cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спіс беларускіх імён
Мужчынскія
Павел — Павал, Паўлюк, Паўка, Пашка, Павель
Пётр — Пятрусь, Петрык, Пятрук, Пятро, Пятраш
Пракофій — Пракоп, Пракопка, Прокша
Жаночыя
Паліна — Палінка, Полька, Польця, Палюся
Мужчынскія
Радзівон — Радзісь, Радзік, Радзька, Радзюк,
Раман — Рамаш, Ромцік, Рамук, Рамась, Ромусь
Рыгор — Рыгорка, Рыгось, Грышка, Грыша
Жаночыя
Раіса — Рая, Раечка, Раіска
Рэгіна — Рася, Раська, Раіна
Мужчынскія
Цімафей — Цімук, Цімка, Цімусь
Ціхан — Цішка, Ціхон
Кальварыйскія могілкі
Кальвары́йскія мо́гілкі — могілкі ў Мінску, найстарэйшыя з захаваных у горадзе. Налічваюць больш за 30.000 пахаванняў. Сфармавалі вакол сябе Кальварыйскае прадмесце.
Гісторыя
У 1836 годзе струхлелы драўляны будынак касцёла разабраны, а на яго месцы ў 1839—1841 гадах збудаваная новая мураваная святыня. У 1842 годзе касцёл асвяцілі.
Кальварыйскія могілкі месціліся ў Ракаўскім прадмесці ў форме прамавугольніка, павернутага фронтам да горада, з якім іх злучала Кальварыйская вуліца. Вуліца вяла проста да брамы могілак і знаходзілася на восі ўсход — захад. На гэтай восі, на ўзгорку, быў збудаваны касцёл.
У часе сталінскіх рэпрэсій тут адбываліся адзіночныя расстрэлы, трупы закапвалі ў існуючыя магілы, ці паміж іх.
Могілкі пашырылі ў 1945 годзе з заходняга і паўднёвага бакоў (да 14 гектараў). Яны набылі выгляд пяцівугольніка, абмежаванага вуліцамі.
У 1990 годзе рашэннем Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта комплекс усіх збудаванняў разам з пахаваннямі ўключаны ў дзяржаўны спіс помнікаў горадабудаўніцтва і архітэктуры Мінска. У 2001 годзе Кальварыйскія могілкі атрымалі статус гісторыка-культурнай каштоўнасці першай катэгорыі як аб’ект міжнароднага значэння.
З 1967 года для пахаванняў закрытыя. Аднак паводле заканадаўства пры наяўнасці неабходных санітарна-тэхнічных умоў магчымае пахаванне побач з раней памерлымі блізкімі сваякамі і шлюбнікамі. Пачынаючы з 1990-х гг. на могілках адбываюцца камерцыйныя пахаванні, пры гэтым часам зносяцца старыя магілы.
Апісанне могілак
Паўднёва-ўсходнюю частку Кальварыйскіх могілак на невялікім плоскім узгорку займаюць першапачатковыя могілкі. У цэнтры першапачатковых могілак месціцца касцёл. Заходняя частка могілак уяўляе раўніну. Новая, паўднёва-заходняя частка размешчана ў даліне.
Пасля 1945 года могілкі падзеленыя чатырма алеямі: дзве праходзяць па восі ўсход—захад, астатнія — па восі поўнач—поўдзень. Дзве першыя алеі — Касцельная (Галоўная) вядзе ад могільнікавай брамы да касцёла, а Цэнтральная праходзіць ад новай брамы да вуліцы Баляслава Берута. Усходняя і Заходняя алеі праходзяць ад вуліцы Адоеўскага да могільнікавага муру на вуліцы Прытыцкага. Усходняя алея знаходзіцца ў старой частцы могілак перад касцёлам.
На могілках захаваліся мураваныя касцёл, магільныя капліцы, трупярня, невялікі склад, могільнікавая брама і фрагменты мура-агароджы на ўсходзе і поўначы. Найбольш старыя надмагіллі месцяцца вакол касцёла і каля Касцельнай алеі. Датуюцца яны апошнімі гадамі 1-й чвэрці XIX ст., а надмагільныя надпісы на вонкавых сценах касцёла — 2-й чвэрцю таго ж стагоддзя. Бальшыня датаваных пахаванняў у першапачатковай частцы могілак прыпадае на 1860—1914 гады. У многіх радах на былых пахаваннях з’явіліся новыя 1930—1967 гадоў.
Захавалася некалькі грабніц. Раней грабніцы складалі цэлую алею, пра што сведчыць малюнак Рышарда Біскэ.
Надпісы на надмагільных плітах у бальшыні выпадкаў выкананыя на польскай мове, сустракаюцца на рускай, французскай і нямецкай. Надмагільныя надпісы выконвалі ў асноўным каменячосы. Сярод іх вылучаецца прозвішча скульптара Г. Жыдока, уладальніка вядомай у Варшаве каменячоснай майстэрні. На пахаваннях XX і XXI стст. сустракаюцца надпісы па-беларуску і на іўрыце.
Касцёл
У цэнтры могілак размешчаны касцёл. Пабудаваны ў 1839 годзе з бутавага каменю на месцы драўлянага касцёла, разабранага ў 1830 годзе. У 1899 годзе адрамантаваны. У 1930-я гады закрыты. Да 1984 году выкарыстоўваўся пад мастацкія майстэрні. Пасля рамонту вернуты вернікам. Касцёл — помнік архітэктуры рэтраспектыўна-гатычнага стылю. Аднанефавы храм, накрыты двухсхільным дахам. Над нартэксам узвышаецца масіўная квадратная ў плане вежа. Інтэр’ер быў упрыгожаны абразамі мастака Яна Дамеля (каля 1840 г.). Пад усім будынкам скляпеністая крыпта, у якой пахаваны мастак Ян Дамель і біскуп Матэвуш Ліпскі.
Брама
Брама Кальварыйскіх могілак, узведзеная ў 1830 годзе ў гонар Юзэфы Кабылінскай яе мужам Юрыем Кабылінскім і дзецьмі, з’яўляецца ўзорам брамы ў стылі класіцызму. Гэта манументальны сцяна з паўцыркульнымі праёмамі: вялікім, сярэднім і двума невялікімі, размешчанымі сіметрычна. Плоскасць брамы дзеліцца карнізам на два ярусы. Ніжні ярус упрыгожаны рустам, верхні — ляпной геральдыкай. Вянчае браму магутны карніз, які надае кампазіцыі пэўную статычнасць.
Сярод пахаваных на могілках
На могілках знаходзяцца пахаванні:
Подзітва
Назву По́дзітва маюць:
Баяршчына (Духаўшчынскі раён)
Баяршчына (Боярщина) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прачысценскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Дэдаліён
Дэдаліён (Δαιδαλίων). Сын Фосфара (?), брат Кеіка. Бацька Хіёны, дзед Аўтоліка і Філамона. Паводле Паўсанія, ён сапраўдны бацька Аўтоліка.
Аплакваючы адзіную дачку, жадаў кінуцца ў касцёр, але яго ўтрымалі. Ён збег і кінуўся з уцёса на Парнасе, пасля чаго быў пераўтвораны Апалонам у каршака (дэдаліёна). Паводле Авідзія, «пераследвае галубоў у Фісбе».
Фёдар Іванавіч Махаўцоў
Фёдар Іванавіч Махаўцоў (, Гомель — ) — беларускі мастак, графік.
