cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тулча
Гісторыя
Пасля гэтага горад знаходзіўся у падпарадкаванні Візантыйскай імперыі на працягу III—VI стагоддзяў і быў уключаны ў фему Малая Скіфія (Σκυθια Ελασσων), з 679 па XIV стагоддзе - Балгарыі, у X—XIII стагоддзяў, быў таксама часткай мясцовых дзяржаўных утварэнняў. Пасля 1390 года знаходзіўся пад уладай ваяводы Мірчы Старога.
У 1416 годзе Тулча была заваявана Асманскай імперыяй і разам з астатняй Дабруджай адышла да Румыніі ў 1878 годзе. Тулча была невялікім суднабудаўнічым пасёлкам і толькі ў 1860 годзе атрымала статус горада, стаўшы сталіцай правінцыі.
З 1916 па 1918 год падчас Першай сусветнай вайны горад быў акупаваны сіламі Цэнтральных дзяржаў, у маі 1918 года паводле ўмоў Бухарэсцкага мірнага дагавора над Паўночнай Дабруджай, куды ўваходзіла і Тулча быў усталяваны кандамініум дзяржаў Чацвярнога саюза, які дзейнічаў да лістапада таго ж года, калі пасля паражэння краін германскага блока дагавор быў адменены.
ФК Рэчыца-2014
«Рэчыца-2014» — былы беларускі футбольны клуб з горада Рэчыца, заснаваны ў 1952 годзе. Па выніках сезона 2015 клуб страціў месца ў Першай лізе чэмпіянату Беларусі і спыніў існаванне.
Гісторыя
Футбольны клуб у Рэчыцы быў заснаваны ў 1952 годзе пад назвай «Дняпровец», выступаў у чэмпіянатах БССР. У 1991 годзе клуб стаў апошнім пераможцам Другой лігі чэмпіянату БССР (другі дывізіён) і атрымаў павышэнне. У 1992—2013 гадах каманда была вядомая пад назвай «Ведрыч» (пазней «Ведрыч-97»). У 1992—1996 гадах клуб гуляў у Першай лізе чэмпіянату Беларусі, потым апусціўся дывізіёнам ніжэй. У 2000—2001 гадах вярнуўся ў эліту, а з 2002 па 2015 год клуб гуляў у Першай лізе чэмпіянату Беларусі.
Па выніках сезона 2004 атрымаў права гуляць у Вышэйшай лізе, але адмовіўся і застаўся ў другім па рангу дывізіёне беларускага футбола.
2013
Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала. «Ведрыч-97» у першых пяці турах не здолеў забіць ніводнага гола і апынуўся ў канцы табліцы. Улетку быў звольнены галоўны трэнер Леанід Савіцкі. Пад кіраўніцтвам Міхаіла Ерамчука, а потым чарговы раз вярнуўшагася ў клуб Аляксандра Бразевіча клуб стаў набіраць ачкі. Гэтаму садзейначала і паляпшэнне фінансавага становішча каманды, дзякуючы чаму ў клуб прыйшлі некалькі ігракоў з Вышэйшай лігі. «Ведрыч-97» падняўся да сярэдзіны табліцы, але няўдалы фініш пакінуў каманду на 11 месцы.
2014
У лютым 2014 клуб, які доўгі час быў вядомы пад назвай «Ведрыч-97», змяніў форму ўласнасці і стаў менавацца «Рэчыца-2014». У сакавіку 2014 была зацвержана новая эмблема клуба з выявай «Пагоні».
Сезон каманда пачала добра, адразу апынуўшыся сярод лідараў чэмпіянату. Шэраг няўдач у пачатку другога кругу, аднак, адкінуў рэчычан у сярэдзіну табліцы, і яны выключылыся з барацьбы за прызавыя месцы. Тым не менш, добры фініш дазволіў камандзе ўзняцца на пятае месца, якое стала лепшым у чэмпіянаце за 10 апошніх гадоў.
2015
У сезоне 2015 «Рэчыца-2014» сутыкнулася з сур’ёзнымі фінансавымі праблемамі. Каманду пакінулі асноўныя ігракі, і незадоўга да пачатку чэмпіянату стала вядома аб зыходзе з клуба галоўнага трэнера Аляксандра Бразевіча. Каманду, якую ўзначаліў Міхаіл Ерамчук, склалі ў асноўным рэчычане, многія з якіх гулялі за клуб у якасці аматараў. У выніку «Рэчыца-2014» хутка апынулася на апошнім радку, на якім засталася да самага канца чэмпіянату, у выніку выбыла ў Другую лігу.
2016
14 студзеня 2016 года ў сацыяльных сетках з’явілася інфармацыя пра пачатак працэсу ліквідацыі клуба, якую 5 лютага пацвердзіў дырэктар «Рэчыцы-2014» Юрый Здрок. У выніку прафесійны клуб спыніў існаванне.
У красавіку 2017 года ў Рэчыцы была заснаваная новая каманда, «Спадарожнік», якая ў далейшым стала прадстаўляць горад на рэспубліканскай арэне.
Тыгран Геворгавіч Чухаджан
Тыгран Геворгавіч Чухаджан (Տիգրան Գեւորգի Չուխաճյան ; 1837,  — 11(23) сакавіка 1898, ) — армянскі, , , музычна-грамадскі дзеяч, , заснавальнік армянскага опернага мастацтва   , армянскага музычнага тэатра , адзін з заснавальнікаў армянскай нацыянальнай прафесійнай музычнай школы. Аўтар першай оперы і аперэты ў Усходу , заснавальнік музычнага тэатра на Блізкім Усходзе.
Біяграфія
Нарадзіўся ў акрузе Пера (Pera), Канстанцінопаль, у сям'і палацавага гадзіншчыка. Яго бацька, Геворг, быў аматарам мастацтва, усяляк падтрымваў таленавітага сына ў імкненні атрымаць музычную адукацыю. Ужо ва ўзросце 15-16 гадоў малады Чухаджан прыцягнуў увагу музычнай супольнасці сваім выкананнем фартэпіянных кампазіцый. Надалей развіццю яго музычных здольнасцей спрыяў кампазітар. Прафесійнае музычнае навучанне пачалося пад кіраўніцтвам італьянскага піяніста Ч. Мандзоні, у якога Чухаджан браў урокі фартэпіяна і тэорыі музыкі цягам некалькіх гадоў. Паводле савета апошняга ён адправіўся ў Італію для дасканалення адукацыі — у 1861—1864 вучыўся ў Мілане. Так Чухаджан стаў адным з першых армянскіх кампазітараў, які атрымаў вышэййшую музычную адукацую ў Еўропе. Праз некаторы час пасля вяртання з Італіі кампазітар жаніўся са спявачкай Анік Абазян. З гэтага перыяду займаўся таксама выкладчыцкай дзейнасцю.
У 1860-х гадах пачаў бароцца разам з іншымі перадавымі прадстаўнікамі армянскага насельніцтва Турцыі за развіццё сваёй нацыянальнай культуры, з'яўляўся кіраўніком прагрэсіўна настроеных музыкантаў-армян, якія прапагандавалі перадавую еўрапейскую музычную культуру, формы арганізацыі музычнай адукацыі, а таксама музычна-грамадскага жыцця. Браў удзел у арганізацыі армянскіх музычных таварыстваў, у прыватнасці, супрацоўнічаў з музычнай арганізацыяй „Армянская ліра“  — першай у сваім родзе ў музычнай гісторыі Блізкага Усходу, і разам з Габрыэлем Еранянам браў удзел у арганізацыі музычнага часопіса „“ (1861—1864). Прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі агульнадаступных канцэртаў, чытаў лекцыі, кіраваў армянскім аркестрам акругі Хасгюх Канстанцінопаля.
