cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)
Ансамбль з'яўляецца адной з дамінант горада. Размешчаны ў гістарычным цэнтры Гродна па адрасе вуліца Карла Маркса, 27. Ансамбль былога кляштара брыгітак уключае касцёл, жылы корпус, драўляны лямус і каменную агароджу з брамай. Ансамбль з'яўляецца помнікам архітэктуры другой катэгорыі.
У архітэктурных дэталях брыгіцкага касцёла і кляштара відаць прыкметнае адхіленне ад класічных барочных форм. Гэта праявілася ў досыць вольнай трактоўцы капітэлей пілястраў карынфскага ордара, у дэкаратыўным аздабленні парталаў і асабліва — у архітэктурных матывах брам, якія толькі аддалена нагадваюць формы заходнееўрапейскай архітэктуры. У іх невядомы беларускі майстар, атрымаўшы пэўную свабоду ад фундатара, праявіў сваё самабытнае выяўленчае дараванне.
На думку даследчыкаў, касцёл брыгітак з'яўляецца адным з самых ранніх аўтэнтычных узораў барочнага двухвежавага фасада ў сакральным дойлідстве Беларусі, а спалучэнне ў ім рэнесансных і барочных рыс надае яму асаблівую пераканаўчасць і адметнасць.
У двары комплексу захаваўся ўнікальны, самы старажытны ў Беларусі, драўляны будынак — лямус. У архітэктуры і канструкцыях гэтай пабудовы знайшлі сваё адлюстраванне традыцыі беларускага народнага дойлідства.
Волагда
Волагда (Вологда) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Валагодскай вобласці. Размешчаны на рацэ Волагдзе. Важнейшы транспартны вузел Паўночнага Захаду Расіі. Уваходзіць у лік гарадоў з асабліва каштоўнай гістарычнай спадчынай — на тэрыторыі горада 224 помнікі гісторыі, архітэктуры, культуры, з іх 128 узята пад ахову дзяржавы.
Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)
Кляштар — вельмі цікавы помнік архітэктуры, бо захаваўся да нашых дзён амаль без перабудоў.
Волагда
Гісторыя
Упершыню згадваецца пад 1147 годам. Да канца 14 ст. была ва ўладаннях Ноўгарада, затым трапіла пад уладу Вялікага княства Маскоўскага. У 15-17 стст. — буйны гандлёвы і рамесны цэнтр, а таксама цэнтр гандлю Рускай дзяржавы з Памор’ем, Сібір’ю і Заходняй Еўропай. З заснаваннем Пецярбурга і развіццём гандлю на Балтыйскім моры эканамічнае значэнне Волагды знізілася. У 1708 годзе ўваходзіла ў склад Архангелагародскай губерні, з 1719 года — правінцыйны горад, з 1780 года — цэнтр Валагодскага намесніцтва, з 1796 года — Валагодскай губерні. У канцы 19 — пачатку 20 стст. праз Волагду пракладзена чыгунка, якая звязала яе з Масквой (праз Яраслаўль), Архангельскам, Пецярбургам і Вяткай (цяпер г. Кіраў).
Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)
Св. Брыгіта і ордэн брыгітак
Назва «брыгіткі» паходзіць ад імені дачкі шведскага князя Біргера Персана — Брыгіты (у шведскай транскрыпцыі Біргіта). Нарадзілася Брыгіта ў 1302 годзе. Ва ўзросце 16 гадоў выйшла замуж за князя Ільфана, ад якога мела 8 дзяцей. Паводле паданняў была набожнай і на працягу жыцця надыктоўвала духоўнікам думкі, якія пасля яе смерці былі складзены ў асобны твор, выдадзены ў 1492 годзе пад назвай «Адкравенне святой Брыгіты».
Волагда
Гісторыя
У 1926—1927 гадах у горадзе дзейнічала Беларускае студэнцкае зямляцтва.
Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)
Св. Брыгіта і ордэн брыгітак
Твор «Адкравенне святой Брыгіты» можна характарызаваць не толькі як апавяданне пра трансцэндэнтныя (недасягальныя для чалавечага розуму) перажыванні, але і як прыпавесць (або казанне), дзе аўтар угаворвае, ганьбіць, прарочыць. Мроі Брыгіты з'яўляюцца па сутнасці алегорыямі, паэтычнымі фігурамі, уласцівымі жанру Адкравення. Каталіцкая царква хоць і прызнала «Адкравенне» карысным для навучання вернікаў, але не прызнала яго праўдзіва дагматычным.
Пасля смерці мужа, у 1334 годзе Брыгіта заснавала ордэн Збавіцеля ў мясцовасці Вадстэн у Паўднёвай Швецыі, які пасля стаў называцца брыгіцкім. У 1349 годзе ордэн быў зацверджаны Папам Рымскім. Паводле статута, які напісала сама Брыгіта, асноўнай мэтай ордэна было пашырэнне культу мук Хрыста і культу Маці Божай. Статут новага ордэна быў не вельмі суровым і набліжаўся да статута св. Аўгусціна. Наадварот, суровым было стаўленне да развітання са светам праз пастаянны напамін пра смерць. Таму перад уваходам на хоры ў касцёлах брыгітак стаялі катафалкі, а абатысы штодзённа вадзілі манашак на мясцовыя могілкі. Само заснаванне ордэна лічылася праявай культу Дзевы Марыі. У статуце было запісана імкненне адпавядаць парнасці чалавека — пажадана было ў кожным горадзе засноўваць парныя кляштары — жаночы і мужчынскі. Але найчасцей кляштары ўзнікалі толькі жаночыя, так было і ў Рэчы Паспалітай.
Ордэн распаўсюдзіўся ў Паўночнай Еўропе. Нягледзячы на тое, што некалькі кляштараў брыгітак мелася ў Францыі і Італіі, у асноўным ордэн быў пашыраны ў Швецыі, Англіі і Паўночнай Германіі. На вуліцах гарадоў менавіта гэтых краін можна было ўбачыць манашак у попельных рызах і плашчах, зашпіленых на драўляныя гузікі. Але з перамогай Рэфармацыі ў вышэйзгаданых краінах, маёмасць ордэна была канфіскавана, а кляштары распушчаны. Ордэну быў нанесены моцны ўдар, ад якога ён не аправіўся, таму брыгіцкія кляштары былі рэдкімі і малавядомымі.
На тэрыторыі сучаснай Беларусі існавала толькі два кляштары брыгітак: у Гродне і ў Бярэсці. Аднак кляштар у Бярэсці быў перанесены ў Луцк і пра яго звестак не захавалася. Такім чынам, адзіны кляштар брыгітак захаваўся ў Гродне.
