cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цьеры Анры
Пасля завяршэння кар’еры
У кастрычніку 2018 года быў прызначаны галоўным трэнерам «Манака». Пад яго кіраўніцтвам «Манака» згуляў агулам 20 матчаў, сярод якіх 4 перамогі, 5 нічыіх і 11 паражэнняў. За гэты час клуб выбыў з Лігі чэмпіёнаў і Кубка Францыі, аднак выйшаў у паўфінал Кубка лігі; у Лізе 1 каманда знаходзілася ў зоне вылету на 19 радку з 20. 24 студзеня 2019 года з-за канфлікту з шэрагам іграком Анры быў адхілены ад кіраўніцтва камандай, а на наступны дзень звольнены.
Стыль гульні
Спецыялісты злучаюць поспехі Анры з уменнем спакойна абыгрываць сапернікаў адзін-у-адзін  — у сукупнасці з яго высокай скорасцю гэта часта прыводзіць да таго, што нападнік апынаецца за спінамі абаронцаў, адкуль без перашкод наносіць удар па непрыкрытай браме. З’яўляючыся ўніверсалам, адначасова форвардам і левым вінгерам, футбаліст увесь час накіраваны на гол, але, нягледзячы на гэта, ніколі не скнарнічае і з задавальненнем забяспечвае пасамі партнёраў, якія далучаюцца да атакі. Так, за тры сезоны 2002/2003 — 2004/2005 ён выканаў 50 галявых перадач. Анры рэгулярна рабіў падманны манеўр на грані становішча, спачатку забягае далёка за лінію абароны, чым змушае сапернікаў наладзіцца на выкананне штучнага афсайду, а потым рэзка вяртаецца назад і па правілах прымае мяч, пакідаючы абаронцаў процілеглага боку па-за эпізодам. У «Арсенале» француз звычайна выконваў усе стандарты, як пенальці, так і  — многія са сваіх мячоў ён забіў менавіта ў выніку такіх розыгрышаў. Аднолькава добра валодае абедзвюма нагамі, але пры стандартах аддаваў перавагу правай. Гульнёй на «другім паверсе» не славіўся, хоць часам забіваў галы і галавой.
Узнагароды і дасягненні
За сваю спартыўную кар’еру Анры атрымаў мноства ўзнагарод і званняў, неаднаразова ўсталёўваў рэкорды. У 2003 і 2004 гадах намінаваўся на іграка года ФІФА, але ў абодвух выпадках заняў другое месца, у гэтых жа сезонах прызнаваўся лепшым іграком паводле версіі ПФА. На дадзены момант нападнік застаецца адзіным футбалістам, тройчы ўзнагароджаным прэміяй Асацыяцыі футбольных журналістаў (2003, 2004, 2006), а таксама адзіным іграком, якому атрымалася заваяваць гэту ўзнагароду два разы запар. Паводле вынікаў галасавання 2003 года Анры быў улучаны ў сімвалічную зборную легіянераў дзесяцігоддзя Прэм’ер-лігі, у 2004 годзе легендарны бразілец Пеле адабраў яго ў спіс 125 найвялікшых футбалістаў усіх часоў. У 2004 і 2005 гадах французскі спартсмен ганараваўся еўрапейскай «Залатой буцы», прытым ніводнаму іншаму футбалісту не атрымоўвалася атрымаць яе двойчы запар. Рэкордную колькасць разоў Анры ставаў лепшым бамбардзірам англійскай Прэм’ер-лігі — чатырохразова (2002, 2004, 2005, 2006). У перыяд з 2002 года па 2006-ы нападнік у кожным з пяці сезонаў забіваў больш 20 галоў — для Англіі ўнікальнае дасягненне. У наш час Анры займае трэцяе месца ў споры лепшых галеадораў лігі, саступаючы такім ветэранам як Алан Шырэр і Эндзі Коўл. У лістападзе 2007 года Асацыяцыяй футбольных статыстыкаў быў памешчаны на 33-ю пазіцыю ў спісе найвялікшых ігракоў усіх часоў. У адпаведнасці з галасаваннем 2008 гады, заўзятары «Арсенала» назвалі француза лепшым іграком за ўсю гісторыю існавання клуба, па папулярнасці сярод фанатаў ён абыйшоў нават Дэніса Бергкампа і. Апроч таго, у афіцыйнай справаздачы лігі за 2008 год, які складаўся на глебе апытання заўзятараў, футбаліст быў прызнаны самым любімым іграком Прэм’ер-лігі ўсіх часоў. Многія эксперты, трэнеры і футбалісты, адзначаючы заслугі форварда, не раз звалі Цьеры Анры адным з лепшых футбалістаў свету.
9 снежня 2011 года ў гонар 125-годдзя «Арсенала» паблізу стадыёна «Эмірэйтс» была ўсталявана статуя Цьеры Анры. Статуя адліта з бронзы і мае ўзрост у паўтара раза больш легенды. На статую выдаткавана 625 гадзін, а яе вага складае каля 200 кілаграм. Такая праца была прароблена для таго, каб адбіць усю велічыню і маштаб юбілею клуба. Таксама статуі былі выраблены ў гонар былога абаронцы і капітана «кананіраў» Тоні Адамса і легендарнага трэнера «Арсенала». {| width=100%
Асабістае жыццё
Анры быў членам каманды ЮНІСЕФ-ФІФА, у рамках якой разам з іншымі прафесійнымі футбалістамі зняўся ў некалькіх роліках сацыяльнай рэкламы, паказаных падчас трансляцыі чэмпіянатаў свету 2002 і 2006 гадоў. Спартсмен з’яўляецца актыўным змаганцам з расізмам у футболе, бо сам стыкаўся з гэтым цягам сваёй кар’еры. Найболей вядомы выпадак адбыўся ў 2004 годзе пасля таварыскага матча са зборнай Іспаніі — іспанскія тэлевізійнікі паказалі ролік, у якім трэнер заве Анры «чорным лайном». Запіс выклікаў вялікі грамадскі рэзананс, брытанскія СМІ заклікалі звольніць Арагонеса, але ў выніку ніякія санкцыі апроч штрафу ў 3 тысячы еўра не прымяняліся. Пасля скандальнага інцыдэнту нападнік супольна з Nike пачаў кампанію пад назвай «Устань і скажы» (Stand Up Speak Up), скіраваную на змаганне з расізмам у футболе. Гэту яго дзейнасць пазней ацаніў часопіс Time, які ў сваім спісе ста самых уплывовых людзей свету назваў іграка «героем і першапраходнікам». Сярод іншай дабрачыннай працы, Анры паўдзельнічаў у стварэнні музычнага альбома Fever Pitch, выпушчанага пад эгідай ФІФА да чэмпіянату свету 2002 года. Усе сродкі, выручаныя з продажаў дыска, пайшлі на даследаванне метадаў лячэння СНІДу. Апроч гэтага Анры неаднаразова фінансаваў фонды па барацьбе з мукавісцыдозам.
