cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Свірані
Свіра́ні (, Свирани) — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Воўкавіцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Жукнеўскага сельсавета.
Тарасікі
Тара́сікі (, Тарасики) — вёска ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Перасадскага сельсавета.
Сад Шахзадэ
Сад Шахзадэ ці сад Шаздэ  — адзін з гістарычных персідскіх садоў, які знаходзіцца побач з горадам Махан, правінцыя Керман, Іран. Размешчаны ў двух кіламетрах ад Махана каля падножжа гары Цігран.
Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА
У 2011 годзе сад Шахзадэ разам з 8 іншымі гістарычнымі садамі (Чэхель-сатун у Ісфахане, сад Эрам у Шыразе, сад Фін у Кашане) быў уключаны ў спіс сусветнай спадчынв ЮНЕСКА ў складзе аб'екта «Персідскія сады».
У 2013 годзе ЮНЕСКА апублікавала афіцыйнае папярэджванне аб тым, што сад Шахзадэ можа быць выключаны са спісу сусветнай спадчыны, паколькі яго частка знаходзіцца ва ўладанні прыватных асобаў, якія могуць пабудаваць на тэрыторыі сада ўласныя асабнякі ці атэлі. У дэкларацыі ЮНЕСКА сказана, што любая змена першапачатковага выгляду аб'екта гістарычнай спадчыны можа прывесці да яго выключэння з базы ЮНЕСКА.
Апісанне
Сад Шахзадэ прадстаўляе сабой прамавугольны парк агульнай плошчай 5,5 гектараў. Комплекс уключае асноўныя вароты і невялікі палац у адным канцы сада і двухпавярховы жылы палац у другім канцы, акружаны некалькімі падсобнымі памяшканнямі. Уся прастора паміж палацамі ўпрыгожана фантанамі, размешчанымі пасярэдзіне парку. Яны пабудаваны ступеньчата, паколькі сад размешчаны на рознай вышыні — усяго восем узроўняў фантанаў. Уся прастора ўздоўж сценаў засаджана дрэвамі (хвоя, кедр, вяз, а таксама мноства відаў фруктовых дрэваў), а каля абодвух палацаў знаходзяцца вялікія клумбы з кветкамі. Уздоўж сценаў сада знаходзяцца некалькі запасных выхадаў.
Сістэма арашэння
Большая частка правінцыі Керман знаходзіцца ў зоне пустыняў і паўпустыняў: менавіта тут знаходзіцца самая сухая пустыня Ірана — Лут. Пад садам склалася вялізная сістэма падземных кярызаў, якія дастаўляюць ваду з вышынь гары Цігран непасрэдна да зямлі. Менавіта пагэтаму расліннасць сада Шахзадэ настолькі яркая і пышная.
Вада з кярыза ўваходзіць у спецыяльнае вадасховішча ў верхняй частцы парку і адтуль спускаецца ўніз, арашаючы дрэвы.
Гісторыя
У пачатку 189-ых гадоў губернатар памер, а перабудова сада была спынена. Асобныя вучоныя лічаць, што пачуўшы аб смерці правіцеля, усе муляры кінулі працу і разышліся па дамам. Аб тым, што дадзенае сцвяржэнне можа быць праўдай, сведчаць незавершаныя ўчасткі галоўнага ўваходу. Бальшая частка сада была дабудавана ў першым дзесяцігоддзі XX стагоддзя.
Далейшы лёс
Да 1991 года ўсе пабудовы былі цалкам адрамантаваны з нагоды памятнай цырымоніі ў гонар Хаджу Кермані — вядомага персідскага паэта і суфія. Спецыяльна ў гонар гэтай падзеі ў Махане была пабудавана гасцініца.
У 2004 годзе ў Махане адбыўся невялікі землятрус, які выклікаў разбурэнне часткі пабудоў. Яго эпіцэнтр знаходзіўся каля горада Бам у 130 кіламетрах на паўднёвым усходзе ад Махана, у сувязі з чым сад моцна не пацярпеў.
Райдужна (станцыя метро)
Ра́йдужна (Ра́йдужна) — праектаваная станцыя Кіеўскага метрапалітэна, на Падольска-Вігураўскай лініі.
Расціслаў Уладзіміравіч Шавель
Расціслаў Шавель (нар., ) — беларускі футбаліст, нападнік клуба «Фалько» з Чаркасаў, палітычны зняволены.
Клубная кар’ера
У 2017 годзе пачаў выступаць за дубль «Гарадзеі». У пачатку 2020 года стаў прыцягвацца да асноўнай каманды. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 25 красавіка 2020 года ў матчы супраць БАТЭ (0:2), калі выйшаў на замену ў другім тайме. У далейшым працягваў гуляць за дубль, зрэдку прыцягваўся да асноўнага складу. У снежні 2020 года пакінуў клуб.
Палітычны пераслед
У жніўні 2020 года быў арыштаваны на 8 содняў; 1 лістапада 2020 года Расціслаў Шавель быў зноў затрыманы за ўдзел у маршы і арыштаваны на 15 содняў. У той жа дзень на яго завялі крымінальную справу паводле арт. 342 КК (арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх).
17 мая 2021 года быў зноўку затрыманы людзьмі ў цывільным і асуджаны на 15 сутак за «непадпарадкаванне» супрацоўнікам міліцыі. Пасля адбыцця тэрміну яго арыштавалі яшчэ на трое содняў, а 4 чэрвеня зняволілі ў СІЗА-1 Мінска. 8 чэрвеня 2021 года сумеснай заявай дзевяці арганізацый, сярод якіх сярод якіх Праваабарончы цэнтр «Вясна», Беларускі Хельсінскі камітэт, Беларускі ПЕН-цэнтр, Расціслаў Шавель быў прызнаны палітычным зняволеным.
22 верасня 2021 года суд Заводскага раёна Мінска (суддзя — Алег Каляда) прызначыў Расціславу Шавелю тры гады «хатняй хіміі».
Сезон 2005 ЖФК Зорка-БДУ
У 2005 годзе жаночы футбольны клуб «Зорка-БДУ» з горада Мінску прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах на рэспубліканскім узроўні:
Куляшы (Смаленская вобласць)
Куляшы (Кулеши) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цітоўшчынскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Морды (гміна)
Мо́рды (Mordy) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Сядлецкага павета Мазавецкага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Мордах. Плошча гміны складае 170,17 км². Станам на 2004 год у гміне Морды пражывалі 6400 чалавек, шчыльнасць — 37,6 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 30 салецтваў.
Каслтаўн (Мэн)
Каслтаўн (Castletown, Balley Chashtal) — горад на востраве Мэн. Насельніцтва — 3100 чалавек (перапіс 2001 года). У мінулым — сталіца вострава. У Каслтаўне размешчаны прэстыжны Каледж караля Вільгельма. Горад размешчаны на поўдні вострава, ля берага мора.
Транспарт
У Каслтаўне размешчаны марскі порт, аднак з 1970-х гадоў ён практычна страціў камерцыйнае значэнне. У пачатку XXI стагоддзі порт выкарыстоўваецца ў асноўным рыбацкімі суднамі і яхтамі турыстаў. Зрэдку ў порт заходзяць невялікія гандлёвыя судны. Порт складаецца з двух гаваняў — знешняй і ўнутранай. Абедзве гавані перасыхаюць падчас адліву. Толькі ўнутраная гавань можа прымаць грузавыя судны. Максімальныя памеры суднаў, якія могуць заходзіць ва ўнутраную гавань — 55 метраў у даўжыню, 8,2 метра ў шырыню і асадка ў 3,5 м.
