cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сафія Ледарп
Біяграфія
У 2009 годзе сыграла другарадную ролю (Малін Эрыксан) у трох фільмах, знятых па серыі кніг «Міленіум»: «Дзяўчына з татуіроўкай дракона», «Дзяўчына, якая гуляла з агнём» і «Дзяўчына, якая падрывала паветраныя замкі». У 2010 годзе згуляла таго ж персанажа ў серыяле «Міленіум».
Мандарцы
Манда́рцы (саманазва: Mandar) — аўстранезійскі народ, карэнныя жыхары Заходняга Сулавесі. Агульная колькасць (2019 г.) — 533000 чал.
Гісторыя
Мандарцы блізкія па паходжанню да тараджаў і бугаў. У канцы XVI — пачатку XVII ст. 17 невялікіх прыбярэжных і 17 горных дзяржаў на тэрыторыі сучаснага Заходняга Сулавесі і часткова Паўднёвага Сулавесі сфарміравалі палітычнае аб'яднанне Сапамандар, літаральна «супольны саюз». На чале дзяржаў стаялі манархі, абмежаваныя ваеннымі і гандлёвымі правадырамі. Аб'яднанню садзейнічала распаўсюджанне іслама.
Мандарцы актыўна супраціўляліся каланіяльнай экспансіі з боку Нідэрландаў, таму іх землі былі далучаны да Галандскай Ост-Індыі толькі ў пачатку XX ст. У сярэдзіне XX ст. яны трапілі ў склад незалежнай Інданезіі. У выніку сацыяльнай барацьбы мандарцаў у 2004 г. створана правінцыя Заходні Сулавесі.
Асаблівасці культуры
Асноўнымі заняткамі мандарцаў здаўна былі земляробства і жывёлагадоўля, у прыбярэжных раёнах — рыбалоўства і гандаль. Мандарцы славіліся вытворчасцю шоўкавых тканін, апрацоўкай драўніны і будаўніцтвам невялікіх ветразных суднаў сандэк. Жыхары ўзбярэжжа плавалі на ўсходнія астравы, адкуль прывозілі спецыі, тытунь, ліну, якія потым збывалі ў Макасары. Важным мясцовым прадуктам для камерцыйнага гандлю з'яўляўся какосавы алей.
Архітэктура горных і ўзбярэжных паселішчаў значна адрозніваецца адна ад адной. У горнай мясцовасці ўзводзілі вялікія вёскі з двухпавярховымі доўгімі хацінамі на палях. Жыхары кожнай вёскі звычайна знаходзіліся ў сваяцкіх адносінах. На ўзбярэжжы пераважалі невялікія паселішчы, часам этнічна змяшаныя. Улада манархаў мела сакральны характар. Пасля смерці манарха магільня шанавалася як святое месца. Нягледзячы на прыняцце іслама, доўгі час захоўваліся шматлікія анімістычныя вераванні.
Фальклор вядомы марацкімі песнямі. Танцавальныя традыцыі першапачаткова фарміраваліся ў прыдворных колах, таму маюць запазычанні з культуры бугаў і макасарцаў. Папулярна народная дынамічная музыка.
Тэадор Хэнш
Тэадор Вольфганг Хэнш (Theodor Wolfgang Hänsch;, , Германія) — нямецкі фізік, адзін з дырэктараў Інстытута квантавай оптыкі таварыства Макса Планка (Гархінг пад Мюнхенам). Абараніў дысертацыю ў Гайдэльбергскім універсітэце. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2005) «за ўклад у развіццё заснаванай на лазерах дакладнай спектраскапіі, уключаючы тэхніку прэцызійнага разліку светлавога зруху ў аптычных стандартах частаты (аптычных грабянцоў)». Ён падзяліў палову прэміі з амерыканскім вучоным Джонам Холам (другую палову прэміі атрымаў Рой Глаўбер).
Турка (Львоўская вобласць)
Турка (Турка) — горад раённага значэння ў Туркіўскім раёне Львоўскай вобласці Украіны. Размешчаны ў Карпатах на рацэ Стрый за 130 км на паўднёвы захад ад Львова.
Геаграфія і транспарт
Горад размешчаны на поўдні Львоўшчыны ў Карпатах, на левым беразе ракі Стрый з яго прытокамі Яблонькай і Літмыр, паміж гарамі Шыменка, Кычера, Вянец і Асоўня. Горад размешчаны за 130 км ад Львова, за 100 км ад Ужгарада, на вышыні 557 метраў над узроўнем мора.
Месца размяшчэння першаснага вартавога паселішча, з якога паўстаў горад Турка, вызначалася праходжаннем па тэрыторыі Карпат далінай Стрыя паміж горамі Пікуй і Галіч так званага «Рускага шляху» — гандлёвага шляху эпохі неаліту, які праз Турку злучаў Заходнюю Еўропу з Венгрыяй, Трансільваніею, Малдовай і Балканамі. На ўмацаванне і разрастанне першаснага паселішчы мела істотны ўплыў фарміраванне новага гандлёвага шляху — Ужоцкага шляху, які ад Пярэмышля або Львова праз Турку і Ужоцкі перавал вёў у Закарпацце.
Праз Турку праходзяць агульнадзяржаўныя транспартныя камунікацыі: аўтадарога Н13 — нацыянальны аўтамабільны шлях Львоў — Самбар — Ужгарад (рэгіянальная аўтамабільная дарога Р-39) і чыгунка Львоў — Самбір — Турка — Ужгарад — Чоп. Са Львова да Туркі ад галоўнага чыгуначнага вакзала зручна дабірацца маршруткамі, якія адыходзяць кожныя паўгадзіны.
Турка з’яўляецца нефармальнай сталіцай Бойкаўшчыны і бойкаў.
Тобіяс Вендль
Тобіяс Вендль (Tobias Wendl; нар., Ахен, Германія) — нямецкі саначнік, які выступае за зборную Германіі на двухмесных санках у пары з Тобіясам Арльтам. Трохразовы алімпійскі чэмпіён і васьміразовы чэмпіён свету.
З’яўляецца уладальнікам сярэбранага медаля чэмпіянату свету 2008 года ў Обергофе, ён заняў другое месца па выніках парных мужчынскіх заездаў. На чэмпіянаце Еўропы 2010 года ў Сегулдзе Вендль выйграў срэбра і бронзу, першая ўзнагарода дасталася яму за змаганні паміж двойкамі, а другая за ўдзел у змяшанай камандзе. На сусветным першынстве 2013 года ў канадскім Уістлеры выйграў адразу два залатыя медалі, у мужчынскім парным разрадзе і ў змяшанай эстафеце.
Двухразовы залаты прызёр (двухмесныя сані ў пары з Тобіясам Арльтам) Алімпійскіх гульняў у Сочы 2014 у мужчынскім парным разрадзе і ў эстафеце.
Уран (планета)
Ура́н — планета Сонечнай сістэмы, сёмая па аддаленасці ад Сонца, трэцяя па дыяметры і чацвёртая па масе. Была адкрыта ў 1781 годзе англійскім астраномам Уільямам Гершэлем і названа ў гонар грэчаскага бога неба Урана, бацькі Кронаса (у рымскай міфалогіі Сатурна) і, адпаведна, дзеда Зеўса (у рымлян — Юпітэра).
Уран стаў першай планетай, адкрытай у Новы час і пры дапамозе тэлескопа. Яго адкрыў Уільям Гершэль 13 сакавіка 1781 г. , тым самым упершыню з часоў антычнасці пашырыўшы ўяўленні пра межы Сонечнай сістэмы. Нягледзячы на тое, што часам Уран бачны няўзброеным вокам, больш раннія назіральнікі прымалі яго за цьмяную зорку.
