cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Калінінская акруга
Гісторыя
Калінінская акруга ўтворана 17 ліпеня 1924 года ў складзе БССР. Уключала 10 раёнаў: Раёны 20 жніўня 1924 года падзелены на 126 сельсаветаў. У склад акругі ўваходзілі: 1 горад (Мсціслаў) і 6 мястэчак (Касцюковічы, Клімавічы (з 3 ліпеня 1925 года горад), Краснаполле, Крычаў, Хоцімск, Чэрыкаў (з 3 ліпеня 1925 года горад)). 9 чэрвеня 1927 года акруга скасавана, Бялынкавіцкі, Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Мілаславіцкі, Хоцімскі і Чэрыкаўскі раёны далучаны да Магілёўскай акругі, Мсціслаўскі і Расненскі раёны — да Аршанскай акругі.
Іншае
Акруга была названа ў гонар «усесаюзнага старасты» Міхаіла Калініна.
Акруговая газета — «Наш працаўнік».
Гісторыя Кітая
— адна з самых старажытных у свеце. Паводле сцвярджэнняў кітайскіх навукоўцаў, яе ўзрост можа складаць пяць тысяч гадоў, пры гэтым наяўныя пісьмовыя крыніцы ахопліваюць перыяд не менш за 3500 гадоў.
Наяўнасць сістэм адміністрацыйнага кіравання, якія ўдасканальваліся дынастыямі, што змянялі адна адну, ранняе асваенне найбуйнейшых аграрных ачагоў у басейнах рэк Хуанхэ і Янцзы стварала перавагі для кітайскай дзяржавы, эканоміка якой грунтавалася на развітым земляробстве, у параўнанні з суседзямі-качэўнікамі і горцамі. Яшчэ больш умацавала кітайскую цывілізацыю ўвядзенне канфуцыянства ў якасці дзяржаўнай ідэалогіі (I стагоддзе да н. э.) і адзінай сістэмы пісьма.
Першы перыяд, скупа дакументаваны, займае прыкладна такі ж часовы прамежак, як і другі; другі перыяд, у сваю чаргу, часам дзеляць на ранні (да канца Тан) і позні (да канца Цын). Пры гэтым традыцыйная кітайская гістарыяграфія ўключае суверэнныя дзяржавы іншых народаў (манголаў, маньчжураў, тыбетцаў і інш.) у хранікальна-дынастыйную гісторыю ўласна Кітая, ігнаруючы ўласныя гістарычныя традыцыі гэтых народаў і разглядаючы іх дзяржавы як часткі Кітая.
Храналогія гісторыі Кітая
Храналогія вядзецца з 841 да н.э. Да гэтага перыяда — даты умоўныя. Існуюць міфалагізіраваныя перыяды, пачатак іх вядзецца, па некаторых крыніцах, ад часу з’яўлення першага чалавека на тэрыторыі Кітая (сінантрапа), а працягласць міфалагічнага перыяда «самай глыбокай даўніны» складае 2 757 780 год.
Аднастайнасць у храналогіі адсутнічае. Адна з найлепшых (дасканала вывераная):
У апошні час нароўні з дзяржавай Сун (960—1279) раўнапраўнымі удзельнікамі гістарычнага працэса ў Кітаі становяцца дзяржава кіданяў Ляо (907—1125) і дзяржава чжурчжэняў Цзінь (1125—1234). Былі і раней прыклады таго, што ў гісторыю Кітая ўключаліся дзяржавы, створаныя неханьскімі народамі, напрыклад, дзяржава народа тоба — Паўночная Вэй. Але гэта адносілася толькі да тых перыядаў, калі не было адзінай цэнтральнай улады ханьцаў.
Дагістарычны перыяд
ў на Лёсавым плато на поўдні Кітая датуюцца узростам 2,12 млн гадоў, узрост стаянкі  адносіцца да перыяду ранняга плейстацэну — 2,04 млн гадоў назад.
Да эпохі палеаліту ў Кітаі адносяцца наступныя палеаантрапалагічныя знаходкі: сінантрап з, , , , з Лантандуна (правінцыя Аньхой) узростам 415 тыс. гадоў, 7 зубоў Homo erectus з пячоры Байлун (Bailongdong) у правінцыі Хубэй (550 тыс. гадоў) , чэрап  узростам 209 000±23 000 гадоў і падобны на яго чэрап з  з фрагментам сківіцы і зубамі з датыроўкай 150—412 тыс. гадоў з правінцыі Аньхой, Homo helmei з узростам 200—280 тыс. гадоў, чэрап узростам 129—135 тыс. гадоў, чарапы з узростам 105—125 тыс. гадоў, два зубы і частка ніжняй сківіцы з пячораў Чжыжэнь узростам 100—113 тыс. гадоў, Луна (Luna Cave) у месцазнаходжанні Лунадун (Lunadong) узростам ад 70 да 126 тыс. гадоў і вапняковай пячоры ў узростам 112—178 тыс. гадоў, чалавечыя астанкі з месцазнаходжання узростам 104—125 тыс. гадоў.
У правінцыі Хэнань знойдзена сем інструментаў, вырабленых з костак жывёл, узростам ад 105 да 125 тыс. гадоў.
Да позняга палеаліту адносяцца з пячоры  узростам 40 тыс. гадоў, у якога была вызначана, , , верхні разец (CV.939.2) з (ушаньскі чалавек).
Найстаражытнейшая кераміка (20 000-19 000 гадоў таму) на тэрыторыі Кітая вядомая па знаходках гаршкоў ў пячоры у правінцыі Цзянсу на паўднёвым усходзе КНР. У правінцыі Хунань знойдзены чарапкі ад востраканцовай пасудзіны ў пячоры узростам 18,3—17,5 тыс. гадоў таму. Помнікі Сярэндун (14 610 ± 290 г. н.) і Мяаян (13 710 ± 270 г. н.) знаходзяцца ў Паўднёвым Кітаі.
Неалітычная культура < (6200-5400 гг. да н.э.) — самая ранняя археалагічная культура Кітая, якая выкарыстоўвала прадметы з жада і малюнкі драконаў. Ганчарныя вырабы Сінлунва былі ў асноўным цыліндрычнымі і абпальваліся пры нізкіх тэмпературах. У некалькіх гарлачах з выяўленыя сляды алкагольных напояў, атрыманых пры ферментацыі рысу, мёду і некаторых мясцовых раслін. Неалітычная культура, якая культывавала проса, існавала ў 5300-4100 гадах да нашай эры.
5 тысяч гадоў таму, у раёнах ракі Хуанхэ, сярэдняй і ніжняй частках ракі Янцзы, а таксама ракі Заходняй Ляахэ з’явілася краіна і наступіла эпоха «старажытнай дзяржавы». У шэрагу руінаў гарадоў, якія адносяцца да 5500-3500 гадоў таму, былі знойдзеныя палацы і пахаванні вышэйшага саслоўя, месцазнаходжанні старажытных гарадоў велізарнымі плошчамі ад 2,8 да 4 млн кв. м, а таксама пахавальны інвентар, які паказвае класавую прыналежнасць. Больш за тое, у месцазнаходжанні быў знойдзены рэальны прыклад выкарыстання металургіі, самы ранні медны посуд і матэрыялы, якія вызначаюцца як пісьменнасць. Па словах Ван Вэя, даследчыка Інстытута археалогіі Акадэміі грамадскіх навук КНР, на аснове вышэйзгаданых доказаў можна лічыць, хоць дынастыя яшчэ не сфармавалася ў цэлым у той час, развіццё грамадства павінна было ўвайсці ў стадыю «цывілізацыі старажытнай краіны» перад перыядам дынастыі.
