cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Паэтычны тэатр «Арт.С»
Кіраўніцтва
Дырэктарка: Аксана Спрынчан Загадчыца галоўнай пляцоўкі: Рэгіна Багамолава Галоўны музыка: Яраш Малішэўскі
Асноўны склад
Аксана Спрынчан, Яраш Малішэўскі, Віктар Шніп, Вольга Абразцова, Зміцер Арцюх, Рэгіна Багамолава, Тацяна Барадуя-Будовіч, Тацяна Барысюк, Алесь Емяльянаў, Мікола Кандратаў, Вадзiм Клімовіч, Ірына Клімковіч, Максiм Клімковіч, Васіль Кузьмічкін, Мікола Ліннік, Рагнед Малахоўскі, Юлiя Новік, Тацяна Пратасевіч.
Гісторыя
Першая творчая вечарына тэатра адбылася ў красавіку 2006 года. Дэбютам стала промаакцыя «Моладзь ідзе», якую зладзілі ў сталічнай бібліятэцы імя Цёткі творцы Аксана Спрынчан і Зміцер Арцюх. Жаданне стварыць уласную прастору, дзе можна было б праявіць сябе, вызначыць адметную плынь у літаратурным працэсе, і паслужыла штуршком для стварэння тэатра.
Першыя гады Аксана Спрынчан вяла тэатральныя вечарыны са Змітром Арцюхом, Вадзімам Клімовічам, Аленай Маслай, Палінай Грынчанкай. З 2001 года асноўныя вядоўцы — Аксана Спрынчан і Яраш Малішэўскі. У верасні 2009 года адбылася прэзентацыя сайта.
Апроч творцаў, якія стала супрацоўнічаюць з тэатрам ёсць тыя, каго запрашаюць на асобныя праекты. Сярод іх Валянцін Акудовіч, Алесь Бадак, Юрась Барысевіч, Анатоль Бутэвіч, Аксана Бязлепкіна, Пятро Васючэнка, Навум Гальпяровіч, Алег Грушэцкі, Галіна Дубянецкая, Марыя Захарэвіч, Анатоль Зэкаў, Алесь Камоцкі, Валянціна Коўтун, Уладзімір Мазго, Мікола Маляўка, Серж Мінскевіч, Сяргей Панізнік, Барыс Пятровіч, Таццяна Сівец, Людміла Сільнова, Міхась Скобла, Валерый Стралко, Сяржук Сыс, Вікторыя Трэнас, Людміла Хейдарава, Ірына Шаўлякова, Людміла Шчэрба і інш..
За першыя 10 год існавання тэатра, пад яго дахам выступілі каля 200 беларускіх творцаў. Галоўнай пляцоўкай правядзення творчых вечарын першыя 15 год была бібліятэка № 15 імя Цёткі (Мінск, вул. Талбухіна, 12А). Сваё 15-годдзе тэатр сустрэў на новым месцы — у бібліятэкі № 13 (вул. Народная, 43а).
Тэматыка вечарын
З 2009 па 2020 год, пастанавіўшы жыць паводле свайго, а не ўсходняга календара, «Арт.С» ладзіў 12-гадовы праект «Святкуйма беларускае!». Цягам 12 гадоў тэатр ствараў свой беларускі каляндар, блізкі кожнаму беларусу. Так, 2009 год быў абвешчаны годам Багоўкі, 2010 — Зялёнай Жабкі, 2011 — Вогненнага Вожыка, 2012 — Арэхавай Вавёркі, 2013 — Зорнай Рысі, 2014 — Срэбнага Бабра, 2015 — Беласнежнай Казы, 2016 — Чорна-Белага Бусла, 2017 – Аксамітнага Мятліка, 2018 – Залатой Рыбкі, 2019 – Мядовай Пчалы, і завяршыў праект 2020 – год Сонечнага Павука. «Сакральная Беларусь» — паэтычна-міфалагічны праект, у якім творцы і навукоўцы чытаюць вершы і апавядаюць пра сакральны свет Беларусі.
Таксама ў тэатры адбываюцца спектаклі-прэзентацы аўтараў кніг. Напрыклад, для гледачоў-кнігалюбаў праводзіліся «Вечарына інтэлектуальных зданяў» (прэзентацыя кнігі Людмілы Рублеўскай «З’яўленне Інфанты»), «Прэзентацыя кнігі, якая ёсць» (да кнігі Віктара Шніпа «Заўтра была адліга»). У казачнай атмасфера праходзіла прэзентацыя зборніка казак «Зорная Кася».
22 красавіка 2016 года адбылася імпрэза ў гонар 10-годдзя Паэтычнага тэатра «Арт.С». Юбілейная вечарына была прысвечана лекавым зёлкам з батанічнага слоўніка Зоські Верас. Кожнаму выступоўцу адпавядала пэўная расліна, пра лекавыя і карысныя ўласцівасці якой апавядалі вядучыя. Таксама была арганізавана фотавыстава «Свята 10-годдзя» Міколы Лінніка і Васіля Кузьмічкіна, фатографаў Паэтычнага тэатра «Арт.С».
Тэхнічны ўніверсітэт у Зволене
Гісторыя
Універсітэт быў заснаваны як вышэйшая навучальная ўстанова ў 1952 годзе. У той час ён называўся каледжам лясной гаспадаркі і тэхналогіі драўніны. У 1991 годзе каледж набыў статус універсітэта і быў перайменаваны ў Тэхнічны ўніверсітэт у Зволене.
Вэлыкы Злііў
Вялікі Зліеў ці Вэлыкы Злііў (Вели́кий Зліїв) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Вэлыказлііўскага сельсавета.
Сяа Сывень
Сяа Сывэнь (? — 970) — кітайскі палітык, і паўночны камісар па ваенных справах дынастыі Ляа. Ён быў бацькам сясцёр Сяа (, і Сяа Яньянь).
Дзеля сямейнай славы ён згадзіўся выдаць сваю малодшую дачку Сяа Яньянь замуж за Елюй Сяня, і ў 969 годзе, пасля таго як Сяа Яньянь стала імператрыцай Ляа, Сяа Сывень стаў ванам Вэй (魏王).
Аткыльня
Назва
Назва вёскі Аткільня ад назвы рэчкі Аткільні, на якой вёска стаіць.
Больш імаверна, што першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня (другая назва — Нямыльня). Гэтае возера раней уяўляла сабой праточнае адгалінаванне ракі Сож, у яго ўцякала рака Нямыльня, у якую цячэ Аткільня.
Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе». Такая семантыка развілася са значэння «вока» (індаеўрапейскае *okṷ(e)s--) : вока > палонка, калодзеж, бачажына > вада, рака. Гэты корань у назвах рэк Ака, Іслач, Нарач.
Дзве тыпалагічна падобныя пары гідронімаў (Гардата-*Аката і *Немілна-*Акілна: назва прытока ад Ak-, адзін і той жа пашыральнік) паказваюць мадэль называння ракі з яе прытокам, якая існавала на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі. Для буйнейшых рэк у такой сітуацыі корань мог быць адзін і той жа, а да назвы прытока дадаваўся пашыральнік, як у назвах Упы і яе прытока Уперты (Up-, -rt-), або Вопі і яе прытоку Опісны (Ap-, -sn-).
Мядзведна
Мядзве́дна, Нядзве́дна — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 20 км на паўночны ўсход ад горада Браслаў, за 3,5 км на ўсход ад вёскі Быстрамаўцы, на паўночны ўсход ад возера Абаб'е, у басейне ракі Абабіца. Належыць да Абабіцкай групы азёр і знаходзіцца на тэрыторыі нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры».