Манера гульні і яркая асоба зрабілі Анры адным з самых прывабных футбалістаў з камерцыйнага пункту погляду. Паводле дадзеных агенцтва Reuters, сярод самых камерцыялизаваных футбалістаў свету ў 2007 годзе ён займаў дзявятае месца, са статкам у 21 млн фунтаў стэрлінгаў у прэсе яго назвалі восьмым найбагацейшым іграком Прэм’ер-лігі. Спартсмен здымаўся ў рэкламе Renault Clio, дзе ўпершыню прагучала слова va-va-voom, якое азначае «жыццё» ці «захапленне». Слова апынулася гэтак папулярным, што было дададзена ў Оксфардскі слоўнік англійскай мовы. У 2004 годзе футбаліст падпісаў кантракт са спартыўным гігантам Nike. У адным з рэкламных ролікаў ён, знаходзячыся ў розных памяшканнях кватэры накшталт ванны ці гасцінай, жартуе наконт іншых футбольных зорак —, Эдгара Давідса і Фрэдзі Юнгберга. Ідэя была навеяная самім Анры, які прызнаўся, што думае пра футбол увесь час — не толькі на полі, але і дома. Ігрок таксама ўзяў удзел у так званым «Сакрэтным чэмпіянаце» Nike, знакамітым рэкламным фільме, у якім прысутнічаюць 25 суперзорак футбола. Перад чэмпіянатам свету 2006 года спартсмен зняўся ў серыі ролікаў Jogo Bonito, якія закліквалі «гуляць хораша». Пасля мундыяля падпісаў пагадненне з Reebok, з’явіўся ў іх рэкламе ў пары з іспанскай актрысай. У лютым 2007 года быў улучаны ў «Чэмпіёнскую праграму» Gillette, названы імі «адным з самых вядомых і паспяховых спартсменаў сучаснасці», зняўся ў серыі рэкламных ролікаў, у якіх апроч яго з’явіліся Роджэр Федэрэр і Тайгер Вудс. Пачынаючы з 2005 года актыўна супрацоўнічае з кампаніяй PepsiCo.
З 2006 года Анры вызнае іслам, у інтэрв’ю каналу «Аль-Джазіра» ён заявіў, што прыняў гэту рэлігію з навучання калег па зборнай: «Цікавіцца ісламам я пачаткаў пад уплывам сваіх сяброў па камандзе — Абідаля і Рыберы. Гаворачы з імі, я пачуваўся блізкім да ісламу і ўсім сэрцам паверыў у гэту рэлігію. Іслам стаў для мяне галоўней усяго». З тых часоў футбаліст святкуе некаторыя забітыя галы здзяйсненнем зямнога паклону, сажда.
23 жніўня 2012 года ў Цьеры Анры і Андрэа Раячыч нарадзіўся сын Трыстан.
За зборную Францыі
Усяго: 123 матчы (73 перамогі, 33 нічыі, 17 паражэнняў) / 51 гол.
Паўночнае мора
Паўночнае мора (раней таксама Нямецкае мора) — мора ў паўночнай Еўропе, частка Атлантычнага акіяна, абмежавана з усходу ўзбярэжжамі Нарвегіі і Даніі, з захаду ўзбярэжжам Брытанскіх астравоў і з поўдня ўзбярэжжамі Германіі, Нідэрландаў, Бельгіі і Францыі.
Агульныя звесткі
Мяжуе з Балтыйскім морам (аддзеленае ад яго пралівамі Скагерак, Катэгат, Эрэсун, Вялікі Бельт, Малы Бельт), Нарвежскім морам і пралівам Ла-Манш.
Рэльеф дна моцна расчлянёны. Больш за 2/3 дна мора на глыбіні да 100 м. У паўднёвай частцы шматлікія водмелі (напрыклад, з найменшай глыбінёй 13 м). Найбольшая глыбіня 725 м. Паўночна-ўсходнія берагі фіёрдавыя, са шматлікімі дробнымі астравамі, паўднёва-ўсходнія — выраўнаваныя, нізкія, пясчаныя, паўднёвыя — лагунныя, месцамі трапляюцца ваты, заходнія — бухтавыя, месцамі з эстуарыямі (р. Тэмза), усходні бераг Нідэрландаў акаймаваны дамбамі ў сувязі з частымі навадненнямі. Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа ланцуг Фрызскіх астравоў, на поўнач ад іх востраў Гельгаланд.
Упадаюць рэкі Эльба, Везер, Тэмза, Рэйн, Маас, Глома, Утра, Шэльда і інш.
Клімат умераны марскі. Сярэдняя тэмпература вады зімой 2—5 °C, летам 12—17 °C. Салёнасць 31—35 праміле. Ільды трапляюцца каля берагоў са снежня па сакавік. Прылівы паўсутачныя, у розных раёнах ад 0,1 да 7,6 м. Сукупны ўплыў прыліваў і вятроў прыводзіць да навадненняў на берагах.
Багатая фаўна (120 відаў рыб).
Геалогія
Падчас позняга мелу, блізу 85 мільёнаў гадоў таму, увесь абшар цяперашняй Кантынентальнай Еўропы, за выняткам Скандынавіі, быў архіпелагам. Да пачатку алігацэну, 34—28 мільёнаў гадоў таму, сухадол, які цяпер з’яўляецца Заходняй і Цэнтральнай Еўропай, амаль поўнасацю аддзяліў Паўночнае мора ад Тэціса, які, ў сваю чаргу, паступова скараціўся да памераў Міжземнамор’я, тады як Паўднёвая Еўропа і Паўднёва-Заходняя Азія сталі сушаю. Паўночнае мора было ад’яднана ад Англійскага канала вузкім сухапутным мастом, пакуль той не быў зруйнаваны не менш за дзвюма катастрафічнымі паводкамі паміж 450 і 180 тыс. гадоў таму. З пачаткам чацвярцічнага перыяду блізу 2,6 мільёнаў гадоў таму, узровень мора падаў падчас кожнага ледавіковага перыяду, а потым збольшваўся. Сучасная берагавая лінія фарміруецца пасля апошняга ледавіковага максімуму, калі мора пачало затапляць еўрапейскі кантынентальны шэльф.
Клімат
Акваторыя мора палягае ва ўмераным кліматычным поясе. Пераважае заходні перанос. Значныя сезонныя ваганні тэмпературы паветра. Увільгатненне ад дастатковага да залішняга. Круглы год пераважае цыкланічная дзейнасць, надвор’е зменлівае, нарэдкія штормы. Адносна цёплая зіма з няўстойлівым надвор’ем і моцнымі вятрамі; прахалоднае лета з больш спакойным надвор’ем. .
Гідраграфія і гідралогія
Паўночнае мора размешчана ў паўночна-ўсходняй частцы Атлантычнага акіяна, з’яўляючыся ўскраінным морам апошняга. Працягнуўшыся паміж Паўночна-Заходняй Еўропай і Вялікабрытаніяй, Аркнейскімі і Шэтландскімі астравамі, на поўначы яно злучаецца з Нарвежскім морам, на ўсходзе — праз пралівы Скагерак, Катэгат і Дацкія пралівы (Вялікі Бельт, Малы Бельт і Эрэсун), а таксама Кільскі канал — з Балтыйскім морам, а на паўднёвым захадзе праз пралівы Па-дэ-Кале і Ла-Манш злучаецца з Атлантыкай. У вельмі даўнія часы гэты марскі басейн быў часткай шырокіх раўнін Паўночнай Еўропы, якую ў канцы ледавіковага перыяду затапілі воды Атлантычнага акіяна.
Разам з залівам Скагерак плошча Паўночнага мора складае 565 тыс. км². Ізабаты паказваюць, што Паўночнае мора — адносна плыткае: яго сярэдняя глыбіня складае 95 м. У паўднёвай частцы мора сустракаюцца водмелі, пласт вады над якімі не перавышае 40 м; пад уздзеяннем вятроў і моцных марскіх плыняў яны ўвесь час перамяшчаюцца, што вельмі ўскладняе навігацыю. Самыя вялікія глыбіні (у тым ліку і максімальная — 725 ) знаходзяцца ў глыбакаводным Нарвежскім жолабе, які працягнуўся ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа Нарвегіі ад праліва Скагерак да Нарвежскага мора; глыбакаводныя — звыш 450 метраў — разломы выяўлены і ў заходняй частцы мора, напрыклад, на ўсход ад Эдынбурга.
