cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гісторыя Расіі
Вялікі Стэп
У V тыс. да н. э. у стэпах паўднёвай Расіі на перыферыі Балканскага неаліту фармуецца Самарская культура, якую многія даследчыкі лічаць праіндоеўрапейскай. Яны займаліся жывёлагадоўляй, выраблялі ювелірныя ўпрыгажэнні і насыпалі над сваімі мерцвякамі курганы. У рэлігійных уяўленнях важнае месца займаў культ сонца (прота-мітраізм). Вядомыя былі ім і металічныя (медна-залатыя) ўпрыгажэнні. Іх нашчадкі (Ямная культура) распаўсюдзілі індаеўрапейскія мовы ў Еўропу (Культура баявых сякер), у Сярэднюю Азію (андронаўская культура), Іран і Індыю, дзе яны былі вядомыя як арыі, а іх прарадзіма як Аір'янэм-Ваэджа. Генетычна яны прасочваюцца па гаплагрупы R1а. Ужо ў III тыс. да н.э. на Урале з'яўляюцца першыя гараыа (Аркаім) і баявыя калясніцы. Ужо ва II тыс. народы індаеўрапейскага круга ўрываюцца ў лясную паласу Цэнтральнай Расіі, але саступаюць там гегемонію фіна-вугорскім народам д'якаўскай культуры. У гістарычную эпоху індаеўрапейскія народы Вялікага Стэпу вядомыя пад імёнамі кімерыйцаў, скіфаў і сарматаў, якія хоць і роднасныя ў лінгвістычным і генетычным плане сучасным рускім, але не з'яўляюцца іх прамымі продкамі. Уласна славяне — продкі рускіх — фармуюцца за межамі сучаснай тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.
У IV стагоддзі н. э. Вялікі Стэп цюркізуецца пад уплывам гунаў. На змену Імперыі Гунаў (Гуналанд) прыходзяць недаўгавечныя аб'яднанні качэўнікаў: Цюркскі каганат, Аварскі каганат, Вялікая Балгарыя, Хазарскі каганат. Пасля геапалітычным цэнтрам качавых імперый становіцца ніжняе Паволжа, дзе ствараюцца такія гандлёвыя цэнтры як Булгар і Ітыль. Першапачатковай рэлігіяй качавых цюркаў было тэнгрыянства, але неўзабаве з тэрыторыі Блізкага Усходу да іх трапляюць іслам (Волжская Булгарыя) і іўдаізм (хазары). Пасля гібелі Хазарыі Вялікі Стэп ператвараецца ў абіцель разрозненых цюркскіх народаў: печанегаў і полаўцаў. Апошняй уплывовай качавой імперыяй становіцца Залатая Арда (Вялікая Татарыя).
Сібір і Далёкі Усход
У Сібіры, па верхнім цячэнні Енісея ў VI ст. ўтварылася дзяржава енісейскіх кыргызаў, цюркамоўнага народа, што жыў тут з пач. II ст. да н. э., продкаў сучасных хакасаў. У Прымор'і і Прыамур'і ў VIII ст. ўзнікла дзяржава Бахай, дзе пераважалі тунгуса-манчжурскія плямёны і продкі сучасных карэйцаў.
Рассяленне славян
У V стагоддзі н. э. з тэрыторыі паўночнай Польшчы праз ўсходнюю Прыбалтыку на тэрыторыю Расіі пранікаюць славянскія плямёны культуры пскоўскіх доўгіх курганоў, якія кладуць пачатак крывічам.
Тады ж увесь час ішло рассяленне славян на поўнач — да возера Ільмень, і на ўсход — да Волга-Окскага міжрэчча. У выніку, да VI-VIII стагоддзяў у агульных рысах складваюцца ўсе асноўныя плямёны ўсходніх славян, вядомыя з «Аповесці мінулых гадоў». Славянская каланізацыя Паўночна-Усходняй Русі працягвалася аж да XIV стагоддзя і складалася з некалькіх міграцыйных хваль — ад ранняй каланізацыі з зямель крывічаў і славян, да больш позняй з Паўднёвай Русі.
Кіеўская Русь
Традыцыйна заснаванне Кіеўскай Русі звязваюць з прызваннем князя Рурыка ў 862 годзе на княжанне усходнеславянскім племянным саюзам славен. Дзяржава Рурыка ўключала ў сябе тэрыторыі паўднёвага Прыладажжа (Старая Ладага, Вялікі Ноўгарад) і верхняй Волгі (Мурам, Растоў). Насельніцтва складалі славяне (славене і крывічы), фіна-ўгорскія плямёны (весь, мера, чудзь), ваенную арыстакратыю складалі варагі. Пераемнік Рурыка — Вешчы Алег — далучыў да сваіх валадарстваў паўднёвы цэнтр усходніх славян, зрабіўшы ў 882 годзе галоўны горад палян — Кіеў сваёй сталіцай. У гістарыяграфіі аб'яднанне паўночнага і паўднёвага цэнтраў пад уладай Рурыкавічаў разглядаецца як заканчэнне працэсу фарміравання Кіеўскай Русі.
Пашырэнне дзяржавы на поўдзень прывяло да сутыкнення з магутнай Хазарыяй, цэнтр якой размяшчаўся на ніжняй Волзе. Князь Святаслаў нанёс хазарам зруйнавальны ўдар у 965 годзе. Яго маці княгіня Вольга ў прыватным парадку прыняла хрысціянства, а яе ўнук Уладзімір канчаткова замацаваў хрысціянства на Русі ў 988 годзе. Сынам і пераемнікам Уладзіміра I Яраславам Мудрым была выдадзена «Руская праўда», якая прадстаўляла сабой звод грамадзянскага і крымінальнага права. Кіруючы клас старажытнай Расіі ўяўляла баярства на чале з князямі, працоўны народ складалі свабодныя сяляне-супольнікі.
Парадак атрымання ў спадчыну, паводле якога ўсе сыны валодалі правам спадчыны бацькоўскага стала, з аднаго боку, стрымліваў тэрытарыяльнае драбленне, але з іншага, рабіў дастаткова шырокім кола прэтэндэнтаў, якія змагаліся паміж сабой. Своеасаблівым «антыгероем» той эпохі стаў князь Святаполк Акаянны, ад рук забойцаў якога ў 1015 загінулі прылічаныя пазней да ліку святых браты Барыс і Глеб. У 1054 Яраслаў Мудры перадаў уладу траім старэйшым сынам, праўленне якіх атрымала ў гістарыяграфіі назву «трыўмвірата Яраславічаў», а у 1097 годзе яго ўнукі для спынення усобіц пайшлі на прызнанне адзін аднаго спадкаемцамі уладанняў сваіх бацькоў. Пасля смерці Мсціслава Вялікага (1132) працэс распаду дзяржавы стаў незваротным.
Паўночны Каўказ у VIII—XIII ст.
На раўнінах Паўночнага Каўказа ў VIII—XII ст. зарадзілася і расквітнела поліэтнічнае Аланскае царства. У гэты час у горнай зоне Чачні і Дагестана сфарміравалася ранняе дзяржаўнае ўтварэнне — Сарыр. Сваеасаблівы алана-горскі сімбіёз, што склаўся ў раннім сярэднявеччы, быў разбураны нашэсцем татара-мангольскіх войск у першай палове XIII ст.