Дзяржава Шан-Інь (XVII—XI стст. да н. э.)
Дзяржава Шан-Інь (商殷) (дынастыя Шан, ), якая ўзнікла ў канцы XVII стагоддзя да н. э. у сярэднім цячэнні р. Хуанхэ ў сяле, была першым дзяржаўным утварэннем бронзавага веку на тэрыторыі Кітая, існаванне якога падмацавана паведамленнямі археалагічных, наратыўных і эпіграфічных крыніц. Паводле сучасных уяўленняў, у яе былі папярэднікі ў розных раёнах басейна р. Янцзы Учэн і інш. і ў басейне р. Хуанхэ Эрлітоу, Эрліганг. У эпоху дзяржавы Шан (1600 па 1027 год да нашай эры) тэхналогія вырабу бронзы з’явілася на тэрыторыі Кітая ўжо ў гатовым выглядзе.
З’яўленне бронзавай металургіі і калясніц ў Кітаі паслужыла падставай для гіпотэз індаеўрапейскага паходжання дынастыі. Аднак у шэрагу работ гаворыцца толькі аб пераняцці тэхналогій у суседзяў і аб аўтахтоннасці культуры Шан-Інь.
У XI стагоддзі да н. э. дзяржава Шан было заваявана кааліцыяй народаў на чале з кіраўніком ранняга дзяржаўнага ўтварэння Чжоу — У-ванам.
Дзяржава Чжоу (XI—III стст. да н. э.)
У перыяд праўлення дынастыі Чжоў (11—З ст. да н.э.) паскорылася развіццё ірыгацыйнага земляробства, аформіліся асноўныя філасофскія школы (канфуцыянства, даасізм і інш.), вылучылася некалькі самастойных царстваў.
Шырокая тэрыторыя дзяржавы Чжоу, якая ахоплівала практычна ўвесь басейн Хуанхэ, з часам распалася на мноства канкуруючых паміж сабой самастойных дзяржаўных утварэнняў — першапачаткова спадчынных надзелаў на тэрыторыях, заселеных рознымі плямёнамі і размешчаных на адлегласці ад сталіц — Цзунчжоу (заходняй — каля г. Сіянь) і Чэнчжоу (усходняй — Лоі, Лаян). Гэтыя надзелы падаваліся ў валоданне сваякам і набліжаным вярхоўнага кіраўніка — звычайна чжоусцам. У міжусобнай барацьбе лік першапачатковых надзелаў паступова скарачаўся, а самі надзелы ўмацоўваліся і станавіліся больш самастойнымі.
Насельніцтва Чжоу было разнастайным, прычым найбольш буйную і развітую яго частку складалі іньцы. У дзяржаве Чжоу значная частка іньцаў была расселена на новых землях на ўсходзе, дзе была пабудавана новая сталіца — Чэнчжоу (сучасная правінцыя Хэнань).
Для перыяду Чжоу ў цэлым характэрна актыўнае засваенне новых зямель, рассяленне і этнічнае змешванне выхадцаў з розных раёнаў, надзелаў (пасля — царстваў), што спрыяла стварэнню падмурка будучай кітайскай супольнасці.
Перыяд Чжоу (XI—III стст. да н. э.) дзеліцца на так званыя і, што звязана з пераездам кіраўніка Чжоу ў 770 годзе да н. э. пад пагрозай нашэсця варварскіх плямёнаў з Цзунчжоу — першапачатковай сталіцы дзяржавы — у Чэнчжоу. Землі ў раёне старой сталіцы былі аддадзены аднаму з саюзнікаў кіраўніка дзяржавы, які стварыў тут новы надзел Цынь. Пасля менавіта гэты надзел стане цэнтрам адзінай кітайскай імперыі.
Перыяд, у сваю чаргу, падзяляецца на два перыяды:
У перыяд Усходняй Чжоу ўлада цэнтральнага кіраўніка — вана,, кіруючага Паднябеснай па , — паступова аслабла — а вядучую палітычную ролю сталі адыгрываць моцныя ўдзелы, узначаленыя удзельнымі князямі , якія ператвараліся ў буйныя царствы. Большасць з іх (за выключэннем ускраінных) называлі сябе «сярэднімі дзяржавамі» (чжун-го), якія вядуць сваё паходжанне ад раннечжоўскіх надзелаў.
У перыяд фарміруюцца асноўныя філасофскія школы Старажытнага Кітая — канфуцыянства (VI—V стст. да н. э.),  (V ст. да н. э.), даасізм (IV ст. да н. э.),.
У V—III стст. да н. э. (перыяд Чжаньго) Кітай ўступае ў Жалезны век. Пашыраюцца сельскагаспадарчыя плошчы, павялічваюцца ірыгацыйныя сістэмы, развіваюцца рамёствы, рэвалюцыйныя змены адбываюцца ў ваеннай справе.
У перыяд Чжаньго на тэрыторыі Кітая суіснавала сем найбуйнейшых царстваў —, і > (раней  ), Цынь, ,  і Чу. Паступова ў выніку жорсткага суперніцтва верх стала атрымліваць самае заходняе — Цынь. Далучыўшы адно за адным суседнія царствы, у 221 да н. э. кіраўнік Цынь — будучы імператар Цынь Шыхуан-дзі — аб’яднаў увесь Кітай пад сваёй уладай.
Так у сярэдзіне III стагоддзя да н. э. завяршыўся перыяд Усходняй Чжоў.
Імперыя Цынь (221—206 да н. э.)
Аб’яднаўшы старажытнакітайскія царствы, імператар Цынь Шыхуан-дзі канфіскаваў усю зброю ў насельніцтва, перасяліў дзясяткі тысяч сем’яў спадчыннай шляхты з розных царстваў у новую сталіцу —  і падзяліў велізарную краіну на 36 новых абласцей, якія ўзначалілі прызначаныя губернатары.
Цынь Шыхуан-дзі, які будаваў усе свае рэформы на асновах з казарменнай дысцыплінай і жорсткімі пакараннямі тых, хто правініўся, пераследваў канфуцыянцаў, аддаючы іх смяротнаму пакаранню  і спальваючы іх сачыненні — за тое, што яны смелі выступаць супраць жорсткага прыгнёту, які ўсталяваўся ў краіне.
Імперыя Цынь спыніла існаванне неўзабаве пасля смерці Цынь Шыхуан-дзі.
Імперыя Хань (206 год да н. э. — 220 год н. э.)
Другую ў гісторыі Кітая імперыю, якая атрымала назву Хань ( піньінь Hàn; 206 да н. э. — 220 н. э.) заснаваў выхадзец з сярэдняга чынавенства Лю Бан (Гаа-цзу), адзін з ваеначальнікаў адроджанага царства Чу, якія ваявалі супраць Цынь пасля смерці імператара Цынь Шыхуан-дзі ў 210 г. да н. э.
Кітай у гэты час перажываў эканамічны і сацыяльны крызіс, выкліканы стратай кіравальнасці і войнамі ваеначальнікаў цыньскіх армій з элітамі знішчаных ранніх царстваў, якія спрабавалі аднавіць сваю дзяржаўнасць. З-за перасяленняў і войнаў значна скарацілася колькасць сельскага насельніцтва ў асноўных аграрных раёнах.
Важная асаблівасць змены дынастый у Кітаі складалася ў тым, што кожная новая дынастыя прыходзіла на змену папярэдняй ў абстаноўцы сацыяльна-эканамічнага крызісу, паслаблення цэнтральнай улады і войнаў паміж ваеначальнікамі. Заснавальнікам новай дзяржавы станавіўся той з іх, хто мог захапіць сталіцу і гвалтоўна адхіліць імператара, які кіруе, ад улады.