У Каслтаўне ёсць станцыя чыгункі вострава Мэн. Побач з горадам размешчаны адзіны аэрапорт вострава.
Славутасці
Каслтаўн захаваў гістарычную гарадскую забудову. Асноўная гістарычная славутасць — замак Рашэн. Замак быў заснаваны ў пачатку XIII стагоддзі. Цяпер у замку размешчаны музей.
Размешчаны побач з горадам Каледж караля Вільгельма размешчаны ў неагатычным будынку, пабудаваным у 1831—1833 гадах.
Аўсеенка
Аўсе́енка — прозвішча.
Інцыдэнт у Фынтына-Албэ
Інцыдэнт у Фынтына-Албэ, таксама вядомы як Разня ў Фынтына-Албэ — трагедыя, якая здарылася 1 красавіка 1941 года ў вёсцы (Fântâna Albă) Чарнавіцкай вобласці Украінскай ССР. Па заявах уладаў Румыніі і Малдавіі, ад 200 да 2000 чалавек, спрабуючы перасекчы дзяржаўную мяжу СССР і Румыніі, былі застрэлены савецкімі пагранічнікамі. Афіцыйныя дадзеныя архіваў КДБ кажуць толькі аб 48 забітых грамадзянах, але румынскія ўлады, грунтуючыся на сведчаннях тых, хто выжыў, сцвярджаюць аб шматлікіх ахвярах, з якімі распраўляліся асабліва жорсткімі метадамі, і пра масавыя арышты і дэпартацыя, праведзеных НКУС.
Перадгісторыя
У чэрвені 1940 года да СССР былі далучаны Бесарабія і Паўночная Букавіна, якія раней уваходзілі ў склад Румыніі. Ваеннае і палітычнае кіраўніцтва румынскіх тэрыторый вымушана было пакінуць землі, якія потым увайшлі ў склад Савецкай Малдавіі. Частка сем'яў у поўным складзе апынуліся на тэрыторыі СССР, атрымаўшы савецкае грамадзянства, аднак частка сем'яў апынулася падзеленай новай мяжой. У сувязі з гэтым многія члены сем'яў спрабавалі перасекчы мяжу, як з дазволу савецкіх і румынскіх памежнікаў, так і без гэтага дазволу. Аховай савецка-румынскай мяжы займаўся 97-й Чарнавіцкі памежны атрад НКУС, які кантраляваў участак працягласцю ў 7,5 км на поўдзень ад Чарнаўцоў (ён жа прыняў першыя баі ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны супраць румынскіх і нямецкіх войскаў).
Праз тэрыторыю, якая ахоўвалася 97-м пагранатрадам, перасёклі мяжу нелегальна 471 чалавек — ураджэнцы населеных пунктаў Герца, Глыбока, Пуціла і Старажынец. З больш аддаленых мястэчак Чарнавіцкай вобласці (Вашкоўцы, Застаўна, Наваселіца і Садгара) праз савецка-румынскую мяжу перайшлі 628 чалавек. Лічыцца, што за першы год знаходжання Паўночнай Букавіны ў складзе СССР гэтую тэрыторыю пакінулі 7 тысяч чалавек, з'ехаўшы ў Румынію. Савецкія ўлады ставіліся да падобных пераходаў праз мяжу насцярожана, расцаніўшы тых, хто перайшоў мяжу як патэнцыйных шпіёнаў Румыніі напярэдадні будучай вайны. 1 студзеня 1941 года 97-ы пагранатрад склаў спіс, куды ўвайшлі 1085 чалавек, якія ўцяклі праз мяжу або планавалі збегчы туды (іншы спіс ад 7 снежня 1940 года налічваў 1294 чалавека).
19 лістапада 1940 года 105 чалавек з вёскі Сучэвень, узброеныя 20 стрэльбамі, вырашылі перайсці савецка-румынскую мяжу. Пры спробе пераходу яны распачалі перастрэлку з савецкімі пагранічнікамі: 3 чалавекі былі забітыя, пяцёра параненыя, двое арыштаваныя. Разам з параненымі тыя грамадзяне, што засталіся ў жывых перайшлі ў вёску Радоўцы на тэрыторыі Румыніі. На наступны дзень сваякоў ўсіх 105 чалавек выселілі з вёскі. Але выпадкі уцёкаў працягваліся: у Румынію перабраліся жыхары вёсак Махала, Астрыца і Гарэча у студзені 1941 года, а ў ноч на 6 лютага масавы пераход вырашылі здзейсніць каля 500 чалавек з вёсак Махала, Катул-Астрыца, Буда, Сіроўцы, Гарэча-Урбана і Астрыца. Раніцай у 6:00 завязалася чарговая перастрэлка: група завадатараў на чале з Н.Мерцікарам, Н.Нікай і Н.Ісак былі забітыя, каля 57 чалавек выбраліся ў вёску, 44 чалавек былі арыштаваныя і аддадзеныя пад суд. З асуджаных 12 чалавек былі расстраляныя па прысудзе Кіеўскага ваеннага трыбунала, 32 чалавекі атрымалі 10 гадоў турмы і на 5 гадоў пазбаўленыя грамадзянскіх правоў. Па румынскім дадзеным, раніцай 6 лютага савецкімі пагранічнікамі было забіта да траціны бежанцаў.
Трагедыя
Румынскія ўлады заяўляюць аб наступным развіцці падзей 1 красавіка 1941 года.
Ад 2 да 3 тысяч чалавек з вёсак Пятроўцы-дэ-Сус, Пятроўцы-дэ-Йос, Купка, Карчешць і Сучэвень, несучы белыя сцягі і рэлігійную атрыбутыку, накіраваліся да румынскай мяжы. Шэраг з іх заяўлялі, што савецкія ўлады нібыта дазволілі ім перайсці румынскую мяжу. На мяжы іх спынілі савецкія пагранічнікі НКВД, запатрабаваўшы спыніцца. Атрымаўшы адмову, супрацоўнікі НКУС пачалі страляніну. Паводле савецкіх дадзеных, колькасць забітых склала 44 чалавекі (17 з Пятроўцы-дэ-Йос, 12 з Трэсцян, 5 з Купкі і Сучэвені, 3 з Пятроўцы-дэ-Сус, 2 з Апрышэні). Аднак тыя, хто выжыў, сцвярджалі, што ахвяраў было значна болей: былі забітыя жанчыны, дзеці і старыя. Апазнаныя наступныя забітыя :
Румынскія ўлады сцвярджаюць са спасылкай на Нацыянальны архіў Бухарэста, што ахвяр было больш і што напад было спланаваны савецкімі пагранічнікамі: яны прыводзяць паказанні сведак пра больш чым 200 ці нават 2000 ахвяраў, забітых з стралковай зброі, і мноства параненых, якіх, нібыта, дабівала кавалерыя шаблямі. Некаторых тых, хто выжыў прывязвалі да коней і валаклі да месца, дзе былі выкапаныя пяць ям: туды кідалі і забітых, і яшчэ жывых, хаваючы жыўцом. Іншых адправілі ў Глыбоку на допыт, дзе многія гінулі пасля катаванняў, а адтуль частка чалавек адвозілі на яўрэйскія могілкі, куды кідалі і хавалі жыўцом, заліваючы гашаную вапну. На думку Ауреліана Кэрунту, у той дзень было забіта не 2 тысячы, а 7 або нават 15 тысяч чалавек. Сведкам тых падзей з'яўляецца Георгій Міхалюк 1925 г. н. (настаўнік на пенсіі), які апублікаваў кнігу «Акрамя сказанага» ў 2004 годзе і апісаў тое, што здарылася як «бойню», «генацыд» і «разню».