Біяграфія
Нарадзіўся 19 верасня 1917 года ў Гомелі.
Вучыўся ў Адэскім мастацкім вучылішчы (1938—1941).
Памёр 5 жніўня 1988 года.
Творчасць
З 1946 года ўдзельнічаў у рэспубліканскіх выстаўках. Акрамя станковай графікі, працаваў таксама ў жанры акварэльнага пейзажу. Яго пейзажы прысвечаны Гомелю і Гомельшчыне, рачным прасторам Сожа, жыццю партовых працаўнікоў (1957—1970). Асноўныя творы — серыя работ, выкананых у тэхніцы малюнка, прысвечаных працаўнікам Гомельскага паравознага дэпо (1945), партрэты герояў Сацыялістычнай Працы, чыгуначнікаў, машыністаў, кавалёў, фармоўшчыкаў, слесараў (1950—1953). У шэрагу партрэтаў мастак адлюстраваў людзей калгаснага сяла: «Настаўнік», «Калгасны вартаўнік» (1955), «Малады калгаснік» (1956) і інш.
NGC 4082
NGC 4082 (іншыя абазначэнні — MCG 2-31-26, ZWG 69.46, PGC 38274) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Тыбурцінская дарога
Дарога была пабудавана пры консуле Марку Валерыі Максіме каля 286 года да н.э. і злучыла Рым з Цібурам (сучасны Цівалі). Першапачаткова дарога вяла да храмаў Цібура, затым рымскія арыстакраты выкарыстоўвалі дарогу, каб праехаць да сваіх віл.
Пазней дарога была праведзена ў вобласць, якую засялялі эквы і марсы, і стала звацца Via Tiburtina Valeria. Яна працягнулася амаль на 200 км праз Апеніны ў Aternum (суч. Пескара). Дарога выходзіла з Рыма праз Тыбурцінскую браму Аўрэліянавай сцяны і Эсквілінская брама Сервіевай сцены.
Пожанькі
Назву По́жанькі маюць:
Хвост
Хвост (у параўнальнай анатоміі) — аддзел сегментаванага цела, які размяшчаецца ззаду анальнай адтуліны і не змяшчае кішачніка. Наяўнасць хваста у сэнсе прынятага вызначэння характэрна толькі для хордавых.
Часам у пераносным сэнсе слова хвост выкарыстоўваецца для абазначэння адасобленых задніх аддзелаў цела ў некаторых групах бесхрыбтовых, якія не адносяцца да хордавых. Так, напрыклад, часам кажуць аб хвасце скарпіёнаў (называючы так апістасому). Варта адзначыць, што ў гэтых выпадках «хвост» змяшчае кішку. У яшчэ больш агульным сэнсе хвастамі называюць любыя хвостападобныя вырасты на якіх заўгодна частках цела (напрыклад, хвосцікі на крылах матылькоў — паруснікаў або галубянак).
Мыскі
Мыскі (Мыски) — горад (з 1956) у Расіі, у складзе Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 43,0 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1826 годзе.
Размешчаны на рацэ Том і Мрас-Су на дарозе Навакузнецк—Абакан.
Вуглездабыча, электраэнергетыка.
Гняздо
Гняздо — збудаванне, якое будуецца рознымі відамі жывёл і служыць як месца для сну, жылля, вывядзення і гадавання нашчадкаў. Сярод пазваночных жывёл гнёзды будуюць некаторыя рыбы, земнаводныя, паўзуны, большасць птушак, некаторыя млекакормячыя.
У залежнасці ад біялагічнага віду і раёна пражывання знешні выгляд, выкарыстоўваемы матэрыял, а таксама размяшчэнне гнёздаў могуць істотна адрознівацца. Некаторыя віды будуюць гнёзды розных тыпаў у залежнасці ад прызначэння. Гнёзды могуць размяшчацца на дрэвах, пад стрэхамі, у дуплах і на зямлі. Гнёзды драпежных птушак, як правіла, размешчаны ў вельмі цяжкадаступных месцах сярод скал ў гарах, радзей — на высокіх дрэвах. У млекакормячых (суслікі, суркі) гнёзды знаходзяцца ў норах у гнездавых камерах
Многія млекакормячыя і буйныя птушкі выкарыстоўваюць пабудаваныя гнёзды на працягу некалькіх гадоў і дзесяцігоддзяў.
Верашковічы-1
Верашковічы-1 (Верешковичи-1) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прачысценскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Ацяшаўскі раён
Аця́шаўскі раён (Атяшевский район, Отяжеле велесь, Атяшевань аймак) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расіі. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца рабочы пасёлак Ацяшава.
Геаграфія
Ацяшаўскі раён мяжуе з Ардатаўскім, Дубёнскім, Чамзінскім і Ічалкаўскім раёнамі, а таксама з Ульянаўскай вобласцю. Плошча раёна складае 1095,84 км².
Барчэва
Барчэва (Barczewo) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Альштынскага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Барчэва. Займае плошчу 4,58 км². Насельніцтва — 7472 чалавека (на 2018 год).
Койтас (Паўладарская вобласць)
Койтас — сяло ў Баянаульскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Куркелінскай сельскай акругі. Код КАТА — 553647700.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 205 чалавек (104 мужчыны і 101 жанчына). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 23 чалавекі (17 мужчын і 6 жанчын).
Газатранспартная сістэма Беларусі
Газатранспартная сістэма Беларусі — разгалінаваная сістэма для забеспячэння спажыўцоў прыродным газам, дзеля іх ужывання ў народнай гаспадарцы і бытавых патрэб на тэрыторыі Беларусі.
На Беларусі газіфікацыя пачалася ў 1960 г. пасля завяршэння будаўніцтва магістральнага газаправода Дашава (Украіна) — Івацэвічы — Мінск і адгалінавання на Гомель ад газаправода Дашава — Кіеў — Масква. У 1961—1965 гг. прыродны газ атрымалі Брэст, Баранавічы, Гродна, Слонім, Ваўкавыск, Ліда і іншыя гарады, вёскі і прадпрыемствы.
Значна павялічылася спажыванне газу як прамысловай сыравіны дзеля тэхналагічных патрэб у прамысловасці, у камунальна-бытавой гаспадарцы. Вялікая роля газу ў якасці хімічнай сыравіны — для вытворчасці пластмас, мінеральных угнаенняў («ГроднаАзот») і іншай прадукцыі.
Пасля аварыі на ЧАЭС галоўная ўвага была нададзена пытанням газіфікацыі пацярпелых раёнаў і забеспячэння іх жыхароў экалагічна чыстым палівам, для гэтага інтэнсіўна вялося будаўніцтва газаправодаў-адводаў да малых гарадоў і сельскіх населеных пунктаў. Надзейнасць газазабеспячэння прыкметна павысілася.
Кавалі (Ваўкавыскі раён)
Кавалі́ (, Ковали) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Воўпаўскага сельсавета.
Гісторыя
Вядома з пачатку XVIII ст. У 1737 г. у складзе Воўпаўскага староства, мела 11 валок зямлі, 14 жыхароў. У 1796 г. належала графу Плятэру. У 1836 г. прыватная вёска, 15 двароў, 110 жыхароў. У пачатку 1950-х гг. побач з вёскай пабудавана гідраэлектрастанцыя. Паблізу размешчаны санаторый «Энергетык».
