cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Свята-Мікалаеўская царква (Вяжное)
Гісторыя
Пабудавана ў 1799 г. з дрэва, рэканструявана ў 1864 г.
Архітэктура
Царква вырашана працяглым прамавугольным зрубам, які пераходзіць у вышэйшую трохгранную апсіду. Двухсхільны гонтавы дах над апсідай пры дапамозе застрэшкаў пераходзіць у вальмавы, пасярэдзіне завершаны цыбулепадобнай галоўкай на гранёным барабане. Над галоўным фасадам у 1868 г. у дах урэзаны чацвярык званіцы, верхні васьмерыковы ярус якой накрыты шатром з макаўкай. Гарызантальна ашаляваныя бакавыя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі і брусамі-сцяжкамі ў прасценках. Уваход аформлены двухсхільнай навіссю.
Інтэр'ер
Унутры ў малітоўную залу, перакрытую плоскай бэлечнай столлю, выступаюць хоры на 2 слупах; апсіда вылучана нізкім драўляным іканастасам. Абраз 19 ст. «Маці Божая Замілаванне».
Труфель
Тру́фель (Tuber) — род сумчатых грыбоў з падземнымі клубнепадобнымі мясістымі пладовымі целамі з парадку пецыцавых (Pezizales). Да сапраўдных труфеляў адносяцца ядомыя віды, якія лічацца каштоўнымі далікатэсамі. Утвараюць мікарызу з арэшнікам, букам, дубам, грабам. Род налічвае каля 100 відаў. На Беларусі 2 віды —,.
Пладовыя целы памерам ад ляснога арэха да буйнага клубня бульбы. Сярэдняя маса каля 120 г, можа дасягаць 1 кг. Звонку пакрытыя абалонкай (перыдыем). Міцэлій не знікае пры паспяванні пладовых целаў. Мякаць на разрэзе мае малюнак з цёмных і светлых пражылак.
Віталь Анатолевіч Маклакоў
Віталь Анатолевіч Маклакоў (нар., г. Уладзімір, Уладзімірская вобласць, Расія ) — беларускі баскетбаліст, трэнер. Дацэнт факультэта фізічнай культуры ГрДУ імя Янкі Купалы. Галоўны трэнер каманды «Прынёманне-ГрДУ» (Гродна) (2013—2019).
Кар’ера баскетбаліста
Выступаў у чэмпіянаце СССР за мінскі РТІ (1989—1992), у чэмпіянаце Беларусі — за клубы ЭНКА з Мінскай вобласці (1992/93), асіповіцкі АЗАА (1993/94), «Гродна-93» (1994—1998), віцебскі «Лакаматыў» (1999/2000), мінскі «Аўтазаводзец-Джэнці» (2000/01), «Гродна-Азот» (2006/07).
Кар’ера трэнера
Працаваў галоўным трэнерам клубаў «Гродна-93-2» (2010—2013), «Прынёманне-ГрДУ» (2013—2019).
У 2018—2020 гадах працаваў галоўным трэнерам мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе U-20.
З 2021 года — другі трэнер жаночай юніёрскай зборнай Беларусі (U-18). З 2022 года — другі трэнер жаночай каманды «Алімпія» (Гродна).
Star Wars: Empire at War
«Star Wars: Empire at War» (бел. «Зорныя Войны: Імперыя на Вайне») — стратэгічная камп'ютарная гульня, па арыгінальнай трылогіі Зорных Войн, мелая два асноўных рэжыму: рэжым кампаніі і Galactic Conquest. У рэжыме кампаніі ўяўляе сабой класічную сюжэтную RTS, а ў рэжыме Galactic Conquest — татальную стратэгію з тактычным бітвамі ў рэальным часе. Таксама гульня мае дапаўненне Star Wars: Empire at War: Forces of Corruption.
Сюжэт
Як і яе ідэалагічная папярэдніца — Star Wars: Rebellion, Star Wars: Empire at War апавядае аб грамадзянскай вайне ў Імперыі, паміж паўстанцамі і самой Імперыяй. Сюжэт апавядае аб дзеяннях паміж 3-м і канцом 4-га эпізоду
Крытыка гульні
Нягледзячы на тое, што гульня выкананая ў 3D, бітвы ў космасе вядуцца ў адной плоскасці выкарыстаючы стандартны для такіх стратэгічных гульняў «смуга вайны», які знікае ў рэжыме «кінематаграфічнай камеры».
Тактычная частка
Тактычныя баі, падпадзяляюцца на касмічныя і планетарныя, і вядуцца ў рэальным часе.
У касмічных баях прысутнічае абмежаваная колькасць караблёў, і новыя караблі выклікаюцца як падмацаванне па меры выхаду са строю асноўных. Абаранялы бок акрамя баявой станцыі можа мець дапаможныя радары, ахоўныя аўтаматычныя станцыі (з турбалазернымі ці ракетнымі ўстаноўкамі) і батарэі размешчаныя на планетах (іонныя пушкі ці гіперхуткастныя турбалазерныя пушкі). Буйныя і сярэднія караблі маюць розныя зоны пашкоджанняў: арудзія, спец. прылады, рухавік, генератар шчыта, браня і ангар. Знішчальнікі і бамбардзіроўшчыкі (так клічуць штурмавікі ў тэрміналогіі Галактыкі Зорных войн) не маюць асобных зон паразы і выпускаюцца як буйнымі караблямі (але толькі Імперыі) так і баявой станцыяй. Не маюць зон паразы таксама і транспартныя караблі, знішчэнне якіх можа знішчыць дэсант. Асобныя зоны паразы мае гэтак жа і баявая станцыя. Усе караблі маюць адну або дзве спецздольнасці, якія можна паўторна задзейнічаць па заканчэнні некаторага часу. Прыкладам такой здольнасці з'яўляецца непаражальны шчыт у «Тысячагадовага Сокала». «Зорка Смерці» не ўдзельнічае непасрэдна ў бітвах і не можа весткі стральбу па караблях, але можа па заканчэнні вызначанага часу выйсці на баявую пазіцыю і знішчыць планету. Таксама разам з Зоркай Смерці заўсёды лётае ахоўны эскорт з некалькіх буйных і сярэдніх караблёў. Для знішчэння «Зоркі Смерці» патрабуецца ўдзел у бітве Чырвонага Звяна Люка Скайуокера.
