cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амбон
Каталіцкая царква
Гэтыя амбоны сталі хутка гуляць важную ролю пры ўпрыгожванні цэркваў; яны раскошна прыбіраліся, спачатку мазаікай, а пасля разьбой. Прырост суполак вернікаў выцесніў гэтыя два амбона, і яны зліліся ў сучасную кафедру. У каталіцкіх і пратэстанцкіх цэрквах амбоны звычайна замяняюцца пюпітрамі.
Альпы
Альпы (Alpes, Alpen, Alpi, Alpe, Alps) — найвышэйшая горная сістэма ў Еўропе.
Складаная сістэма горных масіваў і хрыбтоў працягнуліся дугой ад Міжземнага моря да Сярэднедунайскай раўніны. Даўжыня каля 1200 км, шырыня да 260 км, найбольшая вышыня г. Манблан (4807 м). Папярочная даліна між азёрамі Бодэнскім і Кома падзяляе больш вышынныя Заходнія Альпы і больш нізкія і шырокія Усходнія Альпы. Горная сістэма размяшчаецца на тэрыторыі 8 краін: Францыі, Манака, Італіі, Швейцарыі, Германіі, Аўстрыі, Ліхтэнштэйна і Славеніі.
Дзякуючы месцаванню ў цэнтры Заходняй Еўропы, Альпы з’яўляюцца адной з найболей вывучаных горных сістэм. З імі звязаны такія паняцці як альпійскі пояс, альпійская складкавасць, альпійскі рэльеф, альпійскія лугі, альпінізм.
Назва
Адзінай думкі аб паходжанні назвы Альпы няма. Словам Alpes кельты называлі ўсе высокія горы. Меркавана, да кельтаў яно трапіла з Рымскай імперыі.
Па адной з версій, лацінскае слова Alpes, якое ўтварылася ад Albus (Белы), выкарыстоўвалася яшчэ ў I стагоддзі да нашай эры для пазначэння гор, пакрытых снегам. Іншую здагадку кажа пра тое, што назву адбылося ад слоў Al ці Ar, што азначала высакагорную мясцовасць. Слова Alpe у сучасных французскай і італьянскай мовах азначае Горная вяршыня, роўна як і Alp у нямецкай.
Слова Alpeis, ці Alpes, выкарыстоўвалася для пазначэння высокіх гор і горных масіваў навукоўцамі Старажытнай Грэцыі і Старажытнай Візантыі. У прыватнасці, Пракопій Кесарыйскі, візантыйскі пісьменнік VI стагоддзя, заве ў сваіх складаннях Альпы і Пірэнеі адной назвай, Geminas Alpeis. Іншыя горы зваліся падобнымі назвамі (Карпацкія горы — Basternikae Alpes). У нязменным выглядзе гэта слова захавалася ў сучасным грэцкім мове — Άλπεις (Alpeis).
Геалогія
Альпы належаць да маладых складкавых структур альпійскага арагенезу. Восевая зона гор сфарміравана старажытнымі крышталічнымі (гнейсы, слюдзяныя сланцы), магматычнымі (граніт) і метамарфічнымі (кварцава-філітавыя сланцы) пародамі. Перадгор’і складзены з вапнякоў, мергеляў, даламітаў, філітаў і маладых маласавых фармацый.
Працэс фарміравання горнага ланцуга можна падзяліць на некалькі этапаў. Структура Альп складаецца з горных парод еўрапейскага, афрыканскага і акіянічнага паходжання.
Да сярэдзіны трыясавага перыяду кантынентальны рыфтагенез Афрыкі і Еўропы спарадзіў старажытны акіян Паратэціс. У канцы юрскага перыяду акіян адступіў з тэрыторыі сучасных Паўднёвых Альп, пакінуўшы характэрныя вапняковыя адклады. У гэты ж час убок Еўропы ад Афрыкі пачала рухацца Адрыятычная пліта, якая выклікала ўтварэнне акіянічных упадзін ва Усходніх Альпах. У наш час пліта працягвае рухацца ўбок Еўропы, у прыватнасці, Перыядрыятычны разлом у Альпах ляжыць на мяжы пліт.
Вылучаюць тры асноўных рэгіёны Альп, адрозных па структуры і геалагічным складзе: Заходнія, Усходнія і Паўднёвыя Альпы. Заходнія Альпы ўяўляюць сабою наймалодшую вобласць з кайназойскімі адкладамі, якая характарызуецца высокімі вострымі пікамі, складзены з крышталічных і метамарфічных парод. Высокая вобласць Альп характарызуецца пашыраннем горна-ледавіковага рэльефу і сучаснага зледзянення. Усходнія Альпы ніжэйшыя і пакатыя, з адкладамі мезазойскай эры, у асноўным мелавога перыяду.
Карысныя выкапні
Альпы з’яўляюцца крыніцай мінералаў, якія здабываюцца чалавекам на працягу некалькіх тысяч гадоў. У эпоху культуры Hallstatt (VIII—VI стагоддзе да нашай эры) кельцкія плямёны здабывалі медзь, а пазней рымляне здабывалі золата для манет у Бад Гаштайнскай вобласці. Радовішча ў Штырыі з’яўляецца крыніцай высакаякаснай жалезнай руды для сталеліцейнай прамысловасці. Апроч таго, на тэрыторыі большай часткі альпійскага рэгіёна сустракаюцца крышталі, такіх мінералаў як кінавар, аметыст і кварц. Паклады кінавару ў Славеніі з’яўляюцца важнай крыніцай розных пігментаў кінавары.
Рэльеф
Папярочнай далінай паміж Бодэнскім возерам і возерам Кома Альпы падзяляюцца на больш высокія Заходнія Альпы (вышыня да 4 808 м, гара Манблан) і ніжэйшыя і шырокія Усходнія Альпы (вышыня да 4 049 м, гара Берніна)
Варта адзначыць, што ў французскай традыцыі заміж адзіных Заходніх Альп прынята вылучаць Заходнія і Цэнтральныя. У такой мадэлі мяжы паміж трыма часткамі Альп практычна супадаюць з дзяржаўнымі: Заходнія Альпы апынаюцца галоўным чынам ва Францыі, Цэнтральныя — у Швейцарыі, і Усходнія — у Аўстрыі.
Ніжэй даецца спіс асноўных раёнаў Альп. Варта мець на ўвазе, што ён носіць шмат у чым умоўны характар, бо розныя крыніцы праводзяць адпаведныя межы па-рознаму.
У сваю чаргу існуе і больш дробавае дзяленне гэтых раёнаў. Так, прыкладам, паўночней Інсбрука вылучаюць Ветэрштайнгебірге і Карвендэльгебірге, а паўднёвей — Штубаеральпен і Туксеральпен.
Клімат
Альпы — важны кліматападзел Еўропы.
