cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прыватныя апалчэнні (Ірак)
Гісторыя
Многія з так званых «прыватных апалчэнняў» з’явіліся яшчэ да звяржэння рэжыму Садама Хусейна. Падчас Іракскай вайны 2003—2011 гадоў адной з найбуйнейшых груповак, дружалюбных уладам, стала Арганізацыя Бадра (ваеннае крыло ВІСІ). У той перыяд у многіх палітычных партый і арганізацый Ірака былі свае ваенізаваныя фармаванні.
Узмацненне прыватных апалчэнняў адбылося ў 2014 годзе на фоне паражэнняў урадавай арміі ад ІДІЛ. Аяталай Алі Сістані, правадырам іракскіх шыітаў, была выдазена фетва аль-Джыхада аль-Каф’і, у якой ён заклікаў іракцаў змагацца з баевікамі. Рэлігійны лідар узваў жыхароў краіны да джыхаду і «хашад шаабі» (народнай мабілізацыі). Як следства гэтага ўзнікла кааліцыя апалчэнняў «Сілы народнай мабілізацыі». У аснове яе ляглі шыіцкія групоўкі.
Дадзеныя арганізацыі, з прычыны няздольнасці Узброеных Сіл Ірака самастойна справіцца з пагрозай радыкалаў, атрымалі значную ступень падтрымкі як шыіцкай большасці, так і нават многіх прадстаўнікоў суніцкай меншасці.
Забеспячэнне
Актыўным спонсарам прыватных апалчэнняў з’яўляецца Іран. Яны таксама карыстаюцца шырокай падтрымкай іракскіх уладаў. Часам урад забяспечваў групоўкі амерыканскай зброяй.
Крытыка
Са слоў былога амерканскага пасла ў Іраку Залмая Халілзада, існаванне прыватных апалчэнняў стала «пастаяннай праблемай». Так, напрыклад, Арганізацыя Бадра абвінавачвалася ў шматлікіх забойствах, незаконных арыштах і катаваннях суніцкага насельніцтва. 5 кастрычніка 2006 года прем’ер-міністр Нуры аль-Малікі папрасіў партыі расфармаваць апалчэнні, паколькі яны з’яўляюцца адной з прычын гвалту ў краіне.
Брытанская газета The Economist назвала прыватныя апалчэнні «шыіцкім адлюстраваннем суніцкіх джыхадыстаў Ісламскай дзяржавы (ІД)».
Валерый Мікалаевіч Снапко
Валерый Мікалаевіч Снапко́ (Валерий Николаевич Снопко; нар. ) — вучоны, фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1993). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР 1974 года.
Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Тапкі (Кемераўская вобласць Расіі). У 1961 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. З 1961 года ў Інстытуце фізікі Акадэміі навук БССР (Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі), у 1983—1993 і 1998—2010 гадах на пасадзе загадчыка лабараторыі. У 1993—1998 гадах працаваў у Вышэйшым атэстацыйным камітэце Рэспублікі Беларусь.
Навуковая дзейнасць
Аўтар навуковых прац па спектральнай дыягностыцы нізкатэмпературнай плазмы, уздзеянні лазернага выпраменьвання на рэчыва, па аптычнай піраметрыі. Вызначыў тэмпературу і канцэнтрацыю электронаў плазмы, што ўтвараецца пры ўваходзе касмічных апаратаў у атмасферу Зямлі.
Сярод апублікаванага:
NGC 5339
NGC 5339 (іншыя абазначэнні — MCG -1-35-18, MK 1363, IRAS13513-0741, PGC 49388) — спіральная галактыка з перамычкай (SBa) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Крапіўка
Крапіўка — тапонім.
Пагар
Пага́р — колішні горад, цяпер пасёлак гарадскога тыпу ў Бранскай вобласці Расіі, на рацэ Судасць. Адміністрацыйны цэнтр Пагарскага раёна. Насельніцтва 10 936 чалавек (2009).
Знаходзіцца за 128 км на паўднёвы захад ад Бранска, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Пагар.
Эканоміка
Цыгарэтна-цыгарная фабрыка — адзінае прадпрыемства ў Расіі, якое выпускае цыгары. Курцом пагарскіх цыгарак быў савецкі пісьменнік Ілья Эрэнбург, іх спрабаваў Уінстан Чэрчыль. Апроч гэтага, фабрыка выпускае люлькавы тытунь, а таксама тытунь для кальянаў і самакрутак.
Таксама ў мястэчку працуюць заводы бульбянога грануляту, хлебазавод, масла і сухога малака, гароднінасушыльны, кансервавы; мясакамбінат і іншыя прадпрыемствы.
Сакаўшчына
Са́каўшчына (, Саковщина) — аграгарадок у Валожынскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Валожынскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сакаўшчынскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 12 км у напрамку на захад ад горада Валожын, за 87 км ад Мінска, за 18 км ад чыгуначнай станцыі Багданаў. Каля аграгарадка Сакаўшчынскае вадасховішча на рацэ Заходняя Бярэзіна.
Хісасі Канэко
(金子 久; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1986—1987 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Георгій Барысавіч Шчарбакоў
Біяграфія
Скончыў Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1939). Працаваў у тэатрах Масквы, Вільнюса. У 1958—1962 гадах галоўны рэжысёр Беларускага тэатра імя Якуба Коласа, у 1962—1964 гадах — Беларускага тэатра імя Янкі Купалы. У 1966—1989 гадах выкладаў у Маскоўскім інстытуце культуры, прафесар (1977).
Яго рэжысуры ўласціва спалучэнне наватарскіх пошукаў з нацыянальнымі традыцыямі сцэнічнага мастацтва, выразнае пастановачна-відовішчнае ўвасабленне задумы.
Маліка Абдурахімаўна Сабірава
Маліка Абдурахімаўна Сабірава (, Сталінабад —, ) — таджыкская балерына, балетны педагог. Народная артыстка СССР (1974). Прыма-балерына Таджыкскага акадэмічнага тэатра оперы і балета імя С. Айні (1961—1982). Найбуйнейшы падзвіжнік развіцця таджыкскага балета. Увайшла ў спіс выбітных савецкіх балерын — вучаніц Галіны Уланавай.
Давід ап Гвілім
Давід ап Гвілім (каля 1315/1320 — каля 1350/1370) — валійскі паэт, значная фігура ў паэзіі еўрапейскага сярэднявечча. Вялікая частка яго паэтычнай спадчыны прысвечаная каханкам, найвядомейшая з якіх — Морвід, жонка гандляра з Аберыствіта.
Маліка Абдурахімаўна Сабірава
Біяграфія
Нарадзілася 22 мая 1942 года ў Сталінабадзе (цяпер — Душанбэ, Таджыкістан) у сям’і асецінкі Мадзіны Рыгораўны, рэгістратара ў паліклініцы, і узбека Абдурахіма Джаліловіча, флейтыста, які служыў у Таджыкскай філармоніі і ў аркестры.
З дзяцінства захаплялася балетам, з бацькам наведвала оперны тэатр.
У чэрвені 1952 года педагогамі Ленінградскага харэаграфічнага вучылішча (цяпер Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай) Н. П. Базаравай і В. П. Мей, якія набіралі таджыкскую групу, была рэкамендавана на залічэнне ў вучылішча. Увосень таго ж года з’ехала ў Ленінград на вучобу. У вучылішчы яе педагогамі былі Н. П. Базарава, В. С. Кастравіцкая, А. М. Блатава, А. В. Шырыпіна і Б. В. Шаўроў. Вучаніцай танцавала партыі Машы-дзяўчынкі (1954) і Машы-прынцэсы (1960) у балеце П. І. Чайкоўскага «Шчаўкунок» на сцэне Ленінградскага тэатра оперы і балета імя С. М. Кірава.
