cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Геранёнскі сельсавет
Гісторыя
6 жніўня 1979 года цэнтр Жылеўскага сельсавета перанесены ў вёску Геранёны, а сельсавет перайменаваны ў Геранёнскі. 17 жніўня 2015 года скасаваны хутар Завяргані.
Насельніцтва
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2365 чалавек, з іх 49,2 % — беларусы, 47,6 % — палякі, 2,4 % — рускія.
Ленінградская вобласць
Ленінградская вобласць — суб’ект Расійскай Федэрацыі, які размешчаны на паўночным захадзе еўрапейскай часткі Расіі. Органы ўлады знаходзяцца ў г. Санкт-Пецярбург. Створана 1 жніўня 1927 года. Мяжуе на поўначы — з рэспублікай Карэлія, на ўсходзе — з Валагодскай вобласцю, на паўднёвым усходзе — з Наўгародскай вобласцю, на поўдні — з Пскоўскай вобласцю, на паўднёвым захадзе — з Эстоніяй, на захадзе — з Санкт-Пецярбургам, на паўначным захадзе — з Фінляндыяй З захаду тэрыторыя вобласці абмываецца водамі Фінскага заліва. Тэрыторыя 85 300 км², што складае 0,5 % плошчы Расіі. Па гэтым паказчыку вобласць займае 39-е месца ў краіне. З захаду на ўсход вобласць працягнулася на 450 км, а найбольшая працягласць з поўначы на поўдзень складае 320 км.
Колькасць насельніцтва — 1643,9 тыс. чал. (2006 год), з якіх у гарадах пражываюць 66,28 %. Нацыянальны склад: рускія — 89,58, украінцы — 2,51 %, беларусы — 1,58 %, татары 0,57 %, фіны 0,48 %.
Падзяляецца на 18 раёнаў. Найбуйнейшыя гарады: Гатчына, Выбарг, Сасновы Бор, Ціхвін, Кірышы, Кінгісеп, Усевалажск, Волхаў, Серталава.
Жураўліныя
Жураўліныя, сапраўдныя жураўлі (Gruidae) — сямейства птушак атрада жураўлепадобных (Gruiformes).
Апісанне
Вялікія птушкі з доўгай шыяй, якую ў палёце выцягваюць уперад.
Пашырэнне
З’яўляецца старажытным сямействам, яго ўтварэнне адносяць да заканчэння эпохі дыназаўраў, у часы эацэна 40-60 млн гадоў таму. Бліжэйшымі сваякамі жураўлёў, лічацца пастушковыя жураўлі (Aramidae) і трубачы (Psophiidae), а гістарычнай радзімай амерыканскі кантынент, адкуль жураўлі трапілі спачатку ў Азію, а адтуль у Афрыку і Аўстралію. Жураўлі шырока распаўсюджаныя ў свеце, адсутнічаюць толькі ў Антарктыдзе і Паўднёвай Амерыцы.
Яшчэ ў старажытнасці людзі былі знаёмыя з гэтымі птушкамі, пра што маюцца археалагічныя сведчанні ў выглядзе наскальных малюнкаў у Афрыцы, Аўстраліі і Еўропе.
Сямейства ўключае 4 роды з 15 відамі, з іх на тэрыторыі Беларусі гняздуе 1 від — шэры журавель.
Асаблівасці біялогіі
Гняздо на зямлі, кладка з 2 яек. Птушаняты вывадкавыя. Палавы дымарфізм адсутнічае. Па-за гнездавым перыядам у групах.
Генадзь Рыгоравіч Чысты
Біяграфія
Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча ў 1968 годзе.
Член Беларускага саюза мастакоў з 1994 года.
Жыве ў г. Мінску.
Творчасць
Працуе ў афармленчым мастацтве. Асноўныя творы: афармленне Інстытута санітарнай гігіены ў Мінску, Ашмянскага краязнаўчага музея, Літаратурнага музея М. Багдановіча ў Яраслаўлі (Расія), Літаратурнага музея Ф. Багушэвіча ў Кушлянах Гродзенскай вобласці, Літаратурнага музея К. Чорнага ў Цімкавічах, Літаратурнага музея М. Багдановіча ў Ракуцёўшчыне (абодва ў Мінскай вобласці), Крычаўскага краязнаўчага музея.
Марыя Васільеўна Трусава
Марыя Васільеўна Трусава (1920—2002) — беларускі ўрач-арганізатар аховы здароўя.
Біяграфія
Выпускніца Ленінградскага педыятрычнага інстытута (1949).
Загадчык Івацэвіцкага райздраўаддзела (1949—1952), намеснік загадчыка, загадчык Брэсцкага аблздраваддзела (1952—1959), загадчык Магілёўскага аблздраўаддзела (1959—1971), загадчык курортнага аддзела 4-га Галоўнага ўпраўлення Міністэрства аховы здароўя.
Альтэнкірхен
Альтэнкірхен (Altenkirchen) — горад у Германіі, раённы цэнтр, размешчаны ў зямлі Рэйнланд-Пфальц.
Betty (песня Тэйлар Свіфт)
Апавяданне ў «Betty» вядзецца ад імя выдуманага персанажа, якога завуць Джэймс. Лірычна гэты трэк звязаны с песнямі «Cardigan» і «August». Кампазіцыя адрозніваецца кантры-гучаннем, якое было ўласціва для першых альбомаў Свіфт, і спалучае элементы фолк-рока, якія суправаджаюцца губной гармонікай.
Песня атрымала прызнанне крытыкаў і ўмераны камерцыйны поспех. Сінгл дасягнуў 42 месца ў галоўным амерыканскім хіт-парадзе Billboard Hot 100 і 6 — у кантры-чарце.
Інфармацыя
«Betty» — гэта адзін з трох трэкаў альбома «Folklore», якія апісваюць адзін і той жа любоўны трохкутнік, але з трох розных пунктаў гледжання і ў розныя перыяды (два іншых — «Cardigan» і «August»). «Betty »— гэта аповед пра юнацкія адносіны, які вядзецца ад імя падлетка Джэймса, які здрадзіў сваёй каханай Бэці. З яго слоў становіцца зразумела, што ў яго быў летні раман з дзяўчынай, якая расказвае сваю гісторыю на трэке «August». Джэймс прыходзіць на вечарыну ў гонар дня нараджэння Бэцці і просіць прабачэньня за свае мінулыя памылкі, але не цалкам прызнае іх, спасылаючыся на свой страх перад будучыняй. Песня спалучае стылі фолк-рок і кантры, суправаджаецца гучаннем губной гармонікі.
Тэйлар Свіфт распявадае пра кампазіцыю:Песня напісана ў танальнасці сі-мажор і мае павольны тэмп роўны 96 ударам у хвіліну. Вакальны дыяпазон Свіфт ў песні распасціраецца ад G3 да G4
Рэліз песні апынуўся сюрпрызам. 23 ліпеня 2020 года Свіфт абвясціла ў сацыяльных сетках, што заўтра выпускае свой восьмы студыйны альбом «Folklore», і ў яго трэклісце значылася «Betty». Такім чынам, прэм'ера песні адбылася 24 ліпеня 2020 года разам з рэлізам лірык-відэа. 17 жніўня 2020 года трэк адправілі на кантры-радыё ў якасці трэцяга сінгла з «Folklore».