У 1872 годзе Чухаджян робіцца заснавальнікам армянскага музычнага тэатра. З 1877 года ўзначальваў музычна-тэатральную трупу. Арганізаваў „Тэатр атаманскай оперы“, якая пазней была названа „Армянская трупа турэцкай аперэты“. Супрацоўнічаў з музычным тэатрам „Гусанергакан“, асабліва плённай была яго супраца з тэатрам „Арэвелян татрон“ (Усходні тэатр), музычным кіраўніком якога ён быў на працягу некалькіх гадоў. У 1891—1892 гадах кампазітар пабываў у Парыжы, дзе былі пастаўлены яго аперэты. Французская прэса звала яго „ўсходнім Афенбахам“.
У 1896 годзе Чухаджан, з-за ўзмацнелых антыармянскіх рэпрэсій, разам з сям'ёй пераехаў са сталіцы ў Ізмір. Неўзабаве пасля гэтага ён сканаў ад раку ва ўзросце 61 года. З-за хуткаплыннай хваробы і скону кампазітара яго апошні музычна-тэатральны твор застаецца не завершаным. У апошнія гады жыцці жыў у галечы, пахаванні Чухаджана былі арганізаваны „Таварыствам для тых, хто патрабуюць“. Пра яго смерць армянская газета „Мшак“ з гаркатой пісала: „Смерць у беднаце і слаўныя пахаванні“.
Адна з яго вучаніц так апісвае Чухаджана:
''„Ён адрозніваўся ад усіх, каго я ведала. Ён ніколі не насіў феску ў памяшканні, яго сіваватыя валасы напаміналі пра Бетховена. Ён валодаў непаўторным характарам, ганарлівай выправай і вытанчанымі манерамі. Ён хацеў, каб яго студэнты ўкладалі ў гульню ўсё сэрца і душу. Альтруіст і сціплы чалавек, ён заўсёды насіў цёмна-шэры фрак…“''
Па выпадку падпісання Сан-Стэфанскага міра Чухаджан быў узнагароджаны імператарам усерасійскім Аляксандрам II.
Пахаваны на армянскіх могілках Ізміра. Праз два гады пасля скону кампазітара яго вучань А. Сінанян усталяваў над магілай Чухаджана яго мармуровы бюст.
Творчасць
Тыгран Чухаджян пакінуў значную творчую спадчыну — некалькі опер і аперэт, першыя камерныя, і фартэпіянныя складанні ў армянскай музыцы, а таксама песні і рамансы, музыку да драматычных спектакляў. Яго фартэпіянныя п’есы ахаплялі розныя жанры і формы такія як разгорнутыя фантазіі, парафразы, фугі і танцы, хоць найбольш шматлікія былі п’есы танцавальнага характару. Сярод іншых твораў «Вялікі вальс», «Арыентальная ліра» і некаторыя іншыя па сваёй імправізацыйнасці і віртуознасці блізкія да характару парафраз і фантазій рамантычнай музыкі Ліста і Тальберга. Чухаджан імкнуўся авалодаць найбольш незвычайнымі музычнымі жанрамі і формамі. У сваіх творах кампазітар па-майстэрску спалучае метады еўрапейскага музычнага выразу з лада-меладычнымі элементамі заходне-армянскай гарадской народнай музыкі, армянскай духоўнай музыкі, з мелодыямі ўсходняй музыкі ў цэлым, выяўляючы высокае майстэрства паліфоніі. Менавіта ў творчасці Чухаджана ўпершыню ў армянскай музыцы з’явіліся самастойныя поліфанічныя формы. Лічыцца, што ў яго музыцы яшчэ не прысутнічаюць мелодыі армянскага народнага фальклору — вясковых народных песень і г.д.. Гэты рух у армянскай класічнай музыцы пачынаецца толькі з 1880-х гадоў.
Быўшы шырока адораным кампазітарам, Чухаджан хадзіў па вуліцах горада, слухаючы і адзначаючы фрагменты мелодый і рытмічныя матывы для выкарыстання іх у сваіх творах. У фарміраванні яго музычнага стылю значны ўплыў зрабіла школа італьянскай оперы і французская аперэта. У 1868 годзе Чухаджян піша оперу «Аршак II» — першую армянскую нацыянальную оперу.
Пачынаючы з 1870-х гадоў Чухаджан працуе над музычнымі камедыямі, аперэтамі. У іх кампазітар тонка хавае нацыянальныя, сацыяльныя і палітычныя намёкі, выносячы на першы план побытавыя і сатырычныя элементы, рамантычныя перажыванні. Менавіта ў аперэтах асабліва адзначаецца ўплыў армянскага гарадскога музычнага фальклору. Ён пачынае супрацоўнічаць з армянскімі і італьянскімі лібрэтыстамі, у прыватнасці з Т. Налянам, Албарэта і іншымі. У 1872 годзе на аснове сюжэта «» Гогаля кампазітар піша аперэту «Арыф» (лібрэта на турэцкай мове армянскімі літарамі) — першую ў гісторыі армянскай класічнай музыкі, у 1873 годзе аперэту «Кёса кёхва» («Лысаваты стараста», аўтар лібрэта Геворг Рштуні), які быў пастаўлены ў тым жа годзе ў тэатры Вардавяна. «Кёса кёхва» ўжо ў першы перыяд быў пастаўлены больш за 60 раз. Найбольш папулярнай яго аперэтай робіцца «Леблебіджы», працу над якой Чухаджан завяршае ў 1875 годзе. Вялікую папулярнасць гэтым аперэтам прынеслі лірызм музыкі, імклівасць развіцця дзеянні і досціп, жвавасць і трапнасць характарыстык. Як адзначае Е. Барварт, у сваіх аперэтачных творах Чухаджан насіў уплыў заходнееўрапейскіх майстроў аперэты Ж. Афенбаха, і. Паводле «Оксфардскага опернага слоўніка» ў гэтых творах адчуваецца армянскі побыт і норавы свайго часу. Многія яго творы былі апублікаваны ўжо ў 1870—1880-х гадах. У 1890 годзе кампазітар завяршае працу над операй-феерыяй «Земірэ». Большасць гэтых твораў ставілася пры яго жыцці. Сімфанічныя творы Чухаджана выконваліся таксама аркестрам Сінаняна. У 1897 годзе ў армянскай прэсе з’яўляецца інфармацыя пра завяршэнне Чухаджанам оперы «Індыяна». Пачынаючы з перыяду міланскай навукі, на далейшую творчасць кампазітара вялікі ўплыў зрабіла музыка Джузэпэ Вердзі.
