cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Альберт Эйнштэйн
Берн — Цюрых — Прага — Цюрых — Берлін (1905—1914)
Грамадзянства Швейцарыі, нейтральнай краіны, дапамагала Эйнштэйну вытрымліваць мілітарысцкі ціск пасля пачатку вайны. Ён не падпісваў ніякіх «патрыятычных» зваротаў, насупраць — у суаўтарстве з фізіёлагам склаў антываенны «Зварот да еўрапейцаў» у процівагу шавіністычнаму, а ў лісце Рамэну Ралану пісаў:
Ці будуць удзячнымі будучыя пакаленні нашай Еўропе, у якой тры стагоддзі самай напружанай культурнай працы прывялі толькі да таго, што рэлігійнае вар’яцтва змянілася вар’яцтвам нацыяналістычным? Нават навукоўцы розных краін паводзяць сябе так, быццам у іх ампутавалі мазгі.
Агульная тэорыя адноснасці (1915)
Яшчэ Дэкарт абвясціў, што ўсе працэсы ў Сусвеце тлумачацца лакальным узаемадзеяннем аднаго віду матэрыі з другім, і з пункту гледжання навукі гэты тэзіс блізкадзеяння быў натуральным. Аднак ньютанаўская тэорыя сусветнага прыцягнення рэзка супярэчыла тэзе блізкадзеяння — у ёй сіла прыцягнення перадавалася незразумела як праз зусім пустую прастору, прычым бясконца хутка. Па сутнасці ньютанаўская мадэль была чыста матэматычнай, без якога-небудзь фізічнага зместу. На працягу двух стагоддзяў рабіліся спробы выправіць становішча і пазбавіцца ад містычнага далёкадзеяння, напоўніць тэорыю прыцягнення рэальным фізічным зместам — тым больш што пасля Максвела гравітацыя засталася адзіным у фізіцы прыстанкам далёкадзеяння. Асабліва незадавальняльнай стала сітуацыя пасля зацвярджэння спецыяльнай тэорыі адноснасці, таму што тэорыя Ньютана была несумяшчальная з пераўтварэннямі Лорэнца. Аднак да Эйнштэйна выправіць становішча нікому не ўдалося.
Асноўная ідэя Эйнштэйна была простая: матэрыяльным носьбітам прыцягнення з’яўляецца сама прастора (дакладней, прастора-час). Той факт, што гравітацыю можна разглядаць як праяву ўласцівасцей геаметрыі чатырохмернай нееўклідавай прасторы, без прыцягнення дадатковых паняццяў, ёсць следства таго, што ўсе целы ў полі прыцягнення атрымліваюць аднолькавае паскарэнне («прынцып эквівалентнасці» Эйнштэйна). Чатырохмерная прастора-час пры такім падыходзе аказваецца не «плоскай і абыякавай сцэнай» для матэрыяльных працэсаў, у яго маюцца фізічныя атрыбуты, і ў першую чаргу — і, якія ўплываюць на гэтыя працэсы і самі залежаць ад іх. Калі спецыяльная тэорыя адноснасці — гэта тэорыя няскрыўленай прасторы, то агульная тэорыя адноснасці, па задуме Эйнштэйна, павінна была разглядаць больш агульны выпадак, прастору-час з зменнай (псеўдарыманаву разнастайнасць). Прычынай скрыўлення прасторы-часу з’яўляецца прысутнасць матэрыі, і чым большая яе энергія, тым скрыўленне мацней. Ньютанаўская ж тэорыя прыцягнення ўяўляе сабой набліжэнне новай тэорыі, якое атрымліваецца, калі ўлічваць толькі «скрыўленне часу», гэта значыць змяненне часовай кампаненты метрыкі (прастора ў гэтым набліжэнні еўклідавая). Распаўсюджанне ўзбурэнняў гравітацыі, гэта значыць змяненняў метрыкі пры руху мас, якія імкнуцца адна да адной, адбываецца з канечнай хуткасцю. Далёкадзеянне з гэтага моманту знікае з фізікі.
Матэматычнае афармленне гэтых ідэй было дастаткова працаёмкім і заняло некалькі гадоў (1907—1915). Эйнштэйн мусіў авалодаць і стварыць яго чатырохмернае псеўдарыманава абагульненне; у гэтым яму дапамаглі кансультацыі і сумесная праца спачатку з Марселем Гросманам, які стаў суаўтарам першых артыкулаў Эйнштэйна па тэнзарнай тэорыі гравітацыі, а затым і з «каралём матэматыкаў» тых гадоў Давідам Гільбертам. У 1915 годзе ўраўненні поля агульнай тэорыі адноснасці Эйнштэйна (АТА), якія абагульняюць ньютанаўскія, былі апублікаваныя амаль адначасова ў артыкулах Эйнштэйна і Гільберта.
Новая тэорыя прыцягнення прадказала, цалкам пацверджаныя назіраннямі, якія таксама дакладна і цалкам патлумачылі анамальнае зрушэнне перыгелія Меркурыя, якое доўгі час прыводзіла ў здзіўленне астраномаў. Пасля гэтага тэорыя адноснасці стала практычна агульнапрызнаным падмуркам сучаснай фізікі. Акрамя астрафізікі, АТА знайшла практычнае прымяненне, як ужо згадвалася вышэй, у сістэмах глабальнага пазіцыянавання (Global Positioning Systems, GPS), дзе разлікі каардынатаў робяцца з вельмі істотнымі рэлятывісцкі папраўкамі.
Берлін (1915—1921)
У 1915 годзе ў размове з нідэрландскім фізікам Эйнштэйн прапанаваў схему і разлік вопыту, які пасля паспяховай рэалізацыі атрымаў назву «эфект Эйнштэйна — дэ Хааза». Вынікі вопыту натхнілі Нільса Бора, які двума гадамі раней стварыў планетарную мадэль атама, паколькі пацвердзілі дапушчэнне, што ўнутры атамаў існуюць кругавыя электронныя токі, прычым электроны на сваіх арбітах не выпраменьваюць энергію. Менавіта гэтыя палажэнні Бор і паклаў у аснову сваёй мадэлі. Акрамя таго, выявілася, што сумарны магнітны момант атрымліваецца ўдвая большым за чаканы; прычына гэтага растлумачылася, калі быў адкрыты спін — уласны момант імпульсу электрона.
Па заканчэнні вайны Эйнштэйн працягваў працу ў ранейшых абласцях фізікі, а таксама займаўся новымі абласцямі — рэлятывісцкай касмалогіяй і «Адзінай тэорыяй поля», якая, паводле яго задумы, павінна была аб’яднаць гравітацыю, электрамагнетызм і (пажадана) тэорыю мікрасвету. Першы артыкул па касмалогіі, «касмалагічныя меркаванні да агульнай тэорыі адноснасці», з’явіўся ў 1917 годзе. Пасля гэтага Эйнштэйн перажыў загадкавае «нашэсце хвароб» — акрамя сур’ёзных праблем з печанню, выявілася язва страўніка, затым жаўтуха і агульная слабасць. Некалькі месяцаў ён не ўставаў з ложка, але працягваў актыўна працаваць. Толькі ў 1920 годзе хваробы адступілі.
У чэрвені 1919 годзе Эйнштэйн ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой па матчынай лініі (народжанай Эйнштэйн) і ўдачарыў двух яе дзяцей. У канцы года да іх пераехала яго цяжкахворая маці Паўліна; яна памерла ў лютым 1920 года. Смерць якой, мяркуючы па лістах, Эйнштэйн цяжка перажываў.