Крытыка версіі
Праціўнікі афіцыйнай румынскай версіі падзей сцвярджаюць, што румынскі пісьменнік Паўлу Гоман, вядомы сваімі антысеміцкімі заявамі, наўмысна фальсіфікаваў паказанні сведак, перабольшыў колькасць загінулых і выдумаў факты аб жорсткай расправе з забітымі, з прычыны чаго яго называюць галоўным ідэолагам распаўсюджвання інфармацыі аб трагедыі ў Фынтына-Албэ ; таксама крытыкі абвінавачваюць іншых румынскіх гісторыкаў у хлусні, заснаванай на асабістых антыкамуністычных перакананнях даследчыкаў.
Сухэднеў
Сухэднеў (Suchedniów) — горад у Польшчы, размешчаны за 150 км на поўдзень ад Варшавы і за 145 км на поўнач ад Кракава. Уваходзіць у склад Скаржыскага павета Свентакшыскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Сухэднеў. Чыгуначная станцыя. Займае плошчу 59,4 км². Насельніцтва 8,5 тыс. чалавек.
Лаські
Лаські (Ласьки) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цітоўшчынскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Скірсціны (прыпыначны пункт)
Скірсці́ны (, Скрестины, нарматыўная назва — )  — прыпыначны пункт Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Размешчаны ў вёсцы Скірсціны; на лініі Маладзечна — Гудагай, паміж станцыяй Ашмяны і прыпыначным пунктам Каменка.
Віталь Мікалаевіч Булыга
Клубная
У 1997—2002 гадах выступаў у магілёўскім «Дняпро-Трансмаш». У 2009 годзе — за барысаўскі БАТЭ. З 2002 года гуляў у чэмпіянаце Расіі за клубы Прэм’ер-лігі і Першай лігі. У расійскай Прэм’ер-лізе ўсяго правёў 143 гульні, забіўшы 15 галоў.
У жніўні 2011 года на правах свабоднага агента перайшоў у расійскі клуб «Газавік» з Арэнбурга, які выступаў у Першынстве Футбольнай нацыянальнай лігі Расіі (другі дывізіён чэмпіянату Расіі). У канцы ліпеня 2012 года перайшоў у бабруйскую «Белшыну», стаў адным з лідараў бабруйскай каманды.
У сакавіку 2013 года пасля дзесяцігадовага перапынку вярнуўся ў «Дняпро». Стаў капітанам каманды, выступаў на пазіцыі атакуючага паўабаронцы. У чэрвені 2013 года атрымаў траўму і выбыў да верасня, пасля вярнуўся ў асноўны склад. Выратаваў «Дняпро» ад вылету ў Першую лігу, аформіўшы дубль у стыкавым матчы з «Гарадзеяй». У студзені 2014 года кантракт з «Дняпром» быў разарваны.
У сезоне 2014 заставаўся без клуба, у якасці аматара выступаў у клубе «Хімвалакно» ў чэмпіянаце Магілёва. У студзені 2015 года накіраваўся на прагляд у расійскі клуб «Сахалін» і ў лютым падпісаў з ім кантракт.
У ліпені 2015 года стаў трэніравацца разам з мінскім «Дынама». 24 ліпеня падпісаў кантракт з клубам. У складзе дынамаўцаў стаў пераважна выхадзіць на замену. Па заканчэнні кантракта ў снежні 2015 года пакінуў «Дынама».
У студзені 2016 года далучыўся да складу «Белшыны». Стаў капітанам бабруйскага клуба, у 14 матчах чэмпіянату забіў 6 галоў. У ліпені 2016 года пакінуў «Белшыну».
У ліпені 2017 года згуляў за «Тамбоў» у таварыскім матчы супраць «Крумкачоў», аднак пасля гэтага пацвердзіў сваё завяршэнне кар’еры. Увосень 2017 года разам з іншым футбалістам нацыянальнай зборнай Беларусі Дзянісам Коўбам адкрыў дзіцячую школу ў Мінску, а ў студзені 2018 года стаў начальнікам каманды ў мінскім «Дынама». У красавіку 2018 года быў прызначаны спартыўным дырэктарам дынамаўцаў. У якасці спартыўнага дырэктара займаўся селекцыяй, у пачатку 2019 года падбіраў ігракоў, займаўся пошукамі новага галоўнага трэнера, якім у выніку стаў Раман Піліпчук. У чэрвені 2019 года пакінуў «Дынама».
Міжнародная
У складзе моладзевай зборнай Беларусі ў 2000—2001 гадах правёў 12 матчаў, забіў 6 галоў. у 2003—2008 гадах выступаў за нацыянальную зборную Беларусі — правёў 37 гульняў, забіў 8 галоў.
У 2008 годзе змяніў грамадзянства з беларускага на расійскае, аднак па-ранейшаму меў права гуляць за зборную Беларусі.
Эсэн
Эсэн (Essen) — горад на захадзе Германіі, знаходзіцца ў зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Насельніцтва 579,8 тысяч чалавек (на 2009 год). У 2010 годзе разам з венгерскім Печам і турэцкім Стамбулам з’яўляўся культурнай сталіцай Еўропы.
Агрыкала (Тацыт)
«Пра жыццё і нораў Юлія Агрыкалы» (De vita et moribus Iulii Agricolae) — кніга старажытнарымскага гісторыка Карнелія Тацыта, прысвечаная біяграфіі яго цесця Гнея Юлія Агрыкалы і напісаная каля 98. Тацыт выяўляе Агрыкалу, на той час ужо памёрлага, як ідэальнага грамадзяніна і дзяржаўнага дзеяча. Кніга ўтрымлівае мноства важных звестак па гісторыі Брытаніі, дзе Агрыкала быў ваенным трыбунам, а пазней губернатарам.
Сіўцава (Талачынскі раён)
Сі́ўцава (, Сивцево) — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Воўкавіцкага сельсавета.
Рамсі (Востраў Мэн)
Гісторыя
Назва горада паходзіць ад старажытнаісландскага словазлучэння «часночная рака». У 1865 годзе Рамсі атрымаў статус горада. У XIX стагоддзі Рамсі быў важным цэнтрам суднабудавання,
Транспарт
У Рамсі размешчана канцавая станцыя Мэнскай электрычнай чыгункі (Manx Electric Railway).
Калыханкі (альбом)
«Калыханкі» ― студыйны альбом Зміцера Вайцюшкевіча і гурта «WZ-Orkiestra», які быў выдадзены ў 2007 годзе. Гэта сумесны музычны праект разам з Дзіцячым фондам ААН UNICEF.
Жапура
Жапура́, Япуа  — рака ў Калумбіі (дзе завецца Какета, Caquetá) і Бразіліі; левы прыток Амазонкі.
Даўжыня ракі 1930 км. Плошча вадазбору 282 000 км². Бярэ пачатак у Цэнтральных Кардыльерах Калумбіі.
У верхнім цячэнні, у Андах і ў заходняй частцы Гвіянскага нагор’я парожыстая, на Амазонскай нізіне шырокая і спакойная; у ніжнім цячэнні утварае шматлікія старыцы, рукавы, пратокі, якія за 600 км ад вусця злучаюцца з Амазонкай. Сілкаванне дажджавое. З сакавіка па ліпень адбываецца паводка, дзякуючы чаму рака шырока разліваецца, утвараючы возера.