Музычны крытык Адольфа Таласа пра творчасць Чухаджана піша:
«''Тыгран Чухаджан быў першым кампазітарам, які ўжыў еўрапейскую музычную тэхніку да ўсходняй музыкі. Яго высока арыгінальныя ідэі, свежасць музычнай мовы, яркасць  — усё прасякнута святлом Усходу. Яго поўныя ўлады і зачаравання, адрозніваюцца сваёй дасканаласцю гармоніі і ўзаемадапаўнення''»
Ён з’яўляецца таксама аўтарам музычнай драмы «Алексіназ» з гісторыі сербска-турэцкай вайны. Згодна з музычным крытыкам П. Хертэлендзі, Чухаджан галоўным чынам з’яўляўся кампазітарам бельканта. Сваімі музычнымі ўплывамі яго творчасць вагаецца паміж Беліні і Барадзіным, робячыся сапраўднай сумессю Усходу і Захаду. Кампазітар засяроджваецца галоўным чынам на дуэтах і арыях, рэдка выкладаючы дэталі драматычных момантаў.
Паводле аўтараў «Кароткай гісторыі оперы» і «Оксфардскага опернага слоўніка», з’яўляючыся актыўным прыхільнікам вызвалення Арменіі ад турэцкага ярма, Чухаджан унёс дух нацыяналізму ў сваё мастацтва.
«Аршак II»
Опера «Аршак II» — першая армянская нацыянальная опера і найбуйнейшы твор Чухаджяна. Працу над операй кампазітар скончыў у 1868 годзе ў Канстанцінопалі, аўтар двухмоўнага (армянская, італьянская) лібрэта паэт і драматург, опера выдадзена ў 1871 годзе. Па сваім стылі лібрэта Тэрзяна ставіцца да лірыка-драматычнага жанру. Запіска пра завяршэнне оперы ў кнізе Тэрзяна на італьянскай мове пазначыла нараджэнне армянскай нацыянальнай оперы.
Першая пастаноўка ўжыццявілася 10 сакавіка 1868 года ва ўрыўках у тэатры «Навум» італьянскай опернай трупай. Кампазітар планаваў паставіць оперу цаліком у наступным 1869 годзе, аднак як з-за неспрыяльных умоў Асманскай імперыі , так і з-за адсутнасці патрэбных матэрыяльных рэсурсаў, ажыццявіць гэту ідэю не атрымліваецца. Пры жыцці аўтара асобныя нумары з оперы гучалі ў канцэртным выкананні ў Канстанцінопалі (выконвалася пад назвай «Алімпія»), Венецыі і Парыжы. У 1873 годзе фрагменты з оперы былі прадстаўлены ў Сусветнай выстаўцы ў Вене. Манументальны «Аршак II» напісаны ў традыцыях італьянскай гісторыка-рамантычнай оперы першай паловы XIX стагоддзя — Расіні, Беліні і асабліва ранняга Вердзі. Увасабляючы лірычную ідэю лібрэта, Чухаджан тонка раскрыве таксама гераічныя і драматычныя лініі оперы. Галоўныя дзейныя асобы — цар Вялікай Арменіі, царыца Алімпія, княгіня Парандзем, князі Гнел, Тырыт і іншыя. Сюжэт з гісторыі Арменіі заснаваны на звестках старажытнаармянскіх гісторыкаў Маўсеса Харэнацы і Фаўстаса Бузанда. Дзеянні разгортваюцца ў 365—367 гадах у Армавіры ў эпоху складаных стасункаў Вялікай Арменіі, Персіі і Рыма. Музычна-літаратурнай ідэяй опера адлюстроўвае таксама імкненне армянскага народа XIX стагоддзя да нацыянальнага і сацыяльнага вызвалення. Па сваім жанры «Аршак II» ставіцца да еўрапейскай «» (Grand opera), дзе выкарыстоўваецца вялікі сімфанічны аркестр, харавы і духавы ансамбль, разгорнутыя масавыя сцэны.
Пасля смерці Чухаджана яго арыгінальныя рукапісы былі адпраўлены ў Арменію ў 1920 гадах яго ўдавой А. Абазян. Яны былі выяўлены музыкаведам у 1942 годзе, пасля чаго пачалося другое жыццё гэтага твора. Цалкам опера была прадстаўлена шырокай публіцы 29 лістапада 1945 года. Для новай пастаноўкі лібрэта оперы было апрацавана, дырыжорам выступіў. «Аршак II» быў пастаўлены ў Неапалі, Вене і іншых гарадах свету. У 1956 годзе опера была пастаўлена ў Вялікім тэатры Масквы. У 2001 годзе «Аршак II» быў пастаўлены ў ЗША.
Музычны кіраўнік оперы Сан-Францыска, музыкавед Кліфард Крана піша пра «Аршака II»:
«Сваімі непараўнанымі палацавымі пераваротамі, спробамі забойства і любоўнай варожасцю опера „Аршак II“ прапануе ўсё, што можна чакаць ад сапраўднай драмы.»
Гаворачы пра «Аршака II», музычны крытык Д. Стывенс адзначае ўплыў італьянскай оперы сярэдзіны XIX стагоддзя, падкрэсліваючы моцную лірычную выразнасць твора і ідыёму з творчасцю Вердзі.
«Земірэ»
«Земірэ» — апошняя маштабная опера Чухаджана, напісана ў 1890 годзе. Аўтар лібрэта — Тыгран Келамджан. Опера складаецца з чатырох дзеянняў. У аснове сюжэта ляжыць арабская казка. Выточная назва — «Ebudia e Zemire».
Опера пастаўлена ў Канстанцінопалі сіламі французскіх і італьянскіх труп. Упершыню «Земірэ» была цалкам прадстаўлена 12 красавіка 1891 года ў французскім тэатры «Concordia». Некалькімі гадамі пазней Тамаса Франсіні ажыццявіў італьянскі пераклад для еўрапейскай прэм’еры оперы. Ёсць дадзеныя пра пастаноўку оперы італьянскай тэатральнай кампаніяй у тэатры «French Palais de Crystal Theater» у 1894 годзе Тамаса Франсіні. Паводле паведамленняў тагачаснай канстанцінопальскай прэсы, планаваўся таксама паставіць твор у Вене, а потым у Парыжы, аднак гэтыя планы застаюцца не ажыццёўленымі. Нягледзячы на поспех «Земірэ», яна не прыносіць аўтару матэрыяльнага дабрабыту.
Опера-феерыя ўтрымвае элементы камедыі і адносіцца да жанру semiseria, гэта значыць «напаўсур’ёзнага». «Земірэ» — чуллівая гісторыя кахання з фантастычным сюжэтам, дзе прысутнічаюць і такія персанажы, як містычныя тварэнні і ўсёмагутны Вялікі чараўнік. Галоўныя дзейныя асобы: Земірэ (дачка правадыра племя Бенезар), Эбудыя (Вялікі чараўнік), Элсантур (сын правадыра племя Эбулгана) і іншыя. У 1965 годзе Б. Сакілары была зроблена спроба паставіць твор у Ерэване. Былі запісаны таксама асобныя фрагменты оперы. У 2008 годзе «Земірэ» была пастаўлена ў ЗША. Дадзеная пастаноўка стала першай паўнавартаснай пастаноўкай оперы праз больш за стагадовы перапынак.
''«Цягам усяго прадстаўлення са мною заставаўся пачуццё захаплення да велізарнага досведу і майстэрства Чухаджана, як ён валодае оперным жанрам і пракрадаецца яго самыя глыбіні …»
Як адзначаюць Э. Уегель Уільямс і Д. Джой Грот, прэм’ера «Земірэ» ў Канстанцінопалі практычна стала пачаткам развіцця традыцый опернага мастацтва ў Турцыі.
