cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Геаграфія Мінска
Рэльеф і геамарфалагічныя асаблівасці
Тэхнагенны рэльеф сустракаецца паўсюдна ў раёнах, схільных да меліярацыйнага асваення, будаўніцтва, здабычы будаўнічых матэрыялаў, складзіравання адходаў і г. д. У выніку меліярацыі выпрамлены рэчышчы рэк, змененая іх глыбіня і шырыня, засыпаны яры і раўчукі, пабудаваныя дрэнажныя канавы і насыпы, якія іх абвалоўваюць, асушаныя балоты. Пры будаўніцтве паўсталі дамбы вадасховішчаў і дарожныя.
Пляскатыя паверхні і будаўнічыя катлаваны імкнуцца да раёнаў новабудоўляў. Выемкі прасочваюцца на участках перасячэння дарогамі град і пагоркаў. Буйныя і  грунту маюць месца ў раёнах здабычы пяску і жвіру на ўскраінах вёсак Малінаўка, Шабаны і Калядзічы, а таксама пас. Сосны. Сярод штучных станоўчых формаў самыя буйныя — адвалы прамыслова-бытавых адходаў «Паўночны», «Трасцянец», «Прудзішча».
Глебы
У адпаведнасці з глебава-геаграфічным раянаваннем Мінск ставіцца да Ашмянскай-Мінскага раёна дзярнова-падзолістых суглінкавых і супясчаных глеб Цэнтральнай акругі Цэнтральнай (Беларускай) правінцыі.
Сучаснае глебавае покрыва Мінска сфармаваўся ў выніку сумеснага дзеяння прыродных і антрапагенных фактараў. Зыходная стракатасць глебавага покрыва, звязаная з разнастайнасцю форм рэльефу і матчыных парод, частай зменай стромкіх схілаў і паніжэнняў. Да захаду і паўднёвага захаду ад даліны Свіслачы пераважаюць дзярнова-падзолістыя супясчаныя і суглінкавыя глебы, якія развіваюцца на лёсападобных і марэнавых супесках і суглінках. На левабярэжжа Свіслачы на ​​валунных і пескаватых супесках распаўсюджаныя ў асноўным дзярнова-падзолістыя супясчаныя і пясчаныя глебы. Да далінаў рэк прымеркаваны алювіяльныя і тарфяна-балотныя глебы, якія таксама характэрныя для забалочаных паніжэнняў.
У выніку шматвяковай гаспадарчай дзейнасці зыходныя глебы на тэрыторыі горада моцна трансфармаваны. Пры будаўніцтве ў гарадах шырока практыкуюцца такія працы, як зразанне пагоркаў і выпалажванне схілаў, засыпанне яраў, поймаў, забалочаных паніжэнняў, заключэнне дробных рачулак на трубы. Адна з адметных асаблівасцяў гарадоў — шырокае распаўсюджанне тэхнагенных адкладаў як следства прымянення насыпнога грунту для нівелявання паверхні і фарміравання новых глеб. Часта для паляпшэння ўласцівасцяў глеб газонаў, кветнікаў, агародаў ужываюць торф, арганамінеральныя сумесі, раней зняты дзярновы (дзярнова-перагнойны) гарызонт, узбагачаны арганічным рэчывам. Магутнасць тэхнагенных адкладаў істотна вар’іруе, дасягаючы максімальных значэнняў у найбольш старых раёнах горада.
У Мінску, як і ў многіх буйных гарадах свету, тэхнагенныя фактары глебаўтварэння дамінуюць над прыроднымі. Пераважна гэта насыпныя грунты з удзелам будаўнічых адходаў, попелу драўніны, шкла, бытавых адходаў, дзындры і іншых субстратаў. Найбольш трансфармаваны глебы на тэрыторыі прамысловых прадпрыемстваў, характарызуюцца найбольшай доляй перакрытых паверхняў (да 80-90 % тэрыторый). Натуральныя і блізкія да іх глебы ў межах горада захаваліся па горадабудаўніча незасвоеных ускраінах, у выглядзе асобных участкаў у гарадскіх лясах і лесапарках, у межах рачных поймаў і забалочаных тэрыторый.
Адным з найважнейшых індыкатараў тыпавой прыналежнасці глебы, яе стану і ступені трансфармацыі з’яўляецца рэакцыя глебавага раствора. Для непарушаных глеб Беларусі характэрна пераважна кіслая і слабакіслая рэакцыя асяроддзя: рН для большасці глебавых разнавіднасцяў знаходзіцца ў межах 4,2-5,8.
Для глеб г. Мінска рэакцыя глебавага асяроддзя характарызуецца як блізкая да нейтральнай, хоць у спектры глебавых разнавіднасцяў часцей за ўсё дамінуюць дзярнова-падзолістыя аўтаморфныя глебы рознай ступені трансфармавання. Гэта азначае, што ў параўнанні з натуральнымі глебамі відавочна выказана зрушэнне ў бок падшчалачвання глеб. Велічыня рн перавышае 7 ў 30 % выпадкаў. Слабакіслае асяроддзе, характэрнае для глеб рэкрэацыйных зон (рн = 5,52), хоць у шэрагу паркаў і захаваных зялёных масіваў Мінска рэакцыя асяроддзя апынулася слабашчолачнай. Найбольшыя змены велічыні рН адзначаюцца ў глебах тыпова гарадскіх ландшафтаў (шматпавярховай забудовы, прамысловых, саніруючых), дзе рэакцыя глебавых раствораў блізкая да нейтральнай або слабашчолачнай. Прычынай падшчалачвання гарадскіх глебаў з’яўляецца, перш за ўсё, прыўнясенне ў глебу (глебагрунтоў) попелу, цэментавага пылу, будаўнічых адходаў, якія характарызуюцца шчолачнай рэакцыяй асяроддзя.
Для гарадскіх тэрыторый характэрна забруджванне глебаў цяжкімі металамі: па параўнанні з незабруджанымі глебамі (мясцовым фонам) глебы горада абагачаны кадміем і меддзю ў сярэднім у 2,6 разы, свінцом і цынкам — ў 2,0 разы, нікелем і марганцам — у 1,7-1,8 разы. Найбольш высокія ўзроўні назапашвання свінцу, медзі, нікеля і цынку адзначаюцца ў глебах вытворчай зоны.
Гідраграфічныя асаблівасці
Акрамя рэк у межах Мінска гідраграфічная сетка горада прадстаўлена вадасховішчамі «Дразды», «Камсамольскае возера», «Курасоўшчына», «Чыжоўскае вадасховішча» і «Цнянскае». З паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча Дразды да Шабаноў Мінск перасякае стужка водна-зялёнага дыяметра, якая з’яўляецца адным з двух галоўных планіровачных стрыжняў горада.
У 1976 годзе рака Свіслач была злучана з ракой Вілія (басейн ракі Нёман) пасродкам Вілейска-Мінскай воднай сістэмы, у выніку чаго яе паўнаводнасць ў вярхоўях узрасла ў дзясяткі разоў. Сцёк зарэгуляваны шэрагам вадасховішчаў, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца Заслаўскае («Мінскае мора») і Асіповіцкае.
Ледастаў пачынаецца звычайна ў снежні, ускрываецца ў сакавіку — пачатку красавіка.
