cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жамойць
Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў часы ВКЛ
Жамойць павярхоўна закранулі працэсы Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай і зусім абмінуў працэс увядзення ўніяцтва (з 1596 г.). Спроба распаўсюджання лютэранства ў ВКЛ, калі пачаўся рух Рэфармацыі, не мела поспеху: у 1539 г. у Вільні шляхціц-лютаранін Абрахам Кульвец (ураджэнец вёскі Кульва — каля Коўна) адкрыў рэлігійную (лютэранскую) школу для малазаможнай шляхты (аднак школа карысталася папулярнасцю толькі ў немцаў-мяшчан), а ў 1542 г. Кульвец вымушаны быў эмігрыраваць у суседнюю лютэранскую Прусію, дзе прапанаваў праграму зрабіць балцкія гаворкі падмуркам усёй адукацыйнай сістэмы ў ВКЛ, выкарыстоўваючы базу новастворанага Кёнігсбергскага ўніверсітэта (1544). Менавіта ў рамках гэтых задум ураджэнец Жамойці, лютэранскі пастар Марцінас Мажвідас выдаў пры дапамозе прускага герцага ў 1547 г. у Кёнігсбергу (Прусія) лютэранскі «Катэхізіс» — на заходніх гаворках сучаснай жамойцкай мовы (дыялекту) з вялікім уплывам гаворак прускай мовы, што было пачаткам друкарства на балцкіх гаворках ВКЛ.
Пост-панк
Постпанк быў успрыняты як спроба супрацьстаяць культурна-масавай стандартызацыі, гэты кірунак музыкі быў адзначана аднаўленнем цікавасці да музычных эксперыментаў, у прыватнасці да новай тэхналогіі запісу і сувяззю з не-рок стылямі, такімі як: электронная музыка і рознымі формамі танцавальнай музыкі. У напрамку таксама часта відаць скрыжаванне музыкі з мастацтвам і Палітыкай, а мастакі шчодра чэрпалі натхненне з такіх крыніц, як Крытычная тэорыя, кіно, і мадэрнісцкая Літаратура. Пост-панк музыка была цесна звязана з развіццём такіх жанраў як готык-рок, ноу-вейв і індастрыял. Да сярэдзіны 80-х гадоў, вялікая частка руху была рассеяная, забяспечваючы штуршок для большага развіцця наступнай альтэрнатыўнай музыкі та інды музыкі. Найбольшы перыяд росту постпанка прыйшоўся на канец 1970-х, пачатак 1980-х гадоў.
Жамойць
Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў часы ВКЛ
Толькі ў 1595 г. у Вільні быў выдадзены «Катэхізіс» Мікалоюса Даўкшы, ураджэнца Кейдан, — першая друкаваная кніга на тэрыторыі ВКЛ на літоўскай мове, а ў прыватнасці — на заходніх гаворках аўкштайцкага дыялекту сучаснай літоўскай мовы (гаворкі вакол гарадоў Кейданы і Шаўлі), якія ў тыя часы атрымалі назву «жамойцкая мова» (lingua Samogitica) тапанімічна — па назве Жамойцкага староства. Заклік Даўкшы развіваць высокую культуру на балцкіх гаворках таксама не сустрэў падтрымкі ў шляхты. Далейшы друк у ВКЛ на балцкіх гаворках (дзейнасць жамойцкага біскупа Мельхіёра Гедройца, работы Канстанцінаса Шырвідаса і інш.) меў ужо абмежаваны наклад і дапаможны характар — для ўмацавання хрысціянскай веры сярод балтамоўных сялян (некаторыя з якіх яшчэ не адмовіліся поўнасцю ад язычніцкіх абрадаў), а таму меў рэлігійны змест, другаснае (пасля друку на «рускай», лацінскай і польскай мовах) значэнне, зыходзіў ад каталіцкага святарства (а не свецкай шляхты) і быў на «жамойцкай мове» (заходнеаўкштайцкім дыялекце). За ўзмацненне пазіцый каталіцызму і дзейнасць супраць перажыткаў язычніцтва жамойцкі біскуп (1576—1609) Мельхіёр Гедройц быў празваны «другім хрысціцелем Жамойці».
Пост-панк
Першыя пост-панк гурты: Siouxsie and the Banshees, Wire, Public Image Ltd, Devo, Joy Division, Talking Heads, the Pop Group, Gang of Four, Throbbing Gristle и Contortions.
Жамойць
Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў часы ВКЛ
Узнятая ў XVI ст. спроба заснаваць сталую традыцыю пісьменнасці і друку на балцкіх гаворках, часта на розных яе варыянтах, аказалася няўдалай у ВКЛ і трывала падтрымлівалася ў XVI—XVIII стст. і пазней толькі ў лютэранскім Герцагстве Прусія (напрыклад, дзейнасць Балтрамеюса Вілентаса, Ёнаса Брэткунаса, Даніэля Клейна, Крысціонаса Данелайціса, Філіпа Руйгіса, Людвікаса Рэзы і інш.), у тым ліку пры дапамозе правячай мясцовай нямецкай дынастыяй Гогенцолернаў. Прычым гэты друк у Прусіі, які ажыццяўляўся мясцовымі балтамі-лютэранамі, быў працягам моўнай традыцыі Мажвідаса: кнігі там друкаваліся на заходніх гаворках сучаснай жамойцкай мовы (дыялекту) з вялікім уплывам прускіх гаворак, а таму мова выданняў вылучалася аддаленасцю ад большасці балцкіх гаворак ВКЛ. Першы поўны пераклад Бібліі на жамойцкую мову (дыялект) быў надрукаваны ў 1735 г. у Кёнігсбергу (Каралеўства Прусія) і паўторна надрукаваны пасля выпраўкі ў 1755 г. там жа.
Пост-панк
Філасофія
Тэрмін «пост-панк» быў упершыню выкарыстаны журналістамі напрыканцы 70-х гадоў, каб апісаць гурты якія часова выходзяць за рамкі гукавога шаблону панка ў разныя напрамкі. Многія з артыстаў, першапачаткова натхнёныя DIY і энергіяй панка, у выніку сталі расчараваныя стылем і рухам, адчуваючы, што ён трапіў у камерцыйную формулу, рок-з’езды і самапародыі.
Нягледзячы на адрозненні паміж рэгіёнамі і музыкамі, постпанк музыка была ахарактарызаваная «канцэптуальным нападам» на рок-асновы і сыходам ад традыцыяналізму на карысць эксперыментаў.
Нікалас Лезард апісаў постпанк як «зліццё мастацтва і музыкі». Эра пост-панка чэрпала ідэі з літаратуры, арт-кіно, філасофіі і палітыкі. Выканаўцы імкнуліся адмовіцца ад агульнага адрознення паміж элітарнай і масавай культурай. Сярод асноўных уплываў на пост-панк выканаўцаў былі аўтары кніг, такія як Вільям С. Бэроўз і Джэймс Балард, авангардныя палітычныя плыні, такія як Сітуацыянізм і Дадаізм, і інтэлектуальныя напрамкі, такія як постмадэрнізм. Многія выканаўцы разглядалі сваю працу ў відавочна палітычным плане.
Некаторыя месцы стварэння пост-панк музыкі былі цесна звязаныя з эфектыўным развіццём субкультуры, якая гуляла важную ролю ў развіцці мастацтва, мультымедыйных перформансаў і незалежных лэйблаў. Многія пост-панк выканаўцы падтрымліваюць анты-карпаратыўны падыход да гуказапісу, прытрымліваючыся альтэрнатыўных сродкаў вытворчасці і выпуску музыкі. Журналісты сталі важным элементам культуры, папулярныя музычныя часопісы і крытыкі таксама пачалі цікаввіцца рухам.
