cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нападаючы (футбол)
Цэнтрфорвард
Іншыя забіваюць галы, зарабляючы іх выключна дзякуючы ўменню валодання мячом. Атрымліваючы перадачу, яны на высокай хуткасці прарываюцца ў штрафную і падманнымі рухамі вызваляюцца ад абароны; застаўшыся сам-насам з галкіперам або пустой брамай, убіваюць мяч у сетку. Такой гульнёй адрозніваліся і адрозніваюцца Цьеры Анры, Ёхан Кройф, Майкл Оўэн, Фернанда Торэс, Фёдар Чаранкоў.
Шматлікія, асабліва вялікія, гульцы выдатна выкарыстоўваюць усе прыёмы для таго, каб дамагчыся выніку. Пеле, Дыега Марадона, Марка ван Бастэн, Юрген Клінсман маглі скарыстацца любой магчымасцю дзякуючы сваім шырокім уменням і здольнасці чытаць гульню, выкарыстаць нестандартны ход і забіць мяч у вароты.
Адцягнены форвард
Адцягнены форвард звычайна гуляе паміж нападаючымі і паўабаронай. Упершыню з нападаючым на такой пазіцыі стала гуляць зборная Венгрыі канца 40-х — сярэдзіны 50-х, у якой гэтую ролю выконваў Ферэнц Пушкаш. Каманда Выдатных венграў, як яе звалі тады, была лідарам сусветнага футбола і стала адной з вялікіх каманд усіх часоў.
Папулярнасць гэтай пазіцыі прынесла зборная Італіі; trequartista — гулец, які не гуляе ні ў нападзе, ні ў паўабароне, але трымае ўсе ніткі гульні, як цяпер прынята казаць — плэймэйкер. У Іспаніі гэтую ролю завуць mediapunta, у Англіі — пазіцыя Тэдзі Шэрынгема.
Незалежна ад назвы такі гулец выконвае не толькі задачы нападу, але і абарончыя. На гэтае месца выбіраецца альбо паўабаронца з добрымі атакавальнымі здольнасцямі, альбо нападаючы, здольны добра гуляць у адбіранні мяча. Так павялося, што часцей за ўсё гулец гэтага амплуа мае дзясяты нумар. Пад гэтым нумарам выступала вельмі шмат вядомых футбалістаў, ад Пеле да Зінедзіна Зідана.
NGC 6609
NGC 6609 (іншыя абазначэнні — MCG 10-26-25, ZWG 301.21, 7ZW 773, KAZ 190, PGC 61559) — галактыка ў сузор’і Дракон.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Танкінская рэзалюцыя
Тэкст Танкінскай рэзалюцыі
Сумесная рэзалюцыя Кангрэса № 1145 ад 7 жніўня 1964 г.
Кангрэс падтрымлівае рашучасць Прэзідэнта, як Галоўнакамандуючага прыняць усе неабходныя меры каб адбіваць любы ўзброены напад на сілы Злучаных Штатаў і прадухіляць далейшую агрэсію.
Раздзел 2. Злучаныя Штаты разглядаюць жыццёва важнымі для сваіх нацыянальных інтарэсаў падтрымку міра ў свеце і бяспекі ў Паўднёва-Усходняй Азіі. Згодна Канстытуцыі Злучаных Штатаў і статуту Арганізацыі аб’яднаных нацый, а таксама сваіх абавязкаў па Дагавору аб калектыўнай бяспецы Паўднёва-Ўсходняй Азіі Злучаныя Штаты гатовы, а Прэзідэнт мае намерам прыняць усе неабходныя меры, у тым ліку і выкарыстанне ўзброеных сіл, для дапамогі дзяржавам-членам Дагавора аб калектыўнай бяспецы Паўднёва-Усходняй Азіі ці краінам, узгаданым у пратаколе гэтага дагавора, калі яны просяць дапамагчы абараніць сваю свабоду.
Раздзел 3. Гэта рэзалюцыя застаецца ў сіле, пакуль Прэзідэнт не вырашыць, што мір і бяспека ў гэтым рэгіёне забяспечаны ў патрэбнай ступені міжнароднымі ўмовамі, створанымі намаганнямі Арганізацыі аб’яднаных нацый ці іншым чынам, калі толькі Кангрэс не адменіць яе датэрмінова іншай рэзалюцыяй.
Парламент Казахстана
Парламент Рэспублікі Казахстан (Қазақстан Республикасының Парламенті) - вышэйшы прадстаўнічы орган (парламент) Рэспублікі Казахстан, які ажыццяўляе заканадаўчыя функцыі.
Гісторыя
Казахстанскі парламент прыйшоў на змену аднапалатнаму Вярхоўнаму Савету Казахскай ССР, які ўпершыню быў сфармаваны на аснове Канстытуцыі Казахскай ССР 1937 а, а затым - на аснове Канстытуцыі Казахскай ССР 1978 і Канстытуцыі Рэспублікі Казахстан 1993. За час свайго існавання Вярхоўны Савет абіраўся 13 разоў.
У 1993 дэпутаты саветаў ўсіх узроўняў, аж да Вярхоўнага Савета, пачалі складаць з сябе паўнамоцтвы. Менш чым за паўтара месяца сістэма саветаў у рэспубліцы самаліквідавалася - больш за 25% дэпутатаў саветаў склалі свае паўнамоцтвы. У снежні 1993 на сесіі Вярхоўнага Савета было прынята рашэнне аб яго самароспуску і перадачы ўсіх паўнамоцтваў да новых выбараў прэзідэнта.
7 сакавіка 1994 адбыліся выбары ў новы парламент, які складаецца з 177 дэпутатаў. 11 сакавіка 1995 прэзідэнт Н. Назарбаеў падпісаў Указ «Аб мерах, якія вынікаюць з пастановы Канстытуцыйнага суда», на падставе гэтага ўказа Парламент быў абвешчаны распушчаным.
14-я армія (Германская імперыя)
14-я а́рмія (14. Armee / Armeeoberkommando 14 / A.O.K. 14) — воінскае аб’яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны.
Вестманланд (лен)
Лен Вестманланд (Västmanlands län) — лен, размешчаны ў цэнтральнай Швецыі ў правінцыі Вестманланд. Мяжуе з ленамі Седэрманланд, Эрэбру, Даларна і Упсала. Цэнтральны горад - Вестэрос.
14-я армія (Германская імперыя)
Была сфармавана ў верасні 1917 года ў Крайнбурзе для баявых аперацый супраць Італіі. З 10 лістапада штаб арміі размяшчаўся ў Віторыа-Венэце. Увесь час свайго існавання 14-я армія дзейнічала выключна на Італьянскім фронце. Была расфармавана 22 студзеня 1918 года.
Гісторыя баявых дзеянняў
Пасля 11 бітвы пры Ізонцы, калі аўстра-венгерскія войскі былі знясілены і не здолелі б вытрымаць новых атак італьянцаў, яны зноў звярнуліся да германцаў за дапамогай і тыя, апасаючыся калапсу на Італьянскім фронце, паслалі сем дывізій, 540 гармат, 216 мартыраў і каля 100 самалётаў з Заходняга і Усходняга франтоў. Дзеля кантролю гэтых войскаў была створана новая 14-я армія пад камандаваннем генерала ад інфантэрыі Ота фон Белава, якая размясцілася паміж Толміным і Бовецам. Для ўдзелу ў Бітве пры Капарэце ў склад арміі былі дададзены некалькі аўстра-венгерскіх дывізій.
Пасле паспяховага пачатку наступальнай аперацыі фронт хутка зноў замарудзіўся і завязалася пазіцыйная вайна. Вышэйшае германскае камандаванне вырашыла зняць гэтыя сілы для выкарыстання на іншым фронце. 23 студзеня 1918 года штаб арміі быў адклікан і на яго базе на Заходнім фронце была створана 18-я армія. Германскія войскі на Італьянскім фронце засталіся толькі ў складзе 51 корпуса, які заставаўся там аж да зняцця ў лютым 1918 года.
