cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каралі народа Дурына
Выбар імёнаў
Ніжэй прыведзены імёны каралёў народа Дурына, запазычаныя з «Эды», з іх перакладамі са старажытнаскандынаўскай мовы:
Эпітэт «Дубашчыт», якім іменавалі караля гномаў Торына II, з’яўляецца прамым перакладам іншага імені з «Каталогу гномаў» — Эйкінскйальдзі (Eikinskjaldi).
Дурын I Бессмяротны
(паміж 1050 і 1250 гадамі Эпохі Дрэў — канец Першай Эпохі) — старэйшы з сямі Айцоў Гномаў, родапачынальнік дынастыі Доўгабародаў (Longbeards). Першы правіцель гномаў, першы кароль Кхазад-Дума.
Дурын разам з іншымі Айцамі Гномаў быў створаны валам Аулэ. Пасля стварэння, ён быў пакладзены спаць у адзіноце пад гарой Гундабад, якая з тых часоў заўсёды была святым месцам для гномаў. Дурын прабудзіўся праз некаторы час пасля абуджэння эльфаў у 1050 годзе Эпохі Дрэў. Прачнуўшыся, ён у адзіночку адправіўся на поўдзень праз дзікую мясцовасць, дзе ніхто раней не вандраваў, і даў назвы «безыменным узгоркам і лагчынам». У даліне пад Карадрасам у Туманных Гарах яму трапілася возера, на паверхні якога ён убачыў адлюстраванне зорак, што па выглядзе нагадвалі карону. Прыняўшы гэта за знак, ён усталяваў Камень Дурына на месцы гэтай падзеі. Возера ён назваў Кхелед-Зарам, а ў пячорах над возерам заснаваў горад Кхазад-Дум, найвялікшае і найбагацейшае з каралеўстваў гномаў у Міжзем’і.
Дурын заснаваў Дом Дурына, а яго народ стаў звацца народам Дурына або «Доўгабародамі». Сярод гномаў розных дамоў Дурын шанаваўся, як найстарэйшы з іх. Ён дажыў да глыбокай старасці, нават па мерках гномаў, і быў празваны «Бессмяротным». Тым не менш, ён памёр да канца Першай Эпохі, і быў пахаваны ў Кхазад-Думе.
Дурын III
(Durin III; сярэдзіна Другой Эпохі) — кароль гномаў народа Дурына і ўладар Кхазад-Дума ў часы стварэння Пярсцёнкаў Улады (паміж 1500 і 1590 гадамі Другой Эпохі) і Вайны эльфаў з Саўранам (1693—1701).
У часы кіравання Дурына III яго народ меў сяброўскія стасункі з эльфамі, а сам Дурын быў вялікім сябрам уладара Эрэгіяна. Згодна з паданнямі гномаў, менавіта Дурын III атрымаў адзін з Сямі Пярсцёнкаў Улады ад майстроў. Падчас вайны між эльфамі і Саўранам (1693—1701) Дурын падтрымаў сваіх суседзяў. Яго падданыя разам з групай эльфаў з Латлорыэна атакавалі сілы Цёмнага Уладара з тылу, дзякуючы чаму Эльранду ўдалося схавацца ў Імладрысе (1697). Абараняючыся ад помсты Саўрана, гномы своечасова адступілі і зачынілі за сабой брамы Кхазад-Дума.
Дурын VI
(Durin VI; 1731—1980) — кароль гномаў народа Дурына і ўладар Кхазад-Дума (?—1980).
Падчас праўлення Дурына VI гномы Кхазад-Дума, распрацоўваючы глыбінныя залежы, абудзілі , які хаваўся ў глыбінях пад з дзён Вайны Гневу. Дурын VI быў забіты балрагам у 1980 годзе Трэцяй Эпохі. З той пары балраг Кхазад-Дума быў празваны Пагібеллю Дурына.
Наін I
(Náin I; 1832—1981) — сын Дурына VI, кароль гномаў народа Дурына і ўладар Кхазад-Дума (1980—1981).
Быў забіты балрагам на наступны ж год пасля смерці свайго бацькі. Рэшткі народа Дурына збеглі з Кхазад-Дума, і ён быў пераназваны ў Морыю.
Траін I Стары
(Thráin I; 1934—2190) — сын Наіна I, кароль гномаў народа Дурына (1981—2190), уладар Кхазад-Дума (1981—1999), першы Кароль-пад-Гарой (1999—2190).
Калі яго бацька быў забіты балрагам, Траін I разам з рэшткамі свайго народа рашыўся на выгнанне і ў 1999 годзе назаўжды пакінуў Кхазад-Дум. Стаў заснавальнікам Эрэбара, Каралеўства-пад-Гарой. Ён першым пачаў распрацоўку багаццяў Эрэбара і знайшоў легендарны алмаз Аркенстан — Сэрца Гары, які стаў фамільнай каштоўнасцю каралеўскага дома Эрэбара. Кіраванне Траіна I, якое доўжылася 209 гадоў, з’яўляецца самым працяглым з вядомых праўленняў каралёў гномаў пасля Дурына Бессмяротнага.
Торын I
(Thorin I; 2035—2289) — сын Траіна I, кароль гномаў народа Дурына (2190—2289), другі Кароль-пад-Гарой (2190—2210), першы кароль Шэрых Гор (2210—2289).
Прыняўшы ў 2190 годзе праўленне Эрэбарам ад свайго бацькі Траіна I, у 2210 годзе ён прыняў рашэнне перасяліцца далёка на поўнач, стаўшы родапачынальнікам дынастыі каралёў Шэрых Гор, пасля чаго пасад Эрэбара фактычна заставаўся вакантным, бо разам з Торынам Эрэбар пакінулі і апошнія гномы.
Глоін
(Glóin; 2136—2385) — сын Торына I, кароль гномаў народа Дурына і другі кароль Шэрых Гор (2289—2385).
Пашырыў падзямеллі Эрэд Мітрын і працягнуў палітыку перасялення туды гномаў з Эрэбара.
Оін
(Oin; 2238—2488) — сын Глоіна, кароль гномаў народа Дурына і трэці кароль Шэрых Гор (2385—2488).
Наін II
(Náin II; 2338—2585) — сын Оіна, кароль гномаў народа Дурына і чацвёрты кароль Шэрых Гор (2488—2585).
Падчас кіравання Наіна II гномы мірна жылі ў Эрэд Мітрын, пакуль не былі атакаваныя драконамі. Сынамі Наіна II былі Даін I і Борын. Сярод нашчадкаў Борына былі некаторыя са спадарожнікаў Торына Дубашчыта, якія суправаджалі яго ў паходзе да Эрэбара.
Даін I
(Dáin I; 2440—2589) — сын Наіна II, кароль гномаў народа Дурына і пяты кароль Шэрых Гор (2585—2589).
Падчас кіравання Даіна I працягнуліся напады драконаў на падзямеллі гномаў у Эрэд Мітрын. Даін I загінуў разам са сваім сярэднім сынам Фрорам падчас нападу Ледзянога Змея. Пасля смерці Даіна I каралеўства ў Шэрых Гарах спыніла сваё існаванне: адзін сын — Трор адправіўся аднаўляць каралеўства ў Эрэбары, а другі — Грор, заснаваў новае каралеўства ў Жалезных Узгорках на ўсход ад Адзінокай Гары.
Трор
(Thrór; 2542—2790) — сын Даіна I, кароль гномаў народа Дурына (2589—2790), трэці Кароль-пад-Гарой (2589—2770), кароль гномаў у выгнанні (2770—2790).
