cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нямецкая ядзерная праграма
Пачатак практычных работ па стварэнні ядзернай зброі
Нямецкія фізікі распрацавалі не менш за пяць спосабаў узбагачэння ўрану. Заканамерна тое, што сярод іх найбольш перспектыўным лічыўся «інерцыйны спосаб» - гэта значыць падзел ізатопаў з дапамогай адмысловай цэнтрыфугі. Лічыцца, што праект цэнтрыфугавання не быў рэалізаваны, таму што ў доктара Грота, які займаўся будаўніцтвам цэнтрыфугі, не хапіла цярпення і грошай, каб давесці працу да канца. Таксама ёсць меркаванні, што блізкі да поспеху быў і барон М. фон Ардэне, у лабараторыі якога быў пабудаваны «электрамагнітны сепаратар», які па сваіх характарыстыках не паступаўся аналагічнай амерыканскай прыладзе.
У канцы 1940 Гейзенберг праводзіў эксперымент па стварэнні рэактарнай зборкі на аснове выкананых ім раней разлікаў, але ланцуговую рэакцыю выклікаць не ўдалося і Гейзенберг і яго супрацоўнікам стала ясна, што тэарэтычныя разлікі, пакладзеныя ў аснову эксперыменту, няслушныя.
Існуе меркаванне, што нямецкія навукоўцы не змаглі ажыццявіць самападтрымоўваемую ядзерную рэакцыю ў сувязі з тым, што ў Нямеччыне не было дастатковай колькасці цяжкай вады як матэрыялу запавольніка нейтронаў, тады як больш даступны графіт ў якасці запавольніка нейтронаў немцы не выкарыстоўвалі з-за знакамітай «памылкі Ботэ» (прафесара Вальтэра Боте). Але гэта не зусім так. Ботэ не зрабіў ніякай памылкі, проста доследны ім графіт не быў дастаткова чыстым, а кіраўнікі праекта не заняліся пытаннем даследаванні магчымасці атрымання больш чыстага графіту.
У серыі вопытаў, праведзеных у жніўні - верасні 1941 г. ў Лейпцыгу, В. Гейзенберг, К. Ф. фон Вайцзэккер і Р. Дзепель дамагліся станоўчага выніку размнажэння нейтронаў, што служыла доказам ланцуговай рэакцыі, якая працякала ў масе ўрану, аднак гэтая рэакцыя яшчэ не была самападтрымоўваемай.
У запісцы ад 27 лістапада 1941 г. Гейзенберг прапанаваў усе работы па ўранаваму праекту падзяліць на неабходныя, важныя і няважныя. Неабходнымі ён лічыў толькі такія, якія робяць магчымым будаўніцтва ў самы кароткі тэрмін па меншай меры аднаго дзеючага рэактара, важнымі тыя, якія могуць павысіць якасць працы рэактара, іншыя працы Гейзенберг прылічыў да дробных.
Да лютага 1942 года быў пабудаваны першы нямецкі рэактар. Гэта быў вопытны рэактар ​​Лейпцыгскага інстытута, распрацаваны прафесарам Гейзенбергам і прафесарам Р. Дзепелем.
«Уранавая машына» (так называлі рэактар) складалася з двух алюмініевых паўсфер, з змешчанымі ўнутры 572 кілаграмамі ўрану ў выглядзе парашка і 140 кілаграмамі цяжкай вады. Вага рэактара, размешчанага ўнутры рэзервуара з вадой, набліжаўся да тоны. Усярэдзіне сферы з уранавай начыннем быў змешчаны своеасаблівы імпульсны нейтронны ініцыятар ў выглядзе радый-берыліевай першаснай крыніцы нейтронаў. Вымярэння патоку нейтронаў з загружанага рэактара паказалі, што паверхня рэактара дасягала значна больш нейтронаў, чым выпраменьвала іх першасная радый-берыліевых крыніца і Р. Дзепель паслаў паведамленне ў аддзел ўзбраенняў вермахта, што рэактар ​​працуе.
Некалькі пазней «уранавая машына» выбухнула. Лічыцца, што «цеплавы выбух» адбыўся ў выніку звычайнай хімічнай рэакцыі ўрану ў выглядзе тонказробненага парашка з цяжкай вадой, што пракралася праз абалонку. Але такая версія не вытрымлівае крытыкі, так як дзіўна было б меркаваць, што нямецкім навукоўцам былі невядомыя хімічныя ўласцівасці даўно адкрытага і вывучанага элемента. Немагчыма выказаць здагадку і тое, што немцы, якія выпускалі ў той час ужо практычна перадсерыйны турбарэактыўныя рухавікі з вельмі малымі механічнымі допускамі, не змаглі ліквідаваць уцечку вады пад атмасферным ціскам ўнутр абалонкі рэактара. Існуюць здагадкі, што рэактар ​​усё ж выйшаў на крытычную кропку, і яго выбух рушыў услед менавіта з-за тэмпературы ўнутры рэактара, якая пачала расці, і наступнага разбурэння абалонкі актыўнай зоны, якая прывяла да хімічнай рэакцыі ўрану з цяжкай вадой, пажару і прыпынку рэактара.
4 чэрвеня 1942 імперскім міністрам ўзбраення і боепрыпасаў А. Шпеерам было склікана нарада ваеннага кіраўніцтва і вучоных па ядзернай праблеме. На ім Гейзенберг сказаў, што рашэнне вытворча-тэхнічных праблем павінна заняць не менш за два гады, і то пры ўмове, калі кожнае патрабаванне навукоўцаў будзе выконвацца. У выніку для праекта былі выдзелены грашовыя сродкі, фонды на дэфіцытныя матэрыялы, былі зацверджаны мінімальныя тэрміны будаўніцтва бункера для атамнага рэактара ў Берліне, вырабу металічнага ўрану і пастаўкі абсталявання для падзелу ізатопаў.
У лютым 1943 нарвежскім дыверсантам, засланым з Вялікабрытаніі, удалося знішчыць завод па вытворчасці цяжкай вады ў Нарвегіі.
У сакавіку 1943 г. у сувязі з настроямі кіраўніцтва краіны Упраўленне ўзбраенняў адмовілася ад работ па уранавым праекце і яны былі перададзеныя ў вядзенне імперскага даследчага савета.
Група доктара Дзібнера таксама распрацоўвала схему ядзернай выбухной прылады ў выглядзе шара з выбуховага рэчыва, усярэдзіне якога знаходзіўся шар з матэрыялу, якія дзеляцца.
Доктар Трынкс распрацоўваў нават не ядзерную, а вадародную бомбу. Гэтая праца захавалася ў шасцістаронкавым дакументальным справаздачы «Вопыты ўзбуджэння ядзерных рэакцый з дапамогай выбухаў». Доктар Трынкс спрабаваў рэзка нагрэць цяжкі вадарод пры дапамозе сціску сярэбранага шара звычайным выбуховым рэчывам. Трынкс разлічваў, што зможа стварыць ядзерную бомбу на такім прынцыпе. Трынкс некалькі разоў паўтараў спробы ініцыявання тэрмаядзерных рэакцый ў цяжкім вадародзе, але не выявіў выхаду радыеактыўнага выпраменьвання.