Камандуючыя
Увесь час існавання арміі ёю камандаваў генерал ад інфантэрыі Ота фон Белаў
Аляксандр Ірадзіёнавіч Вятрынскі
Аляксандр Ірадзіёнавіч Вятрынскі — інжынер-архітэктар.
Мажайскі
Мажа́йскі — прозвішча.
Аляксандр Ірадзіёнавіч Вятрынскі
Біяграфія
З 5 кастрычніка 1883 года да 1887 года займаў пасаду малодшага інжынера віцебскага губернскага будаўнічага аддзялення.
Тон (правінцыя Трэнта)
Тон (Ton) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Трэнціна — Альта-Адыджэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Трэнта.
Насельніцтва складае 1271 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 49 чал./км². Займае плошчу 26 км². Паштовы індэкс — 38010. Тэлефонны код — 0461.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santa Maria Assunta.
Чахахбілі
Чахахбі́лі (ჩახოხბილი) — рагу з птушкі, нацыянальная грузінская страва.
Першапачаткова рабілася з фазана (ხოხობი — [хахобі]), але ў цяперашні час з любога мяса птушкі, а асабліва хатняй курыцы.
Страва падрыхтоўваецца з кавалачкаў філе птушкі, тушаных у таматным соусе, з даданнем спецый і часнака. Характэрнай асаблівасцю чахахбілі з'яўляецца папярэдняе (да тушэння) так званае сухое запяканне птушкі на працягу 15 хвілін без дадання якога-небудзь тлушчу
Часам пры падрыхтоўцы гэтай стравы вада не дадаецца, вільгаць ў страве выкарыстоўваецца толькі з гародніны, пераважна цыбулі. Астатняе — інтэрпрэтацыі кухароў.
Бжэгскі павет
Бжэгскі павет (Powiat brzeski) — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Апольскага ваяводства. Цэнтр павета — горад Бжэг. Павет утвораны ў выніку адміністрацыйнай рэформы ў 1999 годзе. Займае плошчу 876,52 км². Насельніцтва павета складае 91 тыс. чалавек.
Вялікія Лепясы
Вялі́кія Лепясы́ (, Великие Лепесы) — вёска ў Кобрынскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Буховіцкага сельсавета.
У 1940—1959 гадах цэнтр Лепясоўскага сельсавета.
NGC 6612
NGC 6612 (іншыя абазначэнні — MCG 6-40-11, ZWG 200.14, 1ZW 204, PGC 61665) — галактыка ў сузор’і Ліра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Беларуска-польска-руска-лацінскі батанічны слоўнік
Змяшчае 424 слоўнікавыя артыкулы з беларускімі народнымі назвамі раслін і адпаведнікамі ў польскай, рускай і лацінскай мовах: званец — dzwoniec pospolity — погремок — rhinanthus vulgaris; сытнік — rozchodnik ostry — очиток острый — sedum acre; трыбулька — trybulka — лук мелкий — allium schoenoprasum.
Навуменка
Навуменка — прозвішча.
Рамантычны нацыяналізм
Рамантычны нацыяналізм (таксама нацыянальны рамантызм, арганічны нацыяналізм, ідэнтычны нацыяналізм) - форма нацыяналізму, у якім дзяржава атрымлівае сваю палітычную легітымнасць, як следства арганічнага адзінства тых, хто ёю кіруе. Гэта ўключае, у залежнасці ад канкрэтнага спосабу, мовы, расы, культуры, рэлігіі і звычаі нацый у іх першасных пачуццях, тых, хто «нарадзіўся» у рамках сваёй культуры. Гэтая форма нацыяналізму ўзнікла як рэакцыя на дынастычную або імперскую гегемонію, якая ацэньвала легітымнасьць дзяржавы «зверху ўніз», пачынаючы з манарха ці іншага органа, які апраўдваў сваё існаванне. Падобная канцэпцыя у канчатковым рахунку, з пункту гледжання той эліты, з'яўляецца вытворнай ад Бога ці багоў.
Сярод ключавых тэм рамантызму і яго спадчыны культурная аснова рамантычнага нацыяналізму таксама займае цэнтральнае месца ў постасветніцкім мастацтве і палітычнай філасофіі. З самых першых момантаў зараджэння, з акцэнтам на развіццё нацыянальных моў і фальклору, духоўная каштоўнасць мясцовых звычаяў і традыцый, рухаў, якія перакраілі карту Еўропы і прывялі да заклікаў да "самавызначэння" нацыянальнасцяў, нацыяналізм быў адным з ключавых пытанняў у рамантызме, у вызначэнні яго ролі, праяў і ўплыву.
Гісторыя Таджыкістана
Першымі дзяржавамі на тэрыторыі Таджыкістана сталі Бактрыя і Сагдыяна. Да 1220 года тэрыторыя ўваходзіла ў розныя імперыі і дзяржавы. З 1220 да 1370 года тэрыторыя Таджыкістана была ў складзе Мангольскай імперыі Чынгісхана. Неўзабаве была заснаваная Усходняя Бухара — ханства, якое займала тэрыторыі сучасных Таджыкістана і Узбекістана. У сярэдзіне XIX стагоддзя Усходняя Бухара стала часткай Расійскай імперыі. У 1924 годзе паводле нацыянальнай прыкметы былі ўтвораныя асобныя Туркменская ССР, Узбекская ССР і Таджыкская АССР у складзе апошняй. Ад 1929 года Таджыкістан — самастойная саюзная рэспубліка са сталіцай у горадзе Сталінбад, якому ў 1961 годзе была вернутая гістарычная назва — Душанбэ. Незалежнасць абвешчана 9 верасня 1991 года, але неўзабаве ў краіне пачалася грамадзянская вайна паміж урадам і ісламісцкай апазіцыяй. Заканчэнне вайны ў 1997 годзе адбылося пры садзейніцтве Расіі — апазіцыя была ўключана ва ўрад, а Эмамалі Рахмон застаўся прэзідэнтам.
Найстаражытны перыяд
Да эпохі ранняга (ніжняга) палеаліту ў Таджыкістане ставяцца стаянкі Кульдара, Ханака II, Обі-Мазары-6 (600—900 тыс. г. н.), Кашкурган-1 (400—500 тыс. г. н.), Каратау I і Лахуты I (каля 300—200 тыс. г. н.). На аснове мікраіндустрыі Кульдары (каля 900 тыс. г. н.) фармавалася індустрыя ранняга і сярэдняга палеаліту Таджыкістана.
На стаянцы Ханака III выяўлены дакладныя сляды прымянення агню — агмені адкрытага тыпу, якія датуюцца ўзростам 180—240 тыс. гадоў. Для стаянкі Дустам на плато Харгушан атрымана тэрмалюмінесцентная дата 71,5 ± 15,6 тыс. гадоў.
На стаянцы Худжы самы старажытны мусцьерскі культурны пласт датуецца ўзростам 42110+2440/-1870 г. н. У ім знойдзены зуб Khudji 1, які на думку А. А. Зубава і Э. Трінкауса належаў ня неандэртальцу, а архаічнаму Homo sapiens sapiens.
Да верхняга палеаліту ставяцца стаянкі Шугноу і Харкуш. Геаметрычныя мікраліты дамінавалі на мезалітычных стаянках Туткаул, Ак-Таньгі, Обі-Кіікаў.
