cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цяньлун
Цэнзура
Што тычыцца ўнутранай палітыкі Хунлі, то эйфарыя магутнасці прывяла да рэзкага ўзмацнення «літаратурнай інквізіцыі» з яе вогнішчамі і пакараннямі смерцю. Яшчэ больш узмацніліся ранейшыя інтэлектуальныя забароны. У кнігах нельга было згадваць асабістыя імёны маньчжурскіх кіраўнікоў (гэта азначала непрызнанне іх імператарамі Кітая), на цынскі рэжым. Забаранялася крытыкаваць некітайскія дынастыі (, Цзінь, Юань), як роднасныя Цын, згадваць палітычныя саюзы і групоўкі канца Мін («Дунлінь», «Фушэ», «Цзішэ»), а таксама крамольных аўтараў. Нельга было пісаць аб абароне межаў ад качэўнікаў (гунаў, кіданяў,, чжурчжэняў і ), па-свойму трактаваць канфуцыянскія каноны, выступаць супраць братоў Чэн ( і ) і Чжу Сі. Творы, якія змяшчалі такую «крамолу», падлягалі поўнаму або частковаму знішчэнню (у другім выпадку з іх канфіскоўваліся небяспечныя главы або часткі). З 1774 па 1784 гады поўнай забароне падвергліся больш за 2,3 тысяч выданняў, а частковаму — 342. Спаленне іх у 1774—1782 гадах адбывалася 24 разы: у вогнішча былі кінутыя амаль 14 тысяч кніг. Забароненыя выданні пад страхам цяжкіх пакаранняў адбіраліся ў насельніцтва і знішчаліся. Тых, хто не паслухаўся, чакала смяротнае пакаранне. Акрамя таго, у кіраванне Хунлі складаліся велізарныя спісы кніг, якія «не заслугоўваюць увагі», але не падлягаюць спаленню. Занесеныя ў іх творы не рэкамендавалася ні вывучаць, ні выдаваць, ні выкарыстоўваць пры выкладанні. Найбольшую шкоду нанеслі кнігам, выдадзеным у часы дынастыі Мін.
Вавілона-асірыйская культура
Медыцына
Адносна высокі ўзровень дасягнуты і ў медыцыне: сістэматызацыя захворванняў і лекавых сродкаў, анатамічныя апісанні асобных частак цела чалавека, (ампутацыя, зрошчванне касцей і інш). Асірыйцы ў медыцыне ўжывалі больш чатырохсот раслінных і мінеральных зелляў. Захаваныя медыцынскія тэксты паведамляюць пра выкарыстанне амулетаў і замоў пры лячэнні хвароб, хоць у многіх выпадках асірыйцы звярталіся да дапамогі больш эфектыўных сродкаў. Напрыклад, урачы прапісвалі халодныя ванны для здымання ліхаманкавых станаў і прызнавалі, што зубная інфекцыя можа быць прычынай шэрага захворванняў. Ёсць сведчанні, што асірыйскія медыкі займаліся таксама лячэннем псіхічных захворванняў.
Цяньлун
Цэнзура
Улада мусіла ацэньваць нейтральнасць любога асобнага персанажа або любога асобнага сказа; калі б улада палічыла, што гэтыя словы ці прысуд зняважлівыя ці цынічныя ў дачыненьні да кіраўнікоў, тады пачынаўся пераслед.
Вавілона-асірыйская культура
Гісторыя
Зачаткам гісторыі як навукі ў Вавілоне лічыцца «», дзе выкладзены гістарычныя падзеі ад моманту, «калі царственнасць спусцілася з неба», і да больш позніх цароў. Спіс складзены каля 2100 да н.э. для абгрунтавання абсалютнасці царскай улады. Вяліся таксама спісы найбольш прыкметных падзей, рабілася датаванне. Быў звычай закладваць у фундамент будынкаў для будучых пакаленняў царскія надпісы з апісаннем дзеянняў цароў. З сярэдзіны 8 ст. да н.э. вёўся рэгулярны летапіс. Да першых прац навуковага характару адносяцца спісы знакаў пісьма (напачатку малюнкавых, потым клінапісных) і пераліку тэрмінаў, запісаных з дапамогай такіх знакаў. Упершыню яны былі складзены каля 3000 да н.э.
Цяньлун
Цэнзура
Улады і спецыяльны штат чыноўнікаў-цэнзараў асабліва заўзята вышуквалі і знішчалі неафіцыйныя працы па гісторыі, складзеныя па ініцыятыве прыватных асоб і часта ўтрымлівалі антыманьчжурскія выказванні. Спальвалася бытавая мастацкая проза; раманы, навелы і аповесці рэалістычнага кірунку аб’яўляліся «непрыстойнымі». Замест іх насельніцтву навязваліся «сельскія гутаркі», аб павышэнні эфектыўнасці якіх Хунлі тройчы выдаваў спецыяльныя ўказы. Была забаронена публікацыя «распусных раманаў», у тым ліку такіх выдатных твораў, як «Рачныя затокі» і «Цзінь, Пін, Мэй». «Амаральнымі» былі прызнаныя многія фальклорныя матэрыялы, навелы і аповесці бытавога жанру. Усяляк дыскрымінаваліся кнігі будыйскага і даоскага канонаў, было дазволена перавыдаваць толькі 2 % такіх твораў.
Вавілона-асірыйская культура
Міфалогія
, што дайшлі да нас, адлюстроўваюць уяўленні народаў, якія займаліся ірыгацыйным земляробствам, жывёлагадоўляй і паляваннем. Паводле міфаў, свет створаны або багіняй-маці, або (у позніх міфах) мужчынскім бажаством (Энліль, Мардук); унутры зямлі знаходзіцца змрочны горад мёртвых. Вавілонскі міф «Энума Эліш» 2-га тыс. да н.э. апавядае пра барацьбу старэйшых багоў, якіх узначальвае пачвара — багіня Тыямат — «Мора», з малодшымі на чале з богам Мардукам.
Цяньлун
Цэнзура
Узмацняліся судовыя працэсы над літаратарамі. Паэтаў пакаралі смерцю за радкі, якія змяшчаюць антыцынскія намёкі, за напісанне сумных вершаў, што звязвалася з падзеннем Мін. З часоў Сюанье да 1772 года было арганізавана 12 вялікіх «літаратурных» судовых разглядаў. У выніку былі знішчаны цэлыя сем’і, якія трапілі пад падазрэнне ў нелаяльнасці. Так, у 1777 годзе складальнік паэтычнай анталогіі быў пакараны за парушэнне табу на асабістыя імёны імператараў. Яго бліжэйшых сваякоў кінулі ў турму, а сыноў і ўнукаў ператварылі ў рабоў. У часы імператара Цяньлуна было 53 выпадкі, у выніку якіх ахвяр пакаралі смерцю шляхам адсячэння галавы або ці калецтвам іх трупаў (калі яны ўжо былі мёртвыя). Па трапным выразе пісьменніка-дэмакрата Лу Сіня, наступіла «турма пісьменства», свабодная думка была пасаджана за краты. Карныя акцыі Хунлі, які лічыў сябе «асвечаным манархам», нанеслі велізарны ўрон навуцы і культуры Кітая.
Вавілона-асірыйская культура
Міфалогія
Прыкметнае месца займае міф пра патоп і адзінага чалавека, які выратаваўся, — мудрага Зіўсудру (шумерскае; акадскае — Утнапішты). Канкрэтныя рысы міфу надалі параўнаўча частыя ў Двухрэччы разбуральныя навадненні. Цыкл міфаў г. Урук звязаны з імёнамі герояў Энмеркара, Лугальбанды і Гільгамеша. Да нашага часу дайшлі пераважна запісы афіцыйных версій міфаў, прасякнутыя ідэяй чалавечага бяссілля перад багамі.
