кіты былі ў асноўным знішчаны яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. У сувязі з масавым развіццём пелагічаскай кітабойнай здабычы ў антарктычных водах ў сярэдзіне XX стагоддзя кіты тут таксама былі блізкія да поўнага вынішчэння. З сезона 1985—1986 гадоў Міжнароднай камісіяй па здабычы кітоў быў уведзены поўны мараторый на камерцыйны кітабойны промысел любых відаў. У чэрвені 2010 года на 62-м пасяджэнні Міжнароднай кітабойнай Камісіі пад ціскам Японіі, Ісландыі і Даніі мараторый быў прыпынены.
Выбух на нафтавай платформе Deepwater Horizon, якая належыць брытанскай кампаніі BP, які адбыўся 20 красавіка 2010 года, лічыцца самай буйной экалагічнай катастрофай, якая калі-небудзь адбывалася на моры. У выніку аварыі ў воды Мексіканскага заліва вылілася каля 5 мільёнаў барэляў сырой нафты, забруджана 1100 міль ўзбярэжжа. Уладамі уведзеная забарона на рыбную лоўлю, для промыслу зачыненая больш за траціна ўсёй акваторыі Мексіканскага заліва. Станам на 2 лістапада 2010 года было сабрана 6814 мёртвых жывёл, у тым ліку 6104 птушкі, 609 марскіх чарапах, 100 дэльфінаў і іншых млекакормячых, і 1 іншая рэптылія. Паводле даных Упраўлення асабліва ахоўных рэсурсаў Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных упраўленняў у 2010—2011 гады зафіксавана павышэнне смяротнасці кітападобных на поўначы Мексіканскага заліва ў некалькі разоў у параўнанні з папярэднімі гадамі (2002—2009 гады).
У Саргасавым моры ўтварылася вялікая смеццевая пляма з пластыка і іншых адходаў, сфарміраваная акіянічнымі плынямі, якая паступова канцэнтруецца ў адной вобласці.
У некаторых раёнах Атлантычнага акіяна назіраецца радыёактыўнае забруджванне. Адходы атамных электрастанцый і даследчых цэнтраў скідаюцца ў рэкі і прыбярэжныя вады мораў, а часам у глыбакаводныя частцы акіяна. Да ліку моцна забруджаных радыеактыўнымі адходамі акваторый Атлантычнага акіяна ставяцца Паўночнае, Ірландскае, Міжземнае мора, Мексіканскі, Біскайскі залівы і Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША. Толькі ў 1977 годзе ў Атлантыку было скінута 7180 кантэйнераў з 5650 тонамі радыеактыўных адходаў. Агенцтва па абароне навакольнага асяроддзя ЗША паведаміла аб заражэнні марскога дна ў 120 мілях на ўсход ад мяжы паміж штатамі Мэрыленд і Дэлавэр. Там на працягу 30 гадоў пахаваныя 14300 зацэментаваных кантэйнера, якія ўтрымлівалі плутоній і цэзій, радыёактыўнае забруджванне перавысіла «чаканае» у 3-70 разоў. У 1970 году ЗША затапілі ў 500 км ад узбярэжжа Фларыды судна «Расэл-Брыг», на борце якога знаходзілася 68 т нервова-паралітычнага газу (зарына), змешчанага ў 418 бетонных кантэйнерах. У 1972 годзе ў водах акіяна на поўнач ад Азорскіх выспаў Германія затапіла 2500 металічных бочак з прамысловымі адходамі, якія змяшчаюць моцнадзейныя цыяністым яды. Вядомыя выпадкі хуткага разбурэння кантэйнераў у параўнальна неглыбокіх водах Паўночнага і Ірландскага мораў і праліва Ла-Манш з самымі згубныя наступствы для фауны і флоры акваторый. У водах паўночнай Атлантыкі загінулі 4 атамныя падводныя лодкі: 2 савецкія (у Біскайскім заліве і адкрытай частцы акіяна) і 2 амерыканскія (ля берагоў ЗША і ў адкрытай частцы акіяна).
Гаспадарчае выкарыстанне
Атлантычны акіян дае каля 35 % сусветнага ўлову рыбы. Галоўныя прамысловыя віды: траска, мойва, селядзец, стаўрыда, марскі акунь, скумбрыя, тунец; значнае месца належыць беспазваночным (крэветкі, вустрыцы, мідыі, кальмары). Прамысловьм раёны: Паўночна-Усходні, Цэнтральна-Усходні і Паўднёва-Заходні.