На поўнач і захад ад Альп мясцуюцца тэрыторыі з умераным кліматам, да поўдня — субтрапічныя міжземнаморскія ландшафты. Клімат розных альпійскіх рэгіёнаў залежыць ад вышыні, становішча і кірунку ветру. Улетку ў Альпах бываюць гарачыя дні, якія змяняюцца халоднымі вечарамі. Раніцай у горах звычайна сонечна, пасля абеду набягаюць аблокі. Зіма прыносіць частыя снегапады і працяглыя перыяды нізкай тэмпературы. Клімат на паўночным боку Альп халаднейшы і вільготны, а на паўднёвай наадварот — цяплей і сушэй. Сярэдняя тэмпература ліпеня — ніжэй +14 °C, студзеня — да −15 °C. Выпадае 1 000 мм ападкаў у год. Снег трымаецца на раўнінах ад аднаго да шасці месяцаў у годзе. На працягу большай часткі зімы ў далінах трымаюцца туманы. Для Альп характэрныя мясцовыя вятры. Найважны з іх — цёплы і сухі фён, які ўтвараецца ў выніку спуску паветраных мас па горных схілах і іх сціскі, суправаджаецца адыябатычным нагрэвам. Гэта істотна павялічвае мясцовую тэмпературу, што прыводзіць да рэзкага раставання снягоў і частым лавінам, што ўяўляе пагрозу для жыцця людзей і можа адразаць ад навакольнага свету цэлыя горныя раёны. У той жа час фен стварае ўмовы для земляробства на значна большых абсалютных вышынях, чым у тых месцах, дзе яго не бывае.
Клімат і глебава-расліннае покрыва Альп маюць выразна выяўленую вертыкальную занальнасць. Альпы пабіты на пяць кліматычных паясоў, кожны з якіх адрозніваецца тыпам навакольнага асяроддзя. Клімат, раслінны і жывёльны свет маюць адрозненні ў розных кліматычных паясах Альп. Зона горнага масіву вышэй 3 000 метраў завецца нівальнай зонай. Гэта вобласць, якая мае халодны клімат, увесь час пакрыта шматгадовым снегам. Таму ў нівальнай зоне практычна адсутнічае расліннасць.
Альпійскія лугі ляжаць на вышыні ад 2 000 да 3 000 метраў. Гэта зона з’яўляецца менш лядоўняй, чым нівальная зона. Для альпійскіх лугоў характэрная спецыфічная, нізкарослая, расліннасць, а таксама расліннасць, якая ўтварае «травяныя падушкі». Гэта збліжае дадзены тып экасістэм з тундравымі, дзякуючы чаму альпійскія лугі таксама завуць «горнай тундрай».
Ніжэй 1 000 метраў — нізіна, якое характарызуецца вялікай разнастайнасцю расліннасці. Сёлы таксама мясцуюцца ў нізіне, бо тэмпературны рэжым з’яўляецца прыдатным для жыццядзейнасці людзей і жывёл.
Ледавікі (глетчары)
Для альпійскага пояса характэрна значнае шыранне горна-ледавіковых формаў рэльефу. У горах, на вышыні больш 3 000 метраў над роўнем мора, зімой вывальваецца больш снегу, чым можа растаць. У тых месцах, дзе снег ляжыць круглы год, з-за ціску снегу, раставання і замярзання яго верхняга пласта ўтвараецца грунт ледавіка. Паступова, па меры сцякання вады па паверхні ледавіка, лёдавыя пляцоўкі прасоўваюцца ў глыб даліны. Лёд спаўзае, па дарозе разбурае верхні пласт глебы, адрывае і выносіць з сабой частка камянёў, пяску ці грунту. Паверхня ледавіка пакрыта расколінамі рознай велічыні.
Лінія вечнага снегу ляжыць на поўначы на вышыні 2,5 км, а на поўдні — ад 3 да 3,2 км. Агульная плошча сучаснага зледзянення — 4 140 км². Ледавікоў у Альпах каля 1 200, найбольшы — Алечскі ў Бернскіх Альпах з плошчай 169 км². Ад ледавікоў бяруць пачатак ракі: Рона, Рэйн і іншыя.
Вышынная пояснасць
Добра выяўлена вышынная пояснасць ландшафтаў. Выдзяляецца пяць вышынных паясоў.
Да вышыні 800 метраў клімат умерана цёплы, на паўднёвых схілах — міжземнаморскі, шмат вінаграднікаў, садоў, палёў, міжземнаморскія хмызнякі і шырокалісцевыя лясы. На вышыні 800 — 1 800 метраў клімат умераны, вільготны; шырокалісцевыя лясы з дуба і букаа дагары паступова замяшчаюцца хвойнымі. Да вышыні 2 300 метраў клімат цягнецца так званы Субальпійскі пояс пояс, з моцнымі вятрамі, доўгатэрміновым снегавым покрывам, пераважна высакагорнай хмызняковай расліннасцю (рададэндран, ядловец, кедравы сланік і інш.) і субальпійскімі лугамі. Вышэй, да мяжы вечных снягоў — так званы альпійскі пояс з халодным кліматам, перавагай нізкіх зрэджаных альпійскіх лугоў, большую частку года пакрытых снегам. Яшчэ вышэй — нівальны пояс з ледавікамі, снежнікамі, камяністымі схіламі.
Насельніцтва
На 2001 год агульная колькасць насельніцтва ў Альпах складала 12 мільёнаў 300 тысяч жыхароў, вялікая частка з якіх французы, немцы і італьянцы. Таксама істотнай абшчынай з’яўляюцца славенцы.
Самыя вялікія горада ў Альпах: Грэнобль (Францыя) з насельніцтвам 155 100 чалавек, Інсбрук (Аўстрыя) — 127 000 чалавек, Трэнта (Італія) — 116 893 чалавек і Бальцана (Італія) — 98 100 чалавек.
Ахова навакольнага асяроддзя
Штогод у горных раёнах высякаюцца вялікія плошчы лесу для будавання лыжных трас і баз адпачынку, што парушае натуральную раўнавагу ў горах. Дрэвы маюць вялікае значэнне для прадухілення эрозіі глебы, а іх ствалы змяншаюць лавіна-небяспеку. Высечка лясоў прыводзіць да лавін і селяў, ахвярамі якіх у 1987 годзе ў плынь 20 дзён стала больш 60 чалавек. Прычынай змяншэння плошчы лясоў, апроч высечкі, робяцца атрутныя выкіды фабрык і выкарыстанне ў горах цяжкай тэхнікі. Дрэвы слабеюць і лягчэй паддаюцца хваробам і ўраганам. Па ацэнках навукоўцаў, знішчана прыкладна 60-80 % альпійскіх лясоў. Пагаршэнне стану асяроддзя негатыўна ўплывае на жыццё жывёл і раслін. Ва ўсіх краінах, дзе ёсць Альпы, былі арганізаваны ахоўныя рэгіёны.
Турызм
Альпы — раён міжнароднага альпінізму, гарналыжнага спорту і турызму. Альпы папулярныя як улетку так і ўзімку, як месца для турызму і спорту. Гарналыжны спорт, сноўборд, катанне на санках, шпацыры на снегаступах, лыжныя туры даступныя ў большасці рэгіёнаў са снежня па красавік. Улетку Альпы карыстаюцца папулярнасцю ў турыстаў, раварыстаў, парапланерыстаў, альпіністаў, тым часам як многія альпійскіх азёр прыцягваюць плывуноў, яхтсменаў і сёрфінгістаў. Нізінныя рэгіёны і буйныя гарады Альп добра злучаны аўтамагістралямі і хуткаснымі дарогамі, але вышэй, горныя перавалы і аўтамабільныя трасы могуць быць небяспечнымі нават улетку. Многія горныя перавалы зачынены ў зімовы перыяд. Развіццю турызму спрыяе вялікая колькасць аэрапортаў па ўсіх Альпах, а таксама добрае чыгуначнае паведамленне з усімі суседнімі краінамі. Альпы звычайна наведвае больш 50 мільёнаў турыстаў штогод.