Цяньлун
Кнігавыдавецтва
У той жа час пры Хунлі яшчэ большы размах атрымалі «грамадскія працы», у якія былі ўцягнутыя некалькі тысяч кітайскіх навукоўцаў і. Іх намаганнямі былі створаны новыя энцыклапедыі — «Цын тунчжы» («Цынскі гістарычны звод»), «Цын вэньсянь тункаа» («Цынскае даследаванне старажытных тэкстаў»), «Цын тундзянь» («Цынскі палітычны звод») і"Тунцзянь цзілань" («Гістарычная хроніка Кітая»). Асабліва вялікім было знакамітае перавыданне кніг імператарскай бібліятэкі «» («Поўны збор кніг па чатырох раздзелах»). Адным з яго самых грандыёзных праектаў было сабраць каманду навукоўцаў, каб сабраць, адрэдагаваць і надрукаваць самую вялікую калі-небудзь калекцыю кітайскай філасофіі, гісторыі і літаратуры. Вядомы як «Праект чатырох скарбніц» (або «»), ён быў апублікаваны ў 36 000 тамоў, якія змяшчалі каля 3 450 поўных твораў і з працай 15 000 перапісчыкаў. Ён захоўваў мноства кніг, але таксама быў прызначаны як спосаб вышукваць і падаўляць палітычных апанентаў, патрабуючы «ўважлівага вывучэння прыватных бібліятэк, каб скласці спіс прыкладна з адзінаццаці тысяч твораў мінулага, з якіх прыкладна траціна была выбрана для публікацыі. Творы, якія не былі ўключаны, былі або абагульнены, або — у многіх выпадках — прызначаны для знішчэння». Дзесяць гадоў (1772—1782) доўжылася праца вялізнага калектыву навукоўцаў і літаратараў па складанні гэтага грандыёзнага кампілятыўнага збору тэкстаў. Яго копіі былі разасланыя ў шэраг публічных бібліятэк, створаных Хунлі для навукоўцаў, літаратараў і. Акрамя таго, па яго загадзе складаліся дапаўненні да энцыклапедый папярэдніх эпох — «Сюй тунчжы» («Працяг гістарычнага зводу»), «Сюй вэньсянь тункаа» («Працяг даследавання старажытных тэкстаў») і «Сюй тундзянь» («Працяг палітычнага зводу»). Вельмі важная для культурнай спадчыны, гэтая гіганцкая дзейнасць суправаджалася ўсё тымі ж цэнзурнымі і фальсіфікатарскімі скарачэннямі, падчысткай і перайначваннем непажаданых дынастыі Цын месцаў у тэкстах і вернападданніцкім асвятленнем гістарычных падзей.
Вавілона-асірыйская культура
Рэлігія
старажытных плямёнаў Двухрэчча прайшла складаную эвалюцыю ад першасных культаў — фетышызму, татэмізму, анімізму праз політэізм да фарміравання монатэізму. У вераваннях шумера-акадскіх плямён спачатку пераважалі абшчынныя культы. З утварэннем рабаўладальніцкай Акадскай дзяржавы ўзніклі культы агульнадзяржаўных багаў Ана, Энліля і Энкі.
Цяньлун
Мовы
Імператар Цяньлун замовіў «Цынь дын Сію Тунвэнь Чжы» (欽定西域同文志; «Імперскі тэзаўрус заходніх рэгіёнаў»), які ўяўляў сабой тэзаўрус геаграфічных назваў у Сіньцзяне, на айрацкай мангольскай, маньчжурскай, кітайскай, тыбецкай і цюрксай (сучаснай уйгурскай мовах).
Вавілона-асірыйская культура
Рэлігія
З ператварэннем Вавілона ў цэнтр дзяржавы галоўным богам стаў Мардук. У Асірыі быў пашыраны той жа пантэон багоў, дапоўнены асобнымі мясцовымі божаствамі, сярод якіх вярхоўным лічыўся Ашур — заступнік аднайменнага горада Асірыі. Вавілона-асірыйская рэлігія ўключала таксама земляробскія культы, у прыватнасці культ бога, які памірае і ўваскрасае; у ёй былі пашыраны дэманалогія, магія, астральныя культы і да т.п. З вавілона-асірыйскай рэлігіі многае запазычылі наступныя рэлігіі, у прыватнасці іўдаізм і хрысціянства.
Цяньлун
Тыбецкі будызм
Імператар Цяньлун выказваў асабістую веру ў тыбецкі будызм, прытрымліваючыся традыцыі маньчжурскіх кіраўнікоў, звязанай з Бадхісатвай. Ён працягваў апякунства тыбецкага будыйскага мастацтва і замовіў пераклады на маньчжурскую мову. Судовыя пратаколы і крыніцы на тыбецкай мове пацвярджаюць яго асабістую прыхільнасць. Ён навучыўся чытаць па-тыбецку і старанна вывучаў будыйскія тэксты. Яго перакананні адлюстраваны ў тыбецкіх будысцкіх вобразах яго магілы, магчыма, найбольш асабістым і прыватным выразе жыцця імператара. Ён падтрымліваў Жоўтую царкву (тыбецкую будыйскую секту Гелуг), каб «падтрымліваць мір паміж манголамі», паколькі манголы былі паслядоўнікамі Далай-ламы і Жоўтай царквы. Ён таксама сказаў, што гэта было «проста ў адпаведнасці з Нашай палітыкай распаўсюджвання Нашай прыхільнасці да слабых», што прывяло яго да заступніцтва Жоўтай царквы.
Вавілона-асірыйская культура
Літаратура
народаў Двухрэчча ў першай палове 3-га тыс. да н.э. была вусная. Верагодна, менавіта ў гэты час узнікла частка шумерскіх эпічных песень пра герояў г. Урук — Энмеркара, Лугальбанду і Гільгамеша, якія дайшлі ў запісах 19—18 ст. да н.э., а таксама пра багіню Інін.
Цяньлун
Тыбецкі будызм
У 1744 годзе ён ператварыў ў тыбецкі будысцкі храм для манголаў. Каб растлумачыць практычныя прычыны падтрымкі тыбецкіх будыстаў «Жоўтых капелюшоў» і адхіліць крытыку ханьскіх кітайцаў, ён загадаў выгравіраваць на тыбецкай, мангольскай, маньчжурскай і кітайскай мовах стэлу «Лама Шуо» з надпісам: «Патрануючы Жоўтай Царкве, мы падтрымліваем мір паміж манголамі. Паколькі гэта важная задача, мы не можам не абараніць гэта (рэлігію). (Робячы гэта) мы не дэманструем ніякай прадузятасці і не жадаем лашчыць тыбецкіх святароў (як гэта рабілася падчас дынастыі Юань)».
прыходзіць да высновы, што гэтыя дзеянні прынеслі палітычную карысць, але «цельна спалучаліся з яго асабістай верай».
Антыісламскія законы
Палітыка Цын у дачыненні да мусульман і ісламу была зменена падчас праўлення імператараў Кансі, Юнчжэна і Цяньлуна. У той час як імператар Кансі абвясціў мусульман і хань роўнымі, яго ўнук, імператар Цяньлун, падтрымаў жорсткія рэкамендацыі ханьскіх чыноўнікаў адносна абыходжання з мусульманамі. Імператар Кансі сказаў, што мусульмане і ханьцы роўныя, калі людзі сцвярджалі, што да мусульман трэба ставіцца па-рознаму. Імператар Юнчжэн прытрымліваўся думкі, што «іслам быў дурным, але ён адчуваў, што ён не ўяўляе пагрозы», калі суддзя ў Шаньдуне звярнуўся да яго з просьбай разбурыць мячэці і забараніць іслам. Затым Юнчжэн звольніў чыноўніка за патрабаванне караць мусульман больш жорстка, чым немусульман.
Вавілона-асірыйская культура
Літаратура
24—21 ст. да н.э. — перыяд росквіту гістарычна-гераічнага эпасу на шумерскай і акадскай мовах пра дзейнасць і ваенныя паходы цароў Саргана і Нарамсіна. Да 22 ст. да н.э. можна аднесці узнікненне акадскай эпічнай паэмы пра Гільгамеша, у якой з вялікай мастацкай сілай расказваецца пра трагічны чалавечы лёс і пошукі бессмяротнасці.
