cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алесь Белы
Біяграфія
У сакавіку 2022 года быў асуджаны па сфальсіфікаваным абвінавачванні ў «непадпарадкаванні міліцыі», фактычна за спробу зняць відэаролік салідарнасці з Украінай (каля помніка Тарасу Шаўчэнку на бульвары яго імя ў Мінску) на 15 сутак зняволення, якое адбываў на Акрэсціна (Мінск) і ў Магілёве. Пасля вызвалення ў красавіку 2022 года з’ехаў у эміграцыю ў Ізраіль.
Апроч беларускай і рускай, ведае англійскую і польскую мовы, вывучае літоўскую і іўрыт.
Жанаты, мае 4 дзяцей.
Бізнес
У 2005 годзе Алесь Белы набыў былы шляхецкі дом Янкоўскіх у вёсцы Малая Люцінка Валожынскага раёна, рэканструяваў яго, і з 2009 года прапаноўваў агратурыстычныя паслугі. Кансультаваў, як індывідуальны прадпрымальнік, па пытаннях беларускай і літвінскай гастранамічнай спадчыны розныя прадпрыемствы грамадскага харчавання і вытворцаў прадуктаў. Найбольш вядома яго супрацоўніцтва з рэстаранам нацыянальнай кухні «Кухмістр» у цэнтры Мінска. Гэтыя праекты згорнутыя ў 2022 годзе ў сувязі з ад’ездам з Беларусі.
Навуковая дзейнасць
Не мае акадэмічнай афіліяцыі і сваю дзейнасць ажыццяўляе як незалежны даследчык, уласным коштам, за выключэннем праектаў, якія фінансаваліся вытворцамі прадуктаў харчавання і іншым прыватным бізнесам. Кірункі навуковай дзейнасці: гісторыя картаграфіі і замежных сувязяў ВКЛ, заходнееўрапейскі культурны, тэхналагічны і эканамічны ўплыў на фарміраванне матэрыяльнай і духоўнай культуры Беларусі, гістарычная іканаграфія Беларусі Сярэднявечча і новага часу. Гісторыя кулінарыі і гастранаміі, культурны сімвалізм расліннага і жывёльнага свету Беларусі і Літвы, гісторыя палявання. Таксама даследуе беларуска-габрэйскія культурныя сувязі і гісторыю фармавання літоўскай (і літвінскай) ідэнтычнасці ў 1830-х — 1860-х гг.
Аўтар манаграфіі «Хроніка Белай Русі: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы» (Мінск, 2000) — дэталёвай рэканструкцыі эвалюцыі зместу назвы «Белая Русь» у сістэмах геаграфічных ведаў розных народаў і эпох на падставе заходнееўрапейскіх тэкставых і картаграфічных крыніц VI—XVIII ст. Аўтар каля 200 артыкулаў па гісторыі Беларусі і Літвы ў часопісах «Спадчына», «ARCHE», «Наша гісторыя», у газеце і на сайце «Наша Ніва», у Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, Энцыклапедыі «Вялікае Княства Літоўскае», у англійскіх і літоўскіх часопісах. Аўтар сцэнарыяў дакументальных фільмаў па гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі «Маем Рэчы» (БТ), «Гісторыя беларускай страўні» (Белвідэацэнтр). Каардынатар праекту «Наша Страва» — рэканструкцыі гісторыі і сімволікі традыцыйнай кухні Беларусі, на аснове якога ў тым ліку створана больш за 200 артыкулаў у абедзвюх версіях беларускай Вікіпедыі. Некаторы час друкаваўся ў газетах «Советская Белоруссия» і «Звязда».
Грамадская дзейнасць
Ініцыятар усталявання помніка кампазітару Станіславу Манюшку (і Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу) у Мінску, актыўна выступае за фармаванне яго «грамадзянскага культу» ў Мінску як неабходнай часткі гарадской ідэнтычнасці. Аналагічную пазіцыю займае ў дачыненні да асобы Уладзіслава Сыракомлі, каардынуе грамадскую інфармацыйную кампанію 200-гадовага юбілею Сыракомлі (2023), а таксама Мойшэ Кульбака. Прыхільнік фармавання ў Беларусі шматкультурнага грамадства, прыярытэтнага адраджэння беларускай мовы і яе мадэрнізацыі, рэгіяналізацыі культурнай і эканамічнай палітыкі.
Крытыка
З сярэдзіны 2000-х гадоў Алеся Белага часта крытыкавалі за рэзка скептычнае стаўленне да беларускага нацыянальнага адраджэння і асабліва да г.зв. «нацыянальнага наратыва». На думку некаторых актывістаў, у сваіх публічных выказваннях Алесь Белы выступаў апалагетам рэжыму Лукашэнкі, абвінавачваў некаторых гістарычных дзеячаў беларускага адраджэння і сучасных беларускіх культурных актывістаў у нацызме, антыхрысціянстве і іншым. Алесь Белы вядомы як складальнік спісу «нацыстаў-беларутэнаў», у які ўключыў у тым ліку пісьменніка Уладзіміра Арлова.
З 2006 года вызнае сябе літвінам («неа-літвінам»), у публіцыстычнай дзейнасці актыўна адстойвае ідэю пра нятоеснасць беларусаў і літвінаў. Першых лічыць гістарычнай часткай рускага імперскага супер-этнасу, якую сфармавалі рускія царква, войска, спецслужбы, адукацыя і навука, пачынаючы ад рэпрэсіўных захадаў Мікалая І 1830-х гадоў (ліквідацыя Уніі, скасаванне дзеяння Статуту, закрыццё Віленскага ўніверсітэта) і працягваючы селектыўнай савецкай беларусізацыяй у духу сацыяльнага інжынірынгу. У тыя самыя 1830-я гады, на ягоную думку, пачаўся апошні перыяд адноснага росквіту літвінскай культуры на польскай мове (А. Міцкевіч, У. Сыракомля, С. Манюшка, І. Ходзька і інш.) як рэакцыя на палітыку русіфікацыі. Уздым быў спынены ў выніку падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў, пасля чаго назіраліся толькі спарадычныя праявы літвінскай культуры і ідэнтычнасці. Лічыць рускую цывілізацыю азіяцкай, таталітарнай, бесчалавечнай паводле яе ўнутранай прыроды, тлумачыць жорсткасць дыктатуры ў Беларусі і неразвітасць грамадзянскіх інстытутаў заканамерным вынікам рускасці большасці насельніцтва Рэспублікі Беларусь, якое прымае рэпрэсіўныя дзяржаўныя практыкі як у цэлым нарматыўныя і абгрунтаваныя, і добраахвотна бярэ ў іх удзел, праз глыбока засвоеныя культурныя стэрэатыпы. Супрацьпастаўляе ёй шматкультурную цывілізацыю Рэчы Паспалітай, да якой адносіць палякаў, літоўцаў і, гіпатэтычна, украінцаў, а таксама літвінаў Беларусі. Лічыць шляхецкую («панскую») дэмакратыю адпраўным пунктам для адбудовы сучаснай дэмакратыі на землях былога ВКЛ, пры ўмове распаўсюду былых саслоўных прывілеяў на ўсіх грамадзян, уліку рознай этнічнасці розных рэгіёнаў былой Рэчы Паспалітай. Рэзка крытыкуе тэорыю Міколы Ермаловіча пра паходжанне беларусаў як антынавуковую і, закамуфлявана — прарасійскую. Пазітыўна ацэньвае гісторыю літоўскага нацыянальнага руху (за выключэннем масавай калабарацыі з нацыстамі ў перыяд Другой сусветнай вайны), а таксама руху «краёўцаў» («Віленскіх зубраў»). Выступае за стварэнне «агульналітоўскага» гістарычнага наратыву з пункту гледжання гістарычнай Літвы, у якой суіснавалі розныя мовы — літоўская, беларуская, польская, ідыш.