Пасля таго, як у 2589 годзе Ледзяны Змей забіў яго бацьку, караля Шэрых гор Даіна I, і яго брата Фрора прама на парозе іх каралеўскага палаца, Трор разам са мноствам гномаў збег у Эрэбар і ў 2590 годзе аднавіў там каралеўскую ўладу, стаўшы першым за тры стагоддзі Каралём-пад-Гарой. Пад уладай Трора адноўленае каралеўства квітнела і ўзмацнялася, пакуль не прыцягнула ўвагу дракона Смога Залатога, які жыў у Шэрых Гарах. У 2770 годзе гэты дракон нечакана атакаваў Эрэбар з паветра, застаўшы гномаў знянацку, ён зламаў іх абарону і, вынішчыўшы мноства жыхароў Гары, выгнаў выжылых і захапіў незлічоныя багацці гномаў. Трору, яго сыну Траіну і ўнуку Торыну цудам удалося выратавацца ад гібелі і асталявацца ў старажытных закінутых гарадах гномаў у Сініх Горах, заснаваўшы там каралеўства гномаў у выгнанні. Аднак розум караля памутнеў ад гора, і ў 2790 годзе ён рашыўся на безразважны ўчынак: ён адправіўся да Усходняй Брамы Морыі і ў адзіночку ўвайшоў у легендарнае каралеўства, думаючы аднавіць яго. Там Трор знайшоў сваю смерць ад рукі ўладара оркаў Морыі Азога. Азог адсек яму галаву сякерай і скарміў разрэзанае на часткі цела крумкачам. Гэтая падзея паслужыла пачаткам Вайны гномаў і оркаў.
Траін II
Траін II (Thráin II; 2644—2850) — сын Трора, кароль гномаў народа Дурына ў выгнанні (2790—2850).
Пасля забойства бацькі, Траін II сабраў вялізарную армію гномаў са ўсіх сямі плямёнаў гэтага народа і ў 2793 годзе развязаў жорсткую Вайну гномаў і оркаў. На працягу наступных 6 гадоў войскі гномаў знішчалі гарады і селішчы оркаў у, пачынаючы з і прасоўваючыся да Морыі. У 2799 годзе войскі гномаў разграмілі апошнія сілы оркаў у кровапралітнай. Траін II спадзяваўся пасля перамогі ў вайне аднавіць старажытнае каралеўства Кхазад-Дум. Аднак саюзнікі і суродзічы не падзялялі яго аптымізму і пад скляпенні Морыі, дзе ўсё яшчэ таілася Пагібель Дурына, па сваёй волі ніхто ўвайсці не захацеў. Таму яму нічога не заставалася, як вярнуцца ў Сінія Горы. У 2841 годзе Траін пакінуў з мэтай падарожжа на ўсход у кампаніі толькі двух спадарожнікаў — сваіх сваякоў Баліна і Дваліна. Увосень 2845 года іх кампанія спынілася на начлег у засені непадалёк ад крэпасці Дол Гулдур, і падчас стаянкі Траін знік без вестак — як апынулася пазней, ён быў выкрадзены па загадзе гаспадара Дол Гулдура, Некраманта. Траін з’яўляўся апошнім уладальнікам аднаго з гномавых Пярсцёнкаў Улады. Вораг адабраў у яго Пярсцёнак, жорстка катаваў і затым кінуў у падзямелле Дол Гулдура паміраць. Праз пяць гадоў, у 2850 годзе, калі Дол Гулдур наведаў з разведвальнай місіяй Гэндальф, чараўнік знайшоў ледзь жывога і амаль страціўшага розум Траіна. Перад смерцю той даў Гэндальфу даручэнне — перадаць яго спадчынніку Торыну ключ ад таемнага ходу і карту Адзінокай Гары, пасля чаго раптоўна сканаў.
Торын II Дубашчыт
Торын II Дубашчыт (Thorin II Oakenshield; 2746—2941) — сын Траіна II, кароль гномаў народа Дурына ў выгнанні (2850—2941), чацвёрты Кароль-пад-Гарой (2941).
Адзін з галоўных персанажаў аповесці «Хобіт». Адправіўся ў паход, каб вярнуць сабе Эрэбар, і загінуў у. Паколькі ён не пакінуў спадчыннікаў (разам з ім загінулі абодва яго пляменнікі — Філі і Кілі, сыны яго сястры Дыс), пасад Эрэбара атрымаў у спадчыну яго траюрадны брат Даін, правіцель Жалезных Узгоркаў, які ў 2941 годзе пад імем Даіна II стаў каралём гномаў народа Дурына.
Даін II Жалезнастоп
Даін II Жалезнастоп (Dain II Ironfoot; 2767—3019) — сын Наіна, кароль Жалезных Узгоркаў (2805—2941), кароль гномаў народа Дурына і пяты Кароль-пад-Гарой (2941—3019).
У юнацтве Даін прыняў дзейсны ўдзел у Вайне гномаў і оркаў (2793—2799), змагаючыся ў даліне. У гэтай бітве ён забіў Азога, караля гоблінаў Морыі, адпомсціўшы за гібель свайго бацькі Наіна і свайго родзіча караля Трора. Стаўшы спадчыннікам бацькі, ён кіраваў Жалезнымі Узгоркамі да 2941 года. Пасля знішчэння Смога Даін з атрадам з 500 гномаў прыйшоў да Эрэбара на дапамогу Торыну Дубашчыту і прыняў удзел у. У бітве загінулі Торын і абодва яго пляменнікі — і, таму Даін як найбліжэйшы спадчыннік дому Трора стаў законным кіраўніком адроджанага Каралеўства-пад-Гарой.
У 3018 годзе Даін адмовіў пасланнікам ў супрацоўніцтве, гэтаксама паступіў і кароль. У сакавіку 3019 года, падчас, войскі Мордара напалі на Дэйл і Эрэбар. Калі кароль Бранд быў забіты ля брамы Адзінокай Гары, Даін стаў на абарону яго цела і таксама загінуў у бітве.
Торын III Камняшлем
(Thorin III Stonehelm; 2866 — Чацвёртая Эпоха) — сын Даіна II, кароль гномаў народа Дурына і шосты Кароль-пад-Гарой (з 3019).
Іншыя уладары з народа Дурына
Ніжэй прыведзены вядомыя каралі і правіцелі, якія належылі да народа Дурына, але не з’яўляліся вярхоўнымі каралямі ўсяго народа.
Грор
(Grór; 2563—2805) — брат Трора, першы кароль Жалезных Узгоркаў (2590—2805).
Балін
Балін (Balin; 2763—2994) — сын і старэйшы брат, уладар Кхазад-Дума (2989—2994).
Балін быў адным з гномаў атрада, сабранага Торынам Дубашчытам для знішчэння дракона Смога і вызвалення горнага каралеўства Эрэбар. Удзельнік (2941).
Гімлі
Гімлі (Gimli, 2879 Т. Э. — пасля 120 Ч. Э.) — сын, сябра Брацтва Пярсцёнка, заснавальнік каралеўства.
Гімлі належыў да малодшага адгалінавання роду Дурына. Ён нарадзіўся праз 77 гадоў пасля таго, як узначаленыя Траінам II гномы ўтварылі ў паселішча ў выгнанні. Яму не дазволілі ўдзельнічаць у паходзе Торына да Эрэбара, палічыўшы занадта маладым (у 2941 годзе яму споўнілася «ўсяго толькі» 62 гады). Пасля таго, як гномы вярнулі сабе Адзінокую Гару, Гімлі разам з бацькам пасяліўся ў адроджаным каралеўстве.
