cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Селішча (Гарадоцкі раён)
Се́лішча — аграгарадок (да 2010 г. вёска ) ў Даўгапольскім сельсавеце Гарадоцкага раёна Віцебскай вобласці. На рацэ Бярноўка. За 21 км ад горада Гарадок, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Бычыха.
Гісторыя
У канцы 18 ст. аграгарадок у Гарадоцкім павеце Полацкай губерні. У 1803—1830 гг. казённы маёнтак Сяліцкі ў валоданні жонкі тайнага саветніка Тарбеева, памешчыцы Гарбачэўскай, памешчыкаў Лукашэвіча, Місуна. У 1831 годзе казной маёнтак перададзены ў кіраванне памешчыку Хлюзінскаму. У сярэдзіне 19 ст. маёнтак, цэнтр Селішчанскага староства ў Гарадоцкім павеце Віцебскай губерні. У 1863 годзе ў Селішчы дзейнічала сельская школа. З 1860-х гг. цэнтр воласці. Працавалі бібліятэка і народнае вучылішча. З 1923 г. Селішча ў Віраўлянскай воласці Віцебскага павета. З 24 жніўня 1924 г. Селішча — цэнтр сельсавета ў Гарадоцкім раёне Віцебскай акругі (з 20.2.1938 г. у Віцебскай вобласці). У 1930-х гг. створаны калгас «Чырвоны металіст», працавалі кузня, маслазавод, шавецкая майстэрня, ільнозавод.
Падчас Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 года вёска акупавана нямецкім войскамі. Вызвалена 19 снежня 1943 г. у ходзе Гарадоцкай аперацыі.
Інфрастуктура
У Селішчы дзейнічаюць:
Транспарт
Аўтамабільнымі дарогамі Селішча звязана з Гарадком, аграгарадком Віраўля, аграгарадком і чыгуначнай станцыяй Бычыха, вёскамі Сураўні, Пралетарск, Кісялі і інш. Праз вёску пралягаюць аўтобусныя маршруты Віцебск—Іванаўка, Гарадок—Іванаўка, Гарадок—Ноўка.
Прэфект горада
Прэфект горада (Praefectus urbi) — рымская службовая асоба, якая прызначалася для кіравання Рымам (пазней і Канстанцінопалем) у адсутнасць консулаў ці, пазней, імператара. Пасада ўзнікла ў царскі перыяд, існавала ў часы рэспублікі і імперыі. Прэфект горада меў вялікае значэнне ў позняй антычнасці. Гэта служба перажыла распад Заходняй Рымскай імперыі і праіснавала да XIII стагоддзя ў Канстанцінопалі.
Селішча (Гарадоцкі раён)
Памятныя мясціны
У вёсцы знаходзяцца брацкія вайсковыя могілкі 543 савецкіх воінаў, загінуўшых у 1943—1944 гг.
Прэфект горада
Царскі перыяд
У 753 годзе да н.э. Ромул заснаваў горад Рым і заснаваў манархію. Ён таксама стварыў службу Custos Urbis (апякун горада) у якасці намесніка цара ў яго адсутнасць. Як другая па значэнні службовая асоба ў дзяржаве, Custos Urbis быў асабістым прадстаўніком цара. У адсутнасць цара Custos Urbis ажыццяўляў усе яго паўнамоцтвы, уключаючы паўнамоцтвы склікаць сенат, народныя сходы і ўжыванне сілы ў выпадку ўзнікнення надзвычайнай сітуацыі. Тым не менш, сапраўдная абсалютная ўлада ў яго была толькі ў межах сцен Рыма. Ромул прызначыў Дэнтэра Рамулія ў якасці першага Custos Urbis, трэці цар Тул Гастылій прызначыў на гэту пасаду Нуму Марцыя, а сёмы цар Тарквіній Горды прызначыў Спурыя Лукрэцыя Трыцыпіціна.
Рэспубліканскі перыяд
Пасля выгнання Тарквінія Гордага ў 510 годзе да н.э. і ўтварэння Рэспублікі ў 509 годзе да н.э. абавязкі Custos Urbis заставаліся нязменнымі: наяўнасць улады толькі ў межах горада Рыма і пажыццёва прызначаныя консуламі. Custos Urbis ажыццяўляў бы ўсе паўнамоцтвы консулаў, калі б яны былі выгнаны з Рыма. Гэтыя паўнамоцтвы ўключалі скліканне сената і курыятных каміцый, а падчас вайны — вяршэнства над арміяй. Першая значная змена на пасадзе адбылася ў 487 годзе да н.э., калі служба стала выбарнай магістратурай. Custos Urbis абіраўся цяпер курыятнымі каміцыямі, і ім мог стаць толькі былы консул. Каля 450 гады да н.э., з прыходам да ўлады дэцэмвіраў, пасада Custos Urbis была пераназвана ў praefectus urbi (прэфект горада Рыма). Прэфект горада, пазбаўлены большыя часткі сваіх паўнамоцтваў і абавязкаў, стаў адыгрываць толькі цырыманіяльную ролю. Большасць паўнамоцтваў і абавязкаў прэфекта былі перададзены прэтару. Прэфект горада абіраўся кожны год з дазволу консула, каб адсвяткаваць свята лацінаў. Прэфект горада доўга не меў права склікаць сенат і засядаць у ім.
Рым
Калі першы рымскі імператар Актавіян Аўгуст ператварыў Рымскую рэспубліку ў Рымскую імперыю ў 27 годзе да н.э., ён рэфармаваў службу прэфекта па прапанове свайго сябра Мецэната. Аўгуст падаў прэфекту горада ўсе паўнамоцтвы, неабходныя для падтрымання парадку ў горадзе. Улада прэфекта горада выходзіць за межы Рыма ў порт Осція, а таксама ў зону 140 кіламетраў вакол Рыма. Выступаючы ў якасці начальніка Рыма, прэфект быў начальнікам усіх цэхаў і калегій, нёс адказнасць (праз прэфекта аноны) у забеспячэнні горада збожжам з-за межы, кантраляваў службовых асоб, адказных за асушванне Тыбра і падтрыманне гарадской каналізацыі і сістэмы водазабеспячэння, а таксама помнікаў. Калі прэфект не мог забяспечыць дастатковыя запасы, часта ўспыхвалі бунты. Для прыгнечання іх прэфекту перадалі пад кіраванне рымскую паліцыю з іх начальнікам. У абавязкі прэфекта ўваходзіла таксама выданне законаў, прынятых імператарам. Паступова судовыя паўнамоцтвы прэфекта былі пашыраны, яму былі вернуты абавязкі, раней аднятыя. Нават намеснікі правінцый падвяргаліся суду прэфекта. Прэфект таксама валодаў судовай уладай па крымінальных справах. Першапачаткова гэтыя паўнамоцтвы ажыццяўляліся сумесна з квестарамі, а ў трэцім стагоддзі яны ўжо ажыццяўляліся адным прэфектам. У позняй імперыі прэфекту было прадстаўлена шмат улады ў сувязі з выдаленнем імператарскага двара з Рыма. Гарадская прэфектура перажыла падзел Заходняй Рымскай імперыі. Апошняя згадка пра рымскіх гарадскіх прэфектаў адносіцца да 879 год.
