cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдвард Адамавіч Вайніловіч
Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут (1865—1869)
Універсітэт скончыў у 1869 г. з залатым медалём, атрымаўшы спецыяльнасць «тэхнолаг 1-га разраду», і, жадаючы атрымаць практычны досвед па прафесіі, як адзін з лепшых выпускнікоў атрымаў пасаду на Пуцілаўскім заводзе ў Санкт-Пецярбургу з месячным заробкам у 50 рублёў і бясплатнае пражыванне ў гарадской кватэры. На Пуцілаўскім заводзе працаваў інжынерам-механікам, дзе вырабляліся шыны, бронечасткі і снарады.
Стажыроўка ў Германіі і Бельгіі
Пасля праходзіў стажыроўку на заводзе па вырабе лакаматываў Штросберга каля Гановера (Германія), а з 1870 г. працаваў памочнікам машыніста лакаматыва ў Бельгіі на чыгуначным маршруце Брусель — Аквізгран.
З прызначэннем на пасаду віленскага генерал-губернатара (1868—1874) Аляксандра Львовіча Патапава (1818—1886) пасляпаўстанчая атмасфера ў літоўска-беларускіх губернях стала больш лагоднай, таму ўцалелыя мясцовыя каталіцкія дваране спадзяваліся, што здолеюць утрымаць за сабой маёнткі. Вяртання да заняткаў сельскай гаспадаркай у родным маёнтку, землеўладальніцкага ладу жыцця і традыцыйнага служэння роднай зямлі і людзям хацеў ад Эдварда і яго бацька Адам.
Падарожжа ў Італію і Францыю
Восенню 1871 г. Эдвард Вайніловіч, яго дзяцька Люцыян Вайніловіч і цётка Гелена выехалі ў падарожжа ў Аўстрыю і Італію (Вена, Інсбрук, Венецыя, Рым, Фларэнцыя), дзе яны «прайшлі вінную тэрапію» і, дзякуючы шляхціцу Мазырскага павета Гераніму Кеневічу (1796—1884), які быў далёкім сваяком Вайніловічаў (праз Адынцоў) і стала пражываў у тыя часы ў Рыме, атрымалі аўдыенцыю ў Папы Рымскага (1846—1878) Пія IX (1792—1878) і праслухалі яго малебен у Сікстынскай капэле. Пасля Рыма Вайніловічы наведалі Фларэнцыю, дзе напаткалі шляхціца Ігуменскага павета графа Яна Тадэвушавіча Завішу (1822—1887) і яго маладых дачок — Еву (1850—1930) і Магдалену (1861—1945). Пасля Вайніловічы вярнуліся ў Інсбрук, адкуль дзядзька і цётка накіраваліся на зіму ў Варшаву, а Эдвард — праз Страсбур у Парыж, «дзе яшчэ дыміліся рэшткі Парыжскай камуны і калона Вандома ляжала разбітай на каменнях бруку». Вайніловіч пасяліўся ў Лацінскім квартале горада і, не маючы знаёмых у Парыжы, акрамя ўраджэнца Слуцкага павета — хворага бібліятэкара з «гатэля Ламбер» Браніслава Залескага (1820—1880), пачаў наведваць лекцыі ў Сарбоне і Калеж дэ Франс («Collège de France»), надаючы асаблівую ўвагу палітычнай эканоміцы, праводзячы вечары ў «Камеды Франсэз» і тэатрах.
Курсы ў сельскагаспадарчай акадэміі ў Прушкаве (Прусія)
Праз пэўны час бацька Эдварда, хварэючы на ногі, зноў нагадаў сыну, каб той хутчэй вяртаўся да землеўладальніцкага ладу жыцця. І ў 1872 г. Эдвард выехаў з Парыжа праз Гановер і Дрэздэн у нямецкі горад Прушкаў у прускай Сілезіі, дзе стаў слухачом кароткачасовых курсаў, якая славілася сваімі прафесарамі і давала грунтоўныя веды па развіцці сельскай гаспадаркі. Пасля сканчэння практыкі позняй восенню 1872 г. Вайніловіч вярнуўся ў Савічы, дзе застаў бацьку вельмі хворым на ногі, чым у свой час пакутавалі і яго дзед Антон, і прадзед Адам. Хвароба не адступіла, хоць бацька Адам лячыўся і ў Варшаве. І 22 снежня 1874 г., калі Эдварда не было пэўны час дома, бацька памёр.
Службовая дзейнасць у павеце, чыны і ўзнагароды
У 1874 г. Эдвард Вайніловіч, тэхнолаг па адукацыі, ва ўзросце 27-і год стаў гаспадаром спадчынных маёнткаў Савічы і Пузава ў Слуцкім павеце і вырашыў займацца сельскагаспадарчай вытворчасцю. Абставіны для мясцовых каталіцкіх дваран у «заходніх губернях» былі цяжкімі: дзейнічала «выключнае заканадаўства»; не праводзіліся дваранскія выбары; яшчэ болей пашыралася русіфікацыя; у сферы адукацыі працягвала панаваць гістарычная тэорыя «адзінства рускага народа» ў трох галінах (вялікарусаў, маларусаў і беларусаў); масава будаваліся праваслаўныя храмы, а каталіцкія касцёлы перарабляліся на цэрквы; расійскі ўрад працягваў «убіваць клін» паміж каталіцкімі дваранамі і праваслаўнымі сялянамі, што праіснавала да падзення расійскага самадзяржаўя ў лютым 1917 г. і знікнення Расійскай імперыі.
Эдвард Вайніловіч яшчэ пры жыцці свайго бацькі ўдзельнічаў у кампрамісных судах (па зямельных пытаннях) і ажыццяўляў апеку над асірацелымі дваранскімі сем’ямі ў Слуцкім павеце, што і працягваў рабіць, атрымаўшы карысны вопыт зносін з людзьмі. За добрасумленнасць, дакладнасць, справядлівасць, здольнасць ісці на кампрамісы, не шкадуючы ўласнага часу, атрымаў давер і павагу маянткоўцаў.
Акрамя таго, у 1880 г. пастановай мінскага губернскага праўлення Эдвард Вайніловіч быў залічаны ў штат канцылярыі слуцкага павятовага маршалка (1878—1892) Аляксея Уладзіміравіча Данэнштэрна, адстаўнога паручніка. Пачалася яго дзяржаўная служба. У 1880 г. уступіў у склад дабрачыннага таварыства ў Слуцкім павеце, у якім займаў у 1880—1917 гг. розныя пасады. У 1881—1882 гг. Эдвард Вайніловіч, Юзаф Вайніловіч, Аляксандр Скірмунт і яшчэ 27 рускіх маянткоўцаў губерні ўваходзілі (па рашэнні мінскага губернатара Аляксандра Пятрова) у склад т.зв. «яўрэйскай камісіі» для разгляду прававых і матэрыяльных умоў існавання яўрэяў у Мінскай губерні і зазначылі гаротны стан яўрэйскага насельніцтва. У 1882 г. атрымаў (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) свой першы ордэн — ордэн Святога Станіслава 3-й ступені, у 1883 г. атрымаў свой першы чын калежскага рэгістратара.