Насельніцтва
На 01.01.2004 г. 50 двароў, 99 жыхароў.
Мрас-Су
Мрас-Су, Мрасу  — рака ў Кемераўскай вобласці Расіі, левы прыток ракі Том (басейн ракі Об).
Даўжыня ракі 338 км, плошча вадазбору 8840 км². Выток — Абаканскі хрыбет. Упадае ў Том ля горада Мыскі.Жыўленне змяшанае, з перавагай снегавога. Замярзае ў сярэдзіне лістапада, выкрываецца ў красавіку. Лесасплаў да 1994 года. Турызм.
Кавалі (Ваўкавыскі раён)
Насельніцтва
Плошча 27,0 га, працягласць межаў — 3 585 метраў.
Інфраструктура
Ёсць крама. Помнік археалогіі — селішча, ранняе Сярэднявечча (X—XIV ст). На ўскраіне вёскі, на паўночным беразе вадасховішча, памеры 300х350 м выявіла ў 1958 г. Ф. Д. Гурэвіч, даследаваў у 1973 г. Я. Г. Звяруга. Знойдзена ганчарная кераміка.
NGC 4083
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Сяргей Віталевіч Ірха
Сяргей Ірха (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца гродзенскага «Нёмана-Белкарда».
Клубная кар’ера
Пачынаў кар’еру ў мазырскай «Славіі», пазней гуляў у розных клубах. У 2009—2010 гадах гуляў у Літве за «Таўрас», а ў 2011 годзе трапіў у жодзінскае «Тарпеда-БелАЗ», за якое забіў першы гол чэмпіянату 2011.
У сакавіку 2014 года падпісаў кантракт з «Віцебскам». Дапамог віцебскаму клубу вярнуцца ў Вышэйшую лігу па выніках сезона 2014.
У студзені 2015 года пакінуў «Віцебск» і накіраваўся на прагляд у гродзенскі «Нёман», але не падышоў клубу і завяршыў прафесійную кар’еру.
З 2021 года пачаў у якасці аматара выступаць у Другой лізе за гродзенскі ЖКГ, а ў 2022 годзе далучыўся да «Нёмана-Белкарда».
Міжнародная кар’ера
У 2005—2006 гадах гуляў за моладзевую зборную Беларусі.
Сцяг Уэльса
Сцяг Уэльса ўяўляе сабой выяву чырвонага цмока (Y Ddraig Goch) на белым і зялёным фоне. Заканадаўствам прыняты ў 1959 г., хоць чырвоны цмок з'яўляўся сімвалам Уэльса з даўніх часоў (па распаўсюджаным паданні рымскіх). Па іншай версіі дадзены малюнак узыходзіць да XV стагоддзя, паводле паддання, чырвоны цмок быў намаляваны на гербе легендарнага караля Артура, чый бацька, Утр Пендрагон, аднойчы ўбачыў у небе цмока, які прадказаў, што ён стане каралём. У Сярэднія стагоддзі (пры дынастыі Цюдораў) белы і зялёны колеры таксама асацыяваліся з Уэльсам. Эмблема Уэльса не прадстаўленая на нацыянальным сцягу, бо Уэльс ужо аб'яднаўся на той момант, калі з'явіўся першы варыянт сцяга.
Ардатаўскі раён (Мардовія)
Арда́таўскі раён (Ардатовский район, Орданьбуе, Ардатовань аймак) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расіі. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад Ардатаў.
Геаграфія
Ардатаўскі раён мяжуе з Ацяшаўскім, Ічалкаўскім і Бальшаігнатаўскім раёнамі, а таксама з Чувашыяй, Ніжэгародскай і Ульянаўскай абласцямі. Плошча раёна складае 1192,61 км².
Гісторыя
Ардатаўскі раён быў утвораны 16 ліпеня 1928 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК і СНК РСФСР у складзе Горкаўскай вобласці. У 1934 годзе ўвайшоў у склад новаўтворанай Мардоўскай АССР.
Вервішча
Вервішча (Вервище) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прачысценскага сельскага паселішча.
Ардатаўскі раён (Мардовія)
Дэмаграфія
У гарадскіх умовах, як горад Ардатаў і рабочы пасёлак Тургенева, пражываюць 52,75 % насельніцтва раёна. Эрзя складаюць 57,85 % агульнага насельніцтва раёна, другой нацыянальнай групай ёсць рускія, якія складаюць 41,34 %.
Вервішча
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Пожар
Назву По́жар маюць:
Заходнерусізм
Заходнерусізм (западнорусизм) — ідэалагічны кірунак навуковага, грамадска-палітычнага, этнаканфесійнага і культурнага жыцця ў Расійскай імперыі і Беларусі, які ўзнік у канцы 1830-х і асабліва развіўся і пашырыўся пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў у Расійскай імперыі. Ідэалогія засноўвалася на пастулаце, што Беларусь з’яўляецца не самастойнай краінай, а складовай рэгіянальнай часткай Расіі, а беларусы — не асобным народам, а самабытным адгалінаваннем рускага этнаса.
Белая яблыня грому
Белая яблыня грому — другі сольны альбом Лявона Вольскага. Зборнік з 12 песень, напісаных на вершы класікаў XIX–XX стагоддзяў. Прэзентаваны 23 сакавіка 2010 года.
Рыка-Арэна
Рыка-Арэна (Ricoh Arena) — спартыўна-забаўляльны комплекс у Ковентры, Англія. Уключае ў сябе стадыён, які выкарыстоўваецца для матчаў каманды «Уоспс» па рэгбі і футбольнага клуба «Ковентры Сіці», а таксама выставачную залу, атэль і казіно.
Дубёнскі раён
Дубёнскі раён (Дубёнский район, Тумобуе, Дубёнкань аймак) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расіі. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца сяло Дубёнкі.
Геаграфія
Дубёнскі раён мяжуе з Ацяшаўскім, Бальшаберазнікоўскім і Чамзінскім раёнамі, а таксама з Ульянаўскай вобласцю на ўсходзе. Плошча раёна складае 896,38 км². Размешчаны ў даліне ракі Чаберчынка, на аўтамагістралі Саранск — Ульянаўск.
Гісторыя
Дубёнскі раён быў утвораны 16 ліпеня 1928 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК.
Барвіцы
Барвіцы (Barwice) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Шчэцінэцкага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Барвіцы. Займае плошчу 7,42 км². Насельніцтва — 3857 чалавек (на 2005 год).
Полькавічы
Назву По́лькавічы маюць:
Пункты Лагранжа
Больш дакладна пункты Лагранжа ўяўляюць сабой прыватны выпадак пры вырашэнні т. з. абмежаванай задачы трох цел — калі арбіты ўсіх цел з’яўляюцца кругавымі і маса аднаго з іх нашмат менш масы любога з двух іншых. У гэтым выпадку можна лічыць, што два масіўных цела звяртаюцца вакол іх агульнага цэнтра мас з пастаяннай вуглавой хуткасцю. У прасторы вакол іх існуюць пяць пунктаў, у якіх трэцяе цела з занядбана малой масай можа заставацца нерухомым у круцільнай сістэме адліку, якая звязаная з масіўнымі целамі. У гэтых пунктахах гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на малое цела, ўраўнаважваюцца цэнтрабежнай сілай.