У адрозненне ад газавых гігантаў — Сатурна і Юпітэра, якія складаюцца ў асноўным з вадароду і гелію, у нетрах Урана і падобнага з ім Нептуна адсутнічае металічны вадарод, але затое шмат лёду ў яго высокатэмпературных мадыфікацыях. Па гэтай прычыне спецыялісты выдзелілі гэтыя дзве планеты ў асобную катэгорыю «ледзяных гігантаў». Аснову атмасферы Урана складаюць вадарод і гелій. Акрамя таго, у ёй выяўленыя сляды метану і іншых вуглевадародаў, а таксама аблокі з лёду, цвёрдага аміяку і вадароду. Гэта самая халодная планетная атмасфера Сонечнай сістэмы з мінімальнай тэмпературай у 49 К (-224 °C). Мяркуюць, што Уран мае складаную слаістую структуру аблокаў, дзе вада складае ніжні слой, а метан — верхні. У адрозненне ад Нептуна, нетры Урана складаюцца ў асноўным з ільдоў і горных парод.
Гэтак жа, як і ў іншых газавых гігантаў Сонечнай сістэмы, ва Урана ёсць сістэма кольцаў і магнітасфера, а акрамя таго, 27 спадарожнікаў. Арыентацыя Урана ў прасторы адрозніваецца ад астатніх планет Сонечнай сістэмы — яго вось кручэння ляжыць нібы «на баку» адносна плоскасці абарачэння гэтай планеты вакол Сонца. У выніку, планета бывае павернута да Сонца папераменна то паўночным полюсам, то паўднёвым, то экватарам, то сярэднімі шыротамі.
У 1986 годзе амерыканскі касмічны апарат «Вояджэр-2» перадаў на Зямлю здымкі Урана з блізкай адлегласці. На іх відаць «невыразная» ў бачным спектры планета без хмарных палос і атмасферных штормаў, характэрных для іншых планет-гігантаў. Аднак у цяперашні час наземнымі назіраннямі ўдалося распазнаць прыкметы сезонных змяненняў і павелічэння пагоднай актыўнасці на планеце, выкліканых набліжэннем Урана да пункта свайго раўнадзенства. Хуткасць вятроў на Уране можа дасягаць 250 м/с (900 км/г).
Адкрыццё планеты
Падчас адкрыцця Гершэль удзельнічаў у назіраннях паралакса зорак, выкарыстоўваючы тэлескоп сваёй уласнай канструкцыі, і 13 сакавіка 1781 года упершыню ўбачыў гэтую планету з саду свайго дома № 19 на Нью Кінг стрыт (горад Бат, графства Сомерсет у Вялікабрытаніі) , зрабіўшы наступны запіс у сваім журнале :
17 сакавіка ў журнале з'явіўся іншы запіс :
22 сакавіка яго ліст да сэра Уільяма Уотсана быў упершыню прачытаны ў Каралеўскім таварыстве. Затым былі яшчэ тры лісты (29 сакавіка, 5 красавіка і 26 красавіка), у якіх ён, працягваючы згадваць аб тым, што адкрыў камету, параўноўваў адкрыты аб'ект з планетамі :
23 красавіка Гершэль атрымаў адказ ад, які гучаў наступным чынам :
У той час як Гершэль яшчэ працягваў асцярожна апісваць аб'ект як камету, іншыя астраномы западозрылі, што гэта нейкі іншы аб'ект. Расійскі астраном устанавіў, што адлегласць ад Зямлі да аб'екта перавышае адлегласць ад Зямлі да Сонца (астранамічную адзінку) у 18 разоў і адзначыў, што няма ні адной каметы з перыгелійнай адлегласцю больш за 4 астранамічныя адзінкі (у цяперашні час такія аб'екты вядомыя). Берлінскі астраном апісаў аб'ект, адкрыты Гершэлем, як «рухомую зорку, якую можна лічыць падобнай планеце, якая абарочваецца па кругу па-за арбітай Сатурна», і зрабіў выснову, што гэтая арбіта больш падобная на планетарную, чым на каметную. Неўзабаве стала відавочным, што аб'ект сапраўды з'яўляецца планетай. У 1783 годзе Гершэль сам паведаміў аб прызнанні гэтага факта прэзідэнту Каралеўскага таварыства Джозефу Банксу :
За свае заслугі Гершэль быў узнагароджаны каралём Георгам III пажыццёвай стыпендыяй у 200 фунтаў стэрлінгаў за ўмовы, што ён пераедзе ў Віндзар, каб у каралеўскай сям'і была магчымасць паглядзець у яго тэлескопы.
Назва
Нэвіл Маскелайн напісаў Гершэлю ліст, у якім папрасіў яго зрабіць ласку астранамічнай супольнасці і даць назву планеце, адкрыццё якой — цалкам заслуга гэтага астранома. У адказ Гершэль прапанаваў назваць планету «Georgium Sidus» (з латыні «Зорка Георга»), або планетай Георга ў гонар караля Георга III. Сваё рашэнне ён матываваў у лісце да Джозефа Банкса :
Французскі астраном Жазеф Лаланд прапанаваў назваць планету ў гонар яе першаадкрывальніка — «Гершэль». Прапаноўваліся і іншыя назвы: напрыклад, Кібела, па імі, якое ў антычнай міфалогіі насіла жонка бога Сатурна. Нямецкі астраном першым з навукоўцаў прапанаваў называць планету Уранам, у гонар бога неба з грэчаскага пантэона. Ён матываваў гэта тым, што «паколькі Сатурн быў бацькам Юпітэра, то новую планету варта назваць у гонар бацькі Сатурна». Найбольш ранняе афіцыйнае найменне планеты Уранам сустракаецца ў навуковай рабоце 1823 года, ужо праз год пасля смерці Гершэля. Ранейшая назва «Georgium Sidus» або «Георг» сустракалася ўжо нячаста, хоць у Вялікабрытаніі яна і выкарыстоўвалася на працягу амаль 70 гадоў. Канчаткова ж Уранам планета стала называцца толькі пасля таго, як выдавецтва Марскога альманаха Яго Вялікасці «HM Nautical Almanac Office» у 1850 годзе само замацавала гэту назву ў сваіх спісах.
Гэта зямны шар, увянчаны першай літарай Вашага імені.
Арбіта і вярчэнне
Сярэдняя аддаленасць планеты ад Сонца складае (2,8 млрд км). Перыяд поўнага абароту Урана вакол Сонца складае 84 зямныя гады. Адлегласць паміж Уранам i Зямлёй змяняецца ад 2,7 да 2,85 млрд км. Вялікая паўвось арбіты роўная 19,229 а. а., або каля 3 млрд км. Інтэнсіўнасць сонечнага выпраменьвання на такой адлегласці складае 1/400 ад значэння на арбіце Зямлі. Упершыню элементы арбіты Урана былі вылічаныя ў 1783 годзе французскім астраномам П'ерам-Сімонам Лапласам, аднак з часам былі выяўленыя неадпаведнасці разліковых і назіраных становішчаў планеты. У 1841 брытанец Джон Каўч Адамс першым выказаў здагадку, што памылкі ў разліках выкліканыя гравітацыйным уздзеяннем яшчэ не адкрытай планеты. У 1845 годзе французскі матэматык Урбэн Левер'е пачаў незалежную працу па вылічэнні элементаў арбіты Урана, а 23 верасня 1846 Ёхан Готфрыд Гале выявіў новую планету, пазней названую Нептунам, амаль на тым жа месцы, якое прадказаў Левер'е. Перыяд кручэння Урана вакол сваёй восі складае 17 гадзін 14 хвілін. Аднак, як і на іншых планетах-гігантах, у верхніх слаях атмасферы Урана дзьмуць вельмі моцныя вятры ў кірунку кручэння, якія дасягаюць хуткасці 240 м/c. Такім чынам, каля 60 градусаў паўднёвай шыраты некаторыя бачныя атмасферныя дэталі робяць абарот вакол планеты ўсяго за 14 гадзін.