Буйныя пабудовы пабудаваныя на планеце могуць адлюстроўвацца на стратэгічнай карце (акрамя выпадкаў калі з-за асаблівасцей планеты патрабуецца дапаўняльная разведка), акрамя іх прысутнічаюць платформы для будаўніцтва дробных пабудоў (рамонтныя і лячэбныя станцыі, турэлі супраць юнитаў праціўніка, ці невялічкі радар). Дробныя пабудовы пасля перамогі не знікаюць, і могуць прыняць удзел у наступнай бітве (пабудова павінна быць цалкам пабудаваная да заканчэння боя). Не ўсе пабудовы на тактычнай карце прыналежаць боку, якой прыналежыць планета, на карце гэтак жа прысутнічаюць нейтральныя пабудовы (старыя заводы ці фабрыкі, пакінутыя радарныя станцыі), захоп якіх дае некаторыя бонусы, і пасля канца бітвы яны ізноў становяцца нейтральнымі. На шматлікіх планет прысутнічаюць мясцовыя жыхары, якія ўстаюць на бок Імперыі або паўстанцаў. Жыллё, прыналежныя мясцовым жыхарам, вырабляюць час ад часу па адным атраду, пабудова атрадаў можа быць спыненая разбурэннем жылля. Пры нападзе планеты атакавалы атрымлівае адну наканаваную кропку высажвання дэсанту, з некалькіх, у якую ён можа высаджваць дэсант у абмежаванай колькасці. Для павелічэння колькасці дэсанта патрабуецца захоп іншых кропак пасадкі. Захоп платформаў і іншых кропак пасадкі вырабляецца толькі пяхотай (R2-D2 і C-3PO таксама лічацца пяхотай). Атакавалы бок можа высаджваць дэсант альбо пакуль ён не скончыцца, альбо пакуль не страціць усе кропкі высаджвання, пры наяўнасці адпаведных караблёў (для Імперыі) ці бамбардзіроўшчыкаў (паўстанцы) на арбіце планеты, можа здзяйсняцца арбітальная бамбардзіроўка. Абаранялы бок акрамя атрадаў, пабудаваных на стратэгічнай карце, можа мець пабудовы вырабляльныя час ад часу па атрадзе пяхоты, бронетэхнікі або авіяцыі, а таксама пабудовы давальныя шчыт ад арбітальнай бамбардзіроўкі. І тыя і іншыя пабудовы, прыналежныя абараняламу боку, будуюцца на стратэгічнай карце, і могуць быць разбураныя атакавалым бокам падчас бою.
Героі і Агенты
У бітвах могуць удзельнічаць розныя героі зорных войн. Некаторыя з іх здольныя ўдзельнічаць толькі ў касмічных бітвах, як адмірал Акбар ці адмірал П'ет, а іншыя толькі ў наземных як імператар Палпацін ці палкоўнік Максіміліян Вірст. А іншыя як Дарт Вейдэр, Боба Фетт, Хан Сола і Чубака і ў тых і ў іншых. Ёсць таксама і героі накшталт Мон Мотмы ці Моф Таркіна, якія не ўдзельнічаюць у бітвах, а толькі даюць бонусы, у тым ліку і ў бітвах. Калі Мон Мотма, падчас бітвы сядзіць у пабудове і дае бонусы, то R2-D2 і C-3PO здольныя актыўна рухацца па полі бою, захопліваць пабудовы і выкарыстоўваць спец-здольнасці, але пры гэтым не здольныя страляць. Абі-Ван Кенобі, Дарт Вейдэр і Палпацін у наземных бітвах ваююць светлавымі мячомі і актыўна карыстаюцца Сілай. Аднак Люк Скайўокер прысутнічае толькі ў якасці пілота (у тым ліку і ў планетарных бітвах), а Сілу ён ужывае толькі для знішчэння «Зоркі Смерці». Аднак, у дадатку Forces of Corruption, Люка адлучаюць ад Чырвонага звяна (якое з цягам часу пераіначваюць у Разбойны Эскадрон) і ён становіцца джэдаем у гарнітуры і з мячом VI эпізоду. Хан Сола і Чубакка здольныя не ўступаючы ў касмічную бітву, праляцеўшы скрозь імперскія пасты, падняць паўстанне. Кожны з герояў мае пару спец-здольнасцей, якія могуць быць задзейнічаныя паўторна па заканчэнні некаторага часу.
Акрамя герояў, прысутнічаюць таксама і дапаможныя безназоўныя персанажы, якія наймаюцца гульцом і названыя паляўнічымі за галовамі (здольныя за пэўную сумму грошай выводзіці з гульні некаторых герояў ці афіцэраў накшталт камандзіраў і адміралаў) і кантрабандыстамі (крадуць грошы з бюджэту варожай планеты).
Віктар Анатольевіч Раманцоў
Віктар Анатольевіч Раманцоў (нар., г. Светлагорск, Гомельская вобласць) — беларускі журналіст, публіцыст і краязнавец. Член Саюзу журналістаў Беларусі (2000). Жыве і працуе ў Светлагорску.
Біяграфія
Скончыў сярэднюю школу № 6 г. Светлагорска, Светлагорскі індустрыяльны тэхнікум (1989) і філалагічны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны (1996, філолаг, выкладчык беларускай і рускай моў і літаратуры). Служыў у памежных войсках. Працаваў у філіяле Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа, газетах «Химики» (працуе і ў апошні час) і «Ранак-плюс», Светлагорск. Аўтар некалькіх сотняў артыкулаў у перыядычным друку, некалькіх дзесяткаў эсэ. Мае трох дзяцей.
Творчасць
Удзельнічаў у грамадскім гісторыка-культурным аб'яднанні «Поўня», у выяўленні Здудзіцкага каменнага крыжа. Аўтар ідэі археалагічных раскопак на месцы колішняга горада Казімір. Адзін з укладальнікаў зборніку матэрыялаў канферэнцыі «Шацілкаўскія чытанні» 2010 г. , склаў DVD-дыск аб канферэнцыі. Напісаў кнігу «Зведаная зямля: Светлагоршчына ў пытаннях і адказах». Аўтар дакументальнага фільма «Шацілкі-Светлагорск: міты і рэаліі» (2012 — 2013 гг.), дакументальнага серыяла «Зведаная зямля» (2017) , дакументальны серыял «Казімір: вяртанне забытага горада» (2017).
Труфля
Труфля — шматзначны тэрмін.
Віла-Фаральдзі
Віла-Фаральдзі (Villa Faraldi) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Імперыя.
Насельніцтва складае 475 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 49 чал./км². Займае плошчу 10 км². Паштовы індэкс — 18010. Тэлефонны код — 0183.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы san Lorenzo.
Тадасі Накамура
(中村 忠; нар. ) — японскі футбаліст. У 1995—1998 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Гута (Багарадчанскі раён)
Гу́та (Гу́та) — вёска ў Багарадчанскім раёне Івана-Франкоўскай вобласці Украіны.
Інверса-Пінаска
Інверса-Пінаска (Inverso Pinasca) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 659 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 94 чал./км². Займае плошчу 7 км². Паштовы індэкс — 10060. Тэлефонны код — 0121.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
NGC 5399
NGC 5399 (іншыя абазначэнні — UGC 8912, MCG 6-31-39, ZWG 191.27, IRAS13573+3500, PGC 49799) — галактыка ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Пратэйныя
Пратэ́йныя (Proteáceae) — сямейства двухдольных раслін парадку. Паводле сайта The Plant List у яго ўваходзяць 68 родаў і 1 252 віда.
Пераважная большасць відаў — невялікія, часта хмызняковападобныя дрэвы, кусты, радзей кусцікі, вельмі рэдка шматгадовыя травы. Асобныя віды ўяўляюць сабой высокія, да 20 метраў дрэвы: (Новая Зеландыя),  (Аўстралія).
Гісторыя Ліберыі
Ліберыя з’яўляецца самай доўгаіснуючай рэспублікай у Афрыцы (з 1847). Ліберыя была сярод заснавальнікаў Лігі Нацый і ААН. Сёння з’яўляецца сябрам ААН, Афрыканскага Саюза, дзяржаў АКТ. Амаль уся гісторыя краіны цесна звязаная са Злучанымі Штатамі Амерыкі, як эканамічна, так і культурна. Пад канец ХХ стагоддзя краіна зведала дзве грамадзянскія вайны, якія забралі жыцці 250 000 чалавек і негатыўна адбілася на эканоміцы.