Вядзецца здабыча нафты і газу (Венесуэльскі, Мексіканскі, Гвінейскі залівы, Паўночнае мора, Міжземнае мора), серы (Мексіканскі заліў), жалезнай руды (каля п-ва Ньюфаўндленд, Фінляндыі і інш.), каменнага вугалю (прыбярэжныя раёны Канады і Вялікабрытаніі) і інш. Прыліўная электрастанцыя ў вусці р. Ранс (Францыя).
На долю Атлантычнага акіяна прыпадае прыблізна 1/3 аб’ёму сусветнага марскога гандлю. Самая шчыльная сетка акіянскіх шляхоў паміж 35—40° і 55—60° пн.ш. (маршруты паміж партамі Еўропы і Паўночнай Амерыкі). Над паўднёвай часткай акіяна пралягаюць асноўныя трансатлантычныя авіялініі, па дне пракладзены тэлеграфныя кабелі (агульная даўжыня каля 200 тыс. км). Развіты прыморская рэкрэацыя і марскі турызм. Важнейшыя парты: Ротэрдам (Нідэрланды), Антверпен (Бельгія), Марсель, Гаўр (Францыя), Гамбург (Германія), Лондан (Вялікабрытанія), Генуя (Італія), Новарасійск, Санкт-Пецярбург (Расія), Чарнаморск, Адэса (Украіна), Рыга (Латвія), Дакар (Сенегал), Кейптаўн (ПАР), Буэнас-Айрэс (Аргенціна), Нью-Ёрк, Х’юстан, Новы Арлеан, Філадэльфія (ЗША).
Эканоміка-геаграфічныя правінцыі
Навукоўцамі выдзяляюцца шэсць эканоміка-геаграфічных правінцый Атлантычнага акіяна: Паўночна-Заходняя, Паўночна-Усходняя, Цэнтральна-Заходняя, Цэнтральна-Усходняя, Паўднёва-Заходняя, Паўднёва-Усходняя.
Мядзведзеўскі камавы пагорак
Мядзве́дзеўскі ка́мавы пагорак — камавы пагорак у Беларусі, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчаны за 500 м на паўднёвы ўсход ад в. Мядзведзева Аршанскага раёна Віцебскай вобласці. Пагорак вышынёй 11 м, дыяметрам 500—625 м размешчаны на забалочанай нізіне. Утварыўся каля 15—20 тыс. гадоў назад у выніку назапашвання жвіру, пяску, стужачнай гліны ў возеры паміж ледзянымі камлыгамі. Мядзведзеўскі камавы пагорак — эталонная форма рэльефу водна-ледавіковага паходжання. Ахоўны статус нададзены ў 1996 годзе.
Палац Бельвю (Францыя)
Палац Бельвю (Château de Bellevue) — не захаваны загарадны невялікі палац 18 стагоддзя маркізы Пампадур. Знаходзіўся каля Парыжа, на левым беразе Сены, каля чыгункі, якая вядзе ў Версаль; на ўзвышэнні, якое цягнецца ад Сен-Клу да Мёдона.
Гісторыя
Маркіза Пампадур пабудавала яго ў адносна кароткі тэрмін (з 30 чэрвеня 1748 г. да 20 лістапада 1750 г.) з вялікай пышнасцю, выдаткаваўшы на яго велічэзныя грошы, а Людовік XV, які наведаў яго праз чатыры дня па заканчэння прац, прыйшоў у такое захапленне, што неадкладна купіў яго для сябе, пакінуўшы яго, аднак, у карыстанні сваёй фаварыткі. Першыя мастакі таго часу ўдзельнічалі ва ўпрыгожванні замка, і ён лічыўся тады самым чароўным загарадным палацам ва ўсёй Еўропе.
Падчас Рэвалюцыі ім авалодала так званая «Чорная банда» (Bande noire) і звярнула яго ў разваліны. Ацалела віла Брэнбарыён (pavillon de Brimborion), якая была важным стратэгічным пунктам падчас аблогі Парыжа (1870—1871).
Насельніцтва Мексікі
Мексіка мае дзясятае ў свеце насельніцтва — каля 130 млн чалавек на 2019 год. Колькасць жыхароў краіны, нягледзячы на эміграцыю ў ЗША, працягвае павялічвацца. У расавых адносінах 2/3 насельніцтва — метысы, большасць астатніх — індзейцы. Паводле веравызнання мексіканцы ў асноўным каталікі. Асноўная мова — іспанская. 70 % насельніцтва жыве на Мексіканскім нагор'і. Вялікі Мехіка-Сіці (22 млн чал) — адна з найбуйнейшых агламерацый Заходняга паўшар'я.