cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Выгнанне яўрэяў з Іспаніі
Яўрэі ў ХV ст
Падчас праўлення каталіцкіх манархаў, у апошняй чвэрці XV ст., шмат яўрэяў жылі ў вёсках і займаліся земляробствам. Рамёствы і гандаль не былі манапалізаваны — міжнародны гандаль перайшоў у рукі нованавернутых. У той час як габрэі працягвалі гандляваць у якасці ліхвяроў, колькасць хрысціянскіх крэдытораў павялічылася на вялікі працэнт. Габрэі таксама працягвалі збіраць каралеўскую, царкоўную і сеньярыяльную рэнту, але іх значэнне там таксама зменшылася — у Кастыліі яны валодалі толькі чвэрцю даходаў. Аднак у двары Кастыліі — але не ў кароне Арагона — габрэі займалі важныя адміністрацыйныя і фінансавыя пасады. Абрагам Старэйшы з 1488 года быў галоўным скарбнікам Святога Братэрства, ключавога органа ў фінансаванні Гранадскай вайны, а таксама галоўным рабінам Кастыліі.
Такім чынам, габрэйская супольнасць у канцы XV ст. была далёка не багатай і ўплывовай. «Фактычна, іспанскія яўрэі на момант іх выгнання не ўтваралі аднастайную сацыяльную групу. Сярод іх былі класы, як і ў хрысціянскім грамадстве, невялікая меншасць вельмі багатых і забяспечаных людзей разам з масай дробных людзей: земляробы, рамеснікі, уладальнікі крам». Іх аб’ядноўвала тое, што яны вызнавалі адну і тую ж веру, адрозную ад прызнанай, якая рабіла іх асобнай супольнасцю ў межах манархіі і была «ўласнасцю» кароны, якая такім чынам абараняла іх. У лісце ад 7 ліпеня 1477 г., адрасаваным уладам Трухільё, дзе адбыліся інцыдэнты супраць яўрэяў, каралева Кастыліі Ізабэла I, узяўшы альджаму пад сваю абарону і забараніўшы любыя віды прыгнёту і знявагі яе членаў, гаворыцца:
Такім чынам, яўрэі «ўтварылі не дзяржаву ў дзяржаве, а хутчэй мікраграмадства побач з большасцю хрысціянскага грамадства, з уладай, каронным рабінам, якую карона дэлегавала яму над сваімі членамі». Альджамы былі арганізаваны ўнутры з шырокай аўтаноміяй. Яны шляхам жараб’ёўкі вызначалі савет старэйшын, які кіраваў жыццём абшчыны; збор уласных падаткаў на ўтрыманне набажэнстваў, сінагог і рабінскага навучання; жылі па нормах яўрэйскага права; і мелі ўласныя суды, якія разглядалі ўсе справы па грамадзянскіх справах — Картэсы Мадрыгала 1476 г. крымінальныя справы перайшлі ў каралеўскія суды. Але габрэі не карысталіся поўнымі грамадзянскімі правамі: яны мелі спецыфічную падатковую сістэму, куды больш цяжкую, чым хрысціянская, і не мелі магчымасці займаць пасады, якія маглі б даць уладу над хрысціянамі.
Канверса і інквізіцыя
У XV ст. асноўнай праблемай перастала быць прыняцце іўдзеямі хрысціянства. Тэрмін «канвертыты» ужываўся да іўдзеяў, якія прынялі хрышчэнне, а таксама да іх нашчадкаў. З-за таго, што шмат каго з іх прымусова пераходзілі ў хрысціянства, яны часта разглядаліся з недаверам тымі, хто лічыў сябе «старымі» хрысціянамі. Пасады, пакінутыя іўдзеямі, у асноўным займалі новыя хрысціяне, якія збіраліся там, дзе раней квітнелі іўдзейскія абшчыны да 1391 года, займаючыся працай, якая раней выконвалася іўдзеямі — гандлем і рамёствамі — з той перавагай, што як хрысціяне яны цяпер мелі доступ да рамесных і прафесійных сфер, раней забароненым для іўдзеяў. Некаторыя нават уступалі ў духавенства, становячыся канонікамі, прыёрамі і нават біскупамі.
Сацыяльна-эканамічнае становішча канвертытаў выклікала падазрон сярод «старых», крыўду, якая была ўзмоцнена свядомасцю ў тых, у каго была розная ідэнтычнасць, якія горда называюць сябе хрысціянамі і маюць яўрэйскія карані, якія прасочваліся да Хрыста. Народныя паўстанні супраць канвертытаў пачаліся паміж 1449 і 1474 гадамі, перыяд эканамічных цяжкасцей і палітычнага крызісу ў Кастыліі (асабліва падчас грамадзянскай вайны пры валадаранні Энрыке IV). Першае і найбуйнае з гэтых паўстанняў адбылося ў 1449 году ў Таледа, падчас якога быў зацверджаны «Закон аб судовых рашэннях», забараняльны доступ да муніцыпальных пасад «любому вызнаючаму габрэйскае паходжанне» — папярэдняе становішча перад законамі аб чысціні крыві наступнага стагоддзя. Нагодай для паўстанняў была эканамічная, асабліва ў Андалусіі, дзе панаваў голад, абвостранае эпідэміяй чумы, — і ў прынцыпе «асабліва не накіраванае супраць канвертытаў… Гэта былі партыі і дэмагогі, якія скарысталіся раздражненнем народа і накіравалі яго супраць канвертытаў».
Для апраўдання нападаў на канвертытаў яны сцвярджалі, што канвертыты з’яўляюцца ілжывымі хрысціянамі і ўсё яшчэ таемна практыкуюць іўдзейскую рэлігію. Абвінавачанне ў крыпта-іўдаізме рабілася больш праўдападобным, калі ўзнікалі выпадкі вядомых канвертытаў, якія працягвалі выконваць іўдзейскія абрады пасля свайго пераходу ў хрысціянства.
Так узнікла «праблема канвертытаў». Ахрышчоныя не могуць адмовіцца ад сваёй веры паводле кананічнай дактрыны Касцёла, якая лічыць крыпта-іўдаізм ерассю, якая падлягае пакаранню. З-за гэтага пачалі з’яўляцца розныя галасы, у тым ліку тыя, хто ахрысціўся, але не жадае ставіць пад сумнеў шчырасць свайго хрышчэння з-за тых «ілжывых» хрысціян, якіх пачалі называць мараны. Гэта таксама ўмацавала ідэю аб тым, што прысутнасць яўрэяў сярод хрысціян заахвочвае канвертытаў працягваць выконваць Закон Майсея.
Калі Ізабэла I Кастыльская ўзышла на трон у 1474 годзе, яна ўжо была замужам за спадкаемцам Кароны Арагона, будучым Фердынандам II Арагонскім. У той час не існавала пакарання за практыку крыпта-іўдаізму, не з-за цярпімасці да яўрэяў, а па юрыдычных прычынах. Яны вырашылі супрацьстаяць «праблеме канвертытаў», асабліва пасля таго, як у 1475 годзе Прыёр Дамініканаў Севіллі, манах Алонса дэ Ахеда, паведаміў трывожныя даклады аб тым, што ў гэтым горадзе мноства канвертытаў таемна выконваюць сваю рэлігійную практыку ў прыватным жыцці, а некаторыя нават робяць гэта адкрыта. Пасля атрымання гэтых дакладаў манархі звярнуліся да Папы Сікста IV з просьбай аб дазволе прызначыць шэраг інквізітараў у сваім каралеўстве, на што Папа пагадзіўся зрабіць у сваёй буле «Exigit sincerae devotionis» («Патрабуецца шчырае набожнасць») ад 1 лістапада 1478 года. «Са стварэннем Трыбунала інквізіцыі, улады будуць размяшчаць дастатковымі інструментамі і метадамі расследавання.»
