cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ашаканская бітва
Здыманне аблогі Эрывані Красоўскім
для аблогі Эрывані прыбыла пад камандаваннем генерала Красоўскага. Лета 1827 года было надзвычай гарачым і засушлівым. Тэмпература даходзіла да 43 °R (53.7 °C) спякоты на сонцы і 33 °R (41.2 °C) у цені. Мясцовы клімат спрыяў распаўсюджанню масавых хвароб сярод салдат, якія нядаўна прыбылі з Расіі. Ліхаманкі і эпідэмія дызентэрыі пакінулі ў 20-й дывізіі баяздольнымі не больш за 4000 ваяроў. Так, у жніўні камандуючы генерал-ад’ютант І. Ф. Паскевіч, апісваючы агульнае становішча спраў у рускай арміі на Каўказе, рапартаваў Мікалаю I, што спякота працягвалася, падножнага корму не было, коні былі зняможаныя, а ⅓ арміі знаходзілася ў шпіталях. У палках з 1800 чалавек у страі заставаліся каля 1000 (з выключэннем гвардыі, у якой лік хворых складаў не больш за 200 чалавек, а 900 заставаліся гатовымі). З прычыны ўзніклага становішча, было прынята рашэнне — зняць аблогу Эрывані і да надыходу восені адысці ў горы.
Прычынай здымання аблогі таксама было і то, што транспарт з правіянтам і аблогавымі гарматамі чакаўся не раней жніўня.
Забяспечыўшы манастыр дастатковай колькасцю правіянту, Красоўскі са сваім корпусам накіраваўся да Баш-Абаранскага ўзвышша і стаў лагерам пры ўрочышчы Джэнгулі. У манастыры заставаліся батальён севастопальскага пяхотнага палка (да 500 штыкоў), 5 гармат, конная сотня з армянскай добраахвотніцкай дружыны, якая папытала ў Красоўскага дазвол застацца для абароны манастыра, і 700 хворых салдат.
Аблога Эчміядзінскага манастыра Хусейн-ханам
Эрыванскі сердар Хусейн-хан, пазнаўшы, што ў Эчміядзінскім манастыры знаходзіўся ўсяго адзін батальён севастопальскага палка, распачаў спробу захапіць манастыр, і 4000 кавалерыі (паводле іншых дадзеных, 500) і два батальёны сарбазаў (2000 чал.) з дзвюма (паводле іншых дадзеных, з трыма) гарматамі выйшлі з Эрывані і на наступны дзень аблажылі манастыр. На пакатасцях гары Арагаца ( цюркскі: Алагёз), насупраць рускага лагера, размясціўся атрад конніцы ў 1000 чалавек пад правадырствам Нагі-хана для сачэння за дзеяннямі корпуса Красоўскага.
Камендантам эчміядзінскага гарнізона на той момант быў пажылы штаб-афіцэр 20-й артылерыйскай брыгады — падпалкоўнік Ліндэнфельд. Сердар паслаў яму ліст, у якім запэўніваў каменданта, што Паскевіч з галоўнымі сіламі адступіў ад Нахічэвані ў Грузію і дапамогі эчміядзінскаму гарнізону чакаць няма адкуль, прапануючы апошняму пакінуць манастыр. Са свайго боку, Хусейн-хан гарантаваў свабодны праход гарнізона ў кожны бок, ручаючыся за яго бяспеку. У адваротным выпадку — манастыр будзе ўзяты сілай, і тады нікому не будзе літасці.
Адказам на ліст быў гарматны стрэл з манастырскай вежы. Хусейн-хан змушаны быў адсунуць арміі на бяспечную адлегласць і, атачыўшы манастыр, блакаваў усе шляхі зносін. Аднак некалькім мясцовым армянам усё ж удалося дайсці да рускага лагера пры Джэнгулях і паведаміць Красоўскаму пра аблогавае становішча манастыра. Красоўскі тут жа, падрыхтаваўшы два батальёны з чатырма гарматамі, высунуўся да Эчміядзіна. Карапапахскі атрад апавясціў Хусейн-хана пра рух рускіх, і сердар, зняўшы блакаду, адступіў да Сардар-Абада і далей пайшоў у Эрывань.
Разведка
Персідскае камандаванне шырока выкарыстоўвала шпіёнаў і шныпароў, галоўным чынам сярод мясцовага насельніцтва — армян, татар (маюцца на ўвазе азербайджанцы), персаў. Звычайна гэта былі, якія гандлявалі ў рускім лагеры. Красоўскаму ж, для атрымання звестак пра праціўніка, часта даводзілася праводзіць рэкагнасцыроўкі і кавалерыйскія разведкі.
Прычынай слабейшай агентуры ў рускага камандавання былі пакаранні смерцю і жорсткія катаванні іранцамі рускіх шпіёнаў ці шныпароў, тым часам як выяўленых іранскіх шпіёнаў — высякалі і, пратрымаўшы некаторы час пад вартай, выпускалі, пасля чаго апошнія маглі працягнуць займацца сваім рамяством.
У Эчміядзіне Нерсесам Аштаракецы была наладжана сістэма збору інфармацыі пра непрыяцеля. Ад яго пасылаліся шныпары ў Эрывань і Сардар-Абад. Данясенні галоўнакамандуючаму дубляваліся. Разведкай варожых перасоўванняў займаўся Казіяр Аруцюнаў. Красоўскаму перадаваў каштоўныя звесткі пляменнік архібіскупа Аштаракецы — Педрос Маркараў. Апошні паведаміў пра ўварванне персідскіх войскаў. Тая ж вестка была пацверджана прыбылым на наступны дзень з персідскага лагера армянскім старшыной Саакам Агамалянам, што камандаваў армянскай пяхотай эрыванскага сердара Хусейн-хана.
Звесткі пра праціўніка насілі ў рускіх штабах часам супярэчлівы характар. У выпадку, калі Красоўскі паслаў у галоўны лагер ля Кара-Бабы Паскевічу данясенне пра канцэнтрацыю буйных сіл персаў паблізу свайго лагера, Паскевіч адказваў, што па мелых у яго звестках у персідскай арміі адбыўся бунт, а сам Абас-Мірза быў арыштаваны і знаходзіўся ў Чорсе пад вартай. Красоўскі надалей пісаў:
Уварванне
армія Абас-Мірзы (15 000 кавалерыі і 10 000 пяхоты пры 22 гарматах), перайшоўшы Аракс блізу Сардар-Абада, уварвалася ў Эрыванскае ханства, а заняла паселішча Аштарак, якое знаходзілася паміж Эчміядзінам і рускім лагерам пры Джэнгулях. Пераканаўшыся ў непрыступнасці рускіх пазіцый на Баш-Абаранскім узвышшы, Абас-Мірза адвёў свае войскі да Ашакана і стаў лагерам.
Мэта ўварвання
Меркавалася захапіць Эчміядзінскі манастыр, потым абыходным маршам праз Гюмры ўварвацца ў Грузію і разбурыць дашчэнту Тыфліс, пасля чаго — праз Елізаветпаль і Карабахскую правінцыю па ці праз Асландузскі брод перайсці Аракс і вярнуцца ў Азербайджан.