У студзені 1944 Гейзенберг атрымаў адліваныя уранавыя пласціны для вялікай рэактарнай зборкі ў Берліне, для якой майстраваўся спецыяльны бункер.
Апошні эксперымент па атрыманні ланцуговай рэакцыі быў намечаны на студзень 1945 г., але 31 студзеня ўсё абсталяванне спешна дэмантавалі і адправілі на поўдзень Германіі.
У канцы лютага 1945 рэактар ​​B VIII прыбыў з Берліна ў вёску Хайгерлох недалёка ад швейцарскай мяжы. Рэактар ​​складаўся з актыўнай зоны, якая складаецца з 664 кубікаў ўрану агульнай вагой 1525 кг, акружанай графітавым запавольвацелем-адбівальнікам нейтронаў вагой 10 тон. У сакавіку 1945 г. у актыўную зону дадаткова ўлілі яшчэ 1,5 тоны цяжкай вады. 23 cакавіка 1945 г. прафесар Гёрл патэлефанаваў у Берлін і далажыў, што рэактар ​​працуе. Але радасць была заўчасная - рэактар ​​не здолеў дасягнуць крытычнай кропкі. Пасля пераразлікаў аказалася, што колькасць ўрану неабходна павялічыць яшчэ на 750 кг, а акрамя таго павялічыць колькасць цяжкай вады, запасаў якой ужо не заставалася. Канец Трэцяга рэйху няўмольна набліжаўся, і 23 красавіка ў Хайгерлох ўвайшлі амерыканскія войскі. Рэактар ​​быў вывезены ў ЗША.
Заява інтэрнаваных нямецкіх навукоўцаў для прэсы
3 ліпеня 1945 г група нямецкіх навукоўцаў і апаратура была дастаўлена ў былую сядзібу Фарм-Хол у Англіі, дзе была ўсталяваная падслухоўвальная тэхніка. 6 жніўня 1945 г старэйшы афіцэр сядзібы Фарм-Хол маёр Рытнер, пацвердзіў выбух атамнай бомбы пры першай у свеце атамнай бамбардзіроўцы Японіі Злучанымі Штатамі. Навукоўцы, якіх збянтэжылі весткі аб амерыканскім атамным праекце, склалі водгук на газетныя публікацыі, якія былі да таго часу ім даступныя.
У апошніх паведамленнях друку быў дапушчаны шэраг недакладнасцяў у асвятленні работ па стварэнні атамнай бомбы, якія нібыта вырабляліся ў Германіі. У сувязі з гэтым нам хацелася б коратка ахарактарызаваць нямецкія работы па уранавай праблеме.
Прычыны няўдачы праекта
Пытанне аб магчымасці стварэння навукоўцамі Трэцяга рэйха атамнай бомбы застаецца адкрытым да гэтага часу.
Часта сцвярджаецца, што атамная бомба ў нацысцкай Нямеччыне не была створана, таму што таталітарны нацысцкі рэжым перашкаджаў развіццю навуковай творчасці, нецярпіма ставіўся да вучоных яўрэйскай нацыянальнасці, гэта значыць стварэнні атамнай бомбы перашкаджаў існы ў Нямеччыне палітычны лад. Існуе іншая кропка гледжання аб тым, што ў краіне, фактычна якая стаяла каля вытокаў адкрыцця ядзернай энергіі (Ота Ган, Ліза Мэйтнер, Макс Борн, Ота Фрыш, Рудольф Пайерлс), існавала досыць навукоўцаў, якія прынялі нацысцкі рэжым дастаткова спакойна і працягвалі паспяхова і творча працаваць. У Нямеччыне нават пасля ад'езду шматлікіх навукоўцаў, якія не прынялі нацызм або якія выпрабоўвалі цяжкасці ў сувязі з яўрэйскім паходжаннем, заставалася шмат навукоўцаў, не менш славутых і плённых, чым якія з'ехалі, напрыклад Вернер Гейзенберг, Карл фон Вайцзэккер, Вальтэр Ботэ, Манфрэд фон Ардэне і многія іншыя.
Агульнапрынята меркаванне, што, акрамя шэрагу выкананні такіх памылак вучоных у пачатку работ, праект не быў паспяхова рэалізаваны з прычыны выбару «цяжкаводнага» шляху, неаптымальнага з пункту гледжання хуткасці дасягнення ланцужных ядзерных рэакцый, неабходнай для стварэння ядзернай зброі. На ажыццяўленне гэтай методыкі, як і разгорнутага толькі да канца прац «графітавага» шляху, не хапіла часу да ваеннага разгрому Рэйха.
Распаўсюджана меркаванне пра ігнараванне кіраўнікамі рэйха (у прыватнасці Гімлерам, Герынгам, Кейтелям, Борманам) атамнай праблемы. Выснова пра гэта часам робіцца на той падставе, што яны асабіста не ўдзельнічалі ў адпаведных нарадах. Аднак і на нарадах па ракетнай праграме ні Гімлер, ні Герынг, ні іншыя кіраўнікі рэйха не ўдзельнічалі, што не перашкаджала ім быць у курсе праблем. У той жа час, вядома, што ў сярэдзіне вайны ў кіраўніцтве краіны ўзялі верх настроі аб неабходнасці засяроджвання навуковых, вытворчых і фінансавых рэсурсаў толькі на праектах, якія даюць больш хуткую аддачу ў выглядзе стварэння новых відаў зброі. У сувязі з гэтым уранавы праект быў перададзены з прыярытэтнай ваеннай навукі ў грамадзянскую, што затармазіла яго ажыццяўленне гэтак жа, як і хуткае давядзенне да баявога прымянення першых у свеце баявых балістычных ракет Фау-2 і стварэнне па праекце «Амерыка» міжкантынентальных ракет A-9/A-10 і часткова-арбітальнага бамбавіка Silbervogel і шэрагу іншых праектаў.
Вядома таксама, што на германскія атамныя даследавання было затрачана ў дзвесце разоў менш сродкаў і ў іх было занята ў паўтары тысячы разоў менш людзей, чым у амерыканскім «Манхэтэнскім праекце».
Выкарыстанне нямецкіх вучоных у СССР
З 1945, адначасова з пошукам на тэрыторыі зрынутай Германіі нямецкіх навукоўцаў і інжынераў ўсіх спецыяльнасцяў, якія маюць хоць бы ўскоснае стаўленне да ваенных даследаванняў і вытворчасці, пачынаецца пошук і вываз на тэрыторыю СССР лепшых нямецкіх навукоўцаў-ядзершчыкаў.
Частка немцаў-навукоўцаў, якіх вывезлі ў СССР, была знойдзена ў лагерах для ваеннапалонных. Усяго было выяўлена 1600 чалавек, якія мелі дачыненне да ядзерных даследаванняў, сярод іх 111 дактароў фізіка-матэматычных навук.