Цяньлун
Антыісламскія законы
Гэтая палітыка змянілася падчас праўлення імператара Цяньлуна. , чыноўнік Цын, сказаў, што мусульман трэба прывесці да закону і парадку, пакараўшы іх больш жорстка, і абвінаваціўшы мусульманскіх лідараў у злачынных паводзінах мусульман у сваім лісце да Камітэта пакаранняў пад назвай «Запавет настаўлення і ўгаворвання мусульман», які ён напісаў у 1751 годзе. Нягледзячы на тое, што Камітэт пакаранняў нічога не зрабіў, ў 1762 годзе прыступіў да выканання яго рэкамендацыі і прымусіў мусульманскіх злачынцаў караць больш строга, чым ханьскіх. Ён таксама праводзіў палітыку, паводле якой злачынныя дзеянні мусульманскіх вернікаў мячэцяў заканчваліся тым, што іх імамы былі пакараныя і адказныя за іх. Гэтая антымусульманская палітыка генерал-губернатара атрымала адабрэнне імператара Цяньлуна.
Вавілона-асірыйская культура
Літаратура
Да канца 3-га тыс. да н.э., відаць, адносяцца асноўныя вядомыя шумерскія літаратурныя тэксты — афарыстычныя павучанні, пакаянныя псалмы, літургічныя «плачы», пахавальныя элегіі і інш. Класічная акадская (вавілонская) літаратура 16—12 ст. да н.э. складаецца з вялікага касмаганічнага эпасу з 7 песень, у якіх апісваецца стварэнне свету з хаосу, а таксама барацьба старэйшага і малодшага пакаленняў багоў. Вялікая колькасць акадскіх і частка шумерскіх тэкстаў, што дайшлі да нашага часу, захоўваліся ў Ніневійскай бібліятэцы асірыйскага цара Ашурбаніпала. Арыгінальныя літаратурныя помнікі ў Асірыі амаль не ствараліся.
Цяньлун
Антыісламскія законы
Вялікія змены, што адбываліся з кітайскімі мусульманамі, напрыклад, увядзенне суфійскага ордэна ў, прымусілі імператара Цяньлуна прыняць такое жорсткае стаўленне да мусульман у адрозненне ад яго дзеда і бацькі. Гэта прывяло да больш шырокіх сувязяў паміж Хуэй і больш шырокім ісламскім светам з захаду, калі ордэн Накшбандыя прыйшоў на ўсход да Хуэй, калі навукоўцы Хуэй у Сучжоу былі ператвораны ў Накшбандыю. , сын Мухамада Юсуфа, таксама далей распаўсюджваў ордэны Накшбандыі сярод кітайскіх мусульман, такіх як тыбецкія мусульмане, салары, і іншыя мусульманскія этнічныя групы ў Хэчжоу, Ганьсу (цяпер Лінься) і Сініне ў Цынхаі і Ланьчжоу. быў лідарам аднаго з гэтых ордэнаў, і ён асабіста вучыўся ў ісламскім свеце ў Бухары, каб вывучыць суфізм, а таксама ў Емене і ў Мецы, дзе яго вучыў Маўлана Махдум. Гэта прынесла яму аўтарытэт сярод кітайскіх мусульман. У спрэчцы аб парушэнні посту падчас Рамадана Ма Лайчы сказаў, што перад малітвай у мячэці варта разгаўляцца, а не наадварот, і гэта прывяло да таго, што ён атрымаў шмат звернутых накшбандыйцаў з хуэй і цюркскіх салараў. Справа дайшла да суда ў 1731 годзе, калі мусульмане, якія спрачаліся аб тым, як прыпыняць Рамаданскі пост, падалі іскі. Цынскія ўлады ў судзе сказалі мусульманскім пазоўнікам вырашыць іх самім, як законным уладам, што не ведалі пра пост у Рамадан. Спрэчка не была вырашана і працягвалася і ўскладнялася яшчэ большай колькасцю спрэчак, напрыклад, як выконваць у суфізме, у джахры (голасна), як вучыў, іншы суфій, які навучаўся ў заходніх ісламскіх землях, такіх як Бухара, або хуфі (моўчкі), як тое, што зрабіў Ма Лаічы. Забід Накшбандыі ў Емене вучылі Ма Мінсін на працягу двух дзесяцігоддзяў. Яны выкладалі вакальны зікр. Ма Мінсінь таксама быў пад уплывам іншай серыі падзей у мусульманскім свеце Блізкага Усходу, рухаў адраджэння сярод мусульман, такіх як саудаўцы, якія аб’ядналіся з. Гэты паўплываў на Ма Мінсіня ў Емене.
Вавілона-асірыйская культура
Літаратура
Самастойным жанрам асірыйскай літаратуры лічацца царскія аналы, напісаныя рытмічнай прозай, у якіх намаляваны яскравыя карціны ваенных паходаў і бітваў. Помнікі старой вавілонскай, а часткова і шумерскай, пераважна культавай, літаратуры перапісваліся да І ст. да н.э. на жывой арамейскай мове. Амаль уся літаратура народаў старажытнага Двухрэчча — вершаваная.
Цяньлун
Антыісламскія законы
У той час як Ма Мінсінь быў у Емене і ўдалечыні ад Кітая, уся мусульманская Унутраная Азія была заваяваная «нявернай» дынастыяй Цын, што надае яшчэ большае значэнне яго сітуацыі і поглядам. Ма Лаічы і Ма Мінсінь зноў падалі адзін на аднаго ў суд, але ў гэты другі раз Цын вынесла вердыкт на карысць ціхай фракцыі зікр, маўклівай фракцыі з Ма Лаічы, і надаў ёй статус артадаксальнай, асуджаючы як іншаверства голасную фракцыю  з Ма Мінсінем. Ма Мінсінь праігнараваў загад і працягваў празелітызм у Шэньсі, Нінся і Сіньцзяне, адправіўшыся ў Гуанчуань з Хэчжоу ў 1769 годзе пасля таго, як яго выгналі і забаранілі наведваць раён Сюньхуа. Цюркскія салары ў Сюньхуа выконвалі яго загад нават пасля таго, як Цын вынесла забарону, а ў яго працягваліся судовыя працэсы і юрыдычныя праблемы з і Ма Лаічы, паколькі Цын падтрымліваў апошніх.
Жорсткая бітва, у якой у 1781 годзе чыноўнікі Цын і паслядоўнікі фракцыі былі забітыя нападам прадстаўнікоў фракцыі, якіх узначальваў , прыхільнік Ма Мінсіня, прывяла да таго, што Ма Мінсіня аб’явілі паўстанцам і пасадзілі ў турму ў Ланьчжоу. Цын пакараў смерцю Ма Мінсіня пасля таго, як яго вызвалення патрабавалі ўзброеныя паслядоўнікі. Паўстанне фракцыі па ўсім паўночна-заходнім Кітаі адбылося пасля пакарання смерцю Ма Мінсіня. У адказ маньчжуры ў Пекіне накіравалі маньчжурскага вялікага сакратара Агуя з батальёнам для забойства правадыроў Джахрыя і выгнання прыхільнікаў суфійскага ордэна ў памежныя раёны.
Вавілона-асірыйская культура
Мастацтва
У мастацкай культуры старажытнага свету важнае месца займаюць пластычныя мастацтвы плямён і народаў Месапатаміі 4—1-га тыс. да н.э. Тут складваліся і развіваліся многія формы архітэктуры, скульптуры і іншыя формы ўвасаблення ў мастацтве чалавека і навакольнага свету, характэрныя для наступных эпох. Мастацтва 5—4-га тыс. да н.э. — гэта культавыя пасудзіны з гліны, расфарбаваныя геаметрычным узорам і стылізаванымі выявамі птушак, звяроў і людзей, статуэткі з гліны. З сярэдзіны 4-га тыс. да н.э. тут з’явіўся ганчарны круг, развівалася будаўніцтва храмаў, сцены якіх часам аздабляліся геаметрычнымі мазаічнымі ўзорамі. У канцы 4 — пач. 3-га тыс. да н.э. развівалася круглая скульптура, дасягнула росквіту мастацтва гліптыкі.
