cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ніягарскі вадаспад
Утварэнне вадаспаду
Карані вадаспаду ляжаць у Вісконсінскім зледзяненні, якое скончылася каля 6000 гадоў таму. Паўночна-Амерыканскія Вялікія азёры і рака Ніягара — гэта вынік апошняга кантынентальнага ледніковага шчыта — вялізарнага лядніка, які рухаўся па мясцовасці з тэрыторыі ўсходняй Канады. Ляднік рухаўся падобна бульдозеру, перамолваючы камяні і глебу, зрушваючы іх з месца і паглыбляючы рэчышчы рэк, ствараючы азёры. У іншых месцах адкладаліся абломкі парод, прымушаючы рэкі ствараць новыя рэчышчы. Ёсць здагадка, што існуе старая даліна, пахаваная пад лядніковым наносам, прыкладна ў раёне Канала Веланд (Welland Canal).
Пасля таго як лёд растаў, дрэнажная канава з боку Вялікіх азёр стала сучаснай ракой Ніягара, якая не магла больш цячы па старой даліне і ўтварыла новае рэчышча ў змененым ландшафце. Праз час Ніягара выразала глыбокую цясніну ўздоўж Ніягарскага эскарпу, з паўночнага берага ўтварыўшы абрыў, выкліканы эрозіяй горных парод паміж азёрамі Эры і Антарыа. Падчас гэтага рака вымывала старыя марскія камяні, чый геалагічны век быў старэй ледніка. Тры вялікія фармацыі горных парод былі вымытыя ў цясніну, утвораную ракой Ніягарай.
Калі ізноў створаная рака натыкнулася на непадвержаныя эрозіі даламітавыя пароды, то гэты пласт стаў раз'ядацца значна павольней, чым ляжалыя на ніжэйшым узроўні мяккія сланцавыя і пясчаныя пароды. Аэраздымка выразна паказвае вялікую геалагічную лакпорцкую світу (Lockport Formation) сярэдне-сілурыйскага перыяду, якая ляжыць уверх па плыні вадаспаду, а таксама складнік прыкладна траціна верхняй часткі сцяны цясніны. Яна складаецца з вельмі шчыльных, цвёрдых і дужых вапняковых і даламітавых парод. Прама пад імі дзве траціны адхону займае іншая, рочестерская світа (Rochester Formation) ранняга сілурыйскага перыяду, больш слабая, мяккая і ломкая. Яна ў асноўным складаецца з глінянага сланца, хоць мае ў сабе некаторыя тонкія пласты вапняка, і ўтрымоўвае вялікую колькасць закамянеласцяў. Паколькі гэты пласт раз'ядаецца значна лягчэй, рака падрэзала цвёрдыя пласты і ўтварыла вадаспад.
Першапачаткова Ніягарскія вадаспады знаходзіліся ў раёне гарадоў Льюістан (Lewiston), штат Нью-Ёрк, і Куінстан (Queenston), правінцыя Антарыа, але эрозія прывяла да таго, што вадаспады адступілі на некалькі міль да поўдня. Уверх па плыні ад цяперашняга месца вадаспаду, адразу за ім знаходзіцца ''в. Гоўт'' (Goat Island), які падзяляе плынь ракі на тры пратокі, якія ўтвараюць вадаспады «Падкова», «Амерыканскі вадаспад» і «Вэлюм?». Хоць эрозія і рух вадаспаду паменшаныя высілкамі інжынераў, вадаспады ўсё жа адступілі досыць далёка, апусціўшы ўзровень вады ў возеры Эры, дно якога вышэй чым дно вадаспаду. Інжынеры працуюць над задачай памяншэння каэфіцыента эрозіі, спрабуючы адтэрмінаваць рух як мага даўжэй.
Вадаспады падаюць з вышыні 52 метра, хоць «Амерыканскі Вадаспад» мае вышыню вольнага падзення толькі 21 метр, апускаючыся на груду зваленых камянёў, якія ўтварыліся падчас масіўнага апоўзня ў 1954 годзе. Шырыня вялікай «Падковы» прыкладна 792 метра, а «Амерыканскага Вадаспаду» 323 метра. Сукупны аб'ём вады, праходзілы праз вадаспады, складае ў перыяды найбольшай актыўнасці 5,720 м?/з.)1,2. У летнія месяцы, калі электрастанцыя забірае вялікую частку вады, аб'ём вады падае да 2,832 м?/з, 90 працэнтаў праходзячы праз вадаспад «Падкова», а ў начны час падае яшчэ напалову.
Гістарычны аспект
Імя «Ніягара» бярэ сваю назву ад іракезскага слова «Onguiaahra», што ў перакладзе азначае літаральна «Гром Вады». Мясцовымі карэннымі жыхарамі з'яўлялася іракезскае племя Ангіяра (Ongiara), якіх французскія пасяленцы празвалі Нейтраламі (Neutrals) за іх здольнасць перамоў з іншымі плямёнамі.
Індзейская легенда распавядае аб прыгожай дзяўчыне Лелавалае (Lelawala), якую бацька заручыў за індзейскага ваяра, якога яна не кахала і пагарджала. Замужжу яна ўпадабала прынесці сябе ў ахвяру яе праўдзівага кахання, богу грома Хе-Але (He-No), які жыў у пячоры пад вадаспадам «Падкова». Яна накіравала сваё каноэ ў хуткі струмень ракі Ніягары і кінулася з вышыні вадаспаду. Хе-Але злавіў яе на лёце, і з таго часу іх душы сталі жыць разам у свяцілішчы Бога Грома пад вадаспадам. Так абвяшчае індзейская легенда. Існуюць некаторыя рознагалоссі, хто з еўрапейцаў першым апісаў убачаныя ім вадаспады. Гэты раён у пачатку 1604 гады быў наведаны французскім даследнікам Самюэлем дэ Шампленам (Samuel de Champlain). Удзельнікі яго экспедыцыі паведамілі яму аб відовішчных вадаспадах, якія ён апісаў у сваім часопісе, але ўвачавідкі ніколі не бачыў. Заслугоўваюць давера ўласнаручныя апісанні вадаспаду фіна-швецкім натуралістам Пяром Кальмам (Pehr Kalm), зробленыя падчас экспедыцый па гэтых месцах у пачатку XVIII стагоддзі 3. Большасць гісторыкаў, аднак, сходзяцца ў меркаванні, што каталіцкі святар Бацька Луі Энпен (Louis Hennepin) убачыў і апісаў вадаспады значна раней, у 1677 годзе, пасля вандравання па гэтым раёне разам з французскім даследнікам Ласалем (Rene-Robert Cavelier, Sieur de La Salle), такім чынам прадставіўшы іх свету.