Нараджэнне незалежнай Ліберыі
Узнікла Ліберыя дзякуючы намаганням Амерыканскага Каланізацыйнага Таварыства, якое верыла, што былыя рабы здолеюць займець свабоду і дабрабыт на сваёй гістарычнай радзіме. У 1821 г. паміж Таварытвам і мясцовымі плямёнамі была падпісана дамова, дзякуючы якой вызваленыя рабы маглі сяліцца тут і жыць у згодзе з 18 плямёнамі тубыльцаў. Паміж 1822 і 1861 больш за 15 тысяч вызваленых і свабоднанароджаных неграў і 3200 афракарыбцаў перасяліліся з Амерыкі ў Ліберыю.
26 ліпеня 1847 г. была прынятая канстытуцыя, якая пацвердзіла незалежнасць Ліберыі і рэспубліканскі дзяржаўны лад паводле амерыканскай мадэлі. Першым прэзідэнтам стаў Джозеф Робертс. Першы прэзідэнт Ліберыі нарадзіўся ў штаце Вірджынія, гэтаксама як і першы прэзідэнт ЗША Джордж Вашынгтон. Цікава, што Злучаныя Штаты прызналі незалежную Ліберыю толькі падчас грамадзянскай вайны ў 1862 годзе.
Амерыкана-ліберыйцы не зліліся з мясцовымі плямёнамі, якія аднеслія да перасяленцаў варожа і нават рабілі ўзброеныя набегі. І сталася так, што 5 % насельніцтва з амерыканскімі каранямі сфармавалі падітычную эліту, астатнія ж не былі нават грамадзянамі. Адукацыя і ахова здароўя насельніцтва былі перакладеныя на хрысціянскія місіі. Прызнанне права на грамадзянства ўсіх ліберыйцаў у 1904 было як бы рэпетыцыяй аналагічнага акту ў ЗША ў дачыненні да індзейцаў.
Ліберыя ў ХХ стагоддзі
У 1980 г. Самуэль Доэ здзейсніў ваенны пераварот, забіў прэзідэнта Уільяма Толберта і, зрынуўшы урад, усталяваў уласны, а сябе абвясціў кіраўніком дзяржавы. У 1989 г. пачалася грамадзянская вайна (доўжылася да 1996), у выніку Доэ быў забіты, а ваенныя страцілі ўладу. У 1997 г. прэзідэнтам Ліберыі быў абраны Чарлз Тэйлар, адзін з апанентаў Доэ. Але да стабільнасці Ліберыя мусіла перажыць яшчэ адну грамадзянскую вайну (1999-2003).
Ліберыя сёння
23 лістапада 2005 г. на пасаду прэзідэнта была абрана Элен Джонсан-Серліф — першая жанчына-прэзідэнт у Афрыцы. У 2014—2015 Ліберыя стала адным з ачагоў распаўсюджання эпідэміі ліхаманкі Эбола, і хоць вірус і ўдалося адолець, шуму ён нарабіў шмат. У 2018 годзе лідарам краіны стаў знакаміты ў 1990-х футбаліст «Мілана» Джордж Веа.
Таншань
Таншань — гарадская акруга ў правінцыі Хэбэй КНР. Назва паходзіць ад гары Дачэншань, якая раней называлася Таншань.
Біяграфія
Пасля Другой сусветнай вайны над гэтымі землямі была адноўлена ўлада гаміньданаўскага ўрада. Падчас грамадзянскай вайны камуністы ўзялі Таншань 12 снежня 1948 года.
У 1949 годзе быў утвораны Спецыяльны раён Таншань (唐山专区), у які ўваходзілі 13 паветаў; горад Таншань у яго не ўваходзіў, падпарадкоўваючыся непасрэдна ўраду правінцыі Хэбэй. У 1958 годзе горад Таншань быў паніжаны ў статусе і перайшоў пад юрысдыкцыю Спецыяльнага раёна Таншань. У 1960 годзе Спецыяльны раён Таншань быў расфарміраваны, але ў 1961 годзе адноўлены. У 1968 годзе Спецыяльны раён Таншань быў перайменаваны ў Акругу Таншань (唐山 지구).
У 1976 годзе Таншань пацярпеў ад страшнага землетрасення. У 1978 годзе горад Таншань зноў стаў горадам правінцыйнага падпарадкавання. У 1983 годзе рашэннем Дзяржсавета КНР горад Таншань і акруга Таншань былі расфарміраваны, а на іх тэрыторыі ўтвораны гарадскія акругі Таншань і Цыньхуандаа.
У верасні 2018 года павет Луаньсянь быў пераўтвораны ў гарадскі павет Луаньчжоу.
Дружычы
Дру́жычы (, Дружичи) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Пяршайскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Яршэвіцкага сельсавета.
Таймыр (возера)
Таймы́р, Таймырскае возера — возера на паўвостраве Таймыр у Краснаярскім краі РФ, уваходзіць у склад Таймырскага запаведніка. Другое па плошчы пасля Байкала возера ў азіяцкай частцы Расіі. Таймыр з'яўляецца самым паўночным у свеце буйным возерам — яго крайняя паўночная кропка знаходзіцца на поўнач ад 75 градуса паўночнай шыраты.
Возера размешчана ў тэктанічнай упадзіне, апрацаванай ледавіком. Плошча паверхні возера вагаецца ад 1,2 тыс. км² зімой да 34,5 тыс. км² у разводдзе. Глыбіні дасягаюць 25,2 м. Берагавая лінія ўтварае мелкаводныя залівы і бухты. У заходняй частцы возера некалькі камяністых астравоў.
Трухілья (Перу)
Трухілья (Trujillo) — горад у Перу ля ўзбярэжжа Ціхага акіяна, адміністрацыйны цэнтр рэгіёна Ла-Лібертад. Размешчаны ў вусце ракі Мочэ. У Трухілья пражывае каля 645 000 чалавек (2005), і ён з’яўляецца чацвёртым па велічыні горадам краіны.
Арнаска
Арнаска (Arnasco) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Савона.
Насельніцтва складае 586 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 98 чал./км². Займае плошчу 6 км². Паштовы індэкс — 17032. Тэлефонны код — 0182.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Assunzione della Vergine Maria.
Юлія
Юлія — усходнееўрапейскае жаночае імя, узятае з грэчаскай мовы («пушыстая», «кудравая»), або з лацінскай мовы (з роду «Юліяў»).
Імяніны
31 мая, 29 ліпеня
У Сеціве
Giulia
Прыбарскі сельсавет
Пры́барскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Прыбар.
Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Гомельскага раёна Гомельскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў межах гарадской рысы горада Гомеля. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе Гомельскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці.
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1986 чалавек, з іх 80,5 % — беларусы, 9,9 % — цыганы, 6,7 % — рускія, 2,1 % — украінцы.
Палітыка
Палі́тыка (πολιτικός — дзяржаўныя, грамадскія справы, ад грэч. πολίτης — грамадзянін, далей ад грэч. πόλις — горад; стар.-грэч. λόγος — думка, прычына) — арганізацыйная і рэгулятыўна-кантрольная сфера дзейнасці, звязаная з размеркаваннем і ажыццяўленнем улады, рэгуляваннем грамадскіх адносін.