Характэрная рыса доннага рэльефу Паўночнага мора — рэзкая змена глыбінь і шырокія водмелі, званыя тут банкамі. Над найбуйнейшай з іх, Догер-банкай ля ўсходніх берагоў, глыбіня складае ўсяго 15—30 метраў. Калісьці тут знаходзілася пласкагор’е, якое ўзвышалася над раўнінай, а зараз у багатых кормам і сонечным святлом водах назапашваюцца велізарныя вушакі рыбы. Іншая знакамітая мель — Гудвін-Санд ля берагоў графства Кент на паўднёвым усходзе Англіі.
Тэмпература паверхневых вод у лютым (мінімум) вагаецца ад 2 °C у праліве Скагерак да 7,5 °C на паўночным захадзе, а ў жніўні (максімум) — ад 12,5 °C да 18 °C адпаведна; гэта, у прыватнасці, абумоўлена ўздзеяннем цёплага Паўночна-Атлантычнага цячэння, якое трапляе сюды з Нарвежскага мора. На мяжы з Балтыкай прыкметна халадней. Салёнасць вады складае 32-34,5 ‰ у прыбярэжных водах і дасягае 35 ‰ у адкрытым моры. На ўсходзе салёнасць Паўночнага мора прыкметна ніжэй з-за прытоку халодных і менш салёных вод Балтыкі, а таксама ўпадзення ў яго такіх буйных рэк, як Рэйн, Эльба, Везер, Шэльда і Тэмза.
На працягу ўсяго года пераважаюць заходнія, паўднёва-заходнія і паўночна-заходнія марскія вятры, якія прыносяць частыя туманы і дажджы, і тады ўзнятыя парывамі ветру хвалі дасягаюць 6-7 метраў, а ля ўзбярэжжа Шатландыі — 11 метраў, што моцна ўскладняе суднаходства. Вышыня прыліваў вагаецца ад 0,2 м ля берагоў Нарвегіі да 7,6 м ля ўзбярэжжа Англіі; марскія цячэнні арыентаваны супраць гадзіннікавай стрэлкі і рухаюцца са скорасцю каля 1 км/г.
Рыба і малюскі
Ракападобныя таксама звычайна сустракаюцца па ўсім моры. Нарвежскі амар, і  — усе камерцыйна вылоўліваюцца, але ў моры жывуць і іншыя віды амараў, крэветак, вустрыц, мідый і малюскаў.
Птушкі
На ўзбярэжжах Паўночнага мора знаходзяцца прыродныя запаведнікі, уключаючы эстуарый Ітана, Астравы Фарн у Вялікабрытаніі і Нацыянальны парк Вадэнскае мора ў Даніі, Германіі і Нідэрландах. Гэтыя месцы забяспечваюць асяроддзе пражывання і размнажэння для дзясяткаў відаў птушак. Штогод дзясяткі мільёнаў птушак выкарыстоўваюць Паўночнае мора для размнажэння, кармлення або міграцыйных прыпынкаў. Папуляцыі трохпальцых чаек, атлантычных тупікоў, паўночных олуш,, а таксама буравеснікападобных, качак, гагаравых, бакланаў, чаек, і крачкавых, а таксама многія іншыя марскія птушкі робяць гэтыя ўзбярэжжы папулярнымі для назірання за птушкамі.
Марскія млекакормячыя
Паўночнае мора таксама з’яўляецца домам і для марскіх млекакормячых. Сапраўдныя цюлені і водзяцца ўздоўж узбярэжжа, на марскіх аб’ектах і на астравах. Самыя паўночныя астравы Паўночнага мора, такія як Шэтландскія астравы, з’яўляюцца домам для вялікай разнастайнасці ластаногіх, у тым ліку лахтакоў,, хахлачоў, кольчатых нерп, і нават маржоў. Кітападобныя уключаюць розныя віды марскіх свінняў, дэльфінаў і кітоў.
Флора
Пашыраны бурыя водарасці, макраводарасці, ламінарыі і чырвоныя водарасці. , некалі пашыраны ў Вадэнскім моры, праз хваробы ў ХХ стагоддзі амаль знік. Увогуле, марскія травы, што растуць на дне мора, былі пашкоджана траленнем і днозаглубляльнымі работамі, што паменшылі іх месцапражыванне і перашкодзілі вяртанню. Інвазіўны від распаўсюдзіўся ўздоўж берагоў мора, забіваючы гавані і затокі, і стаў непрыемнасцю.
Біяразнастайнасць і яе захаванне
З-за вялікай колькасці людзей і высокага ўзроўню індустрыялізацыі ўздоўж берагоў дзікая прырода Паўночнага мора пацярпела ад забруджвання, празмернага палявання і празмернага вылаву рыбы. Фламінга і пеліканы калісьці жылі ўздоўж паўднёвых берагоў Паўночнага мора, але вымерлі на працягу другога тысячагоддзя. Маржы часта наведвалі Аркнейскія астравы да сярэдзіны XVI стагоддзя, бо і астравы Сэйбл, і Аркнейскія астравы знаходзіліся ў межах іх нармальнага арэала. таксама пражываў у Паўночным моры, але быў у XVII стагоддзі даведзены да вымірання ва ўсёй Атлантыцы. Папуляцыя іншых відаў рэзка скарацілася, хоць яны ўсё яшчэ сустракаюцца. , асётр, скаты, ромбавыя, ласось і іншыя віды былі распаўсюджаны ў Паўночным моры да XX стагоддзя, калі іх колькасць скарацілася з-за празмернай лоўлі.
Камісія OSPAR кіруе канвенцыяй OSPAR для супрацьдзеяння шкодным уплывам чалавечай дзейнасці на дзікую прыроду ў Паўночным моры, захавання відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення і забеспячэння аховы навакольнага асяроддзя. Усе прыгранічныя дзяржавы Паўночнага мора падпісалі пагадненні MARPOL 73/78, якія захоўваюць марское асяроддзе, прадухіляючы забруджванне з суднаў. Германія, Данія і Нідэрланды таксама маюць трохбаковае пагадненне аб ахове Вадэнскага мора, якое знаходзіцца уздоўж узбярэжжа трох краін на паўднёвай ускраіне Паўночнага мора.
Эканамічнае значэнне
Паўночнае мора валодае значнымі рыбнымі запасамі. У моры здабываюць траску, селядзец атлантычны, крэветак, палтус і іншыя віды рыб.
Акрамя гэтага Паўночнае мора — важная транспартная артэрыя, яно злучана з Балтыйскім морам Кільскім каналам (адным з самых загружаных суднаходных шляхаў Еўропы). Буйныя парты: Гамбург, Эсб’ерг, Ротэрдам, Лондан.
Аляксандр Ільіч Жабянцяеў
Аляксандр Ільіч Жабянцяеў (, вёска Мядзвёдка, Віцебскі раён) — беларускі вучоны ў галіне аналітычнай і таксікалагічнай хіміі. Доктар фармацэўтычных навук (1989), прафесар (1991). Член Беларускага хімічнага таварыства, Нью-Ёркскай акадэміі навук (ЗША, 1997).
Біяграфія
Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут (1966). Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі АН Украінскай ССР (1971).
Працаваў у Курскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1967—1968), АН Украінскай ССР (1968—1978), Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1978).
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па распрацоўцы новых спосабаў кантролю за якасцю лекавых сродкаў.
Лесанарыхтоўчая прамысловасць Беларусі
Лесанарыхтоўчая прамысловасць Беларусі — адна з галін лясной прамысловасці Беларусі.