Станаўленне і Асаблівасці
Замест энергіі якая б’е ключом і гітарнай агрэсіі панка, для постпанка характэрны павольны манатонны рытм з перавагай басу і ўдарных, пачуццё нарастаючай трывогі ў мелодыях, адхілены вакал і, як правіла, дэпрэсіўныя меланхалічныя тэксты (The Cure і The Sisters Of Mercy), дэкадэнцкі тэксты (Japan і Дэвід Сільвіян), часам поўныя разважанняў пра смерць і сэнс жыцця (Joy Division, Bauhaus).
Дэбютны альбом Public Image Ltd 1978 года, разам з альбомам Ігі Попа The Idiot, які выйшаў у 1977 годзе, лічыцца першым і адным з найбольш уплывовых альбомаў постпанка. Альбом, на думку андэграўндных крытыкаў музычнай індустрыі 80-х, меў асноўныя папярэднія жанру рысы, такія як павольны машынападобны рытм, глыбокі насычаны халоднымі абертонамі бас, нізкі, быццам тагасветны, вакал.
Дзякуючы работам такіх гуртоў, як Siouxsie and The Banshees, Joy Division, Bauhaus, The Cure і The Sisters Of Mercy нарадзіўся вытворны жанр Готык-рок.
Пост-панк у Беларусі
Пост-панк даволі шырока прадстаўлены ў Беларусі. Найбольш паспяховым гуртом з’яўляецца Molchat Doma. Па дадзенным The-Village, яны робяць самую папулярную рускамоўную музыку ў свеце.
Папулярныя сучасныя гурты:
Жамойць
Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў часы ВКЛ
Польская мова з той пары стала дамінуючай у культурным жыцці шляхты і святарства Жамойці аж да падзелаў Рэчы Паспалітай і нават пазней. Як сведчылі справаздачы жамойцкіх біскупаў у Рым, шляхта не наведвала касцёлаў, дзе набажэнства вялося на балцкіх гаворках. У Жамойці балцкія гаворкі існавалі галоўным чынам толькі ў асяроддзі сялянства, дробнай і непісьменнай шляхты і парафіяльнага каталіцкага святарства, бо апошняе рэкрутавалася звычайна з ліку сялян, і выкарыстоўваліся асобнымі езуітамі ў якасці дапаможных пры пропаведзях. Яшчэ ў 1737 г. жамойцкі біскуп Юзаф Міхал Карп у сваёй акруговай грамаце рэзка нападаў на многія рэшткі язычніцтва ў Жамойці сярод сялян. Самым вядомым месцам каталіцкага паломніцтва аж да сённяшняга часу стала мястэчка Жамойцкая Кальварыя, дзе жамойцкі біскуп Юрый Тышкевіч у 1633 г. заснаваў кальварыю.
У XVII—XVIII стст., у Жамойці, як і паўсюль у ВКЛ, панаваў росквіт пышнага і каталіцкага мастацтва барока, але рэгіён быў перыферыяй дзяржавы ў адносінах культурных тэндэнцый і развіцця навукі. У Кейданах была адкрыта кальвінісцкая гімназія (1629—1863), дзе з 1647 г. пачалі выкладаць у тым ліку і «рускую мову», але ніколі не выкладалі літоўскую ці жамойцкую; а ў 1741 г. у Ворні была пераведзена біскупская духоўная (каталіцкая) семінарыя з Крож (дзе яна раней існавала з 1570 г.). У мястэчку Падубісь (Падубісь Базыльянскі) у 1749—1835 гг. дзейнічалі адзіны ў Жамойці ўніяцкі базыльянскі кляштар, уніяцкая царква і з 1773 г. базыльянская школа (дзе выкладалася ў тым ліку і «руская мова»), якая ў XIX ст. налічвала звыш 300 вучняў. Адукацыйная камісія (1773) вылучыла Жамойць у 1783 г. у адну з чатырох адукацыйных акруг Літоўскай правінцыі: цэнтрам Жамойцкага аддзела (з трох падакруг) стаў горад Крожы, а школы ў Крэцінзе і Расейнах (Расіенах) сталі цэнтрамі падакруг.
Адміністрацыйная прыналежнасць
Пасля трэцяга падзела Рэчы Паспалітай у 1795 г. тэрыторыя Жамойці была ўключана ў склад Літоўскай губерні (1795—1801) Расійскай імперыі, акрамя паўднёва-ўсходніх раёнаў, якія ўвайшлі ў склад Прусіі. І ў Расійскай імперыі перастала існаваць адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка, якая б мела назву «Жамойць» у афіцыйнай яе назве, аднак назва «Жамойць» стала прысутнічаць у афіцыйным тытуле расійскага імператара — выразам «князь Самагіцкі» аж да 1917 г.
Расійскі імператар Аляксандр I (1801—1825) сваім указам ад 9 (21) верасня 1801 г. падзяліў Літоўскую губерню на дзве — Літоўска-Віленскую і Літоўска-Гродзенскую губерні. Тэрыторыя Жамойці цалкам увайшла ў склад Літоўска-Віленскай губерні (1801—1840). У 1819 г. прыморскае мястэчка Паланга з акругай былі перададзены ў склад Курляндскай губерні, але ў 1827 г. зноў вернуты ў склад Літоўска-Віленскай губерні, а пасля ў 1829 г. зноў уключаны ў склад Курляндскай губерні.
18 ліпеня 1840 г. расійскі імператар Мікалай I загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую губерню ў Віленскую губерню (1840—1917).
Хоць Жамойць не прадстаўляла сабой асобную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку ў Расійскай імперыі, да пачатку 1840-х гг. у афіцыйным расійскім справаводстве Жамойць часам называлася як «Самагіція» ці «самагіцкія паветы» (па-руску «самогитские поветы») — Шавельскі, Цельшаўскі, Расіенскі і Упіцкі паветы. Існавала таксама каталіцкая «Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія, перайменаваная 11 кастрычніка 1840 г. у Цельшаўскую (з цэнтрам у Ворнях), а ў 1848 г. старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволена расійскімі ўладамі да выкарыстання побач з новай. Тым жа ўказам 11 кастрычніка 1840 г. большая частка зямельнай маёмасці цельшаўскага біскупа перайшла ў валоданне дзяржаўнага скарбу Расійскай імперыі, што значна звузіла фінансавыя мажлівасці дыяцэзіі.
18 снежня 1842 г. са складу Віленскай губерні былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана Ковенская губерня (1842—1917), атрымаўшая неафіцыйную назву «Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»). Цэнтрам Ковенскай губерні стаў горад Коўна (цяперашні горад Каўнас). У Коўна (пабліжэй да губернскай адміністрацыі) па загаду расійскіх улад у 1864 г. была пераведзена і рэзідэнцыя жамойцкага (цельшаўскага) біскупа.
З 1795 г. мовай афіцыйнага справаводства стала руская мова, аднак да канца падаўлення Лістападаўскага паўстання (1830—1831) афіцыйна выкарыстоўвалася паралельна і польская мова ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. Жамойць заўсёды ўваходзіла ў склад Літоўскага (Віленскага) генерал-губернатарства, а таму была часткай Паўночна-Заходняга края Расійскай імперыі — з усімі наступствамі гэтай прыналежнасці.
