cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Польскі легіён у Фінляндыі
24 красавіка 1917 года ў Выбаргу быў створаны польскі легіён у Фінляндыі. Адзін з яго заснавальнікаў быў Аляксандр Вільчэўскі. На чале яго стаў ратмістр Станіслаў Багуслаўскі. Фарміраванне складалася з камбінаваных батальёнаў розных відаў зброі ў Выбаргу, пяхотнай роты ў Іна і цяжкіх артылерыйскіх батарэй у Суоменліна. Складалася з 37 афіцэраў і каля 1,7 тысяч салдат. Усе яны былі добра ўзброеныя і экіпіраваныя. Легіён быў палітычна падначалены ЦК Вайсковай Асацыяцыі палякаў у Фінляндыі.
Уладзіслаў I Лакетак
Уладзіслаў Лакетак (Władysław I Łokietek; паміж 3 сакавіка і 19 студзеня 1261 — ) — князь Куявіі і Добжыня (1267—1275; пад апекай маці), удзельнае кіраванне сумесна з братамі (1275—1288), князь брэст-куяўскі і серадзскі (1288—1300), князь сандомежскі (1289—1292); леннік караля чэшскага Вацлава II (1292—1300) і рэгент у Добжынскім княстве (1293—1295), князь ленчыцкі (1294—1300), князь вялікапольскі і паморскі (1296—1300). Пасля канфлікту з Вацлавам II Чэшскім знаходзіўся ў выгнанні (1300—1304); мяркуецца, што браў удзел ва ўрачыстасцях вялікага юбілею 1300 года, арганізаванага Папам Баніфацыем VIII, знаходзіўся ў галіцкіх і славацкіх землях. Вярнуўшыся з выгнання, на чале венгерскіх атрадаў заехаў у Кракаў (1306), распаўсюдзіў сваю ўладу на Малую Польшчу і Усходняе Памор’е. У 1314 годзе далучыў да Малой Польшчы Вялікую Польшчу і вёў барацьбу за аб’яднанне ўсіх польскіх зямель. У 1320 годзе стаў каралём польскім (1320—1333). У 1327 годзе абмяняў серадзкія і ленчыцкія землі на інаўроцлаўскія і добжынскія. У 1329 годзе страціў добжынскія землі, а ў 1332 годзе — Куявію. Мянушку Лакетак (Łokietek) атрымаў з-за свайго малога росту (паводле некаторых крыніц — 140 см).
Польскі легіён у Фінляндыі
Пасля пачатку фінскай грамадзянскай вайны ў студзені 1918 легіён падпарадкаваўся Белым, пасля чаго прыняў удзел у баях з Чырвонай арміяй. Ваяваў у рэгіёне Выбарга.
Уладзіслаў I Лакетак
Найбольш важнымі дасягненнямі Уладыслава Лакетка на шляху да каралеўскага трона лічыцца задушэнне паўстанняў кракаўскага войта Альберта і познаньскага войта Пшэмка, а таксама ўмелая дыпламатычная дзейнасць.
Польскі легіён у Фінляндыі
Пасля сканчэння вайны ў маі 1918 года польскія легіянеры, пакінуўшыя фінам зброю вярнуліся ў Польшчу. Яны прымалі ўдзел у вайне супраць бальшавікоў 1919—1920 гг. Напачатку чэрвеня 1927 года ў гадавіну 10-годдзя стварэння фарміравання адбылася ўрачыстая сустрэча былых легіянераў.
Уладзіслаў I Лакетак
Унук Конрада Мазавецкага, сын Казіміра I Куяўскага. Бацька Казіміра III Вялікага.
Князь Польскі з мая па чэрвень — ліпень 1305 года (1-ы раз), са жніўня — верасня 1306 па 1311 год (2-гі раз), з чэрвеня 1312 года па 20 студзеня 1320 года (3-ці раз).
Генеалогія
Уладзіслаў Лакетак быў трэцім сынам Казіміра I, які меў двух сыноў ад першага шлюбу з Канстанцыяй Урацлаўскай: Лешка Чорнага і Жэмомысла Інаўроцлаўскага. Ад шлюбу Казіміра з Еўфражынай Апольскай Уладзіслаў быў найстарэйшым сынам. Ён атрымаў імя ў гонар свайго дзядзькі па мацярынскай лініі — апольскага князя Уладзіслава.
Пачатак княскай улады
У 1267 годзе, калі Лакетку было 7 гадоў, ягоны бацька памёр, у выніку чаго яны разам з братамі і сястрой выхоўваліся маці, якая стала рэгентам у раёнах, не занятых старэйшымі братамі Лакетка, у Куявіі, на добжыньскіх і ленчыцкіх землях. Пасля смерці бацькі Лакетак адправіўся ў Кракаў да свайго блізкага сваяка Баляслава V Сарамлівага. У 1275 годзе стаў кіраваць удзельна са сваімі братамі, Казімірам II і Зямовітам. У 1287 ці 1288 годзе паміж братамі адбыўся падзел улады, у выніку чаго Уладзіслаў стаў князем брэст-куяўскім, а ў 1288 годзе таксама князем серадзкім пасля смерці свайго зводнага брата Лешка Чорнага.
Да 1288 года засталося мала сведчанняў пра дзеянні Уладзіслава. У 1273 годзе ён удзельнічаў у арбітражы князя Баляслава II Набожнага, які меў замірыць яго і яго маці Еўфражыну з крыжакамі Тэўтонскага ордэна. У 1277 годзе вобласці, якія знаходзіліся ў руках Уладзіслава Казіміравіча былі захопленыя літоўцамі, якія вярнуліся ў ВКЛ пасля захопу ваеннаполанных і выкрадання грошай. Гэта быў кошт за тое, што сыны Еўфражыны былі звязаныя з Баляславам Сарамлівым, які ў гэты час канфліктаваў з князем Мазовіі Конрадам II, з-за зямлі якога і адбылося ўварванне. Праз два гады, у 1279 годзе, згодна з Іпацьеўскім летапісам Лакетак быў адным з прэтэндэнтаў на ўладу ў Малапольшчы пасля смерці Баляслава Сарамлівага.
Пасля набыцця ўлады ў Кракаве і ў Сандомежы ў 1979 годзе праз Лешка Чорнага Лакетак разам з малодшымі братамі быў верным свайму паходжанню, у выніку чаго меў адзіны герб разам з усімі сынамі Казіміра Куяўскага, паўлеў-паўарол, а пазней заўсёды выступаў у якасці саюзніка свайго старэйшага брата. У 1280 годзе дапамагаў саюзніку Лешка, мазавецкаму князю Баляславу II у барацьбе супраць Конрада II, здолеўшы захапіць Яздаў. Магчыма, што ў 1284 годзе ў прысутнасці Лешка Чорнага і Пшэмысла II, вялікапольскага князя ў Серадзе, абмяркоўваўся шлюб Уладзіслава са стрыечнай сястрой Пшэмысла Ядвігай. У жніўні наступнага года разам з Пшэмыслам II і зводным братам Жэмомыслам Куяўскім прысутнічаў пры заканчэнні перабудаванага Сулеюўскага кляштара, а менавіта пры заняцці новага кляштара ванхоцкімі манахамі. Пасля гэтага Лакетак зноў з’явіўся ў Мазовіі, дзе падтрымліваў, імаверна ад імя Лешка Чорнага, Баляслава II у супрацьстаянні з Конрадам II пасля таго, як 15 жніўня 1286 года, апошні ўзяў уладу ў сталічным Плоцку. У адказ на дзеянні праціўнікаў Конрад зноў нацкаваў на іх літоўскія войскі, якія ў 1287 годзе заваявалі Добжынь.