Рускія землі ў перыяд раздробненасці
Кіеў у ХІІ-ХІІІ ст. губляў свой ​​уплыў. Калі ўладзімірскі князь Андрэй Багалюбскі прыступам узяў старажытнарускую сталіцу ў 1169 годзе, то ён не зрабіў Кіеў сваёй рэзідэнцыяй. Мангольскае нашэсце хана Батыя (1237-1240) фактычна паставіла кропку ў гісторыі Кіеўскай Русі. Рускія войскі пацярпелі шэраг паражэнняў (асабліва цяжкае на рацэ Сіці, 1238), многія рускія гарады падвергліся руйнаванням. Уладзіміра-Суздальскае княства трапіла ў 1243 ў васальнае падпарадкаванне Залатой Ардзе.
На тэрыторыі сучаснай Расіі існавалі Уладзіміра-Суздальскае княства, Наўгародская зямля, Разанскае княства, Смаленскае княства і інш. Галоўнай асаблівасцю Наўгародскай зямлі быў рэспубліканскі лад, пры якой веча на чале з баярствам прызначала пасадніка, запрашала і выганяла князёў. Ва Уладзіміра-Суздальскай княстве зацвердзілася моцная вялікакняская ўлада. Міжусобная барацьба ўскладнялася палавецкіх набегамі з прычарнаморскіх стэпаў.
З 1263 у Маскоўскім княстве (адным з надзелаў Уладзімірскага) правілаў сын Аляксандра Неўскага Данііл Аляксандравіч і яго нашчадкі. Да таго ж часу Міндоўг заснаваў Вялікае Княства Літоўскае. У 1320-я гады ВКЛ распаўсюдзіла сваю ўладу на заходнярускія землі, а ў 1328 Масква атрымала верх у барацьбе з Цверу за вялікае княжанне Уладзімірскае. З 1363 ярлык на вялікае княжанне Уладзімірскае належаў ў асноўным толькі маскоўскім князям, а Альгерд распаўсюдзіў сваю ўладу на ўсю паўднёвую Русь, затым правёў серыю паходаў супраць Маскоўскага княства. Дзмітрый Данскі нанёс некалькі паражэнняў мангола-татарам (Кулікоўская бітва і інш.), Пасля чаго новы хан Тахтамыш прызнаў вялікае княжанне Уладзімірскае спадчынным валоданнем маскоўскіх князёў. Да мяжы XIV-XV стагоддзяў практычна ўсе рускія землі былі падзеленыя паміж Маскоўскім княствам і ВКЛ, іх мяжа прайшла на р. Угры.
Кіраванне Івана III
Праўнук Дзмітрыя Данскога Іван III істотна ўзмацніў Маскоўскае княства далучыўшы да яго шырокія цвярскія (1485) і наўгародскія (1478) зямлі. Пасля далучэння Наўгародскай рэспублікі ўлада Масквы распаўсюдзілася да ўзбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна і Урала. Па выніках руска-літоўскай вайны пад уладу Масквы да 1503 перайшоў Бранск і Чарнігаў. Вялікаму князю Івану Вялікаму таксама атрымалася аднавіць незалежнасць Расіі, разарваўшы васальныя адносіны з Залатой Ардой ў 1480 годзе. Пры ім быў пабудаваны Маскоўскі Крэмль. Яго сын цар Васіль III працягнуў збіранне рускіх зямель, далучыўшы да Масквы Пскоў (1510), Смаленск (1514) і Разань (1521).
Кіраванне Івана IV Грознага
У 1547 годзе вялікі князь маскоўскі Іван IV Грозны становіцца першым расійскім царом. У 1549 скліканы першы саслоўна-прадстаўнічы орган — Земскі сабор. Ствараецца ўзброенае агнястрэльнай зброяй (пішчалямі) стралецкае войска.
Іван Грозны перастае здавольвацца збіраннем Русі і заваёўвае шырокія тэрыторыі ў Паволжы (у 1552 годзе — Казанскае ханства, у 1556 — Астраханскае). Закладваецца Архангельск — стратэгічны порт на беразе Паўночнага Ледавітага акіяна. Пачынаецца асваенне Урала і Заходняй Сібіры (Паход Ермака 1581-1585). Распаўсюджваецца расійскі ўплыў і на Паўночны Каўказ (казацтва, дамовы з Кабардой)
Разам з тым, на заходнім напрамку Івана Грознага чакалі няўдачы. Лівонская вайна не змагла забяспечыць выхад Расіі да Балтыйскага мора. З цяжкасцю ўдалося адстаяць Пскоў (1582).
У мэтах умацавання ўладнай вертыкалі Іван Грозны стварае апрычніну, якая забяспечваецца зямельнымі ўгоддзямі. Фармуецца манархічная ідэалогія (царызм, самадзяржаўе). Практыкуюцца жорсткія рэпрэсіі: баярскія апалы, наўгародскі пагром. Аднак спаленне Масквы крымскім ханам у 1571 дэманструе слабасць апрычніны як сродку ўлады.
У мэтах асваення Дзікага Поля і барацьбы з крымска-нагайскімі набегамі ужо пры пераемніку Івана Грознага Фёдарам (апошні Рурыкавічам) ствараецца Белгарадская лінія, у якую ўваходзяць такія крэпасці як Курск і Варонеж.
Смутны час
Непапулярная палітыка неродовитого цара Барыса Гадунова пры моцных манархічных настроях у грамадстве справакавалі смуту. Паўстаў слых, што царэвіч Дзмітрый (сын Івана Грознага) цудоўным чынам выратаваўся і жадае ўзысці на пасад. Самазванец увайшоў у гісторыю пад імем Ілжэдзмітрый I. Пераможнай увайшоўшы ў Маскву разам з польскім войскам, ён у 1605 стаў царом. Аднак польская падтрымка згуляла з ім злы жарт. Новы цар быў прызнаны несапраўдным і скінуты баярскай групоўкай на чале з Васілём Шуйскім, які і ўзышоў на пасад. Аднак смуты гэта не спыніла. На поўдні Маскоўскай дзяржавы ўспыхнула паўстанне Балотнікава, удзельнікаў якога называлі «злодзеямі». Паўстанне было задушана, але аб'явіўся новы самазванец — Тушынскі злодзей, да якога далучыліся бунтаўшчыкі. Для барацьбы з мецяжом Шуйскі звярнуўся да дапамогі Швецыі, але гэта выклікала негатыўную рэакцыю Польшчы, якая вырашылася на адкрытую інтэрвенцыю. У ходзе Клушынскай бітвы гетман Жалкеўскі ў 1610 разбіў руска-шведскае войска. Няўдачы прывялі да звяржэння Васіля Шуйскага і занятку палякамі Масквы. Фармальна ўлада належала Семібаяршчына, але адкрыта абмяркоўваліся варыянты прысягі польскаму каралю. Патрыярх Гермаген пераканаў былых «злодзеяў» стаяць не столькі за «сапраўднага цара», колькі за праваслаўе. Паход першага апалчэння на Маскву скончыўся правалам, але ўжо другое народнае апалчэнне Мініна і Пажарскага змагло выбіць ў 1612 годзе палякаў з Крамля. Гэты дзень (4 лістапада) цяпер святкуецца як Дзень народнага адзінства.
Расія ў XVII ст.
Для барацьбы з наступствамі Смуты быў скліканы Земскі сабор 1613, на якім на царства быў прызваны Міхаіл Раманаў — першы з дынастыі Раманавых. Тым не менш, барацьба з мяцежнікамі з ліку казакоў і польскімі інтэрвентамі не скончылася. Нямала турбот Расіі прычыніў рэйд Лісоўскага ў 1615 годзе і паход Уладзіслава ў 1618 годзе. Цаной тэрытарыяльных саступак (часова быў згублены Смаленск і Северская зямля) была захавана незалежнасць Расіі (Дзяулінскае перамір'е).