Шумер
У першай палове 3 тысячагоддзя да н.э. значна ўмацаваліся першыя, нетрывалыя палітычныя ўтварэнні, рабаўладальніцкія гарады-дзяржавы, якія ўключалі навакольныя паселішчы і дзе былі яшчэ вельмі адчувальныя перажыткі першабытнаабшчынных адносін. Паміж маленькімі гарадамі-дзяржавамі ўзнікалі пастаянных ваенныя сутыкненні з-за зямель, арашальных каналаў, скаціны і рабоў.
Адным з вельмі моцных і багатых гарадоў-дзяржаў з’яўляўся Ур. Кіраўнікі Ура ўзводзілі ў горадзе храмы, будавалі палацы. Сіла іх і багацце пацвярджаюцца шматлікімі сапраўды каштоўнымі высокамастацкімі прадметамі, якія былі знойдзены ў іх грабніцах.
Галоўным відам мастацтва раннедынастычнага перыяду была архітэктура. Асноўным будаўнічым матэрыялам па-ранейшаму служыла сырцовая цэгла і толькі зрэдку — абпаленая цэгла; у вельмі малой колькасці ўжывалі прывазны камень і дрэва. Асноўныя рысы архітэктуры, якія склаліся яшчэ ў канцу 4 — пачатку 3 тысячагоддзя да н.э. у гэты перыяд працягвалі развівацца. Галоўныя гарадскія будынкі — храмы і палацы будаваліся на штучных платформах з утрамбаванай гліны. Сцены будынкаў і платформаў апрацоўвалі лапаткамі.
Храм багіні Нінхурсаг ва, прадмесці Ура, сярэдзіны 3 тысячагоддзі да н.э.— тыповы прыклад храмавай пабудовы. Ён меў традыцыйную для шумерская архітэктуры платформу з лесвіцай. Новыя ж рысы, прыўнесеныя раннедынастычным перыядам,— некаторае ўскладненне агульнай кампазіцыі, большая дэкаратыўнасць афармлення.
Скульптурныя выявы з розных парод каменя (вапняку, пясчаніку мясцовага алебастру), бронзы, а магчыма, і з дрэва выконвалі пераважна для храмаў. Памер іх галоўным чынам невялікі — да 35—40 см. Прызначэнне пераважнай большасці з іх было ўвесь час маліць багоў пра пасланне ўсялякага дабрабыту той асобе, па заказе якой яны былі зроблены. У сувязі з такой роляй скульптуры выпрацаваліся пэўныя нормы выявы чалавечай фігуры. У першую чаргу, гэта схематызм абагульненых форм і ў многіх выпадках умоўна скарочаныя прапорцыі фігур. Пры стылістычным адзінстве ў розных частках Двурэчча існавалі некаторыя адрозненні ў характары выканання статуй адарантаў і багоў. У гарадах на самым поўдні панавалі прысадзістыя, скарочаныя прапорцыі фігур, круглая, шарападобная форма галоў. Для Паўночнага Двурэчча былі ўласцівыя стройныя выцягнутыя прапорцыі, больш падоўжаная форма галоў і твараў. У групе скульптур з Паўднёвага Двурэчча найбольш тыповыя дзве: базальтавая статуя начальніка жытніц горада Урука па імі Курліль і адкрытая ў Лагашы вапняковая статуя жанчыны, якая моліцца. Аб’ёмы абедзвюх скульптур — Курліля, які сядзіць са скрыжаванымі нагамі, і жанчыны, якая стаіць — надзвычай мала расчлянёныя. У стылістычным жа плане падкрэсленне толькі самага асноўнага ў сілуэце і ва ўсіх частках фігур надае ім манументальнасць, нягледзячы не іх невялікую вышыню. Спакой поз, ураўнаважанасць правага і левага бакоў скульптур надаюць ім урачыстасць. Сярод фігур з Паўночнага Двурэчча сярэдзіны 3 тысячагоддзі да н.э. вельмі характэрны каменныя статуі бога Аб-У і багіні з горада Эшнуна. Як і скульптура з Паўднёвага Двурэчча, яны пабудаваны франтальна і разлічаны на ўспрыманне іх у храме з пярэдняга боку і ў тры чвэрці. Але з-пад цяжкіх шарсцяных адзенняў гэтых фігур бачныя прамыя моцныя ногі. У скульптур асабліва велізарныя іх інкруставаныя чорныя «усёвідушчыя» вочы, якія займаюць ці ледзь не палову твара. У руках яны трымаюць пасудзіны са свежай вадой.
Статуя Эбіх-Іля створаная з блакітнага і белага каменя, яго вялікія вочы надаюць абліччу гэтага барадатага чалавека выраз наіўнасці. Эбіх-Ці сядзіць на круглым «зэдліку» ў пышнай спадніцы ўпрыгожанай пасмамі густой шэрсці. Уся яго фігура рэалістычная, прапарцыйная.
Рэльефныя выявы раннедынастычнага перыяду ў сувязі з адсутнасцю яшчэ адзіных кананізаваных норм выканання, адзначаны своеасаблівай выразнасцю і дэкаратыўнасцю. Гэта знаходзіць адлюстраванне, у першую чаргу, у разнастайнасці кампазіцый у рознай мадэлёўцы форм. Пануе паслядоўнасць выяўленчага апавядання пра тую ці іншую падзею. Каб перадаць усё як мага больш ясна, асобныя сцэны размеркаваны паясамі, фігура галоўнага персанажа — кіраўніка ці бога — большая за іншыі. Рэльефы выразаны на нейтральным, не занятым іншымі выявамі фоне выразнымі больш-менш плоскімі сілуэтамі. Твары, а таксама фігуры ў цэлым тыпізаваны. Найбольш распаўсюджаныя сюжэты: закладка храмаў, перамога над ворагамі, баль пасля закладкі ці перамогі. Стэла цара Эанатума была створана ў адзначэнне перамогі горада-дзяржавы Лагаша над адным з суседніх гарадоў Умай. Стэла Эанатума высечана, несумненна, творча адораным аўтарам. Перамогу ўвасабляе буйная фігура бога Нінгірсу, якая займае ўвесь пярэдні бок пліты.
Дробная пластыка Шумера з каменю і бронзы вызначалася схематычнасцю, выявы на рэльефах былі плоскасныя і статычныя (т.зв. штандар з г. Ур — мазаіка з ракавін і лазурыту з батальнымі сцэнамі, каля 2600 да н.э.).
Акрамя гліптыкі можна вылучыць яшчэ адну групу помнікаў — вырабы металапластыкі, большай часткай прадметы ўпрыгожвання, якія дазваляюць судзіць пра высокую тэхніку ювелірнага мастацтва ў гэты перыяд. Найбольш цікавыя і выдатныя залатыя прадметы знойдзены ў царскіх магілах горада Ура ў даволі вялікай колькасці  — арнаментаваны шлем, дыядэма і кінжал з ножнамі філіграннай работы і інш. Многія прадметы інкруставаны лазурытам і іншымі напаўкаштоўнымі камянямі, дзівяць тонкасцю чаканкі, вялікім густам і вытанчанасцю.
