cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карачы
Фізіка-геаграфічная характарыстыка
Карачы размешчаны на поўдні Пакістана, на ўзбярэжжы Аравійскага мора, пераважна на раўнінах, з узгоракамі на захадзе і паўвостравам Манора на поўдні. У паўднёва-ўсходняй частцы горада, у дэльце Інда, ёсць мангавыя дрэвы і ручаі. На паўночным захадзе горада знаходзіцца мыс Монзэ. Карачы размешчаны на вышыні 22 метраў над узроўнем мора. Праз горад працякае дзве ракі: Малір (з паўночнага ўсходу ў цэнтр) і Лаяры (з поўначы на ​​поўдзень). Ёсць таксама шмат іншых, драбнейшых рэк, якія працякаюць у заходніх і паўночных прыгарадах Карачы. Увесь адміністрацыйны раён Карачы займае плошчу 3527 км². З іх 591 км² (17 %), складае плошча самога горада. Астатнія 2936 км² (83 %) займаюць прыгарады і сельскія раёны, якія ўваходзяць у агламерацыю.
Геалогія
Шырокая Інда-Гангская нізіна ўпіраецца ў масіў Дэканскага пласкагор’я, утвораючы прагін, які пераходзіць у складкавыя горы і сфарміраваўся пад уздзеяннем седыментацыі. Карачы знаходзіцца ў засушлівай зоне каля Інда, на ўскрайку раўніны. Адзінымі крыніцамі вады тут, на заходнім ускрайку раўніны, з’яўляюцца кароткія рэкі, якія перарываюцца ірыгацыйнымі аазісамі, ды сам Інд, які працякае ў 40 км ад горада па шырокай рачной даліне.
На ўсім працягу адрэзка берага Індыйскага акіяна на ўсход ад Інда размешчаны багністыя саланчаковыя пустыні (Вялікі Катчскі Ран); у раёне дэльты Інда ўздоўж усяго ўзбярэжжа раскінуліся мангравыя зараснікі. Даліна Інда з’яўляецца адным з найважнейшых раёнаў баваўнаводства ў Паўднёвай Азіі. Карачы з’яўляецца галоўным пунктам вывазу дадзенай прадукцыі, а таксама важным вузлавым пунктам міжнародных авіяліній.
Клімат
У Карачы цёплы, трапічны і засушлівы клімат з нізкім сярэднім узроўнем выпадзення ападкаў (каля 250 мм у год), вялікая частка якіх выпадае падчас сезона мусонаў (ліпені-жніўні). Зіма мяккая і сухая, лета спякотнае і вільготнае, блізкае мора падтрымлівае ўзровень вільготнасці на высокім узроўні, таму халаднаваты марскі брыз суправаджае летнія месяцы. З-за высокай тэмпературы на працягу лета (ад 30 °C да 44 °C, з красавіка па жнівень), зімнія месяцы (з лістапада па люты), лічацца найлепшым часам для наведвання Карачы. У снежні і студзені ў горадзе ўсталёўваецца добрае надвор’е (у параўнанні з гарачым і вільготным летам), у чэрвені пачынаецца сезон дажджоў. У ліпені 1967 года выпаў рэкордны месячны ўзровень ападкаў — 429,3 мм. 7 жніўня 1953 года выпала рэкордная колькасць ападкаў за адны суткі, каля 278,1 мм, дождж ішоў не перастаючы, што ў выніку прывяло да буйной паводкі. 18 чэрвеня 1979 года была зарэгістравана самая высокая тэмпература ў Карачы, якая склала 47 °C, а самая нізкая 0 °C, была зарэгістравана 21 студзеня 1934 года.
Эканоміка
Карачы з’яўляецца эканамічнай і фінансавай сталіцай Пакістана, аднак пачатак 2000-х гадоў быў адзначаны застоем у эканамічным развіцці горада, выкліканым агульнай палітычнай нестабільнасцю, міжэтнічнымі канфліктамі і ваеннымі дзеяннямі ў Пакістане. ВУП Карачы складае каля 20 % ад агульнага аб’ёму ВУП краіны.
Доля горада ў прамысловым сектары эканомікі Пакістана, складае прыкладна 30 %. Асноўная частка ВУП правінцыі Сіндзі прыпадае на долю Карачы. ВУП правінцыі Сaндзі, у працэнтах ад агульнага аб’ёму ВУП Пакістана, традыцыйна вагаецца ў раёне 28 %—30 %. Паводле даследаванняў PricewaterhouseCoopers, апублікаваных у 2009 годзе, у якіх удзельнічалі найбуйнейшыя гарады свету, ВУП Карачы склала 78 млрд. долараў. Паводле прагнозаў, ВУП Карачы складзе 193 млрд долараў ЗША да 2025 года, дзякуючы высокаму тэмпу росту эканомікі горада на 5,5 % штогод. Па гэтым паказчыку Карачы значна апярэджвае іншыя буйныя гарады — Лахор і Фейсалабад, ВУП якіх складае 40 млрд і 14 млрд адпаведна. Высокі ўзровень СУП Карачы абумоўлены яго магутнай вытворчай базай і развітым фінансавым сектарам. У горадзе вырабляюць тэкстыль, цэмент, сталь, развіта цяжкае машынабудаванне, хімічная і харчовая прамысловасць, банкаўская справа і страхаванне. У лютым 2007 года Сусветны банк вызначыў Карачы як самае спрыяльнае месца для бізнесу ў Пакістане.
Па дадзеных Федэральнага савета даходаў Пакістана ў 2006—2007 гадах, падатковыя і мытныя органы ў Карачы атрымалі зборы: 46,75 % ад прамых падаткаў, 33,65 % ад ускосных федэральных падаткаў і 23,38 % ад унутранага падатку з продажаў. Карачы атрымлівае 75,14 % падаткаў ад мытнай пошліны і 79 % падаткаў з продажаў на імпарт. Такім чынам, Карачы збірае значную частку (53,38 %) ад агульнай колькасці Федэральнага савета даходаў, з якіх 53,33 % прыпадаюць на мытныя пошліны і падатак на імпарт.
Карачы з’яўляецца аўтсорсінгавым цэнтрам Пакістана, тут развіты інфармацыйныя тэхналогіі і электронныя сродкі масавай інфармацыі. Call-цэнтры сталі прыцягваць інвестыцыі ад замежных кампаній, пры гэтым урад прыклаў намаганні для зніжэння падаткаў на цэлых 10 %, каб атрымаць замежныя інвестыцыі таксама і ў IT-сектары. Многія пакістанскія незалежныя тэле- і радыёстанцыі знаходзяцца ў Карачы, у тым ліку сусветна папулярныя: Business Plus, AAJ News, Geo TV, KTN, Sindh TV , CNBC Pakistan, TV One, ARY Digital, Indus Television Network, Samaa TV і Dawn News, а таксама некалькі мясцовых станцый.
З’яўляючыся адным з найбольш хутка растучых гарадоў свету, Карачы сутыкаецца і з праблемамі, сярод якіх ёсць такія як: заторы на дарогах, забруджванне навакольнага асяроддзя, беднасць і вулічная злачыннасць. З-за гэтых праблем Карачы займае нізкія рэйтынгі ва ўзроўні добраўпарадкаванасці гарадоў: па дадзеных выдання The Economist, горад займае 129 месца сярод 132 гарадоў, а выданне BusinessWeek размясціла Карачы на ​​175 месца з 215 гарадоў у 2007 годзе (у параўнанні з 170 месцам у 2006 годзе).
