cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Механічны рух
У многіх задачах дэфармацыю цела можна не прымаць да ўвагі. У такіх выпадках можна выкарыстаць мадэль абсалютна цвёрдага цела — уяўнага цела, адлегласць паміж любымі пунктамі якога не змяняецца. Паколькі абсалютна цвёрдае цела не дэфармуецца, яго рух зводзіцца да паступальнага перамяшчэння і вярчэння. Апісаць такі рух таксама не проста, але шмат лягчэй, чым рух цел, якія дэфармуюцца. Не трэба сачыць за кожным пунктам цела. Дастаткова ведаць, як рухаецца адзін з іх і як адбываецца вярчальны рух цела.
Калі дэфармацыі і вярчэнне цела можна не прымаць у разлік, то дастаткова разгледзець толькі паступальны рух цела. Паколькі пры паступальным руху ўсе пункты цела рухаюцца аднолькава, то вывучэнне яго руху зводзіцца да вывучэння руху аднаго пункта. У такіх выпадках шырока выкарыстоўваюць мадэль матэрыяльнага пункта. Найпрасцейшым відам механічнага руху з'яўляецца рух матэрыяльнага пункта. Рух матэрыяльнага пункта цалкам вызначаны, калі задана яго траекторыя і вядома, у якім пункце траекторыі ён знаходзіцца ў кожны момант часу.
Законы руху матэрыяльных пунктаў служаць падставай для вывучэння руху макраскапічных цел. Рух любой складанай сістэмы можна разглядаць як вынік руху ўсіх матэрыяльных пунктаў, што яе складаюць.
Навука, якая вывучае заканамернасці механічнага руху і прычыны, якія яго выклікаюць, называецца механікай. Кінематыка апісвае, як рухаюцца целы, а дынаміка выяўляе прычыны руху і тлумачыць, чаму целы рухаюцца менавіта так, а не інакш.
Пётр Паўлавіч Нікіфараў
Пётр Паўлавіч Нікі́фараў (, Віцебск — ) — лётчык-ас. Герой Савецкага Саюза.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Віцебску ўсям'і служачага. Беларус. Пасля сканчэння 8-мі класаў працаваў на чыгуначнай станцыі Віцебск. У 1938 годзе скончыў Віцебскі аэраклуб, потым Барысаглебскую ваенную школу лётчыкаў (1939). У Чырвонай Арміі з 1938 года. У Вялікую Айчынную вайну з мая 1942 г. знаходзіўся 1-м, 2-м Украінскіх франтах. Удзельнік баёў пад Сталінградам, Курскай бітвы, вызвалення Украіны, Польшчы, Румыніі, скончыў вайну ў Чэхаславакіі. Штурман 129-га гвардзейскага знішчальнага авіяпалка (22-я гвардзейская знішчальная авіяцыйная дывізія, 2-я паветраная армія) капітан П. П. Нікіфараў зрабіў 297 баявых вылетаў, правёў 69 паветраных баёў, збіў 20 варожых самалётаў. Званне Героя Савецкага Саюза яму прысвоена 27 чэрвеня 1945 года. Пасля вайны да 1960 года служыў у Савецкай Арміі, звольніўся ў запас у званні палкоўніка. Жыў у горадзе Клін Маскоўскай вобласці, працаваў на гаспадарчай рабоце.
Вяззеўскі сельсавет
Гісторыя
Утвораны 20 жніўня 1924 года як Зборскі сельсавет у складзе Асіповіцкага раёна Бабруйскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Зборск. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Асіповіцкім раёне БССР. У 1931 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Вяззе. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці. З 20 верасня 1944 года сельсавет у складзе Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — у складзе Магілёўскай вобласці. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Бабруйскага раёна, з 6 студзеня 1965 года — у складзе адноўленага Асіповіцкага раёна. 31 студзеня 1966 года сельсавет перайменаваны ў Вяззеўскі. 13 лютага 2002 года да сельсавета далучана частка скасаванага Асіповіцкага сельсавета (13 населеных пунктаў: вёскі Агула, Акцябр, Асіповічы II, Асіповічы III, Брадзішча, Булгары, Вялікая Гарожа, Замошша, Засялечча, Літвінава, Лучыцы, Малая Гарожа, Ясянец). 23 мая 2012 года ліквідаваная вёска Станцыя Асіповічы 2. 9 снежня 2017 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Карытненскага сельсавета (8 населеных пунктаў: аграгарадок Карытнае, вёскі Дземенка, Караны, Коханаўка, Старое Сяло, Сухлава, Тарасавічы і Убалацце).
Геаграфія
Вяззеўскі сельсавет займае цэнтральную частку Асіповіцкага раёна, мяжуе з Ясенскім, Пратасевіцкім, Ліпеньскім, Лапіцкім і Татаркаўскім сельсаветамі.
Насельніцтва
Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета — 2033 чалавекі, з іх 87,2 % — беларусы, 8,9 % — рускія, 1,6 % — украінцы.
М’язіна
М'язіна (Miasino) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Навара.
Насельніцтва складае 953 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 191 чал./км². Займае плошчу 5 км². Паштовы індэкс — 28010. Тэлефонны код — 0322.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Рох.
Кохіла (воласць)
Кохіла (Kohila vald) — воласць на поўначы Рапласкага павета. На поўначы, захадзе і ўсходзе мяжуе з Хар’юскім паветам. Па дадзеных на 1 студзеня 2014 года ў воласці жылі 7304 чалавекі. Плошча воласці — 230,2 км². Валасным цэнтром з’яўляецца пасёлак Кохіла.
Выбух на Мінскім радыёзаводзе (1972)
Выбух у цэху па вырабу тэлевізыйных футляраў Мінскага радыёзавода адбыўся 10 сакавіка 1972 года. Гэта тэхнагенная катастрофа стала адной з найбольш масавых у Беларусі паводле колькасці ахвяр : па розных даных пры выбуху загінула ад 103 да 143 чалавек.
Трагедыя
Выбух адбыўся 10 сакавіка ў 19:30 у цэху на завулку Соф’і Кавалеўскай у час працы другой змены. Ад выбуху абрынуліся жалезабетонныя перакрыцці, пакінуўшы ад будынка толькі слупы, на якіх трымаўся дах. Першымі на дапамогу тым, хто апынуўся пад руінамі, кінуліся супрацоўнікі суседніх прадпрыемстваў і цэхаў, пасля на месца здарэння прыбылі прадстаўнікі экстраных службаў, якім даводзілася разбіраць завалы голымі рукамі да прыезду пад’ёмных кранаў. Выратавальныя працы працягваліся некалькі дзён. Па розных ацэнках колькасьць загінулых пры выбуху склала ад 103 да 143 чалавек, яшчэ 141 чалавек трапіў у шпіталь.
Тагачасная прэса праз два дні паведаміла толькі мінімальныя звесткі пра здарэнне, назваўшы катастрофу «аварыяй, у выніку якой ёсць загінулыя і параненыя».
