cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кіга
Культура
Шлюбы знутры рода забаронены. У мінулым яны заключаліся бацькам або дзядзькам ад імя хлопчыка. За нявесту выплочвалі выкуп свойскай жывёлай і жалезнымі матыкамі. Такую жывёлу нельга было прадаваць, але яна магла пайсці на выкуп жонкі для братоў нявесты. У мінулым практыкавалася палігінія. Цнатлівасць лічылася важнай для незамужняй дзяўчыны. Цяжарнасць да шлюбу часам каралася смерцю. Замуж выходзілі ва ўзросце каля 14 гадоў. Шлюбны ўзрост хлопчыкаў быў каля 16 — 18 гадоў. Вяселле акухінгірэ суправаджалася падарункамі маладым ў выглядзе хатняга начыння. Яно станавілася маёмасцю мужа. Разводы з дазволу старэйшын разглядаліся як норма, звычайна былі выкліканы бясплоддзем ці лянотай.
Кіга вядомы як выдатныя танцоры. Іх танец экізіна ўзнік як размінка пастухоў у прахалодную пару, ён суправажэаецца скокамі, тупатам і дэманстрацыяй цягавітасці. Народныя музычныя інструменты: флейта, трубы, цытра, барабаны.
Георг Хрысціян Унгер
Георг Хрысціян Унгер (Georg Christian Unger, 25 мая 1743, Байрайт — 20 лютага 1799, Берлін) — нямецкі архітэктар, які служыў Фрыдрыху II. Большасць яго пабудоў знаходзіцца ў Патсдаме і Берліне.
Кіга
Мова
Родная мова кіга адносіцца да групы моў банту, блізкая да мовы нколе.
Георг Хрысціян Унгер
Творчасць
Унгер вучыўся ў Карла фон Гонтарда. Усяго стварыў каля 260 архітэктурных праектаў, многія з якіх былі ўвасоблены самім архітэктарам. Па замове Фрыдрыха II ён стварыў новы тып збудавання — гарадскі палац, жылы дом, падобны на палац. Пад кіраўніцтвам Унгера ў Берліне была пабудавана вялікая колькасць будынкаў: каля 40 — на Унтэр-дэн-Ліндэн, 13 палацаў на Жандарменмаркт і больш за 40 на Лейпцыгскай вуліцы.
Кіга
Рэлігія
Кіга вераць у бога-творцу Рухангу, але лічаць, што ён мала клапоціцца пра людзей. Больш важную ролю адыгрывае культ бога-заступніка Н'ябінгі на чале жрацоў эндара. У нашы дні большасць вернікаў спавядае хрысціянства.
Софійка
Со́фійка (Со́фійка) — вёска ў Багуслаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мэдвынскай вясковай абшчыны.
Гісторыя
На працягу 1877-1880 гадоў у Софійке працаваў выхавальнікам дачкі арандатара зямель Лоева Вольгі Шолам-Алейхем.
Задакументавана смерці 74 жыхароў Софійкі падчсас камуністычнага тэрору голадам 1932-1933 гадоў.
Собалева
Собалева — шматзначны тэрмін.
Заводскі праезд (Наваполацк)
Апісанне
Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы горада і цягнецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад ад вуліцы Якуба Коласа да вуліцы Камсамольскай, перасякаючы вуліцу Маладзёжную. Працягласць вуліцы складае каля 1300 метраў, шырыня — па адной паласе ў кожны бок. Рэгулярны рух грамадскага транспарту па вуліцы адсутнічае. Назва вуліцы паходзіць ад завода «Вымяральнік». Фактычна праезд аддзяляе тэрыторыю самога завода ад аднайменнага лесапарку.
Hosta
Hosta ці Funkia — род шматгадовых травяністых раслін сямейства.
Шырока выкарыстоўваецца ў садоўніцтве і ландшафтным дызайне.
Названая ў гонар аўстрыйскага лекара і батаніка Хоста. Раней называлася Funkia па імені нямецкага фармацэўта.
Батанічнае апісанне
Лісце ў прыкаранёвай разетцы, на хвосціках, шматлікае, разнастайнае па форме, памеру, тэкстуры і колеры.
Кветканосы высокія, да 100 см, слаба пакрытыя лісцем; суквецце пэндзлепадобнае, часта аднабокае; Калякветнік варонкападобны або падобны на званочак, бэзавы або фіялетавы, радзей белы.
Плод — трохграневая скурыстая каробачка. Насенне чорнае, плоскае, крылатае.
Відавая разнастайнасць і геаграфічны арэал
Каля 40 відаў. Некаторыя віды ў дзікай прыродзе не існуюць, выведзеныя ў культуры. Існуе каля 600 гатункаў рода Hosta. У прадстаўнікоў рода сустракаюцца спорты — пабегі, якія часам вельмі моцна адрозніваюцца ад мацярынскай расліны; часта яны даюць жыццё новым гатункам.
Далёкі Усход, Паўднёва-Усходняя Азія, Японія.
Віды
Некаторыя віды.
Выкарыстанне
Шырока ўжываецца ў дэкаратыўным садоўніцтве пры стварэнні кветнікаў, рабатак, бардзюраў. Некаторыя буйныя расліны — выдатныя саліцёры (адзіночна пасаджаныя расліны). Непатрабавальнасць раслін да асвятлення дазваляе з поспехам вырошчваць іх у самых цёмных кутках саду.
Старая бібліятэка (Берлін)
Старая бібліятэка (Alte Bibliothek) — будынак у цэнтры Берліна, дзе раней размяшчалася Каралеўская бібліятэка (цяпер Дзяржаўная бібліятэка). Старая бібліятэка размешчана ў адміністрацыйнай акрузе Мітэ на бульвары Унтэр-дэн-Ліндэн і прылеглай плошчы Бебеля, былой Опернай плошчы (Opernplatz)). Будынак у стылі барока быў пабудаваны ў 1775—1780 гг. па праекце аўстрыйскага архітэктара Іозефа Эмануэля Фішэра фон Эрлаха прускім архітэктарам Георгам Хрысціянам Унгерам. З 1914 г. у Старой бібліятэцы размяшчаецца юрыдычны факультэт Універсітэта імя Гумбальта.
Старая бібліятэка была пабудавана па замове Фрыдрыха Вялікага. Дзякуючы Старой бібліятэцы літаратура, якая раней была выключным прывілеем дваранства, міністраў і вышэйшых дзяржаўных чыноў, стала даступнай для буржуазіі. Да цяперашняга часу на партале будынкі красуецца надпіс на латыні «nutrimentum spiritus» — «ежа для душы».
У 1784 г. новы будынак прыняў 150 тысяч тамоў заснаванай Фрыдрыхам Вільгельмам «Курфюрскай бібліятэкі Кёльна на Шпрэе», якая з 1661 г. размяшчалася ў аптэчным флігелі берлінскага Гарадскога палаца, а ў 1701 г. атрымала назву «Каралеўская бібліятэка Берліна». У бібліятэцы захоўваліся рукапісы такіх выдатных прадстаўнікоў эпохі Асветніцтва, як Кант, Лейбніц, Дзідро, Русо і Вальтэр. Да пачатку XIX ст. Каралеўская бібліятэка ператварылася ў самую буйную і эфектыўную бібліятэчную ўстанову ў нямецкамоўнай прасторы. Увесь час якія растуць фонды складалі ў 1905 г. каля 1,2 млн тамоў, і ўзнікла неабходнасць у новых плошчах. У 1914 г. бібліятэка была пераведзена ў будынак па адрасе Унтэр-дэн-Ліндэн, 8, а з 1918 г. атрымала назву «Пруская дзяржаўная бібліятэка». З 1990 г. яе спадчыннікам з’яўляецца «Дзяржаўная бібліятэка — Пруская культурная спадчына», якая стала самай буйной універсальнай бібліятэкай Германіі (10 млн тамоў).
