cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генацыд армян
Міжнародна-прававое прызнанне
Прызнанне генацыду армян з’яўляецца галоўнай мэтай асноўных, прытым, апроч самога прызнання, агучваліся і патрабаванне выплаты рэпарацый Турцыяй. Каб дамагчыся прызнання, армянскія лабісты прыцягваюць на свой бок парламентарыяў і ўплывовых асоб, аказваюць ціск на ўрады розных краін, арганізуюць шырокае асвятленне дадзенага пытання ў грамадстве, заснавалі інстытуты, што займаюцца дадзеным пытаннем (, Армянскі нацыянальны інстытут). Армянская дыяспара амаль цалкам складаецца з прамых нашчадкаў ахвяр генацыду і мае дастатковыя матэрыяльныя рэсурсы, каб супрацьстаяць ціску Турцыі.
Генацыд армян прызнаў Еўрапарламент (1987, 2000 , 2002 , 2005 , 2015 ), парламенцкая кааліцыя краін Паўднёвай Амерыкі (Меркасур) , Падкамісія ААН па, Парламент Лацінскай Амерыкі (2015).
Зіновіна
Зіновіна (Зиновино) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Генацыд армян
Міжнародна-прававое прызнанне
Генацыд армян прызнаны і асуджаны многімі краінамі свету і ўплывовымі міжнароднымі арганізацыямі. Першым масавыя забойствы армян афіцыйна асудзіў парламент Уругвая (1965). Знішчэнне армян афіцыйна прызналі генацыдам (згодна міжнароднаму праву ) і асудзілі таксама Францыя (1998, 2000 , 2001 , 2006 , 2012 ), Бельгія , Нідэрланды , Швейцарыя  —  (ніжняя палата парламента), Швецыя , Расія , Польшча , Ліван (2000) , Італія , Літва , Грэцыя , Славакія , Кіпр , Аргенціна (2 законы, 5 рэзалюцый) , Венесуэла , Чылі , Канада (1996, 2002 , 2004 ) , Ватыкан , Балівія (2014) , Аўстрыя (2015) , Люксембург (2015) , Бразілія (2015) , Парагвай (2015) , 45 з 50 штатаў ЗША (з якіх 35 на ўзроўні закона) , Германія (2016).
Зіновіна
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Генацыд армян
Міжнародна-прававое прызнанне
30 кастрычніка 2019 года Палата Прадстаўнікоў Кангрэсу ЗША ўхваліла рэзалюцыю, у якой упершыню фармальна прызнала генацыдам масавыя забойствы армян у Асманскай імперыі ў 1915 годзе. У рэзалюцыі гаворыцца аб прызнаньні ЗША тэрміну «армянскі генацыд».
Зіновіна
Гісторыя
У 2004—2017 гадах у складзе Поўднеўскага сельскага паселішча.
Генацыд армян
Міжнародна-прававое прызнанне
Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла . 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «The New York Times» і «» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку, Ізраэль Чарні і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду» (МЦПППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦПППП прадставіў заключэнне, што падзеі 1915 года трапляюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжытак гэтага тэрміна цалкам апраўданы.
Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для, аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС.
Крыміналізацыя адмаўлення
У Швейцарыі некалькі чалавек былі пакараныя судом за адмаўленне генацыду армян. У кастрычніку 2006 года Нацыянальны сход Францыі прыняў законапраект, пададзены , які разглядаў адмаўленне прызнаных Францыяй генацыдаў як злачынства; законапраект, што прадугледжвае ў якасці пакарання турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у 45 000 еўра , быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне. Турцыя асудзіла французскі закон пра пераслед адмаўлення генацыду. Група французскіх дэпутатаў падала запыт пра адпаведнасць прынятага закона Канстытуцыі ў Канстытуцыйны савет Францыі, які пастанавіў, што закон, які ўводзіць кару за адмаўленне прызнаных фактаў генацыду, не адпавядае Канстытуцыі, бо з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання. У адказ на рашэнне Канстытуцыйнага савета Сарказі запатрабаваў ад міністраў распрацаваць новую рэдакцыю закона.
17 снежня 2013 года Еўрапейскі суд па правах чалавека прызнаў парушэннем права на свабоду выразу думкі кару, накладзеную швейцарскім судом на, які публічна адмаўляў генацыд армян, пры гэтым не прысудзіўшы ніякай грашовай кампенсацыі Перынчэку. У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымліваюць выразаў нянавісці ці нецярплівасці і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека.
Кампенсацыя
У 2000 годзе кангрэс Каліфорніі прыняў закон, якім прызнаў правы спадчыннікаў загінуўшых у 1915 годзе армян на атрыманні кампенсацый у адпаведных страхавых кампаніях. У 2003 годзе страхавая кампанія пачала выплату кампенсацый сваякам ахвяр забойстваў армян 1915 года (агульная сума кампенсацый складае прыкладна $20 млн ). Аднак у жніўні 2009 года апеляцыйны суд штата Каліфорнія, ЗША, прыняў рашэнне ануляваць закон пра выплату страхавых кампенсацый сваякам армян. Суддзя Дэвід Томпсан палічыў скаргі армян адносна выплаты ім страхоўкі пазбаўленымі падставы, бо «ўсе гэтыя падзеі адбываліся за тысячы міль ад ЗША, такім чынам штат Каліфорнія не нясе ніякай адказнасці перад гэтымі людзьмі», і «Федэральны ўрад ЗША не прыняў рашэння пра прызнанне генацыду армян».
Французская страхавая кампанія «Акса» абавязалася выплаціць кампенсацыю ($17,5 млн) спадчыннікам ахвяр.
Дзень памяці ахвяр
15 красавіка 2015 года Еўрапарламент абвясціў 24 красавіка еўрапейскім Днём памяці ахвяр генацыду армян у Асманскай імперыі.
Павел Ксаверый Бжастоўскі
Павел Ксаверый Бжастоўскі, таксама Павел Ксаверый Берастоўскі (, в. Мосар Ашмянскага павета —, Рукойні) — дзяржаўны і рэлігійны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, мецэнат. Канонік віленскі (1755—1773), пісар вялікі літоўскі (1762—1774) і рэферэндар духоўны вялікі літоўскі (1774—1787), архідыякан віленскі (з 1823). Публіцыст і перакладчык.
Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Бжастоўскіх герба «Стрэмя», сын Юзафа. Меў братоў Роберта і Станіслава.
3 1758 навучаўся ў Рыме ў Калегіум Кліментынум, святар з 1763.
Фінансаваў выданне кніжак езуіцкай, піярскай і базыльянскай друкарнямі ў Вільні. Пераклаў з італьянскай мовы кнігу «Навука для новых спаведнікаў» («Nauka dla nowych spowiedników», Вільня, 1765—66), з французскай мовы кнігі Б. Грасіяна «Універсальны чалавек» («Cziowiek uniwersalny», Вільня, 1765) i Дзюамеля дзю Мансо «Праца аб сельскай гаспадарцы» («Dzieło o rolnictwie», т. 1—2, Вільня, 1770—73). Аўтар кнігі «Генеалагічныя паведамленні пра доме Бжастоўскіх» (на розных мовах, 1776, 1796 і 1818).
У 1767 набыў маёнтак Мерач у Віленскім павеце (перайменаваў яго ў Паўлава), і пад уплывам ідэй філосафа-асветніка Жана Жака Русо, а таксама сацыялістаў-утапістаў Томаса Мора, Анры Сэн-Сімона ды іншых правёў радыкальныя сацыяльна-эканамічныя рэформы, увёў самакіраванне сялянаў.