Расследаванне
Камісію па расследаванні прычын і абставін трагедыі ўзначаліў сакратар ЦК КПСС Д. Ф. Усцінаў. Неўзабаве прычынай выбуху быў названы дробнадысперсны пыл ад шліфавання ДГП і фанеры. За шматлікія гады працы ён асядаў у вентыляцыі, якая не спраўлялася з адкідамі вытворчасці такога памеру, бо першапачаткова цэх быў спраектаваны і пабудаваны для тэкстыльнай вытворчасці. Калі цэх быў перапрафіліраваны пад футлярны, пыл стаў накоплівацца і вымяраўся ў сантыметрах. Адной іскры было дастаткова, каб ён выбухнуў.
Пра наяўнасць праблемы было вядома дырэктару радыёзавода, які паведамляў пра гэта праекціроўшчыкам з Ленінграда. Звяртаўся да іх таксама і кіраўнік аддзела Дзяржаўнага пажарнага нагляду Управы пажарнай аховы Мінска і вобласці Леанід Ліпніцкі. Аднак на ўсе гэтыя звароты з праектнага інстытута прыходзілі абвяржэнні.
Наступствы
Праекціроўшчыкі і дырэктар Мінскага радыёзавода апынуліся за кратамі (дырэктар атрымаў 15 гадоў). Галоўны інжынер прадпрыемства да суда разбіўся ў аўтакатастрофе.
Усе выдаткі па пахаванні дзяржава ўзяла на сябе. Родным загінулых сплацілі па 300 рублёў, пацярпелым — па 200. Тым, хто меў патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў, выдзелілі кватэры або пакоі. Агульная сума матэрыяльнай дапамогі склала 170 тыс. рублёў.
4-я армія (Германская імперыя)
4-я а́рмія (4. Armee / Armeeoberkommando 4 / A.O.K. 4) — воінскае аб’яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны.
Гісторыя баявых дзеянняў
Была сфармавана падчас мабілізацыі ў жніўні 1914 года на базе VI Армейскай Інспекцыі.
Удзельнічала ў баявых дзеяннях у складзе Заходняга фронта.
Пад канец вайны ўваходзіла ў склад Групы армій Рупрэхта Баварскага.
Следнева (Сафонаўскі раён)
Гісторыя
Згадваецца ў пісцовых кнігах XVII ст. як маёнтак.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў верасні 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Лыпіўці
Лыпіўці (Ли́півці) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Вернер фон Браўн
Вернер Магнус Максіміліян фрайхер фон Браўн (Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun;, Вірзіц (цяпер Выжыск), правінцыя Позен, Прусія — , , штат Вірджынія, ЗША) — нямецкі канструктар ракетна-касмічнай тэхнікі, заснавальнік сучаснага ракетабудавання, стваральнік першых у гісторыі балістычных ракет. У ЗША ён лічыцца «бацькам» амерыканскай касмічнай праграмы.
Біяграфія
Вучыўся ў Цюрыхскім і Берлінскім тэхнічных інстытутах, Берлінскім універсітэце.
Галоўны канструктар балістычнай ракеты «Фау-2», якая была выкарыстана для абстрэлу Вялікабрытаніі і Нідэрландаў у час Другой сусветнай вайны.
Адзін з кіраўнікоў ваеннага даследчага ракетнага цэнтра Германіі ў Пенемюндзе (1937—1945). З 1945 года ў ЗША, дзе ўзначальваў Службу праектавання і распрацоўкі ўзбраення арміі ЗША.
Пасля сыходу з НАСА ў 1972 годзе пражыў усяго пяць гадоў і памёр ад раку.
Хвоя румелійская
Хво́я румелі́йская, Хвоя веймутава румелійская (Pinus peuce) — вечназялёнае аднадомнае вузка-пірамідальнае дрэва сярэдняй вышыні, від роду Хвоя (секцыя Strobus) сямейства.
Серж Арош
Серж Арош (Serge Haroche; нар. ) — французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2012) (сумесна з Дэвідам Вайнлендам) з фармулёўкай за «стварэнне прарыўных тэхналогій маніпулявання квантавымі сістэмамі».
Біяграфія
Серж Арош нарадзіўся 11 верасня 1944 года ў Касабланцы, у яўрэйскай сям’і мараканца (па бацьку) і адэсіткі (па маці). Яго маці — Валянціна Арош (у дзявоцтве Рублёва, 1921—1998) — працавала настаўніцай, бацька — Альбер Арош (1920—1998, родам з Маракеша) — быў адвакатам. Яго бабуля і дзядуля (Ісаак і Эстэр Арош) ўзначальвалі школу Сусветнага яўрэйскага саюза École de l’Alliance Israélite. Калі Сержу было 12 гадоў, Марока абвясціла незалежнасць, і яго сям’я пераехала ў французскую метраполію.
Арош з’яўляецца членам Французскага, Еўрапейскага і Амерыканскага фізічнага таварыства. Цяпер жыве ў Парыжы.
Герб Ганы
Герб Ганы - выкарыстоўваецца з 4 сакавіка 1957 года Елізаветай II.
У верхняй левай частцы герба намаляваны меч, вядомы як акуямэ, які выкарыстоўваецца ў цырыманіялы. Гэта - сімвал рэгіянальных урадаў Ганы, у той час як правая верхняя вобласць герба змяшчае замак і мора - сімвал прэзідэнцкага палаца ў Акры ў Гвінейскім заліве, які сімвалізуе нацыянальнае ўрад. Трэцяя частка шчыта (левы ніжні вугал) - дрэва какава, якое з'яўляецца сімвалам сельскагаспадарчага багацця Ганы. Чацвёртая і апошняя вобласць - залаты руднік, які сімвалізуе багацце карысных выкапняў у Гане.
Над шчытом ёсць пацеркі з колерамі нацыянальнага сцяга: чырвоным, зялёным, і залатым. Яшчэ вышэй намаляваная чорная пяціканцовая зорка з залатой мяжой, што з'яўляецца сімвалам свабоды Афрыкі. Аблямоўкай герба з'яўляюцца два беркуты, у якіх на шыі ёсць чорныя зоркі на стужцы з колераў нацыянальнага сцяга. Яны стаяць на залатой стужцы, з нацыянальным дэвізам Ганы: Свабода і Правасуддзе (анг: Freedom and Justice).
Механіка
Механіка (μηχανική — машына, прыстасаванне) — навука пра механічны рух матэрыяльных цел і ўзаемадзеянні, што пры гэтым адбываюцца паміж імі.
Гэта раздзел фізікі, што вывучае заканамернасці механічнага руху і прычыны, што яго выклікаюць. Разглядае рухі матэрыяльных пунктаў, іх дыскрэтных сістэм і суцэльных асяроддзяў.
Раздзелы механікі
Класічная механіка (ці проста механіка), у аснове якой ляжаць законы Ньютана, падзяляецца на статыку (вывучае раўнавагу цел), кінематыку (геаметрычныя ўласцівасці руху без уліку мас і сіл) і дынаміку (рух з улікам дзеяння сіл). Складаныя механічныя сістэмы (машыны, механізмы, сістэмы з вялікай колькасцю часціц), рух якіх абмежаваны механічнымі сувязямі, вывучаюцца аналітычнай механікай. У класічнай механіцы разглядаюцца рухі макраскапічных цел са скарасцямі, значна меншымі за скорасць святла (рухі з калясветлавымі скарасцямі вывучае рэлятывісцкая механіка, а рух мікрачасціц з улікам іх хвалевых уласцівасцей — квантавая механіка).