Увосень 1919 года англійская экспедыцыя Артура Эдынгтана ў момант сонечнага зацьмення зафіксавала прадказанае Эйнштэйнам адхіленне святла ў полі прыцягнення Сонца. Пры гэтым вымеранае значэнне адпавядала не ньютанаўскаму, а эйнштэйнаўскаму закону прыцягнення. Сенсацыйную навіну перадрукавалі газеты ўсёй Еўропы, хоць сутнасць новай тэорыі часцей за ўсё выкладалася ў бессаромна скажоным выглядзе. Слава Эйнштэйна дасягнула небывалых вышынь.
У маі 1920 года Эйнштэйн, разам з іншымі членамі Берлінскай акадэміі навук, быў прыведзены да прысягі як дзяржаўны служачы і па законе стаў лічыцца грамадзянінам Германіі. Аднак швейцарскае грамадзянства ён захаваў да канца жыцця. У 1920-я гады, атрымліваючы адусюль запрашэнні, ён шмат падарожнічаў па Еўропе (па швейцарскім пашпарце), чытаў лекцыі для навукоўцаў, студэнтаў і для дапытлівай публікі. Наведаў і ЗША, дзе ў гонар вядомага госця была прынятая адмысловая вітальная рэзалюцыя Кангрэсу (1921). У канцы 1922 года наведаў Індыю, дзе меў працяглыя зносіны з Тагорам, і Кітай. Зіму Эйнштэйн сустрэў у Японіі, дзе яго заспела навіна аб прысуджэнні яму Нобелеўскай прэміі.
Нобелеўская прэмія (1922)
Эйнштэйна неаднаразова намінавалі на Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Першая такая намінацыя (за тэорыю адноснасці) адбылася, па ініцыятыве Вільгельма Оствальда, ужо ў 1910 годзе, аднак Нобелеўскі камітэт палічыў эксперыментальныя доказы тэорыі адноснасці недастатковымі. Далей вылучэнне кандыдатуры Эйнштэйна паўтаралася штогод, акрамя 1911 і 1915 гадоў. Сярод рэкамендаўцаў у розныя гады былі такія найбуйнейшыя фізікі, як Лорэнц, Планк, Бор, Він, Хвольсан, дэ Хааз, Лаўэ, Зееман, Камерлінг-Онес, Адамар, Эдынгтан, Зомерфельд і Арэніус.
Аднак члены Нобелеўскага камітэта доўгі час не вырашаліся прысудзіць прэмію аўтару настолькі рэвалюцыйных тэорый. У рэшце рэшт быў знойдзены дыпламатычны выхад: прэмія за 1921 год была прысуджана Эйнштэйну (у лістападзе 1922 года) за тэорыю фотаэфекту, то бок, за найбольш бясспрэчную і добра правераную ў эксперыменце працу; зрэшты, тэкст рашэння змяшчае нейтральнае даданне: «…і за іншыя працы ў галіне тэарэтычнай фізікі».
10 лістапада 1922 года сакратар Шведскай Акадэміі навук Крыстафэр Аурывіліус пісаў Эйнштэйну:
Паколькі Эйнштэйн быў у ад’ездзе, прэмію ад яго імя прыняў 10 снежня 1922 года Рудольф Надольны, пасол Германіі ў Швецыі. Папярэдне ён запытаў пацверджання, ці з’яўляецца Эйнштэйн грамадзянінам Германіі ці Швейцарыі; Пруская акадэмія навук афіцыйна запэўніла, што Эйнштэйн — германскі падданы, хоць яго швейцарскае грамадзянства таксама прызнаецца сапраўдным. Знакі адрознення, якія суправаджаюць прэмію, Эйнштэйн па вяртанні ў Берлін атрымаў асабіста ў шведскага пасла.
Натуральна, традыцыйную Нобелеўскую прамову (у ліпені 1923 года) Эйнштэйн прысвяціў тэорыі адноснасці.
Берлін (1922—1933)
У 1923 годзе, завяршаючы сваё падарожжа, Эйнштэйн выступіў у Іерусаліме, дзе вызначалася неўзабаве (1925 год) адкрыць Яўрэйскі ўніверсітэт.
У 1924 годзе малады індыйскі фізік Шацьендранат Бозэ ў кароткім лісце звярнуўся да Эйнштэйна з просьбай дапамагчы ў публікацыі артыкула, у якой вылучаў дапушчэнне, пакладзенае ў аснову сучаснай квантавай статыстыкі. Бозэ прапанаваў разглядаць святло ў якасці газу з фатонаў. Эйнштэйн прыйшоў да высновы, што гэтую ж статыстыку можна выкарыстоўваць для атамаў і малекул у цэлым. У 1925 годзе Эйнштэйн апублікаваў артыкул Бозэ ў нямецкім перакладзе, а затым уласны артыкул, у якім выкладаў абагульненую мадэль Бозэ, прыдатную да сістэм тоесных часціц з цэлым спінам, названых базонамі. На падставе дадзенай квантавай статыстыкі, вядомай цяпер як статыстыка Бозэ — Эйнштэйна, абодва фізікі яшчэ ў сярэдзіне 1920-х гадоў тэарэтычна абгрунтавалі існаванне пятага агрэгатнага стану рэчыва — кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна.
Сутнасць «кандэнсату» Бозэ — Эйнштэйна заключаецца ў пераходзе вялікай колькасці часціц ідэальнага бозэ-газу ў стан з нулявым імпульсам пры тэмпературах, набліжаных да абсалютнага нуля, калі даўжыня хвалі дэ Бройля цеплавога руху часціц і сярэдняя адлегласць паміж гэтымі часціцамі зводзяцца да аднаго парадку. Пачынаючы з 1995 года, калі першы падобны кандэнсат быў атрыманы ва ўніверсітэце Каларада, навукоўцы практычна даказалі магчымасць існавання кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна з вадароду, літыю, натрыю, рубідыю і гелію.
Як асобу вялізнага і ўсеагульнага аўтарытэту, Эйнштэйна пастаянна прыцягвалі ў гэтыя гады да рознага кшталту палітычных акцый, дзе ён выступаў за сацыяльную справядлівасць, за інтэрнацыяналізм і супрацоўніцтва паміж краінамі (гл. ніжэй). Неаднаразова заклікаў да раззбраення і аб’яднання Еўропы, да адмены абавязковай вайсковай службы.
У 1928 годзе Эйнштэйн праводзіў у апошні шлях Лорэнца, з якім вельмі зблізіўся ў яго апошнія гады. Менавіта Лорэнц высунуў кандыдатуру Эйнштэйна на Нобелеўскую прэмію ў 1920 годзе і падтрымаў яе ў наступным годзе.
У 1929 годзе свет шумна адзначыў 50-годдзе Эйнштэйна. Юбіляр не прыняў удзелу ва ўрачыстасцях і схаваўся на блізу Патсдама, дзе з захапленнем вырошчваў ружы. Тут ён прымаў сяброў — дзеячаў навукі, Тагора, Эмануіла Ласкера, Чарлі Чапліна і іншых.
У 1931 годзе Эйнштэйн зноў пабываў у ЗША. У Пасадэне яго вельмі цёпла сустрэў Майкельсан, якому заставалася жыць чатыры месяцы. Вярнуўшыся летам у Берлін, Эйнштэйн у выступе перад Фізічным грамадствам ушанаваў памяць выдатнага эксперыментатара, які заклаў першы камень падмурка тэорыі адноснасці.
Акрамя тэарэтычных даследаванняў, Эйнштэйну належаць і некалькі вынаходстваў, у тым ліку:
Прыкладна да 1926 года Эйнштэйн працаваў у многіх галінах фізікі, ад касмалагічных мадэлей да даследавання прычын рачных звілін. Далей ён, за рэдкім выключэннем, засяроджвае высілкі на квантавых праблемах і Адзінай тэорыі поля.