Нахіл восі кручэння
Плоскасць экватара Урана нахілена да плоскасці яго арбіты пад вуглом 97,86° — гэта значыць планета круціцца. Гэта прыводзіць да таго, што змена часоў года адбываецца зусім не так, як на іншых планетах Сонечнай сістэмы. Калі іншыя планеты можна параўнаць з ваўчкамі, то Уран больш падобны на мяч, які коціцца. Такое анамальнае кручэнне звычайна тлумачаць сутыкненнем Урана з вялікай планетазімаллю на раннім этапе яго фарміравання. У моманты сонцастаяння адзін з полюсаў планеты аказваецца накіраваным на Сонца. Толькі ў вузкай палосцы каля экватара адбываецца хуткая змена дня і ночы; пры гэтым Сонца там размешчана вельмі нізка над гарызонтам — як у зямных палярных шыротах. Праз паўгода (ураніянскага) сітуацыя мяняецца на процілеглую: «палярны дзень» надыходзіць у іншым паўшар'і. Кожны полюс 42 зямныя гады знаходзіцца ў цемры — і яшчэ 42 гады пад святлом Сонца. У моманты раўнадзенства Сонца стаіць «перад» экватарам Урана, што дае такую ж змену дня і ночы, як на іншых планетах. Чарговае раўнадзенства на Уране наступіла 7 снежня 2007 года.
Хоранева (вёска)
Хоранева (Хоронево) — вёска ў Шумяцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Рускоўскага сельскага паселішча.
Уран (планета)
Нахіл восі кручэння
Тлумачэнні незвычайнага нахілу восі кручэння Урана таксама пакуль застаюцца толькі гіпотэзамі, хоць звычайна лічыцца, што пры фарміраванні Сонечнай сістэмы протапланета памерам прыкладна з Зямлю ўрэзалася ва Уран і змяніла яго вось кручэння. Многія навукоўцы не згодныя з дадзенай гіпотэзай, бо яна не можа растлумачыць, чаму ні адзін са спадарожнікаў Урана не валодае такой жа нахільнай арбітай. Была прапанавана гіпотэза, што вось вярчэння планеты за мільёны гадоў расхістаў буйны спадарожнік, пасля згублены.
Падчас першага наведвання Урана «Вояджэрам-2» у 1986 годзе паўднёвы полюс Урана быў павернуты да Сонца. Паводле азначэння, ухваленага Міжнародным астранамічным саюзам, паўднёвы полюс — той, які знаходзіцца з пэўнага боку плоскасці Сонечнай сістэмы (незалежна ад кірунку кручэння планеты). Часам выкарыстоўваюць іншае пагадненне, згодна з якім кірунак на поўнач вызначаецца зыходзячы з кірунку кручэння па правілу правай рукі. Па такім азначэнні полюс, які асвячаўся Сонцам у 1986 годзе, не паўднёвы, а паўночны. Астраном пракаменціраваў гэтую праблему наступным лаканічным чынам: «Выбірайце любы».
Магяльніца
Магяльніца (Mogielnica) — горад у Польшчы, за 67 км на поўдзень ад цэнтра Варшавы. Уваходзіць у склад Груецкага павета Мазавецкага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Магяльніца. Займае плошчу 12,98 км². Насельніцтва 2,3 тыс. чалавек (на 2018).
Уран (планета)
Бачнасць
З 1995 па 2006 год бачная зорная велічыня Урана вагалася паміж +5,6m і +5,9m, г. зн. планета была бачная няўзброеным вокам на мяжы яго магчымасцей (прыблізна +6,0m) ). Вуглавы дыяметр планеты быў у прамежку паміж 3,4 і 3,7 вуглавымі секундамі (для параўнання: Сатурн: 16-20 вуглавых секунд, Юпітэр: 32-45 вуглавых секунд ). Пры чыстым цёмным небе Уран ў процістаянні бачны няўзброеным вокам, а з біноклем яго можна назіраць нават у гарадскіх умовах . У вялікія аматарскія тэлескопы з дыяметрам аб'ектыва ад 15 да 23 см Уран бачны як бледна-блакітны дыск з відавочна выяўленым пацямненнем ля краю. У большыя тэлескопы з дыяметрам аб'ектыва больш за 25 см можна распазнаць воблакі і ўбачыць буйныя спадарожнікі (Тытанію і Аберон).
Хоранева (вёска)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Хоранева абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Уран (планета)
Унутраная структура
Уран цяжэйшы за Зямлю ў 14,5 разоў, што робіць яго найменш масіўнай з планет-гігантаў Сонечнай сістэмы. Шчыльнасць Урана, роўная 1,270 г/см³, ставіць яго на другое (пасля Сатурна) месца сярод найменш шчыльных планет Сонечнай сістэмы. Нягледзячы на тое, што радыус Урана трохі большы за радыус Нептуна, яго маса некалькі меншая, што сведчыць на карысць гіпотэзы, паводле якой ён складаецца ў асноўным з розных ільдоў — воднага, аміячнага і метанавага. Іх маса, паводле розных ацэнак, складае ад 9,3 да 13,5 зямных мас. Вадарод і гелій складаюць толькі малую частку ад агульнай масы (паміж 0,5 і 1,5 зямных мас ); астатняя доля (0,5 — 3,7 зямных мас ) прыпадае на горныя пароды (якія, як мяркуюць, складаюць ядро планеты).
Згодна са стандартнай мадэллю Урана мяркуюць, што Уран складаецца з трох частак: у цэнтры — каменнае ядро, у сярэдзіне — ледзяная абалонка, звонку — вадародна-геліевая атмасфера. Ядро з’яўляецца адносна маленькім, з масай прыблізна ад 0,55 да 3,7 зямных мас і з радыусам ў 20 % ад радыуса ўсёй планеты. Мантыя (льды) складае большую частку планеты (60 % ад агульнага радыуса, да 13,5 зямных мас). Атмасфера пры масе, якая складае ўсяго 0,5 зямных мас (ці, па іншых ацэнках, 1,5 зямной масы), распасціраецца на 20 % радыуса Урана. У цэнтры Урана шчыльнасць павінна павышацца да 9 г/см³, ціск павінен дасягаць 8 млн бараў (800 гПа) пры тэмпературы ў 5000 К. Ледзяная абалонка фактычна не з’яўляецца ледзяной у агульнапрынятым сэнсе гэтага слова, бо складаецца з гарачай і шчыльнай вадкасці, якая з’яўляецца сумессю вады, аміяку і метану. Гэтую вадкасць, якая валодае высокай электраправоднасцю, часам называюць «акіянам воднага аміяку». Састаў Урана і Нептуна моцна адрозніваецца ад саставу Юпітэра і Сатурна дзякуючы «льдам», якія пераважаюць над газамі, апраўдваючы аднясенне Урана і Нептуна ў катэгорыю.