З выяўленых нямецкіх фізікаў-ядзершчыкаў для вывазу ў СССР было адабрана каля 300-400 спецыялістаў. М. Г. Первухін і А. П. Завенягін пісалі Л. Берыі: «... Адабрана 208 спецыялістаў. Акрамя раней накіраваных у інстытуты "А" і "Г" і лабараторыю "В" 89 ваеннапалонных спецыялістаў, лічыць магчымым дадаткова накіраваць на аб'екты 9-га ўпраўлення МУС СССР 190 чалавек, у тым ліку ў інстытуты "А" і "Г" - 93 чалавека; ў лабараторыю "В" - 41 чалавек; ў інстытут "Б" - 37 чалавек; у ​​групу праф. Дзепеля - 19 чалавек ... »
Сярод вывезеных для працы над савецкай атамнай бомбай спецыялістаў былі такія карыфеі сусветнай навукі як прафесар Г. Герц, прафесар М. Фольмер, прафесар P. Депель, прафесар Х. Позе, прафесар М. фон Ардэне, прафесар П. Цісен, Др. М. Штэенбек, Др. Н. Рыль і многія іншыя.
Прафесар Густаў Герц (лаўрэат Нобелеўскай прэміі) узначаліў інстытут пад шыфрам «Г» у г. Сухумі, які займаецца праблемай падзелу ізатопаў метадам газавай дыфузіі. Ардэне ўзначальвае інстытут пад шыфрам «А», які займаецца падзелам ізатопаў магнітным спосабам.
Прафесар Х. Позе узначаліў інстытут пад шыфрам «У» у Обнінску, які займаецца распрацоўкай ядзерных рэактараў і агульнай тэорыяй ядзерных працэсаў.
Прафесара Р. Дзепель і М.Фольмер працавалі ў знакамітым цяпер «плутоніевым інстытуце» НДІ-9. Допель стварае апаратуру для вымярэнняў кінетыкі ядзерных выбухаў, а Фольмер праектуе завод па вытворчасці цяжкай вады.
Доктар М. Штеенбек ў інстытуце «А» праектаваў ў СССР цэнтрыфугі для падзелу ізатопаў ўрану метадам газавага цэнтрыфугавання. Да гэтага, усё сваё свядомае жыццё, ён займаўся ў асноўным фізікай газавага разраду, фізікай плазмы. У Сухумі ўпершыню быў вымушаны заняцца праблемай падзелу ізатопаў, пасля няўдалых спробаў тэставання метаду кандэнсацыі, ім сумесна з інжынерамі Гернатам Цыпе і Рудольфам Шефлерам быў распрацавана арыгінальная газавая цэнтрыфуга Цыпе для падзелу ізатопаў ўрану, асноўная схема і вузлы якой выкарыстоўваюцца да гэтага часу ва ўсіх краінах. Прафесар П. Цісен распрацоўвае і стварае дыяфрагмы для газадыфузійных установак падзелу ізатопаў, якія пачалі вырабляць пад яго кіраўніцтвам у Электрасталі і былі паспяхова ужытыя на заводзе ў Новауральску. Ужо пасля выбуху першай савецкай атамнай бомбы шматлікія навукоўцы-атамшчыкі з Германіі атрымалі вышэйшыя савецкія ўрадавыя ўзнагароды. Прафесар Н. Рыль атрымаў званне Героя Сацыялістычнай Працы СССР. Многія нямецкія спецыялісты былі ўзнагароджаны ўзнагародамі СССР або вялікімі грашовымі прэміямі. Фон Ардэне быў таксама ўзнагароджаны дзяржаўнай прэміяй СССР. Пад кіраўніцтвам прафесара Рыля ў г. Нагінску былі адпрацаваны прамысловыя тэхналогіі атрымання чыстага ўрану. Дакументы таго часу кажуць: «Цяпер вытворчасць ўрану праз чатырохфторыстую соль (па метадзе доктара Рыля) хутка павялічваецца, і ў цяперашні час цэха асноўнага завода пераходзяць на працу цалкам па гэтым метадзе».
1345
1345 — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 1345 год нашай эры, 345 год 2 тысячагоддзя, 45 год XIV стагоддзя, 5 год 5-га дзесяцігоддзя XIV стагоддзя, 6 год 1340-х гадоў.
Кавалевічы (Пухавіцкі раён)
Кавале́вічы (, Ковалевичи) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Месціцца за 45 км па паўднёвы захад ад Мар’інай Горкі, 48 км ад Мінск, 22 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы, на аўтадарозе Р69 Смалявічы — Шацк; на рацэ Кавалёўка (прыток Шаці).
Раннія часы. Вялікае Княства Літоўскае
Кавалевічы ёсць старажытным паселішчам. На поўначы вёскі, у лесе, ва ўрочышчы Маяк, або Гарадзішча, месцяцца археалагічныя помнікі — гарадзішча, 2 могільнікі, 2 курганы. Аляксандр Ельскі адзначаў, што гарадзішча мясцовыя людзі называюць таксама Замчышчам.
У 1605 годзе вёскай валодалі Януш Радзівіл і яго жонка Соф’я з Алелькавічаў, апошняя з роду Алелькавічаў, слуцкіх князёў. У гэты час вёска ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Дакументам ад 14 сакавіка 1606 года, засведчаным у трыбунале віленскім, Януш і Сафія Радзівілы аддаюць у заклад Кавалевічы разам з Сяргеевічамі і з даменам Хатляны, Свянтохне Акунёўне Бальцаровай Раецкай, войскай троцкай, у суме 4000 кап грывень літоўскіх, заклад з часам быў выплачаны. У радзівілаўскім інвентары землі згадваюцца як «бакштанскія» (г. зв. «Бакштанскае графства»). Пазней спадчыннікамі сталі Якуб і Ганна Прошыцы, якія ў 1617 годзе прадалі Кавалевічы і суседнія вёскі Янушу Быхаўцу.
Януш Быхавец канфліктаваў з суседам Андрэем Вінкам, які жыў у суседнім Шацку. Яны рабілі ўзаемныя шляхецкія наезды, а ў 1620 годзе Вінка са збройным атрадам знішчыў Кавалевічы і суседнія Таўкачэвічы з рэзідэнцыяй Быхаўца, ды забіў апошняга. Гэтая справа разбіралася ў трыбуналах праз нашчадкаў забітага, скончылася ў Навагрудку ў 1628 годзе. Быхаўцам былі пацверджаныя правы на зямлю, але неўзабаве яны праз доўг перайшлі да Заранкаў герба Корчак, а ў 1748 годзе былі канчаткова выкупленыя імі ва ўласнасць, належалі да дамена Дудзічы. Казімір Заранак, сын Браніслава, падчашы ваўкавыскі, з жонкай Лахоўскай меў дзвюх дачок: Елізабету і Аляксандру, для якіх у 1748 годзе набыў дадатковыя землі вакол уладанняў. Падзяліў іх на 2 часткі: дамен Хатляны ўзяла Елізабета, у шлюбе Завіша; Аляксандра, якая не была ў шлюбе, атрымала Дудзічы з прылеглымі вёскамі, у тым ліку Кавалевічы.
