cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Канстытуцыя Мэйдзі
Працэс прыняцця
У такіх умовах быў падрыхтаваны новы ўрадавы праект Асноўнага закона 1888 года. Яго аўтарам стаў першы прэм’ер-міністр Японіі Іта Хірабумі. Гэты палітык праходзіў стажыроўку ў Прусіі пад кіраўніцтвам юрыстаў Рудольфа фон Гнейста і Гюнтэра Штэйна і лічыў прускую мадэль канстытуцыйнай манархіі найбольш прыдатнай для японскай сістэмы ўлады. Пасля вяртання на радзіму, Іта, разам з Іноўе Кавасі і Канэка Кентара, падрыхтаваў у 1880 годзе першы канстытуцыйны праект, а ў 1888 годзе — заключны. Падрабязнасці напісання і рэдагавання гэтых прац не раскрываліся грамадскасці. Канчатковы праект Іта абмяркоўваўся ў Тайным савеце і быў зацверджаны Імператарам Японіі 11 лютага 1889 года як «Канстытуцыя Вялікай Японскай імперыі». Яна набыла моц з 29 лістапада 1890 года і дзейнічала без змяненняў да прыняцця новай Канстытуцыі Японіі ў 1947 годзе.
Структура і асаблівасці
Па змесце Канстытуцыя падзяляецца на ўласна Канстытуцыю Вялікай Японскай імперыі і Закон аб Імператарскім доме. Яна складаецца з Імператарскага прывілея, 7 параграфаў і 76 артыкулаў. Тэкст Канстытуцыі просты, невыразны і сітуатыўны, што дазваляла японскаму ўраду інтэрпрэтаваць яго па сваім меркаванні, у залежнасці ад абставін. Як і ў прускай мадэлі канстытуцыйнай манархіі, японская Канстытуцыя спалучала ў сабе ліберальна-дэмакратычныя каштоўнасці з абсалютнай уладай манарха, але таксама змяшчала арыгінальныя палажэнні аб боскасці прыроды Імператарскай улады, адлюстраваныя ў артыкулах 1 і 4, што надавала асноўнаму закону Японіі адценне тэакратычнасці.
Тадэвуш Касцюшка
Рэч Паспалітая
Між тым Тадэвуш Касцюшка стаў больш цесна звязвацца з палітычнымі рэфарматарамі, аказваючы падтрымку Гуга Калантаю, Юльяну Урсыну Нямцэвічу і іншым. Касцюшка сцвярджаў, што сяляне і яўрэі павінны атрымаць паўнацэннае грамадзянства, бо гэта будзе матываваць іх падтрымліваць Рэч Паспалітую ў выпадку вайны. Палітычныя рэфарматары, аб’яднаныя ў Патрыятычную партыю, атрымалі буйную перамогу з прыняццем канстытуцыі 3 мая 1791 года. Касцюшка лічыў гэту канстытуцыю крокам у правільным кірунку, але быў расчараваны захаваннем манархіі і адсутнасцю садзейнічання паляпшэнню становішча найбольш абяздоленых: сялян і яўрэяў. Суседзі федэрацыі ўбачылі ў рэформах канстытуцыі пагрозу іх уплыву на ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Праз год пасля прыняцця канстытуцыі, 14 мая 1792 года, магнаты ўтварылі Таргавіцкую канфедэрацыю, якая запрасіла расійскую імператрыцу Кацярыну II дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. Праз чатыры дні, 18 мая 1792 года, 100 тысяч салдат арміі Расійскай імперыі перайшлі мяжу краіны, накіраваўшыся да Варшавы і распачаўшы вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года.
Канстытуцыя Мэйдзі
Структура і асаблівасці
Сярод дэмакратычных новаўвядзенняў Канстытуцыі былі скліканне Парламента для кантролю над урадам, увядзенне сістэмы міністраў-саветнікаў для прадухілення манархічнага аўтарытарызму, абвяшчэнне незалежнасці судовай улады і вызначэнне асноўных правоў грамадзян. У выніку Руху падтрымкі Канстытуцыі 1912–1913 гадоў, які ставіў на мэце абарону і захаванне гэтых палажэнняў, у міжваеннай Японіі атрымалі развіццё дэмакратычныя пераўтварэнні ў перыяд Тайсё, а таксама з’явіліся першыя шматпартыйныя Кабінеты міністраў.
Тадэвуш Касцюшка
Абарона канстытуцыі
Расійскія войскі мелі трайную перавагу ў колькасці: іх было каля 98000 салдат супраць 37000 воінаў Рэчы Паспалітай ; апроч таго на іх баку была перавага ў баявым вопыце. Перад уварваннем расійскай арміі Касцюшка быў прызначаны намеснікам камандзіра пяхотнай дывізіі князя Юзафа Панятоўскага, дыслакаванай у Заходняй Украіне. Калі князь стаў галоўнакамандуючым польскай (каралеўскай) арміі 3 мая 1792 года, Касцюшка стаў камандзірам дывізіі пад Кіевам.
Канстытуцыя Мэйдзі
Структура і асаблівасці
Разам з гэтым носьбітам суверэнітэту Японіі і наглядчыкам, які меў права кіравання ўсімі сферамі жыцця краіны, абвяшчаўся Імператар Японіі. Выдадзеныя ім распараджэнні мелі сілу закона без адабрэння Парламента. Пры імператары былі створаны дарадчыя органы Тайны савет і Палата арыстакратыі, члены якіх удзельнічалі ў вырашэнні палітычных пытанняў, але не паддаваліся кантролю грамадзян Японіі. Кіраванне войскам таксама ўваходзіла ў фармальную кампетэнцыю Імператара, але фактычна было незалежным. Гэтыя палажэнні абумовілі недаразвітасць дэмакратычных інстытутаў Японіі і прывялі да ўзнікнення тэакратычна-мілітарысцкай дыктатуры ў 1930-я гады.
Тадэвуш Касцюшка
Абарона канстытуцыі
Расіяне атакавалі на шырокім фронце трыма арміямі. Касцюшка ўнёс прапанову, каб уся армія Рэчы Паспалітай сканцэнтравалася і атакавала толькі адну з расійскіх армій з мэтай забеспячэння колькасных суадносін і павышэння маральнага духу ў асноўным нявопытных салдатаў Рэчы Паспалітай хуткай перамогай; аднак Панятоўскі адкінуў гэты план. 22 мая 1792 года расійскія войскі перайшлі мяжу ва Украіне, дзе знаходзіліся войскі Касцюшкі і Панятоўскага. Каралеўская армія была занадта слабая, каб супрацьстаяць прасоўванню чатырох варожых калон у Заходняй Украіне, і здзяйсняла баявы адыход цераз заходні бок ракі Паўднёвы Буг пад камандаваннем Касцюшкі. 18 чэрвеня Панятоўскі выйграў бітву пад Зяленцамі; дывізія Касцюшкі пры гэтым выконвала функцыю асобнага ар’ергарда, не прымаючы ўдзелу ў бітве, і злучылася з асноўнай арміяй толькі з надыходам цемры; тым не менш, яго руплівая абарона тылу і флангаў галоўнай арміі прынесла яму толькі што ўведзены Ордэн воінскай доблесці (Virtuti Militari), які па сённяшні дзень ёсць найвышэйшай узнагародай у польскай арміі (Старазінскі, аднак, сцвярджае, што Касцюшка атрымаў гэты ордэн за яго пазнейшую перамогу пад Дубенкай 18 ліпеня). Польскае адступленне працягвалася, і 7 ліпеня войскі Касцюшкі змагаліся супраць ворагаў у горадзе Уладзімір-Валынскі. Па дасягненні поўначы ракі Буг армія федэрацыі была падзеленая на тры дывізіі, каб стрымаць абарончую лінію. Гэта было зроблена насуперак меркаванню Тадэвуша Касцюшкі аб трыманні адной моцнай і засяроджанай арміі і аслабіла колькасную перавагу войскаў Рэчы Паспалітай.
