cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яцак Мальчэўскі
Біяграфія
Паходзіў з збяднелай шляхецкай сям'і. У 13 гадоў бацькі аддалі хлопчыка ў сям'ю дзядзькі, які выбраў добрых настаўнікаў пляменніку, сярод якіх быў пісьменнік Адольф Дыгасінскі. Значны ўплыў на свядомасць юнака аказалі ідэі польскага месіянізму і польскага патрыятызму, характэрныя для польскай эпохі рамантызму.
У сямнаццацігадовым узросце хлопца адправілі ў Кракаў, дзе ён працягваў навучанне ў гімназіі, а ў вольны час займаўся ў Кракаўскай акадэміі мастацтваў. Сярод яго настаўнікаў быў Ян Матэйка, які параіў таленавітаму юнаку вучыцца жывапісу. Мальчэўскі пачаў асвойваць жывапіс, а завяршыў мастацкую адукацыю навучаннем у Школе мастацтваў у Парыжы.
Удзельнічаў у археалагічнай вандроўцы, арганізаванай графам Каралем Лянцкаронскім у Памфілію, Пісідыю, Грэцыю, куды яны выправіліся ў пачатку верасня 1884 г. У 1885 годзе знаходзіўся ў Мюнхене.
У 1880 г. наведаў Італію, потым Галіцыю, Львоў.
Мальчэўскі быў прафесарам два тэрміны (1896-1900 і 1912-1921).
У 1897 г. Мальчэўскі быў заснавальнікам мастацкай суполкі «Sztuka» («Мастацтва») разам з іншымі майстрамі, сярод якіх: Тэадор Аксентовіч, Юзаф Магофер, Станіслаў Выспянскі. Суполка праіснавала доўга — да 1950 года.
Пасля канфлікту з мастаком Юльянам Фалатам ён пакінуў акадэмію і змяніў некалькі месцаў жыхарства. Меў некалькі выставак, у тым ліку ў Львове (1903).
У апошні год жыцця мастак страціў зрок. Памёр 8 кастрычніка 1929 года.
Мэльныкы (Старавыжыўскі раён)
Мэльныкы (Ме́льники) — вёска ў Старавыжыўскім раёне Валынскай вобласці Украіны.
Яцак Мальчэўскі
Творчасць
Вялікі ўплыў на мастацкую свядомасць мастака аказалі смерць бацькі ў 1884 годзе, пасля якой ён пачаў даследаваць смерць як з'яву ў жыцці чалавека, і смерць маці ў 1898 годзе.
Творчасць мастака — пейзажы і касцюмаваныя партрэты, сімвалічныя кампазіцыі, арыгінальныя інтэрпрэтацыі рэлігійных сюжэтаў, шматлікія аўтапартрэты.
Яго хвалявалі тэмы «мастак і муза», «мастак і яго натхненне». Спробы асэнсаваць гэта былі як у вобразах іншых мастакоў (партрэт Адама Асныкі з музай), так і ў аўтапартрэтах.
Не маючы прывабнай знешнасці, мастак, тым не менш, пакінуў некалькі незвычайных аўтапартрэтаў, як у рэлігійных кампазіцыях («Хрыстос і Пілат», «Хрыстос у Эмаўсе»), так і ў касцюмаваных партрэтах (у даспехах) або з бытавой афарбоўкай. І паказаў, што любы чалавек можа быць значным і прывабным.
Далёкі ад дэкаратыўнасці Станіслава Выспянскага і мадэрну як такога, Мальчэўскі зачапіў глядацтва цікавымі кампазіцыямі сымьалічнай афарбоўкі, дзе распрацаваў праблему перадачы нацыянальных традыцый ад мёртвых да жывых.
NGC 5755
NGC 5755 (іншыя абазначэнні — UGC 9507, MCG 7-30-63, ZWG 220.53, ARP 297, PGC 52690) — галактыка ў сузор’і Валапас.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Рэчыцкія ўмацаванні
Рэчыцкія ўмацаванні — комплекс драўляна-земляных абарончых збудаванняў XII—XVIII ст. у Рэчыцы.