Каля 1760 года Казімір Заранак памёр, Дудзічамі і ваколіцамі валодала асабіста Аляксандра. 27 верасня 1767 года Аляксандра пабралася шлюбам з Юзафам Прозарам старостам жмудскім, пазней ваяводам віцебскім. Яны мелі дзвюх дачок: Барбару і Ружу. Аляксандра Прозарава памерла ў Дудзічах у 1768 годзе, дочкамі да паўналецця апекаваўся Юзаф Прозар, пазней перадаўшы апеку ксяндзу Букатаму, канцыляру віленскай кафедры. У 1785 годзе Барбара і Ружа выйшлі замуж, а пазней падзялілі маёмасць. Кавалевічы з навакольнымі вёскамі атрымала Барбара, якая пабралася шлюбам з, падкаморыем надворным і шамбелянам, пазнейшым паслом Рэчы Паспалітай ў Вялікабрытаніі. Праз тое, што Фрацішак Букаты быў паслом у Лондане, ён не мог даглядаць свае ўладанні на Літве, таму даверыў гэта прэлату Антонію Букатаму.
Пад уладай Расійскай імперыі
Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі. Францішак Букаты памёр у 1797 годзе, а Барбара Букатова з Прозараў другі раз пабралася шлюбам з Ксаверыем Ліпскім герба «Грабе», кашталянам лянчыцкім, ды ўсю маёмасць перапісала яму.
Каля 1830 года Кавалевічы былі адабраныя на карысць крэдытораў, потым іх купіў Тадэвуш Завіша. Ян Завіша, сын Тадэвуша ў 1859 годзе прадаў Кавалевічы Касперу, аднаму з сыноў Ліпскага. Па смерці бяздзетнага Каспера Ліпскага ў 1861 годзе Кавалевічы перайшлі Ельскім, кроўным памерлага. Аднак праз даўгі Ельскія не маглі ўтрымліваць Кавалевічы, таму імі валодалі розныя асобы, пакуль не сталі ўласнасцю Івана Андрэевіча Бунге. У 1870 годзе сяло і маёнтак у Шацкай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні. У 1880 годзе ў маёнтку быў заснаваны вінакурны завод, у якім у 1913 годзе працавала 7 рабочых. У 1897 годзе ў сяле быў хлебазапасны магазін, капліца. У 1913 годзе адкрытае земскае народнае вучылішча.
Найноўшы час
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы.
З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. За савецкай уладай народнае вучылішча было пераўтворанае ў працоўную школу 1-й ступені, у 1922 годзе было 20 вучняў. У пачатку 1930-х гадоў створаны калгас «Чырвоны пуцілавец», была кузня, лесапільны і вапнавы заводы, збудаваныя ў 1933 годзе.
Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад Сяргеевіцкага сельсавета. З 2006 года па 28 мая 2013 года ў складзе Праўдзінскага пассавета.
Ірына Анатолеўна Бонч-Асмалоўская
Іры́на Анато́леўна Бонч-Асмало́ўская (9 (21) верасня 1882, м. Блонь, цяпер Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — 30 снежня 1941, Ленінград) — рэвалюцыянерка на тэрыторыі Беларусі і Расіі, лекарка.
Біяграфія
Нарадзілася маёнтку Блонь Ігуменскага павета Мінскай губерні ў сям’і рэвалюцыянераў-народнікаў Анатоля і Варвары Бонч-Асмалоўскіх. Браты — Іван, Радзівон і Глеб.
Дзяцінства Ірыны прайшло ў маёнтку Блонь, тут яна скончыла школу для вясковых дзяцей, якую пабудаваў яе бацька і ў якой вучыліся яе браты, потым у гімназіі ў Санкт-Пецярбургу. Пасля паступіла ў Санкт-Пецярбургскі жаночы медыцынскі інстытут.
Рэвалюцыйная дзейнасць
У 1897—1898 гадах праз неўраджаі у 18 губернях Усходу і Паўднёвага Усходу Расійскай імперыі пачаўся голад, які ахапіў 27 мільёнаў чалавек. Народнікі Бонч-Асмалоўскія ўзялі ад сваёй гаспадаркі некалькі соцень рублёў, вагон жыта, сабралі ў суседзяў некалькі пудоў сала і круп, і Варвара ўдваіх з Ірынай паехалі на Волгу арганізоўваць сталовыя, карміць галодных. Па дарозе спыніліся ў Маскве, Самары, знаёміліся з дзеячамі ў арганізацыі дапамогі галодным. Іх накіравалі ў сяло Макіеўку Самарскай губерні. Узятых з сабой грошай не хапала, але дапамаглі і арганізацыі, і прыватныя асобы. Акрамя двух сталовых у Макіеўцы, яны заснавалі яшчэ трэцюю і змаглі давесці свае сталовыя да новага ўраджаю.
1 сакавіка 1901 года Бонч-Асмалоўская ўдзельнічала ў маніфестацыі ля Казанскага сабора ў Санкт-Пецярбургу, дзе атрымала раненне галавы. За ўдзел у дэманстрацыі Бонч-Асмалоўская была арыштаваная і выслана пад нагляд паліцыі ў Блонь, а затым за супрацьпраўную дзейнасць разам з бацькам і братам была саслана на 5 гадоў пад гласны нагляд у Сцяпное генерал-губернатарства, 2 траўня 1902 года паселеная ва Усць-Каменагорску Сяміпалацінскай вобласці (Усходні Казахстан). Далей адбывала ссылку спачатку ва Уфе, затым у Белябеі Уфімскай губерні. Уступіла ва "Уральскі Саюз с.-д. і с.-р. (сацыял-дэмакратаў і сацыял-рэвалюцыянераў) . Пасля вызвалення па амністыі ў 1904 годзе Бонч-Асмалоўская выехала за мяжу, дзе ўдзельнічала ў рабоце сацыял-дэмакратычнай партыі. Вярнулася ў Блонь у 1905 годзе і зноў прыняла ўдзел у рэвалюцыйнай рабоце, хоць была пад таемным наглядам паліцыі.
У час Рэвалюцыі 1905 года Бонч-Асмалоўская ўдзельнічала ў выступленнях на Чырвонай Прэсні ў Маскве ў групе эсэра.
Лекарка-хірург
З 1908 года, пасля вялікага перапынку на рэвалюцыйную барацьбу, Бонч-Асмалоўская працягнула вучобу ў Медыцынскім інстытуце. У 1914 годзе яна вырашыла з'ехаць далей ад сталіцы, «каб прысвяціць сябе лячэнню простых людзей, захоўваючы ідэалы народнікаў і эсэраў». Але 14 кастрычніка 1915 года Бонч-Асмалоўская атрымала ад старшыні Медыцынскай выпрабавальнай камісіі пры Жаночым медыцынскім інстытуце Петраграда пасведчанне № 22 аб прысваенні ёй звання лекара і з'ехала хірургам на фронт Першай сусветнай вайны. На працягу 1915—1917 гадоў яна была ў ліку першых у гісторыі Расійскай імперыі жанчын-хірургаў на фронце.
У 1917—1922 гадах Бонч-Асмалоўская працуе хірургам у 2-й гарадской бальніцы Менска. З 1922 года на кафедрах шпітальнай хірургіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1929 годзе адбыўся Першы Усебеларускі з'езд хірургаў, гінеколагаў і акушэраў, Бонч-Асмалоўская выступіла на ім з дакладам. У 1932 годзе яна атрымала пасаду дацэнта кафедры шпітальнай хірургіі Медыцынскага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Аўтарка навуковых работ у хірургіі.