З праўлення Гаа-цзу (206—195 да н. э.) пачынаецца новы перыяд кітайскай гісторыі, які атрымаў назву Заходняя Хань.
Пры імператары У-дзі (140-87 да н.э.) была ўзятая на ўзбраенне іншая філасофія — адноўленае і рэфармаванае канфуцыянства, якое стала пануючай афіцыйнай ідэалогіяй замест легізму, што дыскрэдытаваў сябе, з яго жорсткімі нормамі і бесчалавечнай практыкай. Менавіта з гэтага часу бярэ свой пачатак кітайская канфуцыянская імперыя.
Пры ім тэрыторыя ханьскай імперыі значна пашыраецца. Былі знішчаны в’ецкая дзяржава (тэрыторыя сучаснай правінцыі Гуандун, Гуансі-Чжуанскага аўтаномнага раёна і поўнач Індакітайскага паўвострава), в’ецкія дзяржавы ў паўднёвых частках сучасных правінцый Чжэцзян і Фуцзянь, карэйская дзяржава.
Кітайскі падарожнік пранікае далёка на захад і апісвае многія краіны Сярэдняй Азіі (Сагдыяна, Бактрыя, Парфія і інш.). Уздоўж пройдзенага ім маршруту пракладваецца гандлёвы шлях праз Джунгарыю і у краіны Сярэдняй Азіі і Блізкага Усхода — так званы «Вялікі шаўковы шлях». Імперыя на некаторы час падпарадкоўвае сабе аазісы-протадзяржавы ўздоўж Шаўковага шляху і распаўсюджвае свой уплыў да Паміра. У I ст. н. э. у Кітай з Індыі пачынае пранікаць будызм.
У перыяд з 8 па 23 гг. н. э. уладу захоплівае Ван Ман, які абвяшчае сябе імператарам і заснавальнікам дзяржавы. Пачынаецца шэраг пераўтварэнняў, які перарываецца экалагічнай катастрофай — рака Хуанхэ змяніла рэчышча. З-за трохгадовага голаду цэнтральная ўлада аслабла. У гэтых умовах пачаліся паўстанне чырвонабровых і рух прадстаўнікоў роду Лю за вяртанне стальца. Ван Ман быў забіты, сталіца ўзятая, улада вярнулася дынастыі Лю.
Новы перыяд атрымаў назву Усходняя Хань, ён падоўжыўся да 220 г. н. э.
Дзяржава Цзінь і перыяд Паўночных і Паўднёвых дынастый (IV—VI стст.)
Усходнюю Хань змяніў перыяд Трохцарства (, Шу і У). У ходзе барацьбы за ўладу паміж ваеначальнікамі была заснавана новая дзяржава Цзінь (265—420).
У пачатку IV стагоддзя Кітай падвергнуўся нашэсцю качэўнікаў — (гунаў),, цянаў,  увесь Паўночны Кітай быў захоплены качэўнікамі, якія стварылі тут свае царствы, так званыя  Кітая. Значная частка кітайскай шляхты бегла на поўдзень і паўднёвы ўсход, заснаваная там дзяржава атрымала назву Усходняя Цзінь.
Качэўнікі прыходзілі хвалямі, адна за адной, і пасля кожнай з гэтых хваль у Паўночным Кітаі ўзнікалі новыя царствы і кіруючыя дынастыі, якія, аднак, прымаюць класічныя кітайскія назвы (,, , і інш.).
На поўначы Кітая верх у стогадовай барацьбе паміж некітайскімі царствамі бярэ дзяржава Тоба Вэй (Паўночная Вэй), якая аб’яднала пад сваёй уладай увесь Паўночны Кітай (басейн Хуанхэ) і да канца V стагоддзя ў барацьбе супраць паўднёвакітайскай дзяржавы  распаўсюдзіла свой уплыў да берагоў Янцзы. Пры гэтым ужо ў VI стагоддзі, як было сказана, захопнікі-сяньбійцы асіміляваліся з пераважнай большасцю мясцовага насельніцтва.
Адначасова тут умацоўвае свае пазіцыі будызм — на поўначы і поўдні пабудавана ўжо некалькі дзясяткаў тысяч манастыроў з больш чым 2 млн манахаў. У немалой ступені распаўсюджванню будызму спрыяе паслабленне афіцыйнай рэлігіі — канфуцыянства — у сувязі з варварскімі ўварваннямі і міжусобіцамі. Першымі кітайскімі будыстамі, якія спрыялі папулярызацыі новай рэлігіі, былі прыхільнікі даасізму — менавіта з іх дапамогай перакладаліся з санскрыту на кітайскі старажытныя будыйскія тэксты. Будызм паступова стаў квітнеючай рэлігіяй.
Дзяржава Суй (581—618)
Працэс кітаізацыі варварызаванай поўначы і каланізаванага поўдня стварае перадумовы для новага аб’яднання краіны. У 581 паўночнакітайскі палкаводзец аб’ядноўвае пад сваёй уладай увесь Паўночны Кітай і абвяшчае новую дынастыю Суй; 581—618), а пасля знішчэння паўднёвакітайскай дзяржавы Чэнь узначальвае аб’яднаны Кітай. У пачатку VII стагоддзя яго сын Ян-дзі вядзе войны супраць карэйскай дзяржавы Кагуро (611—614) і в’етнамскай дзяржавы, будуе вялікі канал паміж Хуанхэ і Янцзы для транспарціроўкі рысу з поўдня ў сталіцу, стварае раскошныя палацы ў сталіцы Лаяне, аднаўляе і будуе новыя ўчасткі Вялікай кітайскай сцяны, якая прыйшла ў заняпад за тысячу гадоў.
Падданыя не вытрымліваюць нягод і пазбаўленняў і паўстаюць. Ян-дзі забіваюць, а дынастыю Суй змяняе дынастыя Тан (618—907), заснавальнік-шансійскі феадал Лі Юань.
Дзяржава Тан і Дзяржава Сун 618—907
Кіраўнікі з дынастыі Лі пакончылі з выступамі шляхты і правялі шэраг паспяховых пераўтварэнняў. Адбываецца падзел краіны на 10 правінцый, была адноўлена «надзельная сістэма», удасканалена адміністрацыйнае заканадаўства, умацавана вертыкаль улады, ажывіліся гандаль і гарадское жыццё. Значна павялічыліся памеры многіх гарадоў і колькасць гарадскога насельніцтва.
Да канца VII стагоддзя узмацнілася ваенная магутнасць Танскай імперыі, што прывяло да пашырэння тэрыторыі Кітая за кошт і  каганатаў. Дзяржавы, размешчаныя ў Джунгарыі і, на некаторы час становяцца даннікамі Кітая. Карэйская дзяржава Кагуро заваявана і становіцца Аньдунскім намесніцтвам Кітая. Зноў адкрыты Вялікі шаўковы шлях.
У VIII—X стст. у Кітаі атрымліваюць распаўсюджванне новыя сельскагаспадарчыя культуры — у прыватнасці, чай, бавоўна.
Развіваецца марскі гандаль, галоўным чынам праз Гуанчжоу (Кантон), з Індыяй і Іранам, Арабскім халіфатам, карэйскай дзяржавай Сіла і Японіяй.
У VIII стагоддзі імперыю Тан саслабляюць канфлікты паміж цэнтральнай уладай і ваеннымі намеснікамі на перыферыі. Канчаткова панаванне дынастыі Лю падрывае вайна за трон 874—901.
