cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хвоя сібірская кедравая
Ужыванне ў ежу
Арэхі ідуць на выраб. Ён утрымлівае ў два разы больш вітаміну Е у параўнанні з грэцкім арэхам і міндалем, а таксама вітаміну Р (незаменныя тлустыя кіслоты). Па суме тлустых кіслот кедравы алей пераўзыходзіць арахісавы, соевы, сланечнікавы, кукурузны і баваўняны алей. Жмых выкарыстоўваецца ў якасці харчовага прадукта для людзей і жывёл, а з канца XX стагоддзя — і ў вытворчасці біялагічна актыўных дабавак. Жмых, што застаецца пасля вырабу алею, выкарыстоўваецца для вырабу халвы, тартоў, пірожных і печыва. Вельмі тонка расціраючы арэхі з вадой атрымліваюць кедравае малако. Гэтак жа робяць і вяршкі, толькі колькасць вады ў іх мінімальная.
Можна вырабляць кандытарскія вырабы, узбагачаныя бялковымі прадуктамі з ядраў арэхаў кедравай сібірскай хвоі, якія могуць быць рэкамендаваныя для функцыянальнага і лячэбна-прафілактычнага харчавання.
На аснове кедравага алею распрацаваны рэцэптуры трохкампанентавых сумесяў раслінных алеяў, аптымізаваных па складзе кіслот ω-3 і ω-6 і прызначаных для функцыянальнага харчавання. Распрацаваны камбінаваныя прадукты з кедравым жмыхам: сыры, маянэзы, кандытарскія пасты, крупы хуткага прыгатавання, харчовыя канцэнтраты — паўфабрыкаты мучных кандытарскіх вырабаў, хлебабулачныя вырабы.
Ужыванне ў медыцыне
Ігліца дрэва багатая на вітамін C, каратын, а таксама кальцый, фосфар, марганец, жалеза, медзь, кобальт, ёю лечаць цынгу. У народнай медыцыне настой шкарлупіны свежых арэхаў п’юць пры глухаце, нервовых засмучэннях, хваробах печані і нырак, ад гемарою, адварам шкарлупіны мыюць рукі і ногі для выдалення валасатасці.
Алей кедравага арэха з’яўляецца паўнавартаснай крыніцай поліненасычаных тлустых кіслот (ПНТК). Для задавальнення сутачнага запатрабавання незаменных тлустых кіслот неабходна штодня ўжываць каля 20 мл алею ў дзень. Аказвае халестэрынапаніжаючае дзеянне, спрыяе нармалізацыі ліпіднага спектру крыві (узровень халестэрыну ЛПВП павысіўся на 29 %, а ўзровень ЛПНП знізіўся на 21 %, індэкс атэрагеннасці панізіўся на 40 %), зніжэння сісталічнага артэрыяльнага ціску і памяншэння залішняй масы цела. Пацверджана прафілактычная эфектыўнасць кедровага алею пры яго ўключэнні ў дыетычнае харчаванне хворых з сардэчна-сасудзістай паталогіяй.
Кедравыя арэхі ўтрымліваюць вітамін А (рэтынол), вітаміны групы В, якія паляпшаюць сардэчную дзейнасць і неабходныя для нармальнай дзейнасці нервовай сістэмы.
Здробненыя кедравыя арэхі прыгнятаюць страўнікавую сакрэцыю, памяншаецца выпрацоўка страўнікавага соку і зніжаецца яго кіслотнасць. 100 г кедравых арэхаў пакрывае сутачную патрэбнасць чалавека ў вітаміне Е (такафероле, які ў перакладзе з грэчаскай мовы азначае «нясу нашчадства»). Нездарма ў гады добрых ураджаяў насення значна ўзрастае і пладавітасць собаля і вавёрак.
Медыкі сцвярджаюць, што кедравыя арэхі здольныя папярэджваць туберкулёз і малакроўе.
Смала дрэва — жывіца — мае бальзаміруючыя ўласцівасці. Здаўна жыхары Сібіры і Уралу выкарыстоўвалі яе для лячэння гнойных ран, парэзаў, апёкаў. У часы Вялікай Айчыннай вайны кедравую жывіцу паспяхова выкарыстоўвалі ў шпіталях для лячэння параненых салдат. Яна засцерагае раны ад заражэння, спыняе гангрэнозныя працэсы. Таксама жывіца ўтрымлівае да 19 % шкіпінару.
Храм Канкордыі
Храм Канкордыі — храм на рымскім форуме.
На сённяшні дзень ад храма захавалася толькі ўзвышаная платформа, якая таксама часткова пахавана пад лесвіцай, якая вядзе да Капітолія.
Гуюк
Гуюк (Гүюг хаан; ; манг кірыліца: Гуюг хаан; сакавік 1206 года — 20 красавіка 1248) — мангольскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Вялікі хан Мангольскай імперыі (1246-1248). Прадстаўнік роду Чынгізідаў, сын вялікага хана Угедэя, унук Чынгісхана.
Біяграфія
У 1235 годзе Гуюк разам са сваім супернікам Батыем па рашэнні курултая адпраўлены ў паход на захад, у якім яны перасварыліся з пытання, хто з іх галоўней. Пасля сваркі Гуюк без дазволу пакінуў войска. Гэтая сварка пазней прывяла да расколу Мангольскай імперыі. Абвешчаны на курултаі ранняй восенню 1246 года Вялікім Мангольскім ханам. Падчас праўлення Гуюка адбываецца місія Джавані дэ Плана Карпіні да, які прывёз папы Інакенція IV. Толькі праз чатыры месяцы пасля паведамлення аб прыбыцці Карпіні была дазволена аўдыенцыя ў Вялікага мангольскага хана. Памёр у 1248 падчас выступу са сваёй арміяй супраць арміі Батыя — адной з прычын мяркуюць атручэнне. Пасля яго смерці рэгенткай імперыяй ненадоўга стала яго галоўная жонка Агул-Гаймыш.
Пасмяротнае імя, прадастаўленае імператарамі дынастыі Юань, — Імператар Цзяньпін. Храмавае імя — Дзінцзун.
Мыўсэва
Мыўсэва (Мивсева́) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Моль
Моль — адзінка вымярэння колькасці рэчыва, адна з асноўных адзінак Міжнароднай сісэмы адзінак (СІ). Уведзена XIV Генеральнай канференцыяй па мерах і вагах у 1971 годзе.
Адзін моль любога рэчыва ўтрымлівае такую ж колькасць структурных адзінак (іонаў, малекул, атамаў), што і 0,012 кг вугляроду-12. Колькасць структурных адзінак у 1 молі адпавядае ліку Авагадра.
Кратныя і дробныя адзінкі
Десятковыя кратныя і дробныя адзінкі утвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.
Заўвага: адзінка вымярэння ёктамоль можа выкарыстоўвацца толькі фармальна, бо такая малая колькасць рэчыва павінна вымярацца асобнымі часціцамі (1 ім роўны 0,602 часціцы).
Мікалаеўская вобласць
Мікала́еўская во́бласць (Микола́ївська о́бласть) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 24,598 тыс. км². Насельніцтва — 1 229,5 тыс. чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Мікалаеў.
У складзе вобласці 52 тэрытарыяльныя грамады.