IC 871
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Воранава (Полацкі раён)
Во́ранава (, Вороново) — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Зялёнкаўскага сельсавета.
Хылін
Хылін (Хилін) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Высоцкай вясковай абшчыны.
Зябраўка (станцыя)
Зя́браўка (, Зябровка)  — станцыя Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці. Размешчана ў пасёлку Ваявода, за 2,1 км на паўночны ўсход ад пасёлка Зябраўка; на лініі Куток — Гомель, паміж прыпыначным пунктам Насовічы і прыпыначным пунктам Саколка.
Дубаві Махарынці
Дубаві Махарынці (Дубові Махари́нці) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Домскі сабор (Талін)
До́мскі сабо́р (Toomkirik), цалкам Сабо́р Свято́й Дзе́вы Мары́і ў Та́ліне (Tallinna Neitsi Maarja Piiskoplik Toomkirik) — лютэранскі кафедральны сабор, які знаходзіцца ў старым горадзе Таліна. Прысвечаны Святой Дзеве Марыі.
Домскі сабор — адзін з найстарэйшых храмаў Таліна. Сучасны выгляд набыў пасля некалькіх перабудоў. Вежа сабора пабудаваная ў барочным стылі, а капліцы-прыбудовы — у пазнейшых архітэктурных стылях. Усярэдзіне храму знаходзяцца пахаванні XIII—XVIII стагоддзяў, а таксама розныя дваранскія гербы і эпітафіі, прысвечаныя вядомым асобам XII—XX стагоддзяў.
Гісторыя
Першая драўляная царква на гэтым месцы закладзеная як каталіцкая на пачатку XIII стагоддзя, праўдападобна з заваяваннем Таліна данамі. Дамініканцы, што прыбылі сюды ў 1229 годзе, пачалі будаваць замест драўлянай мураваную царкву. Першыя дакументальныя звесткі пра яе датуюцца 1233 годам, калі ў Рым быў накіраваны ліст з просьбай дазволіць кансекрацыю.
Дамініканцы здолелі пабудаваць толькі муры. Пабудова была скончаная ў 1240 і тады ж асвечаная як кафедральны сабор пад назвай Дзевы Марыі. На пачатку XIV стагоддзя пачалася рэканструкцыя, была пабудаваная новая алтарная частка і сакрысція.
У 1330 пачалася перабудова аднапавярховага будынку да трохпавярховага. Царква пераробленая ў базіліку, даўжыня яе дасягнула 29 метраў. У другой палове XIV стагоддзя былі скончаныя прамавугольныя слупы. На пачатку XV стагоддзя былі завершаныя перакрыцці нефаў.
Пад час вялікага пажару 1684 года была знішчаная вялікая частка дэкору будынку, а таксама вежа над паўднёвым нефам. У 1686 годзе царква была адноўленая да папярэдняга выгляду. Амвон з фігурамі апосталаў (1686) і алтарную карціну (1696) аднавіў эстонскі скульптар Хрысціян Акерман.
У 1778—1779 гг. паводле праекта архітэктара К.Л. Гейста была пабудавана заходняя вежа ў барочным стылі. Два з царкоўных званоў вылітыя ў XVII, яшчэ два — у XVIII стагоддзях. Арган створаны ў 1914 годзе.
У цяперашні час у саборы знаходзіцца рэзідэнцыя архібіскупа Эстонскай евангельскай лютэранскай царквы.
Архітэктура
Асноўны аб’ём трохнеф авы, цэнтральны неф мае працяг у выглядзе алтарнай часткі. З заходняга боку над цэнтральным нефам знаходзіцца царкоўная вежа, што выконвае функцыю званіцы.
Пахаванні
У саборы пахаваныя багата вядомых асоб, сярод якіх французскі шляхціц Понтус дэ ла Гардзі з жонкай, пазашлюбнай дачкой шведскага караля Яна III Васы; адмірал Самуэль Грэйг, каханак Кацярыны II; адмірал Іван Крузенштэрн, які зладзіў першую расійскую экспедыцыю вакол свету; багемскі шляхціц Індржых Матыяш Турн, адзін з лідараў пратэстанцкага мяцяжу супраць імператара Фердынанда II.
Загор’е (Шклоўскі раён)
Заго́р'е (, Загорье) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Старашклоўскага сельсавета.
Алешкаўцы
Але́шкаўцы (, Алешковцы) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Васілішкаўскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Галавічпольскага сельсавета.
Партызанскэ (Дубровыцкі раён)
Партызанскэ (Партиза́нське) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Высоцкай вясковай абшчыны.
Баба-Яга
Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня — у славянскай міфалогіі і фальклоры злая чараўніца, гаспадыня ўсіх ведзьмаў.
Яна страшная, чорная, старая, раскудлачаная. Жыве ў хатцы на курыных ножках. Ездзіць у ступе, кульбаю ці таўкачом паганяе і замятае след памялом. Як і іншыя падуладныя ёй ведзьмы, яна лётае таксама на мятле, качарзе, лапаце, граблях, мыліцы.
Вобраз у мастацтве
Вобраз Бабы-Ягі шырока выкарыстоўваўся творцамі сучасных казак, а з 1990-ых гадоў і рускага фэнтазі. У прыватнасці, вобраз Бабы-Ягі сустракаецца ў Андрэя Бяляніна ў цыкле твораў «Таемны вышук цара Гароха» і інш. А ў аповесці «Лукамор’е» Андрэя Алівярдзіева ўпершыню ў сучаснай літаратуры асвечаны дзяцінства і юнацтва гэтага персанажу.
Сарыкумак (Атыраўская вобласць)
Сарыкумак — сяло ў Кзылкагінскім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847500.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 179 чалавек (83 мужчыны і 96 жанчын). Паводле дадзеных перепісу 2009 года, у сяле пражывалі 155 чалавек (85 мужчын і 70 жанчын).
Мінны загараджальнік
Мі́нны загараджа́льнік (мінзаг) — спецыялізаваны ваенны карабель прызначаны для пастаноўкі мінных загарод. Да мінных загараджальнікаў адносяць розныя караблі — ад невялікіх прыбярэжных да вялікіх хуткаходных караблёў, пабудаваных у карпусах эсмінцаў. Водазмяшчэнне надводных мінных загараджальнікаў дасягае 6000 тон.
Мінныя загараджальнікі прызначаюцца для пастаноўкі мінных загарод пераважна ў сваіх водах.
Акрамя магчымасці ўстаноўкі мін мінзагі аснашчаны ўзбраеннем для самаабароны. Артылерыйскае ўзбраенне загараджальнікаў разлічана на магчымасць адбіцця нападаў эсмінцаў, катараў і самалетаў.
Таксама ў якасці мінзагаў могуць выкарыстоўвацца і падводныя лодкі. Пры гэтым пастаноўка мін можа ажыццяўляцца як у надводным, так і ў падводным становішчы, а ў сілу высокай скрытнасці падводных лодак эфектыўным з’яўляецца выстаўленне так званых «наступальных мінных загарод» — у тэрытарыяльных водах праціўніка і на ажыўленых шляхах руху варожых судоў і караблеў.