«Індыяна»
Найменш вядомы з оперных твораў Чухаджана, паводле розных думак напісана ў 1897-м ці ў другой палове 1870-гг. . Лібрэта Іозефа (Аўсепа) Язычана, напісана па матывах аднайменнага твора Абуюлхак Гаміда. Па сваім жанры «Індыяна» — патрыятычная опера, на думку музыкаведа А. Асатран, адзін з лепшых твораў кампазітара. Рукапісы оперы захоўваюцца ў архіве Чухаджана Ерэванскага музея літаратуры і мастацтва. Опера вывучана таксама музыкаведамі Г. Сцепанянам і.
«Леблебіджы»
«Леблебіджы» («Прадавец гароху») — другая і самая папулярная аперэта Чухаджана, напісана ў 1875 годзе. Аўтар лібрэта — Тагвор Налян. Твор спачатку быў выкананы на турэцкай мове, для абыходу афіцыйнай цэнзуры, хоць лібрэта аперэты было перакладзена на армянскую мову ўжо пры жыцці Чухаджана. Прэм’ера аперэты адбылася 17 лістапада 1875 года ў тэатры «Français». Адразу пасля першай пастаноўкі аперэта мела велізарны поспех, у Канстанцінопалі і ў Закаўказзі была выканана больш за 100 раз. Твор спалучае рысы побытавай камедыі з сацыяльнай сатырай на буржуазна-арыстакратычнае грамадства XIX стагоддзя. Папулярызацыі «Леблебіджы» і іншых аперэт Чухаджана спрыяла таксама прафесійная аперэтачная трупа Сераўбе Бенкляна (Пенкляна)  — арганізатара (супольна з Чухаджанам ) першай на Блізкім Усходзе ўвесь час дзейнай прафесійнай аперэтачнай трупы. У пачатку XX стагоддзя аперэта была перакладзена на грэчаскую і нямецкую мовы. «Леблебіджы» была прадстаўлена на розных сцэнах Францыі, Егіпта, Балкан, Блізкага Усходу і іншых рэгіёнаў, прыносячы аўтару грамадскае прызнанне.
У 1943 годзе Т. Сар’янам аперэта была ўпершыню пастаўлена ў Арменіі. Тады ж быў прапанаваны новая назва твора — «Карынэ». Былі пераназваны таксама імёны галоўных герояў і гераінь апроч Гор-гор ага.
У 2011 годзе аперэта была паказана ў знакамітым марсельскім тэатры «Адэон».
Іншыя творы
Чухаджан — аўтар шэрага музычных твораў для тэатральных пастановак і п’ес. Яго складанні, нацыянальныя па тэматыцы і па музычнай мове, прасякнуты патрыятызмам. Найбольш вядомыя яго музычныя творы для спектакляў «Ружа і лілея», «Ара Выдатны, ці Любоў і радзіма» Т. Галемчяна, «Сандухт» Т. Тэрзяна, «Трдат Вялікі і Рыгор Асветнік» З. Тхляна. У гэтым перыядзе яго творчасці асабліва характэрная музыка для пастаноўкі «Вардан Маміканян — ратаваннік Айчыны» (1867) Р. Сефечяна, прадстаўленне якой ператварылася ў палітычны мітынг супраць рэжыму, што існаваў у Асманскай імперыі. Згодна Е. Барварт твор «Мы ёсць сыны армянскай нацыі» таксама з’яўлялася пратэстам супраць турэцкага панавання. Яго «Тэатральная песня» атрымвае значэнне і каштоўнасць маніфеста армянскага тэатра. Чухаджан таксама аўтар раманса «Вясна» (на словы ), аднаго з першых у армянскай класічнай музыцы, і «Марша зяйтунцаў», які атрымаў значэнне гімна нацыянальна-вызваленчай барацьбы. Згодна А. Асатран гэты твор быў прадстаўлены Арамам Хачатуранам у якасці варыянту гімна Армянскай ССР. Тэма нацыянальна-вызваленчай барацьбы займала важнае месца ў творчасці кампазітара. Ш. Пярынчэк адзначае:
''«Марш Гамідые», напісаны Чухаджанам, быў скіраваны, галоўным чынам, супраць султанскага рэжыму. «Радзіма ці Сілістра», «Эгейскія народныя маршы» таксама напісаны гэтым кампазітарам''.
Аўтар «Рэквіема» ў памяць канстанцінопальскага армянскага патрыярха Нерсеса Варжапецяна. Апроч таго, яго пяру прыналежыць камічная опера «Зейбеглер», рукапісы якой, зрэшты, цяпер згублены.
З сімфанічных і фартэпіянных твораў вядомыя яго «Гавот» (для скрыпкі, віяланчэлі, фартэпіяна і ), «Чатыры фукі» (для струннага аркестра і квартэта) «Авэ Марыя» (фартэпіяна) і гэтак далей. Яго фартэпіянныя творы былі выдадзены ўжо ў 1870—1880-я гады. Найбольш вядомая таката «Cascade de Couz» была апублікавана ў Канстанцінопалі ў 1887 годзе.
Экранізацыя твораў
З твораў Тыграна Чухаджяна ўпершыню быў экранізаваны «Леблебіджы» ў 1916 годзе польскім рэжысёрам яўрэйскага паходжання Зігмундам Вейнбергам і. Гэты фільм стаў адной з першых прац у гісторыі кінематографа Турцыі. У 1923 годзе фільм па «Прадаўніку гароху» быў зняты. У 1934 годзе тэм жа рэжысёрам была зроблена новая экранізацыя «Леблебіджы», прытым карціна атрымала другі прыз Венецыянскага кінафестывалю.
У 1967 годзе рэжысёрам была распачата першая ў Арменіі экранізацыя аперэты «Леблебіджы» пад новай назвай «Карынэ». Вакальныя партыі галоўных герояў выконвалі Гаар Гаспаран і Тыгран Леванян. Фільм насычаны нацыянальным каларытам канстанцінопальскіх армян, прадстаўляецца як вясёлая і жывая камедыя-буф. У 1970 годзе ў студыі кінаакцёра «Масфільм» фільм быў дубляваны на рускую мову.
У 1988 годзе на заказ Цэнтральнага тэлебачання Дзяржтэлерадыё СССР Тыгран Леванян стварае поўную экранізацыю оперы «Аршак II» (2 серыі).
Уклад у культуру. Памяць
У Арменіі яго імем названы вуліцы і музычныя школы, усталяваны помнікі (скульп. А. Шагінян). У Францыі дзее даследчыцкі цэнтр «Тыгран Чухаджан», які займаецца папулярызацыяй твораў кампазітара ў Еўропе. У 2014 годзе некамерцыйнай адукацыйнай арганізацыяй «Institute for Historical Justice and Reconciliation» (Гаага, Нідэрланды) быў зняты кароткаметражны дакументальны фільм «Па ступнях Чухаджана», прысвечаны кампазітару.
''«Тыгран Чухаджан з'яўляецца адным з тытанаў армянскай нацыянальнай музыкі. Прызнаны як бацька армянскай оперы, ён стаў першым сярод армянскіх музыкантаў, які выкарыстаў класічныя заходнія стандарты ў сваіх музычных творах.»