Рыгор Язэпавіч Трызна
Рыгор Трызна (каля  — 1571) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
Сын Язэпа Трызны.
Маршалак гаспадарскі ў 1560—1566 гадах, кашталян падляшскі ў 1566—1569 гадах, смаленскі з 1569 года.
Валодаў маёнткамі Палонка, Ятвеск, Андрэевічы (Ваўкавыскі павет), Дарсунішкі (Ковенскі павет). У 1567 годзе ставіў у войска 22 коннікаў.
Пакінуў сыноў Пятра, ваяводу парнаўскага, і Рыгора, маршалка слонімскага.
Вілі Екель
Вілі Екель (Willy Jaeckel,,  — , ) — нямецкі мастак і графік, адзін з буйных прадстаўнікоў экспрэсіянізму ў жывапісе.
Жыццё і творчасць
Вілі Екель атрымаў ступень магістра ў 1906—1908 гадах у Дрэздэнскай акадэміі мастацтваў. У 1913 годзе прыбыў у Берлін. У 1915 годзе быў створаны Берлінскі духоўны аддзел. У 1919 годзе Вілі Екель стаў членам Прускай акадэміі навук. З 1925 года выкладаў у Вышэйшай школе мастацкага выхавання, быў выкладчыкам у берлінскім Мастацкім універсітэце. Сярод вучняў трэба назваць мастачку Рыкарду Якобі.
Будучы вядомым мастаком-экспрэсіяністам, Вілі Екель быў адным з першых майстроў, якія стваралі творы ў гэтым стылі на рэлігійную тэматыку. Работы яго выразныя і дэкаратыўныя па выкананні. Першая значная карціна Вілі Екеля — «Барацьба», якая паказвае на буйнафарматным палатне аголеных мускулістых мужчын, якія змагаюцца, была ім напісана ў 1912 годзе. У 1928 годзе мастак выйграе прэмію Георга Шліхта («Georg-Schlicht-Preis») за «лепшы нямецкі жаночы партрэт». Лепшая фрэскавая работа Вілі Екеля, насценная карціна ў чатырох частках, створаная ім у 1916—1917 гадах для Бальзенскай кандытарскай фабрыкі ў Гановеры, была знішчана ў выніку абставін Другой сусветнай вайны ў 1944 годзе. У 1939 годзе мастак піша палатно «Араты ўвечары», якое адпавядала нацыянал-сацыялістычнай тэорыі «Крыві і глебы». Пісаў таксама пейзажы, партрэты, нацюрморты, аголеную натуру.
Мастак загінуў падчас бамбардзіроўкі Берліна ў студзені 1944 года. Работы Вілі Екеля захоўваюцца як у музеях Германіі, так і ў прыватных калекцыях.
Туркмены Беларусі
Туркмены Беларусі — дыяспара туркменаў у Рэспубліцы Беларусь. У 2009 годзе ў Беларусі пражывала 2685 туркменаў. У 2010 годзе быў зарэгістраваны Мясцовы культурна-асветніцкі фонд «Бахар» (МКПФ), які аб'ядноўвае туркменаў — грамадзян Беларусі і студэнтаў, якія навучаюцца ў вышэйшых навучальных установах рэспублікі. Прэзентацыя новага нацыянальнага аб'яднання «Бахар», што ў перакладзе азначае «Вясна», адбылася 26 мая 2010 года.
Вышэйшым органам МКПФ «Бахар» з'яўляецца Праўленне (апякунскі савет), у які ўваходзяць 3 чалавекі.
Сярод асноўных задач «Бахар»: знаёмства грамадзян Беларусі з туркменскай духоўнай спадчынай, гістарычным мінулым, нацыянальнымі традыцыямі і культурай, асветніцкая праца, накіраваная на вывучэнне культурнай спадчыны туркменскага і беларускага народаў, іх уклад у сусветную культуру.
Горнаўскі сельсавет
Назву Го́рнаўскі сельсавет маюць:
Горнаўскі сельсавет (Плешчаніцкі раён)
Го́рнаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Плешчаніцкага раёна Мінскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Горнае.
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Плешчаніцкага раёна Барысаўскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мінскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Плешчаніцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Задор’еўскага сельсавета.
Томас Мак-Дугал Брысбен
Генерал-Маёр Сэр Томас Мак-Дугал Брысбен (23 ліпеня 1773,, Шатландыя — 27 студзеня 1860, , Шатландыя) — брытанскі ваенны, кіраўнік калоніі ў Аўстраліі і астраном.
Біяграфія
Нарадзіўся 23 ліпеня 1773 года ў горадзе Ларгс, Шатландыя. Атрымаў адукацыю астранома і матэматыка ў Эдынбургскім універсітэце. Уступіў у шэрагі Брытанскай Арміі ў 1789 і зрабіў бліскучую кар’еру у Фландрыі, Вест-Індыі, Іспаніі і Паўночнай Амерыкі. Быў на службе ў Артура Уэлслі. У 1813 атрымаў званне Генерал-маёр. У лістападзе 1819 года ажаніўся з Ганнай Марыяй Мак-Дугал.
Яго імя носіць горад Брысбен на Усходнім Узбярэжжы Аўстраліі.
Калевек’ё
Калевек'ё (Collevecchio) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лацыа, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Рыеці.
Насельніцтва складае 1615 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 59 чал./км². Займае плошчу 27 км². Паштовы індэкс — 2042. Тэлефонны код — 0765.
Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы Андрэй.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Скрыпліцкі сельсавет
Скрыплі́цкі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) Скрыпліца.
Утвораны 4 чэрвеня 1965 года ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці БССР з часткі Баравіцкага сельсавета ў складзе 11 населеных пунктаў: Буда, Віктараўка, Вязаўка, Забуднянскія Хутары, Камерава, Капусціна, Новае Заліцвінне, Самадумаўка, Скрыпліца, Старое Заліцвінне і Хвайніца) . На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 10 населеных пунктаў . 12 сакавіка 2004 года ў склад сельсавета з Добасненскага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (Барчыцы, Глыбокавічы і Кісцяні).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1465 чалавек, з іх 56,4 % — рускія, 43,0 % — беларусы, 0,5 % — украінцы.
Віры
Віры́ (, Виры) — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Імянінскага сельсавета.
Вуліца 1 Мая (Гродна)
Вуліца 1 Мая — вуліца ў цэнтральнай частцы горада Гродна. Размешчана ад вуліцы Дзяржынскага да вуліцы Ваўковіча. Названа ў 1939 годзе. Да гэтага называлася Якаўлеўскі праспект, алея Трэцяга мая. Працягласць каля 500 метраў.
Забудавана пераважна адна- і двухпавярховымі жылымі дамамі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў, практычна тымі будынкамі, якія і сфарміравалі вуліцу. На вуліцы знаходзяцца помнікі архітэктуры — будынкі: Лютэранскай кірхі і рэальнага вучылішча. На доме № 10, дзе ў 1892-96 гадах жыў М. Багдановіч усталявана мемарыяльная дошка, у самім доме працуе музей. На вуліцы таксама знаходзіцца швейная фабрыка, прымыкае Цэнтральны парк культуры і адпачынку. Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць.
Спіс гарадоў-мільянераў Азіі
Ніжэй прыведзены спіс гарадоў Азіі з насельніцтвам больш мільёна чалавек. Спіс складзены паводле алфавіту (краін). Сталіцы вылучаны паўтлустым шрыфтам.
