cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дзеянне (фізічная велічыня)
Агульны агляд
У квантавай жа фізіцы — пры рашэнні той жа задачы без ўмовы, дзеянне адыгрывае асабліва вялікую ролю ў фармалізме фейнманаўскага інтэграла па траекторыях. Акрамя таго, частка вынікаў тэорыі класічнага поля дастаткова прама пераносіцца ў пэўным сэнсе на квантавы выпадак, а паколькі дзеянне з'яўляецца адным з самых простых аб'ектаў, маніпуляванне з ім (а перш за ўсё само напісанне дзеяння для дадзенай дынамічнай сістэмы — поля, часціцы, палёў або часціц, якія ўзаемадзейнічаюць, або іншых аб'ектаў) часта з'яўляецца адным з вельмі эфектыўных інструментаў пры фармулёўцы квантавай тэорыі розных палёў, нават калі гэта не звязана з напісаннем інтэграла па траекторыях і работы з ім у яўным выглядзе.
Дзеянне ў класічнай механіцы
Дзеянне ў класічнай механіцы запісваецца ў двух формах, у канчатковым выніку эквівалентных:
(Пра ўкарочанае дзеянне — гл. ў параграфе «Тэрміналогія» вышэй).
Нягледзячы на ​​эквівалентнасць у канчатковым выніку, кожная форма запісу дзеяння, і лагранжава, і гамільтанава, валодае сваімі ўласнымі тэхнічнымі і ідэйнымі перавагамі. Кожная з іх можа лічыцца асновай для пабудовы (на аснове прынцыпу найменшага (або стацыянарнага) дзеяння) адпаведна лагранжавай і гамільтанавай форм механікі. А менавіта, ажыццяўляючы прамое вар'іраванне першага дзеяння па кожнаму \delta q_i незалежна ад іншых — або — што эквівалентна — напісаўшы для гэтага функцыянала ўраўненні Эйлера — Лагранжа, для другой жа формы — вар'іруючы незалежна па кожным \delta q_i і \delta p_i (запісаўшы ўраўненні Гамільтана), няцяжка атрымаць ураўненні руху адпаведна ў лагранжавай і гамільтанавай форме. У прыватным выпадку выкарыстання дэкартавых каардынат гэта будуць ньютанаўскія ўраўненні руху.
Варта заўважыць, што пры ўсёй фундаментальнай значнасці канцэпцыя дзеяння не пакрывае некаторых выпадкаў макраскапічнай механікі, напрыклад, не дазваляе напісаць дзеянне ў выпадку наяўнасці адвольных дысіпатыўных сіл, і адпаведна не дазваляе скарыстацца для іх апісання прынцыпам найменшага дзеянні.
Класічнае дзеянне — з сучаснага погляду — гэта велічыня, прапарцыянальная фазе квантавай хвалевай функцыі адпаведнай часціцы або сістэмы (па сутнасці гэта і ёсць фаза, толькі вымераная ў іншых адзінках; аднак каэфіцыент прапарцыянальнасці ўнутры класічнай механікі невядомы — гэта істотна квантавая велічыня, з пункту гледжання класічнай механікі важна толькі, што ён вельмі малы). Сама ж класічная механіка ёсць караткахвалевая граніца квантавай, і можа быць атрымана з яе пераходам.
Дзеянне для размеркаваных сістэм
або
дзе
Для немеханічных размеркаваных сістэм падобны запіс магчымы на аснове аналогіі з механічнымі. У прыватнасці, падобны спосаб працуе для фундаментальных палёў, якія фармальна таксама падыходзяць пад азначэнне размеркаваных сістэм (хоць можна лічыць і гэта толькі аналогіяй, пытанне таго ці іншага выбару тут — у сутнасці тэрміналагічнае). Падрабязна фундаментальныя фізічныя палі разгледжаны ў асобным параграфе, хоць звычайныя размеркаваныя сістэмы, механічныя у асаблівасці, даюць увогуле досыць добрыя мадэлі, якія спрыяюць разуменню пабудовы дынамікі гэтых палёў і, у прыватнасці, пытанняў, звязаных з дзеяннем.
u
з часам — размеркаваная скорасць, таксама функцыя ад
x, y, z, t
, тут — квадрат модуля градыента, роўны суме квадратаў вытворных
па кожнай каардынаце.
Вар'іраванне гэтага функцыянала па
дае ўраўненне руху ў выглядзе звычайнага хвалевага ўраўнення незалежна для кожнай кампаненты
, гэта значыць для.
Выпісанае дзеянне лёгка можа быць выкарыстана і для неаднароднага асяроддзя, гэта значыць для непастаянных \rho і E, таксама яно прама абагульняецца на анізатропнае асяроддзе з тэнзарным E. Ва ўсіх гэтых выпадках ураўненне руху асяроддзя будзе ўжо прыкметна адрознівацца ад звычайнага хвалевага, але можа быць практычна гэтак жа лёгка атрымана вар'іраваннем гэтага дзеяння.
Дзеянне ў класічнай тэорыі поля
Дзеянне ў класічнай тэорыі поля выкарыстоўваецца для атрымання ўраўненняў поля (як свабодных, так і з крыніцамі) з прынцыпу стацыянарнага (найменшага) дзеяння (вар'іраваннем па палявых пераменных). Таксама яно выкарыстоўваецца для атрымання ўраўненняў руху часціц пры ўзаемадзеянні з дадзеным полем, таксама праз прынцып стацыянарнага (найменшага) дзеяння, але вар'іраваннем ўжо па каардынатах (а ў гамільтанавым варыянце — і па імпульсах) часціц.
Сам выгляд дзеяння для поля (які ўжываецца як у класічным, так і ў квантавым сэнсе) у цэлым вельмі падобны на выгляд дзеяння для размеркаваных сістэм (у прыватнасці, для механічных размеркаваных сістэм, такіх, як струна, мембрана і т. п.). Гэта дазваляе ўстанавіць часам прамую, часам ўмоўную, аналогію паміж тым і другім выпадкам, хоць у дэталях тое і другое можа прыкметна адрознівацца (так што прамая механічная аналогія магчымая не заўсёды, а часам яе проста аказваецца не вельмі лёгка пабудаваць і выкарыстоўваць).
Часцей за ўсё (у выпадку лінейных палёў або вывучэння іх у лінейным прыбліжэнні) дзеянне мае досыць просты выгляд і распадаецца на тры члены:
дзе S_f — «дзеянне свабоднага поля» — якое істотнае для вывучэння паводзін поля без яго ўзаемадзеяння з «рэчывам» (іншымі палямі), S_{int} — член узаемадзеяння, з якога выводзіцца дзеянне «рэчыва» (іншых палёў) на дадзенае поле, S_s — дзеянне для свабоднага «рэчыва» (іншых палёў), якое вызначае іх паводзіны ў адсутнасць дадзенага поля, у прыватнасці, такія ўласцівасці «рэчыва», як яго інертнасць. Форма другога члена вызначае ва ўраўненнях поля члены, якія прадстаўляюць яго крыніцу, і вызначае дзеянне дадзенага поля на «рэчыва» (іншыя палі), напрыклад, ураўненні руху зараджанай часціцы ў дадзеным полі (канкрэтней, сілы, якія дзейнічаюць на яе) выводзяцца з S_{int} і S_s.