Плошча паверхні 0,44 км². Даўжыня 1,62 км, найбольшая шырыня 0,4 км. Найбольшая глыбіня 9,9 м, сярэдняя — 4,3 м. Даўжыня берагавой лініі 4,07 км. Аб’ём вады ў возеры 1,91 млн м³. Плошча вадазбору 3,18 км².
Схілы катлавіны вышынёй 8—10 м, параслі лесам. Берагі зліваюцца са схіламі, у залівах нізкія, тарфяністыя. Зона мелкаводдзя вузкая. Дно да глыбіні 1,5—2 м пясчанае, ніжэй выслана арганагеннымі адкладамі і сапрапелем. Зарастае да глыбіні 4,5 м пераважна падводнай расліннасцю. Выцякае ручай у возера Дуброк.
Любомеж
Любомеж (Lubomierz) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Львавэцкага павета Ніжнесілезскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Любомеж. Займае плошчу 8,06 км². Насельніцтва — 1812 чалавек (на 2004 год).
Малы Злііў
Малы Зліеў ці Малы Злііў (Ма́лий Зліїв) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлыказлііўскага сельсавета.
Сцяг Беларускай ССР
Сцяг БССР — дзяржаўны сімвал БССР, зацверджаны 25 снежня 1951, аўтар мастак Мікалай Гусеў. Сцяг Беларусі ўзору 1995 года ёсць мадыфікацыяй сцяга БССР.
Арнамент на сцягу ўзору 1951
У канцы 1940-х з’явілася палітычная патрэба ў візуальна розных дызайнах сцягоў саюзных рэспублік СССР, асабліва тых, якія былі членамі ААН. Для сцяга БССР у якасці адметнасці выбралі беларускі народны арнамент. Тады ў даваенных архівах Белпрамсавета быў знойдзены малюнак вышыўкі на ручніку, вышытым у 1917 сялянкай Матронай Маркевіч з в. Клімавічы Сенненскага раёна. Вышыўка называлася «Узыходзячае сонца». Мастак Мікалай Гусеў падрыхтаваў праект на аснове малюнка, з пэўнымі сімвалічнымі дадаткамі.
Арнамент сцяга сімвалічна расшыфроўваецца так (паласа з арнаментам павернутая гарызантальна):
Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 (група А)
У сезоне 2014 Другая ліга была падзелена на дзве групы. Групу А складалі клубы з усходу краіны.
Спаборніцтвы ў групе праходзілі з 27 красавіка па 20 верасня 2104 года. У выніку месца ў фінальным этапе атрымалі:
Бамбардзіры
Крыніца: Football.By
Чысці Лужы
Чы́стыя Лу́жы ці Чысці Лужы (Чисті Лужі) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлыказлііўскага сельсавета.
Вараб’іў
Вараб’іў (Вороб’ї́в) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Уваходзіла ў склад Вэлыказлііўскага сельсавета.
Чырвоная Беларусь (часопіс)
«Чырвоная Беларусь» — грамадска-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс. Выдаваўся на беларускай мове, у Менску (студзень 1930 — сакавік 1933). Заснаваны Саюзам пісьменнікаў Беларусі. Рэдактары Міхась Чарот (1930 — 1932), Мікола Хведаровіч (1932—1933). Выйшла 79 нумароў. Лічыцца, што часопіс быў адноўлены ў 1944 годзе пад назвай «Беларусь».
Ахметбулак
Ахметбулак — сяло ў Тарбагатайскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Жанааулскай сельскай акругі. Код КАТА — 635839200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 608 чалавек (310 мужчын і 298 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 336 чалавек (178 мужчын і 158 жанчын).
Універсітэт ветэрынарнай медыцыны і фармацыі ў Кошыцах
Універсітэт ветэрынарнай медыцыны і фармацыі ў Кошыцах — славацкая дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта і з сядзібай у Кошыцах.
Гісторыя
Універсітэт добра абсталяваны; у ім ёсць аперацыйныя, трэнажорныя залы, назіральныя кабінеты, стайні і многае іншае. Універсітэт мае некалькі клінік: конную клініку, клініку жуйных жывёл, клініку свіней, клініку дробных жывёл і клініку птушак, экзатычных і дзікіх жывёл. Ва ўніверсітэце таксама ёсць марфалагічны, хімічны і фармацэўтычны павільёны, у якіх размешчаны адпаведныя кафедры.
Малое Полпіна
Гісторыя
Упершыню згадваецца ў 1731 годзе.
У 1944 годзе пабудавана новая сямігадовая школа ў цэнтры сяла, адноўлена калгасная ферма. Пры школе з’явілася невялікая бібліятэка. У 1945 годзе адноўлена піларама. У 1948 годзе пачалі аднаўленне чыгуначнай веткі на 12 кіламетраў (па 1950 год). У 1949 годзе пачатковая школа, пераўтворана ў сямігадовую школу. У 1950 годзе ў сяле пабудаваны будынак амбулаторыі.
Члопа
Члопа (Człopa) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Валэцкага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Члопа. Займае плошчу 6,33 км². Насельніцтва — 2400 чалавек (на 2004 год).
Пэтрыкы (Рыпкынскі раён)
Пе́трыкі ці Пэтрыкы (Пе́трики) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлыказлііўскага сельсавета.
Красны Бор (жылы раён, Мінск)
Красны Бор — жылы раён у заходняй частцы Мінска паміж МКАД і вуліцамі Лабанка, Мазурава, Прытыцкага. Забудоўваецца з канца 1980-х.
Пушкінэ (Рыпкынскі раён)
Пушкіна ці Пушкінэ (Пу́шкіне) — вёска ў Рыпкынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Вэлыказлііўскага сельсавета.
Жанаталап (Усходне-Казахстанская вобласць)
Жанаталап — сяло ў Тарбагатайскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Жанааулскай сельскай акругі. Код КАТА — 635839300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 524 чалавекі (270 мужчын і 254 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 369 чалавек (197 мужчын і 172 жанчыны).
Георгій Сямёнавіч Юньеў
Георгій Сямёнавіч Юньеў (, г. Санкт-Пецярбург (па некаторых звестках г. Волагда), Расія — ,г. Мінск) — фізіёлаг. Доктар біялагічных навук (1949), прафесар (1951).
Біяграфія
Скончыў Казанскі дзяржаўны ўніверсітэт (1929).
Працаваў у Інстытуце фізіялогіі АН СССР (1930—1948, загадчык электрафізіялагічнай лабараторыі), Інстытуце псіхіятрыі Міністэрства аховы здароўя СССР (1948—1950, загадчык лабараторыі), Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1950, біялагічны факультэт, кафедра фізіялогіі чалавека і жывёл, у 1950—1954, 1957—1971 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: вывучэнне цэнтральнай нервовай, нервова-мышачнай, дыхальнай і сардэчна-сасудзістай сістэм з выкарыстаннем электрафізіялагічных метадаў даследавання.
Міраславец
Міраславец (Mirosławiec) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Валэцкага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Міраславец. Да 1945 года — Меркіш Фрыдланд (Märkisch Friedland), Заходняя Прусія. Займае плошчу 2,13 км². Насельніцтва — 2665 чалавек (на 2004 год).
Лебедзева (Крупскі раён)
Ле́бедзева (, Лебедево) — вёска ў Крупскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Крупскага сельсавета.
Да 5 мая 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Шэйкаўскага сельсавета.
Вэрбычы
Вербічы ці Вэрбычы (Ве́рбичі) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Вэрбыцкага сельсавета.