Жамойць у час вайны 1812 года, Лістападаўскага і Студзеньскага паўстанняў
У 1812 г. Жамойць была перыферыяй франка-рускай вайны, але мясцовыя каталіцкія маянткоўцы пастаўлялі харчаванне для армій Напалеона I. Каб прадухіліць незадаволенасць сялян, жамойцкі біскуп Юзаф Арнульф Гедройц (у сваім пасланні ад 5 жніўня 1812 г. парафіяльнаму святарству) спецыяльна загадваў сялянам безумоўна падпарадкоўвацца маянткоўцам.
Жамойць стала важным і актыўным раёнам Лістападаўскага паўстання (1830—1831) і Студзеньскага паўстання (1863—1864), якія былі ўзняты шляхтай Літвы і Беларусі, бо Жамойць мела стратэгічнае значэнне з-за свайго выхаду да Балтыйскага мора: адсутнасць у дастатковай колькасці ў паўстанцаў агнястрэльнай зброі рабіла адзіна магчымым яе падвоз з-за мяжы толькі на караблях — да порта Палангі (Курляндская губерня) побач з жамойцкай Крацінгай.
Акрамя таго, у паўстаннях на Жамойці (акрамя шляхты) прыняла ўдзел значная колькасць мясцовага сялянства, якое ўдавалася падымаць на барацьбу толькі пры дапамозе прапаганды мясцовых каталіцкіх ксяндзоў. У 1863 г. самую вялікую вядомасць атрымаў лідар жамойцкіх паўстанцаў-сялян ксёндз Антанас Мацкявічус (1828—1863).
Структура дваранскага землеўладання
У Расійскай імперыі землі Жамойці аж да Лютаўскай рэвалюцыі (1917) вылучаліся вялікай канцэнтрацыяй зямельных латыфундый, як мясцовых каталіцкіх уласнікаў, так і рускіх: каля 60 уласнікаў валодалі 1/3 зямлі. Пасля далучэння зямель ВКЛ да Расійскай імперыі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай у многіх нелаяльных мясцовых уласнікаў расійская ўлада канфіскавала маёнткі і пачала раздаваць рускім дваранам ці прадаваць мясцовым латыфундыстам. Так, на Жамойці расійскія дваране графы Зубавы атрымалі вялізныя латыфундыі Юрбург і Таўрогі (51 тыс. дзесяцін), пазней прададзеныя дзяржаўнаму скарбу; латыфундыі і Жагоры (146 тыс. дзесяцін); латыфундыі Крацінга і Плунгяны (60 тыс. дзесяцін); і Шавельскую эканомію (64 тыс. дзесяцін); князі Васільчыкавы — латыфундыі Юрбург і Таўрогі (51 тыс. дзесяцін), падараваныя расійскім імператарам Мікалаем I; графы Кайсаравы — Лабгіры (28 тыс. дзесяцін); Нарышкіны набылі ў Зубавых латыфундыі Груздзе і Жагоры (146 тыс. дзесяцін); графы Татлебены — маёнтак Кейданы (у 1866 г.); і г.д. Гэта прывяло на Жамойці (а пазней — у створанай Ковенскай губерні) да найбольшай канцэнтрацыі латыфундый рускіх маянткоўцаў сярод усіх паўночна-заходніх губерняў Расійскай імперыі, што толькі ўзмацнілася пасля антырасійскіх паўстанняў мясцовай шляхты ў 1831 і 1863 гадах і чарговых канфіскацый. Значна скарацілася на Жамойці колькасць маёнткаў князёў Радзівілаў — яны страцілі ці прадалі такія значныя свае шматвяковыя валоданні як латыфундыі Біржы, Кейданы і інш.
Нягледзячы на гэта, на Жамойці пасля 1864 г. захоўвалася большая, чым у рускіх уласнікаў, колькасць латыфундый мясцовых каталіцкіх уласнікаў — графаў Тышкевічаў (маёнткі Біржы, Паланга, Крацінга, Чырвоны Двор, Шукяны, Куртавяны, Дарбяны, Бабціны і інш.), графаў Тызенгаўзаў (маёнткі Солы, Ракішкі і інш.), графаў Агінскіх (маёнткі Рэтава, Плунгяны і інш.), Карпаў (маёнткі Яганішкеле, Смільге, Клаваны і інш.), князёў Радзівілаў (маёнтак Тавяны), графаў Плятэраў (маёнткі Бяльмонты, Карцяны, Шатэйкі, Вількяны, Швекшне і інш.), графаў Касакоўскіх (маёнткі Янава, Марцінішкі і інш.), графаў Валовічаў (маёнтак Савятышкі), князёў Друцкіх-Любецкіх (маёнткі Ужвенты, Капяны і інш.), графаў Пуслоўскіх (маёнткі Жыдыкі, Таўрагіны, Элеанорава і інш.), баронаў фон дэр Ропаў (маёнткі Шадаў, Радзівіланы, Жыляны, Даўкшагола, Юхнайце і інш.), якія звычайна стала пражывалі ў сваіх жамойцкіх сядзібах. Да сярэднезаможнага мясцовага каталіцкага дваранства адносіліся Комары, графы Забелы, Бурбы, Лапацінскія, Білевічы, Храпавіцкія, Гурскія (Горскія), Пілсудскія, графы Чапскія, Пжацішэўскія, Касцялкоўскія, Даўгялы, Коньчы, Монтвілы, Шэметы, Мінейкі, Заны, Пяткевічы, Марыконі, Хлявінскія, Сясіцкія, Рутоўскія і інш. У 1890-ыя гг. у Ковенскай губерні дваране (5224 маёнткі) валодалі 40,6% усёй зямлі, а сярод сялян пераважалі дробныя ўласнікі, якія мелі да 10 дзесяцін.
Эканамічнае развіццё
Сяляне па большасці жылі бедна, акрамя невялікай колькасці тых, якія хадзілі на заробкі ў найбліжэйшыя партовыя гарады ці Усходнюю Прусію. У 1861 г. у Расійскай імперыі было адменена прыгоннае права, чым быў адкрыты шлях для інтэнсіўнага развіцця капіталістычных адносін, хоць і да таго часу ў Ковенскай губерні мелася значная праслойка асабіста вольных сялян (у 1860 г. — 54%), а каля 25% прыгонных сядзелі на чыншы. Яўрэі таксама ўвесь час былі катэгорыяй асабіста вольнага насельніцтва і займалі дамінуючыя пазіцыі ў сферы гандлю і рамяства. Тым не менш, галоўнымі рухавікамі эканомікі губерні былі сярэднія і заможныя каталіцкія дваране, а базай эканомікі заставалася сельская гаспадарка іх маёнткаў. Самыя перадавыя тэхналогіі прыносіліся ў край мясцовымі дваранамі. Так, яшчэ ў 1855 г. заможны маянтковец Віленскай і Ковенскай губерняў граф Райнальд Тызенгаўз купіў першыя ў Ковенскай і Віленскай губерні параходы: вялікі хадзіў па рацэ Нёман, а меншы — па рацэ Вілія. А з 1870-ых гг. князь Багдан Агінскі (1848—1909) ствараў са свайго маёнтка Рэтава ўзорны прагрэсіўны эканамічны і культурны цэнтр: мелася гута; фабрыка па вырабу сельскагаспадарчых машын; сімфанічны аркестр; музычная школа; ветраная электрастанцыя (1892); лакальная тэлефонная лінія (1892), якая злучыла маёнткі Рэтава, Плунгяны (Міхала Агінскага) і Крацінга (графаў Тышкевічаў); і інш.
