cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сяргей Яфімавіч Грыбаў
Біяграфія
Член ВКП (б) з 1926 года. Пасля вайны працягнуў службу ў РСЧА: часова выконваючы пасаду камандзіра 65-га стралковага палка, затым 2-га стралковага палка 8-й стралковай дывізіі, камандзір 23-й стралковай брыгады 8-й стралковай дывізіі, часова выконваючы пасаду камандзіра начальніка 8-й стралковай дывізіі. З 1923 — памочнік начальніка 2-й Тульскай стралковай дывізіі Яна Фабрыцыуса. З 1928 года-камандзір 5-га стралковага корпуса ў Заходняй ваеннай акрузе. З 1934 года — намеснік камандуючага Паўночна-Каўказскай ваеннай акругай. З верасня 1937 года-камандуючы Паўночна-Каўказскай ваеннай акругай, член Ваеннага савета пры Народным камісары абароны СССР.
Арышт і расстрэл
Падчас палітычных «чыстак» у РСЧА арыштаваны 28 студзеня 1938 года. Унесены ў ад 26 ліпеня 1938 года. Прыгавораны ВКВС СССР 29 ліпеня 1938 да і ў той жа дзень расстраляны. Рэабілітаваны пасмяротна 21 красавіка 1956.
Вэрбовэ (Сафііўскі раён)
Вэрбовэ (Вербо́ве) — вёска ў Сафііўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Айрум
Айру́м (Այրում) — горад у Арменіі, на поўначы марза Тавуш.
Геаграфія
Горад знаходзіцца ў падножжа хрыбта Гугарац, за 18 км на захад ад Наемберана, за 28 км на паўночны ўсход ад Алаверды суседняга марза Лары і за 13 км на паўднёвы ўсход ад грузінскага горада Садахло. Горад знаходзіцца на беразе ракі Дэбед на чыгунцы і аўтатрасе Ерэван — Тбілісі.
У Айруме растуць высакаякасныя персікі, яны нароўні з наемберанскімі з’яўляюцца самымі якаснымі на тэрыторыі Арменіі.
Гісторыя
Айрум з 1960 года з’яўляўся пасёлкам гарадскога тыпу. Пасля адміністрацыйнай рэформы ў Арменіі зноў атрымаў статус сяла, з 04.07.2006 горад.
У наваколлі сяла былі знойдзены сляды селішча бронзавага веку — збожжасховішча, статуэткі.
Насельніцтва
Паводле дадзеных «Каўказскага календара» на 1912 год у сяле Айрум Барчалінскага павета Тыфліскай губерні жылі 360 чалавек, галоўным чынам азербайджанцаў, паказаных як «татары».
Дынаміка насельніцтва Айрума паказана ў табліцы.
Эканоміка
Асноўная частка насельніцтва працуе ў будаўніцтве, на кансервавым заводзе і ў чыгуначнай гаспадарцы. Кансервавы завод спецыялізуецца на перапрацоўцы садавіны, у 1980-х гг. ён з’яўляўся другім па велічыні ў рэспубліцы.
Блізу аднаго з суседніх сёл — Тэхут знаходзіцца буйнае медзяна-малібдэнавае радовішча — Тэхуцкае. Запасы медзяна-малібдэнавай руды на радовішчы складаюць каля 450 млн тон. У дадзены момант радовішча ў стадыі распрацоўкі.
Чыгунка
Айрум з’яўляецца адзіным дзейным чыгуначным міждзяржаўным пунктам і адпаведна ўсе чыгуначныя перавозкі з Арменіі ў іншыя краіны ажыццяўляюцца праз станцыю Айрум і далей у Грузію. Пасажырскі рух прадстаўлены адным прыгарадным цягніком Гюмры — Айрум, цягніком далёкага прытрымлівання Ерэван — Тбілісі і летнім цягніком Ерэван — Батумі.
Монькі
Монькі (Mońki) — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Манецкага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Монькі.
Гісторыя
У 1940 годзе — цэнтр раёна Беластоцкай вобласці БССР.
Кастэльнуова-Нігра
Кастэльнуова-Нігра (Castelnuovo Nigra) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 440 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 16 чал./км². Займае плошчу 28 км². Паштовы індэкс — 10080. Тэлефонны код — 0124.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Sebastiano.
Трахафора
Трахафора, Ловенаўская лічынка (ад грэч. Τροχός — кола і φορός — які нясе) — свабодна плаваючая лічынка многашчацінкавых кольчатых чарвякоў, эхіўрыд, сіпункулід і малюскаў, мае мікраскапічныя памеры.
Ілья Рыгоравіч Некрашэвіч
Ілья Рыгоравіч Некрашэвіч (, Мазыр, Гомельская вобласць — ) — беларускі вучоны-фізік, адзін з заснавальнікаў навуковай школы па фізіцы плазмы, заслужаны дзеяч навукі Беларусі, кавалер ордэна Леніна.
Kontakto
Kontakto (у перакладзе — «кантакт») — міжнародны часопіс на мове эсперанта, які выдаецца Сусветнай арганізацыяй эсперанта UEA. Часопіс быў заснаваны ў 1963 годзе і зараз распаўсюджваецца і чытаецца прыкладна ў 90 краінах свету. часопіс у асноўным публікуе матэрыялы на грамадска-палітычныя і культурныя тэмы; асаблівая ўвага надаецца публікацыі матэрыялаў на «нескладаным» эсперанта, якія могуць выкарыстоўвацца для вывучэння мовы.
Выданне і распаўсюджванне
Часопіс фармальна лічыцца адным з двух друкаваных органаў Сусветнай маладзёжнай арганізацыі эсперантыстаў (TEJO), але фактычна выдаецца Сусветнай арганізацыяй эсперанта (UEA). Рэдактар часопіса выбіраецца і зацвярджаецца камітэтам TEJO па ўзгадненню з генеральным дырэктарам UEA; у розны час яго рэдактарамі былі розныя выдатныя эсперантысты, напрыклад, Хамфры Тонкін (ЗША, ён жа быў першым рэдактарам часопіса), Штэфан Маўль (Германія), Раман Дабжыньскі (Польшча), Ульрых Лінс (Германія), Іштван Эртль (Венгрыя) і інш. У 2000-х гадах у складзе рэдакцыі і сярод аўтараў дамінавалі рускамоўныя эсперантысты: у 2002—2007 гадах галоўным рэдактарам часопіса была Яўгенія Зверава-Аміс (Украіна, потым яна эмігравала ў ЗША), з лета 2007 па восень 2010 галоўным рэдактарам часопіса з’яўляўся Павел Мажаеў (Украіна). З восені 2010 года галоўным рэдактарам часопіса з’яўляўся бразілец Рожэнер Павінскі.
Часопіс друкуецца ў Польшчы, адтуль жа і распаўсюджваецца па ўсяму свету. Аўтарамі артыкулаў з’яўляюцца эсперантысты з самых розных краін свету. Перакладныя матэрыялы публікуюцца значна радзей за арыгінальна напісаных на эсперанта. Часопіс магчыма выпісаць з любой кропкі свету праз пасрэднікаў Сусветнай арганізацыі эсперанта. У год выдаецца 6 нумароў, кошт гадавой падпіскі вагаецца ў залежнасці ад краіны ў памерах 10—35 еўра. Індывідуальныя члены Сусветнай маладзёжнай арганізацыі эсперантыстаў атрымліваюць часопіс аўтаматычна. Акрамя таго, на афіцыйным сайце UEA рэгулярна з’яўляюцца pdf-версіі свежых нумароў. Слабавідзячыя могуць атрымліваць аўдыё-версію часопіса.