Пункты Лагранжа атрымалі сваю назву ў гонар матэматыка Жазэфа Луі Лагранжа, які першым у 1772 выявіў гэту з’яву.
Размяшчэнне пунктаў Лагранжа
L1 знаходзіцца паміж дзвюма целамі сістэмы, бліжэй да менш масіўнага цела, L2 — звонку, за менш масіўным целам і L3 — за больш масіўным. Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у першым набліжэнні па α разлічваюцца з дапамогай наступных формул :
где ,
L1
Пункт L1 ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M1 і M2 (M1 > M 2), і знаходзіцца паміж імі, паблізу другога цела. Яе наяўнасць абумоўлена тым, што гравітацыя цела M2 часткова кампенсуе гравітацыю цела M1. Пры гэтым чым больш M2, тым далей ад яго будзе размяшчацца гэты пункт.
Выкарыстанне
У сістэме Сонца-Зямля пункт L1 можа быць ідэальным месцам для размяшчэння касмічнай абсерваторыі для назірання Сонца, якое ў гэтым месцы ніколі не перакрываецца ні Зямлёй, ні Месяцам. Напрыклад, Сонечная геліясферная абсерваторыя (SOHO) рухаецца менавіта вакол пункта L1, разам з дзвюма іншымі апаратамі Advanced Composition Explorer (ACE) і WIND.
Месяцавы пункт L1 (у сістэме Зямля-Месяц) можа стаць ідэальным месцам для будаўніцтва касмічнай пілатуемай арбітальнай станцыі, якая дазволіла б лёгка дабрацца да Месяца з мінімальнымі выдаткамі паліва і стаць ключавым вузлом грузавога патоку паміж Зямлёй і нашым спадарожнікам.
L2
Пункт L2 ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M1 і M2 (M1>M2) і знаходзіцца за целам з меншай масай. Пункты L1 і L2 размяшчаюцца на адной лініі і ў мяжы M1 >> M2 сіметрычныя адносна M2. У пункце L2 гравітацыйныя сілы, якія дзейнічаюць на цела, кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл у круцільнай сістэме адліку.
Пункт L2 ў сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца ідэальным месцам для будаўніцтва арбітальных касмічных абсерваторый і тэлескопаў. Паколькі аб’ект у пункце L2 здольны працяглы час захоўваць сваю арыентацыю адносна Сонца і Зямлі, вырабляць яго экранаванне і каліброўку становіцца значна прасцей. Аднак гэты пункт размешчаны крыху далей зямной цені (у галіне паўцені), так што сонечная радыяцыя блакуецца не цалкам. У гэтым пункце ўжо знаходзяцца апараты амерыканскага і еўрапейскага касмічных агенцтваў WMAP, Планк і касмічны тэлескоп Гершэль. У 2013 годзе да іх можа далучыцца тэлескоп Gaia, а ў 2018 — Джэймс Вебб. Пункт L2 ў сістэме Зямля-Месяц можа быць выкарыстана для забеспячэння спадарожнікавай сувязі з аб’ектамі на адваротным баку Месяца, а таксама быць зручным месцам для размяшчэння заправачнай станцыі для аблугоўвання грузапатоку паміж Зямлёй і Месяцам
Калі M2 шмат менш па масе, чым M1, то пункты L1 і L2 знаходзяцца на прыкладна аднолькавай адлегласці r ад цела M2, роўным радыусе сферы Хіла:
L3
Пункт L3 ляжыць на прамой, якая злучае два цела з масамі M1 і M2 (M1>M2), і знаходзіцца за целам з большай масай. Гэтак жа, як для пункта L2, у гэтым пункце гравітацыйныя сілы кампенсуюць дзеянне цэнтрабежных сіл.
Да пачатку касмічнай эры сярод пісьменнікаў-фантастаў была вельмі папулярная ідэя аб існаванні на супрацьлеглым баку зямной арбіты ў пункце L3 іншай аналагічнай ёй планеты, званай «Супрацьзямля», якая з-за свайго размяшчэння была недаступная для прамых назіранняў. Аднак, з з’яўленнем магчымасці вырабляць назірання з дапамогай касмічных апаратаў і зондаў было паказана, што гэтая гіпотэза з’яўляецца памылковай. На самай справе з-за гравітацыйнага ўплыву іншых планет пункт L3 ў сістэме Сонца-Зямля з’яўляецца вельмі няўстойлівым. Так, падчас супрацьстаянняў паміж Зямлёй і Венерай, якія здараюцца кожныя 20 месяцаў, Венера знаходзіцца ўсяго ў 0,3 а. а. ад пункту L3 і такім чынам аказвае вельмі сур’ёзны ўплыў на яе размяшчэнне адносна зямной арбіты. Акрамя таго, з-за незбалансаванасці цэнтра цяжару сістэмы Сонца-Юпітэр адносна Зямлі і эліптычнасці зямной арбіты, так званая Супрацьзямля ўсё роўна, час ад часу, была б даступная для назіранняў і абавязкова была б заўважана.
Арбітальныя касмічныя апараты і спадарожнікі, размешчаныя паблізу гэтага пункту L3, могуць пастаянна сачыць і аператыўна дакладваць на Зямлю інфармацыю аб розных формах актыўнасці на паверхні Сонца, у прыватнасці, аб з’яўленні новых плям або выбліскаў, і выкарыстоўвацца ў якасці сістэмы ранняга папярэджання аб касмічнай надвор’і NOAA Space Weather Prediction Center з запасам часу да 7 дзён. Акрамя таго, інфармацыя з такіх спадарожнікаў можа быць выкарыстана для забеспячэння бяспекі далёкіх пілатуемых палётаў, напрыклад да Марса або астэроідаў. У 2010 годзе былі вывучаны некалькі варыянтаў запуску падобнага спадарожніка.
L4 і L5
Калі на аснове лініі, якая злучае абодва цела сістэмы, пабудаваць два роўнабаковыя трохкутнікі, дзве вяршыні якіх адпавядаюць цэнтрам цел M1 і M2, то пункты L4 і L5 будуць адпавядаць становішчу трэціх вяршыняў гэтых трохвугольнікаў, размешчаных у плоскасці арбіты другога цела ў 60 градусах наперадзе і ззаду яго.
Адлегласці ад цэнтра мас сістэмы да гэтых пунктаў у каардынатнай сістэме з цэнтрам каардынат у цэнтры мас сістэмы разлічваюцца па наступных формулах:
Практычнае прымяненне
Даследчыкі ў галіне касманаўтыкі даўно ўжо звярнулі ўвагу на пункты Лагранжа. Напрыклад, у пункце L1 сістэмы Зямля-Сонца зручна размясціць касмічную сонечную абсерваторыю — яна ніколі не будзе трапляць у цень Зямлі, а значыць, назіранні можна весці няспынна. Пункт L2 падыходзіць для касмічнага тэлескопа — тут Зямля амаль цалкам засланяе сонечнае святло, і і сама не перашкаджае назіранням, паколькі звернута да L2 неасветленым бокам. Пункт L1 сістэмы Зямля-Месяц зручны для размяшчэння рэтрансляцыйнай станцыі ў перыяд асваення Месяца. Яна будзе знаходзіцца ў зоне прамой бачнасці для большай часткі звернутага да Зямлі паўшар’я Месяца, а для сувязі з ёй спатрэбяцца перадатчыкі ў дзесяткі разоў менш магутныя, чым для сувязі з Зямлёй.