Пітное водазабеспячэнне
Зона прэсных вод з мінералізацыяй да 1 г/л дасягае глыбіні 300 м, да 420 м размяшчаецца зона саланаватых вод з мінералізацыяй 1-10 г/л, а яшчэ глыбей — зона салёнай вады з мінералізацыяй да 28 г/л. Воды верхняй зоны выкарыстоўваюцца як пітныя, сярэдняй — для лячэбных мэт як мінеральная вада, ніжняй зоны — для лячэбных ваннаў.
Па дадзеных назіранняў за якасцю грунтавых і артэзіянскіх вод больш за 90 % пробаў адпавядаюць санітарна-гігіенічным нормам. Сярэдняе ўтрыманне асноўных кантраляваных макракампанентаў у падземных водах знаходзілася ў межах ад 0,07 да 0,25 ГДК, што сведчыць аб здавальняючай якасці падземных вод.
Клімат
умерана-кантынентальны са значным уплывам атлантычнага марскога паветра (заходні перанос паветраных мас). Характэрная мяккая і вільготная зіма, цёплае лета і сырая восень. Зіма мяккая з няўстойлівым надвор’ем, часта пахмурная з адлігамі да + 5°С…+10 ° С і малой колькасцю ападкаў. Кліматычная зіма пачынаецца ў другой палове лістапада і заканчваецца ў другой палове сакавіка. Сярэдняя тэмпература студзеня −4,5 °C. Вясна сонечная, адрозніваецца частым зваротам замаразкаў аж да пачатку мая. Лета прыходзіць у горад у канцы мая. У гэты сезон года нават у самыя халодныя гады тэмпература паветра не апускаецца ніжэй 0 °C. Самы цёплы месяц — ліпень (+ 18,5 °C). Спякота ў горадзе — не рэдкасць і, як ва ўсёй Еўропе, ад года да года пачынае здарацца ўсё часцей, павялічваючы сваю працягласць. Аднак вялікая тэмпература паветра назіралася яшчэ ў ліпені 1936 года, калі слупок тэрмометра падняўся да + 35,0 ° С. Восень пачынаецца ў сярэдзіне верасня. Часта пасля першых пахаладанняў прыходзіць «бабіна лета». За тры месяцы сярэднесутачная тэмпература паветра ў цэлым зніжаецца на 6 °С/месяц.
Ападкі
У перыяд ўстойлівых халадоў адбываецца фарміраванне снежнага полагу, які дасягае сваёй максімальнай вышыні перад пачаткам снегараставання — у канцы лютага (16 см). Максімальная вышыня снежнага полагу за ўсю гісторыю назіранняў у Мінску складае 76 см. Пераважаюць, ад 3 да 6 м/с. У цэлым клімат горада падобны з кліматам гарадоў Цэнтральнай Еўропы.
Флора
Расліннасць горада прадстаўлена зялёнымі насаджэннямі, якія гуляюць важную ролю ў фарміраванні аптымальнаша гарадскога асяроддзя, выконваючы санітарна-гігіенічныя, рэкрэацыйныя, эстэтычныя, шума- і глебаахоўныя, водаахоўныя і асяродзеўтваральныя функцыі. Арганізацыя экалагічна збалансаванай структуры ландшафтнарэкрэацыйнага комплексу горада з’яўляецца адной з вядучых задач, якая вызначае камфортнае асяроддзе пражывання грамадзян, якія ў ім жывуць.
Найбольшую рэкрэацыйную каштоўнасць для гараджан маюць добраўпарадкаваныя ландшафтна-рэкрэацыйныя тэрыторыі — паркі, лесапаркі, скверы, бульвары, сады, азеляненне тэрыторый грамадскіх цэнтраў, водна-зялёных сістэм.
Сярод захаваных на тэрыторыі г. Мінска ў натуральным стане прыродных экасістэм неабходна вылучыць балоты і забалочаныя тэрыторыі з характэрнай для іх і незвычайнай для гарадскога асяроддзя балотнай расліннасцю. У цяперашні час гэта найменш парушаныя ўчасткі прыроды ў Мінску, што звязана з высокай абводненасцю, цяжкадаступнасцю для горадабудаўнічага асваення, размяшчэннем у водаахоўных зонах (прыбярэжных палосах) рэк і вадаёмаў.
Неабходна адзначыць, што структура ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу горада арганізавана нераўнамерна. Высокім узроўнем добраўпарадкавання азеляненні тэрыторый адрозніваюцца цэнтральная, усходняя і паўночна-ўсходняя часткі горада. У заходнім і паўднёва-заходнім сектарах вялікая частка тэрыторый прыроднага комплексу не добраўпарадкавана для рэкрэацыйнага выкарыстання.
Агульны стан дрэвастояў лясоў і лесапаркаў горада і яго бліжэйшых ваколіц здавальняючы. Самымі пашкоджанымі з’яўляюцца дубовыя і высокаўзроставыя яловыя насаджэнні на паўднёвы захад і поўдзень горада, што сведчыць аб неабходнасці правядзення санітарных мерапрыемстваў. Пашкоджанні дуба і асіны звязаны, як правіла, з актыўнасцю насякомых — шкоднікаў лесу. Паслабленне елкі з’яўляецца следствам, перш за ўсё, значнага ўзросту і надзвычай неспрыяльнай прыродна-кліматычнай сітуацыі (засух) у вегетацыйныя перыяды.
Відавая разнастайнасць
Для азелянення горада выкарыстоўваюцца, , , шэраг відаў , , , ), , , і іншыя.
З дзікарослых раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь растуць на тэрыторыі Першамайскага раёна —, , , Цэнтральнага раёна —  , Савецкага раёна —  , Маскоўскага раёна — , ,.
Праблемы
Сур’ёзнай праблемай з’яўляецца забруджванне насаджэнняў прамысловымі, будаўнічымі і бытавымі адходамі, якія не толькі зніжаюць эстэтычную прывабнасць ландшафту, але і з’яўляюцца крыніцай таксічных для жывых арганізмаў рэчываў і злучэнняў, якія ўключаюцца ў біялагічны кругазварот і пранікаюць у грунтавыя воды. Значная частка выкінутых у лясах адходаў (напрыклад, пластмасавыя вырабы) не раскладаецца мікраарганізмамі ляснога подсцілу і займае значныя ўчасткі ў лясных насаджэннях. У большай ступені засмечаныя ўчасткі, прылеглыя да аўтамабільных трасах, камунікацыях і размешчаныя паблізу жылых масіваў.
Такім чынам, сучасны здавальняючы стан лясоў і лесапаркаў Мінска не з’яўляецца ўстойлівым, паколькі пераважная іх частка ў рознай ступені схільная да дэгрэсіі, асабліва гэты працэс праяўляецца ў раслінных супольнасцях, якія валодаюць паніжанай устойлівасцю да рэкрэацыйных і тэхнагенных нагрузак.
Фаўна
Мінск размешчаны ў цэнтральным зоагеаграфічным раёне зоны змешаных лясоў царства Палеаарктыкі Галарктычнай вобласці. У Мінску сустракаюцца каля 25 відаў млекакормячых, 102 гняздуючых віда птушак, каля 10 відаў земнаводных, а таксама паўзуны, насякомыя і ракападобныя. Разнастайнасць фаўны абумоўлена вялікай тэрыторыяй горада і здольнасцю жывёл прыстасоўвацца да ўмоў гарадскога асяроддзя (для некаторых відаў гэтыя ўмовы больш спрыяльныя, чым натуральныя).