Базавымі яе прадпрыемствамі з’яўляюцца леспрамгасы, якія ажыцяўляюць нарыхтоўку драўніны і вываз лесаматэрыялу непасрэдна да шляхоў транспарту і на склады лесапільна-дрэваапрацоўчых прадпрыемтсваў і іншых спажыўцоў сыравіны. Леспрамгасы разам з асноўнай вытворчасцю маюць дадатковую і пабочную (падсочка хвоі, здабыча пнёвага асмогу, шпалапілаванне, выглевыпальванне і інш.).
Лесанарыхтоўку вядуць таксама Міністэрства лясной гаспадаркі і інш. ведамствы, якія валодаюць і карыстаюцца лясным фондам.
Беларусы ў Антарктыдзе
Антарктыда — апошні рэсурсны рэзерв чалавецтва. Гэта таксама амаль 90 % сусветных запасаў прэснай вады. Тут праводзяцца назіранні за кліматычнымі і метэаралагічнымі працэсамі, якія з'яўляюцца кліматаўтваральнымі фактарамі для ўсёй Зямлі. Вывучаюцца ўздзеянне космасу і працэсы, што адбываюцца ў зямной кары. Існуе не менш дзясятка кірункаў фундаментальных навуковых даследаванняў, цалкам завязаных на Антарктыду.
Рэспубліка Беларусь мае багатыя традыцыі ў вывучэнні і асваенні Антарктыкі. Беларусы прымалі актыўны ўдзел у даследваннях у складзе савецкіх антарктычных экспедыцый. Пасля набыцця незалежнасці Рэспубліка Беларусь страціла цікавасць да ледзянога кантыненту, але ў 2006 паўднёвыя палярныя даследванні былі адроджаны. Да іх былі прыцягнуты і старыя савецкія палярнікі (Аляксей Гайдашоў, Юрый Гігіняк), і пляяда маладых. З 2015 на базе гара Вячэрняя, пакуль што толькі ў летні перыяд, дзейнічае Беларуская антарктычная станцыя.
У складзе савецкіх экспедыцый
Пачынаючы з 1957 у розныя гады ў палярных экспедыцыях удзельнічала звыш 100 чалавек. У асноўным гэта былі супрацоўнікі Рэспубліканскага гідраметцэнтра г. Мінска, гідраметэаралагічнай службы іншых беларускіх гарадоў, а таксама НАН Беларусі і Дэпартамента па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь.
Першым палярнікам Беларусі быў В. К. Шымановіч, удзельнік другой комплекснай антарктычнай экспедыцыі (1957). Самай легендарнай асобай сярод жыхароў Брэста стаў Ф. Ф. Кабот. У гады вайны — марак-падводнік на Паўночным і Балтыйскім флатах. Адразу пасля вайны год правёў на ільдзіне ў Паўночным Ледавітым акіяне, удзельнік дзвюх савецкіх антарктычных экспедыцый. Гэта аб ім пісалі газеты ўсяго свету, які, не будучы ўрачом, зрабіў аперацыю апендыцыту ўрачу станцыі. Аперацыя праходзіла без наркозу паслядоўна па ўказаннях самога ўрача і прайшла паспяхова.
Вялікі ўклад палярнікаў Беларусі ў даследаванні Антарктыды адлюстраваны ў многіх навуковых працах. Супрацоўнікі Рэспубліканскага гідраметцэнтра, удзельнікі савецкай антарктычнай экспедыцыі, зафіксіравалі ў 1983 на станцыі Усход самую нізкую тэмпературу на планеце: мінус 89,2 градусы па Цэльсію (Карпюк В. Л.), у 1989 на станцыі Ленінградская самы моцны вецер на планеце: 78 м/сек. (Гайдашоў А. А.)
Падмурак
У цяперашні час прапрацоўваецца пытанне аб адкрыцці ўласнай станцыі і значным пашырэнні навукова-даследчых работ спецыялістамі Беларусі ў Антарктыдзе. Для стварэння беларускай станцыі будзе выкарыстана бязвыплатна перадаваемая Расіяй палявая база, размешчаная ў раёне гары Вячэрняя на ўзбярэжжы мора Касманаўтаў (непадалёку ад закансервіраванай савецкай станцыі «Маладзёжная», калісьці — «сталіцы» савецкай Антарктыды).
Расійскія даследчыкі зацікаўлены ва ўдзеле Беларусі ў антарктычным праекце і прысутнасці на мацерыку. Супрацоўніцтва з беларусамі дазволіць расіянам працягваць даследаванні, якія зараз знаходзяцца пад пагрозай спынення з-за недахопу фінансіравання. У сваю чаргу, супрацоўніцтва з Расіяй дазволіла Беларусі пазбегнуць затрат у 10 млн доллараў на ўзвядзенне станцыі з нуля і яшчэ прыкладна столькі ж на фрахт суднаў для дастаўкі паліва, харчавання і абсталявання на антарктычны мацярык.
Абмяркоўваецца праграма супрацоўніцтва з французскімі палярнікамі.
Першая экспедыцыя
Перадавая група беларускіх вучоных была накіраваная на станцыю ў лістападзе 2006. Для вядзення пастаяннай навуковай работы і круглагадовага пражывання неабходна было мадэрнізіраваць электраабсталяванне станцыі, а таксама ўстанавіць новае ацяпляльнае і навуковае абсталяванне. Афіцыйнае адкрыццё станцыі адбываецца з моманту перадачы ў эфір першай зводкі назіранняў, перш за ўсё метэаралагічных. Паўнавартасным удзельнікам Дагавора аб Антарктыцы краіна лічыцца толькі тады, калі яна ў круглагадовым рэжыме папаўняе інфармацыяй сусветны банк даных і актыўна ўдзельнічае ва ўсіх міжнародных працэсах, якія адбываюцца ў рамках Дагавора.
Такім чынам, пачатак самастойнай прысутнасці Беларусі ў Антарктыдзе супаў з Міжнародным палярным годам, якім аб'яўлены 2007-ы.
Наступныя экспедыцыі
У 2007—2010 праведзеныя тры беларускія антарктычныя экспедыцыі. За гэты час у Антарктыдзе пабывалі 12 беларускіх спецыялістаў. Сёння актыўна вядзецца будаўніцтва ўласнай станцыі на базе гары Вячэрняй. Па стане на люты 2016 года, у Антарктыдзе ўжо працуюць першыя тры модулі беларускай антарктычнай станцыі. Усяго плануецца пабудаваць каля 12-15 модуляў, разлічаных прыкладна на 12 чалавек.
Дзясятая
25 студзеня 2018 Аляксей Гайдашоў паведаміў аб увядзенні ў эксплуатацыю трох новых аб'ектаў — навуковай лабараторыі і службова-жылых пакояў — беларускай антарктычнай станцыі і ўрачыста ўручыў ключы ад іх удзельнікам дзясятай экспедыцыі — Аляксею Захватаву, Максіму Гарбацэвічу і Артуру Івашку.
Адзінаццатая
8 лістапада 2018 Аляксей Гайдашоў са Стамбула распавёў тэлеканалу СТБ аб пачатку 11-й экспедыцыі. У пачатку снежня другая частка экспедыцыі разам з расійскімі калегамі даставілі да Гары Вячэрняй каля 100 тон грузаў для развіцця станцыі. Галоўная задачы 11-й экспедыцыі — развіццё інфраструктуры станцыі. З навуковых задач экспедыцыя па-ранейшаму ставіць на першы план даследванні фізічнага стану атмасферы, маніторынг азонавага слою, мікрабіялогіі і біялогію прыбярэжнай фаўны, кліматычныя даследванні.
