cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Налібоцкая пушча
XI—XVII стагоддзі
Кансалідацыі абшару Налібоцкай пушчы спрыяла канцэнтрацыя гэтых земляў ва ўладаннях роду Радзівілаў. Яшчэ ў 1555 годзе Мікалай Радзівіл Чорны выкупіў у шляхціцаў Шэметаў і Завішаў мястэчка Налібокі з землямі і лясамі. У 1586 годзе, падчас падзелу радзівілаўскіх уладанняў паміж трыма галінамі роду і ўтварэння Нясвіжскай, Клецкай і Алыцкай ардынацый, Налібокі трапілі ў склад Алыцкай ардынацыі, уладальнікам якой быў Станіслаў Радзівіл (1559—1599). Але Налібокі былі толькі адным з кавалкаў велізарнай пушчы, значная частка якой да канца XVI стагоддзя знаходзілася ў руках іншых уладальнікаў. Нясвіжскі ардынант Мікалай Крыштаф Сіротка, на працягу 1594—1595 гадоў набыў мястэчкі Дзераўное і Хатава, часткова купленыя ў Мікалая Русецкага, часткова атрыманыя ў пасаг ад жонкі. У выніку гэтага асноўная частка Налібоцкай пушчы апынулася ў складзе радзівілаўскіх латыфундый, але была падзелена паміж рознымі землеўласнікамі, найперш Нясвіжскай і Алыцкай ардынацыямі. Калі Станіслаў Радзівіл памёр, не пакінуўшы нашчадкаў, Налібокі з землямі і лясамі перайшлі да складу Нясвіжскай ардынацыі, што фактычна аб’яднала цяперашнюю Налібоцкую пушчу ў руках аднаго ўладальніка. Але нясвіжскія ардынаты не разглядалі гэтыя валоданні як адно цэлае, таму дзяленне на ўласна Налібоцкую, Дзераўноўскую і Хатаўскую пушчы, пазней пушчы-падлавецтвы, захоўвалася і надалей.
За тымі часамі пушча выкарыстоўвалася, апроч палявання (у т. л. прамысловага, у асноўным на баброў, а таксама выдраў, норак і інш.) і бортніцтва (з якога ўладальнікі лясоў атрымоўвалі «палавічнае»), галоўным чынам для лесанарыхтовак, у пушчы не было ніводнай буды, Генеральная рэвізія пушчаў 1699 годзе адносна прадпрыемстваў такога тыпу адназначна зазначыла: «Што тычыцца попелаў альбо паташаў — няма нідзе і не будзе.». Паводле рэвізіі пушчаў 1699 года у Налібоцкай пушчы адзначаны наступныя прамысловыя пароды дрэваў: «… маюцца ў ёй дубы густыя, прыдатныя для розных заморскіх тавараў: брусоў („balow“), бартахольцаў (відаць, маецца на ўвазе буйная клёпка — фашольц. „bartoholc“), ванчосаў („wantczosow“), клёпак („klepek“) розных … Ёсць таксама мачты („maszty“) на адным месцы ў паўмілі ад ракі, што ўцякае ў Нёман … Ёсць таксама цамры („czamrowina“) … што ёсць трохі ліп, клёнаў, ясеняў, то з іх рамеснікі робяць што атрымаецца …». Бачна, што ў пушчах быў прадстаўлены дастаткова шырокі комплекс экспартнай драўніны. Першасная перапрацоўка таварнай драўніны ажыццяўлялася на пільнях, размешчаных у самой пушчы. Туды ссечаныя бярвёны дастаўлялі адразу з лесапавалу. У Налібоцкай, Дзераўноўскай, Хотаўскай пушчы дзейнічаў цэлы шэраг такіх прадпрыемстваў. Пры саміх пільнях нярэдка працавалі і так званыя шліфірні — майстэрні, дзе ажыццяўлялася шліфоўка дошак. Іх прадукцыя была запатрабавана і на ўнутраным рынку, а таксама ў панскай гаспадарцы. Асноўнай прадукцыяй пільняў былі менавіта дошкі. Пераважная іх колькасць рабілася з сасны і толькі рэшта з ліпы, бярозы, дубу і часам з алешыны. Калоды рабіліся толькі з дубу ці сасны. Выраблены лес, пасля першаснай перапрацоўкі на тартаку, а часта і мінуючы гэту фазу, паступаў на склады — румы, далей адбывалася ацэнка яго якасці і прыкладнае вызначэнне кошту, пасля гэтага тавар сплаўляўся за мяжу. Сама пушча прымацоўвалася да гданьскага рынку, які з’яўляўся для яе найзручнейшым, апошняе палажэнне было адмыслова прапісана ў дакументах.
Кіраванне пушчай
Абшары цяперашняй Налібоцкай пушчы ўваходзілі ў склад вялікага лавецтва, якое аб’ядноўвала ўсе радзівілаўскія лясы, што ляжалі ў межах Новагродскага і Менскага ваяводстваў, а таксама Ашмянскага і Лідскага паветаў Віленскага ваяводства. Гэтае вялікае лавецтва не мела дакладнай назвы і лоўчы гэтых пушчаў перыядычна тытулаваўся то як «лоўчы пушчаў Занёманскіх і Наднёманскіх», то як «лоўчы пушчаў Наднёманскіх (адсюль вёска Наднёман Уздзенскага раёна), Налібоцкіх, Дакудаўскіх (ад Дакудава), Койданаўскіх (ад Койданава, цяперашні раённы цэнтр Дзяржынск) і іных» , а часам і проста «лоўчы пушчаў ляжачых у ваяводствах Мінскім і Наваградскім, у паветах Ашмянскім, і Лідскім». Занёманскі і Наднёманскі лоўчы меў сваю рэзідэнцыю ў Налібоках, што рабіла гэтае мястэчка цэнтрам самай значнай лясной адзінкі радзівілаўскіх зямель. Лоўчы падпарадкоўваўся генеральнаму лоўчаму, які знаходзіўся ў Нясвіжы і кіраваў усімі радзівілаўскімі лавецтвамі. Занёманскае і Наднёманскае лавецтва ў сваю чаргу падзялялася на цэлы шэраг падлавецтваў: Мірскае, Нясвіжскае, Ліпічанска-Беліцкае (сёння вёска Ліпічанка Шчучынскага раёна, Беліца Лідскага раёна), Ляхаўска-Ленінска-Чучэвіцкае, Койданаўскае, Дакудаўскае, Дзяляціцкае (сёння вёска Дзяляцічы Навагрудскага раёна), Налібоцкае, Дзераўноўскае (сёння вёска Дзераўное Стаўбцоўскага раёна), Хотаўскае (сёння вёска Хотава Стаўбцоўскага раёна), Аталезкае (сёння вёска Аталезь Стаўбцоўскага раёна) і інш. На чале кожнага падлавецтва стаяў асобны падлоўчы. Налібоцкі падлоўчы, ў адпаведнасці з больш нізкім статусам, быў паселены ва ўрочышчы Бродным (сёння лакалізаваць не магчыма); дзераўноўскі — у Наднёманскай Слабадзе (цяпер вёска Сіняўская Слабада); хотаўскі жыў у Ляўкоўшчыне (сёння вёска Стаўбцоўскага раёна). Падлавецтвы ў сваю чаргу падзяляліся на стражы, дзе неслі варту стральцы.
Штат службоўцаў і малодшых ураднікаў лавецтва складаўся са стральцоў, бортнікаў, асочнікаў, леснікоў, а таксама служкаў без пэўнага профілю — у 1778 годзе гэта было трыццаць два чалавекі. Але два з іх сумяшчалі бортніцкую і асочніцкую службы, што было даволі шырока распаўсюджана па тым часе. З 32 службоўцаў 15 чалавек ці 17 службаў прыходзіліся на Налібоцкае падлавецтва: восем стралецкіх, пяць бортніцкіх, дзве асочніцкія і дзве лясніцкія. Дзесяць чалавек служылі ў Дзераўноўскай пушчы: шэсць стральцоў, тры бортнікі і адзін ляснік. У Хотаўскім падлавецтве іх налічвалася найменш за ўсё — тры стральцы, бортнік, ляснік і два чалавекі без пазначэння профілю абавязкаў.