Часы Рэчы Паспалітай
Заснавальнікамі кляштара брыгітак лічацца надворны маршалак літоўскі Крыштаф Весялоўскі і яго жонка Аляксандра Марыяна з Сабескіх, якія ў 1634 годзе запрасілі ў Гродна ордэн брыгітак і надалі яму некалькі зямельных участкаў у самім горадзе і фальваркі ў Гарадзенскім і Ваўкавыскім паветах. Прычынай надання, пэўна, была смерць прыёмнай дачкі Грызельды. Дзякуючы фундацыі Весялоўскага ў 1636 годзе быў пабудаваны спачатку драўляны, а ў 1642 годзе і мураваны касцёл па праекту італьянскага архітэктара Бенедэта Молі ў стылі ранняга барока. Першыя 8 сясцёр-брыгітак на чале з Даротай Фірлей прыбылі ў Гродна з Любліна ў 1634 годзе і пасяліліся спачатку ў драўляным лямусе, пабудаваным у тым жа годзе. Ужо 6 снежня 1636 года адбыўся ўрачысты ўваход васьмі сясцёр-брыгітак у манастыр. У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі ў Гродне захоўваецца «Рэестр маёмасці кляштара брыгітак» ад 1636 года, дзе пералічаны званы, літургічныя ўборы, палатно, посуд, скрыні і зялёная шафа. У студзені 1637 года ў касцёл перавезлі з Вільні прах Грызельды, а ў красавіку тут пахавалі Крыштафа Весялоўскага. Кароль Уладзіслаў Ваза выдаваў кляштару прывілеі ў 1638 і 1643 гадах.
У 1646 годзе Іаган Шрэтэр стварыў для касцёла алтарныя карціны: «Дабравешчанне», «Святая Брыгіта», «Святая Ганна», «Беззаганнае зачацце Дзевы Марыі» і інш.
Храм быў асвечаны 19 кастрычніка 1651 года віленскім біскупам Юрыем Тышкевічам у гонар Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл меў сем алтароў, галоўны быў асвечаны ў гонар Дабравешчання, іншыя былі ў гонар святога Аўгусціна, святога Іосіфа, святой Брыгіты, святой Ганны, святога Казіміра, святой Кацярыны Шведскай. Таксама ў касцёле захоўваліся рэліквіі святога Клімента, які лічыўся заступнікам Гродна, сапраўднасць рэліквіі пацвярджалі дакументы Рымскай курыі (1768) і віленскага біскупа (1780).
А. Сабеская адпісала кляштару мястэчка Крамяніца, фальваркі Князева, Мартынаўшчына, Вузлаўцы, Шылавічы, Задвор'е, Рагозніца, выдаткавала грошы на шпіталь. Першай ігуменняй у 1640 годзе была люблінская ваяводавая Ганна Сабеская, родная сястра Аляксандры Весялоўскай.
Кляштар моцна пацярпеў падчас шведскай акупацыі Гродна ў час вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, калі манахіні былі вымушаны пакінуць Гродна і тры гады жыць у Гданьску, пакуль кляштар не быў абноўлены.
Паводле Статута і практыкі брыгіцкага ордэна, у кляштар прымалі дзяўчат са шляхецкіх і магнацкіх сем'яў, звычайна іх колькасць была каля 20-30 чалавек, а максімальная іх колькасць была 40. Так, у 1745 годзе іх колькасць была 31. Духоўнікамі гродзенскіх брыгітак былі ксяндзы-бернардзінцы. Аднак, у 1752 годзе брыгіткі адмовіліся ад паслуг бернандзінцаў з-за таго, што іх правінцыял Мадэст Унароўскі змяніў духоўніка без згоды манашак. Некаторы час духоўнікамі брыгітак былі дамініканцы, кармеліты, езуіты. З 1759 года брыгіткі зноў вярнуліся да паслуг бернандзінцаў. З канца 18 стагоддзя ў кляштары выхоўвалі дзяўчынак-сірот са шляхецкіх сямей.
Галоўнымі храмавымі святамі былі Дабравешчанне, дні памяці святых Кацярыны, Клімента, Аўгусціна, Брыгіты і апостала Пятра.
У 1684 годзе ў Вільні спецыяльна для манашак быў выпушчаны малітоўнік «Breviarium monialum» (спецыяльны дапаможнік з малітвамі і апісаннем ходу богаслужэння). Займаліся манашкі і гаспадарчай працай, выраблялі прадукты на продаж у Гродне і яго наваколлях. Кожны год у Каралявец з маёнткаў кляштара водным шляхам адпраўлялася збожжа, а адтуль везлі соль, жалеза, посуд, духмяныя карані. Таксама кляштар брыгітак быў вядомы вытворчасцю воску.
У складзе Расійскай імперыі
Пасля пажару 1827 года на комплексе праводзіліся рамонтныя работы, дабудоўваецца яшчэ адна частка кляштара з боку касцёла, якая замкнула кляштарны будынак і касцёл, утварыўшы прамавугольны ўнутраны падворак. У 1842 годзе расійскія ўлады выдалі загад аб скасаванні кляштара ордэна Святой Брыгіты ў Гродне. Самім сёстрам аднак дазволілі заставацца ў старых мурах да канца іх жыцця. Акрамя таго, ў кляштары пасялілі манашак з зачыненых кляштароў: бенедыкцінак з Нясвіжа, брыгітак з Луцка і дамініканак з Наваградка.
У 19 стагоддзі царскія ўлады выкарыстоўвалі пабудовы брыгіцкага кляштара (гэтак жа як і езуіцкага) у якасці турмы. Сюды ў 1827 годзе змясцілі па рашэнню суда Карнелію і Ксаверыю Рукевіч, удзельніц руху дзекабрыстаў і сясцёр вядомага філамата і члена таварыства «Ваенныя сябры» Міхала Рукевіча (1794—1841). Згодна з царскім прысудам «сясцёр шляхціца Рукевіча Ксаверыю і Карнелію замест вызначанай ім Яго Высокасцю кары трымаць у кляштары: Ксаверыю — адзін год, а Карнелію — шэсць месяцаў». Сёстры прабылі ў кляштары брыгітак: Ксаверыя — з 22 мая 1827 па 3 чэрвеня 1828, Карнелія — з 22 мая па пачатак снежня 1827 г. .
У 1908 годзе кляштар перадалі пад апеку ордэна Святой сям'і з Назарэта і яго генеральнай маці Лаўрэты. Першай абатысай кляштара назарыцянак у Гродне стала маці Паўла. У верасні 1908 года маці Паўла (да гэтага даволі вядомая мастачка Марыя Гажыч, якая прадала свой маёнтак Тапаляны і ўсе атрыманыя грошы аддала на рэканструкцыю касцёла і кляштара брыгітак; пасля смерці пахавана на старых каталіцкіх могілках на вуліцы Антонава) атрымала ад улад пацвярджэнне становішча настаяцельніцы брыгітак. Разам з ёю ў Гродна прыехалі яшчэ дзве сястры, а пазней яшчэ тры. 3 1909 года пробашчам пры кляштары быў Ф. Грынкевіч (1884—1933) — беларускі рэлігійны і культурны дзеяч. У той жа год у касцёле адбываецца першая так званая «чэрвеньская служба».
Найноўшы час
Падчас нямецкай акупацыі сёстры адкрылі першую ў Гродне польскую гімназію, і да пачатку другой Сусветнай вайны ў будынках кляштара знаходзілася школа назарыцянак, у якой вучылася 200 дзяцей. У 1935 годзе гарадскія ўлады разглядалі пытанне аб выдзяленні сродкаў на рэстаўрацыю будынка кляштара.
Падчас Другой сусветнай вайны сёстры-назарыцянкі былі дэпартаваны ў Старабельск (Варашылаўградская вобласць).