Тэрмін стаў пашыраным пад уплывам трактата Арыстоцеля «Палітыка». Як спецыфічны від дзейнасці ўзнікла разам з дзяржавай. Напачатку палітыкай называлі дзейнасць дзяржавы ўнутры краіны і за яе межамі, узаемадзеянні паміж грамадскімі сіламі, імкненні розных сацыяльных груп да заваявання, утрымання і выкарыстання ўлады, да захавання або разбурэння соцыуму. Сучасная палітыка мае мнагамерны характар і выступае ў трох асноўных аспектах: як сфера грамадскага жыцця; як найважнейшы від сацыяльнай актыўнасці грамадскіх суб'ектаў; як від грамадскіх адносін, узаемаадносін паміж асобамі, сацыяльнымі групамі, класамі, нацыямі, дзяржавамі.
Змест палітыкі складаюць: адносіны паміж сацыяльнымі суб'ектамі наконт улады, інтарэсы; тэарэтычныя, ідэалагічныя і духоўныя каштоўнасці (найбольш важныя: свабода, дэмакратыя, правы чалавека, сацыяльная справядлівасць, салідарнасць і г.д.).
Палітычная навука
Палітычная навука ці паліталогія — навука аб палітыцы, аб заканамернасцях развіцця палітычнага працэсу, палітычнай сістэмы і ўлады; аб сутнасці, формах і метадах дзейнасці ўсіх суб’ектаў палітыкі. Вывучае палітычнае жыццё грамадства, палітычныя працэсы, сістэмы і з’явы, дзейнасць людзей, якая накіравана на заваяванне, утрыманне і выкарыстанне ўлады. Як навука склалася да сярэдіны XX ст.
Структура палітыкі
Існуюць розныя тыпалогіі структуры палітыкі. Згодна адной з іх, самастойнымі элементамі палітыкі з’яўляюцца:
Згодна другой тыпалогіі вылучаюць:
Наступная падзяляе палітыку на:
У залежнасці ад узроўню і для характарыстыкі вымярэнняў палітычнай прасторы вылучаюць: мегапалітыку (звязана з палітычнай дзейнасцю на ўзроўні найвышэйшых суб'ектаў — міжнародных аб'яднанняў і арганізацый, адносіны на глабальным узроўні, механізмы дзейнасці міжнародных соцыумаў); макрапалітыку (цзейнасць на ўзроўні базавых суб'екгаў палітычнага жыцця — дзяржаў, нацый, класаў, сацыяльных груп і інш., абмежаваных адміністрацыйна-прававымі межамі публічнай улады); мікрапалітыку (узаемаадносіны асоб малых груп, унутраныя механізмы групавой дынамікі і індывідальных паводзін).
Функцыі палітыкі
Функцыі палітыкі:
Палітычныя сістэмы і ідэалогіі
У свеце вядома каля 20 палітычных і ідэалагічных сістэмаў:
Базіліката
Базіліка́та (іт. Basilicata) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Рэгіён падзяляецца на 2 правінцыі: Матэру і Патэнцу.
Геаграфія
Рэгіён ахоплівае вялікую частку Паўднёвых Апенін. Мяжуе з Апуліяй на поўначы, з Апуліяй і Іанічным морам на ўсходзе, з Калабрыяй на поўдні і Тырэнскім морам і Кампаніяй на захадзе.
Амаль палова тэрыторыі Базілікаты пакрыта горамі. Часткова сюды заходзіць масіў Паліна, вышэйшая кропка якога — Дольчэдормэ, 2267 м. Тут таксама праходзіць масіў Сірына, з вышынямі Монтэ Папа, 2004 м, Монтэ Рапара, 1764 м, і горная сістэма Мадалена, з вяршыняй Монтэ Вальтурына, 1836 м. На поўначы рэгіёна размешчаны вулкан Спента.
Раўніны займаюць 8 % тэрыторыі. Вялікая частка з іх прымыкае да марскога ўзбярэжжа. З рэк найбольш значныя Брадана, Базента, Агры, Сіні і Кавонэ.
Клімат субтрапічны міжземнаморскі. У зоне ўзбярэжжа тыпова марскі, і чым далей углыб тэрыторыі, тым больш кантынентальны.
Гісторыя
Базіліката быў населены людзьмі розных народаў з глыбокай старажытнасці. Аднымі з якіх былі луканы, ад імя якіх паходзіць гістарычная назва рэгіёна — Луканія. Луканы былі пакораны лацінамі і рэгіён стаў адной з правінцый Рымскай імперыі.
У Сярэднявеччы рэгіён Базіліката падвергся шматлікім набегам германскіх плямёнаў, готаў і лангабардаў, пасля чаго знаходзіўся пад уладай Візантыі. У 847 г. Базіліката ўвайшоў у склад аўтаномнага княства Салерна, утворанага ў выніку падзелу лангабардскага герцагства Беневента. З XI ст. тэрыторыя рэгіёна ўвайшла ў склад каралеўства Абедзвюх Сіцылій, а затым Неапалітанскага каралеўства.
На працягу ўсёй гісторыі Базіліката заставалася найбедняйшым рэгіёнам Італіі, што спараджала пастаянныя сялянскія паўстанні, мяцяжы і масавыя міграцыі. Базіліката з’яўляецца найбяднейшым рэгіёнам Італіі і сёння.
Паветраная разведка
Паветраная разведка — адзін з відаў ваеннай разведкі. Вядзецца часткамі разведвальнай авіяцыі, разведвальнымі падраздзяленнямі авіяцыйных злучэнняў, усімі экіпажамі, якія выконваюць баявыя задачы, а таксама беспілотнымі лятальнымі апаратамі (самалёты, аўтаматычныя аэрастаты і да т.п.) з мэтай атрымання дадзеных аб суперніку (аб'ектах, сілах і сродках, мясцовасці і да т.п.), неабходных для паспяховага вядзення ваенных дзеянняў усімі відамі ўзброеных сіл і родамі войскаў.
Гісторыя развіцця
Першымі лятальнымі апаратамі (ЛА), што ў канцы 50-х гг. 19 стагоддзя былі выкарыстаныя для вядзення паветранай разведкі, былі аэрастаты. У пачатку 20 ст. для паветранай разведкі пачалі шырока выкарыстоўвацца самалёты. У Расіі першы досвед паветранай разведкі з самалётаў быў атрыманы на манеўрах Пецярбургскай, Варшаўскай і Кіеўскай вайсковых акруг у 1911 годзе. У 1912—1913 гг. у 1-й Балканскай вайне расійскі авіяцыйны атрад пад камандаваннем капітана Шчацініна, што дзейнічаў на баку Балгарыі, выконваў задачы паветранай разведкі з фатаграфаваннем прыгонных і палявых збудаванняў.
Як самастойны від разведкі паветраная разведка сфарміравалася ў часы 1-й сусветнай вайны.