У XIX стагоддзі турызм увайшоў у моду, і да сярэдзіны стагоддзя гэтая галіна стала асноўнай ў гэтым рэгіёне. Брат Напалеона Банапарта Джэром разам са сваёй нявестай наведаў гэтае месца ў пачатку XIX стагоддзя 3. Патрабавалася пераправа праз раку, і і ў 1848 годзе быў пабудаваны спачатку пешаходны, а затым і Ніягарскі падвесны мост архітэктара Чарльза Эллета (Charles Ellet), які пазней у 1855 годзе быў заменены іншым падвесным мастом архітэктара нямецкага паходжання Джона Рэблінга (John Augustus Roebling), пасля які пабудаваў Бруклінскі мост у Нью-Ёрку. Пасля канчатка Грамадзянскай вайны чыгунка New York Central стала рэкламаваць Ніягарскі вадаспад як цэнтр задавальненняў і месца вясельных вандраванняў. У сувязі з узрослым чыгуначным рухам у 1886 годзе каменна-драўляны мост Роблинга быў заменены мастом Леферта Бака (Leffert Buck), зробленага ў асноўным з металічных канструкцый. Гэты мост дагэтуль карыстаецца для чыгуначнай пераправы праз раку. Першы металічны арачны мост поруч вадаспаду быў пабудаваны ў 1897 годзе. Вядомы сёння як Мост імклівых віроў (Whirlpool Rapids Bridge), ён выкарыстоўваецца для аўтамабільнага, чыгуначнага і пешаходнага руху паміж ЗША і Канадай адразу за вадаспадамі ніжэй па плыні. У 1941 годзе камісія па мастах скончыла трэцюю пераправу ў непасрэднай блізкасці ад вадаспадаў, пабудаваўшы Вясёлкавы мост (Rainbow Bridge), выкарыстоўваны для аўтамабільнага і пешаходнага руху.
Папулярнасць вадаспаду сярод турыстаў рэзка ўзрасла пасля канчатка Першай сусветнай вайны у сувязі з распаўсюджваннем аўтамабільнага руху. Гісторыя вадаспаду XX стагоддзі звязаная, першым чынам, са будаўніцтвам электрастанцый у непасрэднай блізкасці ад вадаспаду і росквітам будаўніцтва і развіцці тэрыторыі, як на канадскім, так і на амерыканскім беразе.
Уплыў прамысловасці і гандлю
Велізарную сілу вадаспаду доўга разглядалі як крыніца энергіі. Першая спроба выкарыстаць энергію вады ставіцца да 1759 года, калі Даніэл Джонкерс (Daniel Joncairs) пабудаваў маленькі канал уверх па плыні ракі для падачы энергіі для сваёй пільні. Аўгустас і Пітэр Портэр (Augustus and Peter Porter) выкупілі гэтую зямлю ў 1805 годзе ва ўрадзе штата Нью-Ёрк, і пашырылі першапачатковы канал для атрымання гидроэнергии для мукамольнага млына і гарбарні. У 1853 годзе Ніягарскай Гідраэнергетычнай і Здабыўной Кампаніі (Niagara Falls Hydraulic Power and Mining Company) было дадзена дазвол на будаўніцтва каналаў для вытворчасці энергіі. У 1881 годзе кампанія пад кіраваннем Джэкаба Шэлькопфа (Jacob Schoellkopf) выпрацавала сталы ток, дастатковы для асвятлення абодвух вадаспадаў і найблізкага пасёлка.
Сталая перадача электрычнасці стала магчымай пасля вынаходства Николой Теслой двухфазнага генератара пераменнага току (пасля двухфазная сістэма была замененая на трохфазную). У 1883 годзе Ніягарская Энергетычная Кампанія (Niagara Falls Power Company), нашчадак фірмы Шелькопфа, наняла інжынера Джорджа Вестингауза стварыць сістэму для выпрацоўкі пераменнага току. Да 1896 года, з фінансавай дапамогай такіх магнатаў, як Джона Пирпонта Моргана, Джона Астора IV (John Jacob Astor IV) і Вандербилтов, былі створаныя гіганцкія падземныя трубаправоды, падлучаныя да турбін, якія маглі выпрацоўваць энергію да 100 000 конскіх сіл (75 мегават). Гэтай энергіі хапіла для забеспячэння змешчанага ў 32 кіламетрах горада Буффало. Дзелі кампаніі на канадскім боку таксама пачалі забіраць ваду для вытворчасці энергіі, наняўшы для гэтага як свае, канадскія, так і амерыканскія фірмы. Урад правінцыі Антарыа, у канчатковым рахунку, у 1906 годзе ўзяло перадачу энергіі пад грамадскі кантроль, дастаўляючы яе ў розныя куткі правінцыі. У сапраўдны момант ад 50 % да 75 % усёй праходзілай праз Ниагару воды адводзіцца праз чатырох велізарных тунэлю, змешчаныя нашмат вышэй па плыні ад самога вадаспаду. Вада затым праходзіць праз гідраэлектрычныя турбіны, якія забяспечваюць энергіяй найблізкія раёны ЗША і Канады перад тым, як вярнуцца зваротна ў раку ўжо ніжэй вадаспадаў.
Найболей магутнымі электрастанцыямі на рацэ Ниагара з'яўляюцца станцыі «Сэр Адам Бек 1» і «Сэр Адам Бек 2», змешчаныя на канадскім боку, а таксама электрастанцыя Роберта Мозеса (Robert Moses) і Помпавая Станцыя Левинстон (Lewiston Pump Generating Plant) на амерыканскім боку. Сукупная магутнасць складае 4,4 гігавата электраэнергіі.
У жніўні 2005 года карпарацыя Ontario Power Generation, якая адказвае за станцыі «Сэр Адам Бек 1» і «Сэр Адам Бек 2» абвясціла план пабудовы новага тунэлю даўжынёй у 10,4 км, які дазволіў бы яшчэ больш павялічыць магутнасць у параўнанні з цяперашняй дамовай. Праект мяркуецца скончыць у 2009 годзе, пасля чаго выпрацоўка гэтых станцый павінна павялічыцца яшчэ на 182 мегавата (4.2 %).
Караблі абыходзяць вадаспад праз Канал Велланд (Welland Canal), які ў 1960-я гады быў палепшаны і ўвайшоў у сістэму ''«Марскі шлях Св. Лаўрына»'' (Saint Lawrence Seaway), якая дазваляе караблям з Атлантычнага Акіяна пападаць у Вялікія азёры. З-за таго, што караблі пайшлі ў абыход найблізкага горада Буффало, мясцовыя сталеліцейныя заводы, пякарні і іншыя прадпрыемствы, якія квітнелі да 1970-х гадоў дзякуючы блізкасці крыніц энергіі, былі змушаныя зачыніцца або рэзка скараціць сваю дзейнасць. Эканоміка рэгіёна прыйшла ў заняпад.