У 1990 годзе касцёл перададзены каталіцкаму касцёлу і 2 чэрвеня 1992 асвечаны архібіскупам Т. Кандрусевічам як касцёл Дабравешчання Дзевы Марыі, а пасля пабудовы новага будынка псіхіятрычнай лячэбніцы ў Гродне, будынак кляштара быў таксама перададзены вернікам. Зараз у ім вядуцца рамонтныя работы.
У чэрвені 2016 года скончылася рэканструкцыя часткі кляштара пад Дом міласэрнасці (архітэктар Алег Шымбарэцкі).
Роля комплексу ў забудове Гродна
17 стагоддзе было для Гродна часам інтэнсіўнага будаўніцтва касцёлаў і кляштароў. Акрамя ўжо існаваўшых Фарнага касцёла (не захаваўся), касцёла Св. Духа (не захаваўся) і Бернандзінскага мужчынскага кляштара з касцёлам з'явіліся Бернандзінскі жаночы (не захаваўся), Брыгіцкі, Езуіцкі, Дамініканскі (не захаваўся), Францысканскі, Кармеліцкі (не захаваўся), Баніфатэрскі (не захаваўся) кляштары і касцёлы. Яны сталі апорнымі пунктамі ўсяе планіроўкі горада і мелі вызначальную ролю ў яго архітэктурным абліччы.
Сістэма размяшчэння кляштароў была такой, што яны займалі ўсе важныя стратэгічныя пункты на подступах к цэнтру горада і стаялі на галоўных магістралях. Апроч абарончых задум, будаўнікі кляштароў улічвалі і ансамбль вуліц, плошчаў і горада ў цэлым. Касцёлы размяшчаліся так, што пры руху ў цэнтр горада іх памеры павялічваліся, дзякуючы чаму стваралася паступовае нарошчванне моцы архітэктурнага ўздзеяння.
Для пабудовы комплексу касцёла і кляштара брыгітак спатрэбіўся даволі вялікі ўчастак зямлі, патрэбная тэрыторыя знайшлася ў самым канцы вуліцы Язерскай (сучасная К. Маркса), на рагу вуліцы Навікоўскай (сучасная вуліца Маладзёжная). І нягледзячы на тое, што ўчастак быў даволі вялікі і прасторны, знайшліся абставіны, якія вымусілі праекціроўшчыка адступіць ад канонаў будаўніцтва. Замест кананічнага трохнефнага храма невядомы архітэктар паставіў аднанефны касцёл алтаром на ўсход, а бакавым фасадам да вуліцы Язерскай. Галоўны заходні фасад быў выкананы як манументальная трохчастная кампазіцыя, акцэнтаваная па вертыкалі. Пры гэтым касцёл замыкаў перспектыву вуліцы Навікоўскай, якая ў тым месцы рабіла выгіб. Замест двух будынкаў для манахаў і манашак, якія па статуту ордэна павінны прымыкаць к храму з поўдня і поўначы, тут быў арганізаваны адзін развіты двухпавярховы кляштар с замкнутым унутраным дворыкам. Кляштар змяшчаўся толькі з паўднёвага боку касцёла, таму з'явілася магчымасць прысунуць касцёл да вуліцы Язерскай, каб храм лепш успрымаўся ў перспектыве. Аднак ён усё ж не выходзіў на лінію забудовы вуліцы, бо тэрыторыя комплексу была абнесена каменнай сцяной з каменнымі вежамі па вуглах. Высокая сцяна закрывала ніжні ярус касцёла, і пры гэтым выглядала як яго моцны п'едэстал. З-за агароджы к небу цягнуўся рытмічны строй вузкіх аконных праёмаў і тонкіх пілястраў. Высокая і гладкая абарончая сцяна з пластычнымі акцэнтамі надавала касцёлу яшчэ буйнейшы памер.
Як і другія архітэктурныя дамінанты, комплекс кляштара брыгітак добра суадносіўся не толькі з прылеглай забудовай, але і з усім горадам. На былой вуліцы Язерскай стаялі два кляштары — Езуіцкі і Брыгіцкі. На плошчы гэты напрамак замыкаўся Фарным касцёлам. Касцёлы былі арыентаваны ўздоўж вуліцы і нібы выцягнуты ў кільватарную лінію ў напрамку да замкаў. Вельмі добра быў выяўлены агульны напрамак кляштара к пачатку вуліцы Язерскай, дзе такі энергічны рух падтрымліваў велічны касцёл езуітаў. Дзве архітэктурныя дамінанты на адной вуліцы фарміравалі горадабудаўнічы комплекс з лакальнай воссю, якая падкрэслівала рух да цэнтра горада.
Архітэктура касцёла
Касцёл — помнік архітэктуры ранняга барока. Размешчаны ў паўночнай частцы комплексу. Зрух усяго манастырскага комплексу да паўночна-заходняга вугла ўчастка абумоўлены абарончымі разлікамі (такім чынам ажыццяўляўся кантроль важнага скрыжавання вуліц на подступах да цэнтра), таксама ўлічвалася і ансамблевая забудова вуліцы. У плане комплексу касцёл арганічна злучаны з кляштаром і ўтварае з ім адзінае цэлае.
Экстэр'ер
Касцёл уяўляе сабой аднанефавы двухвежавы храм з паўцыркульнай (паўкруглаю) апсідай, накрыты агульным высокім чарапічным дахам. Фасады раздзелены высокімі паўцыркульнымі (паўкруглымі) аконнымі праёмамі і крапаваны ў прасценках карынфскімі пілястрамі, аб'яднаны агульным антаблементам. Асаблівую цікавасць уяўляе сцяна галоўнага фасада, вырашаная па-барочнаму дэкаратыўна-пышна, як тэатральная заслона для кампазіцыі сціплага храма. Яна шырэйшая за неф, бо арганічна ўключае бакавыя вежачкі, размешчаныя па вуглах збудавання. Франтальны фасад храма вырашаны плоскасцю, якая ў складаным рытме крапуецца карынфскімі пілястрамі, трыма ярусамі складана прафіляваных антаблементаў, арачкавымі праёмамі і нішамі для скульптуры. На ўзроўні карніза нефа галоўны фасад падзяляе магутны двух'ярусны антаблемент, ніжні фрыз якога аздоблены раслінным арнаментам у тэхніцы зграфіты (рэнесансны элемент), а верхні фрыз у цэнтры ўпрыгожаны сегментным франтонам з дынамічным скульптурным рэльефам (барочны элемент). Фасад завяршае шчыт з трохвугольным франтонам, які бакавымі вітымі валютамі аб'ядноўваецца з чатырохграннымі ярусамі бакавых веж з партатыўнымі сігнатуркамі. Роўная вышыня веж і франтонаў надае вырашэнню фасада архітэктурную цэласнасць і завершанасць. На асноўным заходнім фасадзе можна вылучыць кампазіцыйныя прыёмы, якія вылучаюць яго сярод іншых гродзенскіх касцёлаў, у першую чаргу Бернандзінскага і Езуіцкага касцёлаў. Так, у адрозненне ад адзначаных касцёлаў, трохвугольнае размяшчэнне ніш атрымала ў брыгіцкім касцёле адваротную пабудову. Аснова трохвугольніка перамясцілася к верху, а вяршыня к нізу. Такім чынам, уся кампазіцыя атрымала большую дынамічнасць і вастрыню.