У гады Другой сусветнай вайны, 12 % самалёта-вылетаў савецкая авіяцыя здзейсніла з мэтай вядзення паветранай разведкі. З павелічэннем размаху ваенных дзеянняў інтэнсіўнасць паветранай разведкі ўзрастала. У 1941 годзе колькасць самалёта-вылетаў на паветраную разведку склаў 9,2 %, у 1944 годзе павялічыўшыся да 15 %. Паветраная разведка не толькі здабывала дадзеныя аб праціўніку, але дапаўняла і дакументальна ўдакладняла дадзеныя іншых відаў разведкі. Ва ўмовах хутка зменлівай абстаноўкі паветраная разведка часта была адзіным сродкам здабывання звестак аб суперніку для агульнавайсковага і авіяцыйнага камандавання. Напрыклад, зімой 1942—1943 гг. толькі паветранай разведцы ўдалося своечасова раскрыць перакід з Паўночнага Каўказа 2 нямецкіх танкавых дывізій у раён Кацельнікава для дэблакады войскаў, аточаных пад Сталінградам. Пры падрыхтоўцы Вісла-Одэрскай аперацыі 1945 паветраная разведка выявіла за ракой Вісла 7 падрыхтаваных абарончых палос суперніка, эшаланаванах на глыбіню да 500 км, і 6 супрацьтанкавых равоў.
Ва ўзброеных сілах большасці краін асноўнымі сродкамі паветранай разведкі з'яўляецца пілатаваныя і беспілотныя самалёты-разведнікі. Яны здольныя хутка выходзіць на аб'екты разведкі, размешчаных на значнай адлегласці, аглядаць ў кароткі тэрмін вялікія прасторы, здабываць дакладныя разведдадзеныя аб суперніку і аператыўна дастаўляць іх камандаванню (у тым ліку шляхам перадачы з борта самалёта). З мэтай найбольш поўнага і своечасовага забеспячэння баявых дзеянняў паветраная разведка павінна пастаянна ўзаемадзейнічаць з іншымі відамі разведкі.
Паветраная разведка дзеліцца на стратэгічную, аператыўную і тактычную.
Стратэгічная паветраная разведка вядзецца з мэтай забеспячэння галоўнага камандавання неабходнымі разведдадзенымі аб стратэгічных аб'ектах суперніка, размешчаных у яго глыбокім тыле.
Аператыўная паветраная разведка выконваецца ў інтарэсах камандавання аб'яднанняў (злучэнняў) відаў узброеных сіл і родаў войскаў з мэтай атрымання разведдадзеных, неабходных для падрыхтоўкі і вядзення франтавых і армейскіх аперацый, а таксама аперацый, праведзеных флатамі і ВПС. Тактычная паветраная разведка вядзецца ў інтарэсах камандавання злучэнняў і часцей відаў узброеных сіл і родаў войскаў з мэтай забеспячэння іх разведдадзенымі, неабходнымі для арганізацыі і вядзення бою. Асноўныя намаганні тактычнай паветранай разведкі засяроджваюцца на аб'ектах, якія знаходзяцца на полі бою і ў тактычнай глыбіні.
Асноўнымі спосабамі вядзення паветранай разведкі ёсць:
Выбар спосабу вядзення паветранай разведкі залежыць ад выкананай задачы, тыпу ЛА і яго разведвальнага абсталявання, супрацьдзеяння праціўніка, часу сутак і метэаралагічных умоў.
Візуальнае назіранне ажыццяўляецца няўзброеным вокам або з дапамогай аптычных прыладаў. Яно дазваляе хутка абследаваць вялікія раёны, атрымаць агульныя дадзеныя аб групоўцы і дзеяннях суперніка, аб'ектах, мясцовасці і надвор'і, неадкладна абагульніць і перадаць здабытыя разведдадзеныя з борта ЛА камандаванню.
Аэрофотаразведка выконваецца з дапамогай дзённых і начных аэрафотаапаратаў (планавых, перспектыўных, панарамных). Яна забяспечвае атрыманне найбольш поўных, пэўных і дакладных дадзеных аб войсках суперніка, аб'ектах і мясцовасці.
Паветраная разведка з дапамогай радыёэлектронных сродкаў дзеліцца на
Для радыёразведкі выкарыстоўваюцца самалётныя радыёпрыёмныя прылады, якія дазваляюць раскрываць змест радыёперадач суперніка, вызначаць склад і дыслакацыю яго сіл, атрымліваць дадзеныя аб іх дзейнасці і намеры.
Пры радыётэхнічнай разведцы прымяняюцца прыёма-пеленгацыйныя прылады, якія дазваляюць вызначаць асноўныя тэхнічныя параметры работы сродкаў радыёлакацыі і радыётэлекіравання суперніка, а таксама іх месцазнаходжанне. Яна можа весціся ў любых метэаралагічных умовах днём і ноччу.
Тэлевізійная разведка ажыццяўляецца з дапамогай тэлевізійных сістэм, якія маюць у сваім складзе самалётную перадавальную і наземную прыёмную станцыі, што дазваляе назіраць за аб'ектамі і дзеяннямі войскаў праціўніка і сваіх войскаў. Шмат якія  краіны ўкараняюць таксама цеплавыя, лазерныя і іншыя разведвальныя сродкі.
Беліца
Бе́ліца — шматзначны тэрмін.
Населеныя пункты
Беліца — распаўсюджаная назва населеных пунктаў.
Дварэц (Валожынскі раён)
Дварэ́ц (, Дворец) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дорскага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 36 км на ўсход ад Валожына, 16 км ад чыг. ст. Аляхновічы на лініі Мінск—Маладзечна, 45 км ад Мінска.
Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз в. Яршэвічы і далей па шашы Мінск—Валожын.
Планіровачна складаецца з прамалінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай двухбакова, шчыльна, традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. Грамадскія будынкі размешчаны ў цэнтры вёскі, вытворчы сектар — на паўночнай ускраіне.
Гісторыя
Вядомы ў ВКЛ з XVIII ст. У 1758 г. вёска, 3 двары, шляхецкая ўласнасць.
З 1793 г. ў Расійскай імперыі. У 1799 г. задваецца як уласнасць І. Храптовіча. Паводле перапісу 1897 г. маёнтак у Германішскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні.
З 1921 года фальварак у складзе Польскай Рэспублікі, належаў да гміны Гарадок Вілейскага павета, пазней (1927) Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства.
З лістапада 1939 года ў БССР. З 12.10.1940 г. ў Радашковіцкім раёне Вілейскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з 25.6.1941 г. да 5.7.1944 г. акупіраваны нацыстамі. З 20.9.1944 г. ў Маладзечанскай вобласці. 28.5.1949 г. арганізаваны калгас «Чырвоная гвардыя» з цэнтрам у в. Кудзеўцы. У 1959 г. хутар у Яршэвіцкім сельсавеце. З 20.1.1960 г. ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Былі ў складзе калгаса «Чырвоны Сцяг» (цэнтр — в. Доры). Размяшчаліся вытворчы ўчастак калгаса, машынны двор, піларама, ферма буйной рагатай жывёлы, Дом культуры, бібліятэка з фондам больш за 11,4 тыс. кніг, дзіцячы сад-яслі, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, АТС, сталовая, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання насельніцтва, 2 спартыўныя пляцоўкі.
З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Пяршайскага сельсавета.
NGC 5400
NGC 5400 (іншыя абазначэнні — MCG 0-36-8, ZWG 18.20, PGC 49869) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Пермскі тэатр оперы і балета імя П. І. Чайкоўскага
Пермскі тэатр оперы і балета (поўная назва — Пермскі дзяржаўны ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга акадэмічны тэатр оперы і балета імя П. І. Чайкоўскага) — адзін з найстарэйшых музычных тэатраў у Расіі, ініцыятар Дзягілеўскага фестывалю і Конкурсу артыстаў балета «Арабеск» імя Кацярыны Максімавай.