Сегрэгацыя яўрэяў (1480)
З самага пачатку свайго кіравання Ізабэла і Фердынанд клапаціліся аб абароне яўрэяў, бо яны былі «ўласнасцю» кароны. Напрыклад, 6 верасня 1477 года каралева Ізабэла I напісала ліст адрасаваны яўрэйскай абшчыне Севіллі, даючы запэўніванні аб іх бяспецы:
Такім чынам, нават каталіцкія манархі лічыліся прыхільнымі да яўрэяў да 1492 г. Вось што казаў, напрыклад, нямецкі падарожнік Мікалай дэ Папялава пасля свайго візіту ў 1484—1485 гг.:
Аднак манархі не маглі цалкам пазбавіцца ад усіх здзекаў і дыскрымінацыі, ад якія пакутавалі яўрэі, якія ў многіх выпадках заахвочваліся пропаведзямі манахаў манастырскіх ордэнаў. Яны вырашылі ізаляваць яўрэяў, каб спыніць канфлікт. Ужо на Картэсе ў Мадрыгале 1476 года манархі выказалі пратэст з нагоды парушэння палажэнняў Указа 1412 года аб яўрэях — забарона на нашэнне раскошных убораў; абавязак насіць чырвоны лапік на правым плячы; забарона займаць пасады з уладай над хрысціянамі, мець хрысціянскіх слуг, даваць пазыкі пад завышаны працэнт і г.д. Але на Картэсе ў Таледа 1480 года яны вырашылі пайсці значна далей у выкананні гэтых нормаў: прымусіць яўрэяў жыць у асобных кварталах, з якіх яны маглі выходзіць толькі днём, каб займацца сваёй прафесійнай дзейнасцю. Да гэтага яўрэйскія кварталы — дзе жылі яўрэі і дзе ў іх былі свае сінагогі, мяснікі і г.д. — не ўяўлялі сабой асобнага раёну ў гарадах. Там таксама жылі хрысціяне, і габрэі жылі за іх межамі. З 1480 года яўрэйскія кварталы ператварыліся ў гета, акружаныя сценамі, і яўрэяў абмежавалі ў іх, каб пазбегнуць блытаніны і ўрону хрысціянству. На працэс быў устаноўлены тэрмін у два гады, але ён працягваўся больш за дзесяць гадоў і не быў без праблем і злоўжыванняў з боку хрысціян.
Тэкст, зацверджаны картэсамі, які таксама датычыўся мусульманскіх раёнаў, абвяшчаў наступнае:
Рашэнне каралёў, зацверджанае Картэсамі Таледа, мела папярэднікаў, бо яўрэяў ужо абмяжоўвалі ў некаторых кастыльскіх населеных пунктах, такіх як Касерэс або Сорыя. У апошнім населеным пункце гэта было ажыццёўлена з ухвалы манархаў «для прадухілення шкоды, які суправаджаўся жыццём, пражываннем і прысутнасцю яўрэяў сярод хрысціян». Фрай Эрнанда дэ Талавера, спавядальнік каралевы і супернік выкарыстання сілы для рашэння «праблемы канвертытаў», таксама апраўдваў гэтую ізаляцыю «для пазбягання шматлікіх грахоў, якія вынікаюць са змешвання, вялікай блізкасці і невыканання ўсяго, што, ахопліваючы іх зносіны з хрысціянамі, прадпісана і загадана святымі канонамі і грамадзянскімі законамі».
З рашэннем размяшчаць яўрэяў у гета ішло не толькі аб падзеле іх ад хрысціян і аб абароне іх, але і аб накладанні шэрагу перашкод на іх дзейнасць, так што ў іх не заставалася іншага выбару, акрамя як «адмовіцца ад свайго статусу яўрэя, калі яны хочуць нармальна існаваць. Іх ахрашчэнне не патрабуецца — пакуль што — і не закранаецца іх аўтаномны статус, але ён з імі працягвае дзейнічаць так, што яны ў канчатковым выніку пераконваюць сябе, што адзіным рашэннем з’яўляецца канверса».
Выгнанне яўрэяў з Андалусіі (1483)
Першыя інквізітары, прызначаныя каралямі, прыбылі ў Севілью ў лістападзе 1480 г., «неадкладна сеючы жах». На працягу першых гадоў, толькі ў гэтым горадзе, было вынесена 700 смяротных прысудаў і больш за 5 000 «прымірэнняў» — гэта значыць турэмныя тэрміны, выгнанне або простыя пакаянні — з канфіскацыяй іх маёмасці і пазбаўленнем права займаць публічныя пасады і царкоўныя блаславенні.
Тэйлар
Тэйлар — англійскае імя і прозвішча.
Выгнанне яўрэяў з Іспаніі
Выгнанне яўрэяў з Андалусіі (1483)
Падчас сваіх расследаванняў інквізітары выявілі, што на працягу доўгага часу многія канвертыты сустракаліся са сваімі яўрэйскімі сваякамі, каб адзначаць яўрэйскія святы і нават наведваць сінагогі. Гэта пераканала іх у тым, што яны не змогуць пакласці канец крыпта-іўдаізму, калі канвертыты будуць працягваць падтрымліваць кантакт з яўрэямі, таму яны папрасілі манархаў выгнаць яўрэяў з Андалусіі. Гэты запыт быў зацверджаны, і ў 1483 годзе манархі падалі шэсць месяцаў для таго, каб яўрэі з дыяцэзій Севіллі, Кардовы і Кадыса адправіліся ў Экстрэмадуру. Існуюць сумневы ў тым, ці быў гэты загад строга выкананы, бо падчас канчатковага выгнання ў 1492 годзе некаторыя храністы кажуць аб тым, што 8000 сем’яў Андалусіі адправіліся ў Кадыс, а іншыя — у Картахену і парты Кароны Арагона. З іншага боку, таксама было прапанавана выгнанне яўрэяў з Сарагосы і Тэруэля, але ў канчатковым выніку яно не было ажыццёўлена.
Генезіс указа аб высылцы
31 сакавіка 1492 года, неўзабаве пасля завяршэння вайны за Гранаду, каталіцкія манархі падпісалі ўказ аб выгнанні яўрэяў з Гранады, які быў накіраваны ва ўсе гарады, паселішчы і ўладанні іх каралеўстваў з жорсткімі загадамі не чытаць яго і не рабіць яго публічным да 1 мая. Магчыма, некаторыя выдатныя яўрэі паспрабавалі ануляваць або змякчыць яго, але не дабіліся поспеху. Сярод гэтых яўрэяў вылучаецца Іцхак Абарбанэль, які прапанаваў каралю Фердынанду значную суму грошай. Па вядомай легендзе, калі Галоўны інквізітар Томас дэ Торкемада выявіў гэта, ён з’явіўся перад каралём і кінуў перад ім крыж, кажучы: «Іўда прадаў нашага Госпада за трыццаць срэбных манет; Яго Вялікасць збіраецца прадаць Яго зноў за трыццаць тысяч».
За некалькі месяцаў да гэтага ў Авіле быў праведзены Аўтадафэ, падчас якога трое канверса і двое яўрэяў, асуджаных інквізіцыяй, былі спалены жыўцом за нібыта рытуальнае злачынства супраць хрысціянскага дзіцяці (якое будзе вядома як дзіця з гвардыя) спрыяла стварэнню спрыяльных умоў для высылкі.