Вышнэвэ (Чарнігаўскі раён)
Вышнэвэ (Вишне́ве) — вёска ў Чарнігаўскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
Была адміністрацыйным цэнтрам Вышнэўскага сельсавета.
Дуброк
Дуброк — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад горада Браслаў, за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікае Абаб'е, у басейне ракі Абабіца. Належыць да Абабіцкай групы азёр і знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры».
Плошча паверхні 0,14 км². Даўжыня 0,88 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Найбольшая глыбіня 2,9 м, сярэдняя — 1,7 м. Даўжыня берагавой лініі 2,05 км. Аб’ём вады ў возеры 0,24 млн м³.
Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 13 м, параслі лесам. Берагі пераважна зліваюцца са схіламі катлавіны. Злучана ручаямі з азёрамі Мядзведна і Абаб'е.
Сельпе
Сельпе — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 20 км на паўночны ўсход ад горада Браслаў, за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Далікатары, у басейне ракі Друйка.
Плошча паверхні 0,02 км². Даўжыня 0,17 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 0,5 км.
Схілы катлавіны вышынёй 3—5 м (на поўначы і захадзе невыразныя), парослыя забалочаным хмызняком, на поўдні пад лесам. Вакол возера пойма шырынёй 25 м. На паўднёвым захадзе выцякае ручай у раку Друйка.
Арбанасі
Арбанасі (Арбанаси) — вёска ў Балгарыі. Знаходзіцца ў Велікатырнаўскай вобласці, уваходзіць у абшчыну Вяліка-Тырнава. Насельніцтва складае 331 чалавек. Плошча — 11,881 км². Знаходзіцца ў 197 км на ўсход ад Сафіі.
Гісторыя і славутасці
У 1538 годзе султан Сулейман Пышны падарыў вёску свайму зяцю Рустэму Пашы, пасля смерці якога яна перайшла ў рукі яго спадчыннікаў. У сувязі з гэтым, толькі мясцовы феадал меў права збіраць тут падаткі і судзіць мясцовых жыхароў. Так вёска была вызвалена ад спусташальных падаткаў на карысць цэнтралізаванай дзяржаўнай улады Асманскай імперыі, яе жыхары маглі займацца даходнымі рамёствамі і гандлем, а таксама мелі прывілегію бяспошлінна гандляваць сваімі вырабамі па ўсёй тэрыторыі Асманскай імперыі. У XVII стагоддзі тавары арабанасійскіх гандляроў былі вядомымі далёка за межамі Балгарыі: на рынках Расіі, Польшчы, Венгрыі, Італіі, і нават Персіі і Індыі.
Нядзіўна, што ў вёсцы ў тыя гады бало шмат заможных гандляроў і рамеснікаў, якія вялі вялікае будаўніцтва і маглі выдаткоўваць вялізныя сродкі на абсталяванне і упрыгожванне свайго жытла.
Гэтыя дамы і з'яўляюцца адной з асноўных славутасцей вёскі. Дом звычайна знаходзіцца ў глыбіні прасторнага двара за масіўнай драўлянай брамай, абітай жалезам.
Самі каменныя дамы нагадваюць непрыступныя крэпасці — з агароджамі 2-2,5 метра, з вялікімі сутарэннямі, таўшчыня сцен якіх дасягае 1 м, каванымі рашоткамі на вокнах, з тайнікамі ў якія можна пранікнуць праз замаскіраваныя ў глыбокіх скляпеністых нішах хады. У сутарэнні звычайна размяшчаліся склады і гаспадарчыя памяшканні. Лествіца — знешняя ці ўнутранная — вядзе на крытую тэрасу, якая паступова пераходзіць у закрыты салон. Пол выстланы тэракотавымі пліткамі. Памяшканні прасторныя, з яўна размежаванымі функцыямі — прадстаўнічыя, жылыя, гаспадарчыя, санітарныя. Дзверы, сценныя шафы, столі, печы шчодра ўпрыгожаны. З 80 захаваўшыхся дамоў 36 з'яўляюцца нацыянальнымі помнікамі культуры.
Нацыянальнымі помнікамі культуры з'яўляюцца пяць цэркваў у Арбанасі: Раства Хрыстова, ''св. Георгія, св. Атанаса, св. Архангелаў Міхаіла і Гаўрыіла і св. Дзмітрыя''.
Асабліва цікавай з'яўляецца царква Раства Хрыстова, дакладная дата будаўніцтва якой невядома, але аб якой вядома, што ў 1637—1649 яна была пашырана і нанава распісана. Царква ўкапана ў зямлю, са схаванымі купаламі, без званіцы мае вельмі аскетычны выгляд. Але знутры яна з'яўляецца сапраўднай галерэяй. 3500 абразоў, якія належаць пэндзлю невядомых майстроў розных эпох поўнасцю пакрываюць яе сцены знутры. Біблейскія сцэны надзіва рэалістычныя. Тут, упершыню ў Балгарыі, адлюстравана «кола жыцця» чалавека — нараджэнне, дасягненне сталасці, старасць і смерць (у далейшым падобныя сцэны маляваліся Захарыем Зографам у Праабражэнскім и Бачкоўскім манастырах. Акрамя таго, у вёсцы захаваліся два манастыры.
У сяле да 1760-х гадоў жылі продкі вялікага балгарскага і рускага педагога і асветніка XIX ст. Тодара Мінкова па бацькоўскай і мацярынскай лініях.
Вожэ
Во́жэ (Во́же ) — возера на поўначы Валагодскай вобласці Расіі.
Возера належыць басейну Анегі, па паўночным беразе возера праходзіць мяжа з Архангельскай вобласцю.
У возера ўпадае каля 20 рэк і ручаёў. Сцёк па рацэ Свідзь у возера Лача.
Рыгор Паўлавіч Касячэнка
Рыгор Паўлавіч Касячэнка (, в. Дэрэвыны, Гараднянскі раён, Чарнігаўская вобласць, УССР) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Кандыдат педагагічных навук.
Біяграфія
Нарадзіўся 12 снежня 1961 года ў в. Дэрэвыны Гараднянскага раёна Чарнігаўскай вобласці УССР.
У 1977 годзе, пасля заканчэння сярэдняй школы, паступіў у Гомельскае тэхнічнае вучылішча № 35, а затым у 1979 годзе — у Мінскі індустрыяльна-педагагічны тэхнікум прафтэхадукацыі.
Працоўную дзейнасць пачаў у 1985 годзе майстрам вытворчага навучання Гомельскага СПТВ № 67. У 1993 годзе скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны па спецыяльнасці «Фізічная культура».
Вучобу ў ВНУ сумяшчаў з працай на пасадах начальніка вучэбна-спартыўнага аддзела Гомельскага абласнога савета «Працоўныя рэзервы», начальніка аддзела матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння Гомельскага абласнога цэнтра фізічнага выхавання і спорту, інжынера аддзела вытворча-тэхнічнага забеспячэння ўпраўлення адукацыі Гомельскага аблвыканкама.
У 1998 годзе прызначаны дырэктарам Гомельскага абласнога цэнтра фізічнага выхавання і спорту.
З 1999 па 2006 гады — прарэктар па адміністрацыйна-гаспадарчай працы, прарэктар па эканоміцы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры.
У 2003 годзе скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве».
З 2006 па 2010 гады працаваў начальнікам эканамічнага ўпраўлення Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь. 30 верасня 2010 года прызначаны першым намеснікам Міністра спорту і турызму Рэспублікі Беларусь.