Разам з тым, працягваецца пачатае яшчэ пры Іване Грозным засваенне Сібіры: закладзены гарады Краснаярск (1626), Якуцк (1632), Чыта (1653). У 1648 казак Сямён Дзяжнёў па моры абгінае Чукотку і адкрывае праліў, пазней названы Берынгавым. Засваенне Сібіры ажыццяўлялі казакі, землепраходцаў і прамыслоўцы. У гонар аднаго з іх — Хабарава — назвалі горад і шырокі край на Далёкім Усходзе. Руская каланізацыя практычна не сустракала супраціўлення. Мясцовае насельніцтва прымушалася да выплаты пушнога падатку (ясак). Адзінай перашкодай пры засваенні Далёкага Усходу стаў Кітай, з якім ужо ў 1689 быў заключаны Нерчынскі дагавор. Прытоку людзей на новыя землі збольшага спрыяла прыгоннае права, якое было замацавана саборных выкладам 1649 года.
У 1654 казакі Багдана Хмяльніцкага, якія паднялі паўстанне супраць Польшчы, прысягнулі на вернасць маскоўскаму цару Аляксею. Гэты акт прывёў да руска-польскай вайны, у выніку якой Кіеў, Смаленск і значная частка Прыдняпроўя трапляе пад уладу Масквы.
Царкоўная рэформа патрыярха Нікана правакуе раскол. Змагары даўніны сыходзяць у апазіцыю, а ў Расіі ўзмацняецца вестэрнізацыя: з'яўляюцца «паліцы новага ладу» (рэйтары), у вышэйшых пластах грамадства ўзмацняецца цікавасць да заходняй культуры (тэатр, партрэтны жывапіс). Элементы расколу і Смуты праяўляюцца ў паўстанні Сцяпана Разіна (1670-1671).
Нашчадкі Залатой Арды
Крымскае ханства, Казанскае ханства, Астраханскае ханства, Сібірскае ханства і Нагайскія орды, што качавалі па тэрыторыі ад Дуная да Іртыша, былі нашчадкамі Залатой Арды.
Прыхільнікі ідэй еўразійства мяркуюць, што Расія з'яўляецца геапалітычным спадчыннікам Залатой Арды.
Расія ў XVIII стагоддзі
Пасля смерці Пятра ў Расіі наступіў нестабільны перыяд «дачаснікаў», які характарызуецца палацавымі пераваротамі і «засіллем замежнікаў» (Біронаўшчына). Фактычная ўлада ў краіне належала алігархічнаму Вярхоўнаму савету, які абапіраўся на лейб-гвардыю. Некаторая стабілізацыя пачалася падчас праўлення дачкі Пятра Лізаветы. Пры ёй быў адкрыты Маскоўскі універсітэт (1755), уладкаваны імператарскія рэзідэнцыі (Зімовы палац, Царскае Сяло) у стылі лізавецінскага барока і ўведзены мараторый на смяротнае пакаранне.
У 1762 годзе ў выніку чарговага палацавага перавароту да ўлады прыйшла этнічная немка Кацярына II. У ліку асаблівасцей яе праўлення называюць дараванне вольнасці дваранству, а таксама палітыка верацярпімасці, за што бурацкія будысты назвалі яе увасабленнем Белай Тары. Пры Кацярыне Расія набыла Паўночнае Прычарнамор'е (Наваросію, Кубань), Крым (1783), Беларусь (1792) і Літву (1795). Пачалося пранікненне рускіх на Амерыканскі кантынент (Уналашка). Частка зямель дасталася ў выніку руска-турэцкіх войнаў, частка — з прычыны падзелу Рэчы Паспалітай. Пад пачаткам Кацярыны дзейнічалі такія вялікія дзяржаўныя дзеячы як Дзяржавін, Ламаносаў, Сувораў і Ушакоў. Тым не менш, яе праўленне суправаджалася Пугачоўскім паўстаннем.
Расія ў першай палове XIX стагоддзя. Вайна 1812
Унук Кацярыны II Аляксандр I стаў апошнім імператарам, якія прыйшлі да ўлады ў выніку палацавага перавароту. На час яго праўлення даводзіцца вайна 1812 года, падчас якой французскаму імператару Напалеону пасля кровапралітнай Барадзінскай бітвы ўдалося захапіць Маскву. Тым не менш, у ходзе контрнаступлення руская армія пры падтрымцы саюзнікаў дайшла да Парыжа (1814). Расія стала ініцыятарам стварэння Святога Саюза (1815) і набыла рэшткі Польшчы разам з Варшавай. Таксама ўлада расійскага імператара распаўсюдзілася на Фінляндыю (1809), Бесарабію (1812) і Азербайджан (1813). Пачалася шматгадовая вайна з каўказскімі горцамі. Знамянальнай падзеяй праўлення Аляксандра стала ўстанова міністэрстваў (1802) і ліцэяў, у адным з якіх вучыўся Пушкін. Статус Расіі павышае Першае рускае кругасветнае плаванне пад камандаваннем Івана Крузенштэрна і Юрыя Лісянскага (1803-1806). Рускі адмірал Фадзей Белінсгаузен ў 1820 годзе адкрыў Антарктыду і назваў адзін з астравоў у гонар цара.
Усшэсце на пасад Мікалая I (брата Аляксандра I) запамрочылася паўстаннем у снежні 1825, якое абвясціла ідэалы «свабоды, роўнасці і братэрства». Правал паўстання (фактычна ваеннага мяцяжу) прывёў Мікалая да больш кансерватыўных перакананняў. За паўстаннем дзекабрыстаў рушыла ўслед Польскае паўстанне 1830, якое замацавала за Мікалаем рэпутацыю «душыцеля свабодаў». Расчараванне ў шляхецтве прывяло да таго, што апорай трона сталі разначынцы. У эпоху Мікалая ў Расіі будуюцца першыя жалезныя дарогі (Мікалаеўская чыгунка). Расія умацоўвае свае пазіцыі на Каўказе — паводле выніках Туркманчайскага дагавора (1828) Мікалай захаваў уладу над Паўночным Азербайджанам і Усходняй Арменіяй. Вайны з Турцыяй вядуцца з пераменным поспехам. Адмірал Нахімаў ў Сінопскай бітве (1853) наносіць поўнае паражэнне турэцкаму флоту, аднак з-за ўступлення ў Крымскую вайну англа-французскай кааліцыі (1854) Расія пераходзіць да абароны (Бамбаванне Адэсы, Абарона Севастопаля).
Расія ў другой палове XIX стагоддзя. Рэформы і контррэформы
Сын Мікалая Аляксандр II (Вызваліцель) увайшоў у гісторыю як умерана-ліберальны цар-рэфарматар. Перш за ўсё, ён адмяніў прыгоннае права (1861), аднавіў аўтаномію універсітэтаў, пашырыў мясцовае самакіраванне — увёў суды прысяжных і земскія сходы, а таксама рэфармаваў войска на аснове ўсеагульнай вайсковай павіннасці (1874). Пры Аляксандры II канчаткова быў «заміраны» Каўказ, а ў склад Расіі пасля паразы імама Шаміля ўвайшлі Чачня і Дагестан (1864). Расія вяла паспяховыя вайны супраць Турцыі на Балканах, што прывяло да вызвалення паўднёваславянскіх народаў, у прыватнасці ў 1878 поўную незалежнасць атрымала Сербія і фактычную — Балгарыя. Пры Аляксандры II Расія далучыла Узбекістан і Туркменію (ахал-цякінская экспедыцыя), але страціла Аляску. З канца 1870-х гадоў у краіне меў месца рэвалюцыйны тэрор (арганізацыі «Зямля і воля», «Народная воля»), ахвярай якога стаў сам цар (1881).