Дзяржаўнае кіраванне дзейнасцю ў Антарктыдзе
Адкрыццё станцыі і вядзенне навуковых даследаванняў прадугледжана Дзяржаўнай мэтавай праграмай «Маніторынг палярных раёнаў Зямлі і забеспячэнне дзейнасці арктычных і антарктычных экспедыцый на 2007—2010 гады і на перыяд да 2015 года».
11 мая 2011 Урадам Беларусі зацверджаная Дзяржаўная праграма «Маніторынг палярных раёнаў Зямлі і забеспячэнне дзейнасці арктычных і антарктычных экспедыцый на 2011—2015 гады». Новая праграма прадугледжвае правядзенне навуковых даследаванняў і маніторынгу стану прыроднага асяроддзя палярных раёнаў Зямлі, накіраваных на атрыманне Беларуссю статусу раўнапраўнага ўдзельніка сусветнага працэсу па даследаванні і выкарыстанні палярных раёнаў, забеспячэнне доўгатэрміновых палітычных, эканамічных і навуковых інтарэсаў краіны ў палярных абласцях Зямлі, выкананне міжнародных абавязацельстваў у рамках Дагавора аб Антарктыцы і атрыманне статусу кансультатыўнага боку.
Грамадская актыўнасць
Дзеля выкарыстання антарктычнага досведу беларусаў для будучых даследаванняў, на ўрачыстым паседжанні беларускіх палярнікаў, якое было прысвечана 50-годдзю пачатку даследаванняў Антарктыды, пад эгідай Беларускага геаграфічнага таварыства быў створаны аддзел палярных даследаванняў. Аб'яднанне беларускіх палярнікаў дазволіць прафесіянальна ажыццяўляць грамадскую каардынацыю як на этапе падрыхтоўкі, так і рэалізацыі нацыянальных антарктычных даследаванняў. Прыярытэтны кірунак дзейнасці аддзела — выкарыстанне накопленага інтэлектуальнага і практычнага патэнцыялу па вывучэнню палярных раёнаў Зямлі і забеспячэнню дзейнасці арктычных і антарктычных экспедыцый.
Марыя Пятроўна Гарупа
Марыя Пятроўна Гарупа (дзяв. Піліпенка;, в. Сувіды, Брагінскі раён, Гомельская вобласць — ) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст. Член Беларускага саюза журналістаў (2004).
Біяграфія
Пасля заканчэння Савіцкай сярэдняй школы Марыя Піліпенка паступіла ў Мазырскі педагагічны інстытут, які скончыла ў 1967 годзе.
На працягу трынаццаці гадоў працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Стрэльненскай школе Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці, СШ № 1 і 3 г. Іванава, была арганізатарам пазакласнай выхаваўчай работы.
З 1980 года знаходзілася на партыйнай і дзяржаўнай рабоце, у 1987 годзе скончыла Мінскую партыйную школу. Была лектарам, загадчыкам аддзела прапаганды і агітацыі, сакратаром, другім сакратаром Іванаўскага райкама КПБ. Працавала намеснікам загадчыка аддзела культуры Іванаўскага райвыканкама, у 1993—2001 гадах — упраўляючым справамі райвыканкама.
Па ініцыятыве і яе дзейсным удзеле на мяжы Беларусі і Украіны ў в. Калена пачалі праводзіць Свята сяброўства, прысвечанае Дню вызвалення ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Адкрылiся грамадскія музеі і літаратурна-музычныя гасцёўні ў Опалі, Рудску, Сачыўках, Псышчаве, Моталі, Дастоеве, Іванаве, музей народнай медыцыны «Бабуліны вышкі» (цяпер «Дом траўніка») у в. Стрэльна, карцінная галерэя А. Кузьміча ў в. Махро. У 1980-я гадах быў створаны клуб жанчын «Октябрина», пазней перайменаваны ў «Предислава». У 2014 гадах пры Цэнтры сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва стварыла майстэрню творчых ініцыятыў «Вдохновение».
З 2001 года М. П. Гарупа працавала ў іванаўскай раённай газеце «Чырвоная звязда», у 2002—2008 гадах — адказны сакратар.
Творчасць
Друкавалася ў абласных і рэспубліканскіх выданнях. Аўтар многіх артыкулаў, у якіх праслаўляецца чалавек працы і гістарычная спадчына Іванаўшчыны. «Падымала» гісторыка-культурныя пласты, вяла аўтарскія праекты «Под сенью семи муз», «Простые истины», «О чём рассказало старое фото».
Была ў складзе камісіі па стварэнні гісторыка-дакументальнай хронікі «Памяць. Іванаўскі раён» (2000).
Аўтар кніг пра гісторыю і культуру, працоўныя здзяйсненні, ветэранаў Іванаўскага раёна: «С селом породнённые» (2011; суаўтар В. І. Мітрафанаў), «Верность земле» (2012), «Вёска, дзе крылы ўзнімаюць буслы» (2013; суаўтар М. Міховіч), «О подвигах, о доблести, о славе…» (2015), «Земли родной притяженье» (2016).
Узнагароды
Рашэннем Іванаўскага раённага Савета дэпутатаў ад 21 чэрвеня 2016 г. № 89 ёй было прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Іванава і Іванаўскага раёна». На ўрачыстым мерапрыемстве ў Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь Марыя Пятроўна была ўшанавана дыпломам, пасведчаннем і памятнай стужкай ганаровага грамадзяніна.
Велута (вадасховішча)
Велута́ — вадасховішча ў Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі, за 26 км у напрамку на поўнач ад горада Лунінец, за 3 км на паўночны захад ад аграгарадка Велута, каля вёскі Навасёлкі.
Створана ў 1976 годзе. Плошча паверхні 7,6 км². Даўжыня 3,4 км, найбольшая шырыня 2,8 км. Найбольшая глыбіня 3,41 м, сярэдняя 3 м. Найбольшы аб’ём вады 31 млн м³. Ваганні ўзроўню вады каля 3,5 м. Даўжыня берагавой лініі 19,4 км. Берагі вадасховішча пясчаныя, спадзістыя. Вадасховішча наліўное. Напаўняецца вадой з Стрыжэўскага канала і ракі Цна.
Выкарыстоўваецца ў мэтах арашэння і рыбагадоўлі.
Лептонны лік
Лептонны лік, лептонны зарад — рознасць колькасці лептонаў і антылептонаў ў дадзенай сістэме. Ва ўсіх працэсах, якія назіраліся, лептонны лік ў замкнёнай сістэме захоўваецца, таму быў сфармуляваны закон захавання лептоннага зарада, які з'яўляецца адным з эксперыментальных падстаў Стандартнай Мадэлі фізікі элементарных часціц. Аднак прычыны, па якіх лептонны лік захоўваецца, пакуль невядомыя. У адрозненне ад электрычнага зарада, лептонеы зарад, наколькі гэта вядома, не з'яўляецца крыніцай якога-небудзь дальнадзеючага калібровачнага поля (таму больш правільны тэрмін — лептонны лік).
Лептонам прысвойваецца лептонны лік (па дамове) L=+1, для антылептонаў L=-1.