З млекакормячых найбольш поўна на тэрыторыі горада прадстаўлены атрад грызуноў, сярод якіх сустракаюцца прадстаўнікі лясной фаўны, а таксама сінантропныя віды. На ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторыях насяляюць віды, характэрныя для лясных экасістэм:, , , і ,. З сінантропных відаў на тэрыторыі горада пераважаюць і, пераважнымі месцамі лакалізацыі якіх з’яўляюцца жылая забудова, а таксама прадпрыемствы па захоўванні і перапрацоўцы харчовых прадуктаў.
Відавы склад і колькасць птушак істотна адрозніваецца ў розных функцыянальных зонах. Найбольш сустракальныя —, , , , , , , , , , , , , , , ,.
На гарадскіх вадаёмах незалежна ад іх паходжання (прыродныя і трансфармаваныя) жыве больш за 40 відаў птушак, у тым ліку вадаплаўныя. Да такіх месцапражыванняў імкнуцца, ,. Акрамя гэтага, сустракаюцца нехарактэрныя для урбанізаваных тэрыторый птушкі —, , , , , , а таксама рэдкія птушкі, якія патрабуюць аховы, такія як ,.
Тэрыторыі жылых і грамадскіх зон г. Мінска адрозніваюцца бедным відавым складам і высокай шчыльнасцю гняздуючых птушак, 70 % сярод якіх займаюць і.
Найбольш спрыяльным месцапражыванням земнаводных і рэптылій з’яўляюцца зялёныя тэрыторыі прыроднага комплексу паблізу рэк і вадаёмаў, ўвільготненыя месцапражыванні і водныя аб’екты, якія ўваходзяць у іх склад.
Герпетафаўна прадстаўлена, , , , , , і.
З рэптылій адзначаны, ,. Акрамя гэтага, зрэдку сустракаюцца, , , якія не маюць на тэрыторыі горада сталых месцапражыванняў.
Нягледзячы на тое, што рака Свіслач больш астатніх рэк Беларусі схільная да ўплыву чалавечага фактару, яна была і застаецца даволі рыбным і наведвальным вадаёмам. Працягласць р. Свіслач 327 км, у лік якіх уваходзяць 22 км, размешчаных у Мінску. У рацэ Свіслач насяляюць, , , , , , , і.
Экалогія
Для Мінска характэрныя вялікія плошчы, зарэзерваваныя пад зялёныя насаджэнні і паркі. У той жа час, у межах горада працягваюць працу буйныя прамысловыя прадпрыемствы, а колькасць аўтамабіляў пастаянна расце. У цёплую пару года ў Мінску неаднаразова перавышаецца гранічна дапушчальная канцэнтрацыя фармальдэгіду ў паветры. Акрамя таго, у некаторых раёнах горада востра стаіць праблема забруджвання паветра дыяксідам азоту і цвёрдымі часціцамі памерам менш за 10 мікрон (ТЧ10).
Па колькасці выкідаў забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц Мінск па выніках 2010 года апынуўся на другім месцы ў Беларусі пасля Наваполацка (31 тысяча тон супраць 50 тысяч тон), у 2013 годзе гэты паказчык склаў 26,6 тысяч тон. За 2003—2008 гады агульная эмісія забруджвальных рэчываў у Мінску вырасла са 186 тысяч тон да 247,4 тысячы тон. Экалагічная сітуацыя ў горадзе пагоршылася з-за частковага пераходу па эканамічных меркаваннях на мазут замест прыроднага газу ў якасці паліва, аднак вялікая частка забруджванняў ў горадзе прыпадае на аўтамабілі. Па забруджванні ад мабільных крыніц Мінск нязначна саступае Мінскай вобласці — 160,5 тысячы тон супраць 182,5 тысячы тон. 109,2 тысячы тон ад гэтай колькасці склаў аксід вугляроду, 31,8 тысячы — вуглевадароды, 15,8 тысячы — аксіды азоту, 3,6 тысячы — цвёрдыя рэчывы (часціцы), 100 тон — дыяксід серы, каля 110 кілаграмаў бензапірэну.
Асноўнымі стацыянарнымі крыніцамі забруджвання атмасфернага паветра з’яўляюцца РУП «Мінскі трактарны завод», філіялы РУП «Мінскэнерга» (ЦЭЦ-3, ЦЭЦ-4), Мінскія цеплавыя сеткі (раённыя кацельні), Мінская ачышчальная станцыя КУВП «Мінсквадаканал», ААТ «Мінскі аўтамабільны завод», ААТ «Мінскі завод ацяпляльнага абсталявання», ААТ «Мінскі завод будаўнічых матэрыялаў», ААТ «Керамін», ЗАТ «Атлант», УП «Мінсккамунцепласетка», ААТ «Мінскі маторны завод». .
У 2012 годзе сумарныя выкіды забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц склалі 26,6 тыс. тон, у тым ліку цвёрдых часціц — 2,4 тыс. тон, дыяксіду серы — 2 тыс. тон, дыяксіду азоту — 5,2 тыс. тон, аксіду вугляроду — 11 тыс. тон, неметанавых лятучых арганічных злучэнняў — 4,7 тыс. тон. Па выніках 2013 года агульны ўзровень эмісіі забруджвальных рэчываў склаў 25 тысяч тон, у тым ліку 2190 тон цвёрдых часціц, тон аксіду вугляроду, 870 тон дыяксіду серы, 6910 тон аксідаў азоту, 4270 тон неметанавы[ лятучых арганічных злучэнняў, 610 тон іншых вуглевадародаў. З 2005 па 2012 год колькасць адходаў вытворчасці ўсіх відаў павялічылася з 1,15 млн тонаў да 1,62 млн тонаў, а выкарыстанне вады горадам паменшылася з 253,7 да 184,5 млн тон. thumb|250 пкс|[[Магістраль М9]]
Найвышэйшы ўзровень канцэнтрацыі дыяксіду азоту і аксідаў вугляроду прыпадае на 17-19 гадзін ў халодную пару года і 20-21 гадзін — у цёплае. У горадзе часам назіраецца кароткатэрміновае перавышэнне гранічна дапушчальных канцэнтрацый шкодных рэчываў — у прыватнасці, фармальдэгіду і аміяку ў ваколіцах Мінскага аўтамабільнага завода і мікрараёне Шабаны. Таксама зарэгістраваныя значныя колькасці хрому-VI і дыяксіду азоту. Найбольш забруджанымі з’яўляюцца вуліцы Ціміразева, Чалюскінцаў, Багдановіча, Радыяльная, Казінца, Шаранговіча, Судмаліса, Шабаны, Бабруйская, Шчорса, плошча Свабоды і іх наваколлі. Найбольш забруджанай ў цэлым з’яўляецца паўднёва-ўсходняя частка Мінска (Заводскі, Ленінскі і Партызанскі раёны).
Для прафілактыкі забруджванняў РЦРКМ у выпадку наступлення неспрыяльных умоў надвор’я адпраўляе папярэджанні прадпрыемствам. Акрамя таго, ДАІ горада перыядычна праводзіць комплекс мерапрыемстваў «Чыстае паветра», падчас якога арганізуюцца перасоўныя пасты па праверцы аўтамабіляў на адпаведнасць экалагічным стандартам. У 2009 годзе Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя разглядала магчымасць унясення прапановы аб забароне на ўезд у цэнтр горада аўтамабіляў з неэкалагічнымі рухавікамі. У 2008 годзе быў агучаны намер вынесці за мяжу горада прадпрыемствы трэцяга класа небяспекі, у тым ліку МАЗ і МТЗ.