Акбастау (Абайскі раён)
Акбастау — сяло ў Абайскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акбастаускай сельскай акругі. Код КАТА — 353233100.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 958 чалавек (485 мужчын і 473 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 579 чалавек (286 мужчын і 293 жанчыны).
(87) Сільвія
(87) Сільвія  — вельмі буйны трайны астэроід галоўнага пояса, які належыць да сямейства Кібелы. Ён быў адкрыты 16 мая 1866 года англійскім астраномам Норманам Погсанам у Мадраскай абсерваторыі і названы ў гонар Рэі Сільвіі, — маці братоў Ромула і Рэма, легендарных заснавальнікаў Рыма, у гонар якіх названы спадарожнікі астэроіда.
Фізічныя характарыстыкі
Сільвія ўяўляе сабой цёмны астэроід з нізкім альбеда паверхні, што гаворыць пра наяўнасць у ёй сілікатаў, багатых вугляродам і арганічнымі рэчывамі. З адкрыццём у Сільвіі спадарожнікаў стала магчымым вырабіць адзнаку масы і шчыльнасці астэроіда, якія далечыні нечакана нізкія вынікі. Апынулася, што сярэдняя шчыльнасць астэроіда ненашмат перавышае шчыльнасць вады і складае 1,2 г/см³, што ў сваю чаргу сведчыць пра высокую ступень сітаватасці гэтага цела. Так, у залежнасці ад складу парод, пустэчы могуць займаць 25 % — 60 % ад усяго аб'ёму астэроіда. Нажаль, мінералогія X-класа вывучана недастаткова добра, каб даць больш дакладную адзнаку сітаватасці. Але ў любым выпадку гэта дазваляе гаварыць пра тое, што Сільвія не з’яўляецца маналітным целам, а ўяўляе сабой так званую «груду друзу» — скопішча рознай велічыні абломкаў, механічна не звязаных паміж сабой і якія трымаюцца разам толькі за кошт гравітацыі. Магчыма, што такая структура астэроіда, як і наяўнасць у яго спадарожнікаў, утварылася ў выніку сутыкнення першапачатковага астэроіда з іншым целам з іх наступным разбурэннем, пасля якога частка абломкаў ізноў памкнулася ў адзінае цела, а частка ўтварыла спадарожнікі. Сільвія мае даволі выцягнутую форму, якая можа быць абумоўлена хуткім вярчэннем (якія паходзяць па кароткай восі), парадку 45 м/с на экватары, што адпавядае перыяду ў 5 гадзін і 11 мінуць. Такая хуткасць таксама можа быць следствам перажытага астэроідам сутыкнення.
Спадарожнікавая сістэма
У Сільвіі ёсць два спадарожнікі: Ромул S/2001 (87) і Рэм S/2004 (87), названыя ў гонар легендарных братоў — заснавальнікаў Рыма. Першы спадарожнік (вонкавы), Ромул, быў выяўлены 18 лютага 2001 года амерыканскімі астраномамі Майклам Браўнам і Jean-Luc Margot з дапамогай тэлескопа абсерваторыі Кека на Гаваях. Ён мае 18 км у дыяметры і абарачаецца вакол Сільвіі за 3,6496 ± 0,0007 сутак па арбіце з радыусам 1356 ± 5 км. Другі спадарожнік (унутраны), Рэм, быў выяўлены праз тры гады — 9 жніўня 2004 года — французскімі астраномамі Franck Marchis з універсітэта Берклі і Pascal Descamps, Daniel Hestroffer, Jerome Berthier з Парыжскай абсерваторыі. Ён мае 7 ± 2 км у дыяметры і абарачаецца вакол Сільвіі за 1,3788 ± 0,0007 сутак па арбіце з радыусам 706 ± 5 км. Цалкам магчыма, што спадарожнікі Сільвіі, як і яна сама, з’яўляюцца «грудамі друзу», якія памкнуліся з абломкаў, выкінутых на арбіту вакол астэроіда ў выніку сутыкнення, і затым што памкнуліся ў адзінае цела. Але ў любым выпадку, не варта выключаць магчымасці выяўлення дадатковых драбнейшых спадарожнікаў. Цікава, што пры назіранні з паверхні Сільвіі абодва спадарожніка маюць вуглавыя памеры нават вялікія чым у зямнога Месяца. Так у буйнейшага Ромула, знешняга спадарожніка, вуглавы памер складае 0,89°, а ў драбнейшага Рэма, унутранага спадарожніка, — 0,78°. Паколькі форма Сільвіі далёкая ад сферычнай, гэтыя памеры могуць змяняцца на 10 % у залежнасці ад пункта на паверхні астэроіда, у якой будзе знаходзіцца назіральнік. З саміх жа спадарожнікаў Сільвія будзе выглядаць проста велізарнай: так з унутранага спадарожніка (Рэма) яе вуглавыя памеры будуць складаць 30°×18°, а вуглавыя памеры бачнага з той жа пункты Ромула — усяго 0,50° — 1,59°; у той жа час са знешняга спадарожніка (Ромула) яе вуглавыя памеры будуць ледзь сціплей і складуць 16°×10°, вуглавыя памеры Рэма, бачнага з Ромула, — ужо ўсяго 0,19° і 0,62°. Паколькі абодва спадарожніка рухаюцца прыкладна па кругавых арбітах і прыблізна ў адной плоскасці, то рэгулярна раз у 2,2 дня яны будуць праходзіць побач ці нават засланяць адзін аднаго. А раз у 6,52 года за кошт гэтых спадарожнікаў на Сільвіі могуць адбывацца сонечныя зацьменні: вуглавы дыяметр Сонца з арбіты астэроіда складае ўсяго 0,15°, супраць вуглавых памераў у 0,89° і 0,78° у Ромула і Рэма адпаведна.
Кялпучэй
Кялпу́чэй (Kelpučiai), традыцыйная беларуская назва — Кялпуці  — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Цвярачускай сянюніі. Размешчана за 4 км ад Цвярачуса, на рацэ Бірвеце. Насельніцтва 13 чал. (2001 г.).
Мастышчэ (Пэрэмышлянскі раён)
Мастышчэ (Мости́ще) — вёска ў Пэрэмышлянскім раёне Львоўскай вобласці Украіны.
Кяру (воласць)
Кяру (Käru) — воласць у Эстоніі, у складзе павета Рапламаа.
Палажэнне
Плошча воласці — 214,91 км², колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2012 года складала 606 чалавек.
Адміністрацыйны цэнтр воласці — пасёлак Кяру.
Карабахскае ханства
Карабахскае ханства — феадальная дзяржава ў Закаўказзі (сярэдзіна XVIII — пачатак XIX стагоддзяў), якая вылучылася са складу Ірана. Заснавальнік — Панах Аліхан. Сталіцай з’яўляўся горад Панахабад. З 1805 — у складзе Расійскай імперыі, з 1822 — расійская правінцыя.
У цяперашні час тэрыторыя былога Карабахскага ханства юрыдычна ўваходзіць у склад Азербайджанскай Рэспублікі і Арменіі (Зангезур). Фактычна вялікая частка тэрыторыі ханства, якая належыць Азербайджану, кантралюецца Нагорна-Карабахскай Рэспублікай.
NGC 4549
NGC 4549 (іншыя абазначэнні — MCG 10-18-72, PGC 41954) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мастышчэ (Тлумацкі раён)
Мастышчэ (Мости́ще) — вёска ў Тлумацкім раёне Івана-Франкоўскай вобласці Украіны.