Пры з'яўленні персідскай арміі ў тыле галоўных сіл рускіх Паскевіч быў бы змушаны адмовіцца ад паходу на Таўрыз. Красоўскі так ацэньваў дзеянні Абас-Мірзы:
Аднак планы Абас-Мірзы сталі вядомыя тыфліскаму ваеннаму губернатару генерал-ад'ютанту, які тут жа перакінуў дзве роты з  ў , а ў Гюмры былі пераведзены рота  з дзвюма гарматамі і батальён севастопальскага пяхотнага палка з корпуса ген. Красоўскага.
Першыя сутыкненні
Раніцай з боку р. Абарані перад рускім лагерам з'явіліся 2000 персідскай кавалерыі. Казачыя, манеўруючы, згрупаваліся да пяцідзесяці чалавек і адстрэльваліся да падыходу падмацавання. На дапамогу былі высланы дзве казачыя сотні і два батальёны пяхоты з дзвюма гарматамі. З прыбыццём падмацавання казакі, пры падтрымцы пяхоты, контратакай адкінулі персідскую конніцу. У баі быў паранены шабляй у нагу харунжы (падпаручнік) Крукаў.
У ноч на персідская кавалерыя ўтоенымі цяснінамі падышла з некалькіх бакоў да рускага лагера і на досвітку раптам атакавала казачыя аванпосты. Аднак казакі здолелі пратрымацца да прыбыцця пяхоты, пасля чаго іранцы былі адбіты з усіх кірункаў. У той час Красоўскі з генералам і 50-ю казакамі праводзіў рэкагнасцыроўку па Эчміядзінскай дарозе. Асцерагаючыся за камандуючага атрадам, з лагера ў яго бок высунуўся пяхотны батальён з адной гарматай. У цясніне гары Карны-Ярых Трузсон з пяццю казакамі, якія ішлі наперадзе разведатрада, здалёк заўважылі засаду і спыніліся. У тое месца штодня хадзіў казачы раз'езд для атрымання інфармацыі шляхам тэлеграфа пра становішча ў Эчміядзінскім манастыры. Каля 500 персідскіх вершнікаў, зразумеўшы, што іх выявілі, кінуліся ў пагоню за атрадам, але праз некалькі вёрстаў убачылі набліжэнне батальёна рускай пяхоты і павярнулі назад.
У той жа дзень з лагера Красоўскага заўважылі рух буйных сіл іранцаў убок Судагента, адкуль у той самы час павінен быў прыбыць з галоўнага лагера ў Кара-Бабе ад Паскевіча тыфліскі ваенны губернатар Сіпягін. Красоўскі тут жа выступіў у дадзеным кірунку з двума батальёнамі пяхоты і чатырма гарматамі на дапамогу Сіпягіну. На Судагенцкай дарозе апошні сапраўды быў атакаваны персідскай кавалерыяй, але высланы за дзень да таго батальён севастопальскага палка, для сустрэчы губернатара, здолеў адбіць усе атакі непрыяцеля.
Паміж гарой Арагац і рускім лагерам з'явіліся да 4000 персідскай кавалерыі. Красоўскі выступіў супраць іх з двума батальёнамі пяхоты, да 50-ці чалавек (азербайджанскай) конніцы, дзвюма гарматамі пры казаках і аддзяленнем. У сваёй Красоўскі адзначаў удалае дзеянне апошніх. Былі выпушчаны да 20-ці ракет Кангрыва, «якія разганялі натоўпы непрыяцельскія». Батальён 40-га егерскага палка, падмацаваны севастопальцамі, «цясніў гэтага да самай ночы».
Аблога Эчміядзінскага манастыра
На прапанову Юсуф-хана здаць манастыр камендант адказаў лаканічна: «Не здам». Тады Юсуф-хан паспрабаваў схіліць Ліндэнфельда на шахскую службу, абяцаючы разнастайныя прывілеі. Персідскія саноўнікі не скупіліся на абяцанкі. Ліндэнфельд адказваў:
«Рускія сабой не гандлююць, а калі манастыр персіянам патрэбен, то хай яны ўвойдуць у яго як сумленныя ваяры, са зброяй у руках».
Юсуф-хан адправіў архібіскупу Нерсесу ліст наступнага ўтрымання:
''«Калі ты самахоць не адчыніш вароты, то я атачу манастыр усёй артылерыяй, гарматамі, марцірамі — і спустошу яго дашчэнту. Тады, Нерсес, грэх будзе ляжаць ужо на тваёй душы»''.
Нерсес даў адказ: «Прыстанак моцны абаронай Бога, паспрабуй узяць яго…».
Раніцай персідская артылерыя пачала інтэнсіўны абстрэл манастыра. Гарматная кананада была чутная ў рускім лагеры пры Джэнгулях, што ў велізарнай ступені турбавала Красоўскага. Сувязь з рускім лагерам была перапынена. Некалькі армян і татар, якія спрабавалі прайсці з лагера ў Эчміядзін і з Эчміядзіна ў лагер, былі схоплены персамі. Дзвюм з іх выкалалі вочы, дзвюм адрэзалі насы і вушы, а некалькі чалавек з іх згінулі без весткі. Аднак некаторыя звесткі Красоўскі атрымаў ад чатырох перабежчыкаў з персідскага стана. Збеглыя паведамілі, што эрыванскі сердар даў слова Абас-Мірзе паднесці яму праз два дні ключы Эчміядзіна, а Абас, са свайго боку, абяцаў сердару падарыць для Эрыванскай крэпасці ўсю рускую аблогавую артылерыю. Гэтыя весткі неўзабаве пацвердзіў і мелік Саак Агамалян, які падрабязна апісаў план дзеянняў персідскай арміі.
Ад'ютант падаў Красоўскаму правіянцкую ведамасць, паводле якой харч у манастыры сканчаўся. Апошні тут жа загадаў сфармаваць на валовых арбах транспарт з дзесяцідзённым правіянтам.
Выступ атрада Красоўскага да Эчміядзіна
у пяць гадзін папаўдні атрад быў пабудаваны перад сваімі намётамі. Красоўскі, аб'ехаўшы шэрагі, абвясціў загад:
Салдаты, зняўшы галаўныя ўборы, здзейснілі сказанае на дарогу набажэнства на каленах. Афіцэры, прыклаўшыся да крыжа, усталі на свае месцы. Святар Севастопальскага пяхотнага палка протаіерэй айцец Цімафей Макрыцкі, абрасіўшы сцягі і атрад, голасна звярнуўся да салдат:
У лагеры пры Джэнгулях заставаліся батальён Крымскага пяхотнага палка, паўроты піянер і 10 гармат пад камандаваннем генерал-маёра.
Рускі атрад
Зборны паходны атрад складалі:
Агульная колькасць рускага атрада паводле розных дадзеных складала ад 2300 да 3000 чалавек. Дадзеныя аб колькасці атрада
Нетрадыцыйную версію, што супярэчыць вышэйпрыведзеным крыніцам, у 1969 годзе высунуў ваенны гісторык. Паводле яго паведамлення, у атрадзе Красоўскага, апроч ужо памянёных сіл, знаходзіліся яшчэ 5000 азербайджанскай іррэгулярнай конніцы. Абгрунтоўваючы дадзенае цверджанне, Ібрагімбейлі пісаў, што «атрад у 2800 чалавек пры ўсіх умовах, не ў стане быў бы адолець 30-тысячны варожы корпус, узмоцнены 22 гарматамі», а «дваранска-буржуазная гістарыяграфія царскай Расіі не памянула пра ўдзел у складзе рускіх войскаў азербайджанскай конніцы, грузінскай і армянскай пешых дружын». Аднак, насуперак дадзенай думцы, дакументы паказваюць на наяўнасць у паходным атрадзе Красоўскага да Эчміядзіна дзвюх апошніх, а барчалінская (азербайджанская) конніца згадваецца ў Алагёзскай бітве таго ж года. Апроч гэтага, наступныя вінавачанні Паскевічам Красоўскага, з нагоды выступу апошняга «не больш як з 4-мя батальёнамі да Эчміядзінскага манастыра», не мелі б пад сабой глебы.