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795) прадаў Паўлава, жыў у Дрэздэне, Рыме. Па вяртанні на радзіму быў пробашчам у Рукойнях каля Вільні.
Іосіф Францавіч Блажэвіч
Іосіф Францавіч Блажэвіч ( — ) — расійскі афіцэр, герой грамадзянскай вайны, савецкі военачальнік, камдзіў (20.11.1935), адзін з кіраўнікоў СПА.
Біяграфія
Нарадзіўся ў верасні 1891 ў вёсцы Навасёлкі Наватрокскага павета Віленскай губерні ў сялянскай сям’і. Беларус. Скончыў рамеснае вучылішча, Віленскае ваеннае вучылішча (падпаручнікам 6 жніўня 1913). Затым служыў малодшым афіцэрам у 70-м Ражскім пяхотным палку. Удзельнік Першай сусветнай вайны. Камандаваў ротай, батальёнам, кіраваў падрыхтоўчымі курсамі 5-й арміі Паўночнага фронту. У баях быў тройчы паранены. Узнагароджаны некалькімі баявымі ордэнамі і Георгіеўскай зброяй (УП ад 2.11.1916). У кастрычніку 1917 года быў накіраваны на вучобу ў Акадэмію Генеральнага штаба. У пачатку 1918 года абраны камандзірам батальёна 70-га пяхотнага палка 18-й пяхотнай дывізіі. Апошні чын у старой арміі — падпалкоўнік.
У Чырвонай Арміі з ліпеня 1918 года Удзельнік Грамадзянскай вайны, у гады якой займаў пасады: памочнік камандзіра і камандзір 4-га палка 6-й Маскоўскай пяхотнай дывізіі (жнівень — кастрычнік 1918 г.), начальнік аператыўнага аддзела Правабярэжнай групы войскаў 5-й арміі (кастрычнік — лістапад 1918 г.), камандзір 1-га Волжскага стралковага палка (з лістапада 1918 г.), камандзір 1-й асобнай Сімбірскай брыгады і 3-й брыгады 27-й стралковай дывізіі (студзень — лістапад 1919 г.), часовы выканаўца абавязкаў начальніка 26-й стралковай дывізіі, начальнік 27-й (лістапад — снежань 1919 г.), 59-й (люты-ліпень 1920 г.) і 3-й Туркестанскай (ліпень — лістапад 1920 г.) стралковых дывізій.
Пасля Грамадзянскай вайны займаў буйныя пасады ў войсках і цэнтральным апараце наркамата абароны. Са снежня 1920 г. па студзені 1921 камандаваў войскамі 1-й арміі Туркестанскага фронту. У 1921—1922 гг. начальнік 1-й Туркестанскай стралковай дывізіі, камандуючы 1-й арміяй Туркестанскага фронту, слухач Вышэйшых акадэмічных курсаў пры Ваеннай акадэміі РСЧА. З верасня 1922 г. — камандзір 16-га стралковага корпуса.
«Дасведчаны баявы камандзір. Не баіцца задач, што ўскладаюцца на яго. Палітычна зрадніўся з Чырвонай Арміяй, з’яўляючыся адным з яе герояў».
518
518 — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 518 год нашай эры, 518 год 1 тысячагоддзя, 18 год VI стагоддзя, 8 год 2-га дзесяцігоддзя VI стагоддзя, 9 год 510-х гадоў.
Іосіф Францавіч Блажэвіч
Біяграфія
У 1925 кандыдат у ЦВК БССР.
Са снежня 1926 інспектар па стралкова-тактычнай справе Вучэбна-страявога кіравання ГУРСЧА. Затым быў прызначаны інспектарам Супрацьпаветранай абароны РСЧА. З мая 1930 г. — першы начальнік 6-га ўпраўлення Штабу РСЧА (ён жа інспектар СПА РСЧА). З восені 1931 г. — начальнік інспекцыі СПА 6-га ўпраўлення Штабу РСЧА. З лета 1932 г — інспектар Упраўлення СПА РСЧА. З кастрычніка 1933 г. — намеснік начальніка Упраўлення СПА РСЧА. Кандыдат у члены ВКП(б) з 1930 г. Член ВЦВК. Камдзіў (Загад наркама абароны СССР па асабоваму складу № 2395 ад 20 лістапада 1935 года).
Блажэвіч унёс вялікі ўклад у стварэнне ў цэнтральным апараце РСЧА Упраўлення, які ведае пытаннямі супрацьпаветранай абаронай.
За ліквідацыю белаказачых банд атамана Аненкава ў раёне Сергіёпаль, Копаль і за баі пры вызваленні Омска быў узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонага Сцяга ''[Начдзіў 59 стралковай, Заг. РВСР № 260: 1920 г. і камкора 16., Заг. РВСР № 177: 1924 г. (другаснае ўзнагароджанне)]''.
Арыштаваны 18 лютага 1938 г. Ваеннай калегіяй Вярхоўнага Суда СССР 16 сакавіка 1939 па абвінавачванні ў прыналежнасці да вайсковай змовы, прысуджаны да расстрэлу. Прысуд прыведзены ў выкананне 8 мая 1939 г. Месца пахавання — Масква, Данскія могілкі. Вызначэннем ВКВС ад 29 жніўня 1956 рэабілітаваны.
Кіслава (Угранскі раён)
Кіслава (Кислово) — вёска ва Угранскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Усходскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў кастрычніку 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
У 2004—2017 гадах у складзе Поўднеўскага сельскага паселішча.
Поп-рок
Поп-рок — музычны жанр, які аб’ядноўвае элементы поп-музыкі і року. Спевы вызначаюцца простай структурай, лёгкаўспрымальнымі мелодыямі і паўтарэннямі музычных пасажаў, а з іншага боку — пашыраным ужываннем электра-гітар і ўдарных інструментаў і, да пэўнай ступені, энергічнасцю і рашучасцю. Мяккая і зменлівая мелодыка куплетаў і гучныя, імпэтныя рэфрэны — тыповыя рысы поп-рок аранжыровак.
Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 189
Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 189 — канцэнтрацыйны лагер у г. Орша, дзе трымалі нямецкіх ваеннапалонных, вайскоўцаў саюзных гітлераўскай Германіі армій і інтэрніраваных НКУС цывільных нямецкіх грамадзян. Дзейнічаў з 1944 г. па пач. 1950-х. Разлічаны на 6 тыс. чал. Як і ў іншых аналагічных лагерах нацыянальны склад яго зняволеных быў разнастайным: акрамя немцаў, аўстрыйцаў і венграў маглі сустракацца «румыны, італьянцы, французы, палякі, чэхаславакі, яўрэі, югаславы, бельгійцы і нават люксембуржцы ». Як і ў іншых гарадах ваеннапалонныя былі «базай па забяспячэнню рабочай сілай» пры аднаўленні гаспадаркі Оршы.
Дыяна Андрэеўна Бакум
Дыяна Андрэеўна Бакум (нар., Гомель, Беларусь) — беларуская футбалістка, нападаючая. Вучыцца ў БДПУ на спецыяльнасці «Менеджмент у турызме».