Насельніцтва
Сярод жыхароў Карачы сустракаецца мноства этна-лінгвістычных груп з іншых частак Пакістана і ўцекачоў з розных краін свету. У канцы 19 стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 105 000 чалавек з паступовым павелічэннем колькасці на працягу наступных некалькіх дзесяцігоддзяў, дасягнуўшы паказчыка ў больш чым за 400 000 чалавек напярэдадні незалежнасці Пакістана ў 1947 годзе. Бягучыя ацэнкі колькасці складаюць ад 12 да 18 млн чалавек. Насельніцтва горада, паводле ацэнак, расце прыкладна на 5 % у год (у асноўным за кошт унутранай міграцыі насельніцтва), у тым ліку прыкладна 45 000 працоўных-мігрантаў прыязджае ў горад кожны месяц з розных раёнаў Пакістана.
У цяперашні час найбуйнейшай этнічнай суполкай у горадзе з’яўляюцца мухаджыры. Большасць дамоў, кінутых індуістамі, былі прадастаўлены урадам Пакістана для размаўляючых на ўрду мусульманскіх мігрантаў, якія беглі з Індыі. Гэтых бежанцаў у Пакістане называлі мухаджырами, іх нашчадкі ў цяперашні час складаюць большасць насельніцтва Карачы. Апроч іх у горад прыбыла вялікая колькасць мусульман-пенджабцаў з Усходняга Пенджаба і мусульман Кашміра. Пуштуны родам з Хайбер-Пахтунхва і Паўночнага Белуджыстана ў цяперашні час з’яўляюцца другой па велічыні этнічнай групай горада. У Карачы пражывае 7 мільёнаў пуштунаў, у тым ліку каля 50 000 зарэгістраваных бежанцаў з Афганістана. У Карачы пражывае самая вялікая пуштунская суполка ў свеце, іх колькасць у горадзе значна больш, чым у спрадвечна пуштунских гарадах, такіх як Кандагар, Пешавар і Квета. Многія з пуштунаў пражываюць у Карачы на працягу дзесяцігоддзяў і, як следства, для іх асноўнай мовай зносін з’яўляецца урду і англійская (асабліва для багатых сем’яў).
Пасля інда-пакістанскай вайны 1971 года ў горад прыбылі тысячы перасяленцаў з Усходняга Пакістана (пасля снежня 1971 — незалежнай дзяржавы Бангладэш) бенгальцы з Бангладэш, і сёння ў Карачы пражывае да 2 млн выхадцаў з Бангладэш, званых у Пакістане Біхары, многія з якіх эмігрыравалі ў Пакістан ў 1980-х і 1990-х гадах і ў цяперашні час працуюць у якасці рыбакоў і рабочых. За імі ідуць ўцекачы з М’янмы і азіяцкія ўцекачы з Уганды. У горадзе таксама прысутнічаюць эмігранты з Ірана, былога Савецкага Саюза і Шры-Ланкі. Таксама ёсць невялікая абшчына сідзі (афрыканскай па паходжанні экватарыяльнай расава-этнічнай групы).
Да іншых значных этнічных меншасцей Карачы адносяцца белуджы (пераважна ў заходніх раёнах горада) і сіндхі (ва ўсходніх раёнах). Абшчыны армян і яўрэяў, якія ў каланіяльны перыяд былі вельмі шматлікімі і ўплывовымі, у цяперашні час скараціліся да некалькіх дзесяткаў чалавек.
Мовы
Паводле перапісу 1998 года, у Карачы распаўсюджаныя наступныя мовы: урду (48,52 %); панджабі (13,94 %); пушту (11,42 %); сіндхі (7,22 %); белуджская мова (4,34 %); сірайкі (2,11 %) і іншыя (12,4 %). У горадзе можна сустрэць носьбітаў дары, гуяраці, арабскай, персідскай і бенгальскай моў. Пры гэтым у сферы справаводства, бізнесе і сервісе шырока ўжываецца англійская мова, навыкі якой маюць практычна ўсе жыхары горада, якія маюць пачатковую адукацыю.
Рэлігія
Паводле перапісу 1998 года, рэлігійны склад насельніцтва горада выглядае наступным чынам: мусульмане (96,45 %); хрысціяне (2,42 %); індуісты (0,86 %); ахмадые (0,17 %) і іншыя (парсы, сікхі, бахаісты, іудзеі і будысты) (0,10 %). Да падзелу Брытанскай Індыі ў горадзе пражывала вялікая колькасць індуістаў і сікхаў, аднак пераважная іх большасць збегла ў Індыю (пры гэтым тысячы былі фізічна вынішчаны ў ходзе хваляванняў лета 1947 года). Падчас брытанскага валадарства ў Карачы бывалі прадстаўнікі многіх новых рэлігійных рухаў, напрыклад, М. Мантэсоры, там размяшчаўся Брахма Кумарыс Сусветны Духоўны Універсітэт.
Злачыннасць
У Карачы адбыўся шэраг вядомых тэрактаў: захоп самалёта ў 1986 годзе, забойства амерыканскага журналіста Дэніэла Перла ў 2002 годзе, тэрарыстычная атака на французскіх інжынераў, тэрарыстычны акт у 2007 годзе. Яшчэ шэраг злачынстваў быў арганізаваны групоўкай «Лашкар-Тайба». Карачы з’яўляецца найбуйнейшым цэнтрам міжнароднага гандлю гашышам і гераінам, да якой маюць дачыненне такія лідары наркабізнесу, як былы прэм’ер-міністр Афганістана Гульбедзін Хекматыяр.
22 мая 2011 года 13 чалавек загінулі пры нападзе баевікоў на базу авіяцыі ВМС ў Карачы.
Андрэй Рыгоравіч Шкуро
Андрэ́й Рыго́равіч Шкуро́ (Андрей Григорьевич Шкуро; 19 лютага, Станіца Пашкоўская, Расійская імперыя — 16 студзеня 1947, Масква) — рускі ваенны дзеяч, кубанскі казак, афіцэр, генерал-лейтэнант, групенфюрэр СС. Удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў. Падчас Другой сусветнай вайны займаўся падрыхтоўкай рэзерву для 15-га казацкага корпуса фон Панвіца. Пасля выдачы СССР быў асуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне. Пакараны смерцю ў Маскве.
Гаспадарчыя заняткі беларусаў
Аснову гаспадарчага жыцця беларусаў складала земляробства, якое ў штодзённым жыцці арганічна спалучалася з жывёлагадоўляй і шматлікімі промысламі і рамёствамі.
Земляробства
Структура земляробства напрацягу многіх стагоддзяў істотна не мянялася. Асноўнай збожжавай культурай было азімае жыта. У другой палове ХІХ ст. пад жыта была адведзена палова ўсіх пасяўных плошчаў. Другое месца заўсёды займаў авёс. Ён шырока выкарыстоўваўся ў народным харчаванні, а таксама ішоў на корм для коней. Сярод збожжавых культур ячмень займаў трэцяе месца. З яго рабілі крупы і піва. Пшаніца ў Беларусі не мела шырокага распаўсюджання. Яе сеялі на невялікай плошчы, у асноўным у памешчыцкіх гаспадарках. З пшанічнай мукі выпякалі розныя вырабы: пірог, святочны каравай, пернікі і інш. Проса, грэчка і гарох таксама займалі невялікія зямельныя ўчасткі. Кукурузу пачалі вырошчваць у Беларусі ў ХVIII ст. Яе зерне выкарыстоўвалі як харчовы прадукт, а сцеблі ішлі на корм жывёле.