Унёсак Чухаджана ў тым ліку ў развіццё турэцкай культуры ў свой час ацанілі прадстаўнікі прагрэсіўнай турэцкай интеллигенций. У 1872 годзе, пасля прэм'еры аперэты «Арыф» бачны турэцкі паэт і журналіст пісаў у газеце «Ібрэт»:
''Гэта — першая праца на нашай опернай мове. Яе будова прыгожая і яе музыка выдатная. Турэцкая мова падыходзіць для музычных твораў. Кампазіцыі нададзена форма адпаведная яго лірыцы. Мы спрыяем Гюллу Агоп — заснавальніку атаманскага тэатра, аўтараў лірыкі і музыкі аперэты Альберта і Тыграну Чухаджану за іх высілкі, а таксама акцёрам за майстэрскую пастаноўку. ''
Музыка
Фрагмент з арыі Алімпіі ў выкананні Гаар Гаспаран Фрагменты з оперы «Аршак II»
Артукоўскі сельсавет
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года Артукоўскі (Арцюкоўскі) сельсавет у складзе Холмецкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Рэчыцкага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных Вятхінскага, Краснапольскага, Надзвінскага і Пракісельскага сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рэчыцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 2 красавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Холмецкага сельсавета. 28 лютага 1992 года з часткі сельсавета зноў утвораны Холмецкі сельсавет. 26 верасня 2006 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Холмецкага сельсавета.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 11 населеных пунктаў: вёскі Артукі, Вятхінь, Краснаполле, Надзвін, Пракісель, Церабееўка, пасёлкі Барбары, Вазнясенск, Кружок, Ляхавец, Рэлькі.
Баўцічы
Баўці́чы (, Болтичи) — вёска ў Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ярэміцкага сельсавета.
NGC 7587
NGC 7587 (іншыя абазначэнні — PGC 70984, UGC 12484, MCG 1-59-37, ZWG 406.52, KCPG 580A) — спіральная галактыка з перамычкай (SBab) ў сузор’і Пегас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Тэрабуда (камуна)
Камуна Тэрабуда (Töreboda kommun) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў лене Вестра-Гёталанд у паўднёва-заходняй Швецыі.
Тэрабуда 171-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Тэрабуда.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 9 009 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 3 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Гродкаў (гміна)
Гро́дкаў (Grodków) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Бжэгскага павета Апольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Гродкаве. Плошча гміны складае 286,39 км². Станам на 2004 год у гміне Гродкаў пражывалі 19 863 чалавекі, шчыльнасць — 68,8 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 35 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 41 населены пункт.
Кулёк
Плошча паверхні 0,04 км². Даўжыня возера 0,32 км, найбольшая шырыня 0,12 км. Даўжыня берагавой лініі 1,75 км. Размешчана на забалочанай пойме шырынёй 50—100 м. Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй да 3 м.
Праз возера працякае ручай і ўпадае ў возера Молена.
Аляксандра Дацкая
Аляксандра Дацкая (Alexandra af Danmark, Alexandra of Denmark, каралева Аляксандра, Queen Alexandra;,  — , Садрынгемскі палац) — дацкая прынцэса, каралева Вялікабрытаніі і Ірландыі, а таксама імператрыца Індыі (1901), з 1910 года — каралева-ўдава.
Біяграфія
Аляксандра была старэйшай дачкой прынца Крысціяна, пасля караля Даніі Крысціяна IX і яго жонкі Луізы Гесен-Касельскай.
Сонечнае зацьменне 11 лютага 1888 года
Сонечнае зацьменне 11 лютага 1888 года — частковае сонечнае зацьменне 148 сараса.
Зацьменне 11 лютага 1888 года стала 1-ым сонечным зацьменнем у 1888 годзе і 212-ім у XIX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 19 жніўня 1887 года, наступнае — 9 ліпеня 1888 года.
Займішча (Мастоўскі раён)
За́ймішча (, Займище) — вёска ў Мастоўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Курылавіцкага сельсавета.
Сезон 2022 ЖФК Смаргонь
У 2022 годзе жаночы футбольны клуб «Смаргонь» прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах на рэспубліканскім узроўні:
Ота Штрандман
Ота Аўгуст Штрандман (Страндман) (Otto August Strandman,, вёска Ванду — , Кадрына, Эстонская ССР) — эстонскі дзяржаўны дзеяч.
У 1918 годзе — міністр юстыцыі. У 1918—1919 гг. — міністр сельскай гаспадаркі ў Часовым урадзе Эстоніі. У 1918 г. быў арыштаваны германскімі акупацыйнымі войскамі. З 9 мая 1919 па 18 лістапада 1919 г. — прэм’ер-міністр і ваенны міністр. У 1920—1921 гг. — міністр замежных спраў. У 1921 годзе — старшыня Рыйгікогу. Быў членам Рыйгікогу першага — пятага скліканняў. У 1924 г. — міністр замежных спраў, затым міністр фінансаў. У 1927—1929 гг. — пасол Эстоніі ў Польшчы, Чэхаславакіі і Румыніі. З 9 ліпеня 1929 года па 12 лютага 1931 года — дзяржаўны старэйшына (кіраўнік дзяржавы). У 1933—1939 гг. — пасол Эстоніі ў Францыі, Бельгіі, Іспаніі і Ватыкане.
Быў адным з лідараў Эстонскай партыі працы. У 1939 годзе вярнуўся на радзіму, жыў на сваім хутары ў Кадрына. У 1941 г. атрымаў позву з’явіцца ў НКУС, што азначала немінучы арышт, з-за гэтага застрэліўся.
Святлана Пятроўна Заскевіч
Святлана Пятроўна Заскевіч (нар. 29 жніўня 1975, Мінск) — беларуская мастачка.
Малявала з дзяцінства, наведвала выяўленчую студыю, 4 гады вучылася ў мастацкай школе. Скончыла Мінскае мастацкае вучылішча, потым Беларускую акадэмія мастацтваў (2001). Спецыялізацыя — графічны дызайн.
Дыпломная праца «Каляндар антрапаграфіі» (у сааўтарстве з сакурсніцай Дар’яй Чарняўскай), у праекце невідавочна адлюстроўваліся фрагменты цела чалавека, у выглядзе пейзажу або ландшафту, агулам 12 сюжэтаў прывязаных да вершаў Іосіфа Бродскага.
Была членам Беларускага саюза дызайнераў, але пакінула творчае аб’яднанне.
З 2001 года працуе ў Нацыянальным банку Рэспублікі Беларусь, вядучы спецыяліст — мастак аддзела распрацоўкі банкнот, манет і экспертызы каштоўнасцей упраўлення арганізацыі і метадалогіі касавай работы Галоўнага ўпраўлення эмісійна-касавых аперацый.
Аўтар дызайну памятных манет Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь.
Першы дызайн як мастака Нацыянальнага банка — памятная манета да 900-годдзя Ефрасінні Полацкай.
Уюннае
Ую́ннае — возера ў Беларусі, у Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці, за 41 км на паўднёвы ўсход ад горада Лунінец, за 2,8 км на поўдзень ад вёскі Града, у пойме ракі Прыпяць.
Возера старычнага тыпу. Знаходзіцца на тэрыторыі ландшафтнага заказніка «Сярэдняя Прыпяць».