Клубная кар’ера
Да 9 класа трэнеравалася ў ДЮСШАР горада Гомель. На адным з турніраў яе заўважылі трэнеры «Зоркі-БДУ», прапанавалі пераехаць у Мінск. У 15 гадоў дэбютавала і адразу замацавалась у аснаўным складзе «Зоркі». У першым матчы супраць «Славянкі» аформіла дубль. У сезоне 2021 за «Зорку» забіла 19 галоў, і пасля ўдалага старту яе запрасілі ў «Мінск».
Андаманскія і Нікабарскія астравы
Андаманскія і Нікабарскія астравы (Andaman and_Nicobar Islands), група астравоў у Індыйскім акіяне і саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 8 тыс. км². Насельніцтва — 356 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтр — Порт-Блэр.
Геаграфія
Тэрыторыя знаходзіцца ў Індыйскім акіяне і геаграфічна адносіцца да Паўднёвай Азіі, размяшчаецца непадалёку ад інданезійскай правінцыі Ачэх (паўночная Суматра), ад якой аддзеленая Андаманскім морам. Складаецца з дзвюх груп астравоў: паўночнай — Андаманскія астравы і паўднёвай — Нікабарскія астравы. З захаду абмываецца Бенгальскім залівам. Тэрыторыю складаюць 572 астравы, з якіх 38 населеныя пастаянна.
Эканоміка
ВУП саюзнай тэрыторыі Андаманскія і Нікабарскія астравы - 350 млн. дол. ЗША (2004). Аснова эканомікі - сельская гаспадарка і рыбалоўства (апошняе мае экспартнае значэнне).
Насельніцтва
Колькасць насельніцтва тэрыторыі з 1951 па 2001 вырасла больш як у дзесяць разоў: з 31.000 да 356.000. Асноўныя мовы насельніцтва рэгіёна — бенгальская (25,9%), хіндзі (18,5%), урду (14,2%), а таксама тамільская, нікабарская, тэлугу, малаялам і англійская.
Лутоўня
Лутоўня (Łutownia) — рака ў Падляскім ваяводстве (Польшча), левы прыток Нараўка. Даўжыня ракі 19 км.
Асноўныя прытокі:
Рака Лутоўня бярэ свой пачатак із Багна Дэрліч, каля вёскі Нaвaсады. Рака цячэ Белавежскай пушчай. В палавіне сваёй даўжыні рака плыве праз прыродны pэзeрват Шчaкaтовa, створаны у 1979 годзе. У канцы рака мае 1,5 м глубіны, даліна ракі шырокая на 100 м. Уваходзіць у Нараўку, 5 км за Белавежай.
Янаўшчына (Свіслацкі раён)
Янаўшчы́на (, Яновщина) — вёска ў Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Навадворскага сельсавета.
Дзукія
Дзукія (па-літоўску: Dzūkija) — адзін з пяці этнакультурных рэгіёнаў Літвы. Сталіцаю рэгіёну лічыцца горад Алітус. Дзукія займае поўдзень краіны, уключаючы Вільнюс з наваколлем.
Назва Дзукія таксама ўжываецца ў больш шырокім сэнсе. У гэтым выпадку, акрамя поўдню Літвы, у Дзукію ўключаецца частка польскага Падляшша, а таксама некаторыя беларускія тэрыторыі, у тым ліку Ліда і Ашмяны.
Грэбень (Пухавіцкі раён)
Грэ́бень (, Гребень) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Месціцца за 38 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, 30 км ад Мінска, 15 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы, на рацэ Пціч (прыток Прыпяці).
Назва
Паводле Вадзіма Жучкевіча, назва Грэбень можа паходзіць ад тэрміна грэбень — пералом схілу грады, пагорка, таксама ўзвышаная паласа сярод забалочанай мясцовасці. Таксама назва магла ўтварыцца ад пераасэнсавання асновы грэбля — дарога цераз балота, з канавамі, часам пасыпаная хворастам.
На думку краязнаўцы Аляксандра Ельскага, назва магла пайсці ад слова грэбці, бо тут у старажытнасці павінен быў быць рачны паром, які дзейнічаў з дапамогай вёсел.
Вялікае Княства Літоўскае
На старых картах і дакументах Грэбень называўся Грэбня. У старажытнасці тут быў тракт, які злучаў поўдзень і поўнач Русі Літоўскай. На думку Аляксандра Ельскага, ля Грэбеня мусіў быць рачны перавоз. Пазней тут з’явіўся ўмацаваны мост.
У пісьмовых крыніцах вядомае з XVI ст. У 1567 годзе сяло ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, шляхецкая ўласнасць. У 1633 годзе вялікі князь Уладзіслаў Ваза выдаў дакумент, які дазваляў уладальніку Грэбеня Крыштафу Валадковічу, пісару менскага ваяводства, браць мыта за праезд па мосце.
У XVI стагоддзі Грэбень належаў Адахоўскім, і гэта быў іх фундум (галоўны фальварак, які належаў толькі гаспадару). У 1621 годзе Рафал Адахоўскі прадаў Грэбень Янушу Быхаўцу (?—1653) шляхецкага роду Быхаўцаў герба «Магіла», які паходзіў са Смаленскай зямлі, і яго жонцы Ганне з Горскіх. Праз дзесяць гадоў Грэбень быў у валоданні Валадковічаў. Ад пачатку XVIII ст. Грэбенем валодалі Радзівілы, фундум каторых быў у недалёкім Анопалі. У 1743 годзе была пабудаваная царква. У канцы XVIII ст. Грэбень з суседнімі Берчукамі, Яськевічамі і Слабадой набыў Станіслаў Ельскі, палкоўнік пяцігорскі і скарбовы камісар у Вялікім Княстве Літоўскім.
Пад уладай Расійскай імперыі
Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі.
У 1800 годзе ў вёсцы царква Раства Багародзіцы, карчма, вадзяны млын, сукнавальня. У першай чвэрці XIX ст. праз эксдывізарскі суд Грэбень стаў уласнасцю Кабылінскіх, а праз вена Ганны Кабылінскай перайшоў да Лыкаў.
У 1839 годзе на сродкі памешчыцы А. Лыкавай пабудаваная драўляная царква. У 1858 годзе сяло і маёнтак у Дудзіцкай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні, прыватная ўласнасць. У 1861 годзе адкрытае народнае вучылішча. У канцы XIX ст. ёсць хлебазапасны магазін, млын, піцейны дом, царква.
Найноўшы час
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў Германскай імперыі.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У жніўні 1919 — ліпені 1920 года вёска была пад акупацыяй Польшчы.
У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай Германіяй.
У 2002 годзе вёска ў Навапольскім сельсавеце.
Невядомшчына
Невядо́мшчына (, Неведомщина) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Варапаеўскага сельсавета.
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Паставы, пазней у складзе гміны Варапаева Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
З 1939 года ў БССР.
Да 18 снежня 2009 года належала да Белькаўскага сельсавета.
Мэлітопальскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Багдана Хмяльніцкага
Мэлітопальскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Багдана Хмяльніцкага (Мелітопольський державний педагогічний університет імені Богдана Хмельницького) — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, размешчаная ў Мэлітопалі.
Глеб Юр’евіч (князь дубровіцкі)
Біяграфія
Сын Юрыя Яраславіча, унук Яраслава Святаполчыча. Паводле Іпацьеўскага летапісу, у 1183 годзе ўдзельнічаў у паходзе за Дняпро на полаўцаў, дзе аб'яднаныя дружыны рускіх князёў разбілі войска хана і ўзялі вялікі палон. В. М. Тацішчаў памылкова назваў Глеба Юр'евіча князем «дабранскім» і лічыў яго ўнукам Яраслава Яраполчыча, у якога таксама быў сын Юрый. Тураўскім князем стаў, напэўна, пасля смерці брата Святаполка (1190).