Бактрыя
Бактрыя — гістарычная вобласць на сумежных тэрыторыях Узбекістана, Таджыкістана і Афганістана паміж горным ланцугом Гіндукуша на поўдні і Ферганскай далінай на поўначы. Сталіцай краіны быў горад Бактрыі на тэрыторыі паўночнага Афганістана. Бактрыйцы размаўлялі на вымерлай бактрыйска-іранскай мове, якая належыць да індаеўрапейскай моўнай сям’і. Бактрыя была месцам арыйскага засялення да падзелу арыйскіх плямёнаў на іранскія і індыйскія, а таксама месцам нараджэння зараастрызму.
Сагдыяна
Сагдыяна (Согд) — яшчэ адна краіна, у склад якой уваходзілі большая частка Узбекістана і Сагдыйская вобласць Таджыкістана. Назва Согд упершыню згадваецца ў свяшчэннай кнізе «Авесце». Мяркуюць, што гэта слова мела наступныя значэнні: «свяшчэнны», «запалены» або «чысты». У VIII стагоддзі да нашай эры тут была заснавана сталіца дзяржавы — Мараканда.
У 329—327 да н.э. насельніцтва Согда на чале са Спітаменам (забіты ў 327 да н.э. ) аказала зацятае супраціўленне Аляксандру Македонскаму. Аляксандр Македонскі аб’яднаў Сагдыяну і Бактрыю ў адну сатрапію, кіраваць якой быў прызначаны Філіп. Па некаторых даных, Кіропаль (Істараўшан) быў пераназваны ў Александрыю Эсхату (Александрыя Крайняя) Аляксандрам Македонскім.
Пасля смерці Аляксандра Македонскага (323 да н.э.) праз 2 гады паводле пагаднення ў Трыпарадысе Сагдыяна разам з Бактрыяй дасталася сатрапу Арыі Стасанору. У 305 годзе да н.э. гэтыя ўладанні былі заваяваны царствам Селеўкідаў. У сярэдзіне III ст. да н.э. гэта сатрапія была ператворана Дыядотам у Грэка-бактрыйскае царства, якое праіснавала да II стагоддзя.
Пасля падзення Ахеменідаў
Пасля смерці цара Аляксандра ў 323 годзе яго імперыя распадаецца. Таджыкістан уваходзіць у склад дзяржавы Селеўкідаў. Аднак затым з-за ўнутранага палітычнага крызісу, каля 250 да н.э, намеснікам (эпархам) Бактрыі Дыядотам заснавана Грэка-Бактрыйскае царства ў выніку адасаблення сярэднеазіяцкіх тэрыторый. Праз стагоддзе гэта царства захапілі масагеты, і паміж 140—130 да н.э. яно перастала існаваць. На яго месцы ўзнікла Кушанскае царства.
Эфталіты
У IV стагоддзі адбываецца аб’яднанне ўсходнеіранскіх плямён у Эфталіцкае царства. Эфталіты пакараюць значную частку Сярэдняй Азіі, Афганістана, паўночна-заходняй Індыі і ўсходняга Туркестана (цяпер тэрыторыя Кітая). У пачатку V ст. яны разгарнулі ваенныя дзеянні супраць дзяржавы Сасанідаў, якую прымусілі плаціць сабе даніну, у 460-я г. пакарылі паўночна-заходнюю Індыю. Эфталіцкае аб’днанне было нетрывалым і распалася пад ударамі войск індыйскіх, сасанідскіх і цюркскіх войскаў: у Індыі ў 530-я г., у Сярэдняй Азіі і Афганістане ў 560-я г. Пасля тэрыторыя Таджыкістана пераходзіць да Сасанідаў.
Ісламскі перыяд
У VII стагоддзі рэгіён пакараюць арабы. З гэтага перыяду ў Таджыкістане пачынаецца распаўсюджванне ісламу. На працягу наступных стагоддзяў краіна знаходзілася пад уладай розных мусульманскіх дынастый: Амеяды, Абасіды, Тахірыды, Сафарыды, Саманіды. Ісмаіл Самані, прадстаўнік апошняй дынастыі, заснаваў у 875 годзе сваю дзяржаву з цэнтрам у горадзе Бухара. Пры ім навука, мастацтва і культура таджыкскага народа дасягнула высокага ўзроўню. Дзяржава Саманідаў праіснавала больш за 100 гадоў мірным жыццём, што спрыяла росквіту ў ім гарадоў, рамёстваў, развіццю земляробства і гандлю, горнай справы.
У IX—X стагоддзях праходзіла завяршэння працэсу фарміравання таджыкскага народа і яго першай незалежнай дзяржаўнасці. Але паступова класавая барацьба, феадальныя звады і частыя набегі цюркскіх качэўнікаў расхістаў і аслабілі Саманідскую дзяржаву, якая ў 999 годзе пала пад ударамі цюркамоўных плямёнаў. На яго развалінах заснавалі сваю магутнасць дынастыі Караханідаў (на поўначы) і Газневідаў (на поўдні)
Мангольскі перыяд
У 1215 годзе манголы пачалі вайну супраць Кара-кіданскага ханства, перамогшы якое, яны ўсталявалі мяжу з харэзмшахам Мухамадам ібн Текешам. Харэзмшах Ургенча правіў велізарнай мусульманскай Харэзмскай дзяржавай, якая працягнулася ад Паўночнай Індыі да Каспійскага і Аральскага мораў, а таксама ад сучаснага Ірана да Кашгарыі. Яшчэ ваюючы з імперыяй Цзінь, Чынгісхан пасылаў да харэзмшаха паслоў з прапановай саюза, аднак апошні вырашыў не цырымоніцца з мангольскім прадстаўнікамі і загадаў пакараць смерцю.
У 1220, падчас распаду Мангольскай імперыі, утварыўся Чагатайскі улус. Аднак гэта дзяржава праіснавала толькі да 1370, калі яе захапіў Тамерлан. Яго нашчадкі кіравалі Сярэдняй Азіяй да пачатку XVI стагоддзя.
Новы час
У 1867 годзе бухарского дзяржава становіцца васалам Расійскай імперыі. У 1885 годзе на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана адбылося буйное паўстанне супраць падатковай палітыкі бухарского эмірата. У царскі перыяд на тэрыторыі Таджыкістана з’явіліся першыя публічныя бібліятэкі — у 1910 годзе яны былі адкрыты ў Ура-Тюбэ, Джызаке, Хаджэнт, Ката-Кургане.
Моніка Крымадзі
Моніка Крымадзі (Monika Kryemadhi) (, Дыбер, Дыберская вобласць, Народная Сацыялістычная Рэспубліка Албанія) — албанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Адмовілася ад пасады першай лэдзі Албаніі — перадаўшы гэтую ролю старэйшай дачкі Боры.
Біяграфія
Скончыла сярэднюю школу ў Тыране. З 1992 года вучылася на прыродазнаўчым факультэце Тыранскага ўніверсітэта па спецыяльнасці хімік-арганік.
У 1991 годзе была адным з членаў-заснавальнікаў FRESSH (моладзевая арганізацыя Сацыялістычнай партыі Албаніі). У студзені 1992 года яна была абрана членам прэзідыума, а ў маі таго ж года яна была абрана генеральным сакратаром I і II кангрэсаў FRESSH. Да красавіка 2002 займала пасаду прэзідэнта FRESSH. З 1995 па 2000 год яна абіралася віцэ-прэзідэнтам IUSY.
З 1999 года вучылася ў Еўрапейскім цэнтры па вывучэнні пытанняў бяспекі імя Джорджа Маршала ў Гарміш-Партэнкірхене. На парламенцкіх выбараз 2001 года была абрана дэпутатам Народнага сходу Албаніі. Двойчы абіралася ў муніцыпальны савет Тыраны, ад якога яна стала сакратаром дэлегацыі ў Савеце Еўропы.
У 2000—2002 гадах вучылася на эканамічным факультэце Тыранскага ўніверсітэта, атрымала ступень магістра па бізнес-адміністраванні. Працягнула навучанне ў аспірантуры.