Каталіцкія манархі менавіта даручылі інквізітару-генералу Томасу дэ Таркемаду і яго суаўтарам напісанне ўказа, у якім было прадугледжана тры папярэднія ўмовы, якія павінны былі адбіцца ў дакуменце: абгрунтаваць выгнанне, абвінаваціўшы яўрэяў у двух дастаткова сур’ёзных злачынствах — узуры і «ерэтычнай практыцы»; каб яўрэям было дадзена дастаткова часу для выбару паміж хрышчэннем або выгнаннем; і каб тыя, хто застаўся верным Мазаічнаму закону, маглі распараджацца сваёй рухомай і нерухомай маёмасцю, хоць з улікам палажэнняў, устаноўленых законамі: яны не маглі браць ні золата, ні срэбра, ні каней. Таркемада прадставіў праект указа манархам 20 сакавіка 1492 года, і манархі падпісалі і апублікавалі яго ў Гранадзе 31 сакавіка.
Ва ўказе, абвешчаным у Гранадзе 31 сакавіка, які быў заснаваны на праекце ўказу Торквемады, складзеным «з волі і згоды іх высокасцей» і датаваным 20 сакавіка ў Санта-Фе, ёсць дзве версіі: адна за подпісам двума манархамі і сапраўдны для Кароны Кастыліі, і іншы, падпісаны толькі каралём Фердынандам і сапраўдны для Кароны Арагона. Паміж праектам дэкрэта Торквемады і дзвюма канчатковымі версіямі. У адрозненне ад праекта Торквемады і кастыльскага дэкрэта, у версіі, адрасаванай Кароне Арагона:
Што да істотных аспектаў, абедзве версіі маюць аднолькавую структуру і выкладаюць тыя ж ідэі. Першая частка апісвае прычыны, па якіх манархі — ці кароль у выпадку арагонскай версіі — вырашылі выселіць іўдзеяў. Другая частка падрабязна апісвае, як будзе здзяйсняцца высяленне.
Умовы высылкі
Другая частка ўказу дэталізавала ўмовы высылкі:
Самыя выдатныя іўдзеі, з невялікімі выключэннямі, такімі як Іцхак Абарбанэль, вырашылі прыняць хрысціянства. Самы значны выпадак быў выпадак Абрагама Сеньёра, галоўнага рабіна Кастыліі і аднаго з бліжэйшых паплечнікаў манархаў. Ён і ўсе яго сваякі былі ахрышчаны 15 чэрвеня 1492 года ў манастыры Гвадалупе, з Ісабель і Фердынандам у якасці хросных бацькоў. Ён узяў імя Фернан Нуньес Каранель, а яго зяць Майр Меламед прыняў імя Фернан Перэс Каранель — у абодвух выпадках тое ж хрысціянскае імя, што і ў караля. Гэты выпадак, як і выпадак Абрагама дэ Кардовы, быў шырока абвясціўся, каб паслужыць прыкладам для астатняй часткі іх абшчыны. Фактычна, на працягу чатырохмесячнага нефармальнага тэрміну, прадастаўленага для канверса, многія іўдзеі былі ахрышчаны, асабліва багатыя і адукаваныя, сярод якіх у большасці выпадкаў былі рабіны.
Яўрэі, якія вырашылі не навяртацца, «мусілі рыхтавацца да ад’езду ў надзвычайных умовах». Ім прыйшлося прадаць свае тавары, таму што ў іх было вельмі мала часу, і яны павінны былі прыняць часам смешныя сумы, якія ім прапаноўваліся ў выглядзе тавараў, якія можна было вывезці, бо вываз золата і срэбра з каралеўства быў забаронены. Магчымасць браць вэксалі не вельмі дапамагала, бо банкіры, пераважна італьянцы, патрабавалі вялізныя працэнты. Летапісец таго часу сведчыць:
Акрамя таго, ім даводзілася аплачваць усе выдаткі па вандроўцы — транспарт, утрыманне, грузаперавозку караблёў, пошліны і іншае. Гэта арганізаваў Іцхак Абраванэль, які заключыў кантракты на караблі (даводзілася плаціць вельмі высокія цэны), і ўладальнікі якіх у некаторых выпадках не выконвалі кантракт або забівалі падарожнікаў, каб украсці тое малое, што ў іх было. Абраванэль разлічваў на супрацоўніцтва каралеўскіх чыноўнікаў і канверта Луіса дэ Сантанхеля і генуэзскага банкіра Францыска Пінэла.
Манархі павінны былі аддаць загады аб абароне яўрэяў падчас падарожжа, бо яны падвяргаліся здзекам.
Прычыны выгнання
У кастыльскай версіі ўказа Альгамбры робіцца згадка выключна пра рэлігійныя матывы. Арагонская версія спасылаецца на ліхвярства. Яўрэяў абвінавачваюць у ерэтычнай распуснасці, гэта значыць у служэнні прыкладам і падбухторванні канвертытаў вярнуцца да практыкаў іх старажытнай рэлігіі. У пачатку ўказа сказана, што:
Прынятыя на той момант меры манархамі з мэтай спынення зносін паміж яўрэйскай супольнасцю і канвертытаў, асноўнай прычынай «іўдаізацыі» новых хрысціян, паводле манархаў і інквізіцыі, былі наступнымі.
Але гэтая мера не ўдалася, «таму што кожны дзень становіцца відавочным і здаецца, што сказаныя яўрэі працягваюць распаўсюджваць свае зласлівыя і разбуральныя намеры там, дзе яны жывуць і маюць зносіны».
Нарэшце, тлумачыцца прычына рашэння аб выгнанні ўсёй яўрэйскай супольнасці, а не толькі тых яе членаў, якія нібыта хацелі «разбэсціць» хрысціян:
Сучасныя гісторыкі аддаюць перавагу размяшчаць высылку ў еўрапейскі кантэкст, і такія даследчыкі, як Луіс Суарэс Фернандэс або Хуліа Вальдэон, падкрэсліваюць, што каталіцкія манархі насамрэч былі апошнімі суверэнамі вялікіх заходнееўрапейскіх дзяржаў, якія дэкрэтавалі высылку. Каралеўства Англія зрабіла гэта ў 1290 годзе, Каралеўства Францыя ў 1394 годзе; у 1421 годзе яўрэяў выселілі з Вены; у 1424 годзе з Лінца; у 1439 годзе з Аўгсбурга; у 1442 годзе з Баварыі; у 1485 годзе з Перуджы; у 1486 годзе з Вічэнцы; у 1488 годзе з Пармы; у 1489 годзе з Мілана; у 1493 годзе з Сіцыліі; у 1494 годзе з Фларэнцыі; у 1498 годзе з Праванса… Мэтай усіх іх было дасягненне адзінства веры ў іх дзяржавах, прынцыпу, які быў вызначаны ў 16 стагоддзі максімальнай «cuius regio, eius religio», гэта значыць што падданыя павінны вызнаваць тую ж рэлігію, што іх князь.
Як указаў Жозэф Перэс, высылка «скончыла з арыгінальнай сітуацыяй у хрысціянскай Еўропе: нацыі, якая згаджаецца на прысутнасць розных рэлігійных абшчын» з тым, што «становіцца нацыяй, такой жа, як усе астатнія ў хрысціянскай Еўропе».