Сын Аляксандра II, Аляксандр III, у афіцыйнай дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі называўся міратворцы, паколькі ў яго кіраванне ўпершыню за доўгі час Расія не вяла вялікіх войнаў.
Закон 2 чэрвеня 1897 года ўпершыню ўводзіў нармаванне працоўнага дня. Паводле гэтага закону, для рабочых, занятых днём, працоўны час не павінны быў перавышаць 11,5 гадзін у суткі, а ў суботу і перадсвяточныя дні — 10 гадзін: «Для рабочых, занятых, хоць бы збольшага, у начны час, працоўны час не павінны перавышаць 10 гадзін у суткі». Пазней у прамысловасці Расіі быў заканадаўча ўстаноўлены 10-гадзінны працоўны дзень. Аднак на практыцы гэтая рэформа не выконвалася.
Расія ў пачатку XX стагоддзя. Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў
Узыходжаннем Мікалая II спадарожнічаў трагічны інцыдэнт на Хадынскім полі (1896), у выніку якога загінула больш за 1 тыс. чалавек. Іншай падзеяй, якая негатыўна паўплывала на рэпутацыю цара, стала няўдалая руска-японская вайна 1904-1905 гадоў, у ходзе якой Расія страціла базу Порт-Артур і палову Сахаліна. Зрэшты, крызіс наўпрост з Мікалаем II тады яшчэ не звязвалі. Аднак 9 студзеня 1905 г. у Пецярбургу адбыўся крывавы разгон рабочай дэманстрацыі (Крывавая нядзеля). Хваляванні ўспыхнулі па ўсёй краіне. Прыкметна ўзмацніліся радыкальныя арганізацыі як левага (эсэры), так і правага (чарнасоценцы) толку. Цар вымушаны быў пайсці на шэраг рэформаў. Засноўвалася Дзяржаўная Дума (1906), прэм'ер-міністр П. А. Сталыпін ажыццявіў аграрную рэформу, якую некаторыя ўспрынялі як удар па традыцыйнай сялянскай абшчыне.
Першая сусветная вайна зноў паказала неэфектыўнасць дзяржаўнага апарату. Першапачаткова паспяховае наступленне рускай арміі ў Усходняй Прусіі скончылася паразай пад Таненбергам (1914). Далей вайна з Германіяй ўжо вялася на расійскай тэрыторыі. Паспяховы Брусілаўскі прарыў 1916 не меў стратэгічных наступстваў. Дваранства выказваў адкрытую незадаволенасць узрослым уплывам Рыгора Распуціна.
Фінскія землі да сяр. XX ст.
У 1323 годзе ўпершыню была вызначаная мяжа паміж Швецыяй і Наўгародскай дзяржавай, пры гэтым землі заселеныя фінамі цалкам увайшлі ў склад Шведскага каралеўства.
На Карэльскім перашыйку і паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва фіны ў асноўным сяліліся пасля 1617 года, калі гэтыя землі (як і паўночна-заходняе Прыладажжа) сталі часткай Швецыі паводле Сталбоўскага міру, якім скончылася руска-шведская вайна 1614—17 гадоў.
Пасля Паўночнай вайны ў 1721 годзе паўднёва-ўсходняя частка Фінляндыі была акупаваная Расійскай імперыяй.
Часовы ўрад Расіі ў сакавіку 1917 года аднавіў аўтаномію Фінляндыі, а ў снежні 1917 сейм прыняў дэкларацыю незалежнасці. У ліпені 1919 ў краіне была абвешчана рэспубліка, і ў кастрычніку 1920 Фінляндыя падпісала мірную дамову з Савецкай Расіяй.
У канцы 1930-х гадоў СССР пачаў ваенныя дзеянні супраць Фінляндыі, якія скончыліся ў сакавіку 1940 паразай Фінляндыі. Пасля гэтай вайны Карэльскі перашыек і частка Карэліі адышлі да СССР.
У 1940-56 гадах існавала Карэла-Фінская ССР, якая затым увайшла ў склад РСФСР.
Землі Усходняй Прусіі да сяр. XX ст.
З V ст. на тэрыторыі сучаснай Калінінградскай вобласці жылі балцкія плямёны прусаў. У XIII—XIV ст. адбывалася нямецкая каланізацыя тэрыторыі, якая неўзабаве стала часткай Усходняй Прусіі з цэнтрам у Кёнігсбергу (сучасны Калінінград). У склад РСФСР гэтыя землі ўвайшлі ў 1945 годзе, нямецкае насельніцтва было дэпартаванае ў Германію.
Расія ў 1990-х гадах
Пасля распаду СССР у снежні 1991 года Расійская Федэрацыя фактычна здабыла незалежнасць. Прэзідэнт Ельцын і в. а. старшыні ўрада Гайдар пачалі праводзіць у краіне радыкальныя ліберальныя рэформы («шокавая тэрапія»), накіраваныя на станаўленне рынкавай эканомікі. Дзяржава спыніла рэгуляваць цэны на тавары. Адначасова з гэтым была абвешчана свабода гандлю, якая нярэдка набывала форму спекуляцыі. Прылаўкі крам сталі запаўняцца таварамі, прадпрыемствы і грамадзяне атрымалі свабоду эканамічнай дзейнасці.
Узмацнілася маёмаснае расслаенне на багатых і бедных, з'явіўся феномен «новых рускіх». Цёмнай бокам ліберальных рэформаў стала «крымінальная рэвалюцыя», у выніку якой руская мафія набыла міжнародную вядомасць. Перадзел уласнасці быў ажыццёўлены пад сцягам прыватызацыі дзяржуласнасці, калі багатыя набылі ў валоданне карысныя выкапні (алігархі). Пагоршылася дэмаграфічная сітуацыя (смяротнасць перавысіла нараджальнасць).
Ельцын ініцыяваў рэферэндум 12 снежня 1993 г., на якім была прынятая новая канстытуцыя Расіі. Прэзідэнт атрымаў шырокія паўнамоцтвы, замест Вярхоўнага Савета засноўваўся двухпалатны парламент, які складаецца з Дзяржаўнай Думы і Савета Федэрацыі. Вышэйшы орган улады — з'езд народных дэпутатаў касуецца. Саюзная рэспубліка РСФСР дэ-юрэ канчаткова стала незалежнай дзяржавай Расійская Федэрацыя. Падзеі кастрычніка-снежань 1993 канчаткова завяршылі распад СССР і 76-гадовы савецкі перыяд у гісторыі Расіі ..
На фоне грамадскага супрацьстаяння пачалася Першая чачэнская вайна (1994-1996). Расійская армія беспаспяхова спрабавала справіцца з атрадамі сепаратыстаў, якія спачатку вялі партызанскую вайну на сваёй тэрыторыі, а потым перайшлі да маштабных тэрарыстычных рэйдаў углыб Расіі (рэйд Басаева і Радуева). У выніку, нясучы страты, расійская армія была вымушана пакінуць сталіцу Чачні і заключыць Хасавюртаўскія пагаднення. Паўночны Каўказ ператварыўся ў рэгіён падвышанай тэрарыстычнай пагрозы.