Барацьба за ўладу ў Кракаве (1288—1292)
30 верасня 1288 года памёр князь кракаўскі і серадзкі Лешак Чорны, перадаўшы ўладу ў Серадзкім княстве свайму зводнаму брату Уладзіславу Лакетку. З гэтага часу ён стаў князем Брэста Куяўскага і Серадзі. Смерць Лешка выклікала пачатак барацьбы за ўладу ў сталічным Кракаве, асноўнымі прэтндэнтамі на якую былі Баляслаў II Мазавецкі і ўроцлаўскі князь Генрых IV Пробус. Лакетак падтрымліваў Баляслава ў гэтай барацьбе. Генрых абапіраўся на падтрымку нямецкага патрыцыяту і шляхты і атрымаў уладу ў сталіцы ў канцы 1288 года. Баляслаў не здаваўся і пры падтрымцы куяўскіх войскаў Уладзіслава, свайго іншага брата Казіміра II Ленчыцкага і, магчыма, войскаў Пшэмысла II 26 лютага 1289 года пад Севежам ў Сілезіі атакаваў кааліцыю праціўнікаў: Генрыка III Глагоўскага, Бойкі I Апольскага і Пшэмысла Сцынаўскага. Крывавая бітва, у якой загінуў Пшэмка Сцынаўскі, скончылася поўнай перамогай мазавецка-куяўскіх войскаў.
Пасля бітвы пад Севежам Баляслаў II па невядомых прычынах не стаў прэтэндаваць на ўладу ў Малапольшчы, а Уладзіслаў Лакетак пачаў тытулавацца князем Кракава і Сандаміра. Дамінаванне не было сталым, і, нягледзячы на перамогі пад Скалай і пад Свенцыцэ, Лакетак быў вымушаны бегчы з горада з-за Пробуса, выратаўшыся толькі дзякуючы дапамозе францысканцаў. У другой палове 1289 года князь куяўскі здолеў умацаваць сваю ўладу ў Сандамірскім княстве.
Смерць князя ўроцлаўскага Генрыха IV 23 чэрвеня 1290 года і атрыманне кракаўскага трона Пшэмыслам II прывяло да павелічэння падзелу двух княстваў: Кракаўскага і Сандамірскага. Дакладна невядома, у якіх адносінах былі князь Вялікапольшчы і Лакетак, але вельмі імаверна, што яны былі сяброўскімі, што прывяло да таго, што падзел адбываўся без кровапраліцця ў выніку дыпламатычнага ўрэгулявання паміж князямі. Тым не менш, магчыма, што іхнія адносіны былі напружанымі або нават варожымі. Пшэмысл без праблем асвоіў Вавельскі замак, аднак з самага пачатку змагаўся з унутранай апазіцыяй (частка якой падтрымлівала Уладзіслава Лакетка, а частка чэшскага манарха Вацлава II) і ўжо ў верасні 1290 года пакінуў Кракаў і адправіўся ў Вялікапольшчу. У той жа час, увосень 1290 года, Лакетак, у мэтах павелічэння свайго міжнароднага ўплыву, выдаў сваю пляменніцу Фенэну за вугорскага караля з дынастыі Арпадаў — Андраша III.
У сярэдзіне 1291 года Пшэмысл II канчаткова адмовіўся ад улады ў Кракаве, у выніку чаго тая дасталася Вацлаву II. У адрозненне ад свайго стрыечнага брата Уладзіслаў вырашыў змагацца за ўладу ў Малапольшчы, выкарыстоўваючы дапамогу Андраша III. У 1292 годзе чэшскія войскі, дзякуючы колькаснай перавазе і дапамозе сілезкіх князёў і маркграфа брандэбурскага перамаглі Лакетка ў Сандаміры, выгнаўшы таго з княства і змусіўшы яго ўцякаць у Серадз. Пасля паспяховай аблогі Серадзкага княства Уладзіслаў Лакетак разам са сваім братам Казімірам II апынуўся ў палоне. 9 кастрычніка 1292 года было падпісана пагадненне, у адпаведнасці з якім Уладзіслаў адмаўляўся ад прэтэнзій на Малапольшчу і прысягнуў на вернасць чэшскаму кіраўніку, у абмен на што яны засталіся пры сваіх куяўскіх уладаннях.
Набыццё ўлады ў Вялікапольшчы і на Памор’і
Паводле ўмоваў пагаднення чатырох князяў, землі Пшэмысла II пасля ягонай смерці мусілі перайсці да ягонага стрыечнага брата Генрыка, князя глагоўскага. Аднак супраць такога рашэння выступілі князі Вялікапольшчы і Памор’я. Пасля смерці Пшэмысла яны склікалі савет, на якім абвясцілі пра перадачу ўлады ў абодвух рэгіёнах Уладыславу Лакетку, заявіўшы, што той мае больш правоў на ўспадкаванне зямель. Прававой асновай, якой яны тлумачылі правы Лакетка на ўспадкаванне, быў ягоны шлюб з Ядзвігай, блізкай сваячкай памерлага караля. Уладзіслаў Лакетак як муж Ядзвігі, дачкі Баляслава, князя калішскага, мог распаўсюджваць свае прэтэнзіі толькі на Каліш, бо Баляслаў абяцаў яму землі ў Вялікапольшчы альбо 120 грыўняў у якасці пасагу. На землі правоў у Лакетка наогул не было спадчынных правоў.
Пасля гэтага Генрык III адправіўся ў Вялікапольшчу з вялікім войскам. Імаверна, бітваў не было, бо Уладзіслаў Лакетак, які намагаўся атрымаць уладу ад вялікапольскіх паноў, заўсёды вызнаваў за Генрыкам права на гэтыя землі. 10 сакавіка 1296 года ў Кшывіні бакі прыйшлі да пагаднення, паводле якога Лакетак пагадзіўся аддаць глагоўскаму князю частку зямель на захад і поўдзень ад рэк Обра і Варта ажно да вусця Нотаці, а таксама зацвердзіць ягонае права на ўспадкаванне тытула ў выпадку бяздзетнай смерці (у той час у Лакетка не было сыноў). Такім чынам, пасада магла перайсці старэйшаму сыну Генрыка III — Генрыку IV Вернаму, якога ўсынавіў куяўскі князь з гэтай нагоды. Апроч таго, Генрык IV мусіў атрымаць княства познаньскае па дасягненні паўналецця, у незалежнасці ад таго, ці нарадзяцца ў Лакетка сыны.
Пагадненне ў Кшывіні не вырашыла ўсіх спрэчных пытанняў паміж князямі, улічваючы той факт, што на свет хутка з’явіўся родны сын Уладзіслава. Кіраванне Лакетка ў Вялікапольшчы не было паспяховым, бо пачалі распаўсюджвацца бандыцкія рухі і расла ўнутраная апазіцыя на чале з Анджэям Зарэмбам (ёсць меркаванне, што Анджэй наслаў на Лакетка праклён царквы). Апроч таго, арцыбіскуп Якуб Свінка, бачачы, што Лакетак мае праблемы з належным кіраваннем краем, усё больш аддаляўся ад свайго былога пратэжэ. У 1298 годзе ў Косцяне паміж апазіцыяй Вялікапольшчы і Генрыкам III было заключанае пагадненне, паводле якога наўзамен на высокія пасады ў адноўленым каралеўстве апазіцыя абяцала падтрымаць ягоную кандыдатуру на трон Вялікапольшчы.
Уцёкі з Польшчы. Падарожжа ў Рым
Тым не меш, пагроза для ўлады Лакетка прыйшла з іншага боку. З куяўскім князем вырашыў расправіцца кароль Багеміі (з 1297 года) Вацлаў II. У 1299 годзе ў Кленцы было заключанае пагадненне, згодна з якім Уладзіслаў Лакетак абавязваўся вызнаць над сабой панаванне Вацлава, а наўзамен атрымліваў 400 грыўняў і васьмігадовыя даходы з руднікоў у Олькушы. Тым не менш, Лакетак не стрымаў умоваў пагаднення, і ў 1299 годзе Вацлаў II арганізаваў новую ваенную выправу, у выніку якой Лакетак мусіў ратавацца ўцёкамі з краіны.