У 3018 годзе Гімлі разам са сваім бацькам Глоінам адправіўся ў Рывендэл, дзе прыняў удзел у савеце Эльранда. Падчас савета ён быў выбраны адным з дзевяці членаў Брацтва Пярсцёнка. Падчас паходу, яму ўдалося пабываць у Морыі, першым з часоў Дурына ўвайсці ў Лорыэн, адкрыць для сябе. Ён прыняў удзел у бітве ў Хельмавай Падзі, прайшоў і ўдзельнічаў у.
Пасля Гімлі з эрэбарскімі гномамі вярнуўся ў пячоры Агларанда і стаў іх уладаром. Пасля смерці караля Элесара ў 120 годзе Чацвёртай Эпохі, верагодна, адплыў за мора разам з Легаласам.
Атмасфера Тытана
Атмасфера Тытана — газавая абалонка вакол натуральнага спадарожніка планеты Сатурн Тытана. Гэта нябеснае цела з'яўляецца адзіным натуральным спадарожнікам ў Сонечнай сістэме з атмасферай, якая па масе пераўзыходзіць атмасферу Зямлі і блізкая да яе па хімічным складзе.
Наяўнасць атмасферы Тытана было вызначана ў 1944 Джэрардам Койперам на падставе спектральных вымярэнняў.
Асноўныя характарыстыкі
Атмасфера Тытана складае каля 400 кіламетраў у таўшчыню і змяшчае некалькі слаёў вуглевадароднага «смогу», з-за чаго Тытан з'яўляецца адзіным спадарожнікам у Сонечнай сістэме, паверхню якога немагчыма назіраць ў аптычным дыяпазоне. Таксама змог з'яўляецца прычынай унікальнага для Сонечнай сістэмы антыпарніковага эфекту, які прыводзіць да зніжэння тэмпературы паверхні спадарожніка на 9 °C. Разам з тым, дзякуючы масіўнай атмасферы са значнай колькасцю вуглевадародаў, Тытан валодае значным парніковым эфектам, які сярод планет Сонечнай сістэмы з цвёрдай паверхняй назіраецца толькі ў Венеры — уплыў парніковага эфекту прыводзіць да павелічэння тэмпературы паверхні на 20 °C, а сутачныя і сезонныя змены тэмпературы не пераўзыходзяць 2 °C2 °C.. Выраўноўванне ўмоў надвор'я ў розных абласцях спадарожніка адбываецца ў асноўным за кошт атмасфернага цеплавога пераносу, прыпаверхневыя тэмпература складае каля -179 °C (94 К).
Так як сіла цяжару на Тытане складае прыкладна адну сёмую частку ад зямной, то для стварэння ціску 1,5 атм маса атмасферы Тытана павінна быць на парадак большая за зямную. Па прычыне нізкай тэмпературы каля паверхні спадарожніка, шчыльнасць атмасферы Тытана у чатыры разы пераўзыходзіць зямную.
Структура
Ніжнія слаі атмасферы Тытана, як і на Зямлі, дзеляцца на трапасферу і стратасферу. У трапасферы тэмпература з вышынёй падае — з 94 К на паверхні да 70 К на вышыні 35 км (на Зямлі трапасфера заканчваецца на вышыні 10-12 км). Да вышыні 50 км распасціраецца шырокая трапапаўза, дзе тэмпература застаецца практычна пастаяннай. А затым тэмпература пачынае расці. Такія інверсіі тэмпературы перашкаджаюць развіццю вертыкальных рухаў паветра. Яны звычайна ўзнікаюць з-за сумеснага дзеяння двух фактараў — падагрэву паветра знізу ад паверхні і падагрэву зверху дзякуючы паглынанні сонечнага выпраменьвання. У зямной атмасферы інверсія тэмпературы назіраецца на вышынях каля 50 км (стратапаўза) і 80-90 км (мезапаўза). На Тытане тэмпература ўпэўнена расце па меншай меры да 150 км. Аднак на вышынях больш за 500 км «Гюйгенс» нечакана выявіў цэлую серыю тэмпературных інверсій, кожная з якіх вызначае асобны слой атмасферы. Іх паходжанне пакуль застаецца незразумелым.
Па дадзеных «Касіні», ніжняя частка атмасферы Тытана, гэтак жа як і атмасфера Венеры, звяртаецца істотна хутчэй паверхні, прадстаўляючы сабой адзіны магутны пастаянна дзеючы ўраган. Аднак паводле вымярэнняў спушчальнага апарата, на паверхні Тытана вецер быў вельмі слабым (0,3 м/с), на невялікіх вышынях кірунак ветру змяняўся.
На вышынях больш за 10 км у атмасферы Тытана пастаянна дзьмуць вятры. Іх напрамак супадае з кірункам кручэння спадарожніка, а хуткасць расце з вышынёй з некалькіх метраў у секунду на вышыні 10-30 км да 30 м/с на вышыні 50-60 км. На вышынях больш за 120 км мае месца моцная турбулентнасць атмасферы — яе прыкметы былі заўважаныя яшчэ ў 1980-1981 гг., калі праз сістэму Сатурна праляталі касмічныя апараты «Вояджэр». Аднак нечаканасцю стала тое, што на вышыні каля 80 км у атмасферы Тытана зарэгістраваны штыль — сюды не пранікаюць ні вятры, што дзьмуць ніжэй за 60 км, ні турбулентныя рухі, назіраныя ўдвая вышэй. Прычыны такога дзіўнага замірання рухаў пакуль не атрымоўваецца растлумачыць.
Тытан атрымлівае занадта мала сонечнай энергіі для таго, каб забяспечыць дынаміку атмасферных працэсаў. Хутчэй за ўсё, энергію для перамяшчэння атмасферных мас забяспечваюць магутныя прыліўныя ўздзеянні Сатурна, у 400 разоў большыя сіле абумоўленыя Месяцам прылівы на Зямлі. У карысць здагадкі аб прыліўнымі характары вятроў кажа шыротная размяшчэнне град дзюн, шырока распаўсюджаных на Тытане (паводле радарных даследаваннях).
Атмасфера ў цэлым на 98,6 % складаецца з азоту, а ў прыпаверхневым слоі яго ўтрыманне памяншаецца да 95%. Такім чынам, Тытан і Зямля — адзіныя целы ў Сонечнай сістэме, якія валодаюць шчыльнай атмасферай з пераважным утрыманнем азоту (разрэджанымі азотнымі атмасферамі, акрамя таго, валодаюць Трытон, і, магчыма, Плутон). На метан прыходзіцца 1,6% ад атмасферы ў цэлым і 5% у прыпаверхневым слоі; маюцца таксама сляды этану, дыацэтылену, метылацэтылену, цыаныацэтылену, ацэтылену, прапану, вуглякіслага газу, угарнага газу, цыану, гелію. Вуглевадароды надаюць атмасферы аранжавы колер (у прыватнасці, такі колер неба, калі глядзець з паверхні). Адным з крыніц метану можа быць вулканічная актыўнасць.
У верхніх пластах атмасферы пад уздзеяннем ультрафіялетавага сонечнага выпраменьвання метан і азот ўтвараюць складаныя вуглевадародныя злучэнні. Некаторыя з іх па дадзеных мас-спектрометра Касіні ўтрымліваюць не менш як 7 атамаў вугляроду. Акрамя таго, Тытан не мае магнітасферы і, часам выходзячы за межы магнітасферы Сатурна, падвяргае верхнія слаі сваёй атмасферы ўздзеянні сонечнага ветру.