Цаной прыцягнення агрэсіўных паліттэхналогій камандзе Ельцына атрымалася захаваць уладу на прэзідэнцкіх выбарах 1996 года. Аднак у Расіі наспеў крызіс, які выказаўся ў абясцэньванне нацыянальнай валюты (дэфолт 1998 года). Эканоміка канчаткова набыла экспартна-сыравінную накіраванасць. Адрыньванне Косава ад Сербіі і Вайна ў Югаславіі выклікала ў грамадстве рост антыамерыканскіх і патрыятычных настрояў. Улада вымушана была пайсці на саступкі кансерватыўным сілам, што выявілася ў прызначэнні Прымакова прэм'ер-міністрам краіны (1998). На хвалі рэваншысцкіх настрояў у Расіі прэм'ер-міністрам быў прызначаны больш малады і энергічны падпалкоўнік КДБ у адстаўцы Уладзімір Пуцін, якому Ельцын 31 снежня 1999 года перадаў усю паўнату ўлады.
Даўгаўпілскі трамвай
Даўгаўпілскі трамвай (Daugavpils tramvajs) — від гарадскога грамадскага транспарту ў Даўгаўпілсе. Быў адкрыты 5 лістапада 1946.
Новыя Хракавічы
Но́выя Хракаві́чы (, Новые Храковичи) — былая вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіла ў склад Чамярыскага сельсавета.
Скасавана 28 кастрычніка 2014 года (далучана да вёскі Старыя Хракавічы).
Транспартная сетка
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Камарын — Брагін.
Планоўка складаецца з блізкай да шыротнай, амаль прасталінейнай вуліцы з завулкамі, забудаванай двухбакова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.
Гісторыя
Заснавана ў 2-й палове XIX стагоддзя, калі перасяленцы з вёска Хракавічы заснавалі тут вёску Новыя Хракавічы, а сяло Хракавічы стала звацца Старыя Хракавічы. У 1908 годзе ў Савіцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні.
У 1931 годзе арганізаваны калгас «Дняпровец», працавалі вятрак і гамарня. У 1959 годзе ў складзе калгасу імя В. І. Чапаева (цэнтр — вёска Рудня-Жураўлёва).
Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Чамярыскага сельсавета, да 1 снежня 2009 года — у склад Хракавіцкага сельсавета , пасля — зноў у складзе Чамярыскага сельсавета.
Будскі сельсавет (Горацкі раён)
Бу́дскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Буды.
Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных Кацялёўскага і Паршынскага сельсаветаў. Цэнтр — вёска Буда. 20 чэрвеня 1966 года ў склад адноўленага Паршынскага сельсавета перададзены 7 населеных пунктаў (Іванова, Нівішчы, Паляшчыцы, Паршына, Пуплы, Тосна і Целяшоўка), а ў склад сельсавета з Рэкцянскага сельсавета перададзены вёскі Задарожжа і Сураўцова. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета — вёска Буда — перайменаваны ў Буды. 26 сакавіка 1987 года ў склад новаўтворанага Горацкага сельсавета перададзены 2 населеныя пункты (Задарожжа і Сураўцова). 22 лютага 2001 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Горацкага сельсавета.
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: Буды, Вялікае Марозава, Кацялёва, Кварцяны, Малое Марозава, Мікуліна, Славікі і Турышчава.
Бырукы (Ракытнянскі раён)
Бырукы (Бирюки́) — вёска ў Ракытнянскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
Кванджу
Кванджу́ — шосты па велічыні горад у Паўднёвай Карэі. Кванджу з’яўляецца горадам прамога падначалення, які не ўваходзіць у склад якой-небудзь правінцыі, аднак тут размешчаны ўрад правінцыі Чала-Намдо.
Гісторыя
У 1914 годзе горад быў злучаны з Сеулам чыгункай. Пасля гэтага стала бурна развівацца прамысловасць.
У 1929 годзе, у перыяд японскага каланіяльнага кіравання, канфлікт паміж японскімі і карэйскімі студэнтамі выліўся ў рэгіянальную дэманстрацыю, кульмінацыяй якой стала магутнае паўстанне карэйскага народа супраць японцаў.
У маі 1980 года ў Кванджу адбыліся адно з самых масавых антыўрадавых выступленняў у гісторыі краіны, накіраванае супраць ваеннага ўрада Чон Ду Хвана. Удзельнікі выступлення больш трох сутак кантралявалі горад, высоўваючы да ўлад краіны патрабавання правесці дэмакратызацыю грамадства і пакараць вінаватых у карупцыі высокапастаўленых чыноўнікаў; кіраўніцтва краіны звярнулася да сілы, агульная колькасць ахвяр склала не менш за 100, і па некаторых ацэнках дасягае 2000. Гэты інцыдэнт атрымаў назву «Паўстанне ў Кванджу».
Эканоміка
Добра развіта тэкстыльная прамысловасць, аўтамабілебудаванне, піваварства, вырошчванне рысу.
Транспарт
У Кванджу з 2004 года працуе метрапалітэн.
Падзеі
У 2012 годзе ў Кванджу прайшла XVII Міжнародная астранамічная алімпіяда. У 2015 годзе ў Кванджу пройдзе летняя Універсіяда.
IC 4429
IC 4429 — галактыка тыпу E (эліптычная галактыка) ў сузор’і Валапас.
Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Вялікі шлях
«Вялікі шлях» (Великий путь) ― савецкі дакументальны фільм, створаны рэжысёрам у 1927 годзе.
Змест
Дакументальны фільм на аснове архіўных матэрыялаў аб шляху, пройдзеным краінай за перыяд з 1917 па 1927 гады.
Rondania
Rondania — род мух сямейства.
Бушэвэ
Бушэвэ (Бу́шеве) — вёска ў Ракытнянскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны.
NGC 1770
NGC 1770 (іншае абазначэнне — ESO 56-SC35) — рассеянае скопішча з эмісійнай туманнасцю ў сузор’і Залатая Рыба.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Першазвяры
Першазвяры (Prototheria) — падклас млекакормячых.
Найбольш прымітыўная і старажытная група сучасных млекакормячых. У адрозненне ад астатніх прадстаўнікоў класа яны размнажаюцца, адкладваючы яйцы. Дзіцяняты выкормліваюцца малаком, якое яны злізваюць языком з залозістых участкаў скуры або з поўсці маці, паколькі малочныя залозы першазвяроў не маюць саскоў. Таму ў іх адсутнічаюць і губы. Як і ў паўзуноў, у першазвяроў у складзе плечавога пояса ёсць каракоіды. Развіта клаака. Тэмпература іх цела нізкая і непастаянная (26—35 °С).
Першазвяры распаўсюджаны галоўным чынам у Аўстраліі і на прылеглых да яе астравах (гл. качканос, яхідна).
Мумія (фільм, 1932)
Мумія (The Mummy) — мастацкі фільм рэжысёра Карла Фройнда, адзін са знакамітых фільмаў жахаў студыі Universal пачатку 1930-х гадоў. Галоўныя ролі выканалі Барыс Карлофф і Зіта Йоханн. Прэм'ера фільма адбылася 22 снежня 1932 года.
