cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каменныя шары Коста-Рыкі
Каменныя шары Коста-Рыкі — дагістарычныя каменныя шары (петрасферы), не менш трох сотняў якіх захавалася ў вусце ракі Дзіквіс, на паўвостраве Нікоя і на востраве Каньё ля ціхаакіянскага ўзбярэжжа Коста-Рыкі. Выраблены з габра, вапняку альбо пясчаніку. Іх памеры адрозніваюцца ад цаля ўпоперак да двух метраў; самыя буйныя важаць 16 тон.
Першыя шары былі выяўленыя ў 1930-х гг. рабочымі United Fruit Company пры расчыстцы плошчаў для бананавых плантацый. Памятаючы аб мясцовых павер'ях, што ўнутры каменя ўтойваецца золата, рабочыя свідравалі іх і расколвалі на часткі. Вандалізм удалося спыніць дзякуючы ўмяшанню кіраўніцтва кампаніі; дачка дырэктара пасля напісала манаграфію аб петрасферах Коста-Рыкі.
У 1940-я гг. за вывучэнне каменных шароў прыняліся гарвардскія археолагі; пра іх сталі з'яўляцца артыкулы ў археалагічных часопісах. Для прыцягнення турыстаў петрасферы сталі перавозіць з джунгляў у музеі і ўстанаўлівацца на плошчах гарадоў. У цяперашні час толькі шэсць шароў знаходзяцца ў месцах іх першапачатковага выяўлення; астатнія можна ўбачыць ў музеях — як ў самой Коста-Рыцы, так і за яе межамі (у прыватнасці, у Вашынгтоне і Кембрыджы).
Традыцыйныя стратыграфічныя метады даціроўкі артэфакт аў малаўжывальны да каменных шароў, якія неаднаразова перамяшчаліся з месца на месца. Па знаходках старажытнай керамікі паблізу зноў адкрытых петрасфер іх спрабуюць прымеркаваць да тых ці іншых археалагічных культур Цэнтральнай Амерыкі. Разлёт даціровак пры гэтым складае ад 200 г. да н.э. да 1500 г. н.э., гэта значыць ахоплівае практычна ўвесь перыяд існавання дакалумбавых цывілізацый.
Прызначэнне і абставіны стварэння петрасфер таксама прадстаўляюць загадку для вучоных. Можна выказаць здагадку, што гэта былі сімвалы нябесных свяцілаў альбо абазначэння межаў паміж землямі розных плямёнаў. Больш дакладна аб гэтым можна было б меркаваць, май навукоўцы поўную інфармацыю аб месцах іх першапачатковага размяшчэння.
Аркадзь Вальтас
Аркадзь (Караль Юзаф) Вальтас ( — ) — беларускі каталіцкі святар.
Біяграфія
Караль Юзаф Вальтас нарадзіўся ў 1916 годзе ў Львове. Імя Аркадзь ён атрымаў падчас пострыгу і прыняцця ў ордэн францысканцаў у 1933 годзе. Вывучаў філасофію і тэалогію.
Хоўхла (Буда-Кашалёўскі раён)
Хо́ўхла (, Ховхло) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Чабатовіцкага сельсавета.
Аркадзь Вальтас
Біяграфія
У 1941 годзе святар-францысканец быў накіраваны ў Гродна. Арыштаваны нямецкімі акупацыйнымі ўладамі, з 2 кастрычніка 1943 года да 7 красавіка 1944 быў у турме.
Хоўхла (Буда-Кашалёўскі раён)
У 1926—1927 гадах цэнтр Хаўхлянскага (Хоўхлаўскага) сельсавета. Да 24 кастрычніка 2002 года вёска ўваходзіла ў склад Бярвёнаўскага сельсавета, у 1974—2002 гадах яго цэнтр.
Аркадзь Вальтас
Біяграфія
Па вайне святар абслугоўваў парафіі ў Гродне, Квасоўцы, Капцёўцы. Сканструяваў у 1960-я гады для гродзенскага касцёла рухомую батлейку і электрычны механізм, які прыводзіць яе ў рух. Для таго часу гэта было дзіўнае прадстаўленне. Фігуркі музыкаў не проста рухаліся па крузе, але і рабілі розныя рухі — здымалі капялюш, паварочваліся, расцягвалі мех баяна. Удзельнічаў у пленэрах, рабіў ілюстрацыі для моладзевага часопіса, рамантаваў гадзіннікі, атрымаў першае месца на ўсесаюзным конкурсе «Голуб міру». У касцёле Маці Божай Анёльскай захаваліся 14 стацый Крыжовага Шляху, зробленыя рукамі ксяндза Аркадзя. Сярод яго жывапіснай спадчыны акварэль, малюнак гуашшу, алоўкам; на выявах беларускія краявіды, гарадскія і вясковыя замалёўкі, паўднёвыя пейзажы.
Памёр Аркадзь Вальтас у Гродне 16 снежня 1975 года ва ўзросце 59 гадоў.
Памяць
У правым бакавым нефе касцёла Маці Божай Анёльскай у Гродне размешчана прысвячальная табліца з мармуру з фотаздымкам і надпісам S.[więtej] P.[amięci] o.[jćec] ARKADIUSZ WALTOS franciszkanin 1916—1975 w dowуd wdzięczności za 35 lat służby Bogu i posługiwania wiernym w tym kościele. W 20-tą rocznicę śmierci/wierni m.[iasta] Grodna. — «Святой памяці айцец Аркадзь Вальтас францысканін 1916—1975 у доказ удзячнасці за 35 гадоў служэння Богу і вернікам у гэтым касцёле. На 20-я ўгодкі пасля смерці вернікі г. Гродна.»
Свята-Аляксандра-Неўская царква (Верцялішкі)
Царква Аляксандра Неўскага — праваслаўны храм у в. Верцялішкі (Гродзенскі раён). Размешчана на заходняй ускраіне вёскі, мае бутавую агароджу. Помнік архітэктуры стылю ампір.
Гісторыя
Пабудавана ў 1843—1854 гадах з цэглы паводле праекта архітэктара Я. М. Фардона ў былым уладанні памешчыцы Свечынай на месцы струхнелага драўлянага храма. Асвячона 12 верасня 1854 года. Пры царкве была адкрыта царкоўнапрыходская школа, для якой у 1864 годзе пабудавалі мураваны будынак (захаваўся, у ім размяшчаецца сталярны цэх мясцовай гаспадаркі).
Чусавая
Чусава́я (Паўднёвая) — рака на Сярэднім Урале, правы прыток Камы. Працякае па тэрыторыі Чалябінскай, Свярдлоўскай абласцей і Пермскага края Расіі.
Свята-Аляксандра-Неўская царква (Верцялішкі)
Гісторыя
У 1930-я гады былі спробы разбурыць царкву. Прыхаджане абаранілі храм, знесена была толькі званіца. Аднак яе ў хуткім часе адбудавалі за ўласны кошт.
Чусавая
Паводле назвы ракі ў Беларусі назвалі адну з пускавых шахтаў стратэгічных ракет.
Свята-Аляксандра-Неўская царква (Верцялішкі)
Гісторыя
У апошнія гады праведзены рамонт: сцены афарбаваны звонку і ўнутры, дах накрыты ацынкаванай бляхай, рэстаўрыраваны іканастас.