Гнезненская мітраполія
Гнезненская мітраполія — адна з 14 мітраполій, лацінскага абраду ў каталіцкай царкве ў Польшчы. У яе склад уваходзяць:
Кляштар Святой Брыгіты
Кляштар Святой Брыгіты, Кляштар Святой Біргіты (Pirita klooster, Пірыта) — былы кляштар у Таліне, Эстонія. Належаў Ордэну Святой Біргіты.
Кляштар быў найбуйнейшым кляштарным збудаваннем у Лівоніі.
Будаўніцтва жаночага кляштара Ордэна Святой Біргіты распачалі заможныя талінскія купцы ў 1407 г. Будынак ўяўляў сабой тыповую для сярэднявечча сакральную пабудову ў познегатычным стылі. На сёння ад усяго комплексу, разбуранага у 1575 годзе ў ходзе Лівонскай вайны рускімі войскамі, захаваўся толькі заходні франтон кляштарнай царквы, вышынёй 35 м, і яе бакавыя сцены. У XVII стагоддзі побач з руінамі кляштара былі зроблены могілкі, на якіх хавалі мясцовых сялян.
Своеасаблівасць гэтага жаночага кляштара — у ім дазвалялася жыць і весці набажэнствы святарам мужчынскага полу.
У цяперашні час старажытныя руіны манастыра ператварыліся ва ўнікальную славутасць і месца для адпачынку. Тут ладзяцца канцэрты пад адкрытым небам. На тэрыторыі манастырскіх руінаў праводзяцца экскурсіі.
Цікавыя факты
У 1965 годзе на тэрыторыі кляштара праходзілі здымкі мастацкага фільма «Горад майстроў» (кінастудыя «Беларусьфільм», рэжысёр Уладзімір Бычкоў).
IC 872
IC 872 — галактыка тыпу Sab (кампактная выцягнутая галактыка) у сузор'і Дзева.
Армен Мікалаевіч Габузаў
Армен Мікалаевіч Габузаў (, г. Гянджа, Азербайджан —, г. Санкт-Пецярбург) — урач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (1961), прафесар (1962). У гады Вялікай Айчыннай вайны хірург марскога ваеннага шпіталя Паўночна-Заходняга фронту.
Біяграфія
Скончыў Бакінскі ўніверсітэт (медыцынскі факультэт, 1929). Працаваў у Азербайджанскім медыцынскім інстытуце (1928—1938, асістэнт кафедры нармальнай анатоміі), 2-м Ленінградскім медыцынскім інстытуце (1938—1939, асістэнт кафедры анатоміі), Ленінградскім педыятрычным медыцынскім інстытуце (1939, 1946, асістэнт кафедры аперацыйнай хірургіі і тапаграфічнай анатоміі), Новасібірскім медыцынскім інстытуце (1946—1951, загадчык кафедры аперацыйнай хірургіі і тапаграфічнай анатоміі), 1-м Ленінградскім медыцынскім інстытуце (1952—1959, дацэнт кафедры нармальнай анатоміі), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1959—1981, загадчык кафедры нармальнай анатоміі).
Навуковыя інтарэсы: агнястрэльныя пашкоджанні кісці; анатомія кровазвароту мозгу; узроставыя змены венаў галаўнога мозгу, мачавога пузыра і прастаты; тапографа-анатамічныя асаблівасці падкоркавых ядраў канцавога мозгу.
Узнагароды
Ордэн Чырвонай Зоркі і інш.
Людынь
Людынь (Люди́нь) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Высоцкай вясковай абшчыны.
Успенскія могілкі (Магілёў)
Лічыцца, што тут знаходзіцца найстарэйшае неідэнтыфікаванае пахаванне ў Магілёве, выяўленае напачатку 1990-х гадоў мінскім археолагам Мікалаем Бычковым. Надмагілле прадстаўлена ў выглядзе каменнай пліты з пясчаніку, якая ляжыць на зямлі. На пліце высечаны герб: нямецкі чатырохчастковы шчыт. У правым кантоне главы праглядаюцца дзве стралы, павернутыя ўверх. У другім і ў трэцім — тры папярочныя палоскі (верхняя — доўгая, другая — трохі карацей, трэцяя — самая кароткая), у чацвёртым поле — дзве лілеі, павернутая ўверх. Выразна бачныя карона і клейнод. Фігур звяроў, якія трымаюць шчыт, на помніку няма. Уверсе пліты бачныя літары A.H.W. . Пліта расколатая на 3 часткі, герб дрэнна праглядаецца. Пахаванне было абнесена плотам, пастаўлена надпіс «Гісторыка-архітэктурная каштоўнасць ахоўваецца дзяржавай». Паводле меркавання кандыдата гістарычных навук І. А. Пушкіна, гэтае пахаванне адносіцца да XVI ст. і належыць аднаму з прадстаўнікоў роду Валовічаў.
У канцы 1930-х гг. у капліцу на Успенскіх могілках перавезлі каля 7 тыс. прадметаў з Музея гісторыі рэлігіі і атэізму, перавезеных з узарванага Іосіфаўскага сабора, што складала прыкладна чвэрць ад колішніх фондаў (астатняе было знішчана і разрабавана), дзе яны згарэлі летам 1941 г. .
У 1939 годзе праваслаўныя вернікі Магілева збіраліся на Успенскіх могілках, дзе маліліся побач з «могілкавай царквой». У час Вялікай Айчыннай вайны акупацыйныя ўлады далі дазвол на правядзенне набажэнстваў у шэрагу хрысціянскіх храмаў, якія былі гвалтоўна закрыты ў 1930-я гг. савецкай уладаю, у тым ліку ў праваслаўнай царкве на Успенскіх могілках. Царква не збераглася.
На могілках шмат перакуленых, пабітых надмагілляў, безыменных крыжоў і магіл, пазбаўленых ідэнтыфікацыйных пазнак. Сустракаюцца старадаўнія помнікі са сцёртымі надпісамі і новымі шыльдамі.
Каля галоўнай алеі захавалася фамільнае пахаванне прадстаўнікоў вядомага магілёўскага шляхецкага роду Гартынскіх. 11 магіл роду прадстаўляюць перыяд з 1844 па 1913 г.: Гартынскі Рыгор Іванавіч (1769—1848), Каралькоў-Гартынская Мар’я Сямёнаўна (1775—1844), Гартынскі Мікалай Рыгоравіч (1799—1887), Гартынская … (1810−1880), Гартынскі Канстанцін Мікалаевіч (1831—1901), Гартынскі Мікалай Мікалаевіч (1833—1889), Гартынская Феадосія Яфімаўна (1844—1904), Гартынская Аляксандра Мікалаеўна (1861—1906), немаўля Гартынская Вольга (1876 г.), Гартынскі Грыня (1885—1913), немаўля Гартынскі Міхаіл (1886 г.).
Каля заходняй граніцы могілак знаходзіцца багата аздобленая капліца-пахавальня сям’і Кленцэ 1909 года ў стылі класіцызму з агароджай.
Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках
Брацкая магіла лётчыкаў, у якой пахаваны 6 лётчыкаў, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну. На магіле ўстаноўлены абеліск.
Журбынці (Казятынскі раён)
Журбынці (Журби́нці) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Лезін’яна-дэ’-Баньі
Лезін'яня-дэ'-Баньё (Lesignano de' Bagni) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Эмілія-Раманья, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Парма.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Залатэ (Дубровыцкі раён)
Залатэ (Золоте́) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Высоцкай вясковай абшчыны.
IC 873
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Банюкі
Банюкі́ (, Банюки) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Васілішкаўскага сельсавета.
Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Галавічпольскага сельсавета.
Гендзікі
Ге́ндзікі (, Гендики) — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Зялёнкаўскага сельсавета.
Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Захарніцкага сельсавета.
Джэсі Джэй
Джэсіка Элен Корніш (Jessica Ellen Cornish; нар., Рэдбрыдж, ), вядомая як Джэсі Джэй (Jessie J) — брытанская спявачка і аўтар песень.
Пасля банкруцтва лэйбла Gut Records ў самым пачатку кар’еры спявачка доўгі час мела выдавецкі кантракт з Sony/ATV Music, пачала пісаць песні для Крыса Браўна, Майлі Сайрус і іншых выканаўцаў. Затым яна падпісала кантракт з лэйблам Universal Republic, на якім выпусціла дэбютны сінгл «Do It Like a Dude». У пачатку 2011 года, узначаліўшы чарты двух дзясяткаў краін свету, уключаючы чарты Вялікабрытаніі, Францыі, Ірландыі і Новай Зеландыі, з песняй «Price Tag», яна выпусціла свой дэбютны альбом «Who You Are», які трапіў з другога радка ў альбомным чарце Вялікабрытаніі. Іншымі рэлізамі з альбома, былі песні «Nobody’s Perfect», «Who’s Laughing Now» і «Who You Are», якія ўвайшлі ў топ-20 брытанскага сінглавага чарта. Выпуск пятага сінгла, «Domino», стаў другім паспяховым сусветным рэлізам. Песня дасягнула шостага радка ў чарце Billboard Hot 100 і ўзначаліла чарт Вялікабрытаніі. Сёмым і апошнім сінглам з альбома «Who You Are», стала песня «LaserLight», гэта шосты сінгл які ўвайшоў у топ-10 чарта Вялікабрытаніі для Джэсі Джэй. Такім чынам, Джэсі Джэй стала першай брытанскай спявачкай з 6-ю сінгламі з аднаго альбома, якія трапілі ў топ-10 аўтарытэтнага чарта.
Другі студыйны альбом, «Alive», быў выпушчаны 23 верасня 2013 года і ўвайшоў у топ-5 альбомнага чарта Вялікабрытаніі. Акрамя сваёй музычнай кар’еры, Джэсі паспрабавала сябе ў ролі настаўніка ў тэлевізійным шоу The Voice UK у сезонах 2012 і 2013 года і The Voice Australia у сезонах 2015 і 2016 года.
The Cardigans
The Cardigans  — шведскі музычны калектыў, створаны ў Ёнчэпінгу ў 1992. Стыль каманды змяняўся ад альбома да альбома, ад ранніх эксперыментаў у інды-рок, поп-музыкі ў духу 60-х і да больш уласцівага ім року.
Кожны з іх запісаў адкрываў новыя прасторы і прыцягваў увагу новай аўдыторыі.
Дэбютны альбом Emmerdale (1994) даў ім трывалы падмурак на радзіме, на іх звярнулі ўвагу і за мяжой, асабліва ў Японіі. Другі альбом Life («Жыццё») (1995) з сінглам «Carnival» («Карнавал») стаў прарыўным, яны атрымалі яшчэ больш увагі з боку слухачоў і крытыкаў, і, нарэшце, у 1996 выйшаў First Band on the Moon з хітом, які прагрымеў на ўвесь свет, «Lovefool» («Каханне−падман»), а ўключэнне яго ў саўндтрэк да фільма «Рамэа + Джульета» яшчэ больш замацавала яго папулярнасць. Шмат хто лічылі гурт аднадзённым, але гэтыя здагадкі былі развеяныя міжнародным поспехам «My Favourite Game» («Мая любімая гульня») і «Erase/Rewind» («Сцерці і пераматаць») з альбома Gran Turismo (1998), найбольш блізкага да поп-музыкі, а таксама наступны за ім Long Gone Before Daylight («Зніклы задоўга да світання») (2003).
Гісторыя
Петэр Свенсан і Магнус Свенінгсан, якія гралі дагэтуль у хэві-метал калектывах, стварылі гурт у кастрычніку 1992 года, пазней да іх далучыліся астатнія ўдзельнікі. Жывучы разам у невялікай кватэрцы яны запісалі дэма, якое патрапіла ў рукі прадзюсара Тура Юхансана, які запрасіў іх на студыю ў Мальмё. У 1994 у Швецыі і Японіі выйшаў іх дэбютны альбом Emmerdale (перавыданне альбома зроблена ў 1997). Песня «Rise & Shine» трапіла на радыё, а альбом быў прызнаны лепшым альбомам 1994 года па выніках галасавання, якое праводзілася часопісам «Slitz» (па зместу аналагічны больш вядомаму FHM).
Рэшту 1994 гурт правёў у туры па Еўропе, таксама вялася праца над альбомам Life, выпушчаным у свет у 1995. Гэты альбом прынёс ім міжнародную славу, асабліва дзякуючы сінглу «Lovefool», ён стаў плацінавым ў Японіі (прададзена больш за мільён копій) і залатым у ЗША. У 1996 ён выдадзены лэйблам Minty Fresh ў ЗША, але змест гэтай версіі трохі адрозніваўся: у яго былі змешчаны лепшыя песні з двух першых альбомаў. Альбом Life паказаў рух гурта ў бок авангарду, асабліва ў плане аранжыровак і паліграфіі. Сінгл «Lovefool» быў паказаны на MTV у канцы 1990-х гадоў, кліп на песню ўтрымліваў урыўкі з фільма «Рамэа + Джульета». Ён таксама ўвайшоў у саўндтрэк фільма «Жорсткія гульні».
У 1997 годзе гурт з’явіўся ў эпізодзе серыяла «Беверлі-Хілз, 90210» ў якасці музыкаў на выпускным вечары. Гурт выканаў сінглы «Lovefool» і «Been It». Гурт таксама запрасілі выступіць у фільме пра Джэймса Бонда «Заўтра не памрэ ніколі», але яны адхілілі прапанову з-за вялікай загружанасці. Пазней Персан назвала сваё рашэнне адной з самых вялікіх памылак у яе жыцці.
Пасля поспеху альбома Life The Cardigans падпісваюць кантракт з Mercury Records, па якому ў 1996 выпускаюць альбом First Band on the Moon. Музыка гурта становіцца больш складанай і загадкавай, у тэкстах з’яўляюцца меланхалічныя тэмы. Песня «Lovefool» становіцца сусветным хітом, асабліва ў ЗША і Японіі, дзе альбом становіцца плацінавым усяго за 3 тыдні. Шмат крытыкаў прылічвалі гурт да салодкага софт-попу дзякуючы «Lovefool», якая, хоць і дапамагла стаць альбому залатым у Амерыцы, моцна адрознівалася ад усяго альбома. Gran Turismo, які выйшаў у 1998, радыкальна адрозніваецца ад папярэдняй творчасці гурта. На мінімалістычна дэпрэсіўнае і, часам, агрэсіўнае гучанне альбома аказала ўплыў захапленне Петэра трып-хопам. У адрозненне ад ранніх работ гурта, якія маюць аналагавае рэтра-гучанне, Gran Turismo быў запісаны пры дапамозе праграмы Pro Tools з выкарыстаннем сэмплаў і драм-машын. Відэакліп да хіта «My Favourite Game», у якім Ніна неналежным чынам вядзе машыну і ў выніку аўтамабільнай аварыі ў канцы разбіваецца, быў забаронены да паказу на шматлікіх тэлеканалах. Існуе некалькі версій кліпа — ў адной з версій была нават паказаная яе адарваная галава. Пасля запісу альбома гурт часова пакінуў басіст Магнус Свенінгсан, і ў сусветнае турнэ The Cardigans адправіліся без яго.