Сюжэт
У 1921 годзе археалагічная экспедыцыя Брытанскага музея пад кіраўніцтвам сэра Джозэфа Уэмпла выяўляе ў Егіпце саркафаг з муміяй жраца Імхатэпа і закрытай скрыняй, на якой напісана папярэджанне пра праклён таму, хто адкрые яе. Каірскі лекар і містык доктар Мюлер угаворвае Уэмпла не ісці супраць старажытнай магіі. Ральф, малады асістэнт Уэмпла, адкрывае скрыню і паспявае перапісаць першыя фразы старажытнага папіруса Тота, якім, паводле падання, Ісіда ажывіла Асірыса. Прачытання нават часткі тэксту аказваецца дастаткова, каб Імхатэп ажыў, выкраў папірус і збег. Праклён спраўджваецца — убачыўшы ажылую мумію, Ральф вар'яцее…
Аўтамабільны кран
Аўтакран (Mobile craneMobile crane, crane truck) — кран стрэлавага тыпу, які можа быць забяспечаны вежава-стрэлавым абсталяваннем і перамяшчаецца без грузу, не патрабуючы спецыяльных пуцей і ўстойлівасць якога забяспечваецца за кошт сілы цяжару.
Апісанне і будова
Аўтакраны — найбольш распаўсюджаныя з усёй групы стрэлавых самаходных кранаў.
Аўтамабільныя краны збіраюцца на шасі серыйна выпускаемых грузавых аўтамабіляў з устаноўкай на раме пярэдніх і задніх вынасных апор для забеспячэння ўстойлівасці пры працы крана з грузам і павышэння грузападымальнасці. Яны могуць самастойна перасоўвацца па грунтавых дарогах і пераадольваць ўздымы да 20 °.
Асноўнай вартасцю аўтамабільных кранаў з'яўляецца іх высокая мабільнасць, што дае магчымасць аператыўна перамяшчаць іх на выдаленыя адзін ад аднаго аб'екты. Пры перавозцы па чыгунках не патрабуецца іх разбіраць, так як яны ўпісваюцца ў габарыт чыгуначнага транспарту.
Працоўнае абсталяванне
Да асноўнага стрэлавага абсталявання аўтамабільных кранаў адносяцца: Да зменнага абсталяванню ставяцца падаўжыцельныя секцыі (ўстаўкі) або высоўныя секцыі пры тэлескапічных стрэлах, а таксама падоўжаныя гуськами стрэлы.
У якасці грузозахватного органа выкарыстоўваюцца:
Прывад
Аўтамабільныя краны адрозніваюць: У аўтамабільных кранах прымяняюцца наступныя тыпы прывада:
Тэхнічныя характарыстыкі
Грузавыя характарыстыкі кранаў для кожнай даўжыні стрэлы і кожнага становішча істотна адрозніваюцца. Пры працы на выносных апорах грузападымальнасць на 80 % вышэй, чым без апор. Кіраванне кранамі ажыццяўляецца пры перамяшчэнні — з кабіны шасі (аўтамабіля), пры працы — з кабіны кранаўшчыка, размешчанай на якая верціцца часткі крана.
Хуткасці працоўных рухаў рэгулююцца за кошт змены частоты кручэння вала сілавой устаноўкі і каробкай перамены перадач. У асобных выпадках дапускаецца перамяшчэнне кранаў з грузам на круку абмежаванай масы. Пры гэтым страла павінна быць размешчана ў сектары задніх колаў і накіравана па падоўжнай восі шасі з вышынёй ўздыму не больш за 0,5 м. Хуткасць перамяшчэння пры гэтым — не больш за 5 км/ч.
Шасі і апорная канструкцыя аўтакрана
Шасі аўтакрана можна падзяліць на два асноўных тыпу:
Першым тыпам з'яўляюцца класічныя грузавікі, як шашэйныя, так і падвышанай праходнасці, на якіх размяшчаецца апорная рама крана. Падчас працы самога аўтакрана рама грузавіка не нясе ніякай нагрузкі. Уся маса аўтакрана кладзецца на кранавую раму і гідраўлічныя апоры, выстаўляныя перад працай. Сярэднетанажныя аўтакраны такога тыпу, як, напрыклад, «Иванавец» папулярныя ў Расіі і СНД, для іх выкарыстоўваюцца грузавікі МАЗ, КамАЗ, КрАЗ, Урал і іншыя айчынныя маркі, але зафіксаваныя выпадкі ўстаноўкі «Ивановцев» і іншых Расійскіх кранаў на шасі IVECO, MAN, Scania і нават Volvo. Падобнай схемай карыстаюцца і ў Японіі, але гэта больш ставіцца да малотоннажным автокранам фірмы Tadano. У заходніх жа краінах такая схема сустракаецца радзей, хоць былі выпадкі ўстаноўкі сярэднетанажнага крана фірмы Liebherr і Terex на шасі фірмы Kenworth. Акрамя ўсяго іншага, побач з кабінай для стралы усталёўваецца лажамент бяспекі. Таксама сярод падобных аўтакранаў распаўсюджана нязручнасць, звязаная з цэнтральным гакам крана, які замінае вадзіцельскім агляду і доставляющему нямала клопатаў кранаўщыку пры пачатку і завяршэнні працы.
Другім тыпам з'яўляецца спецыяльна сканструяванае шасі пад канкрэтны аўтакран. Гэта папулярна за мяжой як на сярэдне-, так і на буйнатанажных кранах. Падобныя шасі, як правіла, робяцца падвышанай праходнасці, але іх недахопам з'яўляецца тое, што яны негабарытныя па шырыні.
Нефіксаваная вежава кабіна
Нефіксираваная кабіна дзеліцца на 2 тыпа ,якія могуць быць сумешчаныя адзін з адным. Першы тып такой кабіны мае гідраўлічны механізм ўздыму для змены вугла нахілу каб палепшыць агляд кранаўшчыка ўверх. Другі тып з'яўляецца вымушанай мерай для таго,каб кабіну можна было абкласці ў габарыт ў ездавым рэжыме.Гэтая кабіна часам завецца "паваротнай".Пры пераходзе з працоўнага ў ездавы рэжым пры дапамозе гідраўлікі кабіна паварочваецца на 180* і аказваецца ззаду за процівагай.
Прымяненне
Краны прымяняюцца пры ажыццяўленні будаўніча-мантажных, пагрузачна-разгрузачных работ, у энергетычным будаўніцтве яны ўжываюцца пераважна для пагрузачна-разгрузачных работ і ў якасці дапаможных кранаў пры мантажных аперацыях на нулявых і мінусовых адзнаках.
Эксперымент
Эксперымент (ад experimentum — спроба, вопыт) у навуковым метадзе — метад даследавання пэўнай з'явы ў кіраваных умовах. Адрозніваецца ад назірання актыўным узаемадзеяннем з вывучаемым аб'ектам. Звычайна эксперымент праводзіцца ў межах навуковых даследаванняў і служыць дзеля пераверкі гіпотэзы, выяўлення прычынных сувязяў паміж феноменамі. Эксперымент з'яўляецца краевугольным камянём эмпірычнага падыходу да ведання. Крытэрый Попера вылучае магчымасць пастаноўкі эксперыменту ў якасці галоўнага адрознення навуковай тэорыі ад псеўданавуковай.
Ганс Аспергер
Ганс Аспергер нарадзіўся на ферме пад Венай, быў старэйшым з трох братоў (сярэдні памёр неўзабаве пасля нараджэння, малодшы забіты на Усходнім фронце). Рос замкнёным дзіцем, у раннім узросце праяўляў талент да моў. У 1920-я гады ўдзельнічаў у моладзевых рухах. Пасля заканчэння гімназіі вывучаў медыцыну ў Вене. Абараніў доктарскую дысертацыю ў 1931 г. і ўладкаваўся асістэнтам у дзіцячую клініку Венскага ўніверсітэта, дзе з 1932 г. кіраваў лячэбна-педагагічным аддзяленнем. Адной з яго пацыентак была будучая пісьменніца Эльфрыдэ Елінэк.