Вышэйпералічаныя ініцыятывы па паляпшэнню экалагічнай сітуацыі ў Мінску да цяперашняга часу не рэалізаваны, а дакладней, прынесеныя ў ахвяру эканоміі бюджэтных сродкаў. Урад краіны і кіраўніцтва горада не бачаць у паляпшэнні экалагічнай сітуацыі ў горадзе Мінску першачарговай задачы. Шмат у чым гэта адбываецца з-за неразумення ўсёй паўнаты наступстваў доўгачасовага ўдыхання забруджанага паветра. У прыватнасці, адно з найбольш страшных наступстваў удыхання забруджанага паветра — (не толькі лёгкіх), мае часовы лаг (затрымку) паміж прычынай і следствам (уздзеяннем канцэрагену і клінічна  развітой формай раку) парадку 10-20 гадоў.
З пачаткам XX стагоддзя экалагічная праблема ў Мінску пагаршаецца практыкай «ушчыльнення», якая атрымала шырокае распаўсюджанне — вырабляецца шчыльная забудова раёнаў, ужо сфарміраваных раней. Дадзеная практыка дазваляе зрабіць таннейшым будаўніцтва за кошт адсутнасці неабходнасці ўкладваць сродкі ў інфраструктуру: падвядзення да новых будынкаў камунікацый — трубаправодаў, дарог, аб’ектаў гандлю і т. п. Але пры гэтым генерацыя аўтамабільных выхлапных газаў на 1 км² плошчы горада рэзка ўзрастае з прычыны павелічэння шчыльнасці забудовы, а рассейванне пагаршаецца з-за дрэннага прадуванасці горада. Пры гэтым ўшчыльняюць ўчасткі горада, якія раней з’яўляліся ўчасткамі рассейвання выхлапных газаў і іншых забруджванняў паветра, а цяпер самі становяцца агменямі генерацыі забруджванняў.
Падчас моцных дажджоў у Мінску рэгулярна затапліваецца шэраг цэнтральных вуліц горада, размешчаных каля ракі Свіслач, у тым ліку адна з галоўных транспартных артэрый горада — вуліца Няміга. У пачатку 2000-х гадоў для вырашэння гэтай праблемы пачалося будаўніцтва цэнтральнага ліўневага калектара і, па запэўненнях старшыні Мінгарвыканкама Мікалая Ладуцькі, ужо ў 2013 годзе цэнтр горада перастане затапліваць. Тым не менш па стане на 2014 год праблема недахопу магутнасцяў для збору дажджавой вады захоўваецца, і цэнтральныя вуліцы горада заліваюцца дажджавой вадой з больш высокіх месцаў.
Забруджванне паветра
Асноўнай крыніцай забруджвання атмасфернага паветра г. Мінска з’яўляецца транспарт, у агульнай колькасці выкідаў складае больш за 80 %.
Агульная ацэнка стану атмасфернага паветра характарызуецца адсутнасцю смогавых сітуацый. Метэаралагічныя ўмовы, у асноўным, спрыяльныя для рассейвання забруджвальных рэчываў у прыземным слоі атмасферы. Захаванню нарматыўнай якасці паветра шмат у чым спрыяюць частыя і моцныя ападкі. Перавышэнні гранічна дапушчальных канцэнтрацый ў паветры некаторых раёнаў горада фіксуюцца, у асноўным, у перыяды з неспрыяльнымі метэаралагічнымі ўмовамі.
Дадзеныя бесперапынных вымярэнняў на аўтаматычных станцыях сведчаць, што ўтрыманне ў паветры, прыземнага азону, бензолу і аксіду вугляроду ніжэй мэтавых паказчыкаў, прынятых у краінах Еўрапейскага Саюза.
Птушка шчасця
«Птушка шчасця» — камедыя Францішка Аляхновіча, пастаўленая ў 1920 годзе.
П'еса мае шмат запазычанняў з «Камедыі» Каятана Марашэўскага. Аднак у адрозненне ад п'есы папярэдніка Ф. Аляхновіч перастаўляе акцэнты з царкоўна-маралізатарскіх на зусім іншую дыдактыку — дыдактыку сацыяльнай актыўнасці.
Кісялевічы (прыпыначны пункт)
Кісяле́вічы (, Киселевичи)  — прыпыначны пункт Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Магілёўскай вобласці. Размешчаны ў заходняй частцы Бабруйска; на лініі Жлобін — Асіповічы I, паміж станцыяй Бабруйск і станцыяй Мірадзіна.
Крывыця
Крывыця (Криви́ця) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
(128) Немезіда
(128) Немезіда (Nemesis) — астэроід галоўнага пояса, які прыналежыць да цёмнага спектральнага класа C. Ён мае даволі нізкую хуткасць кручэння вакол сваёй восі — на адзін зварот Немезіда выдаткоўвае 39 гадзін. Гэты астэроід быў выяўлены 25 лістапада 1872 года амерыканскім астраномам Дж. К. Уотсанам у Эн-Арбар, ЗША і названы ў гонар Немезіды, багіні адплаты ў грэчаскай міфалогіі.
Вільшанка (Крыжопільскі раён)
Вільшанка (Вільша́нка) — вёска ў Крыжопільскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Фралы
Фралы (Фроли́) — вёска ў Сэмэніўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Сэмэніўскай гарадской абшчыны.
Бенедыкт XIV
Бенедыкт XIV (Benedictus PP. XIV; свецкае імя: Праспера Ларэнца Ламберціні, Prospero Lorenzo Lambertini; 31 сакавіка 1675, горад Балоння — 3 мая 1758, Рым) — Папа Рымскі з 17 жніўня 1740 да 3 мая 1758.
Верхавіна
Верхавіна — тапонім.
Іван Данілавіч Лебедзеў
Іван Данілавіч Лебедзеў (, слабада Данілаўка, вобласць Войска Данскога —, Гродна) — палкоўнік, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).
Біяграфія
Пасля заканчэння Балашоўскага тэхнікума аграноміі і глебазнаўства працаваў аграномам-хімізатарам у Тахта-Купырскай машынна-трактарнай станцыі ў Каракалпацкай АССР.
Фудзівара-кьё
Сталіца Фудзівара (藤原京, ふじわらきょう, Фудзівара-кьё) — сталіца старажытнай японскай дзяржавы ў 694—710 гадах, у канцы перыяду Асука, у часы кіравання імператара Дзіта, Мому і Гэма. Знаходзілася на тэрыторыі сучаснага горада Касіхара прэфектуры Нара. Акружаная з розных бакоў : Унэбі, Мімінасі і Амэнакагу. Першы японскі горад, спраектаваны па кітайскай горадабудаўнічай сістэме «шахматная дошка».
Іван Данілавіч Лебедзеў
Біяграфія
У 1937—1940 гадах служыў у Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі, у войсках памежнай аховы НКУС у Туркменіі. Перад заканчэннем тэрміновай службы скончыў курсы малодшых палітрукоў запасу, пасля чаго быў звольнены ў запас 30 снежня 1940 года з прысваеннем першага афіцэрскага звання малодшы палітрук. Затым працаваў участковым аграномам у Данілаўскай МТС у Сталінградскай вобласці. 23 чэрвеня 1941 года быў прызваны ў войска, накіраваны у Ліпецк. Быў палітруком роты, удзельнічаў у баях пад Ленінградам. 12 кастрычніка 1941 года ў баі пад вёскай Мішкіна, што каля станцыі Мга, атрымаў цяжкае раненне ў галаву і руку. Лячыўся ў шпіталі № 1705 у Свярдлоўску, затым праходзіў службу ў 65-й асобнай марской стралковай брыгадзе, удзельнічаў у баях на Карэльскім фронце. У лістападзе 1942 года быў накіраваны на курсы намеснікаў камандзіраў палкоў у горад Горкі.