Падчас перапынку Ніна Персан выпусціла альбом у рамках уласнага праекта A Camp, песні ў якім мелі такое ж сумнае ўтрыманне, але на фоне больш рытмічнай музыкі. The Cardigans пераспявалі песню Talking Heads «Burning Down the House» у дуэце з Томам Джонсам, якая ўвайшла ў яго альбом Reload, Петэр Свенсан працаваў над праектам Paus разам з Юакімам Бергам (Joakim Berg) з KentKent, а Магнус Свенінгсан запісваўся пад псеўданімам Righteous Boy.
The Cardigans вярнуліся на сцэну ў 2003 з альбомам Long Gone Before Daylight, у цэлым больш спакойным, амаль акустычным, заснаваным на лірыцы Ніны, праца над якім вялася без удзелу іх пастаяннага прадзюсара Туры Юхансана. Long Gone Before Daylight стаў адным з самых прадаваных альбомаў Швецыі ў 2003 з продажамі больш за 120 000 асобнікаў (двойчы плацінавы). У кастрычніку 2005 калектыў выпусціў свой шосты альбом Extra Super Gravity, які першапачаткова планавалі запісаць у духу папярэдняга, аднак у працэсе запісу гурт вырашыў зноў працаваць з Туры Юхансанам, што паўплывала на канчатковы вынік, — гук альбома набыў больш агрэсіўны характар. Extra Super Gravity дайшоў да першага месца ў шведскім хіт-парадзе і на дадзены момант мае больш за 40 тысяч прададзеных копій. Пасля турнэ ў падтрымку альбома гурт узяў перапынак у дзейнасці, на працягу якога выйшаў зборнік хітоў The Cardigans — Best Of, ўдзельнікі гурта займаліся сольнымі праектамі і іншай дзейнасцю па-за гуртом. Ніна Персан і гурт A Camp выпусцілі другі альбом. Ларс Олаф-Бенгт Ёхансан і Ланерберг сталі ўдзельнікамі гурта Brothers Of End, які на дадзены момант выпусціў два альбома: The End і Mount Inside.
У 2012 годзе гурт The Cardigans аб’ядналася, каб адправіцца ў тур па Еўропе і Азіі, прысвечаны іх альбому Gran Turismo 1999 года выпуску. Гітарыст гурта Петэр Свенсан не далучыўся да туру па сямейных абставінах. Месца Петэра Свенсана заняў шведскі музыкант Оскар Хумблеба, вядомы пад псеўданімам Motoboy. У канчатковым рахунку гурт вярнуўся з канцэртамі ў Лундзе і Капенгагене, а затым выступіў ў Польшчы, Фінляндыі, Расіі, Інданезіі, Тайвані і Японіі, а запланаваны канцэрт у Ізраілі быў адменены прамоўтэрам.
Гастролі аднавіліся ў канцы 2013 года з канцэртамі ў Японіі, Кітаі і Расіі, а затым у 2015 годзе, рушылі ўслед яшчэ некалькі канцэртаў у Паўднёвай Карэі, Еўропе і Паўднёвай Амерыцы. Адзінае запланаванае выступленне гурта на 2016 год адбылося 29 ліпеня ў Qstock (Оулу, Фінляндыя). У 2017 годзе яны выступілі ў Стакгольме ў Турку, Фінляндыя, і на фестывалі Yammatovo 3 у Харватыі.
Спіс канцэртаў у рамках тура Gran Turismo 2012
6 чэрвеня — Канцэртная зала Mejeriet (Лунд, Швецыя)8 чэрвеня — Парк забаў Tivoli, Капенгаген (Данія)15 чэрвеня — Фестываль Hulfstred (Хультсфрэд, Швецыя)6 ліпеня — Фестываль open’er (Гдыня, Польшча)7 ліпеня — Фестываль Ruisrock (Турку, Фінляндыя)11 ліпеня — Канцэртная зала Stadium-Live (Масква, Расія)19 ліпеня — Фестываль Bukta Open Air (Тромсё, Нарвегія)14 жніўня — Канцэртная зала Jakarta Tennis indoor Senayan (Джакарта, Інданезія)16 жніўня — Выставачная зала TWTC Nangang (Тайбэй, Тайвань)18 жніўня — Фестываль Summer Sonic, Maishima (Осака, Японія)19 жніўня — Фестываль Summer Sonic, QVC Marine Field (Токіа, Японія)
Збараж (вёска)
Збараж (Зба́раж) — вёска ў Казятынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Вэрбіўка (Дубровыцкі раён)
Вэрбіўка (Вербі́вка) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Высоцкай вясковай абшчыны.
The Black Eyed Peas
The Black Eyed Peas (у перакладзе з англ. — «чарнавокія гарошкі»; першапачаткова Black Eyed Peas) — амерыканскі хіп-хоп-гурт, які складаецца з рэпераў will.i.am, apl.de.ap і Taboo. Першапачаткова гурт працаваў у жанры альтэрнатыўны хіп-хоп, пазней іх гучанне змянілася на поп і данс-поп. Гурт заснаваны ў Лос-Анджэлесе ў 1995 годзе, толькі з выхадам ў 2003 годзе трэцяга альбома, Elephunk, яны дамагліся рэкордна высокіх продажаў. З тых часоў было прададзена каля 76 мільёнаў запісаў (35 мільёнаў асобнікаў альбомаў і 41 мільён — сінглаў), што робіць іх адным з самых прадаваных гуртоў усіх часоў. Станам на 2011 год, згодна з Nielsen SoundScan, The Black Eyed Peas былі другім самым прадаваным гуртом / выканаўцам усіх часоў па загружаных кампазіцыяй (пасля Рыяны), маючы звыш 42 мільёнаў продажаў.
Мваі Кібакі
Мваі Кібакі (Mwai Kibaki;, Гатуяіні, Кенія — 21 красавіка 2022 ) — прэзідэнт Кеніі з 30 снежня 2002 па 9 красавіка 2013, змяніў на пасадзе папярэдняга кіраўніка дзяржавы з 1978 года Даніэля арапа Моі.
Кібакі раней займаў пасаду віцэ-прэзідэнта (1978—1988), а таксама шэраг іншых высокіх пастоў ва ўрадзе Кеніі, уключаючы пасады міністра фінансаў (1978—1981), міністра ўнутраных спраў (1982—1988) і міністра аховы здароўя (1988—1991).
У 2005 годзе Кібакі няўдала правёў рэферэндум па стварэнні ў краіне пасады прэм’ер-міністра. На прэзідэнцкіх выбарах 27 снежня 2007 года ён атрымаў перамогу з нязначнай перавагай над лідарам апазіцыі Раілай Адзінгай, што дало апошняму нагоду аспрэчыць вынікі выбараў. Гэта прывяло да пагромаў і міжэтнічных чыстак, у выніку загінула больш за 2500 чалавек. Пры пасрэдніцтве старшыні Афрыканскага саюза прэзідэнта Танзаніі Джакаі Кікветэ і былога генеральнага сакратара ААН Кофі Анана канфлікт быў урэгуляваны стварэннем кааліцыйнага ўрада і прызначэннем Раілы Адзінгі на створаную пасаду прэм’ер-міністра.