Наконт месцазнаходжання Уладзіслава з 1300 да 1304 года даклданых звестак няма. Паводле найбольш распаўсюджанага меркавання, Лакетак мусіў вырушыць у Рым, дзе прымаў удзел у вялікім святкаванні 1300-годдзя з нараджэння Хрыста, арганізаванага Папам Рымскім Бяніфацыям VIII. Імаверным месцазнаходжаннем Уладзіслава II у гэты перыяд таксама з’яўляюцца Рутэнія і Венгрыя (хутчэй за ўсё, Славакія, дзе вялікую ўладу мелі шляхцічы, якія выступалі супраць сына Вацлава II — Вацлава III), з магнатамі якіх Лакетак меў саюзныя дачыненні. У гэтыя час жонка Лакетка Ядзвіга з дзецьмі заставаліся жыць на куяўскіх тэрыторыях пад выглядам звычайных грамадзян.
Аднаўленне ўлады ў Малапольшчы, Куяўскім княтсве і Гданьскім Памор’і
Іншай мэтай Лакетка была спадчына Пшэмысла II — Вялікапольшча і Гданьскае Памор’е. Аднак тут ягоныя дзеянні сутыкнуліся са значнымі цяжкасцямі. У Вялікапольшчы яму ўдалося ўзяць толькі землі на мяжы з Куявам, самымі значнымі з якіх былі Конін, Кола і Накла, а астатняя частка дасталася старому ворагу Уладзіслава Генрыкам III Глагоўскім (за выключэннем Велюньскай зямлі, якую заняў Баляслаў I Апольскі). У выніку вайсковай выправы ў канцы 1306 года Памор’е было ўзятае Лакеткам, але кантроль над гэтай аддаленай вобласцю быў перададзены намеснікам. Гэтую ролю ў Гданьску атрымаў магутны род Свенцаў, а ў Тчэве і ў Свеце пляменнікі Лакетка — Пшэмысл і Казімір III.
Барацьба Гданьскага Памор’я з Брандэнбургам і Тэўтонскім ордэнам
Неўзабаве пасля смерці Вацлава III маркграф брандэнбургскі вырашыў скарыстацца магчымасцю і захапіў слаўненскія землі на Памор’і. У той жа час у 1306 годзе Уладзіслаў Лакетак авалодаў Гданьскім Памор’ем, атрымаўшы даніну ад прадстаўнікоў паморскага грамадства ў Бышаве на Куявах. Лакетак больш не давяраў паморскай дынастыі Свенцаў і, нягледзячы на тое, што губернатарская пасада мусіла дастацца Пятру Свенцу, аддаў пасаду куяўскім князям — Пшэмысл атрымаў пасаду ў Свенцыцэ, а Казімір у Тчэве і Гданьску. Супраць Пятра Свенца таксама выступіў куяўскі біскуп Гервард, звярнуўшыся ў суд з патрабаваннем вярнуць скрадзены біскупскі даход у той час, калі Пётр быў губернатарам Чэхіі. Пётр прайграў судовы працэс і быў абавязаны вярнуць біскупу велізарную суму ў 2 тысячы грыўняў. Нягледзячы на частковую дапамогу Лакетка, сям’я Свенцаў была не ў стане заплаціць такую суму, у выніку чаго 17 ліпеня 1307 года быў выдадзены дакумент, у якім яны абвяшчаюць пра падданства маркграфу брандэнбурскаму Вальдэмару, ад якога яны атрымалі землі ў феод: дарлаўскую, паланоўскую, славенскую, Тухолю і Новэ, а таксама пажыццёва атрымалі слупскія землі. У жніўні маркграф брандэнбургскі атакаваў Гданьскае Памор’е. Супраціў захопнікам ад імя Лакетка арганізаваў паморскі суддзя Багуша, які замацаваўся ў Гданьску. Неўзабаве стала зразумела, што ўласнымі сіламі перамагчы захопнікаў не ўдасца, і, дзякуючы парадзе нямецкага прыёра дамініканскага ордэна ў Гданьску, Лакетак вырашыў прыняць дапамогу Тэўтонскага ордэна. Спачатку ўсё ішло добра, і рыцары пад камандаваннем хельмнскага комтура Гюнтэра фон Шварцбурга паспяхова выгналі з Данцыга барндэбургскія войскі, а потым вырушылі ў Тчэў. Прускі камандзір не слухаў намесніка Лакетка князя Казіміра і ўзяў горад без бою. У 1308 годзе рыцары ўзялі Новэ і на тым скончылі кампанію. У руках Уладзіслава на Памор’і засталіся толькі свенцкія землі. У красавіку 1309 года у Грабе на Куявах адбылася сустрэча Лакетка з прускім камандзірам, дзе Уладзіславу быў выстаўлены абсурдны рахунак за вызваленне Гданьска, а затым прапанаваны выкуп раёна. Абедзьве прапановы былі адхіленыя Лакеткам. У ліпені 1309 года крыжакі пачалі абрологу Свенцэ. У верасні горад быў узяты. Для таго, каб узаконіць свае дзеянні, у верасні рыцары купілі ў Брандэнбурга сумніўнае права на валоданне раёнам. Анэксія Памор’я канчаткова дазволіла вялікаму майстру перанесці сталіцу з Венецыі ў Мальбарк.
Сям’я і дзеці
У 1293 Уладзіслаў ажаніўся з Ядзвігай Калішскай, дачкой Баляслава Велікапольскага і Іаленты Венгерскай. У іх было шасцёра дзяцей:
Брыгады Зінтан
Зінтанскія брыгады адмаўлялiся выдаваць сына Кадафі Саіфа Кадафі лівійскім уладам. Аднак 28 ліпеня 2015 года стала вядома, што суд Лівіі прысудзіў Саіфа да смяротнага пакарання, але сам ён у зале суда не прысутнічаў і даваў паказанні па відэасувязі з Зінтана, дзе яго ўтрымлівала брыгада.
Мерынгія трохжылкавая
Мерынгія трохжылкавая (Moehringia trinervia) — від раслін сямейства, распаўсюджаны ў Еўразіі і Паўночнай Афрыцы.
Апісанне
Аднагадовая або двухгадовая (зрэдку недаўгавечная шматгадовая) травяністая расліна, 10-20 см вышынёй. Расліна коратка апушана. Сцеблы ад аслабелых да ўзыходзячых. Лісце ніжняе чарашковае, верхняе безчарашковае, яйкападобна-даўгаватае, з 3-5 жылкамі, 10-30 мм даўжынёй, з апушаным ніжнім бокам і краямі. Кветкі адзінкавыя і похвавыя або ў канчатковых або похвавых суквеццях. Кветка: пялёсткаў звычайна 5, чашалісцікаў 5, тычынак 10. Чашалісцікі вострыя, 3-5 мм даўжынёй, з 3 выступальнымі жылкамі. Пялёсткі некалькі карацей чашалісцікаў; каробачкі таксама карацей чашалісцікаў. Насенне чорнае, шарападобнае, бліскучае. 2n = 24.
Распаўсюджанне
Від распаўсюджаны ў Еўропе, на захадзе Паўночнай Афрыкі і ўмеранай Азіі.
Ва Украіне від расце ў светлых лясах, сярод кустоў, на травяністых схілах — у Карпатах, Палессі, лесастэпе і ў Крыме, звычайна; у стэпе, рэдка.
Асіўці (Брусыліўскі раён)
Асіўці (Осі́вці) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
Абас II Хільмі
Абас II Хільмі-паша (, Александрыя —, Жэнева) — апошні хедыў Егіпта (8 студзеня 1892 — года), прапрапраўнук Мухамеда Алі.