Камерцыйны поспех
Песня дэбютавала на 6 і 60 месцах у хіт-парадах Hot Country Songs і Country Airplay, адпаведна. Яна стала для Свіфт 22 хітом у топ-10 нацыянальнага амерыканскага кантры-чарта і яе першым з'яўленнем у гэтым рэйтынге з 2018 года. У асноўным хіт-парадзе Billboard Hot 100 «Betty» дэбютавала на 42 месцы. Таксама трэк трапіў у асноўныя чарты Аўстраліі і Канады.
Стэфан Душан
Стэфан Ураш IV Душан Няманіч (Стэфан Урош IV Душан Немањић) — сербскі кароль (1331—1346) з роду Няманічаў, з 1346 г. — «цар сербаў і грэкаў» (да смерці ў 1355 годзе).
Быў жанаты з Аленай, сястрой балгарскага цара Яна Аляксандра. Сын Стэфана Душана, Стэфан Ураш V, стаў апошнім царом Сербіі.
Жылеўскі сельсавет
Утвораны 15 мая 1963 года ў складзе Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных Геранёнскага і Суражскага сельсаветаў. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 39 населеных пунктаў. 6 мая 1979 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Геранёны, сельсавет перайменаваны ў Геранёнскі.
Крупка (прыток Проні)
Крупка, Закрунніца — рака ў Беларусі, у Чавускім і Слаўгарадскім раёнах Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Проня (басейн Дняпра).
Даўжыня ракі 18,5 км. Плошча вадазбору 84 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,3 м/км. Пачынаецца за 3,5 км на поўдзень ад вёскі Дрокаўка Чавускага раёна, вусце за 2,5 км на поўдзень ад вёскі Ляцягі Слаўгарадскага раёна. Рэчышча каналізаванае.
Бялавічы
Назву Бяла́вічы маюць:
Дарошкавічы (Ушацкі раён)
Даро́шкавічы (, Дорошковичи) — вёска ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Кубліцкага сельсавета.
Градолі
Градолі (Gradoli) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лацыа, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Вітэрба.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святая Марыя Магдаліна.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Ізапліт
Размешчаны на Верхняволжскай нізіне, за 44 км на паўднёвы ўсход ад абласнога цэнтра, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Рэдкіна на лініі Масква — Санкт-Пецярбург. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1946 года.
Пасвентнэ (гміна, Падляскае ваяводства)
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 35 населеных пунктаў.
Свабода (фільм)
«Свабо́да» (Liberté) — беларускі незалежны мастацкі фільм рэжысёра Андрэя Курэйчыка, зняты ў 2020 годзе.
Сюжэт
Сын Ганны — наркаман. У маці ёсць план, як пазбавіць сына ад залежнасці. Следчы Інтэрпола, які займаецца раследаваннем справы мужа Ганны, становіцца перашкодай для ажыццяўлення яе плана. Ён упэўнены, што жанчына можа дапамагчы яму атрымаць неабходную інфармацыю. Ганна павінна зразумець, што праўда мае сваю сілу, што ёсць віна, якую нельга прыняць, і любоў, ад якой нельга адмовіцца.
Стварэнне
Здымкi фiльма вялiся ў сядзiбе Сегеняў (в. Краскi, Гродзенская вобласць, Беларусь) увосень 2019 года.
Сцэна ў музеі здымалася ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.
Роль лектара выканаў спадар Дзідзье Канес, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Французскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь.
Нарберта Алонса
Нарберта Асвальда Алонса (Norberto Osvaldo Alonso; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.
Помнік савецкім лётчыкам (Мінск)
Помнік савецкім лётчыкам — помнік у Мінску, размешчаны каля будынка гімназіі № 30 (раней школа № 65). Устаноўлены ў 1965 годзе на ўшанаванне памяці Героя Савецкага Саюза Б. С. Акрэсціна і 9 лётчыкаў, якія загінулі ў 1941—1944 гг. у паветраных баях супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Помнік выкананы ў выглядзе самалёта па пастаменце і абеліска (архітэктар Ігар Есьман, скульптар Васіль Палійчук ).
Джон Томас Скоўпс
Джон Томас Скоўпс (John Thomas Scopes, або Джон Т Скоўпс (John T. Scopes); 1900—1970) — настаўнік з Дэйтана, штат Тэнэсі, ЗША, які 5 мая 1925 года быў абвінавачаны ў парушэнні акта Батлера, згодна з якім забаранялася выкладанне эвалюцыйнай тэорыі Ч. Дарвіна ў школах Тэнэсі. Рашэннем суда яго абавязалі выплаціць штраф у памеры 100 долараў. Справа Штат Тэнэсі супраць Джона Томаса Скоўпса больш вядомая як «Малпавы працэс» (Monkey Trial).
Раннія гады
Джон Томас Скоўпс нарадзіўся 3 жніўня 1900 года ў сям’і Томаса Скоўпса і Мэры Алвы Браўн, якія жылі на ферме ў Пад’юке, штат Кентукі. Джон быў пятым дзіцём і адзіным сынам. Калі ён быў падлеткам, сям’я перабралася ў Данвіл, штат Ілінойс. У 1917-м ён пераехаў у Сэйлем, размешчаны ў тым жа штаце; там у 1919 годзе наведваў сярэднюю школу.
Некаторы час вучыўся ў Ілінойскім універсітэце, але быў вымушаны пакінуць штат па стане здароўя. У 1924 годзе ва ўніверсітэце Кентукі Джон атрымаў ступень бакалаўра па спецыялізацыі юрыспрудэнцыя як галоўны прадмет і геалогія — як другарадны.
Удзел у «Малпавым працэсе»
У пачатку XX стагоддзя ў ЗША былі яшчэ вельмі моцныя рэлігійныя забабоны, накіраваныя супраць эвалюцыйнай тэорыі. У студзені 1925 года ў штаце Тэнэсі быў прыняты так званы акт Батлера — закон, які забараняў выкладаць у любой адукацыйнай установе, фінансуемай штатам «любую тэорыю, якая аcпрэчвае гісторыю Боскага Стварэння чалавека», апісаную ў Бібліі. У сваю чаргу, Амерыканскі саюз абароны грамадзянскіх свабодаў абвясціў, што прафінансуе прэцэдэнт, дзякуючы якому можна аспрэчыць у судзе канстытуцыйнасць гэтага закону, калі знойдзецца прыдатны настаўнік, гатовы выступіць у якасці адказчыка.
Група бізнесменаў Дэйтана на чале з інжынерам і геолагам Джорджам Раплеяй (George Rappleyea) убачыла ў гэтым магчымасць праславіць свой горад. Неўзабаве яны выйшлі на Скоўпса. Раплея сцвяржаў, што, хаця акт Батлера забараняе выкладаць эвалюцыю чалавека, дзяржава абавязвае настаўнікаў выкарыстоўваць прызначаны падручнік «Civic biology» («Грамадзянская біялогія») Дж. У. Хантэра, у якім ёсць раздзел аб эвалюцыі, і такім чынам настаўнікаў Тэнэсі, па сутнасці, штурхаюць на парушэнне закону. Калі Скоўпса папрасілі паўдзельнічаць у стварэнні прэцэдэнту, ён спачатку ўспрыняў гэта без энтузіязма, але пасля пэўнага абмеркавання абвясціў групе, што сабралася ў аптэке Робінсана:
«Калі вы зможаце пацвердзіць, што я выкладаў эвалюцыю і магу выступіць у якасці абвінавачванага, тады я гатовы паўстаць перад судом».
.
Адвакаты абароны падалі апеляцыю. Вярхоўны суд штата Тэнэсі, разгледзеўшы справу, не прызнаў рацыі Скоўпса, аднак адмяніў прысуд па тэхнічных прычынах, паколькі памер штрафу вызначыў суддзя, а не прысяжныя.