Тоўстая атмасфера не прапускае вялікую частку сонечнага святла. Пасадачны модуль Гюйгенс не змог зарэгістраваць прамых сонечных прамянёў падчас зніжэння ў атмасферы. Раней меркавалася, што атмасфера ніжэй за 60 км практычна празрыстая, аднак жоўтая смуга прысутнічае на ўсіх вышынях. Шчыльнасць імглы дазволіла здымаць паверхню, калі апарат апусціўся ніжэй за 40 км, але дзённае асвятленне на Тытане нагадвае зямны змрок. Сатурн таксама, імаверна, не можа быць бачны з паверхні Тытана.
Адной з нечаканасцей стала існаванне на Тытане ніжняга слоя іанасферы, які ляжыць паміж 40 і 140 км (максімум электраправоднасці на вышыні 60 км).
Воблачнасць і метанавыя ападкі
Каля паверхні тэмпература складае каля 94 К (-179 °C). Пры гэтай тэмпературы вадзяной лёд не можа выпарацца і вядзе сябе падобна цвёрдай каменнай пародзе, а атмасфера з'яўляецца вельмі сухой. Аднак такая тэмпература блізкая да патройнай кропкі метану.
Метан кандэнсуецца ў аблокі на вышыні некалькіх дзесяткаў кіламетраў. Паводле дадзеных, атрыманых «Гюйгенсам», адносная вільготнасць метану павышаецца з 45% у паверхні да 100% на вышыні 8 км (пры гэтым агульная колькасць метану, наадварот, памяншаецца). На вышыні 8-16 км распасціраецца вельмі разрэджаны слой аблокаў, якія складаюцца з сумесі вадкага метану з азотам, які пакрывае палову паверхні спадарожніка. Слабая імжа пастаянна выпадае з гэтых аблокаў на паверхню, кампенсуемая выпарэннем (аналаг гідралагічнага цыклу на Зямлі). Вышэй за 16 км, аддзелены прамежкам, ляжыць разрэджаны слой аблокаў з крышталікаў метанавага лёду.
Існуе і іншы тып воблачнасці, выяўлены яшчэ ў 90-я гады мінулага стагоддзя на здымках тэлескопа «Хабл». Фотаздымкі, зробленыя з борта Касіні, а таксама з наземных абсерваторый, паказалі наяўнасць аблокаў ў паўднёвага полюса Тытана. Гэта магутныя дажджавыя аблокі, добра прыкметныя на фоне паверхні, хутка перамяшчаюцца і змяняюць форму пад дзеяннем ветру. Звычайна яны пакрываюць адносна невялікую плошчу (менш за 1% дыска), і рассейваюцца за час парадку зямных сутак. Выкліканыя імі ліўні павінны быць вельмі інтэнсіўнымі і суправаджацца ветрам ураганнай сілы. Дажджавыя кроплі, па разліках, дасягаюць дыяметра 1 см. Аднак нягледзячы на тое, што за некалькі гадзін можа выпасці да 25 см метану, агульны ўзровень ападкаў складае ў сярэднім за зямной год некалькі см, што адпавядае клімату самых засушлівых зямных пустынь.
У верасні 1995 у раёне экватара і ў кастрычніку 2004 ў паўднёвага полюса назіраліся велізарныя аблокі плошчай да 10% дыска. Час іх з'яўлення адпавядае перыяду максімальнай інсаляцыі ў названых рэгіёнах, якая прыводзіць да з'яўлення ўзыходзячых патокаў у атмасферы. У 2004 пачалі з'яўляцца выцягнутыя вятрамі ў шыротным кірунку аблокі ў раёне 40-й паўднёвай шыраты, дзе з набліжэннем восені таксама ўзнікаюць ўзыходныя патокі.
Спектр аблокаў, насуперак чаканням, адрозніваецца ад спектру метану. Гэта можа тлумачыцца прымешкай іншых рэчываў (перш за ўсё, этану), а таксама перанасычанасцю верхніх слаёў трапасферы метанам, якая прыводзіць да ўтварэння вельмі буйных кропель.
Таксама ў атмасферы былі зарэгістраваныя вышынныя перыстыя воблакі.
Параўнанне з зямной атмасферай
Наяўнасць у атмасферы Тытана вялікай колькасці азоту (~95 %) і вуглевадародаў (~4 %) павінна было быць характэрна для ранняй атмасферы Зямлі да таго, як яе хімічны склад быў зменены уздзеяннем сонечнага выпраменьвання і да яе насычэння кіслародам прадстаўнікамі флоры ў працэсе фотасінтэзу. Адсутнасць у атмасферы Тытана двухвокісу вугляроду абумоўлена нізкай тэмпературай паверхні, роўнай -179 °C, пры якой гэты газ не можа быць прадстаўлены ў значных колькасцях.
Сучасныя ўяўленні аб паходжанні і эвалюцыі
Існаванне атмасферы Тытана заставалася загадкай на працягу працяглага часу, таму як блізкія па сваіх параметрах натуральныя спадарожнікі планеты Юпітэр Ганімед і Каліста практычна яе пазбаўленыя. Уяўленні пра шляхі фарміравання і эвалюцыі атмасферы Тытана з'явілася толькі ў апошнія 20-30 гадоў пасля даследаванняў з дапамогай КА Піянер-11, Вояджэр-1, Вояджэр-2 і Касіні, а таксама з дапамогай арбітальных абсерваторый і наземных тэлескопаў, забяспечаных адаптыўнай оптыкай.
Асаблівасці фізічных умоў
Так як арбіта планеты Сатурн размяшчаецца значна далей ад Сонца ў параўнанні з Зямлёй, колькасць сонечнага выпраменьвання і інтэнсіўнасць сонечнага ветру досыць малыя для таго, каб хімічныя элементы і злучэнні, якія застаюцца газападобнымі ва ўмовы планет зямной групы, ва ўмовах паверхні Тытана мелі тэндэнцыю прымаць агрэгатную форму вадкасці або пераходзіць у цвёрды стан. Больш нізкія тэмпературы газу таксама спрыяюць яго захаванню вакол нябесных цел нават з невялікай гравітацыяй, што тлумачыцца меншай хуткасцю руху малекул]. Тэмпература паверхні Тытана таксама досыць нізкая — 90 К. Такім чынам, масавая доля рэчываў, якія могуць стаць складнікамі атмасферы, на Тытане значна вышэй у параўнанні з Зямлёй. На самай справе сучасныя даследаванні паказваюць на тое, што толькі 70% агульнай масы гэтага спадарожніка складаюць сілікатныя пароды, астатнія складнікі прадстаўлены рознымі відамі воднага лёду і гідратамі аміяку. Аміяк, які лічыцца крыніцай азотнай атмасферы Тытана, можа складаць да 8% агульнай масы гідрату аміяку. Згодна з сучасных мадэлей, унутраная будова спадарожніка хутчэй за ўсё стратыфікаваная і ўключае ў сябе падпаверхневы акіян з растворам гідраксіду амонія (гл. нашатырны спірт), які зверху абмежаваны павярхоўным пластом крышталічнага вадзянога лёду выгляду лёд Ic (ice Ic). Павярхоўны слой таксама ўключае ў сябе вялікую колькасць свабоднага аміяку. Актыўнасць схаванага вадкага слоя крыамантыі выяўляецца ў выглядзе крыавулканізму.