Дзяржавы Сун, і Цзінь
Пяць дынастый і дзесяць царстваў (五代十國, 907—979) — эпоха палітычных пераваротаў у Кітаі, на працягу доўгага часу ў краіне не ўдаецца аднавіць адзіную дзяржаўную ўладу, што звязана з і міжусобнымі войнамі, асабліва на поўначы краіны.
У 960 военачальнік засноўвае дынастыю Сун (960—1279). Усе тры стагоддзі Сун прайшлі пад знакам паспяховага ціску на Унутраны Кітай з боку паўночных стэпавых народаў.
Яшчэ ў пачатку X стагоддзя ўзмацнілася развіццё і кансалідацыя протамангольскай этнічнай супольнасці кіданяў, якая суседнічала з Кітаем на паўночным усходзе. Дзяржава кіданяў, якая была заснаваная ў 916 і існавала па 1125, атрымала назву. Актыўна ўмацоўваючыся на паўночных рубяжах, кідані адрынулі частку кітайскіх тэрыторый (частку сучасных правінцый Хэбэй і Шаньсі). Асновы кіравання ў дзяржаве Ляа былі створаны кітайцамі і карэйцамі, на аснове кітайскіх іерогліфаў і з кітайскімі элементамі пісьма была створана пісьменнасць, развіваліся гарады, рамёствы, гандаль. Не здолеўшы справіцца з суседзямі і вярнуць страчаныя тэрыторыі, Сунская імперыя была вымушана пайсці на падпісанне ў 1004 мірнай дамовы і пагадзіцца на выплату даніны. У 1042 даніна была павялічана, а ў 1075 сунская імперыя аддала кіданям яшчэ частку сваёй тэрыторыі.
У той жа час на паўночна-заходніх ўскраінах Сунскай імперыі, на захад ад кіданяў, на мяжы X—XI стст. складваецца моцная дзяржава  — Заходняе Ся. Тангуты адрынулі ад Кітая частку сучаснай правінцыі Шэньсі, цалкам тэрыторыю сучаснай правінцыі Ганьсу і Нінся-хуэйскага аўтаномнага раёна. З 1047 Сунскай імперыі прыйшлося і тангутам плаціць даніну срэбрам і шоўкам.
Нягледзячы на вымушаныя тэрытарыяльныя саступкі суседзям, перыяд Сун лічыцца эпохай эканамічнага і культурнага росквіту Кітая. Расце колькасць гарадоў, працягваецца рост колькасці гарадскога насельніцтва, кітайскія рамеснікі дасягаюць вышынь у вытворчасці вырабаў з фарфору, шоўку, лаку, дрэва, слановай косці і інш. Вынайдзены порах і компас, распаўсюджваецца кнігадрукаванне, выводзяцца новыя высокаўраджайныя сарты збожжавых, павялічваюцца пасевы бавоўны. Адной з найбольш уражлівых і эфектыўных з дадзеных інавацый было цалкам свядомае, сістэматычнае і добра арганізаванае ўкараненне і распаўсюджванне новых сартоў хуткаспелага рысу з паўднёвага В’етнама (Чампы). У XII стагоддзі Кітаю даводзіцца аддаць яшчэ большую тэрыторыю новым захопнікам — паўднёваманьчжурскім чжурчжэням, якія стварылі (на базе знішчанай імі ў 1125 імперыі кіданяў Ляа) дзяржаву (пасля — імперыю) Цзінь (1115—1234), межы якой праходзілі па р. Хуайхэ. Пры гэтым частка разбітых кіданяў сышла на захад у Цэнтральную Азію, дзе ў раёне рэк Талас і Чу склалася невялікая дзяржава  — (1124—1211).
У 1127 чжурчжэні захопліваюць сталіцу імперыі Сун — Кайфэн і бяруць у палон. імператара бяжыць на поўдзень, у Ханчжоу, які пасля становіцца сталіцай новай — паўднёвасунскай імперыі (1127—1280). Прасоўванне арміі чжурчжэняў на поўдзень стрымлівае толькі рака Янцзы. Мяжа паміж Цзінь і паўднёвасунскай імперыяй усталёўваецца па міжрэччы Хуанхэ і Янцзы. Паўночны Кітай зноў на доўгі час аказваецца пад панаваннем іншаземных заваёўнікаў.
У 1141 падпісаны мірны дагавор, згодна з якім Сунская імперыя прызнае сябе васалам імперыі Цзінь і абавязваецца плаціць ёй даніну.
Манголы і дзяржава Юань (1271—1368)
У пачатку XIII стагоддзя ў Кітай ўрываюцца. Да XIII стагоддзя манголы з’яўляліся часткай вялікай стэпавай супольнасці, якую кітайцы называлі «». Іх папярэднікі-протамангольскія і раннемангольскія групы і народы, адным з якіх былі кідані, прадстаўлялі сабой стэпавых качэўнікаў, што разводзілі коней і рагатую жывёлу, вандравалі ад пашы да пашы і былі арганізаваныя ў невялікія родаплемянныя калектывы, звязаныя агульнасцю паходжання, мовы, культуры і т. п.
Суседства з развітой кітайскай цывілізацыяй спрыяла паскарэнню працэсу стварэння плямёнаў, а затым і магутных племянных саюзаў на чале з уплывовымі правадырамі. У 1206 на ўсемангольскім курултаі правадыром усіх манголаў быў абвешчаны Цемучын, які перамог у жорсткай міжусобнай барацьбе і прыняў імя і тытул Чынгісхана.
Чынгісхан стварыў арганізаваную і баяздольную, якая і стала вырашальным фактарам у наступных поспехах параўнальна нешматлікага мангольскага этнасу.
Скарыўшы суседнія народы, Чынгісхан у 1210 пайшоў вайной на чжурчжэняў і ў 1215 узяў Пекін.
У 1219—1221 была спустошана Сярэдняя Азія і заваявана дзяржава Харэзмшахаў. У 1223 — разбітыя рускія князі, у 1226—1227 — знішчана дзяржава. У 1231 асноўныя сілы манголаў вярнуліся ў і да 1234 завяршылі разгром чжурчжэньскай дзяржавы Цзінь.
Пасля заваявання Кітая хан Хубілай абвяшчае дэвіз праўлення Юань (, 1271—1368), на службу новай уладзе прыцягваюцца кідані, чжурчжэні, цюркі і нават еўрапейцы — у прыватнасці, у гэты час Кітай наведвае венецыянскі купец Марка Пола.
Цяжкі эканамічны, палітычны і нацыянальны прыгнёт, усталяваны мангольскімі феадаламі, стрымліваў развіццё краіны. Мноства кітайцаў было звернута ў. Земляробства і гандаль былі падарваныя. Не выконваліся неабходныя работы па падтрыманні ірыгацыйных збудаванняў (дамбаў і каналаў), што прывяло ў 1334 да жахлівай паводкі і гібелі некалькіх соцень тысяч чалавек. Вялікі кітайскі канал быў закінуты падчас мангольскага панавання.
Імперыя Мін (1368—1644)
У выніку працяглай барацьбы ў сярэдзіне XIV стагоддзя манголы былі выгнаныя. Да ўлады прыйшоў адзін з кіраўнікоў паўстання — сын селяніна Чжу Юаньчжан, які заснаваў дзяржаву Міна (1368—1644). Кітай зноў стаў незалежнай дзяржавай. У 1388 годзе кітайцамі Мін была знішчана старая Мангольская сталіца.