З 1961 года, пасля заканчэння вучылішча — балерына Таджыкскага тэатра оперы і балета імя С. Айні (Душанбэ), дзе дэбютавала 16 верасня на справаздачным канцэрце таджыкскай групы выпускнікоў Ленінградскага харэаграфічнага вучылішча. У першы ж сезон работы пачала выконваць сольныя і вядучыя партыі.
У маі 1964 года прайшла адборачны тур перад першым Міжнародным конкурсам артыстаў балета ў Варне. Падрыхтоўка да конкурсу праходзіла ў Вялікім тэатры ў Маскве, дзе з ёй пачалі працаваць А. М. Месерэр і Г. С. Уланава. Супрацоўніцтва з німі працягнулася і пасля конкурсу — Маліка неаднаразова прыязджала ў Маскву на рэпетыцыі.
У 1965 годзе гастралявала з трупай Вялікага тэатра ў Вялікабрытаніі і Ірландыі, дзе яе партнёрамі былі В. Васільеў, Б. Хахлоў і В. Ціханаў. У 1966 годзе з групай салістаў Вялікага тэатра і Ленінградскага тэатра оперы і балета імя С. М. Кірава — у Індыі і Японіі (партнёр — Н. Даўгушын). У далейшым выступала ўжо са сваім пастаянным партнёрам М. Бурханавым. Неаднаразова гастралявала ў Маскве з Таджыцкім тэатрам оперы і балета імя С. Айні і з сольнымі канцэртамі, таксама брала ўдзел у гала-канцэртах зорак балета. Таксама выступала на сцэнах тэатраў Турцыі, Ірана, Егіпта, Чэхаславакіі, Кубы, Нарвегіі, Балгарыі, Венгрыі, Аўстраліі, Францыі, Лацінскай Амерыцы.
Вырасціла цэлую плеяду маладых артыстаў балета, узняўшы трупу тэатра да высокага ўзроўню.
Дэпутат Вярхоўнага Савета Таджыкскай ССР 8-га склікання.
Памерла раніцай 27 лютага (па іншых крыніцах — 28 лютага) 1982 года ад раку лёгкіх у Душанбэ. Пахаваная ў касцюме Жызелі на мемарыяльных могілках «Лучоб».
Кіраў
Назву Кі́раў маюць:
Бахшы
Слова «бахшы» паходзіць ад санскрыцкага bhikshu — настаўнік. Мангольскія будысты так называлі людзей, якія валодаюць уйгурскай пісьменнасцю, таму ў XIII—XV стагоддзях словам «бахшы» называлі пісцоў.
У шаманізме бахшы выступаюць у ролі знахароў, ведзьмакоў, лекараў, якія з дапамогай песень і музыкі выганялі злых духаў.
У існуючай сістэме навучання бахшы значнае месца адводзілася паэтычным спаборніцтвам.
Падчас амаль усеагульнай непісьменнасці насельніцтва Сярэдняй Азіі бахшы з'яўляліся захавальнікамі народнай музычнай і фальклёрнай традыцыі, а таксама распаўсюджвалі класічныя творы. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі многія творы, якія да гэтага існавалі толькі ў вуснай традыцыі, былі запісаныя.
У другую нядзелю верасня ў Туркменіі адзначаецца Дзень туркменскага бахшы.
Тлушч (Валамінскі павет)
Тлушч (Tłuszcz) — горад у Польшчы, за 50 км на паўночны ўсход ад цэнтра Варшавы. Уваходзіць у склад Валамінскага павета Мазавецкага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Тлушч. Плошча 7,91 км². Насельніцтва 8 тыс. чалавек (на 2018).
Кухарава
Кухарава — тапонім і прозвішча.
К’ямонтэ
К’ёмантэ (Chiomonte) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П'емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 1012 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 39 чал./км². Займае плошчу 26 км². Паштовы індэкс — 10050. Тэлефонны код — 0122.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Святы Себасцьян.
Левашова
Левашова:
Кастэль-Выторыа
Насельніцтва складае 366 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 14 чал./км². Займае плошчу 26 км². Паштовы індэкс — 18037. Тэлефонны код — 0184.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santo Stefano (martire.
П’етра Каваліні
П’етра Кавалі́ні (Cavallini, сапр. дэі Чэроні, dei Cerroni; каля 1250, Рым — каля 1350) — італьянскі жывапісец, прадстаўнік Протарэнесансу.
Творчасць
Як мастак склаўся пад уздзеяннем візантыйскай традыцыі, але не падпарадкоўваўся яе канонам, імкнуўся аднавіць высокія формы познаантычнага і сярэдневяковага рымскага жывапісу. Быў знаёмы з Чымабуэ і Джота ды Бандоне, што абумовіла іх узаемаўплыў. Творам Каваліні (мазаіка ў царкве Санта-Марыя ін Трастэверэ, каля 1291) і манументальная кампазіцыя «Страшны суд» з яго фрэсак у царкве Санта-Чэчылія ін Транстэверэ, каля 1293, абедзве ў Рыме) уласціва выкарыстанне святлоценявой мадэліроўкі, што дае эфект рэльефнасці выявы (праз рэзкі і глыбокі цень), прасторавасць асяроддзя і тонкіх градацый колеру. Зрабіў уплыў на развіццё рымскай, неапалітанскай і умбрыйскай школ жывапісу 14 ст.
Літаратура
''Каранеўская І. М.'' Каваліні //
Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда
Выкана́ўчы камітэ́т Ра́ды Усебелару́скага з’е́зда — орган улады, створаны Радай Усебеларускага з’езда 1917 года. 18 сакавіка 1918 года Рада Усебеларускага з’езда пераўтвораная ў Раду Беларускай Народнай Рэспублікі, пасля чаго Выканаўчы камітэт спыніў сваё існаванне.
Гісторыя
Паводле рэзалюцыі Усебеларускага з’езда, прынятай у ноч з 17(30) на 18(31) снежня 1917, яго дэлегатам належала выбраць са свайго складу орган краёвай улады Беларусі. Пасля разгону з’езда бальшавіцкімі ўладамі Аблвыканкамзаху яго дэлегаты сабраліся ў дэпо Лібава-Роменскай чыгункі і 18(31) снежня перадалі краёвую ўладу Радзе Старшынь або Радзе Усебеларускага з’езда, якая складалася са 105 чалавек. 21 снежня 1917 (3 студзеня 1918) Рада Усебеларускага з’езда абрала са свайго складу Выканаўчы камітэт з 10 чалавек. Рада выконвала функцыі перадпарламента, а выканаўчы камітэт першапачаткова быў правобразам урада Беларусі.
Члены Выканаўчага камітэта выконвалі пэўныя міністэрскія функцыі: Язэп Варонка — старшыня, замежныя справы; Палута Бадунова — сацыяльная апека; Тамаш Грыб — сельская гаспадарка; Макар Касцевіч — асвета; Алесь Прушынскі — праца; Сымон Рак-Міхайлоўскі — ваенныя справы; Іван Серада — унутраныя справы; Лявон Заяц — кіраўнік спраў; Язэп Дыла і Іосіф Лагун — міністры без партфеляў.