У залежнасці ад стану рэчыва, якое даследуецца, вылучаюць механіку цвёрдага цела, механіку суцзльных асяроддзяў (вадкасці і газу); плазмы; механіку сыпкіх асяроддзяў; механіку цел пераменнай масы. У апошні час з'явіліся новыя раздзелы механікі: фізіка-хімічная механіка (улічвае працяканне фізічных і хімічных працэсаў пры механічных рухах і ўзаемадзеяннях), біяробатамеханіка і інш.
Гісторыя
Першыя працы па даследаванні розных механічных з’яў, у тым ліку па даследаванні руху касмічных цел, з’явіліся ў часы антычнасці. Знакамітыя вучоныя старажытнай Грэцыі першымі сталі звяртацца да навуковага светапогляду, каб тлумачыць розныя з’вы навакольнага свету. Сярод іх асобае месца займаюць выдатныя вучоныя Дэмакрыт (460-370 да н.э.), Арыстоцель (384-322 да н.э.) і Архімед (287-212 да н.э.).
Паводле Арыстоцеля, фізіка ў аснове сваёй абстрактная. Першасныя якасці матэрыі – дзве пары процілегласцей: «цёплае – халоднае» і «сухое – вільготнае». Злучэнню «халоднага з сухім» адпавядае зямля, «цёплага з вільготным» - паветра, «цёплага з сухім» - агонь. Вядомы даследаванні Арыстоцеля ў механіцы, акустыцы, оптыцы. Знакаміта яго праца «Метафізіка», з якой пачынаецца эра развіцця старажытнай фізічнай і механічнай навук.
Шмат адкрыццяў і вынаходак у матэматыцы, фізіцы і астраноміі належаць Архімеду. У прыватнасці, Архімед пабудаваў машыну для арашэння палёў, вінт, рычаг, блок, ваенныя кідальныя машыны. Заклаў асновы гідрастатыкі (аднаго з раздзелаў механікі). Адкрыў закон дзеяння вадкасці і газу на пагружанае ў іх цела (закон Архімеда).
Аднім з заснавальнікаў сучасных ідэй аб атамна-малекулярнай будове рэчываў фізічных цел з’яўляецца старажытны філосаф-матэрыяліст Дэмакрыт. Паводле яго ідэй (якія маюць назву атамістыкі), усе целы, якія існуюць у навакольнай прасторы, складаюцца з дробных непадзельных часцінак – атамаў.
Віктар Рыгоравіч Алабін
Віктар Рыгоравіч Алабін (, Хабараўск, Расія —, Харкаў) — спартыўны трэнер, педагог. Доктар педагагічных навук (1994), прафесар (1985).
Механіка
Гісторыя
На жаль, ідэі навуковага светапогляду антычнай Грэцыі, распрацаваныя выдатнымі вучонымі Арыстоцелем, Архімедам і Дэмакрытам, былі забыты на вельмі працяглы перыяд. У першую чаргу гэта было звязана з развіццём тэалагічных догмаў і кіраваннем рэлігіі над усімі сферамі тагачаснага грамадства. Таму у перыяд сярэднявечча навука падвяргалася нападкам царквы, шмат выдатных людзей за свае навуковыя погляды загінулі ад рук палачоў царквы.
Віктар Рыгоравіч Алабін
Біяграфія
Скончыў Дзяржаўны цэнтральны інстытут фізічнай культуры (1949). Працаваў у Благавешчанскай спартыўнай школе моладзі (1949—1950, дырэктар), Благавешчанскім сельскагаспадарчым інстытуце (1950—1953, загадчык кафедры фізічнага выхавання), Чэлябінскім політэхнічным інстытуце (1955—1961, 1963—1966), Валгаградскім інстытуце фізічнай культуры (1961—1963), Мінскім радыётэхнічным інстытуце (1966—1969, 1972—1978), Беларускім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры (1969—1972, загадчык кафедры лёгкай атлетыкі), Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя А. М. Горкага (1978—1980, загадчык кафедры фізічнага выхавання і спорту), Чэлябінскім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры (1983—1989, загадчык кафедры лёгкай атлетыкі), Дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры Украіны (г. Харкаў; з 1989 — прафесар кафедры лёгкай атлетыкі, прарэктар па навуковай рабоце, з 1995 — загадчык кафедры алімпійскага і прафесійнага спорту).
Механіка
Гісторыя
Але з пачаткам эпохі Адраджэння у Заходняй Еўропе назіраецца ўздым зацікаўленнасці людзей да праблем навуковага светапогляду. З’яўляюцца вучоныя-даследчыкі у розных галінах навукі, у тым ліку і ў фізіцы.
Віктар Рыгоравіч Алабін
Біяграфія
Навуковыя інтарэсы: тэорыя і методыка фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі; лёгкая атлетыка.
Механіка
Гісторыя
Навука пашыралася, набывала моцную матэматычнкю і тэарэтычную аснову. Прапанаваліся розныя тэорыі, адкрываліся фундаментальныя законы. Пачала складывацца механічная карціна свету, у фундаменце якой стаялі такія знакамітыя вучоныя-фізікі, як Галілеа Галілей (1564-1642) і Ісаак Ньютан (1643-1727). Таму менавіта ў іх гонар класічная механіка часта называецца механікай Галілея - Ньютана. Але разам з імі асновы класічнай фізікі закладвалі такія выдатныя вучоныя, як Блез Паскаль (1623-1662), Тарычэлі Аванджэліста (1608-1647), Эдм Марыётт (1620-1684), Роберт Бойль (1627-1691), Роберт Гук (1635-1703), Хрысціян Гюйгенс (1629-1695) і іншыя.
Віктар Рыгоравіч Алабін
Узнагароды
Званні «Заслужаны трэнер Беларускай ССР» (1971), «Суддзя па спорту ўсесаюзнай катэгорыі» (1966).
Механіка
Гісторыя
Італьянскі фізік і астраном Галілеа Галілей даказаў пастаянства паскарэння свабоднага падзення, першым устанавіў заканамернасці руху па інэрцыі (што стала асновай для закона інэрцыі Ньютана). У 1609 годзе пабудаваў першую падзорную трубу (тэлескоп). Вынайшаў тэрмаскоп (правобраз тэрмометра), сканструяваў гідрастатычныя вагі, распрацоўваў геліацэнтрысцкую сістэму светабудавання Каперніка. Ад Галілея бярэ пачатак фізіка як навука.
У 1653 годзе французскі матэматык, фізік і філосаф Блез Паскаль адкрыў асноўны закон гідрастатыкі (закон Паскаля). Сваімі працамі пацвердзіў існаванне атмасфернага ціску і яго залежнасць ад вышыні. Таксама даказаў, што паветра мае вагу.
У 1676 годзе знакаміты англійскі вучоны-фізік і матэматык Роберт Гук сфармуляваў закон залежнасці модуля сілы пругкасці ад абсалютнай дэфармацыі цела пры пругкіх дэфармацыях (закон Гука) у сваёй анаграмме «Ut tension sic vis» («Як напружанне, так сіла»).