Знаходка гэтых рэчаў лішні раз даказала, што там, дзе характар выявы не дыктаваўся прамымі патрабаваннямі культу, майстры часта больш свабодна праяўлялі сваю творчую назіральнасць. Толькі культавыя выявы чалавека патрабавалі наўмыснага ўвядзення фантастычнага элемента ў выяву, каб стварыць грань паміж чалавекам і бажаством ці царом; выявы жывёл не накладвалі па майстроў абмежаванняў, і тут яны дасягалі большай дасканаласці. У гэтым плане цікавыя скульптурныя галовы быкоў і каровы, якія ўпрыгожваюць рэзанатары арфаў. Выкананая з золата галава быка адрозніваецца дзіўнай жыццёвасцю. Жывёла раздула ноздры; старанна прачаканена кожная зморшчынка скуры на пысе. У абагульненай выяве быка-бажаства асобныя дэталі трактаваны даволі ўмоўна, напрыклад, вушы раструбам; пысу жывёлы ўпрыгожвае доўгая густая барада (у адным выпадку — з лазурыту; з лазурыту ж зроблены і карак і вочы жывёлы).
Акад
Нешматлікія помнікі перыяду аб’яднання Месапатаміі пад уладай дынастыі Акада (XXIV—XXII ст. да н.э.) сведчаць пра узмацненне культу ўладара. Акадскае мастацтва праіснавала каля двухсот гадоў на аснове агульнага эканамічнага і грамадска-палітычнага ўздыму краіны. У мастацтве Двурэчча ў перыяд Акада пераважала асноўная стылістычная тэндэнцыя акадскай культуры  — пры захаванні ўмоўных шумерскіх прыёмаў у рэльефах заўважаюцца памкненні да большай свабоды кампазіцыі, аб’ёмнасці фігур, увасаблення прыроды ( ў гонар перамогі Нарамсіна з батальнымі сцэнамі, правіцеля Гудэа з г. Нагаці). Статуі Гудэа можна падзяліць два тыпы: адны — з традыцыйна некалькі скарочанымі прапорцыямі (хоць гэтак жа старанна апрацаваныя, нягледзячы на цяжкі для апрацоўкі матэрыял — дыярыт, і ўпершыню ў гісторыі Двурэчча — сапраўды манументальныя, да двух метраў), а іншыя — цалкам выкананыя ў акадскіх традыцыях. Характэрнымі стылістычнымі асаблівасцямі круглай пластыкі і рэльефаў перыяду Акада былі таксама складнасць прапорцый, натуральнасць перададзеных рухаў, мяккая лепка ўсіх форм, маляўнічасць агульных сілуэтаў і дэкаратыўна прапрацаваных дэталей.
У архітэктуры перыяду Акада шырока ўжывалі корабавыя скляпенні з абпаленай цэглы, перакрываючы імі вузкія, калідорападобныя памяшканні ў некаторых храмах. Аркамі, таксама з абпаленай цэглы, апраўлялі многія дзвярныя праёмы.
Дасканаласці дасягнула тэхніка мастацкай апрацоўкі бронзы — ліццё, чаканка, гравіроўка.
Неўзабаве пасля смерці Нарам-Сіна, з-за хуткай бюракратызацыі новых вярхоў грамадства, у Акадзе пачаўся яго эканамічны крызіс. Каля 2200 г. да н.э. у краіну ўварвалася горнае племя гутыяў, якое апустошыла і падпарадкавала землі Двурэчча. Аднак традыцыі акадскага мастацтва заставаліся моцнымі яшчэ доўга, на поўдні Двурэчча аж да сярэдзіны 2 тысячагоддзя да н.э., да заваявання яго таксама горцамі — касітамі.
III дынастыя Ура
У канцы 22 ст. да н.э. гутыі былі выгнаны, і на кароткі тэрмін, у пачатку 21 ст. да н.э., усё Двурэчча было ізноў аб’яднана. У аб’яднанай дзяржаве III дынастыі Ура (канец 22—21 ст. да н.э.) ва ўмовах жрэцкага бюракратычнага рэжыму ў мастацкіх майстэрнях ствараліся галоўным чынам рэльефы з кананічнымі сцэнамі пакланення божаствам.
У рэльефах гэтага часу арганічна зліліся традыцыі акадскага і шумерскага мастацтва, хоць выкананы яны ў асабліва строгіх і стрыманых, ужо кананізаваных, кампазіцыях і формах. Характэрным прыкладам з’яўляецца помнік найбольш значны па сэнсе і ўзроўню мастацкага выканання — стэла цара Ур-Наму, прысвечаная ўзвядзенню зікурата ў Уры. На захаваных фрагментах гэтай прамавугольнай вапняковай пліты высечаны ў нізкім рэльефе парадкова размешчаныя кампазіцыі. Выяўленчае апавяданне разгортваецца паслядоўна знізу ўверх, падводзячы да ўсё важнейшых сцэн. На верхніх паясах цар чатырохразова перададзены перад вярхоўным богам і багіняй. Ён здзяйсняе ўзліванні на ахвярнікі. Божаствы ж працягваюць яму сімвалы ўлады — жазло і кольца. На самай верхняй, паўкруглай частцы стэлы, выразаны сонечны дыск і маладзік.
Сярод рэштак бязладна размешчаных і вельмі скучаных хат захаваліся руіны архітэктурнага комплексу больш стройнай арганізацыі, дзе размяшчаліся рэлігійна-адміністрацыйны цэнтр дзяржавы і архітэктурны цэнтр горада. На тэрыторыі свяшчэннага ўчастка, акружанага сценамі, знаходзіліся палац цара Ур-Наму, і некалькі храмаў у традыцыйных шумерскіх формах. У эпоху ўзвышэння Шумера вызначальную ролю адыгрывала храмавая архітэктура, развіваўся тып шматступеньчатай вежы (зікурата) абнесены двайной сцяной і з «жыллём Бога» наверсе, які аформіўся, хутчэй за ўсё, таксама ў раннедынастычную эпоху.
Зікурат Ура (22—21 ст. да н.э.), які быў прысвечаны багіне месяца Нане, уяўляў сабой агромністую ўсечаную піраміду з сырцовай цэглы. Зікурат складаўся з трох велізарных тэрас, якія паступова звужаліся к верху, дасягаючы 60 м. Да нашых дзён захавалася велічная ніжняя тэраса, плошчай 65x43 м і вышынёй у 20 м, якая была адрэстаўравана ў 60-я гады XX стагоддзя. На гэту тэрасу плошчай 65x43 м вялі тры лесвіцы, дзве з якіх прымыкалі да сцен. Дзве верхнія тэрасы аб’ядноўваліся адной лесвіцай. На вяршыні такой ступеньчатай вежы знаходзілася свяцілішча багіні Наны. Тэрасы былі розных колераў: ніжняя — чорная, сярэдняя, абкладзеная абпаленай цэглай, — чырванаватая, верхняя — белая. Сцены свяцілішча абліцаваны цэглай, якая пакрыта сіняй палівай. Колер, верагодна, меў сімвалічнае значэнне і адпавядаў розным матэрыялам, выкарыстаным у будаўніцтве, — бітуму, вапняку, цэгле і паліве. Нахіленыя бакі тэрас, аб’ёмы якіх памяншаліся па меры пад’ёму ўгару, мерны рытм прыступак лесвіц стваралі ўражанне бясконцага руху да неба. Маючы ўзаемасувязь з раннімі культавымі будынкамі на платформах, зікурат Ура дэманструе новы, больш развіты від храмавага комплексу, у кампазіцыі і формах якога ўвасаблялася ідэя праслаўлення магутнасці багоў і зямных уладароў. Невыпадкова ён стаў практычна адзіным варыянтам культавага збудавання ў наступныя стагоддзі на значнай тэрыторыі Пярэдняй Азіі.
Цяньлун
Антыісламскія законы
Праз 3 гады пасля гэтага узначаліў яшчэ адно паўстанне Джахрыя, якое было разгромлена Цын, і Ма Дацянь, трэці лідэр Джахрыя, быў сасланы Цын у Маньчжурыю ў 1818 годзе і памёр.
