cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чорная смерць
Гіпотэзы аб прычынах чумы і прапанаваныя меры прафілактыкі
Лекары рэкамендавалі устрымлівацца ад спажывання хатняй і дзікай вадаплаўнай птушкі, харчавацца супамі і булёнамі, не спаць пасля світання і, нарэшце, устрымлівацца ад інтымных зносін з жанчынамі, а таксама (памятаючы пра тое, што «падобнае прыцягвае падобнае») устрымлівацца ад думак пра смерць і страху перад эпідэміяй і ў што б там ні стала захоўваць бадзёры настрой духу.
Лячэнне
Лепшыя розумы сярэдневякоўя не памыляліся б наконт магчымасці лячэння чумных хворых. Арсенал сярэднявяковага лекара, які ўключаў лекі на расліннай або жывёльнай аснове, а таксама хірургічныя інструменты, быў зусім бяссільны супраць эпідэміі. «Бацька французскай хірургіі» Гі дэ Шаліяк называў чуму «зневажальнай хваробай», супрацьпаставіць якой урачэбнаму саслоўі не было чаго. Франка-італьянскі лекар Райманд Шален ды Вінарыа не без горкага цынізму заўважаў, што «не можа асуджаць лекараў, якія адмаўляюць ў дапамозе хворым, бо ніхто не жадае рушыць услед за сваім пацыентам». Акрамя таго, з узмацненнем эпідэміі і ростам страху перад чумой усё больш медыкаў стараліся таксама знайсці выратаванне ва ўцёках, хоць гэтаму можна супрацьпаставіць і сапраўдныя выпадкі адданасці сваёй справе. Так, Шаліяка, паводле яго ўласнага прызнання, ад уцёкаў утрымаў толькі «страх перад ганьбой», ды Вінарыа ж супраць уласнага савета заставаўся на месцы і памёр ад чумы ў 1360 годзе.
Клінічная карціна чумы, з пункту гледжання медыцыны XIV стагоддзя, выглядала наступным чынам: міязмы, пракраўшыся ў арганізм, нараджаюць у вобласці сэрца запоўнены атрутай бубон або фурункул, які, затым, прарваўшыся, атручвае кроў.
Спробы лячэння, хоць вельмі малаэфектыўныя, усё ж прадпрымаліся. Шаліяк выкрываў чумныя бубоны і прыпальваў іх распаленай качаргой. Чуму, якая разумелася як атручэнне, спрабавалі лячыць існуючымі на той момант проціяддзямі, у прыватнасці, «французскім », да бубонаў прыкладвалі высушаныя скуркі жаб і яшчарак, здольных, паводле распаўсюджанаага ў тыя часы пераканання, выцягваць з крыві яд, з той жа мэтай ужывалі каштоўныя камяні, у прыватнасці, размолаты ў парашок смарагд.
У XIV стагоддзі, калі навука яшчэ цесна перапляталася з магіяй і акультызмам, а многія аптэкарскія рэцэпты складаліся па правілах «сімпатыі», гэта значыць уяўнай сувязі чалавечага цела з тымі ці іншымі аб’ектамі, падзейнічаючы на якія, нібыта можна было лячыць хваробу. Шматлікімі былі выпадкі шарлатанства або памылак, якія прыводзілі да самых недарэчных вынікаў. Так, прыхільнікі «сімпатычнай магіі» спрабавалі «выцягнуць» хваробу з цела з дапамогай моцных магнітаў. Вынікі падобнага «лячэння» невядомыя, але наўрад ці яны былі здавальняючымі.
Чумныя дактары
У гэтых умовах сеньёры ці гарады аплачвалі паслугі адмысловых «чумных дактароў», у абавязкі якіх уваходзіла заставацца ў горадзе да канца эпідэміі і лячыць тых, хто стаў яе ахвярай. Як правіла, за гэтую няўдзячную і вельмі небяспечную працу браліся пасярэднія медыкі, няздольныя знайсці для сябе лепшага, або юныя выпускнікі медыцынскіх факультэтаў, якія спрабавалі скласці сабе імя і стан хуткім, але вельмі рызыкоўным шляхам.
Лічыцца, што першых чумных дактароў наняў Папа Клімент VI, пасля чаго гэтая практыка стала прымяняцца па ўсёй Еўропе.
Для абароны ад «міязмаў» чумныя дактары насілі клювастую маску, якая стала пазней знакамітай (адсюль іх мянушка падчас эпідэміі «клювастыя лекары» (docteurs à bec). Маска, якая спачатку закрывала толькі твар, але пасля вяртання чумы ў 1360 годзе пачала цалкам пакрываць галаву, рабілася з шчыльнай скуры, са шкламі для вачэй, прычым у дзюбу закладваліся кветкі і травы — ружовыя пялёсткі,, лаўр, ладан і г. д., належныя абараняць ад чумных «міязмаў» . Для таго, каб не задыхнуцца, у дзюбе прарабляліся два невялікія адтуліны. Шчыльны касцюм, як правіла, чорнага колеру, таксама рабіўся са скуры або тканіны з воскам, складаўся з доўгай кашулі, якая спускалася да пят, штаноў і высокіх ботаў, а таксама пары пальчатак. У рукі чумны доктар браў доўгі кій — яе выкарыстоўвалі для таго, каб не дакранацца да пацыента рукамі і, акрамя таго, разганяць на вуліцы паквольных разявак, калі такія знойдуцца. На жаль, гэты папярэднік сучаснага супрацьчумнага касцюма ратаваў не заўсёды, і многія лекары гінулі ў спробах аказаць дапамогу сваім пацыентам.
У якасці дадатковай абароны чумным дактарам рэкамендаваў «добры глыток віна са спецыямі»; як звычайна бывае ў гісторыі, трагедыі спадарожнічаў фарс: захаваўся характэрны анекдот пра групу кенігсбергскіх дактароў, якія некалькі перастаралася ў плане дэзінфекцыі і былі арыштаваныя за п’яны дэбош.
Адміністрацыйныя меры процідзеяння
«Венецыянцы як свінні, крані адну, усё згрудзяцца разам і кінуцца на крыўдзіцеля», — адзначаў храніст. Сапраўды, Венецыя на чале з дожам была першай, і нейкі час адзінай з еўрапейскіх краін, якая здолела арганізаваць сваіх грамадзян, каб пазбегнуць хаос і марадзёрства, і разам з тым, наколькі тое было магчыма, процідзейнічаць разгулу эпідэміі.
У першую чаргу, 20 сакавіка 1348 года, загадам венецыянскага савета, у горадзе была арганізавана спецыяльная санітарная камісія з трох венецыянскіх дваран. Караблі, якія ўваходзілі ў гавань, загадана было падвяргаць дагляду, і, калі знойдзены былі «замежнікі, якія хаваюцца», хворыя чумой або мерцвякі, — карабель неадкладна спальвалі. Для пахавання памерлых быў адведзены адзін з астравоў у венецыянскай лагуне, прычым магілы загадана было рыць на глыбіню не менш за паўтара метра. Пачынаючы з 3 красавіка і аж да канца эпідэміі, з дня ў дзень спецыяльныя пахавальныя каманды павінны былі праплываць па ўсім венецыянскім каналам, крыкам «Мёртвыя целы!», патрабуючы ад насельніцтва выдаваць ім сваіх памерлых для пахавання. Адмысловыя каманды для збору трупаў з дня ў дзень абавязаны былі наведваць усе бальніцы, багадзельні і проста збіраць памерлых на вуліцах. Любому венецыянцу належала апошняе слова на дарогу мясцовага святара і пахаванне на чумных востраве, які атрымаў назву Лазарэта — як мяркуе Джон Кэлі, па імені бліжэйшай царквы Св. Панны Назарэцкай, па здагадцы Іагана Нола — ад манахаў Святога Лазара, якія хадзілі за хворымі. Тут жа праходзілі саракадзённы каранцін людзі, якія прыбылі з Усходу ці з зачумлёных месцаў, тут жа на працягу сарака дзён павінны былі заставацца іх тавары — тэрмін быў выбраны ў памяць аб саракадзённым знаходжанні Хрыста ў пустыні (адсюль паходзіць назва «карантын» — ад італьянскага quaranta, «сорак»).