У 1934 г. пераехаў у Лейпцыг, дзе працаваў у псіхіятрычнай бальніцы. Ажаніўся ў 1935 г. з Ханнай Кальман, якая нарадзіла яму пецярых дзяцей.
У 1944 г. Аспергер апублікаваў першае апісанне пазней названага ў яго гонар сіндрому, які ён называў «аўтыстычнай псіхапатыяй». У тым жа годзе атрымаў пастаяннае месца ў Венскім універсітэце, дзе на працягу дваццаці гадоў займаў кафедру педыятрыі, а ў 1946 г. стаў дырэктарам венскай дзіцячай клінікі. Таксама працаваў у Інсбруку, пачынаючы з 1964 года, узначальваў так званую Дзіцячую вёску SOS-Kinderdorf ў Хінтэрбруле. Аспергер не спыняў працы да канца жыцця і за шэсць дзён да смерці яшчэ чытаў лекцыі.
Віктар Леанідавіч Цыбоўскі
Віктар Леанідавіч Цыбоўскі (нар. года ў Смаргоні) — беларускі педагог, кандыдат педагагічных навук, дацэнт, рэктар Інстытута прадпрымальніцкай дзейнасці.
Біяграфія
Нарадзіўся 22 лютага 1956 года ў горадзе Смаргонь Маладзечанскай вобласці БССР. Скончыў Смаргонскую сярэднюю школу № 2.
Дысертацыю на саісканне вучонай ступені кандыдата педагагічных навук па спецыяльнасці «Агульная педагогіка, гісторыя педагогікі і адукацыі» абараніў у 1994 годзе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Актывізацыя пазнавальнай дзейнасці старшакласнікаў ў працэсе ўзаемасувязі праблемнага і часткова-пошукавага метадаў навучання (на матэрыяле дысцыплін натуральна-матэматычнага цыклу)».
Працаваў на розных пасадах у вышэйшых навучальных установах Мінска і органах дзяржаўнага кіравання. У тым ліку пэўны час займаў пасаду дэкана факультэта даўніверсітэцкай падрыхтоўкі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка. З 2006 года займае пасаду рэктара Інстытута прадпрымальніцкай дзейнасці.
Навуковая дзейнасць
Аўтар 6 падручнікаў і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, каля 100 навуковых публікацый.
Сфера навуковых інтарэсаў: пытанні актывізацыі пазнавальнай дзейнасці навучэнцаў, дыдактыка вышэйшай адукацыі, метадалогія мадэрнізацыі падрыхтоўкі спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй, эканоміка і менеджмент сацыяльна-культурнай сферы, кіраванне людскімі рэсурсамі і інш.
Нейтрон
Нейтрон — гэта субатамная часціца, якая не мае электрычнага зарада, а маса крыху большая за масу пратона.
Ядры ўсіх атамаў складаюцца з пратонаў і нейтронаў, якія маюць агульную назву — нуклоны. Колькасць пратонаў у ядры вызначае атамны нумар, а значыць і хімічны элемент. Колькасць нейтронаў вызначае ізатоп хімічнага элемента. Напрыклад, вуглярод-12 мае 6 пратонаў і 6 нейтронаў, у той час як вуглярод-14 мае 6 пратонаў і 8 нейтронаў.
Стабільнасць нейтрона і бэта-распад
Калі нейтрон знаходзіцца па-за межамі ядра (свабодны нейтрон), ён з'яўляецца нестабільным і яго час жыцця складае 885.7±0.8 секунд (каля 15 хвілін), пры гэтым, каб стаць пратонам, нейтрон выпускае электрон і антынейтрына:. Гэты від распаду, вядомы як бэта-распад, магчымы таксама і для нейтрона, што знаходзіцца ўнутры нестабільных ядраў.
Пратоны, што ўтрымліваюцца ўнутры ядра, таксама могуць трансфармавацца ў нейтроны шляхам бэта-распаду. У гэтым выпадку, ператварэнне суправаджаецца эмісіяй пазітрона (антыэлектрона) і нейтрына (замест антынейтрына):. Ператварэнне пратона ў нейтрон унутры ядра магчымае і шляхам захопу электрона (электронны захоп):. Захоп нейтронам пазітрона ў ядрах (пазітронны захоп), што маюць залішнія нейтроны, таксама магчымы, аднак малаверагодны, бо пазітроны адштурхоўваюцца ядрамі, і, больш таго, хутка анігілююць, калі сустракаюць адмоўныя электроны.
Калі нейтроны ўтрымліваюцца ўнутры ядра, няўстойлівасць асобнага нейтрона ўраўнаважваецца няўстойлівасцю, якой будзе валодаць атам у цэлым, калі ўзнікне дадатковы пратон, які ўступіць ва ўзаемадзеянне адштурхвання з іншымі пратонамі, якія ўжо існавалі ў ядры. Таму, калі свабодныя нейтроны з'яўляюцца нестабільнымі, звязаныя нейтроны неабавязкова з'яўляюцца няўстойлівымі. Аналагічным чынам можна растлумачыць, чаму пратоны, якія з'яўляюцца стабільнымі ў пустой прасторы, могуць ператварацца ў нейтроны, калі знаходзяцца ў ядры.
Бэта-распад і электронны захоп з'яўляюцца тыпамі радыеактыўнага распаду і абодва адбываюцца дзякуючы слабаму ўзаемадзеянню.
Узаемадзеянне
Нейтрон удзельнічае ва ўсіх чатырох тыпах фундаментальных узаемадзеянняў: электрамагнітным, слабым, моцным і гравітацыйным ўзаемадзеяннях.
Нягледзячы на тое, што нейтрон мае нулявы электрычны зарад, ён можа ўступаць у электрамагнітнае ўзаемадзеянне дзвюма шляхамі: па-першае, нейтрон валодае магнітным момантам, такім жа па велічыні, як і ў пратона; па-другое, нейтрон складаецца з элекрычна зараджаных кваркаў. Так, электрамагнітнае ўзаемадзеянне з'яўляецца дамінуючым для нейтрона падчас глыбокага няпругкага рассейвання і магнітных узаемадзеянняў.
Нейтрон удзельнічае ў слабым узаемадзеянні падчас бэта-распаду ў пратон, электрон і антынейтрына. Гравітацыя дзейнічае на нейтрон, як і на любое энергетычнае цела, аднак гравітацыя настолькі слабая, што яе можна не ўлічваць пры эксперыментах па фізіцы часціц.
Самым значным для нейтрона з'яўляецца моцнае ўзаемадзеянне. Гэтае ўзаемадзеянне адказвае за ўтрымліванне трох кваркаў у асобнай часціцы. Рэшткавая моцная сіла адказная за ўтрымліванне нейтронаў і пратонаў разам у ядрах. Гэтая ядзерная сіла адыгрывае першарадную ролю, калі нейтроны праходзяць праз матэрыю. У адрозненне ад зараджаных часціц альбо фатонаў, нейтрон не можа губляць энергію дзякуючы іанізацыі атамаў. Наадварот, нейтрон бесперашкодна рухаецца да лабавога сутыкнення з атамным ядром. З-за гэтага нейтроннае выпраменьванне з'яўляецца надзвычайна пранікальным.