У верасні 2004 года яна стала адным з заснавальнікаў партыі Сацыялістычны рух за інтэграцыю (LSI), якая адкалолася ад Сацыялістычнай партыі Албаніі. 5 ліпеня 2017 года была абрана новым старшынёй Сацыялістычнага руху за інтэграцыю. На парламенцкіх выбарах 2021 года Сацыялістычны рух за інтэграцыю (LSI) пад старшынствам Монікі Крымадзі пацярпеў поўнае фіяска, набраўшы 6,81% і атрымаўшы толькі 4 мандаты, што на 15 мандатаў менш, чым на парламенцкіх выбарах 2017 года.
Публічная дзейнасць
Моніка Крымадзі праспявала дуэтам з Майліндай Брэгу на албанскім музычным конкурсе Kënga Magjike у 2005 годзе, на якім была адным з членаў журы.
Канстанцін (Булычоў)
Епіскап Канстанцін (свецкае імя Канстанцін Якімавіч Булычоў; нарадзіўся, Арлоў, Вяцкая губерня  — , Масква) — праваслаўны дзеяч, епіскап.
Гарыздрычы
Гары́здрычы (, Гориздричи) — вёска ў Кобрынскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Буховіцкага сельсавета.
Канстанцін (Булычоў)
Біяграфія
У 1881 годзе скончыў фізіка-матэматычны факульцет Санкт-Пецярбургскага універсітэта. Працаваў банкаўскім служачым. У 1890 годзе паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію, якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата багаслоўя. 29 студзеня 1892 года прыняў манашаскі пострыг, рукапаложаны ў іерадыякана (21 лютага 1892), у іераманаха (7 лістапада 1893). У 1894—1896 гадах назіральнік Аляксандра-Неўскага духоўнага вучылішча ў Санкт-Пецярбургу.
З 23 красавіка 1904 года да верасня 1911 года епіскап Самарскі і Стаўрапольскі. З  кастрычніка 1911 года епіскап Магілёўскі і Мсціслаўскі. 6 мая 1915 года узведзены ў сан архіепіскапа. Удзельнік Памеснага Сабора ў Маскве ў  1917—1918 гадах. Прыхільнік Патрыяршаства.
Рыбнае (возера)
Ры́бнае возера  — бяссцёкавае возера ў Беларусі, у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці, у басейне ракі Рыта. Знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад Брэста, за 4 км на ўсход ад аграгарадка Вялікія Радванічы.
Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,9 км, найбольшая шырыня 0,3 км. Даўжыня берагавой лініі 2,15 км. Катлавіна возера авальнай формы, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны дасягаюць вышыні 2 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі месцамі забалочаныя. Возера бяссцёкавае.
Соф’я Андрэеўна Сапега
Біяграфія
Соф’я Сапега нарадзілася 10 лютага 1998 года ва Уладзівастоку. Яе бацькі — Андрэй Сапега і Ганна Дудзіч, сястра — спявачка Ева Стар. Ва ўзросце васьмі гадоў Соф’я пераехала разам з маці ў Беларусь, у горад Пінск, але засталася грамадзянкай Расіі. У 2015 годзе яна скончыла школу ў Мінску і паступіла ў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт у Вільнюсе, дзе вучылася па спецыяльнасці «Еўрапейскае права і права Еўрапейскага саюза», пазней пачала праходзіць практыку на польскім спадарожнікавым тэлеканале «Белсат», які вяшчае ў асноўным на беларускай мове. Не пазней за канец 2020 года Сапега пачала сустракацца з беларускім журналістам і палітычным актывістам Раманам Пратасевічам, адным з заснавальнікаў тэлеграм-канала NEXTA. У маі 2021 года яна адпачывала з Раманам у Грэцыі. Самалёт, на якім Сапега і Пратасевіч вярталіся 23 мая ў Вільнюс, зрабіў вымушаную пасадку ў Мінску, і там іх абодвух затрымалі.
Першапачаткова Сапега была затрыманая, паводле афіцыйных даных, на 72 гадзіны як падазраваная «ў здзяйсненні ў перыяд са жніўня па верасень 2020 года злачынстваў, прадугледжаных некалькімі артыкуламі Крымінальнага кодэкса Беларусі». Яе змясцілі ў СІЗА на Акрэсціна, пазней перавезлі ў СІЗА КДБ. Знаходжанне пад вартай было падоўжанае да двух месяцаў.
26 мая 2021 года Аляксандр Лукашэнка назваў Сапегу «саўдзельніцай» Пратасевіча. 29 мая 2021 года кіраўнікі Расіі і Беларусі Уладзімір Пуцін і Аляксандр Лукашэнка абмеркавалі гэтую сітуацыю. Прэс-сакратар Пуціна Дзмітрый Пяскоў пазней распавёў, што за лёсам Сапегі ў Крамлі сочаць, але пры гэтым прымаюць да ўвагі наяўнасць у яе віду на жыхарства ў Беларусі.
Соф’ю Сапегу вінавацяць у адміністраванні Telegram-каналу «Чёрная книга Беларуси», дзе публікуюцца персанальныя звесткі сілавікоў. Ад 20 кастрычніка яна пад хатнім арыштам у кватэры бацькоў у Лідзе. 21 снежня 2021 года Следчы камітэт паведаміў, што яе справу перадалі ў пракуратуру.
7 чэрвеня 2023 года Лукашэнка памілаваў Соф’ю Сапегу. Яе перадалі з папраўчай калоніі ў Гомелі дэлегацыі Прыморскага краю на чале з губернатарам Алегам Кажамякам.
Рэакцыя на арышт
Блізкія Соф’і сцвярджаюць, што яна не займалася палітыкай і не ўдзельнічала ў беларускіх пратэстах. На іх думку, прызнанням, якія прагучалі пасля арышту, верыць не варта. Па дапамогу сваякі Сапегі звярнуліся да расійскіх улад, але тыя адрэагавалі стрымана: на думку Марыі Захаравай, усё адбываецца ў межах беларускага заканадаўства. Святлана Ціханоўская заявіла, што расійскі консул у Мінску адмовіўся сустрэцца з Сапегай, але МЗС РФ у адказ абвінаваціў Ціханоўскую ў хлусні. Лёс Соф’і стаў прадметам размовы міністраў замежных спраў дзвюх краін (Сяргея Лаўрова і Уладзіміра Макея), пасля чаго арыштаванай арганізавалі сустрэчу з расійскім консулам. Дзмітрый Пяскоў паабяцаў, што Уладзімір Пуцін распытае Аляксандра Лукашэнка пра Сапегу падчас асабістай сустрэчы.
Сітуацыю вакол пасадкі самалёта, затрымання Сапегі і паводзіны расійскіх улад раскрытыкавалі дзеячы расійскай апазіцыі і грамадзянскай супольнасці. Член Савета па правах чалавека Мікалай Сванідзэ заявіў, што арышт Сапегі і публікацыя яе прызнанняў выкананы «у стылістыцы крывавых 30-х гадоў». Член савета пры прэзідэнце Расіі па міжнацыянальных адносінах Багдан Бязпалька назваў Сапегу «закладніцай». Пракаментавала сітуацыю Ксенія Сабчак: па яе словах, расійскія дыпламаты «спасавалі перад беларускімі вертухаямі». У СМІ гучалі параўнанні з Марыяй Буцінай, якую расійскія ўлады ратавалі пасля арышту з большай энергіяй. Праваабаронца Марына Літвіновіч і блогер Максім Кац стварылі петыцыі да ўлад Расіі з патрабаваннем дамагчыся вызвалення Сапегі. Група незалежных дэпутатаў Санкт-Пецярбурга звярнулася да Сяргея Лаўрова з патрабаваннем аказаць Сапезе неабходную дапамогу ; дэпутат Масгардумы Мітрохін запатрабаваў распачаць у дачыненні да Лукашэнкі «з-за дзеянняў у дачыненні да расіянкі Соф’і Сапегі і пасадкі самалёта Ryanair» крымінальную справу.