Інтэрпрэтацыя квантавай механікі
Нараджэнне квантавай механікі адбывалася пры актыўным удзеле Эйнштэйна. Публікуючы свае асноўныя працы, Шродзінгер прызнаў (1926), што на яго аказалі вялікі ўплыў «кароткія, але бясконца празарлівыя заўвагі Эйнштэйна».
У 1927 годзе на Пятым Сальвееўскім кангрэсе Эйнштэйн рашуча выступіў супраць «капенгагенскай інтэрпрэтацыі» Макса Борна і Нільса Бора, якая трактуе матэматычную мадэль квантавай механікі як істотна імавернасную. Эйнштэйн заявіў, што прыхільнікі гэтай інтэрпрэтацыі «з патрэбы робяць гонар», а імавернасны характар ​​сведчыць толькі аб тым, што наша веданне фізічнай сутнасці мікрапрацэсаў няпоўнае. Ён яхідна заўважыў: «Бог не гуляе ў косці» (Der Herrgott würfelt nicht), на што Нільс Бор запярэчыў: «Эйнштэйн, не паказвай Богу, што яму рабіць». Эйнштэйн прымаў «капенгагенскую інтэрпрэтацыю» толькі як часовы, незавершаны варыянт, які па меры прагрэсу фізікі мусіць быць заменены поўнай тэорыяй мікрасвету. Ён і сам рабіў спробы стварыць дэтэрміністычную нелінейную тэорыю, набліжаным следствам якой апынулася б квантавая механіка.
У 1933 годзе Эйнштэйн пісаў :
У 1947 годзе ён яшчэ раз сфармуляваў сваю пазіцыю ў лісце Максу Борну:
"Вядома, я разумею, што прынцыпова статыстычны пункт гледжання, неабходнасць якога ўпершыню ясна была усвядомленая табой, змяшчае значную долю праўды. Аднак я не магу ў яго сур’ёзна верыць, таму што гэтая тэорыя несумяшчальная з асноўным палажэннем, што фізіка павінна прадстаўляць рэчаіснасць у прасторы і ў часе без містычных далёкадзеянняў. У чым я цвёрда перакананы, дык гэта ў тым, што ў рэшце рэшт спыняцца на тэорыі, у якой заканамерна звязанымі рэчамі будуць не імавернасці, але факты."
Эйнштэйн вёў палеміку на гэтую тэму да канца жыцця, хоць мала хто з фізікаў падзяляў яго пункт гледжання. Два яго артыкулы змяшчалі апісанне ўяўных эксперыментаў, якія, на яго думку, наглядна паказвалі няпоўнасць квантавай механікі; найбольшы рэзананс атрымаў так званы «Парадокс Эйнштэйна — Падольскага — Розена» (май 1935 года). Абмеркаванне гэтай важнай і цікавай праблемы працягваецца і ў нашы дні. Поль Дзірак у сваёй кнізе «Успаміны пра незвычайную эпоху» пісаў :
"Я не выключаю магчымасці, што ў рэшце рэшт можа апынуцца правільным пункт гледжання Эйнштэйна, таму што сучасны этап развіцця квантавай тэорыі нельга разглядаць як канчатковы.<…> Сучасная квантавая механіка — найвялікшае дасягненне, але наўрад ці яна будзе існаваць вечна. Мне здаецца вельмі магчымым, што калісьці ў будучыні з’явіцца палепшаная квантавая механіка, у якой мы вернемся да прычыннасці, і якая апраўдае пункт гледжання Эйнштэйна. Але такі зварот да прычыннасці можа ажыццявіцца толькі коштам адмовы ад якой-небудзь іншай фундаментальнай ідэі, якую цяпер мы безумоўна прымаем. Калі мы збіраемся адрадзіць прычыннасць, то нам прыйдзецца заплаціць за гэта, і цяпер мы можам толькі гадаць, якая ідэя павінна быць прынесена ў ахвяру."
Прынстан (1933—1945). Барацьба з нацызмам
Па меры нарастання эканамічнага крызісу ў Веймарскай Германіі мацнела палітычная нестабільнасць, якая садзейнічала ўзмацненню радыкальна-нацыяналістычных і антысеміцкіх настрояў. Пачасціліся абразы і пагрозы на адрас Эйнштэйна, у адной з улётак нават прапаноўвалася буйная ўзнагарода (50 000 марак) за яго галаву. Пасля прыходу да ўлады нацыстаў усе працы Эйнштэйна былі альбо прыпісаныя «арыйскім» фізікам, альбо абвешчаныя скажэннем праўдзівай навукі. Ленард, які ўзначаліў групу «Нямецкая фізіка», абвяшчаў : «Найбольш важны прыклад небяспечнага ўплыву яўрэйскіх колаў на вывучэнне прыроды ўяўляе Эйнштэйн са сваімі тэорыямі і матэматычнай балбатнёй, складзенай са старых звестак і адвольных дабавак… Мы павінны зразумець, што нявартым немца быць духоўным паслядоўнікам яўрэя». Ва ўсіх навуковых колах Германіі разгарнулася бескампрамісная расавая чыстка.
У 1933 годзе Эйнштэйн вымушана пакінуў Германію, да якой ён быў вельмі прывязаны, назаўжды. Разам з сям’ёй ён выехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі з гасцявымі візамі. У хуткім часе ў знак пратэсту супраць злачынстваў нацызму ён адмовіўся ад нямецкага грамадзянства і сяброўства ў Прускай і Баварскай акадэміях навук.
Пасля пераезду ў ЗША Альберт Эйнштэйн атрымаў пасаду прафесара фізікі ў нядаўна створаным (Прынстан, штат Нью-Джэрсі). Старэйшы сын, Ганс-Альберт (1904—1973), неўзабаве пайшоў за ім (1938); пасля ён стаў прызнаным спецыялістам па гідраўліцы і прафесарам Каліфарнійскага ўніверсітэта (1947). Малодшы сын Эйнштэйна, Эдуард (1910—1965), каля 1930 года захварэў цяжкай формай шызафрэніі і скончыў свае дні ў Цюрыхскай псіхіятрычнай лячэбніцы. Стрыечная сястра Эйнштэйна, Ліна, загінула ў Асвенціме, іншая сястра, Берта Дрэйфус, памерла ў канцлагеры.
У ЗША Эйнштэйн імгненна ператварыўся ў аднаго з самых вядомых і паважаных людзей краіны, атрымаўшы рэпутацыю самага геніяльнага навукоўца ў гісторыі, а таксама ўвасабленне вобраза «рассеянага прафесара» і інтэлектуальных магчымасцей чалавека наогул. У студзені наступнага, 1934 года, ён быў запрошаны ў Белы дом да прэзідэнта Франкліна Рузвельта, меў з ім сардэчную размову і нават правёў там ноч. Штодня Эйнштэйн атрымліваў сотні лістоў разнастайнага зместу, на якія (нават на дзіцячыя) стараўся адказаць. Будучы прыродазнаўцам з сусветным імем, ён заставаўся даступным, сціплым, непатрабавальным і ветлым чалавекам.
Такійскія хросныя
«Такійскія хросныя» (東京ゴッドファーザーズ) — японскае анімэ 2003 года, створанае рэжысёрам Сатосі Конам і яго памочнікам Шогам Фуруям. Гэтае анімэ стала трэцяй работай Сатосі Кона. «Такійскія хросныя» атрымала ўзнагароду на японскім фестывалі медыя-мастацтваў у 2003 годзе.