Войскі Касцюшкі былі прызначаныя для абароны паўднёвага флангу фронту побач з аўстрыйскай мяжой. У бітве пад Дубенкай (18 ліпеня 1792 года) Тадэвуш Касцюшка адбіў атаку праціўніка, які колькасна пераўзыходзіў яго, умела выкарыстоўваючы перашкоды мясцовасці і палявыя ўмацаванні, і стаў разглядацца як адзін з самых бліскучых палкаводцаў Рэчы Паспалітай той эпохі. Маючы толькі 5300 салдатаў ён перамог 25000 расіян на чале з генералам Міхаілам Кахоўскім. Нягледзячы на тактычную перамогу, Касцюшку прыйшлося адступіць ад Дубенкі, бо расійскія войскі перасеклі аўстрыйскую мяжу і пачалі разбівацца на флангі.
Пасля бітвы кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі павысіў Тадэвуша Касцюшку да звання генерал-лейтэнанта і ўзнагародзіў яго ордэнам Белага Арла. Навіны пра перамогу Касцюшкі распаўсюджваліся ў Еўропе, і 26 жніўня ён атрымаў ганаровае грамадзянства Францыі ад заканадаўчага сходу рэвалюцыйнай Францыі. У той час, як Касцюшка лічыў зыход вайны ўсё яшчэ нявырашаным, кароль прасіў аб спыненні баёў. 24 ліпеня 1792 года, да таго, як Касцюшка атрымаў сваё званне генерал-лейтэнанта, кароль шакаваў армію, абвясціўшы аб далучэнні да Таргавіцкай канфедэрацыі і загадзе польска-літоўскаму войску спыніць баявыя дзеянні супраць Расіі. Касцюшка вырашыў пайсці супраць караля, як гэта зрабіла Барская канфедэрацыя за два дзесяцігоддзі да гэтага, у 1771 годзе, але князь Юзаф Панятоўскі адгаварыў яго ад гэтага кроку. 30 жніўня Касцюшка пакінуў сваю пасаду ў арміі і на кароткі час вярнуўся ў Варшаву, дзе атрымаў павышэнне і зарплату, але адмовіўся ад запрашэння караля застацца ў войску. Прыкладна ў той жа час ён таксама захварэў на жаўтуху.
Эміграцыя
Капітуляцыя караля стала цяжкім ударам для Тадэвуша Касцюшкі, які не прайграў ніводнай бітвы ва ўсёй кампаніі. Да сярэдзіны верасня ён пайшоў у адстаўку, каб пакінуць краіну, і ў пачатку кастрычніка ён выехаў з Варшавы. Спачатку ён адправіўся на ўсход, да сямейнай сядзібы Чартарыйскіх у Сяняве, дзе сабралася шмат незадаволеных. У сярэдзіне лістапада ён правёў два тыдні ў Львове (Lemberg), дзе быў з ушанаваннямі сустрэты насельніцтвам; пасля вайны яго асоба прыцягвала натоўпы, якія прагнулі ўбачыць вядомага палкаводца. Ізабела Чартарыйская прапанавала яму ажаніцца са сваёй дачкой Соф’яй. Расіяне планавалі арыштаваць яго, калі ён вернецца на падкантрольную ім тэрыторыю; аўстрыйцы, якія акупавалі тэрыторыю Львова, прапанавалі яму месца ў аўстрыйскай арміі, ад якога ён адмовіўся. Пасля гэтага яны планавалі дэпартаваць яго, але ён пакінуў Львоў раней. У канцы месяца ён спыніўся ў Замасці ў маёнтку Замойскіх, сустрэўся з Станіславам Сташыцам, пасля чаго адправіўся ў Пулавы.
Ён не доўга прабыў там: 12—13 снежня ён быў у Кракаве; 17 снежня — ва Уроцлаве; і неўзабаве пасля гэтага пасяліўся ў Лейпцыгу, дзе шмат вядомых салдат і палітыкаў Рэчы Паспалітай стварылі своеасаблівую эміграцыйную дыяспару. Пазней ён з некаторымі іншымі эмігрантамі пачаў будаваць планы паўстання супраць расійскага кіраўніцтва ў Рэчы Паспалітай. Палітыкі, якія групаваліся вакол Ігнацыя Патоцкага і Гугі Калантая, шукалі кантакты з такімі ж апазіцыйнымі групамі на тэрыторыі Польшчы, і да вясны 1793 года да іх далучыліся іншыя палітыкі і рэвалюцыянеры, у тым ліку Ігнацы Дзялынскі. Паколькі Калантай і іншыя пачалі планаваць паўстанне перш чым Касцюшка далучыўся да іх, яго падтрымка стала для іх галоўным адабрэннем, бо ён быў адным з самых папулярных людзей у Рэчы Паспалітай.
Пасля двух тыдняў у Лейпцыгу, у першы тыдзень студзеня 1793 года Касцюшка адправіўся ў Парыж, дзе спрабаваў атрымаць падтрымку Францыі для запланаванага паўстання ў Рэчы Паспалітай. Ён заставаўся там да лета, але, нягледзячы на рост рэвалюцыйнага ўплыву ў Францыі, ён атрымаў толькі спачуванні праблеме федэрацыі і ніякіх канкрэтных абавязацельстваў. Касцюшка прыйшоў да высновы, што французская ўлада не была зацікаўлена ў Рэчы Паспалітай, бо не магла выкарыстоўваць яе для сваёй уласнай справы, і быў расчараваны ў дробязнасці Французскай рэвалюцыі, якая выяўлялася ў шматлікіх канфліктах паміж рознымі фракцыямі і тэроры, узровень якога рос на тэрыторыі краіны.
23 студзеня 1793 года Прусія і Расія здзейснілі Другі падзел Рэчы Паспалітай. Гарадзенскі сойм, які быў пад прымусам скліканы ў чэрвені, ратыфікаваў падзел і быў вымушаны адмяніць канстытуцыю 3 мая 1791 года. Пасля Другога падзелу Рэч Паспалітая стала невялікай краінай, плошча якой складала прыблізна 200 тысяч квадратных кіламетраў, а насельніцтва — 4 мільёны чалавек. Гэта стала шокам для Таргавіцкай канфедэрацыі, члены якой бачылі сябе абаронцамі шматвяковых магнацкіх прывілеяў, але не чакалі, што іх заклік да дапамогі расійскай імператрыцы прывядзе да далейшага скарачэння і аслаблення краіны.
Хоць Тадэвуш Касцюшка і асцерагаўся таго, што ў паўстання мала шанцаў супраць трох краін якія рабавалі яго радзіму, у жніўні 1793 года ён вярнуўся ў Лейпцыг, дзе быў сустрэты патрабаваннем складаць план рэвалюцыі як мага хутчэй. У верасні ён таемна перасек польскую мяжу, каб правесці асабістыя назіранні і сустрэцца з высокапастаўленымі афіцэрамі і салдатамі польскай арміі, якія сімпатызавалі ідэям рэвалюцыі, у тым ліку з генералам Юзафам Вадзіцкім. Падрыхтоўка ішла павольна, і ён выехаў у Італію з намерам вярнуцца ў лютым 1794 года. Аднак сітуацыя ў Рэчы Паспалітай хутка мянялася. Расійскія і прускія ўлады вымусілі яе распусціць большую частку свайго войска, а звольненыя салдаты павінны былі ўступіць у расійскую армію. У сакавіку царскія агенты выявілі рэвалюцыянераў у Варшаве і пачалі арыштоўваць прыкметных польскіх палітыкаў і военачальнікаў. Касцюшка быў вымушаны выконваць свой план раней, чым планаваў, і 15 сакавіка 1794 года адправіўся ў Кракаў.