Персідскія крыніцы паведамляюць, што Абас-Мірза атрымаў звесткі, што рускія сілы ў лагеры пры Джэнгулях, абароненым рэльефам мясцовасці, налічваюць 5000 пяхоты і 1000 кавалерыі, і той жа лік адносяць да тых, што бралі ўдзел у бітве. Тую ж колькасць прыводзіць і.
Персідская армія
Паводле англійских, расійскіх і армянскіх (або савецкіх) крыніц, агульная колькасць войскаў Абас-Мірзы і сердара Хусейн-хана складала — 30 000 чалавек пры 24 гарматах.
Ход бітвы
Да вечара атрад Красоўскага ўстаў на адно з узвышшаў і ўбачыў удалечыні персідскае войска, якое пры выглядзе рускага атрада прыйшло ў рух. Конныя раз'езды спяшаліся ў галоўны лагер, каб паведаміць пра з'яўленне рускіх. Тымчасам атрад Красоўскага спусціўся ў даліну і да 9 гадзін вечара ў баявым парадку стаў на начлег блізу паселішча Сагну-Савана.
На ранку рускі атрад рушыў па горнай дарозе, што ўяўляла сабой камяністую, з крутымі спускамі, бязводную мясцовасць. Нягледзячы на ранні час, ужо стаяла гарачая спякота. Падчас руху сталі ламацца вазы, і салдатам часта самім даводзілася дапамагаць цягнуць гружаныя арбы. Да 7 гадзін раніцы казачыя сотні і першая калона з дзвюма коннымі гарматамі ўсталі на скалістае ўзвышша паміж паселішчамі Ушаган (Ашакан) і Аштаракам і спыніліся на прывал у чаканні ар'ергарда з правіянцкім абозам. З узвышша Красоўскі, у асяроддзі штабных афіцэраў, у падзорную трубу агледзеў мясцовасць. З боку Аштарака персідскія сілы фарсіравалі рэчку. Да 10 000 пяхоты, пастроіўшыся ў тры лініі, заступалі эчміядзінскую дарогу, прылягаючы левым флангам да Абарані. Конніца і артылерыя займалі ўсе блізкія вышыні. Галоўныя батарэі былі ўсталяваны на Ашаканскім узвышшы процілеглага берага, адкуль прастрэльваліся працяглая пляцоўка шляху, што вёў да Эчміядзіна, і подступы да ракі — адзінай воднай крыніцы.
На камяністым узгорку, што прылягаў да дарогі, з'явілася да трохсот персідскіх вершнікаў. Спешыўшыся, яны атуліліся за камянямі і адкрылі ружэйны агонь па адсталай калоне з абозам. Узвод егерскіх стралкоў тут жа атакаваў непрыяцеля, і апошні пакінуў пазіцыі перш, чым егеры ўзлезлі на ўзгорак.
Тымчасам да 5000 персідскай кавалерыі дзвюма калонамі выйшлі з глыбокай калдобіны і сталі на дарозе перад рускім атрадам, але пасля гарматнага стрэлу адступілі да вышынь па левым баку ад дарогі.
Атрад Красоўскага працягваў стаяць на месцы ў чаканні адсталых калон. Абас-Мірза расцэньваў марудлівасць рускага атрада як нерашучасць ісці наперад і для таго, каб выманіць яго спусціцца з гары, інсцэнаваў адступ, адвядучы пяхоту да ракі і схаваўшы яе ў глыбокай балцы. Красоўскі разгадаў мэту дадзенага манеўру, сказаўшы афіцэрам: «Які Абас-Мірза!». Ад узвышша, на якім знаходзіўся рускі атрад, дарога да Эчміядзіна праходзіла па цясніне меж двух невысокіх узвышшаў, у якім Абас-Мірза планаваў замкнуць атрад Красоўскага і вынішчыць яго крыжаваным агнём. Адступленне азначала страту Эчміядзіна. У дадзеным становішчы Красоўскаму давялося прыняць складанае рашэнне, і ён загадаў ісці наперад.
Бой у цясніне
Пасля недоўгачасовага адпачынку атрад спусціўся ў цясніну. Іранцы, прапусціўшы міма сябе калоны, атакавалі рускі ар'ергард.
Як толькі перадавыя калоны рускага атрада параўняліся з Ашаканскім узвышшам, з яго па рускім атрадзе быў адкрыты агонь з чатырох 12-фунтовых гармат. У той жа час буйныя сілы іранцаў пачалі насядаць на левы фланг рускага атрада, каб не даць апошняму магчымасці ўхіліцца ад агню батарэй з правага берага Абарані. Рускія гарматы вялі агонь у адказ, затуляючы калоны, якія «моўчкі» рухаліся наперад.
У той жа час 8 персідскіх гармат сталі наносіць артудары з тылу і з левага фланга, акцэнтуючы ўдары па рускай артылерыі і абозе.
Выхад з цясніны
Да 10 000 персідскай пяхоты, якія хаваліся ў балцы, высунуліся ўбок вышыні, якая знаходзілася перад выхадам з цясніны. Да той жа вышыні па левым боку ад цясніны, каб замкнуць кольца акружэння, накіраваліся на злучэнне з пяхотай і 5000 персідскай кавалерыі. Каб не дапусціць злучэння непрыяцеля, дзве галаўныя калоны 39-га егерскага палка з шасцю гарматамі накіраваліся на камандную вышыню і здолелі ўзбегчы на яе раней непрыяцеля. Гарматным і ружэйным агнём егеры рассеялі шэрагі персідскай кавалерыі, якая змушана была адступіць назад. Пяхота спынілася сама, аднак праз некаторы час аднавіла атаку на рускія калоны.
Баі іранцаў з рускім ар'ергардам
Тым часам буйныя сілы іранцаў узмацнілі напор на рускі ар'ергард. З узвышшаў, занятых непрыяцелем па абодвух баках ад цясніны, па рускіх частках вёўся бесперапынны агонь. З Аштарака па каменным мосце праз Абарань перайшоў трохтысячны кавалерыйскі атрад персаў і падтрымаў атаку пяхоты на рускі ар'ергард. Дзве лёгкія рускія гарматы, якія рухаліся паміж замыкальнымі калонамі 40-га егерскага палка, карцечным агнём наносілі непрыяцелю адчувальную шкоду, аднак іранцы штораз працягвалі здзяйсняць лютыя атакі. Егеры бесперапынку вялі ружэйны агонь, а пры набліжэнні праціўніка ўшчыльную ўступалі з ім у ручную сутычку. Па словах В. А. Пота: «Мужнасць салдатаў саракавога палка перасягала любое ўяўленне», а апошнія чатыры вярсты да Эчміядзінскай раўніны для 40-га палка і артылерыі, што дзейнічала з ім, «былі сапраўды жудасныя». Удзельнік той бітвы М. Собалеў пісаў, што: «40-ы егерскі полк перасягаў любую меру адвагі». Красоўскі, мяркуючы, што асноўныя сілы Абас-Мірзы павінны будуць сустрэць яго атрад перад манастыром, не мог вылучыць ар'ергарду падмацавання з перадавых калон.