Канстанцінопаль
Калі імператар Канстанцін I Вялікі заснаваў Канстанцінопаль, ён зрабіў начальнікам над горадам прэфекта. У канцы 359 года Канстанцый II пашырыў паўнамоцтвы канстанцінопальскага прэфекта да роўных з рымскім. Такім чынам, прэфект займеў вялікі аўтарытэт і шырокія паўнамоцтвы. Прэфект таксама з'яўляўся фармальным кіраўніком Сената, ён старшынстваваў на яго паседжаннях. Кандыдатура прэфекта зацвярджалася сенатам. Ён нёс аднаасобную адказнасць за адміністрацыю горада Канстанцінопаля. Яго задачы былі разнастайнымі, пачынаючы ад падтрымання парадку ў горадзе да кантролю над калегіямі і дзяржаўнымі ўстановамі. Гарадская паліцыя патрапіла пад уладу прэфекта, а гарадская турма была размешчана ў склепе прэторыі, размешчанай перад форумам Канстанціна. У эпоху Візантыйскай імперыі прэфект лічыўся вярхоўным суддзёй у сталіцы пасля самага імператара. Яго роля ў эканамічным жыцці горада таксама мела прынцыповае значэнне. Акрамя таго, прэфект быў адказным за прызначэнне выкладчыкаў ва ўніверсітэце Канстанцінопаля, а таксама за размеркаванне збожжа ў горадзе. З канца IX стагоддзя ў прэфекта было два памочнікі. Пасада праіснавала да пачатку XIII стагоддзя з адносна некранутымі функцыямі і паўнамоцтвамі, але пасля Чацвёртага крыжовага паходу яна знікла.
Лаяш Фюр
Лаяш Фюр (Lajos Für;, Эдзьхазашрадоц, Венгрыя — , Будапешт, Венгрыя) — венгерскі дзяржаўны дзеяч, міністр абароны Венгрыі (1990—1994).
Біяграфія
У 1954 г. скончыў гістарычны факультэт Універсітэта імя Лаяша Кошута. У 1956 г. стаў асістэнтам прафесара таго ж універсітэта. Актыўны ўдзельнік падзей 1956 г., адзін іх распрацоўшчыкаў патрабаванняў паўстанцаў у Дэбрэцэне. Пасля ўводу савецкіх войскаў быў інтэрнаваны, звольнены з працы. У 1957 г. эміграваў у Францыю, але праз некалькі месяцаў вярнуўся. Да 1958 г. заставаўся без працы, потым быў бібліятэкарам, грузчыкам і настаўнікам пачатковай школы.
Пасля аб'яўлення ўсеагульнай амністыі 1963 г.:
У 1990—1994 гг. — міністр абароны ў правацэнтрысцкім кабінеце Ёжэфа Антала. У 1990 г быў абраны ў Нацыянальны Сход, у 1996 г. пакінуў шэрагі ВДФ, застаючыся незалежным дэпутатам.
У 2007 г. прыняў рашэнне пра сыход з палітыкі.
Мемарыял Воінскай Славы (Лудчыцы)
Мемарыял Воінскай Славы — мемарыял, размешчаны за 1,5 км ад в. Лудчыцы (Быхаўскі раён Магілёўскай вобласці). Пабудаваны на Лудчыцкай вышыні, месцы жорсткіх баёў за вызваленне Беларусі ў 1943 і 1944 гадах. Адкрыты 24 чэрвеня 1984 года. Аўтары: скульптары П. Белавусаў і У. Лятун, архітэктары В. Бялянкін і М. Мызнікаў, інжынер Б. Шчарбакоў.
Архітэктура
Дамінантай мемарыяла з’яўляецца пастаўленая на ўзгорку сімвалічная фігура Баяна (вышыня 10 м, сілумін), які апявае подзвіг воінаў-герояў. Каля падножжа ўзгорку пляцоўка, па краі яе на авальнай сцяне змешчаныя гарэльефныя партрэты Герояў Савецкага Саюза, якім прысвоена гэта званне за баі на Быхаўшчыне: I. А. Барысевіча, П. Д. Вінічэнкі, С. Іскаліева, У. К. Марцінава, Г. С. Размадзе, Г. Якубава (вышыня каля 3,5 м, бетон, мармуровая крошка); пад партрэтамі на абліцаванай чорным гранітам частцы сцяны імёны і званні герояў. На пляцоўцы размешчаныя гранітная пліта з бронзавай пяціканцовай зоркай і чашай для запальвання рытуальнага агню і абліцаваная гранітам стэла (вышыня каля 3 м) з інфармацыйным надпісам.
ФК Узда
«Узда» — беларускі футбольны клуб з горада Узда. У 2021—2022 гадах выступаў у Другой лізе чэмпіянату Беларусі.
Гісторыя
У 2000-я каманда выступала ў чэмпіянаце вобласці пад назвай «Аўтамабіліст», займала месца ў асноўным у сярэдзіне турнірнай табліцы. У 2011 годзе, пасля гадавой адсутнасці, каманда вярнулася ў чэмпіянат вобласці пад назвай «Беліта-Вітэкс». Дзякуючы спонсарству аднайменнага прадпрыемства, каманда ў 2012 і 2013 гадах стала чэмпіёнам Мінскай вобласці, а ў 2014 годзе заявілася ў Другую лігу чэмпіянату Беларусі. Склад каманды быў укамплектаваны ў асноўным вопытнымі ігракамі, яна амаль не мела мясцовых выхаванцаў. «Беліта-Вітэкс» доўгі час змагалася за выхад у Першую лігу, аднак скончыла сезон на 4-м месцы.
У 2015 годзе, нягледзячы на прапанову атрымаць месца ў Першай лізе замест «Мінска-2», які спыніў існаванне, каманда засталася ў Другой лізе і паставіла сабе мэты выйграць турнір. У чэрвені 2015 года, пасля спынення супрацоўніцтва з кампаніяй «Беліта-Вітэкс», каманда атрымала назву «Узда». Па выніках сезона 2015 «Узда», якая доўгі час была лідарам, заняла другое месца і атрымала права на ўдзел у Першай лізе.
У пачатку 2016 года ўдзел «Узды» ў Першай лізе доўгі час быў пад пытаннем, бо камандзе трэба было знайсці значныя сродкі для выступлення. У сакавіку каманда абвясціла аб тым, што выступіць у Першай лізе, аднак у выніку не была дапушчана з-за невыканання патрабаванняў па інфраструктуры стадыёна, і пазней адмовілася і ад удзелу ў Другой лізе. У маі было абвешчана, што каманда ў новым складзе выступіць у чэмпіянаце Мінскай вобласці, дзе ў 2016 годзе яна заняла 9-е месца з 12.
У красавіку 2017 года стала вядома пра вяртанне «Узды» ў склад удзельнікаў Другой лігі. Сезон 2017 каманда скончыла на 9 месцы, у наступным сезоне наблізілася да лідараў, аднак не змагла змагацца за выхад у Першую лігу, скончыўшы сезон на пятым радку табліцы. У сезоне 2019 «Узда» выступала нестабільна — часам набірала ачкі з лідарамі, але пры гэтым магла саступаць аўтсайдарам; у выніку каманда заняла сёмае месца.
У лютым 2020 года «Узда» адмовілася ад удзелу ў Другой лізе ў новым сезоне і правяла яго ў чэмпіянаце Мінскай вобласці. У 2021 годзе ў выніку аб’яднання Другой лігі з чэмпіянатамі абласцей «Узда» зноў далучылася да Другой лігі, дзе здолела выйсці ў плэй-оф і саступіла там у 1/8 фіналу «Маларыце» (0:2, 1:5). У 2022 годзе каманда ўжо выступала значна горш, была аўтсайдарам дывізіёна Мінскай вобласці.
У сакавіку 2023 года стала вядома, што «Узда» не згуляе ў Другой лізе ў сезоне 2023.
Стадыён
Гульні праводзіць на гарадскім стадыёне Узды, а некаторыя матчы на стадыёне «Беліта-Вітэкс» у вёсцы Цеплень.
Будынак былой земляробчай школы (Лужасна)
Будынак былой земляробчай школы — будынак у в. Лужасна Віцебскага раёна. Узведзены ў другой палове XX ст. Помнік архітэктуры мадэрну. У будынкі размешчаны Лужаснянскі дзяржаўны аграрны каледж імя Ф. А. Сурганава.