Высілкі па захаванні
За першыя два стагоддзя пасля паселішча еўрапейцаў, зямля па абодвух берагам Ніягарскага вадаспаду стала прыватнай уласнасцю. Развіццё і камерцыйныя рызыкоўныя прадпрыемствы сталі пагражаць прыроднай прыгажосці гэтага раёна, і наведвальнікі часам павінны былі плаціць бізнесменам гроша за магчымасць убачыць вадаспад праз дзірку ў плоце. Народная незадаволенасць прывяло да стварэння руху «Вольная Ниагара» (Free Niagara), у якую ўваходзілі мастак Фрэдэрык Черч (Frederick Church), архітэктар ландшафтаў Фрэдэрык Олмстед (Frederick Law Olmsted), член мясцовага заканадаўчага органа Томас Уелч (Thomas Vincent Welch) і журналіст Джонатан Харысан (Jonathan Baxter Harrison). Шэраг лістоў Харысана ў газеты Нью-Ёрка і Бостана ў значнай ступені спрыялі змене грамадскай думкі ў бок захавання вадаспаду. У 1885 годзе штат Нью-Ёрк стаў выкупляць землі ў гаспадароў, як землі Ніягарскага Прыродаахоўнага Дзяржаўнага Парка (Niagara Reservation State Park). У той жа год правінцыя Антарыа ў Канадзе таксама заснавала Парк Ніягарскіх Вадаспадаў Каралевы Вікторыі (Queen Victoria Niagara Falls Park) для той жа мэты. Абедзве арганізацыі істотна абмежавалі будаўніцтва вакол вадаспадаў і рэкі Ниагары. Са боку Канады Камісія па Ніягарскіх Парках (Niagara Parks Commission) сочыць за выкарыстаннем зямлі па ўсёй даўжыні ракі Ниагара, ад возера Эри да возера Антарыа.
Аж да цяперашняга часу з-за эрозіі вадаспады паступова адыходзілі на поўдзень са хуткасцю ад 0,6 да 3.0 метраў штогод. Спачатку гэты працэс быў запаволены павелічэннем адтоку вады з ракі Ниагара да гідраэлектрастанцый у Злучаных Штатах і Канадзе. 2 студзеня 1929 гады Канада і Злучаныя Штаты дасягнулі дамову з мэтай спыніць наступную эрозію. У 1950 годзе гэтыя дзве краіны падпісалі «Ніягарская Водная Дамова» (Niagara River Water Diversion Treaty), меркавалае наступныя высілкі па адтоку вады. У дадатак да адводу часткі воды да электрастанцый, высілкі па кантролі эрозіі ўлучылі падводныя плаціны, каб перанакіраваць найболей разбуральныя струмені, а таксама ўмацаванне адхонаў на вяршыні вадаспаду. Найзначнейшая праца была выкананая ў 1969 годзе. У чэрвені гэтага года, рака Ниагара была цалкам пушчаная па іншым рэчышчы, і «Амерыканскі вадаспад» на некалькі месяцаў застаўся сухім. Гэта дазволіла стварыць часовы каменны адхон і земляную дамбу (выразна бачную на фатаграфіі справа)5. Пакуль вадаспад «Падкова» прымаў дадатковы аб'ём вады, інжынерны корпус войска ЗША вывучаў рэчышча ракі і выпраўляў механічныя недахопы, якія ў адваротным выпадку прывялі бы толькі да паскарэння эрозіі і наступнаму адступу вадаспаду.
План па выдаленні нагрувашчвання камянёў, адукаванага ў 1954 годзе з прычыны абвалу, быў перагледжаны з прычыны дарагоўлі праекту, і ў лістападзе 1969 гады часавая дамба была знішчаная, што дазволіла вярнуць струмень вады ў ранейшае рэчышча. І нават пасля гэтага востраў Луна (Luna Island), маленькі жмуток зямлі паміж «Амерыканскім вадаспадам» і вадаспадам «Вэлюм» яшчэ доўгія гады заставаўся зачыненым для наведвання з-за асцярогі, што ён можа абрынуцца ў любы момант.
Высілкі па захаванні былі выкананыя і за межамі ўласна вадаспадаў. Будаўніцтва некалькіх высокіх будынкаў (большасць з якіх з'яўляліся гасцініцамі) на канадскім боку прымусіла струмень паветра змяніць свой кірунак. Студэнты з Універсітэта Гельф (University of Guelph), выкарыстаючы маштабныя мадэлі, прадэманстравалі, што паветра праходзіць па-над новымі гасцініцамі, закручваецца з паўднёвага боку будынкаў і апускаецца ў раку ніжэй па плыні, выклікаючы віры. У выніку аглядныя пляцоўкі на канадскім боку часта пакрытыя пластом смугі6. Іншым магчымым тлумачэннем смугі завецца падвышэнне тэмператур з-за глабальнага пацяплення. У любым выпадку, рашэнне праблемы не бачыцца лёгкім 7.
Вадаспады ў сістэме забавак
У кастрычніку 1829 гады, Сэм Пач (Sam Patch), які называў сябе Янкі Липером (The Yankee Leaper), скокнуў з вадаспаду «Падкова» і стаў першым вядомым чалавекам, які перажыў гэтае падзенне. Гэта дало пачатак доўгай традыцыі падшыванцаў, якія спрабуюць мінуць праз вадаспады і застацца жывым. У 1901 годзе, 63-летняя Энни Тэйлор (Annie Edson Taylor) стала першым чалавекам, якія кінуліся з вадаспаду ў бочцы і пакінутым у жывых. З тых часоў 14 іншых людзей наўмысна спрабавалі мінуць праз вадаспад. Некаторыя выжывалі, іншыя альбо танулі, альбо былі сур'ёзна скалечаныя. Выжылыя абкладаліся вялікім штрафам з прычыны парушэння закона, як канадскага, так і амерыканскага.
Іншыя спрабавалі перасекчы вадаспад, як гэта ў 1859 годзе паспяхова зрабіў Жан Франсуа Гравлет па мянушцы «Бландын» (Jean Francois «Blondin» Gravelet). Гэтыя канатоходцы збіралі велізарныя натоўпы разявак, каб засведчыць свае дасягненні. Іх ліны працягваліся не непасрэдна над вадаспадам, а поруч Вясёлкавага Моста блізу яго. Сярод шматлікіх вылучаўся Уільям Хунт (William Hunt) з Антарыа, які аб'яўляў сябе як «Синьор Фанини» і канкураваў з Бландынам у выкананні небяспечных трукаў. Англійскі капітан Мэтью Вебб (Matthew Webb) — першы чалавек, переплывший праліў Ла-Манш, патануў у 1883 годзе пасля спробы праплысці праз віры ніжэй па плыні.
9 ліпеня 1960 гады адбылося падзею, пасля названае «Ніягарскім Цудам». Сямігадовы амерыканскі хлопчык Роджэр Вудвард (Roger Woodward) выпадкова быў вынесены струменем вады і патрапіў у вадаспад «Падкова», маючы на сабе толькі выратавальная камізэлька, і застаўся жыўшы і цэлы, а яго 17-летняй сястру паспелі выбавіць выратавальным вакол у 6 метрах ад абрыву на Казіным востраве. Роджэра выбавіла шпацырнае судна «Maid of the Mist», кінуўшы яму выратавальны круг.
2 ліпеня 1984 гады Карэл Аруд (Karel Soucek) з Гамільтана, Антарыа паспяхова мінуў вадаспад у бочцы, адкараскаўшыся толькі невялікімі ўдарамі. Аруд быў аштрафаваны на 500 долараў за выкананне трука без ліцэнзіі. Пазней ён загінуў пасля няўдалага выканання падобнага трука на стадыёне ў Х'юстане.