Цалкам магчыма, Скоўпс на самай справе не быў вінаваты ў злачынстве. Пасля суда ён прызнаўся рэпарцёру Уільяму Кінсі Хатчынсану, што прапусціў урок эвалюцыі, а адвакаты потым падгаварылі вучняў даць «патрэбныя» паказанні. Дэйтанскія бізнесмены не ведалі пра гэта і былі ўпэўнены, што Скоўпс парушыў закон. Хатчынсан не перадаваў галоснасці тое, што распавёў яму Скоўпс, да 1927 года, калі было прынята рашэнне аб апеляцыі.
Далейшая кар’ера
Судовы працэс адчувальна паўплываў на Скоўпса у прафесійных і асабістых адносінах. У далейшым яго вобраз высмейваўся мультыплікатарамі, карыкатурыстамі, сродкамі масавай інфармацыі. Скоўпса гэта прыгнятала, ён імкнуўся адысці ў цень, засяродзіць увагу на кар’еры.
У 1925 годзе ён паступіў у аспірантуру Чыкагскага універсітэта, каб працягнуць навучанне геалогіі. Пераслед з боку прэсы моцна яму перашкаджаў. Ён з’ехаў у Венесуэлу, працаваў на нафтавым радовішчы ад кампаніі Gulf Oil. Неўзабаве сустрэў сваю будучую жонку Мілдрэд. У 1930 годзе аднавіўся на трэцім курсе аспірантуры Чыкагскага універсітэта. Вялікая дэпрэсія не лепшым чынам уплывала на яго кар’еру: скончыўшы вучобу, ён не змог знайсці падыходзячага месца працы ў Тэнэсі. Летам 1932 года Скоўпс паспрабаваў рэалізавацца ў палітыцы ў якасці кангрэсмена ад штата Кентукі, але пацярпеў паражэнне.
Радастаўскі сельсавет
Ра́дастаўскі сельсавет (Радостовский сельсовет) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Радастава.
Джон Томас Скоўпс
Далейшая кар’ера
У выніку ён вярнуўся ў нафтавую прамысловасць, выступаў у ролі эксперта па нафце ў Аб’яднанай вытворчай карпарацыі, пазней вядомай як Аб’яднаная газавая карпарацыя (United Gas Corporation). Там ён працаваў спачатку ў Бівіле, штат Тэхас, затым, да 1940 года, у офісе кампаніі ў Х’юстане, потым у Шрыўпарце, штат Луізіяна.
Радастаўскі сельсавет
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Дзівінскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Радастаў. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Драгічынскага раёна. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Радастава. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Радастаўскага сельсавета было 5 населеных пунктаў.
Джон Томас Скоўпс
Апошнія гады
У 1963 годзе Скоўпс выйшаў на пенсію. У чэрвені 1967-га напісаў кнігу ўспамінаў «Center of the Storm: Memoirs of John T. Scopes». Памёр ад раку ў Шрыўпарце, Луізіяна, 21 кастрычніка 1970 года.
Радастаўскі сельсавет
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2320 чалавек, з іх 98,7 % — беларусы.
На тэрыторыі сельсавета знаходзіцца Радастаўскі біялагічны заказнік.
Джон Томас Скоўпс
Сям’я
Скоўпс быў жанаты на Мілдрэд Элізабэт Скоўпс, у дзявоцтве Уокер (Mildred Elizabeth Scopes, née Walker; 1905—1990). У гэтым шлюбе нарадзіліся двое сыноў — Джон Томас малодшы (John Thomas Jr.) і Уільям Клемент «Біл» (William Clement «Bill»).
Суражскі сельсавет
Назву Су́ражскі сельсавет маюць:
System Capital Management
System Capital Management — інвестыцыйная кампанія ў Украіне.
Была заснавана 15 лістапада 2000 года у Данецку. 100% акцый належыць украінскаму прадпрымальніку Рынату Ахметаву.
Псалом 2
Псалом 2 адносіцца да ліку месіянскіх псалмоў, якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да Ісуса Хрыста і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма — боскасць Месіі, Ягонае сусветнае царства.
Кесава Гара
Кесава Гара (Ке́сова Гора́) — пасёлак гарадскога тыпу ў Цвярской вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Кесавагорскага раёна, у складзе якога ўтварае муніцыпальнае ўтварэнне пасёлак Кесава Гара са статусам гарадскога паселішча як адзіны населены пункт у яго складзе. Пасёлак размешчаны на беразе ракі Кашынкі (левы прыток Волгі), на ўсходзе вобласці, за 32 км ад Кашына, за 50 км ад Бежацка, за 180 км ад Цверы недалёка ад мяжы з Яраслаўскай вобласцю.
Спаса-Праабражэнская царква (Мсціслаў)
Спа́са-Праабражэ́нская царква́ — драўляны праваслаўны храм у горадзе Мсціславе Магілёўскай вобласці. Размешчана на могілках.
Архітэктура
Помнік народнага дойлідства. Чатырохчасткавая падоўжна-восевая кампазіцыя будынка складаецца з прамавугольных зрубаў прытвора, бабінца, малітоўнай залы і апсіды. У сілуэце храма пануе надбудаваная над прытворам чацверыковая званіца пад пакатым шатровым дахам з вежачкай. Макаўкай завершаны чатырохсхільны дах асноўнага кубападобнага аб’ёму. Тры ўваходы вылучаны чатырохслуповымі ганкамі. Вертыкальна ашаляваныя сцены прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў разных ліштвах, цокальная частка вылучана вертыкальнай шалёўкай.
Іосіф Мікалаевіч Ахвердаў
Іосіф Мікалаевіч Ахвердаў (, г. Тбілісі — ) — беларускі савецкі вучоны ў галіне будаўніцтва. Член-карэспандэнт АН БССР (1960), доктар тэхнічных навук (1958), прафесар (1962). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Скончыў Тбіліскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў 1939 годзе. З 1949 года старшы інжынер Цэнтральнай лабараторыі выпрабавання будаўнічых матэрыялаў трэста «Закаўказметалургбуд». У 1958—1971 гг. кіраўнік аддзела спецыяльнага бетону і жалезабетону і загадчык лабараторыі фізічных асноў тэхналогіі бетону Інстытута будаўніцтва і архітэктуры Дзяржбуда БССР; адначасова з 1959 года загадчык кафедры керамікі, вяжучых матэрыялаў і бетонаў, з 1962 года загадчык кафедры будматэрыялаў, з 1978 — кафедры тэхналогіі бетону і жалезабетону БПІ.
Навуковая дзейнасць
Працы па праблемах фізіка-хімічнай механікі, бетонных сумесяў, трываласці і дэфармацыйнасці бетону, тэхналогіі вырабу бетонных і жалезабетонных вырабаў і канструкцый. Распрацаваў метады паасобнага надводнага і падводнага бетанавання масіўных збудаванняў, тэхналогію вытворчасці жалезабетонных напорных і безнапорных труб.
Асноўныя працы
Аўтар больш за 400 навуковых прац, у тым ліку 16 манаграфій.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны II ступені (1985), Чырвонай Зоркі (1943), «Знак Пашаны» (1966), медалямі.
15 студзеня 1997 года ўзнагароджаны медалём Францыска Скарыны.
Латэра
Латэра (Latera) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лацыа, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Вітэрба.