Аднак для істотна нелінейных палёў такое разбіццё на тры асобныя складнікі, наогул кажучы, не ўдаецца (і нават пры вычляненні лінейнага прыбліжэння часта застаюцца пэўнага роду праблемы, хоць само па сабе яно часта бывае асэнсавана і магчыма). Напрыклад, у агульнай тэорыі адноснасці (і іншых метрычных тэорыях гравітацыі) гравітацыйнае поле трапляе ў член, які тычыцца «рэчыва» (і негравітацыйных палёў) у выглядзе метрыкі, якая ўваходзіць у элемент аб'ёму і ў каварыянтныя вытворныя. Гэты факт забяспечвае ўзаемадзеянне гравітацыі з «рэчывам», не патрабуючы асобнага члена S_{int} (выпадак так званай мінімальнай сувязі), і ён жа робіць ураўненне гравітацыйнага поля істотна нелінейным. Іншы прыклад (які, праўда, адносіцца да квантавай тэорыі поля, але мае аналогіі і ў класічнай): квантавая электрадынаміка — яе лінейнае прыбліжэнне пры разліку па тэорыі ўзбурэнняў у петлявых дыяграмах прыводзіць да бессэнсоўных бесканечных вынікаў, звязаных з сапраўднай немагчымасцю вылучыць голыя (затравачныя, неўзаемадзеючыя) палі зараджанай часціцы і электрамагнітнага поля. Шляхам вырашэння гэтай праблемы стала праграма перанарміровак, якая аднаўляе лагранжыян сапраўдных (тых, якія ўзаемадзейнічаюць) палёў.
Скалярнае поле
Сярод фундаментальных фізічных палёў скалярныя палі хоць і прысутнічаюць у тэорыі, але пакуль само іх існаванне носіць у значнай меры гіпатэтычны характар, а ўласцівасці, адпаведна, дастаткова дрэнна вядомыя. Аднак гэта самы просты выпадак, да таго ж, акрамя фундаментальных палёў прадстаўляюць цікавасць такія макраскапічныя поля, як, напрыклад, поле ціску газу ў акустыцы, якое ў выпадку малых (і гладкіх) адхіленняў ад раўнавагі можа быць у пэўным сэнсе, прама прыпадобнена абстрактнаму скалярнаму полю.
Найпрасцейшым выглядам дзеяння для скалярнага поля \phi, якое прыводзіць да лінейнага ўраўнення поля, з'яўляецца выгляд:
(Запісана ў форме, якая адпавядае полю ў трохмернай прасторы; тут \alpha — «сілавая канстанта», c — скорасць распаўсюджвання хваль поля \phi, якая для фундаментальных палёў звычайна — каб не парушаўся прынцып адноснасці — павінна быць роўнай скорасці святла, \nabla — трохмерны градыент,
— маса поля \phi (m = 0 для бязмасавых палёў), dV — элемент трохмернага аб'ёму). Як бачым, S_f лорэнц-інварыянтна, і яго вельмі лёгка перапісаць у чатырохмерных абазначэннях, у якіх гэта яшчэ больш відавочна.
Будучы правар'іравана па \phi (для свабоднага поля, гэта значыць для ), гэта дзеянне дае ураўненне Клейна — Гордана, а пры
— хвалевае ураўненне. Выпадак m^2 < 0 дае варыянт ураўнення Клейна — Гордана для тахіённага скалярнага поля, якое таксама можа мець прымяненне ў тэорыі (гэта поле з няўстойлівай раўнавагай пры \phi = 0 у бесканечнай прасторы або без накладання межавых умоў, якія прыводзяць да ўстойлівасці).
Электрамагнітнае поле
Стандартнае дзеянне для электрамагнітнага поля запісваецца так
дзе
— дзеянне для свабоднага поля (F_{ij} тут —, \alpha — канстанта, якая залежыць ад выкарыстанай сістэмы адзінак, маецца на ўвазе падсумоўванне па i,j па ),
член узаемадзеяння можа быць запісаны па-рознаму:
ці
(Першая форма зручная для вываду ўраўнення (ураўненняў) поля (з крыніцамі), а другая — для вываду ўраўнення руху зараджанай часціцы; тут A_i —, q — зарад часціцы, u^i — 4-скорасць, d\tau — дыферэнцыял уласнага часу (інтэрвалу, дзеленага на c), \phi і \vec A — электрычны і трохмерны , \vec v — трохмерная скорасць, c — скорасць святла, а   — чатырохмерныя прасторава-часавыя каардынаты; для некалькіх часціц трэба ўзяць некалькі членаў такога выгляду — па адным для кожнай),
дзе m — маса (маса спакою) часціцы, c — скорасць святла, d\tau — дыферэнцыял ўласнага часу (для некалькіх часціц трэба ўзяць суму некалькіх членаў такога выгляду).
Калі ж рух часціц павольны, у параўнанні са скорасцю святла, і дастаткова ньютанаўскага прыбліжэння, то можна ўзяць адпаведнае прыбліжанае дзеянне, звычайнае для класічнай механікі:
Прасцей за ўсё атрымаць ураўненні Максвела ў форме
вар'іруючы запісанае вышэй дзеянне па A_i і выкарыстоўваючы азначэнне.
Вар'іруючы па x^i, атрымліваюць ураўненні руху, якія прасцей за ўсё выглядаюць у чатырохмернай форме:
дзе правая частка супадае са звычайнай сілай Лорэнца, якая можа быць таксама запісана (а пры жаданні і атрымана яўна) і ў трохмерным выглядзе; гэта значыць, у трохмерным выглядзе ўраўненне руху будзе такім:
Рэлятывісцкае дзеянне
Дзеянне для электрамагнітнага поля (і яго член для свабоднага поля, і член, які апісвае узаемадзеянне з токамі) з самага пачатку лорэнц-інварыянтны. Тое ж можна сказаць аб дзеянні для ўсіх фундаментальных палёў, вядомых у сучасных тэорыях (кажучы некалькі дакладней — у агульнапрызнаных тэорыях, якія прайшлі эксперыментальную праверку).
Аднак дзеянне класічнай (ньютанаўскай) механікі, не важна, у якой форме яно запісана, гамільтанавай або лагранжавай, не валодае ўласцівасцю лорэнц-інварыянтнасці. Гістарычна ў пэўны момант (на мяжы XIX і XX стагоддзяў) паўстала неабходнасць прывесці механіку ў адпаведнасць з прынцыпам адноснасці, а значыць, зрабіць яе лорэнц-каварыянтнай. Самы просты шлях для гэтага — напісаць для часціцы («матэрыяльнага пункта») такое дзеянне, якое б было лорэнц-інварыянтным, а затым звычайнай працэдурай вар'іравання атрымаць з яго ўраўненне руху, якое будзе ўжо лорэнц-каварыянтным (прыбліжана, пры павольных рухах, такая механіка павінна супадаць з ньютанаўскай, бо тая добра праверана для малых скарасцей).