Акрамя агульнай лептоннага ліку, існуюць тры флейварных лептонных лікі: электронны Le, мюонны Lμ і таў-лептонны Lτ. Агульная лептонны лік роўны суме флейварных лептонных лікаў. Да выяўлення нейтрынных асцыляцый лічылася, што кожнаму з іх адказвае свой ​​закон захавання. Так, у замкнёнай сістэме колькасць электронаў і электронных нейтрына мінус колькасць пазітронаў і электронных антынейтрына заставалася пастаянным ва ўсіх эксперыментах. У цяперашні час вядома, што флейварныя лептонныя лікі не захоўваюцца для нейтрына. Электроннае нейтрына на шляху ад крыніцы да дэтэктара можа спантанна ператварыцца ў мюоннае або таў-нейтрына, і наадварот. Аднак пакуль невядома, ці можа парушацца закон захавання агульнага лептоннага ліку (напрыклад, ці можа нейтрына ператварыцца ў сваю антычасціцу). Зараз актыўна вядуцца пошукі такога роду працэсаў (у прыватнасці, бязнейтрыннага двайнога бэта-распаду і нейтрына-антынейтрынных асцыляцый).
Універсітэт Парыж-Поўдзень
Універсітэт Парыж-Поўдзень (Université Paris-Sud), таксама Універсітэт Парыж ХІ — французская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая існавала ў 1971-2020 гадах і знаходзілася ў Парыжы. У 2020 годзе ўстанова ўвайшла ў склад новага Парыж-Саклейскага ўніверсітэта.
Агульная характарыстыка
Гісторыя універсітэта пачынаецца з 1940 года, менавіта тады Ірэн Жаліо-Кюры і Фрэдэрык Жаліо прапануюць Парыжскаму ўніверсітэту перанесці частку факультэтаў у прыгарад. Канчатковае рашэнне было прынята ў 1954 годзе. У 1956 годзе адкрыты Інстытут ядзернай фізікі ў Арсэ, першым рэктарам якога становіцца Фрэдэрык Жаліо. Улічваючы крытычнае становішча Сарбоны, частку факультэту навук таксама перамясцілі ў Інстытут ядзернай фізікі. Пасля майскіх падзей 1968 года Інстытут атрымлівае статус асобнага ўніверсітэта.
Ва ўніверсітэце было 5 факультэтаў, а таксама інстытуты электрыкі, прамысловай інфарматыкі, механікі і аўтаматызацыі; інфарматыкі і вымярэнняў у фізіцы, хіміі; менеджменту і камерцыі і інжынерная школа. Гэтак жа ва ўніверсітэце было размешчана 111 даследчых лабараторый, задзейнічана 2 200 прафесараў-даследчыкаў.
Цэнтр прыёма бежанцаў «Хамдаят»
Цэнтр прыёма бежанцаў «Хамдаят» (مركز استقبال اللاجئين في حمديات) альбо Пагранічны прыёмны цэнтр «Хамдаят» (مركز استقبال حدود حمديات) — створаны ўладамі Судана ў вёсцы Вад Музаміл (ود مزمل) пункт прыёму і размяшчэння бежанцаў з зоны Тыграйского канфлікту ў Эфіопіі. Цэнтр знаходзіцца на ўсходзе краіны ў «трохвугольніку» паміж ракой Тэкэзэ, эрытрэйскай і эфіопскай межамі.
У канцы лістапада 2020 года Хамдаят наведаў Вярхоўны камісар ААН па справах бежанцаў Філіпа Грандзі. Па стане на 4 снежня таго ж года, паводле паведамленняў гэтага чыноўніка, у Судан прыбыло 47 000 эфіопскіх бежанцаў. Сярод іх 11 150 былі пераведзены з Хамдаята і іншага памежнага лагера Абдэрафі ў лагер Ум-Ракуба ў 70 км ад судана-эфіопскай мяжы. Па стане на пачатак 2021 года колькасць эфіопскіх бежанцаў у Судане цалкам узрасла да 61 000 чалавек. Значная частка з іх размясцілася ў «Хамдаят». Сітуацыя ў гэтым і іншых лагерах час ад часу абвастраецца з-за сутыкненняў паміж варагуючымі этнасамі тыграі і амхара. Сярод іх таксама сустракаюцца байцы Народнага фронту вызвалення Тыграя, якія супрацьстаяць урадавай арміі Эфіопіі. Так, па даных на 1 студзеня 2021 года, суданская вайсковая разведка нават сцвярджала, што у прыёмным цэнтры Хамдаята захапіла 45 членаў «фронту».
Аляксей Якаўлевіч Чыкін
Аляксей Якаўлевіч Чыкін (1906—1943) — чырвонаармеец Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).
Біяграфія
Аляксей Чыкін нарадзіўся 25 лютага 1906 года на станцыі Нямчынаўка (цяпер — Адзінцоўскай раён Маскоўскай вобласці). Пасля заканчэння пачатковай школы працаваў у калгасе. У лютым 1942 года Чыкін быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. З сакавіка таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. У баях быў паранены.
Да верасня 1943 года гвардыі чырвонаармеец Аляксей Чыкін быў сапёрам сапёрнага ўзвода 37-га гвардзейскага стралковага палка 12-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Днеяпро Чыкін у ліку першых пераправіўся праз Дняпро у раёне вёскі Глушэц Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці Беларускай ССР і за кароткі час з таварышамі пабудаваў прыстань, што дазволіла перапраўляць на плацдарм асноўныя сілы. За наступны тыдзень ён здзейсніў 18 рэйсаў праз Дняпро і назад. 4 кастрычніка 1943 года Чыкін атрымаў раненне і ў той жа дзень памёр. Пахаваны ў брацкай магіле ў вёсцы Бярозаўка Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украіны.
У гонар Чыкіна названы вуліцы ў Адзінцова і ў вёсцы Смолалігаўка Рыпкынскага раёна.
Крк (востраў)
Крк (Krk) — востраў у Адрыятычным моры. Уваходзіць у склад Харватыі. Плошча — 405,78 км². Насельніцтва — 20165 чал. (2011 г.). Адміністрацыйны цэнтр — горад Крк.
Геаграфія
Крк — адзін з найбуйнейшых астравоў Харватыі і ўсяго Адрыятычнага мора. Аддзелены ад мацерыка вузкім пралівам (каля 1430 м), праз які ў 1980 г. быў пабудаваны мост. Сфарміраваны пераважна вапнякамі. Паўночныя берагі скалістыя. Паўднёвыя — спадзістыя, са шматлікімі пляжамі. Найвышэйшы пункт — 568 м. На цэнтральных і паўднёвых узгор’ях захаваліся рэшткі шыракалістых і хваёвых лясоў.
Гісторыя
Крк быў населены ў эпоху неаліту. Знойдзены таксама рэшткі паселішчаў бронзавага веку, жалезнага веку і рымскіх часоў. Відавочна, у перыяд знаходжання ў складзе Рымскай імперыі быў населены выхадцамі з Італіі, бо кіраваўся італійскімі законамі. У 49 г. да н.э. не далёка ад Крк адбылася марская бітва паміж Цэзарам і Пампеям.
У ранняе Сярэднявечча ўваходзіў у склад Візантыі, што было падцверджана дагаворам 812 г. паміж візантыйскім і франкскім імператарамі. У гэты час на востраў перасяляліся славяне, якіх адціскалі авары. Відавочна, насельніцтва ў гэты час было змешаным, бо крыніцы сведчаць, што жыхары Крк размаўлялі на «стракатай мове». Акрамя харвацкай мовы, тут доўгі час карысталіся веглійскім дыялектам далмацкай мовы.
У XI ст. захоплены венецыянцамі. Яны перадалі ўладу над Крк мясцовай сям’і Дуджамаў, прадстаўнікі якой атрымалі тытул графаў Крк. Дуджамы выплачвалі Венецыі падаткі, аднак захоўвалі ўнутраную аўтаномію і вялі актыўную знешнюю палітыку. У XIII ст. яны захапілі таксама частку мацерыковага адрыятычнага ўзбярэжжа і фармальна падпарадкаваліся Венгрыі. У 1430 г. за іх сям’ёй замацавалася прозвішча Франкапанаў. Сцвярджалася, што яны маюць старажытнае рымскае паходжанне. Адгалінаванні Франкапанаў заставаліся дамінуючымі магнатамі Харватыі да сяр. XVII ст.