23 чэрвеня 2011 года ў Смаленскай дзяржаўнай акадэміі фізічнай культуры, спорту і турызму абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Фармаванне гатоўнасці педагога вышэйшай фізкультурнай школы Рэспублікі Беларусь да вядзення навукова-даследчай работы з улікам прафесійных інтарэсаў і патрэбаў».
24 студзеня 2012 года абраны намеснікам старшыні Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі.
З 19 чэрвеня 2012 года па 2017 года працаваў рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры.
14 кастрычніка 2012 года на пазачарговай канферэнцыі БФЛА абраны старшынёй Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі, 25 верасня 2014 года склаў паўнамоцтвы ў сувязі з загружанасцю на асноўнаму месцы працы. Няпоўныя два гады старшынства Касячэнкі ў Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі называюць гадамі ліхалецця.
З лютага 2020 года працуе дырэктарам ТАА «Тэнісная школа спартыўнага майстэрства».
Жанаты, мае сына.
Алена Паўлаўна Кесарава
Алена Паўлаўна Кесарава (, Вільня —, Мінск) — беларускі фізіёлаг. Доктар біялагічных навук (1960), прафесар (1961). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
Біяграфія
Скончыла Смаленскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (1931), Казанскі дзяржаўны ўніверсітэт (аспірантура, 1935).
Працавала ў Смаленскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (з 1935, кафедра нармальнай фізіялогіі, асістэнт), Беларускім дзяржаўным інстытуце фізічнай культуры (1948—1964 — на пастаяннай аснове, 1964—1972 — па сумяшчальнасці, кафедра фізіялогіі і біяхіміі, дацэнт, у 1949—1964 — загадчык кафедры), Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1964, кафедра фізіялогіі чалавека і жывёл, прафесар).
Навуковыя інтарэсы: нервовыя і гумаральныя механізмы рэгуляцыі тонусу шкілетных мышцаў чалавека; уплыў заняткаў спортам на арганізм, які расце; касмічная фізіялогія.
Узнагароды
Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1961).
Бігорскі манастыр
Бігорскі манастыр святога Іаана Прадцечы (Бигорски манастир) — манастыр некананічнай Македонскай праваслаўнай царквы, які знаходзіцца на паўночным захадзе Паўночнай Македоніі, побач з магістральным шляхам Дэбар-Гасцівар, ляжыць на схілах планіны Бістрэ, на беразе рэкі Радзіке паміж вёсак Ростуша, Велебрдо, Бітуша і Трэбішта. Назва «Бігорскі» злучана з манастырскімі пабудовамі з вапнавага туфа (па-македонску «бигор»).
Гісторыя
Манастыр заснаваны ў 1020 году: паводле легенды манастыр з'явіўся на тым месцы, дзе манах Іаан вылавіў з ракі Радзіке цудадзейны абраз Іаана Прадцечы.
Мікалай Палікарпавіч Чалы
Мікалай Палікарпавіч Чалы (7 ліпеня 1915, г. Куп’янск, Харкаўская губерня, Расійская імперыя, цяпер Харкаўская вобласць Украіны  — 2 ліпеня 1944, в. Дарашэвічы, Мазырскі раён, БССР, цяпер Петрыкаўскі раён, Беларусь) — камандзір групы хвалевікоў 66-га асобнага атрада дымамаскіроўкі і дэгазацыі Дняпроўскай ваеннай флатыліі, малодшы лейтэнант. Герой Савецкага Саюза.
Бігорскі манастыр
Гісторыя
У XVI стагоддзі манастыр быў разбураны туркамі. Пасля турэцкага валадарства на тэрыторыі манастыра засталася толькі невялікая царква. Абраз Іаана Прадцечы таямнічым чынам знік і, паводле легенды, у поўнай захаванасці вярнуўся пазней — на тое жа месца, што і ўпершыню.
Мікалай Палікарпавіч Чалы
Біяграфія
Нарадзіўся 7 ліпеня 1915 года ў горадзе Куп’янск Харкаўскай губерні ў сям'і рабочых.
Бігорскі манастыр
Гісторыя
Аднаўленне манастыра пачалося толькі ў 1743 годзе ігуменам Іларыёнам.
Вядомы іканастас манастырскага храма — самы знакаміты іканастас у Македоніі. Ён быў створаны ў 1829—1835 гадах. Яго стваральнікі — Пётр Філіпаў-Гарката і яго брат Марка з сяла Гары, Макрарыдж Фркоўскі з сяла Галікнік і Аўрам Дзікаў з сынамі Вазілам і Філіпам з сяла Азоі. Іканастас падзелены на шэсць чыноў. Разьба ўяўляе сабою раслінны арнамент. У 1885 году быў створаны срэбны аклад вобраза Іаана Прадцечы, у якім яна захоўваецца і дагэтуль.
Мікалай Палікарпавіч Чалы
Біяграфія
У Ваенна-марскім флоце з 1937 года. Служыў на Керчанскай ваенна-марской базе Чарнаморскага флоту. Скончыў школу сувязі. Член УКП(б) з 1941 года.
Камандзір групы 66-га асобнага атрада Дняпроўскай ваеннай флатыліі малодшы лейтэнант М. П. Чалы камандаваў галаўным атрадам у 4 дэсантных аперацыях. 28 чэрвеня 1944 г. атрад фарсіраваў Прыпяць каля в. Скрыгалаў Мазырскага раёна, пераадолеў драцяную загароду і міннае поле, выявіў размяшчэнне сіл ворага, 29 чэрвеня 1944 г. заняў в. Конкавічы Петрыкаўскага раёна, што садзейнічала поспеху наступлення Чырвонай Арміі і вызваленню Петрыкава.
Клара Сцяпанаўна Лучко
Біяграфія
Нарадзілася 1 ліпеня 1925 года ў с. Чутавэ (па іншых дадзеных — у с. Старыя Санжары) Палтаўскай вобласці, УССР, у сялянскай сям’і.
Мікалай Палікарпавіч Чалы
Біяграфія
2 ліпеня 1944 г. адбыўся жорсткі бой за вёску Дарашэвічы. Атрад малодшага лейтэнанта Чалага імкліва ўварваўся ў сяло і стаў адціскаць гітлераўцаў да цэнтра. Гэтым скарысталіся асноўныя сілы дэсанта і ачысцілі населены пункт ад праціўніка. Гітлераўцы вымушаны былі пакінуць Дарашэвічы і схавацца за высокім валам, які агароджваў іх галоўнае ўмацаванне. Калі да варожага вала заставалася зусім трохі, злева ўдарыў кулямёт. Дэсантнікі заляглі, а камандзір з гранатай у руцэ прыпадняўся для кідку. Чалы яшчэ паспеў кінуць гранату, але выбуху ўжо не пачуў.
Клара Сцяпанаўна Лучко
Біяграфія
Бацька — Сцяпан Рыгоравіч — быў родам з сяла Лучкі (адсюль і прозвішча Лучко) і працаваў старшынёй саўгаса ў сяле Якаўцы. Маці — Ганна Іванаўна, таксама была на кіруючай пасадзе: узначальвала калгас суседняга раёна. Па ўспамінах самой актрысы, у маці быў цудоўны голас: у маладосці яна ўдзельнічала ў самадзейнасці і нават спявала ў царкве разам з І. Казлоўскім.
Мікалай Палікарпавіч Чалы
Біяграфія
Пахаваны ў брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан у в. Дарашэвічы.