Біяграфія
Сын егіпецкага хедыва Тэўфіка. У дзяцінстве наведаў Англію і некаторы час меў англійскага настаўніка ў Каіры. Апроч роднай турэцкай мовы, валодаў арабскай, англійскай, французскай і нямецкай мовамі. Затым ён вучыўся ў школе ў Лазане, пасля чаго працягнуў сваю адукацыю ў венскім Тэрэзіянуме. Падчас яго вучобы, 7 студзеня 1892 года, прыйшло паведамленне аб смерці яго бацькі — хедыва Тэўфіка, і Абас прыняў тытул хедыва Егіпта.
На чале Егіпта імкнуўся праводзіць незалежную ад Англіі палітыку, у 1903 годзе разам з Мустафой Камілем ездзіў у Канстанцінопаль з мэтай дамагчыся аўтаноміі Егіпта. Уступіў у канфлікт з брытанскім рэзідэнтам у Егіпце Кромерам. У 1913 годзе апублікаваў канстытуцыю, якая прадугледжвала стварэнне парламента Егіпта. 19 снежня 1914 года быў зрушаны англічанамі, і султанам стаў яго дзядзька Хусейн Каміль. Быў адукаваным чалавекам, мецэнатам мастацтваў. Апекваўся над турэцкім мастаком Халілем Пашой.
Памёр у Жэневе 19 снежня 1944 года.
Сям’я
Першы раз ажаніўся ў Каіры ў 1895 годзе з крымскай татаркай Ікбаль Ханім (1876—1941), ад гэтага шлюбу меў шасцярых дзяцей:
Другі шлюб (заключаны ў 1910 годзе, скасаваны ў 1913 годзе) з венгерскай дваранкай Марыянай Торак фон Шэндра (May Torok von Szendro)(1877—1968), якая ў ісламе прыняла імя Зюбейда Кавідан Ханім (جاويدان هانم). У гэтым шлюбе дзяцей не меў.
Якуб Лапатка
Якуб Лапатка (нар., в. Аўсюкова, , Віцебская вобласць) — беларускі.
Юшка Гойцавіч
Юшка Гойцавіч, або Юрый Гойцавіч (Georgius Goyczowicz, Юшко Кгоицевич, pan Juszko Golcewicz; XV ст. — пасля 1461 і да 1468) — літоўскі баярын, староста новагародскі (зг. 1461).
Якуб Лапатка
Біяграфія
Спецыяльнасць перакладчыка атрымаў на іспанскім факультэце Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў. Дваццаць гадоў працаваў настаўнікам у наваполацкай сярэдняй школе № 5, дзе стварыў вучнёўскі гурток перакладчыкаў на беларускую мову. Склаў першы іспанска-беларуска-рускі слоўнік для школьнікаў. Настаўнік вышэйшай катэгорыі.
Юшка Гойцавіч
Напэўна, паходзіў з літоўскага баярскага роду, магчыма, роднаснага Давойнам, бо знак пячаткі яго брата Івашкі на дакуменце 1433 года падобны да іх герба. Таксама вядомы брат Федзька Гойцавіч.
Якуб Лапатка
Біяграфія
У 1993 годзе па запрашэнні Саюзу перакладчыкаў Фінляндыі быў на стажыроўцы ў Хельсінкі. Скончыў пяцісеместравы курс фінскай мовы і дыялекталогіі ў Хельсінкскім універсітэце, куды, пасля адпаведных экзаменаў, быў прыняты адразу на апошні, пяты курс.
Юшка Гойцавіч
Тым часам як брат Івашка быў прыхільнікам вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча, паводле «Хронікі Быхаўца», пан Юшка браў удзел у Ашмянскай бітве (1432) на баку вялікага князя Свідрыгайлы і трапіў у палон. Напэўна, неўзабаве вялікі князь Жыгімонт прымірыўся з палонным.
Якуб Лапатка
Біяграфія
Некалькі гадоў працаваў у Хельсінкскім універсітэце, выкладаў беларускую мову на факультэце славістыкі. Працаваў у бюро перакладчыкаў. Неаднаразова атрымліваў стыпендыі для перакладу фінскай літаратуры на беларускую. Выдаў болей за трыццаць кніг перакладаў і ўласных твораў.
Юшка Гойцавіч
Вотчынныя ўладанні Гойцавічаў размяшчаліся, напэўна, у Новагародскім павеце. Пасля лета 1436 года атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта «двор» Рэпухаў у Віцебскай зямлі. У 1440—1443 гады загадам ваяводаў Даўгірда і Гаштольда атрымаў сёлы Сеніна Фядосеўскае Дажыравічы ў Слонімскім павеце, а таксама Гошчава , якое раней трымаў Гард. Таксама ў Слонімскім павеце трымаў Ласасін. На думку Севярына Віславуха, у складзе Ласасінскага маёнтка былі мястэчка Ражана, «дварэц» Бялавічы і «сяльцо» Байковічы, якія пазней ўтваралі адзіны комплекс, гэта як факт даецца ў літаратуры. Рацыя Віславуха пацвярджаецца адносна Бялавічаў, дзе ў 1460-я гады пан Юшка даў зямлю свайму слугу Андрыяну, але пра Ражану і Байковічы такіх звестак няма. Таксама пан Юшка з братам Івашкам трымалі Туганавічы.
Якуб Лапатка
Творчасць
Пераклаў паасобныя творы Мігеля дэ Сервантэса, Рафаэля Альберці, Мігеля Эрнандэса, Хуана Рамона Хіменэса, Томаса Мура, Катры Вала, Арва Турціяйнена, Міка Валтары, Пенці Хаанпя, Маю Ласіла, Вяйнё Ліна. Таксама зрабіў поўны пераклад карэла-фінскага эпасу Калевала (выдавецтва Змітра Коласа, 2015).
Таксама рэдактар фінскай часткі Беларуска-лацінска-еўрапейскага слоўніка (Уроцлаў, Польшча, 2008).
Юшка Гойцавіч
Вызнаваў каталіцтва. Фундаваў 2 жніўня 1442 года касцёл у сваім сяле Крошыне Новагародскага павета, адным са сведкаў быў брат Федзька.
У 1461 годзе склаў тастамент, якім сваю «выслугу на вялікім князю Жыгімонце» — «двор» Рэпухаў з «дварцом» Ваўкавічы, «дварцом» Мілотынню, даннікамі Капеньчычамі, даннікамі на Белай і даннікамі Шырневічамі — запісаў жонцы. Памёр да 1468 года.
Эдуард Спаведнік
Яго ўладарства адзначана аслабленнем каралеўскай улады ў краіне і ўсеўладдзем магнатаў, а таксама дэзынтэграцыяй англасаксонскага грамадства і аслабленнем абараназдольнасці дзяржавы. Гэтыя фактары, спалучаныя з арыентацыяй караля на Нармандыю, палегчылі Вільгельму Заваёўніку падпарадкаванне Англіі неўзабаве па смерці Эдуарда ў 1066 годзе.
Эдуард Спаведнік даваў вялікую ўвагу прапагандзе хрысціянскай дабрадзейнасці і аскетызму, за што пазней быў кананізаваны і да цяперашняга часу шануецца як святы каталіцкай царквы, а таксама як мясцовашанаваны святы — Суражскай епархіяй Рускай праваслаўнай царквы.
Выгнанне і заняцце стальца
Эдуард быў старэйшым сынам англійскага караля Этэльрэда II і Эмы Нармандскай, сястры Рычарда II, герцага нармадскага. Ва ўмовах уварвання ў Англію дацкіх вікінгаў Свена Вілабародага і пагрозы заваявання краіны, у 1013 годзе маці павезла Эдуарда і яго малодшага брата Альфрэда ў Нармандыю. Неўзабаве памёр Этэльрэд II, а ўлада ў Англіі перайшла да дацкіх каралёў. Правёўшы пры двары герцага Нармандыі чвэрць стагоддзя, Эдуард займеў шмат сувязяў у гэтай краіне. Змоладу ён выявіў адмысловую рэлігійную руплівасць, за што і атрымаў пазней мянушку Спаведнік.