На чале паўстання
Даведаўшыся пра тое, што расійскі гарнізон пакінуў Кракаў, Касцюшка прабраўся ў горад у ноч на 23 сакавіка 1794 года, а на наступную раніцу на Галоўнай плошчы ён абвясціў Акт паўстання грамадзян. Касцюшка даў прысягу на вернасць паўстанню і абвясціў, што будзе змагацца за непарушнасць межаў дзяржавы, усталяванне ўлады народа і ўсеагульную свабоду. У Акце паўстання грамадзян Тадэвуш Касцюшка адзначыў, што галоўнай мэтай Кацярыны II і Фрыдрыха Вільгельма было жаданне «распаўсюдзіць панаванне тыраніі» і задушэнне свабоды суседніх народаў. Касцюшка атрымаў званне «Naczelnik» (галоўнакамандуючы) польска-літоўскіх сіл, якія змагаліся супраць расійскай акупацыі. Апроч таго, згодна з Актам паўстання Касюцюшка прызначыў Найвышэйшую нацыянальную раду. У радзе Касцюшка імкнуўся прымірыць памяркоўных рэфарматараў з рэвалюцыйна настроенымі дзеячамі («якабінцамі»). Па ўтварэнні Найвышэйшай Літоўскай Рады ўзніклі пэўныя непаразуменні паміж Касцюшкам і кіраўніком паўстання ў Вялікім Княстве Літоўскім Якубам Ясінскім. Ён працягваў мабілізаваць насельніцтва, маючы намер прызваць дастатковую колькасць добраахвотнікаў для змагання супраць большай і больш прафесійнай расійскай арміі. Ён таксама выказаў надзею, што Аўстрыя і Прусія не будуць умешвацца, бо ў акупаваных гэтымі краінамі частках Рэчы Паспалітай таксама прысутнічала паўстанцкая дзейнасць.
Касцюшка сабраў войска каля 6000 чалавек, у тым ліку 4000 салдат рэгулярнай арміі і 2000 рэкрутаў, і рушыў на Варшаву. Расіяне здолелі арганізаваць войска супрацьстаяння хутчэй, чым ён чакаў, але ён атрымаў перамогу ў бітве пад Рацлавіцамі 4 красавіка 1793 года, дзе ён сумеў яшчэ набраць у свой атрад добраахвотнікаў сярод сялян (касінераў). Тым не менш, гэтае паражэнне расіян не з’яўлялася стратэгічна значным, і яны хутка прымусілі паўстанцаў адступіць у бок Кракава. Каля Паланца ён атрымаў падмацаванне і сустрэўся з іншымі лідарамі паўстання (Калантаем, Патоцкім); там ён выдаў вядомую палітычную дэкларацыю аб паўстанні — Паланецкі ўніверсал. Дэкларацыя сцвярджала, што прыгонныя сяляне атрымлівалі грамадзянскія правы, а таксама памяншаліся іх павіннасці (паншчына). У той жа час расіяне абвясцілі ўзнагароду за захоп Касцюшкі «жывым або мёртвым».
К чэрвеню прусы пачалі актыўна дапамагаць расіянам, і 6 чэрвеня 1793 года Касцюшка змагаўся ў абарончай бітве пад Шчакацінамі супраць расійска-прускіх сіл. З канца чэрвеня, на працягу некалькіх тыдняў, ён абараняў Варшаву, якая знаходзілася пад кантролем паўстанцаў. 28 чэрвеня шмат рэвалюцыянераў пад Варшавай патрапілі ў палон, а ў Варшаве на патрабаванне натоўпу біскуп Ігнацы Масальскі і 6 іншых контррэвалюцыянераў былі павешаны. Касцюшка выступіў з публічным дакорам, заявіўшы, што «тое, што адбылося ўчора ў Варшаве напоўніла яго сэрца горыччу і смуткам», і выказаў спадзяванні на тое, што вяршэнства закону рушыць услед. Да раніцы 6 верасня прускія войскі адышлі для падаўлення паўстання, якое ўспыхнула на тэрыторыях, акупаваных Прусіяй, і аблога Варшавы скончылася. 29—30 верасня 1794 года ён разам са сваім сакратаром Юльянам Нямцэвічам прыязджаў у Гродна для вайсковай нарады, у час якой уручыў удзельнікам паўстання ў Вялікім Княстве Літоўскім пярсцёнкі з надпісам «Айчына свайму абаронцу». 10 кастрычніка, у часе бітвы пад Мацяёвіцамі супраць расійскіх войскаў, Касцюшка быў паранены і ўзяты ў палон. Неўзабаве пасля гэтага паўстанне скончылася бітвай пад Прагай, дзе, у адпаведнасці з сучаснымі расійскімі звесткамі, войскі Расійскай імперыі забілі 20000 жыхароў Варшавы. На загад Кацярыны II пад пільнай аховай і чужым прозвішчам («шляхціц Шыманскі») праз Кіеў, Чарнігаў, Гомель, Магілёў, Шклоў, Віцебск і Ноўгарад 10 снежня 1794 года Касцюшку вывезлі ў Пецярбург і зняволілі ў Петрапаўлаўскай крэпасці. У выніку Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, які адбыўся ў 1795 годзе, скончылася існаванне Польскай (на 123 года) і Літоўскай дзяржаў.
Наступнае жыццё
Смерць імператрыцы Кацярыны II 17 лістапада 1796 года прывяла да змены палітыкі Расіі ў дачыненні да Польшчы. 28 лістапада імператар Павел I, які ненавідзеў сваю папярэдніцу Кацярыну, дараваў Тадэвушу Касцюшку і вызваліў яго пасля таго, як той даў клятву вернасці. Павел абяцаў вызваліць усіх палітычных зняволеных, якія ўтрымліваліся ў расійскіх турмах, і гвалтоўна перасяліў іх у Сібір. Імператар даў Касцюшку 12 тысяч рублёў, якія ён, апынуўшыся ў Лондане, выслаў назад у Пецярбург. Павел І загадаў перакрыць мяжу і схапіць Касцюшку, калі ён толькі з’явіцца ў Расіі. Аднак быў схоплены і высланы ў Нерчынск нейкі лідскі шляхціц, вельмі падобны да Касцюшкі. Сам былы кіраўнік паўстання больш у імперыю не вярнуўся.
Разам з Нямцэвічам Касцюшка з’ехаў у ЗША праз Стакгольм і Лондан, выехаўшы з Брысталя 17 чэрвеня 1797 года і прыбыўшы ў Філадэльфію 18 жніўня. Нягледзячы на павагу і прызнанне насельніцтва, Касцюшка быў з падазрэннем сустрэты амерыканскім урадам, які кантралявалі федэралісты, бо яны не давяралі Касцюшку праз яго папярэдняе сяброўства з дэмакратычна-рэспубліканскай партыяй.
Яго рашэнню аб ад’ездзе спрыялі і іншыя фактары. У адпаведнасці з умовамі Акта пра чужынцаў і баламутаў ён падлягаў дэпартацыі або турэмнаму зняволенню. Апроч таго, Джэферсан быў занепакоены тым, што ЗША і Францыя знаходзіліся ў адным кроку ад вайны пасля справы XYZ, і разглядаў яго як неафіцыйнага пасланца. Пазней Касцюшка пісаў: «Джэферсан лічыў, што я быў бы найлепшым пасрэднікам у справе пагаднення з Францыяй, таму я прыняў гэту місію нават без аніякага афіцыйнага дазволу».