Сваім абліччам Старая бібліятэка нагадвае Міхайлаўскі корпус венскага Гофбурга: Фрыдрых Вялікі загадаў Унгеру скапіраваць венскі праект. Аднак у самой Вене праект, якому ўжо на гэты момант было ўжо 50 гадоў, у некалькі змененай форме быў увасоблены толькі ў 1889—1893 гг. Такім чынам узнік гістарычны кур’ёз: берлінская копія на сто гадоў старэйшая за свой венскі арыгінал.
Ужо больш чым дзвесце гадоў Старая бібліятэка носіць у берлінцаў мянушку «камода». Падчас Другой сусветнай вайны будынак сур’ёзна пацярпеў і быў адноўлены.
Нафтан (прадпрыемства)
Вытворчае аб’яднанне «Нафтан», Наваполацкі нафтаперапрацоўчы завод, ААТ «Нафтан» — найбуйнейшы нафтаперапрацоўчы завод Беларусі, пабудаваны ў 1963 г. у Наваполацку.
Гісторыя
ААТ «Нафтан» створана ў 1992 г. на базе Наваполацкага нафтаперапрацоўчага завода (пабудаваны ў 1958—63). Першае і самае буйное прадпрыемства свайго профілю на Беларусі, адзін з найбуйнейшых нафтахімічных комплексаў у Еўропе. 3 1981 г. — вытворчае аб’яднанне «Наваполацкнафтааргсінтэз», з 1992 г. — вытворчае вытворчае аб’яднанне «Нафтан» 3 2001 г. — сучасная назва.
З 2002 г. арганізаванае як акцыянернае таварыства; 99,8 % акцый у дзяржаўнай уласнасці (2005). Аб’ём перапрацоўкі: 8,8 млн.т за год (2004) ; 24 млн.т за год (2007). Галоўныя пастаўшчыкі і партнёры: «Белнафтахім» праз даччыную кампанію «Беларускі нафтавы гандлёвы дом», «Беларусьнафта», «Роснафта» і даччыныя кампаніі «Лукойл» (2004).
З 1999 г. праходзіць мадэрнізацыю; першая стадыя завершаная ў 1999—2004 г., планавыя тэрміны другой стадыі — 2006—2010 г. Вынікі першай стадыі дазволілі нарасціць ступень перапрацоўкі з 59 % (1997) да 71,6 % (2005) з прагназаваным паказчыкам 90 % у 2010 г.; з канца 2004 г. прадпрыемства выпускае дызельнае паліва з якасцю, адпаведнай Еўрастандарту; на 2008 г. планаваўся пачатак выпуску бензіну з якасцю, адпаведнай Еўра-4. У 2008 годзе да «Нафтана» быў далучаны хімічны завод «Палімір».
У 2020 годзе наваполацкі НПЗ прадаў 173 тыс. т бітуму.
Прадукцыя
Вырабляе аўтамабільны бензін, дызельнае, пячное і маторнае паліва, прадукцыю для хімічнай прамысловасці (бензол, талуол, параксілол) і інш. Вытворчасць разлічана на перапрацоўку 25 млн тон нафты за год.
Спектр прадукцыі складае больш за 70 найменняў нафтахімічнай прадукцыі, уключаючы:
Санкцыі
ААТ «Нафтан» знаходзіцца (з перапынкамі ) у санкцыйным спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША з 2011 года. Апошняе ўключэнне было ў чэрвені 2021 года. У маі 2021 года ўкраінскія кампаніі спынілі адносіны з «Нафтанам», каб зразумець дакладны механізм работы санкцый ЗША, якія ўступяць 3 чэрвеня, і пралічыць магчымыя дзеянні. Справа ў тым, што банкі адмаўляюцца ад транзакцый на рахункі беларускага прадпрыемства, баючыся таксама трапіць пад амерыканскія абмежаванні.
У 2022 годзе прадпрыемства было ўнесена ў санкцыйны спіс ЕС (Чорны спіс Еўрасаюза), Швейцарыі, Канады і Украіны.
Сацыяльная інфраструктура
Станам на 2000 год, на прадпрыемствы працавала больш за 5 тыс. чалавек. Завод мае Палац культуры і Палац воднага спорту, 2 бібліятэкі, паліклініку, санаторый-прафілакторый, базу адпачынку, дзіцячы лагер, 8 дашкольных устаноў і інш. Будаўніцтва нафтаперапрацоўчага завода абумовіла нараджэнне і развіццё Наваполацка.
NGC 1228
NGC 1228 (іншыя абазначэнні — ESO 480-32, MCG -4-8-26, UGCA 54, ARP 332, VV 260, VV 337, PGC 11735) — галактыка ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
NGC 1654
NGC 1654 (іншыя абазначэнні — UGC 3154, ZWG 394.3, IRAS04433-0210, PGC 15943) — спіральная галактыка (Sa) ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сахачаў
Сахачаў (Sochaczew) — горад у Польшчы, за 60 км на захад ад цэнтра Варшавы, адміністрацыйны цэнтр Сахачэўскага павета Мазавецкага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Сахачаў. Займае плошчу 26,19 км². Насельніцтва 36,8 тыс. чалавек (на 2018).
Пабэрэжка
Пабэрэжка (Побере́жка) — вёска ў Багуслаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мэдвынскай вясковай абшчыны.
Краснагародка
Краснагародка (Красногородка) — вёска ў Багуслаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мэдвынскай вясковай абшчыны.
IC 4304
IC 4304 — галактыка тыпу Sab (кампактная выцягнутая галактыка) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Марцін (горад)
Марцін (Martin, Turz-Sankt Martin, Turócszentmárton) — горад у паўночнай Славакіі, знаходзіцца ля падножжа Малой і Вялікай Фатры пры зліцці рэк Турэц і Ваг. Насельніцтва каля 60 тыс. чалавек.
Гісторыя
Марцін упершыню згадваецца ў 1284 годзе як паселішча Склабінскага панства. У 1340 Марцін атрымлівае гарадскія правы.
Горад знакаміты першым чынам як сталіца славацкага нацыянальнага адраджэння. У 1861 тут адбыўся славацкі народны сход, які абвясціў мэты славацкага народа. Вынікам зборла стаў заснаванне Славацкай маткі, культурнай арганізацыі славакаў і ўзнікненне трох славацкіх гімназій. У 1893 узнікае Славацкі народны музей.
30 кастрычніка 1918 Славацкі народны сход прымае ў Марціне Дэкларацыю Славацкага Народа пра далучэнне Славакіі да Чэхаславакіі.
У наш час Марцін — прамысловы цэнтр славацкага Турца.
Вымяральніцкі праезд (Наваполацк)
Вымяральніцкі праезд (, Измерительский проезд) — вуліца ў Наваполацку.
Апісанне
Размешчана ў паўднёва-ўсходняй частцы горада і цягнецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад ад вуліцы Маладзёжнай да вуліцы Нафтавікоў з закругленнем у паўднёва-ўсходнім напрамку пад канец. Працягласць вуліцы складае 750 метраў, шырыня — па адной паласе ў кожны бок. Назва вуліцы паходзіць ад завода «Вымяральнік» (завод «Измеритель»). Фактычна праезд аддзяляе тэрыторыю самога завода ад гандлёвага цэнтра «Задыяк».