Алег Уладзіміравіч Пянькоўскі
Алег Уладзіміравіч Пянькоўскі (23 красавіка 1919, Уладзікаўказ — 16 мая 1963, Масква) — палкоўнік (пазбаўлены звання ў 1963 годзе) Галоўнага разведвальнага ўпраўлення (ГРУ) Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР. У 1963 годзе звінавачаны ў шпіянажы (на карысць ЗША і Вялікабрытаніі) і ў здрадзе Радзіме, расстраляны па прысуду Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР.
Судовы працэс над Пянькоўскім упершыню ў паслясталінскую эпоху шырока асвятляўся па тэлебачанні, радыё і ў савецкіх газетах, дзе публікаваліся рэпартажы з залы суду, павучальныя каментары і падборкі «лістоў працаўнікоў» з асуджэннем «подлага шпіёна». Стэнаграма працэсу адразу па яго сканчэнні была аддрукавана дзяржаўным выдавецтвам 100-тысячным накладам, вынікі суда абмяркоўваліся ў школах, вышэйшых навучальных установах, у працоўных калектывах. На доўгія гады імя Пянькоўскага стала ў СССР намінальным, ператварылася ў знак здрады.
Геаграфія Ганы
Займае плошчу 238.540 км ².
Алег Уладзіміравіч Пянькоўскі
Многія адмыслоўцы завуць Пянькоўскага самым дзейсным агентам Захаду з тых, што калі-небудзь працавалі супраць СССР. Разам з тым пашыраны экспертныя думкі, што Пянькоўскі не меў доступу да важных дзяржаўных і ваенных сакрэтаў, а яго шпіёнская дзейнасць не нанесла істотнай шкоды абараназдольнасці савецкай дзяржавы.
Геаграфія Ганы
Берагавая лінія краіны: 539 км
Алег Уладзіміравіч Пянькоўскі
Шэраг аналітыкаў і ветэранаў спецслужбаў лічыць, што Пянькоўскі мог быць падвойным агентам, падстаўной фігурай ва ўстаноўскім супрацьстаянні паміж Камітэтам дзяржаўнай бяспекі і Галоўным разведвальным упраўленнем Генштаба, або стаў разменнай манетай у сутычцы за ўладу ў СССР. Выкрыццё Пянькоўскага ў 1963 годзе пацягнула здыманне з паста начальніка ГРУ Іван Аляксандравіч Івана Сярова — апоры савецкага лідара Мікіты Хрушчова, і стварыла ўмовы для наступнага зрушэння самага Хрушчова ў кастрычніку 1964 гады і пачатку 18-гадовай эры кіравання Леаніда Брэжнева.
Геаграфія Ганы
Самая высокая кропка — гара Афаджата (Mount Afadjato) 880 м.
Клімат трапічны.
Гана падзелена на 10 абласцей, якія ўключаюць у сябе 170 раёнаў, у тым ліку 40 гарадскіх утварэнняў і 6 метраполій.
У 1961—1965 гг. ля горада Акасомба (Гана) у сутоцы рэк Чорная Вольта і Белая Вольта ў вузкай цясніне была пабудавана ГЭС. У выніку, пасля запаўнення, вадасховішча займае 3,6 % плошчы Ганы і з'яўляецца найбуйнейшым па плошчы (каля 8,5 тыс. км ²) вадасховішчам ў свеце.
Старкава (Сафонаўскі раён)
Старкава (Старково) — вёска ў Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Насельніцтва — 8 жыхароў (2007).
Геаграфія
Размешчана ў цэнтральнай частцы вобласці за 27 км на паўночны ўсход ад горада Сафонава, за 17 км на поўнач ад аўтадарогі, на беразе ракі Соля. За 20 км на поўнач ад вёскі чыгуначная станцыя 300 км.
Нібіола
Нібіёла (Nibbiola) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Навара.
Канстанцыя Кастыльская (каралева Францыі)
Канстанцыя (Канстанс) Кастыльская (каля 1140 —, Парыж) — інфанта Кастыльская і каралева Францыі, дачка Альфонса VII, караля Кастыліі і Леона, і Берэнгелы, дочкі Рамона Берэнгера III, графа Барселоны.
Нібіола
Насельніцтва складае 768 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 70 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 28070. Тэлефонны код — 0321.
Канстанцыя Кастыльская (каралева Францыі)
Біяграфія
Пасля разводу караля Францыі Людовіка VII з Аліенорай Аквітанскай у 1152 годзе (афіцыйнай прычынай разводу было блізкае сваяцтва), кароль ужо ў 1154 годзе абраў у якасці новай жонкі Канстанцыю. Пры гэтым ён знаходзіўся з Канстанцыяй у бліжэйшых роднасных адносінах, чым з Аліенорай, але Папа Рымскі Анастасій IV даў дазвол.
Нібіола
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santa Caterina.
Канстанцыя Кастыльская (каралева Францыі)
Біяграфія
За час шлюбу Канстанцыя нарадзіла мужу дзвюх дочак і памерла ад родаў пры нараджэнні другой дачкі. Пахавана яна была ў абацтве Сен-Дэні. Кароль Людовік VII, які меў вялікую патрэбу ў сыне, ужо праз 5 месяцаў пасля яе смерці жаніўся ў трэці раз.
Шлюб і дзеці
Муж: з студзеня/ліпеня 1154 (Арлеан) Людовік VII Малады (1120 — 18 верасня 1180), кароль Францыі з 1137
Градзянскі сельсавет
Градзя́нскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Асіповіцкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Градзянка.
Геаграфія
Градзянскі сельсавет размешчаны ў паўночнай частцы Асіповіцкага раёна і мяжуе з Лапіцкім, Ліпеньскім, Свіслацкім сельсаветамі Асіповіцкага раёна, Багушэвіцкім — Бярэзінскага і Лядскім — Чэрвеньскага раёна Мінскай вобласці.
Гісторыя
Утвораны 24 верасня 1926 года як Градзянкаўскі (Градзянскі) сельсавет у складзе Свіслацкага раёна Бабруйскай акругі БССР з часткі скасаванага Велікакаменіцкага (Велікакаменскага) сельсавета. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Свіслацкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Асіповіцкага раёна БССР. 15 ліпеня 1935 года Градзянка атрымала статус рабочага пасёлка. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года сельсавет у Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Пагарэльскага сельсавета.
13 лютага 2002 года ўтвораны зноў шляхам аб’яднання тэрыторыі скасаваных Каменіцкага (6 населеных пунктаў: вёскі Асавок, Казімірова, Каменічы, Прыцерпа, Цэзарова і Яноўка) і Пагарэльскага (5 населеных пунктаў: вёскі Амінавічы, Буда, Градзянец, Лазовае і Пагарэлае) сельсаветаў і вёскі Градзянка.
У 2002 годзе скасавана вёска Буда. 20 лістапада 2013 года ў склад Лапіцкага сельсавета перададзены вёскі Амінавічы і Пагарэлае, 28 лістапада 2017 года ў склад Свіслацкага сельсавета — вёска Прыцерпа.
Насельніцтва
Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (11 населеных пунктаў) — 1285 чалавек, з іх 93,9 % — беларусы, 4,0 % — рускія, 1,3 % — украінцы.