Канец рэлігійнай разнастайнасці ў Іспаніі
Гістарычныя справаздачы аб ліку іўдзеяў, якія пакінулі Іспанію, заснаваныя на здагадках, і некаторыя аспекты былі перабольшаныя ў ранніх апісаннях і гістарычных крыніцах: Хуан дэ Мар’яна кажа пра 800 000 чалавек, а Дон Іцхак Абраванэль аб 300 000. Нягледзячы на тое, што надзейныя статыстычныя дадзеныя аб высылцы адсутнічаюць, сучасныя ацэнкі навукоўцаў з Барселонскага ўніверсітэта паказваюць, што колькасць сефардскіх іўдзеяў у XV ст. складала каля 400 000 чалавек з агульнага насельніцтва Іспаніі, які складае прыкладна 7,5 мільёна чалавек, з якіх каля паловы (прынамсі 200 000) ці крыху больш (300 000) засталіся на Іберыйскім паўвостраве ў якасці канвертытаў; Іншыя, якія спрабавалі ацаніць дэмаграфію іўдзеяў на аснове падатковых дэкларацый і ацэнак насельніцтва абшчын, значна ніжэй, пры гэтым Камен сцвярджае, што з насельніцтва, які складаўся з прыкладна 80 000 іўдзеяў і 200 000 канвертытаў, каля 40 000 эмігравалі. Яшчэ каля 50 000 іўдзеяў прынялі хрышчэнне для таго, каб застацца ў Іспаніі; многія таемна захоўвалі некаторыя са сваіх іўдзейскіх традыцый і сталі мішэнню інквізіцыі. Іўдзеі каралеўства Кастыліі эмігравалі ў асноўным у Партугалію (дзе усю абшчыну прымусова ахрысцілі ў 1497 годзе) і ў Паўночную Афрыку. Іўдзеі каралеўства Арагона беглі ў іншыя хрысціянскія вобласці, уключаючы Італію, а не ў мусульманскія землі, як часта мяркуецца. Нягледзячы на тое, што пераважная большасць канвертытаў проста асіміляваліся з каталіцкай культурай, меншасць працягвала таемна вызнаваць іўдаізм, паступова мігруючы па ўсёй Еўропе, Паўночнай Афрыцы і Асманскай імперыі, у асноўным у вобласці, дзе ўжо былі прысутныя сефардскія абшчыны з прычыны Альгамбрскага дэкрэта.
Сітуацыя тых, хто вярнуўся, была ўрэгуляваная ўказам ад 10 лістапада 1492 г., у якім было ўстаноўлена, што свецкія і царкоўныя ўлады павінны быць сведкамі хрышчэння, і ў выпадку, калі яны былі ахрышчаны да вяртання, прадстаўлены доказы і сведчанні, якія пацвярджаюць гэта. Яны таксама маглі аднавіць усю сваю маёмасць па тым жа кошце, па якім прадалі яго. Вяртанні дакументаваны як мінімум да 1499 года. З іншага боку, Пастанова Каралеўскага савета ад 24 кастрычніка 1493 года ўстанавіла строгія санкцыі для тых, хто абвінавачваў канвертытаў у абразлівых тэрмінах, такіх як «tornadizos» — злачынны, зрухлівы.
Што да эканамічнага ўздзеяння высылкі, можна выключыць, што гэта быў цяжкі ўдар, які спыніў бы зараджэнне капіталізму, што было б адной з прычын заняпаду Іспаніі.
Пытанне газеты Амстэрдама, апублікаванай у Нідэрландах 12 верасня 1672 года, сведчыць аб зацікаўленасці яўрэйскай абшчыны ў тым, што адбывалася ў той час у Мадрыдзе, і прадстаўляе навіны на іспанскай мове, 180 гадоў пасля высылкі.
Сефардская дыяспара
Большасць выгнаных яўрэяў уладкаваліся ў Паўночнай Афрыцы, часам праз Партугалію, ці ў суседніх дзяржавах, такіх як Каралеўства Партугалія, Каралеўства Навары ці ў італьянскіх дзяржавах. Яны таксама былі выгнаныя з гэтых двух першых каралеўстваў у 1497 і 1498 гадах адпаведна, ім давялося зноў эміграваць. Большасць з Навары ўладкаваліся ў Баёне. А тыя, хто прыехаў з Партугаліі, аказаліся ў Паўночнай Еўропе (Англія ці Фландрыя). У Паўночнай Афрыцы тыя, хто адправіўся ў каралеўства Фэс, падвергліся ўсякаму роду прыгнёту і рабаванню, нават са боку яўрэяў, якія доўгі час жылі там. Тыя, хто меў больш поспех, гэта тыя, хто ўладкаваўся на тэрыторыях Асманскай імперыі, як у Паўночнай Афрыцы, так і на Блізкім Усходзе, напрыклад, на Балканах і ў Рэспубліцы Рагуза, пасля таго як яны прайшлі праз Італію. Султан загадаў вітаць іх, і яго пераемнік велічны Сулейман у адным выпадку усклікнуў, звяртаючыся да караля Фердынанду: «Ты называеш яго каралём, які збядняе свае землі, каб узбагаціць мае?» Гэты ж султан заўважыў пасолу, пасланаму Карл V, які ўразіўся таму, што «яўрэяў выгналі з Кастыліі, што раўнасільна выкідванню багацця».
Паколькі некаторыя яўрэі ідэнтыфікавалі Іспанію і Іберыйскі паўвостраў з біблейскай Сефарад, яўрэі, выгнаныя каталіцкімі манархамі, прынялі або атрымалі назву Сефарды. Акрамя іх рэлігіі, яны таксама «захавалі многія са сваіх продкаўскіх звычаяў, і ў прыватнасці захавалі выкарыстанне іспанскай мовы, мовы, якая, вядома ж, не супадае з тым, што гаварылася ў Іспаніі XV стагоддзя: як любая жывая мова, яна эвалюцыянавала і падверглася прыкметным зменам з часам, хоць структуры і асноўныя характарыстыкі засталіся такімі ж, як у познесярэднявечнай кастыльскай мовы.[…] Сефарды ніколі не забывалі пра родную зямлю сваіх продкаў, сілкуючы змешаныя пачуцці да яе: з аднаго боку, крыўда за трагічныя падзеі 1492 года, і з другога боку, з цягам часу, настальгія па страчанай радзіме.»
Адносна іўдзейска-іспанскай (таксама вядомай як Ладзіна) як сацыякультурнай і ідэнтычнаснай з’явы, у дваццатым стагоддзі пісалі Гарсія-Пелайо і Грос:
Мара
Ма́ра, таксама Мроя  — запаветнае жаданне, ідэалізаваная мэта, якая абяцае шчасце. Мара можа быць у кожнага чалавека, але таксама кажуць пра мару сацыяльных груп, грамадскіх класаў. Мара з’яўляецца адной з асноўных тэм рамантычнай літаратуры, кінафільмаў. Звычайна лічаць, што летуценнасць ўласцівая маладому пакаленню. Мара таксама з’яўляецца ідэалагічным клішэ, выкарыстоўваным у прапагандзе, напрыклад «мара аб свабодзе», «мара аб светлай будучыні», «мара аб бяспечных адносінах». У ЗША папулярна клішэ «амерыканская мара». Часам мары прыпісваюць колер — «блакітная мара», «ружовая мара». Гэтак жа мары бываюць не гэтак глабальнымі, як гэта прынята лічыць. У аднаго чалавека можа быць некалькі «мараў». Гэта могуць быць проста жаданні, па нейкіх прычынах не выкананыя ў момант іх узнікнення, але чалавек усё ж жадае, каб яны ўвасобіліся ў рэальнасць. Напрыклад, такой марай можа быць жаданне паехаць у нейкае месца — гэта не ашчасціць чалавека да канца яго дзён, затое ён будзе ўспамінаць аб гэтай падзеі досыць доўга, як аб адным з найбольш прыемных момантаў у якім-небудзь перыядзе яго жыцця.
