cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спадчыннасць
У ходзе ўзнікнення і развіцця жыцця на Зямлі спадчыннасць адыгрывала вырашальную ролю шляхам спалучэння кансерватыўнасці са зменлівасцю ў замацаванні дасягнутых эвалюцыйных пераўтварэнняў. Вывучэнне заканамернасцей спадчыннасці мае важнае значэнне для медыцыны, сельскай гаспадаркі і інш.
Аляксандр Мікалаевіч Буркін
Аляксандр Мікалаевіч Буркін (нар., Масква, Расія) — беларускі спецыяліст у галіне таваразнаўства прамысловых тавараў і сыравіны лёгкай прамысловасці, тэхналогіі абутковых і гарбарна-галантарэйных вырабаў. Доктар тэхнічных навук (2010), прафесар (2011).
Біяграфія
Працаваў у Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (з 1970, канструктарска-тэхналагічны факультэт, кафедра «Стандартызацыя», з 2003 — загадчык кафедры).
Навуковыя інтарэсы: структура і ўласцівасці палімераў, метады і сродкі кантролю якасці матэрыялаў; аптымізацыя тэхналагічных працэсаў вытворчасці вырабаў лёгкай прамысловасці.
Узнагароды
Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2005); ганаровыя граматы канцэрна «Беллегпрам» (2005), адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Віцебска (2007), Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта (1984, 1985, 2007).
Аляксандр Андрэевіч Спіцын
Аляксандр Андрэевіч Спі́цын (Александр Андреевич Спицын;  — ) — рускі і савецкі гісторык і археолаг, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1927).
Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Яранск Вяцкай губерні Расійскай імперыі ў сям’і служачага. Праз некалькі гадоў пасля смерці бацькі сям’я Спіцыных пераехала ў Кацельніч, а затым у Вятку, дзе Аляксандр паступіў у мужчынскую гімназію. Гімназію А. А. Спіцын скончыў у 1878 годзе і адразу паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт Санкт-Пецярбурскага ўніверсітэта. Скончыўшы ўніверсітэт у 1882 годзе вярнуўся Вятку, дзе працаваў выкладчыкам гісторыі ў Вяцкай жаночай гімназіі. У 1892 годзе А. А. Спіцын быў запрошаны ў Санкт-Пецярбург і прызначаны членам Расійскай Імператарскай Археалагічнай камісіі. У 1909 годзе пачаў чытаць курс лекцый па рускай археалогіі ў Пецярбургскім універсітэце, у 1914 годзе і ў Петраградскім археалагічным інстытуце. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі А. А. Спіцын стаў членам Дзяржаўнай акадэміі гісторыі матэрыяльнай культуры з дня яе заснавання ў 1918 годзе. Таксама ў у 1919 і 1920 гадах чытаў лекцыі на настаўніцкіх курсах у Пецярбургу, Ноўгарадзе, на музейных курсах у Маскве. У 1929 годзе абраны членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР.
Памёр А. А. Спіцын 17 верасня 1931 года і быў пахаваны на Смаленскіх могілках.
Навуковая дзейнасць
А. А. Спіцын займаўся вывучэннем усходне-славянскай старажытнасці. Адным з першых пачаў спалучаць археалогію з гісторыяй. Склаў картатэку археалагічных помнікаў на тэрыторыі былога СССР. Абагульніў і апублікаваў матэрыялы раскопак, праведзеных у басейне Нёмана В. Шукевічам, Ф. В. Пакроўскім, Э. А. Вольтэрам. Склаў першыя навуковыя кіраўніцтвы па археалагічных разведках і раскопках.
Ставышчанскі раён
Ставышчанскі раён (Ставищенський район) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе Кіеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Ставышчэ (Ставище).
Гісторыя
Утвораны ў 7 сакавіка 1923 годзе. Насельніцтва раёна на года складае 22788 чалавек, плошча — 674 км².
Скасаваны 17 ліпеня 2020 года пасля завяршэння адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы.
Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 пасялковага і 22 сельскіх саветаў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 пасёлак гарадскога тыпу і 29 сёлаў.
IC 3187
IC 3187 — галактыка тыпу Sc    R  ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Леапольд Гмелін
Леапольд Гмелін (Leopold Gmelin;, Гётынген — , Гайдэльберг) — нямецкі хімік.
Біяграфія
Нямецкі хімік Леапольд Гмелін нарадзіўся ў Гётынгене ў сям’і вядомага хіміка і ўрача Іагана Фрыдрыха Гмеліна. Вучыўся ў Цюбінгенскім і Гётынгенскі універсітэтах; у 1812 атрымаў ступень доктара медыцыны. З 1813 да 1851 працаваў у Гайдэльбергскім універсітэце; з 1817 — прафесар медыцыны і хіміі.
Навуковая дзейнасць
Леапольд Гмелін вядомы перш за ўсё як аўтар даведачнага выдання «Кіраўніцтва па тэарэтычнай хіміі» («Handbuch der theoretischen Chemie»), у якім былі выкладзены ўсе вядомыя ў той час вопытныя дадзеныя па арганічнай і неарганічнай хіміі. Першае выданне даведніка (т. 1-2) выйшла ў 1817—1819 гг. Частка гэтага даведніка, прысвечаная неарганічнай хіміі, пасля неаднаразова перавыдавалася. Апошняе — восьмае — выданне, публікацыя першых тамоў якога пачалася ў 1924, з’яўляецца найбольш поўным з усіх даведнікаў па неарганічнай хіміі.
Эксперыментальныя працы Гмеліна адносяцца ў асноўным да неарганічнай хіміі.
У 1818 годзе Гмелін устанавіў, што солі літыя афарбоўваюць бясколернае полымя ў кармінава-чырвоны колер.
У 1822 годзе шляхам акіслення жоўтай крывянай солі хлорам атрымаў чырвоную крывяную соль K3[Fe(CN)6]. Раней гэта рэчыва называлі соллю Гмеліна ці чырвонай фарбавальнай соллю. Раствор гэтай солі ў рэакцыі з солямі Fe2+ дае рэчыва, афарбаванае ў інтэнсіўны сіні колер, названае турнбулевай сінню.
У 1824 годзе вылучыў з жоўці глікахолевую кіслату, у 1826 годзе сумесна з  — фермент панкрэатын.
Адным з вучняў Гмеліна ў Гейдэльбергскім універсітэце быў Ф. Вёлер; менавіта Гмелін параіў Вёлеру, які абараніў дысертацыю па медыцыне, заняцца эксперыментальнай хіміяй пад кіраўніцтвам Ё. Берцэліуса.
Варанцоўскі палац
Варанцоўскі палац:
Пак (спадарожнік Урана)
Пак (Puck) — унутраны спадарожнік планеты Уран. Быў адкрыты 30 снежня 1985 г. па здымках, зробленымі апаратам «Вояджэр-2», і атрымаў часовае абазначэнне S/1985 U 1. Названы ад імя эльфа з кельцкай міфалогіі і англійскага фальклору, які з'яўляецца персанажам у п'есе Шэкспіра "Сон у летнюю ноч». Таксама пазначаецца як Уран XV.