Віктораўка
Вікто́раўка (, Викторовка) — вёска ў Чэрвеньскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Раваніцкага сельсавета.
Валадута
Валаду́та (, Володута) — вёска ў Чэрвеньскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Раваніцкага сельсавета.
Пад уладай Расійскай імперыі
23 ліпеня 1863 г., у часы паўстанне Кастуся Каліноўскага, каля в. Валадута людзі Ляскоўскага захапілі ў палон царскага генерала Грунта — начальніка 3-яй рэзервовай дывізіі.
Найноўшы час
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад БССР.
У жніўні 1919 — ліпені 1920 вёска знаходзілася пад польскай уладай.
Букчанскі сельсавет
Букча́нскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лельчыцкага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Букча.
Створаны 20 жніўня 1924 года ў складзе Тураўскага раёна Мазырскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Тураўскім раёне БССР. 25 снежня 1930 года з часткі сельсавета створаны Радзілавіцкі сельсавет. З 21 чэрвеня 1935 года ў Тураўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. Пасля скасавання Тураўскага раёна 17 красавіка 1962 года ўвайшоў у склад Лельчыцкага раёна. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе Мазырскага раёна.
На 1 студзеня 1933 — 19 населеных месц, 167 гаспадарак, 842 жыхары. Паводле перапісу 2009 года сельсавет уключае 2 населеныя пункты — вёскі Букча і Карма, насельніцтва складае 669 чалавек, з іх 99,6 % — беларусы.
Джамбул Джабаеў
Джамбул Джабаеў (, Сямірэчча, Казахстан — ) — казахскі паэт-акын. Дзяржаўная прэмія СССР 1941.
Творчасць
Аўтар і выканаўца песень-жальбаў, песень-роздумаў, вершаваных прамоў, прывітальных пасланняў, гімнаў, паэм, тэматычна скіраваных на адлюстраванне народных мар і спадзяванняў, імкненняў да лепшага жыцця («Доля бедняка», «Песня гнеўнага сэрца» і інш.), на асуджэнне сквапнасці, гультайства, крывадушнасці і іншых чалавечых заган. У ранні перыяд яго творчасці галоўнае месца займаў айтыс — паэтычная спрэчка акынаў. Больш позняя спадчына паэта — водгук на падзеі палітычнага, гаспадарчага і культурнага жыцця краіны. Паэзія вызначаецца псіхалагічнай насычанасцю, эмацыянальнасцю, рэалістычнай канкрэтнасцю вобразаў.
На вершы Джабаева А. В. Багатыроў стварыў кантату «Ленінградцы» (1942).
Трарэга-Віджона
Трарэга-Віджона (Trarego Viggiona) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Вербана-Кузіа-Асола.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Рох.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
NGC 1229
NGC 1229 (іншыя абазначэнні — ESO 480-33, IRAS03059-2309, MCG -4-8-25, VV 260, UGCA 53, VV 337, ARP 332, PGC 11734) — галактыка ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Алена Пацехіна
Алена Пацехіна — мовазнавец, кандыдат філалагічных навук (1992), дацэнт (2001), доктар філалагічных навук (2011), тэма доктарскай манаграфіі «Граматычная варыятыўнасць у славянскіх мовах: марфаналагічны аспект» (Ольштын, 2009).
Біяграфія
Скончыла БДУ (1984), аспірантуру пры Кафедры рускага мовазнаўства БДПУ (1989—1991), навуковы кіраўнік прафесар М. Г. Булахаў; атрымала стыпендыю імя Лізы Майтнер Фонду дапамогі развіццю навукі ў Інстытуце славістыкі Венскага ўніверсітэта, Аўстрыя (1997—1998).
Сузана Эркулана-Оўзель
Сузана Эркулана-Оўзель (Suzana Herculano-Houzel) — бразільскі нейрабіёлаг. Асноўная сфера яе дзейнасці — параўнальная ; яе вынікі ўключаюць метад падліку нейронаў мозгу чалавека і іншых жывёл і ўзаемасувязь паміж плошчай кары галаўнога мозгу і таўшчынёй і колькасцю картыкальных зморшчын.
Алена Пацехіна
Дзейнасць
Супрацоўнік Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі НАН РБ (1991—1994), выкладчык БДУ (1994—2001), выкладчык Паморскай педагагічнай акадэміі ў Слупску, Польшча (2001—2002), выкладчык Вармінска-Мазурскага ўніверсітэта ў Ольштыне, Польшча (з 2002).
Сузана Эркулана-Оўзель
Біяграфія
Сузана Эркулана-Оўзель нарадзілася ў 1972 годзе ў Рыа-дэ-Жанэйра. Яна скончыла біялагічны факультэт (1992), атрымала ступень магістра ва  (1995) і ступень доктара нейрабіялогіі ва Універсітэце П’ера і Марыі Кюры (1999). Яна таксама была навуковым супрацоўнікам (1999).
Алена Пацехіна
Дзейнасць
Навуковыя зацікаўленні: славянскае мовазнаўства ў галінах гісторыі мовы, моўных і культурных узаемадачыненняў; лінгвадыдактыка; культуралогія.
Сузана Эркулана-Оўзель
Біяграфія
Эркулана-Оўзель была выкладчыкам з 2002 па май 2016 года, затым яна перайшла ва.
Яна выдала кнігі па папулярызацыі навукі і вядзе калонкі для газеты і часопіса. Яна была першым бразільскім спікерам на канферэнцыі TED Global у 2013 годзе.
У 2004 годзе яна выйграла ў галіне навуковай камунікацыі.
Тава Ішола
Тава Ішола (нар., Нігерыя) — нігерыйская футбалістка, паўабаронца. Выступала за зборную Нігерыі.
Кар’ера
Гуляла за жаночую зборную Нігерыі па футболе на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года.
Эдуарду Карвалью
Эдуа́рду душ Рэйш Карва́лью (Eduardo dos Reis Carvalho; нар., Мірандэла, Партугалія), ці проста Эдуа́рду — партугальскі футбаліст, брамнік клуба «Брага» і былы ігрок нацыянальнай зборнай Партугаліі.
NGC 1656
NGC 1656 (іншыя абазначэнні — MCG -1-13-5, PGC 15949) — галактыка ў сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Закутынці (Багуслаўскі раён)
Закутынці (Заку́тинці) — вёска ў Багуслаўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Мэдвынскай вясковай абшчыны.
Залескі сельсавет (Смаргонскі раён)
Зале́скі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) Залессе.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Смаргонскага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Гродзенскай вобласці. 19 красавіка 1973 года да сельсавета далучана частка скасаванага Шутавіцкага сельсавета (9 населеных пунктаў: Байбы, Белая, Клідзеняты, Перавозы, Пярэбнавічы, Светач, Свірыдавічы, Сукневічы і Шутавічы). 20 лістапада 1989 года ў склад сельсавета з Бялкоўшчынскага сельсавета перададзена 7 населеных пунктаў (вёскі Алешышкі, Базары, Вялікая Мыса, Камунарка, Мігулі, Міхнічы і Мыксы).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2669 чалавек, з іх 92,1 % — беларусы, 5,5 % — рускія, 0,9 % — украінцы, 0,8 % — палякі.