Насельніцтва складае 978 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 43 чал./км². Займае плошчу 23 км². Паштовы індэкс — 1010. Тэлефонны код — 0761.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Papa Clemente I.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Пасвентнэ (гміна, Лодзьскае ваяводства)
Пасве́нтнэ (Poświętne) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Апачынскага павета Лодзьскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Пасвентнэ. Плошча гміны складае 140,81 км². Станам на 2007 год у гміне Пасвентнэ пражывалі 3273 чалавекі, шчыльнасць — 23 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 15 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 18 населеных пунктаў.
Жуан Мануэл
Жуа́н Мануэ́л (João Manuel;  — ) — інфант Партугаліі.
Біяграфія
Жуан Мануэл быў восьмым дзіцем караля Партугаліі Жуана III і Кацярыны Аўстрыйскай. У 1539 годзе, пасля таго як памерлі чатыры яго старэйшых брата, ён стаў спадчыннікам партугальскага прастола.
2 студзеня 1554 года Жуан Мануэл сканаў ад сухотаў. Да таго моманту яго жонка ўжо была цяжарная, і праз 18 дзён пасля смерці Жуана Мануэла нарадзіўся яго сын — будучы кароль Партугаліі Себасцьян I.
Сідні Полак
Сідні По́лак (Sydney Pollack;, — , Лос-Анджэлес) — амерыканскі кінарэжысёр, акцёр і прадзюсар.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і яўрэйскіх эмігрантаў з Адэсы. У 1950-х гадах вучыўся ў тэатральнай школе «Neighborhood Playhouse School of the Theater» у Сенфарда Мейснера. Пасля службы ў арміі (1957—1958) граў у спектаклях на Брадвеі, у тэлеп'есах, выкладаў акцёрскае майстэрства. Быў пастаноўшчыкам тэлеп'есаў і телесерыялаў. Першай рэжысёрскай працай быў фільм «Тонкая нітка» (1965).
Шырокую вядомасць як рэжысёр атрымаў дзякуючы экранізацыі рамана Х. Маккоя «Загнаных канёў прыстрэльваюць, ці не праўда?» аб танцавальным марафоне часоў «Вялікай дэпрэсіі» ЗША ў 1930-я гады. У фільме сыгралі Джэйн Фонда і Гіг Янг, які атрымаў прэмію «Оскар» у намінацыі «Лепшы акцёр другога плана».
У 1993 годзе зняў трылер «Фірма» (Том Круз) па рамане Джона Грышэма. Фільм «Сабрына» (Харысан Форд) раскрытыкаваўся і праваліўся ў пракаце. У 1990-х гадах заняўся прадзюсаваннем. Здымаўся ў фільмах — «Мужы і жонкі» Вудзі Алена, «З шырока заплюшчанымі вачыма» Стэнлі Кубрыка.
Сыдні Полак сышоў з жыцця 26 мая 2008 года ва ўзросце 73 год у Лос-Анджэлесе. СМІ паведамляюць, што Полак пакутваў анкалагічным захворваннем.
Закрупец
Закру́пец (, Закрупец) — вёска ў Слаўгарадскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гіжэнскага сельсавета.
Назва
Назва вёскі пайшла ад назвы ракі Крупка, прытоку Проні, якая працякае праз населены пункт.
Гісторыя
На карце Старабыхаўскага павета 1777 года адзначана разам з вадзяным млынам. У 1783 годзе 45 двароў, 262 жыхары.
Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву
Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву — помнік у Старобіне Мінскай вобласці.
Гісторыя
На месцы, дзе быў пахаваны Герой Савецкага Саюза Дзмітрый Цімафеевіч Гуляеў у гарадскім пасёлке Старобін, у 1961 годзе пастаўлены помнік — скульптурны партрэт на прамавугольным пастаменце. Скульптар А. Бембель.
Апісанне помніка
Помнік зроблены з бетона, вышыня пастамента 2,2 м, бюста 1,2 м. Валявы адкрыты твар партызанскага камандзіра дадзены энергічнай лепкай з мяккімі святлаценямі. Паварот галавы, шырокі разварот плячэй, выразнасць і дакладнасць пластычнай характарыстыкі падкрэсліваюць духоўную сілу героя.
Двор Зерчаніцы
Двор Зе́рчаніцы (, Двор Зерченицы) — вёска ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Кубліцкага сельсавета.
Да 2004 года ўваходзіла ў склад Селішчанскага сельсавета.
Гаравіца
Гара́віца (, Горавица) — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Радастаўскага сельсавета.
Суражскі сельсавет (Іўеўскі раён)
Су́ражскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Сураж.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іўеўскага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 4 студзеня 1958 года ў склад Князікоўскага сельсавета перададзена вёска Войтавічы, у склад сельсавета з Кудэйшынскага сельсавета перададзена вёска Карэвічы. 9 верасня 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага Князікоўскага сельсавета (11 населеных пунктаў: Войтавічы, Вялікая Показь, Вялікая Почарня, Граблі, Дулькі, Забалаць, Кавалі, Кузьмы з хутарамі, Малая Показь, Некрашы і Пакуці). 15 мая 1963 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Жылеўскага сельсавета.
Таржоцкі раён
Таржоцкі раён (Торжокский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цвярской вобласці, Расія.
Адміністрацыйны цэнтр — горад Таржок.
Гастролі ансамбля «Песняры» ў ЗША (1976)
Гастролі вакальна-інструментальнага ансамбля «Песняры» ў ЗША адбыліся ў 1976 годзе, першыя гастролі папулярнага музычнага калектыва з СССР ў Паўночнай Амерыцы.
Гісторыя
Гастролі ішлі цягам 15 дзён у снежні 1976 года. Ансамбль выступаў у 13 невялікіх гарадах паўднёвых штатаў Вірджынія, Заходняя Вірджынія, Паўночная і Паўднёвая Караліна, Джорджыя, Тэнэсі, Місуры і Луізіяна. Гастролі адбыліся дзякуючы амерыканскаму прадзюсару Сіду Гарысу, які пачуў жывы канцэрт «Песняроў» у пачатку 1976 года на кірмашы студый гуказапісу МIDEM у Канах. Ён распавядаў музычнаму часопісу «Billboard», у СССР яму ўпарта прапаноўвалі ВІА «», а на гастролі ансамбля з Мінска далі дабро толькі за месяц да іх пачатку. Таму на афішах канцэртаў «», з якімі планавалася выступаць «Песнярам», не было назвы беларускага калектыва. Падчас тура музыканты перасоўваліся на аўтобусе, а жылі ў сетцы танных гатэляў «Holiday Inn». Сярод удзельнікаў гастроляў з беларускага боку былі Уладзімір Мулявін (у якасці лідара), Уладзіслаў Місевіч, Леанід Тышко (бас-гітара), Валянціна Латушка (касцюмер), Ігар Лучанок, Леанід Бароўскі (адміністратар).
Першы канцэрт адбыўся 1 снежня ў (Вірджынія). Туды прыехалі рэпарцёры з «Washington Post», «», тэлебачанне, радыё «Голас Амерыкі». Канцэрты падчас гастроляў адбываліся на рознабаковых пляцоўках: спартзалы каледжаў, грамадска-культурныя цэнтры, тэатры. Дадатковы канцэрт «Песняры» далі ў савецкай амбасадзе ў Вашынгтоне. 11 снежня 1976 году газета «Florence Morning News» (Паўднёвая Караліна) апублікавала здымак «Песняроў» на студыі «Columbia» ў Нэшвіле. Гэта быў першы выпадак, калі музыкі з СССР запісваліся ў Амерыцы. «Песняры» запісалі за 4 дубля на 24-дарожачным апараце тры кампазіцыі з «The New Christy Minstrels» — «Добры вечар, дзяўчыначка», «Вераніка» і «Расцвела сирень». Гэты запіс Сід Гарыс зладзіў, каб выпусціць сумесную пласцінку савецкім і амерыканскім ансамблямі, але планы выканаць не атрымалася.