Пра тое, што трэба дамагацца выдачы Сапегі Расіі, пішуць у тым ліку і прадстаўнікі афіцыйнай расійскай прапаганды, якія прадугледжваюць, што дзяўчына сапраўды парушыла закон. Палітолаг Аляксей Макаркін лічыць, што такая выдача адбудзецца, але пазней, калі спатрэбіцца сумеснае расследаванне.
У Amnesty International мяркуюць, што Соф’я Сапега затрыманая выключна з мэтай аказаць далейшы ціск на Рамана Пратасевіча. 26 мая 2021 года сумеснай заявай васьмі арганізацый, у тым ліку Праваабарончага цэнтра «Вясна», Беларускага Хельсінкскага камітэта, прызнана палітычнай зняволенай. Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт запатрабаваў неадкладнага вызвалення Соф’і, назваўшы абвінавачванні ў яе адрас надуманымі і заявіўшы, што беларускія ўлады распаўсюджваюць не адпаведную рэчаіснасці інфармацыю пра Сапегу, выказаўшы надзею вызваліць Сафію ў самыя кароткія тэрміны менавіта як грамадзянку Расійскай Федэрацыі. Прэзідэнт студэнцкага прадстаўніцтва ВНУ назваў арышт Сапегі актам «дзяржаўнага тэрарызму». Неадкладнага вызвалення Соф’і запатрабавалі МЗС Літвы, канцлер Германіі Ангела Меркель. Інцыдэнт з пасадкай самалёта ў Мінску, арыштам Сапегі і Пратасевіча прывёў да абвастрэння крызісу ў адносінах паміж Еўрасаюзам і Расіяй.
2 чэрвеня 2021 года шэфства над палітычнай зняволенай узяла Элен Б’ёрклунд, дэпутатка Рыксдага.
14 чэрвеня 2021 года суд Партызанскага раёна Мінска ў закрытым рэжыме адхіліў скаргу Сапегі на яе затрыманне.
Галі Бібіена
Галі Бібіена (іт. Galli Bibiena) — сям’я італьянскіх дэкаратараў і архітэктараў XVI—XVIII стагоддзяў.
Танадыка
Танадзіка (Tonadico) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Трэнціна — Альта-Адыджэ, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Трэнта.
Насельніцтва складае 1462 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 16 чал./км². Займае плошчу 89 км². Паштовы індэкс — 38054. Тэлефонны код — 0439.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Sebastiano.
Парламенцкія выбары ў Чэхіі (2006)
Парламенцкія выбары ў Чэхіі 2006 года праходзілі 2 і 3 чэрвеня. На 200 месцаў Палаты дэпутатаў Чэхіі прэтэндавалі 27 партый. Выбары праходзілі па прапарцыйнай сістэме. Яўка выбаршчыкаў на выбарах склала 64,47%.
Наступствы
Па выніках выбараў у Чэхіі наступіў палітычны крызіс, звязаны з немагчымасцю сфарміраваць як левы, так і правы ўрад (левыя партыі ЧСДП — КПЧМ і правацэнтрысцкія ГДП — ХДС-ЧНП — Зялёныя кантралявалі па 100 месцаў). Хоць урэшце прэзідэнт краіны Вацлаў Клаус прызначыў прэм'ер-міністрам Мірака Топаланека ад ГДП, кіруючы кабінет міністрам знаходзіўся ў вельмі хісткім становішчы.
За межамі дроту
«За межамі дроту» (Outside the Wire) — амерыканскі навукова-фантастычны фільм, рэжысёра Мікаэля Хафстрома. Здымкі адбываліся ў Венгрыі. Фільм выйшаў на «Netflix» 15 студзеня 2021 года.
Пётр Іванавіч Ратайка
Пётр Іва́навіч Рата́йка (, в. Пескі Гродзенскай губерні (цяпер Кобрынскі раён Брэсцскай вобласці), Расійская імперыя — (па іншых крыніцах — у 1974 годзе ) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член УКП(б).
Біяграфія
З сялянскай сям’і.
З 1921 года ўзначальваў выканаўчыя камітэты Заслаўскага і Самахвалавічскага валасных саветаў, Чэрыкаўскага і Крычаўскага раённых саветаў, намеснікам старшыні Магілёўскага аблвыканкама.
З верасня 1939 года першы старшыня Гродзенскага гарвыканкама, з 3 снежня 1943 года па 8 снежня 1944 года быў намеснікам старшыні СНК БССР.
Пасля вызвалення Беларусі і да скасавання Беластоцкай вобласці быў яе кіраўніком, а з 1944 года — старшыня Гродзенскага аблвыканкама.
Ганаровы грамадзянін горада Гродна (1967).
Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР.
NGC 6614
NGC 6614 (іншыя абазначэнні — ESO 103-18, PGC 61852) — галактыка ў сузор’і Паўлін.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Іржы Параўбек
І́ржы Па́раўбек (Jiří Paroubek; нар., Оламаўц, Чэхаславакія) — чэшскі палітык, прэм'ер-міністр Чэхіі з 25 красавіка 2005 года па 16 жніўня 2006 года.
Біяграфія
Сярэднюю адукацыю атрымаў у маластранскай гімназіі. У 1976 годзе скончыў Вышэйшую школу эканомікі ў Празе. Яшчэ ў 1970 годзе Параўбек уступіў у невялікую Чэхаславацкую сацыялістычную партыю, з якой выйшаў у 1986 годзе. Пасля «аксамітныя рэвалюцыі» далучыўся да Чэшскай сацыял-дэмакратычнай партыі і неўзабаве быў заўважаны першым лідарам партыі Іржы Горакам. На працягу 14 гадоў Параўбек займаў розныя пасады ў пражскай мэрыі, спецыялізуючыся на фінансавых пытаннях.
У 2001—2003 Параўбек быў намеснікам партыйнай арганізацыі ЧСДП у Празе, а ў 2004 годзе стаў міністрам рэгіянальнага развіцця ва ўрадзе Станіслава Гроса. Пасля адстаўкі Гроса 25 красавіка 2005 года Параўбек стаў шостым прэм'ер-міністрам Чэхіі. У маі 2006 года, незадоўга да парламенцкіх выбараў, Параўбек быў абраны старшынёй ЧСДП.
На якія адбыліся 2 чэрвеня 2006 года парламенцкіх выбарах партыі доўгі час вялі перамовы пра стварэнне кіруючай кааліцыі. Нягледзячы на тое, што апазіцыйнай ГДП не ўдалася атрымаць большасць у 101 месца ў 200-мясцовай ніжняй палаце парламента, 16 жніўня 2006 года новым прэм'ер-міністрам стаў Мірак Топаланек. У 2010 годзе Параўбек сышоў з пасады кіраўніка ЧСДП.
У кастрычніку—лістападзе 2011 года заснаваў і ўзначаліў партыю «Нацыянал-сацыялісты — левыя 21 стагоддзя»
Карун
Кару́н ( — кору́:н) — найбольш паўнаводная і адзіная суднаходная рака на тэрыторыі Ірана. Працякае на паўднёвым захадзе краіны.
Бярэ пачатак у правінцыі ў гарах Загрос. Ніжняе цячэнне па Месапатамскай нізіне. Упадае ў у горадзе Харамшахр. Даўжыня ракі — 950 (820 ) км. Дэльта Каруна ўтварае востраў Абадан, на якім размешчаны аднайменны горад. Плошча вадазбору каля 60 000 км². Сярэдні расход вады каля 770 м³/с. Вада з ракі выкарыстоўваецца галоўным чынам на арашэнне.