У сваёй знакамітай фундаментальнай працы па фізіцы «Матэматычныя асновы натуральнай філасофіі» (1687) вялікі англійскі вучоны, фізік, матэматык і астраном Ісаак Ньютан сфармулявай адкрытыя ім закон сусветнага прыцягнення і асноўныя законы механікі (першы, другі і трэці законы Ньютана, або закон інэрцыі, асноўны закон дынамікі і закон дзеяння і супрацьдзеяння адпаведна). Шмат работ Ньютан прысвяціў вывучэнню трэння, стварыў фізічную карціну свету, шмат адкрыццяў зрабіў у оптыцы. Адкрыў з'яву дысперсіі святла, распрацаваў карпускулярную тэорыю святла.
Далейшае развіццё механікі звязана з імёнамі Л. Эйлера, Д. Бернулі, Ж. Д'Аламбера (асноўныя працы па механіцы вадкасці і газу), Ж. Лагранжа (варыяцыйлае вылічэнне, аналітычная механіка). 3 прац А. Эйнштэйна пачаўся этап развіцця рэлятывісцкай, Л. Больцмана і Дж. Гібса — статыстычнай, М. Планка і Н. Бора — квантавай механікі.
Лоні
Лоні (Ло́ні) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
NGC 4546
NGC 4546 (іншыя абазначэнні — MCG -1-32-27, UGCA 288, PGC 41939) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Лоніўка
Лоніўка (Ло́нівка) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Кейжэй
Кейжэ́й (Keižiai) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Дукштаскай сянюніі. Размешчана за 5 км ад Сянас Дукштаса. Насельніцтва 8 чал. (2001 г.).
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе Браслаўскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.
Сяргей Паўлавіч Каралёў
Сяргей Паўлавіч Каралёў (30 снежня 1906 (12 студзеня 1907), Жытомір —, ) — савецкі навуковец, канструктар і арганізатар вытворчасці ракетна-касмічнай тэхнікі і ракетнай зброі СССР, заснавальнік практычнай касманаўтыкі, палітвязень. Нараўне з нямецкім канструктарам Вернерам фон Браўнам — найбуйнейшая постаць XX стагоддзя ў галіне касмічнага ракетабудавання і караблебудавання.
Мома
Мома (Momo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Навара.
Насельніцтва складае 2724 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 118 чал./км². Займае плошчу 23 км². Паштовы індэкс — 28015. Тэлефонны код — 0321.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Рамень
Ра́мень — тып яловых лясоў на гліністых ці сугліністых, добра дрэнажаваных глебах, якія фарміруюцца ва ўмовах халоднага ці умерана халоднага кантынентальнага клімату. Характэрны высокая прадукцыйнасць і добрая якасць драўніны; ёсць невялікія прымесі хвоі, асіны, бярозы. Ельнік са значным удзелам драбналістых парод — падрамень, з удзелам шыракалістых парод — сурамень. У шырокім сэнсе да раменяў адносяцца таксама насаджэнні з піхты і хвоі кедравай.
Лапушна (Пэрэмышлянскі раён)
Лапушна (Лопу́шна) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Любэшка
Любэшка (Любе́шка) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Сомава (Сафонаўскі раён)
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 22 км на паўночны ўсход ад горада Сафонава, за 1,6 км на поўнач ад аўтадарогі. За 6 км на поўдзень ад вёскі чыгуначная станцыя Іздзешкава на лініі Масква — Мінск. Уваходзіць у склад Прудкоўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў верасні 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе. .
Тэорыя пластычнасці
Тэо́рыя пласты́чнасці — раздзел механікі суцэльных асяроддзяў, задачамі якога з'яўляецца вызначэнне высілкаў і перамяшчэнняў ў дэфармуемам целе за межамі пругкасці. Строга кажучы, у тэорыі пластычнасці мяркуецца, што напружаны стан залежыць толькі ад шляху нагруженія ў прасторы дэфармацый і не залежаць ад хуткасці гэтага нагруженія. Улік хуткасці нагружэння магчыма ў рамках больш агульнай тэорыі вязкапластычнасці.
Тэорыя пластычнасці металаў і палімераў знайшла шырокае прымяненне ў машынабудаванні, дзе часта даводзіцца разглядаць дэфармацыю дэталяў і нарыхтовак за межамі пругкасці, што дазваляе выявіць дадатковыя трывальныя рэсурсы канструкцыі. У тэхналагічных працэсах вытворчасці некаторых элементаў канструкцый прадугледжаны спецыяльныя аперацыі, якія дазваляюць шляхам пластычнага дэфармавання павысіць апорную здольнасць дэталяў у межах пругкасці. Тэорыя пластычнасці грунтоў і горных парод ужываецца ў геалогіі, а таксама ў праектаванні збудаванняў.
Варыянты тэорый пластычнасці
У цяперашні час вядома вялікая колькасць розных варыянтаў тэорый пластычнасці, якія адрозніваюцца выбарам пакладзеных у іх аснову вызначальных суадносін, якія вызначаюць паводзіны асяроддзя.
Фрыдрых фон Інгеналь
Гу́стаў Ге́нрых Эрнст Фры́дрых Фон Інгеналь (Gustav Heinrich Ernst Friedrich von Ingenohl;, Нойвід — , ) — нямецкі ваенны дзеяч, адмірал. У 1909—1910 камандаваў Усходне-Азіяцкай крэйсерскай эскадрай. Камандуючы германскім Флотам адкрытага мора на пачатку Першай сусветнай вайны. Звольнены пасля няўдалай для немцаў бітвы ля Догер-банкі.
Біяграфія
Фрыдрых Інгеналь нарадзіўся ў сям’і гандляра, у 1874 годзе пачаў службу на флоце, правёў шмат гадоў на Далёкім Усходзе. У 1895 годзе ўдзельнічаў у Япона-кітайскай вайне (Германія прымала ўдзел у гэтай вайне — гл. Траістая інтэрвенцыя). У 1897 годзе Інгеналь быў пераведзены ў Берлінскае Адміралцейства, у 1904 годзе прызначаны камандарам імператарскай яхты. У 1908 годзе атрымаў званне контр-адмірала з правам дадання да свайго прозвішча прыстаўкі -фон, што азначала ўзвядзенне ў дваранства (27 студзеня 1909 года). Прызначаны Галоўнакамандуючым флоту ў студзені 1913 года.
Першая сусветная вайна
З пачаткам Першай сусветнай вайны Інгеналь распрацаваў для германскага флота тактыку хуткіх і рашучых баявых аперацый, гэтая тактыка не знайшла падтрымкі вышэйшага германскага адміралітэта. Яго ідэя заключалася ў частых укольчатых нападах брытанскіх судоў, правакуючых праціўніка на неасцярожныя контрудары. Такая тактыка не прынесла вынікаў, у першым значным сутыкненні — Бітве ў Гельгаландскай бухце 28 жніўня 1914 года Германскі ваенны флот страціў 3 лёгкіх крэйсера і мінаносец. У другім сутыкненні 24 студзеня 1915 года ў Бітве ля Догер-банкі страты былі яшчэ значней. Фрыдрых Фон Інгеналь быў адхілены ад камандавання Флотам адкрытага мора 2 лютага 1915 года, яго змяніў адмірал Гуга фон Поль.
Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны брытанцы запатрабавалі ад Германіі выдачы Інгеналя, абвінавачваючы яго ў ваенных злачынствах, але немцы яго не выдалі. Фрыдрых Фон Інгеналь памёр у Берліне 19 снежня 1933 года.
Модуль адлегласці
Модуль адлегласці — рознасць бачнай і абсалютнай зорных велічынь (заўсёды ў адной фатаметрычнай сістэме).
m - M = 5 × (lg r - 1)
Тут m — бачная зорная велічыня, M — абсалютная зорная велічыня, r — сапраўдная адлегласць у парсеках.
Мова
Мо́ва — сродак абмену інфармацыяй у працэсе зносін паміж людзьмі; сістэма знакаў, якія з’яўляюцца абазначэннямі элементаў інфармацыі, што замацоўваюць вынікі пазнання. Мова — натуральная знакавая сістэма, галоўны сродак камунікацыі і мыслення ў чалавечай супольнасці. Пры разглядзе мыслення як аўтакамунікацыі (зносін індывіда з ім самім) мова вызначаецца як сродак камунікацыі ў найшырэйшым сацыяльным сэнсе.
Мова служыць сродкам чалавечых зносін, мыслення, развіцця культуры і здольная выявіць усю сукупнасць ведаў, вераванняў і ўяўленняў чалавека аб свеце і аб сабе самім. Узнікае і існуе ў грамадстве для забеспячэння патрэб сувязі паміж яго членамі. Як феномен духоўнай культуры, мова ў сваім гістарычным развіцці і функцыянаванні абумоўлена ўсёй сукупнасцю працэсаў матэрыяльнай і духоўнай вытворчасці, грамадскіх адносін людзей. Мовы няма без грамадства, і грамадства няма без мовы.
Асноўныя функцыі мовы: камунікатыўная (абмен інфармацыяй), кагнітыўная (пазнанне); рэгулятыўная (уздзеянне адрасанта на іншых людзей); намінатыўная (абазначэнне), эматыўная (выражэнне эмоцый); метамоўная (тлумачэнне незразумелых слоў і выказванняў); магічная (зварот адрасанта да вышэйшых сіл, напр., у малітвах) і інш. Камунікацыйная функцыя робіць магчымымі калектыўную працу і афармленне калектыўнага досведу, абмен інфармацыяй між людзьмі ў грамадстве. Намінацыйная функцыя стварае магчымасць афармлення паняццяў праз моўныя адзінкі, атрымання інфармацыі праз навакольную рэчаіснасць.
Структурна мова з’яўляецца сістэмай моўных адзінак і правіл іх спалучэння. Таксама адрозніваюць моўныя элементы, якія маюць уласнае значэнне (лексемы і марфемы), і элементы, якія такога значэння не маюць (фанемы). Заканамернасці паходжання і існавання моўнай сістэмы наогул і асобных этнічных моўных сістэм вывучаюцца мовазнаўствам.
Формы мовы — дыялект (як разнавіднасць мовы, сродак зносін людзей, звязаных цеснай тэрытарыяльнай, сацыяльнай ці прафесійнай агульнасцю) і літаратурная мова, якая з’яўляецца паказчыкам развіцця і багацця культуры таго ці іншага этнасу.
Малы Палюхіў
Малы Палюхіў (Ма́лий Полюхів) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Бланка Кастыльская
Бланка Кастыльская, Бланш Кастыльская (Blanche de Castille) (4 сакавіка 1188, Паленсія, Іспанія — 27 лістапада 1252, Мелён, Францыя) — прынцэса Кастыльская, жонка Людовіка VIII і каралева Францыі.
Біяграфія
Дачка Альфонса VIII Кастыльскага і Элеаноры Англійскай, сястра Энрыке I і Берэнгарыі.
З 1226 па 1236 гады была рэгентшай пры сваім малалетнім сыне Людовіку IX. У 1248 — 1252 гадах кіравала Францыяй з прычыны адсутнасці Людовіка IX, выкліканага яго ўдзелам у сёмым крыжовым паходзе. Пасля завяршэння альбігойскіх войн заключыла Парыжскі мір (1229), паводле якога была далучана частка Лангедока. Здушыла паўстанне «Пастушкоў».
Шлюб і дзеці
З 23 мая 1200 года была замужам за каралём Францыі Людовікам VIII. Мелі 13 дзяцей, з якіх выжылі сямёра:
Вялікія Лясковічы
Вялі́кія Ляско́вічы (, Великие Лесковичи) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Сігневіцкага сельсавета. Размешчана за 30,5 км ад Бярозы, за 35,5 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.
Гісторыя
Узгадваецца ў 1864 годзе як вёска пад назвай Лясковічы ў Чарнякоўскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. У 1890 годзе в. Лясковічы, таксама маёнтак Вялікія Лясковічы. Разам з маёнткам Малыя Лясковічы і маёнткам Лаза-Лясковічы памешчыку Івану Бічу належала 1070 дзес. зямлі. У другой палове XIX ст. ў маёнтку Лясковічы быў пабудаваны сядзібны драўляны дом, закладзены невялікі пейзажны парк з сістэмай каналаў і сажалак, побач размяшчалася капліца (не захавалася). Сучасную назву атрымала ў канцы XIX ст., працавалі хлебазапасны магазін і малочная крама.
З 1915 года акупіраваны германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 на кароткі час устаноўлена савецкая ўлада. З 1921 года — у складзе Польшчы, в. Лясковічы Чарнякоўскай гміны Палескага ваяводства, з 1926 года — у Міжлескай (былой Мацвеевіцкай), з 1932 года — у Сігневіцкай гміне. Апошнім уладальнікам маёнтка быў Ян Біч.
З 1939 года ў БССР, з 1940 года ў Пешкаўскім сельсавеце.
У 1941—1944 гг. акупіраваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Акупанты загубілі ў вёсках Вялікія і Малыя Лясковічы 11 жыхароў, на фронце загінулі 17 воінаў-землякоў.
З 16 ліпеня 1954 года ў Боркаўскім сельсавеце. Паводле перапісу 1970 года дзейнічалі сярэдняя школа, клуб, крама. У 1976 годзе ў выніку ўзбуйнення калгаса «Воркі» быў створаны калгас «Лясковічы» з цэнтр, сядзібай у Вялікіх Лясковічах.
Да 17 верасня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Боркаўскага сельсавета.
Планіроўка
Планіровачна складаецца з 2 вуліц, адна з якіх арыентавана з поўначы на поўдзень, друтая — з паўночнага захаду на поўдзень, злучаных трыма кароткімі паралельнымі вуліцамі, арыентаванымі з захаду на ўсход.
NGC 4547
NGC 4547 (іншыя абазначэнні — MCG 10-18-69, ZWG 293.30, NPM1G +59.0111, PGC 41896) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Малі Ланкы
Малі Ланкы (Малі Ла́нки) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Кекштай (Ігналінскі раён)
Кекшта́й (Kėkštai) — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Дзіджасаліскай сянюніі. Размешчана за 9 км ад Дзісны. Насельніцтва 17 чал. (2001 г.).