Ідзі і глядзі
«Ідзі́ і глядзі́» (Иди и смотри) — савецкі мастацкі фільм рэжысёра Элема Клімава паводле сцэнарыя Алеся Адамовіча. Фільм зняты сумесна кінастудыямі «Беларусьфільм» і «Масфільм» да саракагоддзя перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне. Падзеі стужкі разгортваюцца ў Беларусі ў 1943 годзе. У цэнтры сюжэта беларускі хлопчык, які становіцца сведкам жахаў нацысцкай карнай акцыі, у выніку чаго за два дні ператвараецца з жыццярадаснага падлетка ў сівога старога.
Фільм выйшаў у пракат у 1985 годзе, быў адзначаны ўзнагародамі на некалькіх буйных кінафестывалях і заняў шостае месца ў савецкім кінапракаце 1986 года: яго прагледзелі 29,8 млн гледачоў. У выніку апытання чытачоў часопіса «Советский экран» «Ідзі і глядзі» быў прызнаны найлепшым фільмам 1986 года, а пазней замацаваўся ў рэйтынгах найлепшых фільмаў розных выданняў.
За аснову сцэнарыя была ўзятая «Хатынская аповесць» Алеся Адамовіча.
Сюжэт
Вясковы падлетак Флёра (памяншальнае ад «Фларыян»), нягледзячы на пратэсты маці, сыходзіць у партызанскі атрад. Там ён знаёміцца ​​з дзяўчынай Глашай. Флёру не бяруць у бой праз яго юны ўзрост, і ён, пакрыўдзіўшыся, вырашае сысці з атрада. Праз некаторы час немцы пачынаюць контрпартызанскую аперацыю. Тэрыторыя лагера падвяргаецца абстрэлу, на яго тэрыторыю высаджваецца нямецкі дэсант. Цудам ацалелыя, Флёра і Глаша вымушаныя бегчы з лесу. Вярнуўшыся ў родную вёску Флёры, падлеткі нікога там не застаюць. Вырашыўшы, што жыхары схаваліся на востраве пасярод балота, Флёра з Глашай бягуць з вёскі. Пры гэтым Флёра, у адрозненне ад Глашы, не заўважае, што за яго домам ля сцяны ляжаць нядаўна расстраляныя жыхары вёскі. З цяжкасцю дабраўшыся да вострава, падлеткі знаходзяць групу жыхароў, якія выратаваліся ад немцаў. Флёра даведваецца, што яго маці і дзве малыя сястры-блізняткі забітыя. Шакаваны падлетак, вырашыўшы, што яго сыход у партызаны стаў прычынай гібелі родных, здзяйсняе спробу самагубства, але жыхары яго ратуюць.
Сяляне па чарзе плююць у пудзіла Гітлера. У гэты час Флёру стрыгуць нажом, а састрыжаныя валасы, паводле народнага звычаю, закопваюць у зямлю. Трое ўзброеных сялян разам з Флёрай сыходзяць на пошукі харчавання для пакінутых на востраве мірных жыхароў. Узятае з сабой пудзіла Гітлера яны ўсталёўваюць на скрыжаванні. Не заўважыўшы папераджальны шчыт, двое сялян падрываюцца на мінах. Прыйшоўшы пад ноч у вёску, Флёра з напарнікам адбіраюць у мясцовага жыхара карову. Партызаны, якія мучаліся голадам і паўпадалі ў эйфарыю, дояць карову ў адкрытым полі, але трапляюць пад абстрэл немцаў. Напарнік Флёры і карова гінуць. Змораны падлетак засынае наўпрост на трупе жывёлы. Зранку ён разбірае тушу, каб забраць мяса з сабой, яго заўважае падарожны селянін. У гэты час у поле з бронемашыны высаджваецца нямецкая. Селянін угаворвае Флёру схаваць зброю ў стозе сена і адправіцца з ім у вёску пад выглядам яго ўнука — Мітрафана.
Айнзацкаманда ўваходзіць у сяло, і пасля «праверкі дакументаў» карнікі, якія здзекаваліся з мясцовых жыхароў і збівалі іх, зганяюць сялян у вялікі свіран. Афіцэр СС, зазірнуўшы ў свіран, дазваляе выйсці дарослым без дзяцей, але ніхто не выходзіць. У акно вылазіць Флёра, пастарэлы ад страху, а за ім — сялянка з маленькім дзіцём. Немцы, рагочучы, адымаюць у яе дзіця і праз акно закідваюць яго назад у свіран, а саму жанчыну за валасы адцягваюць міма гаўкаючых аўчарак у грузавік. Працягваючы груба здзеквацца з мясцовых жыхароў, немцы закідваюць свіран гранатамі і бутэлькамі з запальнай сумессю, слухаючы музыку, смеючыся і апладзіруючы самім сабе. Расстрэльваючы хлеў з розных відаў зброі, карнікі з дапамогай ранцавых дадаюць полымя.
Расправіўшыся з жыхарамі, немцы пачынаюць сыходзіць з вёскі, падпальваючы па шляху дамы і прыхапіўшы з сабой усю астатнюю жыўнасць. У той жа час група немцаў на чале з камандзірам, які прыставіў да скроні Флёры, пазіруе з падлеткам перад фотакамерай на фоне палаючага высокім полымем свірна. Сфатаграфаваўшыся, немцы сыходзяць, а знясілены ад убачанага жаху Флёра падае тварам уніз. Акрамя яго, немцы пакідаюць у жывых толькі нямоглую бабулю, якая ляжыць на ложку пасярод дарогі.
Ачнуўшыся, Флёра сыходзіць у лес і выяўляе, што група немцаў трапіла ў засаду партызанаў. Узяўшы ў полі сваю вінтоўку, Флёра вяртаецца ў вёску, дзе сустракаецца са сваім партызанскім атрадам. Там жа ён бачыць згвалтаваную і жорстка збітую сялянку. Узяўшы каністру бензіну з кінутага нямецкага матацыкла, падлетак ідзе на месца суду над узятымі ў палон немцамі. Партызаны рыхтуюцца іх расстраляць, але карнікі, сярод якіх ёсць і калабарацыяністы, пачынаюць маліць аб літасці. Толькі эсэсавец- заяўляе партызанам праз перакладчыка, што не ўсе народы маюць права на жыццё: «Вас не павінна быць».
Флёра па знаку камандзіра падае нямецкаму перакладчыку каністру з бензінам, і той, у надзеі выратаваць сябе, палівае ім палонных. Але, не вытрымаўшы агіднай сцэны, адна з жанчын з ПКШ пачынае па іх страляць; да яе неадкладна далучаюцца і астатнія партызаны. Пасля гэтага малады партызан, які заклікаў спаліць палонных жыўцом, кідае ўжо бескарысную паходню ў лужыну, і ўсе моўчкі разыходзяцца.
Фінальная сцэна — падлетак з тварам старога, скажоным жахам і болем, і партызаны, якія сыходзяць у лес, пакрыты снегам, пад музыку «» Моцарта.