У Налібоцкай, Дзераўноўскай, Хотаўскай пушчы было вызначана дзесяць месцаў для стралецкай стражы. Яны размяшчаліся пераважна ва ўрочышчах каля найбольш каштоўных бароў і на буйным лясным гасцінцы з Гнішыц на Налібокі. Гэтую службу можна ахарактарызаваць як міліцэйскую ці нават напаўвайсковую варту радзівілаўскіх лясоў і нерухомай маёмасці лавецтваў і лясніцтваў.
Зямля Саннікава
Зямля Саннікава — востраў-прывід у Паўночным Ледавітым акіяне, які нібыта бачылі некаторыя даследчыкі на поўнач ад Новасібірскіх астравоў.
Сведчанні і пошукі
Упершыню пра яго паведаміў у 1811 годзе здабываючы пясца на паўночных берагах Новасібірскіх астравоў прамысловец Якаў Саннікаў, дасведчаны палярны вандроўца, раней які адкрыў астравы Стаўбавы і Фадзееўскі. Ён выказаў меркаванне аб існаванні «шырокай зямлі» на поўнач ад вострава Кацельны. Па словах паляўнічага, над морам падымаліся «высокія каменныя горы».
У 1937 годзе савецкі ледакол «Садко» падчас свайго дрэйфу прайшоў каля мяркуемага вострава і з поўдня, і з усходу, і з поўначы, — але нічога, акрамя акіянскіх ільдоў, не знайшоў. Па просьбе акадэміка В. А. Обручава, у той жа раён былі пасланыя самалёты арктычнай авіяцыі. Аднак, нягледзячы на ўсе намаганні, і гэтыя пошукі далі адмоўны вынік: было ўстаноўлена, што Зямлі Саннікава не існуе.
Налібоцкая пушча
Кіраванне пушчай
Сярод стральцоў былі вайсковыя званні, у прыватнасці званне паручніка. Узбраенне стральца ці, як яго часам называюць дакументы, мысліўца (паляўнічага), складалася з гусарскага палаша, якія адмыслова закупляліся для гэтай патрэбы ў Караляўцы колькасцю шэсцьдзесят штук (што адпавядала колькасці ўсіх стральцоў у лавецтве) і пісталета. Для іх шылася з сукна спецыяльная стралецкая форма («barwa»). Радзівілы пільна сачылі за тым, каб тыя былі аднолькава апрануты і добра ўзброены. Стралецкую службу неслі як прадстаўнікі збяднелай шляхты, так і выбраныя для гэтага сяляне.
Стралецкая, як асочніцкая і лясніцкая службы часта мелі дынастычны характар, то-бок маглі перадавацца ад бацькі да сына, а часам і ўсе дарослыя мужчыны ў сям’і былі асочнікамі ці стральцамі.
Асочніцкую службу, як лясніцкую і бортніцкую, неслі выключна сяляне. Яны займаліся высочваннем звяроў у лясах, сачылі за звярынымі пераходамі і месцамі найбольш прыдатнымі для палявання, разам з іншымі служачымі прымалі ўдзел у княжацкім паляванні і інш.
Бортнікі, што таксама знаходзіліся ў прамым падпарадкаванні падлоўчых, павінны былі даглядаць скарбовыя борці, асаджаць новыя, сачыць за пасекамі. У дагляд за борцямі і вуллямі-калодамі ўваходзілі збор мёду і воску, падрыхтоўка вулікаў да зімоўкі і інш. Дакументы таксама згадваюць баброўнічых, якія даглядалі за радзівілаўскімі бабровымі гонамі, ажыццяўлялі адлоў баброў, выдраў і норак для радзівілаўскіх звярынцаў і кухні.
Паляванне
Як і ў мінулыя часы, паляванне было адным з асноўных промыслаў у пушчы. Асноўнымі прамысловымі жывёламі ў гэты час былі бабры (ці не найасноўнейшая прамысловая жывёла ў пушчы), а таксама ласі і мядзведзі, ваўкі, лісы, куніцы, алені, зайцы. Часам палявалі гарнастаяў, рысяў, выдраў, сарнаў і інш. Адстрэл жывёл вёўся пастаянна, лясныя служкі рэгулярна здавалі да падлоўчага футры ўпаляваных звяроў. Баброўнічыя павінны былі ставіць жалезныя пасткі на баброў, выдраў і норак.
У лясах існавалі адмысловыя, найбольш выгодныя для палявання на пэўных жывёл, мясціны, якія адзначаліся пры апісанні кожнай пушчы. Гэтыя ўчасткі даручалася пільнаваць асабліва адказна. Каля Хотаўскага става на рэчцы Сярмяжцы (правы прыток ракі Сула) ва ўрочышчы Сасёнкі былі самыя лепшыя летнія паляўнічыя ўгоддзі на мядзведзяў, ахоўваліся таксама месцы току глушцоў і фазанаў. Асобную катэгорыю паляўнічых угоддзяў складалі бабровыя гоны. Яны ўсе трымаліся пад пільным улікам. Згодна калькуляцыі генеральнага лоўчага Вольскага на люты 1757 года, на скарбовым уліку ва ўсіх радзівілаўскіх лясах знаходзілася 576 бабровых гонаў.
У 1780 годзе выйшаў адмысловы загад звернуты да генеральнага лоўчага, у адпаведнасці з якім, трымальнікі закладных радзівілаўскіх маёнткаў пазбаўляліся права палявання на любых звяроў у пушчах. Справа палягала найперш у тым, што ад бескантрольнага палявання цярпеў радзівілаўскі скарб.
У пушчах вёўся таксама і адлоў жывых звяроў для звярынцаў. Адлоў жывых лісянят і ваўчат ажыццяўлялі стральцы. Яны выкопвалі воўчыя ямы ў якія і павінны былі патрапіцца зверы. Разам з тым адлоўлівалі і мядзведзяў. Адлоўленых звяроў з усіх радзівілаўскіх лясоў, у тым ліку і з Налібоцкай пушчы, перавозілі ў бліжэйшыя звярынцы.
У базантарні за фазанамі даглядаў спецыяльны служка базантарнік («bazantarnik»). У якасці абслугі базантарняў і звярынцаў выступалі малодшыя лясныя служкі — стражнікі і ляснічыя. Яны касілі тут траву на палях і лугах. Вельмі цяжка на стане спраў у звярынцах і базантарнях адбіваліся войны — калі варожыя войскі займалі Нясвіж, то замест правіянту ў першую чаргу выкарыстоўвалі безабаронных звяроў. Радзівілаўскія ўраднікі імкнуліся дамовіцца з расійскім камандаваннем аб іх захаванні, але часта ўжо не заставалася каго ратаваць.
Загад аб пачатку палявання лоўчым і падлоўчым павінен быў аддаваць сам генеральны лоўчы па восені ці ўзімку. Перад яго пачаткам праводзілася высочванне звяроў па пушчах і вызначалася найбольш спрыяльнае месца для яго правядзення. Пры гэтым у разлік не бралася, ці былі гэта лясы прыналежныя да так званых «вольных» маёнткаў, альбо застаўных.
Кардзінале
Кардынале (Cardinale) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Калабрыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Катандзара.
Насельніцтва складае 2615 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 84 чал./км². Займае плошчу 31 км². Паштовы індэкс — 88062. Тэлефонны код — 0967.