Гэта бесперапыннае нарастанне канфлікту паміж мусульманамі і цынскім дваром прывяло да поўнамаштабных войнаў XIX стагоддзя з мусульманскімі паўстаннямі супраць імперыі Цын у паўднёвым і паўночным Кітаі. Змена маньчжурскага стаўлення да мусульман ад памяркоўнага і набліжанага да роўнага з ханьскімі кітайцамі да 1760-х гадоў да гвалту паміж дзяржавай Цын і мусульманамі пасля 1760-х гадоў, была звязана з прагрэсіўным удзелам Цын у канфлікце паміж суфійскімі ордэнамі Джахрыя і Хафія, у выніку чаго Цын больш не магла ісці ў нагу з ранняй рыторыкай роўнасці мусульман. Маньчжурскі суд пад кіраўніцтвам Цяньлуна пачаў зацвярджэнне і прымяненне антымусульманскіх законаў, накіраваных на мусульман за вызнанне іх рэлігіі і гвалт з боку дзяржавы Цын, гвалт у суполках паміж абшчынамі Джахрыя і Хафія супаў з буйным пашырэннем фракцыі Джахрыя.
Палітыка Чэнь Хунмоу была рэалізавана ў выглядзе законаў у 1762 годзе, што прывяло да сур’ёзнай напружанасці з мусульманамі. Дзяржаўныя ўлады атрымалі мандат на атрыманне ўсіх паведамленняў аб злачынных паводзінах мусульман ад мясцовых чыноўнікаў, а аб усіх злачынных паводзінах мусульман мусульманскія лідары павінны былі паведамляць уладам Цын у адпаведнасці з гэтымі законамі. Гэта прывяло да патоку антымусульманскіх справаздач, якія паступалі ва ўстановы Цын, паколькі суд Цын атрымаў інфармацыю аб тым, што мусульмане па сваёй сутнасці жорсткія, а мусульманскія бандыты здзяйсняюць злачынствы, паколькі мясцовыя чыноўнікі падавалі справаздачу за справаздачай, а мусульманскія злачынствы запоўнілі судовыя пратаколы. Цын стаў яшчэ больш антымусульманскім пасля атрымання гэтых паведамленняў аб злачынных паводзінах і пачаў прымаць яшчэ больш антымусульманскіх законаў, адзін з якіх заключаўся ў тым, што калі ў групы з трох і больш мусульман будзе знойдзена зброя, усе гэтыя мусульмане будуць асуджаныя як злачынцы.
Ваенная перамога імперыі Цын над Джахрыя прывяла да яшчэ большага яе прыхільнікаў. Чыноўнікі перастараліся, забіваючы мусульман, якіх лічылі ворагамі дзяржавы, каб вырабіць ўражанне на цынскі двор, што прывяло да далейшага росту членства ў Джахрыя, што ў сваю чаргу прывяло да паўстання ў 1784 годзе.
Раптоўныя пытанні аб ў ісламе, якія ўзніклі ў мангольскіх будыстаў у XVIII стагоддзі, былі выкліканы паўночна-мілітарызацыяй заходняга Кітая побач з Манголіяй, абвяшчэнне ўрадам Цын антыўрадавай накіраванасці мусульман і прыходам у Кітай гвалтоўнага і адраджэнскага ісламу.
Больш за 1000 мусульманскіх дзяцей і жанчын хуэй з суфійскага ордэна Джахрыя ва ўсходняй правінцыі Ганьсу былі забіты генералам Цынскага сцяга падчас паўстання 1784 года мусульманамі хуэй з Джахрыя пад кіраўніцтвам Чжан Вэньцына і Цянь У, праз 3 гады пасля паўстання ў пачатку 1781 года членамі саларскай Джахрыя, калі Цын пакараў смерцю лідара Джахрыя Ма Мінсіня. Затым урад Цын пад кіраўніцтвам Цяньлуна загадаў знішчыць «Новае вучэнне» суфійскага Джахрыя і забараніў усынаўленне мусульманамі дзяцей-немусульман, пераўтварэнне немусульман у мусульман і будаўніцтва новых мячэцяў. Некаторыя мусульмане «Старога вучэння» па-ранейшаму служылі ў войсках Цын у барацьбе супраць мусульман-суфіяў «Новага вучэння», нягледзячы на тое, што законы, якія забаранялі ім распаўсюджваць сваю рэлігію, распаўсюджваліся і на іх. Лі Шыяа быў членам васьмісцяжнай арміі Цын і быў звязаны з каралеўскай сям’ёй Цын.
Хрысціянства
Пераслед хрысціян з боку Юнчжэна яшчэ больш узмацніўся падчас праўлення Цяньлуна.
Кадравая палітыка
Усё гэта, натуральна, уплывала і на сістэму падрыхтоўкі і адбору кандыдатаў у саслоўе. Пры Хунлі дэградацыя дасягнула мяжы. Да 1757 года ад перыядаў Тан, Сун і Мін яшчэ захоўваліся рэшткі патрабаванняў да будучых шэньшы і чыноўнікаў у практычных пытаннях іх далейшай адміністрацыйнай дзейнасці, але з 1757 года яны былі адкінутыя. Перамаглі, і крайняя адарванасць ад практычных патрэб будучай службовай кар’еры. Шматгадовая падрыхтоўка да такога роду іспытаў магла быць заменена пратэкцыяй, сувязямі, хабарамі экзаменатарам. Хутка распаўсюджвалася купля вучонай ступені, гэта значыць атрыманне яе без экзаменаў. У 1745 годзе больш за чвэрць зноў прызначаных павятовых начальнікаў купілі навуковую ступень, а агульная колькасць такіх чыноўнікаў крыху саступала колькасці тых, якія атрымалі яе праз экзамены. У параўнанні са сваімі папярэднікамі на троне, Хунлі больш шырока прыцягваў адданую заваёўнікам бюракратыю з ліку кітайцаў да спраў вышэйшых эшалонаў улады; да пачатку XIX стагоддзя кітайцы-чыноўнікі ўжо пераважалі ў дзяржаўным апараце, а іх роля ў справах кіравання прыкметна ўзрасла.
Прапагандысцкая падтрымка знешняй агрэсіі
Заходнія паходы і тэрытарыяльныя захопы 1750-х рэзка ўзмацнілі светаўпарадкавальныя прэтэнзіі Хунлі. Прытрымліваючыся ва ўсім прыкладу свайго дзеда Сюанье, ён прэтэндаваў не толькі на рэнамэ ўзорнага канфуцыянскага кіраўніка, але і славутага воіна. Пасля заваявання Джунгарыі і Кашгарыі ён шырока разгалошваў аб сваёй «бездакорнай ваеннай доблесці», хоць яго ваенныя поспехі тлумачыліся перш за ўсё папярэднім раскладаннем варожага лагера і асабліва распальваннем унутранай варожасці. Тым не менш дзіўныя поспехі 1750-х гадоў спарадзілі ў Хунлі прадстаўленне пра сваё войска як пра ўсёпераможную сілу. Адчуваючы сябе ўсемагутным уладаром і спадаром усяго свету, ён ахвотна схіляўся да новых войнаў і паходаў супраць паўднёвых суседніх краін — М’янмы і В’етнама.
Паход у М’янму
Падставай для вайны з М’янмай (Аўскай дзяржавай) паслужыў пагранічны канфлікт, выкліканы маньчжурскім умяшаннем ва ўнутраныя справы суседняй краіны, паколькі імператар Цяньлун адказаў на просьбу васальных аб ваеннай дапамозе супраць атакуючых сіл Бірмы. Першапачаткова ён лічыў, што гэта будзе лёгкая перамога супраць варварскага племені, і накіраваў толькі, якая базавалася ў Юньнані, які мяжуе з Бірмай. Уварванне Цын адбылося, калі большасць бірманскіх сіл былі разгорнутыя ў іх ў сіямскае. Тым не менш, загартаваныя ў баях бірманскія войскі перамаглі ў першых двух ўварваннях у 1765-66 і 1766-67 на мяжы. Улады правінцыі Юньнань двойчы пасылалі войскі супраць м’янманцаў, а апошнія, у сваю чаргу, урываліся ў Юньнань.