З тэхнічных культур самымі старажытнымі ў Беларусі з’яўляюцца лён і каноплі. Яны выкарыстоўваліся для вырабу адзення, мяшкоў, вяровак і інш. Насенне ільну і канапель ішло на выраб алею. Сланечнік, радзімай якога з’яўляецца Паўднёвая Амерыка, у Беларусі распаўсюджваецца ў ХІХ ст. як агародная культура. У Еўропу ён быў завезены ў ХVІІІ ст. як дэкаратыўная расліна, але неўзабаве былі адкрыты яго карысныя ўласцівасці. Спачатку семкі ўжывалі як ласунак, а ў ХІХ ст. са сланечніку сталі вырабляць алей.
Бульбу пачалі вырошчваць на Гродзеншчыне пры Аўгусце ІІІ (1736—1763). Аднак шырокае распаўсюджанне гэта культура атрымала ў другой палове ХІХ ст., яна стала «другім хлебам» для беларусаў. Бульбу выкарыстоўвалі на корм жывёле, яе ужывалі і як сыравіну для вінакурэння. Яна знайшла шырокае прымяненне ў народнай кулінарыі. Прыкладна ў гэты ж час, што і бульбу, пачалі вырошчваць буракі. Іх ужывалі ў ежу, выкарыстоўвалі на корм жывёле і як сыравіну для вырабу цукру.
Сярод агародных культур найбольш старажытныя ў Беларусі — капуста, агуркі, цыбуля, морква. Памідоры і перац з’яўляюцца толькі з сярэдзіны ХІХ ст. Як і памідоры, з Паўднёвай Амерыкі да нас прыйшлі гарбузы і табака.
З даўніх часоў беларусы вырошчвалі фруктовыя дрэвы — яблыні, грушы, слівы, а таксама пладова-ягадныя: парэчкі, агрэст, шыпшыну, маліны і інш. Іх часцей за ўсё садзілі каля дома, на краі сядзібы. Асабліва дагледжанымі садамі славіліся шляхецкія маёнткі.
У другой палове ХІХ ст. важнае месца ў севазваротах набылі кармавыя травы, асабліва канюшына і цімафееўка, што ў значнай ступені палепшыла кармавую базу жывёлагадоўлі. На тэрыторыі Беларусі былі вядомы некалькі асноўных сістэм земляробства:
Кожная з гэтых сістэм мела свае прыватныя варыянты і мясцовыя асаблівасці.
У сярэдзіне ХІХ — пачатку ХХ ст. у сістэме севазвароту панавала трохполле. Уся апрацоўваемая зямля дзялілася на тры ўчасткі (поле): адзін засявалі азімымі культурамі, другі — яравымі (авёс, ячмень, пшаніца, грэчка, проса), а трэці заставаўся свабодным і называўся «папар». На наступны год свабоднае поле («папар») засявалі азімымі, а той участак, што быў пад азімымі, засявалі яравымі, а яравое поле пакідалі пад папарам. Для трохпольнай сістэмы земляробства была абавязковай змена азімых культур яравымі і наяўнасць «папару». Трохполле давала магчымасць узнавіць урадлівасць глебы, але яно не ўплывала на атрыманне вялікіх ўраджаяў. Акрамя таго, кожны год не выкарыстоўвалася трэць абрабляемай зямлі. Асобныя памешчыцкія гаспадаркі пачалі пераходзіць да шматпольнай сістэмы земляробства, пры якой апрацоўваемая зямля дзялілася на тры, чатыры, пяць, шэсць і нават болей участкаў, прычым ніводны з іх не заставаўся свабодным. Шматпольная сістэма заснавана на пастаянным чаргаванні розных сельскагаспадарчых культур.
У ХІХ ст. у асобных раёнах Беларусі (напрыклад, на Палессі) сустракалася найбольш старажытная падсечная сістэма земляробства. Падсека на Палессі спалучалася з лясной аблогай (ялавінай). Пры абложнай сістэме ўся ворыўная зямля дзялілася на 4—6 палёў, два з якіх засейваліся азімымі і яравымі, а астатнія «адпачывалі» некалькі гадоў. Для земляробства найбольш прыдатнай была сярэдняя паласа Беларусі, асабліва лесавыя раўніны Панямоння, цэнтральнай Беларусі і левабярэжжа Дняпра. Ворыўныя землі ў Панямонні ў сярэдзіне ХІХ ст. складалі палову ўсіх сельскагаспадарчых угоддзяў. Тут у сістэме земляробства пераважала трохполле. Ураджай складаў сам-пяць — сам-сем, гэта значыць, што атрыманы ўраджай у 3—5 разоў пераўзыходзіў насеннае збожжа.
Меншае развіццё земляробства атрымала ў паўночнай частцы Беларусі і на Палессі. Прыродна-кліматычныя ўмовы ў Падзвінні абмяжоўвалі магчымасці хлебаробства. Тут у гаспадарцы важную ролю адыгрываў лён, якога па колькасці пасеваў у гэтым рэгіёне было прыкметна больш, чым на астатняй тэрыторыі Беларусі. Наяўнасць вялікай колькасці азёр дазваляла мясцовым жыхарам займацца таксама рыбалоўствам. На Палессі земляробства было прыстасавана да мясцовых экалагічных умоў. Вялікая тэрыторыя Прыпяцкага Палесся была слаба асвоена пад земляробства. Тут значную плошчу складалі забалочаныя масівы, лясныя сервітуты, няўдобіцы. У гэтым рэгіёне шырока прымянялася лясная падсека і аблога. Пад ворыва выкарыстоўваліся адносна невялікія ўчасткі, якія ў выглядзе астраўкоў былі раскіданы сярод неабсяжных балот і лясоў. На Палессі сярод заняткаў істотнае значэнне мелі жывёлагадоўля і паляўніцтва.
У Беларусі палявыя работы праводзіліся на працягу шасці-сямі месяцаў — з сярэдзіны красавіка да сярэдзіны кастрычніка. За гэты перыяд патрэбна было апрацаваць глебу для пасеву, пасеяць і сабраць ураджай.
Саха
Са старажытных часоў і да ХХ ст. для апрацоўкі зямлі беларусы выкарыстоўвалі традыцыйную земляробчую прыладу — саху, якую селянін мог зрабіць сам. У асноўным яе рабілі з дрэва і толькі некаторыя часткі — з жалеза (напрыклад, сашнік, якім рыхлілі зямлю). Сахой добра было апрацоўваць зямельныя ўчасткі ў лясной паласе, на якіх было шмат карэнняў, пнёў і камення. Сахой можна было лёгка манеўраваць, таму што яна неглыбока ўзворвала глебу.
На тэрыторыі Беларусі было распаўсюджана некалькі тыпаў сохаў: палеская і з перакладной паліцай. Часта ў межах аднаго павета сохі маглі адрознівацца сваёй канструкцыяй, формай сашнікаў, расохі, пастаноўкай паліцы і інш.
Палеская саха бытавала ў паўднёва-заходняй Беларусі. Левы сашнік у ёй ставілі пад тупым вуглом у адносінах да правага. Сашнікі ў ёй былі злучаны такім чынам, каб пласт зямлі адкідваўся ўправа, як пры ворыве плугам.
На Магілёўшчыне саха мела некаторыя асаблівасці. Тут паліцу ў час ворыва не перакладвалі. Яна была надзейна замацавана каля левага сашніка, што давала магчымасць больш грунтоўнай апрацоўкі поля.
Асноўны недахоп сахі быў у тым, што ёй немагчыма было ажыццяўляць глыбокае ворыва, яна не пераварочвала пласт зямлі, што перашкаджала лепшаму выкарыстанню глебы, барацьбе з пустазеллем.