Налібоцкая пушча
Паляванне
Аблавы рабіліся наступным чынам. Як толькі выпадаў першы ці паўторны снег вопытны асочнік ішоў у лес і па слядах вызначаў дзе ў лесе знаходзіцца статак ласёў ці мядзведжая сям’я. Калі сляды вядуць у гушчар, а з яго слядоў няма, значыць звер унутры. Ён вызначае на якой адлегласці трэба атачаць бор, каб не спудзіць звярыну. Стральцы расстаўляюцца з таго боку лесу, адкуль увайшлі звяры, на адлегласці 60—80 крокаў. Пасля завяршэння гэтай працэдуры загоншчыкі атачаюць гушчар з абодвух флангаў стральцоў. Падчас гэтага захоўваецца маўклівая цішыня. Калі ўсё гатова, тады ў глыбіню бору запускаюць сабак, а загоншчыкі падымаюць крык і лязгат. Зверы ўцякаюць з лесу па сваіх былых слядах і трапляюць на паляўнічых. Калі паляванне ідзе ўзімку па першым снезе на мядзведзя, то каля стральцоў стаяць людзі з рагацінамі, каб у выпадку няўдалага стрэлу абараніць іх ад нападу звера.
Кардзінале
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Налібоцкая пушча
Паляванне
Лоўчыя і падлоўчыя былі абавязаныя несці дакладную справаздачнасць перад генеральным лоўчым за ўсіх упаляваных звяроў, а таксама за рэквізіцыі ў мясцовага насельніцтва. Справа ў тым, што апошнія не былі рэдкасцю пад час буйных, шматтыднёвых паляванняў. У мясцовага сялянства для паляўнічых патрэбаў маглі рэквізаваць фураж, ежу, мысліўскія прылады і інш. Пасля ўсё гэта альбо вярталася да гаспадароў, альбо ім за прычыненыя шкоды выплачваліся грошы. Паляванне ў пэўнай пушчы не павінна было выходзіць за яе межы, каб не чынілася шкода суседнім лавецтвам ці лясніцтвам.
У дапамогу прафесійным паляўнічым павінны былі выходзіць сяляне. Апошнія мусілі за ўласны кошт забяспечыць правіянтам коняў на паляванні і сябе харчаваннем. Сялян адной воласці нельга было выганяць на паляванне два разы за сезон, іх павінны былі абавязкова чаргаваць з суседнімі валашанамі.
На ўпаляваных у кожны год звяроў і птушак генеральны лоўчы складаў адмысловыя рэестры, па якіх праводзіў выніковую справаздачную калькуляцыю для ўладальніка ардынацыі. Мяса і футры буйных звяроў павінны былі перадавацца да нясвіжскага каменданта, а мяса дробных звяроў і птушак трапляла на радзівілаўскую кухню.
Палявалі часта з сабакамі. У XVII—XVIII стагоддзях Радзівілы мелі вялікую колькасць псярняў, дзе навучаныя людзі займаліся развядзеннем і вырошчваннем паляўнічых псоў. Паляванне з дзідамі, лукамі і рагацінамі, што перыядычна практыкавалася да сярэдзіны XVII стагоддзя, адышло ў нябыт, паляваць прафесійна сталі са стрэльбамі. Да катэгорыі паляўнічых-прафесіяналаў з пэўнымі агаворкамі адносіліся ўсе лясныя служкі. Да не прафесійных — усе тыя сяляне, што былі вымушаныя хадзіць у радзівілаўскія ловы як на адбыванне спрадвечнай павіннасці.
У знакамітай паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» мядзведзь, які ледзь не загрыз галоўных персанажаў Тадэвуша і Графа, прыйшоў менавіта з Налібацкай пушчы. Тут іх лавілі для Смаргонскай «акадэміі», дзе мядзведзяў дрэсіравалі, каб выконваць розныя цыркавыя трукі.
Пчалярства
Войны другой паловы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў прынеслі вялікія страты, пацярпела і бортніцтва. З сярэдзіны XVIII стагоддзя выразна назіраецца тэндэнцыя да адраджэння пчалярства, паступова колькасць насельніцтва аднаўлялася, і людзі ішлі ў лес, каб адшукаць пакінутыя борці. У XVIII стагоддзі ў Налібоцкай, Дзераўноўскай, Хотаўскай пушчы сялянам забаранялася вырабляць па лясах новыя борці, дзеля таго, што ў пушчах і так было багата пустых борцяў і каб не псаваць таварнага дрэва. Але гэтая забарона не азначала поўнай немажлівасці з’яўлення новых борцяў, а была толькі ліквідацыяй спрадвечнага г. зв. «захопнага» права сялян. Селянін мог купіць дрэва пад борць. Для параўнання, у 1798 годзе яно каштавала пятнаццаць злотых, у той жа момант, як вулік ці калода адзін злоты. Таму ў гэты час сяляне пачалі аддаваць перавагу менавіта калодам-вуллям.
За карыстанне борцямі і вуллямі ў панскім лесе сяляне павінны былі выплачваць гаспадару ўладанняў палову сабранага мёду. Гэта выклікала масавае ўкрывальніцтва борцяў, але ад такой жорсткай практыкі падаткаабкладання і ў XVIII стагоддзі феадалы звычайна не адступалі.
Калоднае пчалярства ў скарбовай гаспадарцы заўважна пераважала над бортным, так у Налібоцкім падлавецтве ў сярэдзіне 1770-х гадоў было шэсць скарбовых пасек, на якіх налічвалася ў агульнай колькасці 454 вулля і толькі 34 борці. Тэмпы прыросту колькасці новаасаджаных калодаў таксама была ў шмат разоў большая — 61 калода супраць дзвюх новых борцяў у 1778 годзе. Усё гэта, разам са згадкамі аб вялікай колькасці пустых борцяў па лясах, сведчыць аб паступовым выраджэнні класічнага бортніцтва ў Налібоцкай пушчы ў XVIII стагоддзі. Тым не менш, у інструкцыях прапісваліся правілы выкарыстання і дагляду за борцямі ў кожную пару года.
Выбранне мёду са скарбовых пасек адбывалася восенню. Гэты працэс павінен быў трымацца пад пільным кантролем і пры непасрэднай прысутнасці лоўчага. Бортнікам даручалася быць асцярожнымі, каб не нанесці шкоды пчолам. Было тры крыніцы паступлення мёду і воску ў радзівілаўскі скарб. Першая — са скарбовых пасек і борцяў, прадукты якіх рахаваліся і заносіліся ў рэестры асобна адзін ад аднаго. Другая — мёд і воск, атрыманыя ад трымальнікаў застаўных радзівілаўскіх маёнткаў, і трэцяя — пчалярскі падатак ад сялян, г. зв. «палавічнае» («połowiczny»).
Па загадзе лоўчага ў канцы кожнага пчалярскага сезону рабіліся бочкі для захоўвання мёду ёмістасцю трыццаць два гарцы кожная. Воск пасля ўзважвання скіроўвалі на васкабойню, дзе адбывалася яго ачыстка ўзбіваннем да аднароднай масы. Пасля канчатковага ўзважвання чысты мёд і воск адвозілі да складоў правіянту, дзе па здачы атрымлівалі адмысловыя квіты.