Альберт Эйнштэйн
Прынстан (1933—1945). Барацьба з нацызмам
У снежні 1936 года ад хваробы сэрца памерла Эльза; трыма месяцамі раней у Цюрыху памёр Марсель Гросман. Адзіноту Эйнштэйна прыхарошвае сястра Мая, падчарка Марго (дачка Эльзы ад першага шлюбу), сакратар Элен Дзюкас, кот Тыгр і белы тэр’ер Чыко. На здзіўленне амерыканцаў, Эйнштэйн так і не абзавёўся аўтамабілем і тэлевізарам. Марыя, пасля інсульту ў 1946 годзе, была часткова паралізаваная, і Эйнштэйн штовечар чытаў сваёй сястры кнігі.
У жніўні 1939 года Эйнштэйн падпісаўся пад, напісаным па ініцыятыве фізіка-эмігранта з Венгрыі Леа Сіларда на імя прэзідэнта ЗША Франкліна Дэлана Рузвельта. Ліст звяртаў увагу прэзідэнта на магчымасць таго, што нацысцкая Германія здольная стварыць атамную бомбу. Пасля некалькіх месяцаў разважанняў Рузвельт вырашыў сур’ёзна паставіцца да гэтай пагрозы і адкрыў уласны праект па стварэнні атамнай зброі. Сам Эйнштэйн у гэтых працах удзелу не прымаў. Пазней ён шкадаваў аб падпісаным ім лісце, разумеючы, што для новага кіраўніка ЗША Гары Трумэна ядзерная энергія служыць інструментам запалохвання. У далейшым ён крытыкаваў распрацоўку ядзернай зброі, яе прымяненне ў Японіі і выпрабаванні на атоле Бікіні (1954), а сваю датычнасць да паскарэння работ над амерыканскай ядзернай праграмай лічыў найвялікшай трагедыяй свайго жыцця. Шырокую вядомасць атрымалі яго афарызмы: «Мы выйгралі вайну, але не мір»; «Калі трэцяя сусветная вайна будзе весціся атамнымі бомбамі, то чацвёртая — камянямі і палкамі».
Падчас вайны Эйнштэйн кансультаваў Ваенна-марскія сілы ЗША і спрыяў рашэнню розных тэхнічных праблем.
Прынстан (1945—1955). Барацьба за мір. Адзіная тэорыя поля
У пасляваенныя гады Эйнштэйн стаў адным з заснавальнікаў Пагуошскага руху навукоўцаў за мір. Хоць яго першая канферэнцыя праводзілася ўжо пасля смерці Эйнштэйна (1957), але ініцыятыва стварэння такога руху была выказана ў, які атрымаў шырокую вядомасць (быў напісаны сумесна з Бертранам Раселам), папярэджваў у тым ліку аб небяспецы стварэння і прымянення вадароднай бомбы. У рамках гэтага руху Эйнштэйн, як старшыня, сумесна з Альбертам Швейцэрам, Бертранам Раселам, Фрэдэрыкам Жаліё-Кюры і іншымі сусветна вядомымі дзеячамі навукі вёў барацьбу супраць гонкі ўзбраенняў, стварэння ядзернай і тэрмаядзернай зброі. У верасні 1947 года ў адкрытым лісце дэлегацыям дзяржаў-членаў ААН ён прапаноўваў рэарганізаваць Генеральную асамблею ААН, ператварыўшы яе ў бесперапынна працуючы сусветны парламент, які валодае больш шырокімі паўнамоцтвамі, чым Савет Бяспекі, які (на думку Эйнштэйна) паралізаваны ў сваіх дзеяннях з-за права вета. На што, у лістападзе 1947 года, найбуйнейшыя савецкія навукоўцы (С. І. Вавілаў, А. Ф. Іофе, М. М. Сямёнаў, А. А. Фрумкін) у адкрытым лісце выказалі нязгоду з пазіцыяй А. Эйнштэйна (1947).
Да канца жыцця Эйнштэйн працягваў працу над даследаваннем праблем касмалогіі, але галоўныя намаганні ён накіраваў на стварэнне адзінай тэорыі поля. Яму дапамагалі ў гэтым прафесійныя матэматыкі, у тым ліку (у Прынстане). Фармальна некаторыя поспехі ў гэтым кірунку былі — ён распрацаваў нават дзве версіі адзінай тэорыі поля. Абедзве мадэлі былі матэматычна вытанчаныя, з іх вынікала не толькі агульная тэорыя адноснасці, але і ўся электрадынаміка Максвела — аднак яны не давалі ніякіх новых фізічных следстваў. А чыстая матэматыка, у адрыве ад фізікі, Эйнштэйна ніколі не цікавіла, і ён забракаваў абедзве мадэлі. Спачатку (1929) Эйнштэйн спрабаваў развіць ідэі і  — свет мае пяць вымярэнняў, прычым пятае мае мікрапамеры і таму нябачнае. Атрымаць з яе дапамогай новыя фізічна цікавыя вынікі не атрымалася, і шматмерная тэорыя была неўзабаве закінута (каб пазней адрадзіцца ў тэорыі суперструн). Другая версія Адзінай тэорыі (1950) базавалася на дапушчэнні, што прастора-час мае не толькі крывізну, але і кручэнне; яна таксама арганічна ўключала АТА і тэорыю Максвела, аднак знайсці канчатковую рэдакцыю ўраўненняў, якая апісвала б не толькі макрасвет, але і мікрасвет, так і не ўдалося. А без гэтага тэорыя заставалася не больш чым матэматычнай надбудовай над будынкам, які ў гэтай надбудове не меў ніякай патрэбы.
Вейль успамінаў, што Эйнштэйн неяк сказаў яму : «абстрактна, без кіроўнага нагляднага фізічнага прынцыпу, фізіку нельга канструяваць».
Апошнія гады жыцця. Смерць
У 1955 годзе здароўе Эйнштэйна рэзка пагоршылася. Ён напісаў завяшчанне і сказаў сябрам: «Сваю задачу на Зямлі я выканаў». Апошняй яго працай стаў няскончаны заклік прадухіліць ядзерную вайну.
У гэты час Эйнштэйна наведаў гісторык фізікі, прафесар Гарвардскага ўніверсітэта Бернард Коэн, які ўспамінаў :
Я ведаў, што Эйнштэйн вялікі чалавек і вялікі фізік, але я не меў уяўлення аб цеплыні яго прыязнай натуры, пра яго дабрыню і вялікае пачуццё гумару. Падчас нашай гутаркі не адчувалася, што смерць блізкая. Розум Эйнштэйна заставаўся жывым, ён быў дасціпны і здаваўся вельмі вясёлым.
Падчарка Марго ўспамінала апошнюю сустрэчу з Эйнштэйнам у бальніцы:
Ён гаварыў з глыбокім спакоем, пра дактароў нават з лёгкім гумарам, і чакаў свайго скону, як неабходнай «з’явы прыроды». Наколькі бясстрашным ён быў пры жыцці, настолькі ціхім і прыміраным ён сустрэў смерць. Без усякай сентыментальнасці і без шкадаванняў ён пакінуў гэты свет.
Альберт Эйнштэйн памёр 18 красавіка 1955 года ў 01:25, на 77-м годзе жыцця ў Прынстане ад. Перад смерцю ён вымавіў некалькі слоў па-нямецку, але амерыканская медсястра не змагла іх потым паўтарыць. Не ўспрымаючы ніякіх форм культу асобы, ён забараніў пышнае пахаванне з гучнымі цырымоніямі, для чаго пажадаў, каб месца і час пахавання не выдавалася. 19 красавіка 1955 года без шырокай агалоскі адбылося пахаванне вялікага навукоўца, на якім прысутнічала ўсяго 12 самых блізкіх сяброў. Яго цела было спалена ў крэматорыі Юінг-Семетэры (Ewing Cemetery), а попел развеяны па ветры.