Сарэпта (Карагандзінская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 994 чалавекі (486 мужчын і 508 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 877 чалавек (439 мужчын і 438 жанчын).
Лорыэн (лес)
Лорыэн (Lorien) — у легендарыуме Дж. Р. Р. Толкіна лес у міжрэччы Андуіна і Келебранта, на ўсход ад Імглістых гор, на тэрыторыі Міжзем’я. У перакладзе з квэнья назва азначае «край сноў». Іншая назва — Латлорыэн (Lothlorien), што значыць «Лорыэн Квітнеючы». Магчымы прататып — рэальна лес Пазлвуд.
Першая Эпоха
Гэтак жа, як і ў Ліхалессі, што на поўночным усходзе, жыхарамі Лорыэна былі лясныя эльфы — галадрым, якія вялі свой род ад эльфійскіх плямёнаў авары або нандар. Першапачаткова яны доўгі час жылі ў лясах, размешчаных па абодва берагі вярхоўяў Андуіна. У канцы Першай Эпохі эльфы перасяліліся на ўсходні бераг Андуіна, каб пазбегнуць суседства з гномамі. У той час лес называўся Лорыдан. Культура лясных эльфаў была пасля ўзбагачана зліццём з эльфамі, якія прыйшлі з заходніх гор напачатку Другой Эпохі; пры гэтым нават мова лясных эльфаў паступова была выцеснена мовай прышэльцаў — сіндарынам.
Сярод прыбыўшых эльфаў быў Амдзір, які стаў першым уладаром эльфаў. Менавіта Амдзір узначаліў армію Лорыэна падчас Вайны Апошняга Саюза. Разам з ім прыйшлі Галадрыэль і Келебарн, якія таксама перасеклі горы і Андуін, ратуючыся пасля знішчэння Эрэгіяна падчас Вайны эльфаў і Саўрана. Келебарн быў эльфам з племя сіндар, яго жонка Галадрыэль належала да нолдар.
Другая Эпоха
Паступова, з ростам уплыву Саўрана на землях на ўсход ад Андуіна, частка эльфаў перасялілася далей на поўнач. Астатнія эльфы выбралі Галадрыэль і Келебарна сваімі ўладарамі.
Менавіта Галадрыэль пасадзіла ў Лорыэне мэлірн — велізарныя дрэвы, якія раслі толькі ў гэтым месцы Міжзем’я — да таго моманту, як Галадрыэль падарыла саджанец маларна Сэму Гэмджы. Пасля гэтага лясы на заходнім беразе Андуіна атрымалі імя Лаўрэліндорэнан (Laurelindorenan, «Даліна Залатога Спеву») — гэта была самая старая назва, якая, аднак, не была забыта: так Лорыэн называлі Дрэвабарод і Фарамір. Пазней Лаўрэліндорэнан стаў называцца Латлорыэн — квітнеючы Лорыэн. Лясы на ўсходнім беразе Андуіна называліся Лорынанд (Залатая даліна), а пазней — «Лорыэн». Густое сярэбранае лісце дрэў Латлорыэна ўвосень становіцца ярка-залатым і трымаецца на галінах да прыходу вясны. Увесну леташняе лісце ападае, высцілаючы лясныя паляны золатам, а на галінах, адначасова з новым лісцем, распускаюцца залаціста-жоўтыя кветкі, якія напаўняюць паветра мядовым водарам.
Спесартын
Спесартын — даволі распаўсюджаны мінерал, сілікат з групы гранатаў.
Лорыэн (лес)
Другая Эпоха
Гэта магія праявілася ў поўнай меры, калі Галадрыэль атрымала магічны пярсцёнак, сіла якога напаўняла зямлю, ратуючы расліннасць, якая пакрывае яе, ад гібелі. Пры дапамозе гэтага пярсцёнка Галадрыэль стварыла па падабенстве Пояса Меліян магутную абарону сваёй зямлі ад сіл зла. Толькі прыход самага Саўрана мог бы зламаць яе.
Спесартын
Сярод іншых гранатаў спесартыны вылучаюцца перш за ўсё колерам — іх крышталі маюць сакавітую аранжава-жоўтую, чырвона-аранжавую, жоўта-карычневую афарбоўку. Вылучаюць таксама разнавіднасць спесартына — эспесандыт, які мае альмандынавы складнік. У спесартыне часта назіраюцца дробныя газава-вадкія ўключэнні. Названы па мясцовасці Шпесарт у Баварыі, дзе быў упершыню выяўлены.
Лорыэн (лес)
Другая Эпоха
Пасярод Лорыэна размешчаны Керын-Амрат — Курган Горкага Смутку, на якім пахаваны першы ўладар Лорыэна. Паводле Пунсовай Кнігі, там «нават у самыя суровыя зімы не завядаюць эльдарскія заўсёды жывыя кветкі і шамаціць пра мінулае вечназялёная трава». На поўдзень ад Керын-Амрата на велізарным узгорку знаходзіцца сталіца Лорыэна — горад Карас-Галадан, акружаны ровам і высокай земляной сцяной, рэзідэнцыя ўладароў Лорыэна. Таксама на гэтым узгорку размяшчалася жыллё астатніх лорыэнскіх эльфаў. Гэта жыллё — талан ці па-эльфійску флет — уяўляла сабой драўляныя памосты ў галінах мэлірн. На вяршыні ўзгорка стаіць найвышэйшы з мэлірн — там змяшчаліся палаты Келебарна і Галадрыэль. На паўднёвы ўсход ад гэтага маларна ляжалі сады Галадрыэль, у якіх можна было з дазволу Уладаркі зазірнуць у яе знакамітае Люстэрка.
Трэцяя Эпоха
Лорыэн доўгі час заставаўся ўбаку ад вайны супраць Саўрана. Падобна Дорыяту, Лорыэн да пары не ўдзельнічаў у бітвах супраць Саўрана і заставаўся загадкай для жыхароў навакольных земляў. У гады Вайны Пярсцёнка на яго тройчы нападалі оркі з Дол-Гулдура, аднак Лорыэн выстаяў. З падзеннем Саўрана лорыэнскае войска перайшло ў контрнаступленне, узяло Дол-Гулдур штурмам і разбурыла яго сцены. Неўзабаве пасля гэтага ў пачатку Чацвёртай Эпохі Галадрыэль пакінула Міжзем’е, а Келебарн адвёў сваіх падданых у Ліхалессе, і з іх сыходам гісторыя Лорыэна завяршылася.
Пасля смерці караля Элесара яго жонка Арвен прыйшла ў Латлорыэн і спачыла на ўзгорку Керын-Амрат.
Мункэ
Мункэ, Манка, Менгу́ (Möngke, Мөнх; ; 1208 — 11 жніўня 1259) — мангольскі дзяржаўны і палітычны дзеяч.
Біяграфія
Вялікі хан Мангольскай імперыі (1251—1259). Прадстаўнік роду Чынгізідаў. Сын хана Талуя, унук Чынгісхана. Удзельнік 1236—1242 гадоў. У 1248 годзе стаў ханам Залатой Арды трон пасля смерці Гуюка. Дзякуючы інтрыгам маці Соркактані і Батыя разглядаўся як кандыдат на пасаду Вялікага хана, аднак выбары адбыліся толькі ў 1251 годзе. Абраны Вялікім ханам у адсутнасць іншых членаў роду Чынгізідаў. Пасля абрання пачаў рэпрэсіі супраць сваякоў. Памёр падчас паходу на Сун, пры аблозе ўмацаванага горада ў Сычуані. Пасмяротнае імя, прадастаўленае імператарамі дынастыі Юань, — Імператар Хуаньсу. Храмавае імя — Сяньцзун.