У перыяд уладарства ў Англіі Кнуда Вялікага (1016—1035) Эдуард не мог спадзявацца вярнуцца на радзіму: нармандскі герцаг знаходзіўся ў саюзе з каралём Англіі і Даніі, падмацаваным шлюбам Эмы Нармандскай і Кнуда. Апроч таго, відавочна, англа-дацкая манархія Кнуда Вялікага мела шырокую падтрымку англасаксонскай арыстакратыі.
Пасля смерці Кнуда, у 1036 годзе ў Англію адправіўся малодшы брат Эдуарда Альфрэд, магчыма з мэтай паспрабаваць вярнуць карону. Аднак ён быў паланёны прыхільнікамі Гаральда, паза законнага сына Кнуда, які захапіў англійскі сталец. Альфрэда асляпілі і неўзабаве ён памёр.
Толькі ў 1041 годзе, калі каралём Англіі стаў Хардэкнуд, адзінаўтробны брат Эдуарда, ён атрымаў запрашэнне вярнуцца на радзіму. Больш таго, Хардэкнуд не меў дзяцей і абвясціў Эдуарда спадчыннікам. 8 чэрвеня 1042 гады Хардэкнуд памёр. З яго смерцю спынілася дацкая дынастыя. Дагэтуль у Англіі сфарміравалася грамадская думка на карысць рэстаўрацыі старой англасаксонскай дынастыі. Усяго праз некалькі дзён па смерці Хардэкнуда жыхары Лондана абвясцілі Эдуарда каралём Англіі. Гэта тут жа прызнала ўся краіна, у тым ліку англа-дацкая ваенная арыстакратыя і эрлы.
Пачатак уладарства
3 красавіка 1043 года ў Вінчэстэры, сталіцы англасаксонскага каралеўства, Эдуард Спаведнік быў каранаваны на караля англійскага. Малады ўладар, які 25 гадоў правёў у выгнанні, зусім не ведаў краіну сваіх продкаў. Пагатоў, за час кіравання дацкай дынастыі ў Англіі сфарміравалася моцная ваенна-служылая арыстакратыя англа-дацкага паходжання, на чале якой стаялі буйныя магнаты, якія кантралявалі правінцыю каралеўства — Годвін, эрл Уэсекса, Леафрык, эрл Мерсіі, Сівард, эрл Нартумбрыі. У Эдуарда зусім не было прыхільнікаў ці трывалай апоры сярод англасаксонскай арыстакратыі. У выніку на працягу амаль усяго свайго кіравання Эдуарду даводзілася ўзгадняць свае дзеянні з магнатамі, найперш, Годвінам, а пазней — з яго сынам Гаральдам. Аднак, кароль не стаў марыянеткай магнатаў, супраціўляўся іх ціску, спрабаваў праводзіць уласную палітыку і стварыць сабе сацыяльную апору ў краіне. Для гэтага ён актыўна прыцягваў на каралеўскую службу выхадцаў з Нармандыі і іншых рэгіёнаў Паўночнай Францыі, якім Эдуард даваў землі і дамагаўся іх прызначэнні на царкоўныя пасады (уключаючы архібіскупа Кентэрберыйскага). Нармандскія радцы караля, аднак, выклікалі незадаволенасць англасаксонскай арыстакратыі. Апроч таго, Эдуард Спаведнік, праз сваю шчырую рэлігійнасць, веру ў дабрадзейнасці і аскетызм, меў значны палітычны аўтарытэт у Еўропе.
У знешняй палітыцы, апроч натуральнай арыентацыі на Нармандыю, галоўным фактарам была нарвежская пагроза. Кароль Нарвегіі Магнус I Высакародны, абапіраючыся на дагавор 1038 года з Хардэкнудам, не пакідаў сваіх прэтэнзій на англійскі сталец. Эдуард, у сваю чаргу, захоўваў сяброўскія адносіны з каралём Даніі Свенам Эстрыдсанам, асноўным праціўнікам Нарвегіі. Аднак, калі ў 1047 годзе магчымасць нарвежскага заваявання Даніі стала рэальнай, Эдуард адмовіўся дапамагчы свайму саюзніку ваенным флотам. Толькі смерць Магнуса I у тым жа 1047 годзе на час адхіліла нарвежскую пагрозу. У 1048 годзе англійскі флот удзельнічаў у аперацыях імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыха III супраць графа Фландрыі — адзін з вельмі рэдкіх прыкладаў удзелу англасаксонскай Брытаніі ў вялікай еўрапейскай палітыцы.
Ліквідацыя нарвежскай пагрозы пасля 1047 года дазволіла Эдуарду ў 1050 годзе распусціць англійскі флот, які з X ст. быў у стане сталай боегатоўнасці, а таксама адмяніць падатак на абарону — «дацкія грошы», якім было абцяжарана свабоднае насельніцтва Англіі. Гэтыя захады спрыялі фінансаваму дабрабыту падданых, аднак у доўгатэрміновым плане рэзка аслабіла абараназдольнасць краіны, што стала адной з прычын хуткага краху англасаксонскай манархіі ў 1066 годзе. Аднак, ва ўладарства Эдуарда з’явіліся першыя дагаворы караля з буйнымі партамі паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа (Сандвіч, Дуўр, Фордвіч, і, магчыма, Гасцінгс), паводле якіх Эдуард адмаўляўся ад каралеўскай долі ў прыбытках гарадоў узамен на выстаўленне імі пэўнай колькасці караблёў на выпадак вайны. Пазней гэта сістэма развілася ў вядомы інстытут «Пяці партоў».
Ужо ў першай палове ўладарства Эдуарда Спаведніка перад краінай востра ўстала праблема спадчыны стальца, бо з-за прыхільнасці да аскетызму кароль не меў дзяцей. Адзіным, апроч Эдуарда, прадстаўніком мужчынскай лініі англасаксонскіх манархаў быў Эдуард Этэлінг, сын Эдмунда Жалезнабокага, аднак ён пакінуў Англію яшчэ дзіцём і жыў у Венгрыі без кантактаў з радзімай. Пэўныя правы на англійскі сталец меў Свен Эстрыдсан, кароль дацкі, далёкі сваяк Кнуда Вялікага, а таксама Харальд Суровы, кароль нарвежскі, праз дагавор свайо бацькі з Хардэкнудам. Аднак сам Эдуард быў прыхільны да герцага нармандскага Вільгельма, унука Рычарда II, які прытуліў маладога Эдуарда ў гады выгнання. Арыентацыя на нармандцаў, якая выявілася ад пачатку ўладарства Эдуарда, стала асабліва яўнай у перыяд 1051—1052 гадоў, калі было зрынута сям’я Годвіна.
Падзенне і рэстаўрацыя Годвіна
Род Годвіна да 1050 года дасягнуў небывалага ўплыву і магутнасці. Сам Годвін быў эрлам Уэсекса і кантраляваў усю Паўднёвую Англію ад Кента да Корнуала. Яго дачка была жонкай караля, старэйшы сын Свен кіраваў Оксфардшырам, Герэфардшырам, Глостэршырам, Беркшырам і Сомерсэтам, а другі сын Гаральд быў эрлам Усходняй Англіі, Эсекса, Кембрыджшыра і Хантынгданшыра. Каралю Эдуарду, безумоўна, была цяжкай залежнасць ад гэтай сям’і і ён не забыўся пра ўдзел Годвіна ў забойстве ў 1036 годзе свайго малодшага брата Альфрэда Этэлінга. Нагода расправіцца з Годвінам выдалася ў 1051 годзе, у Дуўры, горадзе ў складзе эрлства Уэсекса, былі забіты рыцары з почата Яўстахія II, графа Булонскага, які гасцяваў у караля. Эдуард загадаў Годвіну пакараць жыхароў Дуўра, але адмовіўся, такім чынам пайшоў на канфлікт з каралём.