XIV — XVI стст. адзначаныя культурным росквітам Крк. Дзякуючы дзейнасці графаў, востраў наведвалі многія інтэлектуальныя дзеячы Харватыі. Тут доўгі час карысталіся глаголіцай.
У 1480 г. Крк зноў адышоў да Венецыі. У 1797 г. далучаны да Аўстрыйскай імперыі. У 1918—1920 гг. акупаваны Італіяй. У 1920 г. стаў часткай Югаславіі. У гады II Сусветнай вайны зноў акупаваны Італіяй, а ў 1943—1945 гг. — нацысцкай Германіяй. Пасля вайны вярнуўся ў склад Югаславіі. З 1991 г. у складзе незалежнай Харватыі.
Эканоміка
Асновай эканомікі з’яўляюцца сельская гаспадарка, вытворчасць белага віна і абслугоўванне турыстаў.
Інструкцыя па транслітарацыі
Інстру́кцыя па транслітара́цыі геаграфі́чных на́зваў Рэспу́блікі Белару́сь лі́тарамі лаці́нскага алфаві́та — метад запісу лацінскім пісьмом беларускіх геаграфічных назваў пры стварэнні карт і геаграфічных даведнікаў, прызначаных для міжнароднага выкарыстання, ухвалены пастановай Дзяржаўнага камітэта па зямельных рэсурсах, геадэзіі і картаграфіі Рэспублікі Беларусь (№ 15 ад 23 лістапада 2000 года), апошнія змены ўносіліся 11 чэрвеня 2007 года. Створана на аснове класічнай беларускай лацінкі.
Гімн Румыніі
'''Deşteaptă-te, române! («Абудзіся, румын!»)''' — гімн Румыніі з 1989 года і гімн Малдовы ў 1991—1994 гадах.
Інструкцыя па транслітарацыі
У лютым 2013 года інструкцыя была рэкамендаваная Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый у якасці міжнароднай сістэмы раманізацыі беларускіх геаграфічных назваў. У 2022 годзе рэжым Лукашэнкі загадаў сваім структурам спыніць выкарыстанне Інструкцыі па транслітарацыі, а 24 сакавіка 2023 года яна была канчаткова скасавана пад ціскам прарасійскіх актывістаў.
Апісанне
Інструкцыя замяняе папярэднія адпаведныя нормы і ўстанаўляе абавязковыя на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь правілы перадачы лацініцай беларускіх геаграфічных назваў пры стварэнні ў Рэспубліцы Беларусь картаграфічных і іншых вырабаў, прызначаных для міжнароднага выкарыстання. Перадача беларускіх назваў на лацініцу ажыццяўляецца ў адпаведнасці з іх правільным, афіцыйна зацверджаным напісаннем на беларускай мове. Пры адсутнасці беларускамоўных афіцыйных матэрыялаў за аснову бяруцца назвы, традыцыйныя ў мэтавай мове, пры гэтым магчымыя выпраўленні скажэнняў.
Пры гэтым правілы не распаўсюджваюцца на тапонімы іншых краін з афіцыйна прынятай лацінскай сістэмай пісьма (тапонімы перадаюцца на картах у адпаведнасці з нацыянальнай формай напісання кожнай з дзяржаў) і на тапонімы сумежных краін з афіцыйна прынятай кірылічнай сістэмай пісьма (назвы тапонімаў перадаюцца ў адпаведнасці з сістэмамі лацінізацыі геаграфічных назваў гэтых дзяржаў).
Пры выбары вялікіх ці малых літар, злучнага ці асобнага напісання, напісання праз злучок захоўваецца адпаведнае беларускае напісанне.
У паказніках геаграфічныя назвы размяшчаюцца ў адпаведнасці з паслядоўнасцю асноўных літар беларускай нацыянальнай лацінкі: a, b, c, č, d, е, f, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, š, t, u, v, z, ž, y.
Дыякрытычныя знакі
Апроч звычайных літар лацінскага алфавіта выкарыстоўваюцца лацінскія літары з трыма рознымі дыякрытычнымі знакамі:
Правілы транслітарацыі
У адпаведнасці з Інструкцыяй былі зацверджаныя наступныя правілы транслітарацыі:
Заўвагі:
Гісторыя
Першая рэдакцыя Інструкцыі па транслітарацыі беларускіх геаграфічных назваў была афіцыйна зацверджаная ў 2000 годзе, але пра гэта шырока не паведамлялася. У кастрычніку 2006 года ў Таліне на канферэнцыі экспертаў ААН па тапаніміцы было прынятае рашэнне, што беларускія тапонімы ў лацінскім шрыфце будуць захоўваць асаблівасці беларускай арфаэпіі. Пры гэтым галоўны спецыяліст сектара картаграфіі Беларускага дзяржаўнага камітэта па маёмасці Наталля Аўраменка паведаміла, што інструкцыя па транслітарацыі стваралася на падставе беларускай лацінкі, якая была распрацаваная Браніславам Тарашкевічам, хоць беларускай лацінкай у поўным сэнсе яна не з’яўляецца, бо ёсць выключна сістэмай транслітарацыі. У 2013 годзе Інструкцыя была зацверджаная Працоўнай групай ААН па геаграфічных назвах (United Nations Group of Experts on Geographical Names) у якасці сістэмы транслітарацыі геаграфічных назваў Беларусі.
Змены і дапаўненні
У 2006 і 2007 гадах у фармулёўку Пастановы і спосаб транслітарацыі ўносіліся змены, асноўныя з якіх палягалі ў перадачы літары «ў» як «ŭ» замест «ú», і спалучэнняў літар «дзь», «зь», «ль», «нь», «сь», «ць» як «dź», «ź», «ĺ», «ń», «ś», «ć» адпаведна замест ранейшых спалучэнняў «dz'», «z'», «l'», «n'», «s'», «c'»; перастаў выкарыстоўвацца апостраф.
Выкарыстанне
Праз некалькі гадоў рэспубліканскім унітарным прадпрыемствам «Белгеадэзія» былі выдадзены новыя карты, назвы ў якіх адпавядалі дзейнай выпраўленай рэдакцыі Інструкцыі. Прыблізна ў той самы час у цэнтры Мінска з’явіліся ўказальнікі на гістарычныя раёны горада і станцыі метро, назвы на якіх былі перададзеныя ў адпаведнасці з Інструкцыяй па транслітарацыі.
Гімн Румыніі
Вершы нацыянальнага нацыянальнага гімна Румыніі прыналежаць Андрэю Мурэшану (1816—1863), паэту рамантычнага кірунку, журналісту, перакладчыку, праўдзіваму трыбуну эпохі Рэвалюцыі 1848 года. Музыка была напісаная Антонам Панам (1796—1854), паэтам і этнографам, чалавекам вялікай культуры, спеваком і аўтарам падручнікаў музыкі.
Інструкцыя па транслітарацыі
Выкарыстанне
У жніўні 2009 года кампанія Google у сваім сэрвісе карт Google Maps адкрыла магчымасць рэдагавання карты Беларусі, праз некаторы час з’явілася магчымасць дадаваць напісанне паводле Інструкцыі.