IC 4305
IC 4305 — галактыка тыпу E5 ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Нове-Замкі
Но́ве-За́мкі (Nové Zámky, Neuhäusel, Érsekújvár, Uyvar) — горад у паўднёва-заходняй Славакіі на рацэ Нітра. Насельніцтва — 41 140 чалавек (перапіс 2006).
Узнік горад у 16 ст. у якасці абарончай крэпасці супраць туркаў. Крэпасць з'яўлялася адной з найлепшых у Еўропе. З часам вакол крэпасці вырас горад. Сёння гэта адзін з прамысловых цэнтраў краіны.
Архідыяцэзія Маці Божай з цэнтрам у Маскве
А́рхідыяцэ́зія Ма́ці Бо́жай з цэ́нтрам у Маскве́ (Archidioecesis Moscoviensis Matris Dei, Архиепархия Матери Божией с центром в Москве) — рымска-каталіцкая архідыяцэзія, якая ўваходзіць у склад аднайменнай мітраполіі і мае цэнтр (кафедру) у Маскве. Яна ахоплівае сваёй тэрыторыяй рэгіёны поўначы еўрапейскай часткі Расіі.
Гісторыя
У перыяд існавання Расійскай імперыі тэрыторыя сучаснай архідыяцэзіі Маці Божай з цэнтрам у Маскве знаходзілася ў складзе Магілёўскай мітраполіі, а рэзідэнцыя мітрапаліта была пры гэтым у Санкт-Пецярбургу. Апошнім іерархам, які займаў гэту кафедру, быў арцыбіскуп Ян Цепляк, які быў арыштаваны савецкімі ўладамі і прысуджаны да смяротнай кары, аднак праз ціск міжнароднай супольнасці прысуд быў заменены на 10 гадоў пазбаўлення свабоды, а ўжо ў наступным годзе арцыбіскупа Цепляка выслалі з тэрыторыі СССР.
У пачатку 1926 года Папа Пій XI прыняў рашэнне таемна надзяліць некалькіх прэсвітараў, што засталіся ў СССР на свабодзе, біскупскай хіратоніяй, каб такім чынам адрадзіць каталіцкую іерархію на тэрыторыі краіны. З гэтай мэтай у Савецкі Саюз таемна прыбыў рукапакладзены ў біскупскі сан мансеньёр Мішэль Д'Эрбіньі, які 21 красавіка 1926 года ў Маскве таемна пасвяціў у біскупы айца Пія Эжэна Невё (гэты асумпцыяніст служыў на ўсходзе сучаснай Украіны). 3 кастрычніка 1926 года аб гэтай хіратоніі было заяўлена публічна (зрэшты, савецкі ўрад ужо ведаў пра яе), а біскуп Невё афіцыйна заступіў на пасаду Апостальскага адміністратара Масквы. У зону яго адказнасці ўваходзіла амаль уся тэрыторыя Расіі (на якой, акрамя самога Невё, знаходзіліся яшчэ тры апостальскія адміністратары ў сане біскупаў, якім таксама надзяліў хіратонію Мішэль Д'Эрбіньі), уключна з каталікамі як лацінскіх, так і візантыйскага абрадаў (якіх узначальваў блаславёны экзарх Леанід Фёдараў, які знаходзіўся у той момант у зняволенні на Салаўках). У 1932 годзе біскуп Невё таемна злучыў з Каталіцкай Царквой праваслаўнага епіскапа Варфаламея (Рэмава), які быў прызначаны яго памочнікам, але ў 1935 годзе быў арыштаваны і расстраляны ў Бутырскай турме. 31 ліпеня 1936 года біскуп Невё быў вымушаны выехаць у Францыю на лячэнне, аднак па сканчэнні курсу прадпісаных медыцынскіх працэдур так і не змог атрымаць савецкую візу.
У выніку арыштаў святароў і зачынення цэркваў к 1937—1938 гадам на тэрыторыі Расіі засталіся толькі два дзеючыя каталіцкія храмы (адзін у Маскве і адзін у Ленінградзе). У іх служылі святары, якія з'яўляліся капеланамі пасольстваў замежных дзяржаў, а з 1950 года — прызначаныя арцыбіскупам Рыжскім.
З 23 сакавіка 1998 года дапаможным біскупам апостальскай адміністратуры Еўрапейскай Расіі быў тытулярны біскуп Кузірскі Клеменс Пікель.
23 лістапада 1999 года з апостальскай адміністратуры Еўрапейскай Расіі была вылучана Адміністратура Поўдня Еўрапейскай Расіі (Administratio apostolica Russiae Europaeae Meridionalis Latinorum) з цэнтрам у Саратаве, якую ўзначаліў біскуп Клеменс Пікель, а сама апостальская адміністратура Еўрапейскай Расіі была перайменавана ў апостальскую адміністратуру Поўначы Еўрапейскай Расіі (Administratio apostolica Russiae Europaeae Septentrionalis Latinorum). Некалькі раней, 18 мая 1999 года, з апостальскай адміністратуры Сібіры была вылучана апостальская адміністратура Усходняй Сібіры з цэнтрам у Іркуцку (Administratio apostolica Siberiae Orientalis Latinorum), якую ўзначаліў біскуп Ежы Мазур, а сама апостальская адміністратура Сібіры была перайменавана ў Апостальскую адміністратуру Заходняй Сібіры (Administratio apostolica Siberiae Occidentalis Latinorum).
11 лютага 2002 года ўсе чатыры Апостальскія адміністратуры Расіі былі ўзведзеныя ў статус дыяцэзій (епархій). Пры гэтым яны атрымалі назвы не ў гонар гарадоў, у якіх знаходзіліся іх кафедры (як гэта звычайна прынята рабіць у Каталіцкай Царкве), а ў гонар імёнаў святых (Маці Божай — у Маскве, Святога Іосіфа — у Іркуцку, Святога Клімента — у Саратаве) або хрысціянскіх свят (Праабражэнне Гасподняе — у Новасібірску). Такая незвычайная для Каталіцкай Царквы практыка тлумачылася экуменічнымі матывамі: такім чынам не ствараліся «паралельныя структуры» з тымі ж самымі назвамі, што і ў існуючых епархій Рускай Праваслаўнай Царквы.
Такім чынам, арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч стаў першым Мітрапалітам мітраполіі Маці Божай з цэнтрам у Маскве, у склад якой уваходзілі архідыяцэзія Маці Божай з цэнтрам у Маскве, а таксама тры суфраганныя дыяцэзіі: дыяцэзія Святога Іосіфа з цэнтрам у Іркуцку, дыяцэзія Святога Клімента з цэнтрам у Саратаве, Праабражэнская дыяцэзія з цэнтрам у Новасібірску.
21 верасня 2007 года арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч быў накіраваны для служэння ў Беларусь, каб узначаліць там Мінска-Магілёўскую мітраполію (гэты рэдкі прыклад у практыцы Каталіцкай Царквы, калі адзін і той жа іерарх двойчы за жыццё быў мітрапалітам, прычым яшчэ і на тэрыторыі дзвюх суседніх краін). У той жа дзень другім Мітрапалітам мітраполіі Маці Божай з цэнтрам у Маскве быў прызначаны (на той момант яшчэ прэсвітар) Паала Пецы FSCB, які прыняў біскупскую хіратонію і заступіў на пасаду (адбыўся інгрэс) 27 кастрычніка 2007 года.