Партрэт Міхаіла IV Антонія Радзівіла
«Партрэт Міхаіла IV Антонія Радзівіла» — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў 1733—1737 гадах. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальным музеі ў Варшаве ( MP 4438. MNW). Памер карціны —.
Кацягі
Гісторыя
У 1582 годзе сяло маёнтка Пяцеўшчына ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць І. Быкоўскага. У 1710 годзе вёска на 15 двароў, ёсць карчма, уласнасць Пацея. У 1791 годзе 28 дымоў, карчма, уласнасць Прушынскага і Язвінскага.
Партрэт Міхаіла IV Антонія Радзівіла
Партрэт князя Міхала Антонія Радзівіла адносіцца да серыі партрэтаў ў лаўровым вянку. Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы захоўваліся два партрэты Міхаіла IV Антонія Радзівіла з серыі ў лаўровым вянку (№ 243 або № 247 у вопісе 1939 г.). Дакладнае месцазнаходжанне аднаго з іх невядома. Магчыма, цяпер у польскіх зборах. Другі з партрэтаў (№ 139, на партрэце № 120 у інвентары 1834 г.; № 101 у інвентарах 1857 і 1883 г.; № 120 у інвентары 1928 г.) захоўваўся ў Вялікай сталовай зале (былой Гетманскай) у паўднёвай галерэі. Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. вывезены ў Германію. Вернуты ў Мінск з Берліна ў 1947 г. Перададзены ў Польшчу ў 1950 г. У акце перадачы памеры партрэта запісаны памылкова як 58×52.
Кацягі
Гісторыя
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе Расійскай імперыі. У 1800 годзе вёска ў Мінскім павеце Мінскай губерні, ёсць драўляная капліца, карчма, уласнасць князя Дамініка Гераніма Радзівіла. У 1858 годзе ўласнасць Ельскіх. У 1897 годзе ёсць хлебазапасны магазін, капліца на могілках.
У 1909 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, з 1912 года народнае вучылішча.
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).
З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. З 20 жніўня 1924 года вёска ў Гатаўскім, з 1927 года ў Дзяргайскім сельсавеце Самахвалавіцкага раёна Менскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). У 1926 годзе ў вёсцы працавала кузня, распаўсюджаны сталярны промысел. У 1927 годзе працавала пачатковая школа. З 18 студзеня 1931 года ў падпарадкаванні Менскага гарадскога савета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.
У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй Германіі. Спаленыя 9 двароў, забітыя 64 жыхары.
5 сакавіка 1959 года вёска перададзена са скасаванага Гатаўскага сельсавета ў склад Самахвалавіцкага сельсавета.
Жукова (горад)
Жукова (Żukowo, Żukòwò, Zuckau — Цукау) — горад на поўначы Польшчы, размешчаны за 20 км на захад ад цэнтра Гданьска і за 360 км ад Варшавы, частка агламерацыі Труймяста. Уваходзіць у склад Картузскага павета Паморскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Жукова. Займае плошчу 4,73 км², насельніцтва 6,7 тыс. чалавек (на 2019).
Субальпійскі пояс
Субальпі́йскі по́яс — геаграфічны і горны пояс, размешчаны ніжэй мяжы драўнянай расліннасці і вышэй ляснога горнага пояса. Тэмпература паветра ў субальпійскім поясе падымаецца летам максімум да +24 °C у гарачыя сонечныя дні, а звычайна не дасягае 16 °C. Замаразкі магчымыя ў любы час года. Хоць зімовыя тэмпературы могуць быць вышэй за тыя, што здараюцца на больш нізкіх вышынях, як правіла, вышэй, чым мінус 23 °C, зямля ў гэты час пакрываецца тоўстым снежным покрывам, які захоўваецца на працягу 6—8 месяцаў на працягу года, а некаторыя гурбы растаюць толькі летам. Канвектыўныя ападкі, у асноўным навальнічныя, часта выпадаюць у выглядзе снежнай крупы або граду. Вышыня пояса розная на розных шыротах. Напрыклад, на Каўказе і ў Альпах субальпійскі пояс знаходзіцца на вышыні 1700—2300 м над узроўнем мора, на паўднёвых схілах Гімалаяў на вышыні 3200—4000 м, а ў больш высокіх шыротах яго ўзровень рэзка зніжаецца (напрыклад, на Курыльскіх астравах ён апускаецца да ўзроўню мора).
Характэрны голыя скалы, восыпы, на пакатых схілах — формы мярзлотнага рэльефу. У гарах Забайкалля, Сярэдняй і Усходняй Сібіры месца субальпійскага пояса займае падгальцовы пояс.
Субальпійская расліннасць
Субальпійская расліннасць развіваецца ва ўмовах магутнага снегавога покрыва, высокай і раўнамернай вільготнасці паветра і вільготнасці глебы пры добрым дрэнажы паверхні. Пашырана ў субальпійскім поясе горных абласцей умераных і субтрапічных шырот. Пераважаюць субальпійскія лугі з травастоем вышынёй да 1,5—2,5 м, зараснікі нізкарослых хмызнякоў і кусцікаў (вярба, карлікавая бяроза, ядлоўцы, рададэндраны, хваёвы і кедравы сланікі), травяністыя пустэльныя лугі з нізкарослымі травамі, асветленыя лясы паркавага тыпу (субальпійскае рэдкалессе і крывалессе). Характар расліннасці мяняецца ў залежнасці ад геаграфічнага становішча горнай сістэмы, экспазіцыі і стромкасці схілаў, гаспадарчай дзейнасці чалавека.
Шыркі (Мсціслаўскі раён)
Шы́ркі (, Ширки) — вёска ў Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Капачоўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1811 г. вёска, 40 двароў, 107 жыхароў, у Доўгавіцкай воласці Чэрыкаўскага павета Магілёўскай губерні, уласнасць памешчыка Стахоўскага, які меў тут 649 дзесяцін зямлі і вадзяны млын.У 1883 г. 25 двароў, 128 жыхароў. Акрамя зямляробства частка насельніцтва займалася сталярным промыслам. У 1897 г. 35 двароў, 243 жыхары. У 1909 г. у вёсцы 40 двароў, 279 жыхароў, у маёнтку 1 двор, 2 жыхары (належаў барону фон Корфу).
Курган за 0,5 км на захад ад вёскі, ва ўрочышчы Віскаўшчына, за ракой Кашанкай (вышыня — 1,5 м, дыяметр — 10 м) адкрыў і абследаваў у 1978 г. М. А. Ткачоў.
Станіслаў Плева
Станіслаў Плева (, г. Ваўкавыск, Польская Рэспубліка —, Кракаў) — геафізік, прафесар універсітэта навукі і тэхналёгіі.
Біяграфія
У Ваўкавыску скончыў пачатковую школу і адзін клас гімназіі. У 1946 годзе ў Тарноўскім ліцэі матэматыкі і фізікі атрымаў ступень бакалаўра. Быў салдатам Арміі Краёвай Зямлі Тарноўскай Кракаўскай акругі па мянушцы Янус, з базай Цэзар-Селіна ў Чхове. З’яўляўся членам партызанскай групоўкі паручніка Скорэго і паручніка Метэора ў Волі Строскей.
Дзейнасць ў розныя гады:
Памёр 28 красавіка 2006 года. Пахаванне адбылося ў дзень яго заступніка 8 траўня 2006 года на Сальваторскіх могілках у Кракаве.