Адзін з асноўных творчых прынцыпаў тэатра — асваенне ўсёй спадчыны кампазітара Пятра Ільіча Чайкоўскага.
Гісторыя
Пасля пажару 1842 года выступы першых антрэпрызных тэатраў праводзіліся ў саляным складзе Строганавых на беразе Камы, як найбольш прыдатным на той момант будынку. Трупа П. А. Сакалова адкрыла там свой першы ўральскі сезон у кастрычніку 1843 года.
У выніку поспеху гастралюючых тэатраў узнікла патрэбнасць у пабудове пастаяннага будынка для выступленняў такіх тэатраў. Спецыяльны драўляны будынак тэатра быў пабудаваны ў 1846 годзе побач з гаўптвахтай (пазней на месцы гаўптвахты — Марыінская жаночая гімназія), па Абвінскім завулку (вуліца 25 Кастрычніка). 20 верасня 1846 года ў гэтым будынку трупа П. А. Сакалова адкрыла сезон камедыяй «Паўбарскія задумы» А. А. Шахоўскага з хорамі і камічнымі балетамі.
У канцы 1863 года будынак тэатра згарэў, у 1864 годзе на плошчы перад будынкам думы, насупраць гасцявога двара, пабудаваны невялікі драўляны тэатр замест згарэлага. Новы гарадскі тэатр заснаваны 24 лістапада 1870 года. Першым прадстаўленнем стала опера М. І. Глінкі «Жыццё за цара». Сучасны будынак тэатра пабудаваны ў 1874—1880 гадах па праекце Р. І. Карвоўскага.
Тадатосі Масуда
(増田 忠俊; нар. ) — японскі футбаліст. У 1998 годзе выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Свята-Успенская царква (Вязынь)
Свята-Успенская царква, Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы - праваслаўны храм у в. Вязынь Вілейскага раёна Мінскай вобласці.
Гісторыя
На ўсходняй ускраіне вёскі. Пабудавана ў сярэдзіне 19 ст. (да 1864) з дрэва. Да 1990-х гг. выкарыстоўвалася пад клуб. Першапачатковы выгляд вядомы па фотаздымку Я. Балзункевіча пачатку 20 ст.
Архітэктура
Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю Трохзрубны храм на падмурку. Прытвор выцягнуты па папярочнай восі, па тарцах завершаны трохвугольнымі франтонамі з разным дэкорам. Франтон выкарастаны ў аздабленні двухсхільнага казырка над ганкам галоўнага ўвахода і пяціграннай апсідай. Асноўны кубападобны аб'ём быў трактаваны ў 2 ярусы, завершаныя шматгранным шатровым светлавым барабанам з макаўкай у завяршэнні. Шатровае завяршэнне з макаўкай мела надбудаваная над прытворам званіца. Сцены прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, дэкарыраванымі фігурнымі ліштвамі з трохвугольнымі сандрыкамі.
Ізалабела
Насельніцтва складае 402 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 100 чал./км². Займае плошчу 4 км². Паштовы індэкс — 10046. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Бернард Клервоскі.
Раджыў Гандзі
Раджыў Ратна Гандзі (Rajiv Ratna Gandhi; 20 жніўня 1944 — 21 мая 1991), старэйшы сын Індзіры Гандзі і Фероза Гандзі, 7-ы прэм’ер-міністр Індыі. У знешняй палітыцы праводзіў курс, адрозны ад палітыкі яго маці, — спрабаваў збалансаваць адносіны з СССР і з ЗША. Трагічна загінуў падчас выбарчай кампаніі 1991.
Жохаўшчына
Жо́хаўшчына (, Жоховщина) — былая вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіла ў склад Яршэвіцкага сельсавета.
Ліквідавана 8 снежня 2010 года.
Балестрына
Балестрына (Balestrino) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Савона.
Насельніцтва складае 599 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 53 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 17020. Тэлефонны код — 0182.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Sant'Andrea.
Пётр Міхайлавіч Буйко
Пётр Міхайлавіч Буйко (, г. Бельск-Падляшскі, Гродзенская губерня, Расійская імперыя —, в. Ярашэўка, генеральная акруга Кіеў, Рэйхскамісарыят Украіна) — прафесар Кіеўскага медыцынскага інстытута, удзельнік партызанскага руху на Украіне. Пасмяротна ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза ў 1944 годзе.
Біяграфія
Беларус. З 1921 года сябра ВКП(б). Падчас Першай сусьветнай вайны Буйко быў на фронце ў якасці ваенфельчара. Ён удзельнічаў у студзеньскім паўстанні 1918 года ў Кіеве супраць Цэнтральнай рады. Удзельнік Грамадзянскай вайны. У 1922 Буйко скончыў Кіеўскі медыцынскі інстытут. З 1933 года ён працуе на пасадзе дырэктара Кіеўскага навукова-даследчага інстытута педыятрыі, акушэрства і гінекалогіі, а з 1938 года — прафесар Кіеўскага медыцынскага інстытута і доктар медыцынскіх навук.
У Чырвоную Армію ўступіў добраахвотнікам у 1941 годзе. На фронце з самага пачатку Вялікай Айчыннай вайны. На пасадзе хірурга медсанбата, у раёне горада Умань трапіў у палон да немцаў. Быў цяжка паранены асколкам міны. Падчас маршу савецкія ваеннапалонныя паднялі бунт і, перабіўшы ахову, разбегліся. Беспрытомнага Буйко падабралі мясцовыя жыхары і паклалі ў Фастаўскую бальніцу. Раненне прафесара прадставілі як траўму ў дарожнай аварыі.
З лютага 1942 года Пётр Міхайлавіч працаваў урачом Фастаўскай раённай бальніцы. З гэтага часу ён стаў адным з арганізатараў падпольнай працы і стварэння партызанскіх груп у вёсках. Арганізоўваў лячэнне параненых партызан у бальніцы. Актыўна сабатаваў адпраўку працоўных — остарбайтэраў — у Германію. У ліпені 1943 дзейнасць Буйко была раскрытая. Ён быў вымушаны сысці да партызанаў, дзе стаў урачом 4-га партызанскага батальёна пад камандаваннем А. С. Грысюка. 13 кастрычніка 1943 года — пад час буйной аблавы на партызанаў, у якой бралі ўдзел каля 1500 немцаў і паліцэйскіх  — Пётр Міхайлавіч Буйко быў арыштаваны на плаціне паміж сёламі Тамашоўка і Ярашэўка. Нягледзячы на жорсткія катаванні, якія ўжывалі да яго немцы, ён не выдаў ні сувязных партызан з сяла Прышывальня, ні саміх партызан. 15 кастрычніка 1943 года Буйко быў жыўцом спалены гестапаўцамі ў сяле Ярашэўка.
Пахаваны ў вёсцы Тамашоўка Фастаўскага раёна Кіеўскай вобласці.
Званне Героя Савецкага Саюза Пятру Міхайлавічу Буйко прысвоена пасмяротна Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 жніўня 1944 года.
Бабры (значэнні)
Назву Бабры́ маюць:
Гута (Віньківецкі раён)
Гу́та (Гу́та) — вёска ў Віньківецкім раёне Хмяльніцкай вобласці Украіны.