Прамысловасць
Рэгіён досыць рана пачаў спецыялізавацца на лясных промыслах і рамёствах, звязаных са здабычай і перапрацоўкай карысных выкапняў (балотнай жалезнай руды, гліны, кварцавага пяску і г. д.). Як і ўся краіна, пушчанскі рэгіён перажыў эканамічны, дэмаграфічны і гаспадарчыя крызісы, што сталі следствам кровапралітных войнаў сярэдзіны XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў. Дакументаў па тым часе захавалася няшмат, але як адзначае Васіль Мялешка, «на пачатку [XVIII] стагоддзя ў гэтай галіне вытворчасці (маюцца на ўвазе лясныя промыслы) меліся вялікія цяжкасці з працоўнай сілай, выкліканыя новымі ваеннымі спусташэннямі, але пачынаючы з 30—40-х гадоў [XVIII стагоддзя] сітуацыя заўважна змянілася ў лепшы бок і лясныя распрацоўкі сталі праходзіць больш паспяхова». Большасць гаспадарчых дакументаў, датычных Налібоцкай пушчы, датуюцца часам пачынаючы з сярэдзіны XVIII стагоддзя, менавіта з гэтага перыяду пачынаецца найбольш актыўная распрацоўка і выкарыстанне эканамічнага патэнцыялу пушчы.
Лесанарыхтоўчая і прамысловая дзейнасць сфарміравалі ўнікальны для Беларусі характар рэгіёну. Напрыклад, на Налібоцкім «металургічным камбінаце» (Рудня-Кляцішча) ў 1850-х гадах працавала больш за 200 рабочых, тры доменныя печы, восем пудлінгавых печаў, пракатны стан, чатыры ліцейні. Падобны ж маштаб меў і металургічны завод Храптовічаў у Вішневе, які таксама працаваў на балотнай жалезнай рудзе. Эканамічнае значэнне краю заняпала ў апошняй трэці XIX стагоддзя, мясцовая прамысловасць не вытрымала канкурэнцыі з новай індустрыяй Данбаса, Урала і іншых прамысловых рэгіёнаў.
XX стагоддзе
Вядомы натураліст Фрыдрых Фальц-Фейн, стваральнік стэпавага запаведніка Асканія-Нова, меў у мястэчку Налібокі сваю сядзібу і планаваў стварыць у навакольных лясах запаведнік па ахове баброў. Налібоцкая пушча магла стаць першым у царскай Расіі афіцыйным запаведнікам, але Першая сусветная вайна перакрэсліла гэтыя планы.
У 1932 годзе ў Налібоцкай пушчы для аховы і вывучэння каштоўных капытных жывёл (ланей, аленяў, казуль, дзікоў), а таксама рачных баброў быў створаны Вялаўскі запаведнік. Сюды з Германіі было завезена восем асобін еўрапейскай лані (Dama dama), якія да Другой сусветнай вайны распладзіліся, але ў вайну былі вынішчаныя, а Вялаўскі запаведнік быў скасаваны ў 1951 годзе.
У Другую сусветную вайну пушча дала прытулак не менш чым дваццаці тысячам партызанаў рознай палітычнай прыналежнасці, пераважна прасавецкіх, кіраваных БШПР, з развітай інфраструктурай, уключаючы стала дзеючыя аэрадромы, але таксама і Арміі Краёвай (стаўпецка-налібоцкае згуртаванне), і яўрэйскіх партызанскіх аддзелаў Бельскіх, Зорына і інш., якія падпарадкоўваліся савецкаму камандаванню, захоўваючы пэўную аўтаномію, і сталі паратункам для тысяч уцекачоў з гета Баранавічаў, Навагрудка, Мінска, Міра і іншых гарадоў і мястэчак у пушчы і яе найбліжэйшых ваколіцах.
Гісторыя братоў Бельскіх і іх «Іерусаліма ў лесе» стала легендай дзякуючы дакументальным кнігам Нехамы Тэк, Пітэра Даффі, некалькім дакументальным фільмам. Галівудскі «блокбастэр» «Defiance» («Выклік») з Дэніалам Крэйгам у галоўнай ролі меў стаць адной з прыкметных з’яў у кінематаграфічным сезоне 2008 г. Зрэшты, ўсе гэтыя творы абыходзяць маўчаннем ролю аддзелу Бельскіх у савецкай карнай аперацыі над мястэчкам Налібокі 8 мая 1943 года, у адказ на супраціўленне жыхароў мястэчка рэквізіцыям савецкіх партызанаў, і пра якую спрачаюцца польскія і яўрэйскія гісторыкі. ( Трагедыя ў Налібоках)
Пушча і яе ваколіцы адыграла вялікую ролю ў гісторыі яўрэйскага народа яшчэ і тым, што адсюль паходзяць шмат дзеячаў вядомай Валожынскай ешывы, уключаючы заснавальніка сусветнага фундаменталісцкага руху «Agudath Israel», Іцхака Ха Леві Рабіновіча (нарадзіўся ў Івянцы ў 1847 годзе) і Прэзідэнта Ізраіля Шымона Перэса (нарадзіўся ў Вішневе ў 1923 годзе). З Пушчай звязаная і дзейнасць вядомага яўрэйскага каталіцкага дзеяча, кармеліта Даніэля Штайна (сапр. Освальда Руфайзена), які атрымаў шырокую вядомасць у тым ліку і дзякуючы раману Людмілы Уліцкай «Даніэль Штайн, перакладчык» (2006), які навярнуўся ў каталіцызм менавіта пад уплывам ваенных падзей у пушчы.
У 1960 годзе на тэрыторыі былога Вялаўскага запаведніка ў басейнах правых прытокаў Нёмана і Бярэзіны заснаваны Налібоцкі паляўнічы заказнік. Падчас аварыі на Чарнобыльскай АЭС тэрыторыя Налібоцкай пушчы пакутавала ад радыяцыі, таму многія навакольныя вёскі падлягалі высяленню.
XXI стагоддзе
У 2005 годзе на тэрыторыі Налібоцкай пушчы ўтвораны Рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Налібоцкі», лясны масіў набыў нацыянальны прыродаахоўны статус. Міжнародны прыродаахоўны статус класіфікаваны як «тэрыторыя, важная для птушак» рэгіянальнага значэння, якая ўтворана ў 2010 годзе.
У культуры
Навуковыя даследаванні асобных аспектаў гаспадарчай і культурнай дзейнасці ў Налібоцкім краі належаць пераважна польскім даследчыкам. Вобраз уласнага, не-рускага і не-савецкага рамесніка або прамыслоўца бадай адсутнічае ў беларускім мастацтве, навукова-папулярнай літаратуры і г. д.
Пушча з’яўляецца і месцам дзеяння вядомага рамана Уладзіміра Багамолава, «У жніўні 1944-га» («Момант ісціны»), які перакладзены на дзесяткі моў, вытрымаў больш за сто выданняў, агульным тыражом больш за мільён асобнікаў. Аднак у беларускай культуры, калі не лічыць знятага паводле гэтага раману фільма Міхаіла Пташука, у якім пушча не апазнаецца, не існуе нічога падобнага на згаданыя вышэй мастацкія і дакументальныя творы, якія б усведамлялі пушчу як маштабную і шматбаковую культурную з’яву. Заходнія і савецкія творы пра пушчу слаба паказваюць яе як комплексную з’яву, выхопліваючы з яе гісторыі толькі нейкі асобны храналагічны і фактычны аспект.
Дзімітроў
Дзімітроў — балгарскае прозвішча.
Цюрыхскі ўніверсітэт прыкладных навук (група ВНУ)
Цюрыхскі ўніверсітэт прыкладных навук (Zürcher Fachhochschule) — група швейцарскіх дзяржаўных вышэйшых навучальных ўстаноў у Цюрыху.
Установа адукацыі з каля 19 500 студэнтаў з'яўляецца найбуйнейшым з дзевяці швейцарскіх універсітэтаў прыкладных навук. Разам вучэльні групы ўтвараюць другую па велічыні ВНУ Швейцарыі пасля Цюрыхскага ўніверсітэта.
Фінансуецца кантонам Цюрых і, такім чынам, знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, за выключэннем Цюрыхскага ўніверсітэта прыкладных эканамічных навук, які мае недзяржаўнае фінансаванне.