Да 1 верасня 1051 года Годвін і яго сыны сабралі войска, якое падышло да Глостэра, дзе тым часам знаходзіўся кароль, і запатрабавалі разгляду дуўрскага інцыдэнту і касавання абвінавачання ў здрадзе. На дапамогу Эдуарду прыйшлі эрлы Леафрык і Сівард, што дазволіла каралю адкласці скліканне вітэнагемату, дзе мусілі разглядацца прэтэнзіі Годвіна. Тым часам, апелюючы да свяшчэннага права англасаксонскіх каралёў, Эдуард абвясціў пра скліканне ўсіх тэнаў краіны да каралеўскага войска. Гэта пазбавіла Годвіна значнай часткі ваенных сіл. Асцерагаючыся за сваё жыццё, Годвін не з’явіўся на пасяджэнне вітэнагемата, а разам з сям’ёй уцёк з краіны.
Падзенне Годвіна дазволіла каралю пачаць праводзіць самастойную палітыку. Гэта азначала ўзмацненне нармандскага элемента ў адміністрацыі і пры двары. Вялікія ўладанні Годвіна і яго сям’і былі падзелены паміж нармандскімі прыхільнікамі караля. Гэта выклікала незадаволенасць англасаксонскай арыстакратыі. Менавіта гэтым часам герцаг Вільгельм Нармандскі, верагодна, быў абвешчаны спадчыннікам англійскай кароны. У 1051/1052 годзе Вільгельм быў у Англію з візітам ветлівасці да караля Эдуарда. Незадаволенасць англасаксаў узмацненнем нармандцаў дала Годвіну спадзяванне на сваю рэстаўрацыю.
У канцы лета 1052 года Годвін з невялікай флатыліяй, набранай ва Фландрыі, здзейсніў кароткую вылазку ў паўднёва-ўсходнюю Англію і пераканаўся ў падтрымцы насельніцтвам Кента, Сурэя і Сасекса. Неўзабаве ўзбунтаваліся матросы каралеўскага флоту, паўднёвае ўзбярэжжа краіны засталося без абароны. Годвін выкарыстаў гэта становішча, скіраваўся да берагоў Англіі, дзе злучыўся з флатыліяй свайго сына Гаральда, якая ішла з Ірландыі. Затым да іх далучыліся караблі паўднёва-англійскіх графстваў. Аб’яднаны флот скіраваўся да Лондана і ўвайшоў у вусце Тэмзы. Эдуард Спаведнік не здолеў сабраць сухапутнае войска, бо эрлы адмовіліся ўдзельнічаць у грамадзянскай вайне. Кароль быў вымушаны пайсці на ўступкі, быў скліканы вітэнагемат, які апраўдаў Годвіна, яму вярталіся ўладанні і тытул эрла. З Англіі былі выгнаны ўсе нармандскія радцы і набліжаныя караля, а Роберт Жум'ежскі, архібіскуп Кентэрберыйскі і даўні сапернік Годвіна, быў адхілены.
Канец уладарства
Пасля смерці Годвіна ў 1053 годзе самым уплывовым магнатам Англіі, эрлам Уэсекса і першым радцам караля, стаў яго сын Гаральд. У 1055 годзе пад кантроль сям’і Годвіна трапіла і Нартумбрыя, перададзеная Тостыгу, малодшаму брату Гаральда. Пазней, у 1057 годзе сям’я Годвіна атрымала таксама Усходнюю Англію. Рычагі кіравання дзяржавай усё больш пераходзілі да Гаральда, тым часам кароль Эдуард самаўхіліўся ад палітыкі, прысвяціў сябе царкве. Справай усяго яго жыцця было заснаванне Вэстмінстэрскага абацтва.
У знешняй палітыцы Англіі ў канцы ўладарства Эдуарда Спаведніка на першы план выйшлі адносіны з Шатландыяй, Уэльсам і пытанне спадчыны стальца. Пасля звяржэння ў 1057 годзе Макбета ў англа-шатландскіх адносінах наступіў перыяд добрасуседскіх адносін, падмацаваных візітам караля Малькальма III у 1059 годзе да англійскага двара. Больш складаныя адносіны склаліся з Уэльсам. У 1055 годзе Грыфід ап Ллівелін, кароль Гвінеда, які згуртаваў пад сваёй уладай усе валійскія каралеўствы, у саюзе з Эльфгарам, эрлам Усходняй Англіі, разарыў Герэфардшыр. Хоць валійцам далі адпор англасаксонскія войскі на чале з Гаральда, але яны дамагліся і тэрытарыяльных уступак. У 1062 годзе памёр Эльфгар, эрл Мерсіі, апошні сапернік сям’і Годвіна сярод вышэйшай англійскай арыстакратыі і галоўны саюзнік Грыфіда ап Ллівеліна. Гэта дазволіла Гаральду падпарадкаваць Мерсію і перайсці ў наступленне на Уэльс. У 1062—1063 гадах войска Гаральда ў серыі рэйдаў разграміла каралеўства Грувіта, Уэльс зноў раздзяліўся на невялікія каралеўствы, якія прызналі сюзерэнітэт Англіі.
Выгнанне нармандцаў у 1052 годзе зноў абвастрыла праблему спадчыны англійскага стальца. Эдуард Спаведнік запрасіў вярнуцца з Венгрыі на радзіму Эдуарда «Выгнанніка», свайго пляменніка, сына Эдмунда Жалезнабокага. Аднак неўзабаве па вяртання ў Англію, у лютым 1057 года Эдуард Этэлінг нечакана памёр. Апошнім прадстаўніком англасаксонскай дынастыі застаўся непаўналетні Эдгар Этэлінг, сын памерлага Эдуарда Выгнанніка, выхаваны за мяжой і без падтрымкі ў краіне. З іншага боку, Гаральд паспяхова кіраваў дзяржавай на працягу некалькіх гадоў і зарабіў вялізны аўтарытэт падначаленнем Уэльса, таксама не мог не спадзявацца на карону пасля смерці Эдуарда. Аднак пазіцыі Гаральда ў апошнія гады ўладарства Эдуарда Спаведніка некалькі аслаблі, бо ў 1065 годзе ў Нартумбрыі ўспыхнула паўстанне супраць малодшага брата Гаральда, эрла Тостыга, які ўрэшце быў выгнаны з краіны, а кароль пагадзіўся на прысваенне тытула эрла Нартумбрыі Моркару, прадстаўніку канкурэнтнага Годвінсанам мерсійскага арыстакратычнага роду. 5 студзеня 1066 года ў Вэстмінстэры памёр кароль Эдуард. Англасаксонская арыстакратыя сабралася ў Лондане і аднагалосна абрала каралём Гаральда. Гэта рэзка абвастрыла знешнепалітычную сітуацыю, на карону Англіі выказалі прэтэнзіі герцаг Нармандыі і кароль Нарвегіі, якія пачалі рыхтавацца да ўварвання. Калі нарвежская пагроза была Гаральдам адбіта, то Вільгельм Нармандскі ў 1066 годзе здолеў заваяваць карону і ліквідаваць англасаксонскую дзяржаву.
Кананізацыя
Рымска-каталіцкая царква шануе Эдуарда Спаведніка як заступніка каралёў, цяжкіх шлюбаў і разышоўшыхся мужоў і жонак. Ад часу ўладарства Генрыха II да 1348 года Эдуард лічыўся святым-заступнікам Англіі, пасля яго ў гэтай якасці замяніў Святы Георгій. Эдуард Спаведнік заставаўся заступнікам англійскай каралеўскай сям’і.
Праваслаўная царква таксама прызнае святасць караля Эдуарда. Ён — мясцовашанаваны святы Суражскай епархіі Рускай праваслаўнай царквы. Разглядаецца прапанова ўнесці яго, як і шэраг іншых англійскіх святых, у агульныя святцы РПЦ.
