cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Комптанаўская даўжыня хвалі
У квантавай тэорыі поля
У рэчаіснасці ва ўсіх выпадках памер вобласці, дзе часціца перастае быць «кропкавым аб'ектам», залежыць не толькі ад яе даўжыні хвалі Комптана, але і ад даўжынь хвалі Комптана іншых часціц, у якія дадзеная часціца можа дынамічна ператварацца. Але, напрыклад, для лептонаў, якія не ўдзельнічаюць моцным ўзаемадзеяннем, пераход у iншы стан малаімаверны (можна сказаць, што ён адбываецца рэдка або патрабуе вялікага часу). Таму лептоннае «футра» з пар з'яўляецца як бы празрыстым, і ў многіх задачах лептоны з добрай дакладнасцю могуць разглядацца як «кропкавыя часціцы». Для цяжкага адрона, напрыклад, нуклонаў, эфектыўны памер вобласці, дзе пачынае праяўляцца «футра», значна большы за комптанаўскую даўжыню нуклонаў і вызначаецца комптанаўскай даўжынёй самага лёгкага з адронаў — пі-мезона (заўважым, што λCπ ≈ 7λCN). У вобласці з лінейным памерам парадку λCπ нуклоны з вялікай інтэнсіўнасцю (з-за моцнага ўзаемадзеяння) пераходзяць у прамежкавыя станы «нуклон + пі-мезоны», таму нуклонавае «футра», у адрозненне ад лептонаў, шчыльнае.
Такім чынам, эфектыўная вобласць, дзе часціца перастае праяўляцца як «кропкавая», вызначаецца не толькі адпаведнымі комптанаўскімі даўжынямі хваль, але і канстантамі ўзаемадзеяння дадзенай часціцы з іншымі часціцамі (палямі).
Белы Бор (Лёзненскі раён)
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Горбаўскага сельсавета.
Знаходзіцца за 25 км у напрамку на поўдзень ад Лёзна, за 65 км ад Віцебска.
Ігар Пятровіч Пашэвіч
Ігар Пятровіч Пашэ́віч (нар. 8 снежня 1991, Мазыр, Гомельская вобласць, Беларусь) — беларускі вясляр. Майстар спорту міжнароднага класа па акадэмічным веславанні. Сярэбраны і бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы.
Біяграфія
Скончыў у 2009 годзе Мазырскі філіял Гомельскага дзяржаўнага вучылішча алімпійскага рэзерву.
На Чэмпіянаце свету сярод юніёраў 2009 года ў двойцы без рулявога з Міхаілам Аскеркам заняў 9-е месца. На Чэмпіянаце свету сярод моладзі 2010 года ў двойцы без рулявога з Яўгенам Аляхновічам заняў 8-е месца, у 2011 годзе — 13-е месца, у 2012 годзе — 7-е месца. На Чэмпіянаце свету сярод моладзі 2013 года ў васьмёрцы з рулявым заняў 8-е месца.
На Чэмпіянаце свету 2014 года ў васьмёрцы з рулявым заняў толькі 11-е месца. На Чэмпіянаце Еўропы ў тым жа годзе ў васьмёрцы з рулявым заняў 6-е месца.
На першым этапе Кубку свету 2015 года ў чацвёрцы без рулявога знаяў першае месца. У тым жа годзе Чэмпіянаце свету ў чацвёрцы без рулявога заняў 8-е месца. Бронзавы прызёр Чэмпіянату Еўропы 2015 года ў чацвёрцы без рулявога.
Студэнт факультэта фізічнай культуры МДПУ імя І. П. Шамякіна.
Лыжныя гонкі на зімовых Алімпійскіх гульнях 1948
Гонкі прайшлі пры перавазе шведскіх лыжнікаў, якія заваявалі 6 медалёў з 7 магчымых. Апафеозам перавагі шведскіх лыжнікаў стала эстафета, у якой яны выйгралі ў фінаў, якія занялі другое месца, амаль 9 хвілін.
Агульны залік
(Тлустым вылучана самая вялікая колькасць медалёў у сваёй катэгорыі)
Гравітацыйны радыус
Гравітацыйны радыус прапарцыянальны масе цела m і роўны, дзе G — гравітацыйная пастаянная, с — скорасць святла ў вакууме. Гэты выраз можна запісаць як дзе r_g вымяраецца ў метрах, а m — у кілаграмах. Для астрафізікі зручным з’яўляецца запіс км, дзе M_\odot — маса Сонца.
Пры пераходзе да планкаўскага маштаба м, зручным з’яўляецца запіс у форме.
Па велічыні гравітацыйны радыус супадае з радыусам сферычна-сіметрычнага цела, для якога ў класічнай механіцы другая касмічная скорасць на паверхні была б роўная скорасці святла. На важнасць гэтай велічыні ўпершыню звярнуў увагу Джон Мічэл ў сваім пісьме да Генры Кавендыша, апублікаваным ў 1784 годзе. У рамках агульнай тэорыі адноснасці гравітацыйны радыус (у іншых каардынатах) упершыню вылічыў у 1916 годзе Карл Шварцшыльд.
Гравітацыйны радыус звычайных астрафізічных аб’ектаў мізэрна малы ў параўнанні з іх сапраўдным памерам: так, для Зямлі r_g = 0,884, для Сонца r_g = 2,95 км. Выключэнне складаюць нейтронныя зоркі і гіпатэтычныя базонныя і кваркавыя зоркі. Напрыклад, для тыповай нейтроннай зоркі радыус Шварцшыльда складае каля ад яе ўласнага радыуса. Гэта абумоўлівае важнасць эфектаў агульнай тэорыі адноснасці пры вывучэнні такіх аб’ектаў.
Калі цела сціснуць да памераў гравітацыйнага радыуса, то ніякія сілы не змогуць спыніць яго далейшага сціскання пад дзеяннем сіл прыцягнення. Такі працэс, званы рэлятывісцкім гравітацыйным калапсам, можа адбывацца з досыць масіўнымі зоркамі (як паказвае разлік, з масай больш двух-трох сонечных мас) у канцы іх эвалюцыі: калі, вычарпаўшы ядзернае «гаручае», зорка не выбухае і не губляе масу, то, сціскаючыся да памераў гравітацыйнага радыуса, яна павінна перанесці рэлятывісцкі гравітацыйны калапс. Пры гравітацыйным калапсе з-пад сферы радыуса r_g не можа выходзіць ніякае выпраменьванне, ніякія часціцы. З пункту гледжання вонкавага назіральніка, які знаходзіцца далёка ад зоркі, з набліжэннем памераў зоркі да r_g ўласны час часціц зоркі неабмежавана запавольвае тэмп свайго цячэння. Таму для такога назіральніка радыус калапсуючай зоркі набліжаецца да гравітацыйнага радыуса асімптатычна, ніколі не становячыся меншым за яго.