Дэкор фасаднага фрыза выкананы ў тэхніцы зграфіта (раслінны арнамент у спалучэнні з выявамі міфалагічных істот). Ужыванне фантастычных алегорый, гратэску, наданне натуральным формам штучных дэфармацый сведчаць аб значным уплыве маньерызму — вапняковыя парталы брыгіцкага касцёла маюць элементы арнаментаў у форме акантоўкі, фантастычных грыфонаў і раслін. Бадай самай адметнай рысай касцёла з'яўляецца зграфітавы фрыз: на ўсім фасадзе цягнецца арнаменты пояс, утвораны выскрэбваннем верхняй белай тынкоўкі, пад якой знаходзіцца амаль чорная (у вапну дабаўлялі драўнінны вугаль). Такім чынам атрымліваліся даволі яркія і рэльефныя выявы анёлаў, цмокаў, раслін — на чорным іле. Зграфітавы фрыз касцёла быў створаны на завяршальным этапе ўпрыгожвання касцёла (1643—1645). Зграфіта была тыповай рэнесанснай тэхнікай, і з развіццём барока яна была асуджана на забыццё, таму затынкавалі зграфіта і на гродзенскім касцёле. Ужо ў 1980-я гады падчас натуральных даследаванняў архітэктуры былі знойдзены сляды — рэшткі зграфіта. Фрыз цалкам рэстаўравалі.
На бакавых фасадах паўцыркульныя (паўкруглыя) вокны. Цэнтральны і бакавы ўваходы ў касцёл абрамлены парталамі. Усе гэтыя элементы добра ўвязаны паміж сабой і складаюць адзінае цэлае.
Інтэр'ер
Будынак мае аднанефавую структуру з паўкруглым алтарным завяршэннем, якое ўбудавана ў агульны прамавугольны план. Унутры неф перакрыты цыліндрычным скляпеннем даволі значнага пралёта, з распалубкамі, без папружных арак. Адзіная папружная арка на моцна выступаючых пілонах аддзяляе алтарную частку, перакрытую конхавым скляпеннем з чатырма радыяльнымі распалубкамі. Ва ўваходнай частцы (адпаведна кроку капітальнай сцяны кляштара) вылучаны ніжні неканструкцыйны нартэкс. Зала храма перакрыта цыліндрычным скляпеннем, умацаваным папружнымі аркамі і прарэзаным над вокнамі распалубкамі. Паўцыркульная (паўкруглая) апсіда аддзелена ад залы бакавымі пілонамі і перакінутаю паміж імі аркай, мае аднолькавую з нефам вышыню. Над уваходам — узнятая на два гранёныя слупы і трайную аркаду шырокая галерэя хораў, якая злучаецца з кансольным бакавым балконам з вітаю лесвіцай. Архітэктурная пластыка інтэр'ера, як і фасада храма, заснавана на крапоўцы сцен пілястрамі стылізаванага карынфскага ордара. Такім чынам, тут готыка-рэнесансны элемент падаецца ў новай барочнай трактоўцы. Па бакавых нефах і пад хорамі размешчана 14 барэльефных сюжэтна-скульптурных пано на тэму Крыжовага шляху Хрыста. У глыбокай арачнай нішы бакавой сцяны размешчана скульптурная кампазіцыя «Пакутны Хрыстос і Марыя». Цікавай асаблівасцю інтэр'ера брыгіцкага касцёла з'яўляецца тое, што ў ім арган размяшчаецца не на хорах, а на балконе правага боку сцяны. Гэта надавала памяшканню асаблівую ўтульнасць.
Галоўны алтар касцёла — драўляны, як і чатыры бакавых. Амвон выраблены «накшталт тых, што ў віленскай капліцы Св. Казіміра». Арган быў створаны вядомым гданьскім майстрам М. Фрызе. У 1964 годзе ў крыптах касцёла знойдзена вялікая колькасць ікон і выяў, у тым ліку і партрэты заснавальнікаў кляштара, якія пасля рэстаўрацыі ў Эрмітажы ўпрыгожылі экспазіцыю Нацыянальнага мастацкага музея ў Мінску.
Архітэктура кляштара
Забудова кляштара даволі добра захавалася да нашых дзён. Цяпер у будынку праводзяцца рэстаўрацыйныя работы.
Драўляны лямус
У двары кляштара захавалася ўнікальная драўляная двухпавярховая пабудова 17 стагоддзя гаспадарчага прызначэння — лямус. Лямус уяўляе двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак з высокім вальмавым дахам (магчыма, першапачаткова дах быў чарапічны). Лямус пабудаваны ў 1630-я гг. з масіўнага бруса без адзінага цвіка, з масіўных драўляных брусоў на бутавым падмурку. Усе канструктыўныя элементы звязаны ўсечкамі і драўлянымі клінамі. Галоўны паўночны фасад аформлены двух'яруснай арачнай галерэяй (падсенцамі) з балюстрадай на другім паверсе. Ніжняя плоскасць падкосаў і балак над імі ўтвараюць суцэльныя паўкруглыя праёмы. Усе канструкцыйныя элементы звязаны ўрубкамі і драўлянымі клінамі. Лямус выкарыстоўваўся пад жыллё і гаспадарчыя патрэбы: першы паверх служыў складскім памяшканнем, другі быў жылым. Пазней планіроўка была зменена.
Паводле меркавання даследчыка В. І. Кудрашова, двухпавярховы лямус будаваўся спачатку як жылы дом для манашак, але гісторык архітэктуры У. А. Чантурыя лічыць, што ў якасці жылога выкарыстоўваўся толькі другі паверх, першы выкарыстоўвалі як сховішча. Пасля таго, як быў пабудаваны мураваны корпус кляштара, другі паверх лямуса заняла абслуга.
Дарэчы, ў Гродне захаваўся яшчэ адзін лямус часоў А. Тызенгаўза (ў адрозненне ад кляштара брыгітак — каменны), які размяшчаецца паміж Тэатрам лялек і гарадскім домам культуры.
Лямус з'яўляецца самай старой драўлянай пабудовай на тэрыторыі Беларусі.
Агароджа кляштара
Увесь кляштар быў абнесены вялізнымі каменнымі сценамі, унутры быў разбіты сад. У 1950-я гады была разабрана ўся агароджа з паўднёвага боку разам з дзвюма вонкавымі вежамі, брама і частка ўсходняй сцяны.
Будынкі кляштара адгароджаны ад вуліц глухімі каменнымі сценамі вышынёй каля пяці метраў, з квадратнымі ў плане вежамі па вуглах. Агароджа ўяўляе сабой глухую цагляную тынкаваную сцяну, па вуглах якой стаялі невялікія шасцігранныя вежы. Сцяну праразалі чатыры брамы, аформленыя ў стылі барока (захаваліся тры з іх). У глухой сцяне, якая ідзе ўздоўж Маладзёжнай вуліцы, на якую выходзяць галоўныя фасады касцёла і кляштара, знаходзяцца дзве брамы, яшчэ адна брама размешчана з боку вуліцы Маркса. Праз невялікія падворкі яны падводзяць да ўваходаў у будынкі. Брамы манастыра — найбольш эфектныя часткі комплексу. Найбольш манументальная з брам размешчана перад цэнтральным уваходам у касцёл і арганічна суадносіцца з ім сваёй ідэнтычнай барочнай архітэктурнай трактоўкай.