Іван Іванавіч Крупко
Іва́н Іва́навіч Крупко́ (нар., в. Бурдзевічы, , Гродзенская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта (з 2021). Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь (2020—2021).
Біяграфія
У 1991 годзе паступіў у Гродзенскі дзяржаўны сельскагаспадарчы інстытут. У 1993—1995 гадах служыў ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь. У 1998 годзе скончыў Гродзенскі дзяржаўны сельскагаспадарчы інстытут па спецыяльнасці «Заатэхнія».
У 1998—2002 гадах працаваў галоўным заатэхнікам калгаса «Рассвет» Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці. У 2003—2006 гадах працаваў начальнікам аддзела па арганізацыі вытворчасці і перапрацоўцы прадукцыі ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Нясвіжскага райвыканкама Мінскай вобласці. У 2006—2010 гадах працаваў першым намеснікам начальніка ўпраўлення, начальнікам аддзела вытворчасці і перапрацоўкі прадукцыі ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Нясвіжскага райвыканкама.
У 2007 годзе скончыў Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Кіраванне прадпрыемствам аграпрамысловага комплексу».
У чэрвені — верасні 2010 года працаваў першым намеснікам старшыні, начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Нясвіжскага райвыканкама. У 2010—2018 гадах — старшыня Нясвіжскага райвыканкама Мінскай вобласці.
З сакавіка 2018 года па 2020 год — старшыня Мінскага райвыканкама Мінскай вобласці.
З 17 сакавіка 2020 года па 21 снежня 2021 года працаваў Міністрам сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь.
21 снежня 2021 года прызначаны старшынёй Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта.
25 лютага 2022 года быў уключаны ў спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС за расійскую агрэсію супраць Украіны. У тым самым годзе трапіў пад санкцыі Швейцарыі, Вялікабрытаніі, Украіны, Канады.
Пшылэнк (гміна)
Пшы́лэнк (Przyłęk) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Зваленьскага павета Мазавецкага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Пшылэнку. Плошча гміны складае 130,89 км². Станам на 2004 год у гміне Пшылэнк пражывалі 6545 чалавек, шчыльнасць — 50 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 30 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 31 населены пункт.
Allgemeine Deutsche Biographie
Усеагульная нямецкая біяграфія (Allgemeine Deutsche Biographie, скарочана ADB) — нямецкая біяграфічная энцыклапедыя ў 56 тамах, якая выходзіла ў 1875—1912 гадах (перавыдана ў 1967—1971 гадах).
Гісторыя выдання
У 1858 годзе ў Баварскай акадэміі навук узнікла ідэя стварыць біяграфічны даведнік знакамітых нямецкіх дзеячаў, аднак з-за недахопу сродкаў гэта ідэя не была рэалізавана.
У 1868 годзе, па просьбе Леапольда фон Ранке, праект быў адноўлены і асноўны аб'ём працы па арганізацыі збору матэрыялаў і напісанні артыкулаў быў ускладзены на барона Рохуса фон Ліліенкрона, яго найбліжэйшым памочнікам і вядучым рэдактарам стаў Франц Ксаўер фон Вегеле.
Энцыклапедыя прызначалася для навуковага і агульнага карыстання. Было вырашана адабраць біяграфіі людзей, якія выявілі сябе на рознай ніве ў нямецкамоўных краінах.
Энцыклапедыя выдавалася Гістарычнай камісіяй Баварскай акадэміі навук, пад рэдакцыяй барона Рохуса фон Ліліенкрона, надрукавана ў лейпцыгскім выдавецтве «Duncker & Humblot». Усяго ў энцыклапедыю ўключаны біяграфіі каля 26 500 асоб, якія атрымалі вядомасць у нямецкамоўных краінах і памерлі да 1900 года (уключаючы Нідэрланды да 1648 года). Было выдадзена 45 асноўных тамоў, 10 дадатковых і адзін том склалі паказальнікі.
ADB у сетцы
У маі 2003 года Гістарычная камісія пры Баварскай акадэміі навук і Баварская дзяржаўная бібліятэка выклала ў бясплатны адкрыты доступ адсканаваныя старонкі энцыклапедыі. Пасля гэтыя сканы былі распазнаны, вычытаны і тэкст апублікаваны ў адкрытым доступе. Таксама тэкст ADB выкладзены ў нямецкіх Вікікрыніцах.
Алена Ясеніна
Алена Ясеніна (сапраўднае імя Алена Валеўская; нар. 27 ліпеня 1987, Разань, Расія) — расійская эстрадная спявачка, паэтэса.
Кар’ера
Алена Ясеніна пачала сваю кар’еру ў верасні 2007 пасля ўдзелу на Міжнародным форуме «Песні міру». Тады Алена заняла першае месца, выканаўшы песню з рэпертуару Тамары Гвердцытэлі «Мамины глаза» (Мамчыны вочы). З 10 па 19 ліпеня 2008 Ясеніна ўяўляла сваю краіну на XVII Міжнародным фестывалі мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» і таксама заняла першае месца, выканаўшы ў фінале уласную кампазіцыю «Бабочка» (Матылёк).
11 ліпеня 2009 Алена выпускае дэбютны сінгл «Вишня» (Вішня), а 1 чэрвеня 2011 быў выпушчаны первый альбом спявачкі «Кругосветное путешествие» (Кругасветнае падарожжа).
Стайкаўскі сельсавет (Кіраўскі раён)
Ста́йкаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) Стайкі.
Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных Падсёльскага і Чыгірынкаўскага сельсаветаў.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 981 чалавек, з іх 94,2 % — беларусы, 4,7 % — рускія, 0,7 % — украінцы.
Янка Саламевіч
Янка (Іван Уладзіміравіч) Саламевіч (, в. Малая Кракотка, Слонімскі павет, Навагрудскага ваяводства — ) — беларускі літаратуразнавец, фалькларыст, бібліёграф, перакладчык. Кандыдат філалагічных навук (1971).
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў сярэднюю школу ў Вялікай Кракотцы (1955), беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта БДУ (1960). Працаваў карэктарам, тэхнічным рэдактарам выдавецкага аддзела Дзяржаўнай бібліятэкі БССР (1960—1962), рэдактарам рэдакцыі вучэбнай і метадычнай літаратуры, да 1964 старшым рэдактарам грамадска-гуманітарных навук выдавецтва Міністэрства вышэйшай, сярэдняй спецыяльнай і прафесіянальнай адукацыі БССР (цяпер «Вышэйшая школа»). Скончыў аспірантуру пры кафедры беларускай літаратуры БДУ (1967). З 1968 года старшы навуковы рэдактар рэдакцыі літаратуры, мовы, фальклору і этнаграфіі, у 1976—1992 — загадчык навуковай рэдакцыі народнай асветы і беларускіх слоўнікаў выдавецтва «Беларуская савецкай энцыклапедыя», з 1992 — вядучы рэдактар «БСЭ», з 1994 — вядучы рэдактар рэдакцыі літаратуры, мовы, фальклору і этнаграфіі выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя». Абараніў кандыдацкую дысертацыю «Міхаіл Федароўскі — фалькларыст». У 1987—1997 гадах выкладаў у БДУ. У 1979—1988 — адзін з вядучых тэлечасопісу «Роднае слова». З 1988 года старшыня рады Таварыства беларускай мовы Першамайскага раёна г. Мінска.