У 1768 годзе ў М’янму рушыла 40-тысячная цынская армія пад камандаваннем, які атрымаў загад Хунлі захапіць м’янманскую сталіцу — горад Аву. Не дайшоўшы да яе, кітайскае войска трапіла ў цяжкае становішча: м’янманцы, адрэзаўшы яго ад Юньнані, выраклі наступаючых на голад. Маньчжурскія войскі паўночнага Кітая не змаглі справіцца з «незнаёмымі трапічнымі мясцовасцямі і смяротнымі эндэмічных хваробамі» і адступілі з вялікімі стратамі, а сам Мінжуй павесіўся. Пасля блізкага сутыкнення перадыслакаваў свае арміі з Сіяма на кітайскі фронт.
Жорсткія баі разгарнуліся ў раёне ракі Іравадзі. Тыя, хто наступаў, спрабавалі захапіць горад Аву з боку горада Бамо, але зноў пацярпелі няўдачу. Калі цынскія войскі былі цалкам акружаны, у снежні 1769 года паміж палявымі камандзірамі абодвух бакоў было дасягнута перамір’е. Распачатая вайна Сіяма з М’янмай апынулася для маньчжураў збаўчай, бо м’янманскі кіраўнік прапанаваў заключыць мір. Па дамове 1769 года абодва бакі пакідалі занятыя імі тэрыторыі, цынская армія да адыходу на мяжу павінна была пераплавіць усе свае гарматы, а М’янма сімвалічна прызнавала сябе «даннікам» Цынскай імперыі. Хунлі быў раз’юшаны правалам сваіх заваявальных задум, і забараніў гандаль з М’янмай. Сілы Цын трымалі войскі ў памежных раёнах Юньнані на працягу прыкладна аднаго дзесяцігоддзя ў спробе распачаць яшчэ адну вайну, увёўшы забарону на міжгранічны гандаль на два дзесяцігоддзі.
У 1787—1788 гадах кітайска-м’янманскія адносіны і гандаль паступова нармалізаваліся. Калі Бірма і Кітай аднавілі дыпламатычныя адносіны ў 1790 годзе, урад Цын у аднабаковым парадку расцаніў гэты акт як падпарадкаванне Бірмы і абвясціў перамогу. У наступным цынскія імператары здавольваліся прыбыццём раз у 10 гадоў у Пекін м’янманскіх паслоў з «данінай». Нягледзячы на відавочную няўдачу ў вайне з М’янмай, моц Цынскай імперыі па-ранейшаму вырабляла вялікае ўражанне на суседзяў. Так, (кіраўнік, які прыйшоў да ўлады ў 1782 годзе), шукаў падтрымкі Хунлі ў сваёй вайне супраць М’янмы. У 1786 годзе ён сам даслаў паслоў у Пекін, каб і яго прылічылі да «даннікаў» Цынскай імперыі.
Паход у В’етнам
У лагеры адступіўшых на поўдзень тэйшонаў Нгуен Хюэ абвясціў сябе імператарам, узяўшы імя «Куанг Чунг». Ён стварыў мабільную і дзеяздольную армію, узмоцненую флотам, кавалерыяй і. Праз некалькі месяцаў, у 1789 годзе імкліва наступаючыя воіны Куанг Чунга ўварваліся ў сталіцу ператварыўшы перамогу ў фіяска з-за нечаканай атакі падчас (в’етнамскага Новага года).
Вавілона-асірыйская культура
Вавілонія
У першай палове 2 тысячагоддзі да н.э. найбольш значнай у Двурэччы была так званая старававілонская культура. Яна аформілася ў выніку важнага палітычнага пераўтварэння. Цар Хамурапі (1792—1750 гг. да н.э.), які кіраваў на сярэднім цячэнні Еўфрата, аб’яднаў вобласці Шумера і Акада ў адну дзяржаву пад вяршэнствам горада Вавілона.
Цяньлун
Пераход да стагнацыі
Правал заваявальных войнаў супраць М’янмы і В’етнама сведчыў аб неадпаведнасці знешняй велічы і паказной моцы сярэдняй імперыі яе ўнутранага стану. З 70-х гадоў XVIII стагоддзя пачалося загніванне маньчжурскага рэжыму і яго паслабленне пад ударамі нарасталых паўстанняў сялян і нацыянальных меншасцяў. Знешні бляск дзей Хунлі і эры праўлення «Цяньлун» толькі прыкрываў пачатак ўнутранага заняпаду Цынскай імперыі. Адбывалася далейшае паслабленне «сцяжнага» саслоўя за кошт страты ім сваіх зямель. Расла карупцыя ў чынавенскім асяроддзі, павялічылася падатковая эксплуатацыя насельніцтва. Яго колькасны рост абганяў рост ворных зямель, у выніку чаго памяншаліся памеры сярэднедушавога сялянскага надзела. Узмацнялася праслойка беднякоў, паўпераў і люмпенаў. Абвастрэнне сацыяльнай сітуацыі ішло паралельна нарастанню міжнацыянальных супярэчнасцяў.
У Цынскай імперыі квітнела нацыянальная і рэлігійная дыскрымінацыя. Кітайцы не з ліку «васьмісцяжных» доўгі час не дапускаліся ў верхнія эшалоны ўлады. Кітайскім мусульманам (хуэйцзу) быў закрыты доступ у асяродзе цывільнай бюракратыі — іх прымалі толькі на ваенную службу. Прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў Паўднёвага Захаду разглядалі як «варвараў» і на дзяржаўную службу не прымалі наогул. Спецыфічная рэлігійная палітыка Сюанье, і асабліва Хунлі пры ўсёй яе афіцыйна рэкламаванай верацярпімасці стварала ў імперыі дадатковую палітычную напружанасць. Дбайнае ўмацаванне канфуцыянства цынскімі імператарамі прывяло да неаб’яўленага, але адчувальнага наступу на іншыя рэлігіі, да падзення прэстыжу будызму і даасізму. Цынская дынастыя адмаўлялася прызнаваць рэлігійныя прэрагатывы даосаў. Калі «аселае», гэта значыць манастырскае, духавенства будыстаў і даосаў ахоўвалася ўладамі, то стаўленне да бадзяжных будыйскіх манахаў і даоскіх прапаведнікаў заставалася відавочна негатыўным.
Бадзяжных будыстаў і даосаў адносілі да «подлага люду» і супрацьпастаўлялі «аселым», гэта значыць манастырскім. З блізкасцю гэтых «жабрацкіх» манахаў да простых працаўнікоў быў звязаны іх апазіцыйны настрой і ўдзел у народных паўстаннях, што, у сваю чаргу, ўзмацняла негатыўнае стаўленне ўладаў да такога роду манахаў.
Вавілона-асірыйская культура
Вавілонія
Пра выяўленчае мастацтва з 18 ст. да н.э., у перыяд узвышэння Вавілона, вядома вельмі мала. Пэўную ролю тут згуляла неаднаразовае разбурэнне горада, іншай прычынай апынулася дрэнная захаванасць медзі і бронзы ў зямлі Месапатаміі. Нават тое, што дайшло да нас, паходзіць, як правіла, не з самой Вавілоніі, а з тых месцаў, куды гэтыя помнікі былі вывезены пераможцамі ці патрапілі нейкім іншым шляхам. Стыль выканання твораў старававілонскага перыяду, якія дайшлі да нас, сведчыць пра захаванне ў той час традыцый шумера-акадскага мастацтва. Сярод найбольш вядомых помнікаў гэтага перыяду дыярытавая стэла з рэльефнымі выявамі і выкладаннем законаў цара Хамурапі. Пластыка гэтага перыяду прадстаўляе дыярытавая мужчынская галава ад статуі, магчыма, цара Хамурапі.