Тэматыка
Агульны кірунак часопіса вызначаны як грамадска-культурны; рэгулярна публікуюцца артыкулы, якія карыстаюцца цікаўнасць сярод моладзі — захапленні, інтэрнэт, падарожжы і інш. Нягледзячы на тое, што часопіс выдаецца на эсперанта, матэрыялы аб самім эсперанта (навіны ад эсперанта-мерапрыемствах, праблемныя артыкулы аб развіцці эсперанта-грамадства і г. д.), друкуюцца рэдка. Тым не менш, нярэдкімі з’яўляюцца матэрыялы, прысвечаныя эсперанта-культуры (эсперанта-літаратуры, феномену валодання эсперанта з нараджэння і г. д.); практычна ў кожным нумары публікуюцца рэцэнзіі аб новых эсперанта-кнігах і кампакт-дысках.
Асаблівая ўвага надаецца публікацыі матэрыялаў на «нескладаным эсперанта» (з выкарыстаннем так званых «простага» і «вельмі простага» слоўнікавых спісаў), якія могуць выкарыстоўвацца на пачатковых этапах авалодвання эсперанта.
NGC 5325
NGC 5325 (іншыя абазначэнні — NGC 5325A, VV 607, MCG 7-28-80, KUG 1348+385, ZWG 218.62, ZWG 219.7, PGC 49163) — спіральная галактыка (Sc) ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект занесены ў новы агульны каталог некалькі разоў, з абазначэннямі NGC 5325, NGC 5325A.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мікалай Уладзіслававіч Дэмбінскі
Біяграфія
Скончыў Цэнтральны завочны інстытут фінансава-эканамічных навук (1932). Працаваў у Куйбышаўскім планавым інстытуце (1932—1941, 1945—1947, дацэнт), Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава (1947—1987, прафесар кафедры бухгалтарскага ўліку, аналізу і аўдыту ў прамысловасці, у 1953—1964 — загадчык кафедры, з 1978 — прафесар-кансультант).
Навуковыя інтарэсы: тэорыя бухгалтарскага ўліку; эканамічны аналіз дзейнасці прамысловых прадпрыемстваў.
Узнагароды
Званне «Заслужаны дзеяч навукі Беларускай ССР» (1972) і інш.
Міхаіл Шалкевіч
Міхаіл Шалкевіч ( — 1972) — каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя, душпастыр.
Біяграфія
Нарадзіўся ў в. Дубовая Сакольскага павета Гродзенскай губерні. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Мацей і Эва (з дому Усавых) Шалкевічы.
Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Маскоўскай навучальнай акругі (1911). З 16 верасня 1911 года — студэнт Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Удзельнічаў у працы культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў.
Пасвячоны ў святары 15 жніўня 1915 года. З пачатку душпастырскай дзейнасці шырока звяртаўся да вернікаў з беларускімі казаннямі. Праводзіў на беларускай мове катэхізацыю дзяцей у беларускіх каталіцкіх парафіях. Удзельнік 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24—25 мая 1917 года). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. У 1917—1921 гадах — вікарый, а пазней пробашч у парафіі Мосар Дзісенскага дэканата. Карыстаўся глыбокай павагай парафіян. Быў аднагалосна абраны старшынёй мясцовага валаснога камітэта. З 1922 года служыў пробашчам у парафіі Тракелі Лідскага дэканата. Распаўсюджваў сярод вернікаў і насельніцтва каталіцкую перыёдыку і рэлігійныя кніжныя выданні на беларускай мове.
За культурна-асветную і рэлігійную працу праследаваўся польскімі свецкімі ўладамі. У другой палове 1920-х гадоў быў абвінавачаны ў антыдзяржаўнай дзейнасці. Пракуратура Віленскага акруговага суда больш за год вяла следства па справе святара Міхаіла Шалкевіча і яго «беларускай прапаганды» (14 красавіка 1926 — 30 верасня 1927), але спыніла з-за недастатковасці фактаў. З канца 1930-х і да пачатку 1950-х гадоў выконваў святарскія абавязкі ў Віленскай архідыяцэзіі. Праследаваўся савецкімі ўладамі. У першай палове 1950-х гадоў выехаў у Польшчу. З 6 красавіка 1959 года — рэзідэнт у парафіі Святога Мікалая ў горадзе Эльблёнгу. У 1960 годзе працаваў адміністратарам рымска-каталіцкага касцёла ў мясцовасці Бянова Мальбарк—Штумскага дэканата Вармінскай дыяцэзіі.
Віктар Васілевіч Цішчанка
Віктар Васілевіч Цішчанка (нар. ?) — беларускі гісторык. Спецыяліст па праблеме функцыянавання вялікакняжацкай улады ў ВКЛ у канцы XIV — пачатку XVI ст. Кандыдат гістарычных навук (2007).
Біяграфія
Скончыў аспірантуру Інстытута гісторыі НАН Беларусі. У 2007 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Вялікакняжацкая ўлада ў структуры органаў дзяржаў нага кіравання ВКЛ у канцы XIV — пачатку XVI ст.».
Навуковая дзейнасць
Напрамкі даследаванняў: палітычная сістэма ВКЛ у канцы XIV — пачатку XVI ст.; органы дзяржаўнай улады; манархі ВКЛ, іх адміністрацыйная, судовая, ваенная дзейнасць; арганізацыя дыпламатычнай службы ў ВКЛ.
Фестываль моў
Фестыва́ль мо́ў (Lingva Festivalo) — масавае культурна-асветніцкае мерапрыемства, якое праводзяцьарганізацыі эсперантыстаў гарадах розных краін. Мовы, (звычайна больш за дзесяць) падчас фестываля бываюць звычайнай прадстаўлены ў выглядзе кароткіх, звычанй на паўгадзіны, урокаў-прэзентацый - прычым прэзентацыі ідуць блокамі паралельна, што дае удзельнікам фестываля магчымасць кожны раз выбіраць, на прадстаўленне якой мовы пайсці.
Фестывалі закліканы прадэманстраваць разнастайнасць моў света, унікальнасць і каштоўнасць кожнага з іх.
Вэрбовэ (Царычанскі раён)
Вэрбовэ (Вербо́ве) — вёска ў Царычанскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Лідзія Лазараўна Заменгоф
Лідзія Лазараўна Заменгоф (Lidja Zamenhof, Lidia Zamenhof, 1904 — восень 1942, ці жнівень 1944) — польская эсперантыстка, перакладчык, адвакат, грамадскі дзеяч, дачка Л. Л. Заменгофа.