У 1883 г. Эдвард Вайніловіч атрымаў чын губернскага сакратара, а ў 1886 г. атрымаў ордэн Святой Ганны 3-й ступені за стараннасць на пасадзе слуцкага ганаровага міравога суддзі. У 1887 г. быў прызначаны на пасаду дваранскага дэпутата ад Слуцкага павета ў Мінскі дваранскі дэпутацкі сход і шмат разоў перапрызначаўся расійскімі ўладамі — да 1917 г. уключна. У тым жа 1887 г. за выслугу гадоў атрымаў чын калежскага сакратара, а ў 1890 г. — чын тытулярнага саветніка. У 1894 г. атрымаў (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) ордэн Святога Станіслава 2-й ступені, а таксама (за выслугу гадоў) чарговы чын калежскага асэсара; а ў 1896 г. — чын надворнага саветніка. У 1896 г. атрымаў у памяць памерлага расійскага імператара Аляксандра III срэбны медаль, у 1898 г. — (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) ордэн Святой Ганны 2-й ступені, у 1901 г. — чын калежскага саветніка, у 1902 г. — ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені, а ў 1905 г. — чын стацкага саветніка. У 1913 г. атрымаў медаль «У памяць 300-годдзя царствавання дома Раманавых», а ў 1914 г. — медаль «У памяць 50-годдзя земскіх устаноў. 1864—1914 гг.».
Сямейнае жыццё і маёнткі
18 ліпеня 1882 г. Эдвард Вайніловіч ажаніўся з Алімпіяй Маркаўнай Узлоўскай (1861—1945), род якой адносіўся да сярэднезаможнай каталіцкай шляхты Случчыны. Алімпія (ці «Лілі», як яе называлі блізкія) была суседкай Эдварда па сядзібе і не вельмі далёкай сваячкай: была дачкой Марка Францавіча Узлоўскага ад яго жонкі Мацільды Міхалаўны Вайніловіч (з макранскай лініі роду Вайніловічаў). Яна была маладзейшая за Эдварда, а яе сям’я ўдвая багацейшая і мела блізкія сваяцкія сувязі з Непакайчыцкімі і Рассудоўскімі — карэннай шляхтай (дваранамі) Случчыны. Алімпія атрымала традыцыйную для тых часоў хатнюю адукацыю для дваранак — была пісьменнай, валодала замежнымі мовамі, умела вышываць, верагодна, умела іграць на фартэпіяна; прынесла значны пасаг, бо была адзіным дзіцём у бацькоў. Вядома, што яна магла самастойна запрагаць коней і ездзіць у павозцы, а верагодна, і верхам, бо гэта было звычайным для павятовых дваранак. За жонкай, пасля смерці Марка Узлоўскага, Эдвард Вайніловіч атрымаў у пасаг маёнтак Боркі (фальваркі Боркі, Душнаў, Вінцэнтава, Матыняны і Лапатычы, а таксама лясныя масівы Малыя Страхіні і Вялікія Страхіні), які знаходзіўся ў 5 кіламетрах ад Савічаў і ў 1877 г. налічваў 2809 дзесяцін зямлі, а ў 1911 г. — 2722 дзесяціны. Маёнткі Савічы, Пузава і Пераходы (ралля, сенажаці і лясы) у 1877 г. мелі 1200 дзесяцін, а ў 1911 г. — 1638.
Алімпія нарадзіла Эдварду двух дзяцей — Гелену (Гелену-Бянігну) (1884—1903), якая нарадзілася 13 лютага 1884 г., і Сямёна (1885—1897), які нарадзіўся 17 чэрвеня 1885 г. і быў названы ў гонар Сямёна Вайніловіча, праваслаўнага баярына Вялікага Княства Літоўскага і ўнука Вайнілы — пачынальніка роду Вайніловічаў у XV ст.
Эдвард Вайніловіч быў гаспадарлівым маянткоўцам, які цікавіўся самымі прагрэсіўнымі гаспадарчымі тэхналогіямі. Яго не вельмі вялікія маёнткі заўжды квітнелі, хоць здаралася, што некаторыя гаспадарчыя ініцыятывы не прыносілі плёну. Так, у 1904 г. ён адкрыў у Савічах дадатковы спіртзавод, які прыйшлося ў 1910 г. закрыць з-за эканамічнага крызісу ў Расійскай імперыі і агульнага падзення попыту. У 1900-х гг. ужо валодаў мільённым багаццем, у сейфе зберагаў каштоўныя паперы, акцыі мінскіх, віленскіх і варшаўскіх банкаў, быў акцыянерам лодзьскай бойні. Пасля 1909 г. у сваім палацы ў Савічах Эдвард Вайніловіч зрабіў новы рамонт, давёўшы сваю рэзідэнцыю да патрабаванняў тагачаснага камфорту: пабудаваў ванны пакой з бягучай вадой, правёў тэлефонную сувязь, электрычнае святло і г.д.
Пачатак рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі прывёў да ўвядзення ў краіне многіх ліберальных свабод, што ў літоўска-беларускіх губернях адразу праявілася ў заснаванні мноства яўных і тайных польскамоўных школ як рэакцыі на паўстагоддзя русіфікацыі. У 1906 г. у маёнтку Боркі Алімпія Вайніловіч адкрыла школку, дзе вучыліся дзяўчыны з сялянскіх каталіцкіх і праваслаўных сямей і дзе выкладалі польскую, рускую і беларускую мовы і рэлігію. Пазней, калі расійскія ўлады менш прыхільна сталі глядзець на польскамоўную адукацыю, Алімпія замест старой стварыла новую ўстанову, якой сама шмат год кіравала, — школу ахмістрынь для дарослых дзяўчын, дзе яны маглі атрымаць пісьменнасць і веды, як весці хатнюю гаспадарку. У Борках Эдвард Вайніловіч для гэтага спецыяльна пабудаваў за свае грошы невялікі інтэрнат, дзе жылі навучэнкі школы ахмістрынь, а таксама неабходныя практычныя «пляцоўкі» для засваення вед гаспадарання — курнікі, хлявы і іншыя пабудовы. Алімпіі дапамагала сястра Эдварда Вайніловіча Ядвіга Кастравіцкая. Ядвіга, з’яўляючыся «польскай патрыёткай» і актыўным дзеячам таварыства «Асвета» і Мінскага таварыства дабрачыннасці, адкрыла ў Савічах тайныя летнікі для адпачынку і развіцця дзяцей бедных сялян; а таксама ахвотна арганізоўвала ў Мінску балі, «кірмашы» з фантавымі латарэямі і вечарыны для збору грошай на дабрачынныя патрэбы.
Апека над маяратамі князя Радзівіла
У 1903 г. Эдвард Вайніловіч, які меў вялікі давер і вопыт у справах апекі над маёнткамі, атрымаў ад князя Антонія Радзівіла (1833—1904) прапанову ўзяць апеку над радзівілаўскімі Нясвіжскім і Клецкім маяратамі (каля 135 тысяч дзесяцін), якія размяшчаліся на тэрыторыі Слуцкага павета. Сын князя Ежы Радзівіл (1860—1914) быў прызнаны псіхічна хворым, яму не дапамагала лячэнне і ў яго хутка развіваўся параліч, а сам ардынат Антоній Радзівіл быў нямецкім генералам ад артылерыі, флігель-ад'ютантам германскіх імператараў Вільгельма I, Фрыдрыха III і Вільгельма II і пастаянна пражываў у Берліне. Вайніловіч згадзіўся.