Варагі
Варагі (ад познегрэч.: Βάραγγοι са стар.-паўн.: vaeringi — верныя) — найменне вікінгаў у Візантыйскай Імперыі і пазней на Русі. Спачатку азначыла звязаных клятвай таварышаў збройных супольнасцяў (напэўна, адтуль «верныя [клятве]»), якія ўтвараліся ў Скандынавіі дзеля сумеснага гандлю, вайны або рабаўніцтва.
У VIII—XII ст. частка гэтых гандлёва-ваенных супольнасцей актыўна дзейнічала ў Прыбалтыцы і агулам ва Усходняй Еўропе. Падчас гандлёвых і ваенных экспедыцый варагі дасягалі Чорнага і Каспійскага мораў і нават Багдада, у Канстанцінопалі наймаліся на службу да візантыйскіх імператараў.
Галія (міфалогія)
Галія — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі з Родаса, сястра тэльхінаў, дачка багіні мора Таласы, жонка Пасейдона.
У яе 6 сыноў і дачка Рода (Родас). Сыны Пасейдона адрозніваліся дзерзкасцю, у іх сустрэла варожы прыём Афрадыта. Багіня наслала на іх вар'яцтва, і яны згвалтавалі сваю маці. Пазнаўшы пра гэта, Пасейдон схаваў сыноў пад зямлю, яны клічуцца «ўсходнімі дэманамі». Галія кінулася ў мора, і яе сталі зваць Леўкафеяй.
IC 3701-2
IC 3701-2 — галактыка тыпу C (кампактная галактыка) у сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Рэгбі
Рэгбі (rugby football, альбо rugby) – спартыўная камандная гульня з авальным мячом, які гульцы кожнай з каманд, перадаючы адзін аднаму рукамі і нагамі, стараюцца прызямліць яго ў заліковай зоне за варотамі праціўніка ці забіць яго ў H-падобныя вароты. Мяч павінен праляцець над перакладзінай варот.
У 1900—1924 гг. рэгбі ўваходзіў у афіцыйную праграму Алімпійскіх гульняў. На 121-й сесіі МАК у Капенгагене было вырашына ўключыць варыянт рэгбі пад назвай рэгбі-7 у праграму Алімпіады-2016 у Рыа-дэ-Жанэйра.
Залатаношскі раён
Залатаношскі раён (Золотоніський район) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Чаркаскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Залатаноша (Золотоноша).
Утвораны 7 сакавіка 1923 года. Насельніцтва раёна на года складае 42080 чалавек, плошча — 1493,1 км².
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 34 сельскіх саветаў.
Рэгбі
Гісторыя рэгбі
У 1871 годзе быў створаны «Саюз футбола рэгбі» (RFU, Rugby Football Union), які і на сёння кантралюе рэгбі ў Англіі, а ў 1886 годзе — «Міжнародны саюз рэгбі» (IRB, International Rugby Board).
Залатаношскі раён
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 11 пасёлкаў сельскага тыпу і 50 сёлаў.
Рэгбі
Гісторыя рэгбі
Пад канец XIX стагоддзя з'явіўся разрыў паміж поўначу Англіі, дзе ў рэгбі гулялі ў асноўным працоўныя і мяшчане, і поўднем, дзе гульня была прывілеем джэнтэльменаў. Галоўным пытаннем стала магчымасць станавіцца прафесіяналамі, атрымоўваць грошы за гульню. У выніку 29 жніўня 1895 года ў Гадэрсфілдзе быў створаны «Паўночны саюз рэгбі» (NRFU). Камандам, якія далучыліся да гэтага саюза дазвалялася мець у сваім складзе прафесійных гульцоў. Правілы самой гульні былі трохі змененыя, і ў 1901 годзе была сфарміравана Паўночная рэгбійная ліга. Новая гульня атрымала назву рэгбі-ліг (ці рэгбі-13, па колькасці дазволенных гульцоў, якія могуць знаходзіцца на полі ад каманды). «Стары» рэгбі сталі называць рэгбі-юніён, каб пазбегнуць блытаніны. Рэгбі-юніён быў папулярны на поўдні Англіі, а таксама ў Шатландыі і Уэльса.
Аматарскі статус рэгбі-юніён заўсёды выклікаў шмат спрэчак. Рэгулюючыя органы ўсяляк стараліся падтрымаць яго, і любое з'яўленне на полі разам з гульцамі прафесіяналамі магло прывесці да дыскваліфікацыі ці нават да забароны з'яўдення на матчах у якасці гледача. Тым не менш даволі часта вядучых гульцоў абвінавачавалі ў тым, што яны атрымоўваюць грошы за гульню, і, як сцвярджалася, даволі не маленькія. Шмат хто з добрых гульцоў пераходзілі ў рэгбі-ліг. У выніку ў 1995 годзе было вырашына зрабіць рэгбі-юніён прафесійным відам спорта, што прывяло да рэзкага ўзроста папулярнасці гэтага віда рэгбі. Частковы гэта было звязана з прытокам грошай у спорт за кошт рэкламы, тэлетрансляцый і г.д. Як лічыцца, гэта прывяло да павілічэння якасці гульні, але павялічыла разрыў паміж заможнымі клубамі, дзе рэгбі вельмі папулярны (Англія, Францыя, Італія, Аўстралія, Новая Зеландыя, ПАР), і беднымі, дзе мае няшмат прыхільнікаў (Румынія, Грузія, Самоа, Намібія).
Ачкі
Ачкі ў рэгбі можна набраць наступным чынам:
Ход гульні
Спачатку праводзіцца жараб'ёўка. Каманда, якая перамагла ў ёй, мае права першай прабіць па мячу ці адмовіцца ад гэтага замест чаго выбраць бок, на якім яна будзе пачынаць у першым тайме. Гульня пачынаецца дропам, ці ўдарам з адскоку на бок суперніка. Мяч павінен прасунуцца ўглыб поля не менш за 10 метраў. Гулец з мячом мае права бегчы з ім у любым напрамку, біць яго ці перадаваць членам сваёй каманды, апошняе толькі назад ці паралельна да варот. Калі гулец будзе прыпынены з дапамогай захопу (tackle) і паваліцца на зямлю, ён павінен адпусціць мяч, а калі ён яшчэ не ўпаў, то перадаць іншаму гульцу. Гулец,які здзейсніў захоп, таксама павінен адпусціць суперніка і не мае права ўступаць у гульню, пакуль не ўстане на ногі.
Рак
Першы гулец, які падбег да мяча, можа яго падабраць, аднак часта адразу два гульцы аказваюцца на мячы адначасова. Тады яны становяцца адзін насупраць аднаго і спрабуюць нагой адкаціць мяч назад камусьці з гульцоў сваёй каманды. Гэта аперацыя называецца рак (ruck). Іншыя гульцы могуць далучыцца да рака, пры гэтым яны павінны наблізіцца да яго ззаду, з боку сваёй брамы, і абхапіць тулава аднаго са сваіх гульцоў, які ўдзельнічае ў розыгрышы рака. У сітуацыі "рак" нельга браць мяч у рукі, талачыць гульцоў, якія ляжаць на полі, вяртаць мяч у рак, які выйшаў з яго, наўмысна падаць на зямлю. Звычайна па-за ракам стаіць скрам-хаў (паўабаронца сутычкі), які імкнецца падхапіць мяч, што выйдзе з рака.