Пагуляеўка
Пагуляеўка:
Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда
Гісторыя
У 1918 годзе Язэп Дыла і Іосіф Лагун ўступілі ў РКП(б), працавалі ў бальшавіцкім Беларускім нацыянальным камісарыяце і сталі праціўнікамі Беларускай Народнай Рэспублікі. Астатнія члены працавалі ў паўлегальных умовах, некаторыя арыштоўваліся бальшавіцкімі ўладамі Заходняй вобласці і фронту. 19 лютага 1918 пасля выезду з Менска Аблвыкамзаха і СНК Заходняй вобласці і фронту Выканаўчы камітэт стаў легальным органам улады. Паводле прапановы старшыні, Язэпа Варонкі, у яго склад былі кааптаваны прадстаўнікі літоўскай, польскай, рускай і яўрэйскай нацыянальных мяншыняў. 21 лютага 1918 года Выканаўчы камітэт выдаў Першую Устаўную грамату, паводле якой ён абвяшчаў сябе найвышэйшай часовай уладай Беларусі «для кіравання краем і склікання, як можна хутчэй, Усебеларускага Устаноўчага сойму». 21 лютага Выканаўчы камітэт сфармаваў урад — Народны сакратарыят Беларусі на чале з Язэпам Варонкам, і ўсклаў на яго функцыі выканаўчай улады. Германскія акупацыйныя ўлады, якія 21 лютага акупавалі Менск, не прызнавалі Народны сакратарыят. 3 сакавіка Германія і Савецкая Расія заключылі Брэсцкі мір, паводле якога Беларусь была падзелена паміж імі. Выконваючы волю Усебеларускага з’езда і развіваючы ідэі Першай Устаўной граматы аб праве беларускага народа на «поўнае самаазначэнне», Выканаўчы камітэт выдаў 9 сакавіка Другую Устаўную грамату, у якой Беларусь абвяшчалася Народнай Рэспублікай. Да склікання Устаноўчага Сойму заканадаўчая ўлада перадавалася Радзе Усебеларускага з’езда. Аднак ва ўмовах германскай акупацыі выбары ва Усебеларускі Устаноўчы сойм правесці было немагчыма. 18 сакавіка Рада Усебеларускага з’езда на пленарным пасяджэнні абвясціла сябе Радай Беларускай Народнай Рэспублікі і такім чынам узяла на сябе функцыі парламента. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда спыніў сваё існаванне.
Слайкоўшчына
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сакаўшчынскага сельсавета.
NGC 5340
NGC 5340 (іншыя абазначэнні — MCG 12-13-13, ZWG 336.22, NPM1G +72.0115, PGC 49012) — спіральная галактыка (S) ў сузор’і Малая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Генадзь Іванавіч Воранаў
Генадзь Іванавіч Воранаў (18 [31] жніўня 1910, сяло Рамешкі, Цвярская губерня — 1 красавіка 1994, Масква) — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, старшыня Савета міністраў РСФСР. Член КПСС з 1931 года. Член ЦК КПСС (1952—1976), кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС (1961), член Палітбюро ЦК КПСС (1961—1973), член Бюро ЦК КПСС па РСФСР (1961—1966), дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 3—8-га скліканняў.
Кадзуо Эціго
(越後 和男; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1986—1987 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Постнікава
Постнікава — тапонім.
Паступальны рух
Паступальны рух — рух, пры якім траекторыі ўсіх частак цела з'яўляюцца аднолькавымі. У агульным выпадку паступальны рух адбываецца ў трохмернай прасторы, але яго асноўная асаблівасць — захаванне паралельнасці любога адрэзка самому сабе, застаецца ў сіле.
Матэматычна паступальны рух эквівалентны паралельны пераносу.
Translation (geometry)
Спіс аб’ектаў PGC (887001—888000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (887001—888000)
Міхаіл Далецкі
Міхаіл Далецкі ( — 1942) — каталіцкі святар заходняга абраду, ганаровы канонік Пінскай кафедральнай капітулы, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя, душпастыр.
Біяграфія
Атрымаў хатнюю адукацыю. Здаў экзамен на атэстат сталасці пры Кадэцкім корпусе імператара Аляксандра II у Пецярбургу. У 1904—1909 гадах вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 19 мая 1909 года біскупам Стэфанам Дзенісевічам у Пецярбургу. Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе вікарыя ў Пінску. У 1911 годзе — адміністратар Старчыцкай парафіі Слуцкага дэканата. На ўрачыстасцях з нагоды ўзвядзення ў сан біскупа Ф. Карэвіча ў 1914 годзе выступіў па пытанні ўжывання беларускай мовы ў касцёле.
Карэспандаваў і матэрыяльна падтрымліваў выданне першай беларускай каталіцкай газеты «Biełarus». З 1924 года — на пасадзе пробашча ў парафіі Уселюб Пінскай дыяцэзіі. У 1933 годзе прызначаны пробашчам і дэканам у Навагрудку.
Англійскі ўніверсітэт імя Рэскіна
Англійскі ўніверсітэт імя Рэскіна (Anglia Ruskin University) — брытанская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Кембрыдж.
Агульная характарыстыка
Вучэльня мае 39 000 студэнтаў з ўсяго свету і кампусы ў Кембрыджы, Чэлмсфардзе, Пітэрбара і Лондане.
Універсітэт быў узнагароджаны званнем прадпрымальніцкага ўніверсітэта года ў 2014 годзе і аатрымаў прэмію герцага Ёркскага за ўніверсітэцкае прадпрымальніцтва ў рамках Нацыянальнай бізнес-прэміі ў 2016 годзе.
Навіны
Тэрмін навіны з’яўляецца множным лікам ад «навіна» і звычайна ўяўляе сабой праграму (збор некалькіх навін) на тэлебачанні і радыё. У друкаванай прэсе навінамі таксама завуцца зводкі навін, напрыклад, у адмысловай рубрыцы ў газеце.
Як правіла, навіны на тэлебачанні і радыё перадаюцца некалькі разоў у дзень, пачынаюцца ў пачатку гадзіны і доўжацца ад двух хвілін да паўгадзіны. Яны звычайна ўяўляюць сабой зводку асобных навін з такіх абласцей, як палітыка, эканоміка, навука, культура, спорт, з прагнозам надвор’я ў канцы. Мяркуецца, што навіны павінны быць выкладзеныя максімальна нейтральна і аб’ектыўна, і асобна ад каментарыяў. Выбар навін для падборкі ажыццяўляецца рэдакцыяй.
Навіна (Hot news) — гэта аператыўная інфармацыя, якая ўяўляе палітычную або эканамічную цікавасць у аўдыторыі, часам за навіну выдаюць прапаганду.
Вольга Якаўлеўна Кусенка
Вольга Якаўлеўна Кусенка (Ольга Яківна Кусенко;  — ) — украінская актрыса кіно і тэатра. Народная артыстка СССР (1967). Лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1951).
Біяграфія
Выхоўвала яе маці, бо бацька загінуў ад рук бандытаў у год нараджэння дачкі. Праз некаторы час патрапіла ў дзіцячы дом, затым у інтэрнат. Усюды актыўна ўдзельнічала ў тэатральнай самадзейнасці.
У 1937—1941 гадах вучылася ў Кіеўскім тэатральным інстытуце (цяпер Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт тэатра, кіно і тэлебачання імя І. К. Карпенкі-Карага) (курс Г. Паляжаева і А. Фаміна).
Падчас вайны працавала санітаркай, затым — малодшай медсястрой у ваенна-санітарным цягніку на Заходнім фронце. З 1942 года — артыстка Сталінградскага франтавога тэатра, затым — тэатра 4-га Украінскага фронту. Правяла больш за 450 канцэртаў на перадавой.