Размеркаванне амерыканскай маёмасці
Перад ад’ездам у Францыю Касцюшка сабраў сваю маёмасць і напісаў завяшчанне, заручыўшыся падтрымкай Томаса Джэферсана ў якасці выканаўцы. К 1797 году Касцюшка і Джэферсан сталі добрымі сябрамі, пасля чаго перапісваліся на працягу дваццаці гадоў. Джэферсан пісаў, што «ён найчысцейшы сын свабоды, якіх я калі-небудзь ведаў». У завяшчанні Касцюшка наказаў прадаць усю сваю нерухомасць для таго, каб за гэтыя грошы была куплена свабода для чарнаскурых рабоў, у тым ліку асабістых рабоў Джэферсана, а таксама гэтыя грошы павінныя былі пайсці на выхаванне рабоў для самастойнага жыцця і працы. Праз некалькі гадоў пасля смерці Касцюшкі Джэферсан ва ўзросце 77 гадоў заявіў, што ён няздольны дзейнічаць у якасці выканаўцы ў сувязі з узростам і шматлікімі юрыдычнымі складанасцямі завяшчання, якія не маглі быць вырашаны ў судах да 1856 года. Джэферсан рэкамендаваў свайму сябру Джону Хартуэлу Коку, які таксама выступаў супраць рабства, стаць выканаўцам, але Кок таксама адмовіўся ад працы з гэтым завяшчаннем. Справа амерыканскай маёмасці Касцюшкі тры разы разглядалася ў Вярхоўным судзе ЗША. Усяго ён зрабіў чатыры завяшчанні, тры з якіх былі складзеныя ўжо пасля амерыканскага завяшчання. Грошы, якія Касцюшка пакінуў для надання свабоды і адукацыі афраамерыканцаў ў ЗША, ніколі так і не былі выкарыстаны для гэтай мэты. Хоць амерыканскае завяшчанне Касцюшкі не было выканана, яго спадчына пайшла на заснаванне навучальнай установы для афраамерыканцаў у Злучаных Штатах — у Ньюарку, штат Нью-Джэрсі, у 1826 годзе, якая была названа ў гонар Тадэвуша Касцюшкі.
Вяртанне ў Еўропу
28 чэрвеня 1798 года Тадэвуш Касцюшка прыбыў у Баёну, Францыя. На той час планы Талейрана змяніліся і ўжо не ўключалі ў сябе Касцюшку. Касцюшка заставаўся палітычна актыўным у польскіх эмігранцкіх колах у Францыі і 7 жніўня 1799 года стаў членам «Таварыства польскіх рэспубліканцаў» (Towarzystwo Republikanów Polskich), дзе рашуча выказваўся за ўсталяванне рэспубліканскага ладу ў адноўленай Рэчы Паспалітай. Аднак Касцюшка адмовіўся ад прапанаванага камандавання польскіх легіёнаў, якія фарміраваліся ў войсках Францыі. 17 кастрычніка і 6 лістапада 1799 года ён сустракаўся з Напалеонам Банапартам; аднак яму не ўдалося дасягнуць пагаднення з французскім лідарам, які лічыў Касцюшку «дурнем», які «пераацэньвае свой уплыў» у Польшчы. Касцюшка, у сваю чаргу, не любіў Напалеона за яго дыктатарскія памкненні і называў яго «трунарам [Французскай] рэспублікі». У 1801 годзе Касцюшка пасяліўся ў Брэвіле, недалёка ад Парыжа, і дыстанцыяваўся ад палітыкі.
Касцюшка не верыў, што Напалеон у нейкай форме адновіць Рэч Паспалітую. Калі напалеонаўскія войскі падышлі да граніц Польшчы, Касцюшка напісаў яму ліст з патрабаваннямі гарантый усталявання шляхецкай дэмакратыі і істотных нацыянальных граніц, які Напалеон праігнараваў. Касцюшка прыйшоў да высновы, што Напалеон стварыў Герцагства Варшаўскае ў 1807 годзе праз асабістыя інтарэсы, а не таму што падтрымліваў незалежнасць Польшчы. Такім чынам, Касцюшка вырашыў не ехаць у герцагства Варшаўскае і не далучацца да яго арміі, якая ваявала на баку Напалеона.
Замест гэтага, пасля падзення Напалеона, Тадэвуш Касцюшка сустрэўся з расійскім імператарам Аляксандрам I у Парыжы, а затым у Браўнау, Швейцарыя. Аляксандр I спадзяваўся пераканаць Касцюшку вярнуцца ў Польшчу, дзе імператар планаваў стварыць марыянетачнае Польскае каралеўства (Кангрэсавае каралеўства). У абмен на свае паслугі Касцюшка патрабаваў правядзення сацыяльных рэформ і аднаўлення тэрыторыі, якая, на яго думку, павінна была дасягаць на ўсходзе рэк Дняпра і Дзвіны. Аднак, неўзабаве пасля гэтага, у Вене Касцюшка даведаўся, што новаўтворанае каралеўства, якое стварыў Аляксандр I, было яшчэ меншае, чым герцагства Варшаўскае. Касцюшка назваў гэта ўтварэнне «жартам». Пасля таго, як ён не атрымаў адказ на свае лісты да расійскага імператара, ён пакінуў Вену і пераехаў у Золатурн, Швейцарыя.
2 красавіка 1817 года Касцюшка вызваліў сялян, якія жылі на яго пакінутых землях у Польшчы, але імператар Аляксандр не дазволіў сялянам атрымаць свабоду. Пакутуючы праз дрэннае здароўе і старыя раны, 15 кастрычніка 1817 года Касцюшка памёр беспрытомным а дзясятай гадзіне вечара ў Золатурне ў доме свайго сябра Франца Ксаверыя Цэлтнера ва ўзросце 71 года, калі пасля падзення з каня ў яго развілася ліхаманка і праз некалькі дзён адбыўся інсульт.
Пахаванне
Апоўдні 19 кастрычніка 1817 года ў былой езуіцкай царкве Золатурна адбылося першае пахаванне Тадэвуша Касцюшкі. У выніку таго, што навіны аб яго смерці хутка распаўсюджваліся, першыя памінальныя службы былі праведзеныя на тэрыторыі былога ВКЛ, затым у Польшчы. Яго забальзамаванае цела было захавана ў склепе царквы Золатурна. У 1818 годзе цела Касцюшкі было перавезена ў Кракаў і дастаўлена ў царкву Святога Фларыяна 11 красавіка 1818 года. 22 чэрвеня 1818 года або 23 чэрвеня 1819 года (даныя адрозніваюцца) пад Звон Жыгімонта і стральбу з гармат цела было змешчана ў склеп у Саборы Святых Станіслава і Вацлава, пантэоне польскіх каралёў і нацыянальных герояў.
Унутраныя органы Касцюшкі, якія былі вынятыя ў часе бальзамавання, былі асобна пахаваныя на могілках у Цухвіле, побач з Золатурнам, і застаюцца там па сённяшні дзень. У 1820 годзе побач з польскай мемарыяльнай капліцай быў усталяваны вялікі памятны камень. Яго сэрца не было пахавана з іншымі органамі і, замест таго, было захавана ў скрыні ў польскім музеі ў Раперсвіле, Швейцарыя. Сэрца Тадэвуша Касцюшкі, разам з астатняй часткай уладанняў музея, у 1927 годзе было рэпартрыявана ў Варшаву і зараз знаходзіцца ў капліцы ў Каралеўскім палацы.
У фальклоры
Яшчэ ў пачатку 1960-х гадоў на Лепельшчыне запісалі, а пазней апублікавалі песню пра Тадэвуша Касцюшку, які, паводле народнай версіі, загінуў у бітве:
Да постаці Касцюшкі звяртаўся Кастусь Каліноўскі. У адным з нумароў «Мужыцкай праўды» ў 1862 годзе ён пісаў пра Тадэвуша Касцюшку як пра народнага заступніка, заклікаў да яднання і змагання паводле прыкладу паўстанцаў 1794 года.