Жарылгап
Жарылгап — сяло ў Баянаульскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Куркелінскай сельскай акругі. Код КАТА — 553647800.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 306 чалавек (161 мужчына і 145 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 200 чалавек (108 мужчын і 92 жанчыны).
NGC 4084
NGC 4084 (іншыя абазначэнні — MCG 4-29-14, ZWG 128.17, PGC 38272) — галактыка ў сузор’і Валасы Веранікі.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Кагальны калодзеж
Кагальны калодзеж — крыніца ў г. Мсціславе Магілёўскай вобласці, гідралагічны помнік прыроды мясцовага значэння. Размешчана ў паўночнай частцы горада, у пачатку вуліцы Леніна, каля падножжа Замкавай гары на беразе ручая Здаравец. З’яўляецца традыцыйным месцам забору крынічнай вады насельніцтвам. Вада з крыніцы па выніках аналізаў адпавядае патрабаванням санітарных правіл і нормаў для пітнай вады. Ахоўны статус з 2003 года.
Даўней з яго яўрэйскія вознікі развозілі ваду па дамах гараджан. У назве захаваны яўрэйскія карані: «кагальны» азначае «грамадскі». Побач з калодзежам праходзіць сцежка, па якой у 1941 годзе нацысты вялі яўрэяў на расстрэл.
У жніўні 2014 года пачаліся працы па добраўпарадкаванні калодзежа. На месцы крыніцы ўзведзена капліца, названая ў гонар Тупічэўскага абраза Маці Божай. У снежні 2014 года крыніца асвечана настаяцелем храма ў гонар Тупічэўскай Маці Божай протаіерэем айцом Цімафеем.
Самец
Самец (мужчынская асобіна) — форма жывога арганізму, якая ўтварае дробныя, рухавыя гаметы — сперматазоіды. Падчас апладнення адбываецца зліццё сперматазоіду з буйнейшай жаночай гаметай ці яйцаклеткай. Мужчынскія асобіны не могуць размнажацца без наяўнасці хоць бы адной яйкаклеткі, атрыманай ад жаночай асобіны, хоць некаторыя арганізмы могуць размнажацца як палавым, так і бясполым шляхам.
Тэрмы Траяна
Тэ́рмы Трая́на — комплекс грамадскіх купалень у Старажытным Рыме. Будаўніцтва тэрмаў пачалося ў 104 годзе н.э. і скончылася ў ліпені 109 года. Прыняты імператарам Траянам, комплекс размяшчаўся каля паўднёвага схілу Апійскага ўзгорка. Праект комплексу, магчыма, належаў Апаладору з Дамаска.
Тэрмы Траяна размяшчаліся на месцы Залатога дому Нерона. Яны з'яўляюцца яркім прыкладам архітэктуры ранняга імператарскага Рыма. Тэрмы, якія займалі плошчу ў 100 000 м², складаліся з басейнаў, у тым ліку тэпідарыяў, кальдарыяў, фрыгідарыяў, а таксама гімназіяў і ападзітарыяў (распранальні). Пад тэрмамі размяшчалася сістэма падземных праходаў, якія выкарыстоўваюцца рабамі і працаўнікамі для абслугоўвання аб'екта. Пасля археалагічных раскопак 1997 год на тэрыторыі тэрмаў былі знойдзены руіны будынкаў, падобных на бібліятэку. Тэрмы Каракалы будаваліся па мадэлі тэрмаў Траяна.
Сцяг Паўночнай Ірландыі
Сцяг Паўночнай Ірландыі ў цяперашні час афіцыйна прадстаўлены сцягам Вялікабрытаніі. У 1924 годзе ўрад Вялікабрытаніі дараваў ўраду Паўночнай Ірландыі сцяг, т. зв. сцяг Ольстэра, які афіцыйна выкарыстоўваўся ў 1953—1973 гадах. Сцяг складаўся з чырвонага крыжа Св. Георгія (сцяг Англіі) з накладзенай на яго шасціканцовай (па ліку графстваў) зоркай, з выявай кароны і «чырвонай рукі» (гістарычны сімвал Ольстэра).
Попішкі
Назву По́пішкі маюць:
Сцяг Паўночнай Ірландыі
Выява «чырвонай рукі» звязаная з легендай аб тым, як адзін з сыноў састарэлага кіраўніка адсёк сабе ручыцу і кінуў яе на бераг падчас спаборніцтва па веславанні на лодках з умовай «чыя рука першай кране берагу — той і будзе валодаць гэтай зямлёй».
У 1973 годзе парламент Паўночнай Ірландыі быў распушчаны, сцяг згубіў афіцыйны статус, цяпер выкарыстоўваецца спартыўнымі зборнымі Паўночнай Ірландыі, лаелісцкімі ўзброенымі групіроўкамі і пратэстанцкай абшчынай як неафіцыйны сімвал рэгіёна; паводле брытанскіх законаў, адзіным афіцыйным паўночнаірландскім сцягам з’яўляецца сцяг Вялікабрытаніі. Перыядычна ўзнікаюць дэбаты аб неабходнасці сцвярджэння новага афіцыйнага сцяга Паўночнай Ірландыі.
ФК Спадарожнік Рэчыца
«Спадарожнік» — беларускі футбольны клуб з горада Рэчыца, заснаваны ў 2017 годзе. У 2021 годзе выступаў у Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі.
Гісторыя
Да 2016 года горад на рэспубліканскай арэне быў прадстаўлены клубам «Рэчыца-2014», які ў 1980—1991 гадах меў назву «Спадарожнік». Па выніках сезона 2015 «Рэчыца-2014» страціла месца ў Першай лізе і спыніла існаванне. У другой палове 2016 года каманда Рэчыцкага раёна (фактычна пераемнік «Рэчыцы-2014») прымала ўдзел у чэмпіянаце Гомельскай вобласці.
2017
У красавіку 2017 года ў Рэчыцы была заснаваная новая каманда — «Спадарожнік» — якая заявілася ў Другую лігу чэмпіянату Беларусі. Аснову каманды склалі ігракі гомельскага клуба ДЮСШ-ДБК, які ў 2016 годзе выступаў у Другой лізе, а галоўным трэнерам «Спадарожніка» стаў настаўнік ДЮСШ-ДБК Канстанцін Чахаў. Пачатак сезона для клуба атрымаўся няўдалым, але пазней каманду папоўнілі больш вопытныя ігракі, і вынікі «Спадарожніка» сталі паляпшацца. Сезон 2017 каманда скончыла на 5 месцы ў Другой лізе.
2018
У сезоне 2018 «Спадарожнік» з пачатку разглядаўся як адзін з фаварытаў лігі, аднак першую палову чэмпіянату правёў няўпэўнена і значна адстаў ад лідараў. У ліпені замест Канстанціна Чахава новым трэнерам быў прызначаны Вячаслаў Ляўчук. Значна змяніўся склад каманды, яе шарэгі папоўніла шмат ігракоў «Асіповічаў». Добра правёўшы другую палову сезона, «Спадарожнік» заняў выніковае тряцяе месца.