Чалавечыя якасці
Блізкія знаёмыя апісваюць Эйнштэйна як чалавека таварыскага, прыязнага, жыццярадаснага, адзначаюць яго дабрыню, гатоўнасць дапамагчы ў любую хвіліну, поўную адсутнасць, скараючае чалавечае абаянне. Часта адзначаецца яго выдатнае пачуццё гумару. Калі Эйнштэйна пыталіся, дзе знаходзіцца яго лабараторыя, ён, усміхаючыся, паказваў аўтаручку.
Эйнштэйн горача любіў музыку, асабліва творы XVIII стагоддзя. У розныя гады сярод упадабаных ім кампазітараў былі Бах, Моцарт, Шуман, Гайдн і Шуберт, а ў апошнія гады — Брамс. Добра граў на скрыпцы, з якой нідзе не расставаўся. З мастацкай літаратуры з захапленнем адгукаўся аб прозе Льва Талстога, Дастаеўскага, Дыкенса, п’есах Брэхта. Захапляўся таксама філатэліяй, садоўніцтвам, плаваннем на яхце (нават напісаў артыкул па тэорыі кіравання яхтай). У прыватным жыцці быў непатрабавальны, у канцы жыцця нязменна з’яўляўся ў любімым цёплым швэдры.
Нягледзячы на ​​свой каласальны навуковы аўтарытэт, ён не пакутаваў ад залішняй ганарлівасці, ахвотна дапускаў, што можа памыляцца, і калі гэта здаралася, публічна прызнаваў свае памылкі. Так адбылося, напрыклад, у 1922 годзе, калі ён раскрытыкаваў артыкул, які прадказаў пашырэнне Сусвету. Атрымаўшы затым ліст ад Фрыдмана з тлумачэннем спрэчных дэталей, Эйнштэйн у тым жа часопісе паведаміў, што не меў рацыі, а вынікі Фрыдмана каштоўныя і «праліваюць новае святло» на магчымыя мадэлі касмалагічнай дынамікі.
Несправядлівасць, прыгнёт, хлусня заўсёды выклікалі яго гнеўную рэакцыю. З ліста сястры Марыі (1935) :
Самым ненавісным словам у нямецкай мове для яго было «Zwang» — гвалт, прымус.
Лекар Эйнштэйна, Густаў Букі, расказваў, што Эйнштэйн цярпець не мог пазіраваць мастаку, але варта было таму прызнацца, што разлічвае дзякуючы яго партрэту выбрацца з беднасці, як Эйнштэйн тут жа згаджаўся і цярпліва выседжваў перад ім доўгія гадзіны.
У канцы жыцця Эйнштэйн коратка сфармуляваў сваю сістэму каштоўнасцей: «Ідэалы, якія асвятлялі мой шлях і давалі мне смеласць і мужнасць, былі дабро, прыгажосць і ісціна».
Сацыялізм
Альберт Эйнштэйн быў перакананым дэмакратычным сацыялістам, гуманістам, пацыфістам і антыфашыстам. Аўтарытэт Эйнштэйна, дасягнуты дзякуючы яго рэвалюцыйным адкрыццям у фізіцы, дазваляў навукоўцу актыўна ўплываць на грамадска-палітычныя пераўтварэнні ў свеце.
У эсэ пад назвай «Чаму сацыялізм?» («Why Socialism?»), выдадзеным у якасці артыкула ў найбуйнейшым марксісцкім часопісе ЗША «Monthly Review», Альберт Эйнштэйн выклаў сваё бачанне сацыялістычных пераўтварэнняў. У прыватнасці, навуковец абгрунтаваў нежыццяздольнасць эканамічнай анархіі капіталістычных адносін, якія з’яўляюцца прычынай сацыяльнай несправядлівасці, а галоўнай заганай капіталізму называў «грэбаванне чалавечай асобай». Асуджаючы адчужэнне чалавека пры капіталізме, імкненне да нажывы, Эйнштэйн адзначаў, што дэмакратычнае грамадства само па сабе не можа абмежаваць свавольства капіталістычнай алігархіі, і забеспячэнне правоў чалавека становіцца магчымым толькі ва ўмовах планавай эканомікі. Варта адзначыць, што артыкул быў напісаны па запрашэнні эканаміста-марксіста ў разгар мак-картысцкага «палявання на ведзьмаў» і выказваў грамадзянскую пазіцыю навукоўца.
З-за сваёй «левізны» Эйнштэйн часта падвяргаўся нападкам з боку правакансерватыўных колаў у ЗША. Яшчэ ў 1932 годзе амерыканская «Жаночая патрыятычная карпарацыя» запатрабавала не пускаць навукоўца ў ЗША, таму што ён вядомы баламут і сябар камуністаў. Візу ўсё ж выдалі, а Эйнштэйн засмучаны напісаў у газеце: «Ніколі яшчэ я не атрымліваў ад прыўкраснага полу такой энергічнай адмовы, а калі і атрымліваў, то не ад столькіх адразу». Падчас разгулу мак-картызму ФБР мела асабістую справу «недобранадзейнага» Эйнштэйна, якая складалася з 1427 старонак. У прыватнасці, ён абвінавачваўся ў тым, што «прапаведуе дактрыну, накіраваную на ўсталяванне анархіі». Архівы ФБР таксама сведчаць аб тым, што фізік быў аб’ектам пільнай увагі з боку спецслужбаў, паколькі на працягу 1937—1955 гадоў Эйнштэйн «быў сябрам або спонсарам і ганаровым членам у 34 камуністычных франтах», з’яўляўся ганаровым старшынёй трох падобных арганізацый, і сярод яго блізкіх сяброў былі асобы, «якія спачуваюць камуністычнай ідэалогіі».
Стаўленне да СССР
Эйнштэйн не ўхваляў таталітарныя метады пабудовы сацыялістычнага грамадства, якія назіраліся ў СССР. У інтэрв’ю 1933 года Эйнштэйн патлумачыў, чаму ні разу не прыняў запрашэння прыехаць у СССР: ён супраць любой дыктатуры, «якая занявольвае асобу з дапамогай тэрору і гвалту, выяўляюцца яны пад сцягам фашызму або камунізму». У 1938 годзе Эйнштэйн напісаў Сталіну і іншым кіраўнікам СССР некалькі лістоў, у якіх прасіў гуманна паставіцца да рэпрэсаваных у СССР замежных фізікаў-эмігрантаў. У прыватнасці, Эйнштэйн турбаваўся пра лёс Фрыца Нётэра, брата Эмі Нётэр, які спадзяваўся знайсці ў СССР прытулак, але ў 1937 годзе быў арыштаваны і неўзабаве (у верасні 1941 года) расстраляны. У гутарцы 1936 года Эйнштэйн назваў Сталіна палітычным гангстарам. У лісце савецкім навукоўцам (1948) Эйнштэйн паказаў на такія негатыўныя рысы савецкага ладу, як усёмагутнасць бюракратыі, тэндэнцыю ператварыць савецкую ўладу ў «свайго роду царкву і таўраваць як здраднікаў і брыдкіх злодзеяў усіх, хто да яе не належыць».
Пацыфізм
У абгрунтаванне сваёй антываеннай пазіцыі Эйнштэйн пісаў : Мой пацыфізм — гэта інстынктыўнае пачуццё, якое валодае мной таму, што забойства чалавека агідна. Мая пазіцыя зыходзіць не з якой-небудзь абстрактнай тэорыі, а заснаваная на глыбокай антыпатыі да любога віду брутальнасці і нянавісці.
У 1932 годзе, каб не дапусціць перамогі нацыстаў на выбарах, паставіў свой подпіс пад заклікам Міжнароднага сацыялістычнага саюза барацьбы з заклікам да адзінага працоўнага фронту Сацыял-дэмакратычнай і Камуністычнай партый.