Расклаўшы па парадках маласці велічыні v^2/c^2 (у выпадку, калі яна досыць малая, намнога меншая за адзінку), лёгка атрымліваем нерэлятывісцкае дзеянне класічнай механікі:
дзе першы член можна адкінуць, бо ён не дае ніякага ўкладу ва ўраўненні руху (за выключэннем укладу ва ўраўненні гравітацыйнага поля, у якіх яго ўплыў не знікае нават у гэтым прыбліжэнні; тут жа ідзе гаворка пра ўраўненні руху самой часціцы, для якой напісана дзеянне, а гравітацыя ў эйнштэйнаўскім сэнсе не разглядаецца). Пры жаданні можна ў зробленым раскладанні захаваць і члены наступных парадкаў па v^2/c^2, якія даюць рэлятывісцкія папраўкі для выпадку малых скарасцей (замест таго, каб выкарыстоўваць дакладнае рэлятывісцкае дзеянне і дакладныя ўраўненні руху, калі такое чамусьці мэтазгодна).
Дзеянне ў тэорыі гравітацыі
Для ньютанаўскай тэорыі прыцягнення дзеянне можна б было запісаць як, дзе S_m — дзеянне «матэрыі», як прынята казаць у тэорыях гравітацыі — гэта значыць усяго, акрамя гравітацыі, а \nabla \phi — трохмерны градыент (што азначае бесканечную скорасць распаўсюджвання гравітацыйнага ўзаемадзеяння). Гэтая велічыня відавочна не лорэнц-інварыянтная, таму, як і ўся класічная механіка, можа распаўсюджвацца — прыбліжана — на выпадак павольнага (у параўнанні са скорасцю святла) руху і не вельмі моцных гравітацыйных палёў (хоць бы таму, што моцныя палі, наогул кажучы, будуць разганяць целы да вялікіх скарасцей). Ёсць шмат тэорый, якія тым ці іншым чынам уносілі папраўкі ў гэтае дзеянне з мэтай зрабіць яго лорэнц-інварыянтным (гл. ), аднак большасць з іх маюць цяпер толькі гістарычнае значэнне або наадварот пакуль не даказалі навуковай супольнасці сваіх пераваг. Таксама некаторыя перспектыўныя для апісання гравітацыі (хоць і таксама даволі далёкія ад канчатковага пацвярджэння) тэорыі, такія, як, напрыклад, тэорыя струн і яе абагульненні, да таго ж досыць складаныя і ахопліваюць не толькі гравітацыю, таму заслугоўваюць асобнага разгляду.
Таму тут абмяжуемся тым, што прывядзём дзеянне, якое адпавядае асноўнай (няквантавай) тэорыі гравітацыі сучаснай фізікі — агульнай тэорыі адноснасці. Гэта :
дзе G — гравітацыйная пастаянная Ньютана, R=R_\mu^\mu — (скаляр Рычы) прасторы-часу,  — вызначальнік матрыцы кампанентаў, а S_m — дзеянне для негравітацыйных палёў (масіўных часціц, электрамагнітнага поля і так далей).
Вар'іраваннем гэтага дзеяння па метрыцы g_{ij} прасторы-часу (якая іграе ролю гравітацыйнага патэнцыялу, г. зн. палявых зменных у гэтай тэорыі) атрымліваюцца ўраўненні Эйнштэйна (часам званыя таксама ўраўненнямі Эйнштэйна — Гільберта) у выглядзе:
Член ураўнення, які апісвае крыніцу гравітацыйнага поля (правая частка) атрымліваецца пры гэтым таму, што метрыка g_{\mu\nu}, па якой ажыццяўляецца вар'іраванне, уваходзіць і ў як мінімум праз множнік \sqrt{-g}, які ўваходзіць у выраз элемента (чатырохмернага) аб'ёму (тут \mathcal L — шчыльнасць функцыі Лагранжа для «рэчыва» — гэта значыць усіх негравітацыйных палёў, а T_{\mu\nu} — іх ).
Дзеянне для гравітацыйнага поля АТА можа быць перапісана і ў іншым выглядзе, эквівалентным дадзеным за выключэннем межавых умоў (а калі межавыя чамусьці абнуляюцца, то ў цалкам эквівалентным), і які змяшчае пад інтэгралам замест тэнзара крывізны канструкцыю з, якую можна інтэрпрэтаваць як квадрат напружанасці гравітацыйнага поля — гэта значыць у форме, аналагічнай таму, як звычайна запісваецца дзеянне для больш простых — скалярных і вектарных — палёў, напрыклад, электрамагнітнага.
Дапаўняючы ж напісанае вышэй дзеянне членам, атрымліваем ураўненні Эйнштэйна з \Lambda-членам:
Цалкам здавальняючай квантавай тэорыі гравітацыі, наколькі вядома, у цяперашні час не існуе. Аднак многія з тэорый, якія з большай ці меншай падставай могуць прэтэндаваць на гэтую ролю, даюць звычайна эфектыўнае дзеянне Эйнштэйна — Гільберта для нізкаэнергетычнай граніцы.
Дзеянне для ферміённых палёў
Для ферміённых (у прыватнасці, для спінарных) палёў можна не толькі напісаць дзеянне, але і атрымаць фармальна класічныя ўраўненні для гэтых палёў, вар'іруючы такое дзеянне. Аднак у адрозненне ад базонных, ферміённыя палі назіраць у іх класічным выглядзе складаней, бо прынцып Паўлі забараняе больш чым аднаму ферміёну знаходзіцца ў адным стане, што дазволена для базонаў і дазваляе ім, знаходзячыся ў аднолькавым квантавым стане ў вялікай колькасці, назірацца як звычайнае класічнае поле, напрыклад, электрамагнітнае. Але пры гэтым ёсць тэарэма, якая сцвярджае (па меншай меры ў рамках прымянімасці тэорыі ўзбурэнняў), што вынік для такіх ферміённых палёў супадае з інтэрпрэтацыяй такіх «класічных» палёў як хвалевых функцый ферміёнаў у сэнсе.
Ва ўраўнення Дзірака ёсць уласцівасць, якая прадстаўляе пэўную цяжкасць для атрымання яе з дзеяння з квадратычным лагранжыянам (ды і якім-небудзь іншым, калі карыстацца звычайнымі правіламі вар'іравання і лічыць кампаненты спінараў звычайнымі лікамі). Гэта ўласцівасць — першы парадак вытворных ва ўраўненні Дзірака.
Са становішча часам выходзяць, проста уводзячы штучныя фармальныя мадыфікацыі абмежавання на правілы вар'іравання або дзеянні аператараў вытворных.