Кіламетр
Кіламе́тр (скарочана км, km) — шырокараспаўсюджаная кратная метру адзінка вымярэння даўжыні.
1 км = 1000 м = 0,621 міль = 0,9374 вярсты = 1094 ярдаў = 3281 футаў = 1,057 светлавых гадоў = 6,67 а. а.
Леанід Дзямідавіч Лагун
Леані́д Дзямі́давіч Лагу́н (, Казловічы, Слуцкі раён, Мінская вобласць, БССР —, Мінск ) — беларускі савецкі адзіны сцяг-штурман беларускай ГА, першы галоўны штурман Беларускага ўпраўлення грамадзянскай авіцыі (1973—1986), ганаровы ветэран рэактыўнай авіяцыі, заслужаны штурман СССР (1984), ветэран працы СССР.
Быў адным з двух беларусаў, якія атрымалі званне заслужанага штурмана СССР, адзіным сцяг-штурманам грамадзянскай авіяцыі і першым Галоўным штурманам грамадзянскай авіяцыі БССР.
Біяграфія
Нарадзіўся 3 верасня 1935 года ў вёсцы Казловічы Слуцкага раёна Мінскай вобласці.
Па сканчэнні курсаў у 1958 годзе быў накіраваны ў 104-ы аб’яднаны авіяцыйны атрад ГУУС пры Беларускім тэрытарыяльным упраўленні грамадзянскага паветранага флоту (БТУГВФ) на пасаду штурмана карабля самалётаў: Лі-2, Іл-14, Ан-10, дзе прапрацаваў да 1963 года.
У 1967—1971 гадах працаваў штурманам-інспектарам 7-га вучэбна-трэніровачнага атрада на самалётах Іл-14, Ан-10, Ан-12, Ан-24, Ту-124.
У студзені 1972 — верасні 1973 года — старшы штурман Мінскага аб’яднанага авіяцыйнага атрада (ААТ) на самалётах Ан-12, Ан-24, Ту-124. У 1973 годзе засвоіў толькі што атрыманы самалёт Ту-134.
З верасня 1973 да снежня 1974 года быў першым (і апошнім) у беларускай авіяцыі сцяг-штурманам БУГА. Са студзеня 1975 да снежня 1986 года быў першым у беларускай авіяцыі галоўным штурманам БУГА. На гэтай пасадзе Л. Дз. Лагун прабыў роўна 13 гадоў.
У 1982 годзе ім быў засвоены толькі што атрыманы Ту-154.
5 красавіка 1986 года ўдзельнічаў з праверкай экіпажа на адкрыцці першых авіяліній Ту-134 па рэйсе Мінск—Лейпцыг. Для прадухілення тэрарызму і згону самалётаў усе экіпажы да распаду СССР лёталі толькі са сваёй табельнай зброяй (пісталетамі Макарава).
У 1973—1986 гадах пастаянна ўзгадняў калідоры пралёта сродкаў грамадзянскай авіяцыі з камандуючым штаба ВПС Міністэрства абароны БССР. Неаднаразова прымаў удзел у складах дзяржаўнай камісіі па разглядзе аварыйных лётных здарэнняў і катастроф з удзелам беларускіх экіпажаў.
Неаднаразова прымаў удзел у складах дзяржаўнай камісіі пры паступленні і выпускных экзаменаў у ОЛАГА горада Ленінграда ў якасці старшыні дзяржкамісіі.
У выніку выяўлення вінаватых у Авіякатастрофа пад Берлінам Ту-134 (12 снежня 1986 года) па віне пілатавання экіпажа, пры наяўнасці правяраючага ад авіяатрада з кантролем працы экіпажа і несвоечасовай (нечаканай) інфармацыі кіраўніком палётаў у момант пасадкі, галоўны штурман Беларускага УГА Леанід Дзямідавіч Лагун, па ўскоснай віне быў пераведзены ў штурманы першага класа Мінскага лётнага атрада. Сыход на другі круг, у шасці магчымых выпадках, быў не выкананы ў парушэнне інструкцыі па прычыне эканоміі паліва (для паніжэння сабекошту авіяперавозкі) і пагрозе дэпрэмавання КПС і экіпажа.
У 1987—1989 гадах працаваў штурманам першага класа Мінскага лётнага атрада на самалётах Ту-134 і Ту-154 Нацыянальнага аэрапорта Мінск.
Мае агульны сумарны безаварыйны налёт на ўсіх тыпах самалётаў (без Ту-4 і Іл-28) у 14.482 гадзін і агульны стаж у паветраным флоце 34 гады. З ліпеня 1989 года з’яўляўся непрацуючым ганаровым ветэранам аэрафлота. Памёр 25 студзеня 2020 года ў Мінску.
Сям’я
Бацька — Дзямід Паўлавіч Лагун (1891—1941), беларус, ураджэнец вёскі Казловічы Слуцкага раёна Мінскай вобласці. Карані бяруць пачатак з заможнай сям’і Слуцкай шляхты. Уся радня па яго лініі эмігравала ў 1917 годзе ў Канаду. Да вайны быў першым старшынёй калгаса «Імя Кірава» ў вёсцы (цяпер аграгарадок) Казловічы. Загінуў сапёрам у 1941 годзе.
Маці — Акуліна Тарасаўна Лагун (Павага) (1894—1996), руская (у мінулым беларуска), ураджэнка вёскі Бранчыцы Салігорскага раёна Мінскай вобласці Рэспублікі Беларусь. Была першай салісткай знакамітага слуцкага хору (1934), падчас вайны — сувязны партызанскага атрада «Імя Жалязняка» на тэрыторыі Слуцкага раёна. Памерла ў 1996 годзе і пахавана ў горадзе Тула.
Брат — Уладзімір Дзямідавіч Лагун (1929—2016), рускі (у мінулым беларус), у мінулым ганаровы чыгуначнік у горадзе Туле, працаваў намеснікам начальніка чыгуначнага вакзала ў Туле. Пахаваны на гарадскіх могілках горада.
Жонка — Марыяніла Анатольеўна Лагун (Хахракова) (1938—1993), руская. Нарадзілася 8 сакавіка 1938 года ў вёсцы Позарыха Каменск-Уральскага раёна Свярдлоўскай вобласці (РСФСР). Скончыла Мінскі педагагічны інстытут імя Максіма Танка (імя Горкага) па спецыяльнасці дашкольнага педагога-выхавацеля. Сышла ад нас роўна на 21 дзень пасля свайго 55-годдзя.
Нумарны знак на адзінай аўтамашыне ў сям’і на працягу 40 гадоў (ВАЗ-2101) тады быў — 21-55 Міе. Аўтамашына была набыта новай у 1971 годзе. Пахаваная разам з мужам на сельскіх могілках в. Волмы Драчкаўскага сельсавета Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці каля пасёлка авіятараў Сокал (Кастрычніцкі раён Мінска).
Дачка — Ларыса Леанідаўна Корзун (Лагун) (08.07.1960 г.)
Сын — Дзмітрый Леанідавіч Лагун (31.07.1970 г.)