Фізічнае цела, якое прайшло гравітацыйны калапс, як і цела, радыус якога меншы за яго гравітацыйны радыус, называецца чорнай дзірой. Сфера радыуса r_g супадае з гарызонтам падзей чорнай дзіры, якая не верціцца. Для чорнай дзіркі, якая верціцца, гарызонт падзей мае форму эліпсоіда, і гравітацыйны радыус дае ацэнку яго памераў. Радыус Шварцшыльда для звышмасіўнай чорнай дзіры ў цэнтры Галактыкі роўны прыкладна 16 мільёнам кіламетраў. Радыус Шварцыльда сферы, раўнамерна запоўненай матэрыяй з шчыльнасцю, якая роўная крытычнай шчыльнасці, супадае з радыусам назіранага Сусвету.
Гравітацыйны радыус і прынцып нявызначанасці па шкале Планка
Такім чынам, або, дзе \ell_P - планкаўская даўжыня.
Фінляндыя на зімовых Алімпійскіх гульнях 1948
На Зімовых Алімпійскіх гульнях 1948 года Фінляндыю прадстаўляла 24 спартсменаў (усе — мужчыны), якія выступілі ў 5 відах спорту. Яны заваявалі 1 залаты, 3 сярэбраныя і 2 бронзавыя медалі, што вывела фінскую зборную на 8-е месца ў неафіцыйным камандным заліку.
Аляксей V Дука
Аляксей V Дука Мурзуфл (Αλέξιος Ε' Δούκας Μούρτζουφλος; памёр у снежні ) — візантыйскі імператар з 5 лютага па 12 красавіка 1204 года.
Аляксей быў абвешчаны імператарам пасля падзення кіруючай дынастыі Ангелаў, але неўзабаве ён прайграў вайну крыжакам, якія заснавалі ў разгромленым Канстанцінопалі Лацінскую імперыю.
Кіраванне і смерць
Пасля звяржэння імператара Ісака II Ангела і ўзыходжання на прастол Аляксея III, сыну Ісака Аляксею IV удалося бегчы на караблі ў Італію. З Італіі ён адправіўся ў Германію да двара караля Філіпа Швабскага, жанатага з Ірынай, сястрой Аляксея IV. Царэвіч папрасіў у Папы і ў Філіпа дапамогі, каб вярнуць візантыйскі прастол аслепленаму бацьку Ісаку. Яму ўдалося накіраваць крыжакоў не ў Егіпет, а на Канстанцінопаль. Крыжакі ў 1203 годзе захапілі горад і пасля звяржэння Аляксея III аднавілі на прастоле Ісака і зрабілі яго сына Аляксея суправіцелем. Пасля гэтага крыжакі спыніліся каля Канстанцінопаля, чакаючы ад Ісака і Аляксея выплаты грошай.
Аднак Ангелы выплацілі толькі палову ўмоўленай сумы — 100 тысяч сярэбраных марак. Была апустошана ўся імператарская казна. Пасля гэтага Ісак паспрабаваў абкласці жыхароў Канстанцінопаля экстраардынарным падаткам, але гэта выклікала іх супраціўленне. У выніку абвастрыліся адносіны паміж імператарамі і крыжакамі, але Аляксей IV Ангел не вырашыўся выступіць супраць іх, як таго патрабавалі жыхары сталіцы.
25 студзеня 1204 года сінкліт, які сабраўся ў Сафійскім саборы, скінуў Аляксея IV, які абапіраўся на падтрымку крыжакоў, але няздольнага заплаціць наймітам. Пачалося супрацьстаянне паміж насельніцтвам і крыжакамі, флот якіх стаяў пад сценамі горада. Аляксей IV хацеў выратаваць уласную ўладу, упусціўшы рыцараў непасрэдна ўнутр Канстанцінопаля, і даручыў місію перагаворшчыка Мурзуфлу. Мурзуфл, пачаўшы самастойную гульню, абвясціў гвардыі пра здрадлівыя планы імператара, арганізаваў яе непадпарадкаванне Аляксею IV, а калі той звярнуўся да Мурзуфла за абаронай — зманам кінуў у падзямелле. Аляксей IV і яго бацька Ісак II Ангел былі забіты ў няволі ўжо пасля ўзыходжання Мурзуфла на трон.
28 студзеня сход жыхароў абвясціў імператарам Мікалая Канава, але знаць адмовілася прызнаваць яго; у час перамоў Мурзуфл арыштаваў Мікалая і 5 лютага прыняў імператарскі сан. Аляксей Мурзуфл, лічачы сябе ў сілах даць адпор крыжакам, увёў новыя падаткі на ўтрыманне войска і «прапанаваў» рыцарам пайсці са мірам. Атрымаўшы адмову, ён арганізаваў напады на атрады Генрыха Фландрскага, аднак наёмнае войска візантыйцаў прайграла бітву і страціла паладыум — старажытны сцяг Візантыі. Няўдалымі апынуліся і спробы візантыйцаў спаліць непрыяцельскі флот.
Разумеючы слабасць грэкаў, Энрыка Дандала і яго войска пайшлі на штурм супраць колькасна перавышаючага праціўніка. 9 красавіка 1204 года марскі дэсант заняў першую лінію крапасных умацаванняў. Увечар 12 красавіка Аляксей V бег з горада. Сталічная знаць у ноч на 13 красавіка абвясціла новым імператарам Канстанціна Ласкарыса, але ўжо нішто не магло выратаваць Канстанцінопаль і ў гэты ж дзень, сталіца Візантыі была канчатковая ўзята крыжакамі. Наёмная гвардыя склала зброю без бою. Горад быў разрабаваны, а 16 мая 1204 года на трон узышоў каталік Балдуін I Фландрскі. Мурзуфл, у пошуках саюзнікаў, звярнуўся да зрынутага ў 1203 годзе Аляксея III, але той асляпіў Мурзуфла, а ў 1205 годзе яго пакаралі смерцю крыжакі — за забойства Аляксея IV.
Буракова (Лёзненскі раён)
Бурако́ва (, Бураково) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Георг Хэрвег
Георг Хэрвег (Гервег) (Georg Friedrich Rudolph Theodor Herwegh;,  — , ) — нямецкі паэт.
Пераклад гімна па-беларуску быў апублікаваны ў «Нашай ніве» за 28 верасня 1907 году, №30.
Мяркуемы аўтар перакладу — Якуб Колас.
Нарвегія на зімовых Алімпійскіх гульнях 1948
Нарвегія брала ўдзел у зімовых Алімпійскіх гульнях 1948 года і заваявала чатыры залатыя, тры сярэбраныя і тры бронзавыя медалі.
Гарадышчэ (Іванкіўскі раён)
Гарадышчэ (Городище) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
У 2007 годзе пражывала 7 чалавек.
Гаяўцы
Гаяўцы́ (, Гаевцы) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 6 студзеня 1965 года — у склад Багданаўскага сельсавета , з 19 студзеня 1965 года — у складзе Трабскага сельсавета.
Карагод (Іванкіўскі раён)
Карагод (Корогод) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёску Новы Карагод Барадзянскага раёна.
Дварцоўшчына
Дварцо́ўшчына (, Дворцовщина) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Аперацыя «Мабайл»
Аперацыя «Мабайл» (Operation MOBILE) — ваенная аперацыя, якая здзяйснялася Канадай на тэрыторыі Лівіі. Афіцыйна абвешчаная мэта аперацыі: «спыніць агрэсію лівійскага лідара Муамара Кадафі ў адносінах да мірнага насельніцтва краіны».