Кафедральны сабор
У Апостальскай адміністратуры Еўрапейскай Расіі своеасаблівым аналагам кафедральнага сабора (бо біскупская кафедра як гэтакая не была заснавана, хаця адміністратурай і кіраваў біскуп) з'яўлялася адзіная каталіцкая царква Масквы, што дзейнічала ў той час, — касцёл Святога Людовіка Французскага на вуліцы Малая Лубянка (названы ён быў у гонар Святога Людовіка IX, караля Францыі). У 1996 годзе вернікам быў вернуты касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі на Малой Грузінскай вуліцы, пабудаваны ў 1911 годзе і канфіскаваная савецкімі ўладамі ў 1938 годзе. Пасля завяршэння грунтоўнай рэстаўрацыі, 12 снежня 1999 года храм быў рэкансекраваны і стаў служыць галоўнай царквой апостальскай адміністратуры Поўначы Еўрапейскай Расіі, а пасля павышэння яе да статусу архідыяцэзіі Маці Божай з цэнтрам у Маскве — кафедральным саборам гэтай структурнай рымска-каталіцкай адзінкі.
Адміністрацыйны падзел
У практыцы Рымска-Каталіцкай Царквы дыяцэзіі такога вялікага памеру, як архідыяцэзія Маці Божай з цэнтрам у Маскве, сустракаюцца даволі рэдка. Таму дзеля зручнасці кіравання архідыяцэзія Маці Божай з цэнтрам у Маскве падзелена на тры ўмоўныя рэгіёны: цэнтральны, паўночна-заходні (умоўным «дэканам» з'яўляецца Стэфан Кацінель) і заходні. З пункту гледжання жа кананічнага права архідыяцэзія дзеліцца на 5 дэканатаў (уся інфармацыя пададзена па стане на пачатак 2021 года):
Цэнтральны дэканат
Ахоплівае пераважна цэнтральную і, часткова, паўночную частку архідыяцэзіі, прычым найбуйнейшая колькасць парафій і іншых пастырскіх пунктаў знаходзіцца на тэрыторыі Масквы. Па стане на пачатак 2021 года дэканам з'яўляецца айцец Дарыуш Пеляк SVD, які пражывае ў Маскве. На тэрыторыі дэканата дзейнічаюць наступныя парафіі, пастырскія пункты і этна-лінгвістычныя рымска-каталіцкія рэлігійныя абшчыны:
Заходні дэканат
Ахоплівае самую заходнюю частку архідыяцэзіі Маці Божай з цэнтрам у Маскве — Калініградскую вобласць, якая, фактычна, геаграфічна адарваная ад усёй яе іншай тэрыторыі. Нягледзячы на свой малы памер, з гістарычных і геаграфічных прычын на тэрыторыі дэканата маецца адносна вялікая (для Расіі) колькасць каталікоў рымскага абраду. Доўгія гады, ажно да смерці, дэканам з'яўляўся мансеньёр Ежы Стацкевіч. На тэрыторыі дэканата дзейнічаюць наступныя парафіі і пастырскія пункты:
Паўночны дэканат
Ахоплівае пераважна паўночна-заходнюю частку архідыяцэзіі, прычым найбуйнейшая колькасць парафій і іншых пастырскіх пунктаў знаходзіцца на тэрыторыі Санкт-Пецярбурга і ў яго наваколлі. Па стане на пачатак 2021 года дэканам з'яўляецца айцец Павел Крупа OP, які стала пражывае ў Санкт-Пецярбургу. На тэрыторыі дэканата дзейнічаюць наступныя парафіі, пастырскія пункты і этна-лінгвістычныя рымска-каталіцкія рэлігійныя абшчыны:
Усходні дэканат
Ахоплівае тэрыторыі архідыяцэзіі на ўсход ад Масквы. Па стане на пачатак 2021 года дэканам з'яўляецца ксёндз Сяргей Зуеў, які стала пражывае ва Уладзіміры. На тэрыторыі дэканата дзейнічаюць наступныя парафіі і пастырскія пункты:
Ішня (рабочы пасёлак)
Ішня (Ишня) — рабочы пасёлак у Растоўскім раёне Яраслаўскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр сельскага паселішча Ішня.
Насельніцтва рабочага пасёлка — 2733 чал. (на 1 студзеня 2021 года). Размешчаны на рацэ Ішня, за 2 км на захад ад Растова. У 1968 годзе ўказам Прэзідыума ВС РСФСР пасёлак пры Растоўскай рамонтна-тэхнічнай станцыі перайменаваны ў Ішню. Паблізу пасёлка, каля месца скрыжавання федэральнай аўтатрасы «Халмагоры» і ракі Ішні, знаходзіцца помнік драўлянага рускага дойлідства XVII стагоддзя — царква Іаана Багаслова на Ішні (1687 год).
J2000.0
З цягам часу недакладнасці і памылкі вымярэнняў накопліваюцца, ствараючы ўсё больш памылак вылічэнняў становішча аб’екта. У мінулым астраномы і групы астраномаў вызначалі эпохі паводле сваіх меркаванняў, аднак у наш час эпохі вызначаны ў міжнародным пагадненні. Такім чынам, астраномы па ўсім свеце могуць супрацоўнічаць больш эфектыўна.
Бягучая эпоха, вызначаная міжнародным пагадненнем — J2000.0.
Дакладнае значэнне па Юліянскім календары:
Гэтыя дата і час эквівалентныя:
Kỷ nguyên (thiên văn học)
Калдуны
Калдуны́ — нацыянальная беларуская страва. Паходжанне назвы невядомае, адны лічаць што ад calduna (цёплыя яшчэ вантробы забітых жывёл), іншыя, што запазычана ў XV ст. з нямецкай або чэшскай мовы ці нават з цюркскіх моў, бо беларуска-літоўскія татары здаўна гатуюць падобную на калдуны страву кундумы, праўда значна буйнейшых памераў.
Гатаванне
Начынкі на калдуны былі вельмі разнастайнымі, бо калдуны маглі быць як асноўнай стравай, так і дэсертам. Калісьці самымі папулярнымі былі калдуны з тварагом, былі таксама з мяснымі, рыбнымі і садавінай (з сушанымі вішнямі, слівамі або чарніцамі) начынкамі. Начынка мусіць быць ані занадта цвёрдай, ані занадта глейкай, найлепш, калі з яе добра фармуюцца невялікія галкі. У залежнасці ад начынкі адрозніваюць калдуны палескія — з начыкай з варанай рыбы і крутых яек, віленскія — з шынкай і грыбамі, рускія — з тварагом або варанай бульбай, і інш. <!--
Спажыванне
Калдуны можна варыць, запякаць, смажыць на патэльні, блясе або ў фрыцюры. Варыць найлепш у пляскатым шырокім рондальку, на малым агні, у вялікай колькасці добра пасоленай вады, каля 5 хвілін ад моманту ўсплывання калдуноў на паверхню. Некаторыя гатункі калдуноў лепей смажыць (палескія).
Соус або падліўка, якія належыць падаваць да калдуноў, залежаць ад начынкі. Да віленскіх пасуе топленае масла або сала, да рускіх — густая кіслая смятана, да грубых — пасераваная цыбуля, да татарскіх — булёнам, у якім варыліся, або смятана ці таплёнае масла, да далікатных — узбітыя вяршкі з цынамонам або садавінны сіроп.
Сучаснасць
Пазней калдунамі сталі зваць дранікі з начынкай (з душамі), наогул цяпер калдуны выціснутыя ў Беларусі з ужытку пельменямі. Літоўцы таксама лічаць калдуны сваёй нацыянальнай стравай і ў іх налажана прамысловая вытворчасць калдуноў.