Чусавая
Гідраграфія
Рака бярэ пачатак на ўсходніх схілах Уральскага хрыбта ў Азіі, перасякае яго і ў асноўным працякае па яго заходніх схілах, у еўрапейскай частцы Расіі, двойчы пераходзячы са Свярдлоўскай вобласці ў Пермскі край.
Свята-Аляксандра-Неўская царква (Верцялішкі)
Архітэктура
Храм уяўляе сабой прамавугольны ў плане асноўны аб’ём накрыты двухсхільным дахам. Галоўны фасад аформлены шасцікалонным порцікам з трохвугольным франтонам над ім. Стылявую цэласнасць кампазіцыі парушае ўзведзеная пазней над фасадам драўляная аднаярусная чацверыковая званіца, завершаная васьмігранным шатром з цыбулепадобнай галоўкай. Плоскасныя сцены храма прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, дэкарыраванымі прафіляванымі ліштвамі і сандрыкамі, акантаваны прафіляваным карнізам і цягай. Алтарная сцяна прарэзана па цэнтры арачным аконным праёмам і бакавым уваходам у рызніцу, якія вылучаюць з прасторы залы апсіду, адмежаваную драўляным іканастасам.
Чусавая
Гідраграфія
Выток Чусавой ідзе ад возера Вялікага Чусаўскога і знаходзіцца ў балоцістай мясцовасці на поўначы Чалябінскай вобласці. У верхнім цячэнні каля 150 км рака цячэ па ўсходняму схілу Уральскіх гор. Шырыня рэчышча складае 10-13 м.
Свята-Аляксандра-Неўская царква (Верцялішкі)
Архітэктура
У інтэр'еры ёсць абразы XIX ст. Адзін з іх «Прарок Ілья» падаравалі храму жыхары в. Рыдзялі Ілья і Наталля Главацкія ў 1893 г. Каля царквы знаходзіцца мураваны помнік на месцы пахавання ў 1891 г. святара Івана Пятровіча Гашуніна.
Чусавая
Гідраграфія
У сярэднім цячэнні даліна ракі звужаецца, схілы часта маюць каньёнападобны характар. Прарэзаўшы Перадуральскі краявы прагіб, Чусавая ўтварыла глыбокую даліну сярод асадачных парод палеазоя. У гэтых месцах скалы узвышаюцца над паверхняй вады на 10-115 м, а цячэнне ракі мае ярка выражаны горны характар. Шырыня рэчышча — 120-140 м.
У ніжнім цячэнні пасля выхаду з Уральскіх гор (пасля г. Чусавы рака прымае тыпічна раўнінны характар. Хуткасць цячэння запавольваецца, рэчышча месцамі пашыраецца да 300 м, раку абрамляюць заліўныя лугі, балоты, лісцевыя і мяшаныя лясы.
Асноўныя прытокі
Справа: Вялікі Шышым, Сулём, Мяжавая Качка, Сярэбраная, Сылвіца, Койва, Усьва. Злева: Рэўда, Качка, Лысьва.
На рацэ
Гарады: Рэўда, Першаўральск, Чусавы.
Гарадскія пасёлкі: Білімбай, Старавуткінск.
Гаспадарчае выкарыстанне
Ваўчыхінскае вадасховішча на рацэ Чусавой забяспечвае вадой г. Екацярынбург. У басейне ракі маюцца шматлікія радовішчы карысных выкапняў: жалезная і хромавая руда, золата, плаціна, каменны вугаль. У ніжнім цячэнні (ад г. Чусавы) рака з'яўляецца судаходнай, але не мае вялікага транспартнага значэння.
Рудаміны-Дусяцкія
Рудаміны, Рудаміны-Дусяцкія — шляхецкі род у Вялікім Княстве Літоўскім. Карыстаўся гербам «Трубы».
Гісторыя
Род вядомы з XVI стагоддзя. Родапачынальнікам лічыцца купец Андрэй Мікалай Рудаміна, радца віленскі ў 1521, які валодаў землямі ў Рудамінскай воласці недалёка ад Вільні (падараваны вялікім князем Аляксандрам). У 1576 Мацей Рудаміна атрымаў шляхецтва, Мікалай Радзівіл Руды прыняў яго з родам да сябе ў гербавае братэрства (род атрымаў герб «Трубы»). У 1585 Мацей купіў маёнтак Дусяты, ад якога род пачаў пісацца Рудамінамі-Дусяцкімі.
Прадстаўнікі рода валодалі Дусятамі, Відзішкамі ў Вількамірскім павеце, Лучаем, Камаямі, Граўжышкамі, Гняздзілавічамі, Вольберавічамі, Дудамі, Даўгінавам, Мільчай у Ашмянскім павеце, Дукштамі ў Браслаўскім павеце, Муснікамі ў Віленскім павеце, Палонкай, Сваятычамі ў Новагародскім павеце і іншымі маёнткамі. У 17-18 стагоддзях займалі пасады пераважна ў Браслаўскім павеце, траплялі ў Сенат Рэчы Паспалітай.
Вазелін
Вазелін (vaseline) — прадукт перапрацоўкі нафты, аднастайная мазепадобная маса, сумесь цяжкага нафтавага алею і некаторых цвёрдых вуглевадародаў (парафін, цэрэзін, петралатум). Вазелін атрымліваюць расплаўленнем цвёрдых вуглевадародаў (15—20 %) альбо іх сумесяў у нафтавым алеі з наступнай ачысткай гэтай сумесі сернай кіслатой і адбельвальнай глінай.
Ужыванне
Ужываюць вазелін для насычэння паперы і тканін у электратэхнічнай прамысловасці, для атрымання пластычных змазак, устойлівых да дзеяння моцных акісляльнікаў, для абароны металаў ад карозіі, у якасці слабільнага сродку ў медыцыне, ужываюць для змазвання наканечніка клізмы, як кампанент касметычных крэмаў у касметыцы. Вазеліны ўжываюцца ў якасці тлушчавай асновы ў некаторых аблушчваючых і іншых крэмах і самастойна (вазелін, борны вазелін, крэмы для масажу).
Суфанувонг
Прынц Суфанувонг (лаос. ເຈົ້າ ສຸ ພານ ນະ ວົງ, 13 ліпеня 1909, Луангпхабанг — 9 студзеня 1995, В’енцьян) — палітычны і дзяржаўны дзеяч Каралеўства Луангпхабанг і Каралеўства Лаос, адзін з лідараў барацьбы за незалежнасць краіны ў 1945—1954 гадах, старшыня Патрыятычнага фронту Лаоса з 1956 года, прэзідэнт Лаоса з снежня 1975 па жнівень 1991 года (выконваў абавязкі да 31 кастрычніка 1986 года). Першы прэзідэнт Лаоскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі.
IC 1170
IC 1170 — галактыка тыпу E-S0 (еліптична спіральна галактыка) у сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Вуліца Чкалава (Брэст)
Вуліца Чкалава (улица Чкалова) — вуліца ў Ленінскім раёне Брэста.
Размяшчэнне
Арыентавана з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Размешчана паміж вуліцамі Леванеўскага і Энгельса. Пачынаецца ў глыбіні квартала, за будынкамі Брэсцкага аблвыканкама і банка, з паўночнага захаду прымыкае вуліца Камуністычная, перасякае вуліцу Крупскай і завяршаецца скрыжаваннем з вуліцай Чапаева. Даўжыня вуліцы складае каля 390 м.