Шыкана
Шыкана — паслядоўнасць цесных выгінастых паваротаў (звычайна ў форме літары S) на дарозе, выкарыстоўваная ў аўтагонках і на гарадскіх вуліцах для наўмыснага запаволення аўтамабіляў. Звычайна размяшчаюцца ў канцы доўгіх прамых участкаў, таму яны з'яўляюцца лепшымі месцамі для абгонаў у сучасных гонках.
Беларускі шлях (газета, 1922)
«Беларускі шлях» — газета, неафіцыйны орган арганізацыі «беларускіх беспартыйных актывістаў» (створана рэдактарам Я. Міткевічам). Выдавалася неперыядычна, на беларускай мове ў Гродне (22.4.1922 — 2.8.1922). Друкаваліся матэрыялы ў падтрымку супрацоўніцтва з польскімі ўладамі. Рэдактар Я. Міткевіч.
Плошча Куйбышава (Самара)
Плошча Куйбышава — плошча ў Самары, утвораная вуліцамі Чапаеўскай, Вілонаўскай, Галактыёнаўскай і Чырвонаармейскай. З'яўляецца самай вялікай плошчай у Еўропе (17,4 га).
Саборная плошча
Першыя згадванні пра плошчу бачны на генеральным плане горада ад 1853 года. Плошча агадвалася велізарнай з памерамі 525 на 325 м. Велічыня яе злучалася з прэстыжнасцю горада, а сам плошчу прызначалася для пастаноўкі на ёй саборнага храма. 17 красавіка 1866 года ў дзень нараджэння імператара Аляксандра II адбылося асвячэнне месца збудавання Кафедральнага сабора. Праект быў распрацаваны архітэктарам Э. І. Жыберам. У маі 1869 года храм ёмістасцю 2500 чалавек быў урачыста закладзены. Толькі ў 1892 годзе было завершана аздабленне ніжняга храма ў гонар Святога Алексія (аўтар інтэр'ера Аляксандр Шчарбачоў).
Савецкі час
У 1930 годзе Кафедральны сабор быў падарваны, яго разбурэнне працягвалася да лета 1932 года. 3 лістапада 1931 года Сярэдняволжскім краявым выканкамам была прынята пастанова пра будаванне Дома культуры на месцы сабора. Будаванне было завершана ў лістападзе 1938 года.
У 1932 годзе на заходнім боку плошчы (у прамавугольніку паміж вуліцамі Фрунзэ, Рабочая, Чырвонаармейская і Шастаковіча (былая Працоўная)) па праекту архітэктара П. А. Шчарбачова ў адпаведнасці з Загадам Рэўваенсавета СССР № 200 ад 20 лютага 1925 года быў пабудаваны Дом Чырвонай Арміі — комплекс будынкаў, што ўключаў афіцэрскі клуб (цяперашні «Акруговы Дом Афіцэраў»)
У 1935 годўе Камунальная плошча была пераназвана ў плошчу імя Куйбышава, а праз тры гады на ёй быў узведзены помнік В. У. Куйбышаву.
На месцы разбуранага храма быў узведзены Палац культуры па праекце ленінградскага архітэктара Ноя Троцкага. Праект будынка аб'ёмам больш за 100000 м³ з бібліятэкай, музеем і залай на 1250 месцаў вырашаны ў формах савецкага ампіру. У час вайны ў палацы культуры давала спектаклі трупа Вялікага тэатра СССР. 5 сакавіка 1942 года ў фае палаца адбылося першае выкананне 7-й сімфоніі Шастаковіча.
Расійскі час
У жніўні 2010 года тапанімічная камісія Самары прыняла рэкамендацыю пра пераназванне плошчы Куйбышава і вяртанне ёй гістарычнай назвы «Саборная плошча», аднак мэр горада Дзмітрый Азараў не падтрымаў пераназванне, і плошча захавала назва «Куйбышава».
Панір (сыр)
Панір — свежы сыр, распаўсюджаны ў Паўднёвай Азіі, асабліва ў індыйскай, пакістанскай, афганскай, непальскай і бангладэшскай кухнях. Гэта несастараны, злёгку кіслотны сыр, тварог для якога зроблены з нагрэтага малака з лімонным сокам, воцатам, або любой іншай харчовай кіслатой. Яго рассыпістая і вільготная форма называецца ва ўсходняй Індыі і ў Бангладэш chhena або chhana. Слова «панір» персідскага паходжання.
Пермская губерня
Пермская губерня — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расійскай імперыі, Расійскай рэспублікі і РСФСР. Утвораная ў 1796 пры падзеле Пермскага і Табольскага генерал-губернатарства, скасаваная ў 1923.
Чон Ун Чхан
Чон Ун Чхан ( 21 сакавіка 1947) — карэйскі вучоны і палітык, прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (2009—2010).
Кар’ера
Вывучаў эканоміку на радзіме ў Сеульскім нацыянальным універсітэце і ў Злучаных Штатах Амерыкі. З 2002 па 2006 гады займаў пасаду прэзідэнта Сеульскага нацыянальнага ўніверсітэта.
У верасні 2009 года ўзначаліў Урад Рэспублікі Карэя. Выйшаў у адстаўку ў жніўні 2010 года.
IC 3257
IC 3257 — галактыка тыпу NF (у працэсе падцверджання) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Панізоўскі сельсавет
Назву Панізо́ўскі сельсавет маюць:
Эўтрафікацыя
Эўтрафікацыя (εὐτροφία — добрае сілкаванне) — працэс пагаршэння якасці вады з-за залішняга паступлення ў вадаём так званых «біягенных элементаў», у першую чаргу злучэнняў азоту і фосфару.
Жанна д’Арк (опера)
«Жанна д’Арк» (Giovanna d'Arco) — опера ў трох актах Джузэпэ Вердзі, прэм'ера якой адбылася 15 лютага 1845 года ў тэатры Ла Скала ў Мілане. У аснову лібрэта пакладзена драма «Арлеанская дзева» Фрыдрыха Шылера і падзеі з жыцця Жаны д’Арк.
Пралог
1 сцэна: вялікая зала замка, 1429 год, Стагадовая вайна Сітуацыя, у якой апынуліся арманьякі здаецца бязвыхаднай: Арлеан, горад, у якім пражывае каралеўская дынастыя, абложаны англійскімі салдатамі і вось-вось падзе. Народнае апалчэнне вёскі і насельнікі замка праклінаюць англічан. Кароль Карл VII выступае перад народам і аб'яўляе аб сваім сыходзе. Ён абгрунтоўвае гэта тым, што яму прысніўся сон, у якім яму прапанавалі скласці яго шлем і меч у дакладна паказаным месцы - у самым цэнтры лесу пад дубам, а побач - выява Дзевы Марыі, - каб выратаваць Францыю. Калі ён даведаецца, што падобнае месца ёсць непадалёк ад вёскі, ён жадае неадкладна адправіцца туды, аднак народ утрымлівае яго ад гэтага неабдуманага ўчынку, бо ў тым самым месцы пануе зло. Але насуперак гэтаму Карл сыходзіць у лес.
2 сцэна: ноччу ў лесе каля вёскі Капліца на скале побач з царквой, пад ёй - каменная лава. Неба цёмнае і неспакойнае. Жак адзін, ён напалоханы тым, што Жана часта спіць падчас начных бур пад гэтай хвояй, таму яна нібы звязана са злымі сіламі. І зараз ён, жадаючы даведацца праўду, схаваўся ў дупле. Жанна з'яўляецца на сцэне і становіцца на калені перад капліцай. Яна шчыра верыць у тое, што яна абрана выратаваць Францыю, аднак яна сумняваецца, што груз гэтай божай ласкі ёй па сілах. На сцэне з'яўляецца Карл. Ён разумее, што патрапіў туды, куды імкнуўся, кладзе свае шлем і меч і пачынае маліцца. Гучыць хор злых і добрых духаў, які чутны толькі для Жаны. Дэманы насміхаюцца над Жанай, у той час як анёлы нагадваюць ёй аб яе місіі. Як толькі Жана заўважае Карла, яна адразу пазнае ў ім караля і яўляецца яму як будучая абаронца Арлеана. Карл бачыць у яе поглядзе божае полымя. Абодва сыходзяць са сцэны ўжо больш абнадзееныя. Але Жак, які стаў сведкам гэтай сцэны, думае, што ён ведае праўду: Жанна з вар'яцкай любові да караля дазволіла дэманам авалодаць яе сэрцам.