Сярэднегадавы расход вады каля 18 тыс. м³/с. Суднаходная ў асноўным у межах Бразіліі, у Калумбіі — на асобных участках.
Бад-Ліпшпрынгэ
Бад-Ліпшпрынгэ (Bad Lippspringe) — горад у Германіі, курорт, размешчаны ў зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дэтмальд. Уваходзіць у склад раёна Падэрборн. Насельніцтва — чалавек (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 50,99 км². Афіцыйны код — 05 7 74 008.
Печ (Венгрыя)
Печ (Pécs ) — горад на паўднёвым захадзе Венгрыі, ля паўднёвага падножжа гор Мечак. Адміністрацыйны цэнтр медзье Баранья. Насельніцтва — 157 680 чалавек (2010), Печ — пяты па велічыні горад Венгрыі. Раннехрысціянскі некропаль Печа ўключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Разам з Эсэнам і Стамбулам Печ з'яўлялася культурнай сталіцай Еўропы 2010 года.
Гісторыя
Пасля падзення Рымскай імперыі рэгіён трапіў пад уладу варварскіх плямёнаў гунаў і авараў. Затым тут апынуліся славяне, а яшчэ праз некаторы час горад бы далучаны да Свяшчэннай Рымскай імперыі.
З пачатку новага тысячагоддзя Печ - адзін з буйных абласных цэнтраў Венгрыі, а таксама галоўны горад медзье Баранья і рэзідэнцыя біскупа. У XI-XII стст. Печ перажыў росквіт архітэктурнага мастацтва і асабліва гарадской скульптуры. Сталасць скульптурнай школы Печа асабліва падкрэсліваў рэльеф са сцэнамі з жыцця Самсона, які ўпрыгожваў кафедральны сабор у Печы.
У 1543 годзе горад перайшоў пад уладу Асманскай імперыі, хрысціянскія цэрквы пераўтвораны ў мячэці, а ў горадзе было пабудавана шмат тыпова турэцкіх будынкаў. У 1686 годзе Печ быў вызвалены ад турак і ўвайшоў у склад велізарнай імперыі Габсбургаў. Гістарычны факт, што пад прыгнётам турак венгерскае насельніцтва ў горадзе значна скарацілася, і ўладам прыйшлося завозіць сюды асаднікаў з германскіх і югаслаўскіх зямель.
Да 1777 г. горадам кіравалі мясцовыя біскупы, затым Печ атрымаў статут вольнага горада.
Трагічным для Печа сталі гады венгерскай рэвалюцыі 1848-1849 гг., калі ён быў акупаваны харвацкімі войскамі. За гэтыя два гады горад быў эканамічна  адкінуты на некалькі дзесяцігоддзяў назад. Эканамічны заняпад і разруха, - вось, што прынесла Печу рэвалюцыя. Пасля рэвалюцыі горад павольна адраджаецца. Велізарным стымулам у развіцці эканамічнага патэнцыялу горада стала будаўніцтва і адкрыццё ў 1860-1880гг. чыгункі, якая злучыла Печ з Будапештам.
У выніку Першай сусветнай вайны, на падставе мірнага дагавора, падпісанага паміж краінамі – пераможцамі і Германіяй, Печ ледзь не апынуўся ў складзе Чэхаславакіі, але ў жніўні, у выніку перамоў новага венгерскага ўрада з прадстаўнікамі краін Антанты, у 1921 г. ўсё-такі ўвайшоў у склад Венгрыі. У гады Другой сусветнай вайны Печ не быў непасрэднай арэнай бітваў, але падвяргаўся бамбаванням англа-амерыканскай авіяцыі, што прывяло да разбурэння часткі будынкаў горада.
Геаграфія і транспарт
Грамадскі транспарт у горадзе прадстаўлены аўтобусамі, трамваямі і таксі. Чыгуначнымі лініямі Печ злучаны са сталіцай краіны, адкуль сюды можна дабрацца за тры гадзіны. З чыгуначнага вакзала рэгулярна адпраўляюцца цягнікі ў іншыя венгерскія гарады, а таксама ў Вену, Сараева і іншыя. Новы аэрапорт Печа - Pogány, пабудаваны ў 2006 годзе, знаходзіцца ў 10 кіламетрах ад горада.
Бобрыкаўскі сельсавет
Бо́брыкаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Петрыкаўскага раёна (у 1935—1962 гадах Капаткевіцкага раёна) Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Бобрык.
Мантэспертолі
Насельніцтва складае 12 723 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 104 чал./км². Займае плошчу 125 км². Паштовы індэкс — 50025. Тэлефонны код — 0571.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы апостал Андрэй Першазваны.
Бобрыкаўскі сельсавет
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 7 населеных пунктаў.
Мантэспертолі
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Бульвар Пэрова (станцыя метро)
Бульвар Пэрова (Бульвар Перова) — праектаваная станцыя Кіеўскага метрапалітэна, на Падольска-Вігураўскай лініі.
Упірэвічы
Упірэ́вічы (, Упиревичи) — вёска ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Перасадскага сельсавета.
Крычынскія
Крычынскія — татарскі княжацкі род гербаў «Радван» і «Радван» зменены. Родавая мянушка Мурза Найманскі (Найман-Мурза). У іх уласным радаводзе і ў большасці генеалагічных прац паказаны нашчадкамі першапачатковых уладальнікаў маёнтка Крычын у Аршанскім павеце.
Часам дадавалі да прозвішча мянушку Аляшкевіч (Алішкевіч), узводзячы сябе да татарскага кандрацкага (мерашлянскага) харужага князя Мартузы Аляшкевіча. На самай справе Крычынскія — галіна князёў Найманаў-Пятровічаў. Продак Крычынскіх князь Абрагім Асанавіч Кадышэвіч (? — каля 1617), харужы татарскі віленскі (найманскі), які ў другой палове 16 ст. набыў частку Крычына ў Аляшкевіча. Быў жанаты з хрысціянкай, шляхцянкай Ягенкай (Нетай) Карчэўскай, меў 6 сыноў. Прозвішча Крычынскі канчаткова прынялі ўнукі Абрагіма Асанавіча.
Акрамя Крычына (страчаны да 18 ст.) Крычынскія валодалі родавымі маёнткамі пад Крэвам у Ашмянскім павеце — Даўбучышкамі, Паніззем і інш. Род даказаў дваранства з княжацкім тытулам і гербам «Радван» у Віленскай губерні ў 1819 годзе. Шмат якія з Крычынскіх служылі ў афіцэрскіх і генеральскіх чынах у войску ВКЛ i Расійскай імперыі.
Ляхонаў-Бор
Ляхонаў-Бор (Лехонов-Бор) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цітоўшчынскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Морынь (гміна)
Мо́рынь (Moryń) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Грыфінскага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Морыні. Плошча гміны складае 124,86 км². Станам на 2005 год у гміне Морынь пражывалі 4,317 чалавек, шчыльнасць — 34,6 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 9 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 18 населеных пунктаў.
Георгій Лаўрэнцьевіч Дарбуашвілі
Георгій Дарбуашвілі (с. Нагір, Паўночная Асеція) — беларускі дзяржаўны дзеяч, футбольны трэнер. Майстар спорту СССР па вольнай барацьбе.
Біяграфія
У дзяцінстве займаўся вольнай барацьбой у секцыі «Лакаматыва» пад кіраўніцтвам Камбулата Габісава,. У 13 гадоў пераехаў з бацькам у Паўднёвую Асецію пад Цхінвалі, дзе трэнераваўся ў адной групе з так званым прэзідэнтам самаабвешчанай рэспублікі Эдуардам Какойты.