Вазапрэсін
Вазапрэсін, таксама Антыдыўрэтычны гармон (АДГ) — гармон гіпаталамуса, які назапашваецца ў задняй долі гіпофізу (у нейрагіпофізе) і адтуль сакрэтуюцца ў кроў. Сакрэцыя павялічваецца пры павышэнні осмалярнасці плазмы крыві і пры памяншэнні аб'ёму пазаклеткавай вадкасці. Вазапрэсін павялічвае рэабсорбцыю вады ныркай, такім чынам падвышаючы канцэнтрацыю мачы і памяншаючы яе аб'ём. Мае таксама шэраг эфектаў на крывяносныя сасуды і галаўны мозг.
Ландшафт тэорыі струн
Ідэя ландшафту тэорыі струн была прапанавана Леанардам Саскіндам для апісання канкрэтнай рэалізацыі антропнага прынцыпу, які складаецца ў тым, што фундаментальныя фізічныя канстанты маюць пэўныя значэння не па нейкіх фізічных прычынах, а таму, што гэтыя значэнні неабходныя для існавання жыцця на Зямлі, у тым ліку разумных назіральнікаў, якія вымяраюць гэтыя значэння.
На думку крытыкаў тэорыі струн, напрыклад, Лі Смоліна і Дэвіда Гроса, праблема ландшафту выводзіць тэорыю струн з рамак навуковасці, так як яна становіцца няфальсіфікаванай: кожнаму ілжываму вакууму адпавядае свая нізкаэнергетычная — назіраная — фізіка, а выбар сярод іх варыянту, які супадае з вядомай Стандартнай мадэллю і з назіраным значэннем касмалагічнай пастаяннай, аказваецца, імаверна, NP-поўнай задачай, гэта значыць не можа быць здзейснены больш эфектыўна, чым поўным пераборам ўсіх наяўных магчымасцей, што цяпер уяўляецца немагчымым.
Клімент XIII
Клімент XIII (лац: Clemens PP. XIII) (свецкае імя: Карла дэла Торэ дзі Рэцоніка Carlo della Torre di Rezzonico) (7 сакавіка 1693 — 2 лютага 1769) — Папа Рымскі з 6 ліпеня 1758 да 2 лютага 1769.
Біяграфія
Карла Рэцоніка нарадзіўся ў Венецыі, вучыўся ў Падуі, працаваў у Рымскай курыі. Клімент XII узвёў яго ў кардынальскую годнасць. Бенедыкт XIV прызначыў біскупам Падуі.
Мглё
Мглё (, Мглё) — вёска ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Усяжскага сельсавета.
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Юр’еўскага сельсавета.
Гуальда
Гуальда (Gualdo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мачэрата.
Насельніцтва складае 909 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 41 чал./км². Займае плошчу 22 км². Паштовы індэкс — 62020. Тэлефонны код — 0733.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Сакаліўшчына (Ягатынскі раён)
Сакаліўшчына (Соколі́вщина) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Сяргеева (Пачынкаўскі раён)
Сяргеева (Сергеево) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Ленінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сяргеева абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Да 1929 года ў складзе Ельнінскага павета Смаленскай губерні.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Фронт аклюзіі
Фронт аклюзіі — метэаралагічная з'ява, пры якой халодны фронт выцясняе з зямной павехні ў больш высокія слаі цёплыя паветраныя масы. Пры гэтым назіраецца змена цыклона антыцыклонам.
Зубрава
Зу́брава (, Зуброво) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета.
Суфікс
Суфікс (ад Suffixus «прымацаваны») у лінгвістыцы — марфема, змяняемая частка слова, размешчаная звычайна пасля кораня. Служыць для ўтварэння новых слоў або іх несінтаксічных форм (у адрозненне ад канчатка).
Камень Паморскі (гміна)
Ка́мень Памо́рскі (Kamień Pomorski) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Каменьскага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Камені Паморскім. Плошча гміны складае 208,57 км². Станам на 2005 год у гміне Камень Паморскі пражывалі 14,496 чалавек, шчыльнасць — 69,5 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 22 салецтвы.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 39 населеных пунктаў.
Агульнае землязнаўства
Агульнае землязна́ўства — раздзел геаграфічнай навукі, які вывучае найбольш агульныя заканамернасці і ўласцівасці геаграфічнай абалонкі Зямлі. Вядомы географ А. Г. Ісачэнка лічыць гэты тэрмін не зусім карэктным і прапануе замест яго тэрмін агульная фізічная геаграфія.
Хургада
Хургада (الغردقة, Hurghada) — горад у Егіпце і турыстычны цэнтр на Чырвоным моры.
Размешчаны на заходнім узбярэжжы Чырвонага мора, на 500 км паўднёвы ўсход ад Каіра. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам адной з 26 егіпецкіх правінцый — правінцыі Чырвонага мора. Колькасць насельніцтва горада складае 86791 чалавек (2006 год).
Станчыкі (Пастаўскі раён)
Станчыкі́ (, Станчики) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Лынтупскага сельсавета.
Сатныкіўка
Сатныкіўка (Сотникі́вка) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Металург (прыпыначны пункт, Быхаўскі раён)
Металу́рг (, Металлург)  — прыпыначны пункт Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Размешчаны за 0,9 км на паўночны захад ад вёскі Бароўка; на лініі Магілёў I — Жлобін, паміж прыпыначным пунктам Тэкстыльшчык і станцыяй Барсукі.
Павел Вадзімавіч Селівёрстаў
Павел Вадзімавіч Селівёрстаў (нар. ) — беларускі лёгкаатлет. Спецыялізуецца ў скачках ў вышыню. Майстар спорту Беларусі.
Дасягненні
Пераможац Кубка Беларусі 2016 года ў скачках у вышыню з вынікам 2,26 м.
Пераможац Міжнароднага турніра 2016 года ў скачках у вышыню з вынікам 2,30 м.
IC 1171
IC 1171 — галактыка тыпу * (зорка) у сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Mercedes-Benz W31
Mercedes-Benz G4 (W31) — трохвосевы пазадарожнік Mercedes-Benz. Выпускаўся з 1934 па 1939 гады.
Аўтамабіль ствараўся як цяжкі армейскі пазадарожнік, але з-за складанай канструкцыі і дарагоўлі, рэйхсвер амаль адразу адмовіўся ад яго. Аднак G4 спадабаўся рэйхсканцылярыі і стаў выкарыстоўвацца нацысцкімі кіраўнікамі для паездак на манеўры, а пачынаючы з 1938 года — для выездаў у прыфрантавыя раёны і ўступлення ў зрынутыя еўрапейскія сталіцы. Пасля забойства гаўляйтэра Пратэктарата Багеміі і Маравіі Райнгарда Гайдрыха большасць пазадарожнікаў атрымалі браняваныя кузавы і кулетрывалыя покрыўкі. Некалькі машын выкарыстоўвалі ў якасці перасоўных радыёстанцый, якія абслугоўвалі Гітлера ў яго рэзідэнцыях у Альпах, Берхтасхадэне і пад Вінніцай.
Выпуск
Толькі тры з 57 выпушчаных Mercedes-Benz G4 дайшлі да нашага часу ў абсалютна аўтэнтычным выглядзе. Адзін з гэтых аўтамабіляў (шасі № 440881, 1939 года выпуску) належаў іспанскаму дыктатару Франсіска Франка. Яшчэ адна машына (шасі № 440875) трапіла да французскага рэстаўратара Андрэ Лякока, а праз яго — да амерыканскага калекцыянера. Трэці аўтамабіль (шасі №406528) патрапіў у ЗША ў пасляваенныя гады і доўгі час выстаўляўся ў Imperial Palace Museum.