Зябы
Зя́бы (, Зябы)  — прыпыначны пункт Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці. Размешчаны ў вёсцы Язба; на лініі Орша-Цэнтральная — Лепель, паміж прыпыначным пунктам Кругліца і станцыяй Чашнікі.
Саркол
Саркол — сяло ў Кзылкагінскім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847600.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 257 чалавек (130 мужчын і 127 жанчын). Паводле дадзеных перепісу 2009 года, у сяле пражываў 151 чалавек (75 мужчын і 76 жанчын).
Зароўцы
Заро́ўцы (, Заровцы) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Старашклоўскага сельсавета.
Вялікае Княства Літоўскае
Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, скарочана ВКЛ (Magnus Ducatus Lithuaniae), поўная назва Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае, Жамо́йцкае і і́ншых зяме́ль — еўрапейская дзяржава, якая існавала з сярэдзіны XIII ст. да 1795 года.
Паводле польскага гісторыка Генрыка Пашкевіча, літоўскага гісторыка Томаса Баранаўскаса і іншых, дзяржава ўзнікла ў канцы XII стагоддзя. Аднак большасць гісторыкаў, у тым ліку літоўскіх, адлічваюць гісторыю Вялікага Княства Літоўскага ад 1240-х гадоў. Генезіс дзяржавы не мае агульнапрынятай канцэпцыі, а выклікае дыскусіі. На ранніх этапах існавання дзяржавы і ў XIV—XVI стагоддзях тэрыторыя ВКЛ была значна пашырана за кошт уключэння славянскіх, балцкіх ды іншых земляў, у выніку чаго яна ахапіла ўсю сучасную Беларусь, амаль усю сучасную Літву, а таксама часткі сучасных Украіны, Расіі, Польшчы, Латвіі, Эстоніі і Малдовы. У часы свайго росквіту ў XV стагоддзі з’яўлялася найбуйнейшай дзяржавай у Еўропе. Вялікае Княства Літоўскае было шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай з вялікай разнастайнасцю ў мовах, рэлігіі і культурнай спадчыне.
Гісторыя
У 1253 годзе вялікі князь літоўскі Міндоўг быў каранаваны як каталіцкі кароль Літвы, але хутка адмовіўся ад каталіцтва і працягваў прытрымлівацца язычніцтва. Язычніцтва значнай колькасці насельніцтва дзяржавы (у тым ліку і вялікіх князёў літоўскіх) было падставай пастаянных крыжовых паходаў Лівонскага і Тэўтонскага ордэнаў. Шматэтнічная дзяржава працягвала пашырацца пры Гедзіміне і пры яго сыне Альгердзе. Пераемнік Альгерда Ягайла падпісаў Крэўскую унію ў 1385 годзе, у выніку чаго ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага адбыліся дзве істотныя змены: каталіцызм стаў пануючай рэлігіяй і быў створаны дынастычны саюз паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім.
Праўленне Вітаўта адзначаецца як час найбольшага пашырэння тэрыторыі Вялікага Княства і паразы Тэўтонскага ордэна ў Грунвальдскай бітве ў 1410 годзе, а таксама адзначаецца ростам колькасці прывілеяў шляхты ВКЛ. Пасля смерці Вітаўта адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім значна пагоршыліся. Магнаты ВКЛ, у тым ліку сям’я Радзівілаў, спрабавалі скасаваць унію з Польшчай, аднак няўдалыя войны Вялікага Княства супраць Маскоўскага княства дапамаглі уніі застацца некранутай.
У выніку Люблінскай уніі 1569 года была створана так званая Рэч Паспалітая Абодвух Народаў. У складзе гэтай федэрацыі Вялікае Княства Літоўскае захавала сваю палітычную самабытнасць і мела асобныя ўрад, сістэму ўрадаў (пасад), сімволіку, законы, армію і скарб.
Да Люблінскай уніі
Акалічнасці генезісу дзяржавы застаюцца прадметам навуковых і ідэалагічных спрэчак.
Па дзікіх стэпах Забайкалля
«Па дзікіх стэпах Забайкалля» (арыгінальная назва «По диким степям Забайкалья», часам «Бродяга») — руская песня на словы Івана Кандрацьева, ураджэнца Беларусі. Песня стала шырока вядомай з пачатку 1900-х гадоў, але ў асяродку вязняў у Сібіры спявалася яшчэ ў 1880-я гады. Вядомасць песні прывяла да таго, што яе з часам сталі лічыць народнай. Даследчык спадчыны Івана Кандрацьева прафесар доктар культуралогіі Аляксандр Смолік, грунтуючыся на шматлікіх фактах, сцвярджае, што аўтарам слоў гэтай песні з’яўляецца Кандрацьеў. Некаторыя расійскія даследчыкі таксама лічаць аўтарам гэтага твора Івана Канрацьева.
Вялікае Княства Літоўскае
Да Люблінскай уніі
Дзяржава ўтваралася ва ўмовах барацьбы з Лівонскім і Тэўтонскім ордэнамі, Галіцка-Валынскай дзяржавай, (: Вайна Тэўтонскага ордэна ў Прусіі, Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ).
Па дзікіх стэпах Забайкалля
У дыскаграфіі выканаўцаў пачатку 20-га стагоддзя гэта песня пад назвай «Бродяга» даецца з аўтарствам слоў Івана Кандрацьева.
Вялікае Княства Літоўскае
Да Люблінскай уніі
Працэс фарміравання Вялікага Княства Літоўскага быў працяглым. Дынастычныя шлюбы, пагадненні паміж асобнымі княствамі (у рэдкіх выпадках захоп) прывялі да ўзнікнення федэратыўнага аб’яднання. Вядучую ролю ў ім адыгрывалі ўсходнеславянскія дзяржаўныя традыцыі з адпаведнымі законамі, мовай, рэлігіяй.
Першапачатковая Літва з’яўлялася ўсходнебалцкім этнапалітычным аб’яднаннем (правадырствам), якое існавала ў міжрэччы верхняга Нёмана і Віліі ў XI — першай палове XIII ст. Старажытная Літоўская зямля займала паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі і прылеглую частку сучаснай тэрыторыі Літвы, ахоплівала абшар ад Налібоцкай пушчы да ваколіц Вільні. На чале гэтага дадзяржаўнага ўтварэння знаходзіўся разгалінаваны род мясцовых правадыроў, прадстаўнікі якога канкурыравалі за ўладу і шукалі новыя крыніцы ўзбагачэння. Так, у выніку інтэграцыі літоўскіх князёў-правадыроў і іх дружын у дзяржаўна-палітычныя структуры Наваградскай зямлі ўзнікае Вялікае Княства Літоўскае. Тэрыторыю маладога дзяржаўнага ўтварэння насялялі групы ўсходнеславянскага (у асноўным нашчадкі дрыгавічоў і крывічоў) і балцкага (літва і яцвягі) насельніцтва. Дадатковым імпульсам да пачатку дзяржаваўтварэння стала нарастанне знешняй пагрозы з боку нямецкіх анклаваў ва Усходняй Прыбалтыцы (Інфлянты і Прусы) і Арды. ВКЛ будавалася ў змешаным біэтнічным балта-славянскім рэгіёне — Літве (Наваградчына, Гарадзеншчына, Віленшчына, заходняя Меншчына) праз саюз галоўных палітычных сілаў рэгіёна — славянскіх панямонскіх гарадоў і мацнейшых балцкіх правадыроў. Першы зафіксаваны крыніцамі саюз — Наваградка з Міндоўгам каля 1248 г. (пазней працягнуўся як саюз Наваградак — Трайдзень). У дзяржаўным будаўніцтве за ўзоры браліся найперш даўно існуючыя ў рэгіёне дзяржаўныя ўтварэнні — Гарадзенскае і Наваградскае княствы, у якасці афіцыйнай была прынятая славянская, дакладней старабеларуская мова.