Для падтрымання парадку ў горадзе быў забаронены быў гандаль віном, зачыненыя ўсе карчмы, любы гандляр, злоўлены на месцы злачынства, губляў свой тавар, прычым прадпісвалася неадкладна выбіваць дно ў бочак і зліваць іх змесціва прама ў каналы. Забараняліся азартныя гульні, вытворчасць (зрэшты, рамеснікі здолелі абыйсці гэтую забарону, надаючы косткам форму малітоўных цотак). Зачыняліся публічныя дамы, сваіх палюбоўніц мужчынам прадпісвалася альбо неадкладна адсылаць прэч, альбо гэтак жа неадкладна браць за жонку. Каб зноў засяліць апусцелы горад, былі адкрыты даўгавыя турмы, змякчанае заканадаўства аб даўгавых выплатах, беглым даўжнікам абяцана прабачэнне, у выпадку, калі яны пагодзяцца пакрыць адну пятую неабходнай сумы.
З 7 жніўня, каб пазбегнуць магчымай панікі, забараняліся жалобныя адзенні і часова адмяняўся старадаўні звычай выстаўляць труну з памерлым каля парога хаты, аплакваючы яго ўсёй сям’ёй на вачах у мінакоў. Нават у той час, калі эпідэмія дасягнула свайго максімуму і смяротнасць складала 600 чалавек у суткі, дож Андрэа Дандала і Вялікі Савет заставаліся на месцах і працягвалі працаваць. 10 ліпеня ўцекачам з горада чыноўнікам было загадана на працягу наступных васьмі дзён вярнуцца ў горад і аднавіць працу, тым, хто не падкорыцца, пагражалі звальненнем. Усе гэтыя меры сапраўды дабратворна паўплывалі на парадак у горадзе, і ў далейшым досвед Венецыі перанялі ўсе еўрапейскія дзяржавы.
Каталіцкая царква і чума
З пункту гледжання Рыма-Каталіцкай царквы, прычыны эпідэміі былі ясныя — пакаранне за чалавечыя грахі, адсутнасць любові да блізкіх, пагоня за свецкімі спакусамі пры поўным забыцці духоўных пытанняў. У 1347 годзе, з пачаткам эпідэміі, царква, а ўслед за ёй і народ, былі перакананыя, што прыйдзе канец свету і спраўджваюцца прароцтвы Хрыста і апосталаў. У вайне, голадзе і хваробы бачылі, прычым менавіта чума павінна была выканаць ролю вершніка, чый «конь бледны і імя яму — Смерць». З чумой спрабавалі змагацца з дапамогай малебнаў і хросных хадоў, так, шведскі кароль, калі небяспека падступіла да яго сталіцы, узначаліў хрэсны ход басанож з непакрытай галавой, молячы аб адхіленні бедства. Царквы былі запоўненыя вернікамі. Як лепшыя лекі для ўжо хворых або для таго, каб пазбегнуць заражэння, царква рэкамендавала «страх Божы, бо Усявышні адзін можа адхіліць чумныя міязмы». Заступнікам чумных хворых лічыўся Св. Себасцьян, з ім таксама было звязана павер’е аб спыненні чумы ў адным з гарадоў, калі ў мясцовай царкве быў пабудаваны і асвечаны прыдзел, дзе ўсталявалі статую гэтага святога.
З вуснаў у вусны перадаваўся аповед пра тое, што вослік, які вёз у Месіну, дзе пачалася эпідэмія, статую Святой Дзевы, раптам спыніўся і ніякімі намаганнямі не ўдалося зрушыць яго з месца. Ужо з пачаткам эпідэміі, калі жыхары Месіны сталі прасіць у катанійцаў для выратавання ад гібелі даслаць ім моцы Св. Агаты, біскуп Катанні Герардус Орта пагадзіўся было гэта зрабіць, але таго ўсупрацівіліся яго ўласныя парафіяне, пагражаючы смерцю, калі ён вырашыць пакінуць горад без абароны. «Што за глупства, — абураўся фра Мікеле, — Калі б святая Агата захацела ў Месіну, яна сама б пра тое сказала!» У рэшце рэшт, супрацьстаялыя бакі прыйшлі да кампрамісу, дамовіўшыся, што патрыярх зробіць акрапленні святой вадой, у якой была абмыта рака Святой Агаты. У выніку сам біскуп памёр ад чумы, хвароба ж працягвала заваёўваць усё новыя і новыя прасторы.
У падобных умовах жыццёва важным станавіўся пытанне — што выклікала Божы гнеў і якім чынам уласкавіць Усявышняга, каб мор спыніўся раз і назаўжды. У 1348 годзе прычыну няшчасця бачылі ў новай модзе на чаравікі з доўгімі высока загнутымі насамі, якія асабліва абуралі Бога.
У 1350 годзе, у самы разгар эпідэміі, Папа Клімент VI абвясціў чарговы Святы год, спецыяльнай булай загадаўшы анёлам неадкладна дастаўляць у рай любога, хто памрэ на дарозе ў Рым ці ж вяртаючыся дадому. Сапраўды, на Вялікдзень у Рым сабралася каля 1 млн. 200 тыс. паломнікаў, якія шукалі абароны ад чумы, на Пяцідзясятніцу да іх дадаўся яшчэ мільён, пры тым што ў гэтай масе чума лютавала з такой разлютаванасцю, што дадому вярнулася ці ледзь дзясятая частка. За адзін толькі год прыбытак рымскай курыі ад іх ахвяраванняў склаў астранамічную суму ў 17 мільёнаў флорынаў, што падштурхнула тагачасных жартаўнікоў адпусціць ядавіты жарт: «''Гасподзь не жадае смерці грэшніка. Хай сабе жыве і плаціць далей''».
Сам тата Клімент VI у гэты час знаходзіўся ўдалечыні ад ахопленага чумой Рыма, у сваім Авіньёнскім палацы, па радзе асабістага лекара — Гі дэ Шаліяка, які выдатна аддаваў сабе справаздачу ў небяспецы заражэння, не падпускаючы да сябе нікога і пастаянна падтрымліваючы агонь у дзвюх жароўнях, справа і злева ад сваёй персоны. Аддаючы належнае забабонам часу, Папа не раставаўся з «чароўным» смарагдам, устаўленым у пярсцёнак, «які, быўшы звернута на поўдзень, паслабляў дзеянне чумнага яду, быўшы звернута да ўсходу, памяншаў небяспеку заражэння».
Варта сказаць, што ў час эпідэміі цэрквы і манастыры казачна ўзбагаціліся; жадаючы пазбегнуць смерці, прыхаджане аддавалі апошняе, так што спадчыннікам памерлых заставаліся літаральна драбкі, і некаторым муніцыпалітэтам прыйшлося сваім указам абмежаваць памер добраахвотных дароў. Аднак жа з-за страху перад хваробай манахі не выходзілі вонкі, і паломнікам заставалася складваць прынесенае перад варотамі, адкуль яно забіралася па начах.