Рэгістрацыя
Агульны метад рэгістрацыі нейтронаў заключаецца ў ператварэнні выдзеленай падчас рэакцый энергіі ў электрычныя сігналы. Для такой мэты карыснымі з'яўляюцца ізатопы ³He, 6Li, 10B, 233U, 235U, 237Np і 239Pu.
Анігіляцыя
Анігіля́цыя(ад лацінскага annihilatio — знішчэнне) — працэс узаемадзення элементарнае часціцы з антычасціцай, у выніку якога яны пераўтвараюцца ў іншыя часціцы. Тыповы і добра вядомы прыклад — анігіляцыя электронна-пазітронных (e- — e+) пар за кошт электрамагнітнага ўзаемадзеяння, якія, ў залежнасці ад арыентацыі спінаў, пры гэтым пераўтвараюцца ў 2 ці 3 фатоны. Тэрмін «анігіляцыя», які ўзнік гістарычна — недакладны, анігіляцыя — не знішчэнне матэрыі, а пераход яе ў іншую форму, які адбываецца ў адпаведнасці з законамі захавання. Паводле закону захавання электрычнага зараду прадуктамі анігіляцыі могуць быць толькі часціцы, сумарны зарад якіх роўны нулю. Закон захавання энергіі-імпульсу не дазваляе пераўтварацца свабоднай e- — e+ пары ў адзін фатон. Гэтыя правілы справядлівыя таксама для адваротнага працэсу нараджэння e- — e+-пары свабоднымі фатонамі. Анігіляцыя — гэта толькі адзін з магчымых раўнапраўных працэсаў узаемадзеянняў (каналаў рэакцыі) элементарнае часціцы з антычасціцай. Напрыклад пры ўзаемадзеянні электрона і пазітрона, акрамя анігіляцыі, магчымы таксама пругкае і няпругкае рассейванне і інш. працэсы. Пара e- — e+ можа ўтвараць недаўгавечную звязаную сістэму — пазітроній, падобны да атама вадароду, у якім месца пратона займае пазітрон. Анігіляцыя e- — e+ можа ісці за кошт слабага ўзаемадзеяння элементарных часціц (напр. пераўтварэнне e- — e+ у пару нейтрына-антынейтрына), за кошт электраслабага ўзаемадзеяння (пераўтварэнне e- — e+ пары ў мюонную μ- — μ+-пару), і г. д. уключаючы моцнае ўзаемадзеянне. Пасля таго, як з дапамогай магутных паскаральнікаў пратонаў былі атрыманы ў дастатковай колькасці антыпратоны, пачалося інтэнсіўнае вывучэнне анігіляцыі нуклон-антынуклонаў. Гэты працэс ідзе галоўным чынам за кошт моцнага ўзаемадзеяння і прыводзіць да ўтварэння π-, K-мезонаў, Λ-, Σ-, Ξ-гіперонаў, іх антычасціц і іншых адронаў. Пры гэтым утвараюцца шматлікія і разнастайныя рэзанансы. Тэарэтычнае вывучэнне анігіляцыі з высокай дакладнасцю і ў адпаведнасці з эксперыментам праведзена толькі для электра-магнітных працэсаў на падставе квантавай электрадынамікі. Пры тэарэтычным разглядзе працэсаў анігіляцыі, выкліканых моцным узаемадзеяннем, звычайна карыстаюцца толькі прыблізнымі ацэнкамі, атрыманнымі на падставе мадэльных уяўленняў і фенаменалагічных суадносін.
Дзмітрый Аляксандравіч Камароўскі
Дзмітрый Камароўскі (нар., ) — беларускі футбаліст (нападнік) і трэнер. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «Іслач».
Клубная кар’ера
З 2002 года гуляў за барысаўскі БАТЭ, пасля перайшоў у маскоўскае «Тарпеда». Не замацаваўся ў клубе і вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком наваполацкага «Нафтана».
З 2010 года быў іграком салігорскага «Шахцёра». Хутка замацаваўся ў аснове салігорскага клуба, тройчы дапамог яму ўзяць срэбныя медалі чэмпіянату. Выступаў звычайна на пазіцыі атакуючага паўабаронцы. 10 красавіка 2012 года ў матчы супраць «Мінска» аформіў покер.
У лютым 2013 года перайшоў у «Гомель», але ўжо ў чэрвені 2013 года перабраўся ў Расію, стаўшы іграком «Ротара».
У лістападзе 2013 года, разарваўшы кантракт з «Ротарам», вярнуўся ў «Гомель», падпісаўшы трохгадовы кантракт. У складзе «Гомеля» стаў выступаць на пазіцыі атакуючага паўабаронцы, таксама стаў капітанам каманды. У студзені 2015 года кантракт з гомельскім клубам быў разарваны, і неўзабаве Дзмітрый зноў апынуўся ў салігорскім «Шахцёры». У складзе «Шахцёра» замацаваўся ў аснове, стаў выступаць пераважна на пазіцыі «пад нападнікам», дапамагаючы Мікалаю Янушу. Па заканчэнні сезона 2015 «Шахцёр», бачачы ў якасці асноўнага атакуючага паўабаронцы Арцёма Старгародскага, вырашыў не падаўжаць кантракт з Камароўскім, і той пакінуў клуб.
У студзені 2016 года далучыўся да складу «Белшыны». Быў трывалым іграком асновы, але ў чэрвені 2016 года па пагадненні бакоў кантракт з «Белшынай» быў разарваны. Неўзабаве стаў трэніравацца разам з «Іслаччу», з якой 22 ліпеня падпісаў кантракт. У складзе «Іслачы» хутка замацаваўся ў стартавым складзе, выступаючы на пазіцыі нападніка або атакуючага паўабаронцы. Па заканчэнні сезона ў студзені 2017 года пакінуў «Іслач», хоць пазней трэніраваўся з камандай.
У лютым 2017 года накіраваўся ва ўзбекскі клуб «Нефтчы», з якім неўзабаве падпісаў кантракт. У чэрвені 2017 года пакінуў «Нефтчы» і хутка зноў далучыўся да «Іслачы», у ліпені афіцыйна вярнуўшыся ў каманду. Дапамог «Іслачы» па выніках сезона 2017 захаваць месца ў Вышэйшай лізе. У сезоне 2018 выйшаў у стартавым складзе ва ўсіх 30 матчах чэмпіянату, 2 снежня ў матчы апошняга тура аформіў хет-трык у браму магілёўскага «Дняпра», чым дапамог «Іслачы» атрымаць валявую перамогу з лікам 3:2.
У сезоне 2019 стаў капітанам каманды. У другой палове 2019 года амаль не гуляў з-за траўмы. У лістападзе 2019 года падоўжыў кантракт з «Іслаччу». У 2020 годзе трывала з’яўляўся ў стартавым складзе каманды. У студзені 2021 года падоўжыў пагадненне з клубам. Са жніўня па кастрычнік 2021 года не гуляў з-за траўмы, пазней вярнуўся ў склад. Па выніках сезона 2021 быў прызнаны найлепшым іграком каманды.
У студзені 2022 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры.
Міжнародная кар’ера
Гуляў за моладзевую зборную Беларусі, у тым ліку на чэмпіянаце Еўропы ў Швецыі ўлетку 2009 года. У лютым 2012 года дэбютаваў за нацыянальную зборную, згуляў за яе ў трох матчах.
Дасягненні
У сакавіку 2022 года далучыўся да трэнерскага штабу «Іслачы». У снежні 2022 года пасля сыходу Арцёма Радзькова стаў галоўным трэнерам каманды.