Гістарычная аснова
З 1940 года германскімі ўрадавымі структурамі распрацоўваўся план «Ост», які прадугледжваў культурнае спусташэнне заваяваных тэрыторый на ўсходзе і фізічнае знішчэнне значнай часткі іх насельніцтва. Аўтары плана разлічвалі знішчыць або перасяліць у Сібір тры чвэрці насельніцтва Беларусі. Тых жыхароў, якія застануцца, меркавалася ператварыць у рабоў, пазбавіўшы іх якіх-небудзь правоў, а тэрыторыю рэспублікі выкарыстоўваць для вырошчвання патрэбных, але непрыдатных у ежу раслін, напрыклад, кок-сагыза. Дакументы плана «Ост», «Інструкцыя аб асаблівых абласцях да дырэктывы № 21 (план „Барбароса“)», «Аб ваеннай падсуднасці ў раёне „Барбароса“ і аб асаблівых паўнамоцтвах войскаў», «Дванаццаць запаведзей паводзін немцаў на ўсходзе і іх абыходжанне з рускімі» і іншыя дырэктывы Гітлера вызвалялі нацысцкіх салдат ад адказнасці за злачынствы і ўзводзілі зверствы ў адносінах да мірнага насельніцтва ў ранг дзяржаўнай палітыкі.
Улады Трэцяга рэйха прыступілі да рэалізацыі генацыду з першых дзён вайны. Паводле дадзеных мемарыяльнага комплексу Хатынь, усяго немцы і калабарацыяністы правялі ў Беларусі больш за 140 буйных карных аперацый; карэннае насельніцтва вынішчалася, зганялася ў лагеры смерці або на прымусовыя работы ў Германію. Вынікам нацысцкай палітыкі генацыду і «выпаленай зямлі» ў Беларусі сталі 2 230 000 чалавек (кожны чацвёрты), знішчаных за тры гады акупацыі. Падчас карных аперацый былі знішчаны разам з насельніцтвам, з якіх 186 так і не былі адноўленыя, так як былі забітыя ўсе іх жыхары.
У адказ на зверствы акупантаў сталі фарміравацца партызанскія атрады. Да канца 1941 года ў шэрагах партызан змагаліся 12 000 чалавек у 230 атрадах. Колькасць беларускіх партызан да канца вайны перавышала 374 тысячы чалавек. Яны былі аб’яднаны ў 1255 атрадаў, з якіх 997 уваходзілі ў склад 213 брыгад і палкоў, а 258 атрадаў дзейнічалі самастойна.
22 сакавіка 1943 года два ўзводы 1-й роты 118-га паліцэйскага ахоўнага батальёна патрапілі ў засаду, арганізаваную партызанскім атрадам «Мсцівец». У ходзе бою былі забітыя трое і параненыя некалькі карнікаў. Для пераследу партызан была выкліканая дапамога: з Лагойска прыбыла частка зондэрбатальёна «Дырлевангер», а з вёскі Плешчаніцы— частка 118-га ўкраінскага паліцэйскага ахоўнага батальёна. Карнікі расстралялі 26 жыхароў вёскі Казыры, якіх западозрылі ў садзейнічанні партызанам, і ў той жа дзень ўварваліся ў вёску Хатынь. Пасля кароткачасовага бою партызаны адступілі пад ціскам значна праўзыходных сіл праціўніка. Карнікі не сталі іх пераследваць, а ўчынілі расправу над жыхарамі Хатыні. У агні загінулі 149 чалавек, у тым ліку 75 дзяцей. Назва вёскі пасля стала сімвалам нацысцкіх злачынстваў, і менавіта гэты эпізод вайны, паводле слоў рэжысёра фільма, Элема Клімава, падштурхнуў яго да стварэння «Ідзі і глядзі»:
Сцэнарый
Рэжысёр Элем Клімаў доўгі час хацеў зняць фільм пра вайну. Будучы родам са Сталінграда, ён у дзяцінстве стаў сведкам жахаў Вялікай Айчыннай. Асаблівае ўражанне на будучага рэжысёра зрабіла начная эвакуацыя па Волзе, калі сярод разрываў бомб ён убачыў, як палае горад, які расцягнуўся ўздоўж берага на шмат кіламетраў. Вельмі моцныя дзіцячыя ўражанні ад перажытага засталіся ў Клімава назаўжды, і ён лічыў сябе абавязаным зняць фільм пра той перыяд гісторыі.
Акрамя дзіцячых успамінаў, былі і іншыя прычыны. Паводле слоў рэжысёра, «халодная вайна» аказвала надзвычайны псіхалагічны ціск, і думка аб магчымым развязванні трэцяй сусветнай вайны «літаральна адчувалася фізічна». У сувязі з гэтым асабіста ён вельмі хацеў паспець ажыццявіць сваю даўнюю мару. Акрамя таго, Клімаў быў незадаволены сваім папярэднім фільмам «». Нягледзячы на ​​выдатны склад здымачнай групы, ён лічыў, што не справіўся з задачай паказаць звышскладаны чалавечы стан і хацеў рэабілітавацца ва ўласных вачах.
Пачаўшы пошукі матэрыялу, звязанага і з мінулым, і з магчымай будучай вайной, Клімаў наткнуўся на кнігу беларускага пісьменніка Алеся Адамовіча, пра якога да гэтага не чуў. Прачытаўшы «Хатынскую аповесць», рэжысёр ацаніў талент аўтара, які здолеў уражліва перадаць кашмары акупацыі і генацыду ў гады вайны. Пазнаёміўшыся з Адамовічам, Клімаў прапанаваў яму сумесную працу. Аднак, паводле слоў рэжысёра, фільм не стаў экранізацыяй аповесці: кніга была толькі «адпраўным імпульсам», часткова выкарыстоўвалася ў якасці асновы. У сцэнарый таксама ўвайшлі асобныя матывы з рамана Адамовіча «Партызаны» і яго дакументальна-філасофскай прыпавесці «Дзень беларускай салідарнасці». Але найбольш значнай крыніцай стала кніга «Я з вогненнай вёскі», напісаная Адамовічам сумесна з беларускімі калегамі Янкам Брылём і Уладзімірам Калеснікам. У адрозненне ад мастацкіх твораў Адамовіча, кніга «Я з вогненнай вёскі» складалася з дакументальных сведчанняў людзей, якія перажылі фашысцкі генацыд у Беларусі. Змест зрабіў на Клімава незгладжальнае ўражанне, і пазней рэжысёр успамінаў:
Сцэнарый фільма называўся «Забіце Гітлера»: назва была задумана ў глабальным сэнсе, як заклік забіць д’ябальскі пачатак, у першую чаргу, у сабе. Рэжысёр разумеў, што гэта будзе вельмі жорсткі фільм, і лічыў, што наўрад ці хто-небудзь зможа яго глядзець. Сказаўшы пра гэта Адамовічу, Клімаў у адказ пачуў: «''Няхай не глядзяць. Мы павінны гэта пакінуць пасля сябе. Як сведчанне вайны, як просьбу аб міры''».