Гісторыя
Пабудаваны ў другой палове XX ст. у стылі мадэрн. Рэканструяваны ў 1905—1909 гг. г. у будынку адкрытая земляробчая школа, пасля Другой сусветнай вайны знаходзілася сярэдняя школа, з 1954 г. — сельскагаспадарчы тэхнікум.
Архітэктура
Мураваны двухпавярховы Г-падобны ў плане будынак. У аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі вылучаецца трохпавярховая кутняя частка з уваходам, сіметрычнай групоўкай праёмаў, складанымі шчытамі. Паміж імі размешчаны высокі спічасты шацёр, які надае выразнасць сілуэту будынку. Фасады вырашаныя ў двух колерах. Вокны на другом паверсе з лучковым завяршэннем, на першым — прамавугольныя. Планіроўка калідорная. На кожным паверсе па тры пакоі. Захаваліся белыя кафляныя печы.
Гардыян III
Марк Антоній Гардыян (Marcus Antonius Gordianus), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як Гардыян III, — рымскі імператар у 238—244 гадах.
Гардыян III быў унукам Гардыяна I. Пасля забойства імператара Максіміна Фракійца і нядоўгатэрміновага кіравання сенацкіх стаўленікаў Бальбіна і Пупіена прэтарыянская гвардыя абвясціла юнага Гардыяна імператарам. У 242—244 гадах ён вёў вайну на дунайскай мяжы, а потым абвясціў кампанію супраць дзяржавы Сасанідаў, падчас якой сканаў у Месапатаміі.
Паходжанне
Будучы імператар Марк Антоній Гардыян нарадзіўся ў Рыме 20 студзеня 225 года. Згодна іншай версіі, Гардыян III нарадзіўся ў 226 годзе. Пытанне пра тое, хто быў яго бацькамі, застаецца вельмі спрэчным. Згодна «», яго бацькамі былі дачка Гардыяна I Мецыя Фаўсціна і сенатар Юній Бальб. Аднак у той жа час сам пісьменнік піша, што, магчыма, бацькам з'яўляецца Гардыян II, сын Гардыяна I.
Сучаснымі гісторыкамі прынята версія, што маці Гардыяна III была дачка Гардыяна I, а бацькам — рымскі сенатар, чыё імя невядомае (прыведзеныя вышэй імёны, узятыя з «Гісторыі Аўгустаў», лічацца выдуманымі). Псеўда-Аўрэлій Віктар, кажучы пра бацьку Гардыяна, ужывае ў адносінах да яго тэрмін «clarissimo», што ў перакладзе азначае «шляхетны». Па ўсёй бачнасці, бацька Гардыяна III сканаў яшчэ да пачатку афрыканскага паўстання ў 238 годзе, падчас якога яго сына абвясцілі імператарам.
Выгляд і асабістыя якасці
Адзінай крыніцай, што дае найболей поўнае апісанне асабістых якасцей і выгляды імператара Гардыяна III, з'яўляецца складанка імператарскіх біяграфій «Гісторыя Аўгустаў»:
"«Гардыян быў жыццярадасным, прыгожым, абыходлівым маладым чалавекам — усім ён падабаўся, у жыцці быў прыемны, адрозніваўся адукаванасцю — словам, ён валодаў усімі дадзенымі, апроч узросту, каб быць імператарам <…> яго любілі, як нікога з гасудароў, і народ, і сенат, і ваяры »."
Бюст, што знаходзіцца ў Нацыянальным музеі ў Рыме, малюе Гардыяна юнаком з даўгаватай галавой, вялікімі вачамі, поўнымі вуснамі і глыбокай ямачкай на падбародку.
Узыходжанне на прастол
У 235 годзе, пасля забойства імператара Аляксандра Севера ў Маганцыяку, сталіцы правінцыі Ніжняя Германія, Максімін Фракіец быў абвешчаны імператарам, нягледзячы на моцную апазіцыю з боку сената і варожасць насельніцтва. У 238 годзе, калі Максімін знаходзіўся ў Паноніі і праводзіў кампанію супраць прыдунайскіх народаў, у правінцыі Афрыка бліснула паўстанне мясцовага насельніцтва, незадаволенага падатковай палітыкай прынцэпса, у выніку якога імператарамі былі абвешчаны Гардыян I і Гардыян II (адпаведна дзядуля і дзядзька Гардыяна III), якія былі прызнаны сенатам, а юнаму Гардыяну былі абяцаны консульства і тытул цэзара, тым часам як Максімін і яго сын былі абвешчаны «ворагамі народа». Аднак у Рыме знаходзіўся дакладны прыхільнік Максіміна, Віталіян, які мог супрацівіцца падзеям. Але тым не менш трынаццацігадовы ўнук Гардыяна I ніколі не стыкаўся з цяжкасцямі свайго становішча з-за паўстання дзеда, таму што Віталіян быў забіты агентамі, дасланымі ў Рым Гардыянам I у пачатку мяцяжу.
Паўстанне ў Афрыцы неўзабаве было падаўлена пад правадырствам нумідыйскага намесніка Капелана. Пасля таго як у Рыме пра гэта пазналі (па ўсёй бачнасці, бліжэй да канца красавіка 238 года), была сабрана група з дваццаці сенатараў-, раней арганізаваных у камітэт па абароне Італіі ад Максіміна, і галасаваннем з іх ліку выбралі адразу двух новых імператараў — Пупіена і Бальбіна. Новыя імператары павінны былі працягнуць кіраўніцтва паўстаннем супраць Максіміна. Аднак некаторыя сенатары, незадаволеныя дадзеным выбарам, адразу ж узбудзілі сваіх і членаў іх сем'яў для таго, каб перашкодзіць публічнаму ўступу Пупіена і Бальбіна ў імператарскую пасаду. Апроч таго, Пуп ен не карыстаўся папулярнасцю ў бытнасць сваю гарадскім прэфектам Рыма, і многія простыя рымляне былі не супраць узяць удзел у выступах супраць яго ўзыходжання на прастол. Незадаволеныя запатрабавалі, каб імператарская ўлада надалей прыналежала роду Гардыянаў. Потым нехта ўспомніў, што ў Гардыяна I застаўся ўнук. Каб супакоіць мяцежнікаў (а таксама атрымаць доступ да багацця Гардыянаў), на загад Бальбіна і Пупіена было адпраўлена некалькі чалавек за ўнукам Гардыяна I. Знойдучы хлопчыка дома, пасланцы паднялі яго на плечы і вынеслі да натоўпу, паказваючы, што гэта і ёсць унук Гардыяна I. Хлопчыку далечы імя дзеда — Марк Антоній Гардыян, а сенат абвясціў яго цэзарам, правадыром моладзі, а таксама спадчыннікам двух імператараў-суправіцеляў.
Пасля гібелі Максіміна пры аблозе Аквілеі, магчыма, у пачатку чэрвеня 238 года, канфлікты паміж двума імператарамі, а таксама паміж імі і легіянерамі з простымі рымлянамі выйшлі на першы план. У сярэдзіне лета салдаты прэтарыянскай гвардыі, незадаволеныя з'яўленнем у Пупіена асабістай варты, набранай з германцаў, напалі на імператарскі палац падчас цырымоніі закрыцця Капіталійскіх гульняў, схапілі і забілі сенацкіх імператараў, а юнага Гардыяна абвясцілі аднаасобным правіцелем.