Клара Сцяпанаўна Лучко
Біяграфія
У 1943 годзе, пасля заканчэння школы, нечакана для маці прыняла рашэнне паступіць ва УДІК, які знаходзіўся ў той час у Алма-Аце ў эвакуацыі. На яе рашэнне паўплывала газета, якая выпадкова трапіла ў рукі, з аб’явай аб наборы студэнтаў на першы курс. Прыёмныя выпрабаванні будучай зоркі прайшлі некалькі незвычайна. Разгубіўшыся, яна не змагла прачытаць абавязковы набор твораў, але сітуацыю выратаваў знакаміты педагог Б. У. Бібікаў, які ўзначальваў прыёмную камісію. Ён папрасіў Клару згуляць незвычайны эцюд «з сяброўкай, якая тоне», з чым яна зладзілася так пераканаўча, што была залічана на першы курс, у майстэрню С. А. Герасімава і Т. Ф. Макаравай (скончыла ў 1948 годзе).
Мікалай Палікарпавіч Чалы
Памяць
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета 7 сакавіка 1945 года Мікалаю Палікарпавічу Чаламу прысвоена пасмяротна званне Героя Савецкага Саюза.
Яго імем названа вуліца ў Петрыкаве, імя героя навечна занесена ў спіс аднаго з вучэбных атрадаў ВМФ.
Невіл Чэмберлен
Невіл Чэмберлен (Arthur Neville Chamberlain;, Эджбастан, Бірмінгем — , Хекфілд пад Рыдынгам) — 60-ы прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да Кансерватыўнай партыі
Біяграфічныя звесткі
Сын Джозефа Чэмберлена, брат Осціна Чэмберлена. Навучаўся ў элітнай школе ў Рагбі і Бірмінгемскім універсітэце.
Даволі працяглы час прысвяціў прадпрымальніцкай дзейнасці. У 1915—1916 гг. займаў пасаду лорда-мэра горада Бірмінгем.
З 1918 года дэпутат парламента ад Кансерватыўнай партыі. У 1922—1929 і 1931 на розных міністэрскіх пасадах, у 1931—1937 міністр фінансаў. У 1930—1931 старшыня Кансерватыўнай партыі, у 1937—1940 яе лідар і Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.
Невіл Чэмберлен — 60-ы Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі, прыхільнік палітыкі ўступак гітлераўскай Германіі. У 1938 годзе падпісаў Мюнхенскае пагадненне з Гітлерам, Мусаліні і Даладзье. Вярнуўшыся ў Лондан, Чэмберлен прад’явіў публіцы на аэрадроме падпісанае пагадненне са словамі: «Я прывёз вам мір», але палітыка заспакаення не прынесла Еўропе міру: пачалася Другая сусветная вайна. Няўдалы для Вялікабршаніі пачатак вайны прымусіў яго ў маі 1940 пайсці ў адстаўку.
Чакта
Чакта (саманазва: čahta; Choctaw, [ˈtʃɒktɔ]) — індзейскі народ у ЗША. Чакта з'яўляюцца нашчадкамі носьбітаў старажытнай земляробчай Місісіпскай культуры. Традыцыйна насялялі землі на ўсход ад ракі Місісіпі. У 1831 — 1833 гг. большасць чакта былі пераселены ў Аклахому, дзе сфарміравалі аўтаномнае дзяржаўнае ўтварэнне, якое праіснавала да 1906 г.
У нашы дні жывуць пераважна ў штатах Аклахома, Алабама, Луізіяна, Місісіпі, Тэхас. Агульная колькасць (2010 г.) — 103 910 чалавек.
Традыцыйная культура чакта зведала значны ўплыў з боку еўрапейскай, аднак у сваю чаргу паўплывала на сучасную амерыканскую культуру.
Паходжанне
Згодна лінгвістычным дадзеным і міфам саміх чакта яны маюць агульнае паходжанне з чыкаса і маскогамі. Паданні чакта аб паходжанні засяроджваюцца вакол штучнага кургана Нані-Вая ў штаце Місісіпі, ў якім ёсць пячора, і які нават называюць «маці курганоў». Паводле аднаго падання, першымі з гэтага кургана нарадзіліся на свет маскогі, потым чыкаса, і ўсе яны зышлі ў іншыя месцы. Апошнімі выбраліся на свет чакта і вырашылі жыць вакол кургана. Таксама існуе паданне пра тое, што чакта прыйшлі з захаду разам з чыкаса і спыніліся каля Нані-Вая, дзе ўпершыню пазнаёміліся з кукурузай. Навуковае даследаванне Нані-Вая паказала, што курган мог быць узведзены ўжо ў лясны перыяд, хаця знешне больш нагадвае насыпы Місісіпскай культуры. Сучасныя чакта лічаць, што ён быў створаны іх продкамі.
Амерыканскія вучоныя высоўваюць меркаванне, што чакта першапачаткова з'яўляліся адзіным народам з чыкаса і разлучыліся толькі ў XVII ст. Частка вучоных выводзіць іх агульных продкаў ад носьбітаў Плакемінскай культуры. Існуе таксама думка, што продкі чакта і чыкаса насяллі заходні рэгіён Місісіпскай культуры на тэрыторыі сучасных Луізіяны і Арканзаса. Крыстафер Морыс, прыхільнік тэорыі заняпаду Місісіпскай цывілізацыі па экалагічных прычынах, зазначае, што перасяленне адбылося ў перыяд пасля з крызісу Кэхокіі. Землі на ўсходзе былі прывабнымі, бо дазвалялі займацца не толькі земляробствам, якое ўжо не забяспечвала харчам, але і паляваннем. Патрысія Галаўэй ў спецыяльнай манаграфіі, прысвечанай паходжанню чакта, сцвярджае, што продкамі чакта былі розныя фрагментарныя групы выхадцаў Місісіпскай культуры, і ў XVII ст. яны аб'ядналіся разам. Тады ж узніклі тыповыя для чакта кераміка і пахаванне.
Першы зарэгістраваны кантакт з чакта ўсталяваў у 1699 г. П’ер Лемойн. Назва чакта ўпершыню сустракаецца ў пісьмовых крыніцах толькі пад 1772 г. Яе этымалогія з'яўляецца спрэчнай.
Каланіяльны перыяд
У XVIII ст. чакта насялялі землі на тэрыторыі сучасных штатаў Місісіпі і Алабама. Яны падзяляліся на 3 тэрытарыяльныя групы Окла Фалая («доўгія людзі»), Окла Танап («людзі на процілеглым боку») і Окла Ханалія («людзі шасці гарадоў») на чале вярхоўных правадыроў мінг. Кожная група падтрымлівала пераважныя сувязі з адной з каланіяльных дзяржаў — Францыяй, Вялікабрытаніяй і Іспаніяй. З канца XVII ст. Чакта пакутвалі ад нападаў ваяўнічых чыкаса, якія захоплівалі іх у палон для продажу ў рабства. Заходняя група чакта імкнулася ў барацьбе з чыкаса заручыцца падтрымкай Францыі і выкарыстаць рэгулярныя французскія ваенныя сілы супраць супернікаў. Французы таксама выкарыстоўвалі воінаў чакта супраць іншых індзейскіх плямён. У гады Амерыканскай рэвалюцыі брытанцы наймалі чакта для нападаў на натчэз і абароны Мабіла і Пенсаколы ад іспанцаў. У гэты перыяд іх агульная колькасць складала каля 15 тысяч чалавек. Дзякуючы кантактам з еўрапейцамі ў чакта з'явіліся коні і іншыя сельскагаспадарчыя жывёлы. Часам яны вандравалі або палявалі на заходнім беразе ракі Місісіпі.