ВКЛ, якое ўзнікла ў кантактнай зоне, не перапыніла і не змяніла характару працэсу балта-славянскіх кантактаў, а наадварот, узмацніла і прыспешыла яго праз прыняцце ўсходнеславянскай мадэлі дзяржаўнага будаўніцтва і старабеларускай мовы ў якасці дзяржаўнай. Адсюль сам генезіс ВКЛ можна разглядаць як праяву ці эпізод працэсу балта-славянскага ўзаемадзеяння. Сведчаннем гарманічнай узаемасувязі названых працэсаў з’яўляецца паспяховае развіццё ВКЛ, якое перарасло тэрытарыяльна не толькі Панямонне, але і ўсю зону балта-славянскага кантакту.
Па дзікіх стэпах Забайкалля
У Польшчы на рускай мове гэту песню выконваў ураджэнец Беларусі Чэслаў Неман.
Вялікае Княства Літоўскае
Да Люблінскай уніі
На першым этапе сваёй гісторыі дзяржава змагалася за выжыванне, і хоць тэрытарыяльна не павялічылася, але і не паменшылася. Знешнія ўмовы аказаліся спрыяльнымі для ўзнікнення моцнай дзяржаўнай арганізацыі. Некаторыя суседзі, як Галіцка-Валынскае княства, Інфлянцкі, пазней і Тэўтонскі ордэны стваралі рэальную пагрозу звонку, але паасобку не мелі дастаткова сілы, каб ліквідаваць маладую дзяржаву. Першую смяротна небяспечную кааліцыю галіцка-валынскіх князёў з інфлянцкімі рыцарамі паспяхова разваліў Міндоўг, а наступныя гаспадары да падобнага ўжо не дапускалі.
Пастаянная знешняя пагроза спрыяла фармаванню моцнай цэнтральнай улады ў асобе вялікага князя. Гэтая спецыфіка краіны пачала выяўляцца ўжо на пачатковым этапе яе гісторыі: менавіта вялікія князі, якія мабілізавалі насельніцтва на адпор знешняму ворагу, здабылі надзвычайныя ўладныя прэрагатывы. Другая спецыфічная рыса — талерантная рэлігійная і этнічная палітыка вялікіх князёў літоўскіх, адпаведная даўняй мясцовай традыцыі сужыцця розных рэлігій і этнасаў.
Па дзікіх стэпах Забайкалля
Пераклады песні
На польскую мову верш перакладзены Мартай Бэллан (Marta Bellan). Выконваўся Чэславам Нэманам ва ўласнай аранжыроўцы.
Тэкст песні ў перакладзе на беларускую мову
Пераклад Вітаўта Мартыненкі
БАДЗЯГА
Вялікае Княства Літоўскае
Да Люблінскай уніі
Гаспадарства перажыло цяжкі ўнутраны крызіс, распачаты забойствам Міндоўга (1263 г.). Дзяржаву ўратаваў сын Міндоўга Войшалк пры падтрымцы славянскіх гарадоў (найперш Пінска і Наваградка), коштам прызнання васальнай залежнасці ад галіцка-валынскіх князёў і стварэння дуумвірату (1264—1267 г.) з адным з іх — сваім шваграм — холмскім і белзскім князем Шварнам Данілавічам (быў жанаты з сястрой Войшалка).
Дзяржава захавала адзінства і ўмацавалася ў часы гаспадарання Трайдзеня (1270—1282 г.) і ў г. зв. «цёмны перыяд» (1283—1292 г.), пра які з-за недахопу крыніц вядома вельмі няшмат (не ведаем нават імя тагачаснага вялікага князя).
У «цёмным перыядзе» крыюцца пачаткі дынастыі Гедзіміна, першым вядомым прадстаўніком якой быў Пукувер, толькі аднойчы памянуты ў крыніцах. Мацаванне асноў дзяржавы давяршыў сын Пукувера Віцень (кіраваў у 1295—1315 г.). Гаспадарства, перададзенае ім у спадчыну брату Гедзіміну, аказалася дастаткова моцным, каб, скарыстаўшы спрыяльныя ўмовы, пад умелым кіраўніцтвам актывізавацца на знешняй арэне і распачаць ад 1320-х гадоў бурлівы рост у геаграфічнай і палітычнай прасторы Еўропы.
Пасля смерці вялікага князя Гедзіміна (1341) і адносна кароткага перыяду адасаблення некаторых тэрыторый на чале дзяржавы стаў сын Гедзіміна Альгерд (час княжання 1345—1377). Яго намаганнямі ўладанні Вялікага Княства Літоўскага пашырыліся і ўключалі Чарнігава-Северскія, Падольскія, Пераяслаўскія землі, Смаленскае княства, а таксама тэрыторыі ў басейнах Днястра, Паўднёвага Буга, паўднёвага Дняпра. У выніку ваенных дзеянняў з Маскоўскім княствам у 1368—1372 да княства былі далучаны значныя раёны на паўночным усходзе да Мажайска.
Апроч таго, у XIV ст. ВКЛ увайшло ў тэрытарыяльныя спрэчкі і ваенныя канфлікты з Польшчай, найперш за Валынь і Галічыну (: Вайна за галіцка-валынскую спадчыну), і Вялікім Княствам Маскоўскім за землі Масковіі і Русі (: Маскоўскія паходы Альгерда).
На працягу XIV ст. ВКЛ распаўсюдзіла свае ўладанні на поўдзень і ўсход. Значна аслабіў дзяржаву ўнутраны канфлікт вакол улады (1370—1390-я), калі на карысць Тэўтонскага ордэна была часова страчана Жамойць.
У 1377 г. на княжацкі прастол узыходзіць сын Альгерда Ягайла. 3 гэтага часу пачынаецца складаны перыяд барацьбы за ўладу ў княстве паміж братам Альгерда Кейстутам, яго сынам Вітаўтам і Ягайлам. Але яна спынілася ў сувязі з узмацненнем агрэсіі Тэўтонскага ордэна. Такая ж небяспека пагражала і Польскаму каралеўству. Таму ў 1385 ў Крэўскім замку быў заключаны саюз (унія), паводле якога Ягайла быў абвешчаны польскім каралём і атрымаў новае імя Уладзіслаў II. Пасля шлюбу з польскай каралевай Ядвігай ён павінен быў далучыць да Польшчы Вялікае Княства Літоўскае і ўвесці ў ім каталіцкую рэлігію ( Крэўская унія). Гэта паслужыла пачаткам вострай унутрыдзяржаўнай барацьбы, якую ўзначаліў гродзенскі князь Вітаўт (брат Ягайлы). Ягайла і польскія магнаты вымушаны былі змяніць умовы Крэўскай уніі. 5 жніўня 1392 было заключана Востраўскае пагадненне, паводле якога за Вялікім Княствам Літоўскім захоўвалася самастойнасць (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем быў абвешчаны Вітаўт. Пагадненне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, абапіраючыся на сваіх намеснікаў, імкнуўся да поўнай незалежнасці дзяржавы. 3 гэтай мэтай ён збіраўся стаць каралём. Але ажыццявіць задумы перашкодзіла заўчасная смерць, магчыма, і забойства.