У 1900 г. мясцовыя заможныя каталіцкія маянткоўцы (Тышкевічы, Агінскія, Мяйштовічы, Коньчы, Завішы, Комары, Венцлавовічы і інш.) па прыкладу мінскіх дваран з Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі стварылі сваё Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі для супольнай арганізацыі намаганняў па эканамічнаму развіццю губерні. У таварыства запрашаліся і рускія землеўласнікі: напрыклад, Пётр Сталыпін быў яго першым старшынёй (1901—1902), бо валодаў у губерні канфіскаваным у графаў Чапскіх маёнткам Калнабяржэ. Прамысловасць была развіта адносна слаба. Малазямелле прымушала сялян у пачатку XX ст. эмігрыраваць у Велікабрытанію, ЗША, Лацінскую Амерыку.
Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў Расійскай імперыі
У сярэдзіне XIX ст. Жамойць стала месцам т.зв. «Жамойцкага адраджэння» (хуткага развіцця свецкай літаратуры на жамойцкай гаворцы (мове) і літоўскай мове), а пазней — месцам фармавання літоўскага нацыянальна-дэмакратычнага руху, што было забяспечана падтрымкай каталіцкага святарства (у першую чаргу — каталіцкіх біскупаў Матэюса Валанчуса і Антанаса Баранаўскаса) і сістэмай каталіцкіх школ і семінарый.
У 1803 г. у Вільні быў створаны Віленскі ўніверсітэт, дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў рамантызм, які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы. У 1808 г. у Варшаве ксяндзом Францішкам Ксаверыем Богушам была надрукавана кніга «Аб пачатку народа і мовы літоўскай», якая сцвярджала, што «літоўская мова» — гэта балцкая мова, вельмі старажытная і ўнікальная; што «літоўцы» — гэта балцкі народ; і заклікала шляхту Літвы зрабіць літоўскую (балцкую) мову мовай высокай культуры. Аднак на Віленшчыне ідэі Богуша не атрымалі папулярнасці, а знайшлі сваю падтрымку ў студэнта Віленскага ўніверсітэта і ўраджэнца Жамойці, селяніна Сіманаса Даўкантаса, які пазней аказаў уплыў на дробных шляхціцаў з Жамойці Шымана Станевіча (Сіманаса Станявічуса) і Дыянізія Пашкевіча (Дыянізаса Пошку).
Даўкантас, Станявічус і Пошка сталі балтамоўнымі паэтамі і гісторыкамі-аматарамі, якія першапачаткова прызнаваліся ў любві да роднай Жамойці (а пасля шырэй — Літвы), лічылі жамойтаў і літоўцаў адным народам і мэтанакіравана пачалі ствараць творы высокай культуры на жамойцкай мове (гаворцы) і адначасова на польскай мове, хоць многія значныя кнігі Даўкантаса і Пошкі былі надрукаваны толькі ў канцы XIX — пачатку XX ст. Аднак дзейнасць Даўкантаса, Станявічуса, Пошкі і іншых жамойцкіх ураджэнцаў у 1820—1840-ыя гг. не аказала вялікага ўплыву на мясцовае сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства Жамойці і Віленшчыны. Для мясцовых польскамоўных каталіцкіх сярэдніх і заможных дваран літоўска-беларускіх губерняў у першай палове XIX ст. было больш характэрна называць сябе і славянамоўнае сялянства (у першую чаргу беларускамоўнае сялянства) «літоўцамі» (ці па-польску «літвінамі»), а ўсё балтамоўнае насельніцтва Ковенскай і Віленскай губерні — «жамойтамі» (ці па-польску «жмудзінамі»). Тых жа нешматлікіх збяднелых каталіцкіх дваран і балтамоўную інтэлігенцыю Жамойці, якія ў канцы XIX — пачатку XX ст. пачалі цікавіцца балцкімі гаворкамі і лічыць, што «літоўцы» (ці па-польску «літвіны») — гэта балты, мясцовае сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства літоўска-беларускіх губерняў пачало называць «літваманамі».
Пасля Валанчуса дзейнасць па папулярызацыі балтамоўнага пісьменства і літаратуры ўзначаліў ксёндз Антанас Баранаўскас, які паходзіў з сялян, быў гадаванцам Варнейскай семінарыі (Ковенская губерня) і прафесарам Ковенскай семінарыі, а пазней стаў сейненскім біскупам (1897—1902) — у Сувалкаўскай губерні (Варшаўскае генерал-губернатарства), куды і перамясціўся галоўны цэнтр падтрымкі «літоўскай мовы». Менавіта ў Марыямпальскай гімназіі (у Сувалкаўскай губерні) атрымаў першую адукацыю Ёнас Басанавічус, які ўжо ў пачатку XX ст. пачаў лічыцца «патрыярхам літоўскага народа» — лідарам літоўскага нацыянальна-дэмакратычнага руху — і стаў адным з падпісантаў Акта незалежнасці Літвы (1918). А літоўскамоўнае выданне руху штомесячнік «Аўшра» («Світанак»), рэдактарам якога быў Басанавічус, пачало выдавацца з 1883 г. ва Усходняй Прусіі. Менавіта на аснове балцкіх гаворак вакол Марыямпале (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаў ) пачала тады стварацца сучасная літоўская літаратурная мова, ігнаруючы набыткі балтамоўнага друку ў часы Рэфармацыі і «Жамойцкага адраджэння». Плёнам «Жамойцкага адраджэння» для фарміравання ўстойлівай літаратурнай мовы аказалася толькі хваля зацікаўленасці да балцкіх гаворак.
Захоўваліся яўрэйскія рэлігійныя суполкі. У 1824 г. у Кейданах па ўказу імператара было зачынена ўніяцкае духоўнае вучылішча. Расійскія ўлады будавалі і праваслаўныя цэрквы, у першую чаргу для рускіх чыноўнікаў і вайскоўцаў.
Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў і шлях да літоўскай дзяржаўнасці
Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі дазволіла легалізаваць дзейнасць палітычных партый, але многія партыі былі заснаваны рознымі народамі імперыі яшчэ да той пары. Вынікі рэвалюцыі дазволілі легалізаваць культурную дзейнасць на любых мовах, што было спрыяльным для ўздыму і росквіту балтамоўнай культуры.
Хоць у Ковенскай губерні дзейнічалі аддзяленні многіх партый і рухаў Паўночна-Заходняга края і польскіх губерняў Расійскай імперыі, аднак самымі ўплывовымі і масавымі былі партыі літоўскага (балтамоўнага) нацыянальна-дэмакратычнага руху, які складаўся з прадстаўнікоў сялян, каталіцкага святарства і з невялікай колькасці малазаможных дваран-«літваманаў» — ураджэнцаў Ковенскай і Аўгустоўскай губерняў. Такі сацыяльны склад у многім вызначыў фармаванне трох асноўных плыней руху: сацыялістычныя партыі, хрысціянскія дэмакраты (кансерватары — на чале з Аляксандрасам Стульгінскісам) і нацыяналісты («таўцінінкі» — на чале з Антанасам Смятонам). Самымі моцнымі і стабільнымі былі хрысціянскія дэмакраты (каталіцкі клір і клерыкальная інтэлігенцыя) і нацыяналісты (сяляне і свецкая інтэлігенцыя). На выбарах у Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі гэтыя партыі аб’ядноўваліся з яўрэямі супраць мясцовых каталіцкіх маянткоўцаў і польскамоўных палітыкаў, бо не бачылі ў апошніх саюзнікаў і сяброў. Таму многія каталіцкія польскамоўныя маянткоўцы Ковенскай губерні да 1911 г. у пэўнай ступені падтрымлівалі краёўцаў-кансерватараў, а пасля сталі прыхільнікамі ідэй Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі, якая выступала супраць ідэі ліквідацыі буйной зямельнай уласнасці і за інкарпарацыю часткі зямель Літвы і Беларусі ў склад Польшчы з далейшай паланізацыяй насельніцтва.