Спачатку (з 20 ліпеня 1903 г.) апека была намінальнай, бо тычылася толькі асобы і інтарэсаў князя Ежы Радзівіла. Антоній Радзівіл са сваёй жонкай Марыяй (з роду графаў дэ Кастэлян) на летні перыяд прыязджаў у Нясвіж і заўсёды наведваў Эдварда Вайніловіча. А пасля, у сувязі са смерцю князя Антонія Радзівіла, з 11 снежня 1905 г. пад апеку Вайніловіча пераходзіў і ўвесь зямельны фонд (Нясвіжскі, Клецкі і Давід-Гарадоцкі маяраты — цалкам каля 400 тысяч дзесяцін). Ён добрасумленна трымаў апеку над маяратамі ў поўнай згодзе з жонкай князя Ежы Радзівіла Марыяй з Браніцкіх Радзівіл (1863—1941). У 1906 г., калі самы старшы сын князя Ежы Радзівіла Альбрэхт (1885—1935) дасягнуў 21-гадовага ўзросту, Вайніловіч адразу падключыў князя да кіравання ўсімі справамі па маяратах, а 28 снежня 1914 г. поўнасцю склаў паўнамоцтвы апекі.
Стварэнне Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі
Першым нефіліяльным сельскагаспадарчым таварыствам у літоўска-беларускіх губернях было створанае 28 ліпеня (8 жніўня) 1876 г. Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі. Неўзабаве 20 жніўня (1 верасня) 1876 г. было створана Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (1876—1921) па ініцыятыве рускага землеўласніка Ігуменскага павета, атрымаўшага пасля паўстання 1863—1864 гадоў маёнтак, канфіскаваны ўладамі ў паўстанца. Галоўнай задачай таварыства ставілася павелічэнне колькасці рускіх маянткоўцаў у Мінскай губерні і падтрымка развіцця іх гаспадаркі, каб супольнымі сіламі падарваць эканамічнае і колькаснае дамінаванне карэнных землеўласнікаў-каталікоў, аслабленых разбуральнымі вынікамі паўстання, увядзеннем «выключнага заканадаўства» і кантрыбуцыямі. Першапачаткова яго ўзначаліў мінскі губернскі маршалак (1877—1897) Васіль Іванавіч Паўлаў, які быў рускім. І паводле статута членамі таварыства маглі быць толькі «асобы рускага паходжання»: імі сталі пераважна чыноўнікі губернскай канцылярыі. Аднак дыскрымінацыя мясцовых маянткоўцаў-каталікоў («палякаў») не спрыяла эфектыўнасці працы таварыства і праяўленню гаспадарчых альбо прадпрымальніцкіх ініцыятыў.
Пашырэнне складу і новыя задачы таварыства сельскай гаспадаркі
У 1878 г. губернскі маршалак Паўлаў быў вымушаны прыцягнуць да працы таварыства і мясцовых дваран каталіцкага паходжання («палякаў»). Так, у 1878 г. аднымі з першых запрашэнні да членства ў арганізацыі атрымалі былы мінскі павятовы маршалак (1863—1872) Леў Апалінарыевіч Ваньковіч (1831—?) і землеўладальнікі Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт (1830—1909), Аляксандр Ігнатавіч Горват (каля 1796—1888), Эдвард Фартунатавіч Здзяхоўскі (1836—1900), Мельхіёр Каралевіч Ваньковіч (1843—1892), Віктар Фларыянавіч Свіда, Зыгмунт Свянціцкі, Стэфан Верашчака, Віктар Цюндзявіцкі, Ян Кукевіч і малады Эдвард Адамавіч Вайніловіч. Хутка на пасяджэннях МТСГ пачалі пераважаць мясцовыя землеўласнікі. З самага пачатку, як адзначыў Вайніловіч у мемуарах, «раз і назаўсёды было сказана, <…> што рэпутацыя сельскагаспадарчага таварыства павінна быць без дакору і заганы», на першае месца ставілася добрасумленнае выкананне кантрактаў. Узорам шляхціца, гаспадара і грамадзяніна Эдвард Вайніловіч для сябе прызнаваў Аляксандра Скірмунта (1830—1909) з Парэчча (Пінскі павет), з якім пасябраваў і ў якога вучыўся вядзенню гаспадарчых спраў. Называў Скірмунта «светачам» сваёй краіны. Пазней сын Аляксандра Раман Скірмунт (1868—1939) стане верным сябрам, паплечнікам і, паводле слоў графа Іпаліта Корвін-Мілеўскага, «любімым вучнем» Эдварда Вайніловіча па гаспадарчай працы ў МТСГ і палітычнай дзейнасці.
Пасля Віцебскага і Мінскага таварыстваў пачалі ўзнікаць аналагічныя сельскагаспадарчыя таварыствы і ў іншых літоўска-беларускіх губернях (Магілёўскае (1879), Віленскае (1899), Ковенскае (1900) і Гродзенскае таварыствы сельскай гаспадаркі (1901)). Цікавасць карэнных землеўласнікаў да таварыстваў трымалася не толькі з мэтай павелічэння прыбытковасці маёнткаў, але і на жаданні да аб’яднання і камунікацыі ў рамках адной арганізацыі. Яны сталі адзінымі легальнымі арганізацыямі ў краі, дзе ў іх складзе пачалі пераважаць мясцовыя дваране-каталікі. Хутка ў дзейнасці МТСГ пачала праяўляцца і публічная дзейнасць мясцовага грамадства літоўска-беларускіх губерняў, якое было пазбаўлена земстваў, што меліся пасля земскай рэформы ў іншых губернях Расійскай імперыі.
Так, напачатку 1880-х прадстаўнікі сельскагаспадарчых таварыстваў літоўска-беларускіх губерняў прынялі ўдзел у спробе палітычнага рэфармавання Расійскай імперыі пры правядзенні т.зв. «акруговых з’ездаў», скліканых па ініцыятыве расійскага міністра ўнутраных спраў Міхаіла Лорыс-Мелікава (1825—1888) для абмеркавання землеўласнікамі дзяржаўных праблем (галоўным чынам, развіцця сельскай гаспадаркі). Ад рускіх губерняў дэлегаты выбіраліся земствамі, а ад літоўска-беларускіх (з-за адсутнасці там земстваў) — сельскагаспадарчымі таварыствамі. Акруговыя з’езды павінны былі абраць дэпутатаў на Усерасійскі з’езд, які многія лічылі пачаткам расійскага парламента. Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі накіравала ў Смаленск на з’езд V акругі, у якую размеркавалі Мінскую, Магілёўскую, Смаленскую і Калужскую губерні, Віктара Свіду і Эдварда Вайніловіча. Са з’езду ў Смаленску, які не меў працягу, Эдвард Вайніловіч, тым не менш, прывёз узор статута пазыкова-ашчаднага таварыства і дазвол на яго адкрыццё ў 1881 г. у Клецку (Слуцкі павет). Таварыства займалася крэдытаваннем землеўладальнікаў і сялян і атрымала ў народзе неафіцыйную назву «Клецкі банк». У асобныя гады яго капітал дасягаў 800 тыс. рублёў, прычым дваране болей бралі крэдыты, а сяляне болей рабілі дэпазіты. Эдвард Вайніловіч стаў ганаровым старшынёй наглядальнай рады «банка».