Першая спроба
Яшчэ з пачатку сваёй кар’еры Элем Клімаў атрымаў сярод чыноўнікаў рэпутацыю няўступлівага рэжысёра, не схільнага да кампрамісаў з цэнзарамі. Выхад кожнага фільма Клімава суправаджаўся значнымі цяжкасцямі, так як творчыя прыёмы і ідэі рэжысёра не задавальнялі. Напрыклад, адну з яго першых кароткаметражных работ («Жыніх») прыйшлося адстойваць знакамітаму кампазітару : Дзяржкіно не ўхваляла выкарыстанне ў якасці музычнага суправаджэння фрагмента з балета Пракоф’ева «». У выніку Клімаў апынуўся ў дрэнных адносінах з рэктарам УДІКа, які вельмі ўпарта перашкаджаў запуску на «Масфільме» дыпломнай працы рэжысёра, фільма «Сардэчна запрашаем, ці Староннім уваход забаронены». Дадзеную карціну рэктар палічыў «антысавецкай», так як, нягледзячы на ​​забаўляльны характар ​​стужкі, якая фармальна здымалася для дзіцячай аўдыторыі, паказаны піянерлагер выклікаў нявыгадныя асацыяцыі з дзяржавай. Гэтая і астатнія карціны Клімава выходзілі з доўгімі затрымкамі і нярэдка — малой колькасцю копій або наогул «складваліся на паліцу». Але стварэнне «Ідзі і глядзі» рэжысёру далося цяжэй за ўсі астатнія карціны.
Запуск фільма ў вытворчасць пачаўся ў 1977 годзе: была сабрана здымачная група, ішлі пошукі натуры і адбор акцёраў. Выканаўцам ролі Флёры быў прызначаны 15-гадовы падлетак родам з Сібіры, які здолеў на пробах перадаць складаны стан свайго героя. Праца ішла поўным ходам, але здымкі ўсё роўна не ўдавалася пачаць, хоць з самога пачатку працы над фільмам Клімава вельмі падтрымліваў першы сакратар ЦК Кампартыі Беларусі Пётр Машэраў, які ў гады вайны з’яўляўся адным з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі і выступіў гістарычным кансультантам фільма. Але пазней Машэраў захварэў і з’ехаў на лячэнне ў Маскву, пасля чаго Клімаў сутыкнуўся з моцным супраціўленнем чыноўнікаў Дзяржкіно. Кіраўніцтва не зацвярджала сцэнарый: сцэна, дзе галоўныя героі прадзіраюцца праз багністае балота, была ўспрынята як «прапаганда эстэтыкі бруду»; раздушаны старастам мурашнік — «прыніжаючае прыпадабненне нашага народа мурашкам», а расстрэл каровы на начным полі — «натуралізм» і «смакаванне». Пярэчанні выклікалі і сцэна спалення вёскі, бо ў ёй «адсутнічаў размах партызанскага руху», і адмова Флёры ад стрэлу ў Гітлера-немаўля, ахарактарызаваная цэнзарамі як «усёдаравальнасць, абстрактны гуманізм і някласавы падыход». Ультыматыўныя патрабаванні Дзяржкіно Клімаў адмовіўся выканаць, бо палічыў іх «забіваючымі фільм напавал», пасля чаго карціну зачынілі.
Але Клімаў не здаўся і працягнуў барацьбу за фільм, на якую пайшлі некалькі гадоў. Той перыяд быў вельмі складаным для рэжысёра: у яго здарыўся нервовы зрыў, з-за якога ён быў вымушаны ўзяць перапынак амаль на год. У 1979 годзе ў аўтакатастрофе загінула жонка рэжысёра —. У наступным годзе — таксама ў аўтакатастрофе — загінуў і Пётр Машэраў. У выніку толькі ў 1984 годзе Клімаў змог прыступіць да здымак, не саступіўшы ў «кабінетнай» барацьбе ніводнай цэнзурнай праўкі. Адзіным змяненнем, занесеным за гэты час, стала назва фільма — «Ідзі і глядзі» замест першапачаткова задуманага «Забіце Гітлера». Новая назва была прыдумана літаральна «на хадзе». Клімава выклікалі ў Дзяржкіно, загадзя паведаміўшы яму, што слова «Гітлер» у назве прысутнічаць не можа ні ў якім выпадку. Па дарозе Клімаў даручыў брату Герману прагартаць біблейскі «Апакаліпсіс», дзе былі знойдзеныя наступныя радкі (раздзел 6, верш 7) :
Падбор акцёраў
Паколькі з часу першапачатковага адбору акцёраў прайшло сем гадоў, і выканаўца галоўнай ролі ўжо вырас, падрыхтоўчы працэс давялося пачынаць спачатку. На галоўную ролю рэжысёр па-ранейшаму хацеў знайсці не прафесійнага акцёра, здольнага звыкла абараніцца ад перажыванняў, а простага хлопчыка гадоў чатырнаццаці. У сувязі са складанасцю вобраза адбор быў вельмі пільны, для чаго была прагледжана вялікая колькасць кандыдатаў.
Выканаўца галоўнай ролі Аляксей Краўчанка, паводле ўласнага прызнання, не збіраўся ўдзельнічаць у пробах і адправіўся туды па просьбе сябра, які вельмі хацеў здымацца ў кіно і папрасіў падтрымаць яго. На пробах Краўчанку папрасілі адлюстраваць эцюд «смерць маці». Як пазней прызнаваўся акцёр, ён міжвольна заплакаў так пераканаўча, што плакалі нават некаторыя сябры камісіі. Клімаў жа не быў канчаткова перакананы і дадаткова «тэсціраваў» кандыдата на ролю. Напрыклад, адным з такіх тэстаў стаў прагляд кінахронікі ваенных гадоў, у тым ліку з кадрамі з канцлагераў. Пасля некалькіх гадзін прагляду Краўчанку была прапанавана гарбата з тортам, ад якой падлетак цвёрда адмовіўся. Гэтая адмова апраўдала чаканні рэжысёра, які выпрабоўваў акцёра на здольнасць шчыра прапусціць чужое гора і пакуты праз сябе. Для ролі Аляксею таксама давялося моцна схуднець. Малады акцёр быў пасаджаны на жорсткую дыету, але сам вырашыў, што гэтага недастаткова і пачаў бегаць на вялікія адлегласці, каб лепш сфарміраваць вобраз зморанага дзіцяці.
На ролю Глашы была зацверджана студэнтка мастацкай вучэльні Вольга Міронава, якую, як і Аляксея Краўчанку, Клімаў адабраў, разлічваючы не столькі на майстэрства выканання, колькі на глыбіню і чысціню іх сапраўдных асобасных перажыванняў у прапанаваных трагічных абставінах. Для Міронавай «Ідзі і глядзі» стаў першым і апошнім удзелам у кіно. Скончыўшы вучылішча, «Глаша» стала школьнай настаўніцай.
Калі ў 1977 годзе Клімаў прадугледжваў удзел вядомых акцёраў (напрыклад, Стэфаніі Станюты і Аляксея Пятрэнкі, то ў 1984 годзе ён выбраў зусім невядомых асоб. Кіруючыся прынцыпам здымаць у гранічна рэалістычных абставінах, рэжысёр пазней зацвердзіўся ў меркаванні, што праца з непрафесіяналамі цалкам сябе апраўдала. Напрыклад, старасту вёскі, якога спалілі жыўцом, сыграў мясцовы вясковы жыхар Казімір Рабецкі, які ў вайну знаходзіўся на тым жа востраве, дзе праходзілі здымкі. Яго перадсмяротны маналог быў зняты без запінак і неабходнасці пераагучваць, а Клімаў пазней адгукаўся пра гэты выпадак як пра «акцёрскі подзвіг».