Умацаваны цэнтр старажытнай і сярэдневяковай Рэчыцы займаў звычайнае першабытнаабшчыннае гарадзішча (плошча 0,25 га) авальнай формы, абведзенае валам і аддзеленае ад берагавага плато дугападобным ровам. Даследчыкі мяркуюць, што ўжо ў XIII ст. пасад, які паўкальцом абкружаў умацаваны цэнтр, меў уласную лінію ўмацаванняў.
3 апошняй чвэрці XV ст. і да 1569 года тэрыторыя вакол Рэчыцы была зонай набегаў крымскіх татар. Пасля чарговага набегу ў 1529 годзе дзяржаўца рэчыцкі Сямён Палазовіч прасіў у вялікага князя літоўскага і караля польскага Жыгімонта I Старога падтрымкі гораду. У грамаце ад 30 мая 1529 г. вялікі князь адзначыў заслугі Палазовіча і загадаў усе прыбыткі з Рэчыцкай мытніцы, корчмаў мядовых, піўных і вінных накіроўваць на рамонт і будаўніцтва замка. У жніўні 1561 года пры наданні Рэчыцы новага прывілею вялікі князь і кароль Жыгімонт II Аўгуст вызваліў мяшчан «от работ замков украинных», пакінуўшы за імі «замок свой Речицкий и теж острог около места перекопы по давному поспол з волощаны робити». У прывілеі пэўна гаворыцца пра ўмацаванні «места», упамінаецца абавязак мяшчан даваць па 1 чалавекі «сторожей до брам местских». Брамы гэтыя не названы, аднак паводле іншых крыніц гэта Чарнігаўская і Менская брамы.
У выніку ваенных падзей XVI ст., асабліва Лівонскай вайны 1558—1583 гг., Рэчыцкія ўмацаванні, відаць, былі знішчаны. У 1593 г. рэчыцкі староста М. Буйвід мусіў закласці 3 свае сялы з фальваркамі за 1000 коп грошаў і выдаткаваць іх «на поправу замку Его королевской милости Речицы, который моцно опал». Будаўнічыя работы, верагодна, былі праведзены паспяхова, бо на пачатку XVII ст. А. Гваньіні адзначыў наяўнасць у Рэчыцы «замка і места».
Страціўшы ў XVIII ст. сваё стратэгічнае значэнне, Рэчыца ўжо не мела патрэбы ў моцных умацаваннях. Таму ўмацаванні паступова разбураліся і на іх месцы з’явіліся звычайныя гарадскія пабудовы.
Любоў Міхайлаўна Янкоўская
Любоў Міхайлаўна Янкоўская (народжаная Ковенская, парт. псеўданім Уладка;, г.  — ) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі.
Біяграфія
Член Кампартыі Польшчы з 1921 года. З 1922 года на падпольнай працы ў Заходняй Беларусі: сакратар Беластоцкага акруговага камітэту, Цэнтральнага жанаддзелу КПЗБ, Часовага сакратарыяту ЦК КПЗБ. Па працэсу 133-х прыгаворана да 7 гадоў турмы. З 1930 года ў СССР, у Выканкаме Прафінтэрна. З 1934 года зноў на падпольнай працы ў Заходняй Беларусі, член і кіраўнік Краявога сакратарыята ЦК КПЗБ (1935, 1937).
У 1935 годзе ўзначальвала Камісію па вывучэнні Заходняй Беларусі пры АН БССР. На II з’ездзе КПЗБ (1935) абрана членам ЦК. З 1937 года ў СССР. З 1945 года ў ПНР, намеснік старшыні Цэнтральнай камісіі партыйнага кантролю ПАРП (да 1957 года).
Каліноўскі
Каліноўскі — беларускае і польскае прозвішча.