У 1786 г. чакта заключылі мірнае пагадненне з ЗША. Асветнік Б. Хокінгс, які падпісваў пагадненне ад імя амерыканскага кангрэса, быў у 1796 г. прызначаны часовым агентам па справах індзейцаў і падтрымліваў палітыку «акультурацыі» чакта. У ЗША гэты народ разглядаўся як адно з пяці «цывілізаваных плямён». Пасля куплі Луізіяны ЗША ператварыліся ў асноўнага палітычнага партнёра. Падчас вайны 1812 г. чакта падтрымалі амерыканскі бок. Важную ролю ў ваенных і дыпламатычных зносінах з ЗША адыграў Пушматаха, правадыр Окла Ханалія.
Перасяленне ў Аклахому
Хаця пагадненне 1786 г. з ЗША гарантавала чакта іх правы на ўласную зямлю, з павелічэннем белага насельніцтва на поўдні і стварэннем плантацыйных гаспадарак ціск на чакта ўзмацняўся. Ён тлумачыцца патрэбай пасяленцаў у зямлі, зацікаўленасцю ўладаў штата Місісіпі ў падатках з новых тэрыторый і наўмыснымі або скажонымі ўяўленнямі пра чакта як паляўнічых, якія валодаюць празмернымі абшарамі і не ўпісваюцца ў белую земляробчую цывілізацыю. Знакаміты амерыканскі даследчык Уільям Кларк упэўніваў дэлегатаў чакта ў карысці перасялення на захад.
28 мая 1830 г. у ЗША быў прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў, што не былі амерыканскімі грамадзянамі, на захад ад ракі Місісіпі. 27 верасня 1830 г. рада чакта і прадстаўнікі ЗША заключылі дагавор у Дэнсінг-Рэбіт-Крык аб перамяшчэнні чакта з Місісіпі на тэрыторыю сучаснай Аклахомы (сама назва штата паходзіць з мовы чакта, Okla Humma  значыць «чырвоныя людзі» ). Дагавор 1830 г. уключаў наступныя ўмовы :
Перасяленне чакта адбывалася трыма хвалямі :
У выніку паміж 1830 г. і 1834 г. з Місісіпі ў Аклахому адправілася 14 000 чакта, але прыкладна 2500 з іх загінулі падчас перамяшчэння. У 1834 г. у Аклахоме апынулася 11 500 чакта, у тым ліку каля 1000 чарнаскурых рабоў. Перасяленні ў Аклахому таксама адбываліся ў 1845 — 1854 гг. і 1902 — 1903 гг.
Падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША чакта Аклахомы выступалі на баку Канфедэратыўных Штатаў. У 1861 г. быў падпісаны адпаведны дагавор. чакта сфарміравалі некалькі ваенных падраздзяленняў і прымалі ўдзел у баях на баку канфедэратаў. У 1866 г. пасля паражэння Канфедэратыўных Штатаў чакта і чыкаса былі вымушаны падпісаць у Вашынгтоне мірнае пагадненне з ЗША. Яно адмяняла рабства, дазваляла ЗША будаваць праз землі індзейцаў чыгунку, умешвацца ва ўнутраныя справы. Пасля Грамадзянскай вайны на тэрыторыі чакта з'явілася шмат выхадцаў з ЗША. У 1902 г. фактычна была ліквідавана асобная судовая сістэма чакта. У 1905 г. прадстаўнікі гэтага народа ў Аклахоме выступалі за стварэнне індзейскага штата Секвоя. Але ў 1906 г. Кангрэс распусціў урад чакта. Толькі ў 1971 г. правы на выбранне сваіх правадыроў былі ўзноўлены.
У нашы дні нацыя чакта ў Аклахоме валодае племяннымі тэрыторымі, кіруецца племянной радай з 12 чальцоў, актыўна займаецца культурнай і камерцыйнай дзейнасцю.
Чакта на гістарычнай радзіме
Пасля перасялення большай часткі народа ў Аклахому на ўсходзе ад ракі Місісіпі засталося каля 4000 чакта. Яны атрымалі грамадзянства ЗША і такім чынам ператварыліся ў адну з найбуйнейшых у той час груп нееўрапейскага паходжання, што мелі амерыканскае грамадзянства. Але толькі 1300 з іх выкарыстала сваё права на атрыманне зямельных надзелаў. Да 1850 г. большасць з гэтых надзелаў былі згублены ў выніку продажу або зямельных махінацый. Простыя абшчыннікі былі вымушаны ператварыцца ў арандатараў, наймацца на працу да белых фермераў або ўслед за суайчыннікамі мігрыраваць на захад. Вялікі правадыр Грынвуд Ле Флор, адзін з прыхільнікаў дагавора ў Дэнсінг-Рэбіт-Крык, таксама застаўся ў Місісіпі, дзе валодаў баваўнянай плантацыяй і чарнаскурымі рабамі. У 1841 г. ён быў абраны сенатарам. На гэтай пасадзе выступаў за законы, якія павінны былі садзейнічаць асіміляцыі этнічных меньшасцяў на поўдні ЗША. Ён, а таксама іншыя чакта Місісіпі і Алабамы прымалі ўдзел у Грамадзянскай вайне на баку Канфедэрацыі.
Згодна Канстытуцыі Місісіпі, прынятай у 1890 г. , чакта як «каляровае» насельніцтва былі пазбаўлены часткі грамадзянскіх правоў. Эканамічны стан большасці з іх быў гаротным. У 1918 г. падчас эпідэміі іспанскага грыпу загінула 25% місісіпскіх чакта. Толькі пасля гэтага федэральныя ўлады прынялі меры для паляпшэння медыцынскага абслугоўвання і адкрыцця пачатковых школ у вёсках чакта.
У 1945 г. місісіпская галіна чакта атрымала федэральнае прызнанне. У нашы дні яна кіруе рэзервацыяй плошчай 14 164 га і складаецца з 8 абшчын. Ва ўласнасці місісіпскіх чакта 2 буйных казіно, курорт, спартыўныя і турыстычныя аб'екты. 18 жніўня 2008 г. штат Місісіпі перадаў ім сакральны курган Нані-Вая. У 1979 г. штат Алабама прызнаў адгалінаванне чакта, што жывуць на паўднёвым захадзе штата. Яны валодаюць аўтаномнай рэзервацыяй плошчай 121,4 га. У 1995 г. федэральнае прызнанне атрымала група чакта ена ў Луізіяне. Яна кіруе рэзервацыяй плошчай 1,21 га, на якіх у 2013 г. было адчынена казіно. Ена захоўваюць родную мову і многія традыцыі. Штат Луізіяна таксама прызнае групу чакта ў Кліфтане і абшчыну чакта і апачы ў Эбарбе.
Чакта ў Тэхасе
Група чакта ёвані апынулася на захадзе ад ракі Місісіпі ў выніку 2 міграцый: пасля 1803 г. па дамоўленасці з іспанскімі каланіяльнымі ўладамі і ў 1824 г. па дамоўленасці з незалежнай Мексікай. У 1836 г. чакта прымалі ўдзел у падпісанні дагавора паміж Рэспублікай Тэхас і чэрокі. У 1850 г. яны далучыліся да супольнай індзейскай абшчыны гары Табар ва ўсходнім Тэхасе. У 2017 г. аўтаномія абшчыны была прызнана штатам Тэхас.