2 сакавіка 2011 года прэм’ер-міністр Канады абвясціў, што карабель HMCS Charlottetown высунуўся з Галіфакса c мэтай «аказаць гуманітарную дапамогу насельніцтву Лівіі».
19 сакавіка Стывен Харпер зрабіў заяву, што узброеныя сілы Канады ўступяць у бой з падраздзяленнямі лівійскай арміі. Ён таксама дадаў, што Канада зробіць усё магчымае, каб «засцерагчы мірнае насельніцтва ад нападаў з боку лаяльных Кадафі сіл».
На працягу наступных шасці месяцаў канадскія ВПС, у складзе аперацыі НАТА, наносілі ўдары па ваенных і грамадзянскіх аб’ектах у краіне. У аперацыі былі задзейнічаны 6 самалётаў CF-18 Hornet, 5 транспартных самалётаў, фрэгат HMCS Charlottetown, 1 верталёт Sikorsky CH-124 Sea King.
Максім Уладзіміравіч Сцяпанаў
Максім Уладзіміравіч Сцяпанаў (нар. 18 жніўня 1975, Скавародзіна, Амурская вобласць) — украінскі палітычны дзеяч. Старшыня Адэскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі з 12 студзеня 2017 па 6 красавіка 2019.
Вішняк (Лёзненскі раён)
Вішня́к (, Вишняк) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Іллінці (Іванкіўскі раён)
Іллінці (Іллінці) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Кацюбынскэ (Іванкіўскі раён)
Кацюбынскэ (Коцюбинське) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Дзюраны
Дзюраны́ (, Дюраны) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Ладыгін
Ладыгін — прозвішча.
Паслы Украіны ў Беларусі
Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Украіны ў Рэспубліцы Беларусь — афіцыйная назва пасады пасла Украіны ў Беларусі. Зараз паслом Украіны ў Беларусі з'яўляецца Валерый Джыгун.
Ніжэй прыведзены спіс паслоў Украіны ў Беларусі.
Мікалай Іванавіч Наскоў
Мікала́й Іва́навіч Наско́ў (Николай Иванович Носков; нар. 12 студзеня 1956) — расійскі рок-музыкант і спявак. Чатыры разы ўзнагароджваўся прэміяй «Залаты грамафон», Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі (2018).
Біяграфія
Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і ў Гжацку Смаленскай вобласці. Частку дзяцінства і юнацкія гады правёў у Чарапаўцы. Спяваў у хоры, удзельнічаў у самадзейных музычных калектывах, самастойна навучыўся іграць на некальких музычных інструментах. У 14 гадоў атрымаў першую прэмію на конкурсе Паўночна-Заходняга рэгіёна РСФСР.
Жанаты, мае дачку і ўнучку.
Дыскаграфія
Група «Гран-при»:
Сольна:
Дзядзічы (Іўеўскі раён)
Дзя́дзічы (, Дядичи) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Рыгор Цімафеевіч Вараб’ёў
Рыгор Цімафеевіч Вараб'ёў (, с. Малы Мелік, Балашоўскі раён, Саратаўская вобласць —) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Член КПСС з 1942 года. З чэрвеня 1941 года на Заходнім фронце. З мая 1942 года камандзір партызанскай роты, з мая 1943 года памочнік кіраўніка Лідскага падпольнага міжрайпартцэнтру, у студзені — ліпені 1944 года камісар партызанскай брыгады імя К. К. Ракасоўскага, адначасова член Слонімскага падпольнага РК КП(б)Б. У 1944—1975 гадах на савецкай і гаспадарчай працы.
Бэніўка
Бэніўка (Бенівка) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Ковенскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)
Ковенскі паве́т — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Троцкага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Сталіца — горад Коўна.
Гісторыя
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) апынуўся ў складзе Расійскай імперыі.
Ураднікі
На Гродзенскім сойме 12 студзеня 1793 дзеля павелічэння колькасці сенатараў ад ВКЛ быў намінаваны кашталян ковенскі шляхам павышэння да кашталянскай годнасці мясцовага павятовага маршалка, якім на той момант быў Ігнацій Забела. Ён атрымаў прывілей 26.10.1793, але ўжо ў снежні таго ж года новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа Рэчы Паспалітай скасавала ковенскую кашталянію. У выніку, кашталян ковенскі захаваў свой тытул, але ўжо не меў сенатарскіх паўнамоцтваў.
Рычыця (Іванкіўскі раён)
Рычыця (Річиця) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёскі Макарыўскага раёна.
Жавускія
Жавускія (Rzewuscy) — шляхецкі род герба «Крыўда».
Востраў (Лёзненскі раён)
Во́страў (, Остров) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Горбаўскага сельсавета.
Жавускія
Паходзіць з Падляшша, упершыню згадваецца ў дакументах за 1541 год у сувязі з Крыштафам Жавускім. Значнае ўзвышэнне роду адбылося ў XVIII стагоддзі, калі Станіслаў Матэвуш Жавускі набыў у спадкаемцаў Яна Сабескага Падгорацкі замак і навакольныя землі.
Ад старэйшага сына Вацлава Пятра Жавускага ўтварылася іншая галіна роду, якая валодала маёнткам Паграбішча на Падоллі.
У 1856 годзе атрымаў тытул графаў Каралеўства Польскага.
Разсоха (Іванкіўскі раён)
Разсоха (Розсо́ха) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёску Калоншчына Макарыўскага раёна.
Роз’іжджэ (Іванкіўскі раён)
Роз’іжджэ (Роз'їждже) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёскі Аркадзііўка і Паскіўшчына Згурыўскага раёна.
Купуватэ
Купуватэ (Куповате) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Зараз у вёсцы жыве 16 жыхароў.
Альбрэхт фон Валенштайн
Альбрэхт Венцэль Эўсебіус фон Валенштайн (Вальдштайн) (Albrecht Wenzel Eusebius von Waldstein (Wallenstein), Albrecht (Vojtech) Václav z Valdštejna, 24 верасня 1583, Гержманіцы, Багемія (цяпер — ) —, Хеб, Багемія) — імперскі генералісімус і адмірал флоту (21 красавіка 1628), выдатны палкаводзец Трыццацігадовай вайны. Герцаг Фрыдландскі і Мекленбургскі.
Валенштайн быў звольнены з вайсковай службы 13 жніўня 1630 года пасля таго, як імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанда II пачалі непакоіць амбіцыі генералісімуса. Аднак некалькі паражэнняў ад пратэстанцкіх армій вымусілі імператара Фердынанда зноў прызваць Валенштайна на вайсковую службу, што дазволіла пераламаць ход вайны на карысць імператара. Незадаволены тым, як імператар паставіўся да яго, Валенштайн пачаў разглядаць магчымасць саюза з пратэстантамі. Аднак ён быў забіты адной са службовых асоб арміі, якую звалі Уолтэр Дэвера.