Больш сістэматычны, відаць, падыход заключаецца ў тым, што ферміённыя палі (спінары і іх кампаненты) лічацца, г. зн. антыкамутуючымі лікамі, што змяняе знак членаў з вытворнымі першага і другога парадку ў параўнанні са звычайным, з-за чаго члены другога парадку пры вар'іраванні знішчаюцца, а першага застаюцца.
IC 33
IC 33 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) у сузор’і Кіт.
Дзеянне (фізічная велічыня)
Фейнманаўскі інтэграл па траекторыях
Фейнманаўскі інтэграл па траекторыях выкарыстоўваецца і ў дачыненні да квантавага апісання як кропкавых часціц у звычайнай прасторы, так і палёў (як размеркаваных сістэм) у канфігурацыйнай прасторы (і гэтая прымянімасць да абодвух выпадкаў, у прынцыпе, не дзіўная, бо фармальнае адрозненне паміж кропкавай часціцай і мнагамернай, нават бесканечнамернай, дынамічнай сістэмай — толькі ў размернасці канфігурацыйнай прасторы, што ў цэлым добра зразумела ўжо ў рамках класічнай механікі).
IC 33
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Дзеянне (фізічная велічыня)
Фейнманаўскі інтэграл па траекторыях
Калі дзеянне
S[x]
(па сутнасці, супадае са звычайным класічным дзеяннем, па меншай меры для сістэм, апісанне якіх не настолькі экзатычнае, каб ускладняць такое словаўжыванне) вядома, гэта значыць яго можна напісаць для звычайнай класічнай траекторыі x(\tau) у «звычайнай» або канфігурацыйнай прасторы (\tau можа быць часам або проста зменнай пры параметрычным заданні ў чатырохмерным запісе), то квантавая хвалевая функцыя такой сістэмы c кропкавай крыніцай у прасторава-часовай кропцы x_1 можа быць запісана ў выглядзе
дзе
x
— траекторыя, якая пачынаецца ў x_1 і заканчваецца ў x_2, інтэграл азначае суму па ўсіх магчымых такіх траекторыях, для кожнай з якіх дзеянне
Фейнманаўскі інтэграл па траекторыях — адзін з найбольш папулярных у сучасных фізікаў-тэарэтыкаў спосабаў квантавання (пабудовы квантавай тэорыі). Адначасова гэта адзін з найбольш прамых спосабаў супастаўлення квантавай карціны з класічнай, што з'яўляецца адною з сур'ёзных яго псіхалагічных пераваг, бо кожная траекторыя ў ім, у прынцыпе, успрымаецца як класічная, а дзеянне вылічаецца дакладна па класічным рэцэпце, што ў шэрагу выпадкаў і аспектаў робіць тэорыю прыкметна больш агляднай і даступнай для разумення, чым іншыя падыходы. У ліку іншага гэта ўласцівасць зручна для ажыццяўлення гранічнага пераходу да класікі (гл. ніжэй), і пераход да яе зыходзячы з інтэграла па траекторыях з'яўляецца ў гэтым сэнсе адным з найбольш стандартных шляхоў у сучаснай фізіцы. Тое ж адносіцца і да дастатковай зручнасці атрымання такім шляхам квазікласічнага прыбліжэння (таксама гл. ніжэй).
У шэрагу выпадкаў (вельмі абмежаваным — калі дзеянне квадратычна па каардынатах або палявых пераменных і іх вытворных, і інтэграл зводзіцца да мнагамернага гаусава з гранічным пераходам да бесканечнамернага выпадку) фейнманаўскі інтэграл па траекторыях можа быць вылічаны яўна і дакладна. Практыкуецца яго разлік лікавымі метадамі. У многіх выпадках гэты інтэграл карысны ў розных пераўтварэннях і іншых тэарэтычных разліках.
Няцяжка ўстанавіць эквівалентнасць падыходу інтэгравання па траекторыях ураўнення Шродзінгера, па меншай меры пры трывіяльнай тапалагічнай сітуацыі.
Для свабодных (тых, якія не ўзаемадзейнічаюць адно з адным) палёў на пустой плоскай прасторы інтэграванне па траекторыях дазваляе часта атрымаць у яўным выглядзе прапагатар, які аказваецца аднолькавым з прапагатарам, які атрымліваецца з дыферэнцыяльнага ўраўнення для адпаведнага поля (напрыклад, з хвалевага ўраўнення для бязмасавага скалярнага поля). Пры гэтым аказваецца, што для палёў, якія ўзаемадзейнічаюць, інтэграл па траекторыях з'яўляецца, мабыць, найбольш натуральным (і папулярным сярод сучасных тэарэтыкаў) спосабам абгрунтавання тэхнікі дыяграм Фейнмана. Справа ў тым, што інтэграл па траекторыях для сістэмы часціц (палёў), якія ўзаемадзейнічаюць, лёгка разбіваецца на часткі, дзе ўзаемадзеяння няма (а вынік, як мы казалі трохі вышэй, для гэтага выпадку вядомы — гэта прапагатар, які адпавядае паводзінам свабоднага поля, які можа быць даволі лёгка вылічаны любым спосабам), дапоўненыя кропкавым узаемадзеяннем, якое ўжо зводзіцца да звычайнага канечнамернага інтэгравання — у адпаведнасці з правіламі Фейнмана.
Аднак квантаванне з дапамогай інтэграла па траекторыях не абмежавана тэорыяй узбурэнняў (дыяграмамі Фейнмана). Гэты спосаб знаходзіць і больш нетрывіяльныя прымяненні, як у тэарэтычнай фізіцы, так і ў некаторых абласцях чыстай матэматыкі.
Сухумскі дзяржаўны ўніверсітэт
Сухумскі дзяржаўны ўніверсітэт — грузінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, які часова знаходзіцца ў горадзе Тбілісі.
Гісторыя
Педагагічны інстытут быў першапачаткова заснаваны 5 лютага 1932 года ў Сухумі. У 1979 годзе Сухумскі педагагічны інстытут стаў Абхазскім універсітэтам. 14 мая 1989 года Грузінскае аддзяленне Абхазскага дзяржаўнага ўніверсітэта стала Сухумским філіялам Тбіліскага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1993 года, пасля вайны ў Абхазіі 1992-1993 гадоў, Сухумскі філіял быў эвакуяваны ў Тбілісі. У 2007 годзе філіял быў перайменаваны ў Сухумскі дзяржаўны ўніверсітэт.
Ян Кшаптоўскі
Ян Кшаптоўскі ці Саба́ла, Саба́лік (Jan Krzeptowski, Sabała, Sabalik, 26 студзеня 1809 года, Касцяліска — 8 снежня 1894 года, Закапанэ, Аўстра-Венгрыя) — польскі паэт, гуральскі пясняр, расказчык і музыкант, горны праваднік. Прозвішча «Кшаптоўскі» Ян узяў сабе ў сталым узросце. Ян, як і многія гуралі таго часу, жыў пад мянушкай «Сабала, Сабалік» і паходзіў з гуральскага роду Гансяніцаў.