Комплекс на старых фота
Фатаграфія з'явілася ў Гродне ў пачатку 1870-х гг. Аднак пераважна да 1920-х гг. комплекс кляштара брыгітак на старых фота не сустракаўся, што можна растлумачыць барацьбою з каталіцкай царквой у рэгіёне. Сітуацыя карэнным чынам мяняецца пасля ўваходу Заходняй Беларусі ў склад Польшчы. З гэтага часу былы касцёл брыгітак, гэтак жа як і вуліца Купецкая-Брыгіцкая, становяцца папулярнымі аб'ектамі для гродзенскіх фатографаў.
Кампазіцыйным цэнтрам Купецкай вуліцы на старых фота служыў безумоўна касцёл Св. Брыгіты. Ён быў адзіным буйным будынкам і памяшчаўся роўна пасярэдзіне кадра. Для выразных дзяленняў вуліцы па глыбіні выкарыстоўваліся балконы дамоў справа і слупы агароджы злева. Даволі нечакана ў гэтай якасці выступаюць і лёгкія масткі над лапаткамі-кюветамі, што аддзяляюць ходнік (пешаходную дарожку) ад праезнай часткі. Лёгкі прадольны выгіб вуліцы таксама садзейнічаў таму, што брыгіцкі касцёл аказваўся кульмінацыйным цэнтрам выявы.
Калі чалавек праходзіў пару дзясяткаў метраў у бок цэнтра, на грэбені лёгкага ўзвышша і зноў у цэнтры кадра стаяў касцёл Св. Брыгіты. Цяпер яго кампазіцыйна падтрымлівалі дзве гранёныя вежы агароджы, якія абрамлялі адрэзак гладкай кляштарнай агароджы. На другім баку выявы з-за невысокіх пабудовак выступае к восі вуліцы другая архітэктурная вертыкаль — званіца кляштара. У выніку вуліца нібы праціскалася паміж двума акцэнтамі. Цікавая і роля зусім гладкай агароджы кляштара, па кантрасту супрацьпастаўленай пластычнай насычанасці будынкаў другога боку вуліцы.
Дзейнасць суполкі. Набажэнствы
Адпуст: 25 сакавіка, 23 ліпеня, першы панядзелак пасля ўрачыстасці Спаслання Святога Духа.
Кама
Ка́ма — рака ў Расіі. Даўжыня 1805 км. Вадазбор 507 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 тыс. м³/с. У басейне рака Язьва з прытокам Глухая Вільва. Левы прыток: Паўднёвая Кельтма. Іншыя прытокі: Буй.
Кавалева Паморске
Кавалева Паморске (Kowalewo Pomorskie, Schönsee) — горад у Польшчы, размешчаны за 190 км на паўночны захад ад Варшавы і за 25 км на паўночны ўсход ад Торуні. Уваходзіць у склад Галюбска-Дабжынскага павета Куяўска-Паморскага ваяводства, сядзіба вяскова-гарадской гміны Кавалева Паморске. Чыгуначная станцыя. Займае плошчу 4,45 км². Насельніцтва 4,2 тыс. чалавек.
Ніна Іванаўна Здановіч
Ніна Іванаўна Здановіч (,, Гродзенская вобласць) — беларускі археолаг, гісторык.
Біяграфія
У 1981 г. скончыла гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Удзельнічала ў маладзёжным грамадскім аб’яднанні «Беларуская Майстроўня» (1979—1984).
У 1984—1988 гг. працавала ў Інстытуце гісторыі Акадэміі навук Беларускай ССР.
У 1989—1993 гг. працавала ў Інстытуце «Белспецпраектрэстаўрацыя», з 1994 г. працуе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка
Хлебнае (Акмолінская вобласць)
Хлебнае — сяло ў Сандыктаўскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Хлебнай сельскай акругі. Код КАТА — 116457100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 695 чалавек (334 мужчыны і 361 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 228 чалавек (116 мужчын і 112 жанчын).
Катастрофа
Катастрофа (ад стар.-грэч. Καταστροφή «пераварот, канец, смерць») — здарэнне, якое ўзнікла ў выніку прыроднага або тэхнагеннай надзвычайнай сітуацыі, якое пацягнула за сабой гібель людзей або якія-небудзь непапраўныя наступствы ў гісторыі таго ці іншага аб'екта.
Класіфікацыя катастроф
Па ўзроўнях складанасці аб'ектаў:
Латвійская Рэспубліка (1918—1940)
Падчас Першай сусветнай вайны латышскія тэрыторыі апынуліся пад нямецкай акупацыяй, затым частка з іх стала асновай для стварэння балтыйскімі немцамі ў 1918 годзе Курляндскага герцагства.
18 лістапада 1918 года пасля капітуляцыі Германіі была абвешчана незалежнасць Латвіі. У 1918—1919 гадах працягваліся баі з нямецкімі і рускімі войскамі, а ў 1920 годзе Латвіі дапамагала Польшча. У выніку ў склад рэспублікі былі ўключаны тэрыторыі Латвійскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, якая існавала ў 1918—1920 гадах.
У 1934—1940 гадах краінай аўтарытарна кіраваў Карліс Улманіс. Па пакце Рыбентропа-Молатава Латвія апынуўся ў савецкай сферы ўплыву. У кастрычніку 1939 года тут былі створаны савецкія ваенныя базы. 17 чэрвеня 1940 года пасля савецкага ўльтыматуму краіна была акупавана Чырвонай Арміяй. 5 жніўня 1940 года яна была далучана да СССР у выглядзе савецкай рэспублікі — Латвійскай ССР.
Геаграфія
11 жніўня 1920 г. бальшавікі прызнаюць Латвію і перадаюць ёй тры паветы: Дзвінскі, Рэжыцкі і Люцынскі, заселеныя ў асноўным беларусамі. Узамен яны атрымалі права карыстацца латвійскімі партамі Лібавай і Віндавай і магчымасць выгадна гандляваць з Захадам. У траўні—чэрвені 1921 г. Латвія перадала Літве гарады Мажэйкей і Палангу з ваколіцамі агульнай плошчай 200 кв.км. У адказ Літва перадала Латвіі кавалак тэрыторыі ў ваколіцах Дзвінска агульнай плошчай 299 кв.км, заселенай пераважна беларусамі.