Гімн Румыніі
Верш «Рэха» («Un răsunet») А. Мурэшану, апублікаваны падчас рэвалюцыі 1848 года, быў пакладзены на музыку ў некалькі дзён. Упершыню быў выкананы 29 чэрвеня 1848 года ў Рымніку-Вылча.
Інструкцыя па транслітарацыі
Выкарыстанне
Пашырэнне выкарыстання Інструкцыі адбылося перад Чэмпіянатам свету па хакеі з шайбай 2014 у Мінску. Пасля чэмпіянату свету пашырэнне ўжывання лацінкі ў навігацыі працягнулася. Лацінкай прадубліравана напісанне назваў станцый на схемах Мінскага метрапалітэна, турыстычныя вулічныя карты, указальнікі, шыльды з назвамі вуліц на дамах.
Спыненне выкарыстання
У 2020 годзе, пасля пачатку палітычнага крызісу ў Беларусі, рэжым Лукашэнкі пачаў новую хвалю русіфікацыі грамадства. У 2022 годзе прарасійскія актывісты пачалі заклікаць да забароны беларускай лацінкі і створанай на яе аснове Інструкцыі па транслітарацыі геаграфічных назваў. Высоўваліся прапановы транслітараваць беларускія геаграфічныя назвы з рускай мовы. 8 снежня 2022 года Рэспубліканская рада па гістарычнай палітыцы пры Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі абмеркавала ўжыванне беларускай транслітарацыі, па выніках чаго было вырашана ад яе адмовіцца. У склад Рэспубліканскай рады па гістарычнай палітыцы, сярод іншых, на час пасяджэння ўваходзілі Вадзім Гігін, Ігар Марзалюк, Вячаслаў Даніловіч, Аляксандр Карлюкевіч, Анатоль Маркевіч, Андрэй Іванец, Максім Рыжанкоў, Віктар Лісковіч, Юрый Амбразевіч. У дакладной запісцы за подпісам кіраўніка адміністрацыі Ігара Сергеенкі на адрас Аляксандра Лукашэнкі было адзначана, што «выкарыстанне такога напісання выклікае крытыку з боку навуковай супольнасці, патрыятычна настроеных грамадзян, грамадскіх актывістаў і блогераў», а таксама што праз лацінку адбываецца «навязванне з дапамогай лацінізацыі беларускай мовы заходніх ліберальных каштоўнасцяў і культурных традыцый». 16 снежня 2022 года Лукашэнка падпісаў даручэнне, паводле якога дзяржаўным органам было загадана спыніць выкарыстанне лацінкі.
Гімн Румыніі
Акрамя гэтага гімна, у румынаў была «Hora Unirii», напісаная паэтам Васіле Аляксандры (1821—1890), якую выконвалі ў часы Аб'яднання Княстваў (1859), ва ўсіх выпадках, калі румыны імкнуліся да яднання і гармоніі.
Інструкцыя па транслітарацыі
Спыненне выкарыстання
24 сакавіка 2023 года Інструкцыя была канчаткова скасаваная. На замену была апублікаваная новая Інструкцыя, цалкам адрозная ад беларускай лацінкі ці папярэдняй Інструкцыі па транслітарацыі. Так, літара «г» у ёй перадаецца праз «g», а літара «х» праз «h» (Grodna, Halapienichy). Тыя галосныя, якія раней перадаваліся дыякрытыкай, паводле новай Інструкцыі перадаюцца цераз дзве літары: «ж» як «zh», «ш» як «sh», літара «ў» перадаецца як «w». Мяккасць зычных ніяк не абазначаецца.
Адрозненні ад класічнай лацінкі
Спосаб транслітарацыі, які быў прапанаваны ў апошняй рэдакцыі Інструкцыі, практычна цалкам супадае з перадачай назваў класічнай лацінкай. Між імі можна вылучыць толькі два значныя разыходжанні і адно нязначнае:
IC 2735
IC 2735 — галактыка тыпу Sab (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Джозэф Ліклайдэр
Джозэф Карл Робнэт Ліклайдэр (Joseph Carl Robnett Licklider,  — ), вядомы ў навуковай дзейнасці і ІТ-асяроддзі як J.C.R. ці «Лік» («Lick») — амерыканскі вучоны. Раннія працы прысвечаны псіхаакустыцы, наступныя — сферы інфармацыйных тэхналогій.
Біяграфія
Нарадзіўся ў 1915 годзе ў Сент-Луісе. Скончыў Універсітэт Вашынгтона, атрымаў ступень бакалаўра адразу па трох спецыяльнасцях: фізіцы, матэматыцы і псіхалогіі. Доктарскую працу напісаў па псіхаакустыцы. У 1942 годзе працаваў у лабараторыі пры Гарвардскім універсітэце. У 1950 годзе перайшоў працаваць у Масачусэтскі тэхналагічны інстытут, дзе зацікавіўся камп’ютарнымі тэхналогіямі. Выказаў ідэю аб неабходнасці стварэння камп’ютараў, якія працавалі б у рэжыме рэальнага часу. Паглыбляў свае веды аб камп’ютарах у BBN. У 1958—1959 гг. быў прэзідэнтам амерыканскага акустычнага таварыства.
У 1957 годзе Ліклайдэр стаў віцэ-прэзідэнтам Bolt Beranek і Newman, Inc.
У кастрычніку 1962 года быў празначаны старшынёй Бюро метадаў апрацоўкі інфармацыі (англ. скарочана. IPTO) у DARPA.
У 1968 годзе Ліклайдэр стаў дырэктарам праекта MAC у MIT, і прафесарам кафедры электратэхнікі.
У 1985 годзе сышоў у адстаўку і стаў прафесарам у адстаўцы.
Зямбіцы (гміна)
Зямбі́цы (Ziębice) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Замбкавіцкага павета Ніжнесілезскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Зямбіцах. Плошча гміны складае 222,24 км². Станам на 2010 год у гміне Зямбіцы пражывалі 18 061 чалавек, шчыльнасць — 83 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 29 салецтваў.
Медыцынская маска
Медыцынская маска, таксама вядомая як хірургічная маска, працэдурная маска або проста маска для твару  — аднаразовы медыцынскі выраб, які закрывае рот і нос носьбіта, і які забяспечвае бар’ер для прамой перадачы інфекцыйных часціц ад носьбіта маскі да іншых людзей. Таксама маска абараняе твар носьбіта ад буйных пырскаў.
Медыцынская маска бескарысная ў якасці абароны носьбіта ад удыхання бактэрыяльных і вірусных часціц. У якасці сродкаў індывідуальнай аховы ад небяспечных аэразоляў, у тым ліку бактэрый і вірусаў, павінны выкарыстоўвацца.
Найпрасцейшая хірургічная маска ўяўляе сабой марлевую павязку, якая закрывае рот і нос. Марля выкарыстоўвалася доўгі час з-за таннасці і ўстойлівасці да аўтаклававання. Сучасныя хірургічныя маскі з’яўляюцца аднаразовымі і вырабляюцца з нятканых сінтэтычных матэрыялаў (спанбонда).
Сучасная маска, як правіла, складаецца з фільтруючага слоя, які размяшчаецца паміж двума вонкавымі слаямі (трохслойныя маскі), а таксама гнуткай алюмініевай устаўкі, якая забяспечвае прыляганне маскі па форме носа. Можа ўтрымліваць дадатковыя элементы ў залежнасці ад прызначэння, напрыклад дадатковы ўнутраны пласт з гідрафобнага матэрыялу і экран для абароны ад трапляння біялагічных вадкасцей (чатырохслойныя маскі), або спецыяльную плёнку для аховы ад запацявання акуляраў. Маска замацоўваецца на твары за кошт эластычных вушных завес або завязак.