Біяграфія
Лідзія Заменгоф нарадзілася ў Варшаве ў 1904 годзе, была малодшай дачкой заснавальніка эсперанта Л. Л. Заменгофа. Вывучыла эсперанта ва ўзросце 9 гадоў, і з 14 гадоў пачала перакладаць на эсперанта з польскай мовы, яе першыя публікацыі з’явіліся праз некалькі гадоў. Атрымаўшы юрыдычную адукацыю ў Варшаўскім ўніверсітэце ў 1925 годзе, яна цалкам прысвяціла сябе дзейнасці ў сферы эсперантызма і гамаранізма. Пачынаючы з Венскага Сусветнага кангрэса эсперантыстаў 1924 яна прымала ўдзел ва ўсіх Сусветных кангрэсах да 1939 года (за выключэннем кангрэса ў 1938 годзе ў Англіі, бо ў гэты час яна знаходзілася ў ЗША). У 1925 годзе падчас 17-га Сусветнага кангрэса эсперантыстаў у Жэневе яна пазнаёмілася з верай Бахаі і з гэтага часу стала актыўным прыхільнікам гэтай рэлігіі. Лідзія Заменгооф была сакратаром варшаўскага таварыства эсперантыстаў «Канкорда», працавала ў якасці інструктара выкладання эсперанта па метаду Чэха, аб’ехала шмат краін для прапаганды гэтага метада і самой мовы эсперанта. Сваю дзейнасць Лідзія Заменгоф вяла ў супрацоўніцтве з рознымі арганізацыямі эсперантыстаў — Міжнароднай студэнцкай лігай, Сусветнай асацыяцыяй эсперанта, а таксама з арганізацыямі прыхільнікаў веры Бахаі.
Супрацоўнічала са шмат якімі эсперанта-выданнямі. Вядомы яе пераклад на эсперанта рамана Quo vadis? Г. Сянкевіча, апублікавны ў 1933 годзе.
У 1937 годзе Лідзія Заменгоф пераехала ў ЗША, дзе доўгі час выкладала эсперанта, але ў снежні 1938 года іміграцыйная служба ЗША адмовілася працягнуць яе візу з-за незаконна «аплочваемай працы» па выкладанню эсперанта, і яна была вымушана вярнуцца ў Польшчу.
Пасля акупацыі Польшчы ў 1939 годзе яе дом у Варшаве апынуўся на тэрыторыі Варшаўскага гета. Лідзія бала арыштаваная па абвінавачванню ў тым, што яна вяла ў ЗША антынацыстскую прапаганду, але праз некалькі месяцаў была вызвалена. Яна здабывала ежу і лекі для арыштаваных а на прапапновы бегчы з краіны — адмаўлялася. У 1942 годзе яе зноў арыштавалі і адправілі ў лагер смерці ў Трэблінке, дзе яна загінула ў газавай камеры восенню 1942 года. Іншыя крыніцы паведамляюць, што яе растралялі ў жніўні 1944 года.
Рэгіна Уладзіміраўна Кудраўцава
Рэгіна Уладзіміраўна Кудраўцава (нар. ) — беларуская гандбалістка. Кандыдат у майстры спорту Беларусі. Левая крайняя клуба «БНТУ-БелАЗ».
Вэрбовэ (Каланчацкі раён)
Вэрбовэ (Вербо́ве) — вёска ў Каланчацкім раёне Херсонскай вобласці Украіны.
Альма-матар
А́льма-ма́тар (лац. alma mater — літаральна «маці-карміцелька») — старадаўняя студэнцкая назва ўніверсітэта (якае дае «духоўны пажытак»); ужываецца як ласкальнае або жартоўнае, нярэдка ў дачыненні да іншых скончаных асобай навучальных устаноў.
Акушэрства
Акушэ́рства — раздзел гінекалогіі, навука, якая займаецца тэарэтычнымі і практычнымі пытаннямі цяжарнасці, родаў і дапамогі пры родах. Раней у акушэрства ўваходзіў дагляд за нованароджанымі, зараз вылучаны ў неанаталогію.
NGC 5325B
NGC 5325B (іншыя абазначэнні — MCG 7-28-81, MCG 6-30-103, PGC 49152) — галактыка ў сузор’і Гончыя Псы.
Айроле
Айроле (Airole) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Імперыя.
Насельніцтва складае 480 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 33 чал./км². Займае плошчу 15 км². Паштовы індэкс — 18030. Тэлефонны код — 0184.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Філіп.
Аменсалізм
Аменсалізм (ад mensa — трапеза) — тып межвідавых узаемаадносін, пры якім адзін від, названы аменсалам, перажывае прыгнёт росту і развіцця, а другі, які называецца інгібітарам, такім выпрабаванняў не схільны. Антыбіёз і алелапатыя — падобныя віды ўзаемаадносін.
Аменсалізм у раслін
Прыкладам аднабаковага адмоўнага асяроддзеўтварэння можа служыць уплыў дрэваў-дамінантаў на віды мохавага і травянога ярусаў. Пад полагам дрэў памяншаецца асветленасць, павышаецца вільготнасць паветра. Пры раскладанні ападаючых дрэў глеба збядняецца, паколькі пры гэтым утвараюцца кіслоты, якія спрыяюць вымыванню элементаў мінеральнага харчавання ўглыб глебавага пласта. Гэты працэс асабліва актыўны ў тайговым яловым лесе, таму што елка — моцны асяроддзеўтваральны від. Цягавітыя віды, якія ўдзельнічаюць у надглебавым покрыве, кампенсуюць згубнасць гэтага ўплыву і забяспечваюць экалагічную раўнавагу ў такім лесе. Пры гэтым дрэвы (інгібітары) не ўступаюць у канкурэнтныя адносіны з відамі надглебавага покрыва (аменсаламі), таму што канкурэнцыя мае на ўвазе спаборніцтва паміж відамі пры выкарыстанні пэўнага рэсурсу асяроддзя.
Прыклад узаемнага адмоўнага асяроддзеўтварэння — адносіны сфагнавых імхоў і сасудзістых раслін на сфагнавым балоце. Між сфагнавымі мохамі, якія неабмежавана растуць уверх, і судзінкавымі раслінамі — верасовымі (багун, балотны мірт, андрамеда, журавіны), хвояй і некаторымі аокамі — складваюцца адносіны ўзаемнага аменсалізму без канкурэнцыі. Сфагнавыя мохі даволі хутка растуць, павышаюць узровень паверхні балота і паступова хаваюць у сваёй тоўшчы шматгадовыя жывыя органы кветкавых раслін, выступаючы як інгібітары. Гэта прыводзіць да прыгнёту кветкавых раслін, якія вымушаныя перамяшчаць свае карэнішча і карані як уверх, так і да участкаў балота, дзе паверхня нарастае не гэтак хутка. У сваю чаргу кветкавыя расліны зацямняюць мохі ападаючы лісця, што прыводзіць да запаволення іх росту. Такім чынам, паміж сфагнавымі мохамі і кветкавымі раслінамі ўсталёўваецца раўнавага «ўмеранага ўзаемапрыгнятання» без узнікнення канкурэнтных адносін.
Левача
Ле́вача (Levoča, Leutschau, Lőcse) — горад ва ўсходняй Славакіі (гістарычная вобласць Спіш) ля падножжа Левачскіх Врхоў, непадалёк ад замку Спішскі Град. Насельніцтва каля 14 тыс. чалавек.
Гісторыя
Упершыню Левача згадваецца ў 1249 годзе ў лісце караля Белы IV, хоць горад існаваў задоўга да гэтага — раманскі касцёл Св. Мікалая існаваў тут яшчэ ў XI ст. У 1241 годзе, пасля мангола-татарскага нашэсця, сюды прыйшлі першыя нямецкія каланісты.
У 1271 Левача згадваецца ўжо як свабодны каралеўскі горад, цэнтр правінцыі. У XV ст. левацкія купцы атрымалі ад венгерскага караля шэраг прывілеяў і горад пачаў хутка развівацца. Дамінантнае становішча Левачы пацвярдзіў і факт перамогі ў так званай «стагадовай вайне» з іншымі спіскімі гарадамі за права першынства на Спішы. У гэты час Левача становіцца цэнтрам пратэстанцкага руху на Славакіі.