Конкурс песні Еўрабачанне 1964
Конкурс песні Еўрабачанне 1964 стаў 9-м конкурсам Еўрабачанне. Ён прайшоў 21 сакавіка 1964 года ў Капенгагене (Данія) ў канцертнай зале Ціволь. Удзел у конкурсе прыняло 16 краін. Першы раз ўдзельнічала Партугалія, а адмовілася ад удзелу Швецыя з-за страйку артыстаў. Выйграла конкурс Італія ў першы раз, яе прадстаўляла Джільола Чінквеці з песняй «	Non ho l'étà». Другое месца заняла Вялікабрытанія ў чацвёрты раз. Упершыню адну з краін прадстаўляў выканаўца нееўрапейскіх паходжання (галандка Аннеке Гренлох мела інданезійскія карані).
Змены ў правілах
Ізноў была змененая сістэма галасавання, колькасць членаў журы ў кожнай краіне было зноў скарочана да 10 чалавек, якія размяркоўвалі 9 ачкоў. Песня з найбольшай колькасцю галасоў атрымлівала ад дадзенай краіны 5 ачкоў, з другім вынікам - 3 ачкі, і трэцяя - 1 ачко. У выпадку, калі б адна песня атрымала ўсе галасы, гэтая песня атрымлівала б 9 ачкоў, а калі толькі 2 песні атрымлівалі галасы, першай ўручалася 6 ачкоў, а другі - 3. Калі 3 і больш песні атрымлівалі галасы, то першай давалася 5 ачкоў, другі - 3 і трэцяй - 1 ачко.
Інцыдэнт
Падчас конкурсу на сцэну выскачыў чалавек з плакатам «Байкот Франка і Салазар», выступаў супраць удзелу ў канцэртнай праграме прадстаўнікоў Іспаніі і Партугаліі, дзе кіравалі дадзеныя дыктатары.
Вінаробства ва Украіне
Вінаробства ва Украіне — добра развітая галіна прамысловасці з даўнімі традыцыямі. Некалькі марак вінаў з Украіны экспартуецца ў суседнія краіны, Еўрапейскі Саюз і Паўночную Амерыку.
Чынгісхан
Чынгісхан (манг.: Чынгіс хаан, уласнае імя — Тэмуджын, Цемучын, манг. Тэмжын;  — . З кітайскага «Чынгісхан» — «сапраўдны кіраўнік») — цюрка-мангольскі хан, вялікі военачальнік, стваральнік сусветнай дзяржавы, якая распалася пасля яго смерці, заснавальнік Цюрка-Мангольскай дзяржавы (з 1206), арганізатар заваявальных паходаў у Азію і Усходнюю Еўропу, аб'яднальнік Манголіі. Прамыя нашчадкі Чынгісхана па мужчынскай лініі — Чынгізіды.
Радавод
З старажытнасці манголы вядуць поўныя фамільныя спісы сваіх продкаў. Радавод Чынгісхана, заснавальніка Мангольскай імперыі, была і застаецца звязаны з гісторыяй саміх манголаў.
У 254 Бортэ-Чына парадніўся з Гаа-Брудзіў і пасяліўся ў Хэнтэе (цэнтральна-ўсходняя Манголія) зблізку горы Бурхан-Халдун. Ад яго ў 2-9 пакаленні нарадзіліся Батцагаан (літар. «дужа-белы»), Тамачы, Харычар, Уужым Буурал (літар. «спакойны стары»), Саліхажу, Іх нудэн («вялікавокі»), Сэмсочы, Харчус.
У 10 калене нарадзіўся Боржыгідай-Мэргэн, першы з мангольскіх князёў які насіў фамільнае імя Мон. Ён ажаніўся з Мангалжын-гаа, адзінай дачкой Харылардай-Мэргэна. У 11 калене фамільнае дрэва працягнуў Тарголжын-багатур, ажаніўшыйся на Барагжын-гаа, ад іх нарадзіліся Дабун-Мэргэн і Дуба-Сахор. Жонкай Дабун-Мэргэна стала Аланаў-гаа, родам з хоры-туматов (паводле, Рашыд ад-Дзіна, яна была «з племя куралас» ).
Пяць дзяцей Аланаў-гаа далі пачатак пяці мангольскім родам — ад Бэлгунотая пайшоў род Бэлгунут, ад Бугунотая — Бугунут, ад Буху-хатагі — Хатагін, ад Бухату-салджы — Салджыут. Пяты — Баданчар, быў адважным ваяром і кіраўніком, ад яго пайшоў род Барджыгінаў.
Ад чатырох дзяцей Дуба-Сахора — Даноя, Догшына, Эмнега і Эрхэха — пайшлі чатыры племя айратаў. Ужо ў той час сфарміравалася мангольская дзяржава, якая пазней будзе названа Хамаг Мангол (уся Манголія).
Біяграфія
Раннія гады
Нарадзіўся ва ўрочышчы Дэлюн-Бaлдок на беразе ракі Анон (у раёне возера Байкал) у сям'і аднаго з мангольскіх правадыроў племя тайчыўтаў Есугэй-багатура («багатур» — герой) з роду Борджыгін, і яго жонкі Оэлун з племя анхіратаў. Быў названы ў гонар татарскага правадыра Цемучына, якога Есугей перамог напярэдадні нараджэнні сына. У 9 гадоў Есугей-багатур высватаў сына 10-летняй дзяўчынцы з хунгіратскага роду. Пакінуўшы сына ў сям'і нявесты да паўналецця, каб лепш пазналі адзін аднаго, ён з'ехаў дадому. На зваротным шляху Есугей затрымаўся на стаянцы татараў, дзе яго атруцілі. Калі вярнуўся ў родны ўлус, яму стала дрэнна, і праз некалькі дзён ён памёр.
Пасля смерці бацькі Цемучына яго прыхільнікі пакінулі ўдоў (у Есугея было 2 жонкі) і дзяцей Есугея, раздзел клана тайчыўтаў выгнаў сям'ю з наседжаных месцаў, сагнаўшы ўсё быдла, якое ёй належала. Некалькі гадоў удовы з дзецьмі жылі ў поўнай галечы, качавалі ў стэпах, сілкуючыся карэннямі, дзічынай і рыбай. Нават улетку сям'я жыла надгаладзь, робячы запасы на зіму.
Праз некаторы час Цемучын знайшоў сваю сям'ю. Борджыгіны адразу жа перакачавалі на іншае месца, і тайчыўты больш не змаглі іх выявіць. Затым Цемучын ажаніўся са сваёй наранчонай Бартэ. Пасагам Бартэ стала раскошнае сабалінае футра. Цемучын неўзабаве накіраваўся да самага магутнага з тагачасных стэпавых правадыроў — Тагарыла, хана кераітаў. Тагарыл быў калісьці сябрам бацькі Цемучына, і яму атрымалася заручыцца падтрымкай правадыра кераітаў, нагадаўшы аб гэтым сяброўстве і паднесшы раскошны падарунак — сабалінае футра Бартэ.
Пачатак заваёў
Першымі сур'ёзнымі супернікамі Цемучына апынуліся меркіты, дзейнічалыя ў звязе з тайчыўтамі. У адсутнасць Цемучына яны напалі на становище Борджыгінаў і сагналі ў палон Бортэ і другой жонку Есугея — Сачыхел. Цемучын з дапамогай хана Тагарыла і кераітаў, а таксама свайго анды (названага брата) Джамухі з роду джаджыратаў разграміў меркітаў. У гэты жа час пры спробе адагнаць з валадарстваў Цемучына табун быў забіты брат Джамухі. Пад падставай помсты Джамуха са сваім войскам зрушыўся на Цемучына. Але не дасягнуўшы поспеху ў разгроме ворага, правадыр джаджыратаў адступіў.
Хедвіг Ульрыка Дэлагардзі
Была кіраўніком гувернантак шведскіх каралеўскіх дзяцей у 1799—1803 гадах.