2019
У сезоне 2019 «Спадарожнік» павінен быў выступаць у Другой лізе, аднак у сувязі з аб’яднаннем магілёўскага «Дняпра» і мінскага «Промня» з’явілася вакантнае месца ў Першай лізе, якое і заняў рэчыцкі клуб. Добра ўзмацніўшыся для Першай лігі, каманда трапіла ў шэраг фаварытаў, пазней доўгі час знаходзілася ў верхняй палове табліцы і прэтэндавала на высокія месцы, аднак скончыла сезон на шостым месцы.
2020
У сезоне 2020 у каманду былі запрошаны ігракі з вопытам гульні ў Вышэйшай лізе. «Спадарожнік» хутка апынуўся ўверсе табліцы, надзейна ўтрымліваў першы радок і за некалькі тураў да фінішу забяспечыў выхад у Вышэйшую лігу.
2021
У сезоне 2021, нягледзячы на пэўныя праблемы (прадпрыемства «Рэчыцадрэў», якое раней фінансавала каманду, скараціла падтрымку), «Спадарожнік» заявіўся ў Вышэйшую лігу. Значна змяніўся склад каманды, былі запрошаны маладыя ігракі з іншых клубаў, а таксама шэраг легіянераў. У лютым 2021 года была прынята новая эмблема клуба з выявай герба Рэчыцы з Пагоняй, аднак перад стартам чэмпіянату ў сакавіку герб быў прыбраны з эмблемы. Хатнія матчы ў сувязі з неадпаведнасцю рэчыцкага стадыёна патрабаванням Вышэйшай лігі каманда спачатку праводзіла ў іншых гарадах, звычайна на гомельскім стадыёне СДЮШАР № 8, а матч 9-га тура супраць мазырскай «Славіі» (14 мая) прайшоў у Магілёве.
Каманда з самага пачатку апынулася сярод аўтсайдараў і замацавалася ў зоне вылету. У маі 2021 года Ляўчук быў адхілены ад кіраўніцтва камандай, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера афіцыйна стаў яго памочнік Юрый Лукашоў, аднак фактычнае кіраўніцтва ажыццяўляў запрошаны ў каманду расійскі трэнер Віктар Кумыкоў, які ўпершыню быў заяўлены на матч 8-га тура супраць брэсцкага «Руха» 8 мая. 4 чэрвеня было афіцыйна абвешчана аб звальненні Ляўчука і прызначэнні Кумыкова галоўным трэнерам, аднак амаль адразу Кумыкоў пакінуў клуб, да астатніх матчаў каманду рыхтаваў трэнер дубля Аляксей Краўчанка.
12 чэрвеня «Спадарожнік» упершыню ў сезоне згуляў хатні матч у Рэчыцы, дзе саступіў мінскаму «Дынама» 0:5. У наступным хатнім матчы 28 чэрвеня супраць «Віцебска» рэчыцкі клуб, саступаючы па ходзе сустрэчы 0:3, здолеў забіць чатыры галы і перамагчы 4:3. Гэта перамога стала першай у гісторыі беларускай Вышэйшай лігі перамогай каманды, якая саступала па ходзе сустрэчы тры мячы.
У чэрвені 2021 года з-за фінансавых праблем клуб пачалі пакідаць ігракі, 9 ліпеня стала вядома, што адразу 8 ігракоў атрымалі статус свабоднага агента. 14 ліпеня «Спадарожнік» афіцыйна паведаміў АБФФ аб зняцці з чэмпіянату, 28 ліпеня на паседжанні выканкама АБФФ клуб быў выключаны са складу ўдзельнікаў Вышэйшай лігі. Паколькі рэчыцкая каманда правяла 50 % сустрэч, то засталася ў выніковай табліцы, у астатніх матчах ёй былі прысуджаны тэхнічныя паражэнні з лікам 0:3.
Дзірк Баўтс
Дзірк Баўтс (нідэрл. Dirk Bouts; каля 1415,  —, ) — нідэрландскі жывапісец Паўночнага Адраджэння.
Біяграфія
Пра жыццё мастака вядома празмерна мала. Карэл ван Мандэр у сваёй «Кнізе пра мастакоў» упамінае пра тое, што Баўтс нарадзіўся ў Харлеме, жыў і працаваў у Лёвене, дзе быў гарадскім жывапісам з 1468 года. На Баўтса аказалі ўплыў Ян ван Эйк і Рагір ван дэр Вейдэн.
У 1447 годзе ён ажаніўся з дзяўчынай з зажытачнай сям’і Катарынай Ван дэ Бруген з Лёвена і пераехаў туды. Сыны мастака, Дзірк Малодшы і Альберт, таксама сталі жывапісцамі і супрацоўнічалі ў майстэрні бацькі. Памёр у Лёвене ў 1475 годзе.
Новакузнецк
Новакузнецк (Новокузнецк) — горад (з 1622 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Новакузнецкага раёна Кемераўскай вобласці.
Размешчаны ў Заходняй Сібіры, на абодвух берагах ракі Том. Насельніцтва 560,9 тысяч чал. (2007). Заснаваны ў 1618 годзе.
Буйны металургічны і вуглездабываючы цэнтр Расіі.
Здзіслаў Францавіч Стома
Здзіслаў Францавіч Сто́ма (,  —, ) — беларускі савецкі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст БССР (1961), Народны артыст СССР (1968).
Сям’я
Нарадзіўся ў сям’і Франца Стомы, сына Язэпа, і Юзафы з Круглікаў, дачкі Паўла. Бацькі Франца Стомы былі сялянамі на Віцебшчыне, дзед быў ляснічым у пана.
У Мінску Франц Стома ў дарэвалюцыйны час працаваў поварам у вядомым рэстаране «Акварыум» (цяпер на яго месцы Дом прафсаюзаў).
У сям’і Франца і Юзафы Стомаў, апрача Здзіслава, нарадзілася сямёра дзяцей, з іх двое (Чэслаў і Ганна) памерла ад шкарлятыны ў час Першай сусветнай вайны, калі бацька быў на фронце, іншыя — Віктар, Франц, Леанарда, Алена.
Прозвішча
Прозвішча «Стома» (Stoma), паводле думкі літоўскага даследчыка З. Зінкявічуса, выказанай у кнізе «Vilnijos lenkakalbių pavardės» (Прозвішчы польскамоўных жыхароў Віленскага краю, 2012), паходзіць ад літоўскага stuomuo «тулава чалавека; камель дрэва»). Блізу Нарачы ёсць вёска Стомы, паміж Шаркаўшчынай і Полацкам — вёска Стоміна, яшчэ адно Стоміна — каля Смаленска.
Біяграфія
Здзіслаў Стома навучаўся ў драматычнай студыі пры Дзяржаўным польскім тэатры Беларускай ССР у Мінску. З 1929 года пачаў працаваць на сцэне таго ж тэатра. З 1937 года ў Тэатры юнага гледача. Затым пераведзены ў Кіеўскі Польскі тэатр Украінскай ССР.
З 1940 года — у Першым Беларускім дзяржаўным тэатры (цяпер Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы). Падчас Другой сусветнай вайны быў у эвакуацыі.
З 1949 года здымаўся ў кіно.
Актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю. Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання.
Памёр у Мінску, пахаваны на Усходніх могілках.
Асабістае жыццё
У 1945 годзе ажаніўся з Галінай, дачкой Вікенція, на момант шлюбу яна была на 19 гадоў маладзейшая за Здзіслава. Дзед беларускага музыканта і публіцыста Алеся Мікуса.