Неб’юна
Неб'юна (Nebbiuno) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Навара.
Насельніцтва складае 1542 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 193 чал./км². Займае плошчу 8 км². Паштовы індэкс — 28010. Тэлефонны код — 0322.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Георгій Перамаганосец.
Спічына (Сафонаўскі раён)
Спічына (Спичино) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 31 жыхар (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 20 км на паўночны ўсход ад горада Сафонава, за 7 км на поўнач ад аўтадарогі, на беразе ракі Дняпро. За 11 км на поўнач ад вёскі чыгуначная станцыя 300 км.
Львоўская вобласць
Льво́ўская во́бласць (Льві́вська о́бласть) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 21,833 тыс. км². Насельніцтва — 2 591, 58 тыс. чалавек (2004). Адміністрацыйны цэнтр — горад Львоў. Утворана 4 снежня 1939 года.
Львоўская вобласць уключае 7 раёнаў: Львоўскі, Драгобыцкі, Чэрванаградскі, Стрыйскі, Самбірскі, Золачыўскі і Яварыўскі. Мяжуе з Валынскай, Ровенскай, Цярнопальскай, Івана-Франкоўскай і Закарпацкай абласцямі і мае выхад да дзяржаўнай мяжы з Рэспублікай Польшча.
У складзе вобласці 73 тэрытарыяльныя грамады.
Геаграфія
Львоўская вобласць размешчана ў межах Валынскага і Падольскага ўзвышшаў. На поўдні — адгор’і Усходніх Карпат (найвышэйшы пункт вобласці — гара Пікуй). Карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, буры і каменны вугаль, азакерыт, сера, калійная і кухонная солі, будаўнічыя матэрыялы. Крыніцы мінеральных вод (больш за 100) і тарфяная лекавая гразь. Клімат умерана кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ад −4 °C да −6 °C, ліпеня 13-18 °C. Ападкаў ад 650 мм да 1000 мм (у гарах) за год. Галоўныя рэкі: Днестр, Заходні Буг (басейн р. Вісла), Стыр (басейн р. Прыпяць). Глебы пераважна шэрыя і цёмна-шэрыя ападзоленыя, дзярнова-падзолістыя, перагнойна-карбанатныя, у далінах рэк алювіяльна-лугавыя. Каля 1/3 тэрыторыі займаюць лясы (дуб, граб, бук, хвоя), горныя лугі, балоты. Запаведнік Расточча.
Сучасная тэрыторыя Львоўскай вобласці была канчаткова сфарміравана ў 1959 годзе, калі да тагачаснай Львоўскай воблаці УССР была далучана Драгобыцкая вобласць.
Мэрэшчыў
Мэрэшчыў (Мерещі́в) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Гімн Ганы
Божа, дабраславі нашу Радзіму Гану, God Bless Our Homeland Ghana — дзяржаўны гімн Ганы, напісаны Філіпам Гбеа і зацверджаны ў 1957 г. Пасля абвяшчэння рэспублікі ў 1960 словы былі змененыя, а пасля ваеннага перавароту 1966 года старая версія слоў гімна, якая утрымоўвала згадкі аб сцягу, была заменена на новую, напісаную студэнтам Майклам Кваме Гбордза.
Англійскі тэкст гімна
''Bold to defend forever
''The cause of Freedom and of Right;
''Fill our hearts with true humility,
''Make us cherish fearless honesty,
''And help us to resist oppressors' rule
''Hail to thy name, O Ghana,
''To thee we make our solemn vow:
''Steadfast to build together
''A nation strong in Unity;
''Whether night or day, in the midst of storm,
''In ev'ry need, whate'er the call may be,
''To serve thee, Ghana, now and evermore.
''Raise high the flag of Ghana
''And one with Africa advance;
''Black star of hope and honour
''To all who thirst for liberty;
''Where the banner of Ghana freely flies,
''May the way to freedom truly lie;
''Arise, arise, O sons of Ghanaland,
''And under God march on for evermore!
Парламент Ганы
Парламент Ганы (анг. Parliament of Ghana) - заканадаўчы орган Ганы.
Гісторыя
Кансультатыўны заканадаўчы савет быў створаны пры губернатары Залатога Берагу ў 1850 годзе.
Склад
Парламент складаецца з адной палаты і ўключае 230 дэпутатаў, якія выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін у мажарытарныя акругах.
Хвоя сібірская кедравая
Хвоя сібірская кедравая, Хвоя кедравая сібірская (Pinus sibirica) — адзін з відаў роду Хвоя; вечназялёнае дрэва, дасягае 35-44 м у вышыню і 2 м у дыяметры ствала. Максімальная працягласць жыцця — 500 (па некаторых дадзеных 800—850) гадоў.
Батанічнае апісанне
Хвоя сібірская кедравая адрозніваецца густой, канічнай, часта шматверхавінавай кронай з тоўстымі сукамі.
Кара і ствол
Кара гладкая, шэрая, тонкая, што робіць дрэва адчувальным да механічных пашкоджанняў (асабліва падчас нарыхтоўкі насення), у старых дрэў кара шэра-бурая, патрэсканая лускаватая. Парасткі апошняга года карычневыя, пакрытыя густым рудым пухам.
Дыяметр ствала — да 2 метраў. Галінаванне мутоўкавае.
Корань
Каранёвая сістэма магутная, паліморфная, яе будова залежыць ад асаблівасцяў глебы. Складаецца з кароткага стрыжневага кораня, ад якога адыходзяць бакавыя. Апошнія сканчаюцца дробнымі каранёвымі валасінкамі, на канцах якіх развіваецца мікарыза.
Каранёвая сістэма завяршае фарміраванне да 40 гадоў, затым яна толькі павялічваецца і патаўшчаецца.
Ігліца
Ігліца шчыльная, 6-13 см у даўжыню, цёмна-зялёная з шызым налётам, шырокая (1-2 мм), даўжынёй 6-14 см, у разрэзе трохграневая, злёгку вышчэрбленая, мяккая, сабраная ў пучкі па 5. Працягласць жыцця ігліцы — 5-11 гадоў.
Сібірская хвоя вельмі падобная на і. Адрозніць ад апошняй можна з ігліцай — у сібірскай хвоі хваінкі сабраны ў пучкі па 5 штук, у звычайнай хвоі — па 2.
Шышкі
Хвоя сібірская кедравая — аднадомная, раздзельнаполая расліна, гэта значыць мужчынскія і жаночыя шышкі размяшчаюцца на адным дрэве. Расліна анемафільная: апыленне адбываецца пры дапамозе ветру. Мужчынскія шышкі (мікрастробілы) сабраны ля аснавання парасткаў (прыросту бягучага года), жаночыя (мегастробілы) утвараюцца на канцах роставых парасткаў, калі апошнія сканчаюць свой рост, каля верхавіннай пупышкі. Пупышкі канічныя, паступова звужваюцца, 6-10 мм даўжыні, не смалістыя; пупышкавыя лускі доўга і паступова завостраныя, ланцэтныя. Пылковыя стробілы на сваёй восі нясуць мікраспарафілы, больш буйныя ля аснавання, чым у вяршыні. На восі жаночых гузоў размешчаны крыючыя лускі. У іх пазухах знаходзяцца насенныя лускі з двума семазавязямі. Насенныя лускі ля аснавання шышак таксама больш буйныя, чым ля вяршыні.