Навуковая дзейнасць
Быў аўтарам 125 навуковых прац, апублікаваных у польскіх і замежных часопісах, дзевяці патэнтаў, і велізарнай колькасці даследаванняў у галіне нафтавай прамысловасці. З’яўляецца аўтарам васьмі кніг і сааўтарам міжнароднай публікацыі геатэрмальнага Атласа Еўропы (1992) і сааўтарам шэрагу манаграфій.
Узнагароды
Быў узнагароджаны: Сярэбраным (1953) і Залатым крыжамі Заслугі (1958), крыжам рыцара ордэна адраджэння Польшчы (1970), Крыжам Арміі Краёвай (1998), удастоены звання генеральнага дырэктара Горных спраў III ступені (1981). Яго імя ўпісана ў Кнігу дасягненняў і подзвігаў «Айчынная навука» за доўгую і самаадданую працу.
Галандская хвароба
Галандская хвароба — негатыўная сітуацыя, калі эканоміка моцна залежыць ад экспарту аднаго ці некалькіх відаў сыравіны, якія забяспечваюць значную долю нацыянальнага прыбытку. Гэта прыводзіць да шырокага прытоку ў краіну замежнай валюты і, адпаведна, падаражання валюты нацыянальнай, што прыгнятае іншыя галіны экспарту. У выніку слаба развіваюцца іншыя нацыянальныя вытворчасці.
Паходжанне тэрміна
Адкрыццё галандцамі радовішчаў нафты ў Паўночным моры прывяло да росту нафтавага экспарту, падаражання галандскай валюты і значнага скарачэння традыцыйнага для гэтай краіны экспарту цюльпанаў. Гэта выклікала рост беспрацоўя.
Сітуацыя ў сучаснай Беларусі
Некаторыя беларускія эксперты, у прыватнасці Зміцер Крук, тлумачаць цяперашні стан беларускай эканомікі як класічную «галандскую хваробу», спасылаючыся на вялізную залежнасць краіны ад экспарту нафтапрадуктаў і дэградацыю індустрыяльнага сектару, які адрозніваецца высокім прыбытковым коштам прадукцыі.
NGC 7588
NGC 7588 (іншыя абазначэнні — PGC 70983, MCG 3-59-31, ZWG 454.30, ARAK 581, NPM1G +18.0587) — галактыка ў сузор’і Пегас.
Эрнэст Генры Шэклтан
Сэр Эрнэ́ст Ге́нры Шэ́клтан (Ernest Henry Shackleton, 15 лютага 1874, Кілкі-хаўс, Кілдэр, Ірландыя —, , Паўднёвая Джорджыя) — англа-ірландскі даследчык Антарктыкі, дзеяч гераічнага веку антарктычных даследаванняў. Удзельнік чатырох антарктычных экспедыцый, трыма з якіх камандаваў.
Першы досвед палярных даследаванняў атрымаў у экспедыцыі «Дыскаверы», удзельнік першага паходу да Паўднёвага полюса, пасля якога быў эвакуяваны з-за стану здароўя. У 1907 годзе Шэклтан узначаліў уласную экспедыцыю «Німрада», падчас якой дасягнуў 88° 23' пд. ш., не дайшоўшы да Паўднёвага полюса 97 геаграфічных міль (180 км). За свае дасягненні быў узведзены каралём Эдуардам VII у рыцары.
Пасля дасягнення Паўднёвага полюса Амундсенам (14 снежня 1911 года) і Скотам (17 студзеня 1912 года), Шэклтан заявіў, што перасячэнне ўсяго Антарктычнага мацерыка засталося «адзінай буйной мэтай антарктычных падарожжаў». У 1914 годзе ён арганізаваў Імперскую трансантарктычную экспедыцыю. Паход завяршыўся катастрофай: не дасягнуўшы берагоў Антарктыкі, экспедыцыйнае судна «Эндзьюранс» было заціснута льдамі ў Моры Уэдэла і затанула. Шэклтан здолеў выратаваць усю каманду, пры гэтым не загінуў ніводзін чалавек, аднак яго гераічнасць і прафесійныя якасці не былі годна ацэнены ў Брытаніі ў святле Першай сусветнай вайны. У 1921 годзе ён узначаліў экспедыцыю Шэклтана — Роўэта, аднак яшчэ да пачатку яе працы ў Антарктыдзе сканаў ад сардэчнага прыступу ва ўзросце 47 гадоў і быў пахаваны на востраве Паўднёвая Джорджыя.
Шэклтан быў рознабаковай асобай, спрабаваў балатавацца ў брытанскі Парламент, арганізоўваў камерцыйныя прадпрыемствы, але ў ніводным з іх не дамогся поспехаў. Пасля смерці ён быў на пэўны час занядбаны, але ў сярэдзіне ХХ стагоддзя адбыўся ўсплёск цікавасці да спадчыны Шэклтана, спачатку ў ЗША, а затым і ў Вялікабрытаніі. У 2002 годзе падчас правядзення нацыянальнага апытання «» Шэклтан заняў 11-е месца, тады як Роберт Скот — толькі 54-е.
Сям’я. Дзяцінства і юнацтва
Эрнэст Генры Шэклтан нарадзіўся ў бароніі Кілкі-Хаўс, прыкладна ў 48 км ад Дубліна, дзе яго бацька быў землеўладальнікам. Эрнэст быў другім з дзесяці дзяцей і першым сынам у сям’і. Бацька — Генры Шэклтан (1847—1920), англа-ірландскага паходжання (нашчадак квакераў з Ёркшыру), маці — Генрыэта Ляцісія Сафія Гэвен (1845—1929), паходзіла з, яе сям’я — нармандскага паходжання, яны пасяліліся ў Ірландыі з XIII стагоддзя. У Шэклтанаў з 1600 года былі ўласны герб і дэвіз «Стойкасцю пераможам» (Fortitudine vincimus, By endurance we conquer). Адным з аддаленых продкаў Шэклтана быў знакаміты мараплавец. Малодшы брат Э. Шэклтана — Фрэнк (1876—1941) — у 1907 годзе быў арыштаваны па абвінавачванні ў выкраданні каронных знакаў адрознення, але апраўданы.
У 1880 годзе Генры Шэклтан адважыўся змяніць сваё жыццё; пакінуўшы даведзены да галечы маёнтак (у Ірландыі тады назіраўся агульны заняпад сельскай гаспадаркі), ён перавёз сям’ю ў Дублін, дзе стаў вывучаць медыцыну ў. У 1884 годзе Шэклтаны пакінулі Ірландыю і пераехалі ў прыгарад Лондана, дзе галава сямейства спадзяваўся знайсці багатую практыку (усяго Г. Шэклтан прапрацаваў урачом больш за 30 гадоў). Журналіст і гісторык выказаў дапушчэнне, што сваю ролю ў пераездзе магло згуляць і англа-ірландскае паходжанне Шэклтанаў, паколькі ў 1882 годзе ірландскія нацыяналісты забілі, міністра па справах Ірландыі, што прывяло да абвастрэння нацыянальных супярэчнасцей.