Вялікім захапленнем Эдварда Вайніловіча былі коні і конегадоўля, што было тыповым для тагачасных маянткоўцаў: у эпоху слабага распаўсюджання паравых машын і аўтамабіляў, коні былі ўсім — і цяглавай сілай, і транспартным сродкам, і прадметам эстэтыкі, і гонарам гаспадара. З самага пачатку сваёй гаспадарчай дзейнасці ён часта прымаў актыўны ўдзел у якасці эксперта ў розных выстаўках коней, як сялянскіх, так і дваранскіх. Так, 1 кастрычніка 1881 гг. ён быў экспертам камісіі на выстаўцы сялянскіх коней у Цімкавічах (Слуцкі павет), куды сяляне з суседніх вёсак прывялі сваю жывёлу, і быў адзіным прадстаўніком ад маянткоўцаў Слуцкага павета (у адрозненне ад іншых экспертаў, прызначаных мінскім губернатарам ці Галоўным упраўленнем дзяржаўнай конегадоўлі Расійскай імперыі).
У 1883 г. МТСГ арганізавала ў Мінску сельскагаспадарчую выстаўку, якая мела поспех і паспрыяла росту колькасці членаў таварыства, набыўшага з таго часу выразныя рысы арганізацыі з карэнных каталіцкіх дваран Мінскай губерні.
Вайніловіч на чале Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі
У 1888 г. Эдвард Вайніловіч быў аднагалосна абраны віцэ-старшынёй Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ) і стаў яго фактычным кіраўніком, бо пасаду старшыні, якая мела выключна ганаровы характар, звычайна займаў мінскі губернатар (у 1888 г. ім быў генерал-лейтэнант князь Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі). З гэтага часу пачаўся сапраўдны ўзлёт дзейнасці сельскагаспадарчага таварыства ў Мінскай губерні. Справы заўсёды паспяхова вырашаліся дзякуючы таленту, актыўнасці і кемлівасці яго членаў, у першую чаргу — Эдварда Вайніловіча. Хутка склад таварыства станавіўся болей прадстаўнічым, бо далучаліся людзі справы, якія праяўлялі зацікаўлены клопат аб росквіце і дабрабыце гаспадаркі маёнткаў як спадчынных, так і набытых.
Сфера гаспадарчай дзейнасці таварыства ў 1880—1890-я пастаянна пашыралася: у 1891 г. таварыства набыло бойню ў Мінску; у 1893 г. створана Таварыства ўзаемнага крэдыту; у 1896 г. быў заснаваны Гандлёвы аддзел таварыства, які прыносіў велізарныя прыбыткі; у 1901 г. пачало дзейнічаць Таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання (ад агню), якое мела свае філіялы ва ўсіх літоўска-беларускіх губернях. Хутка вырасталі бюджэт і дывідэнды арганізацыі, былі створаны і значныя фонды грамадскага прызначэння, ствараліся філіялы МТСГ у многіх павятовых цэнтрах Мінскай губерні і новыя рабочыя месцы, што было актуальным ва ўмовах дыскрымінацыі католікаў на дзяржаўнай службе ў «заходніх губернях». Прадукцыя мясцовых маёнткаў (каровы, свінні) выціскала з рынку прывозную (стэпавую рагатую жывёлу, авечкі) і сваёй канкурэнцыяй зніжала цэны для пакупнікоў.
Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка (1901), што па даручэнні Вайніловіча была арганізавана членам МТСГ графам Ежы Чапскім (1861—1930) і праходзіла ў Мінску з 26 жніўня па 4 верасня 1901 г., была прымеркавана да 25-гадовага юбілея дзейнасці МТСГ, стала трыумфальнай дэманстрацыяй высокага развіцця сельскай гаспадаркі Мінскай губерні і ўсяго літоўска-беларускага краю. На юбілей з’ехалася шмат гасцей з літоўска-беларускіх, польскіх і ўкраінскіх губерняў (напрыклад, Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі прадстаўляў асабіста яго старшыня Пётр Аркадзевіч Сталыпін), са сталічнага Санкт-Пецярбурга, былі зачытаны і прывітальныя тэлеграмы ад высокіх чыноўнікаў Расійскай імперыі.
У гэты час членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі былі 675 чалавек — галоўным чынам, прадстаўнікі карэннага каталіцкага дваранства (Абрампальскія, Аскеркі, Багдашэўскія, Вайніловічы, Валадковічы, Ваньковічы, Горваты, Друцкія-Любецкія, Ельскія, Здзяхоўскія, Кастравіцкія, Кеневічы, Любанскія, Свіды, Скірмунты, Чапскія, Яленскія і інш.), якія менаваліся і як «літоўцы» (ці па-польску — «літвіны»), і як «палякі» (у палітанімічным значэнні), лічачы сябе прамымі спадкаемцамі шляхецкай эліты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Мінская выстаўка (1901) паспрыяла актывізацыі дзейнасці іншых губернскіх сельскагаспадарчых таварыстваў, а наступная выстаўка, арганізаваная ў 1903 г. у Дынабургу Віцебскім таварыствам сельскай гаспадаркі, па сутнасці ператварылася ў значны з’езд літоўска-беларускага дваранства. Ад самага пачатку свайго існавання, акрамя гаспадарчай функцыі, МТСГ пачало займацца (з-за адсутнасці земстваў у «заходніх губернях») вырашэннем многіх мясцовых праблем, стаўшы самай уплывовай грамадскай арганізацыяй Мінскай губерні. Эдвард Вайніловіч так падсумаваў вынікі дзейнасці сваёй арганізацыі: ''«Зерні дабра і праўды, кінутыя нашымі продкамі ў зямлю, узышлі і далі выдатны плён — усеагульны дабрабыт. Зараз здаецца гэта ўсё ясным і простым. Не, панове. Не з лёгкасцю стаў дасягнуты такі вынік»''. Матэрыяльны дабрабыт дваран Мінскай губерні стаў значным рэсурсам для іх будучай палітычнай актыўнасці.
Значна дапамагала Эдварду яго сястра Ядвіга Кастравіцкая, салон якой у яе кватэры ў доме Яніцкага на вуліцы Захараўскай (№ 20) у Мінску быў важным цэнтрам грамадскага жыцця Літвы і Беларусі. У салоне Кастравіцкай часта арганізоўваліся т.зв. «палітычныя абеды» — неафіцыйныя сходы членаў МТСГ і іншых асоб, якія ў нефармальным парадку вузкім колам вырашалі гаспадарчыя і палітычныя пытанні, што пазней атрымоўвалі фармальнае зацвярджэнне на агульным сходзе МТСГ.
Эдвард Вайніловіч таксама быў выбраны ганаровым членам Віцебскага і Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі.