У жніўні 1985 гады, 22-летні каскадер Стыў Троттер (Steve Trotter), стаў самым маладым чалавекам, якія прайшлі праз вадаспад у бочцы. Дзесяць гадоў праз, Стыў мінуў вадаспад зноў і стаў другім чалавекам у гісторыі, паспяхова повторившим гэты трук.
Кирк Джонс (Kirk Jones) 20 кастрычніка 2003 гады стаў першым чалавекам, якія прайшлі вадаспад без што-небудзь падрыхтоўкі. Дагэтуль невядома, ці жадаў ён проста здзейсніць самагубства, зваліўшыся з вышыні 16-павярховага хаты. У выніку ён адкараскаўся толькі пабітымі рэбрамі, ранкамі і ўдарамі.
Ні адзін чалавек не выжыў пасля падзення з «Амерыканскага вадаспаду», паколькі дно яго пакрыта валунамі, а струмень адносна слабы і не можа адкінуць чалавека далей ад боку.
Эксетэр
Эксетэр (Exeter) — горад (адміністрацыйная акруга) на паўднёвым захадзе Вялікабрытаніі. Порт на р. Экс. Адміністрацыйны цэнтр графства Дэваншыр. 119 600 жыхароў (2010). Машынабудаванне, харчовая прамысловасць. Эксетэрскі ўніверсітэт. Горад узнік на месцы кельцкага паселішча. Ад старажытнарымскай эпохі захаваліся элементы рэгулярнай планіроўкі, але ў цэлым у гістарычнай частцы горада (за рэшткамі сярэднявечных сцен) пераважае хаатычная забудова. Помнікі архітэктуры.
Філіпава (Сафонаўскі раён)
Філіпава (Филиппово) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 9 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 4 км на паўднёвы ўсход ад горада Сафонава, за 5 км на поўдзень ад аўтадарогі. За 2 км на паўночны захад ад вёскі чыгуначная станцыя Максімава.
Торгу (воласць)
Торгу (Torgu) — воласць у Эстоніі, у складзе павета Саарэ.
Палажэнне
Плошча воласці — 126,44 км², колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2010 года складала 346 чалавек.
Адміністрацыйны цэнтр воласці — вёска Ійдэ.
Суд
Суд — дзяржаўны орган з суддзямі, які ажыццяўляе правасуддзе ў форме разгляду і дазволы крымінальных, адміністрацыйных, грамадзянскіх і іншых катэгорый спраў ва ўстаноўленым законам працэсуальнаму парадку канкрэтнай дзяржавы. Правасуддзе ажыццяўляецца суддзёй з мэтай прымянення мер дзяржаўнага прымусу да асоб, які парушылі ўсталяваны правапарадак.
Значэнне
Суд — адна з найстаражытнейшых форм улады.
Суд як суб’ект кананічнага права
Ад судоў агульнай юрысдыкцыі адрозніваюць спецыялізаваныя суды, якія разглядаюць адмысловыя катэгорыі спраў: мытныя, падатковыя, па працоўных спрэчках, ювенальнай юстыцыі і інш.
Адмысловая разнавіднасць судоў — канстытуцыйныя суды, галоўнай функцыяй якіх яўляецца канстытуцыйны кантроль, адносна Канстытуцыі. У некаторых краінах канстытуцыйны суд лічыцца асаблівым органам кантролю і не ўваходзіць у судовую сістэму. А да прыкладу, асноўны закон (Канстытуцыя) ў дзяржаве Ізраіль адсутнічае, хоць правапарадак паспяхова ажыццяўляецца згодна з ізраільскіх Кодэксаў і пастановы Рабіната (аўтарытэта настаўнікаў Іудаізму).
Карагана
Назва
Назва паходзіць ад кіргізскай народнай назвы. Кара — чорны, гана — вуха; ад назвы чарнавух лісіц, якія жывуць у зарасніках.
Выкарыстанне
Лекавыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны.
Літаратура
— С. 43.
Краўчышке
Кра́ўчышке (Kriaučiškė), традыцыйная беларуская назва — Краўчышкі  — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Цвярачускай сянюніі. Размешчана за 1 км на ўсход ад Дзіеткаўшчызны, за 1 км ад граніцы з Беларуссю, на аўтамабільнай дарозе. Насельніцтва 12 чал. (2001 г.). На поўнач ад вёскі знаходзіцца Пакальнішкейскае возера.
Смэрэкіўка
Смэрэкіўка (Смере́ківка) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Максім Ярмалініч Вашчанка
Максім Ярмалініч Вашча́нка (1650-я,  — 1708) — беларускі друкар і гравёр па медзі. Адзін з заснавальнікаў Магілёўскай школы гравюры, арандатар Магілёўскай Богаяўленскай друкарні.
Біяграфія
Вучыўся ў Віленскай езуіцкай акадэміі, дзе атрымаў ступень бакалаўра філасофіі і вольных мастацтваў (1672), званне магістра навук (1673). Мастацтву малюнка і гравюры, відаць, вучыўся ў Віленскай акадэміі ў гуртку А. Тарасевіча, працаваў у Вільні разам з Л. Кршчановічам, А. Тарасевічам, І. Шчырскім. З 1680-х гадоў працаваў у Магілёўскай брацкай друкарні, якой кіраваў з 1680-х гадоў да 1708 года.
Творчасць
Друкарскую дзейнасць пачаў у Слуцку, дзе ў 1678 годзе зрабіў ілюстрацыі да кнігі «Манархія Турэцкая, апісаная Рыко» («Monarchia turecka opisana przez Ricota», Слуцк, 1678). 19 падпісных медзярытаў Вашчанкі з'яўляюцца копіямі гравюр французскіх мастакоў, для парыжскага выдання 1670 года кнігі Рыко. Медзярыты М. Вашчанкі да гэтай кнігі сталі яркай з'явай беларускай кніжнай гравюры 17 стагоддзя — гэта цалкам свецкі цыкл, выкананы з жыццёвай пераканаўчасцю, што надае творам жанравы характар.
Выканаў каля 23 медзярытаў для кнігі «Акафісты і каноны» (Магілёў, 1693). Адзін з першых у беларускім кірылічным кнігадрукаванні ўжыў тэхніку разцовага медзярыту. Многія працы Вашчанкі створаны пад уплывам заходне-еўрапейскіх традыцый. Яго творы вылучаюцца ўмелай кампаноўкай шматфігурных сцэн, багаццем светлаценявой мадэліроўкі, дасягнутай за кошт разнастайнай штрыхоўкі.
Асаблівую цікавасць вызываюць прадмовы да шэрагу кніг, дзе ён раскрывае сваі погляды асветніка і гуманіста.
Яго сын В. М. Вашчанка вядомы як майстар выдатных дрэварытаў.
Алітускі раён
Алітускі раён (Алітускае раённае самакіраванне; Alytaus rajono savivaldybė) — муніцыпальнае ўтварэнне ў Алітускім павеце Літвы. Плошча раёна складае 1 411 км².
Населеныя пункты
Колькасць насельніцтва (2001):
Староствы
Уключае 11 старостваў:
Насельніцтва
Жыхароў 32, 4 тыс. чалавек (32 116 на 1 студзеня 2005), з іх 46, 5 % мужчын, 53, 5 % жанчын; 98 % літоўцаў, 1 % палякаў, 1 % прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў. 12, 5 % жыхароў раёна пражывае ў гарадах, 87, 5 % — у вёсках.