Ушанаванне памяці
Польскі гісторык Станіслаў Хербст напісаў у польскім біяграфічным слоўніку 1967 года, што Касцюшка можа быць самым папулярным палякам у Польшчы і ў свеце. Помнікі Касцюшку ўсталёваны па ўсім свеце, пачынаючы з кургана Касцюшкі ў Кракаве, які быў узведзены з у 1820—1823 гадах мужчынамі, жанчынамі і дзецьмі, якія прыносілі зямлю з палёў бітваў, у якіх ён прымаў удзел. Мост Тадэвуша Касцюшкі, двайны паводле структуры, пабудаваны ў 1959 годзе цераз раку Махок у Олбані, штат Нью-Ёрк, і мост Касцюшкі, пабудаваны ў 1939 годзе ў Нью-Ёрку, былі названы ў яго гонар.
Рэзідэнцыя Касцюшкі 1796 года ў Філадэльфіі цяпер ёсць Нацыянальным мемарыялам Тадэвуша Касцюшкі. Апроч таго, музей Касцюшкі размешчаны ў яго апошнім месцы жыхарства ў Золатурне, Швейцарыя. У 1925 годзе было створана польска-амерыканскае культурнае агенцтва, Фонд Касцюшкі, са штаб-кватэрай у Нью-Ёрку. У 2002 годзе Брэсцкі аблвыканкам прыняў рашэнне аб аднаўленні разбуранай у гады Другой сусветнай вайны сядзібы Касцюшкі ў Мерачоўшчыне. Цяпер у родным доме Касцюшкі дзейнічае музей.
Некалькі падраздзяленняў польскіх паветраных сіл мела назву «Эскадра Касцюшкі». У часе Другой сусветнай вайны карабель ваенна-марскіх сіл Польшчы быў названы ў гонар Касцюшкі, як і Першая пяхотная дывізія Тадэвуша Касцюшкі.
Адным з першых прыкладаў гістарычнага рамана, «Тадэвуш Варшавы», быў напісаны ў гонар Касцюшкі шатландскім аўтарам Джэйн Портэр; раман быў вельмі папулярным, асабліва ў Злучаных Штатах, і ў XIX стагоддзі было выдадзена больш за 80 выданняў. Опера «Касцюшка на Сене» (Kościuszko nad Sekwaną), напісаная ў пачатку 1820-х гадоў, уключае ў сябе музыку Францішка Салезія Дуткевіча і лібрэту Канстанціна Маераноўскага. Пазнейшыя працы ўключаюць у сябе драмы Апола Каржанеўскага, Жустына Хашоўскага і Уладзіслава Людвіка Анчыца; тры раманы Юзафа Ігнацыя Крашэўскага, адзін — Валерыя Пшыбароўскага, адзін — Уладзіслава Рэйманта і працы Марыі Канапніцкі. Асоба Касцюшкі сустракаецца ў літаратуры і за межамі Польшчы, у тым ліку ў санетах Сэмюэла Тэйлара Колрыджа і Джэймса Генры Лі Ханта, у вершах Джона Кітса і Уолтэра Сэваджа Лэндара і ў працах Карла фон Хольтэя.
У 1933 годзе Паштовая служба ЗША выпусціла памятную марку з выявай статуі Касцюшку, якая стаіць на плошчы Лафает у Вашынгтоне, недалёка ад Белага дома. Марка была выпушчана да 150-годдзя атрымання Касцюшкам амерыканскага грамадзянства. У Польшчы таксама было выпушчана некалькі марак у гонар Касцюшкі, а ў 2010 годзе Манетны двор Польшчы выпусціў залатую манету, прысвечаную Касцюшку. У Беларусі паштовая марка, прысвечаная Касцюшку, была выпушчаная ў 1994 годзе.
Помнікі Тадэвушу Касцюшку ўстаноўленыя ў Польшчы ў Кракаве (Леанард Марконі), які быў разбураны нямецкімі войскамі ў час акупацыі ў гады Другой сусветнай вайны і пазней быў адноўлены за кошт Германіі ў 1960 годзе, і ў Лодзі (Мечыслаў Любельскі) ; у ЗША ў Бостане , Вест-Пойнце , Філадэльфіі (Марыян Канечны) , Дэтройце (копія кракаўскай статуі Леанарда Марконі) , Вашынгтоне , Чыкага , Мілуокі і Кліўлендзе ; у Беларусі ў Мінску быў усталяваны ў 2005 годзе на тэрыторыі пасольства ЗША, у вёсцы Малыя Сяхновічы (Жабінкаўскі раён Брэсцкай вобласці), у 2018 годзе адкрыты помнік ва ўрочышчы Мерачоўшчына ля Косава ; у 2017 годзе помнік адкрыты ў швейцарскім Золатурне. Касцюшка быў адлюстраваны на карцінах Рычарда Косвэя, Францыска Смуглевіча, Міхала Стачовіча, Юліюша Косака і Яна Матэйкі. Манументальная «Рацлавіцкая панарама» была напісана Янам Стыкам і Войцехам Косакам да стагоддзя бітвы пад Рацлавіцамі.
Шмат геаграфічных аб’ектаў па ўсім свеце названыя ў гонар Касцюшкі: гара Касцюшка, самая высокая гара ў Аўстраліі, востраў Касцюшка на Алясцы, акруга Касцюшка ў штаце Індыяна, горад Касцюшка ў цэнтральнай частцы Місісіпі, а таксама шматлікія плошчы, вуліцы, паркі і завулкі розных краін свету, у тым ліку ў Баранавічах, Белаазёрску, Брэсце, Бярозе, Гродне, Жабінцы, Івацэвічах, Косаве, Лідзе, Лунінцы, Малых Сяхновічах (Жабінкаўскі раён), Малях (Астравецкі раён), Навасёлках (Бярозаўскі раён), Нясвіжы, Пінску, Пружанах, Салігорску, Смалявічах, Смаргоні, Целяханах на тэрыторыі Беларусі.
Асоба Тадэвуша Касцюшкі ёсць прадметам шматлікіх пісьмовых работ. Першая яго біяграфія была апублікаваная ў 1820 годзе Юльянам Нямцэвічам, які служыў у Касцюшкі ў якасці ад’ютанта, а таксама быў таварышам Касцюшкі па зняволенні ў Расіі пасля паўстання. Англамоўныя біяграфіі ўключаюць у сябе работу Монікі Мэры Гарднер «Касцюшка: біяграфія» («Kościuszko: A Biography»), якая была ўпершыню апублікавана ў 1920 годзе, і «Сялянскі прынц: Тадэвуш Касцюшка ў эпоху рэвалюцыі» («The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution») Алекса Старазінскага, якая была выпушчана ў 2009 годзе.
У пачатку 1990-х гадоў Вярхоўны Савет Беларусі разглядаў магчымасць заснавання ордэна імя Тадэвуша Касцюшкі.
Гваздзік
Гваздзі́к, Гваздзіка (Dianthus) — род адна- ці двухлетніх травяністых раслін сямейства гваздзіковыя. Існуе каля 300 відаў.
Арэал
У асноўным распаўсюджаны ў Еўропе і Азіі, некалькі відаў сустракаюцца ў Паўночнай Афрыцы і адзін  — у прыпалярных частках Паўночнай Амерыкі. Від часта вырошчваецца ў якасці дэкаратыўных кветак.
На тэрыторыі Беларусі 10 дзікарослых відаў.
Растуць у сухіх барах і шыракалістых лясах, на пясчаных мясцінах, лугах і ў поймах рэк. Гваздзік армерыяпадобны і гваздзік картузіянскі занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Гваздзік Борбаша (Dianthus borbasii), вузкачашачны (Dianthus stenocalyx) і пышны (Dianthus superbus) патрабуюць прафілактычнай аховы.