Праект музея Адама Міцкевіча
Юзэфа Туганоўская, уладальніца маёнтка Туганавічы (Навагрудскі павет), якая захоўвала ў сядзібе ўсё, што было звязана там з памяццю Адама Міцкевіча, у 1901 г. пажадала, каб пасля яе смерці ў Туганавічах быў зроблены музей вялікага паэта. Пасля перамоў з Эдвардам Вайніловічам яна вырашыла перапісаць Туганавічы на карысць Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, захаваўшы за сабой права пажыццёвага валодання. «Але тады былі часы, калі нават і добрае зрабіць не было лёгка», — адзначыў у сваіх мемуарах Вайніловіч, бо паводле карніцкага ўказу ад 10 снежня 1865 г. каталікам не дазвалялася купляць ці атрымліваць ад другіх землі ў «заходніх губернях». Той факт, што ў МТСГ членамі былі не толькі землеўласнікі-каталікі, але і праваслаўныя, і добрыя адносіны з мінскім губернатарам (і адначасова старшынёй МТСГ) князем Трубяцкім дазволілі Вайніловічу атрымаць дазвол на набыццё Туганавічаў (праз фіктыўны акт куплі) на баланс МТСГ, якое ў Туганавічах стварыла сваю эксперыментальную станцыю. Аднак падзеі Першай сусветнай вайны зраўнялі сядзібу і парк з альтанкай у Туганавічах з зямлёй, а сама Туганоўская ледзь ацалела і стала жабрачкай.
Асобная нарада аб патрэбах сельскагаспадарчай прамысловасці
У 1902—1903 гг. губернскія сельскагаспадарчыя таварыствы прынялі актыўны ўдзел у працы мясцовых камітэтаў Асобнай нарады аб патрэбах сельскагаспадарчай прамысловасці. Нарада была арганізавана расійскім міністрам фінансаў Сяргеем Вітэ (1849—1915) для абмеркавання поглядаў на становішча сельскай гаспадаркі. Тым не менш у мінскім камітэце, куды быў выбраны і Эдвард Вайніловіч, была разгорнута дыскусія і пра палітычнае і культурнае становішча мясцовых дваран літоўска-беларускіх губерняў. Члены МТСГ падкрэслілі, што абавязковай умовай развіцця сельскай гаспадаркі і прамысловасці з’яўляецца свабода і роўнасць у палітычнай, эканамічнай і культурнай галінах жыцця, а таксама адхіленне ідэі нацыяналізацыі зямлі, бо нацыяналізацыя прывядзе толькі да эканамічнай адсталасці і беднасці.
Лідарства МТСГ у краі
Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ) было найбуйнейшай і наймацнейшай арганізацыяй падобнага тыпу ў краі і Расійскай імперыі, адной з перадавых у тэхналагічным плане, што ў многім было заслугай выдатнай асобы яе віцэ-старшыні (а пасля і старшыні) — Эдварда Вайніловіча. Сход таварыства ў адзін голас прызнаваў за Эдвардам кіраўніцтва арганізацыяй, меўшага вялікую павагу і папулярнасць як у Мінскай губерні, так і за яе межамі. Аб яго неверагодным аўтарытэце і вядомасці ў грамадстве сведчыў такі факт, што калі землеўласнікі дакладна не ведалі адрас Вайніловіча, то пісалі на канверце проста «Пан Эдвард. Мінск», і лісты даходзілі да адрасата ў 90-тысячным горадзе. Камунікабельнасць, здольнасць адразу арыентавацца ў розных прафесійных і сацыяльных абставінах, вялікі жыццёвы вопыт, хрысціянская набожнасць, рэалізм, лаяльнасць у адносінах да апанентаў дазвалялі Вайніловічу ўмела кіраваць таварыствам, пазбягаць вострых момантаў, якія б маглі пашкодзіць людзям і арганізацыі. Ацэньваючы ўплыў Эдварда Вайніловіча на дваран Мінскай губерні, граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі ў сваіх мемуарах паважліва напісаў, што Вайніловіч стварыў самым шляхетным кіраўніцтвам сваю «Мінскую дзяржаўку».
Створаныя раней Віцебскае (1876) і пазней Магілёўскае (1879), Віленскае (1899), Ковенскае (1900) і Гродзенскае сельскагаспадарчыя таварыствы (1901) налічвалі меней членаў, чым Мінскае, — прыблізна 300—400 чалавек, галоўным чынам мясцовых дваран-каталікоў (да 90 %). На чале Гродзенскага таварыства стаялі князь Станіслаў Святаполк-Чацвярцінскі (1838—1916) і Канстанцін Скірмунт (1866—1949), Віленскага — Іпаліт Гечэвіч (1854—1935), Ковенскага — Аляксандр Мяйштовіч (1864—1943), Магілёўскага — Станіслаў Венцлавовіч, Віцебскага — Станіслаў Лапацінскі (1851—?). Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі фактычна стала цэнтральным у Паўночна-Заходнім краі, на якое аглядаліся сельскагаспадарчыя таварыствы астатніх літоўска-беларускіх губерняў, а Эдвард Вайніловіч — неафіцыйным лідарам карэнных дваран Паўночна-Заходняга краю, згрупаваных у сельскагаспадарчыя таварыствы.
Захаванне своеасаблівасці краіны
Пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў ва ўмовах палітыкі працяглага і моцнага ідэалагічнага, асіміляцыйнага і эканамічнага націску з боку расійскага царызму на мясцовых дваран (галоўным чынам, польскамоўных і каталікоў, якія называлі сябе і «літоўцамі» («літвінамі»), і «палякамі») апошнія здолелі ўсё ж захаваць сваю этнічную самасць і значны працэнт у агульнай структуры землеўладання ў Паўночна-Заходнім краі. Немалая роля ў гэтым належала дзейнасці мясцовых таварыстваў сельскай гаспадаркі, што дазваляла мясцовым дваранам каардынаваць працу па ўдасканаленні кіравання гаспадаркай сваіх маёнткаў (для павышэння эфектыўнасці) і займацца ўзаемнай фінансавай дапамогай, каб утрымліваць свой эканамічны ўплыў у губернях Паўночна-Заходняга краю. Дзейнасць МТСГ і іншых падобных таварыстваў у апошняй трэці XIX — пачатку XX ст. была прамой рэалізацыяй прынцыпаў «арганічнай працы» і не выходзіла за межы т.зв. «згодніцтва» (польск. «ugoda») — імкнення да канкрэтнага паразумення з расійскім урадам і атрымання пэўных магчымасцей захавання своеасаблівасці сваёй краіны ў моўнай, рэлігійнай і адміністрацыйнай сферах як умовы такога паразумення.
Смерць дзяцей і будаўніцтва Чырвонага касцёла ў Мінску
10 чэрвеня 1897 г. у прыватным жыцці Эдварда Вайніловіча здарылася трагедыя — памёр яго дванаццацігадовы сын Сямён, які пасля зробленай аперацыі па выдаленню міндалін заразіўся скарлацінай, эпідэміяй, што бушавала ў Еўропе. А 12 лютага г. 1903 г., не дажыўшы аднаго дня да свайго 19-годдзя, памерла іх дачка Гелена, верагодна, ад запалення лёгкіх. Гэтая смерць вельмі моцна ўдарыла па Эдвардзе Вайніловічу і яго жонцы Алімпіі; толькі вера была той сілай, якая дазволіла перажыць гора. Жадаючы захаваць памяць аб сваіх дзецях, Эдвард Вайніловіч вырашыў пабудаваць касцёл у гонар Святога Сымона і Святой Алены, якія былі святымі заступнікамі яго дзяцей:
Эдвард Вайніловіч абраў раманскі стыль для новага касцёла, бо, як сам адзначаў, у часы росквіту раманскага стылю ў Еўропе хрысціянства яшчэ не было падзелена на каталіцтва і праваслаўе:
У гэтым яшчэ раз праявілася вялікая талерантнасць Вайніловіча да розных канфесій і імкненне да еднасці грамадства, а не падзелу яго на варагуючыя лагеры.