Мол
Калі гулец з мячом не паваліўся на зямлю, а быў затрыманы, гэта значыць захоплены за тулава гульцамі іншай каманды, і адзін ці некалькі гульцы спрабуюць праціснуць супернікаў назад, ствараецца мол (maul). Як і ў сітуацыі з ракам, да молу можна далучацца толькі ззаду. У моле забаронена блакаваць мяч, таксама не дазваляецца грубая гульня. Разбураць мол не забаронена, але пры гэтым не дазваляецца грубая гульня. Мол лічыцца скончыным, калі гулец з мячом пакінуў яго, калі мол зайшоў за лінію брамы ці мол прыпыніўся больш чым на 5 секунд.
Пры знаходжанні ў 22-метровай зоне праціўніка надта эфектыўна тактыка «навальнага молу» — калі мяч перадаецца з рук у рукі гульцоў каманды, якая нападае, і крайні гулец адбягае ўбок, змяняючы напрамак руху мола.
Страх
Страх, таксама больш моцны страх завецца Жах (не блытаць з Жуда, Жудасць) — унутраны стан, абумоўлены пагражальным рэальным ці меркаваным бедствам. З пункту гледжання псіхалогіі лічыцца адмоўна афарбаваным эмацыйным працэсам.
Страх ў псіхалогіі
З пункту гледжання псіхалогіі страх з’яўляецца эмацыйным працэсам. У тэорыі дыферэнцыяльных эмоцый К. Ізарда страх аднесены да базавых эмоцый, гэта значыць з’яўляецца прыроджаным эмацыйным працэсам, з генетычна зададзеным фізіялагічным кампанентам, строга вызначанай мімічнай праявай і канкрэтным суб’ектыўным перажываннем. Прычынамі страху лічаць рэальную або ўяўную небяспеку. Страх мабілізуе арганізм для рэалізацыі пазбягальных паводзін, збягання.
Тунэль
Тунэ́ль (ад tunnel) — праход пад зямлёй, што ствараецца з транспартнымі і іншымі мэтамі.
Тунэль можа быць пешаходным і/ці роварным, для руху аўтамабіляў альбо цягнікоў, трамваяў, прапускання вады (дэрывацыйныя тунэлі гідраэлектрастанцый, для пракладкі сетак гарадской гаспадаркі, каналізацыйныя калектары) і да т.п. Існуюць таксама так званыя экалагічныя тунэлі. Яны пракладваюцца пад аўтадарогамі ці чыгункамі і служаць для таго, каб звяры маглі бяспечна перасоўвацца.
Тунэлі будуюць для пераадолення прыродных перашкод (напр., тунэлі пад гарамі), для скарачэння шляху (тунэль праз гару замест дарогі вакол), для скарачэння часу руху (тунэль замест паромнай пераправы). Тунэлі пад воднымі перашкодамі часта будуюць замест мастоў там, дзе масты маглі б перашкодзіць праходу суднаў. Таксама тунэлі будуюць каб пазбегнуць скрыжавання розных транспартных струменяў на адным узроўні (падземныя пераходы, тунэлі замест чыгуначных пераездаў, тунэлі як частка аўтамабільных развязак і іншае). У некаторых выпадках праезды пад пралётамі мастоў таксама завуць тунэлямі, што, аднак, няправільна.
Гісторыя
Тунэль з’яўляецца адным з найстаражытных вынаходстваў чалавецтва, нараўне з мостам. У Вавілоне, Егіпце, Грэцыі і Рыме падземныя працы праводзіліся задаўга да нашай эры — спачатку падчас здабычы карысных выкапняў, збудаванні магільняў і храмаў, а потым для водазабеспячэння і транспарта. Першыя тунэлі майстраваліся звычайна ў скальных пародах, без замацавання апошніх. Для вядзення праходніцкіх прац выкарыстоўваліся прымітыўныя прылады.
Першы ў свеце аўтамабільны тунэль — Гудзонаў тунэль — быў пабудаваны ў 1927 годзе ў ЗША пад ракой Гудзон. Ён злучаў Кэнэл-стрыт на Манхэтэне ў Нью-Ёрку з 12-й і 13-й вуліцамі Джэрсі-сіці.
Першы чыгуначны тунэль у Расіі пабудаваны ў 1862 у горадзе Коўна (даўжыня 1,28 км). Пасля яго было збудавана мноства тунэляў на чыгунках Урала, Каўказа і Крыму. Значнае развіццё тунэлебудаванне атрымала ў СССР у сувязі з інтэнсіўным чыгуначным будаўніцтвам, стварэннем сеткі ГЭС, збудаваннем метрапалітэнаў і аб’ектаў гарадской падземнай гаспадаркі. Першы аўтамабільны тунэль у СССР быў збудаваны ў Маскве на Кутузаўскім праспекце ў 1959 годзе, амаль адначасова з ім быў збудаваны і пешаходны тунэль.
Асноўныя элементы тунэля
Для будаўніцтва тунэля неабходна выпрацоўка — штучнай пустэча ў зямной кары. Ва ўстойлівых пародах выпрацоўку звычайна пакідаюць без замацавання, у няўстойлівых — майструюць часовае мацаванне, асноўнымі элементамі якога з’яўляюцца рошпаны; а затым, аправу. Аправа з’яўляецца найважнейшым элементам тунэля, якая ўспрымае ціск навакольных горных парод і забяспечвае гідраізаляцыю тунэля. Участкі тунэля, змешчаныя поруч з яго ўваходамі, завуцца парталамі. Парталы надаюць архітэктурны выгляд уваходам у тунэль на фоне навакольнага ландшафту.
Закрытыя
Закрытыя метады будаўніцтва тунэляў ужываюцца як для будаўніцтва тунэляў глыбокага (>20 м), гэтак і дробнага залягання. У залежнасці ад таго, у якой пародзе змешчаны тунэль, абіраюць тую ці іншую тэхналогію будаўніцтва. Да закрытых метадаў адносяць:
Адкрытыя
Пры збудаванні тунэляў у складаных інжынерных умовах выкарыстоўваюць розныя адмысловыя метады (дрэнаж, замарожванне грунтоў, кесонны спосаб з ужываннем сціснутага паветра і інш.).
Самыя глыбокія тунэлі
[[image: Eiksundtunnelen01.jpg|thumb|right| [[Эйксунскі тунэль]]
Рух адкрыты 23 лютага 2008. На далёкім плане — новы Эйксунскі мост. ]]
Шклянніца парэчкавая
Шклянніца парэчкавая (Synanthedon tipuliformis) — моль сямейства Sesiidae. Від характэрны для палеарктычнай эказоны, таксама з’яўляецца інвазіўным у неарктычнай і аўстралазійскай эказонах.
Апісанне
Матылёк вонкава падобны на асу. Размах крылаў складае 17-20 мм. Цела афарбавана ў бэзава-чорны колер, са светла-жоўтымі папярочнымі палоскамі.
Вусень белага колеру з карычневай галавой і 8 парамі ног.
Асаблівасці біялогіі
Працягласць развіцця вусеня 1-2 гады ў залежнасці ад метэаралагічных умоў. Лічынкі харчуюцца відамі парэчак, у тым ліку чорнымі, чырвонымі і агрэстам. У канцы цвіцення кустоў вусені прагрызаюць у сцяблах ход вонкі і каля выхадной адтуліны ўнутры галінак ператвараюцца ў кукалак, з якіх праз 10-15 дзён пасля заканчэння цвіцення вылятаюць матылькі. Лёт імага з красавіка па ліпень у залежнасці ад месцазнаходжання. Самкі адкладваюць яйцы адзіночна ці невялікімі групамі ў трэшчыны кары галінак, каля пупышак ці механічных пашкоджанняў. Вусені, якія адраджаюцца праз 10-15 дзён, прагрызаюць кару, пранікаючы ўнутр галін, і пачынаюць цыкл свайго развіцця.