Чацвёрты вядомы аўтамабіль (шасі №406530) выстаўляецца ў Музеі аўтамабіляў і тэхнікі ў Зінсхайме (Auto und Technik Museum Sinsheim). Ён не лічыцца аўтэнтычным, паколькі ў свой час быў перабудаваны ў пажарную машыну, а пасля адноўлены нанава.
Ваі (народ)
Ваі — народ, які жыве на ўзбярэжжы Заходняй Афрыкі, у Ліберыі і Сьера-Леонэ, а таксама ў Гвінеі. Агульная колькасць - каля 1 млн. чалавек. Размаўляюць на мове ваі сям'і мандэ, якая ўключаецца ў нігера-кангалезскую макрасям'ю. Асноўны традыцыйны занятак - ручное падсечна-агнявое земляробства. Развіта адходніцтва, ткацтва, ганчарства, кавальства, ювелірныя рамёствы. Для традыцыйнай сацыяльнай арганізацыі былі ўласцівы вялікія сем'і, патрылінейныя радавыя групы, патрылакальны шлюб. Традыцыйныя формы сацыяльна-палітычнай арганізацыі былі прадстаўлены павадырствамі, таемнымі мужчынскімі і жаночымі саюзамi; асабліва важную ролю граў таемны мужчынскі саюз Пора-Бэлі з характэрнымі для яго жорсткімі абрадамі ініцыяцыі і строгай іерархіяй. У сярэдзіне XIX стагоддзя падвергліся ісламізацыі, што прывяло да памяншэння ролі гэтага мужчынскага саюза. У XIX стагоддзі стварылі ўласнае сілабічнае пісьмо, на якім існуе арыгінальная рукапісная літаратура.
Літаратура
Raymond J. Smyke: The First African Diplomat. Momolu Massaquoi (1870-1938). Xlibris, Philadelphia 2004, ISBN 1-4134-4580-2, S. 384.
Перавоз (Расонскі раён)
Пераво́з (, Перевоз) — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснапольскага сельсавета.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1943 года, падчас нямецкай антыпартызанскай аперацыі «Генрых», каля вёскі сустрэліся разведчыкі партызанскага атрада К. Я. Варашылава Расонскай партызанскай брыгады сустрэліся з разведчыкамі 119-й стралковай дывізіі 4-й Ударнай арміі СССР. 5 лістапада вёска была вызвалена 119-й стралковай дывізіяй.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Заборскага сельсавета.
Лігатура (злучэнне літар)
Лігату́ра (ligatura — сувязь) — знак любой сістэмы пісьма ці фанетычнай транскрыпцыі, утвораны шляхам злучэння дзвюх і больш графем, напрыклад: дацк., ісл., нарв., асяц. æ; ням. ß.
Па частках, якія не зліліся (часам могуць змяняць сваю форму), звычайна можна бачыць, якія літары ўваходзяць у склад лігатуры. У некаторых сістэмах пісьма лігатуры многіх літарных спалучэнняў увайшлі ва ўсеагульны ўжытак, з’яўляючыся як бы складанымі літарнымі знакамі для адлюстравання пэўных гукавых комплексаў.
Лігатуры шырока выкарыстоўваліся ў Сярэднявеччы як спосаб паскарэння пісьма і эканоміі месца. Лігатуры з’явіліся ў ручным наборы адразу ж з яго вынаходствам, калі нямецкі першадрукар Іаган Гутэнберг для дасягнення роўнасці радка і падабенства яго з рукапісным, выкарыстаў у сваёй 42-маленькай Бібліі лігатуры і розныя варыяцыі адных і тых жа знакаў (напрыклад, тры варыянты літары «а»: вузкая, звычайная і шырокая). Пазней лігатуры выкарыстоўваліся пры кнігадрукаванні, напрыклад для лацінскіх знакаў f і i з апрашамі такімі ж, як і паміж іншымі літарамі, выкарыстоўваўся знак ﬁ, з-за таго, што выкарыстанне звычайных літар было немагчыма (з-за сутыкнення кропак і накладанне літар адна на адну). Гэты метад выкарыстоўваўся даволі доўга ў ручным наборы, але практычна знік пры з’яўленні лінатыпа і манатыпа, таму што ў іх матрыцах не хапала месцаў для лігатур. Па тых жа прычынах лігатуры адсутнічалі ў першых лічбавых шрыфтах, з-за абмежавання колькасці гліфаў 256-ю, і калі падстаўляліся ў набор, то або ўручную, або апаратна ў праграме вёрсткі. Актыўна сталі выкарыстоўвацца са з’яўленнем шрыфтоў фармату OpenType, дзе колькасць магчымых гліфаў пашырылася да 64 тысяч, а рознага роду замены могуць прапісвацца на якой-небудзь мове праграмавання.
У той жа час лігатуры нярэдка ўжываліся для ўпрыгожвання і арнаменталізацыі тэкстаў, напрыклад, у вязі.
У наш час многія лігатуры можна сустрэць толькі ў гістарычных крыніцах (напрыклад, у аўтэнтычным перавыданні «Слова пра паход Ігараў») ці ў тых мовах, дзе яны фактычна набылі статус самастойных літар (французскай, нарвежскай, нідэрландскай, армянскай і многіх іншых).
У арабскім пісьме выкарыстоўваюць лігатуру Лям-аліф. Да тыпаў пісьма са шматлікімі лігатурамі адносяцца індыйскае пісьмо дэванагары і вуглаватая (харвацкая) глаголіца.
У кітайскай мове ў якасці лігатур выкарыстоўваюцца словазлучэнні, аб’яднаныя ў адзін іерогліф.
Некаторыя лігатуры фактычна ператварыліся ў лагаграмы, напрыклад, амперсанд (&, з et), які выкарыстоўваецца ў многіх еўрапейскіх мовах у значэнні саюза «і» ў незалежнасці ад рэальнага вымаўлення слова.
Радзей лігатурамі называюць дыграфы, трыграфы і тэтраграфы, гэта значыць абазначэнне адной фанемы дзвюма, трыма ці чатырма графемамі, напрыклад, sz, cz, tsch.
Калі лігатура выкарыстоўваецца доўгі час, яе эвалюцыя працягваецца. У прыватнасці, магчымы пераход лігатуры ў спецыяльны сімвал. Да такіх знакаў адносіцца сімвал «@», меркавана ўтвораны з англійскай прыназоўніка «at».
Сулыміўка
Сулыміўка (Сулимі́вка) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Праломнік
Прало́мнік (Androsace) — род кветкавых раслін сямейства.
Батанічнае апісанне
Аднагадовыя і шматгадовыя нізкарослыя травяністыя расліны, часам паўкусты. Утвараюць падушкападобныя дзярніны. Часам ксерафіты. Лісце ў прыкаранёвай разетцы, лінейнае, ланцэтнае, авальнае, эліптычнае. Кветкі дробныя, сабраныя ў парасонападобныя суквецці, зрэдку адзіночныя. Колер кветак белы, светла-жоўты, ружовы, ружова-пурпуровы. Плод — каробачка.
Арэал
Налічвае каля 100 відаў (170 відаў ), пашыраных на тэрыторыі Еўразіі (на Каўказе, ў Сярэдняй Азіі, Кітаі, Заходняй Еўропе ) і Паўночнай Амерыкі.