Ахова прыроды
На захадзе раёна размешчана ўсходняя палова біясфернага рэзервату Жувінтас.
NGC 4564
NGC 4564 (іншыя абазначэнні — UGC 7773, MCG 2-32-150, ZWG 70.186, VCC 1664, PGC 42051) — эліптычная галактыка (E) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Вальяла (воласць)
Палажэнне
Плошча воласці — 180,02 км², колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2006 года складала 1397 чалавек.
Тасзаемка
Тасзаемка — сяло ў Абайскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Ільічоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 353249500.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 167 чалавек (83 мужчыны і 84 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 79 чалавек (50 мужчын і 29 жанчын).
Раўхтапаз
Раўхтапаз (ад Rauch — дым і τόπαζος — тапаз), сінонімы — дымчаты кварц і дымчаты хрусталь — разнавіднасць кварца. Нягледзячы на назву, зусім не мае дачынення да тапаза.
Станымыр
Станымыр (Станими́р) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Харына (Сафонаўскі раён)
Харына (Харино) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 16 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 30 км на паўночны ўсход ад горада Сафонава, за 20 км на поўнач ад аўтадарогі. За 24 км на поўнач ад вёскі чыгуначная станцыя Міціна на лініі Масква — Мінск. Уваходзіць у склад Казулінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў верасні 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Аўгуст Бурнанвіль
Аўгуст (Агюст) Бурнанві́ль (August Bournonville,,  — , ) — дацкі артыст балета, балетмайстар, педагог.
Біяграфія
У 1826 годзе скончыў школу Парыжскай оперы.
З 1830 года — саліст і балетмайстар, выкладаў танцы пры двары.
Творчасць
У пастаноўках спалучаў класічны і характарны танцы, шырока выкарыстоўваў фальклор.
Паставіў больш за 50 балетаў, пераважна на музыку дацкіх кампазітараў, фарміраваў своеасаблівасць дацкага балета, распрацоўваў мімічную выразнасць, віртуознасць мужчынскага танца.
Стварыў методыку выкладання танца, т. зв. «ўрок Бурнанвіля» (запісаны яго вучнямі і ўвайшоў у балетную педыгагічную практыку).
Іаан Дунс Скот
Іаан Дунс Скот (Duns Scotus), каля 1266, Дунс, каля г. Берык-апон-Туід, Шатландыя —, Кёльн) — сярэдневяковы тэолаг, філосаф. Заснавальнік новай францысканскай школы.
Вучыўся і выкладаў у Оксфардзе, Парыжы, Кёльне. Яго вучэнне (скатызм) процістаяла дамініканскай схаластыцы — тамізму. Імкнуўся аддзяліць філасофію ад тэалогіі, розум ад веры, даказваў немагчымасць рацыяналістычнага абгрунтавання тэалагічных ідэй стварэння з нічога. Адно з цэнтральных палажэнняў яго вучэння — свабода волі. Сцвярджаў першынство волі над інтэлектам. У пазнанні лічыў галоўнай пачуццёвую інтуіцыю, на аснове якой інтэлект стварае індывідуальныя вобраз рэчы, у працэсе абстракцыі ўтвараецца агульнае паняцце.
Уайт-Рывер (ніжні прыток Місісіпі)
Уайт-Рывер (White River — «белая рака») — рака ў Паўночнай Амерыцы.
Рака бярэ пачатак у гарах паўночна-заходняга Арканзаса. Працякае па тэрыторыі штатаў Місуры і Арканзас Злучаных Штатаў Амерыкі. Рака цячэ пераважна ва ўсходнім кірунку. З’яўляецца прытокам ракі Місісіпі. Даўжыня ракі — 1162 км, плошча басейна — км².
На рацэ пабудавана некалькі вадасховішчаў.
Уайт-Рывер
Уайт-Рывер (White River — «белая рака») — геаграфічная назва, якая можа адносіцца да наступных аб'ектаў:
Хітрава (Сафонаўскі раён)
Хітрава (Хитрово) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва – 2 жыхара (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 29 км на паўночны ўсход ад горада Сафонава, за 16 км на поўнач ад аўтадарогі. За 20 км на поўдзень ад вёскі чыгуначная станцыя Іздзешкава на лініі Масква — Мінск. Уваходзіць у склад Прудкоўскага сельскага паселішча.
Крашнёва (Смаленская вобласць)
Крашнёва (Крашнево) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Глінкаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Стокы
Стокы (Сто́ки) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Многашчацінкавыя чэрві
Многашчацінкавыя чэрві (Polychaeta) — клас кольчатых чарвей.
Апісанне
Даўжыня ад 2 мм да 3 м. Цела складаецца з мноства (да некалькіх соцень) кольцаў-сегментаў; у кожным з іх паўтараецца комплекс унутраных органаў. Сегменты тулава маюць прымітыўныя канечнасці (параподыі) са шматлікімі шчацінкамі (адсюль назва). 3 параподыямі часта звязаны галінастыя прыдаткі — шчэлепы; у некаторых многашчацінкавых чарвей іх ролю выконвае вяночак шчупальцаў.
Пашырэнне
Вядомы з кембрыю (каля 570 млн г. назад). Продкі малашчацінкавых чарвей. 25 атрадаў, каля 80 сямействаў, больш за 7 тыс. відаў. Сярод найбольш характэрных і вядомых прадстаўнікоў многашчацінкавых чарвей — нерэіды, афрадыты (марскія мышы), палола, пескажылы і інш.
Пашыраны ва ўсіх акіянах, некаторыя — у прэсных водах, на сушы — у подсціле трапічных лясоў. Большасць відаў — жыхары дна, трапляюцца да глыбіні 10 км, поўзаюць па грунце або закопваюцца ў мул. Многія жывуць у збудаваных з пяску ці іншага матэрыялу трубачках рознай формы, інкруставаных пясчынкамі або насычаных вапнай і прымацаваных да скал або цел іншых марскіх жывёл (серпула).
Асаблівасці біялогіі
Кормяцца дэтрытам; многія драпежнікі, нярэдка каменсалы, зрэдку паразіты.
Паколькі сярод многашчацінкавых чарвей пераважаюць свабоднажывучыя рухомыя драпежныя жывёлы, у іх узнікла неабходнасць арыентавацца ў зменлівым асяроддзі пражывання. Гэта садзейнічала развіццю ў іх шэрагу характэрных асаблівасцей будовы. Так, усе яны маюць добра развіты галаўны аддзел, на якім размешчаны вочы, датыкальныя вусікі Яны актыўна перамяшчаюцца з дапамогай лопасцепадобных вырастаў са шматлікімі шчацінкамі па баках кожнага сегмента. Рухаючы імі, кальчацы актыўна плаваюць або поўзаюць па дне. На спінной частцы лопасцей у некаторых відаў развіліся скурныя вырасты, пранізаныя густой сеткай крывяносных капіляраў — жабры.
