Ужгарад
Этымалогія
Паведамленне Аль-Ідрысі ў 1154 годзе — найдаўнейшая пісьмовая крыніца, у якой згадваецца Ужгарад. З часу першае згадкі фактычна да канца Першай сусветнай вайны мела толькі адну назву: Унгвар (варыянты Гункбар, Гунгвар, Онгвар). Само слова складаецца з дзвюх частак: «Унг» і «вар». Датычна другой навукоўцы аднадумныя ў паходжанні ад венгерскага вар — «умацаванне, фартыфікацыя, замак». Вялікія дыскусіі выклікае этымалогія слова «Унг». У 1860 годзе адзін з першых гісторыкаў горада Караі Мейсараш (1821—1890) сцвярджаў, што «Унг» азначае «хуткі». Тым часам для вызначэння дадзенага панятку ў славянскіх мовах ужываюцца зусім іншыя словы. Адзін з даследчыкаў Эдэ Маўкс, грунтуючыся на тым, што сярод качавых цюркскіх народаў правадыры плямёнаў называліся «онг», і паколькі, адпаведна з гістарычнымі працамі венгерскага аўтара Ананіма (пач. XIII ст.) Арпад — адзін з правадыроў старажытных венграў у канцы IX ст. — на пачатку X ст. — захапіў Ужгарад, то і фартыфікацыя (горада) атрымала назву «Онгвар» («Унгвар»). Між іншым, самі продкі венграў — вугры — маюць фіна-ўгорскае, а не цюркскае паходжанне. Аднак, як высветлілася, Арпад меў тытул «юлі» або «Дзюлі» (з чаго пазней з'явілася ўласнае імя Дзьюла), а не «онг». Не пацвярджаецца і дапушчэнне Пала Ясаі, што гэтая назва паходзіць ад імя пасла ўсходне-рымскага імператара Феадосія Анегеса, накіраванага да караля гунаў Атылы (V ст.). Іван Ракоўскі лічыў, што назва Унгвар больш славянская, чым Ужгарад, і паходзіць ад такіх словаў, як Уг (Унг), што азначае поўдзень (рака Унг (Уг па-славацку), цяперашні Уж, цячэ на поўдзень), і слова «твар» (тварыць, крэпасць, фартыфікацыя), з якога выпала літара «т», і яно атрымала форму вар. Барыс Яцэнка, вядомы даследчык «Велесавай кнігі» (большасцю сучасных лінгвістаў і гісторыкаў лічыцца фальшыўкай, якая сканструяваная ў ХІХ ст. і змяшчае этымалагічна няслушныя імітацыі пад старажытнарускую мову), высунуў гіпотэзу, што ў назве горада крыецца этнічная назва яго жыхароў — украінцаў, якіх нібыта называлі таксама Унгара. У першай палове XIX ст. выдатны славіст Павел Шафарык (1795—1861) штучна з назвы Унгвар утварыў назву Угвар. З гэтай назвы пазней была зроблена калька «Оўггарад». Паралельна з гэтым выкладчык Ужгарадскай духоўнай семінарыі Андрэй Балудзянскі (1807—1853) стварыў форму «Унгаград», пераклаўшы венгерскае слова «вар» (замак, умацаванне) на славянскае «град», аднак ніводная назва не прыжылася. У сярэдзіне XIX ст. нарэшце з'яўляецца і назва Ужгарад. З'явілася яна пад уплывам пад'ёму нацыянальных рухаў рускага насельніцтва края, асабліва ў часы венгерскай рэвалюцыі 1848—1849 гадоў Каму належыць аўтарства ў стварэнні гэтай назвы, пакуль невядома, ажнак існуюць уяўленні, якім чынам яна ўтвораная. Замест элементу «Унг» ужытае слова «Уж», а венгерскае «вар» перакладзена (дарэчы, памылкова) як «горад». Новая назва горада — «Ужгарад» — у той час не прыжылася. Ёю спарадычна карысталіся да канца 1860-х толькі асобныя прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі (напрыклад, Аляксандр Духновіч). Насельніцтва ж края, як пісаў у 1869 І. Ракоўскі, «з недаразуменнем звяртаецца да святароў з пытаннем: „Што гэта за горад Ужгарад, дзе ён?“». Пра гэту назву зноў згадалі толькі пасля Першай сусветнай вайны, калі Закарпацце адышло да Чэхаславакіі, і новая ўлада вырашыла славянізаваць назвы населеных пунктаў. З таго часу, за выняткам кароткага перыяду (1938—1944), калі Закарпацце ўваходзіла ў склад Венгрыі, афіцыйна ўжываецца назва Ужгарад.