У народзе мацнелі нараканні, расчараваныя ў магчымасцях афіцыйнай царквы абараніць сваіх «авечак» ад чумы свецкія сталі задавацца пытаннем, ці не грахі царкоўнікаў выклікалі Божы гнеў. Прыгадваліся і ўжо ўголас распавядаліся гісторыі пра распусты, інтрыгі і нават забойствах, што здараліся ў кляштарах, аб сіманіі святароў. Гэтыя настроі, вельмі небяспечнымі для царквы, у канчатковым выніку выліліся ў магутныя ерэтычныя рухі наступных часоў, у прыватнасці, у рух.
Флагеланцтва
Секта флагелантаў паўстала, паводле розных звестак, у сярэдзіне XIII—XIV стагоддзяў, калі вестка пра чарговую катастрофу або бедства выклікала рэлігійны экстаз у гарадскога натоўпу, які стараўся з дапамогай аскезы і самазмярцвення дамагчыся міласці Стваральніка і спыніць ці прадухіліць голад або эпідэмію, але, так ці інакш, пэўна ўсталявана, што ў гады Чорнай смерці гэты рух дасягнуў небывалага размаху.
Флагеланты запэўнівалі, быццам на алтар царквы Св. Пятра ў Іерусаліме аднойчы ўпала мармуровая шыльда з пасланнем ад самога Хрыста, які, сурова папракаючы грэшнікаў у незахаванні пятнічнага паста і «святой нядзелі», аб’яўляе ім у якасці пакарання пачатак чумной эпідэміі. Божы гнеў быў гэтак вялікі, што ён меў намер зусім сцерці чалавецтва, але змякчэў, дзякуючы маленням Св. Дамініка і Св. Стэфана, падаючы аблудным апошні шанец. Калі ж чалавецтва будзе ўпарціцца і далей, паведамляў нябесны ліст, наступнымі карамі будуць нашэсце дзікіх звяроў і набегі язычнікаў.
Члены секты, рухомыя адзіным імкненнем падвергнуць сваю плоць выпрабаванням, параўнальным з тымі, якім падвяргаўся перад распяццем Хрыстос, аб’ядноўваліся ў групы да некалькіх тысяч чалавек, узначаленыя адзіным кіраўніком, і вандравалі з горада ў горад, запоўніўшы сабой, у прыватнасці, Швейцарыю і Германію. Відавочцы апісваюць іх як кансэкраваных асоб, апранутых у чорныя плашчы і капюшоны, з нізка насунутымі на вочы лямцавымі шапкамі і спінамі «у рубцах і струпах запечанай крыві».
Спыніць эпідэмію рэлігійны фанатызм флагелантаў, вядома ж, не мог, больш за тое, вядома, што менавіта яны прынеслі з сабой чуму ў Страсбург, да таго часу яшчэ не закрануты пошасцю.
Як усе рэлігійныя фанатыкі свайго часу, флагеланты ў кожным з гарадоў, у якім з’яўляліся, патрабавалі пагалоўнага знішчэння яўрэяў як «ворагаў Хрыста», і ўжо гэта выклікала недавер і асцярогі Папы Клімента VI — але значна горш, з пункту гледжання пануючай царквы, было тое, што секта, быўшы падкрэслена свецкай — у ёй не было ні аднаго святара, — прэтэндавала на прамыя зносіны з Богам, адпрэчваючы складаную абраднасць і іерархію каталіцызму, прапаведуючы самастойна і гэтак жа самавольна прымаючы адзін у аднаго сакрамэнт споведзі і адпускаючы грахі.
Папа Клімент быў занадта разумны і асцярожны, каб прама забараніць флагеланцтва, — рызыкуючы, такім чынам, выклікаць бунт і нянавісць народных мас. І ён паступіў разважліва, паставіўшы іх пад начальства царкоўных іерархаў, прадпісаўшы займацца аскезай і самабічаваннем выключна паасобку, у сябе дома і толькі з блаславення асабістага духоўніка, пасля чаго флагеланцтва, як масавая рэлігійная плынь, практычна спыніла сваё існаванне. Неўзабаве пасля заканчэння эпідэміі гэтая секта, як арганізаваная структура, цалкам знікла.
Б’янкі
Менш вядомай разнавіднасцю фанатыкаў, якія спрабавалі спыніць чуму подзвігамі ў імя веры, былі «апранутыя ў белае» (albati), таксама вядомыя пад сваім італьянскім імем bianchi. Часам іх лічаць умеранай часткай флагелантаў.
Паводле міфалогіі гэтай секты, усё пачалося з таго, што нейкі селянін напаткаў у поле Хрыста, які, застаўшыся непазнаным, папрасіў у таго хлеба. Селянін папрасіў прабачэння, патлумачыўшы, што хлеба ў яго больш не засталося, але Хрыстос папрасіў яго паглядзець у сумцы, дзе, да немалога здзіўлення яе ўладальніка, хлеб выявіўся ў недатыкальнасці. Далей Хрыстос адправіў селяніна да калодзежа, каб размачыць хлеб у вадзе. Селянін запярэчыў, што калодзежаў у гэтай мясцовасці няма, але ўсё ж падпарадкаваўся, і, вядома ж, калодзеж сам сабой з’явіўся ў названым месцы. Але ля калодзежа стаяла Багародзіца, яна адправіла селяніна назад, загадаўшы перадаць Хрысту, што «яго маці забараняе размочваць хлеб». Селянін выканаў даручэнне, на што Хрыстос заўважыў, што «яго маці заўсёды на баку грэшнікаў», і патлумачыў, што, калі б хлеб быў размочагы, загінула б усё насельніцтва Зямлі. Але цяпер ён гатовы памілаваць паўшых і просіць размачыць толькі траціну хлеба, што павядзе за сабой смерць траціны насельніцтва хрысціянскага свету. Селянін выканаў загад, пасля чаго пачалася эпідэмія, спыніць якую можна, толькі апрануўшыся ў белае, молячыся і аддаючыся посту і пакаянню.
Іншы варыянт той жа легенды распавядаў, што селянін ехаў верхам на быку і раптам нейкім цудам быў перанесены ў «аддаленае месца», дзе яго чакаў анёл з кнігай у руцэ, які загадаў селяніну прапаведаваць аб неабходнасці пакаяння і нашэння белай вопраткі. Астатнія ўказанні, неабходныя для таго, каб змякчыць Божы гнеў, павінны былі быць знойдзены ў кнізе.
Шэсці б’янкі збіралі ў гарадах не меншыя натоўпы, чым шэсці іх больш радыкальна настроеных субратаў. Апранутыя ў белае, са свечкамі і распяццямі ў руках, яны рухаліся, спяваючы малітвы і псалмы, молячы аб «літасці і міры», прычым ўзначальвала сабой працэсію абавязкова жанчына, якая ішла паміж двума маленькімі дзецьмі.
Аднак і гэтыя далёкія папярэднікі рэфармацыі выклікалі сабой незадаволенасць пануючай царквы, так як прама папракалі яе ў скнарнасці, карысталюбстве і забыцці запаведзей Божых, за што Гасподзь і пакараў свой народ эпідэміяй. Б’янкі патрабавалі ад першасвятара добраахвотна адмовіцца ад пасады, саступіўшы яго «жабраку папе», з гэтым патрабаваннем іх кіраўнік, які называў сябе Янам Хрысціцелем, адправіўся ў Рым, дзе, вядома ж, паводле загаду папы, скончыў жыццё на вогнішчы; гэты ж лёс чакаў другога кіраўніка секты, які спрабаваў падняць паўстанне супраць Святога Прастола. Секта была афіцыйна забароненая.