Чынгісхан
Пачатак заваёў
Першай буйной ваеннай кампаніяй Цемучына была вайна супраць татараў, пачатая сумесна з Тагарылам каля 1200 года. Татары ў той час з цяжкасцямі адбівалі напады цьзіньскіх войскаў, якія ўступілі ў іх валодання. Выкарыстаючы спрыяльнае становішча, Цемучын і Тагарыл вырабілі татарам шэраг моцных удараў і захапілі багатую здабычу. Урад Цзінь ва ўзнагароду за разгром татараў прысвоіла стэпавым правадырам высокія тытулы. Цемучын атрымаў тытул «джаўтхуры» (ваенны камісар), а Тагарыл — «ван» (князь), з гэтага часу ён стаў вядомы як Ван-хан. У 1202 годзе Цемучын самастойна выступіў супраць татараў. Перад гэтым паходам ён зрабіў спробу рэарганізаваць і дысцыплінаваць войска — выдаў загад, паводле якога катэгарычна забаранялася захопліваць здабычу падчас бою і пераследы непрыяцеля: начальнікі павінны былі дзяліць захопленую маёмасць паміж ваярамі толькі па канчатку баі.
Хедвіг Ульрыка Дэлагардзі
Біяграфія
Нарадзілася 29 лістапада 1761 года ў Стакгольме. Была дачкой і яго жонкі Крысціны Магдалены Стэнбок (Magdalena Christina Stenbock, 1729—1801).
7 жніўня 1785 года ў замку Дротнінгхольмс выйшла замуж за Густава Армфельта. Ажаніўся ён з Хедвіг у асноўным дзеля яе прозвішча, хоць абяцаў гэта Магдалене Рудэншэльд, з якой у Густава былі стасункі.
Чынгісхан
Пачатак заваёў
Перамогі Цемучына выклікалі згуртаванне сіл яго супернікаў. Склалася цэлая кааліцыя, уключалая татараў, тайчыўтаў, меркітаў, айратаў і іншыя плямёны, якая абрала сваім ханам Джамуху. Увесну 1203 г. адбылася бітва, якая скончылася поўным разгромам сіл Джамухі. Гэтая перамога яшчэ больш узмацніла ўлус Цемучына. У 1202—1203 гг. кераітаў узначаліў сын Ван-хана Нілха, ненавідзячы Цемучына за тое, што Ван-хан аддаваў таму перавага перад сваім сынам і думаў перадаць яму кераітскі пасад у абыход Нілхі. Увосень 1203 года войска Ван-хана былі разбіты. Яго ўлус перастаў існаваць. Сам Ван-хан загінуў пры спробе збегчы да найманаў.
Хедвіг Ульрыка Дэлагардзі
Біяграфія
У 1792 годзе Хедвіг Ульрыка з мужам паехалі ў Італію, у Неапаль. У 1794 Густаў Армфельт быў прысуджаны ў Швецыі да смяротнага пакарання за здраду, яго маёмасць была канфіскавана. У гэтым жа годзе з Італіі яны паехалі ў Польшчу і пазней у Рыгу, дзе ў Хедвігі жыла сваячка. Затым яны жылі ў Калузе пад патранажам Кацярыны II. У 1796 годзе Хедвіг адправілася ў Санкт-Пецярбург, каб папрасіць новага рускага цара Паўла I аб лепшых умовах, але атрымала адмову. Затым Хедвіг Ульрыка папрасіла Густава IV дазволу вярнуцца ў Швецыю, і атрымаўшы яго, вярнулася на радзіму ў 1797 годзе. Ёй была дана магчымасць выкарыстоўваць прозвішча мужа і заставацца ў Швецыі, а мужу — жыць у любой краіне, Швецыі і Расіі. Рускі цар дазволіў мужу пакінуць Расію, Густаў сустрэўся з жонкай у Лівоніі, і ў 1798 годзе яны паехалі ў Берлін.
З 1799 года Хедвіг Ульрыка працавала пры шведскім двары, выхоўваючы каралеўскіх дзяцей. Яна пагадзілася на гэта пры ўмове, што яе мужу будзе дазволена вярнуцца ў Швецыю, што было выканана ў 1800 годзе, пасля таго як яна прыгразіла сысці ў адстаўку — яе асяроддзе захаплялася адданасцю мужу. У 1803 годзе Хедвіг пакінула пасаду выхавальніцы; на яе месца прыйшла.
Чынгісхан
Пачатак заваёў
У 1204 годзе Цемучын разбіў найманаў. Іх уладар Таян-хан загінуў, а яго сын Кучулук збег на тэрыторыю Сямірэч`я ў краіну каракітаеў. Разам з ім збег яго саюзнік, меркитскі хан Тахто-бекі. Тамака Кучулук здолеў сабраць разрозненыя атрады найманов і кераітаў, увайсці ў размяшчэнне да гурхану і стаць даволі значнай палітычнай постаццю.
Хедвіг Ульрыка Дэлагардзі
Біяграфія
У сакавіку 1811 года Густаў Армфельт зноў быў сасланы праз падазрэнні ў змове супраць нашчаднага прынца Карла XIV Юхана. У красавіку 1811 года Армфельт быў высланы са Швецыі і эміграваў у Расію. За ім паехала і Хедвіг Ульрыка. У 1814 годзе памёр яе муж. У 1820—1822 гадах яна была фрэйлінай рускай імператрыцы, была ўзнагароджана ордэнам Святой Кацярыны.
Чынгісхан
Рэформы Вялікага хана
На курултаі ў 1206 Цемучын быў абвешчаны вялікім ханам над усімі плямёнамі — Чынгіс-ханам. Манголія змянілася: разрозненыя і варожыя адно аднаму мангольскія качавыя плямёны аб'ядналіся ў адзіную дзяржаву.
Хедвіг Ульрыка Дэлагардзі
Біяграфія
У сям’і Хедвіг Ульрыкі і Густава Армфельта нарадзіліся:
Чынгісхан
Рэформы Вялікага хана
Пасля таго як Цемучын стаў усемангольскім уладаром, яго палітыка яшчэ ярчэй стала адлюстроўваць інтарэсы наёнства. Наёнам патрэбныя былі такія ўнутрыпалітычныя і знешнепалітычныя мерапрыемствы, якія спрыялі бы замацаванню іх панавання і павелічэнню іх прыбыткаў. Новыя заваявальныя войны, рабаванне багатых краін павінны былі забяспечыць пашырэнне сферы феадальнай эксплуатацыі і ўмацаванне класавых пазіцый наёнаў.
Адміністрацыйная сістэма, створаная пры Чынгісхане, была прыстасавана да ажыццяўлення гэтых мэт. Усё насельніцтва ён падзяліў на дзясяткі, сотні, тысячы і тумены (дзесяць тысяч), змяшаўшы тым самым плямёны і роды і прызначыўшы камандзірамі над імі адмыслова падабраных людзей з набліжаных і нукераў. Усе дарослыя і здаровыя мужчыны лічыліся ваярамі, якія ў мірны час вялі сваю гаспадарку, а ў ваенны час браліся за зброю. Такая арганізацыя забяспечыла Чынгісхану магчымасць павялічыць свае ўзброеныя сілы прыкладна да 95 тыс. ваяроў.
Асобныя сотні, тысячы і тумены разам з тэрыторыяй для вандроўкі аддаваліся ў валоданне таму або іншаму наёну. Вялікі хан, лічачы сябе ўласнікам усёй зямлі ў дзяржаве, раздаваў зямлю і аратаў у валоданне наёнам, з умовай, што тыя будуць за гэта спраўна выконваць вызначаныя павіннасці. Найважнай павіннасцю была вайсковая служба. Кожны наён быў абавязаны па першым патрабаванні сюзерэна выставіць у поле паложаную колькасць ваяроў. Наён мог эксплуатаваць працу аратаў, раздаючы ім на пашу сваё быдла або прыцягваючы іх непасрэдна да працы ў сваёй гаспадарцы. Дробныя наёны служылі буйным.