Біяграфія
Ян Кшаптоўскі нарадзіўся 26 студзеня 1809 года ў вёсцы Касцяліска (сёння ў Малапольскім ваяводстве). У маладосці Ян займаўся браканьерствам. Удзельнічаў у Хахалоўскім паўстанні, за што быў асуджаны аўстрыйскім судом і пэўны час знаходзіўся ў зняволенні. Пакінуўшы паляўнічы промысел, Ян стаў займацца музычнай дзейнасцю і суправаджаў турыстаў у Татрах. Суправаджаў Цітуса Халубінскага ў яго краязнаўчых даследаваннях і дапамагаў мастаку Станіславу Віткевічу у яго падарожжах па гарах. Станіслаў Віткевіч у сваіх сачыненнях называў Яна Кшаптоўскага «Гамерам Татраў».
Сачыненні
Са слоў Яна Кшаптоўскага былі запісаны гуральскія казкі, байкі і песні, якія папулярызавалі Станіславаў Віткевіч і Генрых Сянкевіч. Некаторыя сачыненні Яна Кшаптоўскага былі выдадзены асобнымі кнігамі:
Netscape Navigator
На працягу 1990-х Netscape Navigator заставаўся тэхнічным лідарам сярод вэб-браўзераў. Netscape прадставіла ў 1994 годзе паказ вэб-старонак на ляту — тэкст і графіка з’яўляліся на экране па меры спампоўкі вэб-старонкі. Ранейшыя вэб-браўзеры не паказвалі старонку, пакуль уся графіка на ёй не была спампавана — карыстальнік бачыў пустую старонку на працягу некалькіх хвілін. Інавацыямі Netscape Navigator былі таксама файлы cookie, фрэймы, аўтаматычная канфігурацыя проксі-сервераў і JavaScript.
Браўзер быў даступны для шырокага спектру аперацыйных сістэм: Windows (3.1, 95, 98, NT), Macintosh, Linux, OS/2, многіх версій Unix, уключаючы OSF/1, Sun Solaris, BSD — і выглядаў і працаваў амаль аднолькава на кожнай з іх.
Netscape Navigator дамінаваў на рынку браўзераў у 1990-х гадах, аднак у выніку так званай першай вайны браўзераў — у тым ліку антыканкурэнтнага выкарыстання ў Windows браўзера Internet Explorer — страціў сваю ролю. Доля Netscape Navigator на рынку была больш за 90 працэнтаў у сярэдзіне 1990-х і паступова зменшылася да менш чым аднаго працэнта ў 2006 годзе.
28 снежня 2007 года распрацоўка браўзера была спынена, падтрымка з абнаўленнямі бяспекі працягвалася да 1 сакавіка 2008 года.
Спадчына
Найвялікшым укладам Netscape у Інтэрнэт з’яўляецца мова праграмавання JavaScript. Яе выніковая спецыфікацыя ECMAScript паводле Ecma International дазволіла падтрымліваць JavaScript некалькімі браўзерамі і выкарыстоўваць яго ў якасці міжбраўзернай мовы сцэнарыяў доўга пасля таго, як Netscape Navigator выйшаў з ужытку.
Іншым прыкладам з’яўляецца тэг FRAME, які быў уключаны ў афіцыйныя вэб-стандарты, такія як спецыфікацыя «HTML 4.01 Frameset».
У часопісе PC World за 2007 год Netscape Navigator быў названы «найлепшым тэхнічным прадуктам усіх часоў» з-за яго ўплыву на Інтэрнэт.
Арба (значэнні)
Арба — павозка.
Бальшыя Астрогі
Бальшыя Астрогі (Большие Остроги) — вёска ў Манастыршчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Новаміхайлаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Інгвар Карлсан
Гёста Інгвар Карлсан (Gösta Ingvar Carlsson;, ) — шведскі палітык, з 1982 па 1986 гг. — намеснік прэм’ер-міністра, прэм’ер-міністр Швецыі (з 1986 па 1991 і з 1994 па 1996 гг.), лідар Сацыял-дэмакратычнай партыі Швецыі (з 1986 па 1996 гг.).
У пачатку 90-х гг. дзякуючы яго намаганням у краіне быў створаны «самы жаночы» урад свету, у склад якога ўвайшлі 11 жанчын з 22 міністраў.
Сяргей Алегавіч Шыдлоўскі
Сяргей Алегавіч Шыдло́ўскі (нар., в. Экімань, , Віцебская вобласць) — беларускі гісторык, этнолаг, эсэіст. Кандыдат гістарычных навук (2009), дацэнт (2012).
Біяграфія
Вучыўся ў аспірантуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі. З 2000-га да верасня 2006 года працаваў на камерцыйным прамысловым прадпрыемстве Наваполацка.
У 2009 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю («Культура прывілеяванага саслоўя Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя», Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі, спецыяльнасць 07.00.07, навуковы кіраўнік — доктар гістарычных навук, дацэнт І. У. Чаквін). У 2012 годзе атрымаў вучонае званне дацэнта па спецыяльнасці «Гісторыя».
У 2006—2008 гадах — выкладчык кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін ПДУ. У 2008—2011 гадах — выкладчык, старэйшы выкладчык, дацэнт, у лютым 2013 — жніўні 2014 года — загадчык кафедры айчыннай і ўсеагульнай гісторыі ПДУ. У верасні—кастрычніку 2014 года — дацэнт кафедры турызму і гасціннасці, з лістапада 2014 года — дацэнт кафедры гісторыі і турызму ПДУ. Улетку 2021 года прызначаны на пасаду загадчыка кафедры сацыяльных камунікацый Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта.
Жыве ў Полацку. Жонка — доктар псіхалагічных навук, прафесар ПДУ Ірына Андрэева.
Літаратурная дзейнасць
Сябра Таварыства Вольных Літаратараў. Друкаваўся з 1993 года ў штотыднёвіку «Наша Ніва», альманаху «Ксеракс Беларускі», часопісах «Калосьсе», «Arche», «Маладосць». У 2016 годзе выйшла кніга эсэ «Музэюм» (ISBN 978-83-62069-76-7).
Фіналіст (сумесна з Ірынай Андрэевай) конкурсу на стварэнне твораў драматычнага тэатра «Францыск Скарына і сучаснасць» з п’есай «Віры своя» (Дыпломы першай ступені, 2016).
Пераклаў з польскай на беларускую мову мемуары Эдварда Масальскага (друкавалася ў часопісе «Маладосць», № 6—9 за 2014 год).
Навуковая дзейнасць
Даследуе этнічную гісторыю беларусаў, культуру прывілеяванага саслоўя Беларусі.
Аўтар больш 30 навуковых і навукова-метадычных работ, сярод якіх манаграфія «Культура прывілеяванага саслоўя Беларусі: 1795—1864 гг.» (2011; ISBN 978-985-08-1241-4). Адзін з аўтараў калектыўнай манаграфіі «Нарысы гісторыі культуры Беларусі», Т. 1 (2013; ISBN 978-985-08-1567-5).