Харэаманія
Калі секты флагелантаў і «апранутых у белае», пры ўсім фанатызме сваіх паслядоўнікаў, усё ж складаліся з людзей у здаровым розуме, харэаманія, або апантанасць танцам, была, з вялікай ступенню верагоднасці, тыповым масавым псіхозам, характэрным, зрэшты, для Сярэдніх вякоў.
Пасля гэтага псіхоз часам заканчваўся, але часам ён працягваўся на працягу некалькіх дзён ці нават тыдняў. Апантаных харэаманіяй спаганялі ў цэрквах, крапілі святой вадой, бывала, калі іншыя сродкі былі вычарпаныя, гарадскія ўлады наймалі музыкаў, каб тыя падыгрывалі апантаным скокамі і тым самым хутчэй даводзілі хворых ёю да знямогі і сну.
Выпадкі такога роду вядомыя былі і да эпідэміі Чорнай смерці, але, калі раней яны былі адзінкавымі, па заканчэнні эпідэміі Чорнай смерці харэаманія прыняла пужалы размах, натоўпы налічвалі часам да некалькіх тысяч чалавек. Мяркуецца, што такім чынам выплюхвалася нервовае ўзрушэнне і жах, выкліканыя эпідэміяй. Харэаманія лютавала ў Еўропе ў XIV—XV стагоддзях, а затым знікла.
Стаўленне знешніх гледачоў да апантаным харэаманіяй было неадназначным, так, у сярэдневяковых хроніках можна знайсці і намёкі, быццам гаворка ішла аб прафесійных жабраках, якія атрымлівалі па заканчэнні прадстаўлення шчодрую міласціну, дзеля чаго, уласна, усё і ладзілася. Іншыя аўтары схіляліся да думкі пра апантанасці нячысцікам, мяркуючы экзарцызм адзінымі лекамі для падобнага. У хроніках зафіксаваныя выпадкі, калі масаваму танцу аддаваліся цяжарныя жанчыны, ці пра тое, што многія танцоры, калі прыступ заканчваўся, паміралі або ўсё далейшае жыццё пакутавалі цікам або трэмарам канечнасцей.
Сапраўдныя прычыны і механізм праходжання харэаманіі застаецца невядомым да цяперашняга часу.
Народныя забабоны, звязаныя з эпідэміяй
У засмучаным ўяўленні людзей, якія з дня ў дзень чакалі смерці, прывіды і «знакі» з’яўляліся ў любой самай нязначнай падзеі. Так, расказвалі пра слуп святла ў снежні 1347 года, які на працягу гадзіны стаяў пасля заходу над папскім палацам, камусьці бачылася, што з свежанарэзанага каравая хлеба капае кроў, папярэджваючы аб бядзе, якую засталося ўжо нядоўга чакаць. У прыходзе чумы вінавацілі каметы, якіх шэсць разоў бачылі ў Еўропе, пачынаючы з 1300 года. Засмучанаму ўяўленню людзей ужо падчас эпідэміі з’яўляліся неверагодныя рэчы — так, фра Мікеле П’яца, летапісец сіцылійскай чумы, з поўным даверам пераказвае гісторыю пра чорнага сабаку з мячом у пярэдняй лапе, які, уварваўшыся ў Месінскую царкву, учыніў там разгром, секучы ў кавалкі святыя посуд, свечкі і свяцільні на алтары. Расчараванне ў медыцыне і магчымасцях афіцыйнай царквы спыніць эпідэмію не магло не выліцца ў спробу простага люду абараніць сябе з дапамогай абрадаў, карані якіх узыходзілі яшчэ да язычніцкіх часоў.
Так, у славянскіх землях голыя жанчыны ноччу аралі зямлю вакол вёскі, прычым падчас здзяйснення абраду ніхто іншы з жыхароў не мог пакінуць свой дом. Саамы песнямі і загаворамі адсылалі чуму ў «жалезныя горы», прычым для зручнасці перамяшчэння яе забяспечвалі коньмі і возам. Пудзіла, якія адлюстроўвалі чуму, спальвалі, тапілі, замуроўвалі ў сцены, пракліналі і адлучалі ў цэрквах.
Чуму спрабавалі адхіліць з дапамогай амулетаў і загавораў, прычым ахвярамі падобных забабонаў станавіліся нават царкоўнаслужыцелі, якія ўпотай насілі на шыі, разам з крыжом, сярэбраныя шарыкі, запоўненыя «вадкім срэбрам» — ртуццю, ці ж мяшэчкі з мыш'яком. Страх перад гібеллю ад чумы прыводзіў да таго, што народныя забабоны пранікалі нават у царкву, атрымліваючы афіцыйнае адабрэнне духоўных уладаў, — так, у некаторых гарадах Францыі (напр. у Манпелье) практыкаваўся цікаўны абрад — доўгай ніткай вымяралі гарадскую сцяну, затым гэтая нітка выкарыстоўвалася ў якасці кнота для гіганцкай свечкі, якая запальвалася на алтары.
Чуму малявалі ў выглядзе сляпой старой, якая мела парогі дамоў, дзе ў хуткай будучыні мелася загінуць аднаму з членаў сям’і, чорнага вершніка, волата, які пакрывае адлегласць ад вёскі да вёскі адным крокам, або нават «двух духаў — добрага і злога: добры стукаў палкай у дзверы, і колькі разоў стукаў, столькі людзей павінна было памерці», чуму нават бачылі — яна гуляла на вяселлях, шкадуючы таго ці іншага, абяцала ім выратаванне. Чума перасоўвалася на плячах свайго закладніка, прымушаючы цягаць яе па вёсках і гарадах.
І, нарэшце, мяркуецца, што менавіта падчас вялікай эпідэміі ў народнай свядомасці сфармаваўся вобраз Дзевы Чумы (Pest Jungfrau, Plague Maiden), які апынуўся неверагодна жывучым, адгалоскі гэтых вераванняў ўсё яшчэ існавалі нават у XVIII стагоддзі. Паводле аднаго з варыянтаў, запісанага ў тыя часы, Дзева Чума ўзяла ў аблогу нейкі горад, прычым любы, які неасцярожна адкрыў дзверы або акно, дамагаўся толькі таго, што ў жыллі апыняўся лятучы чырвоны шалік, і ў хуткім часе гаспадар дома паміраў ад хваробы. Таму жыхары ў жаху замкнуліся ў дамах і ўжо не адважваліся паказвацца звонку. Але чума апынулася цярплівай і спакойна чакала, пакуль голад і смага не вымусяць іх гэта зрабіць. Тады нейкі дваранін вырашыў ахвяраваць сабой дзеля выратавання астатніх і, выгравіраваўшы на сваім мячы словы «Езус, Марыя», адчыніў дзверы. Неадкладна ў праёме паказалася прывідная рука і ўслед за ёй краёчак чырвонага шаліка. Не разгубіўшыся, храбрэц секануў па гэтай руцэ; у хуткім часе ён памёр ад хваробы разам з усёй сваёй сям’ёй, такім чынам паплаціўся за сваю смеласць, але параненая Чума палічыла за лепшае прыбрацца прэч і з тых часоў асцерагалася наведваць негасцінны горад.
Сацыяльная абстаноўка
У падобных выдумках жыхары гарадоў і вёсак абапіраліся, у першую чаргу, на Біблію, дзе Майсей рассейвае ў паветры попел, пасля чаго Егіпет страждае ад пошасці. Адукаваныя пласты насельніцтва маглі чэрпаць падобную ўпэўненасць у рымскай гісторыі, калі падчас юсцініянавай чумы 129 чалавек былі пакараныя за распаўсюд чумы.