Плуг
З развіццём кустарнай і фабрычнай прамысловасці ў паслярэформенны перыяд саху пачаў выцясняць плуг. Канчаткова плуг замяніў саху ў 20-я гг. ХХ ст. На тэрыторыі Беларусі зямлю апрацоўвалі з дапамогай рабочай жывёлы — валоў і коней. Валы былі больш прыдатныя для ўзорвання глебы палескай сахой і ў якасці цяглавай сілы выкарыстоўваліся ў паўднёва-заходняй частцы Беларусі. У паўночна-ўсходняй Беларусі, дзе аралі сахой з перакладной паліцай, цяглавай сілай былі коні.
Барана
Пасля ўзорвання глебу рыхлілі баронамі, у Беларусі вядома некалькі іх тыпаў. Найбольш старажытная барана, якая звязана з падсечнай сістэмай земляробства, называлася вершаліна. Яе рабілі з галіны моцнага дрэва, сукі яго, адсечаныя на адлегласці 50—60 см, утваралі завостраныя зубы. За апрацаваны канец вершаліны мацавалі пастронкі, якімі запрагалі каня ці вала.
Даволі шырока была распаўсюджана прымітыўная барана — смык, якая прымянялася пераважна на толькі што распрацаваных месцах, дзе з-за мноства пнёў і карэнняў нельга была араць сахой. Смыкам у асобных месцах карысталіся і на распрацаваных палях для рыхлення глебы. Смык рабілі з расколатых на дзве часткі некалькіх яловых ствалоў, якія былі звязаны такім чынам, каб гладкая іх паверхня была наверсе, а падрэзаныя і завостраныя сукі — унізе. Даўжыня сучкоў-зубоў не пераўзыходзіла 40—50 см, што дазваляла ім без асаблівых цяжкасцей пераскокваць праз пні. Часткі расколатых ствалоў звязвалі віткамі з лазы, бярозы, дубу. Для таго каб смык быў больш трывалым, яго змацоўвалі папярэчынамі.
Найбольш распаўсюджанай у ХІХ ст. была плеценая, ці вязаная барана. Яе рабілі з дубовых прутоў з заціснутымі паміж імі (з дапамогай кольцаў) дубовымі зубамі, якіх, як правіла, было 25. У пачатку ХХ ст. драўляныя плеценыя бароны пачалі выходзіць з ужывання. На змену ім прыйшла рамная барана з жалезнымі зубамі. Яна была больш распаўсюджана ў паўночна-ўсходняй частцы Беларусі. Рамная, ці брусковая барана мела прамавугольную форму і складалася з моцных (звычайна бярозавых) брускоў. У іх рабілі адтуліны, у якія забівалі дубовыя ці бярозавыя, а пазней жалезныя зубы.
Сявалка
Многія культуры, асабліва збожжавыя, сеялі ўручную з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў — «сявалак». Іх яшчэ называлі «сеўняй», «сеўнікам», «сявенькай», «лукошкам», «касцом». У Беларусі былі распаўсюджаны сявалкі двух тыпаў — саламяныя і лубяныя. Першымі карысталіся ў паўднёва-заходняй, заходняй, цэнтральнай і паўночнай частках Беларусі. Аснову іх рабілі з тонкіх лазовых пруткоў. Лубяная сявалка была распаўсюджана пераважна на Магілёўшчыне і ўсходняй частцы Міншчыны. У якасці матэрыялу для яе вырабу выкарыстоўвалі кару ліпы, вяза, тонкія сасновыя дранкі і інш. На паўднёвым захадзе Беларусі, у прыватнасці на Гродзеншчыне, часам сеялі з мяшка ці фартуха.
Сеялка
Сеялкі сталі распаўсюджваца толькі ў першай палове ХІХ ст., і першапачаткова — у гаспадарках памешчыкаў. Нават заможныя сяляне ў пачатку ХХ ст. выкарыстоўвалі іх рэдка.
Серп
Усе збожжавыя культуры ў Беларусі ўбіралі з дапамогай сярпа. Серп з’яўляецца старажытнейшай прыладай жніва амаль ва ўсіх земляробчых народаў свету. Ён мае кароткую драўляную ручку і зазубраную рэжучую паверхню, таму працавалі сярпом сагнуўшыся. Сярпы былі паўкруглай (сферычнай) і падоўжанай (авальнай) формы, прычым сярпы першага тыпу прымяняліся часцей.
Цэп
Прыладай для малацьбы служыў цэп. Ім малацілі жыта, авёс, ячмень, проса і грэчку. Цэп уяўляў сабой доўгую (1,5—2 м), гладка абчэсаную палку — «цапільна», да якой з дапамогай вяровачнага ці раменнага путца прывязвалася карацейшая палка — «біч», «бічук» (50—70 см).
Малацільня
Малацільні з’явіліся ў Беларусі ў першай палове ХІХ ст. Абмалочанае зерне правейвалі.
Веялка
Да ХХ ст. беларусы шырока практыкавалі правейванне ручным спосабам з дапамогай простай ці спецыяльнай саўковай лапаты — '«шуфліка», «веялкі» з кароткай ручкай. Рабілі лапату з бярозы, асіны, альхі, ліпы. Веялі зерне звычайна ў гумне, на таку, седзячы на нізенькай лавачцы або стоячы на адным калені.
Ночвы
Для абчысткі аўса і ячменю часта карысталіся драўляным карытам («ночвамі»). Два чалавекі паднімалі яго і ссыпалі зерне на пасланую ўнізе посцілку, пры гэтым мякіну вецер адносіў у бок. Часам ячмень веялі з дапамогай рэшата.
Арфа
У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. у заможных сялянскіх гаспадарках Беларусі ўжо нярэдка былі механізаваныя веялкі — «арфы».
Зерне захоўвалі ў аднакамернай гаспадарчай пабудове — клеці. У заходняй частцы Беларусі яе называлі «свіран», а ва ўсходняй — «амбар».
Яма
Абмалочанае правеянае зерне захоўвалі таксама ў спецыяльных паглыбленнях у зямлі — «жытных ямах». Глыбіня іх магла быць два — чатыры метры. Па форме яна была падобна на грушу ці гаршчок з вузкім горлам. Верхняя частка была вузейшая, а ніжняя — шырэйшая. Сценкі ямы абкладвалі бяростай. Хлебныя ямы капалі звычайна непадалёку каля хаты ў месцах з глыбокім заляганнем гліністага слою. Бульбу захоўвалі таксама ў спецыяльных ямах, звычайна круглай формы. Сцены такіх ям нічым не абкладвалі. Бульбу закрывалі саломай і засыпалі зямлёй. Заможныя сяляне ў ХІХ ст. для захоўвання бульбы будавалі склеп. Яго размяшчалі ў двары, непадалёку каля хаты. Для склепа капалі яму, сценкі якой абкладвалі бярвенцамі. Зверху яму накрывалі драўляным насцілам і засыпалі зямлёй. Каля ўваходу пакідалі адтуліну — «жорло», а для спуску ва ўнутр склепа ставілі лесвіцу. Над ямай рабілі з дошак або саломы навес. У склепе падтрымлівалі невысокую, але па магчымасці роўную тэмпературу. У 20-х гг. ХХ ст. такія скляпы былі ўжо амаль ва ўсіх сялянскіх гаспадарках.
Ступы і жорны
Для перапрацоўкі абмалочанага і правеянага збожжа на муку і крупы выкарыстоўвалі ручныя і нажныя ступы, ручныя жорны, вадзяныя і ветраныя млыны.