Маладосць
Валенштайн належаў да старажытнай чэшскага дваранскага роду Вальдштайнаў, якая вызнавала пратэстанцкую веру, але пасля смерці бацькі, на 16-м годзе свайго жыцця, быў аддадзены ў езуіцкае вучылішча ў Ольмюцы і там перайшоў у каталіцтва. Скончыўшы ўніверсітэт у Альтдорфе і здзейсніўшы затым падарожжа па Італіі, Францыі, Нідэрландах і Германіі, ён у 1606 годзе вярнуўся на радзіму, уступіў у шэрагі імперскіх войскаў, якія дзейнічалі ў Венгрыі, і за заслугі пры аблозе Грана атрымаў капітанскі чын.
Пасля заключэння міру Валенштайн вярнуўся ў Багемію і ажаніўся з багатай пажылой удавой, якая ў 1614 годзе памерла бяздзетнай, пакінуўшы яму ўсю сваю маёмасць. Гэта і іншая спадчына, атрыманая тады ж ад дзядзькі, далі яму магчымасць адыгрываць важную ролю пры двары імператара Мацвея. У кароткачасовую вайну 1617 года паміж Венецыяй і герцагам Фердынандам Штырыйскім (будучым імператарам), Валенштайн сфарміраваў за свой рахунак атрад конніцы (200 чалавек) і прывёў яго да герцага, за што атрымаў ад яго вялікую ласку. Пры вызваленні Градзішкі ад аблогі, ён праявіў бясстрашнасць, а сваёй шчодрасцю, роўна як і клопатам пра войска, набыў такую вядомасць, што кожны лічыў за гонар служыць у яго атрадзе. Па заканчэнні паходу, ён быў прызначаны камандзірам палка земскай міліцыі ў Маравіі; неўзабаве пабраўся другім шлюбам з дачкой графа Гараха, саветніка і любімца імператара, прычым атрымаў графскую годнасць, званне канцлера і начальства над мараўскай міліцыяй.
Трыццацігадовая вайна
Калі ў 1618 годзе разгарэлася паўстанне ў Маравіі і Багеміі, Валенштайн выратаваў з Ольмюца дзяржаўную казну, удзельнічаў са сфарміраваным ім кірасірскім палком у здушэнні паўстання і ачысціў усю краіну ад пратэстанцкіх войскаў, за што быў узведзены ў генерал-маёры з прызначэннем губернатарам Маравіі. У вайне з Габарам Бетленам, князем Трансільваніі, нанёс яму вырашальны ўдар — паражэнне пры Штандмюцы, а яго саюзніку, маркграфу брандэнбург-эгерндорфскаму — пры Крэмзіры (1621).
Павыкупляўшы ў Багеміі многія канфіскаваныя маёнткі і атрымаўшы ад імператара вялікі Фрыдландскі маёнтак на граніцы Сілезіі, у тым ліку Ліберац, Грабштэйн і Валечаў, Валенштайн стаў адным з найбагацейшых людзей у Аўстрыі. У 1623 годзе за перамогу над Габарам Бетленам яму было нададзена званне імперскага князя і герцага. У 1625 годзе, калі сродкі імператара для барацьбы з пратэстантамі зусім скончыліся, Валенштайн, які валодаў 30-мільённым станам, прапанаваў выставіць 50-тысячную армію за свой рахунак (з выплатай пасля), пры ўмове быць яе галоўнакамандуючым і ўтрымліваць яе кантрыбуцыямі з непрыяцельскіх зямель. Імператар пагадзіўся на гэта. Слава і шчодрасць Валенштайна хутка прыцягнулі пад яго сцягі мноства народа. З гэтай нованабранай арміяй ён разбіў Мансфельда, разграміў Мекленбург, Памеранію, Шлезвіг, Гальштынію, пры дапамозе Цілі нанёс рашучы ўдар датчанам, які вымусіў Хрысціяна IV заключыць у 1629 годзе мірны дагавор у Любеку.
Мекленбургскія ўладанні, якія Валенштайн заваяваў, перададзены былі яму імператарам, з тытулам герцага Мекленбургскага. Але па меры поспехаў Валенштайна, фанаберыстасць і пыха развіліся ў ім да края і наклікалі на яго нянавісць імперскіх князёў, абураных, акрамя таго, і насіллем яго войскаў. Саступаючы іх просьбам, выкладзеным на Рэгенсбургскім з’ездзе (1630), імператар пазбавіў Валенштайна начальства над каталіцкім ваярствам. Апошні прыняў гэту вестку з гордай абыякавасцю і, пакінуўшы армію, з’ехаў у Прагу, дзе зажыў прыватным жыццём.
Бяздзейнасць яго, аднак, працягвалася нядоўга; поспехі шведскага караля Густава Адольфа прымусілі імператара зноў звярнуцца па дапамогу Валенштайна, але той толькі пасля доўгіх просьбаў пагадзіўся (1632) прыняць начальства над арміяй. Згоду гэта ён абставіў такімі ўмовамі, якія давалі яму неабмежаваную і бескантрольную ўладу не толькі ў арміі, але і ў землях, якія яна займала. Набраўшы новыя палкі, Валенштайн узяў Прагу, ачысціў Багемію ад саксонскіх войскаў; але, рушыўшы затым у Баварыю, ён, нягледзячы на трайную перавагу сіл, тры месяцы прастаяў пад Нюрнбергам, занятым Густавам-Адольфам, і ад бою ўхіляўся. Пацярпеўшы затым паражэнне пад Лютцэнам, Валенштайн адступіў у Багемію, і, пераканаўшыся, што цяжка выцесніць шведаў з Германіі, вырашыўся дасягнуць гэтага пасродкам паступовага пазбаўлення іх саюзнікаў.
Для гэтага ён уступіў у перамовы з курфюрстам саксонскім і, працягваючы рашучыя ваенныя дзеянні супраць шведаў там, дзе мог біць іх па частках, даваў літасці іх пратэстанцкіх саюзнікаў у Германіі. Гэта стала падставай для ворагаў герцага для абвінавачвання яго ў здрадзе. Яшчэ большай нагодай да абвінавачвання Валенштайна паслужыла вызваленне ўзятага ім у палон графа Турна, главы паўстання ў Багеміі. Асабліва злоснічалі на Валенштайна езуіты.
Інтрыгі і змовы
Хоць Валенштайн не звяртаў увагі на незадаволенасць венскага двара, але ўсё ж, атрымаўшы ад імператара загад ісці на дапамогу курфюрсту баварскаму, рушыў, нягледзячы на познюю пару года, у Баварыю; але, даведаўшыся па дарозе пра ўзяцце Рэгенсбурга пратэстантамі, вярнуўся назад і размясціўся ў Багеміі, на зімовых кватэрах. Ворагі Валенштайна, карыстаючыся гэтым, імкнуліся выкрыць яго ў намеры, абапіраючыся на войскі, зрабіцца чэшскім каралём; а вельмі раздражнёны імператар запатрабаваў ад яго ачышчэння аўстрыйскіх уладанняў. Валенштайн не падпарадкаваўся гэтаму наказу, спасылаючыся на дагавор, заключаны з імператарам перад прыняццем начальства над войскамі. Калі ж курфюрст баварскі Максіміліян, які стаяў на чале варожай партыі, запатрабаваў, каб Валенштайн быў пазбаўлены звання галоўнакамандуючага, апошні (які пакутаваў да таго ж на падагру) склікаў ваенны савет і, выказаўшы сваю нязгоду з імператарам, заявіў гатовасць адысці ад спраў.