Будаўніцтва касцёла Святога Сымона і Святой Алены ў неараманскім стылі пачалося ў маі 1905 г., восенню 1908 г. было скончана, а 21 лістапада 1910 г. адбылося яго ўрачыстае асвячэнне. Касцёл стаў самым вялікім у Мінску і атрымаў неафіцыйную назву «Чырвоны касцёл» з-за колеру цэглы, з якой быў пабудаваны.
Стрымліванне хваляванняў
У 1905 г. Эдвард Вайніловіч як аўтарытэтны кіраўнік уплывовай арганізацыі, лаяльнай да ўлад, не раз запрашаўся на надзвычайныя сходы мясцовай расійскай адміністрацыі на чале з мінскім губернатарам (1905—1906) Паўлам Курловым (1860—1923) для абмеркавання дзеянняў па спыненні хваляванняў у Мінску і Мінскай губерні падчас рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі. Новай праблемай для Эдварда Вайніловіча стала прыбыццё ў 1905 г. мноства палякаў (галоўным чынам інтэлігенцыі) з Варшаўскага генерал-губернатарства, якія былі выселены царскім урадам у Мінск за вольналюбівыя настроі і хваляванні і якія з невялікім жаданнем былі сустрэты ў горадзе мясцовым польскамоўным каталіцкім дваранствам: «Яны з уласцівай „караняжам“ прэзумпцыяй лічылі сябе прызначанымі кіраваць жыццём нашай старонкі, нягледзячы на тое, што не ведалі яе ўмоў быту і не разумелі пэўных асаблівасцей грамадскага ладу, такога рознага ў Каралеўстве і Міншчыне, дзе вёска звычайна была іншай мовы і іншай веры, чым панскі двор». Акрамя таго, гэтыя высяленцы з Польшчы пачалі прапагандаваць сацыялістычныя ідэі і ўступаць у шэрагі МТСГ, не заплаціўшы ўступныя ўзносы, але Вайніловічу ўдалося трымаць сітуацыю пад кантролем.
Указ аб верацярпімасці (1905)
Самае вялікае ўражанне на Эдварда Вайніловіча і мясцовых дваран, акрамя іншых пераўтварэнняў падчас рэвалюцыі, зрабіла выданне царскага ўказу аб верацярпімасці ад 17 красавіка 1905 г., бо ён «закранаў самыя патаемныя струны душы чалавека, а менавіта яго сумленне». Паведамленне Вайніловіча аб новым царскім указе ў касцёле ў Цімкавічах выклікала вялікую радасць парафіян і жаданне вярнуцца ў каталіцызм у многіх людзей Слуцкага павета, якія прымусова ў свой час былі пераведзены ў праваслаўе. Указ аб верацярпімасці дазволіў аднавіць дзейнасць Мінскай каталіцкай дыяцэзіі (епархіі), скасаванай расійскімі ўладамі ў 1869 г. з-за паўстання 1863—1864 гадоў. У 1905 г. у Мінск прыехаў прызначаны Рымам новы магілёўскі архібіскуп і мінскі біскуп граф Ежы-Юзаф Шэмбек (1851—1905), што стала знамянальнай падзеяй у жыцці горада і губерні. На Віленскім вакзале горада новага архібіскупа Эдвард Вайніловіч на чале дэлегацыі сустрэў прывітальнай прамовай, а пасля ў сваім ландо павёз у Марыінскі кафедральны сабор. Пазней, летам 1905 г., Эдварду Вайніловічу таксама было даверана сустрэць прывітальнай прамовай Шэмбека ў Нясвіжы, калі архібіскуп прыехаў на цырымонію перапахавання ў крыпце Фарнага касцёла Найсвяцейшага Божага Цела князя Антонія Радзівіла (1833—1904), памерлага ў Берліне.
Краёвасць і ідэя стварэння Краёвай партыі
У адрозненне ад украінскіх зямель, «краёвая ідэя» атрымала ў 1905—1906 гг. вялікі водгук і аказалася вельмі запатрабаванай у літоўска-беларускіх губернях, чаму паспрыяла фарміраванне побач з ліберальна-кансерватыўным ліберальна-дэмакратычнага кірунку «краёвасці», і стала патрыятычным памкненнем зламаць правінцыялізацыю літоўска-беларускіх губерняў у Расійскай імперыі.
Тым не менш, ідэя стварэння «краёвай» партыі, якая б ахоплівала тэрыторыю ўсяго Заходняга краю, не была адхілена цалкам: было вырашана паспрабаваць арганізаваць два сходы — у Вільні і Кіеве для стварэння дзвюх асобных «краёвых» партый, а пасля дзейнічаць кансалідавана. 11 красавіка 1906 г. Эдвард Вайніловіч у артыкуле «Польскае кола» («Kurier Litewski» № 80, 1906 г.) зноў выказваўся, што не варта «польскім» дэпутатам заходніх губерняў у Дзяржаўнай Думе і Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі ўваходзіць у фракцыю дэпутатаў ад польскіх губерняў («Каралеўства Польскага»), а трэба стварыць самастойную фракцыю, падкрэсліўшы неабходнасць салідарнасці ўсіх дэпутатаў з зямель былой Рэчы Паспалітай («Польшчы»). Задачай «краёвай партыі» Вайніловіч лічыў аб’яднанне ў яе шэрагах усіх іншых партый, якія ўзніклі на глебе «мясцовых патрэб», у т.л. Канстытуцыйна-Каталіцкай партыі Літвы і Беларусі і нават губернскіх сельскагаспадарчых таварыстваў, «бо ўсе яны хочуць працаваць для дабра Літвы і Русі і імкнуцца да роўнасці народаў, што спрадвеку насяляюць гэты Край». Гэта рабіла Вайніловіча адным з ідэолагаў і галоўным лідарам краёўцаў-кансерватараў.
У той час «краёвая партыя» не была створана, бо ў I і II Дзяржаўных Думах дэпутаты-краёўцы вырашылі абмежавацца ўваходам у шырокія парламенцкія кааліцыі («колы»).