Гаспадарка
З часоў існавання Місісіпскай культуры галоўным гаспадарчым заняткам чакта з'яўлялася ручное земляробства. Чакта здаўна вырошчвалі «тры сястры», тытунь, сланечнік, у выніку ранніх кантактаў з еўрапейцамі яны перанялі такія культуры як кавун, капуста, цыбуля, часнык, сліва і інш. Існавалі тры віды апрацаваных палеткаў: невялікія сямейныя ўчасткі знутры вёскі, вялікія абшчынныя палі і прагалы, засеяныя гарбузовымі. Расчысткай палёў займаліся мужчыны. Першапачаткова яны высякалі кару буйных дрэў. Пасля таго, як дрэвы пачыналі гнісці ці сохнуць, іх валілі і спальвалі разам з падлескам. Некаторыя дрэвы накшталт дубоў і арэхаў пакідалі для атрымання далейшага ўраджая. Апрацоўкай зямлі займаліся жанчыны. Галоўнай прыладай для апрацоўкі быў востры драўляны кій, але таксама выраблялі матыкі з вапняковым або касцяным лёзам. Асабліва важную ролю на палетках адыгрывала кукуруза. У паўднёвых раёнах, населеных чакта, паспявалі збіраць 2 ураджаі на год.
Збіральніцтва забяспечвала чакта зелянінай, ядомымі карэннямі і ягадамі. Ім займаліся жанчыны на працягу ўсяго года. Паляванне і рыбалоўства лічыліся мужчынскімі заняткамі, але ў забеспячэнні харчам яны мелі другасную ролю ў перыяды, калі не хапала сельскагаспадарчых культур. У XVIII — першай трэці XIX стст. скуры аленяў ператварыліся ў важны камерцыйны тавар, што падвысіла ролю палявання. Паколькі чакта хутка вынішчылі пагалоўе дзікіх аленяў на сваіх землях, ім прыходзілася арганізоўваць паляўнічыя экспедыцыі на захад ад ракі Місісіпі. Палявалі з дапамогай лука і стрэл, духавых трубак, ладзілі пасткі.
Да кантактаў з еўрапейцамі адзінай вядомай свойскай жывёлай быў сабака. У XVIII ст. чакта трымалі свінняў, хатнюю птушку, кароў. У гаспадарчых мэтах выкарыстоўваліся коні. Была распаўсюджана маларослая парода з карычневымі плямінамі на целе і лагодным норавам, пазней названая чакта. Для коняў не рабілі асобных пабудоў або загонаў. Яны пасвіліся свабодна каля жытлаў гаспадароў.
Чакта па-майстэрску апрацоўвалі драўніну, косць, ракавіны. Жанчыны займаліся пляценнем і вырабам керамікі. Пляценне з'яўляецца папулярным жаночым рамяством і ў нашы дні. Захавалася традыцыя вырабу дзіцячых лялек ішт вашоха.
Жытло
Чакта сяліліся ў буйных умацаваных вёсках, што будавалі на ўрадлівых землях уздоўж рачных далін. Усяго налічвалася каля 90 вёсак, геаграфічна згрупіраваных вакол 3 палітычных аб'яднанняў. У кожнай жыло ад 50 да 500 чалавек. Вёскі займалі вялікую плошчу і не мелі выразных межаў. Іншаземцы часцяком называлі іх гарадамі. Сем'і жылі ў аднакамерных хацінах чука, што ладзіліся з саману з адным уваходам без вокнаў. Канічны дах рабілі з саломы. У цэнтры хаціны месцілі агмень, а ўздоўж сцен — гліняны палок, на якім можна было сядзець, спаць, захоўваць харчовыя прыпасы. Кукурузу захоўвалі ў асобных будынках. Да сярэдзіны XIX ст. распаўсюдзіліся еўрапейскія дамы каркаснага тыпу. У Аклахоме чакта не будавалі вялікіх вёсак, а аддавалі перавагу жыццю на прыватных фермах.
Вопратка
У ранні перыяд гісторыі чакта рабілі вопратку са скур дзікіх жывёл. Для дублення выкарыстоўвалі аленевы мозг. Вопратка жанчын складалася са скураной блузы і кароткай спадніцы, мужчынская — са штаноў і кашулі. Падчас вандровак апраналі макасіны, у звычайным побыце хадзілі басанож. Жанчыны і мужчыны мелі доўгія валасы.
Сучасны народны жаночы строй узнік ў XIX ст. пад уплывам еўрапейскіх перасяленцаў. Ён уключаў прыталеную баваўняную сукенку з падолам крыху вышэй за лодыжкі, фартух і хустку. Сукенка ручной працы мае поўны рукаў і плыўную спадніцу з фальбонамі, што робіць яе падобнай да сукенкі брэтонак пачатку XIX ст. Строй незамужняй жанчыны адкрываецца ззаду, у той час як сукенка замужняй жанчыны адкрываецца спераду, каб зручней карміць немаўлят. Нягледзячы на змены моды, ён быў пашыраны да пачатку XX ст. У нашы дні яго апранаюць у асаблівыя выпадкі. У народным строі Місісіпі часцяком сустракаецца металічны грэбень для валасоў.
Мужчынскі народны строй таксама зведаў ўпыў еўрапейскай моды XIX ст., а потым — пазнейшых пан-індзейскіх традыцый. Яго важным складальнікам з'яўляецца кашуля, апранутая навыпуск, упрыгожаная аплікацыямі з доўгіх адрэзкаў баваўнянай тканіны. У якасці ўпрыгожванняў выкарыстоўваюцца бандальеры, пацеркі, шыйныя абярэгі. На галаву апранаюць капялюш з шырокімі палямі. Галаўныя ўборы з пер'ем былі запазычаны ў іншых індзейскіх народаў.
Кухня
Да сярэдзіны XX ст. чакта ўжывалі пераважна раслінную ежу. Адной з найбольш запатрабаванай культур была кукуруза. Яе сушылі ў зярноўках, лушчылі і пераціралі перад прыгатаваннем. Звычайнай стравай была бунаха — кукурузная мука з гарохам, загорнутая ў кукурузнае лісце, печаная або вараная ў вадзе. Таксама кукурузу пяклі на вуглях, гатавалі кукурузную поліўку з дзікай цыбуляй і зелянінай, кукурузныя аладкі, салодкія вараныя галушкі з вінаградам і г. д. У кукурузную муку дадавалі зярняткі сланечніка. У выпадку неўраджая муку рабілі з жалудоў, дзікіх карэнняў і батата.
З дзікіх арэхаў атрымлівалі алей, на якім смажылі мяса забітых на паляванні жывёл — індыкоў, трусоў, аленяў і мядзведзяў. Мядзведжы тлушч тапілі і захоўвалі ў пузырах для таго, каб дадаваць у раслінную ежу. Ужо ў канцы XVIII ст. чакта трымалі свінняў, а свініну называлі «салодкім мясам». чакта таксама елі рыбу, малюскаў, алігатараў.
У сакральных мэтах ужывалі так званае «чорнае пітво» — узбуджальны напой з расліны Ilex vomitoria. У XX ст. у Аклахоме папулярным алкагольным напоем стала піва чок (choc beer). Гэта лёгкае хатняе піва, першапачаткова вынайдзенае чакта, запраўленае садавінай, тытунем, травамі ці збожжам.
Грамадства
Сацыяльная структура грамадства чакта моцна змянілася на працягу XVIII — XX стст. Паколькі зямлю апрацоўвалі жанчыны і асноўная маёмасць перадавалася па жаночай лініі, першапачаткова ў яе аснове палягаў падзел на матрылінейныя роды. Усяго іх налічвалася ад 6 да 12. Дзеці пэўнай маці належылі да яе рода. У сваю чаргу, роды аб'ядноўваліся ў 2 буйныя лініі — белую і чырвоную. У адным паселішчы маглі жыць прадстаўнікі розных родаў. Чакта падзяляліся па сацыяльна-узрастоваму прынцыпу на імаклаша (старэйшын) і інхулалата (юнакоў). Імаклаша аднаго рода вырашалі пэўныя праблемы яго чальцоў у межах паселішча. Асноўныя пытанні разглядаліся мужчынамі, хаця жанчыны мелі ўскосны ўплыў і імкнуліся маніпуляваць мужчынамі падчас выбараў.