Разумеючы, што заўтрашні дзень можа і не наступіць, мноства людзей аддавалася абжорству і п’янству, праматваючы грошы з жанчынамі лёгкіх паводзін, што яшчэ больш узмацняла разгул эпідэміі.
Далакопы, якія набіраліся з катаржнікаў і галерных рабоў, якіх можна было прыцягнуць да падобнай працы толькі абяцаннямі памілавання і грошай, бясчынствавалі ў гарадах, пакінутых уладай, урываліся ў дамы, забіваючы і рабуючы. Маладых жанчын, хворых, мёртвых і паміраюць прадавалі жадаючым здзейсніць гвалт, трупы валаклі за ногі па бруку, як лічылі ў тыя часы, спецыяльна раскідваючы па баках пырскі крыві, каб эпідэмія, пры якой катаржнікі адчувалі сябе беспакаранымі, працягвалася як мага даўжэй. Бывалі выпадкі, калі ў магільныя равы разам з мёртвымі звальвалі і хворых, хаваючы жыўцом і не разбіраючыся, хто з іх мог бы выратавацца.
Варта таксама заўважыць, што выпадкі наўмыснага заражэння сапраўды здараліся, абавязаныя сваім з’яўленнем, у першую чаргу, распаўсюджанаму ў тыя часы згубнаму забабону, што пазбавіцца ад чумы можна было, «перадаўшы» яе іншаму. Таму хворыя спецыяльна штурхаліся на рынках і ў цэрквах, наровячы закрануць або дыхнуть ў твар як мага большай колькасці людзей. Некаторыя падобным чынам спяшаліся разрабіцца са сваімі ворагамі.
Мяркуецца, што першыя думкі аб штучным паходжанні чумы з’явіліся пры выглядзе павальных уцёкаў з гарадоў заможнай часткі насельніцтва. Але слых аб тым, што багатыры свядома труцяць беднякоў (у той час, як багацеі гэтак жа ўпарта вінавацілі ў распаўсюдзе хваробы «жабракоў», якія спрабуюць такім чынам ім адпомсціць), пратрымаўся досыць нядоўга, на змену гэтаму прыйшоў іншы — народная гаворка ўпарта вінаваціла ў штучным заражэнні тры катэгорыі насельніцтва — сатаністаў, пракажоных і яўрэяў, якія падобным чынам «зводзілі рахункі» з хрысціянскім насельніцтвам.
Трэба сказаць, што ў атмасферы істэрыі атручвання, якая ахапіла Еўропу, іншаземец, мусульманін, падарожнік, п’яны, юродзівы — любы, які прыцягваў да сябе ўвагу адрозненнямі ў адзенні, паводзінах, мовы, — ужо не мог адчуваць сябе ў бяспецы, а калі ў яго пры ператрусе знаходзілася тое, што натоўпу заўгодна было лічыць чумной маззю або парашком, лёс яго была прадвызначаны.
Пераслед секты «атрутнікаў»
З часоў разгулу Чорнай смерці на некаторых цэрквах захаваліся барэльефы, якія паказваюць чалавека, калі ён маліўся дэману. На самай справе, у першую чаргу засмучанаму ўяўленню людзей, якія перажылі катастрофу, уяўлялася, што ў тым, што здарылася, вінаваты вораг роду чалавечага. І хоць істэрыя «чумных мазей» у поўнай меры разгарнулася падчас эпідэміі 1630 года, яе пачатак прасочваецца ўжо ў эпоху Чорнай смерці.
Д’ябал паказваўся ў гарадах уласнай персонай — перадавалі апавяданні пра нейкага багата апранутага «князя» гадоў пяцідзесяці, з сівымі валасамі, які раз’язджаў на карэце, запрэжанай чорнымі конямі, які завабліваў унутр то аднаго, то іншага жыхара, у імгненне вока дастаўляючы ў свой палац і там спрабуючы спакусіць куфрамі з скарбамі і абяцаннем, што ахвяра застанецца ў жывых падчас эпідэміі — у абмен жа патрабавалася абмазваць д’ябальскім саставам лаўкі ў цэрквах або сцены і дзверы дамоў.
Пра састаў гіпатэтычнай «чумной мазі» нам вядома з найпозняга паведамлення прападобнага Афанасія Кірхера, які піша, што ў яе склад уваходзілі «аканіт, мыш'як і атрутныя травы, а таксама іншыя інгрэдыенты, пра якія я не вырашаюся напісаць». Даведзеныя да адчаю сеньёры і гарадскія ўлады абяцалі буйныя ўзнагароды за злоў атрутнікаў на месцы злачынства, але, наколькі вядома з дакументаў, якія захаваліся, ні адна падобная спроба не ўдалася. Затое схоплены былі некалькі чалавек, агульна абвінавачаныя ў вытворчасці «чумных мазей», катаваннямі ў іх вырывалі прызнанні, быццам яны атрымлівалі ад падобнага занятку задавальненне «нібы паляўнічыя, якія лоўляць дзічыну», пасля чаго ахвяры падобных агавораў адпраўляліся на шыбеніцу або на вогнішча.
Адзінай рэальнай падаплёкай для падобных чутак была, мабыць, секта, якая існавала ў тыя часы. Расчараванне ў веры і пратэст у адносінах да хрысціянскага Бога, які з іх пункту гледжання не можа ці не жадае палепшыць зямнео жыццё сваіх адэптаў, прывялі да ўзнікнення легенды аб узурпацыі нябёсаў, адкуль быў з дапамогай здрады зрынуты «праўдзівы Бог — Сатана», які ў канцы свету зможа вярнуць сабе сваё «законнае валоданне». Аднак не існуе якіх-небудзь дакументальных пацверджанняў непасрэднага ўдзелу люцыферыстаў у распаўсюдзе эпідэмій ці нават у вытворчасці гіпатэтычнай мазі.
Разгромы лепразорыяў
Праказа, якая лютавала ў Еўропе ў папярэднія вякі, дасягнула максімуму ў XIII стагоддзі. Абапіраючыся на біблейскія запаветы выганяць пракажоных і грэбаваць імі (і, верагодна, з-за страху заражэння), над імі здзяйснялі пахавальны абрад, кідаючы на хворага рыдлёўкамі зямлю, пасля чаго чалавек станавіўся адшчапенцам і мог знайсці сабе прытулак толькі ў лепразорыі, здабываючы на жыццё выключна выпрошваннем міласціны.
Наўмыснае атручванне калодзежаў як прычына нейкага зла або хваробы — не было вынаходствам часоў Чорнай смерці. Упершыню гэтае абвінавачванне было высунута ўладамі пры Філіпе Прыгожым (1313), пасля чаго «па ўсёй справядлівасці», па ўсёй краіне, але ў асаблівасці ў Пуату, Пікардыі, Фландрыі, пачаліся разгромы лепразорыяў і пакаранні хворых. Як мяркуе Ёган Нол, сапраўднай прычынай былі страх заражэння і жаданне пазбавіцца ад небяспекі як мага больш радыкальным спосабам.
У 1321 годзе ганенні на пракажоных аднавіліся. Абвінаваціўшы «паражаных хваробай за свае грахі» ў атручванні калодзежаў і падрыхтоўцы паўстання супраць хрысціян, у Францыі іх арыштавалі 16 красавіка і ўжо 27-га адправілі на вогнішча, канфіскаваўшы маёмасць у карысць караля.