Плошча міжваеннай Латвійскай Рэспублікі паводле Рыжскага дагавора (1920) складала 65 798 км². Гэты памер не змяніўся да 1940 года, калі Латвія стала саюзнай рэспублікай СССР. Даўжыня межаў новастворанай дзяржавы склала 1 895 км, з якіх з суседзямі былі наступнымі:
Латвійскія межы не адмаўляліся суседзямі ўвесь міжваенны перыяд. Адзіным выключэннем быў памежны ўчастак з Польшчай да 1929 года. Польска-латышская спрэчка, якая мела дыпламатычны характар ​​і не пераходзіла ў ваеннае становішча, тычылася 6 гмін былога Ілукштанскага павета, размешчаных на паўднёвым беразе Дзвіны ў ваколіцах Даўгаўпілса. На гэтай тэрыторыі плошчай каля 1 500 км² пражывала каля 18 тысяч людзей, пераважна беларусы і палякі, якія складалі ў залежнасці ад боку канфлікту ад 6 тыс. (звесткі Латвіі) да 9 тыс. (польскія звесткі) жыхароў. Першапачаткова гэты раён (у жніўні 1919 года) быў заняты Войскам Польскім. Нечакана пытанне аб прыналежнасці гэтага раёна было вырашана, калі Чырвоная Армія пачала наступленне 4 ліпеня 1920 года. Гэтыя землі былі заняты латышскай арміяй да канца ліпеня. Нарэшце, у сакавіку 1921 года увесь Ілукштанскі павет рашэннем Міжнароднай камісіі быў перададзены Латвіі. У канчатковым рахунку пытанне аб памежных прэтэнзіях было вырашана ў дагаворы аб мяжы ад 12 лютага 1929 года. У выніку падпісання некалькіх дагавораў паміж Латвіяй і Польшчай у той час (у тым ліку аб кампенсацыі польскім памешчыкам, якія страцілі сваю маёмасць у Латвіі ў выніку зямельнай рэформы) польскі бок адмовіўся ад прэтэнзій на згаданую тэрыторыю пад кіраваннем латышоў.
Харошкі (значэнні)
Назву Харошкі маюць:
Латвійская Рэспубліка (1918—1940)
Утварэнне
Не маючы дастатковай падтрымкі з боку нямецкага кіраўніцтва, урад Улманіса пачаў фармаваць незалежныя ад ландэсвера латышскае апалчэнне. 5 студзеня 1919 года быў арганізаваны Асобны латышскі батальён пад камандаваннем Оскарса Калпакса. У Паўднёвай Эстоніі былі створаны латышскія атрады, якія налічвалі каля 9 800 салдат і афіцэраў, пазней аб’яднаныя ў Паўночналатвійскую брыгаду ў складзе Узброеных сіл Эстоніі. У той жа час міністр абароны Часовага ўрада Латвіі вывеў латвійскія роты з ландэсвера.
Да пачатку лютага 1919 года Чырвоная Армія, у якую ўваходзілі латышскія стралкі, здолела акупаваць большую частку Латвіі, за выключэннем невялікай тэрыторыі вакол горада-порта Ліепаі, якая заставалася пад кантролем урада Карліса Улманіса. Там размясціліся вайсковыя фарміраванні остзейскіх немцаў (Балтыйскі ландэсвер), у склад якіх уваходзіла Латвійская брыгада (каля 2 тыс. салдат і афіцэраў), якія некаторы час падтрымлівалі Улманіса ў барацьбе з бальшавікамі.
16 красавіка 1919 года ў Ліепаі аддзелы нямецкага ландэсвера скінулі ўрад Ульманіса, які лічыўся антынямецкім. Праз некалькі дзён урад Улманіса перайшоў на параход, які спецыяльна прыбыў з Таліна і знаходзіўся ў ліепайскім порце пад аховай брытанскіх вайскоўцаў. Пад аховай брытанскіх і французскіх ваенных караблёў параход стаў на рэйд і правёў у моры каля двух месяцаў.
26 красавіка 1919 года камандаванне ландэсвера прызначыла лютэранскага пастара Андрыса Ніедра прэм'ер-міністрам, які праславіўся сваімі рэзкімі выступамі ў латвійскіх газетах.
22 мая ландэсвер, нямецкая жалезная дывізія і белагвардзейскія фарміраванні пад кіраўніцтвам князя Анатоля Паўлавіча Лівена вызвалілі Рыгу ад Чырвонай Арміі, туды пераехаў урад Ніедры. Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва спрабавала ўсталяваць у Латвіі палітычны рэжым нямецкай арыентацыі і накіравала зброю супраць эстонскай арміі і нацыянальных узброеных сіл Латвіі, якія кантралявалі поўнач краіны. Аднак 23 чэрвеня 1919 года эстонская армія і латышскія палкі разграмілі пад Цэсісам часткі ландэсвера і жалезнай дывізіі, а 29 чэрвеня прагерманскі ўрад Ніедры быў разагнаны, а сам ён быў вымушаны збегчы за мяжу. 27 чэрвеня 1919 года урад Улманіса аднавіў сваю дзейнасць у Ліепаі.
2 ліпеня ў выніку прарыву эстонскай арміі на чале з Ёханам Лайдонэрам і латышскіх палкоў рыжскай лініі абароны было падпісана перамір’е паміж камандаваннем нямецкіх войскаў і эстонскай арміяй з удзелам прадстаўнікоў Антанты. Згодна з яго ўмовамі, да 5 ліпеня 1919 года апошнія часці нямецкай Жалезнай дывізіі пакінулі Рыгу, а часткі ландэсвера пазней былі ўключаны ў склад латвійскай арміі.
У верасні 1919 года былы камандуючы нямецкім корпусам у Латвіі граф Рудзігер фон дэр Гольц пры падтрымцы рэваншысцкіх сіл з кіраўніцтва арміі Веймарскай рэспублікі арганізаваў набор і перавод рускіх салдат і афіцэраў у нямецкія лагерах для ваеннапалонных. У склад Заходняй арміі былі ўключаны і часткі фармальна ліквідаванага нямецкага корпуса фон дэр Гольца. 20 верасня Павел Бермандт-Авалаў абвясціў аб уступленні ў паўнамоцтвы ў краінах Балтыі і адмовіўся падпарадкоўвацца камандуючаму Белай арміяй на паўночным захадзе Расіі генералу Юдзенічу. Заходняя добраахвотніцкая армія была разбіта латышскімі войскамі з дапамогай флоту Антанты пад Рыгай у лістападзе 1919 года, а сам Бермандт-Авалаў уцёк у Прусію.
У пачатку 1920-х гадоў падчас сумеснага наступлення латышскай і польскай армій Чырвоная Армія была выцеснена з Латгаліі. 11 жніўня 1920 года ўрад Латвіі падпісаў мірны дагавор з РСФСР, паводле якога савецкі ўрад першым у свеце прызнаў існаванне незалежнай Латвійскай дзяржавы 26 студзеня 1921 года. 26 студзеня 1921 года незалежнасць Латвіі была афіцыйна прызнана краінамі-пераможцамі ў Першай сусветнай вайне (Антантай). 22 верасня 1921 года Латвія разам з Літвой і Эстоніяй была прынята ў Лігу Нацый.
Парламенцкі перыяд
Галоўнай задачай Народнай Рады было правядзенне палітычных кансультацый і выбараў у Канстытуцыйны сход. Да Устаноўчага сходу (1 мая 1920 года) дзейнічала Народная Рада як вышэйшы орган улады ў Латвіі. 7 лютага 1920 года ў газеце «Valdības Vēstnesis» («Урадавыя ведамасці») быў апублікаваны склад Цэнтральнай і Акруговай выбарчых камісій па ўстаноўчым сходзе. 17 лютага ў гэтай жа газеце была апублікавана першая інструкцыя Цэнтрвыбаркама «Аб выбарах ва Устаноўчы сход Латвіі». 1 сакавіка акруговыя выбарчыя камісіі пачалі рэгістрацыю кандыдатаў.