Але старэйшыя афіцэры, якія лічылі сябе больш на службе Валенштайна, чым імператара, і ведаючы, што з падзеннем першага яны могуць пазбавіцца яшчэ неатрыманай імі значнай грашовай сумы за ранейшую службу, пратэставалі супраць намеру Валенштайна і 12 студзеня 1634 года заключылі з ім дагавор (Пільзенскі), якім абавязваліся не пакідаць адзін аднаго, але пры ўмове не прадпрымаць нічога супраць імператара і каталіцкай царквы.
Імператару Фердынанду прадставілі ўсё гэта ў выглядзе палітычнай змовы. Ён адхіліў Валенштайна ад камандавання і абвясціў яго мяцежнікам, а начальства над арміяй было даручана генералам Пікаламіні і Галасу, якім загадана было даставіць абвешчанага мяцежніка жывым ці мёртвым. У той жа час імператар не пераставаў весці з Валенштайнам сяброўскую перапіску. Апошні, даведаўшыся пра небяспеку, якая пагражае яму, і пра значэнне, якое нададзена Пільзенскаму збору, ізноў сабраў сваіх старэйшых афіцэраў і абвясціў, што вызваляе іх ад дадзенай клятвы, калі яны падазраюць яго ў намерах супраць імператару; разам з тым ён падпісаў рэверс, што «ніколі і ў думках не меў прадпрымаць штосьці супраць імператара і рэлігіі».
Рэверс гэты Валенштайн адправіў у Вену, з заявай пра сваю гатовасць здаць начальства над арміяй, і на судзе даць справаздачу пра свае ўчынкі. Але лёс яго быў ужо вырашаны; яго рэверс не быў прадстаўлены імператару. Дэкрэтам канфіскоўваліся маёнткі герцага. Валенштайн, даведаўшыся пра рух супраць яго войскаў Пікаламіні і Галаса, бег з верным яму слабым прыкрыццём у замак Эгер, (цяпер Хеб, Чэхія). Цяжкасць становішча прымусіла яго ўступіць у перамовы з правадырамі пратэстантаў, але герцаг Бернхард Саксен-Веймарскі і Оксеншэрна, не давяраючы Валенштайну, адпрэчылі яго прапановы.
Забойства
Тым часам палкоўнік Бутлер, начальнік канвою Валенштайна, быўшы падкуплены генераламі Пікаламіні і Галасам, 25 лютага 1634 года, з дапамогай двух афіцэраў, каменданта крэпасці шатландца Джона Гордана і яго суайчынніка маёра Уолтэра Леслі, па-здрадніцку забіў набліжаных Валенштайна фельдмаршала Крысціяна Ілава, генерала Адама Тэрцкі, палкоўніка Вільгельма Кінскі і ротмістра Ноймана. У той жа час капітан Дэверу з драгунамі ўварваўся ў спальню герцага, які ўжо ляжаў у ложку. Убачыўшы ў чым справа, Валенштайн устаў, прыхінуўся да сцяны і спакойна прыняў смяротны ўдар алебардай у грудзі.
Забойцы былі шчодра ўзнагароджаны за кошт маёмасці загінулага герцага. Кожны з 36 драгунаў палка Бутлера, якія прымалі ўдзел у начным забойстве, атрымаў па 500 талераў. Капітану Вальтэру Дэверу, паводле меркавання гісторыкаў, які нанёс апошні ўдар у грудзі палкаводца, што стаяў перад ім у начной кашулі, дасталася 1000 талераў. Вальтэр Бутлер атрымаў з канфіскаваных уладанняў маёнтка Доксы і Бернштэйн, Джон Гордан — маёнткі Снідары і Скршываны.
Шырока распаўсюджана паданне пра тое, што Валенштайн запрасіў астролага наведаць яго апоўначы, каб даведацца па сваю будучыню. Астролаг запазніўся. Гэта сцэна намалявана на карціне Пілаці, якую высока цаніў І. Я. Рэпін.
Магіла Альбрэхта фон Валенштайна знаходзіцца ў горадзе Йічын.
Сям’я
Ад шлюбу з графіняй Ізабелай фон Гарах у Валенштайна быў сын (памёр у маленстве) і дачка, у час яго смерці яшчэ зусім дзяўчынка. Ад яе вядуць сваё паходжанне чэшскія графы Каўніцы.
Памяць пра Валенштайна
У Празе захаваліся раскошны палац і сады Валенштайна.
Валенштайн — герой шэрагу твораў:
Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (1991)
Прэзідэнцкія выбары ва Украіне прайшлі 1 снежня 1991.
Выхадцы
Вы́хадцы (, Выходцы) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Горбаўскага сельсавета.
Стары Шэпэлычы
Стары Шэпэлычы (Старі Шепеличі) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Аташыў
Аташыў (Оташів) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Апачычы
Апачычы (Опачичі) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёску Нові Апачычы Макарыўскага раёна.
Дубаносы (Іўеўскі раён)
Дубано́сы (, Дубоносы) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Лэліў
Лэліў (Лелів) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Гісторыя
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёску Нэдра Барышыўскага раёна.
Зараз на шляху ад Чарнобыля да АЭС, якая праходзіць міма вёскі, існуе КПП «Лэліў» пры ўездзе ў 10-кіламетровую зону вакол станцыі.
Гарэлікі (Лёзненскі раён)
Гарэ́лікі (, Горелики) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Энрыка Дандала
Энры́ка Да́ндала (Enrico Dandolo; 1107 ці 1108 — май 1205) — 41-ы венецыянскі дож.
Сярод іншых глаў Венецыянскай рэспублікі яго робіць адметным дзевяностагадовы ўзрост і слепата, якія не перашкодзілі яму быць выбраным і пакінуць заўважны след у гісторыі, у тым ліку паўплываўшы на зыход Чацвёртага крыжовага паходу і рабаванне Канстанцінопаля.
Біяграфія
Першую значную ролю ў гісторыі Дандала адыграў у 1171—1172 гадах, калі ўрад Візантыйскай імперыі схапіў і кінуў у турмы тысячы венецыянцаў. Венецыянская рэспубліка рыхтавала карную экспедыцыю, аднак з прычыны пагрозы чумы яна не адбылася. Замест гэтага весці перамовы ў Канстанцінопаль паехалі два паслы, адным з якіх быў Дандала. На працягу некалькіх гадоў Энрыка выконваў пасольскія місіі, а ў 1183 годзе ён ізноў адправіўся ў Канстанцінопаль, каб дамовіцца пра аднаўленне Венецыянскага квартала ў горадзе.
Вядома, што Дандала аслеп на адно вока да таго, як стаў дожам. Ёсць дзве версіі: першая гаворыць пра тое, што яго асляпіў шклом візантыйскі імператар Мануіл Камнін у час пасольскай місіі ў 1171 годзе, іншая — што слепата стала следствам удару па галаве, атрыманага паміж 1176 і 1192 годам.