Манголы, адціснутыя на поўнач, прыступаюць да актыўнага засваення стэпаў сучаснай Манголіі. Імперыя Мін падпарадкоўвае сабе частку чжурчжэньских плямёнаў, дзяржаву Наньчжаа (сучасныя правінцыі Юньнань і Гуйчжоу), частку сучасных правінцый Цынхай і Сычуань.
Кітайскі флот пад камандай Чжэн Хэ, які складаўся з некалькіх дзясяткаў буйных акіянскіх джонак, за перыяд з 1405 па 1433 здзяйсняе некалькі марскіх экспедыцый у Паўднёва-Усходнюю Азію, Індыю і да ўсходняга ўзбярэжжа Афрыкі. Не прынёсшы Кітаю ніякай эканамічнай выгады, экспедыцыі былі спыненыя, а караблі — разабраны.
У XVI стагоддзі адбываецца першая спроба ўзмацнелай Японіі ўварвацца ў Кітай і Карэю. У гэты ж час у Кітай пранікаюць еўрапейцы — партугальцы, іспанцы, галандцы. У 1557 годзе Партугалія авалодала на правах «арэнды» кітайскай тэрыторыяй Аамынь (Макаа). У Кітаі з’яўляюцца і хрысціянскія місіянеры — езуіты. Яны прывезлі ў Кітай новыя інструменты і механізмы — гадзіннікі,, наладзілі тут вытворчасць агнястрэльнай зброі. Адначасова яны займаліся дасканалым вывучэннем Кітая.
Імперыя Цін (1645—1911)
Да канца XVI стагоддзя паўночныя суседзі імперыі Мін — нашчадкі чжурчжэньскіх плямёнаў, разбітых у свой час Чынгісханам, — аб’ядноўваюцца вакол валодання Маньчжоу пад валадарствам правадыра (1559—1626). У 1609 Нурхацы перастае плаціць даніну Кітаю, а затым абвяшчае ўласную дынастыю Цзінь. З 1618 маньчжуры. За восем гадоў яны выходзяць практычна да Вялікай кітайскай сцяны (на крайнім усходзе).
Пераемнік Нурхацы абвяшчае сябе імператарам і змяняе назву дынастыі на Цын. У пачатку XVII стагоддзя маньчжуры заваявалі Паўднёвую (Унутраную) Манголію. На ўсёй тэрыторыі Паўднёвай Маньчжурыі і захопленых ханстваў Паўднёвай Манголіі усталёўваецца цэнтралізаваная адміністрацыя.
Маньчжурская конніца, падтрыманая ўнутранымі манголамі, пачынае здзяйсняць рэгулярныя набегі на Кітай, рабуючы і звяртаючы ў рабства сотні тысяч кітайцаў. Імператару Мін даводзіцца накіраваць на паўночныя рубяжы сваю лепшую армію пад камандаваннем У Саньгуя. Тым часам у Кітаі разгараецца чарговае сялянскае паўстанне. У 1644 годзе сялянскія атрады пад правадырствам Лі Цзычэна, разграміўшы ўсе астатнія арміі, займаюць Пекін, а сам Лі Цзычэн абвяшчае сябе імператарам. У Саньгуй прапускае маньчжурскую конніцу на Пекін. Маньчжуры разбіваюць Лі Цзычэна ў. 6 чэрвеня 1644 маньчжуры захопліваюць сталіцу. Лі Цзычэн неўзабаве гіне, а маньчжуры абвяшчаюць свайго малалетняга імператара кіраўніком усяго Кітая. У Саньгуй разам з усёй арміяй пераходзіць на службу да заваёўнікаў.
Чалавек супраць пчалы
«Чалавек супраць пчалы» (Man vs. Bee) — брытанскі камедыйны тэлесерыял, створаны і напісаны Роўэнам Аткінсанам і Уільямам Дэвісам. Прэм’ера серыяла адбылася на сэрвісе Netflix 24 чэрвеня 2022 года.
Гісторыя Кітая
Імперыя Цін (1645—1911)
Барацьба супраць маньчжурскіх захопнікаў працягваецца яшчэ доўга, але аслаблены Кітай не ў сілах супрацьстаяць добра ўзброенаму і арганізаванаму войску. Апошні аплот супраціву — Тайвань захоплены маньчжурамі ў 1683 годзе. Кітай такім чынам страціў дзяржаўны суверэнітэт і стаў неад’емнай часткай іншай дзяржавы — маньчжурскай імперыі Цын.
Маньчжурская дынастыя ў імперыі Цын кіравала з 1645 па 1911 год. У руках маньчжурскай шляхты знаходзіліся вышэйшыя органы ўлады і кіраўніцтва арміяй. Змешаныя шлюбы былі забароненыя, і тым не менш маньчжуры хутка, тым больш што, у адрозненне ад манголаў, яны не супрацьпастаўлялі сябе кітайскай культуры.
Чалавек супраць пчалы
Апісанне
Ёсць меркаванне, што сапраўдная камедыя — гэта трагедыя плюс час. Але стваральнікі «Чалавека супраць пчалы» даюць больш эфектыўную формулу: рэчы плюс ідыёт. Серыял з такім жа поспехам можна было б назваць «Чалавек супраць дома» ці «Чалавек супраць сябе». Героя Аткінсана звольнілі з супермаркета пасля «канфлікту» з вазком для прадуктаў, а з офіса — пасля «сваркі» са шрэдарам. Наўрад ці гэты мужчына — ідэальны кандыдат, каб даглядаць за домам з галасавымі сістэмамі бяспекі, інструкцыя да якога такая тоўстая, што ёй самой можна змагацца з пчоламі.
«Чалавек супраць пчалы» — гэта вясёлы серыял, ад якога можа атрымаць асалоду ўся сям’я. Роўэн Аткінсан — чалавек, які зарэкамендаваў сябе як камедыйны акцёр, і ў ролі Трэвара Бінглі ён вас не расчаруе. Магчыма, сам серыял можа здавацца трохі хаатычным, але заканчэнне вас прыемна здзівіць.
Гісторыя Кітая
Імперыя Цін (1645—1911)
Пачынаючы з Кансі (гады кіравання 1663—1723), маньчжурскія імператары былі будыстамі, а ў этыцы — канфуцыянцамі, кіруючы краінай па старажытных законах. Кітай пад уладай дынастыі Цын ў XVII—XVIII стагоддзях развіваўся досыць інтэнсіўна. Да пачатку XIX стагоддзя ў імперыі Цын налічвалася ўжо каля 300 млн чалавек — прыкладна ў пяць разоў больш, чым на той жа тэрыторыі ў сярэднім на працягу папярэдніх двух тысяч гадоў. Дэмаграфічны ціск прывёў да неабходнасці інтэнсіфікацыі сельскагаспадарчай вытворчасці пры актыўным удзеле дзяржавы. Маньчжуры забяспечылі пакорлівасць кітайскага насельніцтва, але пры гэтым клапаціліся пра росквіт эканомікі краіны і дабрабыт народа.
Чалавек супраць пчалы
Апісанне
Стужка часам выглядае трохі дурной і дзіцячай, але, магчыма, у гэтым і ёсць яе сутнасць. «Чалавек супраць пчалы» — не той твор, які трэба падрабязна аналізаваць, гэта хутчэй проста эксцэнтрычная камедыя, якая часам можа не мець аніякага сэнсу, але пры гэтым забаўляе і не нясе шкоды гледачам.