З 1985 года працаваў інструктарам па спартова-масавай працы з дзецьмі, праз год заснаваў жаночы футбольны клуб «Вікторыя». У 1995 годзе каманда стала чэмпіёнам краіны.
У 2010 годзе абіраўся дэпутатам Брэсцкага гарадскога Савета дэпутатаў.
Сейсмазаўр
Сейсмаза́ўр (Seismosaurus) — велізарны траваедны дыназаўр атрада яшчаратазавых, які ў наш час лічыцца малодшым сінонімам Diplodocus hallorum. Знойдзены толькі рэбры, сцегнавая косць і некалькі пазванкоў. З'яўляўся, відаць, самым вялікім дыназаўрам (магчыма, буйней за яго была амфіцэлія, але памеры гэтага дыназаўра таксама ўсё яшчэ з'яўляюцца прадметам навуковай дыскусіі).
Апісанне
Апісаны ў 1991 годзе Д. Жылетам на падставе частковага шкілета, знойдзенага ў познеюрскіх (кімерыдж) адкладах Нью-Мексіка ў 1980-х гадах. Першапачатковая агульная вылічаная даўжыня цела — 40—50 метраў, а вага каля 140 тон. Гэтыя перабольшаныя ацэнкі ў наш час істотна зніжаны — даўжыня была 36-40 метраў, вага — 30—50 тон.
Сейсмазаўр з'яўляецца адным з найбуйнейшых дыназаўраў, якія калі-небудзь жылі на нашай планеце. Нягледзячы на дзіўную даўжыню, валодаў не вельмі вялікім для дыпладацыда целам, затое меў доўгі пугападобны хвост і даволі доўгую шыю.
Сейсмазаўр трымаў сваю шыю больш-менш гарызантальна (паралельна зямлі). Доўгая шыя выкарыстоўвалася, каб пранікаць у лясы, для здабывання лісця, недаступнага велізарным заўраподам, якія не маглі заходзіць у лясы з-за свайго памеру. Таксама, доўгая шыя дазваляла гэтаму дыназаўру з'ядаць мяккія расліны (хвашчы, дзеразу і папараці). Гэтыя расліны з мяккім лісцем раслі ў вільготных абласцях, дзе дыназаўр не мог перамяшчацца без рызыкі, але, магчыма, ён мог стаяць на сушы і харчавацца ў забалочаных месцах.
Лад жыцця
Здагадкі пра лад жыцця застаюцца дыскусійнымі.
Класіфікацыя
У 2004 годзе на штогадовай канферэнцыі Геалагічнага таварыства Амерыкі было абвешчана, што Seismosaurus з'яўляецца малодшым сінонімам роду дыпладокаў. За гэтым рушылі ўслед больш падрабязныя публікацыі ў 2006 годзе, у выніку чаго Seismosaurus hallorum быў пераназваны ў Diplodocus hallorum. Палажэнне, што Diplodocus hallorum павінен быць расцэнены як асобнік Diplodocus longus, было таксама ўзята аўтарамі пераапісання Supersaurus, аспрэчваючы папярэднюю гіпотэзу, што Seismosaurus і Supersaurus з'яўляюцца адным і тым жа дыназаўрам.
Нарач (возера)
Назва
Назва Нарач балцка-літоўскага паходжання, яе ўтвараюць дзве асновы Nar- i Ak-.
Поўны гідранімічны аналаг на тэрыторыі Літвы — назва возера Nar-akys. Таксама корань Nar- у літоўскіх гідронімах Narantis, Narasa, Nar-upis. На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі корань Nar- у рачной назве Нара на Верхнім Павоччы.
Корань Nar- (Ner-) звязаны з літоўскім nerti «ныраць», naras «нырок (у ваду)», далей да індаеўрапейскага *ner- «ныраць, пагружацца; прытулак, логвішча, нара».
Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе». Такая семантыка развілася са значэння «вока» (індаеўрапейскае *okṷ(e)s-) : вока > палонка, калодзеж, бачажына > вада, рака.
У двухасноўных гідронімах тыпу Нарач ці Свіслач ak- займае тую ж другую пазіцыю, якую ў іншых выпадках займаюць балцкае up- / ap- (літ. upė, пруск. ape «рака») або яцвяжскае -da (ад яцвяжскага *udā «вада, рака»), як у гідронімах Жукопа або Ясельда.
Значэнне назвы Нарач можна перадаць як «Глыбокае (возера)».
Гідраграфія
Ляжыць у басейне ракі Нарач (выцякае з возера), за 4 км на захад ад г. Мядзел, паміж вёскамі Чараўкі, Пасынкі, Мікольцы, Гатавічы, Занарач. Уваходзіць у Нарачанскую групу азёр.
Схілы катлавіны на поўначы і паўночным усходзе вышынёй 45-50 м, утвораны адгор’ямі Свянцянскіх град. На поўдні да возера прымыкае больш нізкая Паўднёва-Нарачанская града. Берагі пераважна нізкія, пясчаныя, месцамі стромкія і абразійныя, вышынёй 2-11 м, на паўднёвым усходзе забалочаныя, тарфяныя. Трапляюцца невялікія берагавыя валы, утвораныя прыбойнай дзейнасцю хваль і пасоўваннем ледзянога покрыва. Каля паўночна-ўсходняга берага востраў плошчай 6,2 га, які з-за сваёй надзвычайнай маляўнічасці і пражывання на ім рэдкіх звяроў і птушак, гнездавання ахоўнага віду (крахаль вялікі) аб’яўлены помнікам прыроды. Да паўднёва-ўсходняга берага прымыкае гідралагічны заказнік Чарэмшыцы, на паўночным створаны біялагічныя заказнікі Някасецкі і Пасынкі.
Дно возера адносна роўнае, на ўсходзе больш складанай будовы, трапляюцца прыўзнятыя амаль да паверхні ўчасткі (мяліны). Прыбярэжная водмель пясчаная, часткова заіленая, каля стромкіх берагоў шмат галькі і валуноў. Глыбакаводная частка дна выслана сапрапелем, глініста-пясчанымі адкладамі. Паўвостраў Наносы (заканчваецца касой) падзяляе возера на паўночна-заходні Малы плёс (глыбіні да 18 м) і паўднёва-ўсходні Вялікі плёс (глыбіня да 24,8 м на так званых Гатаўскіх ямах каля ўсходняга берага, насупраць в. Гатавічы).
Ваганні ўзроўню на працягу года да 70 см. Лёд трымаецца з 1-й дэкады снежня, таўшчыня 50-60 см, у асобныя гады да 80 см, да 1-й дэкады красавіка. У некаторыя гады паўднёва-ўсходні плёс замярзае толькі ў студзені. У зацяжныя вёсны ледзяныя палі захоўваюцца да канца красавіка, а ледзяныя таросы каля берагоў — да мая. Вясной водная маса добра перамешваецца да дна, тэмпература вады на найболыных глыбінях 10-12 °C. Сярэднямесячная тэмпература паверхневых слаёў вады ў кастрычніку 8,7 °C, у ліпені 18,9 °C. На працягу года вада добра насычана кіслародам.
У возера ўпадаюць 17 ручаёў (найбольшыя Неслуч, Купскі, Антанізбергскі, Сіманаўскі, Чараўкоўскі, Слоўта) і кароткая рака-пратока Скема з возера Мястра.