Спелыя шышкі буйныя, выцягнутыя, яйкападобнай формы, спачатку фіялетавыя, а потым карычневыя, 5-8 сантыметраў шырынёй, у даўжыню да 13 сантыметраў; лускі іх шчыльныя, прыціснутыя, на паверхні пакрытыя кароткімі цвёрдымі валасінкамі. Шчыткі патоўшчаныя, шырока ромбападобныя, буйныя, да 2 см шырынёй з невялікім белым пупком. Шышкі выспяваюць на працягу 14-15 месяцаў.
Насенне
Кожная шышка ўтрымлівае ад 30 да 150 сямянак — кедравых «арэшкаў». Насенне буйное, 10-14 мм даўжыні і 6-10 мм шырыні, косазваротна-яйкападобнае, цёмна-бурае, без крылаў. Маса 1000 семачак — 100—400 грамаў. Спелыя шышкі лёгка лушчацца. З аднаго дрэва можна атрымаць да 12 кілаграмаў «арэхаў» за сезон. Плоданасіць хвоя сібірская кедравая пачынае ў сярэднім праз 60 гадоў, часам і пазней.
Вашынгтонскі ўніверсітэт
Вашынгтонскі ўніверсітэт (University of Washington) — універсітэт, заснаваны ў Сіэтле ў 1861 годзе пры падтрымцы адміністрацыі штата Вашынгтон. Па колькасці студэнтаў (каля 43 тысяч) і бюджэту (3100 млн долараў, 2005) з’яўляецца найбуйнейшым на паўночным захадзе ЗША. Універсітэцкія будынкі згрупаваныя вакол Чырвонай плошчы, на якую выходзіць неагатычная бібліятэка Сюзала. Пры ўніверсітэце дзейнічаюць мастацкая галерэя імя Хенры і музей натуральнай гісторыі імя Берка. Будаўніцтва новых будынкаў ажыццяўляецца пры падтрымцы Біла Гейтса і Пола Алена, бацькі якіх выкладалі ва ўніверсітэце. Па стане на 2008 год 8 выпускнікоў Вашынгтонскага ўніверсітэта былі ўдастоены Нобелеўскай прэміі. У акадэмічным рэйтынгу ўніверсітэтаў свету ён займае 16-е месца (2008). У 1961 годзе ва ўніверсітэце запрацаваў эксперыментальны ядзерны рэактар.
Хвоя сібірская кедравая
Насенне
Шышкі ўтвараюцца толькі ў верхняй частцы кроны — вышынёй 1-1,5 м (рэдка — 2 м). Насенне пачынае з’яўляцца на асобных садовых дрэвах у 15-30 гадоў, калі яны маюць належны догляд і падкорм. У густых лясных насаджэннях — у 40-50 гадоў. Добрыя ўраджаі бываюць кожныя 4-5 гадоў, выдатныя — кожныя 10-15. Ва ўраджайныя гады на дарослым дрэве бывае да 80-100 шышак, рэдка — 140. Узмоцненае размнажэнне доўжыцца з 160 да 260 гадоў, пасля чаго паступова згасае.
Экалогія і размнажэнне
Вегетацыйны перыяд вельмі кароткі (40-45 дзён у годзе). Па гэтай прычыне кедр адносяць да маруднарослых парод. Яшчэ адно следства — прамы, роўны ствол.
Сібірская хвоя аддае перавагу ўрадлівым, добра дрэнаваным, свежым, глыбокім, лёгкім суглінкам. Дрэва святлалюбнае, але ў маладосці досыць ценевынослівае — нармальна развіваецца пад полагам матчыных раслін. Зімаўстойлівасць вельмі высокая — без пашкоджанняў вытрымлівае маразы да — 50 °C.
Сібірская хвоя патрабавальная да вільготнасці глебы і адноснай вільготнасці паветра, асабліва ў зімовы перыяд. Калі вільготнасць будзе недастатковай — насенне не ўтворыцца, таму ў месцах з сухім кліматам расці не можа, што абмяжоўвае яе рассялення ў лесастэпе.
Размнажаецца сібірская хвоя насеннем. Усходы магчымыя і пасля 4 гадоў адлёжвання. Шышкі спеюць у канцы жніўня — у пачатку верасня наступнага пасля цвіцення года і падаюць разам з насеннем на зямлю.
Для садовых насаджэнняў насенне дрэва лепш сеяць у год збору, у канцы верасня — у пачатку кастрычніка, за месяц да замярзання глебы. Першыя 20 гадоў хвоя расце вельмі павольна — сантыметраў на 10 у год. Далей — ужо на 30-40 см у год. У дарослым узросце дрэва дрэнна пераносіць перасадку. У 4-5 гадоў яго вышыня складае 15 см, у 10 гадоў — да 1,5 м, у 20 — 2,5 м, у 30 — да 9 м, дыяметр кроны — 3 м. У 70 гадоў сібірская хвоя дасягае 23 м вышынёй, дыяметр ствала — 0,5 м. У 100 гадоў вышыня дрэва складае каля 27 м. Працягласць жыцця хвоі можа складаць да 800—850 гадоў.
Штучна дрэва разводзяць і вегетатыўна — тронкамі, якія прышчапляюць на іншых відах хвоі — напрыклад, на хвоі звычайнай. Тронак верхавіны дарослага кедра, прышчэплены на падлеткавае дрэва, добра прыжываецца, хутка галінуецца і ўжо праз 3-4 гады дае шышкі.
Лепшы час прышчэпкі — першая палова мая, калі ў шчэпа (невялікага дрэўца хвоі або кедру) пачынаюць гнаць смолы. Прышчапляюць невялікі кедравы тронак з пупышкай на галоўны верхавінны леташні парастак.
Кедравы промысел
Да рэвалюцыі ўраджаі кедравых арэхаў часта збіралі неабдумана: проста секлі здаровыя дрэвы. З 30-х гадоў да гэтага часу зборшчыкі — шышкары — залазяць на дрэвы і адмысловымі шастамі збіваюць з іх шышкі.
На пачатку 60-х гадоў мінулага стагоддзя ў СССР кедравыя хвоі ахоплівалі больш 25 мільёнаў гектараў.
Распаўсюджанне і экалогія
Сібірская хвоя мае вельмі вялікі арэал — ад вярхоўя ракі Вычагды на паўночным усходзе еўрапейскай часткі Расіі і ў вярхоўі ракі Алдан ва Усходняй Сібіры. Да поўначы гэтая хвоя даходзіць да 68° 30' паўночнай шыраты ўздоўж ракі Енісей, на поўдні — да паўночы Манголіі. Лясы сібірскай хвоі растуць у іглічна-тайговай зоне, паўночнай часткі Еўразіі, у цэнтры Кітая, у Японіі, Паўночнай Карэі, Манголіі, а таксама ў Паўночнай Амерыцы.