У канцы Першай сусветнай вайны пры падтрымцы немцаў 16 лютага 1918 г. Літоўская Тарыба (у складзе якой першапачаткова было аж 6 ксяндзоў) на чале з Антанасам Смятонам аб’явіла ў Вільні аб дзяржаўным суверэнітэце «Літоўскай рэспублікі», што было вынікам злучнасці хрысціянскіх дэмакратаў і нацыяналістаў. Летам 1918 г. нямецкі ўрад у Берліне (з адабрэннем ад князя Мацея Радзівіла) разглядаў планы стварэння на акупаванай тэрыторыі лімітрофнай манархічнай дзяржавы Каралеўства Літва на чале з саксонскім каралевічам Фрыдрыхам Крысціянам і наступнай германізацыі (анямечання) балтамоўнага насельніцтва Літвы, якое разглядалася Берлінам як «цёмная маса», што было з задаволеннем пачута многімі польскамоўнымі жыхарамі Вільні. У канечным выніку Літоўская Тарыба не здолела ўключыць у склад Літоўскай рэспублікі Вільню і Віленскі край з-за супраціўлення мясцовых польскамоўных каталіцкіх маянткоўцаў, стварыўшых Сярэднюю Літву (1920—1922): напярэдадні паўстання генерал Люцыян Жалігоўскі, ураджэнец Ашмян, выдаў па-польску адозву да насельніцтва Вільні і Віленшчыны з заклікам «выгнаць жмудзінаў».
Асновай дзяржаўнай тэрыторыі створанай Літоўскай рэспублікі (1918—1940) сталі большая частка Ковенскай і Сувалкаўскай губерняў.
Нівеліроўка эканамічных і культурных асаблівасцей у міжваенны перыяд
З 1918 г. землі Жамойці ўваходзілі ў склад міжваеннай Літоўскай рэспублікі (1918—1940), а сталіца былой Ковенскай губерні (расійскай «Жамойці») — горад Каўнас — па факце станавілася сталіцай дзяржавы. Стварэнне дзяржавы пацягнула за сабой эміграцыю і іміграцыю, а таксама ўніфікацыю жыцця праз увядзенне дзяржаўных стандартаў: новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Літоўскай рэспублікі — 21 павет (249 валасцей) — не ўлічваў ранейшыя і гістарычныя межы; ніякай рэгіянальнай своеасаблівасці кіравання ці нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій (у першую чаргу для яўрэяў і палякаў) не было створана; дзяржаўнай станавілася літаратурная літоўская мова, створаная не на аснове жамойцкіх гаворак, што паступова выцясняла апошнія з ужытку ў многіх сацыяльных слаёў; была створана сетка агульнадзяржаўных школ з адзінымі адукацыйнымі стандартамі; развіццё тэлефоннай сувязі і сеткі дарог прыводзілі да павелічэння інтэнсіўнасці кантактаў жыхароў розных куткоў дзяржавы і культурнага абмену; адбывалася ўрбанізацыя і секулярызацыя грамадскага жыцця. Толькі яўрэям было прадастаўлена права рабіць прамовы ў парламенце не на дзяржаўнай мове, а на ідышы, хоць на вуліцы яўрэі часта размаўлялі і на рускай мове. У 1923 г. у Каўнаскім павеце літоўцы складалі 56,7%; у Каўнасе літоўцы складалі толькі 29,9%, палякі — 31,5%, а яўрэі — 31,8%. Напачатку яўрэі складалі 30-40% гарадскіх жыхароў новай дзяржавы.
Значную частку буйных зямельных уласнікаў складалі польскамоўныя дваране-«старалітоўцы», якія валодалі 26% зямлі ў новай дзяржаве і палітычна былі арыентаваны на Польшчу (1918—1939). Да 1926 г. вядучай партыяй у парламенце былі хрысціянскія дэмакраты, якія 15 лютага 1922 г. прынялі закон аб зямельнай рэформе: нацыяналізавалася зямля ў праціўнікаў незалежнасці Літвы і дваранскія маёнткі, пажалаваныя расійскімі ўладамі ў часы Расійскай імперыі з абшару скарбовых зямель; усталёўваўся максімум неад'емнай зямлі ў 80 га (з 1929 г. — 150 га), што ліквідоўвала (шляхам прымусовай парцэляцыі) латыфундыі, характэрныя раней для жамойцкіх зямель.
Напрыклад, графы Тышкевічы захавалі пасля рэформы толькі невялікія абшары зямлі вакол сваіх палацаў у маёнтках Паланга, Біржы (Біржай), Крацінга, Чырвоны Двор (Раўдандварыс) і інш., а лёсы графаў Тышкевічаў — даволі тыповы прыклад далейшага лёсу многіх дваран-«старалітоўцаў». Так, граф Бенедыкт Ян Тышкевіч (1875—1948), уласнік Чырвонага Двара, пакінуў з сям'ёй Літву, з'ехаў у Польшчу, дзе меў маёнткі ў заходнебеларускіх ваяводствах, і вандраваў па Еўропе. Яго палац у Чырвоным Двары перайшоў ва ўласнасць дзяржавы, дзе была створана школа для дзяцей. Граф Альфрэд Ян Тышкевіч (1882—1930), уласнік Біржаў, жадаючы захаваць ва ўласнасці сваю біржанскую ардынацыю, падтрымліваў сувязі з Літоўскай Тарыбай і стварэнне незалежнай Літвы ў 1918 г., але ў душы жадаў адзінства зямель былога Вялікага Княства Літоўскага і выпрацаваў нават свой уласны праект сумеснага жыцця палякаў, літоўцаў, беларусаў і яўрэяў у адной дзяржаве, а пасля аграрнай рэформы ўжо вырашыў пакінуць Літву, прадаў свой абрэзаны ўладамі маёнтак і выехаў у Парыж з прадметамі мастацтва, якія там і прадаў. Граф Фелікс Тышкевіч (1869—1933), уласнік Палангі, атрымаў літоўскае грамадзянства, працягваў трымаць прыбытковы марскі курорт, але сыноў пасылаў вучыцца ў Парыж і Варшаву. Граф Аляксандр Тышкевіч (1864—1944), уласнік Крацінгі і былы краёвец-кансерватар, застаўся ў Літве і вызначаўся лаяльнасцю да літоўскай улады, а яго сын Казімір Віктар Тышкевіч (1896—1941) служыў у літоўскім войску, мясцовай адміністрацыі, займаўся гаспадаркай і па сутнасці літуанізаваўся. Другі ж сын Аляксандра граф Станіслаў Тышкевіч (1888—1965) стаў грамадзянінам Польшчы і бурмістрам Варшавы.
Лішкі зямлі, атрыманыя дзяржавай у ходзе рэформы, за плату размяркоўваліся паміж беззямельнымі і малазямельных сялянамі: знікалі старыя бедныя вёскі, а людзі з іх пераязджалі на хутары. Літва засталася краінай з аграрнай эканомікай, арыентаванай на знешні рынак: у 1919—1929 гг. у Літве пераважна развіваліся малочная жывёлагадоўля, вытворчасць збожжа, ільнаводства, птушкагадоўля.