Нягледзячы на тое, што апісаная вышэй мадэль найбольш распаўсюджаная, яна не з’яўляецца адзінай. На падставе назіранняў можна таксама пабудаваць і іншыя мадэлі — напрыклад, у выпадку калі істотная колькасць вадароднага і скальнага матэрыялу змешваецца ў ледзяной мантыі, то агульная маса льдоў будзе ніжэйшая, і адпаведна, поўная маса вадароду і скальнага матэрыялу — вышэйшая. У цяперашні час даступныя дадзеныя не дазваляюць вызначыць, якая мадэль правільнейшая. Вадкая ўнутраная структура азначае, што ва Урана няма ніякай цвёрдай паверхні, бо газападобная атмасфера плаўна пераходзіць у вадкія слаі. Аднак, дзеля зручнасці за «паверхню» было вырашана ўмоўна прыняць сплюшчаны сфероід, дзе ціск роўны аднаму бару. Экватарыяльны і палярны радыус гэтага прыплюснутага сфероіда складаюць 25559±4 і 24973±20 км. Далей у артыкуле гэтая велічыня і будзе прымацца за нулявы адлік для шкалы вышынь Урана.
Унутранае цяпло
Унутранае цяпло Урана значна меншае, чым у іншых планет-гігантаў Сонечнай сістэмы. Цеплавы паток планеты вельмі нізкі, і на сёння прычына гэтага невядома. Нептун, падобны з Уранам памерамі і складам, выпраменьвае ў космас у 2,61 разы больш цеплавой энергіі, чым атрымлівае ад Сонца. У Урана ж лішак цеплавога выпраменьвання вельмі малы, калі наогул ёсць. Цеплавы паток ад Урана роўны 0,042 — 0,047 Вт/м², і гэтая велічыня меншая, чым у Зямлі (~0,075 Вт/м²). Вымярэнні ў далёкай інфрачырвонай частцы спектра паказалі, што Уран выпраменьвае толькі 1,06 ± 0,08 % энергіі ад той, што атрымлівае ад Сонца. Самая нізкая тэмпература, зарэгістраваная ў трапапаўзе Урана, складае 49 К, што робіць планету самай халоднай з усіх планет Сонечнай сістэмы — нават халаднейшай за Нептун.
Існуюць дзве гіпотэзы, што спрабуюць растлумачыць гэты феномен. Першая з іх сцвярджае, што меркаванае сутыкненне з Уранам падчас фарміравання Сонечнай сістэмы, якое выклікала вялікі нахіл яго восі кручэння, прывяло да рассейвання зыходнага цяпла. Другая гіпотэза кажа, што ў верхніх слаях Урана ёсць нейкая праслойка, якая перашкаджае таму, каб цяпло ад ядра дасягала верхніх слаёў. Напрыклад, калі суседнія слаі маюць розны састаў, для канвектыўнага пераносу цяпла ад ядра ўверх могуць узнікаць перашкоды.
Адсутнасць лішкавага цеплавога выпраменьвання планеты значна ўскладняе вызначэнне тэмпературы яе нетраў, аднак калі выказаць здагадку, што тэмпературныя ўмовы ўнутры Урана блізкія да характэрных для іншых планет-гігантаў, то там магчыма існаванне вадкай вады і, такім чынам, Уран можа ўваходзіць у лік планет Сонечнай сістэмы, дзе магчыма існаванне жыцця.
Атмасфера
Хоць Уран і не мае цвёрдай паверхні ў звыклым разуменні гэтага слова, найбольш аддаленую ад цэнтра планеты частку газападобнай абалонкі прынята называць яго атмасферай. Лічыцца, што атмасфера Урана пачынаецца на адлегласці ў 300 км ад знешняга слоя пры ціску ў 100 бараў і тэмпературы ў 320 K. «Атмасферная карона» распасціраецца ад «паверхні» з ціскам у 1 бар на адлегласць, у 2 разы большую за радыус. Атмасферу ўмоўна можна падзяліць на 3 часткі: трапасфера (-300 км — 50 км; ціск складае 100 — 0,1 бараў), стратасфера (50 — 4000 км; ціск складае 0,1 — 10−10 бараў) і тэрмасфера/атмасферная карона (4000 — 50000 км ад паверхні). Мезасфера ва Урана адсутнічае.
Састаў
Састаў атмасферы Урана прыкметна адрозніваецца ад саставу астатніх частак планеты дзякуючы высокаму ўтрыманню гелію і малекулярнага вадароду. гелію (гэта значыць адносіна колькасці атамаў гелію да колькасці ўсіх атамаў і малекул) у верхняй трапасферы роўная 0,15 ± 0,03 і адпавядае масавай долі 0,26 ± 0,05. Гэтае значэнне вельмі блізкае да протазорнай масавай долі гелію (0,275 ± 0,01). Гелій не лакалізаваны ў цэнтры планеты, што характэрна для іншых газавых гігантаў. Трэці складнік атмасферы Урана — метан (CH4). Метан валодае добра бачнымі палосамі паглынання ў бачным і блізкім інфрачырвоным спектры. Ён складае 2,3 % па ліку малекул (на ўзроўні ціску ў 1,3 бара). Гэтыя суадносіны значна зніжаюцца з вышынёй з-за таго, што надзвычай нізкая тэмпература прымушае метан «вымярзаць». Прысутнасць метану, які паглынае святло чырвонай часткі спектра, надае планеце яе зялёна-блакітны колер. Аб распаўсюджанасці менш лятучых злучэнняў, такіх як аміяк, вада і серавадарод, у глыбіні атмасферы вядома вельмі мала. Акрамя таго, у верхніх слаях Урана выяўленыя сляды этану (C2H6), метылацэтылену (CH3C2H) і дыацэтылену (C2HC2H). Гэтыя вуглевадароды, як мяркуюць, з'яўляюцца прадуктам метану сонечнай ультрафіялетавай радыяцыяй. Спектраскапія таксама выявіла сляды вадзянога пару, угарнага і вуглякіслага газаў. Імаверна, яны трапляюць на Уран са знешніх крыніц (напрыклад, з камет, якія пралятаюць міма).
Трапасфера
Трапасфера — самая ніжняя і самая шчыльная частка атмасферы — характарызуецца памяншэннем тэмператур з вышынёй. Тэмпература падае ад 320 К ў самым нізе трапасферы (на глыбіні ў 300 км) да 53 К на вышыні ў 50 км. Тэмпература ў самай верхняй частцы трапасферы (трапапаўзе) можа мяняцца ад 57 да 49 К ў залежнасці ад шыраты. Трапапаўза адказная за вялікую частку інфрачырвонага выпраменьвання (у далёкай інфрачырвонай частцы спектра) планеты і дазваляе вызначыць планеты (59,1 ± 0,3 K). Трапасфера валодае складанай будовай: меркавана, водныя аблокі могуць знаходзіцца ў прамежку ціску ад 50 да 100 бараў, аблокі гідрасульфіду амонію — у дыяпазоне 20-40 бараў, аблокі аміяку і серавадароду — у дыяпазоне 3-10 бараў. Метанавыя ж аблокі могуць размяшчацца ў прамежку паміж 1 і 2 барамі. Трапасфера — вельмі дынамічная частка атмасферы, і ў ёй добра бачныя сезонныя змены, воблакі і моцныя вятры.