Філапемен
Біяграфічныя звесткі
У 222—221 гадах да н.э. удзельнічаў у вайне Ахейскага саюза са спартанскім царом Клеаменам III, вызначыўся ў бітве каля Селасіі. З 209 года да н.э. гіпарх (начальнік конніцы), з 207 года да н.э. стратэг (выбіраўся 8 разоў). Правёў ваенную рэформы, атрымаў шэраг перамог над Спартай. У 193 годзе да н.э. падпарадкаваў саюзу амаль увесь Пелапанес і ўключыў у яго склад Спарту (192). Змагаўся за незалежнасць Грэцыі ад Македоніі і Рыма, за што празваны «апошнім элінам». У 183 годзе да н.э. трапіў у палон да месенцаў і атручаны.
Ненцы
Не́нцы (саманазва: ненэй ненэче, літаральна «сапраўдныя людзі») — самадыйскі народ, які насяляе еўразійскае ўзбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна ад Кольскага паўвострава да Таймыра (Расія). Падзяляюцца на дзве буйныя этнаграфічныя групы тундравых ненцаў, якія складаюць большасць, і лясных ненцаў, што насяляюць обска-енісейскі водападзел. Часам вылучаюць групу колвінскіх ненцаў на поўначы Еўрапейскай Расіі, прадстаўнікі якой змяшаліся з іншаэтнічным насельніцтвам і размаўляюць на комі-зыранскай мове. Агульная колькасць у Расіі (2010 г.) — 44 640 чал.
Паходжанне
Даследчыкі звязваюць паходжанне ненцаў і іншых самадыйцаў з Кулайская археалагічнай культурай, што ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. — сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. займала паўднёвую частку таёжнай зоны Заходняй Сібіры. Адтуль у III — II стст. да н. э. самадыйцы перасяліліся на поўнач па рацэ Об, на захад — сярэднюю плынь ракі Іртыш і на поўдзень — да Саянскіх гор. У першыя стагоддзі да н. э. пад ціскам гунаў частка самадыйцаў сярэдняй плыні Іртыша адступіла у лясную паласу еўрапейскай поўначы, даўшы пачатак еўрапейскім ненцам. Генетычныя даследаванні паказалі спадчынную блізкасць ненцаў да нганасанаў, селькупаў, а таксама мансі і далганаў.
Гісторыя
Ненцы пад назвай самоядь упершыню ўзгадваюцца ў «Аповесці мінулых часоў» пад 1096 г. у сувязі з вандроўкай наўгародцаў да вуграў. У XIII ст. звесткі пра самаедаў з'явіліся ў «Гісторыі манголаў» Плана Карпіні. Яны называліся сярод народаў, падпарадкаваных манголамі. «А гэтыя людзі, — паведамляў аўтар, — як кажуць, жывуць толькі паляваннем, намёты і вопратка іх таксама зроблены са скур звяроў».
Ужо ў канцы XII ст. наўгародцы кантралявалі землі еўрапейскіх ненцаў, а таксама нізоўі Обі. У 1499 г. Маскоўская дзяржава заснавала ў нізоўях Пячоры крэпасць Пустазёрск, дзе гандлявалі і выплочвалі ясак каля 2 тысяч ненцаў. Да сярэдзіны XVII ст. Расія падначаліла ўсе ненецкія тэрыторыі, а іх насельнікі былі абкладзены данінай. Рускія сяляне перасяляліся з Паўночнай Дзвіны да Пячоры і Обі. У адказ на гэта ўзімку 1662—1663 гг. ненцы паднялі паўстанне і спалілі Пустазёрск. Адначасова пачаўся іх рух на ўсход, дзе яны сутыкнуліся з энцамі і нганасанамі. Канчаткова мяжа паміж гэтымі паўночнымі народамі ўсталявалася толькі ў 1850 г. У апошняй трэці XIX ст. для спынення зямельных дамаганняў з боку Нарвегіі расійскі ўрад заахвочваў перасяленне ненцаў на Новую Зямлю і іншыя астравы Паўночнага Ледавітага акіяна.
Пасля ўсталявання савецкай улады былі прадпрыняты захады для рэфармавання традыцыйнага ненецкага ладу жыцця. У 1926 г. арганізаваны родавыя саветы як тэрытарыяльныя органы, адказныя за правядзенне дзяржаўнай палітыкі. У 1929—1930 гг. створаны Ненецкая аўтаномная акруга і Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга. У 1930 г. замест пагардлівай рускай назвы «самоеды» і назваў розных родаў была ўведзена агульная назва «ненцы». Пачалося сталае навуковае вывучэнне нянецкага фальклора і гісторыі. Найбольш важнымі рэформамі сталі калектывізацыя, якая працягвалася з 1929 г. да 1950 г. і суправаджалася стварэннем аселай базы для аленяводаў-качэўнікаў, а таксама стварэнне школ-інтэрнатаў, дзе маглі навучацца дзеці жыхароў тундры.
Рэфармаванне мела як станоўчыя, так і рэзка негатыўныя наступствы, паколькі разам з паляпшэннем умоў жыцця тубыльцаў і фарміраваннем нацыянальнай інтэлігенцыі прывяло да рэпрэсій і гвалтоўнага вынішчэння іх культурных здабыткаў. Адмоўны ўплыў таксама прасочваўся ў пазнейшы перыяд, калі для здабычы карысных выкапняў ненцаў пазбаўлялі ўзгоддзяў для выпасу аленяў. У нацыянальных акругах значна падвысілася колькасць іншаэтнічнага насельніцтва. Пачаўся працэс русіфікацыі. Ненцы беспаспяхова аказвалі супраціўленне. Апошнія антысавецкія выступленні адбыліся ў Заходняй Сібіры ў 1960-ых гг.
З другой паловы 1980-ых гг. сярод ненцаў назіраецца цікавасць да адраджэння сваёй мовы, культуры, вяртання правоў на зямлю. У наш час ненцы з'яўляюцца найбуйнейшым карэнным народам расійскай поўначы. Каля 78 % лічаць ненецкую мову роднай.
Колькасць і рассяленне
Дынаміка колькасці ненцаў у Расіі:
З агульнай колькасці ненцаў Расіі (44640 чал., 2010 г.) у Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе пражывала 29772 чал, у Ненецкай аўтаномнай акрузе — 7504 чал. Гарадскіх жыхароў было 9543 чал., сельскіх — 35097 чал.
У 2009 г. у Беларусі жыло 49 чалавек, якія вызначалі сваю этнічную тоеснасць як ненцы. 2 з іх лічылі сваёй роднай мовай ненецкую, 6 — беларускую.
Культура
Галоўнымі заняткамі ненцаў здаўна былі аленегадоўля, паляванне і рыбалоўства. Тундравыя ненцы трымалі дастаткова вялікія статкі аленяў, пасвілі іх з дапамогай пастухоў і сабак на працягу ўсяго года, для чаго рабілі доўгія перакачоўкі. Узімку аленей пасвілі ў лясістых месцах, дзе снег дастаткова мяккі. Увесну пачынаўся рух са статкамі на поўнач. Там прахалодны вецер адпужваў ад аленяў гнюс і дазваляў ім вольна асвойваць тундравыя пашы. На поўначы таксама знаходзіліся багатыя рыбалоўныя і паляўнічыя тэрыторыі. Для поўнага забеспячэння ненецкай сям'і мясам і тлушчам для ежы і скурамі для вопраткі і жытла патрабаваўся статак у 70 — 100 аленяў.