Прабуты (гміна)
Прабу́ты (Prabuty) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Квідзынскага павета Паморскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Прабутах. Плошча гміны складае 197,12 км². Станам на 2010 год у гміне Прабуты пражывалі 13 159 чалавек, шчыльнасць — 66,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 20 салецтваў.
Бітва на Эне (1914)
Бі́тва на Э́не (13 — 15 верасня 1914) — бітва паміж англа-французскімі і нямецкімі войскамі на рацэ Эне, на Заходнім фронце Першай сусветнай вайны.
Ход падзей
Пасля бітвы на Марне немцы адышлі на поўнач і 12 верасня занялі абарону па рэках Эна і Вель. Французскія і брытанская арміі выйшлі на гэтую мяжу 13 верасня і пачалі атакі. Разгарэлася кровапралітная бітва, жорсткія лабавыя сутыкненні працягваліся да 15 верасня, аднак усё скончылася безвынікова. У ротах германскай гвардыі засталося па 50 чалавек замест 300, а ў некаторых палках практычна не засталося афіцэраў. Тылы ў немцаў былі зусім разлажаныя, паўсталі вялікія цяжкасці з забеспячэннем і боепрыпасамі. Становішча армій саюзнікаў мала чым адрознівалася ад становішча германскіх армій.
Абодва бакі канчаткова выдыхнуліся, сталі закопвацца ў зямлю і перайшлі да пазіцыйнай абароны. Бітва на Эне пазначыла пераход да пазіцыйных баявых дзеянняў у ходзе Першай сусветнай вайны.
Алтай
Алтай (Алтай туулар, Алтай таулары, 阿尔泰山脉, Алтайн нуруу) — складаная сістэма самых высокіх у Сібіры хрыбтоў, падзеленых глыбокімі далінамі рэк і шырокімі ўнутрыгорнымі і міжгорнымі катлавінамі.
Горная сістэма размешчана там, дзе сыходзяцца межы Расіі, Манголіі, Кітая і Казахстана. Яна падзяляецца на Паўднёвы Алтай (Паўднёва-заходні), Паўднёва-ўсходні Алтай і Усходні Алтай, Цэнтральны Алтай, Паўночны і Паўночна-ўсходні Алтай, Паўночна-заходні Алтай.
Алтайскі, Катунскі запаведнікі і пласкагор'е Укок у сукупнасці ўтвараюць аб'ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, названы «Алтай — Залатыя горы».
Лешуконскае (сяло)
Лешуконскае (Лешуконское) — сяло ў Архангельскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Лешуконскага раёна і Лешуконскага сельскага паселішча. Лешуконскае размешчана ў месцы зліцця рэк Вашкі і Мязені. Насельніцтва — 4760 чалавек (2012).
Няманя Міліч
Няманя Міліч (Nemanja Milić / Немања Милић; нар. ) — сербскі футбаліст, нападнік клуба «Младаст» з Нові-Сада.
Клубная кар’ера
Нарадзіўся ў горадзе Сомбар і пачынаў займацца футболам у мясцовым клубе «Спектар», але першай прафесійнай камандай стаў бялградскі ОФК. У асноўнай камандзе дэбютаваў у сезоне 2006/07, наступны сезон правёў у юнацкай камандзе, а з сезона 2008/09 замацаваўся ў асноўнай камандзе. У пачатку 2009 года нападнікам цікавіўся «Ліверпул», а праз два гады цікавасць праяўляла «Астан Віла». У пачатку 2013 года не гуляў з-за траўмы і ўлетку пакінуў ОФК у якасці свабоднага агента.
У ліпені 2013 года далучыўся да «Хайдука» з Кулы, але неўзабаве перайшоў у «Спартак» з Субаціцы. У першым сезоне не меў трывалага месца ў аснове, а ў сезоне 2014/15 з 7 галамі стаў найлепшым бамбардзірам каманды. У сезоне 2015/16 выкарыстоўваўся ў якасці другога нападніка і забіў 3 галы. У першай палове сезона 2016/17 забіў 6 галоў, у снежні 2016 года быў прызнаны найлепшым іграком года ў клубе.
У студзені 2017 года перайшоў у сталічную «Црвену Звезду». Спачатку трывала выхадзіў на поле, пазней стаў радзей з’яўляцца ў складзе, у тым ліку з-за траўм.
У снежні 2018 года перайшоў у беларускі клуб БАТЭ. Стаў адным з асноўных нападнікаў барысаўчан, хоць часам адсутнічаў з-за траўм. У лістападзе 2022 года стала вядома, што Міліч пакідае БАТЭ.
У снежні 2022 года быў прадстаўлены ў якасці іграка «Младасці» з Нові-Сада.
Міжнародная кар’ера
Выступаў за юнацкія і моладзевыя зборныя Сербіі розных узростаў.
Cyperoideae
Cyperoideae — падсямейства аднадольных раслін сямейства.
Падсямейства ўключае ў сябе каля 100 родаў і каля 4890 відаў у 14 трыбах :
Крэйда
Крэйда або мел — асадкавая горная парода, мяккі белы вапняк, складзены пераважна з карбанатных (CaCO 3 90-98 %) арганічных рэшткаў (какалітафарыдаў, фарамініфер, абломкаў ракавін інацэрамаў і інш.) і нерастваральных у кіслаце мінералаў.
Мел намнажаўся ў познакрэйдавых эпікантынентальных басейнах пераважна на глыбіні 150—200 м (Дняпроўска-Данецкая ўпадзіна), да 400—500 м. Трапляецца ў адкладах крэйдавага перыяду.
Выкарыстоўваецца ў вапнавай, цэментнай, шкляной, цукровай, гумавай, папяровай, парфумернай, металургічнай, хімічнай прамысловасці, у сельскай гаспадарцы і інш.
На базе радовішчаў крэйды працуюць Бярозаўскі камбінат сілікатных вырабаў (буд. вапна), «Ваўкавыскцэментнашыфер», Клімавіцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў, «Крычаўцэментнашыфер».
Анджэй Бурса
Анджэй Бурса (Andrzej Bursa;, Кракаў — , Кракаў) — польскі паэт, уключаны ў спіс «праклятых паэтаў».
3 гады працаваў у рэдакцыі журнала «Dziennik Polski». Дэбютаваў у 1954 годзе. Напісаў усяго 37 вершаў, паэму, раман, драму і апавяданне. Пры жыцці не быў апублікаваны ніводны том яго твораў. У творчасці Бурсы — шуканне праўды пра чалавека, супраціўленне да палітычнай рэчаіснасці, абсесія смерці, правакацыі, абарона вартасцей, якае знаходзяцца ў небяспецы.
Беларускія пераклады
На беларускую мову вершы пераклалі Ян Чыквін, Серж Мінскевіч, Сяргей Прылуцкі.
Псалом 3
Псалом 3 распачынае шасціпсалмоўе, якое ў хрысціянскім набажэнстве з'яўляецца неад'емнай часткай ютрані. Аўтарства прыпісваецца Давіду. У гэтым псалме адлюстроўваюцца небяспекі, якія пагражаюць людзям, і выказваецца спадзяванне на Божую міласэрнасць.
Царква ў гонар абраза Божай Маці «Тупічоўскі» (Мсціслаў)
Царква́ ў го́нар абраза́ Бо́жай Ма́ці «Тупічо́ўскі», былая Крыжаўзвіжанская царква — мураваны праваслаўны храм у горадзе Мсціславе Магілёўскай вобласці.