Выбары Устаноўчага сходу адбыліся 17-18 красавіка 1920 года, у іх прынялі ўдзел 84,9 % (677 084) выбаршчыкаў. Першае пасяджэнне Устаноўчага сходу было адкрыта 1 мая 1920 года. Старшынёй сходу быў абраны юрыст Яніс Чакстэ, які пазней стаў першым прэзідэнтам.
5 мая 1920 года Устаноўчы сход стварыў 26 дэпутацкіх камісій па распрацоўцы Канстытуцыі. Канстытуцыя была прынята Устаноўчым сходам 15 лютага 1922 года. Яна вызначала, што Латвія з’яўляецца свабоднай, незалежнай, дэмакратычнай рэспублікай, у якой улада належыць латышскаму народу, і што рашэнні аб змене дзяржаўнага ладу і міжнароднага статусу (адмова ад суверэнітэту, далучэнне да якой-небудзь іншай краіны і г.д.) могуць быць прыняты толькі самім народам Латвіі праз рэферэндум.
Адной з першых задач новай улады быў падзел буйных памешчыцкіх уладанняў (пераважна нямецкіх і рускіх) і надзел зямлёй беззямельных сялян. Ужо ў 1920 годзе Устаноўчы сход стварыў камісію па падрыхтоўцы аграрнай рэформы. Максімальны памер маёнткаў вызначаўся ў 50 га зямлі, усе лішкі бясплатна перадаваліся беззямельным. Надзелы павінны быць не менш за 10 га і не больш за 22 га, хаця насамрэч выдзяляліся меншыя ўчасткі. Рэформа працягвалася да 1937 года і ў цэлым прайшла паспяхова, забяспечыўшы хуткае развіццё сельскай гаспадаркі. Калі ў 1920 годзе беззямельных было 61,2 % сялян, то ў сярэдзіне 1930-х гадоў толькі 18 %. Ужо ў 1923 годзе пасяўныя плошчы перавысілі даваенны ўзровень. У сваю чаргу 84 % лясоў сталі дзяржаўнай уласнасцю, што дазволіла дзяржаве кантраляваць дрэваапрацоўчую прамысловасць.
9 чэрвеня 1922 года быў прыняты Закон аб выбарах. Ён прадугледжваў выбары ў Сейм кожныя тры гады. Выбарчы парог, які партыі павінны былі пераадолець, каб быць прадстаўленым у Сейме, быў даволі нізкім (2,5 %). У выніку пачаўся актыўны працэс утварэння, падзелу і зліцця палітычных партый і рухаў, непазбежна звязаны з узаемнымі папрокамі. Гэта пагаршала ўнутрыпалітычную стабільнасць і набліжала палітычны крызіс.
Савецкая акупацыя краіны
23 жніўня 1939 года СССР і Германія падпісалі дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам і сакрэтны дадатковы пратакол да яго аб размежаванні тэрыторый, якія ўяўляюць узаемны інтарэс ва Усходняй Еўропе на выпадак «тэрытарыяльна-палітычнай рэарганізацыі». Пратакол прадугледжваў уключэнне Латвіі ў сферу інтарэсаў СССР. У 1939—1941 гадах па савецка-германскім пагадненням большасць балтыйскіх немцаў, якія пражывалі ў Латвіі, пераехалі ў Германію.
15 чэрвеня 1940 года НКУС СССР напаў на дзве памежныя заставы Латвіі — Маслянку і Шмаілі. Трэцяя атака — на пост Жугуры — была адменена. У Шмайлі памежнікі не паспелі аказаць ніякага супраціўлення, трапілі ў палон і былі вывезены ў СССР. На Маслянцы войскі аказалі супраціўленне, загінулі 3 салдаты, 2 мірных жыхара, будынак аховы быў спалены і некалькі чалавек трапілі ў палон. Усяго загінулі 5 чалавек, 37 трапілі ў палон. Ахвяры таксама былі і на баку нападнікаў.
Карліс Улманіс папрасіў амбасадара Германіі ў Латвіі Ульрыха фон Коца адкрыць Клайпедскі калідор для эвакуацыі ўладаў і арміі ва Усходнюю Прусію. Просьба была адмоўлена. Войска не атрымала загаду на ваенны супраціў і не дзейнічала. Кабінет міністраў адхіліў ваенны супраціў, лічачы, што гэта выкліча кровапраліцце, але не выратуе латвійскую дзяржаву.
17 чэрвеня ў 9 гадзін раніцы прадстаўнік Чырвонай Арміі генерал-палкоўнік Дзмітры Паўлаў сустрэўся з прадстаўніком латвійскай арміі Ота Удэнціньшам на чыгуначнай станцыі Ёнішкі. У 13.00 быў падпісаны акт аб капітуляцыі Латвіі.
Савецкія войскі перайшлі латвійска-савецкую мяжу, не дачакаўшыся адказу ад латвійскіх уладаў і вынікаў перамоваў паміж прадстаўнікамі армій. Ужо ў 13.00 у Рыгу ўвайшлі першыя савецкія танкі. У 22.15 прэзідэнт Улманіс заклікаў па радыё людзей заставацца на сваіх месцах і не аказваць супраціўлення акупантам.
5 жніўня савецкія ўлады падпісалі спецыяльны дэкрэт аб уключэнні Латвіі ў склад СССР, па якому яна атрымала новую назву: Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка.
Антуан Мее
Поль Жуль Антуан Мее (Paul Jules Antoine Meillet,, Мулен, Францыя — , Шатамеян, Францыя) — французскі лінгвіст, адзін з найбуйнешых лінгвістаў пачатку 20 стагоддзя. Пачаў даследаванні ў Сарбоне, дзе ягонымі настаўнікамі былі Мішэль Брэаль, Фердынанд дэ Сасюр і сябры L’Année Sociologique. У 1890 Мее трапіў на Каўказ падчас навуковай экспедыцыі, дзе вывучаў армянскую мову. Пасле вяртання, дэ Сасюр пераехаў назад у Жэневу, таму Мее мусіў весці лекцыі па кампаратыўнай лінгвістыцы, якія выкладаў да яго дэ Сасюр.
Мее атрымаў доктарскую ступень у 1897 годзе за працу «Research on the Use of the Genitive-Accusative in Old Slavonic» (Даследаванні аб ужыванні роднага і вінавальная склонаў у стараславянскай мове). У 1902 годзе заняў пасаду кіраўніка армянскіх даследаванняў у Нацыянальным інстытуце ўсходніх моў і цывілізацый, дзе яго пратэжэ зрабіўся Рачыя Ачаран, пачынальнік сучаснай армянскай дыялекталогіі. У 1905 годзе гэтаксама Мее быў абраны на пасаду выкладчыка гісторыі і структуры індаеўрапескіх моў у Калеж-дэ-Франс. Адною з яго найпапулярных цытат ё выказванне аб тым, што кожны, хто хоча пачуць як размаўлялі прашчуры-індаеўрапейцы, мусіць паехаць у Літву і паслухаць як мовяць літоўскія сяляне. Таксама Мее цесна працаваў з Полем Пеётам і Раберам Гацё.