Экалогія
У воднай флоры 48 відаў уласна водных раслін, у т.л. 38 кветкавых, 8 водарасцей. Найбольш зарос Малы плёс, у паўночна-ўсходняй частцы якога шырыня паласы расліннасці да 2 км (у Вялікім плёсе 50-350 м). Характэрна хвалепрыбойная паласа без расліннасці (ад урэзу вады да глыбіні 1,5-2 м у Малым плёсе і 3,5-4 м у Вялікім плёсе). Надводная расліннасць (трыснёг, чарот) займае нязначную (менш за 3 %) плошчу возера, пашырана ўчасткамі да глыбіні 1,5-2 м. Падводнай расліннасцю, сярод якой пераважаюць харавыя водарасці, выслана каля 15 км² плошчы дна (пашырана да глыбіні 7,5 м).
У іхтыяфауне налічваецца 25 відаў рыб, прамысловае значэнне маюць акунь, плотка, шчупак, вугор, верхаводка, лінь, мянтуз, гусцяра і інш. Возера вызначаецца багаццем вадаплаўных птушак; адзначаны гняздоўі лебедзя-шыпуна, малой крачкі, скапы, малой паганкі, якія занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.
Нарач з’яўляецца адзіным возерам у краіне, заражаным цэркарыёзам, што звязана з спадзістым спускам у ваду, калі ад берага да глыбіні вялікая адлегласць. У такіх умовах прыбярэжная вада добра выграваецца, што правакуе актывізацыю мікраарганізмаў. Таксама іх развіццю спрыяе разрастанне воднай расліннасці.
Спрыяльныя кліматычныя ўмовы, лясы паблізу возера, маляўнічыя краявіды абумовілі стварэнне вакол возера курорта Нарач. Тут дзейнічаюць санаторыі, дамы адпачынку, дзіцячыя лагеры, турбазы. На беразе возера размешчаны курортны пасёлак Нарач.
Возера Нарач і яго ваколіцы ўваходзяць у Нарачанскі нацыянальны парк.
У гісторыі
Нарачанская, званая ў народзе Чортавай грэбляй, паміж вёскай Наносы і Мядзелам, брукаваная шчыльна пакладзенымі камянямі, знаходзілася на глыбіні прыкладна 125 см ад паверхні вады, узвышалася над дном возера прыкладна на 160 см і мела ў даўжыню каля 1 км; у шырыню забяспечвала прастору для праезду чатырох запрэжаных коней адначасова.
У 1921—1939 гады возера Нарач знаходзілася на тэрыторыі Польшчы і было самым вялікім возерам гэтай краіны. Улетку 1935 года адбылося Нарачанскае выступленне рыбакоў.
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Кірыл Прамудраў (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца жодзінскага «Тарпеда-БелАЗ».
Армейскі камісар 1-га рангу
Арме́йскі каміса́р 1-го ра́нгe — вышэйшае воінскае званне ў Чырвонай Арміі і Ваенна-марскім флоце СССР для ваенна-палітычнага складу. До 7 мая 1940 адпавядала агульнавайсковаму званню камандарма 1-га рангу і флоцкаму званню флагман флоту 1-га рангу. Пасля ўвядзення генеральскіх і адміральскіх званняў 7 мая 1940, дакладнай адпаведнасці агульнавайскавому і флоцкаму званням вышэйшага каманднага складу ўстаноўлена не было.
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Клубная кар’ера
Гуляў за дубль брэсцкага «Дынама». У 2011 годзе пачаў праходзіць у асноўны склад каманды, а ў сезоне 2012 замацаваўся ў аснове.
Армейскі камісар 1-га рангу
Малодшае воінскае званне — армейскі камісар 2-га рангу.
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Клубная кар’ера
У сезоне 2013 ужо трывала выступаў на пазіцыі правага паўабаронцы. З верасня 2013 года, пасля таго як галоўным трэнерам стаў Сяргей Кавальчук, стаў выступаць у якасці апорнага паўабаронцы. Усяго за сезон правёў 30 матчаў (з 32), забіў 5 галоў.
Армейскі камісар 1-га рангу
Гісторыя
Уведзена Пастановай ЦВК СССР і СНК СССР ад года «Аб увядзенні персанальных воінскіх званняў начальніцкага складу РСЧА».
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Клубная кар’ера
У сезоне 2014 канчаткова замацаваўся ў якасці асноўнага апорнага паўабаронцы брэсцкага клуба. Выдатна пачаў сезон 2015, калі быў падцягнуты бліжэй да атакі і наладзіў узаемадзейнічанне з вопытным Раманам Васілюком, дзякуючы чаму хутка стаў адным з найлепшых бамбардзіраў чэмпіянату 2015. У выніку, цікавасць да Кірыла сталі праяўляць розныя клубы, у тым ліку і замежныя.
Армейскі камісар 1-га рангу
Гісторыя
У лістападзе 1942 года спецыяльныя воінскія званні былі скасаваныя, меўшым іх ваеннаслужачым прысвоены адпаведныя агульнавайсковыя званні. Звычайна мяркуюць, што воінскае званне армейскага камісара 1-га рангу адпавядала званню генерал арміі, але пры пераатэстацыі адзіны тады армейскі камісар 1-га рангу Шчадзенка атрымаў воінскае званне генерал-палкоўнік.
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Клубная кар’ера
29 ліпеня 2015 года было абвешчана аб пераходзе Прамудрава ў мінскае «Дынама». У складзе мінчан здолеў замацавацца ў стартавым складзе толькі бліжэй к канцу сезона, гуляў на пазіцыі апорнага паўабаронцы. У сезоне 2016 ужо быў трывалым іграком асновы мінчан, аднак у першай палове сезона 2017 страціў месца ў складзе. У чэрвені 2017 года было абвешчана аб вяртанні Прамудрава ў брэсцкае «Дынама». У складзе брэстчан стаў выступаць на пазіцыі апорнага паўабаронцы, чаргуючы выхады ў стартавым складзе і на замену.
Армейскі камісар 1-га рангу
Парадак прысваення і пазбаўлення звання
Для ваеннаслужачых каманднага і начальніцкага складу, якія мелі ваеннае званне камбрыг (і яму адпаведныя ваенныя званні) і вышэй, тэрмінаў выслугі ў ваенных званнях не ўстанаўліваўся. Прысвойванне гэтым ваеннаслужачым званняў камдзіваў і вышэйшыя камандныя званні (і адпаведныя ім ваенныя званні) ажыццяўлялася рашэннем Народнага Камісара Абароны СССР. Званнi камандарма 1-га і 2-га рангу, флагмана флоту 1-га і 2-га рангу, армейскага камісара 1-га і 2-га рангу (і ім адпаведныя) — прысвайваліся пастановай Урада Саюза ССР па прадстаўленні Народнага Камісара Абароны Саюза ССР.
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Клубная кар’ера
У ліпені 2018 года быў аддадзены ў арэнду сталічнаму «Промню», дзе замацаваўся ў стартавым складзе. У снежні 2018 года вярнуўся ў Брэст, а ў студзені 2019 года разарваў кантракт з «Дынама» і неўзабаве стаў іграком жодзінскага «Тарпеда-БелАЗ». У сезоне 2019 з’яўляўся на полі нерэгулярна, у 2020 годзе стаў часцей выхадзіць у стартавым складзе.
Армейскі камісар 1-га рангу
Парадак прысваення і пазбаўлення звання
Зніжэнне ў званні дапускалася толькі ў выключных выпадках і толькі па асобай пастанове Урада Саюза ССР.
Пазбаўленне ваеннага звання камдзіва і вышэй (і ім адпаведных) ажыццяўлялася па прысуду суда, зацверджанаму Урадам Саюза ССР.