Кашалёва (Бярозаўскі раён)
Кашалёва (, Кошелёво) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Сігневіцкага сельсавета. Размешчана за 25 км ад Бярозы, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.
Гісторыя
У 1890 годзе — фальварак у Чарнякоўскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні, які належаў Ігнацію Шэміёту, разам з фальваркам Горак у выкарыстанні памешчыка знаходзілася 2421 дзесяцін зямлі. Паводле перапісу 1897 года фальварак ва ўладанні Ганны Мікульскай.
З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 г — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 года ўстаноўлена савецкая ўлада.
З 1921 года ў складзе Чарнякоўскай гміны Палескага ваяводства Польшчы. З 1926 года ў Равяціцкай, з 1932 — у Сігневіцкай гміне.
З 1939 года ў БССР. З 1940 года вёска ў Пешкаўскім сельсавеце.
У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Пасля вызвалення вёскі 22 сакавіка 1945 года былі забіты ворагамі савецкай ўлады адзін з першых старшынь Боркаўскага с/с Я. А. Качаржынскі і савецкія актывісты — бацька і дачка М. Д. і Н. М. Строкі (у 1967 на іх магіле пастаўлены абеліск). З 16 ліпеня 1954 года ў Боркаўскім сельсавеце. У 1970 годзе ў калгасе «Боркі», пачатковая школа (зачынена ў 1993).
Планіроўка
Планіровачна складаецца з крыху выгнутай, няшчыльна забудаванай вуліцы, арыентаванай з захаду на паўднёвы ўсход, да яе ў цэнтры з поўначы прымыкае завулак.
5-я армія (Германская імперыя)
5-я а́рмія (5. Armee / Armeeoberkommando 5 / A.O.K. 5) — воінскае аб’яднанне армейскага узроўню Імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны.
Гісторыя баявых дзеянняў
Была сфармавана падчас мабілізацыі ў жніўні 1914 года на базе VII Армейскай Інспекцыі.
Дзейнічала ў Бельгіі, прасоўваючыся да французскай мяжы. 21 жніўня падраздзяленні 5-й арміі ўдзельнічалі ў баях ля Шарлеруа. Пасля Пагранічнай бітвы часці арміі былі перакінутыя ў раён Вердэна. 5-я армія актыўна ўдзельнічала ў найцяжкіх баях за Вэрдэн у 1916 годзе. У ходзе бітвы пад Вердэнам армія панесла найцяжэйшыя страты.
У 1918 годзе войскі ўдзельнічалі ў баях на Сен-Міельскім выступе і Мёз-Аргонскай аперацыі.
Пад канец вайны ўваходзіла ў склад Групы армій Гальвіца.
Гл. таксама
Баявы расклад Германскай імперскай арміі ў 1914 годзе
Мастышчэ (Калушскі раён)
Мастышчэ (Мости́ще) — вёска ў Калушскім раёне Івана-Франкоўскай вобласці Украіны.
Карабельныя чэрві
Карабельныя чэрві, таксама Тэрэда (Teredo) — род марскіх двухстворкавых малюскаў, сямейства Тэрэдыніды.
Апісанне і распаўсюджанне
Каля 30 відаў. Цела ад некалькіх дзесяткаў сантыметраў, чэрвепадобнае. Робяць хады да 2 метраў. Сілкуюцца планктонам. Жывуць у драўніне, якая трапляе ў марскую ваду.
Цікавыя факты
Ад роду Teredo была названа сетка Teredo тунэльнага пратаколу — HMS Teredo.
Месяц (спадарожнік Зямлі)
Ме́сяц — натуральны спадарожнік Зямлі. Самы блізкі да Сонца спадарожнік планеты, бо ў бліжэйшых да Сонца планет, Меркурыя і Венеры, спадарожнікаў няма. Другі па яркасці аб'ект на зямным небасхіле пасля Сонца і пяты па велічыні натуральны спадарожнік планеты Сонечнай сістэмы. Сярэдняя адлегласць паміж цэнтрамі Зямлі і Месяца — 384 467 км (0,002 57 а. а. ~ 30 дыяметраў Зямлі).
Бачная зорная велічыня поўнага Месяца на зямным небе -12,71m. Асветленасць, якая ствараецца поўным Месяцам каля паверхні Зямлі пры ясным надвор'і, складае 0,25 — 1 лк.
Месяц з'яўляецца адзіным астранамічным аб'ектам, акрамя ўласна Зямлі, на якім пабываў чалавек.
Арбіта
Са старажытных часоў людзі спрабавалі апісаць і растлумачыць рух Месяца. З часам з'яўляліся ўсё больш дакладныя тэорыі.
Асновай сучасных разлікаў з'яўляецца тэорыя Браўна. Створаная на мяжы XIX-XX стагоддзяў, яна апісвала рух Месяца з дакладнасцю вымяральных прыбораў таго часу. Пры гэтым у разліку выкарыстоўвалася больш за 1400 членаў (каэфіцыентаў і аргументаў пры трыганаметрычных функцыях).
Сучасная навука можа разлічваць рух Месяца і правяраць гэтыя разлікі з яшчэ большай дакладнасцю. Метадамі лазернай лакацыі адлегласць да Месяца вымяраецца з хібнасцю ў некалькі сантыметраў. Такую дакладнасць маюць не толькі вымярэнні, але і тэарэтычныя прадказанні палажэння Месяца; для такіх разлікаў выкарыстоўваюцца выразы з дзясяткамі тысяч членаў, і не існуе граніцы іх колькасці, калі спатрэбіцца яшчэ больш высокая дакладнасць.
У першым прыбліжэнні можна лічыць, што Месяц рухаецца па эліптычнай арбіце з эксцэнтрысітэтам 0,0549 і вялікай паўвоссю 384 399 км. Рэальны рух Месяца даволі складаны, пры яго разліку неабходна ўлічваць мноства фактараў, напрыклад, прыплюснутасць Зямлі і моцны ўплыў Сонца, якое прыцягвае Месяц у 2,2 разы мацней, чым Зямля. Больш дакладна рух Месяца вакол Зямлі можна ўявіць як спалучэнне некалькіх рухаў :
Агульная будова
Месяц складаецца з кары, верхняй мантыі, сярэдняй мантыі, ніжняй мантыі (астэнасферы) і ядра. Атмасфера практычна адсутнічае. Паверхня Месяца пакрыта так званым рэгалітам — сумессю тонкага пылу і скалістых абломкаў, якія ўтвараюцца ў выніку сутыкненняў метэарытаў з месяцавай паверхняй. Ударна-выбуховыя працэсы, якія суправаджаюць метэарытныя бамбардзіроўкі, спрыяюць ўзрыхленню і перамешванню грунту, адначасова спякаючы і ўшчыльняючы часціцы грунту. Таўшчыня пласта рэгаліту складае ад долей метра да дзясяткаў метраў.