У 1-й батарэйнай роце, што знаходзілася ў ар'ергардзе, быў цяжка паранены Восіпаў. Непрыяцельскае ядро перабіла яму левую руку вышэй локця і нанесла цяжкую ў бок. Калі таварышы паднялі Восіпава, каб пакласці яго на воз, то апошні, прыйдучы ў свядомасць, адмовіўся ад дадзенай паслугі, заявіўшы:
«Лепш жадаю памерці поплеч сваёй гарматы».
Трымаючы правай рукой левую, якая вісела на адной скуры, Восіпаў працягваў ісці да самага Эчміядзіна.
Да 12 гадзін, пасля пяцігадзіннай бітвы без вады пад пякучым сонцам, салдаты пачыналі знясільвацца і знемагаць ад смагі. Егеры «збіваліся ў купкі» і, адстрэльваючыся, гінулі пад крыжаваным агнём непрыяцеля. Пры гэтым страты 40-га палка з кожным крокам рабіліся ўсё значней.
Бачачы бядотнае становішча 40-га егерскага палка, Красоўскі ўсё ж вырашыў падмацаваць ар'ергард Крымскім батальёнам і сам, разам з генерал-маёрам інжынерных войскаў Трузсонам, павёў яго ў штыкавую атаку, каб даць час астатнім пайсці за абозамі. Пад апошнім быў забіты конь. Тымчасам прылады браліся «напаўмёртвай прыслугай» за і адыходзілі да наступнай пазіцыі.
Парадак перасоўвання рускага атрада
Заняўшы камандную вышыню, пры выхадзе з цясніны рускія перадавыя калоны вялі агонь па непрыяцелю, затуляючы падыход наступнай калоны, якая, узыдучы на вышыню і змяніўшы на гарматах першую, працягвала весці агонь, затуляючы падыход наступнай і рух наперад першай. Надалей гарматы закочваліся на скалістыя пагоркі па баках ад дарогі і, здзяйсняючы два-тры стрэлы, высоўваліся далей. У дадзеным парадку атрад Красоўскага пераадольваў і наступныя вышыні.
Чатыры вярсты, якія заставаліся да падножжа гары, за якой пачыналася Эчміядзінская раўніна, былі больш камяністымі і ярыстымі. Артылерыя, скачучы па камянях, перасоўвалася насілу. Ад коней ішла густая пара. У конных вазоў трашчалі восі і ламаліся колы. Салдатам даводзілася адначасна весці бой і зачышчаць шляхі ад падбітых і разбураных вазоў з правіянтам. Стомленасць салдат даходзіла да даслоўнай знямогі. Гарматныя разлікі, з прычыны страт, былі недастаткова ўкамплектаваны для паўнавартасных дзеянняў артылерыяй. Многія з артылерыйскім інвентаром у руках падалі пад уласныя гарматы ці, абапіраючыся на камень, абыякава адпачывалі пад артылерыйскім і ружэйным агнём непрыяцеля.
Дзеянне дзвюх гармат Собалева (1)
На адным з цяжкіх спускаў у небяспечным становішчы апынуліся дзве гарматы 3-й лёгкай артылерыйскай роты пад камандаваннем камандзіра батарэі капітана Собалева, якія затулялі рух калон. Прылады знаходзіліся пад шчыльным карцечным і ружэйным агнём з розных бакоў. Асцерагаючыся цяжкіх наступстваў, Красоўскі скіраваўся да тых гармат, каб сваёй наяўнасцю падбадзёрыць артылерыстаў, але быў здзіўлены, калі яго сустрэў у поўнай наяўнасці духу «вясёлы і зіхатлівы» капітан Собалеў. На загад — «Не адыходзіць ні ў якім разе» — Собалеў адказваў:
Пасля чаго апошні працягваў весці карцечны агонь, наносячы атакоўным іранцам адчувальную шкоду, і, страціўшы большую частку сваіх людзей, адступіў ад пазіцыі толькі пасля праходу замыкальных калон і атрымання на тое загаду. Надалей Красоўскі пісаў:
Бой за падбітую батарэйную гармату
На адным з грудоў, па левы бок ад дарогі, у рускай батарэйнай гарматы, што затуляла рух ар'ергарда, ядром была раздробнена вось. Заўважыўшы гэта, іранцы буйнымі сіламі накіраваліся да падбітай і нядзейснай гарматы, адкрыўшы шквальны карцечны і ружэйны агонь, каб адагнаць прыкрыццё і захапіць каштоўны трафей. Рускі не вытрымаў напору атакоўных мас непрыяцеля і быў апракінуты. Іранцы ўжо займалі вяршыню ў 50 кроках ад гарматы. Красоўскі, заўважыўшы замяшанне стомленых егераў, сам кінуўся да гарматы, каб натхніць салдат, «якія збаяліся». Камандуючы артылерыяй гвардыі палкоўнік, які знаходзіўся пры тым гарматным разліку, звярнуўся да Красоўскага:
''«Ваша яснавяльможнасць! Я вас прашу, пакіньце мяне з гарматай на ахвяру, але не падпадайце самі гэтак выяўнай небяспекі. Будзьце ўпэўнены, што мы зробім усё магчымае, каб выратаваць гармату»''.
Бой 1-га батальёна 40-га егерскага палка
Тымчасам у гарматы 3-й лёгкай роты, што знаходзілася пры 1-м батальёне 40-га егерскага палка, падышлі да сканчэння боепрыпасы, і іранцы ўзмацнілі напор. Камандзір батальёна маёр Шчогалеў атрымаў кулявыя параненні ў галаву і нагу. Пра дадзеную сітуацыю Красоўскаму неўзабаве даклаў батальённы ад'ютант паручнік Сіманоўскі. Красоўскі тут жа скіраваўся да батальёна і выявіў салдатаў, якія абараняліся пад крыжаваным ружэйным і гарматным агнём непрыяцеля. Іранцы ўжо знаходзіліся ў ста кроках. Красоўскі пракрычаў: ''«Чаму не страляюць? Страляць карцеччу!»'' Але феерверкер Каўрыгін, які знаходзіўся пры той гармаце, са спакоем у голасе адказаў:
''«Ваша яснавяльможнасць! У мяне засталося толькі два карцечныя зарады, і я захоўваю іх на „крайні выпадак“ »''.
Красоўскі надалей пісаў:
Да гарматы адразу была падвезена скрыня з боепрыпасамі, і карцечным агнём іранцы былі адкінуты за вышыні. Гарматны разлік пакінуў пазіцыю пасля атрымання на тое загаду.
Дзеянне дзвюх гармат Собалева (2)
Тымчасам капітан Собалеў з дзвюма лёгкімі гарматамі заняў па левы бок ад дарогі зручную пазіцыю і адкрыў агонь па непрыяцелю, які спрабаваў збіць левы стралковы ланцуг, што затуляў ідучыя калоны.