Свята-Іаана-Багаслоўскі жаночы манастыр (Дамашаны)
Свята-Іаана-Багаслоўскі жаночы манастыр ― жаночы манастыр у вёсцы Дамашаны Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці. Знаходзіцца побач з могілкамі.
Ільвіны зеў
Ільвіны зеў, антырынум (Antirrhinum) — адзін родаў кветкавых раслін сямейства. Каля 50 відаў, сярод якіх ёсць павойныя віды, пашыраны ў Паўночнай Амерыцы і Міжземнамор’і.
Апісанне
Аднагадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй 15—90 см. Сцябло прамастойнае, восенню каля асновы дравяністае. Лісце ланцэтнае, у верхняй частцы чаргаванае, у ніжняй супраціўнае. Кветкі разнастайныя па афарбоўцы (чырвоныя, жоўтыя, белыя, ружовыя, ёсць двухколерныя), у гронкападобных суквеццях; ёсць махрыстыя. Плод — каробачка.
Дэкаратыўная расліна.
Таймыр (паўвостраў)
Таймы́р (Таймырскі паўвостраў) — паўвостраў у Расіі, самая паўночная мацерыковая частка сушы Еўразійскага кантынента (мыс Чэлюскін), размешчаны паміж Енісейскім залівам Карскага мора і Хатангскім залівам мора Лапцевых.
Па характары паверхні дзеліцца на 3 часткі: Паўночна-Сібірская нізіна, горы Быранга (вышыня да 1125 метраў), якія цягнуцца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, і прыбярэжная раўніна ўздоўж узбярэжжа Карскага мора. Паўднёвай мяжой паўвострава лічыцца паўночны ўступ плато Путарана.
Найбуйнейшыя рэкі Таймыра: Пясіна, Верхняя Таймыра і Ніжняя Таймыра, Хатанга.
Найбуйнейшыя азёры: Таймыр, Партнягіна, Кунгасалах, Лабаза, Какора.
Трапасферная радыёсувязь
Трапасфе́рная радыёсу́вязь — радыёсувязь на вялікія адлегласці (далёкая радыёсувязь), якая грунтуецца на адбіцці (перавыпраменьванні) радыёхваль на электрычных неаднароднасцях трапасферы (змяненні дыэлектрычнай пранікальнасці). Ажыццяўляецца ў дыяпазонах дэцыметровых і сантыметровых хваляў.
У выніку развіцця спадарожнікавай радыёсувязі трапасферная радыёсувязь часткова страчвае сваё значэнне.
Радыёрэлейныя лініі трапасфернай сувязі
На практыцы звычайна будуюць радыёрэлейныя лініі з выкарыстанне трапасфернай сувязі ва ўсіх звёнах, або толькі ў некаторых з іх. Працягласць такіх ліній можа дасягаць некалькіх тысяч кіламетраў.
Гісторыя Еўропы
Гісторыя Еўропы ахоплівае людзей, якія насяляюць еўрапейскі кантынент ад часоў першых пасяленняў у дагістарычныя часы да сучаснасці. Першыя людзі з'явіліся тут з Афрыкі паміж 45 тысяч і 25 тысяч гадоў да н.э. Самыя раннія пасяленцы ў дагістарычнай Еўропе прыйшлі ў эпоху палеаліту. Сельскай гаспадаркай насельнікі Еўропы пачалі займацца каля 7000 года да н.э. у часы неаліту.
Дагістарычныя часы
Еўропа заставалася незаселенай людзьмі даволі доўгі час у параўнанні з іншымі кантынентамі. Верагодная гіпотэза, што Чалавек прамаходзячы (Homo erectus) і неандэртальцы (Homo neanderthalensis) мігравалі з Афрыкі ў Еўропу перад з'яўленнем сучаснага чалавека, і адбылося гэта ў палове вільяфранкаўскага ярусу. На паўднёвым усходзе Еўропы, у Грузіі ў горадзе Дманісі, былі знойдзены рэшткі людзей, якія жылі 1,8 мільёнаў гадоў таму і належалі да формы, як мяркуюць, пераходнай паміж чалавекам умелым (Homo habilis) і чалавекам прамаходзячым, пазней гэтыя людзі рассяліліся па ўсёй паўднёвай Азіі. Гэтую форму вылучылі ў асобны від — Чалавек грузінскі (Homo georgicus), і верагодна, што ўсе астанкі належаць асобінам адной папуляцыі, якая з'яўляецца самай старажытнай у Еўропе.
У дастатковай жа ступені засяліў Еўропу гейдэльбергскі чалавек і яго верагодны нашчадак неандэрталец, пры гэтым еўрапейскія неандэртальцы мелі пэўныя фенатыпічныя і генатыпічныя адрозненні ад неандэртальцаў іншых кантынентаў, якія магчыма паўсталі з прычыны адаптацыі да кліматычных умоў і перакрыжавання папуляцыяў на ўсім кантыненце. Ранняе з'яўленне чалавека разумнага (Homo sapiens) у Еўропе датуецца прыкладна 35 000 годам і звычайна звязваецца з краманьёнцамі. Некаторыя лакальна развітыя пераходныя культуры, напрыклад шатэльперонская культура, выразна выкарыстоўвалі тэхналогіі верхняга палеаліту.
Бронзавы век
У пачатку 2 тысячагоддзя да н.э. пачалося перасяленне індаеўрапейскіх народаў. На Сардзініі ў выніку ўварвання з усходу ўтварылася высокаразвітая культура будаўнікоў нурагаў. Першая добра вядомая пісьмовая цывілізацыя ў Еўропе была Мінойская цывілізацыя на востраве Крыт, а пазней Мікенская цывілізацыя ў Грэцыі, пачынаючы з 2 тысячагоддзя да н.э. З гэтага ж перыяду ў цэнтральнай і ўсходняй частках Еўропы распаўсюджваецца культура баявых сякераў (штрыхаванай керамікі), якая лічыцца ў рэгіёне першай культурай, што дакладна можа атаясамлівацца з індаеўрапейскімі перасяленцамі; тым не менш, у рэгіёне гэтая культура доўгі час суіснавала з культурамі яўна даіндаеўрапейскага насельніцтва (напрыклад, нарвенская) і ўтварала з імі змяшаныя культуры.
Першыя гарады-дзяржавы, створанныя ў XVII—XVI стагоддзях да н.э., як Мікены, Тырынф, Пілас, мелі цесныя культурныя і гандлёвыя сувязі з Крытам, Мікенская культура шмат чаго запазычала ад мінойскай цывілізацыі, уплыў якой адчуваецца ў культавых абрадах, свецкім жыцці, мастацкіх помніках; несумненна, ад крыцянаў было ўспрынята мастацтва пабудовы суднаў. У XV—XIII стагоддзях да н.э. ахейцы заваявалі Крыт і Кіклады, каланізавалі шматлікія астравы ў Эгейскім моры, заснавалі шэраг паселішчаў у глыбіні тэрыторыі Грэцыі, на месцы якіх пазней знакамітыя антычныя гарады-дзяржавы, як Карынф, Афіны, Дэльфы, Фівы. Гэты перыяд лічыцца часам росквіту мікенскай цывілізацыі.
10 ст
Пасля пераходу венгерскіх плямёнаў праз Карпаты на Панонскую раўніну (895), яны выгналі або падпарадкавалі тамтэйшае малалікае насельніцтва. Гэтыя землі сталі цэнтрам шматлікіх венгерскіх рабаўніцкіх набегаў на Еўропу, якія працягваліся да сяр. 10 ст. (33 набегі за 899—955). Асабліва пацярпелі нямецкія, а таксама французскія і італьянскія землі.