Уплыў на выбары ў Дзяржаўную Думу
Меркаванні кіраўнікоў Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, якое аб’ядноўвала амаль усіх заможных і сярэднезаможных землеўласнікаў, у 1906 г., натуральна, мелі вырашальны ўплыў на выбары дэпутатаў ад Мінскай губерні з ліку дваран у I Дзяржаўную Думу, бо выбары ішлі па курыях і адзін голас маянткоўца быў роўны 15 галасам сялян і 45 галасам рабочых. У салоне Ядвігі Кастравіцкай на «палітычным абедзе» Эдвард Вайніловіч выказаўся, што патрэбна адно дэпутацкае месца прадставіць землеўласніку рускага паходжання, бо неталерантна ігнараваць права значнай колькасці рускіх землеўласнікаў у губерні. Гэтую прапанову падтрымаў і член МТСГ Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт (1830—1909), чый голас вызначыў вырашальную перавагу. Аднак у канечным выніку замест рускага маянткоўца была падтрымана кампрамісная фігура — дэпутатам быў абраны адвакат Аляксандр Робертавіч Лядніцкі (1866—1934), бо з аднаго боку Лядніцкі быў членам расійскай ліберальнай Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі («кадэтаў»), якая ў той час мела самы вялікі ўплыў сярод агульнарасійскіх партый, а з другога — членам Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, хоць і не маянткоўцам. Падтрымка аўтарытэтнага Эдварда Вайніловіча была вырашальнай для абрання Лядніцкага. Лядніцкі запэўніў Вайніловіча, што не будзе ніколі выступаць і галасаваць за прымусовае адабранне зямлі ў маянткоўцаў, што азначала б аслабленне пазіцый карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран, умовы існавання якіх у заходніх губернях і так былі дыскрымінацыйныя.
Абранне дэпутатам у Дзяржаўны Савет ад Мінскай губерні
У 1906 г. Эдвард Вайніловіч быў вылучаны ў якасці кандыдата на пасаду дэпутата ў Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі ад землеўладальніцкай курыі Мінскай губерні, бо дзейнасць на чале Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі даўно зрабіла асобу Эдварда Вайніловіча вядомай і аўтарытэтнай. Пазней у сваіх мемуарах, ён прызнаўся: ''«Аддаўна быў на гэтае становішча грамадскай думкай прадвызначаны, пра што не магу сказаць, што не бачыў; аднак, калі на апошнім перадвыбарчым сходзе вырашальнае слова было сказана, упала гэта на мяне як удар маланкі. Адчуваў, што, узначальваючы столькі год землеўладальнікаў, не меў права адмовіцца ад такога надта цяжкага абавязку, які на мяне ўскладалі, але адарвацца ад дому, ад сельскай гаспадаркі, ад сям’і, ад працы краёвай, так скажу, у прынцыпе было для мяне вельмі цяжка»''. У прамове пасля вылучэння ён амаль што паўтарыў галоўную ідэю свайго артыкула ў газеце «Kurier Litewski» (№ 80, 1906 г.): ''«Буду аднолькава незалежны як ад уплываў з-над Нявы і Масквы, так і ад указанняў з-над Віслы. Ніякіх мандатаў „imperatif“ не прымаю. Буду, як і дагэтуль, ісці ў кірунку, які падкажа ўласнае сумленне і ўласнае разуменне патрэб таго краю, які мяне пасылае. Калі такога хочаце — то гатовы»''.
12 красавіка 1906 г. Эдвард Вайніловіч быў абраны (ад землеўладальніцкай курыі) дэпутатам Мінскай губерні на трохгоддзе (1906—1909) у Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі, атрымаўшы значную перавагу: «за» прагаласавала 196 выбаршчыкаў, «супраць» — толькі 5. Яго кандыдатуру падтрымалі таксама землеўладальнікі рускага паходжання ў губерні.
Гэтая падзея знайшла сваё адлюстраванне на старонках успамінаў і князёўны Марыі-Малгажаты Радзівіл (1875—1962), жонкі графа Францішка Патоцкага (1877—1949): ''«„Кола Літвы і Русі“ несумненна пойдзе пад старшынствам пана Вайніловіча, які зараз ужо мае аўтарытэт і ўплыў непараўнальны. Разумны і мужны гэта чалавек. Гэта ён рэалізаваў нашы мары, пераўзыходзячыя вынікі выбараў на Міншчыне, дзе на восем месцаў забяспечылі сем палякаў. Выступае ён за адасобленасць прадстаўніцтва забранага краю: „Не будзем слухаць лозунгаў ні з Масквы, ні з Варшавы“, — азнаёміў публічна. Рад бы стварыць не другое „Польскае кола“, а „Кола інтарэсаў Літвы і Русі“, толькі не збіраецца»''. Аднак усё ж было створана два дэпутацкія колы.
Для Вайніловіча адкрыліся магчымасці для практычнай рэалізацыі ўласнай палітычнай пазіцыі. Ужо 25 красавіка 1906 г. Эдвард Вайніловіч сеў у цягнік у Баранавічах, які ішоў у Санкт-Пецярбург. ''«Замкнуўся ў сваім купэ і праз вокны развітваўся з айчыннымі краявідамі. <…> І так лёс вызначыў, што на працягу трох з лішнім год мераць мусіў тую прастору, паміж станцыяй Ляхавічы і Петраградам, аддаючы шмат свайго здароўя і сіл, тузаючы свае нервы і роспачна змагаючыся з процілегласцямі ў надзеі стварэння над Нявой лепшых умоў быту для краёў над Нёманам і Прыпяццю паложаных»''.
Выбранне Вайніловіча дэпутатам менавіта Дзяржаўнага Савета (а не Дзяржаўнай Думы) не было выпадковасцю, бо Дума была ніжняй, а Савет — больш прэстыжнай (з-за маёмаснага і адукацыйнага цэнзу для дэпутатаў) — верхняй палатай парламента Расійскай імперыі. Лідары губернскіх сельскагаспадарчых таварыстваў у Паўночна-Заходнім і Паўднёва-Заходнім краях былі неафіцыйнымі лідарамі карэнных дваран гэтых губерняў — элітай мясцовага грамадства, таму натуральна, што толькі яны балаціраваліся менавіта ў верхнюю палату і былі выбраны (Эдвард Вайніловіч, граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі, Дзмітрый Карыбут-Дашкевіч, граф Аляксандр Тышкевіч, Густаў Выкоўскі, Станіслаў Лапацінскі і граф Ян Алізар, Вацлаў Ялавіцкі, Станіслаў Сырачынскі).
Калегі заўважалі за Вайніловічам асаблівасці, якія ім падаваліся дзіўнымі: па прычыне ранняга аблысення Вайніловіч часта насіў парыкі (кудзелі накладнога валосся); валодаючы мільённым багаццем, часам ездзіў у вагоне трэцяга класа; па землях свайго маёнтка ездзіў на звычайным возе і, паводле слоў Аляксандра Лядніцкага, «часта затрымліваўся пры кожным селяніне, якога напаткаў і доўгія праводзіў размовы, быў ім блізкі, знаў іх патрэбы, і добра адзін аднаго разумелі».
Фарміраванне «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце
Сярод 196 абраных у 1906 г. членаў Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі колькасць польскіх дэпутатаў і тых, якія вызначалі сябе як «палякі», налічвала 18 чалавек: 9 прадстаўлялі дзевяць «заходніх губерняў» (Паўночна-Заходні край і Паўднёва-Заходні край), 7 — Варшаўскае генерал-губернатарства, а 2 былі абраны ад расійскай прамысловасці (з Санкт-Пецярбургу і Урала). Яшчэ да афіцыйнага адкрыцця парламента было створана неафіцыйнае аб’яднанне дэпутатаў — т.зв. «Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце, якое было створана з дзвюх салідарных частак: 9 прадстаўнікоў ад «заходніх губерняў» склалі «Кола Літвы і Русі»; а ўсе астатнія — «Кола Каралеўства Польскага».