Красоўскі заўважыў, як частка персідскай кавалерыі з правага боку перасекла дарогу і схавалася за грэбенем па левым боку ад дарогі. Генерал уважліва агледзеў поле бою і выявіў, што ў тым кірунку, куды накіравалася персідская кавалерыя, дзве лёгкія рускія гарматы моцна выдаваліся наперад і з невялікім прыкрыццём у 35 чалавек стрымлівалі атакі іранцаў. Красоўскі з 30 егерамі накіраваўся да тых гармат і, прыбыўшы на месца, загадаў зрабіць яшчэ па адным стрэле і адступіць, але да таго часу персідская кавалерыя ўжо з'явілася ў непасрэднай блізкасці ад рускай пазіцыі. Значна апярэдзіўшы сваю кавалерыю, на ўзгорку прыпыніўся нейкі персідскі военачальнік з чырвоным сцягам, апрануты ў чырвоны плашч. Спешыўшыся, Красоўскі павёў егераў да таго ўзгорка ў штыкавую атаку. Персы, зрабіўшы некалькі стрэлаў па атакоўных, павярнулі коней і паскакалі па ўзгорыстым хрыбце, размешчанаму ўздоўж левага фланга рускіх калон. Гарматы Собалева вырабілі ўслед кавалерыі, якая зыходзіла, карцечны залп, пасля чаго іх адкацілі на наступнае ўзвышша.
Персідская гармата Акопа Аруцюнава
У самы разгар бітвы адзін армянін, жыхар в. Нурыі Эрыванскай правінцыі, які знаходзіўся на персідскай службе топчыем (артылерыстам — бамбардзірам), — Акоп Аруцюнаў (Аруцінаў ці Якаў Аруцюнянц) — павярнуў ствол сваёй гарматы (англійскай вытворчасці) і адкрыў агонь па іранцам, якія атакавалі рускія калоны, даўшы такім чынам магчымасць аднаму з рускіх падраздзяленняў пазбегнуць вынішчэння іранцамі. Дзеянні Аруцюнава неўзабаве былі раскрыты, і, заўважыўшы гэта, апошні бег з поля бою, але быў злоўлены недалёка ад манастыра. Эрыванскі сердар Хусейн-хан загадаў выкалаць Аруцюнаву вочы і адрэзаць нос, вусны, вушы і пяты, пасля чаго апошні быў кінуты перад манастыром сярод загінулых. Аднак ён усё ж застаўся жывы.
Апошняе ўзвышша
Падыдучы да апошняга ўзвышша, за якой пачыналася Эчміядзінская раўніна, Красоўскі загадаў перадавым калонам заняць пазіцыі па флангах і прапусціць наперад калоны з абозам. Цэнтральным калонам таксама было загадана, заняўшы флангавыя пазіцыі, дачакацца падыходу насілу дзейнага ар'ергарда і разам з апошнім устаць у гару. З узвышша перад атрадам адкрывалася эчміядзінская раўніна, на якой чакалася сутыкненне з асноўнымі сіламі непрыяцеля. Раўніна служыла выдатным плацдармам для разгорнутых дзеянняў персідскай кавалерыі. Дачакаўшыся падыходу замыкальных калон, Красоўскі загадаў размясціць гарматы ў цэнтры, а яшчэ ацалелы да таго часу абоз пакідаў пад прычыненнем ар'ергарда. Наперадзе ўсяго атрада ў епітрахілі і з крыжам у руках пайшоў святар крымскага палка айцец Фядотаў. З правага боку з-за скалістага груда выбегла персідская пяхота. Адна конна-казацкая і дзве лёгкія гарматы тут жа былі зняты з перадкоў і адкрылі карцечны агонь па непрыяцелю, пасля чаго апошні адступіў назад за вышыні.
Персідская артылерыя, узыдучы на апошняе ўзвышша, спынілася. Стомленасць стала адбівацца і ў персідскім войску. Пяхота і артылерыя перасоўвалася ўжо насілу. Кавалерыйскія коні былі загнаны.
Але, нягледзячы на гэта, персідская кавалерыя ўзмацняла напор на левы фланг і тыл рускага ар'ергарда, які сваім размяшчэннем затуляў непрыяцеля ад рускіх батарэй. Паводле слоў капітана Собалева:
Ацаніўшы дадзеную сітуацыю, персідскія вершнікі ўразаліся ў рускія шэрагі, але, нягледзячы на стомлены стан апошніх, іранцы, несучы цяжкія страты, адыходзілі назад і праз невялікі прамежак часу працягвалі здзяйсняць новыя атакі.
У Эчміядзінскім манастыры
На працягу ўсёй бітвы тыя, хто знаходзіліся ў манастыры, перажывалі страшныя хвіліны сумневу. Са званіцы манастырскі манах айцец Іосіф «з жахам сачыў за тым, як дзве тысячы рускіх ваяроў біліся, аточаныя трыццацітысячным войскам самога Абас-Мірзы».
Падчас бітвы эчміядзінскі архібіскуп Нерсес Аштаракецы (будучы Каталікос усіх армян), уздымаючы ўгару манастырскую рэліквію — «Рымскую дзіду, пабарваваную крывёй Хрыста», разам з усёй паствай на каленях маліўся за перамогу «Рускага ваярства».
Паводле слоў аднаго са сведак:
"Замілавальна было гэта гледзішча, не толькі ўвесь народ і салдаты, але і хворыя і параненыя падпаўзалі да манастырскага храма і маліліся."
Засада
У даліне перад манастыром, для абваднення сенажацяў, пралягалі каналы, што сілкаваліся з ракі Абарані. Ведаючы, што пасля 12-гадзіннага марша (з іх 9 гадзін з баямі) пад пякучым сонцам і без кроплі вады рускі атрад выпрабоўвае неспатольную смагу, персідская конніца ўладкавала засаду насупраць аднаго з каналаў, які пралягаў недалёка ад дарогі.
Ля воднага канала
Атрад Красоўскага спусціўся ў даліну і стаў у баявым парадку, чакаючы сцягванні ар'ергарда. Стралкі і казакі, якія знаходзіліся на флангах, атрымалі загад далучыцца да калон, аднак большая частка першых, нягледзячы на небяспеку, кінулася да рова з вадой. Салдаты, адкінуўшы стрэльбы, кідаліся ў ваду. Персідская конніца тут жа лінула з засады на салдат, якія адлучыліся ад калоны, і пачала іх секчы. Паводле слоў капітана Собалева:
"Салдаты ахвотней расставаліся з жыццём, чым з глытком цёплай і каламутнай вады."
Казакі, з прычыны сваёй малалікасці, не змаглі прабіцца на дапамогу стралкам. Іранцы палонных не бралі. Іх вершнікі па тры — чатыры чалавекі атачалі рускага салдата і адсякалі яму галаву. Сціналі галаву жывым і мёртвым, пасля чаго вязалі галовы ў тарокі і «з тымі трафеямі» вярталіся, каб атрымаць 10 чырвонцаў, якія належаць за рускую галаву. Англійскі гісторык П. М. Сайкс адзначае, што менавіта тады, калі персы «адсякалі галовы сваіх ворагаў», быў згублены каштоўны час для поўнага вынішчэння рускага атрада. Пасля сцяцця галавы рускага салдата, споры, што суправаджаліся бойкамі, за яго галаву адбываліся паміж самімі іранцамі.