Пасля першага арышту ў 1930 годзе брата Радзівона (з 1925 года ён быў старшынёй сельскагаспадарчай секцыі Дзяржплана БССР і членам прэзідыума Дзяржаўнай планавай камісіі пры СНК БССР, у 1938 годзе зноў арыштаваны і забіты на допыце), Бонч-Асмалоўская з'ехала з Менска ў Леніград, каб пазбегнуць рэпрэсій. У той жа час пасадзілі яе сына, Ігара, у ліку 38 студэнтаў Ленінградскага ўніверсітэта, якія чыталі ў гуртку аматараў паэзіі забароненыя ў той час вершы Маякоўскага і Ясеніна. Увосень 1933 года быў арыштаваны яе малодшы брат Глеб.
З 1933 года і да Другой сусветнай вайны Ірына Бонч-Асмалоўская працавала хірургам у Ленінградзе. Памерла 30 снежня 1941 года ў час блакады Ленінграда ад голаду.
Сям’я
Муж — (1867—1957), адвакат, літаратар. Дзеці — Ігар Сяргеевіч Бонч Асмалоўскі (1912—1967) і Кіра Сяргееўна Бонч-Асмалоўская (1914—1975).
Кліпан (камуна)
Кліпан 220-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад Кліпан.
Насельніцтва
Насельніцтва складае 16 665 чалавек (па стане на верасень 2012 года).
Населеныя пункты
Камуне падпарадкаваныя 5 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
Фуншал
Фунша́л — горад, сталіца партугальскага аўтаномнага рэгіёна Мадэйра. У 2001 годзе колькасць жыхароў налічвала каля 100 тыс. чалавек. З’яўляецца буйным атлантычным портам, ёсць міжнародны аэрапорт. Мадэйраўскі ўніверсітэт.
Развіццё атрымаў турыстычны бізнес. Харчовая прамысловасць сканцэнтравана вакол вытворчасці вядомага мадэрскага віна.
Горад быў заснаваны ў 1421 годзе партугальцамі, у 1508 годзе кароль Мануэль I Шчаслівы надаў паселішчу гарадскія правы.
Назва горада паходзіць ад копры (funcho), які расце у гарадскім наваколлі.
Мікалай Мікалаевіч Сідарэнка
Мікалай Мікалаевіч Сідарэ́нка (Николай Николаевич Сидоренко;  — ) — рускі савецкі паэт і перакладчык.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Курску. Скончыў факультэт суднавай механікі Маскоўскага механіка-электратэхнічнага інстытута імя М. В. Ламаносава ў 1931 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Прызваны на службу 27 ліпеня 1941 года, на Ціхаакіянскі флот. Прымаў удзел у баявых дзеяннях у складзе ў Волжскай і Дняпроўскай ваенных флатылій. Працаваў у рэдакцыях газет «Боевая Вахта» Ціхаакіянскага флоту, «Красный Днепровец» Дняпроўскай флатыліі. Пасля дэмабілізацыі ў 1945 годзе працаваў у Літаратурным інстытуце імя М. Горкага ў Маскве.
Творчасць
Друкавацца пачаў з сярэдзіны 1920-х гадоў (у 1925 годзе ). Аўтар лірычных твораў грамадзянска-патрыятычнай тэматыкі, зборнікаў «Салют» (1926), «Вершы на вахце» (1942) «Незабыўнае» (1959), «Завеі і лебедзі» (1970), «Трыліснік» (1980) і інш. Пераклаў на рускую мову вершы і паэму «Курган» Янкі Купалы, таксама вершы А. Куляшова, С. Грахоўскага, К. Кірэенкі, А. Пысіна.
Крыстампалле
Крыста́мпалле (, Кристамполье) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Месціцца за 30 км на захад ад Мар’інай Горкі, 45 км ад Мінска, 18 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы.
Вялікае Княства Літоўскае. Расійская імперыя
У XVIII ст. у Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць Быкоўскіх, уваходзіла ў дамен Русаковічы. На 1784 год уласнасць Вінцэнта Якса-Быкоўскага. Ад прозвішча Быкоўскіх вёска таксама мела назву Быкаўская Слабада, Быкава.
Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі.
У 1856 годзе Юзэфа Быкоўская, што была ўнучкай Вінцэнта, выйшла замуж за Уладзіслава Вайсенгофа, да якога вёска разам з Русаковічамі адышла праз вена. Пазней гэтымі землямі валодаў іх сын Ян Вайсенгоф, а далей Генрых Вайсенгоф (1859—1922), які ажаніўся з Людвікай Сакольскай. У 1858 годзе вёска Крысцінполь у Цітвянскай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні, 80 рывізскіх душ. У 1870 годзе вёска і маёнтак памешчыка Вайсенгофа ў Дудзіцкай воласці Ігуменскага павета. Паводле перапісу 1897 года была капліца, хлебазапасны магазін, пітная ўстанова.
Найноўшы час
У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў Германскай імперыі.
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У жніўні 1919 — ліпені 1920 года вёска была пад акупацыяй Польшчы.
У 1930-х гадах створаныя калгасы «Добрая воля» і імя С. М. Будзённага, былі 2 кузні.
У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай Германіяй. У ваколіцах вёскі дзейнічала савецкая партызанская брыгада «Беларусь». У сакавіку 1944 года нацысцкія войскі спалілі вёску. Пасля вайны вёска адноўленая
29 чэрвеня 2006 года вёска перададзеная з ліквідаванага Сяргеевіцкага сельсавета ў склад Праўдзінскага пасялковага савета. Да 28 траўня 2013 года ў Праўдзінскім пасялковым савеце. Пасля скасавання Праўдзінскага пасялковага савета вёска ўключаная ў Навапольскі сельсавет.
Эканоміка
У 2013 годзе на тэрыторыі сельскагаспадарчай філіі «Сяргеевічы» ААТ «Пухавіцкірайаграсервіс».
Вараноўшчына
Варано́ўшчына (, Вороновщина) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Камайскага сельсавета.
Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Блеўчыцы)
Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан — вайсковае пахаванне ў в. Блеўчыцы Капыльскага раёна, размешчанае ў цэнтры вёскі, на перакрыжаванні дарог Цімкавічы — Гулевічы і Блеўчыцы — Быстрыца. Пахаваны 14 воінаў і партызан. Сярод іх — воіны 54-й гвардзейскай стралковай дывізіі, 125-га і 127-га гвардзейскага артылерыйскіх палкоў, 1705-га зенітнага артылерыйскага палка і партызаны 300-й брыгады імя К. Я. Варашылава, якія загінулі ў 1944 г. пры вызваленні раёна ад нямецка-фашысцкіх акупантаў.
NGC 826-1
NGC 826-1 (іншыя абазначэнні — ZWG 504.19, PGC 8230) — галактыка ў сузор’і Трыкутнік.
Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Блеўчыцы)
У 1965 г. на магіле пастаўлены помнік — скульптура воіна.