Прадстаўнікі родаў кіравалі паселішчамі. На чале паселішча стаяў правадыр, звычайна найбольш вопытны мужчына. Падчас вайны вылучаўся ваенны правадыр. У XVIII — першай трэці XIX стст. існавалі 3 тэрытарыяльныя групы паселішчаў Окла Фалая («доўгія людзі»), Окла Танап («людзі на процілеглым боку») і Окла Ханалія («людзі шасці гарадоў») на чале вярхоўных правадыроў мінг. Становішча вярхоўнага правадыра не перадавалася па спадчыне, таму ён быў вымушаны залагоджваць ніжэйшых правадыроў падарункамі, аказваць дапамогу простым абшчыннікам.
У XIX ст. узнікла Нацыянальная рада ўсіх трох груп. Яе паседжанні адбываліся ў вёсцы вярхоўнага правадыра, які прымаў прадстаўнікоў паселішчаў. Прадстаўнікі збіраліся на вясковым пляцы і займалі сваё месца на адной з лаў, што стаялі ў 2 рады. На кургане ля пляца распальвалі вогнішча. Вярхоўны правадыр паднімаў адпаведную колькасць пальцаў, каб паказаць колькасць пытанняў, якія павінна была разгледзець рада. Кожны прадстаўнік меў неабмежаваны час для выступу. Пасля заканчэння абмеркавання слова браў вярхоўны правадыр. Ён павінен быў зрабіць высновы. Прадстаўнікі выказвалі згоду выкрыкам ма («так»). У спрэчках важную ролю адыгрывала мастацтва красамоўства.
Пасля перасялення ў Аклахому чакта прынялі Канстытуцыю, што з некаторымі зменамі дзейнічала да 1906 г. Яна ўлічвала прыналежнасць да матчынага роду. Замест традыцыйнага падзелу на тэрытарыяльныя групы, ствараліся новыя раёны, дзе насельніцтва магло быць змяшаным па паходжанню. Пасля інкарпарацыі нацыі чакта ў ЗША матрылінейная родавая арганізацыя страціла свае паўнамоцтвы, хаця адлік сваяцтва па жаночай лініі існуе да нашай пары. Чакта, што засталіся ў Місісіпі, былі вымушаны падпарадкоўвацца амерыканскаму заканадаўству, таму матрылінейны падзел сярод іх знік раней, чым у Аклахоме. У нашы дні чакта падпарадкоўваюцца як амерыканскім законам, так і законам сваіх аб'яднанняў.
Сярод чакта існавалі як малыя нуклеарныя, так і вялікія пашыранныя сем'і з трох пакаленняў. Апошнія часцяком узнікалі з-за беднасці, немагчымасці маладых сем'яў знайсці зямлю і асобную хаціну для самастойнага існавання. Шлюб патрабаваў згоды з боку нявесты і яе маці, арганізацыі спецыяльных цырымоній. Разводы лічыліся звычайнай з'явай. Да заняпаду матрылінейных родаў большая частка маёмасці перадавалася па жаночай лініі.
У чакта існаваў звычай дэфармацыі чэрапа ў раннім дзіцячым узросце.
Гульні
Да пачатку XX ст. сярод чакта была папулярна камандная гульня у мяч капуча. Дзве каманды гульцоў сустракаліся на доўгім полі з варотамі на супрацьлеглых баках. Вароты маглі ўяўляць шчэпленыя бярвенні, павернутыя шырокім бокам да поля. Каб атрымаць перамогу, каманда павінна была шмат разоў загнаць мяч у вароты праціўніка. Вопратка гульцоў павінна была нагадваць якую-небудь жывёлу. Яны былі ўзброены драўлянымі кіямі з абручамі на навершы. Мяч рабілі з ануч, абгорнутых у аленевую скуру. Гульцоў падтрымліваў шаман з размаляваным целам у масцы, а таксама знахары, што падчас гульні стаялі каля варот і дапамагалі сваёй камандзе спевамі і пляскамі ў далоні. Перад гульнёй арганізоўваўся танец загавораў. У ім маглі ўдзельнічаць жанчыны. Падчас гульні дазвалялася прычыняць гвалт у дачыненні да супернікаў, акрамя ўдараў па галаве, таму гульня часам скончвалася калецтвамі і смерцямі.
Яшчэ адной папулярнай гульнёй была чанкі. Лічіцца, што яна зарадзілася ў часы Місісіпскай культуры і мела рытуальны характар. Па полю кацілі каменныя або гліняныя дыскі. Гульцы павінны былі трапляць у іх доўгімі тычкамі.
Існавала рызыкоўная гульня ў косці, дзе выкарыстоўваліся зярняты кукурузы і фасолі.
Музычная культура
Важную ролю адыгрывае акампанімент. Існуюць традыцыйны ансамблі з 5 - 12 чалавек з 1 барабанам. Мужчыны ў іх спяваюць ва ўнісон. Мелодыі пачынаюцца з высокіх нот, затым пераходзяць на нізкія і зноў на высокія. У паўднёвай традыцыі галасы больш нізкія, спевакоў-мужчын падтрымлівае жаночы вакал. У мінулым зачынальнікам супольных спеваў быў правадыр.
Танцы з'яўляюцца моцным сацыяльным аб'яднальнікам, паколькі галоўнае ў іх не відовішча, а непасрэдны ўдзел. Яны арганізоўваліся ў выпадках збору гуртоў аднаго ці розных паселішчаў, падас свят і гульні ў мяч. У нашы дні выкладаюцца ў індзейскіх школах. Шырока распаўсюджаны танцы з найменнем пэўных жывёл, калі танцоры адлюстроўваюць сваімі дзеяннямі розныя аспекты жыцця прыроды. У ваенных танцах удзел маглі браць не толькі мужчыны, але і жанчыны.
Вусная творчасць
Чакта захавалі багаты фальклор — казкі, міфы, легенды, генеалагічныя паданні. Папулярнымі героямі вуснай творчасці з'яўляюцца розныя жывёлы, паляўнічыя, што ішлі за сонцам, міфічныя постаці — вялікі змей Сінтхола, карлікі кові-анукаша, волаты шампэ і г. д. Казкі пра труса-трыкстэра Чукфі паўплывалі на развіццё амерыканскай дзіцячай літаратуры.
Мова
Мова чакта адносіцца да маскогскай сям'і моў. Падзяляецца на 3 буйныя дыялекты. У нашы дні вылучаюцца асобныя гутарковыя дыялекты Аклахомы і Місісіпі. Існуе некалькі варыянтаў пісьмовасці на аснове лацінкі.
Аляксандр Аляксеевіч Грыцанаў
Алякса́ндр Аляксе́евіч Грыца́наў (,, Беларуская ССР — , , Рэспубліка Беларусь) — беларускі філосаф, сацыёлаг, гісторык, культуролаг, рэлігіязнаўца і публіцыст. Кандыдат філасофскіх навук (1984), дацэнт (1988). З’яўляўся кіраўніком міжнароднага праекта «Гуманітарная энцыклапедыя» Мінскага філасофскага кола.
Сям’я
Нарадзіўся ў сям’і вайскоўца, бацька быў родам з-пад Магiлева.