Дзейнасць і творчасць
Дэбютаваў у друку ў 1955 годзе (Слонімская раённая газета «Вольная праца»). У рэспубліканскім друку дэбютаваў у 1957 годзе. Даследуе гісторыю беларускай літаратуры і культуры, фальклор. Увёў у навуковы ўжытак невядомыя матэрыялы пра жыццё і творчасць пісьменнікаў Ф. Багушэвіча, Я. Лучыны, А. Гурыновіча, Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, М. Гарэцкага, М. Арла, З. Верас, Т. Гардзялкоўскай, А. Зязюлі, К. Лейкі, Г. Леўчыка, Ф. Шантыра, У. Дубоўкі, фалькларыстаў і этнографаў Біруты, П. Дземідовіча, Р. Зянкевіча, Ч. Пяткевіча, М. Федароўскага і інш.
Аўтар першага на Беларусі «Слоўніка беларускіх псеўданімаў (XVI—XX стст.)» (1983), манаграфіі «Міхал Федароўскі» (1972). Склаў бібліяграфічны даведнік «Беларускі фальклор (1926—1963)» (1964), кнігу «М. Гарэцкі: Успаміны, артыкулы, дакументы» (1984, з А. Лісам), зборнікі Г. Леўчыка «Доля і хлеб» (1980, з Н. Ляшковіч), М. Арла «Лірнік» (1991), Я. Купалы «Вершы і паэмы» (1991, на рускай мове), «П’есы XIX — пачатку XX ст.» (1998), выбраныя творы Я. Чачота «Свіцязь» (1999), зборнікі «Беларускія загадкі» (1982, 1989), «Мама Мышка сушыла шышкі: Беларускія народныя скорагаворкі» (1983), літаратурна-мастацкі каляндар «Кола дзён» (1987, 1988, у сааўт.), «Каляндар памятных дат 2001» (2001).
Пераклаў на беларускую мову манаграфію «Беларуская казка» і паказальнік «Сюжэты і матывы беларускіх народных казак» Л. Барагі, падручнік «Гісторыя беларускай савецкай музыкі», кнігу М. Федароўскага «Люд беларускі: Вяселле», аповесць «Адысей з Беларусі» В. Гузанава, «Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану» Л. Патоцкага, раманы «Зверабой» Дж. Ф. Купера, «Блукаючыя зоркі» Шолам-Алейхема (з Г. Шупенькам), асобныя навелы В. Стафаніка і інш.
Прэміі і ўзнагароды
Узнагароджаны Граматай ВС БССР. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1976) за ўдзел у стварэнні «Беларускай савецкай энцыклапедыі».
Вуліца Перамогі (Гродна)
Перамогі вуліца — асноўная магістраль Гродна. Знаходзіцца ў паўднёвай частцы горада ад вуліцы Гарнавых да праспекта Кляцкова. Названа ў 1946 годзе. Працягласць каля 2.000 метраў. Пачала фарміравацца ў другой палове 1940-х гадоў, калі былі пабудаваны 2-5 павярховыя дамы. Развіццё атрымала ў 1970-х гадах, калі былі пабудаваны 5-9 павярховыя дамы і ГВА «Хімвалакно», а таксама ў 1980-х гадах пасля забудовы мікрараёна Прынёманскі.
Украінская паўстанчая армія
Дзейнасць УПА ўлучала барацьбу супраць нямецкіх акупантаў, што аднак, не перашкаджала ім дасягаць узаемнай пагоды ў акцыях накіраваных супраць савецкіх партызанаў, а часам і ў інтарэсах нямецкіх спецслужбаў. УПА, падначаленая бандэраўскаму крылу АУН, вяла барацьбу супраць іншых украінскіх нацыяналістычных арганізацый — АУН Бульбы-Бараўца, і мельнікоўцаў (АУН (м)). Яшчэ адным фронтам барацьбы была вайна з польскай Арміяй Краёвай. Пасля прыходу савецкай улады, УПА супрацьстаяла і савецкім войскам, пакуль не была канчаткова ліквідавана ў сярэдзіне 1950-х гадоў, хаця фармальна, арганізацыя спыніла сваю дзейнасць 3 верасня 1949 года.
Вядомымі з'яўляюцца акцыі УПА, накіраваныя супраць мірнага насельніцтва, найперш супраць палякаў, яўрэяў і ўкраінцаў, якія не сімпатызавалі УПА, савецкіх грамадзян, якія апынуліся тут падчас прыйсця Савецкай улады ў 1939 і супраць змяшаных сем'яў. На іх УПА арганізоўвала напады, якія выражаліся ў масавых забойствах, выгнаннях і рабаванні маёмасці цывільнага насельніцтва.
Паўстанне УПА
Украінская паўстанчая армія была створана праз Арганізацыю ўкраінскіх нацыяналістаў. Пастанова аб яе стварэнні была прынята на III канферэнцыі АУН, што праходзіла ў вёсцы Тэрнабежжа Олеўскага раёна Львоўскае вобласці (17—21 лютага 1943). На гэтай канферэнцыі было вырашана распачаць актыўную барацьбу найперш супраць палякаў і асабліва, савецкай партызанкі, якая сваёй дзейнасцю правакавала карныя нямецкія экспедыцыі супраць цывільнай люднасці. Арганізацыя на пачатку мела назву АУН-СД (Самостийніків-Дэржавніків). Ужо вясной 1943 адзелы АУН-СД мелі некалькі тысяч асоб. У сакавіку 1943, на тэрыторыях, якія кантраляваліся УПА, быў выдадзены загад аб мабілізацыі ўсіх паліцаяў у шэрагі УПА. Тым, хто гэтага не зробіць, пагражаў расстрэл як дэзэртырам. У выніку гэтага загаду ў шэрагі УПА ўступіла калі 5 тысяч паліцаяў.
Пазнейшая назва УПА была ўзята ад збройнай фармацыі Тараса Бараўца (Тарас Боровець), хоць звычайна, для адрознення аддзелаў Бараўца ўжываецца назва Палеская Сеч. Узброеныя фармацыі АУН-СД пачалі называцца УПА пад канец мая 1943 года.
У 1942 годзе ў Аграгарадок Дзівін ўзнік першы атрад УПА.
Баявыя дзеянні УПА
Галоўную ўвагу ў баявых дзеяннях УПА канцэнтравала на савецкай партызанцы. Барацьба з немцамі вялася ў межах «самаабароны ўкраінскага народа», а прапановы аб пачатку шырокамаштабных і адкрытых дзеянняў супраць гітлераўцаў былі адкінуты, як не маючыя шанцаў на поспех.