Гісторыя Кітая
Знешняя экспансія Цын
Кіраўнікі дзяржавы Цын праводзілі палітыку ізаляцыі Кітая ад знешняга свету. Еўрапейская каланізацыя амаль не закранула імперыю. Каталіцкія місіянеры адыгрывалі прыкметную ролю пры імператарскім двары да канца XVII стагоддзя, пасля чаго хрысціянскія цэрквы былі паступова закрыты, а місіянеры — высланы з краіны. У сярэдзіне XVIII стагоддзя быў ліквідаваны гандаль з еўрапейцамі, за выключэннем аднаго порта ў Кантоне (Гуанчжоу). Апорным пунктам замежнага гандлю заставаўся востраў Макаа, які знаходзіўся пад кантролем партугальцаў.
Чалавек супраць пчалы
Сюжэт
У цэнтры гісторыі — Трэвар Бінглі (Аткінсан), новы супрацоўнік кампаніі House Sitter Deluxe. Ён даглядае за шыкоўнай вілай, абстаўленай каштоўнымі творамі мастацтва і найлепшай тэхнікай, пакуль гаспадары вілы знаходзяцца ў ад’ездзе. Падчас такой адказнай працы ў Трэвара ўзнікае праблема: у дом залятае пчала, якая перашкаджае мужчыне спакойна выконваць свае абавязкі.
Трэвар не здаецца і спрабуе пазбавіцца ад пчалы. Ён хавае яе пад стакан, стараецца выгнаць на вуліцу і робіць шмат іншага, што шкодзіць не пчале, а хатнім жывёлам, маёмасці і каштоўным рэчам. У той жа час гэтая праца — адзіная магчымасць для Трэвара вывезці сваю дачку на адпачынак. Хто ж пераможа ў бітве чалавека ды пчалы ?
Гісторыя Кітая
Знешняя экспансія Цын
Васалам імперыі Цын была Карэя. У канцы XVII стагоддзя сюзерэнітэт маньчжурскіх імператараў прызналі князі Знешняй Манголіі. У 1757 годзе, і тэрыторыя яго разам з заваяваным да 1760 годзе была ўключана ў склад Цынскай імперыі пад назвай Сіньцзян («Новая мяжа»). Пасля шэрагу паходаў маньчжура-кітайскай арміі супраць Тыбету гэта дзяржава ў канцы XVIII стагоддзя трапіла ў залежнасць ад Цынскай імперыі. Войны Цынскай імперыі супраць Бірмы (1765—1769) і В’етнама (1788—1789) апынуліся няўдалымі і скончыліся паразай цынскіх войскаў.
Адначасова ажыццяўлялася, што немінуча прывяло да канфлікту з Расіяй у Прыамур’і. На працягу двух стагоддзяў тэрыторыя імперыі Цын павялічылася больш чым удвая. Важна адзначыць пры гэтым, што Цынская імперыя — не Кітай: апошні быў толькі адной з яе частак.
У імперыі Цын любыя афіцыйныя прадстаўнікі замежных дзяржаў разглядаліся выключна як прадстаўнікі васальных дзяржаў — рэальных або патэнцыйных.
Імперыя Цын і Расія
Першыя крокі па ўсталяванні былі зроблены Расіяй у канцы існавання імперыі Мін ( ў 1618—1619), але асноўныя місіі ( ў 1654—1657,  ў 1675—1678 і іншыя) рушылі ўслед ўжо ў Цынскі перыяд. Паралельна з місіямі ішло прасоўванне на ўсход рускіх казакоў — паходы першапраходцаў (1643—1646) і Ерафея Хабарава (1649—1653) паклалі пачатак асваенню рускімі людзьмі Прыамур’я і прывялі да далучэння яго да Расіі, у той час як маньчжуры лічылі гэтыя раёны сваёй вотчынай.
У сярэдзіне XVII стагоддзя на абодвух берагах Амура ужо існавалі рускія крэпасці-астрогі (, і іншыя), сялянскія слабоды і раллі. У 1656 было ўтворана Даурскае (пазней — ) ваяводства, у якое ўваходзіла даліна Верхняга і Сярэдняга Амура па абодвух берагах.
Хоць мяжа імперыі Цын тады праходзіла крыху паўночней Ляадунскага паўвострава («Вярбовы палісад»), у 1650-я гады і пазней Цынская імперыя паспрабавала рускія ўладанні ў басейне Амура і прадухіліць прыняцце мясцовымі плямёнамі расійскага падданства. Маньчжурскае войска на нейкі час выцесніла казакоў з крэпасці. Услед за місіямі і  Расія накіравала ў 1686 да памежных уладаў на Амуры паўнамоцнае пасольства  для мірнага ўрэгулявання канфлікту.
Пагражаючы захапіць Нерчынск штурмам, цынскія прадстаўнікі вымусілі пагадзіцца на сыход рускіх з Верхняга і Сярэдняга Амура. Паводле 1689 года Расія была вымушана саступіць Цынскай імперыі свае ўладанні па правым беразе р. Аргунь і на частцы левага і правага берагоў Амура. Казакі былі абавязаны разбурыць і пакінуць. З прычыны розначытанняў у тэкстах дагавора, складзеных кожным з бакоў, аднак, вялікая тэрыторыя апынулася неразмежаванай і фактычна ператварылася ў буферную зону паміж дзвюма дзяржавамі. Размежаванне паміж Расіяй і Маньчжурыяй у межах гэтай зоны завяршылася ў XIX стагоддзі. Канчаткова мяжа Расіі з Цынскай імперыяй на Далёкім Усходзе была вызначана і  дагаворамі; яна прайшла па рэках Амур і Усуры праз возера Ханка і горныя хрыбты да р. Туманьцзян; руска-цынскае тэрытарыяльнае размежаванне ў Цэнтральнай Азіі было завершана да сярэдзіны 1890-х.
Опіумныя войны
Аднак спатрэбіліся 20 гадоў зацятых перамоў і другая «опіумная» вайна (1856—1860), каб Кітай цалкам прыняў патрабаванні заходніх дзяржаў. Яны ўключалі:
Тайпінскае паўстанне
Рост падаткаў і спад рамеснай вытворчасці з-за наплыву замежных тавараў выклікалі ў сярэдзіне XIX стагоддзя больш за 100 хваляванняў і паўстанняў, у тым ліку Тайпінскае паўстанне сялян.
Тайпінскае паўстанне, якое пачалося ў 1851 годзе, паставіла пад удар само існаванне дынастыі Цын. Лідарам паўстання быў хрысціянін. Асноўнай мэтай паўстання была зрынуць дынастыю маньчжураў (меркавана, усталяваць сваю), выгнаць замежных каланізатараў і, амаль утапічная, — стварэнне Тайпінскага нябеснага царства, дзе ўсе роўныя паміж сабой (падчас кульмінацыі паўстання ім гэта амаль удалося). Тайпінскае паўстанне ахапіла паўднёвыя рэгіёны Кітая, а насельніцтва «Тайпінскага царства» налічвала, па розных ацэнках, ад 25 да 30 мільёнаў чалавек. Тайпінскае паўстанне выклікала шэраг мясцовых паўстанняў у іншых частках імперыі Цын, якія змагаліся супраць маньчжурскіх уладаў, нярэдка абвяшчаючы ўласныя дзяржавы. У вайну ўвязаліся таксама замежныя дзяржавы. Становішча ў краіне тады стала катастрафічным. Тайпіны занялі буйныя гарады (Нанкін і Ухань), якія паўстанцы, якія спачувалі тайпінам, занялі Шанхай, прадпрымаліся паходы на Пекін і ў іншыя часткі краіны.
Тайпіны былі задушаныя цынскай арміяй пры падтрымцы англічан і французаў толькі ў 1864 годзе. Вайна прывяла да велізарнай колькасці ахвяр-паводле ацэнак, ад 20 да 30 мільёнаў чалавек.