Верхняя частка атмасферы
Найбольш аддаленыя ад паверхні часткі атмасферы — тэрмасфера і карона — маюць тэмпературу ў 800—850 К, але прычыны такой тэмпературы пакуль незразумелыя. Ні сонечная ультрафіялетавая радыяцыя (ні блізкая, ні далёкая частка ультрафіялетавага спектра), ні палярныя ззянні не могуць забяспечыць патрэбную энергію (хоць нізкая эфектыўнасць ахалоджвання з-за адсутнасці вуглевадародаў у верхняй частцы стратасферы можа ўносіць свой уклад ). Акрамя малекулярнага вадароду, тэрмасфера змяшчае вялікую колькасць свабодных вадародных атамаў. Іх маленькая маса і вялікая тэмпература могуць дапамагчы растлумачыць, чаму тэрмасфера распасціраецца на 50 000 км (на два планетарныя радыусы). Гэтая працяглая карона — унікальная асаблівасць Урана. Іменна яна з'яўляецца прычынай нізкага ўтрымання пылу ў яго кольцах. Тэрмасфера Урана і верхні слой стратасферы ўтвараюць іанасферу, якая знаходзіцца на вышынях ад 2000 да 10000 км. Іанасфера Урана шчыльнейшая, чым у Сатурна і Нептуна, магчыма, па прычыне нізкай канцэнтрацыі вуглевадародаў у верхняй стратасферы. Іанасфера падтрымліваецца галоўным чынам сонечнай ультрафіялетавай радыяцыяй і яе шчыльнасць залежыць ад сонечнай актыўнасці. Палярныя ззянні тут не настолькі частыя і істотныя, як на Юпітэры і Сатурне.
Кольцы Урана
Ва Урана ёсць слаба выяўленая сістэма кольцаў, якая складаецца з вельмі цёмных часціц дыяметрам ад мікраметраў да долей метра. Гэта — другая кальцавая сістэма, выяўленая ў Сонечнай сістэме (першай была сістэма кольцаў Сатурна). На дадзены момант ва Урана вядома 13 кольцаў, самым яркім з якіх з'яўляецца кальцо ε (эпсілон). Кольцы Урана, верагодна, вельмі маладыя — на гэта паказваюць прамежкі паміж імі, а таксама адрозненні ў іх празрыстасці. Гэта сведчыць аб тым, што кольцы не ўтварыліся разам з планетай. Магчыма, раней кольцы былі адным з спадарожнікаў Урана, які разбурыўся альбо пры сутыкненні з нейкім нябесным целам, альбо пад дзеяннем.
У 1789 годзе Уільям Гершэль сцвярджаў, што бачыў кольцы, аднак гэты факт выглядае ненадзейным, бо яшчэ на працягу двух стагоддзяў пасля адкрыцця іншыя астраномы не маглі іх выявіць. Кальцавая сістэма Урана была пацверджана афіцыйна толькі 10 сакавіка 1977 года амерыканскімі навукоўцамі Джэймсам Л. Эліатам (James L. Elliot), Эдвардам В. Данем (Edward W. Dunham) і Дугласам Дж. Мінкам (Douglas J. Mink), якія выкарыстоўвалі бартавую. Адкрыццё было зроблена выпадкова — група першаадкрывальнікаў планавала правесці назіранні атмасферы Урана пры пакрыцці Уранам зоркі SAO 158687. Аднак, аналізуючы атрыманую інфармацыю, яны выявілі аслабленне зоркі яшчэ да яе пакрыцця Уранам, прычым адбылося гэта некалькі разоў запар. У выніку былі адкрыты 9 кольцаў Урана. Калі ў наваколлі Урана прыбыў касмічны апарат «Вояджэр-2», пры дапамозе бартавой оптыкі ўдалося выявіць яшчэ 2 кальцы, тым самым павялічыўшы агульную колькасць вядомых кольцаў да 11. У снежні 2005 года касмічны тэлескоп «Хабл» дазволіў адкрыць яшчэ 2 раней невядомыя кальцы. Яны аддаленыя на адлегласць у два разы большую, чым раней адкрытыя кольцы, і таму іх яшчэ часта называюць «знешняй сістэмай кольцаў Урана». Акрамя кольцаў, «Хабл» таксама дапамог адкрыць два раней невядомыя невялікія спадарожнікі, адзін з якіх (Маб) падзяляе сваю арбіту з самым вонкавым кальцом. З улікам апошніх двух кольцаў агульная колькасць кольцаў Урана даходзіць да 13. У красавіку 2006 года выявы новых кольцаў, атрыманыя на Гавайскіх астравах, дазволілі адрозніць колеры знешніх кольцаў. Адно з іх было чырвоным, а іншае (самае знешняе) — сінім. Мяркуюць, што сіні колер знешняга кальца абумоўлены тым, што яно складаецца з дробных часціц вадзянога лёду з паверхні Маб. Унутраныя кольцы планеты выглядаюць шэрымі.
У работах першаадкрывальніка Урана Уільяма Гершэля першае ўпамінанне аб кольцах сустракаецца ў запісе ад 22 лютага 1789 года. У заўвагах да назіранняў ён адзначыў, што, на яго думку, ва Урана ёсць кольцы. Гершэль таксама западозрыў іх чырвоны колер (што было пацверджана ў 2006 годзе назіраннямі абсерваторыі Кека для перадапошняга кальца). Нататкі Гершэля патрапілі ў Часопіс Каралеўскага таварыства у 1797 годзе. Аднак пасля, на працягу амаль двух стагоддзяў — з 1797 па 1979 год, — кольцы ў літаратуры не згадваюцца зусім, што, вядома, дае права падазраваць памылку навукоўца. Тым не менш, досыць дакладныя апісанні ўбачанага Гершэлем не даюць падставы проста так скідаць з рахункаў яго назіранні.
Калі Зямля перасякае плоскасць кольцаў Урана, яны бачныя з рабра. Такое было, напрыклад, у 2007—2008 гадах.
Магнітасфера Урана
Да пачатку даследаванняў з дапамогай «Вояджэра-2» ніякіх вымярэнняў магнітнага поля Урана не праводзілася. Перад прыбыццём апарата к арбіце Урана ў 1986 годзе думалі, што поле будзе адпавядаць кірунку сонечнага ветру. У гэтым выпадку геамагнітныя полюсы павінны былі б супадаць з геаграфічнымі, якія ляжаць у плоскасці экліптыкі. Вымярэнні «Вояджэра-2» дазволілі выявіць у Урана вельмі спецыфічнае магнітнае поле, якое не накіравана з геаметрычнага цэнтра планеты і нахілена на 59 градусаў адносна восі кручэння. Фактычна магнітны дыполь зрушаны ад цэнтра планеты да паўднёвага полюса прыкладна на ад радыуса планеты. Гэтая незвычайная геаметрыя прыводзіць да вельмі асіметрычнага магнітнага поля, дзе напружанасць на паверхні ў паўднёвым паўшар'і можа складаць 0,1 Гауса, тады як у паўночным паўшар'і можа дасягаць 1,1 Гауса. У сярэднім па планеце гэты паказчык роўны 0,23 Гауса (для параўнання, магнітнае поле Зямлі аднолькавае ў абодвух паўшар'ях, і магнітны экватар прыкладна адпавядае «фізічнаму экватару» ). Дыпольны момант Урана пераўзыходзіць зямны ў 50 разоў. Акрамя Урана, аналагічнае зрушанае і «нахіленае» магнітнае поле таксама назіраецца і ў Нептуна  — у сувязі з гэтым мяркуюць, што такая канфігурацыя з'яўляецца характэрнай для ледзяных гігантаў. Адна з тэорый тлумачыць гэту з'яву тою акалічнасцю, што магнітнае поле ў планет зямной групы і іншых планет-гігантаў генеруецца ў цэнтральным ядры, а магнітнае поле ў «ледзяных гігантаў» утвараецца на адносна малых глыбінях: напрыклад, у акіяне вадкага аміяку, у тонкай канвектыўнай абалонцы, што акружае вадкую ўнутраную частку, якая мае стабільную слаістую структуру.