Апісанне
Шматгадовыя, рэдка аднагадовыя травяністыя расліны і паўкусты з прамастойным, прыўзнятым, простым або галінастым вузлаватым сцяблом. Лісце суцэльнае, супраціўнае, сядзячае, звычайна ланцэтнае, падоўжана-ланцэтнае, лінейнае, шылападобнае, ніжняе часта ў разетцы. Чашачка зрослалістая, пры аснове з лускападобнымі, прыціснутымі прыкветнікамі (характэрная прыкмета роду). Кветкі звычайна буйныя, духмяныя, белыя, зеленаватыя, ружовыя, пурпуровыя і інш., пяцічленныя, адзіночныя, сабраныя ў верхавінкавыя раскідзістыя або шчыльныя суквецці. Плод — каробачка.
Лекавыя, меданосныя, кармавыя і дэкаратыўныя расліны.
Алесандра Фарнезэ (герцаг Пармскі)
Алесандра Фарнезэ (Alessandro Farnese;, Рым — , Арас) — трэці герцаг Пармы і П'ячэнцы з 1586 года, з роду Фарнезэ. Іспанскі вайскавод і намеснік Нідэрландаў (з 1578 года), які падвёў рысу пад Нідэрландскай рэвалюцыяй на тэрыторыі цяперашняй Бельгіі. Поспех яго ваенных дзеянняў дазволіў Габсбургам утрымліваць фламандскія правінцыі аж да канца XVIII стагоддзя. У 1586 годзе ён стаў герцагом Пармы і П'ячэнцы, але ў Італію так і не вярнуўся.
Раннія гады
Сын Маргарыты Пармскай (незаконнанароджаная дачка імператара Карла V) і пармскага герцага Атавіа Фарнезэ (унук Папы Паўла III). З 1556 па 1559 знаходзіўся пры сваім дзядзьку Філіпэ II у Бруселі, затым выхоўваўся пры мадрыдскім двары, у 1565—1571 гг. жыў з маці ў Нідэрландах, дзе яна была кіраўніцай. У маладосці насіў тытул герцага Кастра. У 20 гадоў ажаніўся з партугальскай інфантай Марыяй, унучкай Мануэла I, аднак бачыў яе вельмі рэдка, прысвячаючы большую частку часу баявым забавам, скокам і паляванню.
У 1571 годзе Фарнезэ прыняў удзел у баявых дзеяннях Свяшчэннай лігі супраць турак, выдатна праявіўшы сябе ў марской бітве пры Лепанта. Яго дзядзька Хуан Аўстрыйскі застаўся настолькі задаволены дзеяннямі Алесандра, што выклікаў яго да сябе ў Нідэрланды, як толькі атрымаў прызначэнне намеснікам гэтай найбагацейшай, але неспакойнай правінцыі. У 1578 годзе ён нанёс паражэнне паўстанцам у бітве пры Жамблу і вельмі жорстка расправіўся з непакорлівымі.
Уціхамірванне Нідэрландаў
1 кастрычніка 1578 года дон Хуан сканаў (хоць і быў маладзей Алесандра на два гады), і той адразу ж заняў яго месца ў якасці іспанскага намесніка Нідэрландаў. Перш за ўсё ён правёў выразную мяжу паміж Утрэхцкай уніяй, якая аб'ядноўвала пратэстанцкія правінцыі на чале з Вільгельмам Аранскім, і тымі правінцыямі, у якіх большасць насельніцтва складалі каталікі. З першымі ён быў гатовы весці вайну да канца, з другімі — шукаць кампраміс.
Гэта палітыка прынесла першыя плады ўжо ў маі 1579 года, калі Фарнезэ аднавіў мір у паўднёвых правінцыях, падпісаўшы з імі Араскі дагавор, паводле якого ён абавязаўся на працягу шасці месяцаў вывесці з Фландрыі іншаземныя войскі. У той жа час ён падарваў пазіцыі Утрэхцкай лігі, аблажыўшы Маастрыхт і адваяваўшы яго ў паўстанцаў (29 мая 1579 года). Усё гэта было дасягнута насуперак раптоўнай хваробе і ўгаворам яго ўласнай маці.
Аблога Антверпена і апошнія гады
Удачлівы вайскавод вырашыў не вяртацца ў Італію да таго часу, пакуль не будзе скончана ўціхамірванне паўночных правінцый (тым больш, што яго жаданне ў даным пытанні не мела ніякага значэння, паколькі ён быў дакладным слугой Філіпа II). Гэтым планам не наканавана было ажыццявіцца, паколькі Філіп II увязаўся ў вайну з Англіяй і загадаў Фарнезэ рыхтавацца да пераправы праз Ла-Манш. Бясслаўны канец Непераможнай армады не мог не адбіцца на прэстыжы іспанскага намесніка ў Нідэрландах. Ён быў паранены пры Кодэбеку, цяжка захварэў і быў вывезены на воды ў гарадок Спа, дзе неўзабаве сканаў. У яго адсутнасць іспанцы панеслі шэраг паражэнняў ад Морыца Аранскага, і кароль ужо рыхтаваўся зняць яго з пасады, калі атрымаў вестку пра смерць свайго лепшага вайскавода.
Карэн Бліксен
Карэн Бліксен (Karen Blixen, друкавалася таксама пад псеўданімамі Ацэола, Ісак Дзінесен, П'ер Андрэзель, 17 красавіка 1885, фамільны маёнтак Рунгштэд, пад Капенгагенам —, там жа) — дацкая пісьменніца.
Біяграфія
Нарадзілася і вырасла ў буржуазнай пісьменніцкай сям'і ўнітарыяў, вучылася гісторыі мастацтва ў Капенгагене, Парыжы і Рыме. Бацька скончыў жыццё самагубствам у 1895 г., даведаўшыся, што хворы на спадчынны сіфіліс.
Карэн Бліксен пачала публікаваць артыкулы пра мастацтва ў часопісах і газетах з 1905 г. У 1914 выйшла замуж за стрыечнага брата, шведскага паляўнічага і пісьменніка Брора фон Бліксен-Фінекэ, з якім адправілася ў Кенію асвойваць кававую плантацыю, чым і займалася да 1921, калі выявілася, што муж заразіў яе сіфілісам, пасля чаго пара распалася, а ў 1925 яны развяліся. У 1926-1931 гг. Бліксен зблізілася з падарожнікам і паляўнічым Дэнісам Фінчам Хатанам, перажыла дзве няўдалыя цяжарнасці, пасля яго гібелі ў авіякатастрофе пакінула плантацыю, вярнулася ў Еўропу і цалкам занялася літаратурай.
Творчасць
Пісала ў асноўным на англійскай мове, затым перакладала свае кнігі на дацкую.
Рамантыка-фантастычныя навелы Карэн Бліксен - гэта глыбока рэлігійныя прыпавесці аб творчым і шчаслівым лёсе чалавека, незалежна ад занёткаў у штодзённым жыцці.
Ангарэціс
Ангарэціс (сапр. Зігмас Іонавіч Алекса;, в. , Вілкавішкаўскі раён, Літоўская ССР - ) — савецкі дзеяч Камуністычнай партыі Літвы і Беларусі. Сябра сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы з 1906.
Удзельнік Рэвалюцыі 1905-07. У 1909 арыштаваны, у 1915 сасланы на Ангару (адсюль псеўданім). Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года рэдактар ​​бальшавіцкай газеты «Tiesa» («Праўда»), член Петраградскага камітэта РСДРП(б). Са снежня 1917 намеснік камісара па літоўскіх справах пры Наркамнаце. З лістапада 1918 на падпольнай працы ў Вільні, член ЦК КПЛ. Уваходзіў у склад першага рэвалюцыйнага Савецкага ўрада Літвы. З лютым 1919 г. наркам унутраных спраў Літоўска-Беларускай ССР, з сакавіка член Прэзідыума, у 1920 член Палітбюро ЦК КП (б) ЛіБ. З верасня 1920 года сакратар Замежнага бюро ЦК КПЛ з 1923 член Палітбюро ЦК КПЛ, прадстаўнік КПЛ ў Выканкаме Камінтэрна. У 1926-35 сакратар Інтэрнацыянальнай кантрольнай камісіі Камінтэрна.