Значэнне
Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.
Леанід Віктаравіч Глухоўскі
Біяграфія
Нарадзіўся 6 лістапада 1961 года ў горадзе Чарджоу (Туркменістан).
10 снежня 1995 года абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь трынаццатага склікання па Гомельскай-Палескай выбарчай акрузе № 81.
У 1997—1999 гадах — намеснік начальніка следчага камітэта Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь. З 1999 года — намеснік міністра ўнутраных спраў — старшыня Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь, узначальвае міжведамасную камісію па звароце банкаўскіх крэдытаў, па праверцы ўзаемазалікаў за энергарэсурсы, праводжаных суб’ектамі гаспадарання на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.
У 2000 годзе абраны дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь II склікання ад Гомельскай-Прамысловай выбарчай акругі № 37, член Камісіі па заканадаўстве (1996—2000), Камісіі па грашова-крэдытнай палітыцы і банкаўскай дзейнасці (з 2000).
13 лютага 2004 года ўказам прэзідэнта № 82 прызначаны намеснікам міністра ўнутраных спраў — начальнікам галоўнага ўпраўлення папярэдняга расследавання.
6 студзеня 2005 года ўказам прэзідэнта № 7 прыпыненая служба ў органах унутраных спраў у сувязі з абраннем яго дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі (месца заняў Сяргей Гурэеў).
Член дэпутацкай групы «Сябры Балгарыі».
Апынуўся замешчаны ў гучным карупцыйным скандале, звязаным з незаконным вылучэннем зямельных участкаў у Мінскім раёне.
Чыны і званні
Палкоўнік міліцыі.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам «За службу Радзіме» III ступені, шасцю медалямі.
Сям’я
Жанаты, мае двух сыноў.
Супоіўка
Супоіўка (Супо́ївка) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Пясочнае (возера)
Пясо́чнае возера — бяссцёкавае возера ў Беларусі, у Чэрвеньскім раёне Мінскай вобласці ў басейне ракі Уша, за 30 км на паўночны ўсход ад горада Чэрвень, за 2,5 км на захад ад вёскі Рэчкі.
Плошча паверхні возера 0,24 км². Даўжыня 0,7 км, найбольшая шырыня 0,48 км. Найбольшая глыбіня 3,1 м, сярэдняя — 1,8 м. Даўжыня берагавой лініі 1,86 км. Аб’ём вады ў возеры 0,43 млн м³.
Катлавіна возера знаходзіцца ў забалочаным паніжэнні. Схілы катлавіны невыразныя. У паўднёвай частцы возера вышыня схілаў катлавіны дасягае 10 метраў. Берагі забалочаныя, на поўдні возера пясчаныя. Берагавая лінія слабазвілістая.
Возера бяссцёкавае. Упадаюць ручаі і меліярацыйныя каналы.
Віктар Аркадзевіч Міхадзюк
Віктар Аркадзевіч Міхадзюк (нар., в. Халькі, Асіповіцкі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі палітык.
Біяграфія
Быў дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання (1995—1996), уваходзіў у склад Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання.
Займаў пасаду намесніка старшыні канцэрна «Белдзяржхарчпрам». Пазней працаваў дырэктарам РЦАП коннага спорту і конегадоўлі.
IC 1173
IC 1173 — галактыка тыпу SBc у сузор’і Геркулес.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Станькава (Пачынкаўскі раён)
Станькава (Станьково) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Ленінскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Станькава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Да 1929 года ў складзе Ельнінскага павета Смаленскай губерні.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Геаграфія
Праз вёску праходзіць аўтадарога.
Прудзішча (Смалявіцкі раён)
Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Юр’еўскага сельсавета.
Алэксандрыўка (Ракытніўскі раён)
Алэксандрыўка (Олекса́ндрівка) — вёска ў Ракытніўскім раёне Ровенскай вобласці Украіны.
Вірусы мазаікі
Вірусы мазаікі — вірусы раслін, якія шкодзяць лісцю і вызываюць яго плямістасць. Гэта паняцце аб’ядноўвае вірусы розных таксонаў.
На сакавік 2019 да гэтых вірусаў адносяць такія віды :
Таццяна Іосіфаўна Сядляр
Таццяна Іосіфаўна Сядляр (нар. ) — беларуская лёгкаатлетка. Спецыялізуецца ў бегу на сярэднія дыстанцыі. Майстар спорту Беларусі.
SOLID (аб’ектна-арыентаванае праграмаванне)
SOLID (скарачэнне ад Single responsibility, Open-closed, Liskov substitution, Interface segregation і Dependency inversion) у праграмаванні — мнеманічны акронім, уведзены Майклам Фэзерсам для першых пяці прынцыпаў, названых Робертам Марцінам у пачатку 2000-х, якія азначалі пяць асноўных прынцыпаў аб’ектна-арыентаванага праграмавання і праектавання.
Апісанне
Выкарыстанне ў сукупнасці даных прынцыпаў дазваляе павысіць верагоднасць таго, што праграміст створыць сістэму, якую будзе лёгка падтрымліваць і пашыраць на працягу доўгага часу. Прынцыпы SOLID — гэта дапаможнікі, якія могуць ужывацца падчас работы над праграмным забеспячэннем для выдалення «кода з пахам», прадпісваючы праграмісту выконваць рэфактарынг зыходнага кода, пакуль той не стане разборліва напісаным і пашыраным. Гэта частка агульнай стратэгіі гнуткай і.
Прынцыпы
Пазбавіцца «ад прыкмет дрэннага праекта» дапамагаюць наступныя пяць прынцыпаў SOLID:
Трубіўшчына
Трубіўшчына (Трубі́вщина) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Джэймс Уотсан Кронін
Джэймс Уотсан Кронін (анг. James Watson Cronin; 29 верасня 1931, Чыкага, ЗША — 25 жніўня 2016, Сент-Пол, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1980), сумесна з Валам Логсдэнам Фічам, «за адкрыццё парушэнняў фундаментальных прынцыпаў сіметрыі ў распадзе нейтральных K-мезонаў».
Біяграфія
Нарадзіўся 29 верасня 1931 года ў Чыкага (ЗША). У 1951 годзе скончыў Паўднёвы метадысцкі ўніверсітэт і працягнуў адукацыю ў Чыкагскім універсітэце, дзе ў 1955 г. атрымаў ступень доктара філасофіі. Пасля гэтага ён працаваў у Брукхэвенскай нацыянальнай лабараторыі. З 1958 г. па 1971 г. працаваў у Прынстанскім універсітэце, пасля чаго стаў прафесарам у Чыкагскім універсітэце.
Усама бін Ладэн
Усама бін Ладэн (у іншай транскрыпцыі Асама бен Ладэн; поўнае імя Усама бін Мухамад бін Авад бін Ладзін; араб. أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Usāmah bin Muhammad bin `Awad bin Lādin) (нар. мяркуема 10 сакавіка 1957, Джыда альбо Эр-Рыяд, Саудаўская Аравія — 2 мая 2011, Абатабад, Пакістан) — лідар ісламскай тэрарыстычнай арганізацыі «Аль-Каіда». Прызнаны тэрарыстам № 1 у ЗША і іншых краінах. Аднак у верасні 2010 года саступіў званне «тэрарыста № 1» Анвар аль-Аўлакі ў ЗША. За прадастаўленне інфармацыі, якая прывяла б да злова бен Ладэна, урад ЗША прапаноўваў узнагароду ў $ 50 млн. (з іх 48 млн. — ФБР, і 2 млн. — ALPA і Air Transport Association).