Арганізаваная злачыннасць
Арганізаваная злачыннасць — форма злачыннасці, для якой характэрна ўстойлівая злачынная дзейнасць, якая ажыццяўляецца злачыннымі арганізацыямі (арганізаванымі групамі, бандамі, злачыннымі супольнасцямі і іншымі падобнымі незаконнымі фарміраваннямі), якія маюць іерархічную структуру, матэрыяльную і фінансавую базу і сувязі з дзяржаўнымі структурамі, заснаваныя на карупцыйных механізмах.
Альфрэд фон Тырпіц
А́льфрэд фон Ты́рпіц (Alfred von Tirpitz;, Кюстрын, правінцыя Брандэнбург — , ) — германскі ваенна-марскі дзеяч, у 1897—1916  гадах статс-сакратар ваенна-марскога ведамства (Staatssecretär des Reichsmarineamtes – марскі міністр), грос-адмірал (27 студзеня 1911).
Армента
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Madonna della Stella.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Альфрэд фон Тырпіц
Біяграфія
Альфрэд Тырпіц нарадзіўся у Кюстрыне, у сям'і высокапастаўленага дзяржаўнага чыноўніка Рудольфа Тырпіца (1811—1905), вырас у Франкфурце-на-Одэры. У 1865 годзе ў узросце 16 гадоў Альфрэд паступіў на службу ў прускі флот. У 1869 годзе ён паспяхова скончыў Марскую школу ў Кілі. У 1871 годзе, пасля стварэння германскага флоту, Тырпіц служыў у эскадры мінаносцаў. У 1877 годзе ў выніку павышэнняў Тырпіц стаў кіраўніком мінаносных сіл, якія рэарганізаваў у мінаносны інспектарат.
Дзейнасць у штабе флоту
У 1892 годзе капітан Тырпіц увайшоў у склад штаба флоту, а ў 1895 годзе атрымаў званне контр-адмірала. У 1900 годзе ён атрымаў дваранства і прыстаўку «фон» да прозвішча. Тырпіц падрыхтаваў план стварэння магутнага флоту, які дазволіў бы Германіі дамагчыся аўтарытэту на сусветнай сцэне, так званы «план Тырпіца». Дзякуючы яго рэалізацыі да 1914 года флот Германскай імперыі па сваёй моцы займаў другое месца ў свеце, саступаючы пры гэтым брытанскаму флоту па памерах на 40 %. У склад германскага флоту ўваходзіла сем новых дрэдноўтаў, пяць лінейных крэйсераў, дваццаць лінкараў, дваццаць пяць крэйсераў і больш за сорак субмарын. Умацаванне германскага флота выклікала непакой Вялікабрытаніі, якая правяла дарагую праграму пераўзбраення свайго флоту.
Фон Тырпіц распрацаваў «тэорыю рызыкі», у якой сцвярджаў, што калі германскі флот параўнаецца з брытанскім па сіле, то Вялікабрытанія будзе пазбягаць канфліктаў з Германіяй, так як у выпадку ваеннага сутыкнення германскі флот будзе мець шанец нанесці брытанскаму флоту страты, дастатковыя для страты брытанцамі панавання на моры. Разлік будаваўся на тым, што калі брытанскі флот будзе блакаваць выхады з германскіх партоў у Атлантыку праз Паўночнае мора, то германскі флот навяжа бітву ў Паўночным моры.
У 1911 фон Тырпіц быў удастоены звання грос-адмірала. Праграма будаўніцтва флоту па плану павінна была быць скончана ў 1917 годзе. Бачачы, што насоўваецца вайна, і што германскі флот не будзе завершаны да яе пачатку, а, такім чынам, не зможа кінуць выклік брытанскаму флоту, фон Тырпіц стаў прыхільнікам неабмежаванай падводнай вайны. На яго думку, падводныя лодкі ў вайне будуць здольныя прарваць брытанскую блакаду і стварыць уласную блакаду брытанскіх астравоў.
Пасля шматразовых безвыніковых спробаў пераканаць Кайзера у неабходнасці зняць абмежаванні на прымяненне падводных лодак Тырпіц падаў у адстаўку, склаўшы з сябе паўнамоцтвы 15 сакавіка 1916 года.
Палітычная кар'ера
У 1917 годзе ён стаў кіраўніком Нямецкай айчыннай партыі (Deutsche Vaterlandspartei), створанай з мэтай прапаганды аб'яднання намаганняў усёй краіны для перамогі ў Вялікай Вайне. Партыя, аднак, праіснавала нядоўга. Пасля паражэння Германіі фон Тырпіц стаў членам правага крыла Нямецкай нацыянальнай народнай партыі (Deutschnationalen Volkspartei) і ў 1924—1928 гадах быў яе прадстаўніком у рэйхстагу.
Урбэн Жан Жазеф Левер’е
Урбэн Жан Жазеф Лувер'е (фр. Urbain Jean Joseph Le Verrier; (, Сен-Ло —, Парыж) — французскі матэматык, які займаўся нябеснай механікай. Вялікую частку свайго жыцця прапрацаваў у Парыжскай абсерваторыі.
Навукова-даследчая дзейнасць
Скончыў Політэхнічную школу ў Парыжы (1833). 3 1854 дырэктар Парыжскай абсерваторыі.
Навуковыя працы па нябеснай механіцы і тэорыі руху вялікіх планет Сонечнай сістэмы. На аснове даследавання ўзбурэнняў Урана вызначыў (1846, незалежна ад Дж. К. Адамса) арбіту і становішча планеты, названай Нептунам (адкрыта ў 1846 нямецкім астраномам І. Г. Гале). Адкрыў векавы рух перыгелія Меркурыя, што знайшло тлумачэнне ў агульнай тэорыі адноснасці.
Працы
Найгалоўныя складанні Левер'е сабраны ў заснаваных ім «Annales de l’Observatoire de Paris», якіх ён паспеў выдаць 14 т. «Мемуараў» (1855—76), апроч «Назіранняў»; апошніх выдадзена 22 т. (1858—1867).
Узнагароды
Левер'е быў узнагароджаны Залатым Медалем Каралеўскага Астранамічнага Таварыства ў 1868 годзе і зноў у 1876 годзе.
Эўрыгалінныя віды
Эўрыгалінныя віды — арганізмы, здольныя адаптавацца да шырокага дыяпазону. Прыкладам можа быць эўрыгалінавая рыба, якая здольная жыць у прэснай вадзе, , а таксама ў. Распаўсюджаны ў Еўропе з’яўляецца прыкладам эўрыгаліннх бесхрыбтовых, паколькі здольны існаваць як у марской вадзе, так і ў саланаватай. Эўрыгалінныя арганізмы звычайна распаўсюджаны ў ліманах, вусцевых участках рэк і прыліўных зонах, дзе салёнасць з’яўляецца нестабільнай. Некаторыя арганізмы эўрыгалінныя дзякуючы свайму, паколькі мігруюць паміж прэснымі і марскімі водамі, як, напрыклад, , і.
Процілеглым эўрыгаліннасці з’яўляецца тэрмін «» — гэта віды, здольныя існаваць толькі ў вузкім дыяпазоне салёнасці. стэнагаліннымі з’яўляюцца большасць прэснаводных арганізмаў, якія гінуць трапляючы да мора, а таксама большасць марскіх арганізмаў, якія не могуць існаваць ва ўмовах разпраснення.
Жданава
Жданава — тапонім.
Вежбна (станцыя метро)
Апісанне
Назва станцыі прысвоена пастановай рады Варшавы 16 снежня 1983 г.