Старшынёй «Кола Каралеўства Польскага» быў абраны граф Юзаф Астроўскі, а «Кола Літвы і Русі» — Эдвард Вайніловіч. Вайніловіч жа стаў старшынёй (як тады казалі па-польску, «прэзесам») усяго «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце, а Астроўскі — яго намеснікам. Абранне прадстаўніка ад «заходніх губерняў» на чале ўсяго аб’яднання не было выпадковым. У адрозненне ад дэпутатаў польскіх губерняў каталіцкія землеўласнікі «заходніх губерняў» лепей ведалі рускую мову, на якой трэба было выступаць у Дзяржаўным Савеце толькі без паперкі. У залежнасці ад сітуацыі яны маглі мовіць па-руску як з дэманстрацыйна «польскім», так і пецярбургскім акцэнтам. Аднак часцей за ўсё дэпутаты ад «заходніх губерняў» (Эдвард Вайніловіч і Іпаліт Корвін-Мілеўскі, а пазней — Аляксандр Мяйштовіч, Канстанцін Скірмунт і інш.) спецыяльна рабілі прамовы ў Савеце на чыстай літаратурнай рускай мове без акцэнту (чаго не маглі зрабіць, напрыклад, дэпутаты-немцы з прыбалтыйскіх губерняў), як бы жадаючы паказаць, якімі лаяльнымі і ўзорнымі грамадзянамі імперыі былі карэнныя каталіцкія дваране «заходніх губерняў». Абранне Вайніловіча, не самага заможнага сярод дэпутатаў «заходніх губерняў», лідарам «Саюза Колаў» было сведчаннем яго высокага аўтарытэту і шырокай вядомасці, заробленых дзякуючы дзейнасці ў МТСГ, ацэнкі яго інтэлектуальных здольнасцей і маральнай пазіцыі.
Канцэпцыя дзейнасці «Саюза Колаў», адным з галоўных аўтараў якой быў Вайніловіч, заключалася ў дэманстрацыі выразнай лаяльнасці па агульнапалітычных пытаннях і спадзяваннях, што за лаяльнасць большасць Дзяржаўнага Савета падтрымае «Саюз Колаў» пры абмеркаванні пытанняў — скасавання абмежавальных і дыскрымінацыйных законаў у адносінах да «асоб польскага паходжання» і ўвядзення аўтаноміі «заходніх губерняў». Дэпутаты «Саюза Колаў» у Дзяржаўным Савеце разлічвалі на кампраміс з расійскай манархічнай уладай і не бачылі ніякіх перспектыў падобнага кампрамісу з сацыялістамі, якія хацелі перагляду «зямельнага пытання» на карысць сялян.
Вялікую ролю ў палітычнай дзейнасці «Саюза Колаў» адыгрываў інтэлектуальны ўзровень. У прыватнасці, дэпутат ад Віленскай губерні граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі, які быў адным з найбольш яркіх прамоўцаў, ствараў выразную канкурэнцыю Вайніловічу, прэтэндаваў на ролю лідара «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і Краёў Літвы і Русі» і лічыўся нават (паводле меркавання князя Л. Львова) сапраўдным яго лідарам. Хоць сам Мілеўскі, як ён напісаў у сваіх мемуарах, адмаўляў сабе ў наяўнасці таленту лідарства, бо не ўмеў дараваць людзям іх недахопы, а Вайніловіча лічыў надзеленым арганізацыйнымі здольнасцямі ў поўнай меры.
=== Далучэнне «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце да групоўкі «цэнтра» === 27 красавіка 1906 г. у Санкт-Пецярбургу ў Зімнім палацы расійскі імператар Мікалай II урачыста адкрыў дзейнасць Дзяржаўнай Думы і рэфармаванага Дзяржаўнага Савета імперыі. Па цырымоніі Пётр Сталыпін (1862—1911) намякнуў Вайніловічу аб будучым супрацоўніцтве.
На першым сходзе Савета Вайніловіч выступіў пры абмеркаванні пытання аб амністыі, прапануючы амністыю «толькі для тых, хто парушыў публічныя правы, а не правы асобы». Гэта прыцягнула ўвагу, бо пасля сходу з ім пажадалі пазнаёміцца ўплывовыя асобы імперыі — Сяргей Вітэ (1849—1915), былы старшыня Савета міністраў, што стала пачаткам іх добрых адносін, прадстаўнікі «правых» у Савеце, міністр імператарскага двара барон Уладзімір Фрыдэрыкс (1838—1927), міністр унутраных спраў Пётр Дурнаво (1845—1915), адмірал Фёдар Дубасаў (1845—1912).
У Дзяржаўным Савеце дэпутаты «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце далучыліся да агульнарасійскай групоўкі дэпутатаў т.зв. «цэнтра» (прыблізна 80—100 дэпутатаў) з губернскіх маршалкаў (прадвадзіцеляў дваранства), земцаў і чыноўнікаў-лібералаў; прытрымліваліся сваёй стратэгіі; падтрымлівалі рэформы ўрада і хутка атрымалі аўтарытэт.
Вайніловіч так ахарактарызаваў стаўленне рускіх калег па Савеце да дэпутатаў «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце: «Увогуле, трэба прызнаць, што іх адносіны да нас, шчырыя ці няшчырыя, былі заўсёды амаль карэктнымі, і мы, калі не сваім лікам, то салідарнасцю, а таксама культурнасцю поглядаў выклікалі да сябе павагу».
Сам Вайніловіч у Дзяржаўным Савеце стаў членам аграрнай камісіі, а таксама фінансавай, дзе належаў да групы, якая займалася бюджэтам дзяржавы, што было вельмі адказным.
«Саюз аўтанамістаў» у I Дзяржаўнай Думе
У I Дзяржаўнай Думе дэпутаты з ліку мясцовых (каталіцкіх і польскамоўных) дваран (т.зв. «палякаў») Заходняга краю стварылі групоўку (20 чалавек — у тым ліку Раман Скірмунт) пад назвай «Краёвае кола Літвы і Русі» (ці «Дэпутацкае кола Літвы і Русі»), якая аб’ядналася з дэпутатамі ад польскіх губерняў (т.зв. «Польскім колам з Каралеўства Польскага») і склалі ядро парламенцкай групы «Саюза аўтанамістаў», у якую яшчэ ўвайшлі ўсе нацыянальныя групы дэпутатаў (63 дэпутата — татары, грузіны і інш.). Цалкам гэтая вялікая парламенцкая кааліцыя («Саюз аўтанамістаў») налічвала ў I Дзяржаўнай Думе да 120 чалавек і была моцным аб’яднаннем сіл для дасягнення дэцэнтралізацыі кіравання нацыянальнымі рэгіёнамі Расійскай імперыі і нацыянальнага раўнапраўя. «Саюз аўтанамістаў» узначаліў дэпутат Аляксандр Лядніцкі (1866—1934), выбраны ад Мінскай губерні, як вядома, па пратэкцыі Эдварда Вайніловіча. Само існаванне і дзейнасць Саюза аўтанамістаў поўнасцю адпавядала інтарэсам краёўцаў-кансерватараў, на чале якіх стаяў старшыня «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце» Расійскай імперыі Эдвард Вайніловіч.