У 1348 годзе ў пошуках вінаватых Чорнай смерці зноў успомнілі пра пракажоных, дакладней, пра тых, хто выжыў падчас папярэдніх пагромаў, ці пра насельніцтва лепразорый, якое дадалося. Новыя ганенні не мелі гэтак жорсткі характару з-за нешматлікасці ахвяр і ажыццяўляліся досыць сістэматычна толькі ў каралеўстве Арагон. У Венецыі грамілі лепразорый, як мяркуюць, з мэтай вызваліць месца для карантыну. Пракажоных забівалі як памочнікаў яўрэяў, набытых за золата, якія атручвалі ваду, каб такім чынам дапячы хрысціянам. Паводле адной з версій, чацвёра правадыроў, якім нібы падпарадкоўваліся пракажоныя ўсёй Еўропы, сабраліся разам і, пры падбухторванні д’ябла, пасланага яўрэямі, выпрацавалі план, як загубіць хрысціян, адпомсціўшы ім, такім чынам, за сваё становішча, ці ўсіх іх заразіць свавольствам. У сваю чаргу яўрэі спакушалі пракажоных абяцаннямі графскіх і каралеўскіх карон і здолелі дамагчыся свайго.
Запэўнівалі, што ў пракажоных удалося знайсці чумных мазь, якая складалася з чалавечай крыві, мачы і царкоўнай гасцей. Зашыўшы ў мяшэчкі, з каменем для пацяжэння, гэтую сумесь варта было ўпотай кідаць у калодзежы. Яшчэ адзін «сведка» дакладваў: "Мы самі сваімі вачыма бачылі такую ладанку у адным з мястэчак нашага васальства. Адна пракажоная, якая праходзіла міма, баючыся, што яе схопяць, кінула за сабою завязаную анучу, якую адразу панеслі ў суд, і ў ёй знайшлі галаву яшчаркі, лапы жабы і нешта накшталт жаночых валасоў, нашмараваныя чорнай, смярдзючай вадкасцю, так што страшна было разглядаць і нюхаць гэта. Калі скрутак кінулі ў вялікі агонь, ён не мог гарэць: ясны доказ таго, што гэта быў моцны яд."
Вынішчэнне яўрэяў
Ахвярамі таксама былі іўдзеі, якіх у той час было шмат у розных еўрапейскіх гарадах.
Ліст яўрэяў да эміра, датаваны 1321 годам, быў нібыта схаваны ў патаемны куфэрак разам са «скарбамі і запаветнымі рэчамі» і знойдзены пры вобыску ў яўрэя Бананіяса ў Анжу. Кавалак пергаменту з авечай скуры не прыцягнуў бы ўвагі, калі б не было на ім залатой пячаткі «вагой у 19 флорынаў» з выявай распяцця і яўрэя, які стаяў перад ім «у такой непрыстойнай позе, што я саромеюся яе апісаць», адзначаў Філіп Анжуйскі, які паведаміў аб знаходцы. Гэты дакумент быў атрыманы ад арыштаваных катаваннем і затым перакладзены на лацінскую мову, дайшоў да нас у спісе XIX стагоддзя, перавод яго такі: "Калі мы назаўжды заняволім хрысціянскі народ, вы нам вернеце наш вялікі град Іерусалім, Іерыхон і Ай, дзе захоўваецца святы каўчэг. А мы ўзвысіў ваш трон над царствам і вялікім горадам Парыжам, калі вы нам дапаможаце дасягнуць гэтай мэты. А пакуль, як вы можаце пераканацца праз вашага намесніка, караля Грэнады, мы дзейнічалі ў гэтых відах, спрытна падсыпаючы ў іх пітво атручаныя рэчывы, парашкі, складзеныя з горкіх і шкодных траў, кідаючы атрутных гадаў у воды, студні, цыстэрны, крыніцы і ручаі для таго, каб усе хрысціяне загінулі заўчасна ад дзеяння пагібельных пароў, якія выходзяць з гэтых ядаў. Нам удалося прывесці ў выкананне гэтыя намеры, галоўным чынам, дзякуючы таму, што мы раздалі значныя сумы некаторым бедным людзям іх веравызнання, званым пракажонымі. Але гэтыя нягоднікі раптам звярнуліся супраць нас, і, бачачы, што іншыя хрысціяне іх разгадалі, яны абвінавацілі нас і выкрылі ўсю справу. Тым не менш мы святкуем, бо гэтыя хрысціяне атруцілі сваіх братоў; гэта дакладная прыкмета іх разладаў і нязгоды."
Але калі ў 1321 годзе французскія яўрэі абышліся выгнаннем, падчас Чорнай смерці рэлігійная нецярпімасць праявілася ўжо ў поўнай меры. У 1349 годзе антыяўрэйская істэрыя пачалася з таго, што было знойдзена цела закатаванага хлопчыка, прыбітага да крыжа. Гэта было расцэнена, як пародыя на распяцце і абвінавачванне пала на яўрэяў. Таксама яўрэяў абвінавачвалі ў тым, што яны колюць іголкамі скрадзеныя ў хрысціян гасцях, да таго часу, пакуль з іх не пачынае капаць кроў Збавіцеля.
Звар’яцелыя натоўпы ў Германіі, Швейцарыі, Італіі, Іспаніі, атрымаўшы ў сваё распараджэнне падобныя «доказы» вінаватасці іўдзеяў і загарэўшыся надзеяй перамагчы эпідэмію, ладзілі крывавыя самасуды, часам з заахвочвання або маўклівай згоды ўлад. Тое, што эпідэмія забівала насельнікаў яўрэйскіх кварталаў не менш, чым хрысціян, нікога не бянтэжыла. Яўрэяў вешалі і палілі, прычым не раз бывала, што па шляху да месца пакарання марадзёры зрывалі з асуджаных вопратку і ўпрыгажэнні. Бывалі выпадкі здзеку над трупамі забітых ці памерлых яўрэяў (мужчын, жанчын, дзяцей і старых), якія, як гэта было ў адным з прырэйнскіх гарадоў, забівалі ў бочкі і затым спускалі ў раку, або кідалі іх трупы на разарванне сабакам і птушкам. Часам у жывых пакідалі маленькіх дзяцей для наступнага хрышчэння і маладых і прыгожых дзяўчат, якія маглі стаць служанкамі або наложніцамі. Нарвежскі кароль загадаў вынішчыць яўрэяў у мэтах прафілактыкі, даведаўшыся, што чума набліжаецца да межаў яго дзяржавы.
Былі выпадкі, калі іўдзеі самі падпальвалі свае дамы і, папярэдне забарыкадаваўшы дзверы, згаралі разам са сваімі дамачадцамі і ўсёй маёмасцю, крычучы з вокнаў ашаломленага натоўпу, што аддаюць перавагу смерць гвалтоўнаму хрышчэнню. Маці з дзецьмі на руках кідаліся ў вогнішчы. Спальваныя іўдзеі кпілі над мучыцелямі і спявалі біблейскія псалмы. Збянтэжаныя падобным мужнасцю перад тварам смерці іх праціўнікі аб’яўлялі такія паводзіны ўмяшаннем і дапамогай Сатаны.
У той жа час былі людзі, якія выступалі ў абарону іўдзеяў. Паэт Джавані Бакача ў сваёй вядомай навэле параўнаў 3 пярсцёнкам і зрабіў выснову, што ў вачах адзінага Бога ні адной не можа быць аддадзена перавага. Папа Клімент VI спецыяльнай булай пагражаў адлучэннем забойцам яўрэяў, гарадскія ўлады Страсбурга указам абвясцілі аб недатыкальнасці сваіх грамадзян іўдзейскага веравызнання.