Кедр вельмі распаўсюджаны ў Заходняй Сібіры ад 48 да 66 ° з. ш., ва Усходняй Сібіры і на. На захад ад Урала распаўсюджваецца толькі да Ціманскага кража. У Цэнтральным Алтаі верхняя мяжа распаўсюджвання кедра ляжыць на вышыні 1900—2000 метраў над узроўнем мора, а ў паўднёвых раёнах яна падымаецца да вышыні 2400 метраў. Сібірскі кедр расце таксама і на тэрыторыі Манголіі і Паўночнага Кітая. Сустракаецца таксама ў гарах Сіхатэ-Алінь (разам з ).
У мінулым від быў распаўсюджаны яшчэ шырэй і гусцей, але яго вынішчылі лясныя пажары і масавыя высечкі — для збору кедравых арэхаў і атрымання каштоўнай драўніны. Вядома, што продкі гэтага віду — родам з Усходняй Азіі — у трацічны перыяд (каля 66-2,5 млн гадоў таму) ахоплівалі вялікую тэрыторыю ад Азіі да Еўропы.
Штучныя насаджэнні
На тэрыторыі Еўрапейскай Поўначы Расіі існуюць пасадкі сібірскага кедра. Гэта старыя «дарэвалюцыйныя» кедравыя гаі: у Архангельскай вобласці гэта Каражменскі, Чараўкоўскі, Саязерскі, Сійскі і два Салавецкіх; у Валагодскай вобласці — Чагрынскі пад Гразаўцам, Катаеўскі і Пятраеўскі паблізу Вялікага Усцюга. У XVI стагоддзі на землях пад Яраслаўлем быў закладзены гай сібірскага кедра плошчай у дзесяціну; каля пяцідзесяці дрэў жывыя да гэтага часу і багата плоданасяць. У 1957—1973 гадах зроблены пасадкі кедру ва Усцюжанскім спецнаслясгасе.
Кансарцыйныя сувязі
Паміж сібірскай хвояй і птушкамі віду гістарычна склаліся ўзаемна карысныя міжвідавыя. Насенне кедра служыць арэхаўкам асноўным кормам і, як вынік, у працэсе эвалюцыі гэта адбілася на будове некаторых яе органаў і ладзе жыцця, а інстынкт запасання арэхаўкамі корму на зіму апынуўся карысным для натуральнага аднаўлення і фарміравання насаджэнняў сібірскай хвоі. Ствараючы запасы насення, арэхаўка хавае іх невялікімі (да 30 арэшкаў) порцыямі ў шматлікіх месцах, больш-менш раўнамерна размешчаных на непакрытых і пакрытых лесам плошчах ў верхніх гарызонтах глебы і ў мохавым покрыве. Дзякуючы гэтаму ў месцах, дзе насенне арэхаўкай было згублена або па якіх-небудзь іншых прычынах не выкарыстана, утвараюцца адзінкавыя або групавыя ўсходы хвоі.
Акрамя кедраўкі насеннем кедра сібірскага сілкуюцца бурундук, вавёрка, собаль, мядзведзь, дзяцел, попаўзень і інш., Але аблігатнымі кансортамі сібірскай хвоі іх назваць нельга: у рацыёне гэтых жывёл насенне кедра не з’яўляюцца абавязковым. Толькі, як паказалі даследаванні Г. Дулькейт для нармальнай жыццядзейнасці і ўзнаўлення патрабуецца некаторая колькасць насення гэтай пароды.
Сярод жывёл, якія сілкуюцца іншымі часткамі кедра (ігліцай, драўнінай, лубам і г. д.) аблігатныя кансорты, відаць, адсутнічаюць. Няма аблігатных кансортаў у сібірскай хвоі, верагодна, і сярод грыбоў, у тым ліку якія ўтвараюць мікарызу. Хоць сібірская хвоя — расліна ў моцнай ступені мікатрофная і пры адсутнасці мікарызы расці не можа, звязаныя толькі з кедрам грыбы-мікарызаўтваральнікі да гэтага часу не выяўлены. Вядома пакуль толькі адно: кедр развівае мікарызу з тымі ж відамі грыбоў, што і іншыя.
Хваробы і шкоднікі
Віды грыбоў і  шкодзяць караням дрэва, што спрыяе буралому.
Таксама кедр вельмі ўспрыяльны да іржаўнага грыбу віду.
Фармакалагічныя ўласцівасці
Алей кедровага арэха нармалізуе ліпідны спектр крыві, зніжае ўзровень халестэрыну, спрыяе памяншэнню залішняй масы цела. Шэраг фізіялагічных эфектаў кедровага алею звязаны з наяўнасцю ў ім выяўленых тэрпенаў.
Драўніна
Каштоўная драўніна сібірскай хвоі мяккая, з прыемным пахам, высока цэніцца. Яна ўстойлівая да гніення і парэпання, лёгка апрацоўваецца, мае прыгожую тэкстуру і бактэрыцыдныя ўласцівасці. З яе вырабляюць мэблю. У шафах, зробленых з сібірскай хвоі, не заводзіцца моль.
Вуллі, вырабленыя з драўніны сібірскай хвоі, добра засяляюцца пчоламі. Малако ў такім драўляным посудзе доўга не кісне, мае прыемны смак.
У традыцыйных рамёствах, акрамя драўніны, выкарыстоўваюцца тонкія карані кедра. З іх плятуць посуд розных формаў і памераў —.
Азеляненне
Сібірская хвоя дае шмат пылка і ўжываецца як дэкаратыўнае расліна — у адзінкавых і групавых пасадках.
Вылучаючы фітанцыды, дрэва ачышчае паветра. У лесе сібірскай хвоі мікрафлоры ў 2-3 разы менш, чым, напрыклад, у бярозавым. Паветра ў такіх насаджэннях амаль стэрыльнае, а драўніна адпуджвае моль, камароў і мошак.
Аднак сібірская хвоя вельмі адчувальная да забруджанасці паветра шкоднымі газамі. Таму яе непажадана саджаць паблізу буйных прамысловых прадпрыемстваў.
Ужыванне ў ежу
Жыхары тайгі называюць сібірскую хвою «хлебным дрэвам».
— каштоўны харчовы прадукт, могуць ужывацца ў ежу як у сырым выглядзе, так і пасля тэрмаапрацоўкі. Па колькасці фасфатыднага фосфару кедравыя арэхі пераўзыходзяць усе іншыя віды арэхаў і насенне алейных культур і раўнацэнныя соі — найбольш багатай крыніцы лецыціну сярод расліннай сыравіны. Сутачную патрэбнасць чалавека ў такіх дэфіцытных мікраэлементах, як марганец, медзь, цынк і кобальт, забяспечваюць 100 г ядра арэхаў. Яны ж з’яўляюцца багатай крыніцай ёду. Сярод вугляводаў у насенні кедра змяшчаецца (%): крухмалу — 5,80; глюкозы — 2,83; дэкстрыну — 2,26; клятчаткі — 2,21. Фруктоза і цукроза складаюць толькі 0,25 і 0,44 %. Бялок кедравых арэхаў адрозніваецца высокім утрыманнем лізіну, метыяніну і трыптафану — найбольш дэфіцытных незаменных амінакіслот, якія звычайна лімітуюць біялагічную каштоўнасць бялкоў.