Аднапавярховая арачная станцыя без калон, афарбаваная ў шэра-жоўты колер. Шырыня платформы 10 м, даўжыня 120 м.
Ляхавіцкае благачынне
Ляхавіцкае благачынне, Ляхавіцкая благачынная акруга — акруга ў Пінскай і Лунінецкай епархіі Беларускай праваслаўнай царквы. Аб’ядноўвае прыходы Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.
Благачынныя настаяцелі
Протаіерэй Георгій Жытко.
Варненская вобласць
Варненская вобласць (Област Варна) — адна з дваццаці васьмі абласцей Балгарыі. Плошча 3818 км² (3,44 % ад агульнай тэрыторыі краіны), насельніцтва 472 654 чалавек (2016). Адміністрацыйны цэнтр — горад Варна. Аўтамабільны код вобласці — B. Размешчана на ўсходзе краіны. На ўсходзе абмываецца Чорным морам, мяжуе з Бургаскай, Дабрыцкай і Шуменскай абласцямі.
Абшчыны
У складзе вобласці налічваецца 12 абшчын.
Макемаке (карлікавая планета)
Макемаке (136472 Makemake па каталогу ЦМП; сімвал: )  — найбуйнейшы з вядомых аб’ектаў пояса Койпера сярод кьюбівана і трэцяя па велічыні з вядомых карлікавых планет у Сонечнай сістэме. Сваё незвычайнае імя атрымаў у гонар рапануйскага бога багацця Маке-Маке. Дыяметр Макемаке — тры чвэрці ад дыяметра Плутона. У Макемаке не выяўлена спадарожнікаў, што робіць яго ўнікальным сярод найбуйнейшых аб’ектаў пояса Койпера. Тэмпература на паверхні Макемаке экстрэмальна нізкая, прыкладна 30 К (-243 °C); гэта можа азначаць, што яго паверхня пакрыта метанавым і, магчыма, азотным лёдам.
Аб’ект быў адкрыты 31 сакавіка 2005 года групай астраномаў на чале з Майклам Браўнам, аб яго адкрыцці было афіцыйна заяўлена 29 ліпеня 2005 года. Першапачаткова быў вядомы як 2005 FY9, затым — як малая планета № 136472. 11 чэрвеня 2008 года Міжнародны астранамічны саюз (МАС) уключыў Макемаке ў спіс кандыдатаў на прысваенне статусу «плутоіда» (так называюць карлікавыя планеты за арбітай Нептуна). З ліпеня 2008 года Макемаке афіцыйна лічыцца плутоідам, нароўні з Плутонам, Хаўмеа і аб’ектам Эрыс.
Адкрыццё
Нягледзячы на тое, што Макемаке — даволі яркі аб’ект (прыкладна адна пятая ад яркасці Плутона), мноства значна менш яркіх аб’ектаў пояса Койпера было адкрыта да яго. Пошукі малых планет праводзяцца галоўным чынам адносна блізка да экліптыкі (да вобласці неба, па якой праходзіць бачны гадавы рух Сонца) з-за таго, што імавернасць выявіць новыя аб’екты ў гэтай вобласці максімальная. Відаць, Макемаке не быў знойдзены пры больш ранніх назіраннях гэтага ўчастка нябеснай сферы з-за яго высокага нахілення і таму, што на момант свайго адкрыцця ён быў на вялікай адлегласці ад экліптыкі, у сузор’і Паўночнага паўшар’я — Валасы Веранікі.
Яркасць Макемаке была дастатковая для таго, каб гэты транснептунавы аб’ект быў знойдзены яшчэ ў 1930 годзе, пры пошуках Плутона Клайдам Томбам. У гэту эпоху Макемаке быў усяго на некалькі градусаў вышэй экліптыкі, недалёка ад мяжы паміж сузор’ямі Цяльца і Возніка, і меў зорную велічыню каля 16,0. Аднак гэтая вобласць неба вельмі блізкая да Млечнага Шляху, і Макемаке было б амаль немагчыма знайсці на шчыльным зорным фоне. Пасля адкрыцця Плутона Томб працягваў свае пошукі яшчэ на працягу некалькіх гадоў, але так і не змог знайсці ні Макемаке, ні іншых транснептунавых аб’ектаў.
Назва
Часовае абазначэнне 2005 FY было дадзена Макемаке пасля афіцыйнага адкрыцця. Да гэтага група астраномаў, якая адкрыла аб’ект, выкарыстоўвала для яго кодавую назву «Велікодны заяц», бо яго адкрыццё адбылося неўзабаве пасля Вялікадня.
У ліпені 2008 года, у адпаведнасці з правіламі МАС для, 2005 FY было прысвоена імя бажаства-творцы. Імя Маке-Маке, стваральніка чалавецтва і бога багацця з міфаў рапануйцаў, карэнных жыхароў вострава Вялікадня, было абрана ў асноўным для таго, каб захаваць сувязь аб’екта і Вялікадня.
Арбіта і класіфікацыя
У 2009 годзе Макемаке знаходзіўся на адлегласці ў 52 а.а. ад Сонца, амаль у самай далёкай ад Сонца кропцы сваёй арбіты. Яго арбіта падобная з арбітай Хаўмеа сваім высокім нахілам (29°) і ўмераным эксцэнтрысітэтам (каля 0,16). Аднак арбіта Макемаке крыху далей ад Сонца па сваёй вялікай паўвосі і перыгелію. Яго арбітальны перыяд блізкі да 310 гадоў. Для параўнання, у Плутона ён складае 248 гадоў, а ў Хаўмеа — 283 года. Як Макемаке, так і Хаўмеа ў пачатку XXI стагоддзя знаходзяцца высока над экліптыкай, на вуглавой адлегласці каля 29°, пры гэтым Макемаке рухаецца да свайго афелія, якога дасягне ў 2033 г.
Макемаке класіфікуецца як кьюбівана; гэта азначае, што яго арбіта знаходзіцца на дастатковым аддаленні ад Нептуна, каб заставацца ўстойлівай на працягу ўсяго існавання Сонечнай сістэмы. У адрозненне ад плуціна, якія знаходзяцца з Нептуном у рэзанансе 2:3, класічныя аб’екты ў перыгеліі аддаляюцца на значную адлегласць ад Сонца, у зоны, свабодныя ад гравітацыйных узбурэнняў, якія ствараюцца Нептунам. Такія аб’екты валодаюць даволі нізкім эксцэнтрысітэтам (каля 0,2) і верцяцца вакол Сонца па планетападобных арбітах (яны праходзяць блізка да плоскасці экліптыкі і амаль кругавыя, як у планет). Аднак Макемаке — член «дынамічна гарачага» класа класічных аб’ектаў пояса Койпера; гэта азначае, што ён мае высокае нахіленне ў параўнанні з астатнімі членамі групы. Магчыма, Макемаке знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 11:6 з Нептуном.
Яркасць, тэмпература і памеры
Макемаке — другі па яркасці з вядомых аб’ектаў пояса Койпера пасля Плутона. У сакавіку 2005 года ён знаходзіўся ў супрацьстаянні ў сузор’і Валасы Веранікі і меў зорную велічыню 16,7.