Да кастрычніка 1943 года гвардыі быў намеснікам па палітычнай частцы камандзіра дывізіёна 5-га гвардзейскага паветрана-дэсантнага артылерыйскага палка 10-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі 37-й арміі Стэпавага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро. 1 кастрычніка 1943 года пераправіўся праз Днепр у раёне вёскі Перавалочна (цяпер — Светлагорскае Кабэляцкага раёна Палтаўскай вобласці Украіны) і прыняў актыўны ўдзел у баях за захоп і ўтрыманне плацдарма на яго заходнім беразе, а 14 кастрычніка 1943 года, рэагуючы на варожую контратаку, знішчыў тры танкі і каля ўзвода варожай пяхоты.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 20 снежня 1943 года за «ўзорнае выкананне заданняў камандавання і праяўленыя мужнасць і гераізм у баях з нямецкімі захопнікамі» гвардыі капітан Іван Лебедзеў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» за нумарам 3161.
Удзельнічаў у Парадзе Перамогі, нёс штандар 3-га Украінскага фронта. Пасля заканчэння вайны працягнуў службу ў Савецкай Арміі. Скончыў Ваенную акадэмію імя Фрунзе. У 1956—1966 гадах з’яўляўся ваенным камісарам Гродзенскай вобласці. У 1966 годзе ў званні палкоўніка Іван Данілавіч Лебедзеў быў звольнены ў запас, але застаўся жыць у Гродне. Працаваў у аддзеле кадраў Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта, актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю.
Пахаваны на Алеі Герояў у г. Гродна.
Узнагароды
Ганаровы грамадзянін Гродна, Ганаровы пагранічнік Рэспублікі Беларусь. Ён быў ўзнагароджаны двума ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені, ордэнамі Айчыннай вайны 2-й ступені, Чырвонай Зоркі, беларускім ордэнам «За службу Радзіме» 3-й ступені і ўкраінскім ордэнам «За заслугі» 3-й ступені, шэрагам медалёў.
Крупавэ
Крупавэ (Крупове́) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Ахтырка
Ахтырка (Охтирка) — горад у Сумскай вобласці Украіны. Плошча 31,86 км². Насельніцтва 49 084 чал. (1 студзеня 2012).
У ХІХ стагоддзі горад Ахтырка быў у складзе Ахтырскай воласці Ахтырскага павета Харкаўскай губерні.
Гарачкіўка
Гарачкіўка (Гаря́чківка) — вёска ў Крыжопільскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны.
Хацііўка (Сэмэніўскі раён)
Хацііўка (Хоті́ївка) — вёска ў Сэмэніўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Сэмэніўскай гарадской абшчыны.
Медычына
Дэмаграфія
Medicina
Рыгор Валовіч
Імя Рыгор (Грынька) мела некалькі прадстаўнікоў роду Валовічаў:
Кураш
Кураш (Кура́ш) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Карніз
Карні́з, або гзымс (ад κορωνίς) — элемент унутранага і знешняга аздаблення будынкаў, памяшканняў, мэблі, які выходзіць за плоскасць аб'екту. У архітэктуры карніз аддзяляе плоскасць даху ад вертыкальнай плоскасці сцяны, або падзяляе плоскасць сцяны па вылучаных гарызантальных лініях. Ён можа завяршаць сцяну будынка, ваконныя або дзвярныя праёмы.
Конрад Паўлік
Ко́нрад Ма́рцін Па́ўлік (Konrad Marcin Pawlik; нар., Варшава) — польскі эканаміст і дыпламат, пасол Польшчы ў Беларусі з 2016 па 2018. Скончыў Варшаўскую школу эканомікі, абараніў доктарскую ступень у Орхускім універсітэце.
Карніз
У ордарнай архітэктуры карніз — верхняя частка антаблемента, якая знаходзіцца над фрызам і архітравам. Ордарны карніз рэзка выходзіць наперад і навісае над астатнімі часткамі антаблемента, абараняючы іх ад ападкаў. Асновай карніза служыць выносная пліта. Ніжняя частка пліты забяспечаная прастакутнымі выступамі — мутуламі.
Архітэктурная дэталь у выглядзе невялікага карніза або карніза з франтонам разнастайных формаў (трохкутных, авальных і складаных кампазіцый) над аконным, дзвярным праёмам або нішай называецца сандрыкам.
Конрад Паўлік
Працуе ў Міністэрстве замежных спраў Рэспублікі Польшча з 2007 года. З 2010 па 2012 год працаваў у Пастаянным прадстаўніцтве Рэспублікі Польшча пры Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (OECD) у Парыжы. У 2012—2014 гадах быў намеснікам дырэктара Усходняга дэпартамента, з 2014 года выконваў функцыі дырэктара Усходняга дэпартамента, а таксама ўпаўнаважанага міністра замежных спраў па справах Усходняга партнёрства. З 2014 па 2015 года быў намеснікам міністра замежных спраў, адказным за супрацоўніцтва з мэтай развіцця, супрацоўніцтва з польскай дыяспарай за мяжой, усходнюю палітыку і пытанні бяспекі.
Карніз
Профілі карнізаў у розных стылях мэблі, роўна, як і ў архітэктурных стылях, розныя. Так, у англійскім класіцызме было прынята ўпрыгожваць мэблевыя карнізы.
У беларускамоўнай тэрміналогіі для абазначэння гарызантальных элементаў фасаду, тоесных карнізу, ужываецца таксама тэрмін гзымс нямецкага паходжання.
Конрад Паўлік
Жанаты, мае дачку і сына.
Білапілля
Белапо́лле ці Білапілля (Білопілля) — горад у Сумскай вобласці Украіны. Насельніцтва 16 873 чал. (1 студзеня 2012).
IC 936
IC 936 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) у сузор'і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Баркі 1 (Шклоўскі раён)
Баркі́ 1 (, Борки 1) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Александрыйскага сельсавета.
У 1624 годзе ў складзе Старасельскай воласці ва ўласнасці ў Льва Сапегі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Старасельскага сельсавета.
Гласіс
Гласіс (анг., франц. glacis) - ахоўны земляны насып перад ровам і схаваным ходам у сістэме абароны фартэцый Новага часу адкрыты для абстрэлу абарончай артылерыяй.
Гласіс з'явіўся ў галандскай школе фартыфікацыі ў другой палове XVI стагоддзя. Насыпанне гласісу перад асноўным абарончым валам стала праявай тэндэнцыі да паглыблення лініі абароны, а пераход да тактыкі актыўнай абароны, бо за гласісам размяшчаўся т.зв. схаваны ход з пазіцыямі для пехоты, а таксама плацдармы для канцэнтрацыі войскаў пры патрэбе нападу на ворага.
Хандабакіўка
Хандабакіўка (Хандобоківка) — вёска ў Сэмэніўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
У ХІХ стагоддзі вёска Хандабакіўка была ў складзе Сэмэніўскай воласці Навазыбкаўскага павета Чарнігаўскай губерні.
Кігач (Атыраўская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 396 чалавек (214 мужчын і 182 жанчыны). Паводле дадзеных перепісу 2009 года, у сяле пражывалі 604 чалавекі (308 мужчын і 296 жанчын).