Пранікі і мялкі
Лён і каноплі таксама апрацоўвалі ўручную. Для таго, каб аддзяліць насенне ад сцебляў, іх білі невялікім драўляным валікам («пранік», «прач», «пральнік»). Потым сцёблы ільну рассцілалі на лузе. Сцёблы каноплі вымочвалі ў вадаёмах, потым лён і каноплі сушылі, мялі на спецыяльным прыстасаванні («мялка»), трапалі. Па сваёй форме «трапала» было падобна на доўгі кінжал, абодва бакі рабочай часткі якога былі завостраны. Пасля «трапаныя» лён і каноплі абчышчалі вялікімі шырокімі драўлянымі грабянямі і шчоткамі, і ў выніку атрымлівалі гатовыя валокны.
Для тэрыторыі Беларусі характэрны мялкі 2 тыпаў: нахільныя (двухрабровыя і аднарабровыя) і гарызантальныя (двухрабровыя і аднарабровыя).
Абрады і звычаі, звязаныя з земляробствам
На працягу жыцця беларускі селянін кіраваўся шматвяковым вопытам сваіх продкаў і сваімі назіраннямі за прыродай. Няпісаныя нормы народнай аграноміі перадаваліся з пакалення ў пакаленне ў выглядзе разнастайных прыкмет. Год для селяніна пачынаўся вясной. Да 1492 г. афіцыйнае святкаванне Новага года па праваслаўным календары прыходзілася менавіта на сакавік. Пачаткам года лічылася не нейкая канкрэтная дата, а наяўныя прыкметы вясны: прылёт з выраю птушак, вылет з вулляў пчол і інш.
Важнае значэнне ў структуры народных прыкмет і павер’яў надавалася вясновым святам — Благавешчанню (Звеставанне), Вялікадню, Юр’ю, Міколу, Ушэсцю, Тройцы (Сёмуха, Дух). Да Благавешчання, згодна звычаю, нельга было трывожыць сон зямлі. Таму да гэтага дня забаранялася не толькі араць ды сеяць, а нават забіваць кол у зямлю. У народзе казалі:
«На Благавешчанне нават птушка гняздо ня ўе».
Існавала прыкмета, што калі да Благавешчання не выляцяць з вулляў пчолы, то лета будзе цёплае і ўраджайнае. Прылёт бусла чакалі на Благавешчанне. Калі бусел прылятаў перад святам, то гэта лічылася нядобрай прыкметай. А дажджлівае надвор’е ў гэты дзень прадказвала добры ўраджай азімых і грыбное лета.
Сапраўдным святам для селяніна быў першы выхад у поле — заворванне. Перад гэтым гаспадыні выпякалі абрадавае печыва ў форме розных земляробчых прылад — сахі, бараны, сярпа і інш. Гаспадар надзяваў новую кашулю. А гаспадыня збірала ў поле рытуальныя прадметы — свянцоную ваду, хлеб, соль, яйкі. Свянцонай вадой акраплялі рабочую жывёлу (коней ці валоў). У першы дзень селянін араў няшмат, часта рабіў некалькі барознаў і вяртаўся дадому, дзе быў ужо накрыты святочны стол.
Важнае значэнне надавалі масці рабочай жывёлы. На Гродзеншчыне палявыя работы не пачыналі на чорных валах. Лічылася, што ў такім выпадку ўраджай на полі загіне ад дажджоў, і для заворвання пазычалі валоў светлай масці ў суседзяў ці аднавяскоўцаў.
Перад заворваннем існаваў звычай провідкаў або агледзін нівы. Ідучы ў поле, селянін на чыстым абрусе ці ручніку нёс з сабой пірог, соль, чырвоныя яйкі, галінкі вярбы. Гаспадар абыходзіў палеткі, утыкаючы па краі поля галінкі вярбы, якія аберагалі яго ад стыхій і сімвалічна благаслаўлялі адраджэнне нівы. Пасля абрадавай трапезы рэшткі ежы і шкарлупінне ад яек закопвалі на полі.
Надзвычай важнае значэнне надавалася веснавой сяўбе. Да яе селянін рыхтаваўся загадзя: яшчэ зімой вырабляў сявенькі і кошыкі, рамантаваў вупраж, сартаваў насенне, рыхтаваў саху, барану і інш. Для пачатку сяўбы ў народзе найбольш спрыяльнымі лічыліся цёплыя, ціхія і пахмурныя дні. Важную ролю адыгрывалі фазы месяца: найбольш спрыяльнай лічылася поўня:
«Поўны месяц — поўныя засекі збажыны».
Улічваўся і дзень тыдня: найлепшымі для сяўбы былі аўторак і субота. Згодна з народнымі павер’ямі і назіраннямі авёс рэкамендавалася сеяць, калі з’явяцца камары, а пшаніцу — калі зацвітала чаромха, ячмень звычайна сеялі ў час цвіцення каліны. Але найбольш важнымі арыенцірамі лічыліся нерухомыя каляндарныя святы — Юр’я (6 мая) і Мікола (22 мая). На Палессі да Міколы ў асноўным завяршалі сяўбу яравых. Пры спрыяльных умовах імкнуліся штосьці пасеяць да Вялікадня, у Чысты чацвер ці пятніцу, каб пасевы выраслі без пустазелля («будуць чыстымі») і град не пабіў жыта.
Азімыя пачыналі сеяць пасля Спаса (19 жніўня) і заканчвалі да Пакроў (14 кастрычніка). Пазбягалі пачынаць сеяць у дні, у назвах якіх ёсць літара «р» (аўторак, серада, чацвер), каб чарвяк не еў збажыну. Стараліся не сеяць у так званы «чарвівы тыдзень» (28 жніўня — 4 верасня). Калі замужняя жанчына выйдзе ў поле з голай галавой (без галаўнога ўбору) і сустрэне па дарозе чалавека, які ідзе сеяць, то апошняму, згодна з павер’ем, лепш было вярнуцца дамоў, таму што ў яго не будзе ўраджаю. У час севу азімых важную функцыю адыгрывалі святы: Прачыстай (28 жніўня) і Багача (21 верасня). У народзе казалі:
«Прыйшоў Багач — кідай рагач, бяры сявеньку, сей памаленьку».
Было прынята, каб у час сяўбы ў хаце селяніна былі парадак і чысціня, бо па аналогіі лічылі, што і пасевы на полі будуць чыстыя, без пустазелля. Існаваў звычай старанна мыцца перад сяўбой і апранаць чыстае адзенне. Засеўкі праводзілі лепшым насеннем, якое змешвалі з зернем, выбраным з зажыначнага снапа, які зжалі мінулым летам у час зажынак. На Палессі засяваць лён павінен быў мужчына, каб лён вырас доўгім. На Магілёўшчыне сяўбу пачыналі апранутыя ў святочнае адзенне хлапчукі 10—14 год.
Пасля засевак ладзілі святочную трапезу, на якую запрашалі сваякоў, суседзяў, аднавяскоўцаў. У народзе лічылі, што чым больш багаты і разнастайны будзе стол з нагоды засевак, тым багацейшы будзе ўраджай. У дзень засевак не прынята было пазычаць што-небудзь, таму што, згодна з народным павер’ем, разам з пазычанымі рэчамі да суседа ці аднавяскоўца магла перайсці і частка ўраджаю. Існавала павер’е, што лён вырасце высокім, калі яго пасее самы высокі чалавек у сяле, ці калі яго пасее дзяўчына з расплеценымі валасамі.