Спектр
У артыкуле часопіса Astronomy and Astrophysics (Лікендра і інш, 2006) паведамляецца аб вымярэннях бачнага і блізкага інфрачырвонага спектра Макемаке. Аўтары выкарысталі тэлескоп «Гершэль» і Нацыянальны тэлескоп «Галілеа» і высветлілі, што паверхня Макемаке нагадвае паверхню Плутона. Як і Плутон, Макемаке выглядае чырвоным у бачным спектры, хоць і значна менш чырвоны, чым, напрыклад, Эрыс (гл. параўнанне колераў ТНА). Блізкі інфрачырвоны спектр адзначаны моцнымі паглынальнымі лініямі метана. Метан таксама назіраўся на Плутоне і на Эрысе, аднак там яго спектральныя лініі намнога слабейшыя.
Спектральны аналіз паверхні Макемаке паказвае, што метан прысутнічае на паверхні аб’екта ў форме вялікіх (памерам прынамсі ў 1 гл) зерняў. Акрамя таго, там можа знаходзіцца вялікая колькасць метану і, хутчэй за ўсё, утвораных пры фатолізе метану сонечным выпраменьваннем. Таліны, верагодна, тлумачаць чырванаватае адценне Макемаке ў бачным спектры. Ёсць доказы існавання на паверхні Макемаке азотнага лёду (па меншай меры, перамешанага з іншымі льдамі), аднак яго доля непараўнальная з колькасцю гэтага рэчыва на Плутоне і Трытоне, дзе ён складае амаль 98 % кары. Адносны дэфіцыт азотнага лёду азначае, што запасы азоту былі нейкім чынам вычарпаныя за час існавання Сонечнай сістэмы.
Далёкая інфрачырвоная (24-70 мкм) і субміліметровая (70-500 мкм) фотаметрыя пры дапамозе тэлескопаў «Спітцар» і «Гершэль» паказала, што паверхня Макемаке неаднастайная. Хоць вялікая частка паверхні пакрыта метанавымі і азотнымі льдамі, і велічыня альбеда там дасягае 78-90 %, існуюць невялікія ўчасткі прыцемненага ландшафту, якія пакрываюць 03/07% паверхні, дзе велічыня альбеда не перавышае 02/12%.
Атмасфера
Прысутнасць метану і, магчыма, азоту робіць імаверным існаванне на Макемаке часовай атмасферы, падобнай на тую, якая з’яўляецца ў Плутона ў перыгеліі. Азот, у выпадку яго наяўнасці, быў бы дамінуючым кампанентам гэтай атмасферы. Існаванне часовай атмасферы магло б даць натуральнае тлумачэнне дэфіцыту азоту на Макемаке: паколькі прыцягненне планеты слабейшае, чым у Плутона, Эрыды ці Трытона, то вялікая колькасць азоту, магчыма, была знесена планетарным ветрам; метан лягчэй, чым азот, і мае значна меншы ціск пароў пры тэмпературах, пануючых на Макемаке (30-35 К), што і перашкаджае яго страце; вынік гэтых працэсаў — значна больш высокая канцэнтрацыя метану.
Адсутнасць спадарожнікаў
На арбіце вакол Макемаке не было выяўлена ні аднаго спадарожніка. Пры гэтым любы спадарожнік з яркасцю хоць бы 1 % ад яркасці Макемаке быў бы знойдзены, калі б знаходзіўся на вуглавой адлегласці не бліжэй за 0,4 вуглавой секунды ад гэтай планеты. Гэта адрознівае Макемаке ад іншых буйных транснептунавых аб’ектаў, якія амаль усе валодаюць па меншай меры адным спадарожнікам: Эрыда — адным, Хаўмеа — двума і Плутон — трыма. Мяркуецца, што ад 10 да 20 % транснептунавых аб’ектаў маюць адзін ці больш спадарожнікаў. Паколькі наяўнасць спадарожніка дазваляе простым метадам вымераць масу аб’екта, адсутнасць спадарожніка ўскладняе атрыманне дакладных дадзеных аб масе Макемаке.
Грышкава
Грышкава — тапонім.
Петралатум
Ужываюць як сыравіну для атрымання цэрэзіну, кампанент змазак, электраізаляцыйных складаў, антыазанат для гумы. Таксама ўваходзіць у склад дзіцячага пластыліну. З вакуум-дыстылятных нафтавых фракцый загушчаных петралатумам, парафінам і цэрэзінам атрымліваецца вазелін.
Шырока выкарыстоўваецца ў касметыцы.
Віктар Іванавіч Талкачоў
Біяграфія
Скончыў Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту (інжынер шляхоў зносін), Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (менеджар-эканаміст).
Працоўную дзейнасць пачаў слесарам Мінскага вагоннага дэпо Беларускай чыгункі. Пасля службы ў радах Узброеных Сіл быў майстрам вытворчага навучання гарадскога прафесійна-тэхнічнага вучылішча № 34 чыгуначнага транспарту горада Мінска. Працаваў майстрам інструментальнага ўчастка, начальнікам кавальна-механічнага цэха, намеснікам дырэктара па камерцыйных пытаннях, дырэктарам вытворчага ўнітарнага прадпрыемства «Мінскі вагонарамонтны завод імя А. Ф. Мяснікова».
Выбіраўся дэпутатам Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Айчыны ІІІ ступені, Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, знакамі «Ганароваму чыгуначніку», «Ганаровы транспартнік».
Рацлавіцка (станцыя метро)
Апісанне
Назва станцыі прысвоена пастановай рады Варшавы 16 снежня 1983 г.
Брацкая магіла (Клешчыно)
Брацкая магіла — вайсковае пахаванне ў в. Клешчыно Віцебскай вобласці.
Апісанне
Пахавана 129 воінаў, якія загінулі ў чэрвені 1944 годзе баях супраць нямецкіх войскаў пры вызваленні Бешанковіцкага раёна. Сярод пахаваных — Герой Савецкага Саюза Міхаіл Панцялеевіч Краўчанка.
Помнік
Помнік уяўляе сабой скульптуру воіна з аўтаматам у правай руцэ. Вышыня помніка 7,5 м, скульптуры — 3 м. Аснова 1,2х1,2 м. На пастаменце надпіс «Вечная слава нашым героям 1941—1945 гг.». У аснове пастамента размешчана пліта з прозвішчамі загінуўшых. Помнік устаноўлены ў 1969 годзе.
Мінскі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж чыгуначнага транспарту імя Я. П. Юшкевіча
'''Мінскі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж чыгуначнага транспарту імя Я. П. Юшкевіча''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова Беларусі, заснаваная ў Мінску ў 1922 годзе як Мінская школа вучнёўства.
Гісторыя
З 1935 года — фабрычна-завадское вучылішча чыгуначнікаў. З 1940 года — чыгуначнае вучылішча № 1 г. Мінска. З 1944 года — чыгуначнае вучылішча № 3 г. Мінска. З 1963 года — Гарадское прафесійна-тэхнічнае вучылішча чыгуначнікаў № 34 г. Мінска (ГПТВ № 34). З 1984 года вучылішча мае назву Спецыяльнае прафесійна-тэхнічнае вучылішча чыгуначнікаў № 103 г. Мінска (СПТВ № 103).
Беларуская хата (часопіс)
«Беларуская хата» — штотыднёвы часопіс Таварыства «Беларуская хатка» ў Вільні. Выдываўся на беларускай мове ў Вільні (1926). Рэдактары А. Кабычкін, М. Малейка.
Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава
'''Санкт-Пецярбургская ордэна Леніна дзяржаўная кансерваторыя (акадэмія) імя М. А. Рымскага-Корсакава''' (СПбДК) — вышэйшая музычная навучальная ўстанова ў Санкт-Пецярбургу, найстарэйшая кансерваторыя Расіі (1862).
Гісторыя
Кансерваторыя была заснавана ў 1862 годзе на базе Музычных класаў Рускага музычнага таварыства, адкрытых трыма гадамі раней. Галоўным ініцыятарам стварэння Кансерваторыі і першым яе артыстычным дырэктарам быў Антон Рубінштэйн, ён жа стаў першым прафесарам па класе фартэпіяна. Сярод педагогаў, якія выкладалі ў Кансерваторыі ў першыя гады яе існавання — Антон Рубінштэйн, Тэадор Лешаціцкі (фартэпіяна), Генрык Вяняўскі, Леапольд Аўэр (скрыпка), Карл Давыдаў (віяланчэль), Эрнэста Каваліні (кларнет), ураджэнец Віцебшчыны Мікалай Зарэмба (тэорыя музыкі), Джавані Ферэра (кантрабас) і іншыя выбітныя музыканты.
Першым выпускніком Кансерваторыі па класе кампазіцыі стаў Пётр Ільіч Чайкоўскі, які скончыў яе ў 1865 годзе з вялікім сярэбраным медалём. У 1871 на пасаду прафесара кафедры тэорыі кампазіцыі і інструментоўкі быў запрошаны Мікалай Рымскі-Корсакаў. Яго дзейнасць азначала сабой новы этап у фарміраванні прафесійнай кампазітарскай і тэарэтычнай адукацыі. Рымскі-Корсакаў — аўтар першых навучальных праграм і падручнікаў па гармоніі і тэорыі кампазіцыі, не страцілі актуальнасці да нашых дзён. За гады выкладання ў Кансерваторыі (1871—1908) Рымскі-Корсакаў выхаваў многіх выбітных музыкантаў, некаторыя з якіх у далейшым самі сталі прафесарамі Кансерваторыі, як, напрыклад, Анатоль Лядаў і Максіміліян Штайнберг.
Таксама клас кампазіцыі ў 1914 годзе скончыў В. М. Бяляеў, аўтар кнігі «Беларуская народная музыка» (1941) — першага вопыту аналізу беларускай народна-песеннай культуры.
У 1905 годзе рэктарам Кансерваторыі абраны кампазітар Аляксандр Глазуноў, які заставаўся на гэтай пасадзе да 1928 года.
Палкі «Іншаземнага ладу»
Палкі «Іншаземнага ладу» (палкі «новага ладу») — воінскія часці, сфармаваныя ў XVII стагоддзі ў Расіі з «ахвочых» вольных людзей, казакоў, замежнікаў і інш., пазней і з датачных людзей па ўзоры (арганізацыі, навучанню) заходнееўрапейскіх войскаў. У канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў гэтыя палкі былі скарыстаныя для фармавання рэгулярнай рускай арміі.
Вялікі Екацярынінскі палац
Будынак закладзена ў 1717 годзе па загаду расійскай імператрыцы Кацярыны I; уяўляе ўзор позняга барока. У савецкае час у палацы быў адкрыты музей. Падчас Вялікай Айчыннай вайны палац быў моцна разбураны. Яго аднаўленне заняло доўгія гады і працягваецца Ленінградскай школай рэстаўратараў на строга навуковай аснове. Да завяршэння яшчэ далёка.
Гісторыя
У гісторыі і архітэктуры палаца знайшлі сваё адлюстраванне як архітэктурныя павевы кожнай з эпох, якія перажыў палац, так і асабістыя прыхільнасці расійскіх кіраўнікоў таго часу. Сам палац быў закладзены ў 1717 годзе пад кіраўніцтвам нямецкага архітэктара Іагана Фрыдрыха Браўнштэйна як летняя рэзідэнцыя імператрыцы Кацярыны I. У 1743 годзе імператрыца Елізавета Пятроўна, якая толькі што ўзышла на прастол даручыла рускім архітэктарам Міхаілу Зямцову і Андрэю Васільевічу Квасаву пашырыць і добраўпарадкаваць палац. Менавіта пры імператрыцы Елізавеце Пятроўне палац набыў свой цяперашні выгляд і стыль. У маі 1752 года яна даручыла архітэктару Барталамеа Франчэска Растрэлі ізноў перабудаваць палац, паколькі палічыла яго занадта старамодным і маленькім. Пасля дэмантажу, грандыёзнай перабудовы і будаўнічых прац, якія доўжыліся чатыры гады, і з'явіўся сучасны палац, выкананы ў стылі Рускае барока. 30 ліпеня 1756 года адбылася прэзентацыя 325-мятровага палаца ашаломленым расійскім вяльможам і замежным гасцям.
Перабудова
Растрэлі перабудаваў Вялікі (Екацярынінскі) палац (1752—1756) у Царскім Селі наступным чынам. Падоўжная вось будынкі стала галоўнай прасторавай каардынатай у яго плане; велізарная працягласць двух паралельных анфілад парадных памяшканняў, маштаб якіх нарастае да цэнтра — Вялікай зале і Карціннай галерэі, падкрэслена вынасам параднай лесвіцы ў паўднёва-заходні канец будынка. Рытмічная разнастайнасць ордарнай сістэмы фасада, вялікія выступы каланад з раскрапоўкамі антаблемента над імі, глыбокія ўпадзіны вокнаў, якія ствараюць багатую гульню святлаценю, багацце ляпніны і дэкаратыўнай скульптуры, шматколернасць фасадаў (блакітны і залацісты колеры) надаюць будынку эмацыйнае, насычанае, святочнае і вельмі ўрачыстае аблічча (ВСЭ).
Архітэктура
Велізарны аб'ём Вялікага палаца прыкметны адразу. Акрамя гэтага, сіметрычная восевая сістэма накладных порцікаў фасада палаца адпавядае асноўным прасторавым каардынатам плану парку.
У перыяд нямецкай акупацыі ансамбль моцна пацярпеў, палацы разрабаваны, шматлікія экспанаты згарэлі. Цяпер ансамбль цалкам адноўлены рэстаўратарамі — Н. У. Баранавым, А. А. Кедрынскім, Н. Я. Туманавай і інш.
Бурштынавы пакой
Бурштынавы кабінет ці Бурштынавы пакой — адно з самых вядомых памяшканняў Вялікага Екацярынінскага палаца. Асноўнае ўбранне Бурштынавага пакоя выраблена напачатку XVIII стагоддзя ў Прусіі, у 1716 падорана каралём Фрыдрыхам Вільгельмам I Пятру I; у 1746 дапоўнена і змантавана ў Зімовым палацы ў Санкт-Пецярбургу, у 1755 перанесена ў Царскае Сяло.
У гады Вялікай Айчыннай вайны ўбранне Бурштынавага пакоя вывезена нямецкімі акупантамі ў Кёнігсберг. Далейшы лёс пакоя быў невядомы.
З 1979 у Санкт-Пецярбургу вялася праца па ўзнаўленні Бурштынавага пакоя, да 300-годдзя Санкт-Пецярбурга яна адноўлена ў поўным аб'ёме рукамі айчынных рэстаўратараў, у тым ліку на сродкі нямецкіх фірмаў.