Тым не менш, у 1192 годзе Энрыка Дандала становіцца дожам.
Найбольшую гістарычную вядомасць прынёс дожу Чацвёрты крыжовы паход. У 1202 годзе ў Венецыі сабралася вялікая колькасць крыжакоў, якія павінны былі пераправіцца або ў Егіпет, або ў Палесціну. Сродкаў на аплату перавозкі морам у крыжакоў не было, многія накапілі даўгі ў Венецыі. Дандала прымусіў крыжакоў адправіцца ў паход у Далмацыю, дзе тыя 23 лістапада 1202 года захапілі горад Задар, асноўнага гандлёвага канкурэнта Венецыі.
Трохі пасля да Дандала і лідарам крыжакоў звярнуўся Аляксей IV Ангел, сын зрынутага візантыйскага імператара Ісака II. Ён пераканаў крыжакоў ісці на Канстанцінопаль. Такім чынам, першапачатковыя мэты Крыжовага паходу цалкам змяніліся ў бок, выгодны Дандала.
Дожа пахавалі ў Канстанцінопалі ў Сафійскім саборы. Грабніца Дандала захавалася да нашых часоў.
Вілардуэн называе яго «чалавекам вельмі мудрым і доблесным».
Імя Энрыка Дандала насіў адзін з браняносцаў флоту Італіі.
Энрыка Дандала фігуруе ў квазігістарычным рамане Горана Петравіча «Аблога царквы Святога Спаса» (1997). Гістарычная паслядоўнасць падзей і кола іх удзельнікаў у гэтай кнізе хоць і захаваны, але цалкам пераасэнсаваны ў духу балканскага магічнага рэалізму. У прыватнасці, Дандала выведзены як адмоўны персанаж, чорны маг, які пакутуе ад таямнічай хваробы вачэй — «замаразі».
Ладыжычы
Ладыжычы (Ладижичі) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Размешчаны на рацэ Брагінка. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёску Сукачы Іванкіўскага раёна.
Баравое
Баравое — тапонім:
Загорцы (Іўеўскі раён)
Заго́рцы (, Загорцы) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Да 3 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Трабскага сельсавета, да 29 красавіка 1960 года — у склад Яхімаўшчынскага сельсавета, да 15 мая 1963 года — у склад Даўгердзішскага сельсавета.
Зарэчныя Батукі
Зарэ́чныя Батукі́ (, Заречные Батуки) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Тоўсты Ліс
Тоўсты Ліс (Товстий Ліс) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Рыдыгеры
Рыдыгеры (Рудыгеры, Рудынгеры; Ридигеры, Рюдигеры, Рюдинги, von Rüdiger, von Rüdinger) — шляхецкі род нямецкага (курляндскага) паходжання. Быў набілітаваны ў Швецыі, ВКЛ, Польшчы і Расіі. Некаторыя прадстаўнікі роду карысталіся графскім тытулам. Паходзяць ад Генрыка Нікаляўса Рыдыгера, у 1681—1693 капітана шведскіх фартэцый у інфлянцкім Дзюнамюндэ (цяпер частка Рыгі — Даўгаўгрыва, дзе Дзвіна ўпадае ў Балтыйскае мора), які ў 1695 атрымаў шляхецта ў Швецыі. Напачатку вызнавалі лютэранства, пасля пачалі пераходзіць у праваслаўе.
Радавод
Генрых Нікалаус (Нільс) Рудынгер (? — 1711) ж. — (1696, Рыга) Крысціна Элізабет фон Вікедэ(н) (1680—1721).
Георг Готфрыд Гервінус
Георг Готфрыд Гервінус (Georg Gottfried Gervinus,, Дармштат — , Гайдэльберг) — нямецкі гісторык і літаратуразнаўца. Прафесар універсітэтаў у Гётынгене (1836—1837) і Гайдэльбергу (1835, 1844-53). Напярэдадні і ў перыяд Рэвалюцыі 1848-49 адзін з бачных дзеячаў ліберальнай апазіцыі; член Франкфурцкага парламента (1848); быў прыхільнікам аб’яднання Германіі пад гегемоніяй Прусіі пры ўмове ператварэння Прусіі ў канстытуцыйную манархію. У 60-х гг. асуджаў палітыку Бісмарка і прускі шавінізм з пункту гледжання асветніка і мараліста. Прадстаўнік Гайдэльбергскай школы гісторыкаў, Гервінус працягваў лінію Ф. Шлосера пра вывучэнне духоўнай культуры.
Рудзькы
Рудзькы (Рудьки́) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Рудня-Вэрэсня
Рудня-Вэрэсня (Рудня-Вересня) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёскі Лабачыў і Зрайкы Валодарскага раёна.
Занямонцы
Занямо́нцы (, Занемонцы) — хутар у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Трабскага сельсавета.
Рудня-Іллінэцка
Рудня-Іллінэцка (Рудня-Іллінецька) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Чыстагаліўка
Чыстагаліўка (Чистога́лівка) — былая вёска ў Чарнобыльскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Жыхары вёскі пасля аварыі на ЧАЭС былі адселеныя ў вёску Гаўроншчына Макарыўскага раёна.
Савойскі дом
Гісторыя
Радавыя ўладанні першапачаткова размяшчаліся ў Савоі, стольным градам лічыўся Шамберы. Першы гістарычна дакладны прадстаўнік роду Гумберт (Умберт) I Беларукі (970/980 — 19 ліпеня 1047/1051), граф Сальмуранк (у В'енуа) у 1003, граф Ньёна ў 1018 і граф Аоста ў 1023. Ён быў блізкіх да караля Арэлата Рудольфа III колах. Затым ён падтрымаў пераемніка Рудольфа, імператара Конрада II. У 1033 годзе Гумберт падпарадкаваў біскупа Мар'ена, які, абапіраючыся на праціўніка імператара Эда II дэ Блуа, спрабаваў атрымаць незалежнасці. У якасці ўзнагароды Конрад аддаў Гумберту частку скасаванага біскупства, названага графствам Савоя (comes in agro Savojensi), атрымаўшы тытул графа дэ Мар'ен. Пазней ён яшчэ больш павялічыў свае ўладанні.
Сын Гумберта I, Эд (Атон) пасродкам шлюбу, заключанага ў 1050 годзе з Адэльгейдай, дачкой і спадчынніцай Манфрэда, маркграфа Турынскага, атрымаў П'емонт. Яго пераемнікі ў барацьбе паміж гвельфамі і гібелінамі былі пастаяннымі саюзнікамі імператараў. Ім удалося пашырыць свае спадчынныя ўладанні як у Італіі, так і ў Швейцарыі.
Граф П'ер II (пам. 1268) далучыў да Савоі Во. Пры яго пляменніках Тамаза III і Амадэі V П'емонт і Савоя раздзяліліся. Пазней Амадэй V быў узведзены ў званне імперскага князя. У 1388 годзе Амадэй VII (1383—1391) далучыў да Савоі графства Ніца. Яго сын Амадэй VIII у 1416 годзе атрымаў ад імператара Жыгімонта тытул герцага Савойскага.