У Паўночным Кітаі ў 1852—1868 гадах адбывалася, якое адцягнула на сябе значныя ўрадавыя сілы, што ў выніку не маглі быць выкарыстаны для барацьбы з тайпінамі. Акрамя таго, у 1856—1873 гадах адбывалася, у якім удзельнічалі хуэй і іншыя нацыянальныя меншасці, а ў 1862-69 гадах адбывалася.
Заходні ўплыў і рэформы
Гун быў ініцыятарам і правадніком курсу рэформаў, вядомага як «». У прыватнасці, у 1861 годзе ён заснаваў і ўзначаліў, які стаў дэ факта цынскім Міністэрствам замежных спраў, а ў 1862 годзе заснаваў , у якім кітайскія студэнты вывучалі замежныя мовы і заходнія навукі.
Публікацыі хрысціянскіх місіянерскіх суполак і пераклады на кітайскую мову заходняй літаратуры дазволілі асвечаным слаям кітайскага грамадства азнаёміцца з новымі галінамі ведаў.
Аднак прывілеі, якімі карысталіся замежнікі ў Кітаі, выклікалі незадаволенасць мясцовага насельніцтва. Нярэдка ўспыхвалі бунты, накіраваныя супраць замежнікаў. Найбольш сур’ёзным з іх стала у 1870 годзе.
У другой палавіне XIX стагоддзя ў Кітаі пачалі ўзнікаць нацыянальныя прадпрыемствы ў ваеннай, горназдабыўной і лёгкай прамысловасці, адзначаны спробы рэформ па капіталістычнай мадэрнізацыі кітайскага грамадства (гл. Кан Ювэй, Лян Цічаа, Тань Сытун).
У студзені 1875 года памёр імператар Цзайчунь. Цысі настаяла на тым, каб імператарам стаў 4-гадовы Цзайцянь, сын і  — роднай сястры Цысі. Такім чынам яна змацоўвала свой род з імператарскім і працягвала ажыццяўляць фактычную ўладу ў краіне. 25 лютага 1875 Цзайцянь быў абвешчаны імператарам пад імем Гуансюй.
У 1876 годзе ў Кітаі з’явілася ад Шанхая да прыморскага гарадка. У 1883 годзе быў створаны Дэпартамент аховы марскога ўзбярэжжа, які кіраваў ваенным флотам на рацэ Янцзы, а таксама адказваў за машынабудаванне, сучасныя школы, тэлеграфную сувязь, чыгункі, горную справу і іншыя пытанні.
Япона-цынская вайна 1894—1895 гадоў
У 1874 годзе Японія захапіла Фармозу, аднак вымушана была пакінуць яе па патрабаванні Англіі. У 1879 годзе яна звярнула спрабавала захапіць астравы Рукю. Пазней Японія звярнула свае намаганні на Карэю, якая знаходзілася ў васальнай залежнасці ад імперыі Цын, і Маньчжурыю. У чэрвені 1894 па просьбе карэйскага ўрада імперыя Цын накіравала войскі ў Карэю для падаўлення сялянскага паўстання. Скарыстаўшыся гэтай падставай, Японія таксама накіравала сюды свае войскі, пасля чаго запатрабавала ад карэйскага караля правядзення «рэформаў», якія азначалі фактычна ўсталяванне ў Карэі японскага кантролю.
У ноч на 23 ліпеня пры падтрымцы японскіх войскаў у Сеуле быў арганізаваны ўрадавы пераварот. Новы ўрад 27 ліпеня звярнуўся да Японіі з «просьбай» аб выгнанні кітайскіх войскаў з Карэі. Аднак яшчэ 25 ліпеня японскі флот ужо без абвяшчэння вайны пачаў ваенныя дзеянні супраць Кітая; афіцыйная аб’ява вайны рушыла ўслед толькі 1 жніўня 1894.
У ходзе вайны перавага японскай арміі і флоту прывяла да буйных паражэнняў Кітая на сушы і на моры (пад, ліпень 1894; пад , верасень 1894; пры , кастрычнік 1894).
З 24 кастрычніка 1894 ваенныя дзеянні перайшлі на тэрыторыю Паўночна-Усходняга Кітая. Да сакавіка 1895 японскія войскі захапілі Ляадунскі паўвостраў,, , пад пагрозай знаходзіўся Мукдэн.
17 красавіка 1895 года ў Сіманасэкі прадстаўнікі Японіі і Цынскай імперыі падпісалі зневажальны для апошняй Сіманасекскі дагавор. Паводле дагавора Кітай страціў намінальны суверэнітэт над Карэяй, перадаў пад уладу Японіі Ляадунскі паўвостраў, Тайвань і астравы Пэнхуледаа.
Траістая інтэрвенцыя
Умовы, навязаныя Японіяй імперыі Цын, прывялі да так званай «» Расіі, Германіі і Францыі — дзяржаў, якія да гэтага часу ўжо падтрымлівалі шырокія кантакты з Кітаем і таму ўспрынялі падпісаны дагавор як той, што наносіць шкоду іх інтарэсам. 23 красавіка 1895 года Расія, Германія і Францыя адначасова, але паасобку звярнуліся да японскага ўрада з патрабаваннем адмовы ад анексіі Ляадунскага паўвострава, якая магла б прывесці да ўсталявання японскага кантролю над, пакуль Мікалай II, які падтрымліваўся заходнімі саюзнікамі, меў уласныя віды на Порт-Артур як незамярзаючы порт для Расіі. Германская нота была найбольш жорсткай, нават абразлівай для Японіі.
Японіі прыйшлося саступіць. 10 мая 1895 года японскі ўрад заявіў аб вяртанні Кітаю Ляадунскага паўвострава, праўда, дабіўшыся павелічэння сумы кітайскай кантрыбуцыі на 30 мільёнаў.
Поспехі расійскай палітыкі ў Цынскай імперыі
У 1895 годзе Расія прадаставіла Пекіну пазыку ў 150 мільёнаў рублёў пад 4 % гадавых. Дагавор утрымліваў абавязацельства Кітая не згаджацца на замежны кантроль над сваімі фінансамі, калі ў ім не будзе ўдзельнічаць Расія. У канцы 1895 года па ініцыятыве Вітэ быў заснаваны. 3 чэрвеня 1896 года ў Маскве быў падпісаны руска-кітайскі дагавор аб абарончым саюзе супраць Японіі. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны канцэсійны дагавор аб будаўніцтве Кітайска-Усходняй чыгункі. Таварыства Кітайска-Усходняй чыгункі атрымлівала паласу зямлі ўздоўж дарогі, якая пераходзіла пад яго юрысдыкцыю. У сакавіку 1898 года быў падпісаны аб арэндзе Расіяй Порт-Артура і Ляадунскага паўвострава.
Захоп Цзяачжоу Германіяй
У жніўні 1897 года Вільгельм II наведаў Мікалая II у Пецяргофе і дамогся згоды на ўладкаванне нямецкай ваенна-марской базы ў (у тагачасным варыянце транскрыпцыі «Кіаа-Чаа»), на паўднёвым узбярэжжы Шаньдуна. У пачатку лістапада ў Шаньдуне кітайцамі былі забітыя германскія місіянеры. 14 лістапада 1897 года немцы высадзілі дэсант на ўзбярэжжы і захапілі яго. 6 сакавіка 1898 года было падпісана германа-кітайскае пагадненне, па якім Кітай арандаваў Германіі Цзяа-Чжоу тэрмінам на 99 гадоў. Адначасова кітайскі ўрад прадаставіў Германіі канцэсію на пабудову двух чыгунак у Шаньдуне і шэраг горных канцэсій у гэтай правінцыі.