Творчасць
У яго акцёрскім даробку — каля 500 роляў. Асаблівай вышыні дасягнуў у стварэнні нацыянальных беларускіх вобразаў, у раскрыцці шматстайных маляўнічых рыс беларускага нацыянальнага характару. Валодаў прыродным талентам.
Самка
Самка, таксама Саміца — у заалогіі, біялогіі альбо наогул самкі ўтвараюць сукупнасць жаночых жывёл усіх існуючых відаў.
Самкі сысуноў па памеры звычайна некалькі меншыя за самцоў.
Бэлхатаў
Бэлхатаў (Bełchatów) — горад у Польшчы, на рацэ Paкаўка, адміністрацыйны цэнтр Бэлхатоўскага павета Лодзьскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Бэлхатаў.
Горад заснаваны ў XIV стагоддзі, статус горада з 1743 года да 1870 і з 1925 года. Бэлхатаў — буйны цэнтр горнай прамысловасці: за 10 км ад горада знаходзяцца бура-вугальны кар’ер «Бэлхатаў» і Бэлхатоўская ЦЭС. Насельніцтва — 62 437 жыхароў (2004). Плошча горада — 34,63 км². У горадзе ёсць футбольны клуб «Бэлхатаў».
Бальшаберазнікоўскі раён
Бальшаберазніко́ўскі раён (Большеберезниковский район, Покш Килейбуе, Оцю Келунонь аймак) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расіі. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца сяло Бальшыя Бярэзнікі.
Геаграфія
Бальшаберазнікоўскі раён мяжуе з Чамзінскім, Дубёнскім, Качкураўскім і Лямбірскім раёнамі, а таксама з Ульянаўскай вобласцю на поўдні. Плошча раёна складае 957,31 км². Доля сельскагаспадарчых угоддзяў у агульнай плошчы складае больш за 60 %.
Гісторыя
Бальшаберазнікоўскі раён быў утвораны 26 студзеня 1935 года ў адпаведнасці з пастановай УЦВК у складзе Мардоўскай АССР.
Зубаўшчына (Ваўкавыскі раён)
Да 2003 года ўваходзіла ў склад Вярэйкаўскага сельсавета.
Гісторыя
Вядома з 1569 г. як фальварак. У 1796 г. фальварак і вёска, належалі Івану Завішу, ваўкавыскаму земскаму суддзі, і яго брату Тамашу. У 1836 г. прыватная вёска, 21 двор, 180 жыхароў. У 1914 г. 41 двор, 244 жыхары.
Насельніцтва
На 01.01.2004 г. 57 двароў, 115 жыхароў.
Веліста (сяло)
Веліста (Велисто) — сяло ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прачысценскага сельскага паселішча.
Назва
Назва вёскі Веліста паходзіць ад назвы возера Веліста, ля якога вёска знаходзіцца. Азёрная назва — балцкага паходжання.
Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах рэк Вяліжа (> Вяліжка), ракі Веляса. Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vell-ezers.
У назве Веліста корань Vel- пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам -st-. Ён таксама ў балцкіх назвах возера Абстэрна (Ab-ist-, -rn-), сожскай ракі Гарыста, дзесенскай ракі Судасць. Гэты пашыральнік вядомы ў літоўскім слова- і назваўтварэнні (gyv-as «жывы» — gyv-asta «жыццё»). Ён жа ў назве прытоку волжскай Вазузы ракі Лебасціна (< *Lebasta, ад літ. lebti «рабіцца вялым»), якая цячэ недалёка на ўсходзе ад возера Веліста.
Паблізу возера Веліста таксама возера Тумерта, назва якога ўтвораная ад кораня Tum- (літ. tumti «гусцець») і пашыральніка -rt-.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны сяло было пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
Сянно (возера)
Сянно, Сенненскае возера — возера ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці. Размешчана ў басейне ракі Крывінкі каля горада Сянно.
Назва
Назва Сянно балцкага паходжання. Такога ж паходжання і назвы ракі Сянна́ на Пасожжы (вусце паміж Чэрыкавам і Слаўгарадам), возера Сенніца (з яго рэчка Сенніца цячэ ў Ловаць).
Паходзіць ад балцкага гідранімічнага кораня Sain-. Балцкія аналагі — літоўскія Sainas, Seina, прускія Sayn, Seynicz. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы». Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»).
Ад кораня Sin-, які з’яўляецца варыянтам кораня Sain-, паходзяць рачныя назвы Сінія (прыток бярэзінскай Свіслачы), *Сін-пала (на Верхнім Падняпроўі), *Сін-бала (на Верхнім Павоччы). Апошнія дзве значаць «Павольная балацінная (рака)». Паблізу ракі *Сін-бала працякае ручай «Ленивой», назва якога калькіруе значэнне першай асновы ў назве.
Так жа сама ад варыянтаў аднаго і таго ж кораня Min- : Main- назвы літоўскіх рэк Minija : Mainia. Ад Main- паходзяць назвы з коранем Мен- (Мена і інш.) так жа сама, як ад Sain- назвы з коранем Сен- (Сянна, Сянно).
Такая ж матывацыя і ў назвах прыпяцкай ракі Лебажода «Павольная рака» (першая аснова назвы ад літоўскага lebti «гультаяваць», lebeda «гультай, цямця-лямця»), нёманскай ракі Лебяда.
Значэнне азёрнай назвы Сянно можна перадаць як «Спакойнае (возера)».
Шэры журавель
Апісанне
Буйная птушка, вышыня каля 115 см, размах крылаў 180—245 см; вага самца 5.1-6 кг, самкі 4.5-5.9 кг. Апярэнне большай часткі цела сінявата-шэрае, што дазваляе птушцы хавацца ад ворагаў сярод лясістай мясцовасці. Спіна і гузка крыху цямнейшыя, а крылы і чэрава больш светлыя. Заканчэння крылаў чорныя. Пярэдняя частка галавы, падбародак, верхняя частка шыі і уздзечка чорныя альбо цёмна-шэрыя. Патыліца сінявата-шэрая. Па баках галавы маецца белая шырокая паласа, якая пачынаюцца пад вачыма і далей адыходзячым ўніз уздоўж шыі. На макаўцы пёры амаль адсутнічаюць, а ўчастак голай скуры выглядае чырвонай шапачкай. Дзюба светлая. Ногі чорныя. У маладых жураўлёў пёры на галаве і шыі шэрыя з рудымі канчаткамі.
Сянно (возера)
Гідраграфія
Плошча возера складае 3,15 км², даўжыня 6,03 км, найбольшая шырыня 0,92 км. Даўжыня берагавой лініі — 18,9 км. Найбольшая глыбіня глыбіня — 31,5 м.
Шэры журавель
Распаўсюджанне
Гняздуецца шэры журавель у паўночнай і заходняй Еўропе; на большай частцы тэрыторыі Расіі аж да басейна ракі Калымы і Забайкалля, Паўночнай Манголіі і Кітаі. Акрамя таго, невялікія ўчасткі гнездзішчаў заўважаныя ў Турцыі, на Алтаі і Тыбеце. Адсутнічае шэры журавель у раёнах тундры на поўначы і паўпустынь на поўдні. Узімку мігруе на поўдзень — у Іспанію, Францыю, Паўночную і Усходнюю Афрыку, Блізкі Усход, Індыю, а таксама паўднёвыя і ўсходнія раёны Кітая.