Пачатак кіравання (238—242 гады)
Пра пяцігадовае кіраванне імператара Гардыяна III вядомыя адносна нешматлікія дэталі. Яго ўнутраная і вонкавая палітыка сталі працягам палітыкі дынастыі Севераў. Бяспека імперскіх меж працягвала заставацца найболей актуальнай праблемай. Першы год кіравання Гардыяна III слаба асветлены ў крыніцах. Пупіен і Бальбін падпалі пад праклён памяці. Цяжка высветліць, як паўплывала ўзыходжанне новага імператара на прастол на сенатарскае саслоўе (калі такі ўплыў зусім быў): ці быў хто-небудзь ссунуты са сваёй пасады ці наадварот падтрымаў новага прынцэпса. Па ўсёй бачнасці, сем'і, што карысталіся аўтарытэтам пры Северах (а некаторыя яшчэ і пры Антанінах), працягнулі кантраляваць важныя ўрадавыя пасады ў адміністрацыі юнага імператара.
Спачатку ўрад Гардыяна III заставаўся пад кантролем сената. Аднак сенат змушаны быў распачынаць кожнае дзеянне з асцярожнасцю, бо яму даводзілася лічыцца з думкай салдат, якія лічылі Гардыяна сваім стаўленікам. Ва ўсякім разе адміністрацыя малалетняга імператара рызыкнула расфармаваць III Аўгустаў легіён, які браў удзел у падаўленні паўстання яго дзеда і дзядзькі. Памяць дзвюх першых Гардыянаў шанавалі з такой стараннасцю, што іх юны сваяк прыняў тытул «Пій» (Pius — «набожны»), які з тых часоў увесь час з'яўляўся на ўсіх адчаканеных у яго кіраванне манетах.
У 240 годзе ў Афрыцы зноў бліснула паўстанне, гэтым разам пад кіраўніцтвам праконсула, які таксама быў абвешчаны імператарам. Паколькі роспуск III Аўгустава легіёна пазбавіў правінцыю Афрыка патрэбнай ваеннай абароны, на падаўленне мяцяжу Сабініяна давялося скіроўваць рымскія падраздзяленні намесніка Фальтонія Рэстытуціяна з суседняй Маўрэтаніі. У адрозненне ад падзей 238 года бунт Сабініяна не знайшоў падтрымкі ў іншых частках Рымскай імперыі.
Вялікую пагрозу ўяўляла сітуацыя на дунайскай мяжы. Падчас кароткачасовага кіравання Бальбіна і Пупіена готы уварваліся ў правінцыю Ніжняя Мёзія і ўчынілі над рабаванню горад. У той жа час, племя дакійскага паходжання, пераправіліся праз Дунай некалькі заходней. Намеснік Ніжняй Мкзіі Тулій Менафіл склаў з готамі мірнае пагадненне, прапанаваўшы ім штогадовую выплату даніны ў памен на захопленых імі ў палон рымскіх легіянераў, потым аднак, ледзь досыць узмацніўшы сваю армію, адмовіўся ад падобнага дагавора з карпамі. У 239 годзе ў верхнемезійскім горадзе былі выпушчаны манеты, на якіх былі адчаканены надпісы, што абвяшчалі новую эпоху ў гісторыі правінцыі — эпоху ўсебаковай рэарганізацыі ўсёй вобласці, улучаючы мадэрнізацыю пагранічнай абарончай лініі.
У канцы 240 года ці ў пачатку 241 года палітычны рэжым зведаў важныя змены: Гардыян III прызначыў прэфектам прэтарыянскай гвардыі, які неўзабаве набыў вялікі ўплыў на маладога імператара. Калегай Цімесіфея стал. Цімесіфей, які паходзіў з усходніх правінцый, зрабіў пышную кар'еру ў якасці намесніка ў розных правінцыях, пачынаючы ад Аравіі да Галіі і ад Азіі да Германіі. Здольнасці прэфекта хутка зрабілі яго цэнтральнай фігурай ва ўрадзе Гардыяна III, а яго аўтарытэт быў павялічаны за кошт шлюбу яго дачкі з юным прынцэпсам улетку 241 года. Гэта падзея была адзначана выпускам у яе гонар манет з прысвячэннем «VENVS VICTRIX» — пераможнай багіні кахання. На думку французскага гісторыка Крысціяна Сеціпані, у іх шлюбе нарадзілася дачка, імя якой, меркавана, было Фурыя.
Гардыян III досыць талерантна ставіўся да хрысціянам, не перашкаджаючы шыранню хрысціянства сярод насельніцтва. Па паведамленні, эпоха кіравання Гардыяна III адзначана дзейнасцю Арыгена. Апроч таго, юны прынцэпс быў прыхільнікам філосафа Плаціна. Пры Гардыяне былі пашыраны жаўнерні для салдатаў ў Рыме.
Персідскі паход
Цяжкасці на Дунаі працягваліся, але вялікая небяспека навісла над усходнімі рымскімі межамі. Агрэсіўная экспансія адноўленай Персідскай імперыі пад кіраваннем цара з дынастыі Сасанідаў працягнулася пры яго сыне і наступніку, які прыняў пры ўзыходжанні на трон задзірлівы тытул «Цара цароў іранскіх і неіранскіх». У цэнтры персідскай увагі было пашырэнне сваіх тэрыторый у Верхняй Месапатаміі (паўднёвы ўсход Турцыі, Паўночная Сірыя і Паўночны Ірак), большая частка якой знаходзілася пад прамым рымскім кантролем на працягу больш аднаго пакалення. Па ўсёй бачнасці, у апошнія месяцы кіравання Максіміна Фракійца (238 год) Ардашыр захапіў Кары і (хоць па версіі візантыйскіх гісторыкаў дадзеная падзея адбылася ў 241 годзе, ужо пры Шапуры, пасля захопу Хатры). У 239 годзе быў узяты. У 240 годзе хворы Ардашыр, мусібыць, зрабіў свайго сына Шапура суправіцелем. Цягам гэтага года Хатра, дзе знаходзіўся ваенны рымскі гарнізон, была захоплена персідскай арміяй. Паведамленне пра тое, што таксама пала Антыёхія, падаецца лжывым. Аднак перыяд 240—241 гадоў адзначаны перапынкам кляпання манет на Антыяхійскім манетным двары, што можа ўскосна паказваць на часовы пераход горада пад кантроль персаў.
Цімесіфей пачаў арганізоўваць і ў 242 годзе разам з Гардыянам, які папярэдне адкрыў, адправіўся з войскам на ўсход. Калі ў 241 годзе Тулій Менафіл быў зняты са сваёй пасады намесніка Ніжняй Мезіі, аднавіліся напады прымежных плямён, якія палічылі, што ўсе пагадненні, заключаныя з Менафілам, з'яўляюцца пасля яго адстаўкі несапраўднымі. Прэфект прэторыя пабіў гэтага ворага, прымусіўшы адступіць за Дунай. Вядома, што ў рымскую армію былі залучаны прадстаўнікі готаў.
Увесну 243 года рымляне былі гатовы пачаць паход. Армія пераправілася праз Еўфрат і адбіла Кары і Нісібіс (на думку гісторыка Дэвіда Потэра, гэта адбылося ў 242 годзе ). Неўзабаве персы былі разгромлены (нягледзячы на гэта, на персідскім барэльефе Гардыян быў намаляваны зрынутым). Пагроза ад сірыйскай сталіцы Антыёхіі была адведзена. Апроч таго, Гардыян III аднавіў Эдэскае царства і ўзвёў на прастол сына Ману IX, Абгара X Фраата.