У 1944—1997 гадах — актрыса Кіеўскага ўкраінскага драматычнага тэатра імя І. Франко. Спачатку яе ўводзілі ў рэпертуар як дублёрку. 15 сакавіка 1946 г. адыграла сваю першую значную ролю Вары ў п’есе «Вішнёвы сад» А. П. Чэхава. Рэцэнзенты высока ацанілі рашэнне, сур’ёзнасць трактоўкі выявы Вары, вернасць аўтарскай інтанацыі і талент актрысы. Затым сыграла некалькі роляў з драматургіі А. Е. Карнейчука, якія здолела ажывіць і напоўніць сапраўднымі пачуццямі. На думку крытыкаў, яе значны акцёрскі патэнцыял не быў скарыстаны ў поўнай меры.
Выкладала ў студыі пры Кіеўскім украінскім драматычным тэатры імя І. Франко.
У 1973—1987 гадах — старшыня праўлення Украінскага тэатральнага таварыства (з 1987 — Нацыянальны саюз тэатральных дзеячаў Украіны).
Член КПСС з 1953 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета Украінскай ССР 6-8 скліканняў. Дэлегат XXIV з'езда КПСС.
Памерла 17 лістапада 1997 года ў Кіеве. Пахаваная ў Кіеве на Байкавых могілках.
Ясельда
Ясельда, Ясольда — рака ў Брэсцкай вобласці, левы прыток Прыпяці. Даўжыня 250 км. Вадазбор 7790 км. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 35,8 м³/с. Агульнае падзенне ракі 37,5 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,15 ‰.
Назва
Назва Ясельды мае балцка-яцвяжскае паходжанне.
На другой пазіцыі ў назве аснова -(u)da, ад яцвяжскага *udā «вада, рака». Да балцкага *vad- / ud- «вада». Далей да індаеўрапейскага «воднага» кораня *aṷed- : aud- : ūd-, якое ад *aṷ(e)- «апырскваць, увільгатняць, цекці».
Гідранімічны корань Ud- таксама ў назвах сожскай ракі Удага, ракі на Пскоўшчыне (> *Udega). З гідранімічным пашыральнікам -r- у назвах літоўскай ракі Ūdara, ракі і возера (у басейне Ловаці). Пазнейшы варыянт кораня Выд-, апроч назвы Выдзега, у назве сожскай ракі Выдраж / Выдрыжа / Выдра (прыток Сажа).
Корань *Ud- адносіцца да старабалцкай гідранімічнай асновы Vad- : Ved- : Ud-. Ад яе таксама назвы дзвінскай ракі Водзьга, дняпроўскай ракі Водса, дзесенскай ракі Ведзьга, літоўскай ракі Vadaga / Vedega, прускага гідроніма Asege-wad «Яршовае возера».
Апроч Ясельды, другая аснова -da і ў рачных назвах Грыўда, Нёўда, Сёгда, Саколда, Голда. Гэтыя назвы паказваюць арэал менш-больш паміж Навагрудкам на ўсходзе, Беластокам на захадзе і Івацэвічамі на поўдні. У гэтым арэале таксама сканцэнтравана іншых гідронімаў яцвяжскага паходжання: Свіцязь, Зэльва, Зецела.
Ясельда — яцвяжскі аналаг назвы ракі Іслач, яны ўзаемаперакладальныя. Значэнне другой асновы «рака» перадаецца ў першым выпадку праз -(u)da, у другім — праз балцкае ak- «крыніца, калодзеж; вада, рака».
Першая аснова Is-l- у назве Іслачы ад індаеўрапейскага *eis- / *is- «хутка рухацца», тады да карацейшага *ei- / *i- «ісці». Першая аснова Jas-el- у назве Ясельды — ад фанетычнага варыянта гэтага кораня *i̯ā-s-, са значэннем «(імкліва) рухацца», з пашыральнікам -el- як у гідронімах тыпу Зецела, *Скідзела. Корань *i̯ā- і ў назве саміх яцвягаў (ад рачной назвы тыпу *Jātvā).
Таго ж паходжання аснова Яс- у азёрнай назве Яс(с)ы на поўначы старабалцкай тэрыторыі. Праз возера Яс(с)ы (у Цвярской вобласці) цячэ дзвінская Таропа, праз  (у Пскоўскай вобласці) — рака Вялікая (уцякае ў Пскоўскае возера). «Рухальныя» назвы гэтых азёраў матываваныя іх праточнасцю.
Гідранімічная аснова Jas-el- таксама ў стараеўрапейскай назве ракі (Jasiel > Jasiołka) у басейне верхняга цячэння Віслы. Адзначаецца прысутнасць балцкіх гідронімаў на працягу цячэння Віслы.
Назву Ясельды можна перадаць як «Імклівая (ходкая) рака».
Адзначаецца прымеркаванасць імаверна роднасных рачных назваў Ясельда, Іслач, Свіслач да дняпроўска-нёманскага водападзелу: на захадзе цяперашняй Беларусі абапал водападзелу Ясельда і нёманская Свіслач, у цэнтры краіны — Іслач і бярэзінская Свіслач.
Магчыма, такую ж будову, што і назва Ясельда, мае назва ракі на Ніжнім Павоччы. Рака вядомая таксама як Сезелка (< *Сезела, -el-). Корань Сез- вядомы з рачной назвы Сезема на Верхнім Павоччы (паміж калужскімі паселішчамі Варатынскам і Мяшчоўскам), у атачэнні балцкіх гідронімаў. Ніжняе Павочча, асабліва басейн ракі Мокша, вядомы сваімі нечаканымі гідранімічнымі балтызмамі.
Гідраграфія
Пачынаецца на вышыні 168,6 м над узроўнем мора, за 4 км на поўнач ад вёскі Клепачы Пружанскага раёна, у вярхоўі цячэ па Прыбужскай раўніне, далей па нізіне Прыпяцкага Палесся (па Бярозаўскім, Драгічынскім і Пінскім раёнах) праз Спораўскае возера. Вусце каля вёскі Качановічы Пінскага раёна. Ясельда ўваходзіць у водную сістэму, якая Агінскім каналам злучае басейн Прыпяці з басейнам Нёмана.
Веснавое разводдзе ў канцы сакавіка, доўжыцца да 1-й палавіны мая. Сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 1,4 м у вярхоўі да 2,6 м у ніжнім цячэнні, найбольшая адпаведна 1,7 і 3,1 м. Замярзае рака ў пачатку снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Веснавы ледаход працягваецца 2—3 сутак. Расход вады каля вёскі Сінін Пінскага раёна (53 км ад вусця) найбольшы 573 м/с (1958), найменшы 1,36 м³/с (1956).
Свішчова
Свішчова — тапонім.
Ясельда
Гідраграфія
Даліна невыразная, месцамі трапецападобная; яе шырыня 2—4 км, найбольшая 6—8 км. Пойма двухбаковая, у сярэднім цячэнні шырынёй 0,8—1,2 км, у ніжнім 1,5—6 км. Рэчышча ад вытоку на працягу 39,1 км, а таксама на тэрыторыі Бярозаўскага раёна ад аграгарадка Сялец да аграгарадка Стрыгінь на працягу 15 км каналізаванае.
На неканалізаваных участках рэчышча звілістае і моцназвілістае, яго шырыня 10—40 м, найбольшая 80 м (каля вёскі Купяцічы Пінскага раёна).