Ацэнкі хуткасці страты атмасферы і яго механізму
У асноўным страта атмасферы абумоўлена нізкім узроўнем гравітацыі спадарожніка, а таксама з-за ўплыву сонечнага ветру і фатолізу іанізавальным выпраменьваннем. Сучасныя ацэнкі страт атмасферы Тытана па параўнанні з яе першапачатковымі характарыстыкамі вырабляюцца на падставе аналізу суадносін ізатопаў азоту 14N/15N. Больш лёгкі ізатоп азоту 14N павінен губляцца хутчэй пад уздзеяннем нагрэву і іанізацыі выпраменьваннем. Так як суадносіны 14N/15N на стадыі ўтварэння Тытана з протапланетнага воблака вядомыя недастаткова добра, сучасныя даследаванні даюць 1,5-100 кратнае памяншэнне масы атмасфернага N2 у параўнанні з першапачатковым. Пры гэтым несумненна толькі, што з пачатку існавання атмасферы Тытана яе маса ў выніку страт у космас паменшылася не менш чым у 1.5 разы. Так як азот складае 98% усёй сучаснай атмасферы Тытана, аналіз суадносін ізатопаў паказвае на тое, што большая частка яго атмасферы была страчана за час існавання гэтага спадарожніка.
З іншага боку, атмасферны ціск на паверхні спадарожніка цяпер застаецца вялікім, складаючы 1,5 атм, а геалагічны склад Тытана прадугледжвае значныя запасы для папаўнення страт газу. Асобныя даследаванні паказваюць, што ўсе асноўныя страты атмасферы маглі адбыцца ў першыя 50 млн гадоў пасля пачатку тэрмаядзерных рэакцый на Сонцы, а пазнейшыя змены параметраў атмасферы былі нязначныя.
Параўнанне Тытана з Ганімедам і Каліста
Натуральныя спадарожнікі планеты Юпітэр Ганімед і Каліста па памерах не саступаюць і нават пераўзыходзяць Тытан, іх ўнутраная будова павінна быць таксама падобным. Тым не менш спадарожнікі Юпітэра не валодаюць якой-небудзь значнай газавай абалонкай. Існуючыя тлумачэнні гэтага факту грунтуюцца на розным становішчы гэтых аб'ектаў у Сонечнай сістэме і на адрозненнях ў асноўных характарыстыках іх цэнтральных планет.
Існуе два тлумачэнні з'яўлення азоту ў першапачатковай атмасферы Тытана: першае тлумачэнне грунтуецца на дапушчэнні аб паступовым выдзяленні аміяку з наступным яго фатолізам; другое прадугледжвае адсутнасць ролі працэсу фатолізу і паступленне хімічна свабоднага азоту, звязанага ў клатраты, з акрэцыйнага дыску. Як паказаў аналіз вымярэнняў спушчальнага апарата «Гюйгенс», апошні шлях утварэння протаатмасферы не мог гуляць вырашальнай ролі па прычыне малой колькасці аргону, які быў прадстаўлены ў пратапланетным воблаку, але не быў знойдзены ў тым жа працэнтных адносінах ў сучаснай атмасферы Тытана. Недастатковая канцэнтрацыя 36Ar і 38Ar таксама паказвае на тое, што тэмпература протапланетнага воблака ў вобласці ўтварэння прота-Сатурна была вышэй тэмпературы ~40 К, неабходнай для звязвання аргону ў клатратах. На самай справе гэтая вобласць магла быць нават цяплей 75 К, што абмяжоўвала хімічнае звязванне аміяку ў гідратамі. Тэмпература ў вобласці ўтварэння прота-Юпітэра павінна была быць яшчэ вышэй па прычыне ў два разы больш блізкай да Сонца адлегласці і большай масы планеты, што сур'ёзна скарачала колькасць аміяку, які паступае з акрэцыйнага дыску да Ганімеду і Каліста. Іх азотная протаатмасфера была занадта тонкай і не мела дастатковых геалагічных рэзерваў для кампенсаваннем страт азоту
Альтэрнатыўнае тлумачэнне складаецца ў тым, што сутыкненні з каметамі Каліста і Ганімеда прыводзяць да выдзялення большай колькасці энергіі з прычыны больш моцнага гравітацыйнага поля Юпітэра у параўнанні з Сатурнам. Гэтыя сутыкненні маглі прыводзіць да значных страт масы протаатмасфер буйных спадарожнікаў Юпітэра, а ў выпадку Тытана, наадварот, папаўняць яе новым запасам лятучых рэчываў. Аднак, у атмасферы Тытана суадносіны ізатопаў вадароду 2H/1H складае 2,3 ± 0,5, што прыблізна ў 1,5 разы менш значэння, характэрнага для камет. Гэта адрозненне мяркуе, што сутыкненні з каметамі не маглі быць асноўным пастаўшчыком матэрыялу пры фарміраванні протаатмасферы Тытана.
Магнітасфера і атмасфера
У Тытана не было выяўлена ўласнага магнітнага поля. Яго адлегласць ад цэнтральнай планеты складае 20,3 радыусаў Сатурна. Гэта азначае, што Тытан падчас свайго руху па арбіце час ад часу знаходзіцца ў межах магнітасферы планеты Сатурн. Перыяд абарачэння Сатурна вакол сваёй восі складае 10,7 гадзін, а перыяд абарачэння Тытана вакол цэнтральнай планеты — 15,95 дня. Таму любая зараджаная часціца ў магнітным полі Сатурна валодае адноснай хуткасцю каля 100 км/с пры сутыкненні з Тытанам. Такім чынам, разам з абаронай ад сонечнага ветру, магнітасфера Сатурна можа быць прычынай дадатковых страт атмасферы.
Грамадзянская вайна ў ЗША
Грамадзянская вайна ў ЗША (вайна Поўначы і Поўдня; American Civil War) 1861 – 1865 гадоў — вайна паміж абаліцыянісцкімі штатамі Поўначы і 11 рабаўладальніцкімі штатамі Поўдня.
Прычына вайны — сецэсія паўднёвых штатаў, стварэнне імі Канфедэрацыі, на тэрыторыі якой меркавалася захаваць рабства «навечна». Улады ЗША абвясцілі паўднёвыя штаты ў стане мяцежа, арганізавалі марскую блакаду і атакавалі сухапутнымі войскамі. З боку Злучаных Штатаў прымалі ўдзел у вайне 2 млн. 100 тыс. чал., з боку Канфедэратыўных Штатаў — 1 млн 64 тыс. чал. Падчас вайны адбылося каля 2 тыс. бітваў, агульныя страты — 620 тыс. забітых, 412 тыс. параненых. Лічыцца, што прэзідэнт ЗША А.Лінкальн сваім загадам ад 1 студзеня 1863 г 1. забараніў рабства на ўсей тэрыторыі Злучаных Штатаў, але фактычна ен аб'явіў свабоду рабам толькі на землях, якія яшчэ кантралявалі канфедэраты, і захаваў нявольніцтва ў рабауладальніцкіх штатах, якія падтрымалі Поўнач, а таксама на тэрыторыях паўдневых штатаў, якія ужо былі заняты войскамі Лінкальна.
Вайна скончылася перамогай паўночных штатаў. Забарона рабства была замацаваная 13-й папраўкай да Канстытуцыі ЗША. Улада ў краіне замацавалася за буржуазіяй паўночна-ўсходніх штатаў. У ЗША былі створаны ўмовы для ўмацавання ўнутранага рынку, асваення заходніх земляў, паскоранага развіцця прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці.
Вайна часткова вырашыла сацыяльна-эканамічныя праблемы ЗША. Іх далейшае вырашэнне працягвалася ў ходзе Рэканструкцыі Поўдня, якая доўжылася да канца 1870-х. Многія праблемы, такія як праблема роўнасці правоў чорнага і белага насельніцтва, заставаліся нявырашанымі многія дзесяцігоддзі.