Красоўскі паспрабаваў прарвацца да стралкоў, якія гінулі, але, адлучыўшыся далёка ад калон, сам трапіў у акружэнне. Многія стралкі, якія знаходзіліся каля генерала, былі пасечаны. Сам Красоўскі насілу адбіваўся тонкай афіцэрскай шпагай. Обер-аўдытар Бялоў, які знаходзіўся пры ім, «чалавек выдатнай сілы і адвагі», здолеў прарвацца праз шэрагі атакоўных іранцаў і паведаміць ваеннаму старшыне Данскога Сяргеева палка Шурупаву, які знаходзіўся недалёка, пра крытычнае становішча атраднага камандзіра. Шурупаў разам з Бяловым і 30 данскімі казакамі (паводле іншых дадзеных — з 50) імклівай атакай пікамі і шашкамі прабіў кальцо акружэння звонку, вынішчыўшы пры гэтым многіх куртынцаў, чым выратаваў Красоўскага і былых пры ім некалькіх афіцэраў і салдатаў, «не былых у стане бараніцца, па адсутнасці патронаў і па поўным знясіленні сіл сваіх».
Асяроддзе рускага атрада
Між тым Абас-Мірза загадаў атачыць атрад Красоўскага на адкрытай мясцовасці і, заступіўшы дарогу, атакаваць яго ўсімі сіламі. Становішча рускага атрада рабілася крытычным. Карцечныя зарады да таго часу былі ўсе вытрачаны, а стомленыя салдаты насілу адбівалі лютыя атакі персідскай пяхоты і кавалерыі. Але нечакана на дапамогу атраду Красоўскага з манастыра выйшлі батальён севастопальцаў і конная армянская сотня. Іранцы, асцерагаючыся апынуцца заціснутымі з двух бакоў, адрынулі ўбакі.
Разлад рускага атрада
У той момант, калі дарога была вычышчана ад непрыяцеля, атрад Красоўскага ў паніцы кінуўся да манастырскіх варот. Артылерыя, без надзеі на прыкрыццё, паскакала да манастыра. За ёй, у поўнай бязладзіцы, кінуліся ўсе астатнія. Ар'ергард змяшаўся з іншымі часткамі. З манастырскіх веж па непрыяцелю, які пераследваў беглых, быў адкрыты гарматны агонь.
Пры спробе аднавіць парадак загінуў «малады, здольны» камандзір Крымскага пяхотнага палка падпалкоўнік Галавін. Ён атрымаў тры кулявыя параненні і сканаў на месцы.
У распачатай катастрофе загінуў камандзір Севастопальскага пяхотнага палка маёр Белазор. Па водгуку ўдзельніка той бітвы Собалева: штаб-афіцэр загінуў ад «свайго чалавекалюбства». Апошні, яшчэ ў папярэдніх баях, аддаў свайго каня цяжкапараненаму афіцэру, які пасля застаўся жывы, а сам, «быўшы слабога здароўя», знямогся, і яму давялося дапамагаць ісці двум карабінерам. Апошнія таксама пачалі губляць сілы і значна адсталі ад сваіх. Белазор сеў на камень, дастаў капшук з грашамі і, працягваючы яго салдатам, сказаў:
Іранцы наляцелі на прысутнага на камені рускага афіцэра і, сарваўшы эпалеты, сцялі галаву яго.
Камандзір 40-га егерскага палка падпалкоўнік Шуйскі атрымаў кулявое параненне ў руку навылёт, але, нягледзячы на атрыманую рану, да канца спрабаваў утрымаць строй.
Пад сценамі манастыра
Рэшткі рускага атрада ўвайшлі ў манастыр пад гукі званоў і набажэнскія спевы. Эчміядзінскі архібіскуп Нерсес Аштаракецы звярнуўся да ўсіх з вітальнай гаворкай:
"Жменя рускіх братоў прабілася да нас праз трыццацітысячную армію раз'юшаных ворагаў. Гэта жменя здабывала сабе несмяротную славу, і імя генерала Красоўскага застанецца назаўжды незабыўным у летапісах Эчміядзіна."
Злучэнне Красоўскага з Лапцевым і Швяцовым
Пасля заняцця Эчміядзінскага манастыра Красоўскі тут жа адправіў у лагер пры Джэнгулях у розны час шэсць мясцовых армян з указаннем, каб па прыбыцці аблогавай артылерыі генерал-маёр Лапцеў разам з палкоўніка Швяцова і чатырма батарэйнымі гарматамі высоўваўся да Эчміядзіна. Дамоўлена было — не даходзячы да Ашакана, спыніцца на ўзвышшах і вырабіць па два стрэлы з кожнай гарматыы. У адказ павінны былі прагучаць стрэлы з манастыра. Дадзеныя дзеянні павінны былі служыць сігналам да выступлення Красоўскага, каб нанесці паразу персідскай арміі, якая апынулася паміж двух агнёў, ці прымусіць яе да адступлення.
Двое з шасці пасланых Красоўскім шныпароў былі злоўлены, і Абас-Мірза, пазнаўшы пра намеры непрыяцеля, адвёў свае войскі за р. Зангу і размясціўся лагерам на непрыступнай ад прыроды пазіцыі ў 20 вёрстах ад Эрывані і 15 вёрстах ад рускага лагера пры Джэнгулях, абнясучы прытым свой лагер.
ў лагер пры Джэнгулях прыбыла аблогавая артылерыя з правіянцкім транспартам, што складаўся амаль з 2000 арбаў і вазоў. Лапцеў у дакладнасці выканаў указанне Красоўскага і ў ноч на, узыдучы на прызначанае ўзвышша, гарматнымі стрэламі падаў сігнал. Аднак у манастыры не ведалі, што Абас-Мірза адвёў свае войскі за р. Зангу, і былі здзіўлены, што Лапцеў дайшоў да прызначанага месца без стрэльб, палічыўшы за магчымае, што ўсе пасланыя Красоўскім шныпары былі перахоплены і іранцы ўладкавалі засаду. У сваю чаргу Лапцеў, не пачуўшы зваротных гарматных стрэлаў, выказаў здагадку, што манастыр узяты іранцамі, а атрад Красоўскага вынішчаны. Знаходзячыся ў цяжкім стане, Лапцеў праз 10 хвілін вырашыў вырабіць паўторныя стрэлы. Гэтым разам з манастыра ўсё ж адказалі тым жа, і Красоўскі, пакінуўшы ў манастыры ўвесь 40-ы егерскі полк, выйшаў на сустрэчу з Лапцевым і, злучыўшыся з апошнім, раніцай скіраваўся ў лагер пры Джэнгулях.
Наступствы
Пасля мінулых баёў, у спробах спыніць і знішчыць атрад Красоўскага, войскі Абас-Мірзы былі ў некаторай ступені дэмаралізаваны. Пад падставай перавозу ў крэпасці і па вёсках параненых і пахавання загінулых Абас-Мірза недалічваўся большай часткі сваёй арміі.
Уварванне персідскай арміі прымусіла Паскевіча змяніць далейшы план дзеянняў персідскай кампаніі. У другой палове жніўня Паскевіч з галоўнымі сіламі планаваў уварвацца ў Азербайджан і ісці на Таўрыз. Атрымаўшы весткі пра ўварванне персідскай арміі ў Эрыванскае ханства, Паскевіч палічыў, што туды ўварвалася толькі частка персідскіх сіл і што ваенны атрад генерала Красоўскага ў сілах і сам даць рады з непрыяцелем, але паступіла падрабязнае данясенне аб Аштаракскай (Ашаканскай) бітве, і Паскевіч тут жа загадаў, , , , , , Данскім казачым Ілавайскага, Шамшава і Карпава палкам з 30 гарматамі злучыцца ў Нахічэвані і пад сваім пачаткам агульнымі сіламі высоўвацца на дапамогу атраду Красоўскага. Абас-Мірза, не прыняўшы бою, адышоў за Аракс і стаў лагерам у 45 вёрстах ад Сардар-Абада пры ўмацаванні Кара-Калу. 5 верасня Паскевіч прыбыў у Эчміядзін, а запатрабаваў ад Красоўскага падрабязнага тлумачэння з нагоды таго, што адбылося. На наступны дзень Красоўскі падаў справаздачу.