Горад пачаў прыходзіць у занядбанне ў XVII ст. падчас антыгабсбургскіх паўстанняў. Страту значэння Левачы пацвярдзіў 1871 год, калі новая чыгунка мінула горад.
У цяперашні час Левача невялікае мястэчка з цудоўна захаваўшыміся цэнтрам і шматлікімі помнікамі архітэктуры. У 2009 годзе разам са Спіскім Градам сярэднявечныя помнікі Левачы ўтварылі адзіны аб'ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Міхаіл Борык
Міхаіл Борык ( — 1956) — каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя, душпастыр.
Біяграфія
Нарадзіўся ў в. Свілы Лідскага павета Віленскай губерні. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Міхаіл і Юзэфа (з дому Гедройцаў) Борыкі.
Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Маскоўскай навучальнай акругі (сакавік 1909). З 1911 года — у Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Удзельнік культурна—асветнага гуртка беларускіх клерыкаў.
Пасвячоны ў святары ў 1915 годзе. Душпастырскую дзейнасць пачаў на пасадзе вікарыя. Прымаў удзел у 1-м з’ездзе беларускіх каталіцкіх святароў у Менску (24—25 мая 1917 года). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця беларусаў-католікаў. У 1918—1924 гадах — адміністратар у парафіі Дзеркаўшчына Надвілейскага дэканата. Пазней служыў у мясцовасці Бальбінава Міёрскага дэканата (з 1925). У канцы 1920-х гадоў працаваў пробашчам у парафіі Баброўшчына Віленскай архідыяцэзіі (1927—1932). Пашыраў беларускую мову ў душпастырскай дзейнасці каталіцкіх святароў. Пазней выконваў святарскія абавязкі ў Смаргоні і мясцовасці Нястанішкі (1933—1938).
Трахеіды
Трахеіды — мёртвыя адраўнелыя клеткі раслін, якія праводзяць ваду з растворанымі ў ёй рэчывамі і выконваюць механічную функцыю. Трапляюцца ў ксілеме (драўніне) вышэйшых раслін, за выключэннем некаторых пакрытанасенных (напр. злакаў, асок). У папарацепадобных і ў большасці голанасенных раслін трахеіды — адзіныя праводныя элементы драўніны.
Міхаіл Мікалаевіч Ламака
Міхаіл Мікалаевіч Ламака (, Мінск — ) — беларускі вучоны ў галіне фтызіятрыі і пульманалогіі, арганізатар аховы здароўя, педагог. Доктар медыцынскіх навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі Беларусі.
Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт.
Працаваў старэйшым інспектарам Міністэрства аховы здароўя БССР (1955—1957), адначасна асістэнт кафедры шпітальнай тэрапіі Мінскага медыцынскага інстытута.
Ульяна Вячаславаўна Кулеш
Ульяна Вячаславаўна Кулеш (нар. ) — беларуская гандбалістка. Левая паўсярэдняя клуба «БНТУ-БелАЗ».
Вэрбовэ (Вынаградзіўскі раён)
Вэрбовэ (Вербо́ве) — вёска ў Вынаградзіўскім раёне Закарпацкай вобласці Украіны.
Клімы
Клімы́ (, Климы) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавета.
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сакаўшчынскага сельсавета.
Ёхан Кёлер
Ёхан Кёлер (Johann Köler,, Вастэмыйза Вільяндзінскага павета, Эстонія — , Санкт-Пецярбург) — эстонскі жывапісец і акварэліст, заснавальнік нацыянальнай школы жывапісу.
Біяграфія
Ёхан Кёлер нарадзіўся ў небагатай сялянскай сям'і, быў у бацькоў сёмым дзіцем. Школьную адукацыю атрымаў у Вільяндзі, затым вывучаў жывапіс у Цэсісе.
У 1857—1862 гадах вучыўся і працаваў у Рыме і Парыжы. Ён наведвае таксама Бельгію і Галандыю, у 1858 годзе здзяйсняе паездку ў Італію праз Альпы, жыў у Мілане, Рыме, Фларэнцыі і ў Жэневе. У Італіі мастак захапіўся акварэллю.
З 1862 года ў Пецярбургу. Выкладаў у школе Таварыства заахвочвання мастакоў (1862—1863) і АМ (1869—1870, з 1867 прафесар).
У 1886—1889 гадах мастак жыў і працаваў у Вене, Парыжы і ў Ніцы. І.Кёлер удзельнічаў таксама ў культурным жыцці эстонцаў. У 1860-1890-х гадах ён з'яўляўся адным з выдатных дзеячаў дэмакратычнага крыла эстонскага нацыянальнага руху. У Санкт-Пецярбургу сябраваў з адным з лідараў эстонскага нацыянальнага адраджэння, пісьменнікам Карлам Робертам Якабсанам. У 1891—1893 гадах ён быў старшынёй Эстонскага літаратурнага саюза (Eesti Kirjameeste Selts).
Творчасць
Пісаў пераважна камерныя і парадныя партрэты, рэлігійныя і міфалагічныыя кампазіцыі.
Сярод твораў: «Геркулес выводзіць Цэрбера з пекла» (1855), аўтапартрэт (1859), «Дзяўчынка ля крыніцы» (1859—1861), партрэты бацькі і маці мастака (1857—1864), «Абуджэнне ад чароўнага сну, або Эстонская легенда» (1864—1865), «Ева з гранатам» (1879—1880), «Праклён Ларэляў манахамі» (1887) і інш.
Лябеднік ружовы
Лябеднік ружовы (Atriplex rosea) — від травяністых раслін сямейства, распаўсюджаны ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы, Заходняй Азіі.
Апісанне
Аднагадовая расліна 30-90 см вышынёй. Сцеблы і галіны мучністыя, канцы галін больш таўставатыя, не менш за 1 мм у дыяметры. Кветкі ў клубочках па 5-10. Прыкветкі шырока трохкутныя, на кароткай ножцы. Насенне злёгку выпуклае, у цэнтры не ўціснутае. 2n = 18.
Распаўсюджанне
Еўропа амаль уся тэрыторыя, акрамя поўначы; Паўночная Афрыка: Алжыр, Егіпет, Лівія, Марока, Туніс; Азія: Кіпр, Ізраіль, Іарданія, Ліван, Сірыя, Турцыя, Арменія, Грузія; натуралізаваны ў ЗША, Канадзе, Аргенціне, Чылі, ПАР, Новай Зеландыі.
Выкарыстанне
Расліну культывавалі як харчовую прыкладна да пачатку XX стагоддзя. Гэты від таксама выкарыстоўваўся для здабычы паташу.
Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)
Аздзяцічы — археалагічныя помнікі: гарадзішча і 2 могільнікі каля аграгарадка Аздзяцічы (Барысаўскі раён, Мінская вобласць).
Могільнік—1
Знаходзіцца за гарадзішчам, ва ўрочышчы Пяскі, побач з сучаснымі могілкамі. 50 насыпаў вышынёй 0,5—2,5 м, дыяметрам 6—8 м. У 1930 г. А. М. Ляўданскі даследаваў 4 насыпы. На грунце пад курганамі выяўлены вогнішчы. Знойдзены перапаленыя косці, ляпныя гаршкі, пашкоджаныя бронзавыя ўпрыгожанні, жалезныя спражкі. Датуецца VIII—IX стст. У 1958 г. А. Р. Мітрафанаў раскапаў 1 курган прыкладна гэтага ж перыяду.