Ігнацы Чаховіч (сын Томаша Міхала)
Ігнацы Чаховіч-Ляхавіцкі (Ignacy Czechowicz-Lachowicki) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Чаховічаў герба «Астоя». Сын Томаша Міхала Чаховіча і Барбары з Сулістроўскіх.
Канюшы ашмянскі (1778—1783), скарбнік ашмянскі (пасля 5.11.1783-1794), суддзя гродскі (1788—1794) а таксама маршалак завілейскі (пасля 22.2.1794).
Сям’я
Жанаты з Ружай з Дэспат-Зяновічаў (1796).
Фарны касцёл
Фарны касцёл, фара (ад нямецкага Pfarrei — парафія, прыход) — найменне, якое некалі давалася значным касцёлам.
Найчасцей фараю зваўся найстарэйшы касцёл горада альбо галоўны касцёл у гарадскім дэканаце. У кафедральных гарадах фарным мог звацца другі па значнасці касцёл пасля кафедры.
У наш час найменне фарнага працягваюць па традыцыі насіць касцёлы, якія атрымалі яго ў мінулыя стагоддзі. У прыватнасці, працягваюць называць фарным гарадзенскі касцёл Св. Францішка Ксаверыя, які зараз з’яўляецца кафедрай Гродзенскай дыяцэзіі.
Фарныя касцёлы ў Беларусі
Фарнымі называюць шэраг касцёлаў, захаваных і знішчаных, у беларускіх гарадах і мястэчках.
Natco Pharma
Natco Pharma Ltd — індыйская фармацэўтычная кампанія, якая вырабляе актыўныя фармацэўтычныя інгрэдыенты.
Агульныя звесткі пра кампанію
Асноўныя напрамкі работы — распрацоўка прэпаратаў для барацьбы з віруснымі (уключаючы гепатыт C) і анкалагічнымі захворваннямі.
Natco Pharma працуе ў Індыі, ЗША, Еўропе і Азіі. Даччыныя прадпрыемствы размяшчаюцца ў Паўночнай і Лацінскай Амерыцы, Азіяцка-Ціхаакіянскім рэгіёне, на Блізкім Усходзе і ў Паўднёва-Усходняй Азіі.
Першапачаткова кампанія называлася Natco Fine Pharmaceutical Ltd. Яна стала афіцыйна публічнай з ліпеня 1992 года. У лютым 1993 года змяніла сваю назву на Natco Pharma (NPL).
Асартымент прадукцыі Natco Pharma Limited складае больш за 500 лекавых найменняў і пастаянна пашыраецца дзякуючы фундаментальных даследаванняў і супрацоўніцтве ў сферы тэхналогій.
NPL з’яўляецца вытворцам лекавых прэпаратаў для кампаній Ranbaxy і Parke Davis і ўладальнікам сертыфікацыі ISO 9002, якая дазваляе развіваць экспарт. Natco Pharma Ltd ініцыявала працэдуры рэгістрацыі прэпаратаў пад уласным брэндам больш чым у 20 краінах.
Для выхаду на амерыканскі рынак NPL сфармавала даччынае прадпрыемства Natco Pharma ў ЗША і ўступіла ў даследчае супрацоўніцтва з Рэгіянальнай даследчай лабараторыяй у Джаму, Цэнтрам клеткавай і малекулярнай біялогіі для сінтэтычных пептыдаў і Цэнтральным інстытутам даследаванняў скуры.
Natco Laboratories, Natco Parenterals і Karanth Pharmaceuticals аб’ядналіся з флагманскай кампаніяй NPL, каб забяспечыць вялікую базу актываў і павялічыць высокатэхналагічныя магчымасці.
Зарэгістраваны офіс знаходзіцца ў горадзе Хайдарабад, Індыя.
Кампанія пачала сваю дзейнасць у 1981 годзе. Сёння ў яе актыве ўласныя даследчыя цэнтры і больш за 4000 кваліфікаваных навукоўцаў. Прадукцыя NPL экспартуюцца ў ЗША, Аўстралію, Канаду, Бразілію, краіны Еўропы, краіны СНД, В’етнам, Ганконг, Кітай, Нідэрланды, Нігерыю, Танзанію і Кенію і інш.
Natco Pharma Ltd вырабляе аналагі дарагіх вядомых, брэндавых лекавых сродкаў, робячы іх даступнымі для пацыентаў з нізкімі даходамі.
Валянціна Мікалаеўна Сідарэнка
Валянціна Мікалаеўна Сідарэнка (нар., Мінск) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. Доктар медыцынскіх навук (2008), прафесар (2010).
Біяграфія
Скончыла Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1977). Працавала ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (гуманітарны факультэт, кафедра экалогіі чалавека, прафесар), Беларускім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (педыятрычны факультэт, кафедра акушэрства і гінекалогіі, прафесар).
Навуковыя інтарэсы: рэпрадуктыўнае здароўе; акушэрства; гінекалогія.
Узнагароды
Знак «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь» (2008).
NGC 819
NGC 819 (іншыя абазначэнні — UGC 1632, ZWG 504.17, KUG 0205+289, IRAS02056+2859, PGC 8174) — галактыка ў сузор’і Трыкутнік.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Тулькан
Тулькан (Tulcán) — горад у Эквадоры.
Геаграфія
Горад Тулькан размешчаны на крайняй поўначы Эквадора, непасрэдна на яго мяжы з Калумбіяй. Тулькан з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам і самым буйным горадам эквадорскай правінцыі Карчы. Горад ляжыць у горным ланцугу Анд на вышыні 2.960 метраў над узроўнем мора, на Панамерыканскай шашы, якая перасякае тут мяжу, насупраць калумбійскага горада Іпіялес.
Клімат
Клімат гэтага горада, які ляжыць высока ў гарах, незвычайна халаднаваты для трапічнага Эквадора.
Славутасці
Галоўнай славутасцю Тулькана з’яўляюцца яго могілкі, упрыгожаныя майстэрска абрэзанымі зялёнымі кусцікамі і дрэвамі ў выглядзе садовых скульптур. Пачатак гэтай своеасаблівай творчасці быў пакладзены ў 1936 годзе жыхаром бліжэйшай вёскі Хасэ Франка і працягнуты яго сынамі.
Дзіяна Аляксандраўна Родчанка
Біяграфія
Скончыўла Гомельскі педагагічны інстытут (хіміка-біялагічны факультэт, 1961). Працавала ў Інстытуце механікі металапалімерных сістэм АН БССР (1963—1974, старшы навуковы супрацоўнік), Гомельскім філіяле Маскоўскага кааперацыйнага інстытута (1974—1982, дацэнт кафедры хіміі), Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту (1982—2008, прафесар кафедры «Хімія», у 1982—2001 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: даследаванне фізіка-хімічных працэсаў ў кампазіцыйных сістэмах «палімер — метал».
Брацкая магіла партызан (Бор)
Брацкая магіла партызан — вайсковае пахаванне ў вёсцы Бор Капыльскага раёна Мінскай вобласці Беларусі, размешчанае на могілках.
Пахаваны 4 партызаны злучэння Мінскай вобласці, якія загінулі ў 1944 годзе ў баі супраць нямецка-фашысцкіх карнікаў. У 1964 годзе на магіле пастаўлены абеліск.