Арбавірусы
Арбавірусы — група РНК-змяшчальных вірусаў пазваночных жывёл і чалавека, якія пераносяцца членістаногімі і крывасмокамі (кляшчы, камары, макрацы). Вядома больш за 300 відаў. Выклікаюць арбавірусныя хваробы. На Беларусі вядомы заходні кляшчовы энцэфаліт, ліхаманка Заходняга Ніла.
Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў
Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў (БПС-Ф) — палітычная партыя ў 1918—1921.
Аформілася ў ліпені 1918 г. у выніку распаду Беларуская сацыялістычнай грамады. Аб’ядноўвала каля 2 тыс. прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі, заможнага сялянства, служачых. У склад ЦК БПС-Ф уваходзілі А. Аўсянік, Я. Я. Варонка, К. Б. Езавітаў, В. І. Захарка, П. А. Крачэўскі, І. М. Серада, А. І. Цвікевіч і інш. Друкаваны орган — газета «Бацькаўшчына». Асноўнае ядро партыі складалі цэнтрысцкія элементы БСГ. Займала цэнтрысцкія пазіцыі. У пачатку 1919 «Бацькаўшчына» пісала, што «цяперашняя партыя БПС-Ф адрозніваецца тым ад іншых партый, што праводзіць палітыку і строіць рэальную работу такім чынам, каб барацьба за нацыянальнае не перашкаджала дасягненням сацыяльным і каб мэты сацыяльныя не заміналі справам нацыянальным». У беларускім палітычным руху БПС-Ф знаходзілася як бы ў цэнтры, на перыферыі справа была Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (БСДП), злева — Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р, партыя беларускіх эсэраў). БПС-Ф настойліва імкнулася звесці гэтыя 2 крайнія флангі беларускага палітычнага руху на агульную глебу адначасовага вырашэння сацыяльных і нацыянальных праблем. Аднак ва ўмовах грамадзянскай вайны, калі класавыя супярэчнасці вельмі абвастрыліся, БПС-Ф не ўдалося ўкараніць цэнтрызм у практыку палітычнай барацьбы. У канцы 1919 яна і сама прымкнула да левага курсу партыі беларускіх эсэраў, якія рабілі стаўку на «трэці шлях» у рэвалюцыі. Сэнс яго заключаўся ў барацьбе за незалежнасць беларускай дзяржаўнасці.
У эканамічнай сферы БПС-Ф заняла пазіцыю сацыял-дэмакратаў і заявіла, што ў аснову свайго светапогляду і тактыкі яна ставіць інтарэсы і імкненні працоўных мас. Пры гэтым яна адмяжоўвалася ад класавага падыходу — рэвалюцыйнага насілля, палітычных рэпрэсій і інш. У жніўні 1918 ЦК БПС-Ф зацвердзіў «палітычную платформу», якая стала па сутнасці першым праграмным дакументам партыі. У сацыяльна-эканамічнай сферы праграмныя патрабаванні зводзіліся да вызвалення Беларусі ад буйных землеўласнікаў шляхам канфіскацыі іх уладанняў і стварэння на гэтай аснове «беларускага нацыянальнага зямельнага фонду», да ўзняцця на належную вышыню прамысловай вытворчасці і паступовым яе пераходзе ў рукі беларускага працоўнага народа.
У нацыянальным пытанні БПС-Ф падтрымлівала абвяшчэнне 25 сакавіка 1918 незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі. Аднак палітычная лінія партыі не супадала ў нацыянальным пытанні з імкненнямі правага крыла беларускага палітычнага руху. Большая частка членаў ЦК БПС-Ф не падтрымлівала нямецкую арыентацыю Рады БНР і разам з эсэраўскай фракцыяй спрабавала змяніць яе палітычны курс. У сваёй праграмнай заяве БПС-Ф адмовілася ад увядзення ў абсалют права нацый на самавызначэнне і не абсалютызавала незалежнасць БНР. У 1918 у яе праграмных дакументах праводзілася думка пра неабходнасць рэалізацыі канцэпцыі федэралізму, прынятай Усебеларускім з'ездам 1917 у Мінску. Але абвешчаныя з'ездам палажэнні ў галіне нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва былі падменены ЦК БПС-Ф абстрактнай ідэяй «федэрацыі з суседзямі». На думку лідара партыі Цвікевіча, акцыя 25 сакавіка 1918, якая абвясціла незалежнасць БНР ад Савецкай Расіі, была спробай «адмежавацца ад Вялікарасіі і яе неразумнага ўрада, абвясціць сябе самастойнай дзяржавай і тым самым выратаваць будучае адзінага беларускага народа».
У сумеснай з эсэрамі дэкларацыі ЦК БПС-Ф заявіў, што партыя будзе дамагацца незалежнасці БНР пры апоры на «ўласныя сілы беларускага працоўнага народа». БПС-Ф, як і іншыя беларускія нацыяналь-дэмакратычныя партыі, якія лічылі сябе прыхільнікамі «трэцяй сілы», спрабавала дамовіцца з нямецкай акупацыйнай адміністрацыяй пра перадачу «законным» шляхам улады ў Беларусі Радзе БНР, дзейнасць якой у канцы 1918 была перанесена ў Гродна. Пасля няўдалых перагавораў з нямецкай адміністрацыяй ЦК БПС-Ф паспрабаваў тайна дамовіцца пра сумесныя дзеянні з рэгенцкім саветам Каралеўства Польскага, створаным пад эгідай германскага ўрада. Аднак у разлікі рэгенцкага савета не ўваходзіла адраджэнне польскай дзяржавы ў межах Рэчы Паспалітай 1772, куды б увайшлі ўсе беларускія землі. ЦК БПС-Ф асудзіў гэтыя намеры польскага кіраўніцтва. Лідары БПС-Ф адмовіліся ад супрацоўніцтва і з бальшавікамі. ЦК БПС-Ф, застаючыся прыхільнікам ідэі БНР, не прызнаў і абвешчаную бальшавікамі 1 студзеня 1919 Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (ССРБ). Кіраўніцтва партыі заявіла, што ССРБ не можа быць у дастатковай ступені незалежнай і таму ў юрыдычным сэнсе не з'яўляецца дзяржавай у агульнапрынятым значэнні.
Пасля захопу летам 1919 тэрыторыі Беларусі польскімі войскамі БПС-Ф выступіла супраць т.зв. «федэралістычнай канцэпцыі» Ю. Пілсудскага, сутнасць якой заключалася ва ўтварэнні самастойных дзяржаў — беларускай, украінскай, літоўскай — пад вяршэнствам Польшчы. Па сутнасці гэта было прыкрыццём агрэсіўных намераў інтэрвентаў, што ўзялі курс на ператварэнне беларускіх зямель у неад'емную частку польскай дзяржавы.