рускія войскі аблажылі Сардар-Абад, а праз два дні да яго падышла аблогавая артылерыя. пачалася бамбардзіроўка, і ў ноч на персідскі гарнізон пакінуў цытадэль. , пасля праведзенай рэкагнасцыроўкі, на ваенным савеце быў распрацаваны план па захопе Эрывані. Выступаючы на Эрывань, Паскевіч даручыў камандаванне войскамі ў Нахічэвані генерал-лейтэнанту князю. Памагатым апошняга быў прызначаны палкоўнік. Абас-Мірза вырашыў скарыстацца малалікасцю астатняй групоўкі рускіх сіл і захапіць Нахічэвань. Але да таго часу, калі персідскі авангард ужо знаходзіўся ў 7 вёрстах ад Нахічэванскай вобласці, да Эрыстава падышло папаўненне — да 4000 пяхоты і 2000 кавалерыі, пасля чаго войскі Абас-Мірзы былі адкінуты за Аракс.
У той час Абас-Мірза з усімі сіламі знаходзіўся пад. Пасля весткі пра ўзяцце рускімі войскамі Эрывані персідская армія практычна была дэмаралізавана. Атрад Эрыстава знаходзіўся ў той час у Чорсе. Нястача харчу змушала Эрыстава вярнуцца ў Нахічэвань, але Мураўёў пераканаў князя ісці на Таўрыз. рускі атрад перайшоў Аракс і ўварваўся ў Азербайджан. Не сустракаючы на сваім шляху супраціўлення, атрад заняў г. . рускі авангард пад камандаваннем Мураўёва без бою ўвайшоў у Таўрыз, а  туды прыбыў і сам Паскевіч.
года быў падпісаны, паводле вынікаў якога Усходняя Арменія (Эрыванскае і ханствы) была далучана да Расіі.
Рускі бок
Страты з рускага боку былі значныя як сярод салдатаў, так і сярод афіцэраў, якія ў той бітве ваявалі нароўні з радавымі.
Загінулі 6 афіцэраў
У сваёй рэляцыі Красоўскі, пералічваючы афіцэраў, якія праславіліся ў бітве, згадвае пра 20 (не лічачы сябе), што атрымалі параненні рознага цяжару.
Агульны лік загінулых і параненых у той бітве, Красоўскі ў сваёй рэляцыі выводзіць — 1131 чалавек. Лік загінулых (6 чал.) з афіцэрскага складу, пацвярджаецца і іншымі крыніцамі, што ж тычыцца, як ліку параненых афіцэраў, так і ліку агульных страт, то ў іншых крыніцах ёсць іншыя дадзеныя. Згодна традыцыйнай версіі, агульныя страты рускага атрада забітымі, параненымі і прапалымі без вестак, складалі — 24 афіцэры і 1130 ніжніх чыноў. Тую ж версію пацвярджае і. І. Г. Гур'янаў (1831) і (1837), пералічваючы страты больш падрабязна, адносна апошняга ліку, то бок ніжніх чыноў, паказваюць на аднаго чалавека больш. Розніца, адносна ўсіх вышэйпрыведзеных дадзеных, выяўляецца і ў «Складанцы звестак пра страты Каўказскіх войскаў» (1901). В. Г. Тунян (2007), спасылаючыся на «Весткі з асобнага Каўказскага корпуса», гэтак жа паказвае на іншы лік страт.
Розніца апошніх трох дадзеных
паведамляе, што страты рускіх складалі 1200 чалавек.
Паводле персідскіх дадзеных рускія страты даходзілі да 3200 чалавек і 6 гармат. П. М. Сайкс паведамляе, што ў той бітве загінуў і генерал Красоўскі.
Апроч таго, іранцамі быў часткай знішчаны, а часткай захоплены ўвесь правіянт.
Персідскі бок
Дадзеныя пра страты персідскага боку ў розных крыніцах носяць супярэчлівы характар. Іранскія крыніцы паведамляюць, што персідская армія ў той бітве страціла каля 400 забітымі і 600 параненымі. Англійскія крыніцы, засноўваючыся на пададзеных персідскім бокам звестках, таксама паказваюць на вельмі заніжаныя страты. Так, У. Мантэйт паведамляе, што страты персаў, «пасля бязлітаснай бітвы», не перавышалі 300—400 чалавек. Джон Бадэлі паказвае на апошні лік.
У сваёй рэляцыі Красоўскі паведамляе, што «Непрыяцельская страта распасціраецца да 3000 чалавек, што пацвердзілася і пасля самымі дакладнымі довадамі». На дадзены лік, c асобнымі нюансамі (да 3-х тыс. ці больш), паказваюць і шэраг іншых расійскіх і армянскіх крыніц.
З. Т. Грыгаран, спасылаючыся на архіў Каталікасата, паведамляе, што страты персаў толькі забітымі складалі больш 3500 чалавек.
Дадзеныя пра персідскія страты
Таксама вядома, што камандуючы ўсімі сарбазамі сартыб Магмет-хан атрымаў у той бітве два кулявыя параненні.
Асуджэнне дзеянняў Красоўскага
Дзеянні Красоўскага па выратаванні Эчміядзіна былі высока ацэнены як вярхоўнымі дзеячамі Закаўказзя, так і мясцовым насельніцтвам, салдатамі і афіцэрамі рускай арміі на Каўказе. Аднак некаторыя рэакцыйныя генералы не ўхвалялі дзеянняў Красоўскага. Так, да прыкладу, камандуючы генерал-ад’ютант Паскевіч, які меў да таго ж асабістую непрыязь да генерала Красоўскага, пісаў графу І. І. Дзібічу:
Аднак высунутыя Паскевічам вінавачанні заставаліся незаможнымі перад тым фактам, што Кабардзінскі полк, што ішоў з аблогавай артылерыяй, прыбыў да Джэнгулёў толькі, і, такім чынам, бітва магла б адбыцца толькі дзвюма-трыма днямі пазней. А ў гэты час Эчміядзінскі манастыр мог быць узяты прыступам, што пацягнула б за сабой цяжкія наступствы адносна ўсёй кампаніі і непапраўную шкоду, «як матэрыяльную, так і маральную». З поўнай імавернасцю дапушчалася магчымасць пранікнення арміі Абас-Мірзы ў Грузію.