У 1418 годзе П'емонцкая галіна згасла, і П'емонт ізноў злучыўся з Савояй. У 1422 годзе імператар дараваў у лен герцагу Савойскаму графства Генуя. У 1434 годзе Амадэй VIII склаў з сябе ўладу; праз пяць гадоў ён быў абраны Папам пад імем Фелікса V, але ў 1449 годзе адрокся ад тыяры. Сын яго Людовік (1434—1465) усталяваў законам непадзельнасць Савоі і П'емонта.
У 1530—1536 гадах, пры герцагу Карле III, Савоя страціла Жэневу, Ваат і іншыя ўладанні ў Швейцарыі. У 1536 годзе французы, прыкрываючыся правамі Луізы Савойскай, падчас вайны з імператарам Карлам V занялі Турын, потым амаль увесь П'емонт і Савою. Толькі ў 1559 годзе Эмануіл Філіберт, сын Карла III, паспеў адваяваць назад свае радавыя ўладанні, акрамя некаторых крэпасцей, якія былі вернутыя яму пазней. Яго кіраванне можа лічыцца канцом феадальнай сістэмы і пачаткам асветнага абсалютызму.
Каб засцерагчы цэнтр уладанняў ад нападаў французаў, ён перанёс сталіцу герцагства ў Турын. Сын яго Карл Эмануіл I (1580—1630), славалюбівы і неспакойны, уцягнуў краіну ў шматлікія войны, асабліва з Францыяй. Герцаг Віктар Амадэй II у вайне за іспанскую спадчыну далучыўся перш да Людовіка XIV, потым (1703) перайшоў на бок Аўстрыі. З прычыны гэтага амаль уся яго дзяржава была занята французамі, і толькі перамога Яўгенія Савойскага пры Турыне (1706) аднавіла яго ўладу.
Па Утрэхцкаму міру 1713 года Віктар-Амадэй II атрымаў Манферат, значную частку герцагства Міланскага і каралеўства Сіцылійскага. Наўзамен Сіцыліі, якая ў 1718 годзе была заваявана іспанцамі, па Лонданскаму дагавору 1720 года ён атрымаў востраў Сардзінію, утрымаўшы пры гэтым каралеўскі тытул. З тых часоў Савоя, П'емонт і Сардзінія складалі адзінае Сардзінскае каралеўства.
Старэйшая лінія Савойскага дому згасла ў 1831 годзе. Каралём стаў Карл Альберт з карыньянскай галіны, якая адбывалася ад Тамаса, малодшага брата Віктара Амадэя I, герцага Савойскага (1630—1637). У 1860 годзе сын Карла Альберта, кароль Віктар Эмануіл II, ва ўзнагароду за далучэнне да яго каралеўства Пармы, Тасканы, Модэны і Раманьі саступіў Францыі Савою разам з Ніцай.
У 1861 годзе ён стаў каралём аб'яднанай Італіі. За год да гэтага манарх паднёс у дар нацыі сабраную пакаленнямі яго продкаў карцінную галерэю Савойскага дому.
На троне аб'яднанага Італьянскага каралеўства
Пасля смерці Віктара Эмануіла II у 1878 годзе другім каралём Італіі стаў яго сын Умберта I, а пасля Умберта, які загінуў у 1900 годзе ад рук анархіста, трэцім каралём Італіі стаў яго сын Віктар Эмануіл III.
Пачынаючы 1922 года значэнне Віктара Эмануіла стала чыста намінальным, з прычыны таго, што рэальная ўлада не без яго дапамогі перайшла да фашыстаў на чале з Беніта Мусаліні. Прапаганда часоў фашызму адкрыта адгарадзіла кіруючага манарха ад усялякай улады: яго фатаграфіі замяняліся на партрэты дучэ, кадры з яго ўдзелам выразаліся з фільмаў і да т.п. Кароль ніколі не пярэчыў супраць рашэнняў фашысцкага ўрада, не рабіў нічога, каб абараніць падданых яму прыдворных і афіцэраў, якія падвяргаліся рэпрэсіям (у тым ліку па расавай прыкмеце пасля 1938 года). Гэта зневажэнне караля рэзка адмоўна адбілася на прэстыжы дынастыі. У 1936 годзе, пасля захопу Эфіопіі (Другая італа-эфіопская вайна), ён быў абвешчаны імператарам Эфіопіі; у 1939 — каралём Албаніі (поўнага міжнароднага прызнання гэтыя тытулы не атрымалі). У 1938 годзе каралю і Мусаліні былі прысвоены званні Першых маршалаў Імперыі.
У 1943 годзе, пры набліжэнні войскаў саюзнікаў да Рыма, кароль падтрымаў рашэнне Вялікага фашысцкага савета зняць і арыштаваць дучэ. Кароль адмовіўся ад эфіопскага і албанскага тытулаў і з гэтага часу падтрымліваў саюзнікаў. Пасля новага наступу немцаў і акупацыі імі Рыма ў тым жа годзе бег у Егіпет.
9 мая 1946 года Віктар Эмануіл III афіцыйна адрокся ад прастола на карысць свайго сына Умберта II. Аднак, па меркаванні некаторых, манархія была скампраметавана супрацоўніцтвам з фашысцкай дыктатурай, у выніку чаго 12 чэрвеня 1946 года пасля рэферэндуму аб адмене манархіі Умберта II быў зрынуты і вымушаны адбыць у выгнанне, пракіраваўшы 33 дні (за што атрымаў мянушку «майскага караля»).
На гэтым гісторыя Савойскай дынастыі ў якасці валадарнага дому скончылася. Паводле Канстытуцыі Італьянскай Рэспублікі, члены дынастыі-мужчыны і іх жонкі не маюць права абірацца на выбарныя пасады і не маюць права доступу на нацыянальную тэрыторыю Італіі.
За межамі Італіі
Некаторыя з прадстаўнікоў Савойскай дынастыі кіравалі ў іншых краінах. Сярод іх:
Рэзідэнцыі савойскіх манархаў
У 1997 годзе ЮНЕСКА прыняло рашэнне ўключыць у спіс Сусветнай спадчыны рэзідэнцыі Савойскага дому ў Турыне і яго наваколлях, з якіх найбольш значнымі з'яўляюцца наступныя:
Горбава 1
Го́рбава 1 (, Горбово 1) — вёска ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Дабрамыслінскага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Горбаўскага сельсавета.
Крыва Гара
Крыва Гара (Крива Гора) — былая вёска ў Іванкіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Знікла пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС.
Гергецкая царква
Троіцкая царква ў Гергеці (გერგეტის წმინდა სამება) — праваслаўны храм, размешчаны на вышыні 2170 м ля падножжа Казбека ўздоўж Ваенна-Грузінскай дарогі ў грузінскай вёсцы Гергеці на правым беразе Чхеры (прыток Церака), прама над пасёлкам Сцяпанцмінда.
Пабудаваная ў XIV стагоддзі святыня з'яўляецца адзіным крыжова-купальным храмам у вобласці Хеві. Каля храма захавалася сярэднявечная званіца.
Падчас нашэсця на Тбілісі персаў (1795 год) у Гергеці хавалі крыж святой Ніны. У савецкі час царква была зачынена, цяпер вернутая Грузінскай праваслаўнай царквы.