Могільнік—2
Датуецца XI—XII стст. 45 курганоў вышынёй 0,4—2 м, дыяметрам 5—7 м. А. М. Ляўданскі ў 1929 — 1930 гг. раскапаў 9 насыпаў. Пахавальны абрад — трупапалажэнне галавою на паўночны захад. У жаночых пахаваннях знойдзены шкляныя і бронзавыя пацеркі, невялікія скроневыя кольцы, жалезны нож.
Кастыльёнэ-Тарынезэ
Кастыльёнэ-Тарынезэ (Castiglione Torinese) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 5964 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 421 чал./км². Займае плошчу 14 км². Паштовы індэкс — 10090. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santi Claudio e Dalmazzo.
Вэрбовэ (Вільнянскі раён)
Вэрбовэ (Вербо́ве) — вёска ў Вільнянскім раёне Запарожскай вобласці Украіны.
NGC 5326
NGC 5326 (іншыя абазначэнні — UGC 8764, MCG 7-28-82, ZWG 218.61, ZWG 219.6, PGC 49157) — галактыка ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Уладзімір Леанідавіч Клюня
Уладзімір Леанідавіч Клюня (нар. года ў Вялікіх Якентанах Астравецкага р-на) — беларускі навуковец, эканаміст, педагог, доктар эканамічных навук, прафесар.
Біяграфічныя звесткі
Дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук па спецыяльнасці «Эканамічная тэорыя» абараніў 17 лютага 2000 года ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. Тэма дысертацыі: «Эканамічныя праблемы развіцця аграпрамысловага комплексу ва ўмовах пераходнай эканомікі». У 2001 годзе Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь надала яму навуковае званне прафесара па спецыяльнасці «Эканоміка».
У 1979-2019 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце. З 1991 года на працягу амаль трыццаці год кіраваў кафедрай эканамічнай тэорыі БДУ. У 2000-х гадах займаў пасаду прарэктара па вучэбнай рабоце БДУ, адказнага за гуманітарныя спецыяльнасці. Пасля таго, як у БДУ расфармавалі кафедру эканамічнай тэорыі, перайшоў на працу ў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт, дзе дагэтуль займае пасаду прафесара кафедры эканомікі.
Навуковая дзейнасць
Навуковая дзейнасць у асноўным накіравана на тэарэтычную распрацоўку праблем функцыянавання аграпрамысловага комплексу Беларусі, аграпрамысловых сістэм замежных краін. Аўтар каля 200 навуковых прац, у тым ліку каля двух дзясяткаў манаграфій. Асабіста і ў суаўтарстве апублікаваў больш за 20 навучальных дапаможнікаў, 12 з якіх з грыфам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь. Падрыхтаваў 12 кандыдатаў навук. У 2001-2015 гадах з'яўляўся старшынёй савета па абароне дысертацый па эканамічных навуках пры Беларускім дзяржаўным універсітэце.
Зарына Іванаўна Міхайлоўская
Зарына Іванаўна Міхайлоўская (нар. ) — беларуская гандбалістка. Правая крайняя клуба «БНТУ-БелАЗ».
Апрыкале
Апрыкале (Apricale) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Лігурыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Імперыя.
Насельніцтва складае 577 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 29 чал./км². Займае плошчу 20 км². Паштовы індэкс — 18030. Тэлефонны код — 0184.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Пётр Сяргеевіч Стэфановіч
Пётр Сяргеевіч Стэфановіч (нар. 1974) — расійскі гісторык.
Скончыў МДУ па спецыяльнасці гісторыя з кваліфікацыяй гісторыка, выкладчыка з веданнем замежнай мовы. Ведае англійскую, нямецкую, французскую і польскую мовы.
Абараніў кандыдацкую дысертацыю «Приходское духовенство в России в XVI — начале XVIII века (по материалам центральных уездов)» у МДУ (1999), доктарскую дысертацыю «Знать и военный слуги в социально-политической структуре Древнерусского государства в X — первой трети XII в.» у ІРГ РАН (2014).
Вядучы навуковы супрацоўнік ІРГ РАН. Прафесар РАН. З 2014 года выкладае ў НДУ ВШЭ.
Навуковыя зацікаўленасці — баярства і служылыя людзі на Русі в X—XV стст., царква, духавенства і свецкія людзі ў Расіі да канца XVII ст., гісторыя Расіі да канца XVII ст.
Мутуалізм
Перавагі, якія атрымлівае арганізм, які ўступае ў мутуалістычныя адносіны, могуць быць розныя. Часта прынамсі адзін з партнёраў ужывае іншага як ежу, тады як іншы атрымлівае абарону ад ворагаў або спрыяльныя для росту і размнажэння ўмовы. У іншых выпадках від, які выігрывае ў ежы, вызваляе партнёра ад паразітаў, апыляе расліны або распаўсюджвае насенне. Кожны з удзельнікаў мутуалістычнай пары дзейнічае эгаістычна, і выгадныя адносіны ўзнікаюць толькі таму, што карысць, якая атрымліваецца, перавешвае выдаткі, патрабаваныя на падтрыманне ўзаемаадносін.
Узаемавыгадныя сувязі могуць фарміравацца на аснове паводніцкіх рэакцый, напрыклад, як у птушак, якія сумяшчаюць уласнае сілкаванне з распаўсюджваннем насення. Часам віды-мутуалісты ўступаюць у цеснае фізічнае ўзаемадзеянне, як пры ўтварэнні мікарызы паміж грыбамі і раслінамі.
Самая цесная форма мутуалізму — калі адзін арганізм жыве ўнутры іншага. Дзіўным прыкладам гэтага служыць сістэма органаў стрававання кароў і іншых жуйных жывёл. Каровы, як і чалавек, не здольныя пераварыць цэлюлозу - рэчыва, якое ў вялікай колькасці ўтрымліваецца ў раслінах. Але ў жуйных жывёл ёсць адмысловы орган - рубец. Ён уяўляе сабой паражніну, у якой жыве мноства мікробаў. Раслінная ежа, пасля таго як жывёла яе пражуе, трапляе ў рубец, і там гэтыя мікробы руйнуюць цэлюлозу. (Жывёла можа адрыгнуць і зноў пражаваць часткова расшчэпленую ежу — менавіта гэтым і займаюцца каровы, калі перажоўваюць сваю жуйку.) Рубец каровы — гэта замкнёная мікраэкасістэма, утвораная мноствам розных мікраарганізмаў, задача якіх складаецца ў пераварванні цэлюлозы для свайго гаспадара. Аналагічна каранёвая сістэма вышэйшых раслін утворана перапляценнем каранёвай тканіны і грыбных нітак, так што грыбы забяспечваюць расліна мінеральнымі рэчывамі.
Мутуалізм можа быць «жорсткім» або «мяккім». У першым выпадку супрацоўніцтва жыццёва неабходна для абодвух партнёраў (яны звязаны адносінамі каадаптацыі), у другім адносіны больш ці менш факультатыўныя (гэта называецца протакааперацыяй).
Палёт
Палёт — самастойнае перамяшчэнне аб'екта ў газападобным асяроддзі ці вакууме.