Цяньлун
Пераход да стагнацыі
Асаблівую непрыязнасць афіцыйны Пекін адчуваў да ісламу. Паколькі мусульмане часта выступалі супраць маньчжураў, цынскія імператары шэрагам мер абмяжоўвалі свабоду іх веравызнання. Хунлі забараніў пабудову новых мячэцяў і паломніцтва ў Меку. Ідучы традыцыйным курсам кітайскіх імператараў «правіць варварамі рукамі іншых варвараў», маньчжуры ўсяляк распальвалі нацыянальную варожасць, умела падаграваючы і выкарыстоўваючы супярэчнасці паміж рознымі рэлігіямі. У паўночна-заходніх раёнах імперыі цынскія ўлады ўкаранялі варожасць паміж кітайцамі і мусульманамі, паміж манголамі і ханьцамі, паміж мусульманамі і манголамі. Асабліва паспяхова ўлады нацкоўвалі ханьцаў-канфуцыянцаў на мусульман, а манголаў-будыстаў на прыхільнікаў ісламу. Тым самым імператары захоўвалі кантроль над імі і ўмацоўвалі сваю ўладу.
Вавілона-асірыйская культура
Вавілонія
Помнікі 18 ст. да н.э. з горада-дзяржавы Мары, на сярэднім Еўфраце, на заходняй ускраіне Вавілоніі, з’яўляюцца найкаштоўнейшым сведчаннем пра стыль старававілонскага мастацтва. Горад-дзяржава Мары на працягу амаль чатырох дзесяцігоддзяў быў саюзнікам Вавілона. Але ў канцы гэтага тэрміна існаванне яго было перарвана захопніцкім паходам цара Хамурапі. Воіны Хамурапі, аблажыўшы і ўзяўшы горад і палац, разрабавалі і разбурылі іх.
Цяньлун
Пераход да стагнацыі
ўйгурскіх мусульман горада супраць маньчжураў у 1765 годзе адбылося пасля групавога згвалтавання уйгурскіх жанчын слугамі і сынам маньчжурскага чыноўніка Сучэнга. Было сказана, што «мусульмане-ушы даўно хацелі спаць на скурах [Сучэнга і сына] і есці іх мяса» з-за гвалтавання уйгурскіх мусульманскіх жанчын на працягу некалькіх месяцаў маньчжурскім чыноўнікам Сучэнгам і яго сынам. Маньчжурскі імператар Цяньлун загадаў знішчыць уйгурскі паўстанцкі горад, сілы Цын заняволілі ўсіх уйгурскіх дзяцей і жанчын і забілі уйгурскіх мужчын. Маньчжурскія салдаты і маньчжурскія чыноўнікі, якія рэгулярна займаліся сексам або ўйгурскіх жанчын, выклікалі масавую нянавісць і гнеў супраць маньчжурскага праўлення сярод уйгурскіх мусульман. папярэднічаў выпадак з іншым маньчжурскім чыноўнікам, Бінджынам, які гвалтаваў мусульманскую дачку аксакала Какана з 1818 па 1820 год. Цын імкнуўся прыхаваць згвалтаванне уйгурскіх жанчын маньчжурамі, каб прадухіліць распаўсюджванне гневу супраць іх кіраўнікоў сярод уйгураў.
Узвышэнне Хэшэня
Паступовае загніванне маньчжурскага рэжыму суправаджалася дэградацыяй кіруючай вярхушкі. Па меры набліжэння Хунлі да сямідзесяцігадовага ўзросту рэальная ўлада ў краіне ўсё больш пераходзіла ў рукі яго магутнага фаварыта. Гэты малады маньчжур зрабіў галавакружную кар’еру ад і імператарскага целаахоўніка да фактычнага кіраўніка дзяржавы. У 1776 годзе ён ужо стаў кіраўніком Палацавага кіравання і быў уведзены ва ўнутраны сакратарыят і ваенны савет (членам якога складаўся амаль чвэрць стагоддзя), а ў 1786 годзе заняў пасаду канцлера. У 1790 годзе, ажаніўшы з  і стаўшы яго сваяком, Хэшэнь здабыў ўсёмагутнасць. Часам ён займаў да дваццаці розных высокіх пастоў і даходных пасад. Хунлі пастаянна абсыпаў яго ласкамі. Спецыяльна для яго ў Чжуннаньхаі — за заходняй сцяной Забароненага горада — быў пабудаваны раскошны палац, які абслугоўвалі тысяча слуг. У рукі фаварыта сцякаліся незлічоныя багацці, узмацняючы і без таго яго неверагодную сквапнасць.
Вавілона-асірыйская культура
Вавілонія
Археалагічнымі раскопкамі адкрыты руіны палаца Зімры-Ліма, які будаваўся з сырцовай цэглы на працягу другой паловы 3 тысячагоддзя да н.э. На ніжніх цокальных частках сцен былі нанесены дэкаратыўныя арнаментальныя палосы. Акрамя таго, дзве буйныя сюжэтныя кампазіцыі з культавымі сцэнамі і выявамі багоў і інш. удалося часткова аднавіць з дробных кавалкаў тынкоўкі з роспісам, якія абсыпаліся пры разбурэнні і пажары палаца пасля яго захопу царом Хамурапі. На адным з іх тры не цалкам захаваныя фігуры са сцэны ахвярапрынашэння. Гэта, відавочна, частка рытуальнай працэсіі, якую ўзначальвае жрэц і нехта велізарнага росту — цар ці бог.
Цяньлун
Узвышэнне Хэшэня
Хэшэнь трымаў у сваіх руках як сталічную, так і правінцыйную бюракратыю. Вакол яго склалася цэлая кліка яго сваякоў, стаўленікаў і прыхільнікаў — такіх, як, і інш. Хэшэнь і яго асяроддзе, выкарыстоўваючы сваё службовае становішча, гандлявалі тытуламі, пасадамі, ганаровымі і навукоўцамі званнямі, займаліся хабарніцтвам, прысвойвалі дзяржаўную маёмасць, раскрадалі казённыя сродкі і тварылі волю. Яны паўсюль укаранялі сваіх прыхільнікаў, распраўляліся з тымі, хто падаваў скаргі на іх ці выкрываў іх злачынствы ў дакладах імператару. Усё гэта аказвала вельмі дрэнны ўплыў на дзяржаўны апарат. Чынавенства на ўсіх узроўнях, як магло, пераймала ўсёмагутнаму дачасніку. Саноўнікі, прыдворныя і вышэйшая бюракратыя імкнуліся набыць яго прыхільнасць вельмі дарагімі падарункамі, а іншых ён і не браў. З каштоўнасцяў, якія дасылалі ў Пекін з суседніх краін у якасці «даніны», а таксама падарункаў імператару ад намеснікаў і губернатараў правінцый, Хэшэнь адбіраў самае лепшае. Бязмерная прагнасць штурхала яго нават на. Яму належалі 117 мяняльных кантор і ламбардаў з агульным капіталам 70 мільёнаў. Яго багацці перавышалі каштоўнасці імператарскага палаца. Толькі адна яго рухомая маёмасць, без зямлі і палацаў, ацэньвалася ў 80 мільёнаў. Ён валодаў больш за 800 тысяч зямлі. Кошт усёй яго маёмасці прыкладна быў роўны даходу казны за восем гадоў.
Вавілона-асірыйская культура
Асірыя
Новы этап у развіцці мастацтва Месапатаміі звязаны з узвышэннем Асірыі. На мастацтва Асірыі (складвалася ў 2-м тыс. да н.э.) паўплывала культура старажытных плямён хурытаў, хетаў, дзяржавы Акад; развіваліся архітэктура, манументальна-дэкаратыўнае і прыкладное мастацтва. У пачатку 1 тысячагоддзя да н.э. Асірыя ператварылася ў наймацнейшую рабаўладальніцкую дзяржаву з развітым гандлем, у ваенную дзяржаву, якая падпарадкавала сабе да 7 ст. да н.э. амаль усю Пярэднюю Азію і нават часова Егіпет.