Джэймс Уотсан Кронін
Біяграфія
Кронін працаваў над распадам гіперонаў і вытворчасцю мюонаў. Ён вызначыў поўнае эфектыўнае сячэнне рассеяння піонаў на пратоны і ўдасканаліў іскравыя камеру, якую ён першым з фізікаў пачаў ужываць для рэгістрацыі часціц па фатаграфіях іскраў.
Да самай смерці працаваў у галіне фізікі элементарных часціц над эфектам Кроніна.
Зяняпішы
Зяня́пішы (, Зеняпиши) — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета.
Піва Беларусі
У цяперашні момант піва ў Беларусі выпускаецца сям’ю піўзаводамі. Найбуйнейшы вытворца — дзяржаўная кампанія «Крыніца» (Мінск), якая ў 2008 годзе забяспечыла 38 % нацыянальнай вытворчасці піва. Таксама трывалыя пазіцыі на беларускім рынку займаюць кампаніі «Аліварыя» (Мінск, уладальнік дацкая Carlsberg), «Лідскае піва» (Ліда, уладальнік фінская Olvi) і «Бабруйскі бровар» (Бабруйск і Рэчыца, сумеснае кіраванне нідэрландскай Heineken і міжнароднай Oasis).
Кампаніі «Дзвінскі бровар» (Віцебск) і «Полацкае піва» (Полацк) займаюць малую долю рынку, а кампанія «Брэсцкае піва» (Брэст) з 2014 года прызнана банкрутам, знаходзіцца ў стадыі санацыі і выстаўлена на аўкцыён.
Асаблівасці беларускага рынку піва — гэта параўнальна вялікая доля піва, якая рэалізуецца ў ПЭТ-ўпакоўцы, і значны аб’ём імпартнай прадукцыі (каля 20 % рынку; прысутнасць на рынку пастаянна нарошчваюць асноўныя гульцы — Heineken, Carlsberg, Olvi). Таксама — досыць нізкая крэпасць піва (ад 4 да 5 %, толькі некаторыя гатункі (напр. «Стары замак» Лідскага завода) маюць крэпасць каля 6 %).
Гісторыя
У даўніну піваварня (як і вінакурня) па-беларуску называлася бровар, а півавар броварам. У музеі пад адкрытым небам «Дудуткі», што недалёка ад Мінска, знаходзіцца адзіны бровар, для якога зроблена выключэнне ў дзяржаўнай манаполіі на выраб алкаголю.
Аб’ёмы вытворчасці
У 2016 годзе больш за палову піва 23,8 млн дал было выраблена ў Мінску (Крыніца, Аліварыя), 10 млн дал у Гродзенскай вобласці (Лідскае піва), 6 млн дал у Магілёўскай вобласці (Бабруйскі бровар), 2,8 млн дал у Брэсцкай вобласці (Брэсцкае піва).
Каменьск (гміна)
Ка́меньск (Kamieńsk) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Радамшчанскага павета Лодзьскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Каменьску. Плошча гміны складае 95,81 км². Станам на 2010 год у гміне Каменьск пражывалі 6070 чалавек, шчыльнасць — 63 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 12 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 28 населеных пунктаў.
Сельнікі
Се́льнікі (, Сельники) — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснапольскага сельсавета.
Рад (адзінка вымярэння)
Рад (rad, скарочанае ад radiation absorbed dose — паглынутая доза выпрамянення) — пазасістэмная адзінка вымярэння паглынутай дозы выпрамянення.
1 рад роўны паглынутай дозе выпрамянення, пры якой 1 кілаграм апрамененага рэчыва паглынае энергію 0,01 Дж.
Спасылкі
Dosis absorbida
Чабатовічы
Чабато́вічы (, Чеботовичи) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Чабатовіцкага сельсавета.
Знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Буда-Кашалёва, за 49 км ад Гомеля, каля ракі Крапіўня (Зыбіна).
Паўль Флемінг
Паўль Флемінг (Paul Fleming;, Гартэнштайн, Германія — ) — нямецкі паэт; прадстаўнік першай сілезскай школы паэтаў.
Біяграфія
3 1626 вывучаў філасофію і медыцыну ў Лейпцыгскім універсітэце. Пры жыцці друкаваліся толькі вершы на лацінскай мове (зборнік 1631) — пераважна любоўная лірыка ў форме санета, дзе за эталон узяты Петрарка, але з узмоцненай пачуццёвасцю і геданізмам. Лепшыя творы напісаны на нямецкай мове (зборнік «Нямецкія вершы», выд. 1641) і прысвечаны лёсу айчыны ў час Трыццацігадовай вайны, праблеме часу і адказнасці чалавека перад часам і сабой. Стыль П. Флемінга адметны лапідарнасцю слова, філасофскай глыбінёй і эмацыянальнасцю, пластычнасцю і эмблематычнасцю. Уражанні ад падарожжа ў Расію ў 1633—39 перадаў у шэрагу санетаў, а таксама ў ідыліі з жыцця наўгародскага селяніна.
Ен Пірс
Ен Пірс (Iain Pears) — брытанскі мастацтвазнаўца, пісьменнік і журналіст.
Біяграфія
Пірс нарадзіўся ў 1955 годзе, атрымаў адукацыю ў Уодем Каледжы Оксфардскага ўніверсітэта (Wadham College) і ў Вулфсон-Каледжы (Wolfson College).
Да таго, як пачаць пісаць кнігі, Ен Пірс працаваў рэпарцёрам на Бі-Бі-Сі (BBC), Чацвёртым Канале (Вялікабрытанія) і на Другім канале Германскага тэлебачання (ZDF - Zweites Deutsches Fernsehen), а таксама карэспандэнтам агенцтва Рэйтар у Італіі, Францыі, Вялікабрытаніі і ЗША (у перыяд з 1982 па 1990 год). Міжнароднае прызнанне атрымаў пасля апублікавання «рамана-расследавання» An Instance of the Fingerpost (1998), які быў перакладзены на 18 моў. Ен Пірс жанаты, мае сына; жыве ў Оксфардзе.
Бібліяграфія
Серыя кніг апісвае прыгоды мастацтвазнаўцы Джонатана Аргайла (Jonathan Argyll) і двух прадстаўнікоў Нацыянальнага ўпраўлення па барацьбе з крадзяжамі твораў мастацтва - аддзялення італьянскай паліцыі (г. Рым): Флавіі дзі Стэфана (Flavia di Stefano) і генерала Батанда (general Bottando).
Іншыя кнігі
Царква ў гонар Раства Хрыстова (Вялікае Малешава)
Царква ў гонар Раства Хрыстова — мураваны праваслаўны храм у в. Вялікае Малешава Столінскага раёна Брэсцкай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.
Гісторыя
Пабудавана ў канцы XX стагоддзя на месцы драўлянага храма 1792 года.
Архітэктура
Пабудавана з цэглы. Будынак збудаваны паўтараючы пяпярэдні храм. Складаецца з 4-часткавай кампазіцыі: 3-ярусная званіца (васьмярык на 2 чацверыках), трапезная, крыжападобная малітоўная зала, апсіда. Шацёр званіцы і 8-гранны светлавы барабан малітоўнай залы завершаны цыбулепадобнымі галоўкамі. Уваход адзначаны 2-слуповым ганкам пад 2-схільным пакрыццём.