Разнастайнымі былі звычаі і абрады, якія звязаны з перыядам уборкі ўраджаю і заканчэннем палявых работ. Важнае значэнне надавалі першаму і апошняму зжатым снапам — «гаспадару» і «жытняй бабе», якія сімвалізавалі сабой зажынкі і дажынкі. Зажынкі, як правіла, рабілі ў суботу: лічылі яе, згодна з народнымі вераваннямі, найлепшым днём. Зажынаць выходзіла гаспадыня з дочкамі або нявесткай. З сабой бралі кавалак хлеба, сала, соль або спецыяльна для гэтага адціснуты клінковы сыр. На Палессі зажынкі пачынала сталая, мудрая і аўтарытэтная ў вёсцы жанчына. Зажынальніцы павінны былі адпаведна апрануцца. Кісць правай рукі жняі перавязвалі жгутом саломы, што нібыта служыла абярэгам ад стомленасці і няшчасных выпадкаў і давала моц рукам. Зжатае жыта вязалі ў снапы, ставілі ў бабкі, якія налічвалі 5—12 снапоў. Потым высушаныя ў бабках снапы складвалі ў копы па 60 снапоў кожная.
Першы зажыначны сноп-гаспадар ставілі ў хаце на покуці, дзе ён заставаўся да пачатку сяўбы, калі з яго выбіралі зерне і замешвалі да ўсяго насення. Пры заканчэнні жніва на апошнім загоне пакідалі жменю нязжатага жыта, якое звязвалі стужкай або саломінай. Паміж сцяблін начыста выполвалі траву, прычым палолі не голай рукой, а ахінутай рукавом ці хусцінкай. Гэты працэс называўся «завіванне» ці «палонне барады». Паралельна з гэтым абрадам «завівання барады» тры дзяўчыны спляталі дажынкавы вянок: адна выбірала палосы, імкнучыся, каб сярод іх трапілі спарышы (двайныя палосы), другая пляла вянок, а трэцяя яго падтрымлівала. Кожная жняя, дажынаючы апошні загон, адкладвала па каласку для аднаго супольнага дажынкавага снапа. Узяўшы дажынкавы сноп, усклаўшы на галаву адной з абраных дзяўчат вянок з каласоў і палявых кветак, пад звонкія гукі дажынкавых песень жнеі ішлі дахаты, у двор. Іх сустракалі каля ганка ці брамы гаспадар з гаспадыняй. Прыняўшы з рук жней дажынкавы сноп і вянок, гаспадар запрашаў работніц на дажынкавую трапезу. Сярод страў, якія гатавалі на дажынкі, былі бліны, масла, сыта і густая каша (каб налета пасевы былі такія густыя). На дажынкі выпякалі каравай. У некаторых месцах дажынкі спраўлялі двойчы — па заканчэнні жніва азімых і яравых. Духоўны змест дажынкавага святкавання складалі песні. Дажынкавы абрад звязаны з культам зямлі і ўрадлівасці, у ім паслядоўна выяўляецца працоўная аснова, услаўляецца цяжкая праца жанчыны-жняі.
З культам хлеба і агню звязаны старажытны абрад «Жаніцьба коміна», які спраўлялі глыбокай восенню пасля заканчэння палявых работ, калі дні станавіліся кароткімі, сяляне першы раз вечарам урачыста запальвалі агнішча светач. Жанчыны і дзяўчаты вадзілі вакол коміна карагоды з песнямі, гульнямі, інтэрмедыямі і пры гэтым абсыпалі комін насеннем і збожжам. Земляробчыя звычаі і абрады адыгрывалі важную ролю ў жыцці беларускага народа. З’яўляючыся састаўной часткай беларускай народнай культуры, яны садзейнічалі фарміраванню нацыянальнай самасвядомасці, перадачы жыццёвага вопыту і традыцый сваіх продкаў малодшаму пакаленню, спрыялі працоўнаму, маральнаму і эстэтычнаму выхаванню моладзі.
Жывёлагадоўля
Жывёлагадоўля займала важнае месца ў гаспадарцы беларусаў. Яна забяспечвала сялянскую гаспадарку неабходнымі прадуктамі харчавання (мяса, малако), цяглавай сілай (традыцыйныя транспартныя сродкі), тэхнічнай сыравінай для шматлікіх промыслаў і рамёстваў (выраб адзення з аўчын і шэрсці, выраб абутку, вупражы са скуры і інш.). Акрамя гэтага, жывёлагадоўля давала арганічныя ўгнаенні, што садзейнічала развіццю прагрэсіўных сістэм земляробства.
Асноўнае месца ў структуры жывёлагадоўлі займала буйная рагатая жывёла. Яна належала пераважна да звычайнай мясцовай пароды — нізкарослай, слабасільнай, якая давала мала малака. Пародзістую скаціну халмагорскай, швейцарскай, цірольскай пароды разводзілі толькі ў некаторых заможных гаспадарках, таму што для іх утрымання неабходны значныя затраты.
Найбольш распаўсюджанай цяглавай сілай у земляробстве і на транспарце былі коні. Іх разводзілі паўсюдна. Сялянскія коні былі таксама мясцовай слабасільнай пароды. Яны пасвіліся ўсё лета і восень. У напружаную сельскагаспадарчую пару коней пасвілі і ноччу. Селянін даглядаў свайго каня лепш, чым карову: яму адводзілася лепшае месца ў хлявах, давалі больш якаснае сена, авёс. У многіх раёнах, асабліва паўднёвых, асноўнай цяглавай сілай былі валы. Іх выкарыстоўвалі ў час ворыва і ў якасці транспартнай жывёлы. Валоў таксама запрагалі ў прывады механічных млыноў, малатарняў і інш.
Свінагадоўля была высока развіта на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Заможныя сяляне трымалі да 15 і болей галоў свіней. Кармілі свіней караняплодамі, жалудамі, мякінай з дабаўленнем бульбы і мукі. Забівалі іх, як правіла, у пачатку зімы, каб сала і мясныя прадукты лепш захаваліся. З нагоды разбірання забітай жывёлы звычайна «спраўлялі госці»: на свежыну запрашалі сваякоў і суседзяў, дзяліліся мясам з блізкімі родзічамі, суседзямі (давалі «бонду» ці «сквярству»).
Значную ролю ў гаспадарцы адыгрывала авечкагадоўля. Мяса авечак ужывалася ў ежу, воўна выкарыстоўвалася як сыравіна для промыслаў, а ў некаторых рэгіёнах (Гродзенская губерня) авечак нават даілі. Стрыглі іх два разы на год — позняй вясной і восенню, прычым, згодна з народнай традыцыяй, імкнуліся стрыгчы ў аўторак, чацвер і пятніцу. Заканчэнне стрыжкі адзначалася трапезай.
Сярэдняя сялянская гаспадарка мела 4—6 авечак, а заможныя сяляне трымалі іх удвая больш. У сялян былі выключна простыя грубашэрсныя авечкі, а танкарунных вырошчвалі толькі ў багатых панскіх гаспадарках.
Малазямельныя сяляне і местачкоўцы для атрымання малака разводзілі коз.