У Цэнтральнай Еўропе набегі венгерскага саюза плямёнаў на заходнім кірунку былі канчаткова спыненыя немцамі (гл. бітва пад Аўгсбургам, 955); аднак, венгерскія набегі ў паўднёвым, балканскім кірунку (т. ч., на тагачасныя Балгарыю і Візантыю), працягваліся. У гэту барацьбу ўвязвалася і Русь (гл. руска-візантыйская вайна, 970—971). Пасля вайны 970—971 гг. венгерскі саюз плямёнаў трапіў у вельмі цяжкое становішча — адбылося палітычнае збліжэнне Візантыі і Русі, а таксама Візантыі і Германіі; з поўначы на венграў наступала Чэхія, леннік Германіі; Балгарыя была далучана да Візантыі. Аднак вялікі князь венграў Геза Арпад умела выкарыстаў варожасць Заходняй Еўропы і Візантыі і праз хрышчэнне венграў у лацінскі абрад далучыў іх да заходняга блоку. Былі заключаныя дынастычныя шлюбы венгерскай вялікакняжацкай дынастыі з валадарамі палякаў, русаў і баварцаў. Т. ч. Венгерскае вялікае княства ў канцы 10 ст. здолела стабілізаваць сваё міжнароднае становішча, і ў 1000, за згодай святарымскага імператара, было ператворана ў Венгерскае каралеўства.
11 ст
На землях Францыі ў 11 ст. існавалі шматлікія феадальныя дзяржаўныя ўтварэнні, з якіх буйнейшымі былі герцагствы Нармандскае і Аквітанскае, графствы Фландрыі, Анжу, Блуа і інш. Каралеўская дынастыя Капецінгаў валодала тады невялікім каралеўскім даменам навокал Парыжа.
Англійскае каралеўства ўваходзіла на працягу 1-й пал. 11 ст. у вялікую Дацкую дзяржаву (разам з уласна Даніяй і Нарвегіяй), а неўзабаве пасля аднаўлення сваёй самастойнасці (1042) была заваявана герцагам Нармандыі (1066), які стаў пачынальнікам новай каралеўскай дынастыі, застаючыся фармальна васалам караля французскага.
На землях Італіі вялікія тэрытарыяльныя набыткі былі зроблены выхаднямі з Нармандыі, якія адваявалі ў сарацынаў Сіцылію, а на поўдні аб'ядналі ў герцагстве Паўднёвай Італіі ранейшыя сарацынскія, візантыйскія і лангабардскія ўладанні. Свяшчэнная Рымская імперыя, пасля часовага паслаблення яе ўлады ў Італіі ў пач. 11 ст., аднавіла свой кантроль над Паўночнай Італяій і над інстытутам папства пад сяр. 11 ст.
У Іспаніі агульны ўпадак мусульманскай дзяржаўнасці дазволіў хрысціянскім каралеўствам (Леон і Кастылія) перайсці ў шырокі наступ на Пірэнейскім паўвостраве (гл. рэканкіста).
Візантыя ў пач. 11 ст. у значнай ступені аднавіла сваю магутнасць, у чым ёй паспрыяў унутраны раскол ісламскага свету. Тымчасам імперыі давялося сутыкнуцца з нармандскімі заваёвамі ў Італіі, што спрычынілася, між іншым, і да расколу хрысціянскай царквы (1054). У канцы 11 ст. туркі-сельджукі, пасля захопу дзяржавы Абасідаў, заваявалі значныя візантыйскія тэрыторыі ў Малой Азіі.
У Цэнтральнай Еўропе ў пач. 11 ст. канчаткова аформіліся такія буйныя дзяржаўныя ўтварэнні, як Венгерскае каралеўства і Польскае княства (потым каралеўства). Польскае каралеўства актыўна спрабавала распаўсюдзіць свае ўладанні на суседнія землі (Русь і інш.) на працягу 1-й чвэрці 11 ст., але потым распалася на мноства княстваў.
У 1-й пал. 11 ст. Венгерскае каралеўства, маючы падтрымку св.-рым. імператара і карыстаючыся працяглым візантыйска-балгарскім канфліктам, паступова кансалідоўвала свае ўладанні ва ўсходняй частцы Карпацкага басейна (Трансільванія, Матра і інш. землі); адначасова пачалі ўмацоўвацца і венгерска-візантыйскія сувязі (гл. балгарская вайна, 1015). Тады ж Венгрыя выступіла на баку немцаў у польска-нямецкім канфлікце ў час спробаў Баляслава Храбрага стварыць Польскую імперыю. Нарэшце, у 1027—1028 венгерскі кароль захапіў апошняе пляменнае дзяржаўнае ўтварэнне венграў — даліну Мараш.
Свяшчэнная Рымская імперыя на працягу 1-й пал. 11 ст. аднавіла свой кантроль над Паўночнай Італяій і над інстытутам папства. Важным фактарам росту моцы імперыі, але і важным фактарам агульнаеўрапейскага развіцця, стала распачатая ў 11 ст. маштабная нямецкая каланізацыя славянскіх і балцкіх зямель, спачатку ў міжрэччы Эльбы і Одэра, а пазней і ў басейне Віслы.
Папства за 1-ю пал. 11 ст. выявіла моцную тэндэнцыю да нарошчвання свецкасці, што ўвайшло ў супярэчнасць з рухам за рэфармацыю царкоўнага жыцця 10 — 11 ст. Важнейшымі непасрэднымі вынікамі барацьбы Папства за палітычную самастойнасць сталі выхад Папства з-пад залежнасці ад рымскай арыстакратыі (у чым значна паспрыяў імператар) і канчатковы разрыў з Візантыйскай (Усходняй) царквой (1054). Прыхільнікі царкоўнай рэформы, якія паслядоўна кіравалі Каталіцкай царквой да канца 11 ст., змаглі дасягнуць і значнага росту палітычнага аўтарытэту Папства ў хрысціянскім свеце і да раней небывалых прэтэнзій на вяршэнства над свецкай уладай (гл. вучэнне пра дзве ўлады). Гэта прывяло да вострага канфлікту папскага стальца з святарымскім імператарам, у якім Папа ўзяў верх (гл. хаджэнне ў Каносу, барацьба за інвестытуру) і да ператварэння рымскага епіскапату ў своеасаблівую транснацыянальную палітычную арганізацыю, якая, аднак, не магла пазбавіцца ад свайго ўзаемапранікнення з уладай свецкай.
Паслабленне Візантыі ў канцы 11 ст. (гл. бітва пад Манцыкертам) і просьба візант. імператара аб дапамозе, скіраваная да Папы, разам з іншымі палітычнымі і эканамічнымі фактарамі спрычыніліся да пачатку еўрапейскіх Крыжовых паходаў на Блізкі Усход.
12 ст
На землях Францыі ў 1-й пал. 12 ст. французская каралеўская дынастыя ўмацоўвала сваю ўладу і нарошчвала каралеўскі дамен. У 1154, пасля раду дынастычных шлюбаў, Англія і ўся Заходняя Францыя ўвайшлі ў склад г.зв. Анжуйскай імперыі, пад уладай Генрыха II Англійскага.