Тым не менш, па агульнай будове магнітасферы Уран падобны з іншымі планетамі Сонечнай сістэмы. Ёсць галоўная ўдарная хваля, якая размешчана на адлегласці ад Урана ў 23 яго радыусах, і магнітапаўза (на адлегласці 18 радыусаў Урана). Ёсць развіты магнітны хвост і. У цэлым Уран па структуры магнітасферы адрозніваецца ад Юпітэра і больш нагадвае Сатурн. Магнітны хвост Урана цягнецца за планетай на мільёны кіламетраў і кручэннем планеты скрыўлены «у штопар». Магнітасфера Урана ўтрымлівае зараджаныя часціцы: пратоны, электроны і невялікую колькасць H2+ іонаў. Ніякія цяжэйшыя іоны пры даследаваннях выяўлены не былі. Многія з гэтых часціц, напэўна, бяруцца з гарачай тэрмасферы Урана. Энергіі іонаў і электронаў могуць дасягаць 4 і 1,2 мегаэлектронвольтаў (МэВ) адпаведна. Шчыльнасць нізкаэнергетычных іонаў (гэта значыць іонаў з энергіяй менш чым 0,001 МэВ) ва ўнутранай магнітасферы — каля 2 іонаў на кубічны сантыметр. Важную ролю ў магнітасферы Урана адыгрываюць яго спадарожнікі, якія ўтвараюць вялікія поласці ў магнітным полі. Паток часціц дастаткова высокі, каб выклікаць зацямненне паверхні спадарожнікаў за час парадку 100 000 гадоў. Гэта можа быць прычынай цёмнай афарбоўкі спадарожнікаў і часціц кольцаў Урана. На Уране добра развітыя палярныя ззянні, якія бачныя як яркія дугі вакол абодвух палярных полюсаў. Аднак, у адрозненне ад Юпітэра, на Уране палярныя ззянні не значныя для энергетычнага балансу тэрмасферы.
Клімат
Атмасфера Урана — незвычайна спакойная у параўнанні з атмасферай іншых планет-гігантаў, нават у параўнанні з Нептунам, які падобны з Уранам і па саставе, і па памерах. Калі «Вояджэр-2» прыблізіўся да Урана, то ўдалося заўважыць ўсяго 10 палосак аблокаў у бачнай частцы планеты. Такі спакой у атмасферы можна растлумачыць надзвычай малым унутраным цяплом. Яно значна меншае, чым у іншых планет-гігантаў. Самая нізкая тэмпература, зарэгістраваная ў тропапаўзе Урана, складае 49 К (−224 °C), што робіць планету самай халоднай сярод планет Сонечнай сістэмы — нават халаднейшаю за больш аддаленыя ад Сонца Нептун і Плутон.
Атмасферныя ўтварэнні, воблакі і вятры
Здымкі, зробленыя «Вояджэрам-2» ў 1986 годзе, паказалі, што бачнае паўднёвае паўшар'е Урана можна падзяліць на дзве вобласці: яркі «палярны капюшон» і менш яркія экватарыяльныя зоны. Гэтыя зоны мяжуюць на шыраце −45°. Вузкая паласа ў прамежку паміж −45° і −50°, названая паўднёвым «кальцом», з'яўляецца самай прыкметнай асаблівасцю паўшар'я і бачнай паверхні наогул. «Капюшон» і кальцо, як мяркуюць, размешчаны ў прамежку ціску ад 1,3 да 2 бараў і з'яўляюцца шчыльнымі аблокамі метану.
На жаль, «Вояджэр-2» наблізіўся да Урана падчас «Паўднёвага палярнага лета» і не змог зафіксаваць паўночны палярны круг. Аднак на пачатку XXI стагоддзя, калі паўночнае паўшар'е Урана ўдалося разгледзець праз касмічны тэлескоп «Хабл» і тэлескопы абсерваторыі Кека, ніякага «капюшона» або «кальца» у гэтай частцы планеты выяўлена не было. Такім чынам, была адзначана чарговая асіметрыя ў будове Урана, асабліва яркага каля паўднёвага полюса і раўнамерна цёмнага у абласцях на поўнач ад «паўднёвага кальца».
Акрамя буйнамаштабнай палоснай структуры атмасферы, «Вояджэр-2» адзначыў 10 маленькіх яркіх аблокаў, вялікая частка якіх была адзначана ў абсягу некалькіх градусаў на поўнач ад «паўднёвага кальца» ; ва ўсіх іншых адносінах Уран выглядаў «дынамічна мёртвай» планетай. Аднак у 1990-х гадах колькасць зарэгістраваных яркіх аблокаў значна вырасла, прычым вялікая іх частка была знойдзена ў паўночным паўшар'і планеты, якое ў гэты час стала бачным. Першае тлумачэнне гэтага (светлыя аблокі лягчэй заўважыць у паўночным паўшар'і, чым у больш яркім паўднёвым) не пацвердзілася. Аблокі двух паўшар'яў адрозніваюцца па структуры : паўночныя аблокі меншыя, больш яркія і больш выразныя. Мяркуючы па ўсім, яны размешчаны на большай вышыні. Час жыцця аблокаў бывае самы розны — некаторыя з заўважаных аблокаў не праіснавалі і некалькіх гадзін, у той час як мінімум адно з паўднёвых захавалася з моманту пралёту каля Урана «Вояджэра-2». Нядаўнія назіранні Нептуна і Урана паказалі, што паміж аблокамі гэтых планет ёсць і шмат падобнага. Хоць надвор'е на Уране спакайнейшае, на ім, як і на Нептуне, былі адзначаны «цёмныя плямы» (атмасферныя віхры) — у 2006 годзе ўпершыню ў яго атмасферы быў заўважаны і сфатаграфаваны віхор.
Адсочванне розных аблокаў дазволіла вызначыць занальныя вятры, што дзьмуць у верхняй трапасферы Урана. На экватары вятры з'яўляюцца рэтраграднымі, г. зн. дзьмуць ў адваротным адносна кручэння планеты кірунку, і іх хуткасці (бо рух адваротны кручэнню) складаюць −100 і −50 м/с. Хуткасці вятроў імкнуцца да нуля з павелічэннем адлегласці ад экватара аж да шыраты ± 20°, дзе ветру амаль няма. Вятры пачынаюць дзьмуць у кірунку кручэння планеты да самых полюсаў. Хуткасці вятроў пачынаюць расці, дасягаючы свайго максімуму ў шыротах ± 60° і спадаючы практычна да нуля на полюсах. Хуткасць ветру на шыраце ў −40° вагаецца ад 150 да 200 м/с, а далей назіранням перашкаджае «Паўднёвае кальцо», якое сваёй яркасцю зацяняе аблокі і не дазваляе вылічыць хуткасць ветру бліжэй да паўднёвага полюса. Найбольшая ж хуткасць ветру, заўважаная на планеце, была зарэгістравана на паўночным паўшар'і на шыраце +50° і складае больш чым 240 м/с.
Сезонныя змены
На працягу кароткага перыяду з сакавіка па май 2004 года ў атмасферы Урана было заўважана больш актыўнае з'яўленне аблокаў, амаль як на Нептуне. Назіранні зарэгістравалі хуткасць ветру да 229 м/с (824 км/г) і пастаянную навальніцу, названую «феерверкам чацвёртага ліпеня». 23 жніўня 2006 года Інстытут даследавання касмічнай прасторы (Боўлдэр, штат Каларада, ЗША) і Універсітэт Вісконсіна назіралі цёмную пляму на паверхні Урана, што дазволіла пашырыць веды аб змене пор года на гэтай планеце. Чаму адбываецца такое павышэнне актыўнасці, дакладна невядома — магчыма, «экстрэмальны» нахіл восі Урана прыводзіць да «экстрэмальных» жа змен сезонаў. Вызначэнне сезонных варыяцый Урана застаецца толькі справай часу, бо першыя якасныя звесткі пра яго атмасферу былі атрыманы менш чым 84 гады назад («ураніянскі год» доўжыцца 84 зямныя гады). Фотаметрыя, пачатая прыкладна палову ўраніянскага года назад (у 1950-я гады), паказала змяненні яркасці планеты ў двух дыяпазонах: з максімумамі, якія прыходзяцца на перыяды сонцастаянняў, і мінімумамі падчас раўнадзенстваў. Падобная перыядычная варыяцыя была адзначана дзякуючы вымярэнням трапасферы, пачатым у 1960-я гады. Тэмпературныя вымярэнні стратасферы, праведзеныя ў 1970-я, таксама дазволілі выявіць максімумы падчас сонцастаяння (у прыватнасці, у 1986 годзе). Большасць гэтых змен, як мяркуецца, адбываецца з-за асіметрыі планеты.