Асноўныя прытокі
Справа: Башта, канал Вінец, Аснежыцкі канал, Ласінцы, Мыш, Мерачанка. Злева: Цемра, Жыгулянка, Хатава, Агінскі канал.
На рацэ
Гарады: Бяроза. Вёскі: Моталь. Вадасховішчы: Сялец.
У басейне ракі вадасховішча Руднікі (Пружанскі раён), Джыдзінне (Іванаўскі раён).
Шчокіна (значэнні)
Шчокіна:
Юрый Канстанцінавіч Ландо
Біяграфія
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Маскоўскі педагагічны інстытут імя К. Лібкнехта (1940). Працуе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па звычайных дыферэнцыяльных і інтэгра-дыферэнцыяльных ураўнаннях. Даследаваў краявыя задачы для звычайных дыферэнцыяльных і інтэгра-дыферэнцыяльных ураўнанняў з мнагазначнымі часткамі, устанавіў прынцып спалучальнай адпаведнасці і паказаў яго дастасаванні да праблемы кіравальнасці.
К’юза-дзі-Сан-Мікеле
К'юза-дзі-Сан-Мікеле (Chiusa di San Michele) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П'емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Pietro e Paolo di Tarso.
Чэрыяна
Чэрыяна (Ceriana) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Імперыя.
Насельніцтва складае 1280 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 40 чал./км². Займае плошчу 32 км². Паштовы індэкс — 18034. Тэлефонны код — 0184.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Карэлія
Карэлія (Карелия, Карьяла, Karjala) — рэспубліка Расійскай Федэрацыі, размешчаная на паўночным захадзе краіны. На пожначы мяжуе з Мурманскай вобласцю, на поўдні з Ленінградскай і Валагодскай абласцямі, на захадзе з Фінляндыяй, на ўсходзе з Архангельскай вобласцю і амываецца водамі Белага мора.
Геаграфія
Рэспубліка Карэлія размешчаная на паўночным захадзе Расіі, распасціраючыся між басейнамі Балтыйскага і Белага мораў. Берагавая лінія тэрыторыі рэспублікі прыпадае на Белае мора і складае 630 км², агульная плошча рэспублікі складае 180 520 км².
У Рэспубліцы Карэлія вядома каля пяцідзесяці карысных выкапняў, якія размеркаваныя па больш чым 400 радовішчах і руданосных слаях. Сярод найбольш выбітных карысных выкапняў адзначаецца наяўнасць жалезнае руды, алмазаў, ванадыю і малібдэну.
Карэлія размешчаная ў атлантычнай кантынентальнай кліматычнай зоне. Сярэдняя тэмпература студзеня — −8 °C, ліпеня — 16,4 °C, сярэднегадавая колькасць ападкаў налічвае 500—700 мм.
Гісторыя
Першае засяленне людзьмі сучаснага тыпу тэрыторыі цяперашняй Рэспублікі Карэлія датуецца VII—VI тыс. да н.э. Асноўнымі заняткамі людзей з'яўляліся паляванне і рыбалоўства.
Паміж I ст. н.э. і канцом I тыс. н.э. у рэгіёне пачалася здабыча медзі, іншыя датыроўкі на I тыс. да н.э. адносяць вытворчасць жалеза і зачаткі земляробства і жывёлагадоўлі.
Устаноўлена, што ўжо ў I тыс. н.э. тэрыторыю сучаснай Карэліі насялялі фіна-ўгорскія плямёны, якія пазней леглі ў аснову карэльскага і вепскага этнасаў. Існуе гіпотэза, што карэлы сфарміраваліся на аснове абарыгенных плямёнаў поўдня Карэліі і паўднёвага ўсходу Фінляндыі, адкуль яны потым рассяліліся ў напрамку Белага мора і Заанежжа. У пачатку II тыс. н.э. частка карэлаў перасялілася да берагоў Батнічнае затокі і Белага мора, адначасна з гэтым на ўсход Карэліі (г.зв. Абанежжа) і на ўзбярэжжа Белага мора пранікла славянскае насельніцтва, якое спрыяла развіццю земляробства, вытворчасці солі і марскім промыслам. Існуюць гіпотэзы, якія ўзводзяць паходжанне карэльскага этнасу да кантактаў карэлы з іншымі фіна-ўгорскімі этнапляменнымі групамі, вессю і лоп’ю, у часе якога апошнія былі асіміляваны, а карэла магла ўспрыняць асаблівасці іх мовы і культуры. Іншыя гіпотэзы звязваюць паходжанне карэлаў з прыходам прыбалтыйска-фінскіх плямёнаў у VI ст. н.э. на Карэльскі перашыек, дзе да гэтага пражывала лоп — этнапляменная група, якая пазней утварыла этнас саамаў. Меркавалася таксама ўзаемадзеянне весі і чудзі.
Базылеўка
Базылеўка — тапонім.
Карэлія
Гісторыя
Найранейшыя меркаваныя згадкі карэлаў адносяць да працы Іардана VI ст. «Аб паходжанні і дзеяннях готаў», дзе ў спісе заваяваных Германарыхам народаў узгадваюцца Thiudos in Aunxis, што Ф. Браўнам трактавалася як «чудзь алонецкая».
Сярэднявечча
1065—1085 гг. прыпісваецца першая згадка племя карэла, дзе гэта племя ўпаміналася як аб'ект ваенных выпраў старажытнай Літвы.
З ХІ ст. тэрыторыя сучаснай Рэспублікі Карэлія трапляе ў залежнасць ад усходніх славян, урэшце над большай часткай рэгіёна была ўсталявана ўлада Наўгародскай рэспублікі.
З XIII ст. Карэлія становіцца аб'ектам нападаў Швецыі, у выніку чаго апошняя атрымала значныя часткі карэльскіх земляў на поўдні сучаснай рэспублікі; з гэтага ж перыяду арэал карэльскага этнасу з прычыны дзяржаўнай прыналежнасці быў падзелены на пераважна праваслаўную і каталіцкую (пазней лютэранскую) часткі. У пачатку гэтага ж стагоддзя цэнтрам аўтаномнай наўгародскай Карэліі стала мястэчка Карэла (цяп. Прыазерск на паўночным захадзе Ленінградскай вобласці). У 1323 годзе Арэхаўскі мір падзяліў Карэльскі перашыек на заходнюю і ўсходнюю часткі, якія адышлі Швецыі і Ноўгараду адпаведна, пры гэтым да апошняга таксама адыходзілі карэльскія землі за поўнач ад усталяванае мяжы. Да гэтага ў 1314—1315 гг. у наўгародскай Карэліі адбываліся антынаўгародскія паўстанні, падчас якіх карэлы перабілі славянскіх жыхароў Карэлы і ўпусцілі ў горада шведаў. З 1333 года Арэхаў, які меў ролю ваеннай крэпасці наўгародцаў, разам з гарадамі Карэліі, а таксама суседняе Воцкай зямлі быў перададзены ў кіраванне літоўскаму князю Нарымонту, пасля чаго перададзеныя Нарымонту землі ўтварылі асобнае княства. Тым не менш, праз два гады Нарымонт з'ехаў з Ноўгараду з прычыны ўласных палітычных амбіцый, пакінуўшы на пасадзе сына Аляксандра, у 1338 годзе адклікаў Аляксандра і нават адмовіўся аказаць падтрымку ў супраціве шведам. Намеснікі князя заставаліся ў Арэхаўскай крэпасці да 1348 года.