Таўшчыня кары Месяца змяняецца ў шырокіх межах ад 0 да 105 км. Паводле дадзеных са спадарожнікаў гравітацыйнай разведкі GRAIL, таўшчыня месячнай кары большая на тым паўшар'і, якое павернута да Зямлі.
Умовы на паверхні Месяца
Атмасфера Месяца вельмі разрэджаная. Калі паверхня не асветленая Сонцам, утрыманне газаў над ёй не перавышае 2,0 часціц/см³ (для Зямлі гэты паказчык складае 2,7 часціц/см³), а пасля ўзыходу Сонца павялічваецца на два парадкі за кошт дэгазацыі грунту. Разрэджанасць атмасферы прыводзіць да высокага перападу тэмператур на паверхні Месяца (ад −160 °C да +120 °C), у залежнасці ад асветленасці; пры гэтым тэмпература парод, якія залягаюць на глыбіні 1 м, пастаянная і роўная -35 °C. З прычыны практычнай адсутнасці атмасферы, неба на Месяцы заўсёды чорнае, з зоркамі, нават калі Сонца знаходзіцца над гарызонтам.
Зямны дыск вісіць у небе Месяца амаль нерухома. Прычыны невялікіх штомесячных ваганняў Зямлі па вышыні над месяцавым гарызонтам і па азімуце (прыкладна па 7°) такія ж, як у лібрацый. Вуглавы памер Зямлі пры назіранні з Месяца ў 3,7 разоў большы, чым месяцавы пры назіранні з Зямлі, а закрываемая Зямлёй плошча нябеснай сферы ў 13,5 разоў большая, чым закрываемая Месяцам. Ступень асветленасці Зямлі, бачная з Месяца, адваротная месяцавым фазам, бачным на Зямлі: у поўню c Месяца бачная неасветленая частка Зямлі, і наадварот. Асвятленне адлюстраваным святлом Зямлі прыкладна ў 50 разоў мацней, чым асвятленне святлом Месяца на Зямлі, максімальная бачная зорная велічыня Зямлі на Месяцы складае прыблізна −16m.
Гравітацыйнае поле
Гравітацыйны патэнцыял Месяца традыцыйна запісваюць як суму трох складнікаў :
дзе
δW
— прыліўны патэнцыял,
V
— патэнцыял прыцягнення. Патэнцыял прыцягнення звычайна раскладваюць па занальных, сектаральных і тэсеральных гармоніках:
Pnm
— далучаны паліном Лежандра,
G
— гравітацыйная пастаянная,
M
— маса Месяца,
λ
і
θ
— даўгата і шырата.
Прылівы і адлівы
Гравітацыйны ўплыў Месяца выклікае на Зямлі некаторыя цікавыя эфекты. Найбольш вядомы з іх - марскія прылівы і адлівы. На процілеглых баках Зямлі ўтвараюцца (у першым прыбліжэнні) дзве выпукласці — з боку, павернутага да Месяца, і з процілеглага яму. У сусветным акіяне гэты эфект выяўлены нашмат мацней, чым у цвёрдай кары (выпукласць вады большая). Амплітуда прыліваў (рознасць узроўняў прыліву і адліву) на адкрытых прасторах акіяна невялікая і складае 30-40 см. Аднак паблізу берагоў з прычыны набегу прыліўной хвалі на цвёрдае дно прыліўная хваля павялічвае вышыню, роўна як і звычайныя ветравыя хвалі прыбою. Улічваючы кірунак вярчэння Месяца вакол Зямлі, можна скласці карціну руху прыліўной хвалі па акіяне. Моцныя прылівы больш характэрныя для ўсходніх узбярэжжаў мацерыкоў. Максімальная амплітуда прыліўной хвалі на Зямлі назіраецца ў заліве Фандзі ў Канадзе і складае 18 метраў.
Хоць для зямнога шара велічыня сілы прыцягнення Сонца амаль у 200 разоў большыя, чым сілы прыцягнення Месяца, прыліўныя сілы, спароджаныя Месяцам, амаль удвая большыя за спароджаныя Сонцам. Гэта адбываецца з-за таго, што прыліўныя сілы залежаць не толькі ад велічыні гравітацыйнага поля, а яшчэ і ад ступені яго неаднароднасці. Пры павелічэнні адлегласці ад крыніцы поля неаднароднасць памяншаецца хутчэй, чым велічыня самога поля. Паколькі Сонца амаль у 400 разоў далей ад Зямлі, чым Месяц, то прыліўныя сілы, выкліканыя сонечным прыцягненнем, аказваюцца слабымі.
Магнітнае поле
Лічыцца, што крыніцай магнітнага поля планет з'яўляецца тэктанічная актыўнасць. Напрыклад, у Зямлі поле ствараецца рухам расплаўленага металу ў ядры, у Марса — наступствамі мінулай актыўнасці.
Назіранне Месяца з Зямлі
Вуглавы дыяметр Месяца вельмі блізкі да сонечнага і складае каля паловы градуса. Месяц з Зямлі выглядае бела-жоўтым, хоць адлюстроўвае толькі 7% падаючага на яго сонечнага святла (прыкладна як драўняны вугаль). Так як Месяц не свеціцца сам, а толькі адлюстроўвае сонечнае святло, з Зямлі бачная толькі асветленая Сонцам частка месяцавай паверхні (у фазах Месяца, блізкіх да маладзіка, гэта значыць у пачатку першай чвэрці і ў канцы апошняй чвэрці, пры вельмі вузкім сярпе можна назіраць «папялістае святло Месяца» — слабае асвятленне яе прамянямі Сонца, адбітымі ад Зямлі). Месяц абарочваецца па арбіце вакол Зямлі, і тым самым вугал паміж Зямлёй, Месяцам і Сонцам змяняецца; мы назіраем гэтую з'яву як цыкл месяцавых фаз.
Перыяд часу паміж паслядоўнымі маладзікамі ў сярэднім складае 29,5 дзён (709 гадзін) і называецца сінадычны месяц. Тое, што працягласць сінадычнага месяца большая, чым сідэрычнага, тлумачыцца рухам Зямлі вакол Сонца: калі Месяц адносна зорак здзяйсняе поўны абарот вакол Зямлі, Зямля к гэтаму часу праходзіць ужо частку сваёй арбіты, і каб Месяц зноў апынуўся паміж Зямлёй і Сонцам, яму трэба дадаткова каля двух сутак.
З'ява лібрацыі, адкрытая Галілеа Галілеем у 1635 годзе, дазваляе назіраць каля 59% месячнай паверхні. Справа ў тым, што вакол Зямлі Месяц абарочваецца з пераменнай вуглавой скорасцю з прычыны эксцэнтрысітэта месяцавай арбіты (паблізу перыгея рухаецца хутчэй, паблізу апагея павольней), у той час як кручэнне спадарожніка вакол уласнай восі раўнамернае. Гэта дазваляе ўбачыць з Зямлі заходні і ўсходні краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па даўгаце).
Акрамя таго, у сувязі з нахілам восі вярчэння Месяца да плоскасці зямной арбіты з Зямлі можна ўбачыць паўночны і паўднёвы краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па шыраце). Існуе яшчэ фізічная лібрацыя, абумоўленая ваганнем спадарожніка вакол становішча раўнавагі ў сувязі са змешчаным цэнтрам цяжару, а таксама ў сувязі з дзеяннем прыліўных сіл з боку Зямлі. Гэтая фізічная лібрацыя мае велічыню 0,02° па даўгаце з перыядам 1 год і 0,04° па шыраце з перыядам 6 гадоў.