Пасля перамогі ў маі 1926 г. на выбарах сацыялістаў і сацыял-дэмакратаў, хрысціянскія дэмакраты і нацыяналісты злучыліся разам і ў снежні 1926 г. зрабілі дзяржаўны пераварот, які ўстанавіў у Літве да 1940 г. аўтарытарны рэжым нацыяналістаў на чале з прэзідэнтам Антанасам Смятонам. Урад працягваў мяккую, але паступальную літуанізацыю (балтызацыю) насельніцтва краіны (немцаў, рускіх, палякаў і інш.), акрамя яўрэяў, якім дазволілі этнічную сегрэгацыю; абмяжоўваў магчымасці для культурнага развіцця на польскай мове і ставіў перашкоды палякам для заняцця дзяржаўных пасад.
Уключэнне Літвы 3 жніўня 1940 г. у склад СССР пацягнула за сабой далейшую нівеліроўку рэгіянальных асаблівасцей і ўвядзенне рускай мовы ў адукацыйны працэс і дзяржаўны ўжытак. Маянткоўцы былі вымушаны эмігрыраваць, бо ў адваротным выпадку былі б рэпрэсаваны савецкай уладай. Савецкая калектывізацыя прывяла да маштабных перасяленняў насельніцтва з хутароў у гарады і пасёлкі гарадскога тыпу, дзе часта сціраліся вясковыя традыцыі.
Статус і турыстычны патэнцыял сучаснай Жамойці
Пасля атрымання 11 сакавіка 1990 г. Літвой незалежнасці ад СССР, Жамойць працягвае разглядацца выключна як этнаграфічны (этнакультурны) рэгіён на паўночным захадзе краіны, жыхары якога размаўляюць на адным з двух дыялектаў літоўскай мовы — на жамойцкім. 21 ліпеня 1994 г. Геральдычная камісія зацвердзіла сцяг і герб гістарычнай вобласці Жамойць, аўтарам эталона якіх стаў Альгіс Клішавічус. Межы этнаграфічнага рэгіёна не супадаюць з межамі Жамойцкага староства, Жамойцкага біскупства, Ковенскай губерні ці сучаснымі адміністрацыйнымі межамі Літоўскай рэспублікі, а былі вызначаны на падставе распаўсюджання жамойцкага дыялекту (мовы), які мае аж тры паддыялекты ў сельскай мясцовасці. Самым вялікім горадам этнаграфічнага рэгіёна з'яўляецца Шаўляй, а гістарычнай сталіцай — горад Цяльшэй. Асобныя нешматлікія грамадскія групы выступаюць за правядзенне адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы і стварэнне з паветаў этнакультурнага рэгіёна асобнага Жамойцкага рэгіёна (згодна з нормамі Еўрасаюза аб праве на культурную самабытнасць), аднак іх намаганні не маюць поспеху і пакуль Літва з'яўляецца ўнітарнай дзяржавай.
Культурныя асаблівасці рэгіёна, якія яшчэ не паспелі сцерціся, пачалі выкарыстоўвацця ў якасці турыстычнага патэнцыялу. Традыцыйна цікавымі з'яўляюцца будаўнічыя традыцыі (маленькія капліцы, якія ўсталёўваюцца як на зямлі, так і на слупах і нават на дрэвах) і малыя архітэктурныя формы (разьбяныя фігуры святых, якія стаяць пры дарогах; прыгожа аздобленыя крыжы; драўляныя слупы з майстэрскай разьбой), што характэрна для ўсёй сучаснай Літвы. Гара Крыжоў (у 12 км ад Шаўляя) з'яўляецца мастацкай і хрысціянскай славутасцю Жамойці. Горад Векшняй са старых часоў з'яўляецца вядомым цэнтрам ганчарства. Захавалася багатая архітэктурная спадчына розных архітэктурных стыляў і перыядаў.
Карыстаецца папулярнасцю Нацыянальны парк «Жамайція» (у 33 км ад горада Плунгэ). Паланга знакаміта як буйны бальнеялагічны курорт, дзе пясчаныя пляжы і дзюны Балтыйскага ўзбярэжжа напоены хваёвым водарам і марскім паветрам. У Паланзе таксама маецца музей бурштыну, а ў Цяльшэі — цікавы рэгіянальны этнаграфічны музей жамойцкага быту.
Мястэчка Жамайчу Калварыя (празваная «Новы Ерусалім») з'яўляецца цэнтрам каталіцкага паломніцтва і месцам правядзення штогадовага папулярнага царкоўнага фестывалю (Didieji Žemaičių Kalvarijos atlaidai) — звычайна ў чэрвені ці ліпені. Адзначаюцца і традыцыйныя народныя святы. Існуюць аматарскія суполкі неаязычніцтва, якія займаюцца арганізацыяй фальклорных фестываляў і старажытных абрадаў (дзень летняга сонцастаяння («Швента Росі»), свята памінання продкаў, зімовая Каляда і г.д.).
Спіс карцін Фердынанда Рушчыца
Творы Фердынанда Рушчыца ёсць у музеях і прыватных калекцыях Польшчы, Літвы, Францыі, ЗША. У Беларусі карціны Рушчыца маюць Нацыянальны мастацкі музей («Ля касцёла») ды карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка.
Алена Раманаўна Ляшковіч
Алена Раманаўна Ляшковіч (нар. 1961(?), Сасноўшчына, Вілейскі раён) — беларускі музеязнавец.
Біяграфія
Нарадзілася ў вёсцы Сасноўшчына Вілейскага раёна Мінскай вобласці ў сям’і Рамана Юльянавіча і Юзэфы Іосіфаўны Ляшковічаў. Вучылася ў Даўгінаўскай сярэдняй школе. Скончыла ў 1986 годзе гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.
У 1986—1991 гадах працавала навуковым супрацоўнікам Рэспубліканскага навукова-метадычнага цэнтра народнай творчасці і культасветработы. З 1991 па 2007 год — лабарант лабараторыі праектавання і прагназавання развіцця культуры, метадыст сектара арганізацыі вучэбна-метадычнай работы, навуковы супрацоўнік лабараторыі музейнай дзейнасці Беларускага дзяржаўнага інстытута праблем культуры.
З 2007 года — дырэктар Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы. Звольнена 4 студзеня 2022 года з ініцыятывы наймальніка. Як паведаміў Reform.by, спасылаючыся на свае крыніцы з музейных колаў, прычынай звальнення Ляшковіч стала яе прынцыповая адмова звальняць сваіх супрацоўнікаў з надуманых «палітычных» прычын.
Узнагароды
Узнагароджана спецыяльнай прэміяй Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва (2013).
Навуковая дзейнасць
Аўтар шэрагу навуковых публікацый па пытаннях купалазнаўства.
Залядынскі сельсавет
Заляды́нскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Залядынне.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Глінненскі сельсавет у Іванаўскім раёне Пінскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Глінна. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе Драгічынскага раёна. 7 лютага 1972 года скасавана вёска Валасані (злілася з вёскай Залядынне). На 1 студзеня 1974 года ў складзе Глінненскага сельсавета было 5 населеных пунктаў. 4 кастрычніка 1982 года цэнтр перанесены ў вёску Залядынне, сельсавет перайменаваны ў Залядынскі. 17 лютага 1986 года скасаваны, населеныя пункты перададзены ў склад Адрыжынскага (3 населеныя пункты: вёскі Залядынне, Карсынь і Страмец) і Гарбахскага (2 населеныя пункты: вёскі Глінна і Журавок) сельсаветаў.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 населеных пунктаў.