Расійскае кіраванне
У 1478 годзе тэрыторыя Ноўгарада скараецца Масквой, у выніку чаго наступныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні ў Карэліі вырашаліся дзякуючы расійска-шведскім знешнепалітычным зносінам. У 1500 годзе ўпершыню згадваецца Карэльскі павет (займаў Карэльскі перашыек і паўночнае Прыладажжа) у складзе Воцкай пяціны Наўгародскай зямлі, аднак пад канец 1530 — напачатку 1550 гг. гадоў маскоўскі ўрад правёў адміністрацыйна-тэрытарыяльную рэформу (вядомую як «губная»), падчас якой Арэшкаўскі, Ладажскі і Карэльскі паветы склалі Карэльскую палову Водскай пяціны, усходнія карэльскія землі (г.зв. заанескія пагосты) увайшлі ў склад заанескай паловы Абанескай пяціны.
Цягам Смутнага часу ў Маскоўскай дзяржаве (1598—1613 гг.) Швецыя заваёўвае Карэлію і суседнюю Інгерманландыю, пры гэтым складзены 27 лютага 1617 года Сталбоўскі мір захаваў паўднёвы захад Карэліі за Швецыяй, якія склалі асобную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку краіны — Карэльскае герцагства. Рэлігійная палітыка ўраду Швецыі што стала прычынай ганенняў на праваслаўнае карэльскае насельніцтва рэгіёна, што заклала пачатак масавага перасялення карэлаў у Расію і, у прыватнасці, што стала прычынай узнікнення этнагрупы, вядомай як цвярскія карэлы. У сваю чаргу, шведскую Карэлію займалі фінскія перасяленцы з суседняга гістарычнага рэгіёна Сава, што што стала прычынай складання субэтнічнай групы фінаў, вядомай як фінскія карэлы. Расійскія землі Карэліі ў 1708 годзе ўвайшлі ў склад Інгерманландскай губерні, якая кіравалася з Санкт-Пецярбурга; з 1710 года губерня пераназваная ў Санкт-Пецярбургскую.
Складзены ў 1721 годзе Ніштацкі мір размярковаў тэрыторыю Карэліі між Расіяй і Швецыяй і сканчваў між краінамі Паўночную вайну, паводле гэтага міру большая частка сучаснай рэспублікі была далучана да Расійскай імперыі. Тым не менш, фактычнае заваяванне суседняга Выбаргу была ажыццёўлена ў 1719 годзе праз дзеі Паўночнай вайны, у выніку чаго была ўтворана Выбарская правінцыя Санкт-Пецярбургскай губерні, якая існавала да 1744 года і ўключала тэрыторыю Карэльскага перашыеку.
Іншыя тэрыторыі Карэліі ў гэтым жа годзе ўключыла Наўгародская правінцыя гэтай жа губерні. У 1741—1743 і 1788—1790 гг. Швецыя прадпрымала спробы вяртання гэтых тэрыторый, што, аднак, апынулася беспаспяховым. 4 верасня 1776 года было ўтворана Наўгародскае намесніцтва, праз чатыры гады ўтворанае Валагодскае намесніцтва, між якімі і была размеркавана тэрыторыя расійскай Карэліі.
Гэтая ж тэрыторыя захавалася ў складзе Фінляндыі па абвяшчэнні незалежнасці краіны ў 1917 годзе, а паводле Тартукага мірнага дагавора 1920 года між Расіяй і Фінляндыяй апошняя адмовілася ад шэрагу тэрыторый на ўсходзе Карэліі, раней заваяваных Фінляндыяй у выніку шэрагу спробаў падтрымкі карэльскіх нацыянальных арганізацый і звяржэння бальшавіцкага ўрада ў рэгіёне з боку фінскіх войскаў.
У 1914 годзе Расія будуе незамярзальны порт на Кольскай затоцы, у гэтым жа годзе было прынятае рашэнне пра збудаванне чыгункі між Мурманскам і Петразаводскам, што ў сукупнасці дазволіла б кампенсаваць транспартную блякіроўкую Расіі, здзейсненую Цэнтральнымі дзяржавамі на Чорным і Балтыйскім морах у рамках Першай сусветнай вайны.
Распад Расійскай імперыі
Пачынаючы з распаду Расійскай імперыі пасля рэвалюцыі 1917 года ў рэгіёне ўзнікае шэраг нацыянальных арганізацый, якія канкуравалі з агульнарасійскімі палітычнымі арганізацыямі і ставілі на мэце стварэнне ўласных палітычных утварэнняў на тэрыторыі Карэліі. Некаторыя нацыянальныя арганізацыі разгортвалі сваю дзейнасць раней: так, у 1905 годзе быў заснаваны Саюз беламорскіх карэлаў, які імкнуўся да пашырэння выкарыстання фінскай мовы ў грамадскім жыцці і абвяшчаў блізкасць фінскага і карэльскага этнасаў. У 1911 годзе дзейнасць арганізацыі была забаронена, але ў 1917 годзе ў фінскім Тамперэ падобную дзейнасць таксама арганізавала Карэльскае асветніцкае таварыства.
3 сакавіка 1917 года ў Петразаводску быў сабраны часовы камітэт грамадскай бяспекі з прадстаўнікоў гарадскай думы, духавенства, інтэлігенцыі і рабочых горада. Неўзабаве ўдзельнікі камітэту дабіліся вызначанай лібералізацыі (скарачэнне працоўнага дня, падвышэнне заработнае платы) і атрымалі некаторыя мясцовыя паўнамоцтвы. Падобныя камітэты ствараліся таксама ў суседніх Пудажы і Павянцы.
Акрамя гэтага, фінскія войскі паралельна з дзейнасцю карэльскіх нацыянальных арганізацый праводзілі экспедыцыі на ўсход Карэліі ў мэтах будучага аб'яднання з Карэліяй. 7 сакавіка 1918 года ўрад Фінляндыі ў рамках савецка-фінскай вайны 1918—1920 гг. выказаў прэтэнзіі на сучасную Карэлію. 21 сакавіка гэтага ж года была арганізавана экспедыцыя фінскага войска праз поўнач Карэліі, якая скончылася далучэннем да Фінляндыі наваколляў вёсак Рэбалы і Порасазера, з красавіка па верасень 1919 года ў выніку паспяховага наступу Фінляндыі пад яе кантроль быў узяты поўдзень сучаснай тэрыторыі рэспублікі, Алонецкая Карэлія. У ліпені 1920 года расійская армія выбіла фінскае войска практычна з усёй Карэліі, пакінуўшы пад кантролем Фінляндыі толькі памежныя з Фінляндыяй Порасазера і Рэбалы, 14 кастрычніка гэтага ж года пасля чатырохмесяцовых перамоў Фінляндыя згодна з Тартускім мірам адмовілася ад тэрытарыяльных прэтэнзій, у выніку чаго фінска-расійская мяжа ў Карэліі набыла дарэвалюцыйны выгляд.
Улетку 1921 года, будучы незадаволенымі нацыянальнай палітыкай Савецкай Расіі і ўмовамі Тартускага міру, фінскія актывісты на чале з Я. Такіненам узнялі партызанскі рух г.зв. карэльскіх лясных партызанаў (karjalan metsäsissit), які да восені гэтага ж года кантраляваў значную частку Белай Карэліі (паўночныя рэгіёны края). У сярэдзіне кастрычніка быў створаны Часовы карэльскі камітэт і абвешчаная мабілізацыя, 6 лістапада адбылося ўварванне ўзброеных добраахвотнікаў з боку Фінляндыі, якія да снежня гэтага ж года занялі захад сучаснай рэспублікі. Тым не менш, баявыя дзеі і падтрымка карэльскіх паўстанцаў скончылася 21 сакавіка 1922 года шляхам падпісання савецка-фінскага пагаднення аб прыняцці захадаў па забеспячэнні некранутасці савецка-фінскай мяжы. Прыкладна 30 тыс. уцекачоў з Карэліі сышло ў Фінляндыю.