Смерць
Рымскія крыніцы выкладаюць гэтыя падзеі па-іншаму. піша, што малады імператар «загінуў у паходзе пасля выбітнага поспеху на вайне» з прычыны інтрыг Філіпа. у прынцыпе згодзен з ім. Юлій Капіталін апісвае існасць гэтых інтрыг падрабязней. Філіп наладзіў салдатаў супраць прынцэпса, сцвярджаючы, «што Гардыян занадта юны і не можа кіраваць імперыяй, што лепш кіраваць таму, хто ўмее кіраваць ваярамі і дзяржавай». Апроч таго, ён сумысля затрымаў пастаўкі правіянту арміі. Ваяры запатрабавалі, каб Гардыян падзяліў уладу з Філіпам, прытым апошняму ўручаецца апякунства над ім. У выніку імператар прапанаваў прэфекту трон, а для сябе прасіў пакінуць тытул цэзара ці якую пасаду пад яго кіраўніцтвам. На гэта Філіп амаль пагадзіўся, але з-за боязяў, што салдаты пазней падтрымаюць Гардыяна з прычыны яго паходжання і любові народа і сената, загадаў забіць яго. Сенату адправілі вестуноў дакласці, што Гардыян памёр сваёй смерцю. Магчыма, датай смерці Гардыяна з'яўляецца 25 лютага 244 года. Майкл Пічын вызначыў наступныя часовыя рамкі гэтай падзеі: канец студзеня — пачатак лютага. Ёна Лендерынг таксама заве люты. Непадалёк ад Цырцэсіі на беразе Еўфрата быў збудаваны кенатаф у памяць імператара з усхваляльным надпісам, але рэшткі памерлага імператара былі адпраўлены ў Рым. Пасля смерці Гардыяна Філіп склаў з персамі мір, не гэтак зневажальны, як яго ўяўляюць рымскія крыніцы.
Дэлікт
Дэлікт (ад delictum — парушэнне, віна) — правапарушэнне, незаконнае дзеянне, правіннасць, злачынства. У больш вузкім сэнсе — супярэчнае нормам цывільнага заканадаўства дзеянне, за якое прадугледжана пакаранне ў форме матэрыяльнай адказнасці.
Бюст Неферціці
Бюст Неферціці — адзін з найбольш вядомых твораў і старажытнаегіпецкага мастацтва ў цэлым, стылізаваны скульптурны партрэт Неферціці, жонкі фараона-рэфарматара Эхнатона, які кіраваў у Старажытным Егіпце прыблізна ў 1351—1334 гадах да нашай эры.
Бюст Неферціці быў знойдзены 6 снежня 1912 года на раскопках старажытнага горада Ахетатона, якія праводзіліся пад эгідай (DOG) археалагічнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам нямецкага егіптолага  ў Тэль-эль-Амарне. Бюст выявілі ў адным з памяшканняў у «майстэрні» старажытнаегіпецкага скульптара разам з дзясяткамі іншых скульптур, якія адлюстроўвалі фараона Эхнатона і яго набліжаных.
У 1913 годзе бюст Неферціці быў вывезены ў Германію і захоўваўся ў доме буйнога прадпрымальніка і другога скарбніка Нямецкага ўсходняга таварыства, які асабіста фінансаваў раскопкі ў Егіпце.
Аснова бюста выканана з вапняка і пакрыта гіпса-ангідрытавай сумессю, афарбаванай у шэсць колераў. Левая вачніца з’яўляецца пустой, меркаванні спецыялістаў адносна прычын адсутнасці левага вока значна разыходзяцца. Скульптура ўяўляе сабой ідэалізаваны малюнак царыцы, яе твар абсалютна сіметрычны. На думку савецкага егіптолага Міліцы Мацье, у бюсце Неферціці «асабліва дзіўна спалучэнне строгага, скупога адбору рыс, неабходных для выразнасці партрэта, з той мяккасцю трактоўкі, якая і надае ўсяму твору характар сапраўднай жыццёвасці».
Гісторыя выяўлення
Старажытнаегіпецкі горад Ахетатон, на раскопках якога ў Амарне быў знойдзены бюст Неферціці, з’явіўся ў валадаранне яе мужа Эхнатона. Фараон-, які ўзвышаў бога Атона, імкнуўся зламаць супраціў фіванскіх жрацоў і прыблізна ў 1350 годзе да н.э. заснаваў на левым беразе Ніла ў акружанай скаламі даліне новую сталіцу, назваўшы яе «Гарызонт Атона». Горад быў пабудаваны ў сціслыя тэрміны, як мяркуецца, не больш чым за дзесяць гадоў, і з’яўляўся сталіцай Старажытнага Егіпта і рэзідэнцыяй фараона каля чвэрці стагоддзя. Па розных ацэнках насельніцтва Ахетатона дасягала 45 тысяч чалавек. Неўзабаве пасля смерці фараона Эхнатона пабудаваны ім горад быў закінуты, сталіцай зноў сталі Фівы. Ахетатон рэзка пазбавіўся насельніцтва і таму захаваўся да цяперашняга часу такім, якім ён быў больш за тры з паловай тысяч гадоў таму, хоць нетрывалыя, хутка збудаваныя будынкі з цэглы-сырца сур’ёзна пацярпелі ад часу.
У лістападзе 1714 года езуіт Клод Сікар выканаў копіі памежных стэл са скал, якія атачалі старажытны горад пад Амарнай. Руіны старажытнага Ахетатона выявіла экспедыцыя, адпраўленая Напалеонам Банапартам. Агульны план руінаў горада вядомы дзякуючы малюнках удзельнікаў экспедыцыі Шампальёна. Першапачаткова ўвагу археолагаў прыцягнулі пахавальні блізу горада, амаль усе з якіх апынуліся пустымі. У 1824 годзе брытанскі егіптолаг абследаваў некаторыя з магільняў. У 1840-х гадах былі апублікаваныя малюнкі рэльефаў з пахавальняў каля Амарны, выкананыя членамі археалагічнай экспедыцыі (1842—1845).
У 1887 годзе ў Амарне былі выяўленыя гліняныя таблічкі, якія апынуліся пасланнямі уладароў азіяцкіх краін егіпецкаму фараону. На гэтым месцы пачаліся раскопкі старажытнага горада, якія працягваліся многія дзесяцігоддзі. Экспедыцыі ўдалося ў 1891—1892 гадах аднавіць аблічча сталіцы фараона Эхнатона, былі выяўленыя часткі архітэктурных збудаванняў, скульптура і роспісы высокай мастацкай якасці. Аднак сапраўднае сістэматычнае даследаванне руін горада пачалося з 1907 года.
На рубяжы XIX—XX стагоддзяў у Егіпце адкрыліся і паспяхова працавалі французскія і брытанскія пышна абсталяваныя даследчыя інстытуты і таварыствы. Картэль нямецкіх акадэмій навук таксама імкнуўся наладзіць рэгулярную працу нямецкіх вучоных у гэтай краіне. Для рэалізацыі гэтых планаў была неабходная ўсебаковая дзяржаўная падтрымка. Кайзер Вільгельм II, незадаволены адставаннем Германіі ад іншых краін, патрабаваў ад нямецкіх егіптолагаў навуковых адкрыццяў і дасягненняў, каб археалагічныя знаходкі ўпрыгожвалі не толькі зборы Луўра і Брытанскага музея, але і калекцыі нямецкіх музеяў і, перш за ўсё, Берліна. У 1899 годзе пры нямецкім генеральным консульстве ў Каіры была ўведзена пасада навуковага аташэ, у абавязкі якога ўваходзіла інфармаванне Берлінскай акадэміі навук аб усіх найбольш важных знаходках у галіне егіпталогіі. Пасаду навуковага аташэ Германіі ў Егіпце заняў археолаг і егіптолаг. У 1907 годзе Борхарт стаў першым дырэктарам па даследаванні Старажытнага Егіпта. Да гэтага часу Людвіг Борхарт ўжо заслужыў у Каіры рэпутацыю вядомага археолага з багатым практычным вопытам: ён выступаў пасярэднікам у набыцці экспанатаў для берлінскіх музеяў, па даручэнні Службы старажытнасцей працаваў над каталагізацыяй фондаў мясцовага егіпецкага музея, набыў разнастайныя кантакты і сувязі. У 1907 годзе Людвіг Борхарт кіраваў раскопкамі пірамід у і здолеў дамовіцца аб размеркаванні большай частцы выяўленых там археалагічных знаходак у карысць Берліна.