У гады вайны Эйнштэйн, часова адмовіўшыся ад свайго прынцыповага пацыфізму, прымаў актыўны ўдзел у барацьбе з фашызмам, а яго пляменнік, анарха-сіндыкаліст Карл Эйнштэйн, ваяваў на баку на франтах Грамадзянскай вайны ў Іспаніі. Пасля вайны Эйнштэйн падтрымліваў негвалтоўныя сродкі барацьбы за правы народных мас, асабліва адзначаючы заслугі Махатмы Гандзі: «''Я лічу погляды Гандзі найбольш выбітнымі з усіх палітыкаў-нашых сучаснікаў. Мы павінны старацца здзяйсняць учынкі ў гэтым духу: не выкарыстоўваць гвалт для барацьбы за нашыя правы''». Разам з Джуліянам Хакслі, Томасам Манам і Джонам Дзьюі ўваходзіў у кансультатыўны савет Першага гуманістычнага грамадства Нью-Ёрка (First Humanist Society of New York).
Барацьба за правы чалавека
Будучы праціўнікам каланіялізму і імперыялізму, Альберт Эйнштэйн, нароўні з Анры Барбюсам і Джавахарлалам Нэру, удзельнічаў у Брусельскім кангрэсе антыімперыялістычнай лігі (1927). Ён актыўна садзейнічаў барацьбе негрыцянскага насельніцтва ЗША за грамадзянскія правы, будучы на ​​працягу двух дзесяцігоддзяў блізкім сябрам вядомага чорнаскурага спевака і акцёра. Даведаўшыся, што састарэлы абвешчаны «камуністычным шпіёнам», Эйнштэйн запатрабаваў выклікаць яго ў якасці сведкі абароны, і справа неўзабаве была закрытая. Рашуча асудзіў «справу Опенгеймера», якога ў 1953 годзе абвінавацілі ў «камуністычных сімпатыях» і адхілілі ад сакрэтных работ. У 1946 годзе Эйнштэйн быў у ліку актывістаў, якія супрацоўнічалі ў справе адкрыцця свецкага яўрэйскага ўніверсітэта на базе Мідлсекскага ўніверсітэта), аднак, калі яго прапанова прызначыць прэзідэнтам ВНУ брытанскага эканаміста-лейбарыста Гаральда Ласкі было адпрэчана (як чалавека, нібыта «чужога амерыканскім прынцыпам дэмакратыі»), фізік адклікаў сваю падтрымку і пазней, калі ўстанова была адкрыта ў якасці універсітэта Луіса Брандэйса, адмовіўся ад ганаровай ступені ў ім.
Сіянізм
Устрывожаны хуткім ростам антысемітызму ў Германіі, Эйнштэйн падтрымаў заклік сіянісцкага руху стварыць яўрэйскі нацыянальны ачаг у Палесціне і выступіў на гэтую тэму з шэрагам артыкулаў і прамоў. Асабліва актыўнае садзейнічанне з яго боку атрымала ідэя адкрыць Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме (1925). Ён растлумачыў сваю пазіцыю: Аж да нядаўняга часу я жыў у Швейцарыі, і пакуль быў там, я не разумеў свайго яўрэйства…
Калі б нам не даводзілася жыць сярод нецярпімасці, бяздушных і жорсткіх людзей, я б першы адхіліў нацыяналізм на карысць універсальнай чалавечнасці.
Паслядоўны гуманіст, ён выступаў у абарону правоў усіх прыгнечаных народаў — яўрэяў, індыйцаў, чорнаскурых амерыканцаў і інш. Хоць першапачаткова ён лічыў, што яўрэйскі ачаг можа абысціся без асобнай дзяржавы, межаў і арміі, у 1947 годзе Эйнштэйн вітаў стварэнне дзяржавы Ізраіль, спадзеючыся на двухнацыянальнае арабска-яўрэйскае рашэнне Палесцінскай праблемы. Ён пісаў Паўлю Эрэнфесту ў 1921 годзе: «Сіянізм уяўляе сабою сапраўды новы яўрэйскі ідэал і можа вярнуць яўрэйскаму народу радасць існавання». Ужо пасля Халакоста ён заўважыў: «''Сіянізм не абараніў германскае яўрэйства ад знішчэння. Але тым, хто выжыў, сіянізм даў унутраныя сілы перанесці бедства з годнасцю, не згубіўшы здаровай самапавагі''». У 1952 годзе да Эйнштэйна нават паступіла прапанова стаць другім прэзідэнтам Ізраіля, ад якой навуковец ветліва адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць досведу падобнай працы. Усе свае лісты і рукапісы (і нават капірайт на камерцыйнае выкарыстанне свайго вобразу і імені) Эйнштэйн завяшчаў Яўрэйскаму ўніверсітэту ў Іерусаліме.
Філасофія
Эйнштэйн заўсёды цікавіўся філасофіяй навукі і пакінуў шэраг глыбокіх даследаванняў на гэтую тэму. Юбілейны зборнік 1949 года да яго 70-годдзя называўся (трэба меркаваць, з яго ведама і згоды) «''Альберт Эйнштэйн. Філосаф-навуковец''». Найбольш блізкім да сябе па светаўспрыманню філосафам Эйнштэйн лічыў Спінозу. Рацыяналізм у іх абодвух быў усёахопным і распаўсюджваўся не толькі на сферу навукі, але таксама на этыку і іншыя аспекты чалавечага жыцця: гуманізм, інтэрнацыяналізм, свабодалюбства і інш. Законы прыроды аб’ектыўна існуюць, і яны спасціжныя па той прычыне, што яны ўтвараюць сусветную гармонію, разумную і эстэтычна прывабную адначасова. У гэтым галоўная прычына непрымання Эйнштэйнам «капенгагенскай інтэрпрэтацыі» квантавай механікі, якая, на яго думку, уносіла ў карціну свету ірацыянальны элемент, хаатычную дысгармонію.
У кнізе «Эвалюцыя фізікі» Эйнштэйн пісаў : "З дапамогай фізічных тэорый мы спрабуем знайсці сабе шлях скрозь лабірынт назіраных фактаў, упарадкаваць і спасцігнуць свет нашых пачуццёвых успрыманняў. Мы жадаем, каб назіраныя факты лагічна вынікалі з нашага паняцця рэальнасці. Без веры ў тое, што магчыма ахапіць рэальнасць нашымі тэарэтычнымі пабудовамі, без веры ва ўнутраную гармонію нашага свету, не магло б быць ніякай навукі. Гэтая вера ёсць і заўсёды застанецца асноўным матывам усякай навуковай творчасці. Ва ўсіх нашых намаганнях, ва ўсякай драматычнай барацьбе паміж старым і новым мы пазнаём вечнае імкненне да спазнання, непахісную веру ў гармонію нашага свету, якая пастаянна ўзмацняецца па меры росту перашкод да спазнання."
Рэлігійныя погляды
Рэлігійныя погляды Эйнштэйна з’яўляюцца прадметам даўніх спрэчак. Некаторыя сцвярджаюць, што Эйнштэйн верыў у існаванне Бога, іншыя называюць яго атэістам. І тыя, і іншыя для пацверджання свайго пункту гледжання цытавалі вялікага навукоўца.
У 1921 годзе Эйнштэйн атрымаў тэлеграму ад нью-ёркскага рабіна Герберта Гольдштэйна: «Ці верыце вы ў Бога кропка аплачаны адказ 50 слоў». Эйнштэйн уклаўся ў 24 словы: «Я веру ў Бога Спінозы, які праяўляе сябе ў заканамернай гармоніі быцця, але зусім не ў Бога, які клапоціцца пра лёс і справы людзей». Яшчэ больш рэзка ён выказаўся ў інтэрв’ю «Нью-Ёрк Таймс» (лістапад 1930): «''Я не веру ў Бога, які ўзнагароджвае і карае, у Бога, мэты якога злеплены з нашых чалавечых мэтаў. Я не веру ў неўміручасць душы, хоць слабыя розумы, апантаныя страхам або недарэчным эгаізмам, знаходзяць сабе прытулак у такой веры''».