Пётр Мікалаевіч Лебедзеў
Пётр Мікалаевіч Лебедзеў (Пётр Никола́евич Ле́бедев; 24 лютага [8 сакавіка] 1866,, Расійская імперыя — 1 [14] сакавіка 1912, там жа) — рускі фізік-эксперыментатар, першым які пацвердзіў на вопыце выснову Максвела аб наяўнасці светлавога ціску і першым распрацаваў асновы рэзананснага ўздзеяння палёў на рэзанатары, незалежна ад іх прыроды. Стваральнік першай у Расіі навуковай фізічнай школы, ардынарны прафесар Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта (1900—1911). Пакінуў Маскоўскі універсітэт у сувязі са «справай касы». Памёр у 1912 годзе.
Бенсгайм
Бенсгайм (Bensheim) — горад у Германіі, у зямлі Гесэн. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дармштат. Уваходзіць у склад раёна Бергштрасэ. Насельніцтва складае 39521 чалавек (на 30 чэрвеня 2007 года). Займае плошчу 57,83 км². Афіцыйны код 06 4 31 002.
Горад падпадзяляецца на 9 гарадскіх раёнаў. Раён падзяляецца на 22 абшчыны.
Рыгор Грынькавіч Валовіч
Рыгор Валовіч (? — пачатак ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак гаспадарскі (1558—1565), староста слонімскі (1560—1584) і кашталян новагародскі (з 1566).
Сям’я
Паходзіў з роду Валовічаў, сын Грынькі Ходкавіча, заснавальніка роду, брат Багдана, Івана, Міхаіла, Лукі, Марка і Паўла.
Лісавэ (Дубровыцкі раён)
Лісавэ (Лі́сове) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Сарнаполле
Сарнапо́лле (, Сорнополье) — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Палатоўскага сельсавета.
Чорны Рыг
Чорны Рыг (Чорний Ріг) — вёска ў Сэмэніўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Сэмэніўскай гарадской абшчыны.
(129) Антыгона
(129) Антыго́на (Antigone) — астэроід з групы галоўнага пояса, які, меркавана, з’яўляецца адным з аскепкаў ядра буйнейшага астэроіда тыпу Весты і, па дадзеных радыёлакацыйных назіранняў, утрымвае вельмі вялікую канцэнтрацыю нікелю і жалеза. Антыгона была адкрыта 5 лютага 1873 года германа-амерыканскім астраномам Крысціянам Г. Ф. Петэрсам у Клінтане, штат Нью-Ёрк і названы ў гонар фіванскай прынцэсы Антыгоны з старажытнагрэчаскай міфалогіі.
IC 937
IC 937 — галактыка тыпу E (эліптычная галактыка) у сузор'і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Місюкоўшчына
Місюко́ўшчына (, Мисюковщина) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дэмбраўскага сельсавета.
Вароніж
Варонеж  ці Вароніж — пасёлак гарадскога тыпу, Вароніжскі пасялковы савет, Шосткінскі раён, Сумская вобласць, Украіна. У 1938 годзе Вароніжу прысвоены статус пасёлка гарадскога тыпу. У 1989 годзе колькасць насельніцтва складала 9 108 чалавек. Па дадзеных Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 года, колькасць насельніцтва складала 7652 чалавека. Прамысловасць пасёлка: харчовая (вытворчасць макароны, семак, рыбных кансерваў), мэблевая і інш.
Мачулышчэ (Ровенская вобласць)
Мачулышчэ (Мочули́ще) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Аццана-дэл’Эмілія
Насельніцтва складае 12 440 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 185 чал./км². Займае плошчу 65 км². Паштовы індэкс — 40064. Тэлефонны код — 051.
Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы Хрыстафор.
Нывэцк
Нывэцк (Ни́вецьк) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Чарназэм (Сэмэніўскі раён)
Чарназэм (Чорнозе́м) — вёска ў Сэмэніўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Сэмэніўскай гарадской абшчыны.
Варажба (Украіна)
Варажба (Ворожба) — горад у Сумскай вобласці Украіны. Насельніцтва 7515 чал. (1 студзеня 2012).
Кабінет медалёў
Кабінет медалёў (Cabinet des Médailles) або кабінет Францыі (Cabinet de France) — нефармальная назва Аддзялення манет, медалёў і старажытнасцей Нацыянальнай бібліятэкі Францыі, якое лічыцца найстарэйшым у Францыі музеем і займае старадаўні будынак бібліятэкі на ру Рышэльё.
Пасаду захавальніка каралеўскіх медалёў і старажытнасцей увёў кароль Карл IX. Кожны новы манарх пашыраў збор камей, каштоўных камянёў і медалёў, а таксама нумізматычную калекцыю, якая лічылася найбагацейшай у Еўропе. У 1765 годзе свой збор старажытнасцей завяшчаў кабінету адзін з першых археолагаў, граф Келюс. Пасля скасавання каралеўскай улады ў Кабінет медалёў былі перададзены дахрысціянскія артэфакты з рызніцы Сент-Шапелі. У тыя гады кабінетам кіраваў адзін з заснавальнікаў сучаснай нумізматыкі, Тэафіль Марыён Дзюмерсан. У 1846 годзе ў кабінет паступіў Гурдонскі скарб, у 1862 годзе — унікальны збор грэчаскіх манет герцага Люіня.
Гонар збору — залаты статэр цара Бактрыі Эўкратыда I, вагай у 169,2 г і дыяметрам 58 мм. Гэта самая буйная манета, адчаканеная ў антычнасці. Была набыта ў 1867 г. нумізматычным кабінетам за 30 000 франкаў, што ў коштах таго часу было роўным 8,7 кг золата.
Отвацк
Отвацк (Otwock) — горад у Польшчы, цэнтр Атвоцкага павета Мазавецкага ваяводства, частка Варшаўскай агламерацыі. Утварае гарадскую гміну. Займае плошчу 47,33 км². Насельніцтва 42 765 чалавек (на 2004 год).
Раз’езд Нурпеісавай
Раз’езд Нурпеісавай — раз’езд у Курмангазінскім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Кігашскай сельскай акругі. Код КАТА — 234656200.
Насельніцтва
Паводле дадзеных 1999 года, у раз’езде не было пастаяннага насельніцтва. Паводле дадзеных перепісу 2009 года, у раз’езде пражывалі 500 чалавек (269 мужчын і 231 жанчына).
Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен
Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен (пры нараджэнні Фабіян Готліб Тадэус фон Белінсгаўзен (ням. Fabian Gottlieb Thaddeus von Bellingshausen); 9 (20) верасня 1778, востраў Эзель — 13 (25) студзеня 1852, ) — знакаміты расійскі мараплавец, лічыцца адным з першаадкрывальнікаў Антарктыды. Паходзіў з остзэйскіх нямецкіх дваран.
Фарфор
Фарфор (турэцк. farfur, fagfur, ад перс. фегфур) — від керамікі, непранікальны для вады і газу. У тонкім пласце прасвечваецца. Пры лёгкім ўдары драўлянай палачкай выдае характэрны высокі чысты гук. У залежнасці ад формы і таўшчыні вырабу, тон можа быць розным.
Скобрае
Ско́брае (, Скоброе) — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Палатоўскага сельсавета.
Сенненская ДЮСШАР
Вучэбная спартыўная ўстанова «Сенненская спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву» — спартыўная установа ў г. Сянно Сенненскага раёна Віцебскай вобласці.