Гэтае перамяшчэнне можа здзяйсняцца як рэактыўнай цягай ці іншымі рухальнымі сродкамі, так і па інерцыі.
Кантроль вышыні палёту ў полі гравітацыі на хуткасці ніжэй за арбітальную патрабуе, акрамя надання паступальнага руху, ужывання сродкаў падтрымкі — статычных ці дынамічных; у першым разе гэта можа быць архімедава сіла атмасферы (калі яна ё) цела-крыніцы прыцягнення, магнітнае поле; у другім — пад'ёмная сіла газавай плыні, якая абцякае цела, форма якога дазваляе ствараць гэткую сілу ў такой плыні, або рэактыўная цяга, электрамагнітная сіла і да таго падобное.
Лятаючыя жывёлы
Найбольш прыстасаванымі для працяглых кантралюемых актыўных палётаў ё лятаючыя птушкі і насякомыя, а таксама млекакормячыя з атрада рукакрылых і змерлых паўзуноў (рэптылій) з атрада птэразаўраў. Усе яны выкарыстоўваюць аэрадынамічны прынцып палёту, скарыстоўваючы пад'ёмныя ўласцівасці  крыла.
Сама хутка лятаючай жывёлінай прызнаны сокал сапсан, хуткасць яго пікіравання больш за 370 км/г.
Амон Ра
«Амо́н Ра» («Омон Ра») — першы раман рускага пісьменніка Віктара Пялевіна, напісаны ў 1991 годзе. З’яўляецца паўпародыяй на выхаваўчыя раманы савецкай эпохі і па жанры блізкі да трылера. Характэрна ўвага да дэталяў, якія ў фінале складаюцца ў адну карціну.
Назва ўтрымлівае алюзію на старажытнаегіпецкага боства сонца Амона-Ра, які, паводле міфа, ад заходу да ўсходу сонца змагаецца пад зямлёй з сіламі цемры.
Раман перакладзены на англійскую і японскую мовы.
Змест
Раман апавядае таксама пра сам палёт і «выкрыццё» касманаўтыкі. Гратэскнасць апавядання падкрэслена з першых старонак відавочным анахранізмам: раман напісаны ў 1991 годзе, савецкі ўдзел у месяцовай эпапеі адносіцца да другой паловы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў, а рускамоўная абрэвіятура «АМОН», якая адсылае да абрывіятуры АМАП (атрад міліцыі асабага прызначэння), па якой даў імя галоўнаму герою бацька-міліцыянер, з’явілася ў канцы 1988 года.
У сюжэце фігуруе лётнае вучылішча імя Марэсьева ў Зарайску, дзе курсантам пасля паступлення ампутуюць ногі ў імя Радзімы, а затым навучаюць танцаваць калінку (паколькі самалётаў няма). Кіраўнік вучылішча кажа, што падарыць Радзіме ногі можа кожны, справа няхітрая, «а ты паспрабуй жыццё аддаць!». Мімаходзь у кнізе таксама згадваецца пяхотнае вучылішча імя Аляксандра Матросава, выпускныя іспыты ў якім суправаджаюцца кулямётнымі чэргамі, і Вышэйшая ваенна-палітычнае вучылішча імя Паўла Карчагіна, выпускнікі якога былі паралізаванымі і сляпымі інвалідамі.
Па непасрэднай тэме кнігі высмейваюцца з гіпербалічным акцэнтам «схаваныя таямніцы савецкай касманаўтыкі». У прыватнасці, высвятляецца, што касманаўты-смяротнікі таемна змяшчаюцца ў вельмі сціснутыя адсекі першых прыступак ракет-носьбітаў Р7 замест блока аўтаматычнага кіравання, каб уручную аддзяляць прыступкі падчас разгону, і ў «Месяцаход» для яго ручнога кіравання па Месяцы, а савецкая касманаўтыка, пілатуемая і беспілотная, да таго ж яшчэ і імітуецца — усе «палёты» адбываюцца недзе пад зямлёй у Маскве.
Ідэя кнігі знаходзіць перасячэнні з некаторымі рускімі і замежнымі кінематаграфічнымі творамі пра выкрыццё касманаўтыкі, якае інсцэніруе палёты («Казярог адзін») або пад зямлёй («Вялікае касмічнае вандраванне») і якая хавае няўдачы («Першыя на Месяцы», «Апалон 18»), а таксама з канспіралагічнай тэорыяй «месяцовай змовы».
Альбін Фадзеевіч Дзяконскі
Альбі́н Фадзе́евіч Дзяко́нскі герба «Кораб» (Albin Dziekoński; 1838—1918) — шляхціч, маршалак дваранства Кобрынскага павета. Губернскі сакратар
Біяграфія
Сын Тадэвуша Дзяконскага (1810—1845) і Альжбеты з Выганоўскіх. Каталік.
У 1879—1882 гадах займаў пасаду кобрынскага павятовага маршалка. Быў ганаровым міравым суддзёй Кобрынска-Пружанскай акругі, старшынёй мясцовага ўпраўлення расійскага таварыства Чырвонага Крыжа. У гэты ж час навучаўся ў Імператарскім Маскоўскім універсітэце. Пражываў у горадзе Кобрыне, потым у Брэсце.
Узнагароджаны медалём «У памяць вайны 1853—1856» і знакам Чырвонага Крыжа.
Валодаў маёнткам Чахец у Пружанскім павеце, які атрымаў у якасці пасагу ад першай жонкі. Ён упарадкаваў у маёнтку парк, разбудаваў сядзібу. Яго сын ад першага шлюбу Мар’ян успадкаваў маёнтак пасля смерці бацькі.
Сям’я
З жонкай Марыяй Ганнай з Керназіцкіх мелі сына Мар’яна. Пасля яе смерці (1887) ажаніўся другім разам з Ядвігай з Ажэшкаў. Мелі сыноў Вацлава і Альбіна, дачок Ганну Крысціну і Ядвігу Эмілію.
Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без
«Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без» — раман Уладзіміра Някляева, напісаны ў 2012 годзе. Кніга «Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без» упершыню выдадзена ў 2012 годзе, выдавецтва «Паперус», Мінск. За свой раман Уладзімір Някляеў стаў лаўрэатам першай прэміі імя Ежы Гедройца.
Сюжэт
У некаторых малазначных дэталях раман Уладзіміра Някляева з'яўляецца аўтабіяграфічным — напрыклад, татарка Нэла, першае мінскае каханне галоўнага героя, мела рэальны прататып. Рэальных прататыпаў мелі і многія іншыя персанажы, хаця з імі Уладзімір Някляеў або ўвогуле не быў знаёмы, або пазнаёміўся значна пазней за пачатак 1960-х гадоў. Але Ася і маёр КДБ Гагарын — персанажы выдуманыя. Галоўны герой рамана — непаўнагадовы хлопец, які прыязджае з правінцыі ў сталічны Мінск у часы хрушчоўскай адлігі вучыцца ў радыётэхнічным тэхнікуме (ў якім навучаўся ў свае гады і сам Някляеў). Хлопец збліжаецца са стылягамі, якіх улады лічаць дысідэнтамі і ворагамі сістэмы. І хлопец сутыкаецца са злом, якое ўвасоблена ў КДБ.
Пакаленне мінскіх стыляг-шасцідзясятнікаў слухала Булата Акуджаву і Дзіна Рыда, і задумлялася над злачынствамі маршала Жукава.