Кірыл Аляксандравіч Прамудраў
Клубная кар’ера
У студзені 2021 года падоўжыў кантракт з жодзінскім клубам. У 2021 годзе заставаўся іграком асноўнага складу жодзінцаў. У студзені 2022 года падпісаў новае пагадненне з «Тарпеда-БелАЗ». У студзені 2023 года чарговы раз падоўжыў кантракт з жодзінскім клубам.
Армейскі камісар 1-га рангу
Знакі адрознення
Знакі адрознення армейскага камісара 1-га рангу ў арміі, авіяцыі і на флоце такія ж як у камандарма 1-га рангу — адрозніваючыся толькі акантоўкай пятліц, замест камандзірскай залацістай — чорная, як у астатніх палітработнікаў, а таксама малодшага камсаставу і чырвонаармейцаў, і мелі чатыры ромба ў пятліцах і зорку.
1935 год
Пастановай ЦВК СССР і СНК СССР ад «Аб зацвярджэнні асоб вышэйшага каманднага і начальніцкага складу РСЧА ў воінскіх званнях» зацверджаны ў воінскім званні:
1939 год
Пастановай СНК СССР № 176 ад
Арменія
Арме́нія (Հայաստան), Рэспу́бліка Арме́нія (Հայաստանի Հանրապետություն) — краіна ў паўднёвай частцы Закаўказзя. Мяжуе з Турцыяй на захадзе, з Грузіяй на поўначы, з Азербайджанам і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікай на ўсходзе, з Іранам і Нахічэванскім эксклавам Азербайджана на поўдні. Арменія кантралюе частку тэрыторыі Азербайджана (эксклавы Кяркі, Бархударлы, Сафулу, Верхняя Аскіпара). Дзяржаўная мова — армянская. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (28 мая).
Большая частка тэрыторыі краіны горная (сістэма Малога Каўказа і Армянскае нагор’е), характар раўнін маюць вялікія даліны, найбольшая з якіх — Арарацкая. Арменія знаходзіцца ў сейсмічна актыўнай зоне, у 1988 адбылося катастрафічнае Спітакскае землетрасенне. Клімат умераны ў гарах і субтрапічны на раўнінах, кантынентальны, са спякотным летам і халоднай зімой. Славутае высакагорнае возера Севан. Ландшафты прадстаўлены пераважна горнымі стэпамі.
Армяне адлічваюць сваю гісторыю ад дзяржавы Урарту. Пасля яе заняпаду ў VI стагоддзі да н.э. утварылася Армянская сатрапія. Найбольшага развіцця старажытнае Армянскае царства дасягнула ў I стагоддзі да н.э. за валадараннем Тыграна Вялікага. На ўзбярэжжы Міжземнага мора ў XI-XIV стагоддзях існавала Армянскае княства (Кілікійская Арменія). У XVI-XIX стагоддзях спрадвечныя армянскія тэрыторыі — Усходняя і Заходняя Арменія — папераменна пераходзілі пад уладу варагуючых Асманскай і Персідскай імперый. Да сярэдзіны XIX стагоддзя Усходняя Арменія была заваяваная Расійскай імперыяй, а большая частка Заходняй Арменіі заставалася пад асманскім панаваннем, сёння гэта частка Турцыі. У Першую сусветную вайну армяне ў Асманскай імперыі сістэматычна вынішчаліся. Пасля амаль 600 гадоў бездзяржаўнасці ў 1918 годзе Арменія атрымала незалежнасць, аднак у 1920 стала савецкай. У 1922—1991 Арменія ўваходзіла ў склад СССР.
Арменія — адзіная краіна былога СССР з практычна монаэтнічным насельніцтвам (98.6 % армянаў). Армяне адносяцца да народаў, вялікая частка якіх жыве па-за межамі радзімы (каля 5 млн армянаў жыве ў 66 краінах свету). Краіна секулярная, аднак пануючай рэлігійнай арганізацыяй з'яўляецца Армянская апостальская царква. Арменія першай у свеце прызнала хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй, зрабіўшы гэта прыкладна ў канцы III — пачатку IV стагоддзяў (афіцыйнай датай лічыцца 301 год). Унікальны армянскі алфавіт распрацаваў у 405 годзе Месроп Маштоц.
Арменія належыць да ліку краін, што развіваюцца. Страта традыцыйных эканамічных сувязяў пасля распаду СССР, блакада з боку Азербайджана і Турцыі, адсутнасць уласных паліўных рэсурсаў — усё гэта негатыўна адбіваецца на гаспадарцы краіны. Эканамічным тварам Арменіі застаюцца сельская гаспадарка і знітаваная з ёй харчовая прамысловасць (вытворчасць пладовых кансерваў, він, каньякоў), здабыча руд каляровых металаў (золата, медзі і малібдэну) і каляровая металургія, атамная энергетыка, турызм, Арменія ўваходзіць у Еўразійскі эканамічны саюз, Савет Еўропы і Арганізацыю Дагавора аб калектыўнай бяспецы.
Этымалогія
Уласная армянская назва краіны — Айк (ад легендарнага патрыярха армян Айка (Հայկ), пра-праўнука Ноя, які, паводле Маўсеса Харэнацы, у 2492 да н.э. перамог вавілонскага цара Бела і паклаў пачаткі нацыі ў ваколіцах Арарата). У Сярэднявеччы шляхам дадання персідскага суфіксу -стан (месца) назва пашырылася да Аястан.
Экзонім Арменія з'яўляецца ў старажытнаперсідскім Бехістунскім надпісе (515 да н.э.) як Арміна. Ён значыў краіну Урарту. Старажытнагрэчаскія тэрміны Ἀρμενία (Арменія) і Ἀρμένιοι (Арменіёй, «Армяне») упершыню выкарыстоўвае Гекатэй Мілецкі (Каля 550 да н.э. — Каля 476 да н.э.). . Грэчаскі стратыг Ксенафонт, удзельнік некаторых персідскіх выправаў, апісвае мноства бакоў армянскага сялянскага жыцця і гасціннасці прыкладна ў 401 да н.э. Ён заўважае, што людзі размаўлялі мовай, для яго вуха падобнай да мовы персаў. Згодна з версіямі як Маўсеса Харэнацы, так і Мікаэла Чамчана, Арменія паходзіць ад імя Арам, прамога нашчадка Айка.
Геаграфічнае становішча
Арменія ляжыць паміж 38° і 42° пн.ш. (г.зн., бліжэй да экватара, чым да полюса) ды 43° і 47° у.д.. Геаграфічна Арменія належыць да рэгіёна Закаўказзя (Паўднёвага Каўказа), у больш шырокім сэнсе — да Паўднёва-Заходняй Азіі. Адзіная краіна Закаўказзя, якая не мае выхаду да мора. Мяжуе з Турцыяй на захадзе (268 км), з Грузіяй на поўначы (164 км), з Азербайджанам (566 км), з Іранам (35 км) і Нахічэванскім эксклавам, Азербайджана на поўдні (221 км). На ўсходзе праходзіць мяжа з непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікай, якая дэ-юрэ з'яўляецца часткай Азербайджана.