З канца XIV ст. вярхі ВКЛ узялі курс на саюз з Польшчай. Да 1430, падчас княжання Вітаўта, княства дасягнула максімальна вядомай магутнасці і тэрытарыяльнага пашырэння, аднак, хутка пачало страчваць тэрыторыі, найперш на карысць Польшчы (паўднёва-заходнія рускія землі), а з канца XV ст. на ўсходзе на карысць Масквы.
Пасля Крэўскай уніі ВКЛ і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-персанальнай уніі пры захаванні імі пэўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Неаднаразовае аднаўленне і перазаключэнне уній (у 1401, 1413, 1446, 1501) сведчыць, па-першае, аб іх нетрываласці, па-другое, аб наяўнасці ў жыцці абедзвюх дзяржаў такіх фактараў, якія падштурхоўвалі іх да збліжэння. У XV—XVI стст. вызначылася трывалая тэндэнцыя: чым больш абвастраліся адносіны Вільні з Масквой, тым больш ВКЛ схілялася да аб’яднання з Польшчай. Няўдачы ў Лівонскай вайне, захоп войскам Івана Грознага Прыбалтыкі і Полацка адсекла ўсходнюю і цэнтральную часткі Беларусі ад мора, што было цяжкім ударам па гандлі. Сілы дзяржавы былі на мяжы магчымага. Гэта вайна, як адзначалі пазней палітыкі, прыгнала ВКЛ да новай уніі з Польшчай.
Пасля Люблінскай уніі
Падчас Люблінскай уніі Вялікае Княства павінна было перастаць існаваць адразу пасля падпісання акта уніі ў Любліне. Аднак, баючыся незадавальнення насельніцтва і ўзрастання ўплыву Маскоўскай дзяржавы на гэтых землях, польскія вярхі былі вымушаны згадзіцца на захаванне Вялікага Княства як самастойнай дзяржавы. У выніку Польскае каралеўства прыняло Вялікае Княства Літоўскае як роўнага партнёра, але коштам за тое паслужыла страта паўдёвых (пераважна ўкраінскіх) земляў. Рэч Паспалітая ўяўляла сабой раннюю форму аб’яднання на федэратыўнай аснове, дзе Вялікае Княства Літоўскае валодала пэўнай самастойнасцю. Такі стан быў замацаваны Статутам 1588. Але вонкавыя і ўнутраныя войны, казацкія паўстанні, Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654—1667, Паўночная вайна, 1700—1721, аслабіблі моц Рэчы Паспалітай, і асабліва Вялікага Княства Літоўскага і яно перастала граць самастойную ролю ў міжнароднай палітыцы. У выніку трох Падзелаў Рэчы Паспалітай Вялікае Княства ўвайшло ў склад Расійскай імперыі.
Дзяржаўны лад
Дзяржаўны і палітычны лад краіны прайшоў эвалюцыю ад вярхоўнай улады князя з яго шырокімі паўнамоцтвамі, да «залатых шляхецкіх вольнасцей», дзе яго ўлада была вельмі абмежаванаю.
На чале Княства стаяў вялікі князь (гаспадар). Ён быў носьбітам вярхоўнай улады. Яго гаспадарскі суд быў вышэйшай інстанцыяй.
Вялікі князь прадстаўляў выканаўчую ўладу ў краіне. Яго заканадаўчая функцыя была абмежаваная соймам — з’ездам дэлегатаў ад рэгіянальных збораў феадалаў (сходаў) і вялікакняжацкай Радай (з XVI ст. яе звалі Паны-Рада). Калі ж вялікі князь абіраўся таксама і польскім каралём і з’яжджаў у Кракаў, сталіцу Польшчы, то функцыі вышэйшай выканаўчай улады пераходзілі да Паноў-Рады.
Найболей уплывовымі постацямі вышэйшага кіраўніцтва ВКЛ былі біскуп віленскі (кіраўнік каталіцкай царквы ў Літве), ваявода віленскі, маршалак літоўскі (старшыня Сойма і Паноў-Рады), вялікі гетман літоўскі (галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі) і вялікі канцлер (кіраўнік урада).
У XIII—XIV стст., князь пачаў вырашаць некаторыя дзяржаўныя пытанні разам з Панамі-Радай, якая ў XVI ст. пераўтварылася ў прадстаўнічы орган магнатаў. Паводле прывілея 1506 г., вялікі князь абавязваўся не прымаць ніякіх пастаноў без згоды Паноў-рады. Такія абмежаванні былі замацаваныя ў Статутах 1529, 1566, 1588 г.
У XV ст. пачалі збірацца агульнадзяржаўныя з’езды — соймы, у якіх удзельнічала і шляхта.
Тэрыторыя і адміністрацыйны падзел
Першапачаткова Вялікае Княства Літоўскае аб’ядноўвала 3 зямлі: уласна Літва (плошча каля 64 тыс. км²), Жамойць (27 тыс. км²) і Наваградскай (з Горадняй, Ваўкавыскам, Слонімам, 23 тыс. км²). Гэтае першапачатковае ядро дзяржавы ахоплівала каля 114 тыс. кв. км, прычым 80 % займала балцкае, рэшту — усходнеславянскае («рускае») насельніцтва.
На працягу другой паловы XIII — першай паловы XIV стст. да яго далучыліся Полацкае, Віцебскае, Таропецкае, Менскае, Свіслацкае, Пінскае і інш. княствы агульнай плошчай каля 136 тыс. км², а таксама частка Валыні з Берасцейшчынай (56 тыс. км²). У адрозненне ад Наваградчыны, на якую пазней пашырылася назва «Літва», яны захвалі назву «Русь». Гэтая двухчасткавасць дзяржавы абумовіла тытулатуру Гедзіміна і яго спадкаемцаў як «гаспадароў Літвы і Русі». У сярэдзіне XIV ст. каля 2/3 тэрыторыі дзяржавы займала «рускае» насельніцтва, каля 1/3 — балцкае.
Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі
Уладзі́мір Пятро́віч Кульвано́ўскі (,, БНР — , , Беларусь) — беларускі тэатральны мастак.
Вялікае Княства Літоўскае
Тэрыторыя і адміністрацыйны падзел
У 1345 Альгерд і Кейстут падзялілі паміж сабой ВКЛ на Віленскую і Троцкую паловы (пад вярхоўнай уладай Альгерда). Альгерду, а потым яго нашчадкам падпарадкоўваліся Вільня з усходняй паловай сучаснай Літвы, на Беларусі — Віцебск, Лагойск, Менск, Полацк і Слуцк, пазней — Кобрын і Мсціслаў. У Троцкую палову Кейстута і яго нашчадкаў увайшлі Жамойць, Коўна, Берасце, Ваўкавыск, Горадня, Каменец, Наваградак, Слонім. Былое Свіслацкае княства з Бабруйскай і Любашанскай валасцямі было падзелена паміж Віленскай і Троцкай паловамі.
У сярэдзіне XIV ст. ВКЛ ахоплівала больш за 300 тыс. км², пры гэтым першапачатковае ядро («палітычная Літва») займала каля 38 %, а ўласна Літва з Жамойцю («этнічная Літва») — менш як 30 % яго тэрыторыі. Знешнія межы яшчэ былі нестабільныя. У 1349 на карысць Польшчы страчана частка Валыні (Белз, Холм, Уладзімір), ненадоўга вернутая ў 1352, але зноў страчаная ў 1366. У 1351—1366 Дарагічынская зямля належала Мазавецкаму княству (васалу Польшчы). З 1370 Уладзімірскі і Крамянецкі паветы замацаваліся ў складзе ВКЛ.