Савецкае кіраванне
8 чэрвеня 1920 года сучасная тэрыторыя Карэліі трапляе ў склад Карэльскай Працоўнай Камуны РСФСР, якая была ўтворана галоўным чынам з населеных карэламі частак Алонецкай і Архангельскай губерняў, яе статус 25 ліпеня 1923 года быў зменены на аднайменную аўтаномную савецкую сацыялістычную рэспубліку (АКССР), кіроўчыя пасады ў аўтаноміі займалі таксама шэраг камуністычных дзеячаў Фінляндыі, якія перасяляліся ў Карэлію. 5 снежня 1936 года аўтаномія перайменаваная ў Карэльскую АССР.
З 1930-х гг. тэрыторыя рэспублікі актыўна выкарыстоўвалася для размяшчэння рэпрэсійных пляцовак (урочышчы Красны Бор, Сандармох) і спецыяльных папраўчых лагераў (Салавецкі лагер асобага прызначэння). Прыкладам, у 1937 годзе прадугледжваліся рэпрэсійныя захады супраць 3 700 чалавек. У 1938 годзе сучаснай Мурманскай вобласці была перададзена поўнач рэспублікі, Кандалацкі раён.
25 чэрвеня 1941 года ў рамках Другой сусветнай вайны пачалася савецка-фінская вайна, падчас якой улетку-ўвосень Фінляндыя заняла практычна ўсе перададзеныя СССР тэрыторыі, пасля чаго праз хуткі час быў заняты Петразаводск і амаль уся тэрыторыя сучаснай Карэліі. 28 чэрвеня 1944 года пад савецкі кантроль быў вернуты адміністрацыйны цэнтр рэспублікі, 19 верасня гэтага ж года Фінляндыя пагадзілася прызнаць папярэднія межы і, адпаведна, вяртанне на карысць СССР Карэльскага перашыеку і ўсходу Сала (паўночны ўсход Карэліі). Па акупацыі Фінляндыяй тэрыторый Карэліі на былыя землі вярнуліся вымушаныя перасяленцы з тэрыторый, перададзеных Савецкаму Саюзу ў 1940 годзе, якія, аднак, зноў былі вымушаны зведаць эвакуацыю па паўторнай перадачы гэтых земляў Карэліі.
Пасля савецка-фінскай вайны 1941—1944 гг. Карэльскі перашыек быў перададзены суседняй Ленінградскай вобласці. З 1944 года Фінляндыя прызнала страту памежных паўднёва-ўсходніх тэрыторый, аднак сярод пэўных палітычных рухаў краіны існуе рух г.зв. карэльскага пытання, якое дабіваецца вяртання дадзеных тэрыторый пад юрысдыкцыю Фінляндыі. У 1956 годзе Карэла-Фінская ССР была пераназвана ў Карэльскую і пераўтвораная ў АССР, прычынамі чаго маглі стаць меркаваная мажлівасць выхаду рэспублікі са складу СССР і перавага этнічна расійскага насельніцтва ў рэгіёне. Шэраг гісторыкаў мяркуе, што ўтварэнне Карэла-Фінскай рэспублікі магло стаць своеасаблівай падставай для будучай анексіі Фінляндыі з боку СССР.
9 жніўня 1990 года Вярхоўны Савет КАССР прыняў дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце рэспублікі, 4 ліпеня наступнага года Вярхоўным Саветам рэспублікі было прынятае рашэнне аб удзеле ў падпісанні дагаворы аб Саюзе Суверэнных Дзяржаў. 13 лістапада 1991 года па распадзе СССР тэрыторыя Карэльскай АССР была пераўтворана ў Рэспубліку Карэлія. 31 сакавіка 1992 года дэлегацыя рэспублікі падпісала федэратыўны дагавор, канстытуцыя Карэліі была прынятая 28 лістапада гэтага ж года. Пазней, у 1993, 2001 і 2006 гг. прымаліся новыя папраўкі ў канстытуцыю, у выніку якіх у рэспубліцы была зацверджана пасада_кіраўнікарэспублікі, а яе Заканадаўчы Сход скарочаны да аднае палаты. 16 лютага 1993 года зацверджаны цяперашні афіцыйны сцяг рэспублікі, пасля чаго 6 красавіка і 28 верасня гэтага ж года адпаведна рушылі ўслед прыняцце гімну і гербу.
Насельніцтва
Паводле перапісу насельніцтва Расіі ў 2010 годзе, насельніцтва Рэспублікі Карэлія склала 643 548 чал. , ацэнка Дзяржаўнага камітэта статыстыкі Расіі на 2014 год падае лічбу ў 634 402 чал. На ўзор большае часткі суб'ектаў Расіі, назіраецца тэндэнцыя да спаду колькасці насельніцтва ў параўнанні з паказчыкамі папярэдніх гадоў. Ніжэй прыведзеная статыстыка змены паказчыкаў насельніцтва ў рэспубліцы пачынаючы з 1970 года:
Згодна з перапісам насельніцтва гэтага ж года, этнічны склад насельніцтва Карэліі размяркоўваўся наступным чынам: рускія — 82,2 %; карэлы — 7,4 %, таксама прысутнічалі беларусы (3,8 %), украінцы (2 %), фіны (1,4 %) і вепсы (0,5 %), доля іншых этнічных груп у сукупнасці складала не больш за 0,5 %. 25 880 чалавек не аднеслі сябе да будзь-якой нацыянальнасці. З часу першага перапісу насельніцтва ў СССР у Карэліі прасочваецца наступная дынаміка змены этнічнага складу насельніцтва:
На цяперашні час у Рэспубліцы Карэлія афіцыйны статус мае руская мова, мовы фіна-ўгорскага насельніцтва рэспублікі не маюць падобнага статусу з прычыны карыстання ў пісьмовасці гэтых моў лацінскага алфавіта, што, зыходзячы з заканадаўства Расійскай Федэрацыі, не надае гэтым мовам мажлівасці атрымання афіцыйнага статусу ў рэспубліцы Расіі. Тым не менш, 17 сакавіка 2004 года ў Рэспубліцы Карэлія прыняты закон «Аб дзяржаўнай падтрымцы карэльскай, вепскай і фінскай моў у Рэспубліцы Карэлія», які вызначае пакет мераў па выкарыстанні і захаванні карэльскай, фінскай і вепскай моў у рэспубліцы. З канца 1980-х гг. прадпрымаліся іншыя спробы заканадаўчага замацавання статусу фіна-ўгорскіх моў рэспублікі, падобныя намаганні ставіліся таксама ў 1998 і 2000 гг. З 1940 года да 1980-х гадоў у Карэліі афіцыйны статус мела таксама фінская мова поруч з расійскай. Карэльская мова падзяляецца на тры адрозныя дыялекты, лівікаўскі, людзікаўскі і ўласнакарэльскі, пры гэтым з прычыны іх параўнальна высокага разыходжання кожны з трох дыялектаў мае ўласную літаратурную мову, наддыялектная літаратурная мова адсутнічае (аднак у 1930-х гг. прадпрымаліся няўдачныя спробы стварэння падобнай нормы); кожны дыялект мае замацаваны правапіс і выкарыстоўваецца ў друкаваных выданнях.