Польскі акупацыйны рэжым зрушыў БПС-Ф улева. БПС-Ф уступілаў ў блок з партыяй беларускіх эсэраў, стала агітаваць за скліканне Усебеларускага працоўнага ўстаноўчага кангрэса, на якім прапаноўвала вырашыць пытанне пра ўладу і беларускую нацыянальную дзяржаўнасць. З восені 1919 сацыялісты-федэралісты афіцыйна заявілі пра сваю палітычную апазіцыю і польскім уладам. БПС-Ф прытрымлівалася ў асноўным палітычных форм барацьбы — байкатавала выбары ў органы мясцовага самакіраваня, вяла прапаганду за адкрыццё беларускіх школ, культурна-асветных устаноў.
13 снежня 1919 на сесіі Рады БНР, скліканай па ініцыятыве беларускіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў, БПС-Ф падтрымала эсэраўскую ідэю аднаўлення «поўнай незалежнасці і непадзельнасці БНР» у этнаграфічных межах пражывання беларусаў. БПС-Ф фактычна адмовілася ад сваёй «федэралістычнай канцэпцыі», якая была сфармулявана ў яе праграмных дакументах. Грамадзянская вайна ўнесла карэктывы ў ідэалагічныя і праграмныя палажэнні партыі. Паступова адбылося збліжэнне БПС-Ф з партыяй беларускіх эсэраў, якія вялі барацьбу за нацыянальную незалежнасць і абсалютны суверэнітэт БНР.
Развіццё рэвалюцыйнай барацьбы ў тыле польскіх інтэрвентаў паскорыла працэс палітычнай дэферэнцыяцыі ў радах БПС-Ф. З яе складу вылучылася левае крыло на чале з Цвікевічам, члены якога на завяршальным этапе грамадзянскай вайны ўвайшлі ў БПС-Р. Пасля вызвалення Беларусі ад польскіх інтэрвентаў дзейнасць БПС-Ф была фактычна забаронена, а яе кіруючы актыз высланы за межы рэспублікі. У пачатку 1921 БПС-Ф спыніла існаванне на тэрыторыі БССР. У Заходняй Беларусі асобныя яе групы дзейнічалі да сярэдзіны 1920-х гадоў, аднак пасля роспуску БПС-Р яны таксама спынілі існаванне. У канцы 1920—1930-х гадоў былыя члены БПС-Ф былі рэспрэсіраваны, многія з іх прыцягнуты да судовай адказнасці па т.зв. «справе эсэсраў» у 1937.
NGC 318
NGC 318 (іншыя абазначэнні — ZWG 501.54, NPM1G +30.0032, PGC 3465) — лінзападобная галактыка (S0) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Спіс аб’ектаў PGC (817001—818000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (817001—818000)
Габрыэль Борыч
Габрыэль Борыч Фонт (Gabriel Boric Font, нар. 11 лютага 1986) — левацэнтрысцкі чылійскі палітык, абраны Прэзідэнт Чылі, які ўступіў на пасаду 11 сакавіка 2022 года.
Ён стаў наймаладзейшым кіраўніком сваёй краіны (і другім на планеце).
МФК ВРЗ
МФК «ВРЗ» — міні-футбольны клуб з Гомеля.
Гісторыя
З 2014 года выступае ў вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі па міні-футболе.
Дасягненні клуба
Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе
Кубак Беларусі па міні-футболе
Суперкубак Беларусі па міні-футболе
New York Post
New York Post (Нью-Ёрк по́ст) — адна з найбуйнейшых амерыканскіх газет. Заснавана ў 1801 годзе. Тыраж (у 2011) 501 тыс. экзэмпляраў у звычайныя дні і 339 тыс. экзэмпляраў — нядзельныя выпускі. З 1993 года газета належыць кампаніі News Corporation амерыканскага медыя-магната Руперта Мёрдака.
Басіяны
Басіяны (Босияны) — вёска ў Манастыршчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Новаміхайлаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Гімн Сальвадора
Нацыянальны гімн Сальвадора (Himno Nacional de El Salvador) — дзяржаўны гімн Сальвадора. Быў напісаны ў 1856 годзе Хуанам Аберле на словы генерала Хуана Хасэ Каньяса і зацверджаны ў якасці «нацыянальнай песні» ў 1879 годзе. У 1953 годзе атрымаў афіцыйнае прызнанне ў якасці гімна краіны.
IC 34
IC 34 — галактыка тыпу SBa (кампактная выцягнутая галактыка) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
IC 35
IC 35 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральна галактыка) у сузор’і Рыбы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Вачкава (Манастыршчынскі раён)
Вачкава (Вачково) — вёска ў Манастыршчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Новаміхайлаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Рытм (архітэктура)
Рытм у архітэктуры — чаргаванне аднолькавых элементаў: калон, праёмаў, прасценкаў, арак і г.д.; адзін з важных сродкаў мастацкай выразнасці архітэктурнай кампазіцыі; бывае раўнамерны і нераўнамерны (нарастаючы, убываючы, пульсуючы).
Дзюдзеланж
Дзюдзеланж (люксемб. Diddeleng, фр. Dudelange) — камуна ў Люксембургу, размяшчаецца ў акрузе Люксембург. Камуна Дзюдзеланж з’яўляецца часткай кантона Эш-сюр-Альзет. У камуне знаходзіцца аднайменны населены пункт.
Насельніцтва складае 18295 чалавек (на 2008 год), у камуне размяшчаюцца 8300 хатніх гаспадарак. Займае плошчу 21,38 км ² (па займаемай плошчы 49 месца з 116 камун). Найвышэйшая кропка камуны над узроўнем мора складае 435 м. (33 месца з 116 камун), найменшая 256 м. (67 месца з 116 камун).
Allium kazerouni
Allium kazerouni — від травяністых раслін сямейства ; эндэмік Ірана.
Апісанне
Цыбуліны авальныя, адзінкавыя. Сцябло прамое, 25-35 см вышынёй, гладкае. Лісткоў 2-4, даўжынёй 20-30 см і шырынёй 10-13 мм, лінейныя. Парасонік ад некалькі да шматкветкавага; кветаножкі вельмі няроўныя. Лісточкі калякветніка даўжынёй 3 мм, ружовыя ці белыя, авальна-ланцэтныя.
Распаўсюджанне
Эндэмік заходняга і паўднёва-заходняга Ірана.
Financial Times
Financial Times (беларус. Файнэншэл таймс) — міжнародная дзелавая газета, выдаецца на англійскай мове ў 24 гарадах свету з агульным накладам да 360 тыс. экзэмпляраў. Штаб-кватэра галоўнай рэдакцыі знаходзіцца ў Лондане. Належыць медыя-холдынгу Pearson PLC і спецыялізуецца на публікацыі і аналізе навін са свету фінансаў і бізнесу.
Заснаваная ў 1888 годзе братамі Шэрыданамі, Financial Times на працягу многіх гадоў спаборнічала з чатырма іншымі газетамі, прысвечанымі фінансам. У 1945 г. яна паглынула апошнюю з іх, Financial News (выпускалася з 1884). З 2000 года выходзіць таксама версія на нямецкай мове — Financial Times Deutschland.
Financial Times належыць да групы так званых "якасных выданняў" (qualities), да якіх адносяць газеты з шаноўнай гісторыяй, такія як The Times, The Guardian і г. д. Цікавай асаблівасцю газеты з’яўляецца тое, што яе традыцыйна друкуецца на рыжаватай паперы.