Прычыны вайны
У першай палове XIX стагоддзя ў ЗША склаліся дзве сістэмы — рабства на поўдні краіны і капіталізм на поўначы. Гэта былі дзве зусім розныя сацыяльна-эканамічныя сістэмы. Сітуацыя ўскладнялася тым, што, нягледзячы на стабільны прырост насельніцтва і рост эканамічнага развіцця, ЗША былі федэратыўнай краінай. Кожны штат жыў сваім палітычным і эканамічным жыццём, інтэграцыйныя працэсы ішлі павольна. Таму Поўдзень, дзе было распаўсюджана рабства і аграрная сістэма гаспадарання, і прамысловы Поўнач вылучыліся ў два асобных эканамічныя раёны.
Нягледзячы на ўсе адрозненні паміж рэгіёнамі, на Поўдні ўрад укараняў тыя ж грамадскія змены, і на Поўначы. На Поўначы праводзілася гнуткая падатковая палітыка, грошы з бюджэтаў штатаў вылучаліся на дабрачыннасць, урад у пэўнай ступені спрабаваў палепшыць умовы пражывання чорнага насельніцтва. Аднак на кансерватыўным і замкнёным Поўдні не праводзіліся мерапрыемствы па эмансіпацыі жанчын і раўнаванне неграў у правах з белымі. Вялікую ролю ў светапоглядзе жыхароў Поўдня гуляла так званая «вярхушка» — заможныя рабаўладальнікі, якія мелі ў прыватнай уласнасці вялікія зямельныя надзелы. Гэтая «вярхушка» ўплывала на палітыку паўднёвых штатаў, паколькі была зацікаўлена ў захаванні свайго пануючага становішча.
Поўдзень быў аграрным «прыдаткам» ЗША, тут выгадоўваліся такія культуры як тытунь, цукровы трыснёг, бавоўна і рыс. Поўнач меў патрэбу ў сыравіне з поўдня, асабліва бавоўне, а Поўдзень — у машынах з Поўначы. Таму доўгі час два розных эканамічных рэгіёны суіснавалі ў адной краіне. Аднак паступова паміж імі нарасталі супярэчнасці. Сярод вострых канфліктных пытанняў можна вылучыць наступныя:
Разкол
Палітычныя і грамадскія арганізацыі, якія супрацьстаялі рабаўладанню, утварылі ў 1854 годзе Рэспубліканскую партыю. Перамога на прэзідэнцкіх выбарах 1860 года кандыдата гэтай партыі Аўраама Лінкальна стала для рабаўладальнікаў сігналам небяспекі і прывяла да сецэсіі, выхаду са складу Саюза. 20 снежня 1860 года прыклад падала Паўднёвая Караліна, за якой рушылі ўслед:
Юрыдычным апраўданнем такіх дзеянняў стала адсутнасць у Канстытуцыі ЗША прамой забароны на выхад асобных штатаў са складу ЗША (хоць дазвол на гэта таксама адсутнічаў). Гэтыя 6 штатаў ў лютым 1861 ўтварылі новую дзяржаву — Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі. 1 сакавіка аб незалежнасці абвясціў Тэхас, які ўжо ў той жа дзень далучыўся да Канфедэрацыі, а ў красавіку-маі яго прыклад перанялі:
Гэтыя 11 штатаў прынялі канстытуцыю і абралі сваім прэзідэнтам былога сенатара ад Місісіпі Джэферсана Дэвіса, які разам з іншымі кіраўнікамі краіны заявіў, што на іх тэрыторыі рабства будзе існаваць «вечна». Сталіцай Канфедэрацыі стала алабамскі горад Мантгомеры, а пасля далучэння Віргініі — Рычманд. Гэтыя штаты займалі 40% усёй тэрыторыі ЗША з насельніцтвам 9 100 000 чал., у тым ліку больш за 3 600 000 неграў. 7 кастрычніка ў склад Канфедэрацыі ўвайшла Індзейская тэрыторыя, насельніцтва якой не было лаяльнае ні да Канфедэрацыі (большасць індзейцаў былі выгнаныя з тэрыторый, на месцы якіх утварыліся рабаўладальніцкія штаты), ні да ўрада ЗША, які фактычна санкцыянаваў дэпартацыю індзейцаў з Джорджыі і іншых паўднёвых штатаў. Аднак індзейцы не пажадалі адмаўляцца ад рабаўладання і ўвайшлі ў склад Канфедэрацыі. Сенат КША фарміраваўся двума прадстаўнікамі ад кожнага штата, а таксама адным прадстаўніком ад кожнай індзейскай рэспублікі (усяго ў складзе Індзейскай тэрыторыі было 5 рэспублік па колькасці індзейскіх плямёнаў: чэрокі, чокта, крык, чыкаса і семінолам). Індзейскія прадстаўнікі ў Сенаце не мелі права голасу.
У складзе Саюза засталося 23 штата, уключаючы рабаўладальніцкія Дэлавэр, Кентукі, Місуры і Мерыленд, якія не без барацьбы захавалі лаяльнасць федэральнага Саюза. Жыхары шэрагу заходніх акругаў Вірджыніі адмовіліся падпарадкавацца рашэнню аб выхадзе з Саюза, стварылі ўласныя органы ўлады і ў чэрвені 1863 года з'яўляліся прыняты ў склад ЗША як новыя штаты. Насельніцтва Саюза перавышала 22 млн чал., на яго тэрыторыі размяшчалася практычна ўся прамысловасць краіны, 70% чыгунак, 81% банкаўскіх дэпазітаў.
Першы этап вайны
Баявыя дзеянні пачаліся 12 красавікв 1861 года нападам паўднёўцаў на форт Самтэр ў бухце Чарлстан, што пасля 34-гадзіннага абстрэлу быў вымушаны здацца. У адказ Лінкальн абвясціў паўднёвыя штаты ў стане бунту, абвясціў марскую блакаду іх ўзбярэжжа, заклікаў у войска добраахвотнікаў, а пазней увёў вайсковую павіннасць. Большая частка прамысловага патэнцыялу і людскіх рэсурсаў краіны была сканцэнтравана на Поўначы, аднак Поўдзень быў больш згуртаваны (там усталявалася дыктатура рабаўладальнікаў) і моцны ў ваенных адносінах. У паўднёўцаў было больш кадравых афіцэраў, значныя запасы ўзбраення, якія былі сюды завезеныя яшчэ да інаўгурацыі Лінкальна. Таксама многія афіцэры-фэдэралаў далучыліся да канфедэратаў, сярод якіх быў і Роберт Лі. Паўднёўцы — плантатары вялі барацьбу не на жыццё, а на смерць за сваё выжыванне і ранейшае жыццё і пранікліся пачуццём сляпой нянавісці да «янкі» (паўночнікаў), якіх лічылі не іх суайчыннікамі, а чужынцамі, ворагамі. На Поўначы ж было нямала прыхільнікаў кампрамісу, асабліва ў тых колах буржуазіі, якія вялі справы з плантатарамі. Тактыка абодвух бакоў была аднолькавай — як мага хутчэй захапіць сталіцу праціўніка.
Значна больш паспяхова ажыццяўлялася блакада марскога ўзбярэжжа Канфедэрацыі. Адным з яе наступстваў было захапленне 8 лістапада 1861 года брытанскага парахода «Трэнт», на борце якога знаходзіліся эмісары паўднёўцаў, што паставіла ЗША на грань вайны з Вялікабрытаніяй.
У канцы 1861 года армія Поўначы налічвала каля 650 000 салдат. Але агульны план вядзення вайны («анаконда-план») прывёў да таго, што войскі былі раззасяроджаныя па ўсім вялізным фронце.