Тым не менш, як паказваюць даследаванні, сезонныя змены на Уране не заўсёды залежаць ад фактараў, названых вышэй. У перыяд свайго папярэдняга «паўночнага сонцастаяння» ў 1944 годзе ва Урана падняўся ўзровень яркасці ў вобласці паўночнага паўшар'я — гэта паказала, што яно не заўсёды было цьмяным. Бачны, павернуты да Сонца полюс падчас сонцастаяння набірае яркасць і пасля раўнадзенства імкліва цямнее. Дэталёвы аналіз візуальных і мікрахвалевых вымярэнняў паказаў, што павелічэнне яркасці не заўсёды адбываецца падчас сонцастаяння. Таксама адбываюцца змены ў мерыдыянным альбеда. Нарэшце, у 1990-я гады, калі Уран пакінуў пункт сонцастаяння, дзякуючы касмічнаму тэлескопу «Хабл» удалося заўважыць, што паўднёвае паўшар'е пачало цямнець, а паўночнае — станавіцца ярчэй, у ім павялічвалася хуткасць вятроў і з'яўлялася больш аблокаў , але прасочвалася накіраванасць да праяснення. Механізм, які кіруе сезоннымі зменамі, дагэтуль недастаткова вывучаны. Каля летніх і зімніх сонцастаянняў абодва паўшар'і Урана знаходзяцца альбо пад сонечным святлом, альбо ў цемры адкрытага космасу. Праясненні асветленых сонцам участкаў, як мяркуюць, адбываюцца з-за лакальнага патаўшчэння туману і аблокаў метану ў слаях трапасферы. Яркае кальцо на шыраце ў −45° таксама звязана з аблокамі метану. Іншыя змены ў паўднёвай палярнай вобласці могуць тлумачыцца зменамі ў больш нізкіх слаях. Варыяцыі змены інтэнсіўнасці мікрахвалевага выпраменьвання з планеты, як відаць, выкліканыя зменамі ў глыбіннай трапасфернай цыркуляцыі, таму што тоўстыя палярныя воблакі і туманы могуць перашкодзіць канвекцыі. Калі набліжаецца дзень асенняга раўнадзенства, рухаючыя сілы мяняюцца, і канвекцыя можа адбывацца зноў.
Фарміраванне Урана
Маецца шмат аргументаў на карысць таго, што адрозненні паміж ледзянымі і газавымі гігантамі ўзніклі яшчэ пры фарміраванні Сонечнай сістэмы. Як мяркуюць, Сонечная сістэма ўтварылася з гіганцкага шара, які складаўся з газу і пылу і вядомы як Протасонечная туманнасць. Потым шар згусціўся, і ўтварыўся дыск з Сонцам у цэнтры. Большая частка вадароду з геліем пайшла на фарміраванне Сонца. А часціцы пылу сталі збірацца разам, каб пасля ўтварыць протапланеты. Па меры росту планет некаторыя з іх абзавяліся дастаткова моцным гравітацыйным полем, каб сканцэнтраваць вакол сябе астаткавы газ. Яны працягвалі набіраць газ да таго часу, пакуль не дасягалі граніцы, і раслі па экспаненце. Ледзяным жа гігантам ўдалося набраць значна менш газу — усяго некалькі мас Зямлі. Такім чынам, іх маса не дасягала гэтай граніцы. Сучасныя тэорыі фарміравання Сонечнай сістэмы маюць некаторыя цяжкасці ў тлумачэннях фарміравання Урана і Нептуна. Гэтыя планеты занадта буйныя для адлегласці, на якой яны знаходзяцца ад Сонца. Магчыма, раней яны былі бліжэй да Сонца, але потым нейкім чынам памянялі арбіты. Зрэшты, новыя метады планетарнага мадэлявання паказваюць, што Уран і Нептун сапраўды маглі ўтварыцца на сваім цяперашнім месцы, і, такім чынам, іх сапраўдныя памеры згодна з гэтымі мадэлямі не з'яўляюцца перашкодай у тэорыі паходжання Сонечнай сістэмы.
Спадарожнікі Урана
У сістэме Урана адкрыты 27 натуральных спадарожнікаў. Назвы для іх выбраныя па імёнах персанажаў твораў Уільяма Шэкспіра і Аляксандра Попа. Можна вылучыць пяць асноўных самых буйных спадарожнікаў: гэта Міранда, Арыель, Умбрыэль, Тытанія і Аберон. Спадарожнікавая сістэма Урана найменш масіўная сярод спадарожнікавых сістэм газавых гігантаў. Нават сумарная маса ўсіх гэтых пяці спадарожнікаў не складзе і палавіны масы Трытона, спадарожніка Нептуна. Найбольшы са спадарожнікаў Урана, Тытанія, мае радыус усяго 788,9 км, што менш за палавіну радыуса зямнога Месяца, хоць і больш, чым у Рэі — другога па велічыні спадарожніка Сатурна. Ва ўсіх спадарожнікаў адносна нізкія альбеда — ад 0,20 ва Умбрыэля да 0,35 у Арыэля. Спадарожнікі Урана складаюцца з лёду і горных парод у суадносінах прыкладна 50 на 50. Лёд можа ўключаць у сябе аміяк і вуглякіслы газ. Сярод спадарожнікаў у Арыэля, мяркуючы па ўсім, самая маладая паверхня з найменшай колькасцю кратараў. Паверхня Умбрыэля, мяркуючы па ступені кратарызаванасці, хутчэй за ўсё, самая старая. На Мірандзе маюцца да 20 кіламетраў глыбінёй, тэрасы і хаатычны ландшафт. Адна з тэорый тлумачыць гэта тым, што некалі Міранда сутыкнулася з нейкім нябесным целам і развалілася на часткі, хоць потым «сабралася» сіламі прыцягнення зноў.
Даследаванне аўтаматычнымі міжпланетнымі станцыямі
У 1986 годзе касмічны апарат НАСА «Вояджэр-2» па пралётнай траекторыі перасек арбіту Урана і прайшоў у 81 500 км ад паверхні планеты. Гэта адзінае ў гісторыі касманаўтыкі наведванне наваколляў Урана. «Вояджэр-2» стартаваў у 1977 годзе, да пралёту міма Урана правёў даследаванні Юпітэра і Сатурна (а пазней — і Нептуна). Апарат правёў вывучэнне структуры і складзе атмасферы Урана, выявіў 10 новых спадарожнікаў, вывучыў унікальныя ўмовы надвор'я, выкліканыя восевым нахілам у 97,77°, і даследаваў сістэму кольцаў. Таксама было даследавана магнітнае поле і будова магнітасферы і, асабліва, «магнітнага хваста», створанага папярочным кручэннем. Былі выяўлены 2 новыя кальцы і сфатаграфаваны 5 самых буйных спадарожнікаў. У цяперашні час НАСА плануе запуск апарата у 2020-х гадах.