Уладальнікі малых статкаў і лясныя ненцы перадавалі сваю жывёлу тым, хто качаваў на поўнач, а самі займаліся здабычай рыбы на азёрах або рэках. Рыбу лавілі сеткамі, будавалі загарадзі, білі астрогамі, стралялі з лукаў. Развіццю палявання на футравых звяроў (пясцоў, зайцоў, гарнастаяў, вавёрак і інш.) садзейнічала неабходнасць выплочваць ясак і сталы попыт з боку рускіх гандляроў. Аднак галоўнай здабычай паляўнічых лічыўся дзікі алень. Ненецкае слова илебць адначасова азначала «забоства дзікага аленя» і «сродак існавання». Заходнія ненцы таксама здабывалі ластаногіх.
Асноўным транспартным сродкам былі алені. Ненцы не ездзілі, седзячы на іх, а рабілі запрэжкі, што рухалі нарты хан. Вылучаліся мужчынскія і жаночыя нарты. Прычым, жаночыя былі звычайна больш доўгімі, бо павінны былі акрамя жанчыны ўмяшчаць дзяцей. Яздок садзіўся на іх з левага боку і кіраваў аленямі з дапамогай доўгай тычкі. На арктычных астравах у нарты часцей запрагалі сабак. Для перасоўвання па вадзе карысталіся лодкамі, кадаўбамі і зробленымі з дошак.
Асноўным тыпам старога ненецкага жытла з'яўляецца чум мя. Яго майстравалі з 50 — 60 драўляных жэрдак, абабітых мяккімі покрыўкамі з аленіх скур. Унутраныя покрыўкі клалі поўсцю ўнутр чума, верхнія — поўсцю звонку. У цёплыя месяцы карысталіся покрыўкамі з бярозавай кары. У цэнтры чума ладзілі агмень. Уздоўж сцен чума на вышыні 1,5 м падвешвалі дзве жэрдкі, на іх укладваліся кароткія папярочкі, да якіх на круках падвешваліся катлы і чайнікі. На зямлі раскладвалі цыноўкі з травы або вярбы, а на іх — аленія скуры. Месцы злева і справа ад агменя лічыліся спальнымі. Месца насупраць уваходу — святым. У ім захоўвалі рэлігійныя каштоўнасці, посуд і найбольш важныя прадукты. Пры змене качэўя чум цалкам разбіраўся і перавозіўся на новае месца. Лясныя ненцы, якія не мелі праблем са здабычай драўніны, пакідалі жардзіны на старым месцы, здымалі толькі скураныя накрыўкі і цыноўкі. На шляхах качэўяў будавалі таксама паўзямлянкавыя свіраны ним, дзе захоўвалі харч, футры, вопратку і г. д.
Мужчынскай верхняй адзежай была малица — глухая куртка з прышытым каптуром. Яе рабілі са скур маладых аленяў футрам унутр. Да рукавоў чапляліся футравыя пальчаткі. Па-над курткай апраналі скураны ці тканевы мяшок для аховы маліцы ад дажджу і снегу. У XIX ст. шырока распаўсюдзіліся штаны. Абутак піва або пімы шылі са скуры з ног аленя. Галоўная жаночая народная вопратка — ягушка, футра з двух пластоў аленевых шкур. Нізкі каўнер для ягушкі шылі з пясцовага або аленевага футра. Улетку жанчыны часцяком апраналі лёгкую вопратку к набытых у гандляроў тканін. Жанчыны ўпрыгожваліся металічнымі бляхамі і каралямі, скуранымі аплікацыямі і г. д.
Асноўнай ежай было варанае аленевае мяса і дзічына. Улетку елі шмат рыбы, але ў адрозненні ад іншых палярных народаў яе не ўмелі добра захоўваць. Рыбны або аленевы тлушч змешвалі з ікрой, ягадамі, ядомымі травамі. Узімку мяса і рыбу замарожвалі або вэндзілі. У сучаснай ненецкай кулінарыі важную ролю адыгрываюць хлеб, малако і гародніна.
Вярхоўнай сацыяльнай адзінкай у мінулым быў бацькоўскі род еркар. Ён валодаў тэрыторыямі для вандровак і палявання, агульныя могілкі і святыя мясціны. Улетку арганізоўваліся сумесныя паляванні, лоў рыбы, адгон аленяў. Роды аб'ядноўваліся ў фратрыі. Правапарушэнні ўнутры рода здараліся рэдка, аднак гэта не распаўсюджвалася на іншыя, нават аб'яднаныя адзіным паходжаннем роды. Паміж імі ўспыхвалі канфлікты за парушэнняў межаў, забойстваў, крадзяжу і г. д. Сваякі-мужчыны былі абавязаны помсціць за забітых членаў.
Роды падзяляліся на нуклеарныя сем'і. Главой сям'і заўсёды быў толькі мужчына. Шлюбы заключаліся толькі з жанчынамі, якія не належылі да яго рода і фратрыі. За нявесту выплочвалі выкуп або адпрацоўвалі ў гаспадарцы яе бацькі. У рэдкіх выпадках практыкавалася выкраданне. Ужо ў канцы XIX ст. меней за 18 % багатых сем'яў валодалі статкамі аленяў да некалькіх тысячаў галоў. Багатыя ненцы аддавалі перавагу шматжонству, якое дазваляла мець болей дзяцей і, галоўнае, забяспечвала сям'ю дадатковымі рабочымі рукамі. Колькасць дзяцей у адной сям'і магла быць рознай, часам дасягала 10 — 15. Спадчыннікамі лічыліся толькі хлопцы. Калі пасля смерці главы сям'і заставалася толькі жонка і дочкі, іх маёмасць размсяркоўвалася паміж братамі памерлага. Мужчына мог у любы момант разарваць шлюб. Жанчына — толькі ў некаторых выпадках. Сваяцкія адносіны ў ненецкім традыцыйным грамадстве мелі надзвычай складаны характар. Бацьку і маці заўсёды звалі толькі ў множным ліку, старэйшых блізкіх сваякоў няками вылучалі як старэйшых братоў і г. д.
Ненецкі фальклор даволі разнастайны, прадстаўлены казкамі, легендамі, эпічнымі паданнямі. Музыка, песня і танец у мінулым мелі рэлігійнае сакральнае значэнне.
Мова
Ненецкая мова адносіцца да самадыйскай групы моў. Пісьмовасць з 1932 г. на аснове лацінскай графікі. З 1937 г. — на аснове кірыліцы.
Рэлігія
Традыцыйная рэлігія ненцаў была заснавана на анімістычных уяўленнях, у веры ў шматлікіх духаў, што насялялі прыроду, прадстаўлялі яе стыхіі і рэчы. Лічылася, што навакольны свет і ўсё жывое стварыла добрае бажаство Нум, але яго атожылак Нга стварыў зло і хваробы. Нум дапамагаў толькі ў выпадку спецыяльных зваротаў праз асобых духаў, дыялог з якімі маглі весці толькі шаманы. Апошнія не складалі асаблівую прафесійную групу, аднак падзяляліся на некалькі катэгорый у залежнасці ад таго, якія функцыі выконвалі. Яны кармілі выявы духаў, прыносілі ахвяры, лячылі хваробы, аказвалі дапамогу ў здабычы, прадказвалі будучыню і г. д. Лічылася, што шаманам можа стаць кожны, каго выбралі самі духі. Аднак у выпадку адсутнасці такога чалавека, яго замянялі старыя члены роду. За сваю працу шаманы патрабавалі аплату. Важным атрыбутам шамана з'яўляўся бубен з выбівачкай. Яго называлі аленем, які пераносіць шамана ў свет духаў.