Барацьба і супрацоўніцтва з немцамі
Мэтай УПА ў партызанскай барацьбе было назапашванне сіл для падрыхтоўкі ўсенароднага паўстання. У барацьбе супраць немцаў, на пачатку галоўнай мэтай ставіўся не іх разгром, а недапушчэнне нямецкіх нападаў на тэрыторыю, кантраляваную УПА. У тым самым часе, цэллю атакаў УПА сталі гітлераўскія адміністрацыйныя адзінкі, пасты паліцыі і транспарты, галоўным чынам з мэтай набыцця зброі, ежы, а таксама ў выпадках нападаў немцаў на УПА. З ліпеня па верасень 1943 у выніку 74 сутыкненняў паміж немцамі і УПА загінула каля 3.000 гітлераўцаў, пры стратах УПА ў 1,237 забітых ці параненых. У выніку дзеянняў УПА, немцы працягвалі кантраляваць толькі буйныя населеныя кропкі, а правінцыя і вёска былі пад кантролем УПА. Усяго, атакі праводзіліся галоўным чынам, супраць невялічкіх нямецкіх ганізон, у выніку чаго, гітлераўцы былі вымушаны вывесці свае гарнізоны з дзясяткаў населеных пунктаў. Першыя баі з немцамі былі досыць цяжкім выпрабаваннем для УПА, бо адчуваўся брак на вопыт, зброю і належную падрыхтоўку, аднак дужа станоўча паўплываў на стаўленне арганізацыі і ўзмацненне ваеннай дысцыпліны, а значыць, на ўзвышэнне баяздольнасці ў далейшым. Аднак, нельга пераўзвышаць тую ролю, якую адыгрывала УПА ў барацьбу з немцамі. У службовым данясенні кіраўніка паліцыі бяспекі і СД у рэгіёне "Расія-Поўдзень" адзначалася што: ''"з баку ўкраінскіх паўстанцаў, напады на нямецкія аддзелы былі рэдкасцю, наогул, не было жаднага выпадку пашкоды службоўцаў нямецкай паліцыі і вайсковых службоўцаў вермахту..." ''
Найбуйнейшымі баямі УПА супраць немцаў сталі баі на Гарахоўшчыне, дзе немцы прымянілі авіяцыю і танкі. Потым барацьба перакінулася на Брэстачкоўскі раён, Кастапольшчыну і Калкоўшчыну, пашырыўшыся да канца чэрвеня 1943 на ўсю Валынь. Асалівага напружання баявыя дзеянні дасягнулі ў ліпені і жніўні, калі паміж УПА і немцамі адбылося, адпаведна, 35 і 24 баі. Паводле дадзеных украінскіх партызанаў, з нямецакага баку прынялі ўдзел каля 10 тыс. ваенных, пры падмозе танкаў, самалётаў і буйной артылерыі.
Разам з тым, трэба зазначыць, што барацьба УПА з гітлераўцамі не мела стратэгічнага значэння і не адыграла адметнай ролі ў вызваленні Украіны ад нямецкіх акупантаў. Яна толькі абмежавала дзейнасць нямецкай адміністрацыі і не была прыярытэтнай значнасці, бо галоўным ворагам для АУН УПА ўважаўся СССР.
Барацьба з Саветамі
У святочым наказе Рамана Шухевіча ад 14 жніўня 1947 так ацэньвалася барацьба супраць СССР:''«На супрацьбальшавіцкім фронце УПА не дапусціла да заліву тэрыторыі бальшавіцкай партызанкай. »'' У гэтай вобласці УПА дасягла вялікіх поспехаў. Ім удалося ўскладніць баявую дзейнасць партызанаў у шматлікіх раёнах Валыні-Палесся, стварыць ім перашкоды для дыверсыйнай дзейнасці на нямецкіх камунікацыях. Украінскія паўстанцы сумелі таксама ў значнай ступені сарваць планы ЦК КП(б)У па ўвядзенні партызанскіх злучэнняў на тэрыторыю Галіцыі. Да актыву УПА трэба ўнесці і дыверсыйныя акты ў тыле Чырвонае Арміі пачынаючы з верасня 1944 на тэрыторыі Заходняй Украіны. Арэалам дзейнасці УПА супраць Саветаў служыла галоўным чынам, Галіцыя і Валынь, хаця асобныя загоны УПА пасылала і ва Усходнюю Украіну і нават на Кубань. Аднак, жыхары Усходняй Украіны ўважалі УПА за пасобнікаў нямецкіх акупантаў, таму дасягнуць значных поспехаў на тэрыторыі па-за Заходняй Украіны АУН-УПА не здолела.
На антыбальшавіцкім фронце, мэтай УПА было ачышчэнне тэрыторыі ад савецкіх партызанаў. УПА намагалася галоўным чынам, абмежаваць дзейнасць партызанаў, максімальна зменшыць іх уплыў на мясцовае ўкраінскае насельніцтва і не дапусціць узаемадзеяння партызанскіх аддзелаў з палякамі. Калі ў Заходнюю Украіну ўступіла Чырвоная Армія, Галоўная Управа УПА забараніла сваім аддзелам уступаць з імі ў адкрытую барацьбу, аднак у той жа час не забараняючы атакаваць дробныя аддзелы Чырвонае Арміі з мэтай захопу зброі і баепрыпасаў. Барацьба з радзецкімі партызанамі заўжды насіла ўпарты і жорсткі характар. Так, Л. Шанкоўскі пісаў: ''«Барацьба з чырвонымі партызанамі была куды больш складанай за барацьбу з немцамі. Партызаны — то быў баявы, адважны і жорсткі праціўнік, які ведаў мову і мясцовыя ўмовы, і ўмеў цудоўна маскавацца. У барацьбе з тым праціўнікам УПА атрымоўвала важны досвед для наступнай барацьбы.» '' У той жа час, савецкія партызаны адзначалі, што біцца з УПА было складаней чым з немцамі. Так, камандзір партызанскага аддзелу Кузкоў казаў, што ён ніколі не сустракаў такога фанатызму ў барацьбе і адзначаў, што аунаўцы «б’юцца лепей за немцаў»
У стаўленні да ўкраінскіх нацыяналістаў, камуністычнае кіраўніцтва, на чале з Хрушчовым зыходзіла з таго, што «кіраўнікі буржуазных украінскіх нацыяналістаў — то нямецкія агенты». Карыстаючыся такім падыходам, Хрушчоў зыходзіў з таго што галоўнай мэтай барацьбы з’яўляецца разгром фашысцкіх акупантаў, таму атрадам партызан было рэкамендавана не ўступаць у баі з нацыяналістычнымі загонамі, калі яны самі не нападаюць.
Аднак, за некалькі месяцаў УПА ўзмацнілася настолькі, што пачала адкрыта нападаць не толькі на малыя, але і на вялікія аддзелы партызан. У адказ на гэта, адносна аўнаўцаў адзін з камандзіраў Сабураў выдаў жорсткі загад, дзе ў прыватнасці, гаварылася: «дзеянні па знішчэнню нацяналістаў усхвалёўваю. У кожным выпадку іх нападаў — жорстка караць. Лістоўкамі паведаміць, што за аднаго партызана будзе знішчана 15 аўнаўцаў і іх нямецкіх гаспадараў.»
19 чэрвеня 1943 ад камандзіраў атрадаў Алексенкі і Шытава, якія спрабавалі прайсці да беларускага Палесся да аэрадрому атрада Сабурава, прыйшло паведамленне, што яны былі заатакаваны і атачаны вялікімі сіламі нацыяналістаў. Пасля трохдзённага бою, яны не здолелі прарвацца і адступілі з адчувальнымі стратамі. За лета 1943 актыўнасць барацбы ўкраінскіх паўтанцаў з чырвонымі партызанамі ўзрастала. Вялікія баі адбыліся ў ліпені за сяло Тэрэмне, Астрожскага раёна, каля чыгункі Ковель-Сарны і г.д. 10 верасня 1943 Роўненскае партызанскае аб’яднанне № 2 і загон Яравога правялі тры баі з УПА, якое мела там каля 1.000 байцоў з гарматамі і мінамётамі. У выніку нястачы патронаў, савецкія партызаны вымушаны былі пазбягаць бою. У перыод з жніўня па лістапад 1943 украінскія паўстанцы правялі з партызанамі 54 баі, у той жа час як з немцамі — 47.