Кітай і ЗША
У канцы XIX стагоддзя павялічылася эканамічнае пранікненне ў Кітай ЗША, якія абвясцілі палітыку «адчыненых дзвярэй».
Сто дзён рэформаў
Уплывовы мысляр прапанаваў праект рэформаў, якія ўключалі стварэнне ўсенародна абіранага парламента, які дзейнічае ў рамках канстытуцыйнай манархіі, стымуляванне тэхнічнага і эканамічнага развіцця, стварэнне сістэмы адукацыі для ўсіх слаёў грамадства, рэформу сістэмы судаводства і забарону. Кан і яго паплечнікі змаглі данесці сваі ідэі да маладога імператара Цзайцяня (назва гадоў кіравання — Гуансюй).
Непрацяглы перыяд рэформаў, вядомы як «», пачаўся 11 чэрвеня 1898 года з выдання імператарам указа «Аб устанаўленні асноўнай лініі дзяржаўнай палітыкі». Цзайцянь прыцягнуў групу маладых рэфарматараў-вучняў і аднадумцаў Кан Ювэя для распрацоўкі серыі ўказаў аб рэформах. У агульнай складанасці было выдадзена звыш 60 указаў, якія тычыліся сістэмы адукацыі, будаўніцтва чыгунак, заводаў і фабрык, мадэрнізацыі сельскай гаспадаркі, развіцця ўнутранага і знешняга гандлю, рэарганізацыі Узброеных Сіл, чысткі дзяржаўнага апарату і г. д.
Перыяд радыкальных рэформаў скончыўся 21 верасня таго ж года, калі ўдовая Імператрыца Цысі вырабіла палацавы пераварот і адмяніла рэформы.
Баксёрскае паўстанне
Ва умовах падзелу краіны на сферы ўплыву паміж вядучымі дзяржавамі свету і абвастрэння сацыяльна-эканамічных праблем, сярод кітайцаў узмацніліся антыіншаземныя настроі, што стала адной з прычынтак званага баксёрскага паўстання.
У маі 1900 года ў Кітаі пачалося вялікае паўстанне, якое атрымала назву баксёрскага або Іхэтуаньскага паўстання. 20 чэрвеня ў Пекіне быў забіты германскі пасланнік Кетлер. Услед за гэтым паўстанцамі былі абложаныя дыпламатычныя місіі, якія знаходзіліся ў адмысловым квартале Пекіна. Быў абложаны таксама будынак каталіцкага кафедральнага сабора Петанг (Бейтанг). Пачаліся масавыя забойствы «іхэтуанямі» кітайцаў-хрысціян, у тым ліку было забіта 222 праваслаўных кітайца. 21 чэрвеня 1900 года Імператрыца Цысі абвясціла вайну Вялікабрытаніі, Германіі, Аўстра-Венгрыі, Францыі, Італіі, Японіі, ЗША і Расіі. Вялікія дзяржавы пагадзіліся аб сумесных дзеяннях супраць паўстанцаў. Галоўнакамандуючым экспедыцыйнымі сіламі быў прызначаны германскі генерал. Аднак, калі ён прыбыў у Кітай, Пекін ужо быў захоплены невялікім перадавым атрадам пад камандаваннем рускага генерала. Руская армія заняла патрэбную пазіцыю — Маньчжурыю.
Пасля здушэння Іхэтуаньскага паўстання Кітай канчаткова быў ператвораны ў паўкалонію (паводле «Заключнага дагавора» 1901 года іншаземцы маглі трымаць у Кітаі свае войскі, флот і г. д.).
Смерць Цысі
14 лістапада 1908 года памёр Імператар Гуансюй, якога Імператрыца Цысі раней адхіліла ад улады. Гуансюй быў атручаны, бо Цысі не хацела, каб ён яе перажыў. На наступны дзень памерла і сама Імператрыца. На пасад узышоў, якому было два гады. Рэгентам быў прызначаны яго бацька.
Рэвалюцыя 1911 года і стварэнне Кітайскай Рэспублікі
Пасля падзення манархіі Богда-хан кіраўнік Манголіі адмовіўся падпарадкоўвацца Рэспубліцы і абвясціў, што яго краіна прызнавала суверэнітэт маньчжурскай дынастыі, а не Кітайскай рэспублікі. 3 лістапада 1912 года было заключана. Вялікабрытанія скарысталася ўнутранай барацьбой у Кітаі для ўзмацнення свайго ўплыву ў Тыбет. Тыбет падняўся на нацыянальна-вызваленчую барацьбу і прымусіў кітайскі гарнізон пакінуць краіну. З тых часоў аж да акупацыі Кітаем Тыбет заставаўся незалежнай дзяржавай. Расія пагадзілася лічыць Тыбет англійскай сферай уплыву, а Англія прызнала рускія інтарэсы ў незалежнай (Знешняй) Манголіі. 12 лютага 1912 года адрокся ад улады. На змену яму прыйшоў генерал Юань Шыкай — прэм’ер-міністр і галоўнакамандуючы арміяй. Неўзабаве ён быў абвешчаны прэзідэнтам Кітая.
У 1913 годзе адбылася «» пад правадырствам Сунь Ятсена. Юань Шыкай здушыў разрозненыя выступы ў цэнтральных і паўднёвых правінцыях. У краіне ўсталёўваецца ваенная дыктатура Юань Шыкая, заснавальніка групоўкі бэянскіх (паўночных) мілітарыстаў. Сунь Ятсен вымушаны быў эміграваць за мяжу.
Першая сусветная вайна
Пасля пачатку Першай сусветнай вайны кітайскі ўрад абвясціў аб сваім нейтралітэце і папрасіў ваюючыя дзяржавы не пераносіць ваенныя дзеянні на тэрыторыю Кітая, у тым ліку і на «арандаваныя» дзяржавамі кітайскія зямлі. Аднак 22 жніўня 1914 года Японія абвясціла аб сваім стане вайны з Германіяй і высадзіла 30-тысячную армію на поўнач ад Ціндаа — цэнтра нямецкай калоніі ў правінцыі Шаньдун. Пасля двухмесячнай ваеннай кампаніі Японія захапіла германскія ўладанні ў Шаньдуне, а таксама распаўсюдзіла свой кантроль на ўсю тэрыторыю правінцыі.
У 1915 годзе кітайскія прынцы галасуюць за ўсталяванне ў Кітаі манархіі з Юанем Шыкаем на імператарскім троне. Распускаецца парламент. Абвяшчаецца аб стварэнні. Гэта выклікае у правінцыях Кітая. Незалежнасць ад Пекіна абвяшчаюць правінцыі Юньнань, Гуйчжоу і Гуансі. Потым адлучаюцца Гуандун, Чжэцзян, Сычуань і Хунань.
22 сакавіка 1916 года рэспубліка была адноўлена. Юань Шыкай быў вымушаны адмовіцца ад тытула.
Эра мілітарыстаў
Пасля смерці Юань Шыкая ў 1916 годзе ў Кітаі шматлікія ваенна-феадальныя вотчыны розных мілітарысцкіх груповак. Найбольш буйной была, якая распалася пасля на на чале з былым верхаводам шайкі , ,  на чале з генералам Фэн Гачжанам і  на чале з генералам. У правінцыі Шаньсі панаваў мілітарыст, які падлашчваўся з бэянскай групоўкай, а ў правінцыі Шэньсі — генерал. Лагер паўднёва-заходніх мілітарыстаў складаўся з двух буйных груповак: юньнаньскай на чале з генералам, і гуансійскай на чале з генералам.