Пра лёс сапраўдных экспанатаў пакоя дагэтуль ходзяць легенды і міфы.
Ход аднаўлення
23 мая 2010 года генеральны дырэктар Дзяржаўнага музея-запаведніка "Царскае Сяло" Вольга Таратынава паведаміла журналістам пра тое, што да святкавання 300-летняга юбілею Царскага Сяла адкрыюцца некалькі адрэстаўраваных зал і павільёнаў: Адкрыем паўторна адрэстаўраваную Тронную залу ў Екацярынінскім палацы. Адкрыем і зусім не знаёмы для нашых гасцей залу з той паловы палаца, у якой жыла Кацярына - Арабескавую залу. Зараз у ёй ужо вядуцца працы па мэблі і падбору штор.
Аляксей Аляксеевіч (рускі царэвіч)
Аляксей Аляксеевіч (—17 студзеня 1670) — рускі царэвіч, другі сын цара Аляксея Міхайлавіча і царыцы Марыі Іллінічны Міласлаўскай (пасля памерлага ў маленстве Дзмітрыя), спадчыннік расійскага царскага прастолу.
Сярод настаўнікаў царэвіча быў Сімяон Полацкі, які выкладаў Аляксею лацінскую і польскую мовы; царэвіч вывучаў таксама славянскую граматыку, арыфметыку і філасофію. Для яго з-за межы выпісваліся кнігі і так званыя «дзіцячыя пацехі» (развіваючыя цацкі). Адрозніваўся, паводле водгукаў сучаснікаў, вялікімі здольнасцямі да вучэння, добрай памяццю і дапытлівасцю.
Падчас адсутнасці цара ў сталіцы (у тым ліку знаходжання ў дзеючым войску) лічыўся часовым кіраўніком Расійскай дзяржавы; у гэты перыяд афіцыйныя граматы выдаваліся ад яго імя.
Лічыўся кандыдатам на польскі прастол; планаваўся яго шлюб з пляменніцай караля Яна II Казіміра, перамовы аб гэтым вяліся праз баярына Мацвеева. Аляксей Аляксеевіч і асабіста выступіў перад польскімі пасламі, якія адзначылі яго добрае валоданне латынню і польскай.
Памёр раптоўна, не дажыўшы да шаснаццаці гадоў. Пахаваны ў Архангельскім саборы патрыярхам Іаасафам II і ўсходнімі патрыярхамі, якія прысутнічалі ў Маскве.
Яго імя стала лозунгам паўстання Сцяпана Разіна; разінцы абвясцілі, што царэвіч не памёр, а збег да іх ад інтрыг баяраў-здраднікаў. Прыхільнікі Разіна звалі царэвіча «Нячай» («нечаканы») і выкарысталі гэта слова ў якасці баявога клічу. З’яўляліся таксама самазванцы, якія выдавалі сябе за Аляксея Аляксеевіча.
Пасля смерці Аляксея спадчыннікам прастолу стаў наступны па старшынстве брат, Фёдар.
Сляпцова
Сляпцова — тапонім.
KADR
KADR — польская кінастудыя. адна з найбуйнейшых польскіх кінастудый, дзяржаўная ўстанова культуры. Створаная 1 мая 1955 года пад назвай Творчае аб’яднанне «Кадр» (Zespół Filmowy KADR). 30 красавіка 1968 года дзейнасць спыненая, 1 студзеня 1972 года адноўлена пад новай назвай — Кінастудыя «Кадр» (Studio Filmowe Kadr). З 1955 па 2007 год кіраўніком быў рэжысёр Ежы Каваляровіч. З 2011 года студыяй кіруе рэжысёр Лукаш Барчык.
IC 3188
IC 3188 — галактыка тыпу Sbc (кампактная выцягнутая спіральная галактыка) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Ла-Мадалена (нацыянальны парк)
Нацыянальны парк архіпелага Ла-Мадале́на (Parco nazionale dell'Arcipelago di La Maddalena) — нацыянальны парк на поўначы аўтаномнага рэгіёна Сардзінія. Займае шэраг астравоў і навакольныя марскія прасторы вакол архіпелага Ла-Мадалена. Агульная плошча — 201,46 км².
Нацыянальны парк быў створаны ў 1994 г. па ініцыятыве жыхароў камуны Ла-Мадалена. Плошча сушы складае 5 100 га, марскіх прастораў у праліве Баніфача — 15 046 га. На тэрыторыі парка захоўваюцца адметныя ландшафты астравоў заходняга Міжземнамор'я, а таксама марское асяроддзе, населенае кітамі і іншымі марскімі сысунамі.
Поле Макатоўске (станцыя метро)
Поле Макатоўске (Pole Mokotowskie) — станцыя лініі М1 Варшаўскага метрапалітэна.
Апісанне
Назва станцыі прысвоена пастановай рады Варшавы 16 снежня 1983 г.
Аднапавярховая арачная станцыя без слупоў, афарбаваная ў шэры колер з чырвонымі акцэнтамі. Шырыня платформы 10 м, даўжыня 120 м.
Біягеацэноз
Біягеацэноз — гістарычна складзеная сукупнасць жывых (біяцэноз) і нежывых (біятоп) кампанентаў аднароднага ўчастка сушы, дзе адбываецца кругаварот рэчываў і пераўтварэнне энергіі.
Тэрмін прапанаваў рускі геабатанік У. М. Сукачоў у 1942 годзе для абазначэння экасістэм на аднародных участках сушы.
Біягеацэноз уключае дзве структурныя часткі — біяцэноз і біятоп. Кожная з гэтых частак складаецца з пэўных кампанентаў, якія паміж сабой узаемазвязаны.
3 пункту погляду забеспячэння пажыўнымі рэчывамі біягеацэнозы аўтаномныя (незалежныя ад іншых біягеацэнозаў). У іх замкнуты кругаварот рэчываў паміж арганізмамі і навакольным асяроддзем, які забяспечвае адзінства жывой і нежывой прыроды.
Тырговіштэ
Тырговіштэ (Търговище) — горад у Балгарыі. Адміністрацыйны цэнтр Тырговішцкай вобласці, уваходзіць у абшчыну Тырговіштэ. Насельніцтва — 35 841 чалавек. Да 1934 года горад называўся Эскі-Джумая. Знаходзіцца за 320 км на паўночны ўсход ад Сафіі, за 41 км на захад ад Шумена, за 25 км на паўночны захад ад Вяліка-Праслава і за 100 км на паўночны ўсход ад Вяліка-Тырнава.
Гісторыя
Археалагічныя даследаванні паказваюць, што ў гэтых мясцінах жылі людзі ў каменным веку. У непасрэднай блізкасці ад горада знаходзяцца рэшткі фракійскіх паселішчаў, а таксама больш позняга рымскага паселішча. Балгарскае паселішча было заснавана ў X стагоддзі за часам Першага Балгарскага царства, аднак парз блізкасць да сталіцы Вялікага-Праслава яно развілося толькі ў XII стагоддзі. У XII стагоддзі, дзякуючы размяшчэнню на галоўнай дарозе ад новай сталіцы Вяліка-Тырнава, была пабудавана крэпасць.