Усе многашчацінкавыя чэрві — раздзельнаполыя жывёлы. Самкі выдзяляюць яйцы ў ваду, дзе адбываецца апладненне. З яец развіваецца рухомая лічынка трахафора. Яна жыве ў тоўшчы вады, плавае і паступова ператвараецца ў дарослую жывёлу.
Раманьяна-Сезія
Раман'яна-Сезія (Romagnano Sesia) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Навара.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Silvano.
Ігар Васільевіч Карпенка
Ігар Васільевіч Карпе́нка (нар., г. Новакузнецк, Кемераўская вобласць, РСФСР, СССР) — беларускі палітык і педагог, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь III і IV скліканняў. Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь (2016—2021), старшыня Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Беларусі (з 13 снежня 2021 года).
Біяграфія
Скончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага, настаўнік гісторыі, грамадазнаўства і англійскай мовы.
Працоўную дзейнасць пачаў старшым піянерважатым у Азінскай сярэдняй школе Полацкага раёна Віцебскай вобласці. Служыў у шэрагах Узброеных Сіл СССР. Член КПСС з 1984 года. Працаваў сакратаром камітэта камсамола, начальнікам аддзела, упраўлення выхаваўчай працы, прарэктарам па выхаваўчай і сацыяльнай працы Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка.
Удзельнічаў у адраджэнні Камуністычнай партыі Беларусі, быў другім сакратаром ЦК КПБ і першым сакратаром Мінскага гарадскога камітэта КПБ.
У 2004—2008 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь III склікання. Член Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ахове здароўя, фізічнай культуры, справах сям’і і моладзі.
У 2008—2012 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь IV склікання. Член Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і сувязях з СНД.
У ліпені 2011 года прызначаны на пасаду намесніка старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта. Ігар Карпенка выказваўся супраць беларускай лацінкі і прапаноўваў пераводзіць назвы станцый метро на рускую мову.
У кастрычніку 2012 года абраны першым сакратаром Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі.
15 снежня 2016 года прызначаны на пасаду Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. Пры ім пачалася актыўная работа па ўраўнаванні ўсіх школ і вучняў. Вынікам стала адмена экзаменаў пры паступленні ў гімназіі.
11 лютага 2019 года вучань 10-га класа СШ № 2 у Стоўбцах напаў з нажом на настаўніцу і школьнікаў. У выніку загінулі педагог і старшакласнік, а двое вучняў былі параненыя. Распараджэннем Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі міністру адукацыі Беларусі Ігару Карпенку аб’яўлена вымова за «непрыняцце належных мер па забеспячэнні бяспечных умоў знаходжання дзяцей ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі».
У сярэдзіне верасня 2019 года адбыўся рэзанансны выпадак, калі настаўніца пачатковых класаў школы № 15 Гомеля пагражала стукнуць школьніка партай і абражала яго. Інцыдэнт з вучнем 4-га класа на ўроку знялі на тэлефон аднакласнікі, а бацькі выклалі ролік у інтэрнэт. Настаўніцу вышэйшай катэгорыі з вялікім педагагічным стажам звольнілі. Але ў выніку настаўніцу аднавілі на працы па прамым указанні Аляксандра Лукашэнкі, а міністр адукацыі Ігар Карпенка быў папярэджаны аб няпоўнай службовай адпаведнасці.
13 снежня 2021 года быў прызначаны кіраўніком Цэнтральнай выбарчай камісіі.
У сакавіку 2023 года Карпенку і іншых сябраў беларускага ЦВК унеслі ў санкцыйны спіс ЗША.
Сям’я
Жанаты, мае сына Аляксея.
Краўчукай (Ігналінскі раён)
Краўчу́кай (Kriaučiukai), традыцыйная беларуская назва — Краўчукі  — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Міелагенайскай сянюніі. Размешчана за 3 км ад Міелагеная.
Азербайджанскі нацыянальны касцюм
Азербайджанскі нацыянальны касцюм (Azərbaycanın Milli geyimləri) ствараўся ў выніку працяглых працэсаў развіцця матэрыяльнай і духоўнай культуры азербайджанскага народа, ён цесна звязаны з яго гісторыяй і адлюстроўвае яе нацыянальную спецыфіку.
У касцюме знайшлі адлюстраванне этнаграфічныя, гістарычныя, мастацкія асаблівасці народнай творчасці, які выяўляўся і ў стварэнні пэўных яго формаў. Азербайджанскае мастацтва дае аб сабе ведаць і ва ўпрыгожванні касцюма мастацкай вышыўкай, у ткацтве і вязанні.
У XVII стагоддзя адной з буйных абласцей Блізкага Усходу з'яўлялася тэрыторыя сучаснага Азербайджана, а галоўным раёнам шаўкаводства быў Шырван. Шаўковыя тканіны вырабляліся ў, , Гянджы, , Шушы і інш. У гэтых гарадах выраблялі дзіўныя па прыгажосці узораў, вытанчаныя тканіны, шаўковыя жаночыя галаўныя хусткі і інш.
Стыль адзення адлюстроўваў і сямейнае становішча, а таксама ўзрост яго ўладальніка. Так напрыклад касцюм дзяўчыны і замужняй жанчыны прыкметна адрозніваліся. Маладыя жанчыны апраналіся найбольш ярка і прыгожа.
З XX стагоддзя нацыянальныя касцюмы ў Азербайджане носяць у асноўным толькі ў сельскіх зонах. Амаль усе народныя танцы выконваюцца ў нацыянальных касцюмах.
Караеды
Караеды, Забалоннікі (Scolytinae) — група жукоў, якая раней разглядалася ў якасці сямейства Scolytidae, але ў цяперашні час паніжаная ў рангу да падсямейства.
Адпаведна, былыя падсямействы тлумачацца як надтрыбы або асобныя трыбы: або  і.
Сямейства караедаў складаецца з 140 відаў еўрапейскай фаўны (на Беларусі каля 70 відаў), а ўсяго апісана іх больш за 750 відаў. Яны адносяцца да групы і прымыкаюць ў ёй вельмі блізка да сямейства. Самыя буйныя з караедаў ледзь дасягаюць 8 мм у даўжыню, самыя дробныя не больш 1 мм. У тропіках сустракаюцца віды больш за 1,5 см у даўжыню.
Абрыкос маньчжурскі
Абрыкос маньчжурскі (Prunus mandshurica) — пладовае дрэва з роду сямейства.
Пашыраны на Далёкім Усходзе Расіі, у Паўночным Кітаі і Карэі. Інтрадукаваны на тэрыторыі Беларусі як дэкаратыўная расліна.
Вышыня дрэў да 8 м. Кара светла-бурая з глыбокімі расколінамі. Лісце авальнае, доўгазавостранае, даўжынёю да 12 см, восенню ярка-аранжавае. Кветкі светла-ружовыя, дыяметрам да 2,5 см. Цвіце ў маі, пладаносіць у 5—6-гадовым узросце. Плады — аранжава-жоўтыя касцянкі з гаркаватай або кіславата-салодкай мякаццю, найчасцей неядомай. Марозаўстойлівы.
Роўда
Роўда — прозвішча.
Лейкіна (Смаленская вобласць)
Ле́йкіна (Ле́йкино) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Глінкаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Сэрвач (возера)
Сэ́рвач — возера ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці на мяжы з Глыбоцкім раёнам.