Кіргізская мова
Кіргізская мова, або кыргызская мова (кыргыз тили, кыргызча, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) — дзяржаўная мова Кыргызстана, адна з цюркскіх моў (кыпчакская група). На кіргізскай мове гавораць каля 4,5 млн чалавек, большая іх частка жыве ў Кыргызстане і этнічныя кіргізы. Пісьменнасць да 1928 года ў СССР і па цяперашні час у Кітаі — арабскі алфавіт. З 1928 па 1940 год ўжываўся лацінскі алфавіт. Сучасная пісьменнасць — на аснове кірыліцы.
Цяпер руская асноўная мова ў буйных гарадах, такіх як Бішкек, кіргізская здае пазіцыі, асабліва сярод моладзі.
Эмоцыя
Эмоцыя (ад Motio — рух, Emoveo — узрушваю, хвалюю) — эмацыйны працэс сярэдняй працягласці, які адлюстроўвае суб'ектыўныя ацэначныя адносіны да існуючых або магчымых сітуацый. Эмоцыі адрозніваюць ад афектаў, пачуццяў і настрояў.
Пад эмоцыямі разумеюць працяглыя ў часе працэсы ўнутранай рэгуляцыі дзейнасці чалавека або жывёл, якія адлюстроўваюць сэнс (значэнне для працэсу яго жыццядзейнасці), які мае існыя ці магчымыя ў яго жыцці сітуацыі. У чалавека эмоцыі спараджаюць перажыванні задавальнення, незадавальнення, страху, нясмеласці і г.д., якія граюць ролю арыентавальных суб'ектыўных сігналаў. Спосабаў ацаніць наяўнасць суб'ектыўных перажыванняў (у выглядзе таго, што яны суб'ектыўныя) у жывёл навуковымі метадамі пакуль не знойдзена.
Эмоцыі эвалюцыйна развіліся з прасцейшых прыроджаных эмацыйных працэсаў, якія зводзяцца да арганічных, рухальных і сакраторных змен, да значна больш складаных, якія страцілі інстыктыўную аснову працэсаў, маюць выразную прывязку да сітуацыі ў цэлым, гэта значыць выказваюць асабістае ацэначнае стаўленне да наяўных або магчымых сітуацый, да свайго ўдзелу ў іх. У гэтым кантэксце важна разумець, што сама па сабе эмоцыя можа, але не абавязаная такое перажыванне спараджаць, і зводзіцца менавіта да працэсу ўнутранай рэгуляцыі дзейнасці. Да першасных вітальных (звязаных з выжываннем) эмоцыям, успадкаваным чалавекам, адносяцца страх, лютасць, боль і таму падобныя эмоцыі.
Выраз эмоцый мае рысы сацыяльна фарміруецца, які змяняецца, з цягам гісторыі мовы, што можна бачыць з розных этнаграфічных апісанняў. У карысць гэтага погляду кажа таксама, напрыклад, своеасаблівая беднасць мімікі ў сляпых ад нараджэння людзей.
Метады вывучэння
Да метадаў вывучэння эмоцый адносяцца :
Межы паняцця
Спецыялісты праводзяць адрозненне паміж паняццем «эмоцыя» і паняццямі «пачуццё», «афект», «настрой» і «перажыванне».
У адрозненне ад пачуццяў, эмоцыі не маюць аб’ектнай прывязкі: яны ўзнікаюць не па адносінах да каго ці чаго-небудзь, а ў адносінах да сітуацыі ў цэлым. «Мне страшна» — гэта эмоцыя, а «Я баюся гэтага чалавека» — гэта пачуццё.
У адрозненне ад афектаў, эмоцыі могуць практычна не мець знешніх праяў, значна працяглей па часе і слабей па сіле. Акрамя таго, афекты ўспрымаюцца суб’ектам як стану яго «я», а эмоцыі — як стану, якія адбываюцца «у ім». Гэта асабліва прыкметна, калі эмоцыі з’яўляюцца рэакцыяй на афект, напрыклад калі чалавек адчувае страх за сваю будучыню, як рэакцыю на толькі што выпрабаваны выбух гневу (афект).
У адрозненне ад настрояў, эмоцыі могуць мяняцца досыць хутка і працякаць даволі інтэнсіўна.
Не існуе адназначнага меркавання пра тое, ці можна адрозніваць суб’ектыўныя паняцці эмоцый і матывацыі. І. П. Паўлаў часцяком ўжывае гэтыя тэрміны як сінонімы, як і адзін з яго вучняў, Ю. М. Канорскі, аддае, што абедзве гэтыя з’явы рэгулююцца адзінай драйв-сістэмай, якая носіць імя эматыўнай або матывацыйнай. І. С. Берыташвілі мяркуе, што эмацыйнае ўзбуджэнне ляжыць у аснове матывацыйнай дзейнасці (не голад падахвочвае да дзеяння, але эмацыйнае ўзбуджэнне, якое суправаджае яго). П. К. Анохін высунуў падобнае дапушчэнне, згодна з якім адмоўныя эмацыйныя станы мабілізуюць арганізм на задавальненне патрэб, а станоўчыя эмоцыі з’яўляюцца канчатковым падмацоўваемым фактарам. Аднак, іншыя даследчыкі — П. Т. Янг, А. В. Вальдман, П. В. Сіманаў — адрозніваюць гэтыя паняцці. Паводле Янга, эмоцыя не з’яўляецца вынікам унутрыарганізменных змен, якія падахвочваюць да задавальнення патрэбнасці; Сіманаў вылучае эмоцыі як асобны механізм, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі паводзін, а Вальдман лічыць, што эмоцыі выклікаюцца пераважна вонкавымі, у той час як матывы — пераважна ўнутранымі стымуламі; матывацыйнаПыя паводзіны, у адрозненне ад эматыўных, носяць арганізаваны характар; эмоцыі носяць псіхагенную прыроду, у той час як матывацыі — эндагенна-метабалічную, і эмоцыі могуць узнікаць на базе моцнай матывацыі, у тым ліку пры моцных канфліктах пры спробе задаволіць патрэбнасць.
Асаблівасці
Іншая важная асаблівасць — іх здольнасць да абагульнення і камунікацыі (эмоцыі могуць перадавацца паміж людзьмі ці жывёламі), з-за чаго эмацыйны вопыт ўключае ў сябе не толькі індывідуальныя перажыванні, але і эмацыйныя суперажыванні, якія ўзнікаюць у ходзе зносін, успрымання твораў мастацтва і да таго падобнага.
Функцыі
Функцым эмоцый
Валентнасць (тон)
Усе эмоцыі характарызуюцца валентнасцю (або тонам) — гэта значыць могуць быць альбо станоўчымі, альбо адмоўнымі. Колькасць відаў адмоўных эмоцый, выяўляных ў чалавека, у некалькі разоў перавышае колькасць відаў станоўчых эмоцый.
Інтэнсіўнасць
Эмоцыі могуць адрознівацца па інтэнсіўнасці (сіле). Чым мацней эмоцыя, тым мацней яе фізіялагічныя праявы. На інтэнсіўнасць эмоцыі ў кожным канкрэтным выпадку ўплывае, звычайна, вялікая колькасць фактараў. У агульным выглядзе іх уклад дазваляе ацаніць формула Сіманава.
