Тарас_Рыгоравіч_Шаўчэнка
Першае падарожжа па Украіне. «Жывапісная Украіна» (1843–1844)
25 мая 1843 года Шаўчэнка з Пецярбурга з'ехаў ва Ўкраіну. Прыехаў да паэта Віктара Забілы на ягоным хутары Кукурыкыўшчына пад Барзной. Спыніўся ў Качаніўцы Чарнігаўскай вобласці, у маёнтку памешчыка Рыгора Тарноўскага. Пабываў Шаўчэнка і ў суседніх гарадах і сёлах: Іваніцы, Ічне, Грыгарыўцы, Батурыне і Власіўцы. У Грыгарыўцы ён гасцяваў у маёнтку памешчыка П. Скарападскага. У чэрвені 1843 года Шаўчэнка прыбыў у Кіеў, дзе пазнаёміўся з Міхаілам Максімовічам, Панцеляймонам Кулішам і многімі мастакамі, у прыватнасці, з Аляксеем Сенчыла-Стэфаноўскім. Тады паэт пабываў на знакамітых «кантрактавых кірмашах» на кіеўскім Падоле. У гэты час ён пазнаёміўся з будучым кірыла-мяфодзіеўцам В. Білазерскім. Пазнаёміўся паэт і з многімі студэнтамі Кіеўскага ўніверсітэта, моладзь цёпла прывітала яго як свайго любімага паэта. Аглядаючы і любуючыся гістарычнымі славутасцямі Кіева, Шаўчэнка рабіў замалёўкі ў сваім альбоме, пачатым яшчэ ў Пецярбургу. Разам з Кулішам Шаўчэнка наведаў Вышгарад і Межыгор'е, дзе агледзелі Кіева-Межыгорскі манастыр, гісторыя якога цесна звязана з Запарожскай Сеччу, і ў сваім альбоме паэт зрабіў малюнак алоўкам гэтага манастыра. На Палтаўшчыне наведаў Яўгена Грэбінку ў яго прытулку ў Мар'яніўцы. 11 ліпеня 1843-га — у дзень св. Пятра і Паўла — наведаў разам з ім пышную бяседу у хроснай маці Грабёнкі, удавы-генеральшы Таццяны Вільхіўскай у яе «ўкраінскім Версалі» ў Майсіўцы, дзе пазнаёміўся з паэтам Аляксандрам Афанасьевым-Чужбінскім і афіцэрам Якавам дэ Бальменам (пазней прысвяціў яму паэму «Каўказ»). У ліпені 1843 года ў Каваліўцы Шаўчэнка наведвае Аляксея Капніста — удзельніка руху дзекабрыстаў, сына аўтара «Оды на рабства» і камедыі «Ябяда» Васіля Капніста. У абодвух яны паехалі ў Ягатын, да Мікалая Рэпніна-Валконскага, дзе, жывучы на працягу кастрычніка – снежня 1843 года, па замове Аляксея Капніста Шаўчэнка выканаў дзве копіі з партрэта Мікалая Рэпніна (работы швейцарскага мастака Ё. Гарнунга). Знаёмства з сям'ёй Рэпніных стала адной з найважнейшых падзей у жыцці Шаўчэнкі. У гэтай сям'і паэт знайшоў не толькі прыхільнікаў свайго таленту, але і верных сяброў, найадданейшым з якіх была князёўна Варвара, якую ён пасля называў «незабыўным сябрам», а ён для яе стаў каханнем. Знаходзячыся ў Ягатыне, Шаўчэнка напісаў паэму «Трызна», якую прысвяціў князёўне. У тое ж лета паэт наведаў маёнткі сваіх новых знаёмых: Закрэўскіх у Бярозавай Рудцы, Якава дэ Бальмена ў Лыновыцы, Пятра Сялецкага ў Малютынцах, Аляксандра Афанасьева-Чужбінскага ў Іскіўцах і быў з ім на кірмашы ў Лубнах, Рэвуцкіх ў Іржаўцы, Галаганаў у Сакырынцах і Дзігцярах. 2 кастрычніка 1843 года гасцяваў у родным сяле Кырылаўцы, Звенігародскага павета, на Кіеўшчыне ў сястры і братоў. Вандраваў ён і такімі сёламі і гарадамі Чаркашчыны, як: Будышчэ, Лысянка, Шэндэрыўка, Гудзіўка, Мошны, Звэныгародка, Трахтэміраў і іншыя. У Бэрэзане, у маёнтку Платона Лукашэвіча, 9 кастрычніка 1843 года Шаўчэнка напісаў верш «Разрытая магіла». Гэты найраннейшы твор, які ўвойдзе ў рукапісную кнігу вершаў «Тры лета» (1843–1850). Непасрэдным штуршком да напісання верша былі археалагічныя раскопкі курганоў-магілаў у 1830–40-х гадах, якія ажыццяўляліся ва Украіне археаграфічнай камісіяй (немала магіл было каля Бэрэзані). Шаўчэнка, як іншыя ўкраінскія паэты-рамантыкі, негатыўна ставіўся да гэтай з'явы, лічачы гэтыя магілы-курганы помнікамі казацкага часу і сімвалам яго гераічнага мінулага. Акрамя таго, у 1843 годзе выйшла паэма Яўгена Грэбінкі «Багдан» на расейскай мове, якая ўзмацніла негатыўнае стаўленне Шаўчэнкі да Багдана Хмяльніцкага (асобныя ўрыўкі паэмы друкаваліся яшчэ ў 1839 годзе). У паэме Грэбінка праслаўляў Хмяльніцкага за тое, што ён «ля ног цара маскоўскага склаў свае гетманскія клейноды і шчасце прамое ўказаў з родаў у роды». Пахвальная тырада Грэбінкі выклікала абурэнне Шаўчэнкі адносна «Багдана», якое не праходзіла да канца яго жыцця. Пасля гэтага Шаўчэнка, на думку даследчыкаў, астудзеў да Грэбінкі, і, магчыма, спыніў з ім прыяцельства. Паводле ўспамінаў даследчыка жыцця і творчасці Шаўчэнкі П. Жура, восенню 1843 года паэт падчас падарожжа на Дняпровыя парогі і месца апошняй Запарожскай Сечы — наведаў такія гарады і вёскі: Пыратын, Лубны, Харол, Крэмэнчук, Вэрхнёдніпроўск, Екацярынаслаў (сучасны Дніпро), Аляксандраўск (Запарожжа), Нікапаль, Пакроўскэ, Крылоў (Новагеоргііўск), Чыгырын, Чаркасы, Шполу і іншыя. У лютым 1844 года Шаўчэнка выехаў з Украіны ў Пецярбург праз Маскву, дзе прабыў адзін тыдзень і пасябраваў з Міхаілам Шчэпкіным і Восіпам Бадзянскім. Шчэпкін стаў блізкім сябрам Шаўчэнкі, паэт прысвяціў яму ў 1844 годзе дзве паэзіі — «Заваражы мне, вяшчуне» і «Чыгрынэ, Чыгрынэ». Пасля дзевяцімесячнага знаходжання ва Украіне Шаўчэнка пражыў у Пецярбургу больш за год. Асноўнай мэтай вяртання Шаўчэнкі ў імперскую сталіцу было завяршэнне навучання ў Акадэміі мастацтваў, ён так напружана працаваў, што нават улетку 1844 года не наведваў Украіну.