Пашкоджаныя шклянніцай галіны маюць дробнае лісце і даюць нізкі ўраджай ягад, часта гінуць, звычайна адразу пасля цвіцення.
Меры барацьбы
Меры барацьбы: вырошчванне парэчак на высокім атратэхнічным узроўні; на працягу вясны і першай палавіны лета перыядычны агляд раслін і выразанне да здаровай драўніны хворых галін і спальванне іх.
Герань багемская
Герань багемская (Geranium bohemicum) — від раслін сямейства, распаўсюджаны ў большай частцы Еўропы, а таксама Турцыі і Грузіі.
Апісанне
Аднагадовая травяністая расліна, 20-60 см вышынёй. Сцеблы прамыя, разам з хвосцікамі лісця коратка залозіста апушаныя і, акрамя таго, касматыя ад вельмі доўгіх далікатных адтапыраных валасінак. Лісце ў прыкаранёвай разетцы і на сцябле супратыўнае, або часам адзінкавае. Прыкаранёвае лісце доўгачарашковае, звычайна вяне ў стадыі цвіцення. Сцябловае лісце ад доўга- да кароткачарашковага, прылісткавае. Ліставыя пласціны круглява-5-вугольныя, глыбока (3)5-7-лопасцевыя; лопасці шырокія, вяліказубчастыя.
Кветкі похвенныя парамі або на канцы сцябла, радыяльна сіметрычныя, 15-20 мм шырынёй. Чашалісцікаў 5, цёмна-жыльныя, валасістыя, шчаціністыя на канцы, разгалістыя, амаль такой жа даўжыні, што і пялёсткі, значна ўзрастаюць на стадыі плоданашэння. Пялёсткаў 5, 10-12 мм даўжынёй, фіялетавыя, цёмна-жыльных, з зубчастымі кончыкамі. Тычынак 10. Плод: 5-дольны схізакарп, кончык дзюбападобны, згортваецца ў рулоне, калі спее; мерыкарпы глянцавыя, валасатыя.
Распаўсюджанне
Від распаўсюджаны ў большай частцы Еўропы, а таксама Турцыі і Грузіі.
Таксанамія
Від Герань багемская ўваходзіць у род сямейства  парадку.
Ялуцавіцкі сельсавет
Ялу́цавіцкі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зэльвенскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Ялуцавічы.
Картачная гульня
Картачная гульня — гульня з ужываннем ігральных карт, характарызуецца выпадковым пачатковым станам, для вызначэння якога выкарыстоўваецца набор (калода, талля) карт. Існуе таксама мноства набораў карт, створаных пад канкрэтныя гульні.
Ялуцавіцкі сельсавет
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Зэльвенскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 красавіка 1962 па 30 ліпеня 1966 года ў складзе Ваўкавыскага раёна. 11 лютага 1972 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Крамяніцкага сельсавета.
Картачная гульня
Працэс вызначэння пачатковага стану кожнага тура гульні называецца раздачай карт і складаецца ў раскладванні вызначанай правіламі гульні колькасці карт па пэўных месцах.
Ялуцавіцкі сельсавет
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 18 населеных пунктаў.
Картачная гульня
Важным прынцыпам практычна ўсіх картачных гульняў з’яўляецца выпадковасць парадку карт у калодзе. Перад выкарыстаннем той жа калоды ў наступнай гульні карты ў ёй змешваюцца (ператасоўваюцца).
Звычайна картачныя гульні падзяляюцца на: Многія камерцыйныя гульні вельмі складаныя, па іх выходзяць асобныя даведнікі. Такую класіфікацыю даюць «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона» і іншыя крыніцы.
Акрамя гэтага, гульні дзеляцца на сучасныя і архаічныя (такія як ломбер, ён жа ўзначальвае групу ломберных гульняў). Адны з іх азартныя, другія камерцыйныя. Забароны на азартныя гульні з’явіліся ўпершыню яшчэ ў XVII стагоддзі. У 1873 годзе былі забароненыя ўсе ігральныя дамы ў Еўропе, акрамя Манака. У Расіі ў 1761 Лізавета Пятроўна ўстанавіла розніцу паміж камерцыйнымі і азартнымі гульнямі і забараніла другія.
Яшчэ адна класіфікацыя дзеліць гульні на: У XIX стагоддзі ў Расіі самай складанай гульнёй лічыўся вінт, у Еўропе — ломбер. Пры Кацярыне II азартнымі лічыліся банк, фаро, квінтыч, камерцыйнымі — ломбер, кадрылля, пікет, контра, памфіл (разнавіднасць мушкі). У канцы ХІХ ст. папулярнымі з азартных сталі штос, бакара, вікторыя, макаа.
Акрамя таго, ёсць гульні, дзе важна не толькі атрымаць моцныя карты, але яшчэ і правесці этап торгу. Гэта, напрыклад, покер і сека. У іх, набраўшы якую-небудзь камбінацыю, гульцы пачынаюць таргавацца. Спачатку робіцца першая стаўка, а затым гульцы паступова нарошчваюць стаўкі.
У некаторых камп’ютарных гульнях выкарыстоўваецца сімуляцыя кідання шматграннага «кубіка», «косці», англ. dice (традыцыя, якая ідзе ад настольных гульняў Dungeons & Dragons). Але ёсць гульні, у якіх замест кідання «кубіка» выкарыстоўваецца сімуляцыя тасавання адмысловай калоды карт. Напрыклад, у серыі гульняў «Демиурги» («Демиурги» і «Демиурги II») гулец перад магічным паядынкам складае ўласную калоду з даступных яму загавораў.
Скікда
Скікда (араб. سكيكدة) — горад на паўночным усходзе Алжыра, на ўзбярэжжы Міжземнага мора, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі і акругі. Насельніцтва - 170 000 чал. (па ацэнцы 2005 года).
Гісторыя
Скікда быў заснаваны ў 1838 годзе па загадзе французскага маршала Сільвэна-Шарля. Таксама была пабудавана штучная гавань. Горад атрымаў назву Філіпвіль (фр. Philippeville). 10 кастрычніка 1883 Скікда была моцна разбурана землятрусам. 20 жніўня 1955 г., падчас Грамадзянскай вайны ў Алжыры, Філіпвіль падвергнуўся нападу з боку паўстанцаў. Апошнія ўчынілі жорсткую расправу над мясцовым насельніцтвам, не шкадуючы ні жанчын, ні дзяцей. Праз некалькі гадзін напад быў адбіты падаспеўшымі часткамі французскай арміі. З 1962 года Скікда — у складзе незалежнага Алжыра. У 1970 годзе ў горад быў праведзены газаправод з радовішча Хасэ Р'мейль.
Калон
Калон (Colón) — востраў у Карыбскім моры, найбуйнейшы ў групе Бокас-дэль-Тора. Уваходзіць у склад Панамы. На востраве Калон знаходзіцца горад Бокас-дэль-Тора, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Бокас-дэль-Тора. Плошча вострава - 61 км². Насельніцтва - 7480 чал. (2010 г.)