Сянно (возера)
Гідраграфія
Катлавіна возера складаецца з глыбакаводнага (паўднёвая частка возера) і мелкаводнага плёсаў, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.
Шэры журавель
Распаўсюджанне
Гнездавы арэал займае большую частку лесатундравай, лясной і лесастэпавай зон Еўразіі і далёка выходзіць у стэпы і паўпустыні на сваёй паўднёвай мяжы ў Казахстане.
Сянно (возера)
Гідраграфія
Рэльеф дна няроўны, найбольш глыбокія месцы знойдзены на сярэдзіне возера i ідуць яны ў кірунку з поўдня на поўнач. Схілы катлавіны вышынёй да 21 м. Берагі возера вышынёй да 0,6 м і месцамі зліваюцца са схіламі катлавіны. Мелкаводдзе вузкае і пясчанае, займае каля 28 % плошчы возера. На вялікіх глыбінях дно засланае глеем. Шырыня паласы надводнай расліннасці да 50 м.
Шэры журавель
Распаўсюджанне
Гняздуецца галоўным чынам у балоцістай мясцовасці: вярховыя і нізінныя балоты, акружаных лесам, у зарослых асакой або чаротам лугах, у забалочаных поймах рэк. Аддаюць перавагу вялікім ізаляваным забалочаным тэрыторыям, але ў выпадку недахопу такіх месцаў могуць уладкавацца на невялікіх участках паблізу ад сельскагаспадарчых угоддзяў. Для зімоўкі выбіраюць узвышша, густа пакрытае травяністай расліннасцю; часта селяцца паблізу ад сельскагаспадарчых угоддзяў і пашы.
Сянно (возера)
Гідраграфія
У возера ўпадаюць ручаі. Злучана пратокамі з Багданаўскім возерам на поўначы. Упадае ручай з Кулікоўскага возера.
Шэры журавель
Спосаб жыцця
Пералётныя птушкі. У Беларусь прылятаюць часцей за ўсё ў сярэдзіне красавіка. У гэты перыяд адбываюцца шлюбныя гульні (жураўліныя танцы) і птушкі займаюць гнездавыя ўчасткі. Аб наяўнасці птушак у пэўнай мясцовасці можна меркаваць па далёка чутных трубных крыках жураўлёў.
Як і іншыя віды жураўлёў, шэры журавель пачынае свой палёт з разбегу, як правіла, па ветры, хутка паскараючыся і раскрываючы крылы перад узлётам. Ляціць плаўна, робячы рухі крыламі ў пэўным рытме, нетаропка апускаючы іх уніз і рэзка падымаючы ўверх. Падобна буслам і гусакам, але ў адрозненне ад чапель, у палёце трымае галаву выцягнутай. Ногі выцягнутыя назад, аднак у халоднае надвор’е могуць быць падціснуты.
Харчаванне
Шэрыя жураўлі ўсяедныя: сілкуюцца рознымі часткамі раслін (клубнямі, сцебламі, лісцем, ягадамі, жалудамі), бесхрыбтовымі жывёламі (насякомымі і чарвякамі), а таксама невялікімі пазваночнымі, такімі як змеямі, рыбай і грызунамі. Харчаванне шмат у чым залежыць ад наяўнасці таго ці іншага прадукту на пэўнай мясцовасці. Калі паблізу маюцца засеяныя збожжам поля, то журавель будзе спрабаваць пракарміцца зернем, пры гэтым часам ствараючы пагрозу ўраджаю.
Шлюбныя паводзіны
У пачатку шлюбнага сезону шэрыя жураўлі пакрываюць свае пёры глеем і брудам, што робіць іх значна менш прыкметнымі падчас наседжвання і вывядзення птушанят — такія паводзіны дапамагае ім хавацца ад драпежнікаў.
Гнёзды будуе на мохавых купінах, на ўзвышэннях сярод трысняговых зараснікаў, на багнах, часам паблізу ад гнёздаў іншых буйных птушак, напрыклад змеяеда і выкарыстоўвае па некалькі гадоў запар. Гнёзды — пляцоўкі дыяметрам 70-100 см, складзеныя з сухіх галінак сасны, бярозы, вольхі, вярбы, багуну, асакі, трыснягу, падвею. Вышыня гнязда 9-50 см, дыяметр латака каля 70 см. У кладцы 2-3 яйкі. У канцы ліпеня маладыя жураўлі ўжо лётаюць.
Пагрозы і ахова
Папуляцыя ў Еўропе ацэньваецца ў 74—110 тыс. пар, у Беларусі — ў 800—1500 пар і каля 1000 адзінокіх асобін. Колькасць шэрага жураўля павольна скарачаецца. Асноўнай прычынай змяншэння колькасці шэрага жураўля лічыцца памяншэнне плошчы тэрыторый, прыдатных для гнездзішчаў. Асабліва востра гэтая праблема стаіць у Еўропе, еўрапейскай часткі Расіі і Сярэдняй Азіі, дзе асушваць і высыхаюць балоты. Не спрыяе птушцы і пашыранае выкарыстанне пестыцыдаў. З 1990 гг. адбываецца, магчыма, некаторы рост колькасці папуляцыі ў Беларусі.
Хоць шэры журавель у цяперашні час не знаходзіцца пад пагрозай знікнення, у многіх краінах ўнутранае заканадаўства забараніла паляванне на гэтых птушак. У Германіі, Ізраілі і Эфіопіі распаўсюджваннем жураўлёў незадаволеныя фермеры, чые пасевы знішчаюцца гэтымі птушкамі; спрабуе вырашыць гэтае пытанне. Шэры журавель уключаны ў спіс Міжнароднага саюза аховы прыроды як від, продаж або транспарціроўка якога праз межы дзяржаў забароненая без спецыяльнага дазволу.
Шэры журавель уключаны ў Чырвоныя кнігі Беларусі,, Польшчы, Літвы, Латвіі.
У культуры
У беларускай літаратуры і народнай творчасці часта выкарыстоўваецца вобраз жураўля. Беларуская паэтэса Цётка (Алаіза Пашкевіч) уключыла ў сваю хрэстаматыю «Першае чытанне для дзетак беларусаў» (1906) народную казку «Журавель і чапля». Па матывах гэтай казкі аднаіменны лірічны верш стварыў Народны паэт Беларусі Максім Танк. У першым зборніку вершаў Якуба Коласа «Песні жальбы» выйшаў верш «Адлёт жураўлёў». Аднаіменны верш мае Мікола Аўрамчык. Паэтэса Яўгенія Янішчыц напісла верш «Жораў і сініца».
У гонар гэтага віду птушак названы астэроід.
Вертка Новая
Вертка Новая (Вертка Новая) — вёска ў Духаўшчынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Прачысценскага сельскага паселішча.
NGC 4085
NGC 4085 (іншыя абазначэнні — UGC 7075, MCG 9-20-86, ZWG 269.32, IRAS12028+5037, PGC 38283) — спіральная галактыка з перамычкай (SBc) ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Strategy First
У 2004—2005 гадах кампанія перажыла крызіс, некалькі распрацоўшчыкаў прад’яўлялі ёй прэтэнзіі за невыкананне ўмоў кантракта. Strategy First была аб’яўлена банкрутам у 2005 годзе, і набыта Silverstar Holdings за 1,5 мільёна долараў.
Запрудскі сельсавет
Запру́дскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Круглянскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок Запруддзе.