Знаходзіцца ў басейне ракі Сэрвач (выцякае з возера), за 18 км на паўночны захад ад горада Докшыцы, каля вёсак Вешняе і Шантараўшчына, на тэрыторыі гідралагічнага заказніка Сэрвач.
Плошча паверхні возера 4,55 км². Найбольшая глыбіня 5,2 м. Даўжыня 3,83 км. Найбольшая шырыня 2,89 км. Даўжыня берагавой лініі 12,9 км. Аб'ём вады 12,9 млн. м³. Плошча вадазбору 51,8 км². Вадазбор складзены з марэнных суглінкаў і супескаў, паблізу возера забалочаны.
У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, карась, акунь, лінь і іншыя віды рыб.
Хажаева (Сафонаўскі раён)
Хажаева (Хожаево) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 5 жыхароў (2007). ..
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 40 км на паўночны ўсход ад горада Сафонава, за 3 км на поўнач ад аўтадарогі, на беразе ракі Вязьма. За 7 км на поўдзень ад вёскі чыгуначная станцыя п.п. 273 км.
Геаграфія Джыбуці
Джыбуці — дзяржава на паўночным усходзе Афрыкі ў раёне Афрыканскага Рога. Мяжуе з Эфіопіяй, Эрытрэяй і Самалі.
Займае плошчу 22 тыс. км ².
Агульная даўжыня дзяржаўнай мяжы складае — 508 км, з Эрытрэяй — 113 км, з Эфіопіяй — 337 км і з Самалі — 58 км.
Берагавая лінія краіны: 314 км.
Самая высокая кропка — гара Муса-Алі (Moussa Ali).
Клімат трапічны, пустынны, гарачы і сухі.
Протаіерэй
Протаіерэй — (ад πρωτος «першы» і Ἱερεύς «жрэц») — сан, які даецца асобе белага духавенства як узнагарода ў Рускай праваслаўнай царкве і іншых праваслаўных цэрквах. Існуе таксама ў Каталіцтве (Каталіцкая Царква Візантыйскага абраду, Усходняя Каталіцкая Царква).
Протаіерэй звычайна яўляецца настаяцелем храма, але можа быць і звычайным клірыкам. Пасвячэнне ў протаіерэя здзяйсняе архірэй праз чын хіратэсіі.
У Маскоўскім Патрыярхаце протаіерэйства даецца не раней чым праз 5 гадоў пасля ўзнагароджання нагрудным крыжам ці праз 10 гадоў пасля хіратоніі (пасвячэння ў Сакрамент Святарства) пры ўмове прызначэння на кіруючую пасаду. Ва ўрачыстай або афіцыйнай прамовы да протаіерэю прынята звяртацца «Ваша Высокапрападобнасць». У той жа час выкарыстанне эпітэта «вялебны» («высокапрападобный») у звароце да прадстаўніка духавенства яўляецца каталіцкай традыцыяй. Раней зварот да протаіерэю насіл форму «Ваше Высокоблагаславенне» і цяпер практычна не ўжываецца.
Пры набажэнствах (за выключэннем святой Літургіі) святары (іярэі, протаіерэі, іераманахі) — над падраснікам і расы апранаюць фелонь (шату) і епітрахіль.
Жалезныя Узгоркі
Жалезныя Узгоркі (Iron Hills, варыянт перакладу — Рудны Краж) — горны хрыбет на поўначы Міжзем'я, размешчаны на паўночны ўсход ад Эрэбара. У гэтых горах, як паведамляе Пунсовая Кніга, было шмат жалеза, але золата ў іх так і не знайшлі, колькі ні шукалі.
Каля 2590 года Трэцяй Эпохі ў гэтыя горы перасяліліся гномы з роду Дурына. Яны пасяліліся там да 2941 года Т. Э., дакладней, да Бітвы Пяці Войскаў, пасля якой Даін II Жалезнастоп, правадыр гномаў з Жалезных Узгоркаў, стаў кіраўніком адроджанага Падгорнага каралеўства. Пасля гэтага ў хроніках Жалезныя Узгоркі больш не згадваюцца.
У Жалезных Узгорках бярэ пачатак рака Карнен.
Каксун
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 639 чалавек (305 мужчын і 334 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 632 чалавекі (272 мужчыны і 360 жанчын).
Лугінава
Лугінава (Луги́ново) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Глінкаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Callipappidae
Callipappidae — сямейства паўцвердакрылых насякомых-какцыд. 2 роды.
Распаўсюджанне
Аўстралія, Новая Зеландыя, Тасманія.
Сістэматыка
2 родв. Раней уключаліся ў склад сямейства Margarodidae. У якасці асобнага сямейства ўпершыню згадана ў 1996 годзе (Koteja, 1996)
Арэшкавічы (Бярэзінскі раён)
Арэ́шкавічы (, Орешковичи) — вёска ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Дзмітравіцкага сельсавета.
У 1924—1954 гадах цэнтр Арэшкавіцкага сельсавета.
Геаграфія
Вёска знаходзіцца за 37 км у напрамку на поўнач ад горада Беразіно, за 188 км ад Мінска, за 55 км ад чыгуначнай станцыі Барысаў.
1-я Чырванасцяжная армія
1-я Чырванасцяжная а́рмія — аператыўнае вайсковае аб'яднанне (агульнавайсковая армія) у складзе Узброеных сіл СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны.
Холм (Сафонаўскі раён)
Холм (Холм) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 12 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 10 км на паўднёвы ўсход ад горада Сафонава, за 2 км на поўдзень ад аўтадарогі, на беразе ракі Пярэмча. За 1,5 км на паўночны захад ад вёскі чыгуначная станцыя Вышагор.
Даін II Жалезнастоп
Даін II Жалезнастоп (Dain Ironfoot; варыянты перакладу — Жалезная Пята, Жалезны Бот) — персанаж кніг «Хобіт» і «Уладар Пярсцёнкаў» у легендарыуме Дж. Р. Р. Толкіна, кіраўнік дзяржавы гномаў у Жалезных Узгорках, пасля — кароль Эрэбара.
Біяграфія і роля Даіна ў падзеях «Хобіта»
Даін паходзіў з найстаражытнага каралеўскага гномчынага роду Міжзем’я — Доўгабародых — і з’яўляўся сынам Наіна і ўнукам Грора. Знакамітаму Торыну Дубашчыту ён даводзіўся траюрадным братам. Нарадзіўся ў 2767 годзе Т. Э. у Жалезных Узгорках.
У юнацкасці Даінаў прыняў дзейны ўдзел у Марыйскай вайне гномаў і оркаў (2793—2799 гады Т. Э.), змагаючыся ў даліне Нандухірыян (Азанулбізар). У гэтай бітве ён забіў Азога, караля гоблінаў Морыі, адпомсціўшы за гібель свайго бацькі Наіна і за брата свайго дзеда, караля Трора, дзевяццю гадамі раней забітага і расчлянёнага пасля смерці марыйскімі оркамі.