У 1862 годзе найбольшага поспеху паўночнікі дамагліся на заходнім тэатры ваенных дзеянняў. У лютым-красавіку армія генерала У. С. Гранта, захапіўшы некалькі фартоў, выцесніла паўднёўцаў з Кентукі, а пасля цяжкіх баёў пры Шайло ачысціла ад іх Тэнэсі. Да лета быў вызвалены штат Місуры, і войскі Гранта ўвайшлі ў паўночныя раёны Місісіпі і Алабамы. Вялікае значэнне меў захоп 25 красавіка 1862 года (у ходзе сумеснай дэсантнай аперацыі частак генерала Б. Ф. Батлера і караблёў капітана Д. Фарагута) Новага Арлеана, важнага гандлёвага і стратэгічнага цэнтра. Канфедэрацыя была разрэзана на дзве часткі. Пад пагрозай захопу апынуўся Рычманд, але ўсё наступу фэдэралаў былі адбітыя з вялікімі стратамі. І толькі перакульвання частак з захаду дазволіла спыніць контрнаступленне канфедэратаў пад кіраўніцтвам генерала Лі. У 1862 годзе таксама адзначаны першым у гісторыі боем браняносных караблёў, які адбыўся 9 сакавіка ў берагоў Віргініі.
Пералом у вайне
30 снежня 1862 года Лінкальн падпісаў «Пракламацыя аб вызваленні» («Закон аб гомстедах») рабоў з 1 студзеня наступнага года. Гэтая «Пракламацыя», як і рашэнне аб наборы неграў у армію, кардынальна змяніла мэты вайны: гаворка цяпер ішла аб знішчэнні рабства. Шлях рабства на «свабодныя зямлі» Захаду яшчэ раней зачыніў прыняты ў маі 1862 года Гомстед-акт. Гэты акт падаваў права любому грамадзяніну краіны, які не ўдзельнічаў у мецяжы супраць Злучаных Штатаў і аплаціў пошліну ў 10 долараў, заняць Гомстед — кавалак зямлі ў 160 акраў (~64 га) пад ферму на свабодных землях. Пасля пяці гадоў пражывання на ўчастку, яго апрацоўкі і забудовы яна аддавалася бясплатна ва ўласнасць.
Частыя паўстання рабоў, паспяховая марская блакада падрывалі эканоміку Поўдня. Невялікая прамысловасць не магла задаволіць ўсіх патрэб фронту. Адчуваўся недахоп ў медыкаментах, зброі, ежы. У той жа час Поўнач гандлявала з Еўропай, прыязджалі новыя імігранты з Еўропы, працавалі на поўную магутнасць прамысловасць і сельская гаспадарка.
Канчатковы этап
Апошнім буйным поспехам канфедэратаў стала бітва пад Чанселорсвіле вясной 1863 года, у ходзе якой 130000-я армія паўночнікаў пацярпела паразу ад 60000-ай арміі генерала Лі. Аднак чалавечыя і матэрыяльныя рэсурсы Поўначы былі велізарныя. Ужо ў пачатку ліпеня канфедэраты пацярпелі паразу пад Гетысбургам. У жніўні 1863 года армія Лі была адкінута да Віргініі. Восенню 1864 года была захоплена Атланта — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Поўдня. 9 красавіка 1865 года пасля крывавых баёў здаўся Рычманд. Праз месяц апошнія сілы канфедэратаў капітулявалі. Грамадзянская вайна скончылася.
Вынікі вайны
Страты Поўначы склалі амаль 360 тыс. чалавек забітымі і памерлі ад ран і больш 275 тыс. параненых. Канфедэраты страцілі, адпаведна, 258 тыс. і каля 100 тыс. чалавек. Толькі ваенныя выдаткі ўрада ЗША дасягнулі 3 млрд долараў. Вайна прадэманстравала новыя магчымасці ваеннай тэхнікі, уплыў на развіццё ваеннага мастацтва. Яна завяршылася перамогай Саюза. Забарона рабства была замацаваная трынаццатай папраўкай да Канстытуцыі ЗША, якая ўступіла ў сілу 18 снежня 1865 года (зрэшты, штат Місісіпі ратыфікаваў гэтую папраўку толькі ў 1995 годзе ). У краіне былі створаны ўмовы для паскоранага развіцця прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці, асваення заходніх зямель, умацаванне ўнутранага рынку. Вайна не вырашыла ўсіх праблем, якія стаялі перад краінай. Некаторыя з іх знайшлі рашэнне пры рэканструкцыі Поўдня, якая доўжылася да 1877 года. Іншыя праблемы, у тым ліку прадастаўленне каляровым насельніцтву роўных правоў з белымі, заставаліся нявырашанымі многія дзесяцігоддзі.
Літаратура
Першакрыніцы
Даведкавыя выданні:
Агульныя агляды
Другая Біблія Карла Лысага
Другая Біблія Карла Лысага (Seconde Bible de Charles le Chauve) — ілюмінаваны рукапіс Бібліі, помнік кніжнага мастацтва Каралінгскага адраджэння. Захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Францыі (каталожное абазначэнне MS lat. 2). Характэрная асаблівасць гэтага манускрыпта — ён не змяшчае фігуратыўных мініяцюр, іх месца займаюць поўнастаронкавыя ініцыялы.
быў выраблены ў скрыпторыі Сэнт-Аманскага абацтва ў 871—877 гадах па замове караля Карла Лысага, верагодна, як дар абацтву Сен-Дэні. У маргіналіях змешчаны звесткі, што ў 1595 годзе рукапіс паступіў у каралеўскую бібліятэку. У 1706 годзе з рукапісу былі скрадзеныя лісты 407—420, адзін з якіх быў вернуты ў 1720 годзе, а астатнія — у 1878 годзе Брытанскім музеем.
Блок змяшчае 444 ліста фарматам 43 × 33,5 см, паўнастаронкавых ініцыялаў — 74 у франка-саксонскім стылі, які злучае асаблівасці каралінгскага мастацтва і гіберна-саксонскай кніжнай традыцыі. Цалкам прайграны тэкст Вульгаты з вершаванай прадмовай.
Тысмэныця
Тысменіца ці Тысмэныця (Ти́смениця) — горад раённага значэння ў Івана-Франкоўскай вобласці Украіны, адміністрацыйны цэнтр Тысменіцкага раёна. Цэнтр кушнірства. Першы ўспамін размешчаны ў Іпацьеўскім летапісе пад 1143 годам. У 1448 годзе ад караля Казіміра IV Тысменіца атрымала Магдэбургскае права. З 1982 года — раённы цэнтр.
Стаі (Пружанскі раён)
Стаі́ (, Стаи) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Мокраўскага сельсавета.
BMW F34
BMW F34 — кампактны прадстаўніцкі хэтчбэк вытворчасці кампаніі BMW. З’яўляўся варыянтам мадэлі 3-й серыі (F30) і прадаваўся як асобная мадэль Gran Turismo. Выпускаўся з чэрвеня 2013 года. У пачатку 2020 года абвешчана аб зняцці мадэлі з вытворчасці. Плануецца, што ў новым пакаленні 3-серыі пераемніка версіі Gran Turismo не будзе.
Дызайн
Аўтамабіль заснаваны на платформе V3 і з’яўляецца першым пакаленнем BMW-серыі, так званай Progressive Activity Coupe (PAC). Канцэпт быў прадстаўлены на Франкфурцкім аўтасалоне 2009 года як Concept 3 Series Gran Turismo (3 GT). V3 выглядала для кліентаў BMW як малая спартыўная версія 5 series GT.