У прапанове, прадстаўленай Еўрапейскаму касмічнаму агенцтву групай са 168 навукоўцаў, апісваецца падарожжа да знешняй часткі Сонечнай сістэмы, у якім канчатковай мэтай з'яўляецца планета Уран. Місія названа Uranus Pathfinder. Яна дазволіць вывучыць унікальны хімічны склад планеты, яе кольцы і спадарожнікі, а таксама раскрыць некалькі самых важных таямніц планеты. Гэтая місія, у сваю чаргу, будзе садзейнічаць павелічэнню нашых ведаў аб Сонечнай сістэме. Кіраўнік праекта расказаў, што матывацыяй да гэтай місіі з'яўляецца даследаванне гіганцкіх знешніх абласцей Сонечнай сістэмы, пра якія мы вельмі мала ведаем. У залежнасці ад памераў карабля, місія можа патрабаваць ад 8 да 15 гадоў, каб дасягнуць месца прызначэння. Каманда спадзяецца, што місія Uranus Pathfinder можа быць запушчана ў 2021 годзе.
Уран у культуры
Ужо праз 3 гады пасля адкрыцця Уран стаў месцам дзеяння сатырычнага памфлета. З тых часоў у сюжэтную лінію сваіх навукова-фантастычных твораў яго ўключалі Стэнлі Вейнбаўм, Рэмсі Кэмпбэл, Лары Нівен, Сяргей Паўлаў, Георгій Гурэвіч і іншыя. Уран быў выбраны ў якасці месца дзеяння фільма «Падарожжа к сёмай планеце», а таксама асобных эпізодаў серыялаў «Касмічны патруль» і «Генеральны план далекаў» (эпізод тэлесерыяла «Доктар Хто»). Таксама планета згадваецца ў некалькіх коміксах, анімэ і камп'ютарных гульнях.
У астралогіі Уран (сімвал — ) лічыцца кіраўніком знака Вадалея.
Зоя Васільеўна Васіленка
Біяграфія
У 1968 годзе скончыла Маскоўскі інстытут народнай гаспадаркі імя Г. В. Пляханава па спецыяльнасці «Тэхналогія і арганізацыя вытворчасці прадуктаў грамадскага харчавання», у 1971 годзе — аспірантуру, у 1988 годзе — дактарантуру.
У 1971 годзе абараніла дысертацыю на атрыманне вучонай ступені кандыдата тэхнічных навук на тэму: «Уплыў некаторых фактараў на жэлацінавыя ўласцівасці агароіда і фурцэларана». У 1971—1974 гадах працавала па кірунку Мінвну СССР у Далёкаўсходнім інстытуце савецкага гандлю на пасадах асістэнта, старшага выкладчыка, дацэнта кафедры «Тэхналогія і абсталяванне прадпрыемстваў грамадскага харчавання».
З 1974 года — загадчыца кафедры «Тэхналогія і арганізацыя грамадскага харчавання» Магілёўскага тэхналагічнага інстытута, якую ўзначальвае па цяперашні час. Адначасова ў 1994—1996 гадах дэкан хіміка-тэхналагічнага факультэта МТІ.
У 1988 годзе абараніла дысертацыю на атрыманне вучонай ступені доктара тэхнічных навук на тэму: «Протапектынавы комплекс і тэхналагічныя ўласцівасці гародніны» у Маскоўскім інстытуце народнай гаспадаркі імя Г. В. Пляханава. У 1990 годзе прысвоена званне прафесара па спецыяльнасці «Тэхналогія і арганізацыя грамадскага харчавання».
Аўтар больш за 400 навуковых прац, у тым ліку 9 кніг, 14 вучэбных дапаможнікаў, 36 вынаходстваў і патэнтаў.
Хоранева (сяло)
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Хоранева абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала сяло разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны сяло было пад нямецкай акупацыяй з жніўня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Тобіяс Арльт
Тобіяс Арльт (Tobias Arlt; нар., Берхтэсгадэн, Германія) — нямецкі саначнік, які выступае ў двойцы з Тобіясам Вендлем. Чатырохразовы алімпійскі чэмпіён, васьміразовы чэмпіён свету і чатырохразовы чэмпіён Еўропы.
З’яўляецца ўладальнікам сярэбранага медаля чэмпіянату свету 2008 года ў Обергофе, дзе заняў другое месца па выніках парных мужчынскіх заездаў. На чэмпіянаце Еўропы 2010 года ў Сегулдзе Арльт выйграў срэбра і бронзу, першая ўзнагарода дасталася яму за змаганні паміж двойкамі, а другая за ўдзел у змяшанай камандзе. На сусветным першынстве 2013 года ў канадскім Уістлеры выйграў адразу два залатыя медалі, у мужчынскім парным разрадзе і ў змяшанай эстафеце.
Двухразовы залаты прызёр (двухмесныя сані ў пары з Тобіясам Вендлем) Алімпійскіх гульняў у Сочы 2014 у мужчынскім парным разрадзе і ў эстафеце.
Зосін Малы
Зо́сін Малы́ (, Зосин Малый) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Шчарчоўскага сельсавета.
Пятрэнка
Пятрэ́нка — украінскае прозвішча, распаўсюджанае і на Беларусі.
Кяхцінскі дагавор (1727)
Кяхцінскі дагавор 1727 – пра размежаванне і гандль паміж Расійскай імперыяй і Кітаем.
Падпісаны 21 кастрычніка 1727 г. у г. Кяхта (Бурація) рускім паслом С.Л.Уладзіславічам-Рагузінскім і ўпаўнаважанымі кітайскага ўрада Чабінай, Тэгутам і Тулешынам. Для ўмацавання добрасуседскіх адносін, якія склаліся пасля падпісання Нерчынскага дагавора 1689 г., абодва ўрады пагадзіліся аддаць на забыццё ўсе назапашаныя да 1727 г. дзела пра перабежчыкаў, абавязваючыся ў той жа час надалей вырабляць выдачу іх без прамаруджання. Дагавор зафіксаваў руска-кітайскую мяжу на ўчастку ад р.Аргунь (на усходзе) да перавала Шабін-дабаг (на захадзе). Раней вызначаную адмысловым Бурынскім дагаворам 1727 г. Гандаль рускіх у Пекіне абмяжоўваўся дазволам адпраўляць адзін раз у тры гады караван колькасцю не больш 200 чал. Аднак дзякуючы адкрыццю безмытнага памежнага гандлю ў гарадах Кяхта і Цурухайту агульны аб’ём гандлёвых аперацый у параўнанні з папярэднім перыядам значна ўзрастаў. Дагавор юрыдычна аформіў існаванне ў Пекіне Рускай духоўнай місіі. Урэгуляванне мясцовых памежных спрэчак ускладалася на памежных адміністратараў абодвух бакоў. Заключныя артыкулы вызначалі парадак прыёму пасольстваў і юрысдыкцыю парушальнікаў мяжы. Дагавор служыў прававой асновай узаемаадносін Расійскай імперыі з Кітаем аж да сярэдзіны XIX ст. (да прыняцця Айгускага дагавора 1858 г. і Пекінскага трактата 1860 г.) Па меры яго асобныя артыкулы ўдакладняліся адпаведнымі дагаворамі.
Арцём Чыркоў
Біяграфія
Нарадзіўся 6 чэрвеня 2001 года ў Гомелі.
6 лістапада 2021 года Арцём з’явіўся ў 8 выпуску праекта X Factor Belarus, дзе выканаў песню гурта Віягра — «У меня появился другой». Арцём атрымаў чатыры «так» ад настаўнікаў праекта і прайшоў у наступны этап — трэніровачны лагер.