З-за рэфракцыі ў атмасферы Зямлі пры назіранні Месяца нізка над гарызонтам яго дыск выглядае прыплюшчаным.
З-за няроўнасцей рэльефу на паверхні Месяца пры поўным сонечным зацьменні можна назіраць пацеркі Бейлі. Калі ж, наадварот, Месяц трапляе ў цень Зямлі, можна назіраць іншы аптычны эфект: ён чырванее, будучы падсветленым рассеяным у атмасферы Зямлі святлом.
Селеналогія
Таўшчыня кары Месяца ў сярэднім складае 68 км, змяняючыся ад 0 км пад месяцавым морам Крызісаў да 107 км у паўночнай часткі кратара Каралёва на адваротным баку. Пад карой знаходзіцца мантыя і, магчыма, малое ядро з сярністага жалеза (радыусам прыблізна 340 км і масай, якая складае 2% масы Месяца). Цікава, што цэнтр мас Месяца размяшчаецца прыкладна ў 2 км ад геаметрычнага цэнтра па кірунку да Зямлі. На тым баку, які павернуты да Зямлі, кара больш тонкая. Паводле вынікаў місіі «Кагуя» было ўстаноўлена, што ў моры Масквы таўшчыня кары найменшая для ўсяго Месяца  — амаль 0 метраў пад пластом базальтавай лавы таўшчынёй 600 метраў.
Вымярэння хуткасці спадарожнікаў «Лунар Орбітэр» дазволілі стварыць гравітацыйную карту Месяца. З яе дапамогай былі выяўлены ўнікальныя месяцавыя аб'екты, названыя масконамі (ад mass concentration) — гэта масы рэчывы падвышанай шчыльнасці.
Паверхня Месяца схільная непасрэднаму ўздзеянню сонечнага ветру. На працягу 4 млрд гадоў вадародныя іоны з сонечнага ветру ўкараняліся ў рэгаліт Месяца. Такім чынам, узоры рэгаліту, дастаўленыя місіямі «Апалон», апынуліся вельмі каштоўнымі для даследавання сонечнага ветру.
У лютым 2012 года амерыканскія астраномы выявілі на адваротным баку Месяца некалькі геалагічных наватвораў. Гэта сведчыць пра тое, што месяцавыя тэктанічныя працэсы працягваліся яшчэ як мінімум 950 млн гадоў пасля меркаванай даты геалагічнай «смерці» Месяца.
Храм Веспасіяна
Храм Веспасіяна і Ціта — руіны антычнага храма на Рымскім форуме.
Месяц (спадарожнік Зямлі)
Пячоры
Японскім зондам Кагуя выяўлена адтуліна ў паверхні Месяца, размешчаная недалёка ад вулканічнага плато Холмы Марыуса, якая, як мяркуецца, вядзе ў тунэль пад паверхняй. Дыяметр адтуліны складае каля 65 метраў, а глыбіня, як мяркуецца, 80 метраў.
Навукоўцы лічаць, што падобныя тунэлі сфарміраваныя шляхам зацвярдзення патокаў расплаўленай пароды, дзе ў цэнтры застыла лава. Дадзеныя працэсы адбываліся ў перыяд вулканічнай актыўнасці на Месяцы. Пацвярджэннем дадзенай тэорыі з'яўляецца наяўнасць звілістых разор на паверхні спадарожніка.
Падобныя тунэлі могуць паслужыць для каланізацыі, дзякуючы абароне ад сонечнай радыяцыі і замкнёнасці прасторы, у якой прасцей падтрымліваць ўмовы жыццезабеспячэння.
Храм Веспасіяна
Храм Веспасіяна і Ціта — будынак, даўжынёй у 33 і шырынёй ў 22 м. У памяшканні знаходзіўся подыўм, на якім стаялі статуі двух абагаўлёных імператараў. Ад каланады засталіся ўсяго толькі тры калоны карынфскага ордэра вышынёй каля 15 м.
Месяц (спадарожнік Зямлі)
Сейсмалогія
Пакінутыя на Месяцы экспедыцыямі «Апалон-12», «Апалон-14», «Апалон-15» і «Апалон-16» чатыры сейсмографа паказалі наяўнасць сейсмічнай актыўнасці]]. Зыходзячы з апошніх разлікаў навукоўцаў, месяцавае ядро складаецца галоўным чынам з распаленага жалеза. З-за адсутнасці вады ваганні месяцавай паверхні працяглыя па часе і могуць доўжыцца больш за гадзіну.
Месяцатрасенні можна падзяліць на чатыры групы:
Найбольшую небяспеку для магчымых заселеных станцый ўяўляюць тэктанічныя месяцатрасенні. Сейсмограф НАСА за 5 гадоў даследаванняў было зарэгістравана 28 падобных месяцатрасенняў. Некаторыя з іх дасягаюць 5,5 балаў па шкале Рыхтэра і доўжацца больш за 10 хвілін. Для параўнання на Зямлі падобныя землятрусы доўжацца не больш за дзве хвіліны.
Вада на Месяцы
Упершыню звесткі пра выяўленне вады на Месяцы былі апублікаваныя ў 1978 годзе савецкімі даследчыкамі ў часопісе «Геахімія». Факт быў усталяваны ў выніку аналізу узораў, дастаўленых зондам «Луна-24» ў 1976 годзе. Працэнт знойдзенай ва ўзоры вады склаў 0,1.
У ліпені 2008 года група амерыканскіх геолагаў з Інстытута Карнэгі і Універсітэта Браўна выявіла ў узорах грунту Месяца сляды вады, якая ў вялікай колькасці вылучалася з нетраў спадарожніка на ранніх этапах яго існавання. Пазней большая частка гэтай вады выпарылася ў космас.
Расійскія навукоўцы з дапамогай створанага імі прыбора LEND, усталяванага на зондзе LRO, выявілі ўчасткі Месяца, найбольш багатыя вадародам. На падставе гэтых дадзеных НАСА выбрала месца для правядзення бамбардзіроўкі Месяца зондам LCROSS. Пасля правядзення эксперыменту, 13 лістапада 2009 года, НАСА паведаміла аб выяўленні ў кратары Кабеус ў раёне паўднёвага полюса вады ў выглядзе лёду.
Паводле дадзеных, перададзеным радарам Mini-SAR, устаноўленым на індыйскім месячным апараце Чандраян-1, усяго ў рэгіёне паўночнага полюса выяўлена не менш як 600 млн. тон вады, большая частка якой знаходзіцца ў выглядзе ледзяных груд, якія знаходзяцца на дне месяцавых кратэраў. Усяго вада была знойдзена ў больш чым 40 кратарах, дыяметр якіх вар'іруе ад 2 да 15 км. Зараз у навукоўцаў ужо няма ніякіх сумненняў у тым, што знойдзены лёд — гэта менавіта водны лёд.
Хімія месяцавых парод
Склад месяцавага грунту істотна адрозніваецца ў марскіх і мацерыковых раёнах Месяца. Месяцавыя пароды збеднены жалезам, вадой і лятучымі кампанентамі.
Паходжанне кратараў
Спробы растлумачыць паходжанне кратараў на Месяцы пачаліся з канца 1780-х гадоў. Асноўных гіпотэз было дзве — вулканічная і метэарытная.