Аўтар «Гісторыі рэвалюцыйнага руху і барацьбы працоўных Літвы» (т. 1-2, 1921).
NGC 244
NGC 244 (іншыя абазначэнні — MCG −3-3-3, UGCA 10, VV 728, HARO 14, PGC 2675) — лінзападобная галактыка (S0) у сузор’і Кіт.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Серп (значэнні)
Серп — прылада для зрэзвання злакаў і траў, складаецца з закругленага ляза (як правіла сталёвага) і кароткай драўлянай ручкі.
Таксама Серп з'яўляецца тапонімам.
Straight edge
Straight edge (шлях наўпрост, скарочана sXe) — больш філасофскае адгалінаванне панк-культуры, рух, характэрнымі рысамі якога ёсць поўная адмова ад наркотыкаў (уключаючы узаконены алкаголь і тытунь), разборлівасць у палавых сувязях, а таксама палітычныя погляды, характэрныя ўсяму панк-руху.
Зінаіда Мартынаўна Партнова
Зінаіда (Зіна) Мартынаўна Партнова (,  —, ) — Герой Савецкага Саюза (1958), піянер-герой, удзельніца Обальскай падпольнай камсамольскай арганізацыі.
Біяграфія
Перад вайной прыехала да бабулі з Ленінграда і трапіла ў акупацыю. Як тады патрабавалася, уладкавалася на працу да немцаў. Пад кіраўніцтвам Ефрасініі Зяньковай зрабіла шэраг дыверсій на шкоду акупантам. У тым ліку атруціла 100 немцаў у сталовай, дзе працавала разам з сяброўкай Нінай Давыдавай. За што ледзь не загінула, калі яе прымусілі каштаваць атручаны суп. Пасля гэтага вымушана была сысці да партызанаў. Ніна Давыдава была расстраляна летам 1942 года.
Калі яе паплечнікаў арыштавалі ў Обалі 26 жніўня 1943 года, у снежні на разведцы была апазнана сельскай жыхаркай як партызанка («Глядзіце, унь партызанка ідзе!»). Тады яе схапілі. На допыце здолела застрэліць двух афіцэраў, калі тыя паблажліва пакінулі пісталет. Але ўцячы адтуль ёй не ўдалося. Яе перавезлі ў Полацк і пасля катаванняў расстралялі 10 студзеня 1944 года.
1 ліпеня 1958 года Зяньковай Е. С. і Партновай З. М. (пасмяротна) было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Пры гэтым, верагодна, толькі ў час палітычнай адлігі гэта стала магчыма. З-за вядомага недаверу Сталіна да ўсіх, хто быў пад акупацыяй.
Allium goloskokovii
Allium goloskokovii — від травяністых раслін сямейства, эндэмік Казахстана.
Распаўсюджанне
Эндэмік Казахстана.
Вербалаты
Ве́рбалаты (, Верболоты) — вёска ў Слонімскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзеравянчыцкага сельсавета.
Амерыканская сістэма СРА у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе
Амерыканская сістэма супрацьракетнай абароны ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе (The US missile defense complex in Central and Eastern Europe), таксама вядома як European Interceptor Site (EIS) — першапачатковая канфігурацыя амерыканскай сістэмы СРА ў Еўропе. Меркавалася, што яна будзе разгорнута на тэрыторыі Чэхіі (амерыканская РЛС навядзення і распазнання) і Польшчы (дзесяць стратэгічных ракет-перахопнікаў шахтнага базіравання).
Гісторыя
У 1999 годзе прэзідэнт ЗША Біл Клінтан падпісаў законапраект аб стварэнні Нацыянальнай СРА. Неабходнасць распрацоўкі НСРА, па заяве Клінтана, была звязана з «узмацненнем пагрозы магчымага стварэння і размяшчэння краінамі-ізгоямі ракет вялікай далёкасці, здольных несці зброю масавага паражэння, супраць ЗША і іх саюзнікаў».
1799 год у гісторыі астраноміі
1799 год быў адзначаны шэрагам падзей у астраноміі.
Амерыканская сістэма СРА у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе
Гісторыя
У 2001 годзе прэзідэнт Джордж Буш-малодшы абвясціў, што сістэма НСРА будзе абараняць тэрыторыю не толькі ЗША, але і іх саюзнікаў і дружалюбных краін, што, магчыма, запатрабуе размяшчэння на іх тэрыторыі элементаў гэтай фактычна глабальнай сістэмы.
У чэрвені 2002 года ЗША афіцыйна выйшлі з дагавора 1972 года аб абмежаванні сістэм супрацьракетнай абароны.
Пачынаючы з 2002 года ЗША абмяркоўвалі са сваімі еўрапейскімі партнёрамі магчымасць размяшчэння на тэрыторыі Еўропы базы СРА (Ground-Based Midcourse Defense) для абароны Еўропы і ЗША ад міжкантынентальных балістычных ракет, якія могуць быць запушчаныя з Паўночнай Афрыкі ці з Блізкага Усходу.
У пачатку кастрычніка 2004 года ЗША, заяўляючы аб сваёй турбоце ў сувязі са з’яўленнем у Ірана ракет сярэдняга радыусу дзеяння, здольных паражаць цэлі на адлегласці 2 тыс.км, прынялі рашэнне паскорыць разгортванне сістэмы СРА ў ЗША і правялі кансультацыі з еўрапейскімі саюзнікамі аб размяшчэнні ракет-перахопнікаў у Еўропе і ўключэнні іх у зону дзеяння амерыканскай СРА. Шэраг краін Усходняй Еўропы, у першую чаргу Польшча, выказалі жаданне размясціць на сваёй тэрыторыі элементы сістэмы СРА, уключаючы супрацьракеты.
У маі — жніўні 2006 года група экспертаў МА ЗША наведала Польшчу, Чэхію і Венгрыю для вызначэння месцазнаходжання аб’ектаў СРА.
Падчас вераснёўскага (2006) візіту ў ЗША прэм’ер-міністра Польшчы Яраслава Качыньскага была дасягнута дамоўленасць аб размяшчэнні на тэрыторыі Польшчы дзесяці ракет-перахопнікаў у абароненых падземных шахтах.
20 студзеня 2007 года прэм’ер-міністр Чэхіі Мірэк Тапаланек паведаміў аб прапанове размясціць на тэрыторыі Чэхіі радыёлакацыйную станцыю ЗША ў якасці аднаго з элементаў глабальнай сістэмы СРА, якая будзе выкарыстоўвацца для навядзення супрацьракет GBI, якія будуць размешчаны ў Еўропе, — шматфункцыянальны радыёлакатар Raytheon XBR (X-Band Radar).