Гісторыя
У 1952 годзе адкрылася спартыўная зала ў СШ № 1 г. Сянно. У 1954 годзе на базе школы была адкрыта дзіцяча-юнацкая спартыўная школа па гульнявых відах спорту. Пры ім школа набыла іншы профіль — лыжныя гонкі. У пачатку 1960-х — канцы 1980-х гг. адбывалася станаўленне фізкультурна-масавай і спартыўнай работы. Пачалі развівацца іншыя віды спорту: цяжкая атлетыка, веласіпедны спорт, класічная барацьба. Жаночая валейбольная каманда стала чэмпіёнам аблсавета ДСТ «Ураджай».
У 1964 годзе па ініцыятыве А. Я. Пасканава была створана футбольная каманда. Футбол стаў масавым відам спорту, у першынстве раёна прымалі ўдзел больш за 20 каманд. Пачалося будаўніцтва стадыёнаў у калгасах. Сельскае спартыўнае таварыства культывіравала многія віды спорту. У 1974 годзе на базе багушэўскіх школ было адкрыта аддзяленне лёгкай атлетыкі. У 1972 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю Усесаюзны комплекс ГПА. Пачалі праводзіцца спаборніцтвы па зімовых і летніх мнагаборствах.
У 2010 годзе вучэбна-спартыўная ўстанова набыла статус школы алімпійскага рэзерву.
Вялікі Улуй
Вялікі Улуй (Большой Улуй) — сяло, адміністрацыйны цэнтр Вялікаўлуйскага раёна Краснаярскага края.
Размешчана на правым беразе ракі Чулым за 43 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Ачынск-1 на Транссібірскай магістралі. Паўднёва-заходняя частка вёскі размешчана на правым беразе ракі Вялікі Улуй, якая ўпадае ў раку Чулым.
Швэдчына
Швэдчына (Шве́дчина) — вёска ў Сэмэніўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Сэмэніўскай гарадской абшчыны.
Ніжагародскі метрапалітэн
Ніжагародскі метрапалітэн (да 1992 — Горкаўскі метрапалітэн) — сістэма ліній метрапалітэна ў Ніжнім Ноўгарадзе, трэцяя на тэрыторыі Расіі, дзясятая на тэрыторыі СССР. Складаецца з 2-х ліній: Аўтазаводскай і Сормаўскай. Па стане на 2018 год дзейнічаюць 15 станцый (14 падземных дробнага залажэння і 1 наземная), даўжыня ліній складае 21,6 км, штодзённы пасажырапаток — каля 271,89 тыс. чалавек.
Гісторыя
20 лістапада 1985 года быў адкрыты рух цягнікоў на першым участку Аўтазаводскай лініі працягласцю 6,8 км з шасцю станцыямі («Маскоўская», «Чкалаўская», «Ленінская», «Зарэчная», «Рухавік Рэвалюцыі» і «Пралетарская»). Метрапалітэн звязаў паўднёва-заходнія прамысловыя раёны горада на левым беразе Акі з чыгуначным вакзалам. У далейшым лінія метро была працягнута ў паўднёва-заходнім кірунку: 8 жніўня 1987 года адкрыліся станцыі «Аўтазаводская» і «Камсамольская», а 15 лістапада 1989 года — станцыі «Кіраўская» і «Парк Культуры».
20 снежня 1993 года былі ўведзены ў эксплуатацыю дзве станцыі другой, Сормаўскай, лініі — «Канавінская» і «Бурнакаўская», 9 верасня 2002 года адкрылася наземная станцыя «Буравеснік». Дзве лініі Ніжагародскага метрапалітэна працавалі як адна (на станцыі «Маскоўская» адбывалася змена напрамкі руху з адной лініі на іншую).
У 2000 годзе пачалося будаўніцтва метрамаста праз Аку для падаўжэння Аўтазаводскай лініі ў гістарычную нагорную частку горада. 4 лістапада 2012 года быў адкрыты рух па метрамосце да новай станцыі «Горкаўская».
Лініі
Заўвага: На Аўтазаводскай лініі арганізаваны правабаковы рух, на Сормаўскай лініі — левабаковы.
Рухомы састаў, дэпо
У Ніжагародскім метрапалітэне з моманту адкрыцця па цяперашні час выкарыстоўваюцца вагоны 81-717/714 («нумарныя»), адзін састаў з вагонаў 81-717.5/714.5 (эксплуатуецца з 2009 года), і тры саставы 81-717.6/714.6, закупленыя перад адкрыццём станцыі «Горкаўская».
Підліснэ (Дубровыцкі раён)
Підліснэ (Підлі́сне) — вёска ў Дубровыцкім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Палярныя вобласці Зямлі
Палярныя вобласці — тэрыторыі, якія размяшчаюцца на поўдзень (для Антарктыкі) ці на поўнач (для Арктыкі) ад палярных кругоў. Для іх характэрныя палярны клімат, нізкія тэмпературы, моцнае абледзяненне і непастаянства змены дня і ночы (24-гадзінны палярны дзень летам і палярная ноч зімой). Паўночны полюс і Паўднёвы полюс — цэнтры гэтых рэгіёнаў.
Hyponephele lycaon
Hyponephele lycaon — від дзённых матылькоў з падсямейства Аксамітніцы.
Этымалогія лацінскай назвы
Лікаён (грэчаская міфалогія) — цар Аркадзіі, за святатацтва пераўтвораны Зеўсам ў ваўка.
Арэал і месцапражыванне
Каўказ і Закаўказзе, Сярэдняя, Паўднёвая, Усходняя Еўропа, Малая Азія, часткова Цэнтральная Азія, Кітай, Усходні Казахстан, Манголія, Паўднёвая Сібір на ўсход да Забайкалля.
Насяляе добра прагрэтыя сонцам паляны, лясныя ўзлескі, абочыны дарог па сухіх хвойніках, ксераморфныя лугі, пясчаныя кар'еры ў далінах рэк, уздоўж рэчышч горных рэк сярод разнатраўя. Часам можа сустракацца ў антрапагенных ксерафітных ландшафтах. У гарах Карпат падымаецца на вышыні да 1160 м н. узр. м. На Вялікім Каўказе сустракаецца на вышынях да 2500 м над узр. м., часцей — на ўзроўні 1000—1700 м над узр. м.
Біялогія
Развіваецца ў адным пакаленні за год. Час лёту матылькоў — з сярэдзіны чэрвеня да канца жніўня — пачатку верасня. На поўдні Украіны матылькі сустракаюцца часам ужо з канца мая. У Карпацкіх гарах вылет можа затрымлівацца да сярэдзіны ліпеня. Самкі адкладаюць яйкі па адным на лісце кармавых раслін. Стадыя яйка доўжыцца каля 4 тыдняў. Вусені зялёнага колеру, з чатырма светлымі падоўжнымі лініямі і двума бураватымі вертыкальнымі плямамі на галаве. Вядуць ўтойлівы лад жыцця і актыўныя толькі ў начны час сутак. Вусені развіваюцца з зімоўкі са жніўня па май-чэрвень наступнага года. Вусені кормяцца рознымі травой, такімі як: Bromopsis erecta, каласоўнік, Festuca rubra, Festuca ovina, метлюжок. Акукліваецца на раслінах на ніжнім баку лісця.
Грынька Ходкавіч Валовіч
Грынька Ходкавіч Валовіч (XV ст. — пасля 1504 да лютага 1508) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Гараднічы гарадзенскі (1486—1495), намеснік перавальскі (1499—1503).
Унук канюшага гаспадарскага Грынькі Валовіча, сын Ходкі Грынькавіча Валовіча. Упершыню названы Валовічам у грамаце 1499 года.