Эўтрафікацыя
Эўтрафікацыя можа быць вынікам як натуральнага старэння вадаёма, так і антрапагенных уздзеянняў. Асноўныя хімічныя элементы, якія спрыяюць эўтрафікацыі — фосфар і азот.
Жанна д’Арк (опера)
Дзея І
1 сцэна: лагер англійскіх войскаў недзе ў полі, у аддаленні бачны горад Рэймс Салдаты патрабуюць у свайго камандзіра Талбата трубіць адступленне і адпраўляцца ў Англію, бо Арлеан для іх страчаны і шматлікія адважныя салдаты загінулі пад яго сценамі. З'яўляецца Жак, яго душа ў замяшанні. Ён тлумачыць, што мог бы дапамагчы паланіць віноўнікаў паражэння англійскага войска. На пытанне, хто ён, уласна, такі, Жак адказвае, што ён, хоць і француз, але яго радзіма, у першую чаргу, - гэта яго гонар у яго сэрцы. І так як кароль Карл расчараваў яго, ён хоча пазмагацца разам з англічанамі супраць нявартага кароны бязбожніка. Гэта зноў акрыліла англічан, і яны абвясцілі, што спаляць сваіх ворагаў на палаючых вогнішчах адплаты. У Жаку зноў прачынаюцца бацькаўскія пачуцці, ён аплаквае сваю дачку. Але, у рэшце англійскія салдаты разам з Талбатам і Жакам адпраўляюцца ў шлях, каб адпомсціць французскаму каралю.
2 сцэна: сад у сценах Рэймса Жанна адна. Яна ведае, што яе місія выканана, але тым не менш яе пераследуюць адчуванні, да якіх яна не жадае прыслухоўвацца. У замяшанні пачуццяў яна прымае канчатковае рашэнне вяртацца дадому. З'яўляецца Карл. Ён не разумее, чаму Жанна хоча яго пакінуць - бо ён яе любіць. Пакуль Жанна застаецца пры сваім рашэнні вярнуцца на радзіму, але яна прызнае ў сабе каханне да Карла і адчыняецца яму. І ў гэты момант яна зноў чуе галасы анёлаў, якія асцерагаюць яе давяраць зманлівым пачуццям. Перад ёй з'яўляецца выява бацькі і яна чуе яго голас: «Памры, няверная!». Тут з'яўляецца Дэліл з атрадам салдат, каб правесці караля на каранацыю. Жанна павінна суправаджаць караля. Яна ідзе побач з Карлам, які распісвае яе будучыню ў яркіх фарбах, аднак яна жадае толькі памерці чыстай і нявіннай на поле бітвы. У сваім далейшым жыцці яна бачыць толькі штодзённыя мукі. Яе пераконваюць у гэтым зноў толькі ёй чутныя галасы злых духаў.
Дзея ІІІ
Лагер англійскага войска, лесвіца, якая вядзе на вяршыню вежы, з якой відаць размешчанае непадалёк поле бітвы Жанна, закутая ў ланцугі, чакае сваёй кары. Ля падножжа вежы ўжо складзены вогнішча для яе спалення. Чутныя гукі бітвы і раздаецца крык: "Французы!". Жанна моліцца: яна кахала, але ёй хопіць і адзінага імгнення, каб зноў стаць чыстай перад Богам. Усе яе думкі і пачуцці звернуты толькі да яго. Жак, нябачны для Жаны, чуе яе малітву і ўсведамляе, наколькі няправільна і несправядліва ён паступіў са сваёй дачкой. І ён вызваляе яе - і яна кідаецца ў бітву. І вось англічане зрынуты, аднак Жана смяротна параненая. Яе нясуць на насілках і аплакваюць яе смерць. Ачнуўшыся на імгненне з забыцця, Жана ў трызненні пытаецца пра яе сцяг, які ёй нібы ўручыў Карл. У імгненне яе смерці нябёсы асвятляюцца тысячамі падаючых зорак.
Ваколічная шляхта
Ваколічная шляхта — адна з ніжэйшых груп дробнамаянтковай шляхты ў Беларусі 15-19 ст. Называлася таксама засцянковай, заградовай, загонавай, шарачковай і інш. Юрыдычна адносілася да пануючага саслоўя феадалаў, маёмасна набліжалася да працоўнага сялянства.
Паходзіць са свабодных людзей, якія змаглі дакументальна пацвердзіць асабістую вольнасць ад цяглавачыншавых абавязкаў. Сялілася ў адасобленых паселішчах (аколіцы, засценкі, абрубы) на землях, не занятых гаспадарскімі дамамі і надзеламі залежных сялян. Зямлёй валодала паводле родава-спадчынага права, апрацоўвала яе самастойна, але нярэдка наймала ў дапамогу агароднікаў, халупнікаў і інш. сялян. У канцы 18 ст. каля 5% ваколічнай шляхты валодалі прыгоннымі. Удзельнічала ў ваяводска-павятовых сойміках, Паспалітым рушэнні, карысталася юрыдычнай недатыкальнасцю, прымала ўдзел у надзвычайных агульназемскіх ваенных і рамонтна-будаўнічых мерапрыемствах. Набілітацыю атрымлівала паводле родавага паходжання падмацованага сведкамі і каралеўска-соймавымі прывілеямі.
Вылучалася пачуццём уласнай годнасці, незалежнасці, саслоўна-карпаратыўнай выключнасці і салідарнасці. У 1796 8 паветах былога Вялікага Княства Літоўскага складала 61% ад усёй шляхты, у 1839 у заходніх губернях Расійскай імперыі — 56%. У 1810 годзе сярэдняя гаспадарка ваколічнага шляхціца Магілёўскай губерні складалася з 7 душ, мела 7.7 дзес. зямлі, 1.8 селяніна.
Пасля ўключэння ВКЛ у склад Расійскай імперыі, увядзення падушных рэвізій, рэкруцтва, маёмаснага цэнзу пры выбарах і інш. у 18-19 ст. ваколічная шляхта страціла сваё саслоўнае становішча. Актыўна ўдзельнічала ў паўстані 1831. Указам Мікалая I ад 19.10.1831 выключана з дваранства і пераведзена ў катэгорыю аседлых аднадворцаў, абложаных падаткамі і рэкруцтвам. Указам ад 01.08.1857 аднадворцы на дзяржаўнай і ўласнай зямлі пераводзіліся ў дзяржаўных сялян, а на памешчыцкай праз добраахвотніцкія пагадненні з уласнікамі зямлі, зберагалі права захавання і ўзнаўлення вольнасці.
(199) Бібліда
(199) Бібліда (Βυβλίς) — астэроід з групы галоўнага пояса, які быў адкрыты 9 ліпеня 1879 года германа-амерыканскім астраномам К. Г. Ф. Петэрсам у Клінтане, ЗША і названы ў гонар Бібліды, персанажа грэчаскай міфалогіі, якая скончыла з сабой з-за кахання да свайго брата Каўна.
Аляксандр Сільвановіч
Аляксандр Сільвановіч ( —, Саўт-Рывер, , ЗША) — беларускі (у эміграцыі) грамадскі дзеяч.