Гісторыя Чарнагорыі
У старажытныя часы тэрыторыя сучаснай Чарнагорыі была заселена ілірыйскімі плямёнамі, у Рымскую эпоху ўваходзіла ў склад правінцый Панонія і Далмацыя. У VII стагоддзі сюды прыйшлі славяне, а ў XI стагоддзі паўстала першае незалежнае (ад Візантыі) княства Дукля. З XV па XVII стагоддзі цягнулася асманскае панаванне, зрэшты, падпарадкаваць краіну цалкам туркі так і не здолелі. У канцы XVII стагоддзя Чарнагорыя стала першай дэ-факта незалежнай славянскай дзяржавай на Балканах. Пасля Першай сусветнай вайны увайшла ў склад Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў, з 1929 па 2006 гады (акрамя перыяду фашысцкай акупацыі) была часткай Югаславіі. У 1992—2006 гадах засталася адным з двух складнікаў спачатку Югаславіі, у 2003—2006 гадах — Сербіі і Чарнагорыі (т.зв. «Малая Югаславія»). У 2006 годзе адной з апошніх у свеце атрымала незалежнасць.
Старажытнасць
У бронзавым веку на берагах Скадарскага возера жылі ілірыйцы. У VII—VI стст. да н.э. на ардыятычным узбярэжжы былі заснаваны значныя грэчаскія калоніі. У IV ст. да н.э. на чарнагорскую зямлю прыйшлі кельцкія плямёны. У III ст. да. н.э. узнікла ілірыйскае каралеўства са сталіцай у Шкодэры (цяпер гэта Албанія). Рымскія легіянеры ўпершыню з’явіліся тут, пераследуючы піратаў, аднак на тым не спыніліся і ў II ст. да н.э. падпарадкавалі Ілірыю. Горны, бедны на карысныя выкапні край не надта цікавіў заваёўнікаў, таму мясцовыя жыхары пазбеглі раманізацыі. Лінія падзелу Рымскай імперыі на усходнюю і заходнюю часткі (395) пралегла акурат на захад ад Скадарскага возера, забяспечыўшы Чарнагорыі неспакойную будучыню на цывілізацыйным разломе. У перыяды слабой Візантыйскай імперыі чарнагорскія землі неаднойчы цярпелі ад уварванняў качэўнікаў: готаў у V ст., авараў у VI ст.
Славянскія княствы
У VI ст. на адрыятычныя берагі прыйшлі славяне і ўжо ў наступным сталі дамінуючай этнічнай групай. У IX ст. на тэрыторыі Чарнагорыі было тры славянскіх княствы: Дукля ў паўднёвай частцы, Травунія на захадзе і Рашка на поўначы. У 1042 г. архонт Стэфан Воіслаў узначаліў паўстанне, якое прывяло да незалежнасці Дуклі ад Візантыі і ўсталявання дынастыі Ваіслаўлевічаў. Дукля дасягнула свайго росківту пры сыне Воіслава Міхайле (1046—1081) і яго ўнуку Канстанціне Бодзіне (1081—1101). У XII ст. Дукля была ўключана ў склад Рашкі ў якасці правінцыі пад назвай Зэта. У канцы XIV ст. паўднёвая частка Чарнагорыі (Зэта) патрапіла ад уладу высакароднай сям’і Балшычаў, а пазней Чарноевічаў, і, пачынаючы з XV ст., усё часцей згадвалася як «Црна Гора» («Чорная гара»).
Каралеўства Югаславія
З 1918 года краіна стала часткай Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў, што ў 1929 годзе ператварылася ў Югаславію. У адміністрацйным плане з 1922 па 1929 гады Чарнагорыя, да якой былі далучаны горад Будва і вобласць Котарскага заліва, была ядром Цэцінскай вобласці; у 1929—1941 гадах краіна была часткай Зэцкай банавіны, што гэтаксама мела сталіцу ў Цэтынэ і акрамя чарнагорскіх ўключала ў свой склад памежныя землі сучасных Харватыі, Босніі і Герцагавіны, Сербіі.
Другая Сусветная вайна
У 1941 годзе разам з усёй Югаславіяй была акупавана фашысцкай Германіяй і яе саюзнікамі, ды аддадзена італьянцам, якія стварылі тут марыянетачную манархію. У ліпені 1941 года пад кіраўніцтвам камуністычнай партыі югаслаўскія патрыёты ўзнялі паўстанне, у ходзе якога большая частка Чарнагорыі была вызвалена, а найбуйнейшыя гарады — узятыя ў аблогу. У жніўні паўстанне было задушана сіламі 67тысячнай італьянскай арміі, пераведзенай з Албаніі. У далейшым камуністычна настроеныя сілы працягнулі партызанскую барацьбу, манархісты (чэтнікі) ж пачалі супрацоўнічаць з акупацыйным рэжымам і змагацца супраць партызан. Самым драматычным эпізодам партызанскай вайны ў Югаславіі стала бітва на Нератве (люты-сакавік 1943 года), калі партызанскія сілы здолелі выйсці з акружэння ды разграміць чэтнікаў. Пасля капітуляцыі Італіі ў верасні 1943 года партызаны хутка ўзялі пад кантроль усю Чарнагорыю, аднак краіну неўзабаве рэакупавалі нацысцкія войскі. Канчаткова Чарнагорыя была вызвалена партызанамі ў снежні 1944 года.
Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія
У 1945 годзе Чарнагорыя стала адной з шасці рэспублік у складзе Сацыялістычнай Федэратыўный Рэспублікі Югаславіі, самай маленькай па плошчы і колькасці насельніцтва. Адміністрацыйным цэнтрам замест гістарычнай сталіцы Цэтыне быў абраны горад Падгорыца, які ў 1946—1992 гадах насіў назву Цітаград — у гонар Іосіпа Броза Ціта. За сацыялістычным часам разбураная вайной інфраструктура была адноўлена, раслі гарады, развівалася прамысловасць; быў адкрыты Чарнагорскі ўніверсітэт. Канстытуцыя 1974 пашырыла аўтаномію краіны ў складзе Югаславіі.
Сербія і Чарнагорыя
У 1992 годзе, калі Югаславія распалася, Чарнагорыя — як моўна і рэлігійна найбольш блізкая краіна — згодна з рашэннем рэферэндума (праўда, байкатаванага мусульманскімі, каталіцкімі меншасцямі і пранезалежніцкімі сіламі) засталася ў канфедэратыўным саюзе з Сербіяй пад старой назвай (неафіцыйна «Малая Югаславія»). Чарнагорскія войскі падчас Баснійскай і Харвацкай вайны 1991—1995 гадоў дапамагалі сербскай арміі штурмаваць Дуброўнік, пасля некаторыя кіраўнікі, напрыклад, генерал Паўле Стругар быў асуджаны за бамбаванне горада. Чарнагорыю закранулі НАТАўскія бамбардзіроўкі 1999, але, у адрозненні ад Сербіі, не вельмі балюча. Пачынаючы з 1996 Падгорыца ўсё далей аддалялася ад Белграда палітычна і эканамічна, нават адмовілася ад дынара і перайшла на нямецкую марку, а затым на еўра. У 2003 годзе, паводле Белградскай згоды, саюзная дзяржава атрымала назву Сербія і Чарнагорыя, а Чарнагорыя — большую аўтаномію і права правесці рэферэндум аб незалежнасці праз тры гады.
Незалежнасць
У «планавым» дзяржаўным рэферэндуме 21 мая 2006 года ўдзельнічала 86 % насельніцтва краіны; 55,5 % выказаліся за незалежнасць, што ўсяго на 2300 галасоў перавысіла парог у 55 %, усталяваны Еўрапейскім саюзам. 3 чэрвеня 2006 Чарнагорыя абвясціла пра незалежнасць, якая была прызнана Сербіяй, Еўрапейскім саюзам, усімі сталымі ўдзельнікамі Савета Бяспекі ААН. Чарнагорыя вядзе перамовы аб уступленні ў Еўрапейскі саюз, з 2010 года з’яўляючыся кандыдатам на ўваходжанне, прыблізны тэрмін пачатку сяброўства — 2025 год. У 2017 годзе фармальна стала членам НАТА.