Людвіг Борхарт упершыню пабываў на раскопках Ахетатона ў Амарне ў 1907 годзе. Яго зацікавілі перспектыўныя для даследаванняў руіны жылых дамоў і майстэрняў ў паўднёвай частцы горада. У 1911 годзе берлінскі баваўняны магнат Джэймс Сіман, які раней фундаваў раскопкі Борхарта ў Абусіры, узяў на сябе поўнае ўтрыманне яго археалагічнай кампаніі ў Амарне і абавязаўся вылучаць на яе 30 тысяч марак у год. Канцэсія на правядзенне раскопак у Амарне была выдадзена на імя Джэймса Сімана 29 жніўня 1911 года. Да першых буйных раскопак у Амарне Германскае ўсходняе таварыства прыступіла ў студзені — красавіку 1911 года. Ужо першы зімовы сезон раскопак прынёс цудоўныя вынікі. Борхарт рэгулярна накіроўваў справаздачы аб рабоце экспедыцыі ў Германскае ўсходняе таварыства, а ў лістах Сіману пераконваў яго і іншых членаў таварыства не ўпадаць у эйфарыю і не распаўсюджвацца аб знаходках, каб «не перашкодзіць іх наступнаму размеркаванню». Сваім поспехам экспедыцыя шмат у чым абавязаная дбайнаму планамернаму і навуковаму падыходу яе кіраўніка да правядзення палявых работ. Па складзенай ім карце Ахетатона археолагі рухаліся з усходу на галоўнай вуліцы, абследавалі 80 дамоў і ў паўднёвым прадмесці выявілі майстэрню «начальніка скульптараў» Тутмоса, дзе ў выніку было выяўлена 26 гіпсавых галоў. На зямельным участку Тутмоса з двума жылымі дамамі знаходзіліся і іншыя майстэрні пад кіраваннем галоўнага скульптара Эхнатона.
Кульмінацыйныя падзеі ў гісторыі выяўлення бюста Неферціці разгарнуліся 6 снежня 1912 года. Па ўспамінах сведкаў, у гэты дзень археалагічныя работы вяліся пад наглядам асістэнта Борхарта прафесара. З журналу раскопак вынікае, што ў гэты дзень на руінах скульптурнай майстэрні было занята 180 чалавек. Пасля ранішняга агляду месца раскопак Людвіг Борхарт адправіўся сустракаць прынца з жонкай  і сястрой прынцэсай, якія прыбылі параходам па Нілу, але размінуўся з імі. У сваім дзённіку Борхарт успамінаў, што на зваротным шляху ён атрымаў тэрміновую запіску ад Ранке аб тым, што «з’явілася сёе-тое добрае». У гэты ж час прынц з суправаджаючымі яго асобамі дабраўся да Амарны. З’явіўшыся на раскопках у квадраце Р47.2, Борхарт агледзеў у памяшканні № 19 вынятыя з руін пяць фрагментаў размаляванага бюста фараона Эхнатона ў натуральную велічыню, у якога асабліва пацярпеў тваро. Збор усіх дробных аскепкаў бюста Эхнатона Борхарт даручыў самому абачліваму работніку, першаму брыгадзіру экспедыцыі Мухамеду Ахмеду эс-Сенусі, а запісы ў часопісе раскопак — больш маладому калегу. Сам Борхарт заняўся працамі ў напрамку ўсходняй сцяны памяшкання. Неўзабаве ў 20 см ад яе і ў 35 см ад паўночнай сцяны на ўзроўні калена паказаліся абрысы шыі цялеснага колеру з намаляванымі на ёй стужкамі. Над шыяй выявілася падстава бюста, а пад ёй — патылічная частка парыка царыцы, то ёсць бюст ляжаў тварам уніз. Каб дастаць яго, спатрэбіўся час: спачатку прыйшлося вызваліць шчыльна прылеглую да бюсту яшчэ адну скульптуру — галаву фараона. Калі з усімі перасцярогамі з будаўнічага смецця быў нарэшце выняты бюст царыцы, стала відавочная яго цудоўная захаванасць — у скульптуры пацярпелі толькі вушы і адсутнічала ўкладка левага вока. Будаўнічае смецце, у тым ліку і ўжо вынесенае, быў старанна абследаваны яшчэ раз і часткова прасеяна ў пошуках страчаных дэталяў. Былі выяўленыя абломкі вушэй, але ўкладка вока так і не знайшлася.
Галоўная знаходка дня апынулася да пакалечанага бюста Эхнатона і ўяўляла сабой размаляваны бюст царыцы ў натуральную велічыню. У часопісе раскопак Людвіг Борхарт паказаў, што ў царыцы на галаве сіні прама зрэзаны парык, перавязаны стужкай на ўзроўні сярэдзіны вышыні. «Фарбы як быццам толькі што накладзеныя. Цудоўная праца. Апісваць бессэнсоўна, трэба бачыць». З улікам стану бюста Неферціці было зразумела, што скульптура Эхнатона пацярпела не ад простага падзення. Па некаторых здагадках скульптурны партрэт фараона-адрачэнца пацярпеў пры разбурэнні Ахетатона.
Размеркаванне знаходак нямецкай экспедыцыі
Людвіг Борхарт вёў раскопкі ў Амарне ў перыяд, калі Егіпет знаходзіўся пад брытанскім праўленнем, а егіпецкай Службай старажытнасцяў кіравалі французы. Размеркаванне знаходак экспедыцыі Борхарта паміж Егіптам і Германіяй, якая праводзіла раскопкі, адбыўся 20 студзеня 1913 года ў адпаведнасці з правіламі, якія дзейнічалі ў той час, па прынцыпе «у роўных долях». Дырэктар Службы старажытнасцяў Гастон Масперо даручыў інспектару па Сярэдняму Егіпту зрабіць выбар за Егіпет. Па словах самога Борхарта, прызначэнне Лефеўра, спецыяліста па егіпецкім папірусе, які не занадта разбіраўся ў мастацкіх каштоўнасцях, аказалася вельмі ўдалым для Германскага ўсходняга таварыства, хоць, па ўспамінах , напярэдадні візіту Лефеўра члены нямецкай экспедыцыі амаль не спадзяваліся на тое, што «цудоўны бюст не з’едзе ў Каір», і ўжо з сумам развіталіся з ім. У Берліне Джэймс Сіман выдзеліў дадаткова 36 тысяч марак на набыццё скульптурнага бюста царыцы, але ў лісце таму ж Гютэрбоку невысока ацаніў свае шанцы атрымаць бюст Неферціці нават за грошы.