Лічыцца, што прычынай антысемітызму стала адмова яўрэям ў асіміляцыі, паколькі ім забаранялася ўступаць у цэхі і гільдыі, пакідаючы для іх толькі два віды дзейнасці — медыцыну і гандаль. Частка яўрэяў багацела, выклікаючы тым дадатковую зайздрасць. Акрамя таго, яўрэі-медыкі лепш ведалі арабскую мову і таму былі знаёмыя з перадавой у тыя часы мусульманскай медыцынай, аддавалі сабе справаздачу ў небяспецы забруджанай вады. Па гэтай прычыне яўрэі аддавалі перавагу капаць калодзеж у габяўрэйскім квартале ці браць ваду з чыстых ключоў, пазбягаючы рэк, забруджаных гарадскімі адкідамі, што выклікала дадатковыя падазрэнні.
Маргінальныя гіпотэзы
Ніхто з даследчыкаў Чорнай смерці не сумняваўся, што эпідэмія 1346 года здарылася насамрэч. Пра гэта сведчаць як археалагічныя дадзеныя, так і мноства згадак у афіцыйных дакументах і прыватных дзённіках і лістах. Аднак, у 1980-х гадах з’явіліся скептыкі, сумнявацца, што інфекцыйным агентам Чорнай смерці была менавіта чумная палачка Y. pestis.
«Адмаўляльнікі» ўзялі для супастаўлення дадзеныя індыйскай супрацьчумной камісіі па трэцяй пандэміі, якая адбылася ў канцы XIX стагоддзя (1894—1930 гады) і забрала ў Індыі жыцці пяці з паловай мільёнаў чалавек. Менавіта ў гэты час Аляксандр Ерсен здолеў выдзяліць чыстую культуру чумнага мікроба, а Поль-Луі Сымон — распрацаваць тэорыю «пацучына-блышыны» механізм распаўсюджвання захворвання. «Адмаўляльнікі» ўсталявалі наступнае  :
Аднак, будучы цалкам аднадушнымі ў пытанні, што Чорная смерць не была чумой, «адмаўляльнікі» рэзка разыходзіліся ў меркаваннях, якое захворванне прапанаваць замест яе ў якасці прычыны эпідэміі. Так, заснавальнік «новага погляду на праблему Чорнай смерці» Грэм Твіг ускладаў адказнасць за эпідэмію на бацылу сібірскай язвы. Аднак пры сібірскай язве не развіваюцца бубоны, на скуры могуць з’явіцца толькі фурункулы і язвы. Яшчэ адна цяжкасць складалася ў тым, што, у адрозненне ад чумы, не існавала дакументальна зафіксаваных выпадкаў вялікіх эпідэмій сібірскай язвы.
Дункан і Скот прапаноўвалі на месца інфекцыйнага агента нейкі вірус, роднасны гемарагічнай ліхаманцы Эбола, сімптаматыка якой сапраўды ў чымсьці падобная з лёгачнай чумой, прычым, даводзячы сваю тэорыю да лагічнага завяршэння, Дункан і Скот выказалі здагадку, што ўсе пандэміі так званай «чумы», пачынаючы з 549 года н. э., былі выкліканыя менавіта ім.
Але далей за ўсіх пайшоў прафесар Кон, які паклаў адказнасць за Чорную смерць на нейкае таямнічае «захворванне Х», да цяперашняга часу паспеўшае бясследна знікнуць.
IC 4080-2
IC 4080-2 — галактыка тыпу S (спіральная галактыка) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Чорная смерць
Маргінальныя гіпотэзы
Аднак «традыцыяналістам» атрымалася знайсці контрдовад на кожнае зацвярджэнне апанентаў.
Так, на пытанне аб розніцы сімптомаў заўважалася, што сярэдневяковыя хронікі супярэчаць часам не толькі апісанням XIX стагоддзя, але і адзна адной, што нядзіўна ва ўмовах, калі яшчэ не былі выпрацаваныя адзіны метад дыягностыкі і адзіная мова для складання гісторыі хвароб. Так, «бубон» адным аўтарам мог апісвацца як «фурункул» іншым, акрамя таго, частка з гэтых апісанняў носіць мастацкі, а не дакументальны характар, як напрыклад, класічнае апісанне фларэнційскай чумы, пакінутае Джавані Бакачам. Таксама вядомыя выпадкі, калі апісанне сучасных для аўтара падзей падганялася пад ўзор, выкладзены нейкім аўтарытэтам; так, належыць, што П’яца ў сваім апісанні чумы ў Сіцыліі больш чым старанна пераймаў Фукідыда.
IC 4080-2
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Чорная смерць
Маргінальныя гіпотэзы
Розніцу ў колькасці ахвяр лёгка растлумачыць, калі ўспомніць аб антысанітарыі, што панавала ў сярэдневяковых гарадах і вёсках; акрамя таго, варта памятаць, што чума прыйшла праз параўнальна кароткі час пасля Вялікага голаду 1315—1317 гадоў, калі ў Еўропе ледзь перасталі адчувацца наступствы недаядання. Што тычыцца пацукоў, то адзначаюць, што нароўні з «пацуковай» блыхай распаўсюднікам хваробы, хоць і менш эфектыўным, з’яўляюцца блыхі, якія паразітуюць на людзях. Недахопу ў такіх блыхах у Сярэднія вякі не было.
Гэтым жа здымаецца пытанне аб клімаце. Хуткасць распаўсюджвання хваробы ў найноўшы час тармазілася эфектыўнымі мерамі па прафілактыцы і шматлікімі карантынамі, у той час як у Сярэднія вякі нічога падобнага яшчэ не было.
Акрамя таго, была выказана гіпотэза, што занос у Еўропу мангольскай чумы праходзіў у два этапы — праз Месіну і праз Марсель, прычым у першым выпадку гэта была «суслікавая», у другім — «пацуковая» чума, якія некалькі адрозніваліся адна ад адной. Расійскі біёлаг Міхаіл Супотніцкі адзначае, што ў часы, калі медыцына яшчэ знаходзілася ў зачаткавым стане, з чумой блыталіся часам выпадкі вонкава падобных на яе сімптаматыкай захворванні, як-то малярыі, і г. д.
Групай французскіх навукоўцаў пад кіраўніцтвам Дыдзье Рауля ў канцы 1990-х гадоў было праведзена даследаванне парэшткаў ахвяр хваробы, узятых з двух «чумных равоў» у Паўднёвай Францыі, адзін з якіх датуецца 1348—1350 гадамі, другога — больш познім часам. У абодвух выпадках была знойдзена ДНК бактэрыі Y. pestis, якая адсутнічае ў кантрольных узорах з астанкаў людзей таго ж часу, памерлых ад іншых прычын. Вынікі былі пацверджаныя яшчэ ў некалькіх лабараторыях ў некалькіх краінах. Такім чынам, на думку Дыдзье Рауля, у спрэчцы пра этыялогію Чорнай смерці можна паставіць кропку — яе віноўнікам, без сумневу, была бактэрыя Y. pestis.
У выніку даследавання, апублікаванага ў часопісе «Nature», было даказана, што сучасныя штамы маюць геном, на 99 % ідэнтычны знойдзенаму ў памерлых ад «Чорнай смерці», і той жа ўзровень вірулентнасці.
Наступствы
«Чорная смерць» мела значныя дэмаграфічныя, сацыяльныя, эканамічныя, культурныя і рэлігійныя наступствы, і нават паўплывала на генетычны склад насельніцтва Еўропы, змяніўшы суадносіны ў закранутых папуляцыях. Калі казаць пра ўсходнія краіны, наступствы чумы сур’ёзна адбіліся на Залатой Ардзе, дзе рэзкае скарачэнне насельніцтва прывяло сярод іншага да палітычнай нестабільнасці, а таксама тэхналагічнага і культурнага рэгрэсу.