Біяграфія
Жыў у ЗША з пачатку 1950-х гадоў. Вышэйшая адукацыя. Член прэзідыуму Рады БНР, член Рады і Кансісторыі Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы, супрацоўнік Беларускага інстытута навукі і мастацтва. Cустаршыня Кааліцыі ў абарону дэмакратыі і правоў чалавека ў Беларусі, лабіст дапамогі Беларусі «ў змаганні за незалежнасць і народаўладдзе». Удзельнічаў у арганізаванні і завозе ў Беларусь гуманітарнай дапамогі ахвярам Чарнобылю.
Беларускі шлях (газета, 1918)
«Беларускі шлях» — штодзённая грамадска-палітычная газета на беларускай мове.
Выдавалася з 8.3 да 23.8.1918 ў Мінску ва ўмовах нямецкай акупацыі. Рэдактар-выдавец №1 П. Аляксюк; з №2 да канца выдання рэдактар А. Прушынскі (А. Гарун), выдавец — таварыства «Заранка» (старшыня П. Аляксюк, пісар А. Уласаў). Супрацоўнічала з газетай «Вольная Беларусь» (мела агульных аўтараў, абменьвалася матэрыяламі). Мэта выдання — сацыяльна-эканамічнае і культурнае адраджэнне Беларусі, яе дзяржаўная самастойнасць і суверэнітэт. Падтрымлівала палітыку Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) і яе выканаўчага органа — Народнага Сакратарыята Беларусі.
Грунтоўна асвятляла нацыянальны грамадска-палітычны і культурны рух, змяшчала інфармацыю пра беларускі асветніцкі рух у гарадах, мястэчках і вёсках, пра дзейнасць Рады БНР, палітычных партый і груповак, рэгулярна друкавала перадавіцы, мела аддзелы і рубрыкі «Міжнароднае жыццё», «Весткі з краю», «Менскае жыццё», «Весткі з Расіі», «Харчовая справа», «Маленькі фельетон», друкавала кароткія тэатральныя рэцэнзіі, вершы, афіцыйную інфармацыю германскіх штабоў пра ход ваенных дзеянняў.
У перадавіцах і іншых матэрыялах асвятляла сацыяльна-эканамічнае і палітычае становішча Беларусі пасля Брэсцкага міру. Галоўным вынікам І сусветнай вайны і рэвалюцыі лічыла распад Расійскай імперыі і барацьбу народдў за нацыянальнае самавызначэнне. Крытыкавала палітыку бальшавікоў і Савецкай Расіі, антыбеларускую пазіцыю Л. Троцкага, змагалася супраць русіфікацыі і паланізацыі беларускага народа, выкрывала ігнараванне нацыянальных інтарэсаў Беларусі, імкненне імперыялістычных сіл падзяліць яе тэрыторыю і такім чынам «вырашыць» беларускую праблему. Заклікала народ не дапусціць панавання панскай Польшчы на Беларусі (арт. «Доля беларусаў», 27—28 сакавіка; «Польшча і яе суседзі», 15 чэрвеня). Рэдакцыя газеты схілялася да кампраміснай пазіцыі ў дачыненні да суседніх дзяржаў (Расіі, Польшчы, Літвы, Украіны і інш.), аднак пры ўмове прызнання імі палітычнай, гістарычнай і культурнай самастойнасці Беларусі. Выступала за пасляваенны саюз былых народаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, спадзявалася на падтрымку Германіяй Беларусі ў яе імкненні да эканамічнага і палітычнага супрацоўніцтва з еўрапейскімі дзяржавамі. Адначасова выступала за добрасуседскія адносіны з Расіяй пры ўмове прызнання ёю палітычнай незалежнасці Беларусі.
Якаў Саннікаў
Якаў Саннікаў (, Усць-Янск — не раней 1812) — рускі прамысловец (здабываў пясца), даследчык Новасібірскіх астравоў.
Адкрыў і апісаў астравы Стаўбавы (1800) і Фадзееўскі (1805). У 1808—1810 гадах удзельнічаў у экспедыцыі М. М. Гедэнштрома. У 1810 годзе перасёк востраў Новая Сібір, у 1811 годзе абышоў востраў Фадзееўскі. Саннікаў выказаў меркаванне аб існаванні на поўнач ад Новасібірскіх астравоў, у прыватнасці ад вострава Кацельны, шырокай зямлі (гл. Зямля Саннікава). Яго ўнук, таксама Якаў Саннікаў, вядомы як мецэнат, які дапамагаў палярным даследчыкам Аляксандру Бунге, Эдуарду Толю, Фрыцьёфу Нансену.
Беларускі шлях (газета, 1918)
Газета падтрымлівала шматпартыйную палітычную сістэму, дэмакратычныя выбары на ўсіх узроўнях улады, абараняла інтарэсы беларускага сялянства, выступала за развіццё эканамічнай і культурнай ініцыятывы гарадоў, мястэчак і вёсак краю. Асноўнай сілай гістарычнага руху супрацоўнікі газеты лічылі свядомую інтэлігенцыю, якая арганізуе і вядзе за сабой працоўныя класы насельніцтва. Народ, на іх думку, спрадвеку быў гарантам эканамічнай і палітычнай сілы грамадства, захавальнікам нацыянальнай культуры, мовы, традыцыйнага ладу жыцця, а гарады і мястэчкі — рэгіянальнымі цэйтрамі асветы, культуры, эканамічнай ініцыятывы і кааператыўнага руху.
Апублікавала Трэцюю Устаўную грамату Рады БНР, паводле якой Беларусь абвяшчалася незалежнай, непадзельнай і дэмакратычнай рэспублікай (29 сакавіка). Друкавала артыкулы пра стан сельскай гаспадаркі, перспектывы пасляваеннага аднаўлення эканомікі. Крытычна, але станоўча ацаніла дзейнасць Белнацкома і газеты «Дзянніца» (23 мая). Садзейнічала арганізацыі беларускіх школ, асветніцкіх гурткоў, прапагандзе беларускай культуры, развівала ідэю пераемнасці ў развіцці агульначалавечай і нацыянальнай культуры. Інфармавала пра дзейнасць Першага таварыства беларускай драмы і камедыі (п'есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, творчасць Ф. Ждановіча, П. Мядзёлкі і інш.), арганізацыю беларускага дзіцячага тэатра ў Вільні (тэатр С. Корф). Паведамляла аб планах стварэння Беларускага ўніверсітэта.
У газеце выступалі з артыкуламі і нарысамі А. Прушынскі (псеўд. А. Гарун, I. Жывіца, Сальвесь, А. П.), З. Бядуля (псеўд. 3. Б., П-ік і інш.), А. Уласаў. На яе старонках друкаваліся вершы, нарысы і артыкулы З. Бядулі («Сучасная вайна і адраджэнне пад'ярэмных народаў», «Адносіны беларусаў да суседніх народаў», «Краёвая інтэлігенцыя» і інш.), вершы на актуальныя тэмы і фельетоны К. Ралюса (3. Вехаця), нарысы У. Галубка і іншых аўтараў (падпісаны псеўданімамі), некралогі («К. Кастравіцкі», «А. Петрашкевіч»).
Расцяробы (балота)
Расцяробы — нізіннае балота ў Петрыкаўскім і Акцябрскім раёнах, у вадазборы р. Пціч. Плошча 2 тысячы га, у межах прамысловага паклада 1,3 тысячы га. Глыбіня торфу да 4,7 м, сярэдняя 1,9 м, ступень распаду 41 %, попельнасць 17 %. Станам на 1984 год запасы торфу складалі 4,5 млн т. Вялася невялікая здабыча торфу на ўгнаенне. На балоце асушана дрэнажом 810 га і адкрытай сеткай 600 га, выкарыстоўваецца пераважна пад сенажаць. Неасушаныя плошчы пад трыснягом, чаротам, часткова асокамі.