Акрамя таго, інтэнсіўнасць эмоцый можа залежаць ад паўнавартаснасці і функцыянальнай цэласнасці цэнтральнай і вегетатыўнай нервовай сістэмы. Так у хворых з пашкоджаннем спіннога мозгу максімальнае зніжэнне інтэнсіўнасці эмоцый назіраецца пры парушэннях цэласнасці яго шыйных сегментаў.
Стэнічнасць
У залежнасці ад уплыву на актыўнасць эмоцыі падпадзяляюцца на стэнічныя (ад σθένος — сіла) і астэнічныя (ад ἀσθένεια — бяссілле). Стэнічныя эмоцыі падахвочваюць да актыўнай дзейнасці, мабілізуюць сілы чалавека (радасць, энтузіязм і іншыя). Астэнічныя эмоцыі расслабляюць або паралізуюць сілы (туга, сум і іншыя).
Змест
Эмоцыі бываюць рознымі па змесце, адлюстроўваючы розныя аспекты значэння сітуацый, якія выклікалі іх. Вылучаюцца дзясяткі розных эмоцый. Кожны від эмоцыі суправаджаецца спецыфічнай фізіялагічнай рэакцыяй, у сувязі з чым некаторыя навукоўцы ў мінулым вылучалі тэорыі пра тое, што эмоцыі з’яўляюцца следствам фізіялагічных рэакцый (тэорыя Уільяма Джэймса і Карла Ланге — «мы адчуваем смутак, таму што плачам, мы баімся, таму што дрыжым»), што, аднак, было аспрэчана эксперыментальна даследаваннямі В. Кенона, Ч. Шерынгтана і Д. Хеба, прадэманстрыравалі другаснасць вісцаральных праяў ў адносінах да мазгавога псіхічнага стану. На сувязі канкрэтных відаў эмоцый з канкрэтнымі фізіялагічнымі рэакцыямі пабудаваны і працы Пола Экмана.
Фізіялогія
З фізіялагічнага пункту гледжання эмоцыя — актыўны стан сістэмы спецыялізаваных структур мозгу, якое падахвочвае змяніць паводзіны ў бок максімізацыі або мінімізацыі гэтага стану (якая рэгулюе функцыя эмоцый; з чаго вынікае прадстаўленне фізіялагічных механізмаў сілы волі як кіравання сваімі эмоцыямі).
Эмоцыі праяўляюцца як знешнія паводзіны і як перабудова ўнутранай асяроддзя арганізма, якая мае сваёй мэтай адаптацыю арганізма да асяроддзя пражывання. Напрыклад, эмоцыя страху падрыхтоўвае арганізм да «паводзін пазбягання»: актывізуецца арыентыровачны рэфлекс, якая актывуе сістэма мозгу, узмацняецца праца органаў пачуццяў, у кроў вылучаецца адрэналін, узмацняецца праца сардэчнай мышцы, дыхальнай сістэмы, напружваюцца мышцы, запавольваецца праца органаў стрававання, і да таго падобнае. Тое, што мноства фізіялагічных змен, звязаных з эмоцыямі, праяўляюцца ў актывацыі вегетатыўнай нервовай сістэмы, мае важнае прыкладное значэнне: у клінічнай і навукова-даследчай практыцы шырока выкарыстоўваюцца такія яе параметры, як артэрыяльны ціск, пульс, дыханне, рэакцыя зрэнак, стан скурных пакроваў (у тым ліку, элевация валасоў скуры), актыўнасць залоз знешняй сакрэцыі, узровень глюкозы ў крыві. Да таго, як эмоцыі выявяцца ў свядомасці (на ўзроўні кары галаўнога мозгу), інфармацыя ад знешніх рэцэптараў апрацоўваецца на ўзроўні падкорку, гіпаталамуса, гіпакампа, дасягаючы пасавай звіліны. Сістэма гіпаталамуса і міндаліны забяспечваюць рэакцыю арганізма на ўзроўні найпростых, базавых формаў паводзін.
Тужыліў (Ягатынскі раён)
Тужыліў (Тужи́лів) — вёска ў Ягатынскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Эмоцыя
Мімічная зваротная сувязь
Вядома, што не толькі эмоцыі могуць выклікаць міжвольную міміку, але і адвольная міміка ініцыюе з’яўленне эмоцый, гэта значыць прысутнічае зваротная сувязь. Чалавек, які спрабуе адлюстраваць эмоцыю на сваім твары і ў сваім паводзінах, пачынае ў той ці іншай ступені на самай справе яе адчуваць.
Фундаментальныя эмоцыі
З часоў Арыстоцеля налічваюць шэсць асноўных эмоцый: радасць, здзіўленне, смутак, гнеў, страх і агіда.
Кожная фундаментальная эмоцыя мае уласцівыя толькі ёй адаптыўныя функцыі з унікальнымі матывацыйных якасцямі, выключна важнымі для кожнага індывіда і для ўсяго віду.
Эмоцыі называюцца фундаментальнымі, так як кожная з іх мае:
Ні адзін з гэтых кампанентаў не ўтварае эмоцыю самастойна. Цэласная эмоцыя (або поўны эмацыйны працэс) патрабуе ўсіх гэтых трох кампанентаў, хоць у адным з іх — выразнаму комплексе — і працягласць, і інтэнсіўнасць саслабляюцца сацыялізацыяй.
Формула Сіманава
Э= f( П (Іс-Ін) )
дзе Э — эмоцыя, яе ступень, якасць і знак; П — сіла і якасць актуальнай патрэбы; (Іс-Ін) — ацэнка верагоднасці (магчымасці задавальнення патрэбнасці на аснове прыроджанага і онтогенетического вопыту; Ін — інфармацыя аб сродках, прагнастычныя неабходных для задавальнення патрэбнасці; Іс — інфармацыя аб існуючых сродках, якія рэальна ёсць у суб'екта.
Гэтая формула не ўжываецца для атрымання канкрэтных колькасных значэнняў, а толькі для ілюстрацыі самога прынцыпу фарміравання станоўчых ці адмоўных эмоцый рознай сілы.
Формула К. У. Анохін
У формуле Сіманава фігуруе велічыня Ін — інфармацыя аб сродках, прагнастычна неабходных для задавальнення патрэбнасці. Гэта азначае, што патрэбнасць яшчэ не задаволеная, гэта значыць сітуацыя па задавальненні патрэбы яшчэ не завяршылася. Эмоцыі, якія ўзнікаюць да завяршэння сітуацыі называюцца папярэднімі. Такім чынам формула Сіманава дастасоўная, у лепшым выпадку, толькі да папярэдніх эмоцый.
Акрамя папярэдніх ёсць так званыя канстатуючыя эмоцыі, якія ўзнікаюць пасля завяршэння сітуацыі. Для канстатуючых эмоцый Канстанцінам Уладзіміравічам Анохіным распрацавана тэорыя эмоцый, якая сцвярджае, што знак і сіла эмоцыі вызначаюцца ступенню дасягнення мэты. Калі мэта дасягнута, то ўзнікае станоўчая эмоцыя, калі не дасягнута, то адмоўная.
Мімічныя праявы
Існуе так званы феномен «эмацыйнага заражэння» — эмоцыі, асабліва ў асяроддзі статкавых жывёл, праяўленыя ў паводзінах адной асаблівай, выклікаюць падобныя эмоцыі ў іншых асобін, якія гэтыя праявы назіраюць. У чалавечай асяроддзі гэты эфект так жа прысутнічае і асабліва прыкметны ў паводзінах натоўпаў.