Allium grande
Allium grande — від травяністых раслін сямейства ; распаўсюджаны ў Дагестане, Азербайджане і паўночным Іране. 2n = 20.
Распаўсюджанне
Распаўсюджаны ў Дагестане, Азербайджане і паўночным Іране.
Албанская партыя працы
Албанская партыя працы  — кіруючая партыя ў Народнай Сацыялістычнай Рэспубліцы Албанія ў 1945—1990 гадах. Была створана ў лістападзе 1941 года як Камуністычная партыя Албаніі. У 1948 годзе на з’ездзе партыя была перайменавана ў Албанскую партыю працы. Партыя была адхіленая ад улады масавымі пратэстамі ў пачатку 1990-х гадоў. У 1991 годзе афіцыйна адмовілася ад марксізму-ленінізму, прыняла ідэалогію дэмакратычнага сацыялізму і ператворана ў Сацыялістычную партыю Албаніі.
Кіраўніцтва
Галоўнай кіруючай пасадай у партыі з’яўлялася пасада першага сакратара Цэнтральнага камітэта. За 50-гадовую гісторыю партыі гэту пасаду займалі толькі два чалавекі:
Дэбют (літаратурная прэмія)
Літаратурная прэмія «Дэбют» імя Максіма Багдановіча — літаратурная ўзнагарода, якая прысуджаецца літаратарам-пачаткоўцам.
Марскія травы
Марскія травы — экалагічная група кветкавых раслін, якія прыстасаваліся да жыцця на дне мораў і акіянаў, у салёнай вадзе. Яны належаць да чатырох сямействаў:, , і.
Дэбют (літаратурная прэмія)
Надаецца ў тых жанрах, у якіх пісаў Максім Багдановіч: паэзія, проза і мастацкі пераклад. Твор мусіць быць напісаны па-беларуску, аўтар на момант вылучэння павінен мець не больш за 35 поўных гадоў.
Марскія травы
Экалогія
Марскія травы — поўнасцю пагружаныя ў ваду шматгадовыя травяністыя расліны. Усё расліны групы маюць доўгія лінейныя чарговыя, завужаныя да кончыка лісты і добра развітыя паўзучыя карэнішчы, якія мацуюцца ў грунце марскога дна з дапамогай даданых каранёў. Па знешнім выглядзе яны нагадваюць наземныя травяністыя расліны з сямейства Метлюжковыя. Яны растуць пад вадой даволі буйнымі скапленнямі, утвараючы некае падабенства лугоў.
Дэбют (літаратурная прэмія)
Заснаваная ў снежні 2010 г. Беларускім ПЭН-цэнтрам і Саюзам беларускіх пісьменнікаў з удзелам расійскага бізнесоўца беларускага паходжання Паўла Бераговіча.
Крытыка
У 2016 годзе ў беларускай літаратурнай прасторы ўзнік скандал па выніках уручэння літаратурнай прэміі «Дэбют». На цырымоніі ўручэння прэміі намінацыя «Паэзія» засталася без пераможцы, у выніку чаго маладыя паэты палічылі такое рашэнне журы зняважлівым да іх. Пасля інцыдэнту паэт Алесь Плотка, які ўвайшоў у шорт-ліст прэміі, звярнуўся да арганізатараў конкурсу, «каб брыдкі скандал, які ўзнік вакол гэтай намінацыі, быў вырашаны». Яго падтрымалі і астатнія шортлістэры. Алесь Плотка пракаментыраваў, што сваім рашэннем не прызначаць пераможцу сярод паэтаў журы парушыла статут прэміі, дзе напісана: «ў кожнай намінацыі вызначаюцца пераможца (1 месца) і даюцца два заахвочвальныя прызы».
Павел Анціпаў распавёў, што ў 2012 годзе ён, як рускамоўны пісьменнік, не мог атрымаць прэмію: «Справа ў тым, што, «Дэбют» уручаўся толькі беларускамоўным аўтарам, але гэта было не відавочна, нейкага напісанага палажэння ў прэміі на было.
Акадэмічны асяродак
Акадэмічны асяродак — назва груп і асобных людзей у Акадэміі навук БССР у 1960—1970-я, якіх характарызуюць і спробы легальнай актыўнасці ў тагачасных умовах.
Гісторыя
Абстаноўка 1960-х гадоў у краіне характарызавалася ліквідацыяй беларускага школьніцтва, беларускамоўнага перыядычнага друку. Айчынную літаратуру пачыналі вывучаць па расійскіх перакладах, а чынавенства спяшалася здзейсніць заклік Мікіты Хрушчова хутчэй прыйсці да камунізму, пазбавіўшыся роднай мовы. Становішча ж у Акадэміі Навук БССР могуць тлумачыць такія факты: дырэктар Інстытута мовазнаўства не ўмеў гаварыць па-беларуску, не карысталіся беларушчынай дырэктары іншых навуковых інстытутаў, навуковая літаратура за рэдкімі выключэннямі друкавалася па-руску. Прыём у аспірантуру ішоў праз шчыльнае партыйнае сіта. Значная частка супрацоўнікаў, асабліва звязаных з беларусазнаўствам, з’яўлялася спецагентурай.
Усеагульная і ваяўнічая палітыка русіфікацыі выклікала пратэст многіх з беларускай інтэлігенцыі, у тым ліку і акадэмічнай. Праўда, далёка не кожны адважваўся на выказванне сваёй пазіцыі, тым больш на нейкія дзеянні. У выніку ўжо з пачатку 1960-х гадоў у асяроддзі маладых навукоўцаў і аспірантаў пераважна гуманітарных навуковых інстытутаў Акадэміі пачынае складвацца нефармальнае кола аднадумцаў. Рух не быў фармалізаваны, не вялося ні спісаў, ні пратаколаў, не прымалася пісьмовых рашэнняў. Некаторыя яго ўдзельнікі нават не былі між сабою знаёмыя. Удзельнікі руху трапілі ў сталіцу ўжо пераважна нацыянальна свядомымі асобамі. Большасць з іх паходзіла з Заходняй Беларусі, або пэўны час там працавала. Менавіта на захадзе яны знаходзілі яшчэ жывых носьбітаў заходнебеларускага незалежніцкага руху, там маглі знаёміцца і з віленскімі беларускімі выданнямі, якіх нямала дзе ацалела ў куфрах.
Амаль кожны з акадэмічнага асяродку меў кантакты з аднадумцамі па-за Акадэміяй — з універсітэцкай групоўкай студэнтаў-філфакаўцаў, з аб’яднаннем «На Паддашку», куды ўваходзілі пераважна мінскія мастакі і мастацтвазнаўцы; з групоўкамі Гродзеншчыны (Ларыса Геніюш, Алесь Белакоз), Маладзечна (Генадзь Каханоўскі, Мікола Ермаловіч), Баранавічаў, Наваполацка, некаторымі афіцэрамі і курсантамі ВІРТВ. Важную ролю ў тагачасным патрыятычным руху адыгрывалі таксама забіты пры загадкавых абставінах у 1972 годзе мастак Лявон Баразна і асабліва Уладзімір Караткевіч.