Як кіраўнік археалагічных раскопак, Людвіг Борхарт меў права асабіста падзяліць знаходкі на дзве роўныя часткі, каб прадстаўнік Службы старажытнасцяў мог выбраць адну з іх для Егіпта. Борхарт згрупаваў ўсе прадметы ў 14 лотаў, па 7 для кожнага з бакоў. У адну частку ён уключыў бюст Неферціці, які фігураваў у папярэднім пратаколе, як «каляровая галава прынцэсы», а ў другую, якую Лефеўр у канчатковым рахунку абраў для Каірскага музея, — так званы , размаляваную стэлу з выявай фараона Эхнатона, яго жонкі Неферціці і іх траіх дзяцей. Як вядома, Людвіг Борхарт ведаў, што ў Каірскім музеі пакуль яшчэ не было ні аднаго асобніка такога тыпу алтароў, і таму размеркаваў выяўленыя яго экспедыцыяй артэфакты менавіта такім чынам. Жаданне Гастона Масперо атрымаць алтар у экспазіцыю Каірскага музея, магчыма, і вызначыў выбар Лефеўра. Нямецкі егіптолаг у лісце калегу  захапляўся лісінай хітрасцю, з якой Борхарту ўдалося зацікавіць Лефевр той часткай знаходак, дзе быў алтар, а не бюст. У 2009 годзе нямецкі егіптолаг паставіў пад сумнеў сапраўднасць самога Каірскага алтара, падазрона падобнага на стэлу з выявай сям’і Эхнатона з фондаў берлінскага Егіпецкага музея, які выяўляе цэлы шэраг дзіўных стылістычных дэталяў. Па версіі Краўса пасля выяўлення бюста Неферціці Людвіг Борхарт, які валодаў шырокімі сувязямі сярод каірскіх фальсіфікатараў старажытнаегіпецкіх артэфактаў, тэрмінова выехаў у Каір, дзе замовіў падробку, каб у студзені прадставіць яе пры размеркаванні знаходак у якасці годнай альтэрнатывы бюсту Неферціці. Сам Людвіг Борхарт у 1918 годзе тлумачыў свой поспех 20 студзеня 1913 года не толькі непадрыхтаванасцю Лефеўра ў галіне выяўленчага мастацтва і сваімі навыкамі майстэрскага перагаворшчыка. Напярэдадні Лефеўр атрымаў па тэлеграфе залішне жорсткую на яго думку інструкцыю ад начальства падзяліць знаходкі нямецкай экспедыцыі паміж Егіптам і Германіяй строга пароўну і апынуўся ў непрыемнай і нязручнай сітуацыі, пра што адкрыта заяўляў. У той жа час, мабыць, са слоў лічыў, што прадстаўніку Службы старажытнасцяў было «усё роўна», што атрымае Каірскі музей — бюст або алтар. З дазволу дырэктара Службы старажытнасцяў Гастона Масперо егіпецкая доля археалагічных знаходак экспедыцыі Борхарта была таксама вывезена ў Германію на часовую экспазіцыю. Гэтыя экспанаты Борхарт вярнуў у Егіпет ўжо пасля вайны, у 1924 годзе.
Спрыяльны для Германіі зыход размеркавання знаходак 20 студзеня 1913 года спарадзіў мноства легенд аб тым, да якіх хітрыкаў звярнуўся нямецкі бок у імкненні займець бюст Неферціці. Па адной з версій, шырока распаўсюджанай, якая, аднак, не мае дакументальнага пацверджання, каб схаваць сапраўдную каштоўнасць скульптурнага партрэта Неферціці, яго абгарнулі срэбнай фальгой і залілі ў гіпс, каб інспектар Лефеўр пры аглядзе не звярнуў увагі на гэтую малацікавую архітэктурную дэталь.
Бюст у Германіі
Па дамове з Германскім усходнім таварыствам фундатар экспедыцыі Джэймс Сіман атрымліваў ва ўласнасць ўсю нямецкую долю археалагічных знаходак з Амарны. Некаторыя асабліва цікавыя знаходкі, сярод іх і партрэт Неферціці, захоўваліся ў яго хатнім музеі на віле ў берлінскім раёне Тыргартэн на месцы, дзе ў цяперашні час размяшчаецца прадстаўніцтва зямлі Бадэн-Вюртэмберг. На віле Сімана бюст Неферціці неаднаразова аглядаў і захоплены кайзер Вільгельм II. Борхарт выступаў супраць публічнай дэманстрацыі бюста, і на працягу 13 гадоў ён быў скрыты ад грамадскасці. У 2005 годзе Фонд прускай культурнай спадчыны растлумачыў пазіцыю Борхарта наступным чынам: прыблізна ў той жа час нейкі асабліва каштоўны экспанат пры размеркаванні знаходак дастаўся амерыканскай археалагічнай экспедыцыі, што выклікала пэўнае незадавальненне сярод егіпцян. Каб пазбегнуць праблем з вядзеннем далейшых раскопак у Егіпце Борхарт вырашыў пакуль не даводзіць да агульнага ведама інфармацыю аб бюсце Неферціці, вывезеным у Берлін. У ліпені 1920 года Сіман перадаў археалагічныя знаходкі з Амарны ў дар Вольнай дзяржаве Прусіі. Упершыню бюст Неферціці дэманстраваўся на публіцы ў 1924 годзе, стаўшы цэнтральным экспанатам адкрытай ў Новым музеі пастаяннай экспазіцыі знаходак з Тэль-эль-Амарны. Бюст Неферціці вырабіў сенсацыю і выклікаў усплёск цікавасці да персоны невядомай на той момант шырокім масам старажытнаегіпецкай царыцы.
З пачаткам Другой сусветнай вайны ў верасні 1939 года бюст быў змешчаны ў скрыню № 28 сховішча на, а ў 1941 году перавезены ў бункер  ў Берлінскім заапарку. У сакавіку 1945 году мастацкія і культурныя каштоўнасці з бункера былі эвакуіраваны ў Цюрынгію і змешчаныя ў саляную шахту камбіната Кайзерода ў. 4 красавіка 1945 года, праз 13 дзён пасля заняцця Меркерса часткамі, бюст перавезлі ў Рэйхсбанк у Франкфурце-на-Майне. Пасля Другой сусветнай вайны амерыканцы стварылі ў Вісбадэне Цэнтральны пункт збору твораў мастацтва, і бюст Неферціці ў скрыні з подпісам «размаляваная царыца» быў перамешчаны з Франкфурта ў Вісбадэн. Начальнік Цэнтральнага пункта збору капітан перашкодзіў вывазу бюста ў ЗША. Ужо 12 мая 1946 года ў Вісбадэнскім музеі адкрылася арганізаваная па ініцыятыве Фармера выстаўка мастацкіх каштоўнасцяў з берлінскіх музеяў, дзе таксама дэманстраваўся бюст Неферціці. У студзені 1947 года часопіс «Шпігель» паведамляў, што выстаўку пабачылі больш за 200 тысяч наведвальнікаў. У 1948 годзе ўсе творы мастацтва, вывезеныя з Берліна, былі перададзеныя ва ўпраўленне ўраду зямлі Гесэн, і да 1956 года бюст заставаўся ў Вісбадэне.
Партрэт Неферціці вярнуўся ў Берлін 22 чэрвеня 1956 года і на працягу 11 гадоў экспанаваўся ў карціннай галерэі ў, а затым быў перададзены егіпецкаму музею і збору папірусаў, экспазіцыя якога адкрылася ў  10 кастрычніка 1967 года. Да 28 лютага 2005 года бюст Неферціці разам з астатняй часткай старажытнаегіпецкай калекцыі пастаянна захоўваўся ва ўсходнім шцюлераўскім будынку ў Шарлотэнбургу і пакінуў яго толькі на час першага тамаграфічнага даследавання ў клініцы Свабоднага ўніверсітэта Берліна. У 2005 годзе партрэт царыцы на пяць месяцаў быў перададзены ў берлінскі Культурфорум на выставу «Іерогліфы аб Неферціці», а затым дэманстраваўся ў экспазіцыі , дзе для яго было падабрана спецыяльнае асвятленне , і там Неферціці рабіла ўражанне не «прыгожай дзяўчыны» , а жанчыны больш сталага ўзросту. 16 кастрычніка 2009 года адкрыўся рэканструяваны Новы музей, і бюст Неферціці вярнуўся на сваё першапачатковае месца на Музейным востраве. Скульптурны партрэт за інвентарным нумарам 21300, які лічыцца галоўным экспанатам музея і прываблівае мноства наведвальнікаў, знаходзіцца ў асобным купальным зале з камбінаваным асвятленнем. Фатаграфаваць бюст забаронена.