Сялянскую жывёлу пасвілі на працягу 6—7 месяцаў — з пачатку вясны і да позняй восені. Кароў і авечак на ноч заганялі ў хлявы, коней часта пасвілі цэлыя суткі. Выкарыстоўвалі таксама і адгонную форму выпасу, калі статак гналі на доўгі час далёка ад дому. У такім выпадку для начлегу жывёле рабілі часовыя збудаванні — аборы ці кашары. Свіней кармілі ў хлявах, часам выпускалі іх на падножны корм. Палешукі выкарыстоўвалі адгонную форму іх утрымання. Вось як аб гэтым пісаў беларускі этнограф А. Кіркор:
У зімовы перыяд асноўную долю ў рацыёне буйной рагатай жывёлы і коней складала яравая салома, часцей жытняя, з дамешкам сена, якое летам нарыхтоўвалі ўручную — з дапамогай косаў, грабляў, вілаў. Траву касілі касой, а затым высушаную граблямі зграбалі і з дапамогай вілаў складвалі ў копы, а затым рабілі стагі. Перш чым складваць копы ў стог, на абраным для гэтага месцы рабілі насціл ці памост з жэрдак — «адзёнак». Ён захоўваў сена ад балотнай сырасці, асабліва ў дажджлівую пару. Ніжняя частка стога была шырокай, а верхняя значна вузейшая. Частку сена захоўвалі ў спецыяльнай пабудове, якая называлася пуня ці адрына. Сена захоўвалі таксама ў вялікіх гаспадарчых пабудовах, якія называліся гумнамі.
Жывёлу трымалі ў хлявах. Калі ў гаспадарцы было некалькі такіх пабудоў, то кожная з іх мела назву, якая ўказвала на жывёлу, што ўтрымлівалася там (кароўнік, свінарнік, аўчарня і інш.) Хлеў для коней называлі «стайняй». Колькасць гаспадарчых пабудоў для ўтрымання жывёлы, іх памеры і якасць залежалі ад эканамічнага стану сям’і.
Жывёлагадоўля знайшла адлюстраванне ў шматлікіх беларускіх прыказках і прымаўках:
«Як гаспадар каля жывёлы мучыцца, то жывёла ручыцца»
«Як пакорміш, так і надоіш»
«Шануй каня дома, а ён цябе ў дарозе»
«Не вымем карова малако дае, а языком»
«Праз сілу і конь не бярэ»
Укара
Ука́ра (Ukara) — востраў на поўдні возера Вікторыя. Уваходзіць у склад Танзаніі. Прыкладная плошча - 80 км². Насельніцтва (2012 г.) - каля 16 000 чал.
Геаграфія
Клімат экватарыяльны са значнымі сутачным ваганням тэмператур. Так, у кастрычніку дзённая тэмпература можа ў сярэнім трымацца каля +28° C, а ў начы — +15,5° C. Найбольш вільготны месяц — красавік, найбольш сухі — ліпень.
Культура
Назва Укара паходзіць ад племені кара (букара), якое здаўна насяляла востраў. Ужо ў пачатку XX ст. на ім жыло каля 17 тысяч чал. Кара практыкавалі даволі складаную сістэму земляробства, ладзілі тэрасіраваныя палі і займаліся ірыгацыяй, трымалі свойскую жывёлу. Кожная сям'я кара будавала па дзве трысняговыя хаціны. У адной жылі людзі, у другой — жывёла, якая выкарыстоўвалася для абмену. Так, выкуп за жонку выплочвалі козамі — да дзесяці за адну жанчыну. Правадыры амукама падпарадкоўвалі абшчыннікаў праз пазыку малаком.
Рамёствы не былі распаўсюджаны. Адзіным вядомым карысным выкапнем на востраве была гліна. З яе рабілі жалейкі, а кераміку здабывалі ў іншых месцах праз абмен на прадукты сельскай гаспадаркі.
Агульнага дзяржаўнага ўтварэння не мелася. Грамадства падзялялася на буйныя патрылінейныя роды, на чале якіх стаялі спадчынныя правадыры. На Укары да сярэдзіны XX ст. існаваў звычай утаплення нованароджаных блізнят і хворых дзяцей.
Еўрапейцы ўпершыню трапілі на Укару ў 1875 г. У 1890 г. востраў быў фармальна падпарадкаваны Германіі. На ім была адчынена гандлёвая станцыя. Сітуацыя мала змянілася пасля таго, як пасля I Сусветнай вайны Укару падпарадкавалі брытанцы. У 1964 г. Укара ўвайшла ў склад Танзаніі.
У наш час кара працягваюць займацца пераважна сельскай гаспадаркай. Асноўныя культуры — бананы і бавоўна. Для ўнутранага ўжывання вырошчваюць проса. Важным заняткам жыхароў прыбярэжных вёсак з'яўляецца рыбалоўства. Аднымі з найбольш славутых мясцін Укары застаюцца "палац" правадыра Матабы на ўсходзе вострава і "танцуючы камень", скала, каля якой у мінулым забівалі блізнят і хворых дзяцей.
Інфраструктура
На востраве Укара працуе ўсяго толькі 1 аўтамабіль. Значная частка гаспадарак не мае электрычнасці. Дзейнічае сталая паромная пераправа на суседні востраў Укерэвэ.
Арцвашэн (Кашатаг)
Арцвашэн (Արծվաշեն), Кюрд Мафрузлу (Kurd Mafruzlû), Кюрд Мехрызлі (Kürd Mahrızlı) — сяло ў Кашатагскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Аспергіл чорны
Аспергіл чорны (Aspergillus niger) — від недасканалых грыбоў з роду.
Апісанне
Утварае буйныя, плоскія, хуткарослыя калоніі, спачатку аксамітныя, белаватыя, пазней мучністыя, цёмна-карычневыя, чарнаватыя або цёмна-фіялетавыя.
Аспергіл
Аспергі́л, палівачкавы грыб, касматая галава (Aspergillus) — род недасканалых грыбоў сямейства.
Апісанне
Калоніі аспергіла — налёты плесні роэнага колеру, часцей блакітна-зялёнага і чорнага. Вегетатыўнае цела — шматклетачны, галінасты, бясколерны, светлаафарбаваны або бледна-карычневы міцэлій унутры субстрату. Іншы раз з клетак міцэлію ўтвараюцца склероцыі. Канідыяносцы аднаклетачныя ці з папярочнымі перагародкамі, розных памераў, галоўчатаўздутыя, са стэрыгмамі. Канідыі розных колеру, формы, памераў, гладкія, шурпатыя ці шыпаватыя, у простых ланцужках на вяршыні кожнай стэрыгмы, складаюць радыяльную галоўку або калонку. Некаторым відам уласціва сумчатая стадыя споранашэння, якая належыпь да відаў парадку эўрацыяльных. Пладовыя целы (клейстатэцыі) шарападобныя, танкасценныя, звычайна светлага колеру. Сумкі акруглыя або эліптычныя. Сумкаспоры больш-менш дыскападобныя.
Экалогія
Большасць — сапратрофы. Развіваюцца ў глебе, на розных субстратах, асабліва на раслінных прадуктах. Некаторыя віды — паразіты чалавека, жывёл і раслін, узбуджальнікі аспергілёзу.
Віды
Вядома каля 100 відаў пашыраных па ўсім зямным шары.
Некаторыя віды:
Ахадзор
Ахадзор (Աղաձոր), Учунчу Агалы (Üçüncü Ağalı) — сяло ў Кашатагскім раёне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Майкл Дэвіт
Майкл Дэвіт (Mícheál Mac Dáibhéid;, Стрэйд, Меё — , Дублін) — ірландскі рэспубліканец. З 1865 актыўна ўдзельнічаў у руху Ірландскага Рэспубліканскага Братэрства, у 1870 быў асуджаны да 15 гадоў катаргі (выпушчаны ў 1877 пад нагляд паліцыі). Выступаў за масавы рух за аграрныя пераўтварэнні, з парламенцкай і пазапарламенцкай барацьбой за нацыянальнае вызваленне. У 1879 разам з Парнелам заснаваў Зямельную лігу. З 1895 член парламента; ў 1899 у знак пратэсту супраць англа-бурскай вайны 1899-1902 дэманстратыўна склаў з сябе парламенцкія паўнамоцтвы.