У XIII стагоддзі была адчынена манастырская школа, а ў 1846 годзе была створана першая свецкая школа. Развіццё прамысловасці пачалося пасля Другой сусветнай вайны. Былі адкрытыя заводы, якія вырабляюць аўтамабільныя акумулятары і машыны для харчовай прамысловасці; пазней развілася мэблевая і тэкстыльная прамысловасць.
Максім Фёдаравіч Болбас
Максім Фёдаравіч Бо́лбас ( — ) — вучоны, эканаміст і гісторык, доктар эканамічных навук (1984), прафесар (1985).
Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Слабодка (зараз у Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі). З 1934 года З 1934 г. на педагагічнай рабоце ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласці БССР і Камчацкай вобласці РСФСР. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны — член Брожскага падполля, партызан атрада імя С. М. Кірава ў Мінскай вобласці. З 1944 года дырэктар школы ў Баранавіцкай вобласці, выкладчык у Бабруйскім педагагічным вучылішчы, Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута эканомікі Акадэміі навук БССР. У 1962 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Формы и стадии развития промышленности в дореформенной Белоруссии». З 1968 г. М. Ф. Болбас у Брэсцкім інжынерна-будаўнічым інстытуце, у 1979—1984 гг. загадчык кафедрай палітычнай эканоміі. У 1984 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Развитие промышленности в Белоруссии (1795—1900 гг.)».
Навуковая дзейнасць
Сярод апублікаванага:
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны I ступені ў 1985 годзе.
Беларуская фанетыка
Фанетычная сістэма беларускай мовы, «беларуская фанетыка»: гукавы лад беларускай літаратурнай мовы.
Гукавы склад
Улучае 6 галосных і 39 зычных гукаў. Часам да іх далічваюцца 9 падоўжаных адмен зычных гукаў, якія могуць выконваць фаналагічную функцыю. Некаторыя аўтары залічваюць у асноўны гукавы склад толькі 32 зычныя гукі, а 7 зычных азначаюць як рэдкія.
Галосныя: [а], [о], [у], [ы], [е], [і].
Падоўжаныя адмены зычных: [ж̅] [з̅’̅] [д̅з̅’̅] [л̅’̅] [н̅’̅] [с̅’̅] [ц̅’̅] [ч̅] [ш̅]
У цэлым галосныя гукі беларускай мовы падобныя да аналагічных гукаў іншых усходнеславянскіх моў. Але, напрыклад, адсутнічаюць аналагі рускіх [ъ] і [ь]. У складзе зычных гукаў:
Артыкуляцыйная база
Агульныя рысы артыкуляцыйнай базы беларускай мовы — агульная ненапружанасць пры гукаўтварэнні, моцнае памякчэнне (палаталізацыя) адных зычных і цвёрдасць (велярызацыя) іншых.
Пераважная колькасць гукаў утвараюцца ў цэнтры ротавай поласці пры высокім агульным пад'ёме языка, самая актыўная частка яго — сярэдняя. У задняй частцы ротавай поласці ўтвараецца нязначная колькасць гукаў.
Ад многіх моў беларуская адрозніваецца вялікай колькасцю мяккіх зычных. Пры ўтварэнні большасці мяккіх зычных кончык языка падымаецца да паднябення, што стварае ўражанне іх асаблівай мяккасці (палатальныя [з'] і інш.).
Характэрная і досыць яркая рыса — схільнасць да моцнага памякчэння зычных ("мяккасць") і велярызацыя ўсіх цвёрдых зычных.
Мяккія і цвёрдыя зычныя
Частка беларускіх зычных можа быць цвёрдымі і мяккімі, утвараючы пары.
Заўсёды цвёрдыя, без мяккіх адпаведнікаў: [ж], [ш], [дз], [дж], [ч], [ц] , [р].
Заўсёды мяккія: [й].
Санорныя
Калі гэтыя гукі ўтвараюцца, паветра праходзіць праз поласць рота і поласць носа: [м], [н], [в], [л], [р], [м’], [н’], [в’], [л’], [ў], [й].
Падоўжаныя зычныя
У беларускай мове зычныя могуць адрознівацца даўжынёй гучання, якая ўказвае на стык марфем: [ад̅ац’] аддаць, [ат̅ул’] адтуль.
Таксама даўжыня гучання зычных можа служыць дзеля адрознення слоў, набываючы, т. ч., фаналагічнае значэнне: насенне—на сене, мяккі ж— мякіш. Да такіх належаць: [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ч], [л’], [н’].
"Аканне" і "яканне"
Вымаўленне [о], [а], [э] як [а] (графічна — "а", "я") у ненаціскных складах.
"Дзеканне" і "цеканне"
Пераход гукаў [д] і [т] адпаведна ў [дз’] і [ц’] пры змякчэнні.
Прыстаўныя і ўстаўныя гукі
Наяўнасць прыстаўных і ўстаўных галосных перад збегам зычных і зычных перад націскнымі галоснымі. А таксама наяўнасць устаўнога гука [й] у некаторых іншамоўных словах.
Чаргаванне складоў
У выніку фанетычных працэсаў — чаргаванне складоў "ро", "ло", "ле" адпаведна са складамі "ры", "лы", "лі".
Асаблівасці артыкуляцыі
У параўнанні, напр., з рускай мовай, цалкам падобныя губныя і зубныя, але значна адрозніваюцца паднябенныя, іншае месца артыкуляцыі [с’], [з’].
Наогул пярэдне-сярэдне-паднябенныя гукі [с’], [з’], [ц’], [дз’] — гэта найбольш характэрныя гукі беларускай мовы.
Асаблівасці памякчэння зычных
У параўнанні, напр., з рускай мовай, іншы характар памякчэння некаторых гукаў.
Пры памякчэнні наступных гукаў мяняюцца і спосаб, і месца ўтварэння: [д]—[дз’], [т]—[ц’].
Пры памякчэнні наступных гукаў мяняецца месца ўтварэння: [с], [з], [г], [к], [х].
Таксама у асобную групу зацвярдзелых вылучаюцца: [ш], [ж], [ч], [дж], [р], [ц].
Артыкуляцыя зычных
Артыкуляцыйна-фізіялагічная класіфікацыя зычных:
Артыкуляцыя галосных
Артыкуляцыйна-фізіялагічная класіфікацыя галосных:
У залежнасці ад пазіцыі галосныя ў беларускай мове могуць мяняць свой характар без змянення асноўных акустычных якасцяў, напр. пасля мяккіх зычных галосныя бываюць больш пярэднімі, чым пасля цвёрдых.
Бульбяная нематода
Бульбяная нематода (Globodera rostochiensis) — вузкаспецыялізаваны від нематод, які паразітуе на каранях бульбы і таматаў, паражае іншыя расліны з сямейства паслёнавых. Выклікае гетэрадэроз бульбы.
Развіццё бульбяной нематоды адбываецца ў каранях расліны-гаспадара. Хворыя расліны ўтвараюць слабыя сцеблы, якія заўчасна жоўкнуць. Клубняў утвараецца мала, яны дробныя, а часам зусім адсутнічаюць.
Бульбяная нематода асабліва значны ўрон наносіць на прысядзібных участках і на палях са скарочаным севазваротам, дзе бульба вырошчваецца нязменна або вяртаецца на ранейшае месца на другі-трэці год. Страты ўраджаю могуць складаць 30-80 %. Акрамя прамых страт, ёсць страты, абумоўленыя забаронай або абмежаваннем перавозкі прадукцыі з зон заражэння, паколькі бульбяная нематода з'яўляецца аб'ектам знешняга і ўнутранага каранціну.