Пры Чынгісхане было ўзаконена занявольванне аратаў, забаронены самавольны пераход з аднаго дзясятка, сотні, тысячы або тумена ў іншыя. Гэтая забарона азначала ўжо фармальнае замацаванне аратаў за зямлёй наёнаў — за адкачоўку з уладанняў арату пагражала смяротнае пакаранне.
Чынгісхан падзяліў краіну на два «крыла». На чале правага крыла ён паставіў Баорчу, на чале левага — Мухалі, двух сваіх найбольш верных і выпрабаваных паплечнікаў. Пасада і званні старэйшых і вышэйшых военачальнікаў — сотнікаў, тысяцкіх і тэмнікаў — ён зрабіў спадчыннымі ў родзе тых, хто сваёй дакладнай службай дапамог яму авалодаць ханскім пасадам.
Заваяванне Паўночнага Кітая
У 1207—1211 гадах манголы заваявалі зямлю кіргізаў і ўйгураў, гэта значыць падпарадкавалі сабе практычна ўсе асноўныя плямёны і народы Сібіры, абклаўшы іх данінай. У 1209 годзе Чынгісхан заваяваў Сярэднюю Азію і звярнуў свой погляд на поўдзень.
Перад заваяваннем Кітая Чынгісхан вырашыў засцерагчы ўсходнюю мяжу, захапіўшы ў 1207 годзе дзяржаву тангутаў Сі-Ся, раней адваяваўшых Паўночны Кітай у дынастыі кітайскіх імператараў Сун і стварыўшых сваю дзяржаву, якая размяшчалася паміж яго валадарствамі і дзяржавай Цзінь. Захапіўшы некалькі ўмацаваных гарадоў, улетку 1208 «Праўдзівы ўладар» адышоў да Лунцзіню, чакаючы нясцерпную спякоту, якая выпала на той год. Тым часам да яго даходзяць весткі, што яго старыя ворагі Тахта-беки і Кучлук рыхтуюцца да новай вайны з ім. Папярэджваючы іх уварванне і дбайна падрыхтаваўшыся, Чынгісхан разбіў іх ушчэнт у бітве на беразе Іртыша. Тахта-бекі апынуўся ў ліку загінулых, а Кучлук выратаваўся ўцёкамі і знайшоў прытулак у каракітаеў.
Здаволены перамогай, Цемучын зноў накіроўвае свае войскі супраць Сі-Ся. Пасля перамогі над войскам кітайскіх татараў ён захапіў крэпасць і праход у Вялікай Кітайскай сцяне і ў 1213 годзе ўварваўся непасрэдна ў саму Кітайскую імперыю, дзяржаву Цзінь і мінуў да Няньсі ў правінцыі Ханьшу. З нарастальнай зацятасцю Чынгісхан вёў свае войскі, высцілаючы дарогу трупамі, у глыб кантынента і ўсталяваў сваю ўладу нават над правінцыяй Ляодун, цэнтральнай у імперыі. Некалькі кітайскіх военачальнікаў, бачачы, што мангольскі заваёўнік атрымлівае нязменныя перамогі, перабеглі на яго бок. Гарнізоны здаваліся без бою.
Зацвердзіўшы сваё становішча ўздоўж усёй Вялікай Кітайскай сцяны, увосень 1213 гады Цемучын пасылае тры войскі ў розныя канцы Кітайскай імперыі. Адна з іх, пад камандаваннем трох сыноў Чынгісхана — Джучы, Чагатая і Угэдэя, накіравалася на поўдзень. Іншая пад правадырствам братоў і военачальнікаў Цемучына, зрушылася на ўсход да мора. Сам Чынгісхан і яго малодшы сын Талуй на чале асноўных сіл выступілі ў паўднёваўсходнім кірунку. Першае войска прасунулася да самога Ханана і, захапіўшы дваццаць восем гарадоў, далучылася да Чынгісхана на Вялікай Заходняй дарозе. Войска пад камандаваннем братоў і военачальнікаў Цемучына захапіла правінцыю Ляо-сі, а сам Чынгісхан скончыў свой трыўмфальны паход толькі пасля таго, як дасягнуў марскога скалістага мыса ў правінцыі Шаньдунь. Але ці то асцерагаючыся міжусобіц, ці то з прычыны іншых прычын ён вырашае ўвесну 1214 года вярнуцца ў Манголію і складае з кітайскім імператарам мір, пакінуўшы яму Пекін. Аднак не паспеў правадыр манголаў сысці за Вялікую Кітайскую сцяну, як кітайскі імператар перавёў свой двор далей, у Кайфын. Гэты крок быў успрыняты Цемучынам як праява варожасці, і ён зноў увёў войскі ў імперыю, зараз асуджаную на згубу. Вайна працягнулася.
Войскі чжурчжэней у Кітаі, папоўніўшыся за кошт абарыгенаў, ваявалі з манголамі да 1235 па ўласнай ініцыятыве, але былі пабіты і знішчаныя пераемнікам Чынгісхана Угэдэем.
Барацьба з Кара-кіданьскім ханствам
Услед за Кітаем Чынгісхан рыхтаваўся да паходу ў Казахстан і Сярэднюю Азію. Асабліва яго прыцягвалі квітнеючыя гарады Паўднёвага Казахстана і Жэтысу. Ажыццявіць свой план ён вырашыў праз даліну ракі Або, дзе размяшчаліся багатыя гарады і правіў імі даўні вораг Чынгісхана — хан найманаў Кучлук.
Пакуль Чынгісхан заваёўваў усе новыя гарады і правінцыі Кітая, збеглы найманскі хан Кучлук папытаў далага яму сховішча гурхана дапамагчы сабраць астаткі войска, пабітай пры Іртышу. Займеўшы пад сваю руку даволі моцнае войска, Кучлук склаў супраць свайго сюзерэна саюз з шахам Харэзма Мухамедам, да гэтага якія плацілі даніна каракітаям. Пасля кароткай, але рашучай ваеннай кампаніі саюзнікі засталіся ў вялікім выйгрышы, а гурхан быў вымушаны адмовіцца ад улады ў карысць няпрошанага госця. У 1213 годзе гурхан Чжылугу сканаў, і найманскі хан стаў поўнаўладным кіраўніком Сямірэчя. Пад яго ўлада перайшлі Сайрам, Ташкент, паўночная частка Ферганы. Стаўшы непрымірымым супернікам Харэзма, Кучлук пачаў у сваіх валадарствах ганення на мусульман, чым выклікаў нянавісць аселага насельніцтва Жытысу. Кіраўнік Койлыка (у даліне ракі Або) Арслан хан, а затым і кіраўнік Алмалыка Бу-зар адышлі ад найманаў і абвясцілі сябе падданымі Чынгісхана.
У 1218 годзе атрады Джэбэ сумесна з войскамі кіраўнікоў Койлыка і Алмалыка ўварваліся ў землі каракітаеў. Манголы заваявалі Сямірэч`е і Усходні Туркестан, якімі валодаў Кучлук. У першай жа бітве Джэбэ разграміў найманаў. Манголы дазвалялі мусульманам публічнае богаслужэнне, забароненае раней найманамі, што спрыяла пераходу ўсяго аселага насельніцтва на бок манголаў. Кучлук, не здолеўшы арганізаваць супраціўленне, збег у Афганістан, дзе быў злоўлены і забіты. Жыхары Баласагуна адкрылі вароты манголам, за што горад атрымаў назву Габалык «добры горад». Перад Чынгісханам адкрылася дарога ў межы Харэзма.