Неферціці
Аб паходжанні жонкі Эхнатона Неферціці дакладных звестак не захавалася. Версіі мяняліся з цягам часу ў залежнасці ад інтэрпрэтацыі выяўляных археалагічных знаходак. Імя Неферціці перакладаецца як «Прыгажуня прыйшла», таму паводле адной з версій жонка Эхнатона не была егіпцянкай. Некаторыя навукоўцы ідэнтыфікуюць яе з хурыцкай царэўнай, дачкой цара , аднак большасць егіптолагаў мяркуюць, што Неферціці — дачка , верагоднага брата царыцы , і яго першай жонкі, а значыць, таксама была родам з. Тыя, другая жонка Эе, згадваецца як карміцелька будучай царыцы і таму не можа быць яе біялагічнай маці, а акрамя таго яна стала пасля свякрухай Неферціці. На карысць егіпецкага паходжання Неферціці сведчаць згадкі пра яе сястры Мутнеджмет, якая займала высокае становішча пры двары фараона і сталай пасля жонкай фараона.
Мяркуецца, што Эхнатон, тады яшчэ Аменхатэп IV, і Неферціці ажаніліся незадоўга да яго ўсшэсця на трон. Нявесце было 12-15 гадоў, жаніх быў старэй яе на некалькі гадоў. У Неферціці і Эхнатона нарадзілася шэсць дачок:, , , , і. Неферціці цалкам падтрымлівала рэлігійныя рэформы, пачатыя мужам, і была не менш перакананы прыхільніцай новай рэлігіі, чым Эхнатон. Некаторыя аўтары нават адводзяць Неферціці ролю ініцыятара рэлігійнай рэфармацыі, рухаючай сілы і вярхоўнага жраца бажаства Атона і нават суправіцельніцы Эхнатона. У магільніцы фараона Эе адна з надпісаў прысвечана Неферціці: «Яна праводзіць Атона на супакой салодасным голасам і выдатнымі рукамі з, пад гукі голасу яе радуюцца». На так званых «», пясчанікавых блоках з храма Атона ў Карнаке, жонка Эхнатона намаляваная часцей самага фараона. Эхнатон заўсёды з’яўляўся на публіцы ў суправаджэнні жонкі, Неферціці прымала ўдзел ва ўсіх значных рэлігійных цырымоніях, пра што сведчаць іх шматлікія сумесныя выявы.
Да 14-га года праўлення Эхнатона (1336 да н. э.) Усе згадкі пра царыцу знікаюць. Аднак, у адной з скульптурных майстэрняў (O.47.16) была знойдзена маска, знятая з Неферціці ўжо на схіле гадоў. Паколькі маска падвергнулася скульптурнай апрацоўцы, немагчыма ўсталяваць, была яна знятая з мёртвай або жывой жанчыны. Пра абставіны смерці царыцы Неферціці звесткі адсутнічаюць.
Бюст
Бюст Неферціці выраблены з суцэльнага вапняка, аздоблены гіпса-ангідрытавай сумессю і цалкам афарбаваны. На ім няма ніякіх іерагліфічных надпісаў. Аднак характэрная «карона», якую Людвіг Борхарт назваў «парыком», дапамагла даследчыкам ідэнтыфікаваць мадэль, параўноўваючы скульптуру з іншымі малюнкамі Неферціці. Стыль мадэліроўкі бюста ўзыходзіць да часоў праўлення Эхнатона і, такім чынам, ставіцца да XVIII дынастыі (Новае царства). У межах бюст адносяць да так званай «позняй амарнскай фазы», гэта значыць да апошніх гадоў праўлення Эхнатона.
За выключэннем некалькіх пашкоджанняў, як то: згублены над ілбом царыцы, часткі вушных ракавін ці буйны павярхоўны скол гіпсавага пласта кароны з левага боку і зрэзу левага пляча, бюст Неферціці дзіўна добра захаваўся. Падчас рэстаўрацыйных работ 1925 года па дробных аскепках гіпсу былі адноўлены вушы. Маляўнічы пласт скульптуры захаваны ў арыгінальным стане і не рэстаўраваўся. Падчас шматлікіх перасоўванняў ў Германіі скульптура падвяргалася рознага роду уздзеянням — вібрацыям, ваганням тэмпературы і ўзроўню вільготнасці паветра і, тым не менш, захавала сваё цудоўнае аблічча.
Датаванне
Нягледзячы на ўсталяванне арыентыровачнага часу стварэння, дакладная датыроўка і вызначэнне ўзросту, напрыклад, з дапамогай немагчымая, паколькі бюст практычна не ўтрымлівае арганічнага матэрыялу. У сярэднім стварэнне бюста сёння датуецца 1340 годам да н.э. , ацэнкі ўзросту скульптуры адрозніваюцца з-за разыходжання ў атрыманых дадзеных і падыходах да вызначэння егіпецкай храналогіі.
Фарбы, якія пакрываюць скульптуру, утрымліваюць арганічныя злучныя, аднак у малой колькасці (100:1), недастатковай для правядзення даследавання. У інтэрв’ю часопісу «Шпігель» дырэктар (Дзяржаўныя музеі Берліна і ) прафесар Штэфан Зіман адзначаў, што датаваць скульптуру магчыма па рэштках воску, калі яны будуць выяўленыя ў левым воку. «Шпігель» яшчэ ў 1997 годзе паведамляў, што Рольф Краўс ў Егіпецкім музеі і зборы папірусаў выявіў стары ўзор воску, які, верагодна, быў выняты з правага вока бюста ў 1920 годзе з пашкоджаннем скульптуры. Такім чынам стаў магчымы радыёвуглеродны аналіз, які на момант даследавання ў 1997 годзе вызначыў узрост бюста ў 3347 гадоў.
Матэрыял і аддзелка
У журнале раскопак Людвіг Борхарт паказаў, што вышыня знойдзенага бюста складае 47 см (праз 11 гадоў ён удакладніў вышыню да 48 см), у сапраўднасці складае 50 см. Вес бюста складае каля 20 кг, на яго выпняковую аснову накладзены слой стука (гіпсавай тынкоўскі). Правае вока мае ўкладку з горнага крышталя, вельмі тонка прадрапаную радужную абалонку, прамаляваную чорнай фарбай і замацаваную воскам, зрэнка зроблена з чорнага дрэва. Бялок вока акуратна замаляваны белай фарбай. Зрэнка левага вока адсутнічае, вызначыць, ці была яна ўсталяваны скульптарам, не ўяўляецца магчымым.
Людвіг Борхарт замовіў хімічны аналіз выкарыстаных фарбаў і апублікаваў яго вынікі ў рабоце 1924 года «Партрэт царыцы Неферціці». Склад фарбаў, вызначаны, быў наступным: сіняя — парашок з расцёртай , афарбаванай ; цялеснага колеру — расцёрты кальцыт, афарбаваны аксідам жалеза; жоўтая — (зялёная — парашок з фрыты, афарбаваны аксідамі медзі і жалеза; чырвоная — аксід жалеза; чорная — вугаль з воскам; белая — мел  . Бюст быў размаляваны пасля завяршэння мадэлявання паверхні стука. На падставе  вядома, што пяць слаёў фарбы накладваліся ў наступным парадку: сіні, белы, жоўты, сіні і, нарэшце, чырвоны.
Выява царыцы
Апісваючы выяўлены бюст ў журнале раскопак, Людвіг Борхарт назваў высокае галаўное ўпрыгожванне на жаночай галаве парыком. У Старажытным Егіпце жанчыны практычна згольвалі валасы на галаве, ратуючыся ад спёкі і насякомых, і насілі пышныя ваўняныя парыкі, часам адразу некалькі, адзін на другі. У некалькіх скульптурных партрэтаў царэўнаў з майстэрні Тутмаса лысыя галовы з ненатуральнай формы вялікай патыліцай, якая стала адной з характэрных рыс мясцовага маньерысцкага і гратэскнага скульптурнага стылю.