Здымачны працэс
Здымкі фільма праходзілі ў храналагічным парадку на працягу дзевяці месяцаў у Бярэзінскім запаведніку, у ваколіцах вёскі Камянка. У гэты перыяд Элем Клімаў быў адзіным членам здымачнай групы, які ні на дзень не пакінуў месца натурных здымак з боязі страціць сувязь з трагедыяй. Працягваючы працу, ён рэгулярна перачытваў кнігу «Я з вогненнай вёскі», адклікаючыся аб ёй як аб лакмусавай паперы, якая не дазволіла яму ні на ёту схлусіць у фільме. Зрэшты, рэжысёр абмежаваў колькасць страшных дэталей генацыду, у багацці апісаных у творы:
Нягледзячы на ​​матывацыю, багаты досвед і добрую падрыхтоўку да здымак, сам Клімаў казаў, што здымалі «доўга і непрадукцыйна». З-за адсутнасці досведу ў Краўчанкі рэжысёр быў вымушаны марнаваць шмат часу на тлумачэнні. У сувязі з гэтым Краўчанка пасля адзначаў высокі прафесіяналізм і стрыманасць Элема Германавіча, які ні разу не павысіў на хлопчыка голас. Таксама вялікай складанасцю стала неабходнасць падрыхтаваць Краўчанку да найскладанейшых перажыванняў і ў той жа час абараніць юнага акцёра ад стрэсаў. Для гэтага Клімаў з псіхолагамі і гіпнолагамі загадзя распрацаваў падрабязную сістэму псіхалагічнай абароны, якая ўключала тэсціраванне і ўваход у падсвядомасць, насычэнне веданнем і разгрузку, каб пазбегнуць псіхічных парушэнняў. Нягледзячы на ​​гэта, падлетку не раз даводзілася балансаваць на мяжы паміж здаровым розумам і вар’яцтвам. Пазней акцёр прызнаўся Клімаву, што падчас здымак сцэны ў свіране «ледзь не звар’яцеў», хоць у далейшых інтэрв’ю сцвярджаў, што ніякага стрэсу на здымках не адчуваў. Таксама на Краўчанку зрабіла моцнае ўражанне сцэна з каровай: пры здымках выкарыстоўваліся баявыя патроны, і пры трапленні першых куль жывёла ўстала на дыбкі, ледзь не задавіўшы акцёра. Пазней у прэсе з’явіліся чуткі, што на здымках малады акцёр падвяргаўся гіпнозу, але ён асабіста гэта адмаўляў. Паводле слоў Краўчанкі, на здымках прысутнічаў толькі дзіцячы псіхолаг, паколькі ішла цяжкая праца і рэжысёр баяўся нервовых зрываў. Замест гіпнозу выкарыстоўваўся, якім Клімаў займаўся сам і настаяў, каб Краўчанка таксама гэтаму навучыўся. Адзіным выпадкам, калі рэжысёр хацеў выкарыстоўваць гіпноз, была здымка сцэны на балоце, дзе Флёра спрабуе ўтапіцца ў гразі. Тут ад гіпнозу ужо адмовіўся сам Краўчанка, сыграўшы сцэну з аднаго дубля.
Апроч баявых патронаў у фільме выкарыстоўваліся і сапраўдныя снарады. Звязана гэта было з вышэйзгаданым імкненнем Клімава да сапраўднасці. Першапачаткова планавалася выкарыстанне піратэхнікі і выбуховых пакетаў, але пасля некалькіх дубляў рэжысёр з аператарам прыйшлі да высновы, што такія выбухі выглядаюць ненатуральна. Пасля гэтага ўжываліся сапраўдныя снарады, значна павялічыўшы ступень рызыкі для жыцця акцёраў. Зрэшты, давялося адмовіцца ад беларускай мовы, хоць гэта было ў шкоду натуральнасці. Паводле выразу Аляксея Краўчанкі, на агучванні было прынята рашэнне «зрабіць такі мутант рускай і беларускай, таму што, калі б я гаварыў на чыстай беларускай, ніхто нічога б не зразумеў».
Паколькі ў здымках прымала ўдзел вялікая колькасць непрафесійных акцёраў, сярод якіх былі і пажылыя людзі, Клімаў адчуваў моцны душэўны дыскамфорт, прымушаючы іх зноў перажываць вайну. Рэжысёр лічыў, што, нягледзячы на ​​тое, што ў беларусаў «генацыд у генах», сапраўды сыграць гэта ім не дазваляе «механізм псіхалагічнай абароны» — здольнасць чалавечага арганізма забываць цяжкія ўзрушэнні. У сувязі з гэтым Клімаву даводзілася прадпрымаць нечаканыя крокі. Напрыклад, пры здымках сцэны спалення вёскі масоўку — мясцовых жыхароў — сагналі ў свіран, але патрэбнага напалу эмоцый ніяк не ўдавалася дамагчыся. Хтосьці з здымачнай групы пусціў чутку, што «кіношнікі могуць і ўсур’ёз спаліць», а адзін з акцёраў, якія ігралі немцаў, даў у паветра чаргу з аўтамата. У выніку, паводле слоў Клімава, «са свірана пачулася такое чалавечае выццё, зымітаваць якое было б не пад сілу ніводнаму акцёру». У заключным эпізодзе гэтай жа сцэны ў свіране былы пакінуты некалькі чалавек, якія павінны былі высоўвацца ў вокны і трэсці вароты, а па меры разгарання пажару выйсці праз заднія дзверы. Калі яны ўжо выйшлі, Яўген Цілічэеў, які сыграў перакладчыка-калабарацыяніста, «пажартаваў» над мясцовымі жанчынамі, што ў свіране засталося «ўсяго чалавек сем», справакаваўшы буру эмоцый. З больш маладымі акцёрамі масоўкі паўстала праблема некалькі іншага роду: многія хлопцы і дзяўчаты, запрошаныя іграць партызан, спачатку часта весяліліся і да працы ставіліся несур’ёзна. Па радзе Алеся Адамовіча Клімаў уключыў праз узмацняльнік песні ваеннага часу, якія эфектыўна наладзілі акцёраў на працоўны лад.
Не абышлося на здымках і без кур’ёзных эпізодаў. Каб падкрэсліць цяжар бед, перажытых падлеткам, рэжысёр вырашыў памяняць галоўнаму герою колер вачэй з сініх на карыя, для чаго былі выкарыстаныя кантактныя лінзы. Паводле ўспамінаў Аляксея Краўчанкі, ён не ведаў, што гэта такое, і на рашэнне Клімава «ўсталяваць лінзы» адрэагаваў спакойна, падумаўшы, што гэта разнавіднасць асвятляльных прыбораў. Апынуўшыся ў афтальмолага і даведаўшыся сутнасць рэжысёрскага ўказання, акцёр адчуў непадробны жах. Да ўзніклых чутак пра сапраўдную сівізну і парушэнні псіхікі Краўчанка па гэты дзень ставіцца з гумарам, успрымаючы іх як высокую ацэнку свайго акцёрскага майстэрства. Варта заўважыць, што глебай для чутак пра сівізну стала высокая якасць грыміровачнай фарбы, якая выкарыстоўвалася для ператварэння хлопчыка ў старога. Хутка прывесці валасы ў ранейшы выгляд было нельга, і Краўчанка пасля заканчэння здымак вярнуўся дадому сівым і жыў у такім выглядзе яшчэ нейкі час.