Побач з прыдуманымі ў творы героямі дзейнічаюць рэальныя гістарычныя асобы: Лі Харві Освальд і Мікіта Хрушчоў, Уладзімір Караткевіч, Кім Хадзееў, Эдуард Гарачы, Андрэй Міронаў, Барыс Луцэнка. І кожны з іх мае свой раманны лёс, толькі Караткевіч з'яўляецца як «камета».
Большасць падзей рамана - фантастычныя, яны маюць вельмі мала супольнага з рэальным Мінскам пачатку 1960-х гадоў.
Жанр цяжка адназначна вызначыць, бо ў ім прысутнічаюць і элементы меладрамы, рамана выхавання, дэтэктыва.
Гісторыя стварэння
Сам Някляеў так казаў пра гэты перыяд:
У верасні 2022 года выйшла аўдыякніга У. Някляева «Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без», тэкст начытаў Уладзімір Лісоўскі.
Узнагароды
1 сакавіка 2013 года у канферэнц-зале мінскага Princess гатэля «Crowne Plaza» адбылося ўрачыстае узнагароджанне лаўрэатаў літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца. Лаўрэатам першай прэміі стаў Уладзімір Някляеў за свой раман «Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без».
Крытыка
Раман быў рэзка раскрытыкаваны Сямёнам Букчыным за гістарычную недаставернасць.
Алена Аляксееўна Хараберуш
Алена Аляксееўна Хараберуш (нар., г. Вільнюс) — беларускі скульптар.
Біяграфія
Скончыла ў 1976 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. 3 1977 года ўдзельніца мастацкіх выставак.
Творчасць
Працуе ў манументальнай, станковай, паркавай і мемарыяльнай скульптуры, матэрыял — бронза, граніт, шамот.
Сярод твораў: надмагільны помнік А. Кішчанкі (2008), Магілёўскай вобласці, ахвярам Мінскага гета каля Кальварыйскіх могілак (у суаўтарстве з Л. Пакульніцкім, пры ўдзеле ў эскізнай распрацоўцы і працоўнай мадэлі помніка Максіма Петруля, архітэктар Леанід Левін ), кампазіцыі «Буслы» (2009, у сааўтарстве з Л. Пакульніцкім), «Маці і дзіця» — усе ў Мінску, скульптура «Бахус» (г. Новы Свет, Украіна), мемарыяльныя дошкі.
Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі, Літаратурным музеі Я. Купалы і інш.
Сям’я
У шлюбе са скульптарам Леанардам Пакульніцкім.
Хімічнае рэчыва
Рэчыва ў сучаснай фізіцы, як правіла, разумеецца як від матэрыі, які складаецца з ферміёнаў або змяшчае ферміёны разам з базонамі; валодае масай спакою, у адрозненне ад некаторых тыпаў палёў, як напрыклад, электрамагнітнае. Звычайна (пры параўнальна нізкіх тэмпературах і шчыльнасцях) рэчыва складаецца з часціц, сярод якіх часцей за ўсё сустракаюцца электроны, пратоны і нейтроны. Апошнія два ўтвараюць атамныя ядра, а ўсе разам — атамы (атамнае рэчыва), з якіх — малекулы, крышталі і т. д. У некаторых умовах, як напрыклад у нейтронных зорках, могуць існаваць досыць незвычайныя віды рэчыва.
Рэчыва ў біялогіі — матэрыя, якая ўтварае тканіны арганізмаў, якая ўваходзіць у склад арганел клетак.
Адрозненне паміж рэчывам і полем
Гістарычна ў фізіцы рабілася фундаментальнае адрозненне паміж рэчывам і полем. Поле, у адрозненне ад рэчыва, лічылася непарыўным і пранікаючым, у той час як часціцы рэчыва прадстаўляліся дыскрэтнымі, або прынамсі дастаткова лакалізаванымі. Вядомыя ў класічнай фізіцы палі, такія як электрамагнітнае і гравітацыйнае, проціпастаўляліся масіўным і часам электрычна зараджаным часціцам рэчыва.
Сучасная фізіка нівеліруе адрозненне паміж рэчывам і полем, лічачы, што ўсе часціцы (у тым ліку і часціцы рэчывы, роўна як і часціцы, якія адносяцца да класічных палёў) ёсць квантавыя ўзбуджэнні розных фундаментальных палёў, і так ці інакш усё часціцы праяўляюць такія тыпова палявыя ўласцівасці, як дэлакалізаванасць і падпарадкаванне ўраўненням руху, якія па сутнасці не адрозніваюцца ад палявых (пра што можна казаць як аб хвалевых уласцівасцях усіх часціц, у тым ліку і часціц рэчыва). Выяўленне цеснай узаемасувязі паміж полем і рэчывам прывяло да паглыблення ўяўленняў аб адзінстве ўсіх форм і структуры фізічнай карціны свету.
Зрэшты ў кантэксце задач, якія адносяцца да класічнай фізікі, а часам і некалькі шырэй, бывае часам даволі зручна карыстацца і старой тэрміналогіяй, хоць у кантэксце фізікі ў цэлым яна ўжо і выглядае анахранізмам. Напрыклад, калі гаворка ідзе аб узаемадзеянні зараджаных часціц з электрамагнітным полем, даволі зручна па традыцыі называць адно «полем», а іншае «рэчывам», асабліва калі рэчыва разглядаецца або чыста класічна, або — калі квантава — то ў тэрмінах хвалевых функцый (што дазваляе пазбегнуць чыста тэрміналагічна нязручнага перасячэння паняццяў).
Уласцівасці рэчыва
Кожнаму рэчыву ўласцівы набор спецыфічных уласцівасцей — аб'ектыўных характарыстык, якія вызначаюць індывідуальнасць канкрэтнага рэчыва і тым самым дазваляюць адрозніць яго ад усіх іншых рэчываў. Да найбольш характэрных фізіка-хімічных уласцівасцей адносяцца канстанты — шчыльнасць, тэмпература плаўлення, тэмпература кіпення, тэрмадынамічныя характарыстыкі, параметры крышталічнай структуры. Да асноўных характарыстык рэчыва належаць яго хімічныя ўласцівасці.
Класіфікацыя рэчываў
Лік рэчываў у прынцыпе неабмежавана вялікі; да вядомага ліку рэчываў увесь час дадаюцца новыя рэчывы, як адкрытыя ў прыродзе, так і сінтэзаваныя штучна.
Індывідуальныя рэчывы і сумесі
У хіміі прынята падзяляць усе аб'екты вывучэння на індывідуальныя рэчывы (інакш — злучэнні) і іх сумесі. Пад індывідуальным рэчывам разумеюць абстрактнае паняцце, якое пазначае набор атамаў, звязаных адзін з адным па пэўнаму закону. Мяжа паміж індывідуальным рэчывам і сумессю рэчываў даволі расплыўчатая, бо існуюць рэчывы непастаяннага саставу, для якіх, наогул кажучы, нельга прапанаваць дакладнай формулы. Акрамя таго, індывідуальнае рэчыва застаецца абстракцыяй з-за таго, што практычна дасягальная толькі канечная (не 100%-ая) чысціня рэчыва. Гэта значыць, што любы канкрэтны, рэальна існуючы ўзор уяўляе сабой сумесь рэчываў, хай і з вялікай перавагай аднаго з іх. Нягледзячы на ​​ўяўную надуманасць гэтага абмежавання, часта чысціня рэчыва іграе ключавую ролю ў яго ўласцівасцях. Так, знакамітая трываласць тытану праяўляецца толькі пасля таго, як ён ачышчаны ад кіслароду да пэўнай граніцы (менш за сотыя долі працэнта).