Эрнэст Шэклтан рана захапіўся чытаннем, якое стымулявала цікавасць да прыгод. Да 11-гадовага ўзросту ён атрымліваў хатняе выхаванне і адукацыю, а далей быў аддадзены ў падрыхтоўчую школу ў Вэст-Хіле, Далвіч, на паўднёвы ўсход ад Лондана. У 13 гадоў ён паступіў у Далвічскі каледж, прычым ніколі не бліскаў поспехамі ў вучэнні. Ён адрозніваўся спакойным норавам, але ахвотна ўступаў у бойкі, калі аднакашнікі спрабавалі казаць штосьці пра яго паходжанне або высмейвалі ірландскі акцэнт. Пазней ён успамінаў, што вучыцца яму было сумна, і сцвярджаў, што з школьнага курсу геаграфіі ён не запомніў амаль нічога, а вывучэнне літаратуры зводзілася да чытання і аналізу ўрыўкаў з нацыянальных паэтаў і празаікаў. Тым не менш, Шэклтан выпусціўся пятым па паспяховасці ў класе з 31 чалавека.
Гандлёвы флот
Скончыўшы школу, 16-гадовы Шэклтан не пажадаў працягваць адукацыю, бацькі дазволілі яму стаць мараком, хоць бацька спадзяваўся, што старэйшы сын успадкуе яго прафесію лекара. Тады існавала вакансія кадэта на навучальным караблі «Брытанія», якую сям’я не магла дазволіць сабе па фінансавых меркаваннях, не ўдалося Шэклтану стаць кадэтам і ў вучылішчы гандлёвага флоту. Прыйшлося ісці матросам на паруснік, асвойваць прафесію на практыцы. Бацька змог забяспечыць Шэклтану месца ў North Western Shipping Company, у якой Эрнэст праслужыў 4 гады на ветразніку Hoghton Tower, здзейсніўшы на ім два далёкія плаванні ў Перу і Чылі і адзін кругасветны ваяж, атрымаўшы навыкі зносін з людзьмі ўсіх сацыяльных слаёў.
У жніўні 1894 года Шэклтан здаў экзамен на званне памочніка капітана гандлёвага флоту і атрымаў месца трэцяга памочніка на трампавым параходзе (гэта значыць такім, які не мае порта прыпіскі) Monmouthshire кампаніі Welsh Shire Line. Праз два гады паводле вынікаў плавання ў Сінгапур ён здаў экзамены на званне першага памочніка і ў 1898 годзе атрымаў званне капітана гандлёвага флоту, якая давала яму права камандавання брытанскім караблём ў любых шыротах Сусветнага акіяна. У тым жа 1898 годзе Шэклтан паступіў на службу ў прэстыжную кампанію Union-Castle Line, якая здзяйсняла паштова-пасажырскія перавозкі паміж Саўтгемптанам і Кейптаўнам. На думку яго таварышаў па службе, Шэклтан вылучаўся сярод маладых афіцэраў начытанасцю (цаніў Кітса і ) і колам інтарэсаў, пазбягаў кампаніі і быў замкнёны. Яшчэ ў 1895 годзе Шэклтан даведаўся аб паспяховай высадцы Карстэна Борхгрэвінка на ўзбярэжжа Антарктыды і пазней прызнаваўся, што менавіта гэтыя весткі заахвоцілі яго стаць палярнікам.
Пасля пачатку Шэклтана перавялі на ваенны транспарт Tintagel Castle, дзе ён пазнаёміўся з лейтэнантам Седрыкам Лонгстафам, чый бацька — сэр Льюэлін Лонгстаф — быў галоўным спонсарам Нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі. Шэклтан скарыстаўся гэтым знаёмствам для сустрэчы з Лонгстафам-старэйшым, паколькі захацеў удзельнічаць у экспедыцыі. Шэклтан сваім энтузіязмам выклікаў на Лонгстафа ўражанне, і той прадставіў яго сэру Клементу Маркхэму — галоўнаму арганізатару экспедыцыі. 17 лютага 1901 года Шэклтан быў зацверджаны на месца трэцяга памочніка камандзіра экспедыцыйнага барка «Дыскаверы»; паводле Хантфарда, пасля прызначэння ён быў залічаны ў рэзерв Каралеўскага ВМФ у званні малодшага лейтэнанта. Шэклтан пры гэтым лічыўся служачым Union-Castle Line у адпачынку, але на самой справе на службу ў гандлёвы флот ён так і не вярнуўся. У ліпені 1901 года Шэклтан уступіў у масонскую ложу Navy № 2612 Аб’яднанай Вялікай ложы Англіі.
Першая экспедыцыя
Ідэю нацыянальнай брытанскай экспедыцыі ў Антарктыду з 1898 года адстойваў Клемент Маркхэм, дзякуючы пратэкцыі якога кіраўніком паходу стаў лейтэнант Каралеўскіх ВМФ Роберт Скот, які незадоўга да пачатку работы экспедыцыі атрымаў званне. Экспедыцыя павінна была вырашаць шырокае кола задач, уключаючы натуральнанавуковыя і геаграфічныя. Тым не менш, з-за шэрагу рознагалоссяў, не ўзяло экспедыцыю пад свой патранат і не дазволіла падняць ваенна-марскі сцяг, Скоту прыйшлося самому падбіраць сабе каманду. Камандзір аддаваў перавагу абапірацца на ваенных маракоў як звыклых да дысцыпліны, на борце быў усталяваны ваенны лад. Шэклтану прыйшлося з гэтым змірыцца, хоць ён аддаваў перавагу менш фармальнаму стылю кіраўніцтва. У яго кантракце былі пералічаныя асабістыя абавязкі: «Адказны за даследаванні марской вады, адказны за харчаванне ў кают-кампаніі, захоўванне харчовых прыпасаў у труме; акрамя таго — адказны за арганізацыю забаў».
«Дыскаверы» адплыў з Лондана 31 ліпеня 1901 года, у Антарктыду ён прыбыў 8 студзеня 1902 года, наведаўшы па шляху Кейптаўн і Новую Зеландыю. Пасля прыбыцця на Ледзяны бар’ер Роса Шэклтан 4 лютага ўдзельнічаў ва ўздыме на паветраным шары, узятым з мэтай разведкі. Эдвард Адрыян Уілсан назваў гэта мерапрыемства «поўным вар’яцтвам». Разам з навукоўцамі Э. Уілсанам і Хартлі Ферарам Шэклтан здзейсніў паход па лёдзе для пошуку бяспечнай дарогі да шэльфавага ледавіка.
Паводле слоў самога Скота, паход да полюса, які пачаўся 2 лістапада 1902 года, быў «сумессю поспехаў і няўдач». На 59-ы дзень паходу вымярэнні паказалі 82° 17' пд. ш., аднак гэта было дасягнута коштам небяспечнага знясілення людзей, якім так і не ўдалося наладзіць кантакт з ездавымі сабакамі. Лайкі не маглі цягнуць перагружаныя санкі, не слухаліся пагонцаў, а таксама пастаянна хварэлі з-за кепскай ежы. Усе 22 ездавыя сабакі ўпалі падчас маршу, самі Скот, Шэклтан і Уілсан пакутавалі ад, абмаражэнняў, а да Каляд з’явіліся сімптомы цынгі. Каляды адсвяткавалі арыгінальна: Шэклтан дастаў са шкарпэтак кавалкі пудынгу з разынкамі і застылы кавалак штучнага мёду.