У рэлігійным дачыненні паводле звестак на 2012 год 27 % ад насельніцтва Рэспублікі Карэлія аднесла сябе да вернікаў расійскага праваслаўя, яшчэ 44 % ад насельніцтва рэспублікі аднесла сябе да вернікаў без указання канкрэтнага вызнання, 2 % указалі сваю прыналежнасць да хрысціянскай канфесіі без указання пэўнае плыні. З часоў уваходжання тэрыторый сучаснай Карэліі ва ўплыў усходніх славян у рэгіёне здаўна мае трывалыя пазіцыі праваслаўе, дзякуючы палітычным кантактам з Швецыяй і міграцыі фінскага насельніцтва прыкметную доля складалі вернікі каталіцкага і, пазней, лютэранскага спавядання. У рэспубліцы дзейнічае некаторая колькасць лютэранскіх парафій.
Усходне-Англійскі ўніверсітэт
Усходне-Англійскі ўніверсітэт (University of East Anglia) — брытанская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Норыдж.
Карэлія
Культура
Карэльскія землі адыгралі вялікае значэнне ў традыцыйнай спеўнай культуры Фінляндыі, у прыватнасці, карэльскі фальклор складае значную частку карэла-фінскага эпасу Калевала.
Усходне-Англійскі ўніверсітэт
Агульная характарыстыка
Заснаваны ў 1963 годзе на кампусе ў 320 акраў (130 га) на захад ад цэнтра горада. Універсітэт мае чатыры факультэты і 26 навучальных школ. Гадавы прыбытак установы за 2020–2021 навучальны год склаў 292,1 мільёна фунтаў стэрлінгаў, з якіх 35,2 мільёна фунтаў стэрлінгаў прыпадалі на даследчыя гранты і кантракты, пры выдатках 290,4 мільёна фунтаў стэрлінгаў.
Карэлія
Палітыка
Рэспубліка Карэлія — адзін з суб'ектаў Расійскай Федэрацыі, як і іншыя рэспублікі дзяржавы, паводле канстытуцыі Расіі характарызуецца як дзяржава, што таксама адзначаецца ў мясцовай канстытуцыі, якую паводле расійскага заканадаўства мае рэспубліка ў складзе Расіі. На ўзор іншых суб'ектаў федэратыўных краін, паўнамоцтвы на тэрыторыі рэспублікі падзеленыя на федэральныя, мясцовыя і змяшаныя. 12 лютага 2001 года была зацверджана канстытуцыя рэспублікі.
Вышэйшая кіроўчая пасада рэспублікі — кіраўнік рэспублікі, якім з'яўляецца абраны ў маі 2012 года Аляксандр Худзілайнен. Рэспубліка мае прадстаўнічы орган — Заканадаўчы Сход, які складаецца з абраных на чатырохгадовы тэрмін пяцідзесяці дэпутатаў.
У сучаснай Фінляндыі дзейнічаюць грамадскія арганізацыі, якія ставяць на мэце перагляд палітычнага статусу карэльскіх тэрыторый, перададзеных у склад СССР у 1940 годзе. Дадзеная палітыка неафіцыйна мае тэрмін карэльскае пытанне, найбольш значнымі яе прадстаўнікамі з'яўляюцца арганізацыі Karjalan Liitto (Карэльскае таварыства) і ProKarelia.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Рэспубліка Карэлія падраздзяляецца на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі другога ўзроўню, агульная колькасць якіх складае 18 і якія ўтрымліваюць адзінкі меншага, сельскага, пасялковага або гарадскага ўзроўняў. У Рэспубліцы Карэліі размешчаныя дзве гарадскія акругі (Петразаводская і Кандалацкая, эквівалентныя горадам абласнога падпарадкавання Беларусі), а таксама шаснаццаць муніцыпальных раёнаў, кожны з якіх, у сваю чаргу, падраздзяляецца на гарадскія і сельскія паселішчы (аналагі гарадоў раённага падпарадкавання і сельскіх саветаў, агульная колькасць — 22 і 87 адпаведна).
У 1994 годзе на паўднёвым усходзе рэспублікі ў рэгіёне кампактнага пражывання вепсаў была створана Вепская нацыянальная воласць, якая была скасавана ў 2006 годзе. У гэтым жа годзе на тэрыторыі Расіі была ўсталявана муніцыпальная рэформа, якая ўвяла новыя назвы адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак суб'ектаў краіны (гл. вышэй).
Ніжэй прыведзены пералік адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Карэліі першага ўзроўню, нумар адзінкі адпавядае нумару адзінкі на карце:
Эканоміка
Сукупны рэгіянальны прадукт Рэспублікі Карэлія паводле звестак на 2007 год складаў 109,5 млрд расійскіх рублёў, што ў пераліку на душу насельніцтва складала 151 210 рублёў на душу насельніцтва, што, у сваю чаргу, менш за агульнарасійскі паказчык у 198 817 рублёў. У 2010 годзе сукупны рэгіянальны прадукт рэспублікі налічваў 127 733,8 млн расійскіх рублёў.
У прамысловых галінах Карэліі пераважаюць лясны і дрэваапрацоўчы сектары эканомікі. Нарыхтоўка лесу ажыццяўляецца пры дапамозе вялікай колькасці адносна малых прадпрыемстваў, у той час як цэлюлозна-папяровая вытворчасць галоўным чынам засяроджаная на пяці буйных прадпрыемствах рэспублікі, якімі вырабляецца прыблізна чвэрць ад агульнай вытворчасці паперы ў Расіі. Аб'ём продажаў сярод трох найбуйнейшых кампаній цэлюлозна-папяровае галіны Карэліі ў 2001 годзе складаў 328,8 млн долараў. Здабыўчая дзейнасць паводле звестак на 2007 год складала 30 % ад усяго аб'ёму прамысловай вытворчасці рэспублікі, у Карэліі месцяцца 53 адпаведных прадпрыемствы, на якіх занята 10 тыс. чалавек. Апрацоўчая вытворчасць ад агульнага аб'ёму вытворчасці ў 2007 годзе складала 56,4 %, з якіх 23,6 % прыпадалі на цэлюлозна-папяровую галіну, 7,9 % — на галіны металаздабычы і металаапрацоўкі, 7,1 % — на галіны дрэваапрацоўкі, 5,8 % — на вытворчасць харчовых тавараў, 3,9 % — на машынабудаванне; вытворчасць і размеркаванне электраэнергіі, газу і вады складала 13,6 % ад вытворчасці рэгіёна.
Асноўнымі экспартнымі партнёрамі рэспублікі ў 2001 годзе з'яўляліся Фінляндыя (32 % ад агульнага аб'ёму экспарту), Германія і Нідэрланды (па 7 %) і Вялікабрытанія (6 %). Сярод экспартных тавараў галоўнае месца займалі лесаматэрыялы (звыш 50 % экспарту), жалезарудны пэлет (13-15 %), папера і кардон (6-9 %), а таксама піламатэрыялы (5-7 %). Прыкметнае значэнне маюць эканамічныя інвестыцыі з боку Фінляндыі.
Транспарт
У Карэліі адзначаецца даволі шырокая сетка транспартнай інфраструктуры.
Праз усю тэрыторыю Карэліі праходзіць Кіраўская чыгунка, якая злучае рэспубліку з суседняй Мурманскай вобласцю і бліжэйшым Санкт-Пецярбургам, а таксама Масквой і Фінляндыяй. Чыгунка таксама праходзіць праз адміністрацыйны цэнтр рэспублікі горада Петразаводск.