Нязнятая сцэна
Пазней Элем Клімаў у інтэрв’ю шкадаваў аб тым, што яму не ўдалося зняць кульмінацыйную сцэну фільма. Яна задумвалася па сцэнарыі, і менавіта з-за яе ён абраў назву «Ідзі і глядзі». Паводле слоў рэжысёра, арганізацыя здымак была далёка не ідэальнай, і часу ажыццявіць задуманае ў поўнай меры не хапіла. Фільм здымаўся ў храналагічнай паслядоўнасці, і для вырашэння рэжысёрскіх задач выканаўца галоўнай ролі, непрафесійны акцёр, павінен быў паступова прайсці страшны шлях свайго героя. Паслядоўны пералом Краўчанкі-Флёры каштаваў працоўнаму працэсу лішніх паўтара месяца, і здымкі «ўперліся» ў зіму: фінальны сыход партызан ужо здымаўся ў заснежаным лесе. Зрэшты, Клімаў успамінаў, што ў далейшых размовах з Адамовічам прыйшоў да высновы, што гледачы маглі б і не вытрымаць гэтай сцэны:
Рэакцыя і прызнанне
Прэм’ера фільма «Ідзі і глядзі» адбылася летам 1985 года на Маскоўскім міжнародным кінафестывалі, дзе ён быў ганараваны «Залатым прызам» і адзначаны прэміяй ФІПРЭСІ. У савецкі кінапракат фільм выйшаў 17 кастрычніка 1985 года і паводле вынікаў 1986 года заняў шостае месца: яго прагледзелі 29 800 000 гледачоў. У наступныя тры гады фільм дэманстраваўся ў адзінаццаці краінах, пераважна еўрапейскіх, але таксама быў паказаны ў Паўночнай Амерыцы і ў Азіі. Паводле слоў Клімава, за мяжой фільм здаўся настолькі шакавальным, што падчас сеансаў ля кінатэатраў дзяжурылі карэты «хуткай дапамогі», вязучы занадта ўражлівых гледачоў. На адным з абмеркаванняў фільма ўстаў пажылы немец і сказаў: «''Я салдат вермахта. Больш за тое — афіцэр вермахта. Я прайшоў усю Польшчу, Беларусь, дайшоў да Украіны. Я сведчу: усё расказанае ў гэтым фільме — праўда. І самае страшнае і сорамна для мяне — што гэты фільм убачаць мае дзеці і ўнукі''». У 1985 годзе фільм быў вылучаны ад СССР у лік прэтэндэнтаў на прэмію «Оскар» у намінацыі «Найлепшы фільм на замежнай мове», аднак у выніку не быў намінаваны.
Паводле апытання чытачоў часопіса «Савецкі экран» «Ідзі і глядзі» быў прызнаны найлепшым фільмам 1986 года, а пазней зацвердзіўся ў многіх кінарэйтынгах, у тым ліку і замежных. Фільм утрымлівае рэйтынг у 95 адсоткаў «свежасці» па шкале Rotten Tomatoes. Па версіі часопіса «Time Out» карціна займае шосты радок у спісе «50 найлепшых ваенных фільмаў усіх часоў», адначасова з’яўляючыся найлепшым фільмам пра Другую сусветную вайну. У 2008 годзе іншы брытанскі часопіс — Empire — уключыў стужку ў спіс «500 найвялікшых фільмаў усіх часоў» пад нумарам 60. Паводле вынікаў апытання, праведзенага ў 2012 годзе брытанскім часопісам «Sight & Sound» сярод рэжысёраў, карціна заняла 30 месца ў спісе найлепшых фільмаў усіх часоў.
Пасля выхаду «Ідзі і глядзі» Клімаў упершыню атрымаў магчымасць выязджаць за мяжу, у розных краінах сталі праходзіць рэтраспектывы яго фільмаў. Рэжысёр казаў, што, нягледзячы на ​​пачуццё неймавернага псіхалагічнага ўздыму, яго стала пераследваць адчуванне таго, што ён у кіно ўжо ўсё пераспрабаваў. Тады ён стаў рыхтавацца да «немагчымага» — экранізацыі «Майстра і Маргарыты», нават пасля таго, як у магчымасці здымаць гэты фільм яму адмовіў асабіста старшыня Дзяржкіно Піліп Ярмаш. У суаўтарстве са сваім братам, Германам, рэжысёр напісаў сцэнарый па знакамітым рамане Булгакава, але ў выніку радыкальнай змены ўлады ў Саюзе кінематаграфістаў Клімаў быў абраны яго старшынёй. Гэта стала для яго поўнай нечаканасцю, але ад новай ролі ён не адмовіўся і пачаў перабудоўваць сістэму кінавытворчасці і кінапракату ў Савецкім Саюзе. Гэтая дзейнасць фактычна паклала канец яго далейшым творчым планам. Такім чынам, «Ідзі і глядзі» стаў заключным фільмам у яго рэжысёрскай кар’еры.
Крытыка
Пераважная большасць крытыкаў высока ацэньвае фільм, хоць некаторыя з іх звязвалі паказанае на экране з савецкай прапагандай. Напрыклад, крытык «Washington Post» Рыта Кемплі ў сваёй рэцэнзіі, датаванай 1987 годам, сцвярджае, што Клімаў «перагнуў палку» з выявай нацыстаў як маньякаў, а словы карніка «''Вас не павінна быць. Ніжэйшыя расы плодзяць заразу камунізму''» — рэверанс у бок Палітбюро. Крытык «The New York Times» Уолтэр Гудман, чый водгук таксама быў апублікаваны ў 1987 годзе, перасцерагае гледача, што «магутны матэрыял, магутна паказаны» Элемам Клімавым, моцна зацягнуты. Гэта стварае ўражанне штучна стымулюемага ціску на псіхіку, з-за якога дасягаецца зваротны вынік: эфекты перастаюць аказваць дзеянне. Паводле слоў Гудмана, грымаснічаючы Аляксей Краўчанка выглядае пераважна як цела, праз якое Клімаў спрабуе данесці свае эмоцыі да гледача. Як і Кемплі, Гудман рэзка крытыкуе малюнак нацыстаў у фільме як бесчалавечных, баязлівых садыстаў, а эпізод, калі немец, які цягне сялянку за валасы па зямлі, дзелавіта спыняецца прыкурыць, крытык расцэньвае як «смакаванне» зла Клімавым. Падобнае ўспрыманне не з’яўляецца характэрным для замежных крытыкаў. Напрыклад, нямецкі крытык Андрэас Кільб, аглядальнік газеты «Die Zeit», назваў фільм «уражваючым прыкладам новага пакалення фільмаў пра вайну, якія выходзяць на экраны ўвёсну 1987 года, разам са „“ Олівера Стоўна і „“ : без герояў, без перамогі, без суцяшэння аб „вышэйшай неабходнасці“ аб пацярпелых і загінуўшых». Зрэшты, Кемплі са станоўчага пункту гледжання параўнала «галюцынатарнае пекла крыві, бруду і прагрэсуючага вар’яцтва» з драмай Фрэнсіса Форда Копалы «Апакаліпсіс сёння», а відовішчную «візуальную паэзію» Клімава — з «Сібірыядай» Андрэя Канчалоўскага. Гудман, у сваю чаргу, назваў Клімава «бясспрэчным талентам» і «майстрам нерэальнага рэалізму», здольным пракрасціся ўглыб падзей за гранню чалавечага ўспрымання. Такой падзеяй крытык палічыў, у прыватнасці, часовую глухату Флёры, калі гукі навакольнага свету для хлопчыка становяцца цішэй яго ўласнага дыхання.