Спіс зорак сузор’я Паўднёвай Гідры
У прыведзеным спісе пералічаны ўсе зоркі сузор’я Паўднёвай Гідры да бачнай зорнай велічыні +6,5m і іншыя зоркі, якія ўяўляюць пэўную цікавасць: пераменныя, з планетнымі сістэмамі, звышновыя і г. д.
Істанус
Істанус — у хецкай міфалогіі бог сонца. Імя Істанус запазычана ў эпоху Старажытнахецкага царства з міфалогіі хаці (Эстан) і выцесніла індаеўрапейскае імя Тыват ці Тыят. Істануса ўяўлялі ў выглядзе чалавека з блакітнай барадой, які на калясніцы, запрэжанай чацвёркай коней, аб'язджае неба.
Фератрон
Фератрон — працэсійная двухбаковая ікона або скульптура ў каталіцкіх і ўніяцкіх храмах. Жывапісныя выявы ў ім размяшчаліся з абодвух бакоў і, як правіла, у прыгожа аздобленым разьбяным картушы, які мацаваўся на спецыяльным невысокім століку. Звычайна адна з выяваў фератрона прадстаўляла Маці Божую, а другая змяшчала выяву святога або біблейскі сюжэт, у гонар чаго быў асвечаны храм. Адрозніваецца ад праваслаўных працэсійных ікон тым, што яна выкарыстоўваецца не толькі падчас працэсій як выносны прадмет, але і як бакавы алтар.
Знойма
Гісторыя
Заснаваны ў 1055 годзе. Сучасны Знойма закладзены ў 1226 годзе чэшскім каралём Пржэмыслам I Отакарам на месцы старажытнай сталіцы маркграфаў Маравіі, знішчанай у 1145 годзе. Да сярэдзіны XIII стагоддзя выкарыстоўваўся ў якасці крэпасці чэшскай дынастыяй Пржэмысловічаў (ад крэпасці захавалася ратонда).
У Знойма 12 ліпеня 1809 года было заключана перамір'е паміж Напалеонам I і аўстрыйскім эрцгерцагам Карлам пасля заканчэння Ваграмскай бітвы. У часы ўваходжання Чэхіі ў склад Аўстрыйскай імперыі назваўся Цнайм (Znaim).
Эканоміка
У горадзе маецца гарбарная, керамічная, абутковая і тэкстыльная прамысловасць. Існуе вытворчасць спартыўнага інвентара. Харчовая прамысловасць прадстаўлена вінаробствам і вытворчасцю фруктовых і агароднінных кансерваў.
Славутасці
У горадзе ёсць мноства ўзораў сярэднявечнай архітэктуры, сярод якіх:
Дэван (востраў)
Дэ́ван (Devon Island) — востраў у Канадскім Арктычным архіпелагу, у складзе групы астравоў Каралевы Елізаветы. Частка тэрыторыі Канады.
Плошча вострава 64,5 тыс. км². На ўсходзе — крышталічны масіў вышынёй да 1800 м (асобныя вяршыні), пакрыты ледзяной шапкай, цэнтральная частка — вапняковае плато вышынёй 250—600 м, на паўночным захадзе — сярэднегор’е вышынёй 360—540 м. Берагавая лінія звілістая, парэзаная залівамі і фіёрдамі. Месцамі — расліннасць арктычнай тундры.
ФК Севілья
«Севілья» (Sevilla Fútbol Club S.A.D.) ― іспанскі футбольны клуб, гуляе ў найвышэйшай іспанскай лізе — Ла Лізе. Клуб быў заснаваны 25 студзеня 1890 года  , гэта найстарэйшы клуб з Севільі і другі па ўсёй Андалусіі. Першую афіцыйную гульню каманда правяла толькі ў 1908 годзе, супраць «Рэкрэатыва» з Уэльвы. У 1924 годзе клуб заваяваў свой першы трафей ― Кубак Севільі. 1935 год стаў пераможным у Кубку Іспаніі, як і 1939 адразу пасля грамадзянскай вайны. Да таго часу як стаў праводзіцца чэмпіянат Іспаніі «Севілья» 17 разоў станавілася чэмпіёнам Андалусіі і двойчы Севільі.
Клуб знаходзіцца ва ўласнасці аматараў (размеркавана па акцыях). Пры клубе працуе знакамітая на ўсю краіну футбольная акадэмія, сярод яе выпускнікоў ёсць спартыўныя псіхолагі. Таксама шмат увагі робіцца на спартыўнае харчаванне і медыцыну. Пры клубе працуе мясцовая радыёстанцыя «Sevilla FC Radio», гэта першае футбольнае радыё ў Іспаніі, таксама ёсць тэлевізійны канал SFC TV.
Гісторыя
Футбольны клуб «Севілья» з’яўляецца гістарычна найлепшай камандай у Севільі. Ён быў утвораны ў 1890 годзе. Аднойчы станавіўся чэмпіёнам Іспаніі і пяць разоў уладальнікам Кубка Іспаніі.
Каманда апранае белую вопратку для хатніх гульняў і чырвоную для выязных. Заўзятары называюць каманду «Sevillistas». У сваіх шэрагах каманда мела такіх ігракоў, як: Дыега Марадона, Рынат Дасаеў, Дыега Сімеонэ, Роберт Прасінечкі, Бебету, Тоні Польстэр, Давар Шукер, Іван Самарана. Сярод знакамітых выхаванцаў клуба варта вылучыць Хасэ Антоніа Рэеса і Серхіа Рамаса.
Гістарычным супернікам клуба з’яўлялася каманда, якая таксама размяшчаецца ў горадзе — «Рэал Бетыс». Клуб мае з 1958 года рэзервовую каманду — «Севілья Атлетыка».
Склад
Станам на ліпень 2023 года.
Забух
Забух (Zabux) — сяло ў Лачынскім раёне Азербайджанскай Рэспублікі.
Істбарн
І́стбарн (Eastbourne) — горад і прыморскі кліматычны курорт Англіі ў графстве Усходні Сусекс, ля Ла-Манша. Насельніцтва 97, 992 (2009). Да XIX стагоддзя Істбарн заставаўся вельмі невялікім паселішчам, пакуль яго чатыры раёны паступова не разрасліся да памераў горада. Пасля таго, як сюды была праведзена чыгунка, Істбарн стаў адным з галоўных віктарыянскіх прыбярэжных курортаў і застаецца ім і па гэты дзень. Істбарн размешчаны ля ўсходняга канца Паўднёвых нізін ўздоўж непадалёк ад знакамітай крэйдавай скалы Бічы Хед, вышыня якой дасягае 162 метра.
Забух
У 1992—2020 гадах было пад кантролем узброеных сіл Арменіі і называлася Ахаўно (арм.: Աղավնո), уваходзіла ў Кашатагскі раён непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. У ходзе Другой карабахскай вайны 1 снежня 2020 года сяло было занята ўзброенымі сіламі Азербайджана (армяне лічаць гэта акупацыяй).
Мікалай Максімавіч Чырык
Мікалай Максімавіч Чырык ( — ) — дыктар Беларускага Радыё на працягу больш за 40 гадоў. Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь.
Аўтар літаратурных зборнікаў «Па дарозе на кірмаш» і «На блізкай вярсце: Вершы» (1996).