Брусельская ратуша
Брусельская ратуша — ратуша, размешчаная ў гістарычным цэнтры Бруселя на плошчы Гран-Плас, пабудаваная ў стылі Брабанцкай готыкі.
Антуан Мее
Нашага часу Мее ўзгадваюць як настаўніка поўнага пакалення лінгвістаў, што цалкам аформілі рух даследаванняў па лінгвістыцы ў Францыі ў 20 стагоддзі, а менавіта: Эміля Бенвеніста, Жоржа Дзюмезіля і Андрэ Марцінэ.
У 1921 годзе, пры дапамозе Поля Бае і Андрэ Мазона, Мее заснаваў Revue des études slaves.
Брусельская ратуша
Найбольш старая, левая, частка ратушы пачала будавацца ў 1402 г. разам са званіцай. Будаўніцтва завяршылася да 1420 г., і далейшых дабудоў да будынка не планавалася. Аднак, узмацненне ўплыву гільдыі рамеснікаў і іх намераў ва ўдзеле кіравання гарадскімі справамі прывяло да таго, што ў 1444 г. Карл Смелы заклаў першы камень у правае крыло ратушы. Да 1450 года гэтая частка будынка была дабудавана, але яна карацейшая за старую і будынак не сіметрычна вежы. Да 1455 г. на месцы старой званіцы была ўзведзеная вежа вышынёй у 96 м, на вяршыні якой знаходзіцца пяціметровая статуя архангела Міхаіла, апекуна Бруселя, які перамог д’ябла. Арыгінальная статуя прастаяла наверсе 541 год, у 1996 годзе яна была замененая.
Сахонаўскі дуб
Сахонаўскі дуб — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі. Расце ў Верхнядзвінскім раёне, каля вёскі Вышнарава. Дрэва дубу звычайнага. Узрост — 380 год, вышыня 25 м, дыяметр 1 м. У час Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гг. вёска Сахонава спалена гітлераўцамі. На месцы былой вёскі збярогся адзін толькі дуб. Ахоўны статус нададзены ў 1971 годзе.
Гіпацэнтр
Гіпацэнтр (ὑπο- — пад, centrum — цэнтр круга) — цэнтральны пункт ачага землетрасення. У выпадку працяглага ачага пад гіпацэнтрам разумеюць пункт пачатку ўспорвання разрыву.
NGC 3166
NGC 3166 (іншыя абазначэнні — UGC 5516, MCG 1-26-24, ZWG 36.64, KCPG 228A, IRAS10111+0340, PGC 29814) — галактыка ў сузор’і Секстант.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Эркі Ноал
Эркі Ноал (Erki Nool; 25 чэрвеня 1970 года, Выру) — эстонскі лёгкаатлет, Алімпійскі чэмпіён у дзесяціборстве. Эстонскі палітык, чалец Рыйгікогу.
Тунгуска (зенітны ракетна-гарматны комплекс)
Тунгуска (індэкс ГРАУ — 2К22 па класіфікацыі НАТА — SA-19 Grison) — савецкі і расійскі зенітны гарматна-ракетны комплекс (ЗРГК), зенітная самаходная ўстаноўка (ЗСУ) распрацоўкі Тульскага КБ прыборабудавання (мае індэксы 2С6 і 2С6М). Оптыка-электронныя і оптыка-механічныя прыборы комплексу распрацаваны ЛОМО.
Назву атрымаў ад прытоку Амура — ракі Тунгускі, аналагічна ЗСУ-23-4 «Шылка».
Брусельскі трамвай
Брусельскі трамвай - адзін з відаў грамадскага транспарту Бруселя. Эксплуатуецца гарадской арганізацыяй STIB / MIVB.
Конка (першая ў Бельгіі) з'явілася ў Бруселі ў 1869 годзе, у 1877 годзе ў горадзе сталі выкарыстоўвацца паравыя трамваі, а ў 1894 г. у Бруселі пачаў дзейнічаць электрычны трамвай (першы ў Бельгіі).
Брусель мае шырокую трамвайны сетку і па стане на канец 2007 года ў горадзе дзейнічае 18 маршрутаў. У 2007-2008 гадах праводзіцца праграма рэарганізацыі сеткі, падчас якой змяняюцца трасы некаторых маршрутаў, з'яўляюцца новыя маршруты і зачыняюцца некаторыя старыя.
Трамвайныя лініі Бруселя маюць розны характар: у горадзе ёсць сумешчаныя трасы, трасы на выдзеленых палосах, і падземныя трамвайныя трасы. Брусельскі трамвай - адзіная трамвайных сістэма Бельгіі, якая мае стандартную шырыню каляіны (1435 мм).
Махэ
Махэ (靺鞨, 말갈) — старажытны народ, насельнікі Далёкага Усходу (тэрыторыі сучаснага Кітая, КНДР і Прыморскага края Расіі).
Паходжанне
Махэ звычайна атаясамляюць са старажытным народам уцзы, які паходзіў з басейна ракі Сунгары і лічыцца этнасам тунгуса-маньчжурскага паходжання. У IV - V стст. назва махэ выціскае назву ілоу. Мяркуецца, што з II - III стст. тунгуса-маньчжурскія плямёны рухаліся на землі гэтага народа і ў выніку паступова асімілявалі яго. З прыходам махэ звязваюць распаўсюджанне конегадоўлі. Але той факт, што ў апісаннях махэ кітайскія крыніцы прыводзяць прыкметы ілоу, сведчыць, што ілоу маглі быць або непасрэднымі продкамі махэ, або аказалі вельмі істотны ўплыў на фарміраванне іх культуры.
Гісторыя
У 477 г. махэ накіравалі пасольства ў Кітай для заключэння ваеннага саюза супраць дзяржавы Кагуро. Хаця Кітай не падтрымаў махэ, зносіны паміж гэтым народам і імперыяй набылі сталы характар. Пасольствы суправаджаліся багатымі ўзаемнымі дарамі. Кітайцы апісвалі махэ як надзвычай ваяўнічых людзей, якія вялі войны з суседзямі, у тым ліку з Кагуро і кіданямі. Дынастыя Тан выкарыстоўвала воінаў махэ ў войнах супраць кіданяў і тыбетцаў. У 628 г. землі Тудзіцы, аднаго з правадыроў махэ, былі па яго асабістай ініцыятыве ўключаны ў склад імперыі. Ён сам і яго сын атрымалі высакародныя тытулы.
У канцы VI - пачатку VII ст. з-за аслаблення Кітая і нападаў кіданяў махэ ўвайшлі ў саюз з Кагуро і цюркамі. З 598 г. Кітай распачаў шэраг ваенных кампаній супраць саюзу Кагуро і махэ. Асабліва жорсткае паражэнне ад кітайцаў і цюркаў саюзнікі пацярпелі ў бітве пад крэпасцю Аншы, якая цягнулася 80 дзён. У 668 г. Кагуро пала. Частка плямён махэ пры гэтым распалася або трапіла ў палон да кітайцаў і іх саюзнікаў.