IC 2729
IC 2729 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Леў.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Цік
Цік — шматзначны тэрмін.
Portal
«Portal» — камп’ютарная гульня ў жанры  (First Person Puzzle), распрацаваная «». Гульня была выпушчана для ПК і «Xbox 360» у складзе зборкі «» 10 кастрычніка 2007 года. Партаваная версія «Portal» для прыстаўкі «PlayStation 3» распрацоўвалася студыяй «EA UK» і была выпушчана 11 снежня 2007 года.
Гульня шырыцца ў складзе зборкі «The Orange Box» як на DVD- або -носьбітах, гэтак і праз сістэму «Steam». Сусветным выдаўцом скрынкавай версіі зборкі з’яўляецца карпарацыя «Electronic Arts». На тэрыторыі краін СНД «Portal» шырыцца кампаніяй «» ў дзвюх камплектацыях: у складзе «The Orange Box» і ў якасці незалежнага праграмнага прадукту.
Падзеі «Portal» разгортваюцца ў сусвеце «», у Лабараторыі даследавання прыроды парталаў («Aperture Science»). Гулец выступае ў ролі дзяўчыны па імі, якая праходзіць выпрабаванні ўсярэдзіне гэтай Лабараторыі. Гульнявы працэс заснаваны на рашэнні галаваломак з дапамогай пераноснай прылады, якая дазваляе ствараць на плоскіх паверхнях парталы — два злучаныя разрывы матэрыі, праз якія можна імгненна перамяшчацца ў прасторы самому ці пераносіць прадметы.
«Portal» атрымала высокія ацэнкі і зарабіла мноства ўзнагарод гульнявой крытыкі, улучаючы шэраг тытулаў «Гульня года 2007». Вакол сюжэта гульні і яго дачынення да падзей у гульнях серыі «Half-Life» вядуцца розныя абмеркаванні на форумах, а героі гульні і элементы геймдызайну сталі папулярным.
Гульнявы працэс
Гульнявы працэс круціцца вакол Пераноснай прылады стварэнні парталаў (Aperture Science Handheld Portal Device) — выдуманай прылады, якая дазваляе ствараць два парталы. Парталы абмежаваны плоскімі паверхнямі. У адзін і той жа час могуць быць адкрыты толькі два парталы, што адрозніваюцца па колеры — блакітны і аранжавы. Пры адкрыцці новага партала раней адкрыты партал таго ж колеру зачыняецца. Апроч гэтага, парталы аднаго колеру могуць адкрывацца адзін на адным, тым часам як «процілеглы» па колеры партал павінен быць адкрыты ўбаку. Цела, што праходзіць праз парталы, захоўвае сваю кінетычную энергію: велічыня і кірунак вектара скорасці цела адносна плоскасці парталаў не змяняюцца. Гэта часта выкарыстоўваецца пры рашэнні галаваломак, калі парталы трэба адкрываць так, каб перад уваходам у адзін партал гулец набіраў кінетычную энергію, а пасля выхаду з іншага выдаткоўваў яе на пераадоленне перашкоды.
Праз партальны праход нельга адкрываць іншыя парталы, аднак праз яго могуць праходзіць гулец і прадметы. У прыладу стварэння парталаў таксама ўбудаваны спрошчаны від маніпулянта энергетычнага поля нулявога ўзроўню з гульні «Half-Life 2», які дазваляе падымаць прадметы і перамяшчаць іх у прасторы ў непасрэднай блізкасці ад сябе. Таксама гулец можа перасоўвацца на кукішках і падскокваць, але гэтыя здольнасці ў большасці выпадкаў не выкарыстоўваюцца — многія перашкоды можна і трэба пераадольваць з дапамогай парталаў.
Гульня складаецца з 19 тэставых камер, пераходы паміж якімі ажыццяўляюцца з дапамогай ліфта, а таксама шэрага дапаможных памяшканняў з непасрэднай падгрузкай па ходзе праходжання (аналагічна «Half-Life 2»). Па меры праходжання гульні задання робяцца ўсё складаней, прымушаюць камбінаваць розныя прыёмы, такія як перасоўванне грузавога куба на кнопку, выкарыстанне энергетычнага шара ў якасці крыніцы энергіі, выкарыстанне з’явы захавання кінетычнай энергіі і іншыя. Перашкоды ўключаюць у сябе сцены, на якіх няможна стварыць партал, кіслату, сілавыя палі. Праходжанне праз сілавыя палі знішчае прадметы, якія ў дадзены момант нясе гулец, а таксама зачыняе адкрытыя парталы, пакідаючы толькі прыладу для іх стварэння. Пасля праходжання дзевятнаццаці тэставых камер галаваломкі працягваюцца ў «закуліссі» цэнтра развіцця. Гэты этап утрымлівае шмат дэкаратыўных элементаў, што падкрэсліваюць распрацоўнікі ў гульнявых каментарыях. Пад канец гульні адбудзецца адзіная бітва з, якая патрабуе атрыманых навыкаў звароту з парталамі і выкарыстання аб’ектаў гульнявога свету. З сапернікаў у гульні прадстаўлены толькі нерухомыя кулямётныя і ракетныя турэлі.
Парталы
Тэрмін «партал», што выкарыстоўваецца ў апісанні гульні, характарызуе няісны ў рэальным свеце аб’ект, што сустракаецца ў фантастычнай літаратуры ў розных формах і валодае рознымі ўласцівасцямі. Аднак у большасці выпадкаў пад парталам разумеецца аб’ект, здольны імгненна перасоўваць людзей і прадметы ў прасторы, тым самым здзяйсняючы тэлепартацыю. У галасавых каментарыях гульні распрацоўнікі адзначаюць, што гульцы спачатку мяркуюць, што партал адкрываецца ў, аднак у «Portal» прадстаўлены менавіта чарвяточыны, у сувязі з чым першыя некалькі заданняў з’яўляюцца ўступнымі і служаць мэце навучыць гульца гэтай канцэпцыі. Апроч таго, распрацоўнікі хацелі, каб гулец адчуў сябе ў бяспецы ўсярэдзіне партала, таму партал, які зачыняецца, не можа забіць галоўную гераіню ці знішчыць гульнявы аб’ект, а толькі выштурхвае іх.
У «Portal» гулец сутыкаецца з сістэмай двух парталаў, злучаных паміж сабой. Парталы раўназначныя, і абодва ў роўнай ступені могуць выкарыстоўвацца ў якасці як уваходу, гэтак і выхаду. Парталы могуць размяшчацца на плоскіх нерухомых паверхнях. Размешчаны на плоскай паверхні, адзін з парталаў працуе па прынцыпе праходу ў сцяне, аднак, увойдучы ў партал, гулец выходзіць не з іншага боку сцяны, а праз другі партал, які можа знаходзіцца на любой іншай плоскай паверхні. Такім чынам дасягаецца маментальнае перамяшчэнне паміж дзвюма выдаленымі кропкамі.