На астатку свайго рапарта Мікалаю I, Паскевіч усё ж пісаў:
На ваенным савеце, праведзеным, пра ход кампаніі Паскевіч высунуў на разгляд рапарты Красоўскага пра Ашаканскую бітву для збору галасоў супраць апошняга. На тым савеце быў архібіскуп Нерсес Аштаракецы, які не замарудзіў уступіцца за героя Ашаканскай бітвы. Выступаючы, Нерсес казаў:
Думка Аштаракецы была падтрымана начальнікам штаба генералам і графам Аляксандрам Бенкендорфам. Ніводны з удзельнікаў той бітвы не даў свой голас супраць Красоўскага. Стаўленне падначаленых да апошняга можна судзіць па лісце, які яны напісалі неўзабаве пасля ад’езду Красоўскага ў Тыфліс для лячэння ран:
Ліст генерал-лейтэнанту Красоўскаму ў Тыфліс ад штаб і обер-афіцэраў 20-й Пяхотнай дывізіі ад 19 лютага 1828 года: ''Бітва пры Ушагане ніколі не згладзіцца з памяці тых, хто ўдзельнічалі ў ёй, а ўспамін пра тое неразлучны з успамінамі пра вычыны Вашай Яснавяльможнасці. Мужнасці Вашай атрад абавязаны сваім выратаваннем; наважнасці Вашай удзячны ўрад захаваннем артылерыі са мноствам ваенных запасаў; цвёрдасці Вашай абавязана Грузія сваёю абаронай ад вынішчэння драпежнага непрыяцеля; Расія прымнажэннем славы сваёй зброі. Праніклівы позірк мудрага Манарха ацаніў ужо заслугі Вашы: бітва гэта прылічана да найболь памятных спраў адважнага рускага войска. Удзячныя армяне, бачачы, што бой гэты, пахіснуўшы дух персідскай арміі, быў адной з найгалаўнейшых прычын бліскучага сканчэння вайны, узводзяць помнік на месцы крывавай бітвы, ды перадасць ён нашчадзі вычын рускіх і імя мужнага правадыра іх. Царква армянская ўсталявала штогод святкаваць дзень гэты, як дзень вызвалення першапасаднага манастыра Эчміядзіна ад гібелі, якая пагражала яму. Што ж мы прынясём у дарунак В. П., мы, ашчасценыя бацькоўскай увагай Вашай і Вамі Выратаваныя ў дзень Аштаракскай бітвы? Кожны з нас жадае мець выяву любага намі начальніка, роўна як выяву той хвіліны, калі здрыгануліся мы пры выглядзе небяспекі, у якой Вы знаходзіліся, прысутнічаючы ўсюды, дзе мацней была сеча. І мы падносім У. П. партрэт Ваш і карціну, просячы Вас пераканаўча папытаць Найвышэйшага пажадання на гравіраванне іх. Не гэтак даўгавечна слабое прынашэнне, але, прынамсі, хай пакажа яно агульнае жаданне выказаць перад Вамі і давесці перад святлом пачуццё найжывейшай удзячнасці, шчырай прыхільнасці і найглыбейшай павагі нашага. В. П. з вартасцю ваяра — злучаеце вартасць чалавека. Вам справядліва прыналежаць і душы, і сэрцы нашы.''
У снежні Мікалай I прасіў Красоўскага даць падрабязнае апісанне бітвы, што адбылася 17 жніўня, з асобным апісаннем подзвігаў кожнага, які праславіўся. Таксама цар запатрабаваў звесткі пра сем’і ўсіх урадоўцаў, забітых і цяжкапараненых у той бітве.
Прачытаўшы рэляцыю пра Ашаканскую бітву, Мікалай I уласнаруч напісаў:
.
Перамога ці параза
Іранскі бок расцэньваў вынік Ашаканскай (Аштаракскай) бітвы як перамогу персідскай арміі. Што да брытанскіх даследчыкаў, то той жа думкі прытрымліваўся і П. Сайкс. У. Мантэйт і Дж. Бадэлі ўстрымаліся ад вызначэння канчатковага выніку бітвы.
У Расіі ў той час пытанне пра тое, ці была тая бітва перамогай рускага войска ці паразай, — заставаўся дыскусійным.
У сваіх «Успамінах» былы афіцэр Асобнага Каўказскага корпуса (1816—1836) В. А. Андрэеў пісаў:
Падрахоўваючы, тамсама Андрэеў пісаў, што за ўсю вайну рускія пацярпелі ўсяго два няшчасці — у Герусах і пад Аштаракам.
Аднак, беручы да ўвагі той факт, што ніводнага сцяга не было страчана і ўсе гарматы былі выратаваны, а таксама і то, што заданне была выканана і Абас-Мірза зняў аблогу манастыра, — большасць расійскіх і армянскіх даследчыкаў не дапушчаюць магчымасці ацэньваць бітву як паразу рускага войска.
В. Пота, абцяжарваючыся даць вызначаны вынік бітвы, лічыў, што ўвесь рух Красоўскага ўяўляў сабою хутчэй удала выкананае наступленне на непрыяцеля, які абложваў Эчміядзін, чым адступленне ад яго, якое суправаджалася вялікімі стратамі для рускіх. Адносна персідскай арміі Пота пісаў, што «персіяне павінны былі пачувацца пацярпелымі калі не паразу, немагчымую пры іх перавазе сіл, то несумнеўнае няшчасце… яны самі адступілі ад Эчміядзіна, страціўшы надзею ў поспеху распачатага плана вайны».
М. Нерсісян адзначае, што «нягледзячы на ўсе высілкі Абаса-Мірзы, рускі атрад не быў пераможаны».
Дзекабрыст і пісьменнік Аляксандр Бястужаў у сваім лісце братам у Дэрбент пісаў:
Усталяванне помніка (1833—1834)
Неўзабаве пасля Ашаканскай бітвы па ініцыятыве Нерсеса Аштаракецы і генерала Красоўскага было задумана ўзвесці помнік «Рускім ваярам-ратаваннікам Першапасаднага Эчміядзіна», аднак з-за трэнняў з графам Паскевічам абодва змушаны былі на час пакінуць Усходнюю Арменію.
У 1831 годзе састарэлы Каталікос усіх армян Епрэм I Зарагехцы, «выяўляючы жаданні, пачуцці і думы армянскай грамадскасці», падняў пытанне пра ўзвядзенне помніка. Па гэтай нагодзе ён звярнуўся да генерал-лейтэнанта. Апошні, у сваю чаргу, скіраваў князю ліст наступнага зместу:
Ліст ген.-лейтэнанта Панкрацьева графу Чарнышову, у С.-Пецярбург ад 6 жніўня 1831 г., № 905: ''Патрыярх Яфрэм, жадаючы захаваць у памяці гераізм ваяроў расійскіх, загінулых за выратаванне Эчміядзіна 17 жніўня 1827 года, просіць майго заступніцтва пра выклапатанне яму дазволу збудаваць утрыманнем манастыра помнік гэтым ваярам у 4-х вёрстах ад Эчміядзіна, паміж манастыром і вёскай Ушаганам. На медзяных дошках, урэзаных у пастамент, патрыярх жадае азначыць імёны галоўнага і іншых частак начальнікаў, роўна і назвы палкоў і артылерыі, якія знаходзіліся ў складзе войска, якія змагаліся 17-га жніўня 1827 года для выратавання манастыра Эчміядзінскага. Маючы гонар уявіць пры гэтым на меркаванне малюнак гэтаму меркаванаму помніку, прашу В. С. на збудаванне гэтага папытаць Найвялікшае Г. І. пажаданне''.
года выйшла «Найвышэйшае цверджанне» пра ўзвядзенне помніка.
Помнік быў пабудаваны з мясцовага чырвонага туфа і мае вышыню 25 метраў. У пастамент былі ўрэзаны медзяныя дошкі, на якіх напісаны імёны начальнікаў воінскіх частак, назвы палкоў і артылерыі, «якія ваявалі ў дзень 17 жніўня для выратавання Эчміядзінскай святыні».
«17 жніўня» патрыярхам было зацверджана святкаванне вызвалення манастыра. Штогод у гэты дзень усё эчміядзінскае духавенства здзяйсняла да помніка і служыла там паніхіду «па забітых у бітве ваярах».