Згодна з пастулатам вулканічнай тэорыі, высунутай ў 80-х гадах XVIII стагоддзя нямецкім астраномам Іаганам Шротэрам, месяцавыя кратары былі ўтвораны з прычыны магутных вывяржэнняў на паверхні. Але у 1824 годзе таксама нямецкі астраном Франц фон Груйтуйзен сфармуляваў метэарытную тэорыю, паводле якой пры сутыкненні нябеснага цела з Месяцам адбываецца прадаўліванне паверхні спадарожніка і ўтварэнне кратара.
Да 20-х гадоў XX стагоддзя супраць метэарытны гіпотэзы вылучалі той факт, што кратары маюць круглую форму, хоць касых удараў па паверхні павінна быць больш чым прамых, а значыць пры метэарытным паходжанні кратары павінны мець форму эліпса. Аднак у 1924 годзе новазеландскі навуковец Джыфард ўпершыню даў якаснае апісанне ўдару аб паверхню планеты метэарыта, які рухаецца з касмічнай хуткасцю. Атрымлівалася, што пры такім ўдары вялікая частка метэарыта выпараецца разам з пародай на месцы ўдару, і форма кратара не залежыць ад вугла падзення. Таксама ў карысць метэарытнай гіпотэзы кажа тое, што супадае залежнасць колькасці месяцавых кратараў ад іх дыяметра і залежнасць колькасці метэорных цел ад іх памеру. Крыху пазней, у 1937 годзе, дадзеную тэорыю прывёў да абагульненасці навуковаму ўвазе савецкі студэнт Кірыл Пятровіч Станюковіч, які пасля стаў доктарам навук і прафесарам. Дадзеная «выбухная тэорыя» распрацоўвалася ім самім і групай навукоўцаў з 1947 па 1960 год, а дапрацоўвалася ў далейшым і іншымі даследнікамі.
Палёты да спадарожніка Зямлі з 1964 года, учыненыя амерыканскімі апаратамі «Рэйнджар», а таксама адкрыццё кратараў на іншых планетах Сонечнай сістэмы (Марс, Меркурый, Венера) падвялі вынік гэтай векавой спрэчцы аб паходжанні кратараў на Месяцы. Справа ў тым, што адкрытыя вулканічныя кратары (напрыклад, на Венеры) моцна адрозніваюцца ад месяцавых, падобных з кратарамі на Меркурыі, якія, у сваю чаргу былі ўтвораны ўдарамі нябесных цел. Таму метэарытнага тэорыя цяпер лічыцца агульнапрынятай.
Дзякуючы сутыкненням Месяца з астэроідам мы можам назіраць з Зямлі метэарытныя кратары на Месяцы. Навукоўцы з Парыжскага інстытута фізікі Зямлі мяркуюць, што 3,9 мільярда гадоў таму сутыкненне Месяца з буйным астэроідам прымусіла Месяц павярнуцца.
Месяцавыя моры
Месяцавыя моры ўяўляюць сабой шырокія, залітыя некалі базальтавай лавай нізіны. Першапачаткова дадзеныя ўтварэнні лічылі звычайнымі марамі. Пасля, калі гэта было аспрэчана, змяняць назву не сталі. Месяцавыя мора займаюць каля 40% бачнай плошчы Месяца.
Беларуская назва — лацінская назва.
Утварэнні на адваротным баку Месяца
Беларуская назва — лацінская назва.
Унутраная структура
Месяц — дыферэнцыяванае цела, яна мае геахімічных розную кару, мантыю і ядро. Абалонка ўнутранага ядра багатая жалезам, яна мае радыус 240 км, вадкае знешняе ядро складаецца ў асноўным з вадкага жалеза з радыусам прыкладна 300-330 кіламетраў. Вакол ядра знаходзіцца часткова расплаўлены памежны пласт з радыусам каля 480-500 кіламетраў. Гэтая структура, як мяркуюць, з'явілася ў выніку фракцыйнай крышталізацыі з глабальнага акіяна магмы неўзабаве пасля адукацыі Месяца 4,5 мільярда гадоў таму. Месяцавая кара мае ў сярэднім таўшчыню ~ 50 км.
Месяц — другі па шчыльнасці спадарожнік у Сонечнай сістэме пасля Іо. Аднак ўнутранае ядро Месяца малое, яго радыус каля 350 км; гэта толькі ~ 20% ад памеру Месяца, у адрозненне ад ~ 50% у большасці іншых землеподобных цел. Складаецца месяцавае ядро з жалеза, з невялікай колькасцю прымешак серы і нікеля.
Карта Месяца
Месяцавы ландшафт своеасаблівы і ўнікальны. Месяц увесь пакрыты кратэрамі рознага памеру - ад мікраскапічных да соцень кіламетраў. Доўгі час навукоўцы не маглі зазірнуць на адваротны бок Месяца, гэта стала магчыма са з'яўленнем касмічных апаратаў. Зараз навукоўцы ўжо стварылі вельмі падрабязныя карты абодвух паўшар'яў Месяца. Падрабязныя месяцавыя карты складаюць для таго, каб у бліжэйшай будучыні падрыхтавацца для высадкі чалавека на Месяц, удалага размяшчэння месяцавых баз, тэлескопаў, транспарту, пошуку карысных выкапняў і т. п.
Паходжанне Месяца
Да таго, як навукоўцы атрымалі ўзоры месяцавага грунту, яны нічога не ведалі пра тое, калі і як утварыўся Месяц. Існавала дзве прынцыпова розных тэорыі:
Аднак новая інфармацыя, атрыманая шляхам дэталёвага вывучэння ўзораў з Месяца, прывяла да стварэння тэорыі гіганцкага сутыкнення: 4,36 мільярда гадоў назад протапланета Зямля (Гея) сутыкнулася з протапланетай Тэя. Удар прыйшоўся не па цэнтры, а пад вуглом (амаль па датычнай). У выніку вялікая частка рэчыва была выкінута на калязямную арбіту. З гэтых абломкаў сабраўся прота-Месяц і стаў абарочвацца па арбіце з радыусам каля 60 000 км. Зямля ў выніку ўдару атрымала рэзкі прырост скорасці вярчэння (адзін абарот за 05:00) і прыкметны нахіл восі кручэння. Хоць у гэтай тэорыі таксама ёсць недахопы, у цяперашні час яна лічыцца асноўнай.
Паводле ацэнак, заснаваных на ўтрыманні стабільнага радыягеннага ізатопа вальфрама-182 (які ўзнікае пры распадзе адносна кароткачасовага гафнія-182) ва ўзорах месяцавага грунту, у 2005 годзе навукоўцы-мінералогіі з Германіі і Вялікабрытаніі вызначылі ўзрост месяцавых парод у 4 млрд 527 млн гадоў (±10 млн гадоў), а ў 2011 годзе яго ўзрост быў вызначаны ў 4,36 млрд гадоў (±3 млн гадоў).
Даследаванне Месяца
Месяц прыцягваў увагу людзей з старажытных часоў. Ва II ст. да н. э. Гіпарх даследаваў рух Месяца па зорнаму небу, вызначыўшы нахіл месяцавай арбіты адносна экліптыкі, памеры Месяца і адлегласць ад Зямлі, а таксама выявіў шэраг асаблівасцей руху.