F34 будуецца на колавай базе на 110 мм большай, чым у стандартнага ўніверсала 3-series, з дахам, вышэйшым на 79 мм, і на 17 мм больш шырокім кузавам.
BMW 3-series GT будавалася на шасі 3L, большай, чым стандартная шасі 3-series. Такім чынам, на GT павелічэнне кузава дазволіла атрымаць тры паўнавартасных задніх сядзення.
Нягледзячы на тое, што гэта другая версія хэтчбэка ва ўсёй 3-Series, F34 не з’яўляецца правапераемнікам старэйшага 3-Series Compact.
== Бензінавыя рухавікі ==
Смуга
Назву Сму́га маюць:
Валіс Гран
Валіс Гран (Wallis Grahn,  — ) — шведская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання.
Біяграфія
З 1971 года здымалася ў кіно і на тэлебачанні. Займалася агучваннем анімацыйных фільмаў.
Сыграла ролі ў 58 кіна- і тэлефільмах.
Паўднёва-Каралінскі медыцынскі ўніверсітэт
Паўднёва-Каралінскі медыцынскі ўніверсітэт (Medical University of South Carolina) — амерыканская дзяржаўная спецыялізаваная вышэйшая навучальная ўстанова, якая месціцца ў горадзе Чарлстан, штат Паўднёвая Караліна.
Агульная характарыстыка
Унімверсітэт быў адкрыты ў 1824 годзе як невялікі прыватны каледж, прызначаны для падрыхтоўкі лекараў, і з тых часоў заснаваў бальніцы і медыцынскія ўстановы па ўсім штаце. Гэта адна з найстарэйшых пастаянна дзеючых школ медыцыны ў Злучаных Штатах і найстарэйшая на Поўдні.
Вучэльня пашырылася ў дзяржаўны універсітэт з медыцынскім цэнтрам і шасцю каледжамі для падрыхтоўкі спецыялістаў у галіне аховы здароўя, біямедыцынскіх навукоўцаў і іншага персаналу сферы аховы здароўя. Яна таксама працуе як даследчы цэнтр і мае ўласную агульнадаступную бальніцу.
Структура
Універсітэт складаецца з дэпартаментаў: анестэзіі і перыаперацыйнай медыцыны, біяхіміі і малекулярнай біялогіі, біястатыстыкі і эпідэміялогіі, клетачнай і малекулярнай фармакалогіі і эксперыментальнай тэрапіі, параўнальнай медыцыны, дэрматалогіі, сямейнай медыцыны, медыцыны, мікрабіялогіі і імуналогіі, неўралогіі, акушэрства і гінекалогіі, афтальмалогіі, артапедычнай хірургіі, оталарынгалогіі, хірургіі галавы і шыі, паталогій і лабараторнай медыцыны, педыятрыі, псіхіятрыі і паводніцкіх навук, радыяцыйнай анкалогіі, радыялогіі, хірургіі, рэгенератыўнай медыцыны і клеткавай біялогіі, а таксама ўралогіі.
Альберт II (кароль Бельгіі)
Яго Вялікасць Альберт II Бельгійскі (Albert II van België, Albert II de Belgique, Albert II von Belgien, валон. Albert II di Beldjike)  — шосты кароль Бельгіі з 1993.
Біяграфія
Альберт вучыўся ў Швейцарыі, у прыватнай школе Institut Le Rosey, скончыў ваенна-марское вучылішча ў Бругэ. Мае званне генерал-лейтэнанта і віцэ-адмірала ВМС Бельгіі. З 1962 года — ганаровы прэзідэнт Бельгійскага бюро знешняга гандлю.
З 1958 года — прэзідэнт Бельгійскага таварыства Чырвонага Крыжа, прэзідэнт Алімпійскага камітэта і Міжфедэратыўнага камітэта Бельгіі, член Сената бельгійскага парламента. У 1958—1964 гадах быў членам Міжнароднага алімпійскага камітэта.
3 ліпеня 2013 года Альберт II абвясціў, што ў дзень нацыянальнага свята Бельгіі 21 ліпеня адрачэцца ад прастола на карысць старэйшага сына прынца Філіпа.
Сям'я
2 ліпеня 1959 года ў Бруселі Альберт ажаніўся з доннай Паолай Маргарытай Марыяй Антоніяй Руфа дзі Калабрыа (нар. 11 верасня 1937 года). У каралеўскай пары трое дзяцей:
Снятын
Сня́тын (Сня́тин) — горад раённага значэння ў Івана-Франкоўскай вобласці Украіны, адміністрацыйны цэнтр Снятынскага раёна. Упершыню згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1158 годам. У 1448 годзе атрымлівае Магдэбургскае права. Насельніцтва 9965 чалавек (2018).
Бадзяк балотны
Бадзяк балотны (Cirsium palustre) — від травяністых раслін з сямейства астравых.
Апісанне
Двухгадовая расліна вышынёй 50-150 см. Сцябло прамастойнае, крылатае, павуцініста-шарсцістае, крылы з калючкамі па краі. Ніжняе лісце чаранковае, астатняе — сядзячае, зверху голае, знізу апушанае, па краях з шыпікамі.
Кветкавыя кошыкі малінавыя, зрэдку белыя, сядзячыя або на кароткіх кветаножках, скучаны клубочкамі на краях сцябла і галінак. Абгортка павуцініста-апушаная, смаліста-ліпкая, з калючкамі. Сямянка белая або пурпуровая.
Расце на балотах, сырых лугах, сярод хмызняку. На Беларусі цвіце ў чэрвені-ліпені. Пустазелле лугоў, пагаршае якасць сена.
Сюіта
Сюіта (suite  — «шэраг», «паслядоўнасць», «чаргаванне») — 1) інструментальны музычны твор шматчасткавай цыклічнай будовы, які складаецца з адносна самастойных кантрастных частак, аб'яднаных агульнай мастацкай задумай. Ад санаты і сімфоніі адрозніваецца больш простай музычнай драматургіяй і структурай, адсутнасцю рэгламентацыі колькасці і паслядоўнасці частак, а таксама сувяззю з песняй і танцам. 2) Харэаграфічная кампазіцыя з некалькіх танцаў, самастойны твор або ў складзе балетнага спектакля.
Каламыя
Насельніцтва — 61 тыс. жыхароў. У 1405 годзе горад атрымаў Магдэбургскае права. Музей пісанкі.
Надвірна
Надворная або Надвірна (Надвірна) — горад у Івана-Франкоўскай вобласці Украіны. Плошча 25,53 км². Насельніцтва 22 093 чал. (1 студзеня 2012).
У 1589 годзе ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах. У 1939 годзе атрымаў статус горада.
Смуга (Брэсцкі раён)
Сму́га (, Смуга) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчана за 14 км на поўнач ад Брэста, 6 км ад чыгуначнай станцыі Матыкалы.
Гісторыя
У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў склад маёнтка Кавярдзякі, які належаў пану Ф. Ягміну. У 1870 годзе з’яўлялася цэнтрам сельскай грамады. У 1897 годзе дзейнічаў хлебазапасны магазін, ветраны млын. Непадалёку ад вёскі знаходзіўся аднайменны пасёлак (1 двор, 6 жыхароў, кузня).
У 1905 годзе вёска ў Матыкальскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.
З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 15 вяскоўцаў. У 1940—1954 гадах вёска ўваходзіла ў склад Казловіцкага сельсавета, да 8 верасня 1959 года — у склад Цюхініцкага сельсавета. У 1976 годзе да вёскі далучана вёска Стоўпы.
Шаняўцы
Шаняўцы́ (, Шеневцы) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Мокраўскага сельсавета.