Геаграфія
Востраў Калон месціцца ў паўднёва-заходняй частцы Карыбскага мора ў 260 км на захад ад горада Панама. Аддзелены вузкім пралівам (427 км) ад кантынентальнай часткі Цэнтральнай Амерыкі. Берагі перарэзаны шматлікімі бухтамі. Паверхня нізкая (3 м). На паўднёвым усходзе вылучаецца паўвостраў, злучаны з астатняй астраўной тэрыторыяй кароткім перасмыкам (150 м). На паўвостраве знаходзяцца аэрапорт і горад Бокас-дэль-Тора.
Востраў сфарміраваны асадкавымі пародамі — глінай, вапнякамі, рачным глеям. Большая частка пакрыта дажджавымі лясамі. На ўзбярэжжы — бананавыя і какосавыя плантацыі. Клімат трапічны вільготны. Улетку магчымы ўраганы.
Гісторыя
Востраў вядомы з 1502 г. Быў населены ў першай палове XIX ст. выхадцамі з ЗША і Ямайкі, якія прыбывалі разам з рабамі, стваралі плантацыі, займаліся рыбалоўствам і гандлем. Рабства адменена ў 1855 г. З канца XIX ст. на востраве развіваецца вытворчасць бананаў. З 1903 г. у складзе Панамы.
Эканоміка
Востраў Калон — найбольш населеная частка архіпелага Бокас-дэль-Тора. Асноўныя галіны эканомікі — сельская гаспадарка і турызм. На паўднёвым захадзе вострава дзейнічаюць марскі порт і аэрапорт.
Атавіа Леоні
Атавіа Леоні (1568 — 1630) — італьянскі мастак, майстар алоўкавых партрэтаў, гравёр, вучань свайго бацькі, лепшчыка з воску Ладавіка Леоні (памёр у 1606 г.), падобна яму празваны Падаваніна. Пісаў гістарычныя карціны, пераважна ж партрэты, цэлы шэраг якіх паўтораны ім у гравюрах. У апошніх ён выявіў свой вялікі густ, прычым твары і целавыя часткі выконваў пункцірам, а валасы і драпіроўкі рыскамі з дапамогай бюрэня і іголкі. Лепшыя з яго гравюр — партрэты Франчэска Бракаліні-дэль-Апі, жывапісца Антоніа Тэмпесты і Папы Урбана VII.
Ф’юмэ-Венета
Ф'юмэ-Венета (Fiume Veneto) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Фрыўлі-Венецыя-Джулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Пардэнонэ.
Насельніцтва складае 11 081 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 309 чал./км². Займае плошчу 36 км². Паштовы індэкс — 33080. Тэлефонны код — 0434.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Мікалай Цудатворац.
IC 3702
IC 3702 — галактыка тыпу SBc ў сузор’і Дзева.
Ф’юмэ-Венета
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
IC 3702
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Флінт (рака)
Флінт (Flint River) — рака ў Паўночнай Амерыцы.
Флінт працякае па тэрыторыі Злучаных Штатаў Амерыкі. Выток ракі знаходзіцца на захадзе штата Джорджыя. Цячэ ў паўднёвым кірунку. Даўжыня ракі — 240 км, плошча басейна 22464 км².
Вітаўтас Сакалаўскас
Вітаўтас Сакалаўскас (Vytautas Sakalauskas;, , Літва — , , Літва) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Савета Міністраў Літоўскай ССР (1985—1990).
Біяграфія
У 1957 годзе скончыў механічны факультэт, а ў 1964 годзе — факультэт прамысловасці і эканомікі Каўнаскага політэхнічнага інстытута.
З 1957 да 1963 года на Каўнаскім заводзе спецыяльных станкоў «Прыекалас» : старшы майстар, начальнік участка, галоўны інжынер, дырэктар завода. З 1963 года быў намеснікам начальніка Упраўлення машынабудавання Савета народнай гаспадаркі Літоўскай ССР (СНГ ЛітССР). З 1965 года намеснік загадчыка, затым у 1967—1969 гадах загадчык прамыслова-транспартнага аддзела ЦК Камуністычнай партыі Літвы.
З 1969 года старшыня Вільнюскага гарадскога выканаўчага камітэта, з 1974 года — першы сакратар Вільнюскага гаркама КП Літвы.
З 1983 года быў першым намеснікам Старшыні Савета Міністраў Літоўскай ССР. З 1984 года — інспектар ЦК КПСС.
З 18 лістапада 1985 да 11 сакавіка 1990 гадоў старшыня Савета Міністраў Літоўскай ССР. З 11 сакавіка да 17 сакавіка 1990 года часовы прэм’ер-міністр Літоўскай ССР.
У 1990—1992 гадах саветнік-пасланнік па эканамічных пытаннях пасольства СССР (з 1991 года Расійскай Федэрацыі) у Мазамбіку. З 1992 года працаваў на Балтыйскай біржы, у 1993—1997 гадах яе прэзідэнт.
Член КПСС з 1960 года. З 1971 года член ЦК КП Літвы, а ў 1976—1984 i 1985—1990 гадах — член Бюро ЦК КП Літвы. Дэпутат Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР (1967—1975 і 1986—1990) і Вярхоўнага Савета СССР (1974—1989). Кандыдат у члены ЦК КПСС у 1986—1990 гадах.
Вануату
Вануа́ту (Vanuatu, Vanuatu, Vanuatu), Рэспу́бліка Вануа́ту (Ripablik blong Vanuatu, République du Vanuatu, Republic of Vanuatu)  — ціхаакіянская дзяржава ў Меланезіі. Мяжуе на поўначы з тэрытарыяльнымі водамі Саламонавых Астравоў, на захадзе з эканамічнай зонай Аўстраліі, на паўднёвым захадзе з тэрытарыяльнымі водамі Новай Каледоніі, на ўсходзе — з тэрытарыяльнымі водамі Фіджы. Працягласць прыбярэжнай паласы — 2528 км. Рэспубліка Вануату размешчана на 83 астравах архіпелага Новыя Гебрыды. Агульная плошча сушы — 12 190 км². Насельніцтва Вануату — 215446 чал. (2008). Сталіца — Порт-Віла. Першым востравам, заўважаным еўрапейцамі, стаў Эспірыту-Санта, адкрыты іспанскім мараплаўцам Педра Фернандэсам Кіросам у 1606 годзе і прыняты за частку «невядомай Паўднёвай зямлі». У 1906 годзе астравы сталі кандамініумам Брытаніі і Францыі пад назвай «Новыя Гебрыды». 30 ліпеня 1980 г. астравы атрымалі незалежнасць пад назвай «Рэспубліка Вануату». Вануату — сябра ААН, Садружнасці нацый, Франкафоніі, Паўднёваціхаакіянскай камісіі і Форума ціхаакіянскіх астравоў.
Гімн Yumi, Yumi, Yumi.
Дзяржаўны лад і палітыка
Згодна з Канстытуцыяй 1980, Вануату — парламенцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, абіраецца парламентам тэрмінам на 5 гадоў.
Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Нацыянальнаму сходу, які складаецца з 52 членаў і абіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады. Выбарчым правам надзелены ўсе грамадзяне, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту. Выканаўчая ўлада ажыццяўляецца ўрадам на чале з прэм’ер-міністрам, які абіраецца парламентам з ліку дэпутатаў. Склад кабінета міністраў прызначаецца прэм’ер-міністрам таксама з членаў Нацыянальнага сходу.
Вышэйшая судовая ўлада — Вярхоўны суд. Яго старшыня прызначаецца прэзідэнтам краіны пасля кансультацыі з прэм’ер-міністрам і лідарам апазіцыі, а тры суддзі — па рэкамендацыі Юрыдычнай камісіі.