Гісторыя
Крыжаўзвіжанская царква была пабудавана ў 1871 годзе на месцы драўлянай уніяцкай царквы, якая некалі размяшчалася ў цэнтры былой Казіміраўскай слабады. У цяперашні час у храме знаходзіцца спіс цудатворнага Тупічэўскага абраза Божай Маці. Паміж 2007 і 2011 гадамі два купалы царквы замянілі на велізарныя пазалочаныя цыбуліны, астатнія купалы знішчылі. Настаяцелем прыхода з’яўляецца іерэй Цімафей Жыгар.
Архітэктура
Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю. Храм вырашаны кананічнай чатырохчасткавай кампазіцыяй: прытвор—званіца, трапезная, малітоўная зала, апсіда. Вертыкальнай дамінантай з’яўляецца двух’ярусная званіца над прытворам. Маляўнічасць будынку раней надавала пяцікупалле над асноўным кубападобным аб’ёмам.
Васільеўскі Мох
Васільеўскі Мох (Васи́льевский Мох) — пасёлак гарадскога тыпу ў Калінінскім раёне Цвярской вобласці Расіі. Утварае гарадское паселішча пасёлак Васільеўскі Мох як адзіны населены пункт у яго складзе, якое мяжуе з Міхайлаўскім сельскім паселішчам. Размешчаны за 18 км на поўнач ад горада Цвер. Канцавая чыгуначная станцыя лініі Дарашыха — Васільеўскі Мох (з 2013 года не дзейнічае). Насельніцтва — 2223 чалавека (2018).
Алжыр
Алжы́р (الجزائر), Алжы́рская Наро́дная Дэмакраты́чная Рэспу́бліка (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ) — дзяржава, размешчаная ў паўночна-заходняй частцы Афрыкі. Тэрыторыя — 2382 тыс. кв. км. Сталіца — Алжыр (парадку 3,7 млн жыхароў). Найбуйныя гарады — Аран (1,5 млн жыхароў), Канстанціна (каля 1 млн.), Анаба (600 тыс.). Афіцыйная мова — арабская, «нацыянальныя мовы» — арабская і амазігт (берберская); распаўсюджана французская. Грашовая адзінка — алжырскі дынар. Дзяржаўная рэлігія — іслам, 99 % насельніцтва — мусульмане-суніты. Нацыянальнае свята — Дзень рэвалюцыі (1 лістапада 1954 г.). Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел: 48 вілай (правінцый).
Клімат рэзка змяняецца з поўначы на поўдзень: на поўначы — міжземнаморскі (з спякотай, сухі ўлетку і цёплы дажджлівы ўзімку, на большай частцы тэрыторыі краіны — паўпустынны і пустынны, рэзка кантынентальны, характарызуецца моцнымі тэмпературнымі перападамі (да 35 градусаў днём, ночы прахалодныя) і вельмі беднымі ападкамі.
Час
Тэрыторыя Алжыра размяшчаецца ў часавым поясе пад назвай Цэнтральнаеўрапейскі час (CET) (UTC+1). На летні час Алжыр не пераходзіць.
Насельніцтва
33,3 млн чал., у асноўным арабы (80 % насельніцтва), каля 20 % — берберы (кабілы, шауйі, туарэгі і інш.).
У 2016 годзе парламент Алжыра прыняў шэраг законаў у рамках рэформы канстытуцыі краіны, якія таксама даюць берберыйскай мове статус дзяржаўнай. Арабская мова па-ранейшаму выкарыстоўваецца ў якасці асноўнай у дзейнасці дзяржаўных органаў.
Гісторыя
У старажытнасці на тэрыторыі сучаснага Алжыра пражывалі старажытналівійскія плямёны. У IX-II стст. да н.э. — на ўзбярэжжы знаходзіліся фінікійскія калоніі. У III-II стст. да н.э. — дзяржава Нумідыя. У I стагоддзі да н.э. заваявана Рымам і ў 46 да н.э. ператворана ў рымскую правінцыю. У 438 г. н.э. — прыбярэжная частка Паўночнай Афрыкі (уключаючы тэрыторыю сучаснага Алжыра) заваяваная вандаламі. У 534 г. н.э. далучэнне часткі тэрыторыі сучаснага Алжыра да Візантыйскай імперыі. VII стагоддзе — выгнанне візантыйцаў і далучэнне да халіфата. Сярод насельніцтва краіны імкліва распаўсюджваецца іслам. 1518 год — асцерагаючыся каланіяльнай экспансіі іспанцаў, якія захапілі прыбярэжныя гарады, мясцовыя кіраўнікі звяртаюцца па дапамогу да туркаў. Алжыр у яго сучасных межах становіцца правінцыяй Асманскай імперыі, падзеленай на 3 бейліка: Канстанціна, Цітэры (Медэа) і Маскара (Аран). На ўзбярэжжы Алжыра квітнее пірацтва. З XVI па XVIII стагоддзя Алжыр знаходзіўся ў складзе Асманскай імперыі. У 1711 годзе дасягнутая фактычная незалежнасць ад Турцыі. У пачатку XIX стагоддзя пачынаецца французская каланізацыя. 1830 год — пачатак французскага каланізацыйнага ўварвання. Узброеная барацьба (напрыклад, паўстанне Абд ал-Кадзіра) доўжыцца ледзь не да канца XIX стагоддзя. 1848 год — Алжыр абвешчаны тэрыторыяй Францыі (Французскі Алжыр), падзелены на дэпартаменты на чале з прэфектам і ўзначальваецца французскім генерал-губернатарам.
XX стагоддзе
У 1957 годзе Францыяй былі пачаты работы па будаўніцтве палігона для ядзерных выпрабаванняў у Алжыры. 3 лістапада 1959 года генерал Шарль дэ Голь выступіў з прамовай у Цэнтры вышэйшых ваенных даследаванняў. Ён заявіў, што галоўная мэта ядзернай праграмы Францыі заключаецца ў стварэнні нацыянальных ударных сіл на аснове ядзернай зброі, якая магла б быць выкарыстана ў любым пункце зямнога шара. Распрацоўшчыкам французскага ядзернай зброі стаў Бертран Голдшміт (Bertrand Goldschmidt), які працаваў з Марыяй Кюры і ўдзельнічаў у манхэтэнскім праекце. 13 лютага 1960 года Францыя правяла першае атмасфернае ядзернае выпрабаванне на палігоне паблізу горада Рэган, правінцыя Адрар, на паўднёвым захадзе Алжыра (прыкладна 70 кілатон тратылавага эквівалента — для параўнання, у Хірасіме быў узарваны ядзерны зарад ад 13 да 18 кілатон, у Нагасакі — прыкладна ў 21 кілатону). Усяго, паводле афіцыйных дадзеных, Францыя зрабіла ў Алжыры 17 атамных выбухаў. Ін-Экер — палігон для французскіх 13 атамных выпрабаванняў паміж 1961 і 1966 гадамі. Паводле алжырскі дадзеных, у некаторых раёнах каля Рэгана ўзровень радыяцыі нават цяпер нашмат перавышае дапушчальныя нормы. У далейшым, пасля вызвалення Алжыра, Францыі прыйшлося падшукваць іншы палігон. Для гэтай мэты ў 1963 годзе былі абраны атолы Муруроа і Фангатауфа ў Французскай Палінезіі.