Гарадзец (Манастыршчынскі раён)
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Эдуард Тэйтэм
Эдуард Тэйтэм (Edward Lawrie Tatum;, Боўлдэр, Каларада — , ) — амерыканскі біяхімік і генетык, член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1952). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне.
Біяграфія
Скончыў Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане (1931). Доктар біяхіміі (1934). Працаваў у Стэнфардскім (1937—1945, 1948—1956) і Ельскім (1945—1948) універсітэтах (з 1946 года прафесар). З 1957 года прафесар Ракфелераўскага інстытута медыцынскіх даследаванняў.
У 1941 годзе выявіў (сумесна з Дж. Бідлам), што ў грыба нейраспоры генная мутацыя прыводзіць да страты штамам здольнасці сінтэзаваць якую-небудзь неабходную для росту амінакіслату, вітамін ці інш. роставы фактар ​​(аўксатрофны мутант), а ў 1945 годзе выявіў гэтую ўласцівасць і ў бактэрый. Адкрыў (сумесна з Дж. Ледэрбергам, 1947) у бактэрый з’яву генетычнай рэкамбінацыі. Сумесна з Дж. Бідлам высунуў канцэпцыю «адзін ген — адзін фермент», якая з’явілася асновай біяхімічнай генетыкі.
Ханс Ёран Персан
Ханс Ёран Персан (Hans Göran Persson;, г. Вінгокер, Швецыя) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Швецыі, прэм’ер-міністр краіны з 1996 па 2006 год.
Біяграфія
Пасля заканчэння ўніверсітэта Персан на працягу некалькіх гадоў быў у кіраўніцтве Дэмакратычнага саюза моладзі Швецыі. Упершыню Персан быў абраны ў парламент у 1979 годзе. З таго часу ён неаднаразова ўзначальваў парламенцкія камітэты, займаў пасаду міністра.
У 1996 годзе Персан стаў прэм’ер-міністрам Швецыі. З таго ж часу ён узначальваў Сацыял-дэмакратычную партыю Швецыі. У сваёй палітычнай праграме Персан падкрэсліваў важнасць даступнасці якаснай адукацыі для росквіту грамадства.
Пасля паражэння на парламенцкіх выбарах у верасні 2006 года ад права-цэнтрысцкага Альянсу чатырох ліберальна-кансерватыўных палітычных партый з лідарам Умеранай кааліцыйнай партыі Швецыі на чале Фрэдрыкам Райнфельтам, Персан падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра.
На пазачарговым кангрэсе Сацыял-дэмакратычнай партыі 17 сакавіка 2007 года Мона Салін была выбрана пераемнікам Персан на пасадзе старшыні.
1677
Год 1677 (MDCLXXVII) быў невесакосным годам, пачынаўся ў пятніцу па Грыгарыянскім календары.
NGC 319
NGC 319 (іншыя абазначэнні — ESO 243-13, MCG −7-3-1, PGC 3398) — спіральная галактыка з перамычкай (SBa) у сузор’і Фенікс.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Яўнут
Імя
Звязана з літоўскім jaunas «малады», далей да індаеўрапейскага *i̯eu- «малады, юны».
Яўнут было іменем-пажаданнем, такім іменем зычылі як мага даўжэй заставацца такім жа моцным і здаровым, якім чалавек бывае ў юнацтве, у маладосці.
Але імя Яўнуту было нададзенае менавіта такое яшчэ, відаць, і таму, каб яно перагукалася з іменем яго маці, Гедзімінавай жонкі Еўны. У «Хроніцы Быхаўца» імя маці фігуруе як Jewna і перагукаецца з формай Jewnutey (Яўнуцій) тут жа сама. Адпачатныя формы гэтых двух імёнаў аднаўляюцца як Jaunutis, Jaunė. Пашыральнік -ut- вядомы ў балцка-літоўскім іменніку, з ім утвораныя імёны тыпу Кейстут (< Kenstutis), Бірута (< Birutė).
У тапанімііі на тэрыторыі цяперашняй Беларусі захавалася таго ж кораня старалітоўскае імя Яўнель (< *Jaun-elis), ад якога назва Яўнелішкі каля Лынтупаў у Пастаўскім раёне.
Біяграфія
Атрымаў ад бацькі ва ўдзел Ашмяны, Браслаў і Вількамір. Паводле тастаменту Гедзіміна, стаў вялікім князем па яго смерці ў канцы 1341 года. Яўнута падтрымлівала Еўна, удава Гедзіміна і, магчыма, яго маці, і брат Нарымонта, князь пінскі, большасць братоў ігнаравалі яго і праводзілі самастойную палітыку.
Пасля смерці ў 1345 годзе Еўны, Альгерд і Кейстут змовіліся супраць Яўнута, у выніку чаго ён трапіў у палон. Пазней Яўнут уцёк з-пад варты і праз Смаленск прыбыў у Маскву да свайго швагра Сямёна Гордага, дзе прыняў праваслаўе. Быў першым князем-уцекачом, які шукаў падтрымку ў Маскве.
У 1347 годзе памірыўся з братамі, вярнуўся і атрымаў ва ўдзел Заслаўскае княства, у склад якога некаторы час уваходзіў Менск.
Скакун
Скаку́н — шматзначны тэрмін.
Станіслаў Лясковіч
Станіслаў Андрэевіч Лясковіч (Stanisław Laskowicz; каля 1787 — ) — дзяржаўны службовец.
Біяграфія
Быў старшынёй межавага суда ў Лідзе. У 1812 г. — люстратар Лідскага павета, паручнік кавалерыі войска Княства Варшаўскага ў часы напалеонаўскіх войнаў. У 1814—1815 г. — лідскі межавы суддзя. У 1820 г. разам з І.-Э. Ляхніцкім уваходзіў у Радзівілаўскую камісію, у 1826 г. быў яе кандыдатам.
Член масонскай ложы «Сябры чалавецтва» ў Гродне, пасведчаны каля 1817 года, масон 2-й ступені ў 1821 годзе. Калі ў 1826 збіралі падпіскі аб удзеле ў патаемных таварыствах, знаходзіўся ў Санкт-Пецярбургу.
Потым выехаў у Лідскі павет Гродзенскай губерні і прыблізна да 1829 г. быў старшынёй Лідскага межавага суда. У 1837 г. — старшыня межавага апеляцыйнага суда і кавалер, падаў 2 чэрвеня прашэнне дырэктару вучылішчаў Гродзенскай губерні І. М. Ястрабцову аб прызначэнні на пасаду ганаровага апекуна вучылішчаў Лідскага павета, але хутка памёр.
Памешчык Лідскага павета, валодаў Няцеччу.
Джордж Уэлс Бідл
Джордж Уэлс Бідл (George Wells Beadle;, Уаху, Небраска — ) — амерыканскі генетык, аўтар гіпотэзы «адзін ген — адзін фермент».