Распаўсюджваецца бульбяная нематода ў асноўным у стадыі цыст, якія прыліпаюць да прадметаў, што датыкаліся з заражаным грунтам, і пераносяцца на любыя адлегласці. Звычайна цысты пераносяцца з пасадачным матэрыялам, з глебай, пакінутай на клубнях, карняплодах і цыбулінах, дажджавымі водамі і ветрам.
Нематоды — раздзельнаполыя жывёлы. У самак маюцца парныя яечнікі, яйцеводы, матка і непарная палавая адтуліна, якая адкрываецца на брушным баку цела. У самца — адзін семяннік, які пераходзіць у семяпровад. Ён упадае ў заднюю кішку перад самай анальнай адтулінай. Апладненне ўнутранае. У самца ёсць рухомыя куцікулярныя іголачкі, з дапамогай якіх ён уводзіць сперматазоіды ў палавую адтуліну самкі.
Паходзіць з Анд Паўднёвай Амерыкі. Упершыню ў Еўропе знойдзена ў 1913 годзе ў Германіі разам з імпартаванай бульбай. Таксама знойдзена ў Афрыцы, Азіі і Аўстраліі. У ЗША ўпершыню выяўлена ў 1941 годзе, у Канадзе — у 1960-х гадах, у Мексіцы — у 1970-х.
Фёдар II Гадуноў
Адукаваны царэвіч
Фёдар нарадзіўся ў Маскве, сын Барыса Фёдаравіча Гадунова і яго жонкі Марыі Рыгораўны, дочкі Малюты Скуратава. Як раз у год нараджэння Фёдара яго бацька стаў фактычным адзіным кіраўніком дзяржавы; вельмі рана ўшанаванні, роўныя царскім, сталі аказвацца і малалетняму Фёдару Барысавічу (тытулаванне «гасудар» і іншыя). Пасля ўступлення бацькі на прастол (1598) Фёдар стаў царэвічам і спадчыннікам. Прыцягваўся да дзяржаўных абавязкаў, рэгулярна засядаў у Баярскай думе, прымаў паслоў, удзельнічаў у судовай і дабрачыннай дзейнасці бацькі (у прыватнасці, падчас голаду ў 1601—1603 гадоў). Атрымаў выдатную адукацыю, рыхтаваўся бацькам у «асвечаныя гаспадары». М. М. Карамзин заве яго «першым пладом Еўрапейскага выхавання ў Расіі».
Карта Расіі
Царэвіч Фёдар увайшоў у гісторыю рускай картаграфіі: ім або пад яго кіраўніцтвам была складзеная адна з першых уласна рускіх карт Расіі (карты, падрыхтаваныя замежнымі спецыялістамі, з'явіліся яшчэ ў XVI стагоддзі). Яна была выдадзена ў Амстэрдаме па рукапісах у 1613 годзе выдатным картографам таго часу Геселем Герытсам. Ліст, аддрукаваны Герытсам, уключае таксама ўрэзку з планам Масквы; адносна таго, ці прыпісваць царэвічу таксама і план сталіцы, меркаванні гісторыкаў картаграфіі расходзяцца.
Карта Фёдара Гадунова складзена не па геадэзічным дадзеным і ўтрымоўвае скажэнні адлегласцяў (напрыклад, участак цячэння Волгі ад Ніжняга Ноўгарада да Казані расцягнуты ўдвая, а ўчастак Кіеў—Пуціўль дадзены ў паўтарачным маштабе; гэта, відаць, было звязана з рознай трактоўкай у розных рэгіёнах адзінак вымярэння, такіх як вярста). Тым не менш карта з'явілася вялікім укладаннем у картаграфію Расіі таго часу. Акадэмік Б. А. Рыбакоў у сваёй кнізе «Рускія карты Масковіі» мяркуе, што пры складанні сваёй карты Фядор Барысавіч перапрацаваў і дапоўніў ранні рускі чарцёж, датаваны арыентовачна 1523 годам.
Царстваванне
Акалічнасці, пры якіх Фёдар Барысавіч уступіў на маскоўскі пасад, апынуліся занадта неспрыяльныя для таго, каб яго царстваванне было доўгім і шчаслівым. Яго бацька раптам памёр у разгар вайны з Лжэдзмітрыем I, які рушыў на Маскву. Прыняўшы прысягу (разам з маці і сястрой) як новы гасудар, 18-летні Фёдар (або нават 16-летні, калі прыняць пазнейшую дату яго нараджэння) не меў, зразумела, ніякага досведу камандавання войскамі і быў змушаны пакласціся на сямейства Басманавых, якія ўжо нанеслі Лжэдзмітрыю першыя сур'ёзныя паразы. Ва ўрад увайшлі таксама князі Мсціслаўскі, Васіль і Дзмітрый Іванавічы Шуйскія.
Зрыньванне і згуба
Атрымаўшы вярхоўнае камандаванне галоўны ваявода Пётр Фёдаравіч Басманаў, прыбыўшы ў стаўку ў Кромах 17 красавіка, праз тры тыдні змяніў маладому цару і, дзейнічаючы з пачатку мая заадно з Лжэдзмітрыем, адкрыў яму і яго войску дарогу на Маскву. 1 чэрвеня масквічы, падахвочваныя прыбылымі ў Маскву з Тулы Мікітам Пляшчэявым і Гаўрылам Пушкіным, прыхільнікамі набліжаючагася Лжэдзмітрыя, з папушчальніцтва баярскага ўрада арыштавалі Фёдара II, яго маці і сястру Ксенію ў Крамлі; новым царом быў абвешчаны Лжэдзмітрый пад імем Дзмітрыя Іванавіча. Незадоўга да ўступлення яго ў Маскву зрынены цар і яго маці былі задушаныя ў сваёй крамлёўскай хаце. Па некаторых дадзеных («Маскоўская хроніка» Конрада Бусава), на гэтым настаяў знаходзіўшыйся ў Серпухаве самазванец, які ставіў ліквідацыю Гадуновых умовай, пры якой ён згаджаўся прыбыць у сталіцу. Дужы і моцны юнак, Фёдар аказаў супраціў забойцам (Галіцыну, Масальскаму і інш.), якія ўчатырох ледзь зладзіліся з ім. Афіцыйна было абвешчана, што Фёдар і яго маці атруціліся; аднак іх цела, выстаўленыя на ўсеагульны агляд, мелі сляды барацьбы і гвалтоўнай смерці, як сведчыць быўшы ў той час у Маскве швед Пёр Эрлесунд. Царэўну Ксенію, якая стала апроч волі наложніцай Лжэдзмітрыя, адправілі ў манастыр.
Целы Фёдара і Марыі Гадуновых, разам з вынятым з магільні ў Архангельскім саборы целам памерлага 13 красавіка Барыса Гадунова, былі пахаваныя па загадзе Лжэдзмітрыя без усялякіх ушанаванняў у другарадным маскоўскім жаночым Варсаноф'еўскім манастыры. У 1606 годзе па распараджэнні цара Васіля Шуйскага рэшткі сям'і Гадуновых урачыста перанеслі ў Троіца-Сергіеў манастыр, дзе ў спецыяльным магільным склепе (збудаваным у 1783 году) яны ляжаць і зараз.