Паводле ацэнак Уільяма Нейфі і Эндзі Спайсера дэмаграфічная сітуацыя ў Еўропе канчаткова стабілізавалася толькі да пачатку XIX стагоддзя — такім чынам, наступствы Чорнай Смерці адчуваліся на працягу наступных 400 гадоў. Мноства вёсак апусцела пасля смерці або ўцёкаў жыхароў, зменшылася і гарадское насельніцтва. Частка сельскагаспадарчых угоддзяў прыйшла ў запусценне, справа даходзіла да таго, што ваўкі, якія распладзіліся ў велізарных колькасцях, сталі ў мностве сустракацца нават у прыгарадах Парыжа.
Эпідэмія прывяла да таго, што з-за рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва захісталіся традыцыі, якія раней здаваліся непарушнымі, і феадальныя адносіны далі сваю першую расколіну. Многія цэхі, былыя практычна зачыненымі, дзе рамяство перадавалася ад бацькі да сына, зараз сталі прымаць да сябе новых людзей. Падобным жа спосабам вымушана было папаўняць свае шэрагі духавенства, значна парадзелае за час эпідэміі, а таксама медычнае саслоўе; за недахопам мужчын у сферу вытворчасці сталі ўцягвацца жанчыны.
З-за недахопу рабочых рук у сельскай гаспадарцы паступова стала змяняцца структура вытворчасці, палі збожжавых усё часцей ператвараліся ў пашы для жывёлы, дзе адзін-два пастухі маглі ўпраўляцца з велізарнымі статкамі кароў і авечак. У гарадах дарагоўля ручной працы з нязменнасцю прывяла да росту колькасці спробаў механізаваць вытворчасць, якія далі свой плён у пазнейшыя часы. Упалі цана на зямлю і арэндная плата, знізіўся ліхвярскі працэнт.
І ў той жа час другая палова XIV стагоддзя характарызавалася вялікай інфляцыяй і высокімі цэнамі на прадукты харчавання (у асаблівасці, на хлеб, так як з памяншэннем колькасці работнікаў у сельскай гаспадарцы паменшылася і вытворчасць). Вышэйшыя класы, адчуваючы, што ўлада выслізгвае з рук, спрабавалі перайсці ў наступ, так, у 1351 годзе Парламент Вялікабрытаніі прыняў, які забараняў плаціць наёмным рабочым больш, чым тое было прынята да эпідэміі. Раслі падаткі, акрамя таго, у спробе ўтрымаць і зрабіць непарушнай мяжу паміж саслоўямі, якая ўсё больш размывалася пасля эпідэміі, прымаліся «законы аб раскошы». Так, у залежнасці ад становішча на іерархічнай лесвіцы абмяжоўваліся колькасць коней у запрэжцы, даўжыня жаночых шлейфаў, колькасць страў, якія падаюцца на стол і нават колькасць плакальшчыкаў на пахаванні — але ўсе спробы дамагчыся, каб падобныя законы рэальна выконваліся, аказваліся марнымі.
У адказ на спробу абмежаваць гэтак жорсткай цаной заваяваныя правы ніжэйшыя класы адказалі ўзброенымі выступленнямі — па ўсёй Еўропе пракаціліся бунты супраць падатковых ведамстваў і супраць урадаў, з жорсткасцю падаўленыя, якія ўсё ж надоўга абмежавалі дамаганні вышэйшых класаў, што прывяло да досыць хуткага знікнення паншчыны павіннасцей і масавага пераходу ад феадальных да арэндных адносін у панскай гаспадарцы. Рост самасвядомасці трэцяга саслоўя, які пачаўся ў часы другой пандэміі, ужо не спыняўся і знайшоў поўнае выражэнне ў часы буржуазных рэвалюцый.
У духоўнай сферы ўлада царквы над розумамі, практычна безумоўная ў ранейшыя часы, таксама апынулася значна пахістанай; абвінавачванні ў сквапнасці і сіманіі, бачная бездапаможнасць царкоўнікаў у барацьбе з чумой значна аслабілі яе ўладу і абудзілі розумы для філасофіі будучыні — на змену ерэтычным сектам часоў другой пандэміі прыйшлі, гусіты, паслядоўнікі і нарэшце — Рэфармацыя. З іншага боку, колькасць святароў і манахаў скарацілася ці ледзь не на 40 %, пуставала велізарная колькасць цэркваў. Імкнучыся запоўніць гэтую лакуну, вышэйшае духавенства было вымушана зніжаць патрабаванні да кандыдатаў, вызначаць на месцы больш малады і шмат у чым невуцкі кантынгент. У выніку эпідэміі адукацыйны ўзровень духавенства, будучы досыць высокім перад пачаткам чумной эпідэміі, рэзка пайшоў уніз. Ажылі старадаўнія забабоны, якія раней забараняліся царквой, вера ў змовы, умяшанне д’ябла ў паўсядзённае жыццё і Ведзьміныя чары. Варта нагадаць, што само паняцце канчаткова замацавалася ў свядомасці сярэдневяковага чалавека ў гады Чорнай смерці.
Паміж 1536-м і 1670-м гадамі частата эпідэмій звалілася да адной на кожныя 15 гадоў, забраўшы толькі ў Францыі за 70 гадоў (1600—1670) каля 2 мільёнаў жыццяў. Сярод іх 35 тысяч прыйшлося на «Вялікую чуму ў Ліёне» 1629—1632 гадоў. Акрамя ўжо пералічаных, вядомыя познія эпідэміі чумы ўключаюць:, «'» (1665—1666), «Вялікую эпідэмію Вены (1679)», «'» ў 1720—1722 гадах і.
Адлюстраванне ў мастацтве
На ментальнасць сярэдневяковага чалавека чума зрабила дваістае ўражанне.
Першы падыход, цалкам прадказальна рэлігійны, разумеў чуму як пакаранне чалавецтву за грахі, прычым дапамогу чалавецтву магло аказаць толькі заступніцтва святых і суцяшэнне Божага гневу малітвамі і катаваннямі плоці. У свядомасці мас эпідэмія прымала выгляд «стрэл», якія раз’юшаны Бог кідае ў людзей — сюжэт гэты пасля чумной эпідэміі выявіўся ў мастацтве, у прыватнасці на пано царкоўнага алтара ў Гётынгене, Германія (1424). Бог карае людзей стрэламі, семнаццаць з якіх ужо патрапілі ў цэль. На фрэсцы Гоцалі ў, Італія (1464) намаляваны Бог-бацька, які пасылае атручаную стралу на горад. Ж. Делюмо адзначыў, што стрэлы чумы намаляваныя на пахавальнай стэле ў Маасбургу (царква Св. Кастулуса, 1515), у саборы Мюнстэра, на палатне Веранезэ ў Руане, у царкве Ландо-ам-дэр-Изар.
Адным з вядомых сюжэтаў з’яўляецца «Пляска Смерці» (La Danse Macabre) з выявай танцуючых фігур у выглядзе шкілетаў. Гравюра Гольбейна Малодшага вытрымала 88 выданняў з 1830 па 1844 год. Распаўсюджаны сюжэт, дзе чума ўяўляецца гневам Бога, які дзівіць грэшнікаў стрэламі. На карціне Пітэра Брэйгеля Старэйшага «Трыумф смерці» намаляваныя шкілеты, якія сімвалізуюць чуму, якія забіваюць усё жывое.