Спецыяліст алжырскага Цэнтра атамных даследаванняў Амар Мансур (Ammar Mansouri) лічыць, што пасля абвяшчэння 18 сакавіка 1962 года Алжырам незалежнасці, Францыя працягнула сакрэтныя выпрабаванні, у абмен на Эвіянскія пагадненні, паводле якіз генерал дэ Голь прызнаў незалежнасць Алжыра, і яшчэ да 40 ядзерных выбухаў былі выраблены да 1966 года, у дадатак да асноўных выпрабаванняў, але грыф сакрэтнасці з гэтых звестак дагэтуль не быў зняты.
У верасні 1959 года ўрад Францыі прызнаў права алжырцаў на самавызначэнне, аднак супраць гэта ходу выступілі французскія каланісты і «правыя». Двойчы ўладкоўваліся буйныя антыўрадавыя мецяжы з мэтай спыніць працэс перадачы палітычнай улады мясцоваму насельніцтву. ФНВ пачынае вайну за незалежнасць, якая прывяла да вялікіх ахвяр, колькасць якіх вагаецца, па розных ацэнках, ад 300 тыс. да 1 мільёна. Вялікую долю гэтага ліку складаюць мірныя жыхары. Перамоўны працэс завяршыўся падпісаннем 18 сакавіка 1962 года пагадненняў аб спыненні агню і самавызначэнні Алжыра шляхам рэферэндуму. Падчас рэферэндуму ў Алжыры яўка склала 91%, за самавызначэнне Алжыра прагаласавала 99,7%, а ў Францыі меркаванні падзяліліся прыкладна пароўну, разам атрымалася 64% «за». У адпаведнасці з раней дасягнутымі дамоўленасцямі ў 1964 годзе Францыя вывела свае войскі, да 1 ліпеня 1967 года эвакуіравала ваенныя базы ў Сахары, у лютым 1968 года эвакуіравала ваенна-марскую базу ў Мерс-эль-Кебіры. Эканамічныя актывы буйных французскіх кампаній у Алжыры, паводле Эвіянскіх пагадненняў, засталіся ў іх руках, хоць маёмасць каланістаў было нацыяналізавана. Алжыр выйшаў з НАТА.
Спробы створанай у 1961 годзе ваенна-фашысцкай арганізацыі ААС (Organisation armee secrete) сарваць выкананне дагавораў шляхам масавага тэрору ў гарадах поспеху не мелі. Падчас рэферэндуму 1 ліпеня 1962 года пераважная большасць алжырцаў выказалася за незалежнасць, якая была неадкладна прызнаная ўрадам Францыі. Звыш мільёна еўрапейцаў і іх прыхільнікі з ліку мясцовых жыхароў у спешным парадку пакінулі краіну. Паводле вынікаў кровапралітнай вайны супраць французскіх каланіяльных войскаў у 1962 годзе Алжыр становіцца незалежнай сацыялістычнай дзяржавай.
Першы ўрад незалежнага Алжыра ўзначальвае лідАр (ФНВ) Ахмед Бэн Бела. У 1965 годзе адбыўся ваенны пераварот, да ўлады прыходзіць Хуары Бумедзьен, міністр абароны і былы паплечнік Бэн Белы, які абвясціў курс на будаўніцтва сацыялістычнай па сутнасці, але прагматычнай па духу эканоміка-палітычнай сістэмы, з улікам алжырскай спецыфікі і без арыентацыі на якія-небудзь узоры. У краіне ўсталёўваецца аднапартыйная сістэма. У гэты перыяд адужэлі і пашырыліся сувязі паміж СССР і Алжырам, якія зарадзіліся яшчэ ў перыяд вайны за незалежнасць Алжыра, які цяпер лічыўся адным з саюзнікаў СССР, ідучым па «некапіталістычнымі шляху развіцця». Наступныя 25 гадоў становяцца для Алжыра перыядам параўнальнай стабільнасці. Пасля смерці Бумедзьена разгарнулася нядоўгая барацьба паміж празаходняй і левай фракцыямі ў кіруючай партыі, і ў выніку краіну і ў 1979 годзе партыю ўзначаліў кампрамісны кандыдат, Шадлі Бенджэдзіда. У перыяд яго праўлення адбіліся ўсе эканамічныя недахопы папярэдняга прэзідэнта, і да канца 80-х краіна апынулася на мяжы эканамічнага калапсу. У 1986 і 1988 гадах мелі месца масавыя беспарадкі, выкліканыя пагаршэннем якасці жыцця, для ўтаймавання якіх прыйшлося прыцягваць войска. У 1980-я гады адбыўся ідэалагічны паварот у рэлігійнай вобласці, алжырскае кіраўніцтва ў пошуках крыніц эканамічнай дапамогі ўзяло курс на супрацоўніцтва з кансерватыўнымі мусульманскімі краінамі, укладваючы значныя сродкі ў развіццё ісламскай інфраструктуры. Пры гэтым мясцовае духавенства ідэйна і фінансава пераарыентуецца на рэлігійныя цэнтры краін Персідскага заліва. У выніку адбываецца рэзкае ўзмацненне фундаменталісцкіх настрояў у асяроддзі духавенства і рэлігійных актывістаў. Фундаменталісты патрабавалі перабудовы грамадства па законах шарыяту, і паслядоўна выступалі супраць свецкіх уладаў, абвінавачваючы іх у адыходзе ад ісламу. Ва ўмовах нарастаючага эканамічнага і палітычнага крызісу ісламісты заявілі прэтэнзіі на ўладу з мэтай пабудовы тэакратычнай дзяржавы цалкам на аснове шарыяту і запаветаў Карана.
XXI стагоддзе
З вясны 2001 палітычную сітуацыю ў краіне ўскладніў крызіс у Кабіліі — рэгіёне з пераважна берберскім насельніцтвам на ўсход ад сталіцы краіны. Масавыя выступы бербераў былі падушаны жандарскімі войскамі (унутраныя войскі), ужываючы зброю, паводле афіцыйных дадзеных загінулі 60 чал. і параненыя 2 тыс. чал. Жорсткія рэпрэсіі ўладаў выклікалі масавыя акцыі грамадзянскага непадпарадкавання і прывялі да стварэння нефармальнай органа самакіравання берберскіх раёнаў — Каардынацыйнага савета вясковых камітэтаў Кабіліі, адным з патрабаванняў якога стала наданне Берберскія мове тамазиг статусу другой (пасля арабскага) афіцыйнай мовы.
Алжыр пасля Арабскай вясны
Хваляванні ў Алжыры пачаліся з пачатку снежня 2010 года, раней чым у Тунісе, выкліканыя беспрацоўем, дрэнным становішчам моладзі ў Алжыры, недахопам жылля. Важную ролю тут адыграла і рэзкае падаражанне прадуктаў харчавання, нанёсшее ўдар па бедным слаям насельніцтва. Узмацніліся пад уплывам перамогі рэвалюцыі ў Тунісе і набылі прыкметны размах пачынаючы з 1 студзеня 2011 года. 3 лютага — Прэзідэнт Алжыра А. Бутэфліка паведаміў аб пачатку палітычных рэформ у бліжэйшы час — зняцце надзвычайнага становішча (з 1992 года), доступ на радыё партый, мірныя дэманстрацыі (акрамя Алжыра); ; 12 студзеня 2011 года на вуліцах сталіцы краіны адбылася шматтысячная акцыя пратэсту, каля 400 чалавек былі на кароткі час затрыманыя паліцыяй ; 12 лютага — дэманстранты на плошчы ў Алжыры, некалькі тысяч чалавек, сутыкненні з паліцыяй; 24 лютага — адменена надзвычайнае становішча, якое дзейнічала 19 гадоў.