У лютым пачаліся афіцыйныя перамовы ЗША з Польшчай і Чэхіяй. 19 лютага прэм’ер-міністр Польшчы Яраслаў Качыньскі і прэм’ер-міністр Чэхіі Мірэк Тапаланек на сумеснай прэс-канферэнцыі ў Варшаве далі зразумець, што іх краіны гатовы пагадзіцца з прапановай ЗША. Польшча і Чэхія дамовіліся заняць узгодненую пазіцыю на перамовах з ЗША па ўмовах размяшчэння баз. Рэзкая рэакцыя Расіі была ўспрынятая ў Польшчы і Чэхіі як спроба шантажу і аднаўлення расейскага ўплыву ў гэтым рэгіёне. Размяшчэнне амерыканскіх ракет і РЛС стала тэмай № 1 польскіх і чэшскіх СМІ, пры гэтым большасць тутэйшых палітыкаў падтрымала амерыканскі праект. Яраслаў Качыньскі заявіў, што размяшчэнне ў Польшчы амерыканскай базы дасць ёй гарантыю таго, што Польшча не вернецца ў сферу ўплыву Расіі: «гаворка ідзе пра статус Польшчы». А міністр замежных спраў Чэхіі Карэл Шварцэнберг сказаў: «у нас ёсць вопыт з рускімі. Варта саступіць шантажу, як не будзе шляху назад. Мы павінны трымацца цвёрда».
1 сакавіка 2007 года дырэктар агенцтва супрацьракетнай абароны ЗША генерал-лейтэнант Генры Оберынг, выступаючы ў штаб-кватэры НАТА, паведаміў пра намер ЗША размясціць на Каўказе да 2011 года мабільны радар сістэмы СРА, які будзе выяўляць пускі ракет з тэрыторыі Ірана, а затым перадаваць дадзеныя на стацыянарную РЛС ў Чэхіі.
У пачатку ліпеня Савет Бяспекі Чэхіі прыняў рашэнне вылучыць пад будаўніцтва амерыканскага радара зямлю на ваенным палігоне Брды ў Пльзеньскім краі, прыкладна ў 90 км на паўднёвы захад ад Прагі.
25 ліпеня прадстаўнік агенцтва супрацьракетнай абароны Пентагона Рык Ленер абвясціў, што аэракасмічная карпарацыя Boeing абрана Міністэрствам абароны ЗША ў якасці падрадчыка па стварэнні сістэмы СРА ў Чэхіі і Польшчы.
8 ліпеня 2008 года ў Празе быў падпісаны асноўны дагавор аб размяшчэнні на чэшскай тэрыторыі амерыканскага радара сістэмы СРА.
14 жніўня 2008 года ЗША і Польшча падпісалі пагадненне аб размяшчэнні на польскай тэрыторыі супрацьракетнай базы ЗША.
З прыходам да ўлады Барака Абамы ЗША прыступілі да карэкціроўкі сваіх планаў СРА з мэтай стварэння больш мабільнай і гнуткай сістэмы. У 2009 годзе планы разгортвання сістэмы GMD у Польшчы былі адмененыя ў карысць наземнай версіі сістэмы ПРА Aegis Ashore (гл. артыкул Сістэма супрацьракетнай абароны НАТА). У кастрычніку 2009 года віцэ-прэзідэнт ЗША Джо Байдэн прапанаваў Польшчы ўзяць удзел у новым праекце. Прэм’ер-міністр Дональд Туск прыняў прапанову.
У 2011 годзе Чэхія адмовілася ад удзелу ў амерыканскай сістэме СРА.
Рэакцыя Расіі
У канцы 2005 года начальнік Генштаба УС РФ генерал арміі Ю. Балуеўскі у інтэрв’ю польскаму выданню «Газета выборча» заявіў, што, хоць і не прадбачыць ядзернага канфлікту паміж Расіяй і Захадам, але краіны, якія возьмуць удзел у стварэнні амерыканскага супрацьракетнага шчыта, павінны разумець наступствы: «Калі ласка, будуйце шчыт. Толькі падумайце, што потым вам будзе падаць на галаву».
6 верасня 2006 года генерал арміі Юры Балуеўскі у інтэрв’ю польскай газеце «Дзённік» папярэдзіў, што размяшчэньне амэрыканскіх аб’ектаў СРА у еўрапейскіх краінах зменіць існуючы стратэгічны парытэт паміж ЗША і Расіяй, а гэта, у сваю чаргу, запатрабуе карэкціроўкі расійскіх ваенных планаў.
У пачатку кастрычніка 2006 года, адпраўляючыся з візітам у Варшаву, міністр замежных спраў РФ Сяргей Лаўроў заявіў, што Расія прыме адпаведныя меры ў выпадку, калі Польшча размесціць на сваёй тэрыторыі элементы сістэмы СРА ЗША.
У пачатку лютага 2007 года да крытыкі амерыканскіх планаў па разгортванні элементаў сістэмы СРА ва Усходняй Еўропе падключыўся прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін. 1 лютага на сваёй прэс-канферэнцыі ў Крамлі ён заявіў: «Нашы спецыялісты не лічаць, што сістэмы СРА, якія разгортваюцца ў краінах Усходняй Еўропы, нацэлены на прадухіленне пагрозы, якая зыходзіць з боку Ірана альбо нейкіх тэрарыстаў ... траекторыі палётаў ракет, якія могуць запускацца з іранскай тэрыторыі, нам таксама добра вядомы. Таму такія аргументы нам здаюцца незаможнымі. І гэта мае да нас прамое стаўленне і будзе выклікаць адпаведную рэакцыю. Гэты адказ будзе асіметрычным, але ў вышэйшай ступені эфектыўным».
10 лютага Пуцін, выступаючы на Міжнароднай канферэнцыі па палітыцы бяспекі ў Мюнхене, раскрытыкаваў планы разгортвання элементаў сістэмы глабальнай пра ЗША ва Усходняй Еўропе, паказаўшы, што гэта можа прывесці да чарговага вітка гонкі ўзбраенняў, паколькі «ракетнай зброі, якая рэальна пагражае Еўропе, з далёкасцю дзеяння 5-8 тыс. км няма ні ў адной з так званых праблемных краін». Калі раней расійскае кіраўніцтва пазбягала жорсткай крытыкі стварэння сістэмы СРА ЗША, то ў новай сітуацыі Пуцін заявіў, што дзеянні ЗША «выступаюць каталізатарам гонкі ўзбраенняў», паколькі «парушаюць баланс сіл» у свеце. Для аднаўлення гэтага раўнавагі Расіі, па яго словах, прыйдзецца распрацоўваць новае наступальнае ўзбраенне.
15 лютага начальнік Генштаба УС РФ Юрый Балуеўскі заявіў, што ў адказ на стварэнне сістэмы СРА ля сваіх межаў Расія можа пачаць перагляд усёй дагаворна-прававой сістэмы ядзернага стрымлівання: «Тое, што сёння амерыканцы робяць, ствараючы трэці пазіцыйны раён СРА у Еўропе, не паддаецца ніякаму тлумачэнню». Паводле яго слоў, Расія можа ў аднабаковым парадку выйсці з савецка-амерыканскага Дагавора аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці.
Міністр абароны ЗША Роберт Майкл Гейтс адрэагаваў на заяву Балуеўскага ўжо праз некалькі гадзін — ён, аднак, адмовіўся ўвязваць яго з амерыканскімі планамі размяшчэння элементаў сістэмы СРА у Польшчы і Чэхіі: «Яны добра ведаюць, што кампаненты СРА, якія мы маем намер размясціць у Еўропе, не ўяўляюць пагрозы для Расіі». Гейтс выказаў здагадку, што Расію «можа трывожыць нарастальная пагроза, звязаная з ракетамі сярэдняй далёкасці, на поўдзень і ўсход ад яе межаў». Прадстаўнік Дзярждэпартамента ЗША Шон Макормак таксама запэўніў, што «разгортванне амерыканскай сістэмы СРА ва ўсім свеце ніякім чынам не накіравана супраць расійскіх стратэгічных сіл».
Акадэмік Алег Багамолаўтады ж адзначаў: «Ясна, што размяшчэнне амерыканскіх сістэм СРА ў Польшчы і Чэхіі звязана зусім не з пагрозай тэрарызму або небяспекай, якая зыходзіць з Ірана, але з жаданнем мець рычаг ціску на Расію».