Прырода
Арменія знаходзіцца ў гарах Малога Каўказа — сістэмы, што аблямоўвае паўночна-ўсходнюю частку Армянскага нагор'я. Каля 90 % краіны знаходзіцца на вышыні болей за 1000 метраў, што дазваляе Арменіі ўвайсці ў дзясятку краін з найбольшай сярэдняй вышынёй паверхні і робіць яе "гарысцей" за Швейцарыю або Непал! самым высокім пунктам краіны з'яўляецца вулкан Арагац (4 090 м), самыя нізкія ляжаць на вышыні 380 і 430 метраў (у далінах рэк Аракс і Дэбед на поўдні і поўначы краіны адпаведна). Гара Арарат, што гістарычна належала Арменіі, сёння знаходзіцца ў Турцыі, але вельмі добра бачная з Ерэвана і працягвае быць сімвалам нацыі. У паўднёва-заходняй частцы краіны знаходзіцца Арарацкая раўніна. Арменія размешчана ў сейсмічна актыўнай зоне, апошнія моцныя землетрасенні адбыліся ў 1988 і 1993 гг. У выніку Спітакскага землетрасення загінула больш за 25 000 чалавек.
У Арменіі маюцца радовішчы 60 відаў карысных выкапняў. Знойдзены паклады ўсіх відаў металаў: каляровых, чорных, рэдкіх, каштоўных, рассеяных. Найбольш багатыя запасы медна-малібдэнавых руд і золата. Па запасах малібдэну Арменія адносіцца да сусветных лідараў. Візітоўкай Арменіі ў свеце карысных выкапняў з'яўляюцца будаўнічыя камяні: туф, базальты, пемза, мармур.
На раўнінах пануе субтрапічны клімат з кароткімі халоднымі зімамі і спякотнымі летамі. Увечары і ўначы летнюю спёку асцюджаюць брызы з гор. Зімой звычайна выпадае шмат снегу, таму армяне маюць магчымасць бавіць зімні час на гарналыжных курортах, самы вядомы з якіх — Цагкадзор. Вёсны кароткія, затое доўгія армянскія восені вядомыя сваёй яркай і маляўнічай лістотай. Сярэдняя тэмпература студзеня — −3 °C,a ліпеня — ад 24 °C да 26 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае ад 200 да 500 мм, летам адчуваецца моцны недахоп вільгаці. На ўзвышшах пануе ўмераны клімат, а на вышынях болей 2000 м — горны. Колькасць ападкаў у гарах складае болей за 800 мм у год.
Самая доўгая рака Арменіі — Аракс, па якой у некаторых частках праходзіць мяжа з Турцыяй і Іранам. Жыўленне рэк пераважна снегава-дажджавое, з вясновым разводдзем. Летам, калі сельскай гаспадарцы найбольш патрэбнае арашэнне, расход вады ў рэках моцна падае. Самы буйны штучны вадаём — Ахуранскае вадасховішча. У тэктанічнай упадзіне, на вышыні 1 900 м, знаходзіцца самае вялікае на Каўказе возера Севан (плошча паверхні 1 240 км², глыбіня да 83 метраў) — адно з самых вялікіх высакагорных азёр планеты. Балоты і багны Арарацкай даліны плошчай 1500 км² былі асушаны ў 1953–1955.
За кошт горнага рэльефу ў Арменіі назіраецца вялікая разнастайнасць ландшафтаў, аднак праз засушлівы клімат дамінуюць стэпы і паўпустыні. У гарах на невялікіх плошчах захаваліся лясы з дубу, буку і грабу, вышэй за іх ідзе пояс хваёвых лясоў, яшчэ вышэй — альпійскіх лугоў. Лясы далін даўно высечаны. Дэ эндэмікаў расліннага свету адносіцца званочак Масальскага і кузінія буйналускаватая. Жывёльны свет даволі багаты, асаблівай разнасайнасцю вылучаюцца паўзуны: толькі ў Арменіі сустракаюцца двуполы і закаўказскі полазы, армянская яшчарка і інш., з млекакормячых сваёй радзімай Арменію назавуць армянскі муфлон, пясчанка Вінаградава, горны крот. У Севане жыве ішхан — славутая севанская фарэль.
Паводле індэкса экалагічнай эфектыўнасці Арменія знаходзіцца на 63 месцы ў свеце, дэманструючы кепскі стан навакольнага асяроддзя, але высокую жыццяздольнасць экасістэм. 12 % тэрыторыі Арменіі ўзята пад ахову, створана 3 запаведнікі, 4 нацыянальных паркі, 27 заказнікаў. Адходы не перапрацоўваецца, паасобнага збору смецця амаль не практыкуецца. Мае быць пабудаваны завод па перапрацоўцы смецця ў Раздане.
Гісторыя
У 860 годзе да. н.э. на Армянскім нагор’і узнікла старажытнае царства Урарту (або Ван) з цэнтрам у горадзе Тушпа на беразе возера Ван. Мяркуецца, што частка яго насельніцтва размаўляла на протаармянскай мове, ва ўсялякім разе ўсе наступныя армянскія дзяржавы ўспадкавалі землі Урарту, што дае сучасным армянам падставу лічыць гэтую дзяржаву сваёй старажытнай бацькаўшчынай. У пачатку VI ст да н.э. Урарту было зваявана скіфамі ды мідыйцамі і забыта нават гісторыкамі. Землі Арменіі сталі часткай Армянскай сатрапіі ў складзе Мідыі, а пасля — Персіі, дзяржавы Селеўкідаў. У 190 г.да н.э. узнікла незалежнае Армянскае царства (ці Вялікая Арменія), што дасягнула найбольшага росквіту пры Тыгране II Вялікім (95—66 да н.э.). Затым рымскія і парфянскія заваёвы зменшылі тэрыторыю царства і яно трапіла ў незайздроснае становішча паміж жорнамі суперніцтва дзвюх вялікіх дзяржаў. Армянскі набілітэт быў вымушаны дзяліцца на прарымскі і прапарфянскі.
У 301 годзе пры Тырыдаце III Арменія прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, што спрыяла далейшаму ўцягванню яе ва ўсходнерымскі культурны свет і адыходу ад Ірана, з якім яна была цесна звязана пачынаючы з VI ст. да н.э. Аднак нягледзячы на афіцыйнае прызнанне, працэс хрысціянізацыі працягваўся яшчэ доўга — цягам усяго IV і часткова V ст. Пасля падзення ў 428 годзе Армянскага царства, большая частка Арменіі была ўключана як марзбанства (марзпанат) у іранскую імперыю Сасанідаў. Пасля армянскага паўстання 451 года хрысціянская Арменія захавала сваю рэлігійную свабоду, а край атрымаў аўтаномію.
Пасля марзбанскага перыяду (428—636) Арменія была заваявана арабамі і быў утвораны Армянскі эмірат — аўтаномнае княства Арабскага халіфата, да якога былі далучаны таксама армянскія землі захопленыя раней Усходнерымскай імперыяй (Візантыяй). Сталіца княства, у якое таксама ўваходзілі некаторыя раёны Грузіі і Каўказскай Албаніі (Азербайджана) была ў армянскім горадзе Двін. Эмірат існаваў да 884 года, калі была адноўлена незалежнасць ад аслабелага Халіфата.
Новапаўсталым Армянскім царствам кіравала дынастыя Багратуні да 1045 года. З часам некаторыя раёны Багратунскай (Багратыдскай) Арменіі аддзяліліся, сталі незалежнымі каралеўствамі і княствамі, як Каралеўства Васпуракана, кіраванае дынастыяй Арцруні, якая, праўда, адначасова прызнавала вяршэнства Багратуні.
Сельджукская імперыя пачала распадацца. У пачатку 14 стагоддзя армянскія князі дынастыі Закарыдаў стварылі напаўнезалежнае армянскае княства ў Паўночнай і Усходняй Арменіі, вядомае як Закарыдская Арменія.