Ненцы мелі асаблівыя ўяўленні пра жывёлін. Некаторыя з іх лічыліся свяшчэннымі. Так, алені сімвалізавалі чысціню і дабрабыт. У кожнай сям'і меліся свяшчэнныя алені з асаблівымі прыкметамі. Іх не запрагалі ў нарты і не забівалі на мяса. Вельмі шанаваўся мядзведзь. Яго мяса трэба было жаваць па асобных правілах. Воўк, наадварот, ўяўляўся увасабленнем злога духа нгылек. Сапраўдную назву воўка сармик забаранялі казаць услых. Сабака як сваяк сармик таксама быў спараджэннем Нга, але яму прыпісвалася моц ахоўваць чалавека ад іншых злых духаў, папярэджваць пра іх набліжэнне брэхам.
Аўцабык
Аўцабык, або мускусны бык (Ovibos moschatus) — жывёла сямейства пустарогія (Bovidae) атрада парнакапытныя (Artiodactyla).
Этымалогія назвы
Традыцыйная еўрапейская назва аўцабыкоў — «мускусны бык». Беларуская назва «аўцабык» з’яўляецца даслоўным перакладам лацінскай назвы «Ovibos».
Паходжанне
Некалькі тысячагоддзяў назад аўцабыкі, разам з шарсцістымі насарогамі, мамантамі і бізонамі, насялялі шырокія арктычныя тэрыторыі Еўразіі. Па Берынгаву мосту, які злучаў раней Чукотку і Аляску, аўцабыкі праніклі ў Паўночную Амерыку, а затым у Грэнландыю. Выкапнёвыя рэшткі сустракаюцца ў плейстацэне Сібіры да шыраты Кіева на поўдні, Германіі, Францыі і Вялікабрытаніі. Галоўнай прычынай скарачэння арэала і колькасці аўцабыка і іншых буйных траваядных Еўразіі на мяжы плейстацэну і галацэну традыцыйна лічыцца глабальнае пацяпленне клімату, якое выклікала размарожванне Палярнага басейна, забалочванне тундрастэпаў, павышэнне ўзроўню і шчыльнасці снежнага покрыва. Але да поўнага знікнення шматлікіх відаў, якія рэзка скарацілі свае арэалы пры змене клімату, несумненна, датычны і чалавек.
Гісторыя адкрыцця
Упершыню гэту жывёлу для еўрапейцаў адкрыў англічанін, служачы кампаніі Гудзонава заліва Генры Келсі ў 1689 годзе. У 1917 годзе ўрад Канады ўзяў гэты від пад ахову, уводзіцца забарона на промысел аўцабыка, які дзейнічаў на працягу 52 гадоў. З 1950 году аўцабык стаў ахоўвацца і ў Грэнландыі. У Расіі вядома знаходка палеантолага М. К. Верашчагіна — чэрап аўцабыка з прастрэленай лобнай косткай з паўвострава Таймыр, што дазволіла вылучыць здагадку, што апошнія аўцабыкі, магчыма, вымерлі ў Паўночнай Азіі ўжо ў гістарычны час.
Класіфікацыя
На падставе адрозненняў у афарбоўцы галавы і невялікай розніцы ў памерах цела жывёл, большасць даследчыкаў прызнаюць два падвіды аўцабакаў: намінатыўны Ovibos moschatus moschatus (Zimmermann, 1780) (тундравы), пашыраны ў мацерыковай арктычнай частцы Канады і Ovibos moschatus wardi Lydekker, 1900 (белагаловы), які жыве на астравах Канадскага архіпелага і Грэнландыі.
Апісанне
Даўжыня цела да 2,5 м, вышыня ў карку да 1,45 м, маса да 300 кг. Поўсць цёмна-бурая, доўгая (да 0,9 м) і густая. Рогі ў самцоў і ў самак, даўжыня да 0,73 м.
Корміцца лішайнікамі, мохам, травой.
Цяжарнасць каля 9 месяцаў. Нараджае адно цяля раз у два гады.
Арэал
Трапляецца ў Грэнландыі і на некаторых астравах Канадскага арктычнага архіпелага. Колькасць невялікая, ахоўваецца. У ледавіковы перыяд жыў на Беларусі.
Акліматызаваны ў Нарвегіі, распачата акліматызацыя на востраве Урангеля і на паўвостраве Таймыр. У шэрагу краін аўцабыкоў трымаюць на фермах.
NGC 1231
NGC 1231 (іншыя абазначэнні — MCG -3-8-74, PGC 11658) — спіральная галактыка (Sc) у сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Джаковіца (аэрапорт)
Аэрапорт Джаковіца — аэрапорт недалёка ад горада Джаковіца ў заходняй частцы Косава. Мяркуецца, што аэрапорт можа стаць грамадзянскім і будзе выкарыстоўвацца для недарагіх камерцыйных авіякампаній і грузавых рэйсаў.
Месцазнаходжанне
Аэрапорт Джаковіца знаходзіцца непасрэдна каля горада Джаковіца, што ў чатырох кіламетрах на поўдзень ад возера Радоніч.
Гісторыя
Аэрапорт быў пабудаваны для KFOR пасля косаўскай вайны 1999 года побач з існуючым аэрадромам, які выкарыстоўваўся для сельскагаспадарчых патрэб. Сучасны аэрапорт выкарыстоўваўся ў асноўным для ваенных і гуманітарных рэйсаў. Знаходзіўся ў італьянскай зоне адказнасці. Самым вялікім самалётам, які прызямляўся ў аэрапорце, быў Боінг 737.
18 снежня 2013 года аэрапорт быў перададзены ўраду Рэспублікі Косава ад ВПС Італіі. У перыяд італьянскай эксплуатацыі праз аэрапорт Джаковіца прайшло звыш 27000 самалётаў, 220000 пасажыраў і больш за 40000 тон грузаў.
Мясцовы і нацыянальны ўрады плануюць стварыць з аэрапорта Джаковіца грамадзянскі і камерцыйны аэрапорт. Па стане на 2020 год, аэрапорт зачынены ўладамі Косава. Ён мог бы стаць канкурэнтам моцна загружанага аэрапорт Прышціны. Акрамя таго, аэрапорт Джаковіца будзе мець перавагу, паколькі туманы ў зімовы перыяд там бываюць не так часта, як у аэрапорце Прышціны. Праект рэканструкцыі аэрапорта прадугледжвае падаўжэнне узлётна-пасадачнай паласы да 2400 м з цяперашніх 1800 м і яе пашырэнне з 30 да 45 м. Такім чынам будуць выкананы стандарты ІКАО.
Павел Паўлавіч Аляксюк
Павел Паўлавіч Аляксюк (, Гродна — ?) — беларускі палітычны дзеяч. Член Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.
Біяграфія
Адукацыю атрымаў у Гродзенскай мужчынскай гімназіі ў 1911 годзе і на юрыдычным факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта ў 1915 годзе. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года з’яўляўся членам Цэнтральнага бюро Беларускай сацыялістычнай грамады, у сакавіку-ліпені 1917 года — намеснікам старшыні Беларускага нацыянальнага камітэта ў Мінску, затым членам выканаўчых камітэтаў Вялікай беларускай рады і Цэнтральнай беларускай вайсковай рады. З апошняй у 1918 годзе выключаны за растрату грошай.