Пад канец 1943 — пачатку 1944 узмацненне барацьбы УПА з савецкімі партызанамі было нямінучым з-за набліжэння савецка-гэрманскага фронту і спробаў чырвоных партызнаў замацавацца ў Заходняй Украіне, што стварала смяротную небяспеку для УПА. Гэта знайшло адбітак у загадах камандзіраў УПА, дзе адзначаецца аб неабходнасці «канчаткова ліквідаваць чырвоных партызанаў як „агентаў Масквы.“» Аднак, мэты ў бакоў былі розныя. УПА імкнулася эканоміць свае сілы, спадзяяючыся на абяскрыўленне двух ворагаў — Масквы і Берліна. Савецкія партызаны бачылі сваёй галоўнай мэтай барацьбу з немцамі. Былы камандзір Фёдараў успамінаў, што «бязперапынных баёў з бендэраўцамі не вялося.» Набліжэнне фронту і актыўнасць пракамуністычных сіл прымусіла УПА перавесці барацьбу ў яшчэ больш канспіратыўны кірунак, пазбягаючы атак Чырвонай Арміі, а галоўную ўвагу накіроўваць супраць агентаў НКУС. Аб гэтых планах УПА стала вядома камуністычнаму кіраўніцтву. На пачатак 1944 адносяцца і першыя баявыя сутыкненні УПА з Чырвонай Арміяй. Не гледзячы на матэрыялы «Тактычнай інструкцыі», якая забараняла напады на аддзелы Чырвонае Арміі, мясцовыя камандзіры парушалі гэты загад. Першыя сутыкненні адбыліся ў раёне дзянняў І Украінскага фронту на Валыні-Палессі. За перыод ад 7 лютага па 2 сакавіка 1944 у тылу 13-й Арміі было зафіксавана каля 200 нападаў аддзелаў УПА-Поўнач на невялікія ваенны калоны і на дробныя групы ваенных. У лютым 1944 баявікі УПА напалі на дарозе Карэц-Роўна на калону камандуючага І Украінскім фронтам Ватуціна, які быў паранены, а пасля памёр.
Ужо першыя акцыі паказалі, што ў параўнанні з «падняміцкімі» часамі дзеянні паўстанцаў былі менш удалымі. Прыйсце савецкае ўлады азначаў пачатак канца дзейнасці УПА.
(глядзі далей у змесце — Ліквідацыя УПА)
Барацьба з польскімі ўзброеннымі фарміраваннямі
Супрацьстаянне палякаў з УПА ахапіла такія тэрыторыі як Валынь, Усходнюю Галіцыю, Холмшчыну, Падляшша, Надсенне і Лемкоўшчыну. На працягу 1942—1943 гадоў, палякі не мелі тутай буйных узброеных аддзелаў, што фактычна, рабіла польскае цывільнае жыхарства безабаронным перад атакамі і тэрорам з баку УПА.
Толькі ў пачатку 1944 АК была сфарміравана 27 Валынская Дывізія пехоты, у выніку чаго, ініцыятыва перайшла на польскі бок. Была аднак, гэта акцыя дужа запозненай, якая ўжо не паспела паўплываць на трагічны лёс палякаў на ўсходніх землях. (глядзіце далей - Ліквідацыя УПА)
Вайна з мадзярскай арміяй
У Станіславоўскай вобласці (сёння Івана-Франкоўская) мадзярскія войскі ашчаджалі польскае насельніцтва ад тэрору УПА і ад мая 1944 праводзілі баявыя дзеянні супраць атрадаў УПА.
Аднак, у студзені 1943 у Будапешце (у тайне ад немцаў) спаткаліся дэлегаты УПА з венгерскімі ўладамі. Спатканне скончылася заключэннем паразумення, у якім Венгрыя, наўзамен за недатыкальнасць сваёй арміі абавязваліся паставіць УПА зброю і амуніцыю. Таксама пасылаліся ваенныя інструктары, якія маскіраваліся пад палонных.
Ліквідацыя УПА на тэрыторыі СССР
Актыўныя дзеянні супраць Чырвонае Арміі прымусілі савецкае кіраўніцтва пачаць актыўную дзейнасць па ліквідацыі УПА. Ужо ў сярэдзіне сакавіка 1944 са згоды Масквы ў Роўна быў створаны Аператыўны штаб па барацьбе з АУН і УПА. Для правядзення працы па ліквідацыі ў Роўна прыехалі заступнікі міністра нутраных спраў СССР Круглоў і Сероў. 28 сакавіка таго ж года яны паведамлялі Хрушчову, што ў выніку 65 аперацый было забіта 1129 членаў АУН і УПА, захоплена 2 гарматы, 36 кулямётаў, 54 аўтаматы, 406 дубальтовак, 49,6 тыс. патронаў. Таксама зазначалася, што ў рэгіён прыбыло 29 эшэлёнаў войскаў НКУС. Паводле словаў Круглова "войскі добра ўзброены і здольны выканаць пастаўленыя перад імі заданні." І ў наступныя дні, акцыі супраць АУН-УПА праводзіліся з неаслабнаю сілаю.
УПА былі вымушаны звузіць сваю дзейнасць, а Савецкія сілы імкнуліся лакалізаваць і звузіць сацыяльную базу і дзейнасць УПА. У 1946 у местах і сёлах былі размешчаны савецкія гарнізоны, а войскі НКУС праводзілі непарыўныя акцыі па пераследу байцоў УПА. У выніку УПА былі вымушаны перайсці з партызнаскае да падпольнае дзейнасці. Атрады УПА цяпер сталі малалікімі і ўлучалі не больш за сто салдат. Мноства з салдат былі дэмабілізаваны і вярнуліся дадому, калі савецкая ўлада абвясціла амністыю. Значную ролю адыгрывалі масавыя арышты і дэпартацыі, якія праводзіла савецкая ўлада супраць усіх, хто меў якое-небудзь дачыненне да любых незалежных арганізацый. У выніку гэтых аперацый, з тэрыторыі Заходняй Украіны было вывезена паводле розных ацэнак, ад 250.000 па 500.000 асоб розных нацыянальнасцей. Найперш гэта былі сем'і членаў УПА Асноўныя свае акцыі УПА праводзіла цяпер супраць савецкай адміністрацыі і службаў бяспекі. За перыяд паміж лютым 1944 і снежнем 1946 былі забіты 11,725 савецкіх афіцэраў, агэнтаў і калябарантаў і 2.401 зніклі на тэрыторыі Заходняй Украіны.
З 1946 УПА звычайна складалася з невялічкіх груп колькасцю 5-10 байцоў, а сваю асноўную актыўнасць яны змяшчалі на савецка-польскае мяжы. Не гледзячы на кантакты са спецслужбамі Вялікай Брытаніі і Францыі, УПА пастаянна скарачала сваю колькасць. 30 мая 1947 Шухевіч надаў загад аб аб'яднанні УПА і ўзбройнага падполля АУН. Афіцыйна, штабы УПА спынілі сваю дзейнасць 3 верасня 1949. Лідар УПА Раман Шухевіч быў забіты недалёка ад Львова 5 сакавіка 1950. Многія з УПА пераходзілі на службу НКУС. Усяго, па 1954 каля 150 такіх спецыяльных груп колькасцю 1 800 асоб працавалі на НКУС. Апошнія атрады спынілі супраціўленне толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. Апошнім партызанам сабе называў Ілья Абершын, які пакінуў лес толькі ў 1991 годзе.