Агрэгатныя станы
Усе хімічныя рэчывы ў прынцыпе могуць існаваць у трох агрэгатных станах — цвёрдым, вадкім і газападобным. Так, лёд, вадкая вада і вадзяная пара — гэта цвёрды, вадкі і газападобны стан аднаго і таго ж хімічнага рэчыва — вады H2O. Цвёрдыя, вадкія і газападобныя формы не з'яўляюцца індывідуальнымі характарыстыкамі хімічных рэчываў, а адпавядаюць толькі розным станам існавання хімічных рэчываў, якія залежаць ад знешніх фізічных умоў. Таму нельга прыпісваць вадзе толькі прыкметы вадкасці, кіслароду — прыкметы газу, а хларыд натрыю — прыкметы цвёрдага стану. Кожнае з гэтых (і ўсіх іншых рэчываў) пры змене ўмоў можа перайсці ў любы іншы з трох агрэгатных станаў.
Пры пераходзе ад ідэальных мадэлей цвёрдага, вадкага і газападобнага станаў да рэальных выяўляецца некалькі пагранічных прамежкавых тыпаў, агульнавядомымі з якіх з'яўляюцца аморфны (шклопадобны) стан, стан вадкага крышталя і высокаэластычны (палімерны) стан. У сувязі з гэтым часта карыстаюцца больш шырокім паняццем «фаза».
У фізіцы разглядаецца чацвёрты агрэгатны стан рэчыва — плазма, часткова або цалкам іанізаваны стан, у якім шчыльнасць дадатных і адмоўных зарадаў аднолькавая (плазма электранейтральная).
Вэрбовэ (Галаваніўскі раён)
Вэрбовэ (Вербо́ве) — вёска ў Галаваніўскім раёне Кіраваградскай вобласці Украіны.
Дорсет (культура)
Культура Дорсет (Dorset culture, Dorset-kulturen, Culture de Dorset) — археалагічная культура палеаэскімосаў. Існавала ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. - сярэдзіне 2 тысячагоддзя н. э. Ахоплівала Грэнландыю, Канадскі Арктычны архіпелаг, прыбярэжныя раёны на поўдзень ад яго, у тым ліку паўвостраў Лабрадор і востраў Ньюфаўндленд.
Атрымала назву паводле абшчыны мыс Дорсет у Нунавуце (Канада), дзе была знойдзена ў 1925 г.
Паходжанне
Археолагі адзначаюць, што культура Дорсет сфарміравалася на тэрыторыі паўночнай Канады на аснове так званай прэ-Дорсетскай археалагічнай культуры 2000 - 500 гг. да н. э. Для яе былі характэрны тэхналогіі выкарыстання мікралітаў. Прэ-дорсетцы займаліся вандроўным паляваннем на марскіх і сухапутных звяроў, птушак. Жылі невялікімі абшчынамі ў круглявых, відавочна скураных жытлах накшталт тыпі.
У перыяд 800 - 500 гг. да н. э. у паўночным паўшар'і адбылося пахаладанне клімату, што прывяло да далейшай адаптацыі прэ-дорсетцаў да ўмоў Арктыкі і ў выніку — да фарміравання культуры Дорсет.
Перыядызацыя
Прынята вылучаць тры асноўныя перыяды ў існаванні археалагічнай культуры Дорсет:
Матэрыяльная культура
У адрозненні ад сваіх папярэднікаў, прадстаўнікі археалагічнай культуры Дорсет былі ў большай ступені скіраваны на эксплуатацыю багатых марскіх рэсурсаў, таму іх стаянкі найчасцей сустракаюцца непасрэдна каля ўзбярэжжа. Вывучэнне ранніх дорсетскіх паселішчаў у Грэнландыі паказала, што большасць касцяных рэштак належыла ластаногім, хаця трапляліся рэшткі птушак, карыбу і белых мядзведзяў. У позні перыяд 80% рэштак наземных жывёл належылі пясцам, якіх здабывалі з-за футра. Дорсетскія стаянкі на Ньюфаўнлендзе ўтрымоўвалі складаныя нажы і скрэблы для апрацоўкі кітовых скур.
Асноўнымі матэрыяламі для прылад працы былі косць, камень, радзей драўніна. Дорсетцы апрацоўвалі пераважна плоскі пясчанік і агат. Яны сустракаліся вельмі рэдка, і іх наяўнасць сведчыць пра шырокую сетку абменаў паміж абшчынамі. Разам з нажамі і скрэбламі знойдзены дзяржальні з жолабамі для крыві забітай жывёлы, навершы гарпуноў, элементы пастак. Мяркуецца, што носьбіты культуры Дорсет выраблялі лёгкія санкі, якія цягнулі самастойна без дапамогі сабак, а таксама каркасныя лодкі. Захаваліся разныя мастацкія вырабы з косці і талькахларыта ў выглядзе жывёл, людзей, абстрактных фігур, але яны больш адметны ў позні перыяд.
Для дорсетскіх стаянак характэрны доўгія хаціны — зямлянкавыя каркасныя жытлы на каменнай платформе, крытыя дзёрнам. Яны выкарыстоўваліся ўзімку, меркавана адной сям'ёй. Ацяпляліся і асвятляліся стэарынавымі свяцільнямі, што пазбаўляла ад залежнасці ад рэдкіх запасаў драўніны. Магчыма, што дорсетцы ведалі пабудову часовых зімовых снежных хацін накшталт іглу. Захаваліся рассеянныя каменныя фундаменты часовых летніх хацін. Паселішчы былі невялікія. Відавочна дорсетцы праводзілі зімовы сезон разам, а ў цёплыя месяцы падзяляліся на малыя вандроўныя групы. Прысутнасць свойскай жывёлы, нават сабак, не заўважна.
Знікненне
У канцы 1 тысячагоддзя н. э. у паўночным паўшар'і пачаўся новы перыяд пацяплення, што падштурхнула новыя хвалі міграцыі ў Арктыку. У VIII - IX стст. прадстаўнікі позняй археалагічнай культуры Дорсет занялі паўночныя астравы Канадскага Арктычнага архіпелага, поўнач і паўночны ўсход Грэнландыі. Назіраўся росквіт іх мастацтва. Разам з гэтым, пачалося перасяленне індзейцаў ў лясныя раёны паўвострава Лабрадор і вострава Ньюфаўндленд. У канцы X ст. група нарманаў з Ісландыі заснавала 2 буйныя паселішчы на поўдні і паўднёвым захадзе Грэнландыі. Нарманамі таксама рабіліся спробы каланізацыі Вінланда, які мог уваходзіць у рэгіён распаўсюджання культуры Дорсет. У дорсетскіх паселішчах Канадскага Арктычнага архіпелага знойдзены некаторыя рэчы, якія маглі быць выраблены скандынавамі, аднак ніякіх звестак пра шырокія кантакты, ваенныя сутычкі або гандаль паміж еўрапейскімі і палеэскімоскімі пасяленцамі не маецца. Нягледзячы на гэта, высоўваецца гіпотэза пра тое, што носьбіты культуры Дорсет маглі пацярпець ад захворванняў, завезеных з Еўропы.