Стаў спадчыннікам бацькі і кіраваў у Жалезных Узгорках да 2941 года Т. Э. Пасля знішчэння Смога Даін з атрадам з 500 гномаў прыйшоў да Эрэбара на дапамогу Торыну Дубашчыту і прыняў удзел у Бітве Пяці Войскаў. У бітве загінулі Торын і абодва яго пляменнікі — Філі і Кілі, таму Даін як найбліжэйшы спадчыннік дому Трора стаў законным кіраўніком адроджанай Адзінокай Гары — Каралём-пад-Гарой.
Удзел Даіна ў Вайне Пярсцёнка
У 2989 годзе Т. Э. Даін быў вымушаны адпусціць атрад Баліна ў Морыю, хоць сам быў катэгарычна супраць гэтай экспедыцыі, паколькі яшчэ ў 2799 годзе пасля перамогі пры Азанулбізары, стоячы ля Усходніх Варот Казад-Дума, адчуў Праклён Дурына ў цені за Варотамі і ўсвядоміў, што гномам з такім ворагам ніколі не зладзіць.
У сакавіку 3019 года, абараняючы цела караля Дэйла Бранда, загінуў у бітве ля варот Адзінокай Гары.
Характарыстыка
Паводле меркавання прафесара Томаса Шыпі, Даін «увасабляе сабой … квінтэсенцыю нязломнага, сумленнага, поўнага гаркоты і ў цэлым нейкага злашчаснага характару гномаў».
Вобраз Даіна ў адаптацыях
У кінатрылогіі «Хобіт» яго ролю выканаў шатландскі акцёр Білі Коналі.
Раментына
Насельніцтва складае 5000 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 249 чал./км². Займае плошчу 17 км². Паштовы індэкс — 28068. Тэлефонны код — 0321.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Іаан Хрысціцель.
Вынасныя літары
Вынасны́я лі́тары — літары, напісаныя над радком з мэтай скарачэння слоў і паскарэння працэсу пісьма.
Прыём вынасу літар зрэдку практыкаваўся ў стараславянскім і старажытнарускім уставе: гсдь (господь), мсць (мѣсяць), лѣт (лѣто), црство (царство).
Выкарыстанне вынасных літар асабліва пашырылася ў старабеларускім скорапісе XV—XVII стагоддзяў, дзе стала заканамерным напісаннем над радком першай літары з групы зычных у сярэдзіне слоў (доброволный, лихтаръ), зычнай літары перад групай «ь + галосны гук» (зранене, спустошене), канцавой зычнай у розных граматычных формах (будет, поедет; дадут, плачут; в тых сеножатех; доброг, старог), спалучэнняў зычных з апошнім «т» (индикт, наместникъ, радост).
Больш абмежавана вынасныя літары выкарыстоўваліся ў беларускіх старадруках канца XVI — XVII стагоддзяў. У сучасным беларускім правапісе не ўжываюцца.
П’яўкі
П'яўкі (Hirudinea) — падклас беспазваночных жывёл тыпу кольчатых чарвей.
Пашырэнне
Падзяляецца на 3 атрады, 5 сямействаў, каля 400 відаў.
Пашыраны па ўсім свеце. Жывуць у прэсных водах (у т.л. многія віды ў забруджаных вадаёмах), некаторыя — у морах, на сушы (у вільготнай глебе). На Беларусі больш за 10 відаў глотачных п'явак, плоскіх п'явак, рыбіных п'явак і інш.
Асаблівасці біялогіі
Поласць цела накшталт сістэмы лакун. Мускулатура развіта. Ёсць нервовая і крывяносная сістэмы. Дыхаюць пераважна скурай, іншыя маюць дыхальныя пузыркі або жаберныя вырасты.
Драпежнікі (кормяцца дробнымі беспазваночнымі) і паразіты (кормяцца крывёю рыб, вадаплаўных птушак, млекакормячых). Слінныя залозы паразітычных п'явак выдзяляюць гірудзін, які перашкаджае згусанню крыві.
Гермафрадыты. Размнажэнне полавае, апладненне ўнутранае. Развіццё без ператварэння. Яйцы адкладваюць у коканы на дно, водныя расліны, камяні, у вільготную глебу на берагах вадаёмаў і інш.
П'яўкі могуць быць прамежкавымі, рэзервуарнымі і канчатковымі гаспадарамі розных паразітаў. Корм для некаторых рыб, хахулі.
Выкарыстанне
П'яўка медыцынская выкарыстоўваецца для кровапускання (гірудатэрапіі) пры тромбафлебітах і гіпертанічнай хваробе.
Ляды (Смаленская вобласць)
Ляды (Ляды́) — вёска ў Глінкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Глінкаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі ў 1943 годзе.
Плошча Гарэгіна Нждэ (станцыя метро)
«Плошча Гарэгіна Нждэ» (Գարեգին Նժդեհի հրապարակ, у 1987—1992 гадах — «Плошча Спандарана» ) — станцыя Ерэванскага метрапалітэна, адкрытая 4 студзеня 1987 года. Станцыя з’яўляецца канцавой, знаходзіцца на поўдні Ерэвана, у раёне Шэнгавіт на аднайменнай плошчы, якая названая ў гонар Гарэгіна Нждэ.
Міжпілонныя праходы на платформы выкананы ў форме арак з белага мармуру. Самі пілоны абліцаваныя гранітам цёмна-карычневага тону. Выхад у эскалатарны тунэль знаходзіцца з боку тупікоў развароту. Верхні вестыбюль метро прымыкае да пешаходнай зоны плошчы Гарэгіна Нждэ з помнікам Сурэну Спандарану (армянскі рэвалюцыянер, удзельнік рэвалюцыі 1905 года).
Мухавец
Мухаве́ц, Бе́лы Мухаве́ц — рака ў Брэсцкай вобласці, правы прыток Заходняга Буга. Даўжыня 112,6 км. Вадазбор 6600 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰.
Асноўныя прытокі
Справа: Дахлоўка, Мінянка, Лепясоўка, Шэўня, Палахва, Жабінка.
Транспарт у Джыбуці
Транспарт Джыбуці — найбольш развітая галіна эканомікі. Марскі порт Джыбуці — дзяржаўнае прадпрыемства з прапускной здольнасцю 1,5 млн т. сухіх грузаў і 2 млн т вадкага паліва ў год. З 2000 года порт здадзены ў 20-гадовую канцэсію арабскаму эмірату Дубаі. З 2006 года функцыянуе новы глыбакаводны порт у Дарале з кантэйнерным тэрміналам магутнасцю 1,2 млн кантэйнераў у год і зонай свабоднага гандлю.
Мухавец
На рацэ
Гарады: Брэст (порт), Пружаны, Жабінка, Кобрын.
Помнікі гісторыі: Брэсцкая крэпасць.
Агульнае
Пачынаецца ў сутоках рэк Муха і Вец у горадзе Пружаны, вусце ў межах горада Брэста. Цячэ па Прыбужскай раўніне (вярхоўе) і Брэсцкім Палессі. Уваходзіць у Дняпроўска-Бугскі водны шлях. Суднаходства ад горада Кобрын (за 64 км ад вусця) да Брэсцкага рачнога порта, ніжэй якога размешчана глухая грэбля, працягласць навігацыйнага перыяду 230—240 сутак.