У 2022 г. якая-небудзь інфармацыя аб балоце ці тарфяніку з такой назвай адсутнічае.
Юозас Талат-Кялпша
Юо́зас Анта́на Тала́т-Кялпша́ (Juozas Tallat-Kelpša;, в. Калнуяй, Расіенскі павет, Ковенская губерня, Расійская імперыя, цяпер , Літва — ) — літоўскі , ,. Заслужаны дзеяч мастацтваў Літвы (1945). Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені (1948).
Табольская губерня
Табольская губерня — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расійскай імперыі, Расійскай рэспублікі і РСФСР. Утвораная ў 1796 пры падзеле Пермскага і Табольскага генерал-губернатарства, у 1920 ператвораная ў Цюменскую губерню, якая ў сваю чаргу была скасаваная ў 1923.
Санорыка
Санорыка, санорная тэхніка (sonorus — звонкі, гучны) — тэхніка музычнай кампазіцыі, якая аперуе тэмбрагучаннямі, адпаведна з іх спецыфічнымі іманентнымі заканамернасцямі. У санорнай кампазіцыі кампазітар трактуе групу гукаў не ў сэнсе акорда, а як адзіны каларыстычны і/або экспрэсіўны (у шэрагу выпадкаў — кластарны) комплекс, званы санорам. Блізкія па значэнні паняцці, якія прымяняюцца ў іншых навуковых традыцыях: sonorystyka (Ю. Хаміньскі), музыка тэмбраў (Ц. Кагоўтэк), статыстычная кампазіцыя (К. Штокгаўзен), Klangmusik (Р. Фікер, Р. Траймер), Klangfarbenfeldtechnik (Э. Салменхаара), cluster technique (Г. Каўэл).
Сацыяльная сетка
Сацыяльная сетка (ад social networking service) — вэб-платформа для будавання сацыяльных узаемаадносін паміж удзельнікамі. Будова узаемаадносін ажыцяўляецца з дапамогай супольніцтв і сяброўства паміж удзельнікамі сеткі.
Facebook — найвялікшая сацыяльная сетка, заснаваная Маркам Цукербергам.
Кашмірскі чай
Кашмірскі чай — традыцыйны чайны напой, які паходзіць з Індыйскага субкантынента, хутчэй за ўсё, з Кашмірскай даліны. Напой традыцыйна гатуюць у самавары з лісця зялёнага чаю, малака, солі, харчовай соды. Дробка харчовай соды надае чаю яркі ружовы колер. Чай звычайна ўпрыгожваюць невялікай колькасцю дробна нарэзанага міндаля і фісташак.
У Кашміры ў чай традыцыйна дадаюць соль, а не цукар. Кашмірскі чай падаецца ў многіх штатах Індыі, як правіла, у Паўночнай Індыі (Джаму і Кашмір, Хімачал-Прадэш) і раёнах, дзе пражываюць тыбетцы (Майнпат, Чхатысгарх). Чай з’яўляецца неад’емнай часткай кашмірскага сняданку і вячэры. П’юць з рознымі відамі традыцыйнага хлеба, прыгатаванага ў Кашміры.
У Пакістане яго падаюць у спецыяльных выпадках, на вяселлях і ў зімовыя месяцы, з цукрам і арэхамі.
Сінькоўскі сельсавет
Сінько́ўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) Сінькі.
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Панізоўскі сельсавет у складзе Смаргонскага раёна Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Паніззе. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Сінькі, сельсавет перайменаваны ў Сінькоўскі. 31 сакавіка 1958 года да сельсавета далучана частка скасаванага Лашанскага сельсавета (11 населеных пунктаў: Дахны, Казароўшчына, Карачоўшчына, Лашаны, Леанполле, Ленкаўшчына, Мілідаўшчына, Місіншчына, Рымцэлі, Серадзі і Шлямкі). З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 19 красавіка 1973 года да сельсавета далучана частка скасаванага Шутавіцкага сельсавета (6 населеных пунктаў: Бурчакі, Вясенняя, Кунава, Пасынкі, Суцькава, Цары). У 1978 годзе ў склад Крэўскага сельсавета перададзены 17 населеных пунктаў (вёскі Дахны, Карачоўшчына, Лашаны, Мілідаўшчына, Мысіншчына, Рымцелі, Серадзі, хутары Дзяракі, Жменькі, Касарыха, Касымова, Леанполле, Ленкаўшчына, Садкі, Чаботкі, Шлямкі і Янушка).
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1620 чалавек, з іх 94,7 % — беларусы, 2,2 % — рускія, 1,2 % — палякі.
Дзікласмта
Дзікласмта — вяршыня ва ўсходняй частцы Вялікага Каўказа, на мяжы Грузіі, Дагестана і Чачні. Вышыня 4285 м. Складзена з гліністых сланцаў і пясчанікаў. Ёсць ледавікі.
Выпадковы секс
Выпадковы сэкс — сексуальная актыўнасць, якая адбываецца па-за рамантычнымі адносінамі і мае на ўвазе адсутнасць абавязацельстваў паміж партнёрамі.
Большасць рэлігій не ўхваляюць сэкс па-за шлюбам. Рэлігійныя і нерэлігійныя людзі ў асноўным адчуваюць падобныя пачуцці, калі гаворка ідзе пра выпадковыя палавыя сувязi, з большай розніцай у адносінах паміж мужчынамі і жанчынамі. У некаторых краінах, такіх як Пакістан, Кувейт, Аўганістан любая форма сэксуальнай актыўнасці па-за шлюбам з’яўляецца незаконнай.
Даследаванне культуры выпадковых сувязяў у ЗША паказала, што выпадковы сэкс не садзейнічае ўмацаванню адносін у будучыні. На тэрмін адносін асноўны ўплыў аказвае мэта, якую людзі пераследуюць, уступаючы ў адносіны. Даследаванне сэксуальных паводзінаў, праведзенае ў Бразіліі з 1998 па 2015 год, паказала, што пік выпадковых сувязяў прыпадае на ўзрост 16-24 гады. Стала звычайнай практыкай, калі людзі адкрыта расказваюць пра свае выпадковыя сэксуальныя кантакты і асабістыя погляды на гэтую тэму ўжо на першым спатканні ці сустрэчы. Іншае даследаванне паказала, што прэзерватывы выкарыстоўваліся толькі ў 69 з кожных 100 палавых кантактаў з пранікненнем.
Агульнасусветныя дадзеныя з 2007 па 2017 год паказваюць, што выпадковыя палавыя сувязі сярод маладых людзей скараціліся. Даследаванне 2021 года вытлумачыла гэтае зніжэнне зніжэннем спажывання алкаголю, павелічэннем колькасці відэагульняў і павелічэннем долі маладых людзей, якія жывуць са сваімі бацькамі.
Палеск
Назву Палеск маюць:
Партызанскі атрад атамана Ангела
Партызанскі атрад атамана Ангела — баявы атрад узначалены Яўгенам Ангелам. Ангелаўцы сябе называлі «Чырвоны курань смерці».
Перадумовы
Яўген Пятровіч Ангел паходзіў з беднай сям’і, удзельнік Першай сусветнай вайны, прайшоў школу прапаршчыкаў. У 1917 годзе, калі фронт амаль разваліўся, Яўген Пятровіч вярнуўся на Севершчыну, адкуль паходзіў, і арганізаваў атрад паўстанцаў.
Шлях атрада
Пасля забойства вядомага на Чарнігаўшчыне паўстанца Шэкеры, Ангел падняў паўстанне ў Ічні. Пасля Ічнянскага паўстання да прыходу Дзянікіна Ангел, маючы ўзброеных 1000 чалавек, тэрарызаваў камуністаў і саўработнікаў, рабаваў цягнікі і падрываў лініі.