У 2015 годзе незалежная журналісцкая арганізацыя OCCRP назвала шматгадовага палітычнага лідара Чарнагорыі Міла Джуканавіча «Чалавекам года ў свеце арганізаванай злачыннасці і карупцыі». 16 лютага 2019 года прайшлі акцыі пратэсту супраць Джуканавіча (на гэты час ужо прэзідэнта), яго партыі і ўрада, на тле ўсё тых жа карупцыйных абвінавачванняў, у якіх прынялі ўдзел некалькі тысяч чалавек.
Быкіў (Брусыліўскі раён)
Быкіў (Биків) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
Вільшка
Вільшка (Ві́льшка) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
Садзік Хан
Садзік Хан (нар. ) — брытанскі палітык-лейбарыст, мэр Лондана. Член Палаты абшчын з 2005 года. У 2016 годзе выйграў мэрскія выбары, тым самым замяніў на гэтай пасадзе будучага прэм’ер-міністра Борыса Джонсана. Як мэр ініцыяваў рэферэндум па зніжэнні кошту за праезд на грамадскім транспарце, пашырэнні аэрапорта Гатвік.
Вадатыі
Вадатыі (Водоти́ї) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
У ХІХ стагоддзі сяло Вадатыі было ў складзе Вадатыйскай воласці Радамышльскага павета Кіеўскай губерні.
Пенці Хаанпя
Пе́нці Ха́анпя (, Піпала — ) — фінскі пісьменнік. У 1920-я гады далучыўся да літаратурнай групы «Агняносцы». Аўтар зборнікаў навел «Уздоўж гасцінца» (1925), «Вецер вее над намі» (1927), «Сучаснасць», у цэнтры якіх лёсы простых людзей, што воляй абставін апынуліся ў нялёгкіх жыццёвых сітуацыях. Раман «Гаспадары і цені гаспадароў» (1935), які малюе эканамічны крызіс 30-х гг. у Фінляндыі, зборнік апавяданняў «На пляцы і ў казарме» (1928), «Вучоны-атамшчык» (1950). Выступаў у абарону міру.
Дзень Калевалы
Дзень "Калевалы" (Kalevalan päivä Kalevaladagen) - свята ў гонар фінскага і карэльскага нацыянальнага паэтычнага эпаса "Калевала". Адзначаецца 28 лютага.
Гісторыя
"Калевала" - нацыянальны паэтычны эпас фінаў і карэлаў, адзін з найбольш вядомых у свеце.Паколькі культурнае значэнне гэтага эпаса для жыхароў фінляндыі і Карэліі вельмі вялікае, з'явілася ідэя святкавання гэтага дня. дзень "Калевалы" ўпершыню адсвяткавалі ў 1860 годзе.
У 1920-ых гадах дзень "Калевалы" стаў адзначацца як дзень фінскага сцяга, 28 лютага. З 1978 года 28 лютага, у адпаведнасці з загадам фінляндскіх улад, афіцыйны дзень "Калевалы" - свята фінскай і карэльскай культуры.
Святкаванне
Кожны год у Фінляндыі і Карэліі у дзень вята адбываецца "Калевальскі фестываль", у выглядзе вулічнага касцюмаванага шэсця, а таксама тэатралізваных паказаў паводле сюжэта эпаса і музычнага песеннага марафона.
Далыніўка (Брусыліўскі раён)
Далыніўка (Доли́нівка) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
Дубрыўка (Брусыліўскі раён)
Дубрыўка (Дубрівка) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
Западня (Брусыліўскі раён)
Западня (Западня) — вёска ў Брусыліўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Брусыліўскай пасялковай абшчыны.
Фінская кухня
Фінская кухня — кухня фінаў і фіна-угорскіх народаў, якія насяляюць Скандынаўскі паўвостраў. Сфарміравалася пад уплывам даволі суровых прыродных умоў. Фінская кухня адрозніваецца спалучэннем простай і сытнай «хатняй кухні» з вытанчанай. Рыба і мяса граюць прыкметную ролю ў традыцыйных фінскіх стравах з заходняй часткі краіны, у той час як стравы з усходняй часткі традыцыйна ўключаюць разнастайную гародніну і грыбы. Перасяленцы з Карэліі аказалі ўплыў на стравы ва ўсходняй Фінляндыі.
Для фінскіх страў часта выкарыстоўваюць суцэльназерневыя прадукты (жыта, ячмень, авёс) і ягады (напрыклад, чарніцы, брусніцы, марошка і абляпіха). Малако і малочныя прадукты, такія як пахта, звычайна выкарыстоўваюцца ў якасці прадуктаў харчавання, напояў або ў розных рэцэптах. Розныя віды турнэпсу былі шырока распаўсюджаныя ў традыцыйнай кулінарыі, але былі замененыя бульбай пасля яе з'яўлення ў 18 стагоддзі.
Традыцыйныя мясныя стравы, у асноўным, гатуюцца з аленіны і дзічыны.
Асноўныя асаблівасці
Адметнай рысай традыцыйнай фінскай кухні з'яўляецца актыўнае ўжыванне рыбы (спачатку азёрнай, пазней таксама і марской — ласося, селядца і фарэлі), мяса дзікіх жывёл (паўночнага аленя і лася), лясных ягад і грыбоў. Пры гэтым лясныя ягады, асабліва брусніцы і журавіны (у выглядзе мочаных ягад, варэння або жэле), актыўна выкарыстоўваюцца ў якасці падліўкі або гарніру для страў з мяса і дзічыны; з мочанымі брусніцамі падаюць адну з традыцыйных фінскіх страў — крупяныя каўбаскі (з рысавай і ячнай крупы). Значнае месца адводзіцца прадуктам сельскай гаспадаркі, з якіх пякуць хлеб і іншыя мучныя вырабы, гатуюць кашы і кісялі. Шырока спажываюцца ячныя крупы, якія папярэдне замочваюць у простаквашы.
Традыцыйным фінскім супам з'яўляецца калакейта (вуха). Яшчэ адна традыцыйная першая страва — клімпісопа. У склад рыбных страў і супаў нярэдка ўваходзяць малочныя прадукты — малако, вяршкі, ёгурт, масла, тварог. Такое спалучэнне ў іншых кухнях свету сустракаецца даволі рэдка.
Фінcкaя нацыянальная кухня амаль не выкарыстоўвае такога кулінарнага тэхналагічнага прыёму, як смажанне, а абыходзіцца варэннем, прапусканнем, і асабліва тушэннем, распарыванннем. З нацыянальна-фінскіх кулінарных прыёмаў найбольш характэрныя саленне і вымочванне.
Першыя стравы
Супы ў Фінляндыі гатуюцца рэдка, часта толькі на святы, і падаюцца разам з важнымі стравамі (толькі некаторыя супы, напрыклад, гарохавы суп «хернекейта» (hernekeitto), асацыююцца з паўсядзённым меню), што звязана з кулінарным уплывам Швецыі, пад уладай якой краіна знаходзілася да пачатку XIX стагоддзя (для шведскай паўсядзённай кухні характэрны менавіта «халодны стол»).
Традыцыйным фінскім супам з'яўляецца калакейта — рыбны суп на малацэ. Традыцыйнай першай стравай таксама лічыцца клімпісопа — суп з клёцкамі. У склад першых страў нярэдка ўваходзяць малочныя прадукты — малако, вяршкі, ёгурт, масла, тварог.
Мясныя стравы
Самыя папулярныя віды мяса ў Фінляндыі — гэта свініна (33,5 кг/год/чал у 2005 годзе), ялавічына (18,6 кг) і кураціна (13,3 кг). Прыкладна трэць гэтага спажываецца ў якасці каўбасы (makkara), якая робіцца галоўным чынам з свініны, але часта дадаюцца і іншыя віды мяса.