На пачатку XVI ст. зрабіў фундуш Каложскаму манастыру Св. Барыса і Глеба ў Гародні.
У двух шлюбах меў 7 сыноў і прынамсі 2 дачок, фактычна быў родапачынальнікам Валовічаў.
ФК Эспаньёл
«Эспаньёл» (Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona, Real Club Deportivo Español de Barcelona) — іспанскі футбольны клуб, што ўваходзіць у спартыўную сістэму «Эспаньёл», дзе акрамя яго ёсць яшчэ і жаночы футбольны клуб, мужчынскі і жаночы баскетбольныя клубы, хакейны клуб, клуб жаночага валейбола і бейсбольны клуб. Размяшчаецца ў горадзе Барселона. Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «Эстадзі Карнелі Эль Прат», што можа змясціць 40 500 гледачоў. Стадыён быў уведзены ў эксплуатацыю 2 жніўня 2009 года пераможным матчам над «Ліверпулам». «Эспаньёл» з’яўляецца шостым футбольным клубам Іспаніі па агульнай колькасці балаў у чэмпіянатах краіны, але клуб заўсёды знаходзіцца ў ценю галоўнай каманды горада «Барселоны», саступаючы ў дасягненні і папулярнасці.
Гісторыя
Клуб быў заснаваны 28 кастрычніка 1900 года іспанскім інжынерам з Барселонскага ўніверсітэта Анхелем Радрыгесам. Спачатку каманда звалася як «Саюз іспанскіх футбалістаў» (Sociedad Española de Footbal), але на наступны год каманда пачала звацца «іспанскі футбольны клуб» (Club Español de Fútbol), бо то была першая каманда сфарміраваная выключна іспанскімі аматарамі.
«Эспаньёл» гуляў спачатку ў жоўтых кашулях, але колер шортаў у кожнага футбаліста быў розным. Праз нейкі час сябар клуба адчыніў тэкстыльную фабрыку і пачаў забяспечваць каманду жоўтай тканінай. У 1910 годзе каманда зноў змяніла імя на «Спартыўны клуб Іспаніі» (Club Deportivo Español) і пераапранулася ў вопратку бела-сіняга колеру.
Сіні і белы быў абраны ў гонар колераў, якія выкарыстоўваюцца гербам вялікага сіцылійска-арагонскага адмірала Ражэ дэ Льюрыя, які камандаваў флотам Арагонскага каралеўства ў Міжземнамор’і ў Сярэдневякоўі. Клуб паспяхова выступаў ад самага свайго заснавання, атрымаўшы перамогу ў чэмпіянаце Каталоніі ў 1903 годзе, а пасля прыняўшы ўдзел у розыгрышу Кубка Іспаніі.
У 1906 годзе клуб быў скасаваны паводле фінансавых чынніках і большасць ігракоў далучыліся да клуба «X Спортынг Клуб». Гэты клуб атрымаў перамогу ў чэмпіянаце Каталоніі тры разы паміж 1906 і 1908 гадамі. У 1909 годзе гэты клуб стаў базавым для аднаўлення клуба «Спартыўны клуб Іспаніі». «Эспаньёл» з’яўляецца адным з некалькіх іспанскіх футбольных клубаў, якія маюць заступніцтва іспанскай кароны і тым самым маюць права выкарыстоўваць слова «Рэал» у сваёй назве і выяву каралеўскай кароны на эмблеме. Гэтае права было прадастаўлена «Эспаньёлу» ў 1912 годзе Альфонса XIII.
Пасля адмовы ад стальца Альфонсам XIII у 1931 годзе і абвяшчэння Другой іспанскай рэспублікі, у сувязі з забаронай каралеўскіх сімвалаў, клуб прыняў каталонскае імя «Эспортыю Эспаньёл» (Esportiu Espanyol). Пасля грамадзянскай вайны ў Іспаніі, клуб вярнуў сабе назву «Каралеўскі клуб спорту Іспаніі» (Real Club Deportivo Español).
Склад
Станам на ліпень 2023 года.
Цунамі
Цуна́мі ( яп. 津波 - цу (гавань) і намі (хваля)) — вялізныя хвалі, якія ўзнікаюць на паверхні акіяну падчас моцных падводных землетрасенняў. Моцныя выбухі, вывяржэнні вулканаў або падзенне метэарытаў у акіян таксама могуць выклікаць вялікія цунамі. Хуткасць распаўсюджання цунамі 400-800 кіламетраў у гадзіну. Вышыня хваляў можа дасягаць 30 метраў.
Хуткасць і фізічныя ўласцівасці цунамі
Хуткасць хваляў у акіяне вызначаецца формулай:
Дзе
У выпадках калі (2), то добра спрацоўвае прыблізная формула. Гэтая няроўнасць (2) мае месца для мелкаводных хваляў, а таксама для хваляў цунамі, паколькі цунамі маюць надзвычай вялікі перыяд і надзвычай вялікую даўжыню хвалі λ (да 100 кіламетраў) у параўнанні з глыбінёй акіяну (0-9 кіламетраў). У гэтым выпадку формула значна спрашчаецца:
Паводле гэтай формулы можам лёгка падлічыць хуткасць хвалі цунамі. Сярэдняя глыбіня Ціхага акіяна 4 кіламетры, значыць хуткасць распаўсюджання:
Такім чынам цунамі распаўсюджваецца з хуткасцю 700—800 кіламетраў за гадзіну. Адпаведна, можна падлічыць, колькі часу на папярэджанне маюць службы, каб падняць трывогу. Напрыклад, калі эпіцэнтр знаходзіцца за 1,500 кіламетраў ад берагу, служба ратавання мае каля дзвюх гадзін.
На плыткаводдзі хваля цунамі значна запавольваецца. Напрыклад, каля берагу з глыбінёй дзесяць метраў хваля будзе мець хуткасць усяго 36 кіламетраў на гадзіну:
Калі першай да берагу даходзіць не вяршыня хвалі, а ўпадзіна, то часта назіраецца хуткі адліў. Вада раптоўна сыходзіць, агаляючы дно. Калі вугал нахілу дна досыць плоскі, то вада можа сыходзячы, агаліць дно акіяну да адлегласцей больш як 800 метраў. Гэта павінна стаць сігналам для людзей, што ў найбліжэйшыя 3-45 хвілін на бераг накоціцца вяршыня хвалі цунамі.
У глыбокай вадзе цунамі распаўсюджваецца амаль не губляючы энергіі і захоўвае сваю сілу нават на адлегласцях у 3-4 тысячы кіламетраў.
Навукоўцы таксама выдзяляюць рэдкі тып — мегацунамі. Гэта цунамі, чые хвалі дасягаюць вышыні больш за 100 метраў. Апошняе такое мегацунамі здарылася ў 1958 годзе на Алясцы (ЗША) ў затоцы Літуя (Lituya Bay). У выніку землетрасення ў затоцы сфарміравалася хваля вышынёй больш за 200 метраў. Даследаванні геолагаў паказалі, што ў гэтай жа затоцы ў мінулым было цунамі з вышынёй хвалі 520 метраў.
Trachonitis cristella
Trachonitis cristella — від матылькоў сямейства агнёвак роду Trachonitis. Ён быў апісаны ў 1775 годзе.
Апісанне
Размах крылаў складае 20-26 мм.
Лічынкі харчуюцца на відах бярозы.
IC 938
IC 938 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) у сузор'і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.