Ліквідацыя УПА на тэрыторыі Польшчы
Сваю асноўную актыўнасць УПА з 1946 засяродзіла на савецка-польскае граніцы. Тутай, у 1947 УПА арганізавала забойства польскага камуністычнага міністра абароны генерала Караля Сверчэўскага. Большасць з дакументаў паказуе, што на дзень 1 красавіка 1947 УПА мела на тэрыторыі Польшчы збройныя сілы ў колькасці 2 402 асобы. Аднак, 1947 стаў апошнім годам для АУН і УПА на тэрыторыі Польшчы. У выніку правядзення Акцыі "Вісла" па перасяленню насельніцтва і высокае актыўнасці польскіх сіл, рэшткі УПА вымушаны былі перабірацца на Захад праз Чэхаславакію. З некалькі тысяч чалавек, да сваёй цэлі дабраліся толькі каля сотні.
Дзейнасць і ліквідацыя УПА на тэрыторыі Беларусі
Вытокі дзейнасці ўкраінскіх нацыяналістычных арганізацый на тэрыторыі Беларусі ляжаць яшчэ ў міжваенныя часы. На Палессі разнастайныя ўкраінскія культурна-асветніцкія і палітычныя аб'яднанні праводзілі мэтанакіраваную работу па ўкраінізацыі мясцовага насельніцтва, аб чым сведчыць скарачэнне колькасці "тутэйшых" і "палешукоў" пры Перапісах насельніцтва ў міжваеннай Польшчы. Акрамя таго, шырокую дзейнасць разгарнулі ўкраінскія эмігранцкія арганізацыі.
1941—1942 характарызуецца наяўнасцю шматлікіх канспірацыйных партый, арганізацый і збройных фарміраванняў, якія праводзілі маштабныя аперацыі ўласнымі ваеннымі сіламі. Украінскія арганізацыі адкрыта супрацоўнічалі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі - як дыпламатычнымі, так і ваеннымі сродкамі. Так, узброенныя фарміраванні "бульбаўцаў" сумесна з беларускімі калябарантамі правялі на тэрыторыі Палесся сумесную акцыю супраць рэшткаў Чырвонае Арміі. У выніку на Палессі стварылася сваеасаблівая сітуацыя - нямецкай адміністрацыі амаль не было, часткі Чырвонае Арміі альбо былі знішчаны, альбо выцеснены ў Бранскія лясы. Такая сітуацыя спрыяла ўзвышэнню ўплыву і аўтарытэту ўкраінскіх арганізацый у Беларусі.
Непасрэдна стварэнне УПА як асобнай ваеннай структуры на Палессі пачалося ранняй вясной 1943 года. Летам 1943 АУН-УПА аб'яднала пад сваім кіраўніцтвам усе ваенныя фарміраванні ўкраінскіх арганізацый, у тым ліку створаную Тарасам Бульба-Бараўцом Палесскую Сеч. Гэтая новая армія абавязвалася ашчаджаць украінскае жыхарства (ігнаруючы іншыя народы, якія пражывалі каля украінцаў) на ўкраінскай тэрыторыі. Ідэя стварэння ўкраінскай дзяржавы была варожа сустрэнута як з баку нямецкіх акупацыйных уладаў, так і з баку савецкіх партызнаў і Арміі Краёвай, у выніку чаго УПА пачала барацьбу па ўсім напрамкам. УПА праводзіла дыверсіі і рэйды супраць чырвоных партызанаў, вермахту і Арміі Краёвай, падчас якіх праводзіліся тэрарыстычныя акцыі і супраць мясцовага насельніцтва - беларусаў, палякаў і яўрэяў. У 1943 на тэрыторыі поўдня Беларусі адбываецца значнае ўзрастанне колькасці УПА. Паводле папярэдніх падлікаў, колькасць членаў АУН акрамя моладзі і тых, хто спачуваў ім, дасягнула 10-15 тысяч асоб. Колькасць УПА на Беларусі - 8-10 тысяч асоб. Група "Тураў" пасля частковае дэмабілізацыі і перадачы ў групу "Заграва" загону "Катлавіна" налічвала па стану на 1 студзеня 1944 3.048 асоб. З улікам дэмабілізацыі і фарміраванняў тылу, УПА складала прыблізна 15-20 тыс. асоб.
У перыяд з лютага 1944 па канец 1945 банды УПА здзейснілі звыш 6.600 дыверсыйна-тэрарыстычных актаў з прыкладна 14,5 тысяч агульных ваенных нападаў (45%) Асноўнымі методамі барацьбы ў гэты час былі дыверсіі і тэрор супраць Радскае ўлады і камуністычных актывістаў у спалучэнні з агітацыяй і прапагандай сярод насельніцтва. Фактычна, праводзілася рабаўніцтва, гвалт і насілле над мясцовым жыхарствам, што нарэшце, прывяло да покрышу і ліквідацыі УПА ў Беларусі.
Забойствы мірных жыхароў
Этнічныя чысткі палякаў пачаліся з 1943 года. Арганізаваныя забойствы працягваліся з лютага 1943 па люты 1944. Колькасць загінутых застаецца па сёння невядомай і вызначаецца ад 60.000 па 500.000. Лічбу 60.000-80.000 прыводзіць Jan T. Gross. Польская (камуністычная) камісія па даследванні злачынастваў супраць польскага народа прапануе лічбу ў 300.000-400.000. Леанід Кучма, выказаўся што "украінскія шавіністы забілі каля паўмільёну палякаў на Усходніх землях", што аднак, не было пацверджана доказамі і магчыма, з'яўляецца вынікам падману.
Людабойства адбывалася ў Львоўскім, Станіславоўскім, Тарнапольскім, Валынскім, а таксама па-за Керзонавай лініі - Люблінскім ваяводствах.
Падчас лета 1943 былі праведзены этнічныя чысткі, з мэтай канчатковага выдалення "польскага элемента", а восенню 1943 многія раёны Валыні сталі "этнічна чыстымі". Канфлікт меў моцны рэлігійны і нацыянальны падтэкст.
"Святар Людвік Владарчык з Акопы быў распяты на крыжы; святару Станіславу Дабржанскаму адрубілі тапаром галаву, разам з ім загінула 967 вернікаў з Астроўкі; святара Караля Бараня з Карытніцы распілавалі папалам на драўляным карыце; святару Завадскаму перарэзалі горла нажом..."
10 ліпеня 1944 камандуючы УПА ва Усходняй Галіцыі Васыль Сідор загадаў: "пастаянна нападаць на палякаў - да поўнага знішчэння астатняга на гэтай зямлі." Аднак, выкананне гэтага загаду было спынена наступам Савецкай Арміі, хаця акцыі супраць палякаў працягваліся і ў 1944—1947 пакуль савецкімі ўладамі не была праведзена, "Акцыя Вісла" па перасяленню палякаў на тэрыторыю Польскай Народнай Рэспублікі.
Ідэалогія УПА
Ідэалогія УПА Бандэры была тыповай для радыкальнага ўсходнееўрапейскага нацыяналізму канца 1930-х гадоў. Яе падставамі былі абсалютызацыя арганічнасці і прыроднасці нацыі, цягласць яе існавання, прымат інтарэсаў нацыі над інтарэсамі асобы, ідэалізм, культ зямлі і сялянства, стаўка на дзяржаўны патэрналізм, прапаганда этнічнае салідарнасці, пропаведзь сацыяльнае гармоніі і надклясавую рэпрэзентацыйнасць нацыяналістычнага руху.