У 1940 годзе ён апісаў свае погляды ў часопісе «Nature», у артыкуле пад назвай «Навука і рэлігія». Там ён піша:
На маю думку, рэлігійна адукаваны чалавек — гэта той, хто ў максімальна магчымай для яго ступені вызваліў сябе ад путаў эгаістычных жаданняў і паглынуты думкамі, пачуццямі і памкненнямі, якіх ён прытрымліваецца з прычыны іх звышасобаснага характару… безадносна ад таго, ці робіцца спроба звязаць гэта з боскай істотай, бо ў адваротным выпадку нельга было б лічыць Буду або Спінозу рэлігійнымі асобамі. Рэлігійнасць такога чалавека палягае ў тым, што ў яго няма сумненняў у значнасці і велічы гэтых звышасобасных мэтаў, якія не могуць быць рацыянальна абгрунтаваныя, але і не маюць у гэтым патрэбы… У гэтым сэнсе рэлігія — старажытнае імкненне чалавецтва ясна і цалкам усвядоміць гэтыя каштоўнасці і мэты, узмацняць і пашыраць іх уплыў.
Далей ён праводзіць некаторую сувязь паміж навукай і рэлігіяй, і кажа што «''навука можа быць створана толькі тымі, хто наскрозь прасякнуты імкненнем да ісціны і разумення. Але крыніца гэтага пачуцця бярэ пачатак з вобласці рэлігіі. Адтуль жа — вера ў магчымасць таго, што правілы гэтага свету рацыянальныя, то бок пазнавальныя для розуму. Я не магу ўявіць сапраўднага навукоўца без моцнай веры ў гэта. Вобразна сітуацыю можна апісаць так: навука без рэлігіі — кульгавая, а рэлігія без навукі — сляпая''». Фразу «навука без рэлігіі — кульгавая, а рэлігія без навукі — сляпая» часта цытуюць па-за кантэкстам, пазбаўляючы яе сэнсу.
Затым Эйнштэйн зноў піша, што не верыць у персаніфікаванага Бога і сцвярджае:
"Не існуе ні панавання чалавека, ні панавання бажаства як незалежных прычын з’яў прыроды. Вядома, дактрына Бога як асобы, якая ўмешваецца ў прыродныя з’явы, ніколі не можа быць у літаральным сэнсе аспрэчаная навукай, бо гэтая дактрына можа заўсёды знайсці прытулак у тых галінах, куды навуковае веданне яшчэ не здольнае пранікнуць. Але я перакананы, што такія паводзіны часткі прадстаўнікоў рэлігіі не толькі невысакародны, але і фатальны."
У 1950 годзе ў лісце М. Беркавітцу Эйнштэйн пісаў: «''У адносінах да Бога я агностык. Я перакананы, што для выразнага разумення першараднай важнасці маральных прынцыпаў у справе паляпшэння і акультурвання жыцця не патрабуецца паняцце заканадаўцы, асабліва — заканадаўцы, які працуе па прынцыпе ўзнагароды і пакарання''».
Яшчэ раз Эйнштэйн апісаў свае рэлігійныя погляды, адказваючы тым, хто прыпісваў яму веру ў яўрэйска-хрысціянскага Бога : "Тое, што вы чыталі аб маіх рэлігійных перакананнях — зразумела, хлусня. Хлусня, якую сістэматычна паўтараюць. Я не веру ў Бога як у асобу і ніколі не хаваў гэтага, а выказваў вельмі ясна. Калі ўва мне ёсць нешта, што можна назваць рэлігійным, то гэта, несумненна, бязмежнае захапленне будовай сусвету ў той меры, у якой навука раскрывае яго."
У 1954 годзе, за паўтара года да смерці, Эйнштэйн у лісце да нямецкага філосафа Эрыка Гуткінда так ахарактарызаваў сваё стаўленне да рэлігіі : «''Слова „Бог“ для мяне ўсяго толькі праява і прадукт чалавечых слабасцей, а Біблія — збор шаноўных, але ўсё ж прымітыўных легенд, якія, тым не менш, з’яўляюцца даволі дзіцячымі. Ніякая, нават самая выдасканаленая, інтэрпрэтацыя не зможа гэта (для мяне) змяніць''».
Найбольш поўны агляд рэлігійных поглядаў Эйнштэйна апублікаваў яго сябар, Макс Джэмер, у кнізе «Эйнштэйн і рэлігія». Зрэшты, ён прызнае, што кніга грунтуецца не на прамых яго гутарках з Эйнштэйнам, а на вывучэнні архіўных матэрыялаў. Джэмер лічыць Эйнштэйна глыбока рэлігійным чалавекам, называе яго погляды «касмічнай рэлігіяй» і лічыць, што Эйнштэйн не атаясамліваў Бога з Прыродай, падобна Спінозе, але лічыў яго асобнай неперсаніфікаванай сутнасцю, што выяўляецца ў законах Сусвету як «дух, значна большы за чалавечы», паводле слоў самога Эйнштэйна.
Разам з тым, бліжэйшы вучань Эйнштэйна Леапольд Інфельд пісаў, што, «''калі Эйнштэйн кажа пра Бога, ён заўсёды мае на ўвазе ўнутраную сувязь і лагічную прастату законаў прыроды. Я назваў бы гэта „матэрыялістычным падыходам да бога“''».
Рычард Докінз мяркуе (у прыватнасці ў сваёй кнізе «»), што Альберт Эйнштэйн выкарыстоўваў слова «бог» толькі ў якасці метафары для загадкавасці Сусвету.
Ацэнкі і памяць
аб Эйнштэйне : Калі б не існавала Эйнштэйна, фізіка XX стагоддзя была б іншай. Гэтага нельга сказаць ні аб адным іншым вучоным… Ён заняў у грамадскім жыцці такое становішча, якое наўрад ці зойме ў будучыні іншы навуковец. Ніхто, уласна, не ведае, чаму, але ён увайшоў у грамадскую свядомасць усяго свету, стаўшы жывым сімвалам навукі і уладаром дум дваццатага стагоддзя.
Ён казаў: «''Клопат пра чалавека і яго лёс павінны быць асноўнай мэтай у навуцы. Ніколі не забывайце пра гэта пасярод вашых чарцяжоў і ўраўненняў''». Пазней ён таксама сказаў: «Каштоўнае толькі тое жыццё, якое пражытае для людзей»…
Эйнштэйн быў самым высакародным чалавекам, якога мы калі-небудзь сустракалі.
Роберт Опенгеймер : У ім заўсёды была нейкая чароўная чысціня, адначасова і дзіцячая, і бязмежна упартая''".
Бертран Расел: Я думаю, яго праца і яго скрыпка давалі яму значную меру шчасця, але глыбокае спачуванне да людзей і цікавасць да іх лёсу засцераглі Эйнштэйна ад непрыстойнай такому чалавеку меры безнадзейнасці… Зносіны з Эйнштэйнам дастаўлялі незвычайнае задавальненне. Нягледзячы на геніяльнасць і славу, ён трымаў сябе абсалютна проста, без найменшых прэтэнзій на пераважнасць… Ён быў не толькі вялікім навукоўцам, але і вялікім чалавекам.
Г. Х. Хардзі характарызаваў Эйнштэйна двума словамі: «Лагодны і мудры».