Некалькі асоб з акадэмічнага асяродку практычна не ўдзельнічалі ў сходках, але яны назапашвалі і хавалі інфармацыю. Іх задачай было ўцалець пры магчымым разгроме руху і арыштах і стаць перадатчыкам ідэі Адраджэння наступнікам. Каля акадэмічнага асяродку знаходзіліся і пэўныя людзі, якіх дысідэнты падазравалі ў сувязях са спецслужбамі, даходзіла інфармацыя, што ўдзельнікамі патрыятычнага руху цікавяцца ў КДБ.
Асобы
У 1974—1975 гадах былі звольнены з працы, як «нацыяналісты»:
NGC 816
NGC 816 (іншыя абазначэнні — ZWG 504.16, NPM1G +29.0076, KUG 0205+290, PGC 8152) — галактыка ў сузор’і Трыкутнік.
Быхаўскі замак
Быхаўскі замак — абарончае збудаванне ў Быхаве. Стаяў на высокім правым беразе Дняпра, на месцы былога пасялення XIV-XV ст. Уваходзіў у сістэму Быхаўскіх гарадскіх умацаванняў.
NGC 816
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.
Быхаўскі замак
Планіроўка і архітэктура
Замкавы комплекс складаўся з некалькіх мураваных карпусоў, якія ўтваралі ў плане няправільны чатырохвугольнік памерамі 75х70 м. З поўначы ўнутраны двор замыкаўся мураванай сцяной з выхадам на гарадскі вал. Заходні бок замкавага комплекса, павернуты да гандлёвай плошчы, быў забудаваны карпусамі казарм, меў па сярэдзіне ўязную браму з пад’ёмным мастом і фланкіраваўся па вуглах васьміграннымі абарончымі вежамі.
На поўдзень ад вежы цягнулася мураваная сцяна, пазней замененая драўлянымі карпусамі. За імі размяшчаўся мураваны двухпавярховы службовы корпус, які прымыкаў да палаца. Выцягнуты будынак самаго палаца галоўным падоўжным фасадам быў арыентаваны на ўсход, да Дняпра, быў накрыты высокім двухсхільным чарапічным дахам, па вышыні амаль раўным двум паверхам. Да сярэдзіны ўсходняга і тарцовага паўднёвага фасадаў палаца прылягаюць гранёныя вежы, якія раней былі пяціяруснымі і завяршаліся двух’яруснымі купалкамі — «банькамі» (уплыў архітэктуры нідэрландскага рэнесансу). Фасад палаца, павёрнуты ўнутр двара, быў аформлены двухяруснай арачнай галерэяй з уваходамі ва ўнутраныя памяшканні. Аркада першага паверха была муравана з крыжовымі скляпеннямі, на другім паверсе галерэя была драўляная. Пад будынкам размешчаны вялікія скляпеністыя падвалы. Першы паверх (так сама з магутнымі крыжовымі скляпеннямі) займалі службовыя памяшканні, камфы, майстэрні. Другі паверх, што прызначаўся для жылля гаспадароў, падзяляўся на дзве палавіны — жаночую і мужчынскую. На тарцы размяшчалася зала прыёмаў, у вежах — капліца, бібліятэка і кабінет гаспадара. Папярочныя мураваныя сцены рытмічна падзяляюць будынак на прыблізна аднолькавыя памяшканні, маюць анфіладную сувязь. Такія ж папярочныя нясучыя сцены, скляпеністыя перакрыцці і анфіладную сувязь памяшканняў мелі і іншыя мураваныя карпусы палацава-замкавага комплексу. На сённяшні дзень страчаны многія элементы дэкору будынкаў, завяршэнні вежаў, першапачатковая ўнутраная планіроўка.
Акрамя жылой рэзідэнцыі абарончыя прыстасаванні мелі таксама гарадскія брамы (аб іх архітэктуры звестак не захавалася) і мураваны будынак сінагогі, які размяшчаўся непадалёку ад Магілёўскай брамы.
Гісторыя
Да 1590 замак меў драўляныя сцены ў выглядзе гародняў, вежы і ўязную браму. У 1590 замак вытрымаў напад «нізавых казакоў» данскога гетмана Мацюшы Федаровіча. Тады ж гаспадар горада гетман ВКЛ Ян Караль Хадкевіч атрымаў ад караля грамату на будаўніцтва новага замка. Узвядзенне яго закончылася ў 1619. Пры Л. Сапегу, да якога ў 1621 перайшоў Быхаў, узведзена бастыённая фартыфікацыя.
Новы замак
Новы Быхаўскі замак займаў участак берага ў выглядзе няправільнага прамавугольніка памерам 77х100 м, з поўдня, захада і поўначы быў умацаваны глыбокімі і шырокімі (да 22—27 м) равамі, а па краях пляцоўкі — земляным валам з бастыёнамі. Па перыметры дзядзінца размяшчаліся жылыя і гаспадарчыя пабудовы, у т. л. комплекс мураванага палаца-замкавага ансамбля. «Прыступны» заходні бок абароны замка з уязной брамай быў дадаткова ўмацаваны васьміграннымі 2-яруснымі цаглянымі вежамі, якія мелі па 7—8 байніц і фланкіравалі подступы да брамы. Брама была таксама мураваная, 2-ярусная са скляпеністым перакрыццем, з купалам — «галкай» і ветранікам з гербам Сапегаў. Двухстворкавыя палотнішчы варот былі дадаткова ўмацаваны кратай — герсай і спецыяльнай сістэмай жалезных запораў. Да брамы вёў драўляны мост, пасярэдзіне якога стаялі дадатковыя «краты з дрэва сталярскай работы».
Людвісарня
На патрэбу абароны ў XVI — XVIII стагоддзях працавала адмысловая людвісарня, дзе высокакваліфікаваныя майстры выраблялі гарматы, ядры, кулі і гранаты. Зброя і металічныя даспехі, вырабленыя быхаўскімі замкавымі збройнікамі, карысталіся вялікім попытам на Беларусі і за яе межамі.
Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай
Замак перажыў шмат аблог і штурмаў. У 1648 атрад украінскіх казакоў на чале з Ф. Гаркушам не здолеў яго ўзяць. На пачатку вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 Быхаў выстаяў у час 11-месячнай аблогі ўкраінскіх казакоў на чале з I. Н. Залатарэнкам і 11 палкоў маскоўскага войска ваяводы А. М. Трубяцкога. Але ў пачатку 1657 пасля 18-месячнай аблогі маскоўскія войскі сумесна з украінскімі казакамі захапілі Быхаў. У 2-й палове 1658 Іван Нячай перайшоў на бок караля Рэчы Паспалітай. Карнае войска маскоўскіх ваяводаў Змеева і Лабанава-Растоўскага 14.5.1659 падышло да горада і пачало аблогу, якая працягвалася да 4 снежня і закончылася начным штурмам Быхава. Карнікі, які захапілі замак, у 1660 самі апынуліся ў аблозе і ў снежні 1661 здаліся 7-тысячнаму войску Рэчы Паспалітай на чале з гетманам Чарнецкім.