Паваа Рытэр Вітэзавіч
Паваа Рытэр Вітэзавіч (Pavao Ritter Vitezović; 7 студзеня 1652 — 20 студзеня 1713) — габсбург ска-харвацкі пісьменнік, дыпламат, паэт і выдавец вядомы сваёй прапагандай экспансіянізму.
Кайнэ
Узнікла ў выніку распаўсюджвання грэчаскай мовы пасля заваяванняў Аляксандра Македонскага ў IV ст. да н.э. і служыла ў якасці агульнага лінгва франка ў большай частцы рэгіёна Міжземнамор’я і Блізкага Усходу ў наступныя стагоддзі. Засноўвалася, у першую чаргу, на атычнай і блізкай да яе іанічнай маўленчых формах, а таксама ўключала некаторыя рысы іншых дыялектаў, ад чаго адбылося своеасаблівае згладжванне дыялектных рыс у параўнанні з іншымі дыялектамі.
Грэчаскае кайнэ было прадстаўлена шматлікімі формамі, пачынаючы ад больш кансерватыўных літаратурных форм да мясцовых гутарковых народных варыяцый.
Літаратурная мова кайнэ прысутнічала ў большай частцы посткласічнай грэчаскай літаратуры і навуцы, напрыклад, працах Плутарха і Палібія. Грэчаскае кайнэ таксама з’яўлялася моваю, на якой былі напісаны Новы Запавет, а таксама Септуагінта (грэчаскі пераклад Яўрэйскай Бібліі, 3 ст. да н.э.) і самыя раннія тэалагічныя дакументы Айцоў Царквы. У гэтым кантэксце грэчаскае кайнэ вядомае таксама як «Біблейскае», «Новазапаветнае» або «патрыстычная грэчаская».
Назва
Слова кайнэ (κοινή) у перакладзе з грэчаскай азначае «агульны» і ў гэтым кантэксце абазначае «агульны дыялект» (κοινὴ διάλεκτος). Старажытнагрэчаскае вымаўленне слова рэалізоўвалася як [koiˈneː], паводле навагрэчаскай мовы — як [ciˈni].
Тэрмін ужываўся ў розных сэнсах рознымі старажытнымі навуковымі школамі. Напрыклад, навуковая школа Апалонія Дыскола і Элія Герадыяна пад тэрмінам кайнэ мела на ўвазе протагрэчаскую мову, у той час як іншыя выкарыстоўвалі яго для пазначэння любой народнай формы грэчаскага маўлення, якія так ці іначай адрозніваліся ад літаратурнай мовы.
Аднак калі грэчаскае кайнэ стала ў I ст. да н.э. моваю літаратуры, некаторыя людзі сталі адрозніваць у кайнэ дзве формы: пісьмовую грэчаскую як літаратурную класічную і простамоўную паўсядзённую формы. Іншыя пад тэрмінам кайнэ сталі разумець александрыйскі дыялект (περὶ τῆς Ἀλεξανδρέων διαλέκτου), дыялект Александрыі альбо нават тагачасны ўніверсальны дыялект. Раней таксама часта з’яўлялася мовай ужытку сярод сучасных класіцыстаў.
Паходжанне і гісторыя
Грэчаскае кайнэ ўзнікла ў асяроддзі арміі Аляксандра Македонскага. У перыяд панавання Македоніі зноў узнік агульны дыялект, які распаўсюдзіўся на тэрыторыі ад Егіпта да Месапатаміі. Хаця элементы грэчаскага кайнэ аформіліся ў перыяд Класічнай Эры, пачатак грэчаскага паслякласічнага перыяду вызначаецца са смерцю Аляксандра Македонскага ў 323 годзе да н.э., калі культуры, што знаходзіліся пад эліністычным уплывам, сталі ў сваю чаргу аказваць уплыў на мову.
Наступны гістарычны перыяд пачынаецца з узнікненнем сярэдневяковай грэчаскай мовы і звычайна датуецца ад часу заснавання Канстанцінопаля Канстанцінам I у 330 годзе. Такім чынам, можна казаць пра ўзнікненне і развіццё грэчаскага паслякласічнага перыяду на працягу ўсёй эліністычнай і рымскай эпох ажно да пачатку Сярэдневякоўя.
Моўныя карані агульнага грэчаскага дыялекту заставаліся незразумелымі з самых антычных часоў. У эліністычную эпоху меркавалі, што кайнэ — вынік змяшэння чатырох галоўных дыялектаў старажытнагрэчаскай мовы (ἡ ἐκ τῶν τεττάρων συνεστῶσα — «аб’яднанне чатырох»). Гэты погляд у пачатку XX ст. падтрымаў нямецкі лінгвіст Паўль Крэчмер у сваёй працы «Die Entstehung der Koine» (1901 год), у той час як Ульрых Вілямовіц і Антуан Мее, абапіраючыся на істотныя іанічныя элементы ў кайнэ (напрыклад σσ замест ττ, ρσ замест ρρ (θάλασσα — θάλαττα, ἀρσενικός — ἀρρενικός)) лічылі, што кайнэ з’яўляецца спрошчанай формай іанічных дыялектаў. Погляд, прыняты на сёння акадэмічнай навукай, агучыў грэчаскі лінгвіст Георгіёс Хатцыдакіс. Ён даказаў, што, нягледзячы на тэзісы пра «аб’яднанне чатырох» і «ўстойлівае ядро», грэчаскае кайнэ мае атычнае паходжанне. Іншымі словамі, паходжанне кайнэ можна разглядаць як атычнае з дадаткам вызначаных іанічных элементаў (аднак пры гэтым дадатковыя элементы паходзяць не толькі з іанічных, а яшчэ і з іншых дыялектаў). Ступень прысутнасці неатычных моўных элементаў у кайнэ можа адрознівацца ў залежнасці ад рэгіёна эліністычнага свету. Напрыклад, варыянты кайнэ, на якіх размаўлялі ў іанічных калоніях Малой Азіі (напрыклад, Понт), былі пад большым іанічным ўплывам чым, напрыклад, варыянты кайнэ, на якіх размаўлялі ў Лаконіі і Кіпры, і якія неслі ў сабе дарыйскі і аркада-кіпрскі ўплывы адпаведна.
Літаратурнае кайнэ эліністычнай эпохі мае падабенства з атычным дыялектам у такой ступені, што з гэтай прычыны яго [кайнэ] часта ўзгадваюць як агульную атычную.
Крыніцы
Першымі вучонымі, якія вывучалі кайнэ (як у александрыйскі, так і ў найноўшы час), былі класіцысты, якія вывучалі літаратурны атычны дыялект класічнага перыяду, і, разам з гэтым, адмоўна ставіліся да іншых варыяцый грэчаскай мовы. З гэтай прычыны, кайнэ на працягу істотнага часу лічылася не вартай увагі сапсаванай формай грэчаскай мовы. Перагляд гістарычнай і лінгвістычнай значнасці кайнэ пачаўся толькі ў пачатку ХІХ ст., калі была праведзена серыя даследаванняў на тэму эвалюцыі кайнэ на працягу ўсяго эліністычнага і рымскага перыядаў.