Прызнанне
У архівах Нобелеўскага камітэта захавалася каля 60 намінацый Эйнштэйна ў сувязі з фармулёўкай тэорыі адноснасці; яго кандыдатура нязменна вылучалася штогод з 1910 па 1922 гады (акрамя 1911-га і 1915-га). Аднак прэмія была прысуджана толькі ў 1922 годзе — за тэорыю фотаэлектрычнага эфекту, якая ўяўлялася членам Нобелеўскага камітэта больш бясспрэчным укладам у навуку. У выніку гэтай намінацыі Эйнштэйн атрымаў (раней адкладзеную) прэмію за 1921 год адначасова з Нільсам Борам, які быў уганараваны прэміяй 1922 года.
Эйнштэйну былі прысвоены ганаровыя доктарскія ступені ад шматлікіх універсітэтаў, у тым ліку: Жэневы, Цюрыха, Ростака, Мадрыда, Бруселя, Буэнас-Айрэса, Лондана, Оксфарда, Кембрыджа, Глазга, Лідса, Манчэстэра, Гарварда, Прынстана, Нью-Ёрка (Олбені), Сарбоны.
Некаторыя іншыя ўзнагароды :
Пасмяротна Альберт Эйнштэйн таксама быў адзначаны шэрагам адрозненняў:
У сталіцы ЗША ўсталяваны помнік Эйнштэйну працы Роберта Беркса (1979).
Некаторыя памятныя мясціны, звязаныя з Эйнштэйнам:
Мемарыяльныя дошкі:
Культурны ўплыў
Альберт Эйнштэйн ператварыўся ў героя шэрагу мастацкіх раманаў, фільмаў і тэатральных пастановак. У прыватнасці, ён выступае ў якасці дзейнай асобы ў фільме Нікаласа Рога «Insignificance», камедыі Фрэда Шэпізі «I.Q.» (у якой яго грае Вальтэр Матау), кінафільме Філіпа Марціна «Эйнштэйн і Эдынгтан» (Einstein and Eddington) 2008 года, у савецкіх/расійскіх фільмах «Выбар мэты», «Вольф Месінг», камічнай п’есе Стыва Марціна, раманах Жана-Клода Кар’е «Калі ласка, месье Эйнштэйн» (Einstein S’il Vous Plait) і Алана Лайтмэна «Мары Эйнштэйна» (Einstein’s Dreams), паэме «Эйнштэйн». Гумарыстычны складнік асобы вялікага фізіка фігуруе ў пастаноўцы Эда Метцгера «Альберт Эйнштэйн: Практычны багемец». «Прафесар Эйнштэйн», які стварае хронасферу і прадухіляе прыход да ўлады Гітлера, з’яўляецца адным з ключавых персанажаў створанага ім альтэрнатыўнага Сусвету ў серыі камп’ютарных стратэгій рэальнага часу «». Вучоны ў фільме «Каін XVIII» цалкам відавочна загрымаваны пад Эйнштэйна.
Знешні выгляд Альберта Эйнштэйна, які ў сталым узросце звычайна з’яўляўся ў простым швэдры з растрапанымі валасамі, прыняты за аснову ў выяўленні вобразаў «шалёных навукоўцаў» і «рассеяных прафесараў» у папулярнай культуры. Акрамя таго, у ёй актыўна эксплуатуецца і матыў забыўлівасці і непрактычнасці вялікага фізіка, які пераносіцца і на зборны вобраз яго калег. Часопіс «Тайм» нават назваў Эйнштэйна «здзейсненай марай мультыплікатара».
Шырокую вядомасць набылі фатаграфіі Альберта Эйнштэйна. Найбольш пазнавальная была зроблена на 72-м дні нараджэння фізіка (1951). Фатограф Артур Сас папрасіў Эйнштэйна ўсміхнуцца для камеры, на што той паказаў язык. Гэта выява стала іконай сучаснай папулярнай культуры, выяўляючы партрэт адначасова і генія, і жыццярадаснага жывога чалавека. 21 чэрвеня 2009 года на аўкцыёне ў амерыканскім Нью-Гемпшыры адзін з дзевяці арыгінальных фотаздымкаў, аддрукаваных у 1951 годзе, быў прададзены за 74 тысячы долараў. А Эйнштэйн падарыў гэты здымак свайму сябру — журналісту Ховарду Сміту — і падпісаў на ім, што «жартаўлівая грымаса адрасавана ўсяму чалавецтву».
Папулярнасць Эйнштэйна ў сучасным свеце настолькі вялікая, што ўзнікаюць спрэчныя моманты ў шырокім выкарыстанні імя і знешнасці навукоўца ў рэкламе і гандлёвых марках. Паколькі Эйнштэйн завяшчаў частку сваёй маёмасці, у тым ліку выкарыстанне яго выяў, Яўрэйскаму ўніверсітэту ў Іерусаліме, брэнд «Альберт Эйнштэйн» быў зарэгістраваны ў якасці гандлёвай маркі.
Міфы і альтэрнатыўныя версіі
Рознабаковая навуковая і палітычная актыўнасць Альберта Эйнштэйна выклікала з’яўленне шырокай міфалогіі, а таксама немалой колькасці нетрадыцыйных ацэнак розных аспектаў яго дзейнасці. Ужо пры жыцці навукоўца ўзнікла шырокая літаратура, якая прымяншала або адмаўляла яго значэнне ў сучаснай фізіцы. Значную ролю ў яе ўзнікненні адыгралі «арыйскія» фізікі Філіп Ленард і Іаганес Штарк, а таксама матэматык. Асаблівае распаўсюджанне такая літаратура атрымала ў нацысцкай Германіі, дзе, напрыклад, спецыяльная тэорыя адноснасці цалкам прыпісвалася «арыйскім» навукоўцам. Спробы прымяншэння ролі Эйнштэйна ў развіцці сучаснай фізікі працягваюцца і ў цяперашні час. Напрыклад, не так даўно была адноўлена версія аб прысваенні Эйнштэйнам навуковых адкрыццяў сваёй першай жонкі, Мілевы Марыч.
Ніжэй прыводзіцца кароткая зводка такіх міфаў, а таксама тых альтэрнатыўных версій, якія абмяркоўваліся ў сур’ёзнай літаратуры.
Навуковыя заслугі Мілевы Марыч
Адзін з шматлікіх міфаў, звязаных з Эйнштэйнам, заключаецца ў тым, што Мілева Марыч, яго першая жонка, нібыта дапамагала яму ў распрацоўцы тэорыі адноснасці ці нават была яе сапраўдным аўтарам. Гэтае пытанне даследавалася гісторыкамі. Дакументальных пацверджанняў для такога заключэння не выяўлена. Мілева не паказвала асаблівых здольнасцей да матэматыкі або фізікі, яна нават не змагла (з двух спроб) здаць выпускныя іспыты ў політэхнікуме. Не вядома ні адной яе навуковай працы — ні ў гады жыцця з Эйнштэйнам, ні пазней (яна памерла ў 1948 годзе). Нядаўна апублікаванае ліставанне з Эйнштэйнам не змяшчае з яе боку якіх-небудзь згадак ідэй тэорыі адноснасці, у той час у лістах Эйнштэйна ёсць шматлікія разважанні на гэтыя тэмы.
Пуанкарэ як аўтар тэорыі адноснасці
У абмеркаванні гісторыі спецыяльнай тэорыі адноснасці (СТА) час ад часу ўзнікае абвінавачванне ў адрас Эйнштэйна: чаму ў першым сваім артыкуле «Да электрадынамікі цел, што рухаюцца» ён не спаслаўся на працы папярэднікаў, у прыватнасці на працы Пуанкарэ і Лорэнца? Часам нават сцвярджаецца, што СТА стварыў Пуанкарэ, а ў артыкуле Эйнштэйна нічога новага не было.