У гульні партал мае выгляд дзвярнога праёма ці акна эліптычнай формы, аблямаванага пераліўнай, падобнай на агонь, каляровай рамкай. Праз такі партал могуць праходзіць гулец і прадметы; пры гэтым факт праходжання праз партал не ўплывае на іх кінетычную энергію. Апроч таго, партальны праход прапускае праз сябе святло, што дазваляе бачыць становішча і аб’екты, што знаходзяцца па іншы бок партала. На гэтай уласцівасці заснаваны характэрны візуальны эфект гульні, пры якім два парталы, адкрытых адзін насупраць аднаго, ствараюць у сабе вобраз бясконцага шэрага парталаў аднаго колеру. Падобны эфект можна ўбачыць, калі паставіць адно насупраць аднаго два люстэркі. Апроч таго парталы, адкрытыя на падлозе і столі насупраць адзін аднаго, ствараюць эфект «бясконцага падзення» — гулец, які ўвайшоў у партал, пачынае свабодна падаць, пралятаючы праз «бясконцы» лік партальных праходаў з пастаянным паскарэннем, пакуль не дасягне ўсталяванай скорасці падзення. Падчас падзення гулец можа назіраць у партале мноства выяў самога сябе. Для пабочнага назіральніка бачна, што гулец шматкроць правальваецца ў партал на падлозе і вылятае з партала на столі.
Дадатковыя карты
По меры праходжання гульні адкрываецца магчымасць праходзіць дадатковыя карты, якія ўяўляюць сабою змененыя тэставыя камеры асноўнай часткі гульні з 13-й па 18-ую. Дадатковыя карты падзяляюцца на ускладненыя і спаборніцкія.
Сістэма дасягненняў
У «Portal», як і ў іншыя гульні «The Orange Box», убудавана (achievements), якая складаецца ў выкананні шэрага другарадных заданняў і пераадоленні пэўных сюжэтных паваротаў. Заробленыя дасягненні не даюць ніякіх пераваг пры праходжанні, яны толькі адзначаюцца ў меню гульні і сеткавай статыстыцы кампаніі-распрацоўніка «Valve». Прыкладам, частка дасягненняў залічваецца пры праходжанні ключавых сюжэтных момантаў. Атрымаўшы паўнавартасную партальную гармату, гулец заробіць дасягненне «Lab Rat» («Лабараторны пацук»). Таксама ўзнагароджваюцца знішчэнне Куба-кампаньёна («Fratricide» — «Братазабойца») і пабег з «вечарыны» («Partygoer» — «Тусоўшчык»). Прайшоўшы ўсю гульню, атрымлівае «Heartbreaker» («Разбівальнік сэрцаў»).
Шэраг заданняў мае на ўвазе нейкую актыўнасць падчас усёй гульні. Дасягненні атрымлівае гулец, які праляцеў 30 000 футаў уніз («Terminal Velocity» — «Лімітавая скорасць») і скокнуў на 300 футаў у даўжыню («Long Jump» — «Зацяжны скок»). Таксама ўзнагароджваюцца тыя, хто саб’юць са сцен 33 камеры сачэння («Camera Shy» — «Сарамлівы») і сапхнуць адну аўтаматычную турэль іншай («Friendly Fire» — «Агонь па сваіх»).
Апроч таго, гулец атрымае ўзнагароды за праходжанне дадатковых карт. За выкананыя дзве, чатыры і шэсць прасунутых карт выдаюцца «Cupcake» («Кекс»), «Fruitcake» («Фруктовы торцік») і «Vanilla Crazy Cake» («Велізарны торт з крэмам») адпаведна. Той жа, хто пройдзе ўсе заданні на спаборніцкіх картах на бронзу, срэбра і золата, атрымае дасягненні «Basic Science» («Навічок у навуцы»), «Rocket Science» («Сапраўдны навуковец») і «Aperture Science» («Першаадкрывальнік»).
Развіццё сюжэта
Пасля ўступнай прамовы голас папярэджвае аб мерах бяспекі і адкрывае на сцяне партальны праход. Перамяшчаючыся па калідорах комплексу, Чэл вывучае ўласцівасці парталаў. Спачатку ў яе няма нічога: парталы генеруюцца самастойна. Аднак праз некалькі камер у рукі гераіні трапляе Пераносная прылада стварэння парталаў, спачатку здольная ствараць адзін блакітны партал. Падчас праходжання пакояў ствараецца ўражанне, што дзяўчына — як мыш у лабірынце, створаным нейкімі навукоўцамі. Па ходзе эксперыменту голас «GLaDOS» суправаджае персанажа. Фразы, што вымаўляюцца камп’ютарам, шмат у чым смешныя для чалавечага ўспрымання, яны часам наіўныя і дурныя; прыкладам, на адным з этапаў голас старанна, але непраўдападобна імітуе «стан поўнай дэпрэсіі і роспачы». Усе пакоі выпрабавальнага лабірынта падобныя па афармленні: усюды белыя і сталёвыя паверхні, паўсюдна на сценах умацаваны камеры назірання. У сценах часта сустракаюцца вокны з матавымі шкламі ў пакоі назірання, аднак за шклом нікога не бачна, роўна як не бачна і свету па-за сценамі Лабараторыі.
Бліжэй да фінальных тэстаў, калі ў руках гераіні знаходзіцца ўжо паўнавартасная партальная гармата, у адным з гладкіх і чыстых пакояў дзяўчына знаходзіць праход за сцяну ў невялікае памяшканне з трубамі, рашоткамі, завадскім дапаможным становішчам. Памяшканне выканана ў памяранцавых тонах, у адрозненне ад бела-блакітнага афармлення тэставых пакояў, апроч таго, у ім знаходзіцца радыё, аналагічнае бачанаму спачатку, з той жа самай мелодыяй. Камп’ютарны голас ніяк не рэагуе на знаходку гераіні. Пазней дзяўчына знаходзіць яшчэ адзін падобны пакой, але большы памерам. Сцены такіх пакояў спісаны нечым накшталт крыві, у некаторых ёсць фатаграфіі і іншыя паперы. Крывавыя надпісы размаітыя, аднак у вялікім ліку ўтрымваецца фраза «Торт — хлусня» (The cake is a lie). Гэта фраза павінна быць цікавая ў сувязі з тым, што жаночы голас перыядычна абяцае торцік пад канец выпрабавання.
Нарэшце, прыходзіць чарга апошняга, дзевятнаццатага тэсту, падчас якога голас асабліва актыўна напамінае пра абяцаную ўзнагароду. У самым канцы калідора нечакана апынаецца полымя, да якога няўмольна набліжаецца дзяўчына — туды яе рухае платформа. Тым часам «GLaDOS» супакойвае Чэл, кажучы, што лабараторнае абсталяванне тэрматрывалае і не панясе шкоды. Гераіня паспявае выратавацца. «GLaDOS», што не чакала такой спраўнасці, загадвае дзяўчыне спыніцца, кажа, што пажартавала і насамрэч полымя было апошнім выпрабаваннем. Бяглячка не слухаецца і ўжо ўпэўнена перамяшчаецца па дапаможных памяшканнях, аналагічных ужо бачаным ёй. Паўсюдна ў такіх памяшканнях яе пераследуюць крывавыя знакі, што паказваюць, куды ісці (мусібыць, збегае яна не першая), і механічны жаночы голас, што даносіцца тое глуха, то ясна з прылад, прымацаваных дзе-нідзе па сценах. У завуголлі тэставага лабірынта дзяўчына не знаходзіць ніводнага чалавека і ўрэшце дасягае круглага пакоя з велізарнай механічнай канструкцыяй, што вісіць з нябачнай столі. Гэта канструкцыя і гаварыла з гераіняй усю гульню.