Інтурке
І́нтурке (Inturkė), традыцыйная беларуская назва — Інтуркі) — вёска ў Малетайскім раёне Уцянскага павета Літвы. Цэнтр Інтуркеўскай сянюніі. Размешчана на беразе возера, за 12 км на паўднёвы ўсход ад Малетая (Малятаў). Насельніцтва на 2011 год — 237 чалавек.
Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўспамін пра Інтуркі датуецца 1373 годам. У 1385 годзе яны ўвайшлі ў склад Віленскага павета Віленскага ваяводства.
У XVI ст. Інтуркі сталі цэнтрам староства. У 1555 годзе ў мястэчку быў пабудаваны касцёл.
Пад уладай Расійскай імперыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Інтуркі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Віленскім павеце Віленскай губерні.
На 1868 год у Інтурках было 14 будынкаў, была пабудавана царква.
Найноўшы час
Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Інтуркі апынуліся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.
Сыс
Сыс — беларускае прозвішча.
EVTHANAZIA
«EVTHANAZIA» (эўтаназія) — найстарэйшы дэз-метал гурт у Беларусі.
Гісторыя
Гурт заснаваны ў 1992 годзе ў Рэчыцы бубначом Юрыем Чуранавым, які ў выніку хваробы сышоў з гурта ў 2000 годзе і памёр у 2014 годзе. З 2004 года гурт змяніў назву на «EVTHANAZIA A.D.». У 2009 годзе гурт быў часова расфармаваны, а вярнуўся ў 2014 з самотнікам упершыню на беларускай мове і са старой назвай. У 2015 годзе кліп да сінгла «Вера, Воля…» быў станоўча ацэнены шмат кім за стылістыку, узятую ў «Звар’яцелага Макса». У 2017 годзе выходзіць ЕР War’Jactva.
Прома
Promo 2002 (2002)
Іван Міхайлавіч Баранкевіч
Біяграфія
Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гг. За правядзенне прапагандысцкай работы сярод сялян Быхаўскага павета затрымліваўся паліцыяй. Друкаваўся з 1913 г. З 1914 працаваў у часопісе «Вестник Могилевского земства»; у 1918—1919 гг. супрацоўнічаў з газетай «Чырвоны шлях», быў рэдактарам часопіса «Белорусская криница»; у 1923—1925 гг. — вядучы аўтар газеты «Соха и молот» (з 1924 — «Магілёўскі селянін»). У 1927—1929 гг. выступаў як празаік у ленінградскім часопісе «Резец» (цыкл нарысаў «Новые люди деревни»). Літаратурная студыя «Резец» у 1929 выдала «Альманах белорусской литературы», усю прозу для якога пераклаў І. Баранкевіч. Вядомы таксама як перакладчык на рускую мову твораў Я. Коласа. Арыштоўваўся ў 1924, 1931 і 1939 гадах. Загінуў у ГУЛАГу. Рэабілітаваны ў 1982 г.
Арловіч
Арловіч — беларускае прозвішча, утворанае ад слова арол.
Мызавэ
Мызавэ (Мизове́) — вёска ў Старавыжыўскім раёне Валынскай вобласці Украіны.
Казантай (Паўладарская вобласць)
Казантай — сяло ў Лябяжынскім раёне Паўладарскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Малыбайскай сельскай акругі. Код КАТА — 555255200.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 440 чалавек (228 мужчын і 212 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 268 чалавек (143 мужчыны і 125 жанчын).
Ліст да Яўрэяў Святога Апостала Паўла
Ліст да Яўрэяў Свято́га Апо́стала Па́ўла, Да Яўрэяў Пасланне святога Апостала Паўла , Ліст да Гебраяў , Пасла́ньне да Габрэяў  — адзін з лістоў апостала Паўла, які ўваходзіць у спіс кніг Новага Запавету. Звычайна знаходзіцца пасля ліста да Філімона і перад Адкрыццём Яна Багаслова.
Адрасат
Дакладна невядома, да каго асабіста адрасаваны гэты ліст. Слова «Яўрэі» з’явілася ў рукапісах пасля 3 ст., у самім лісце яно не ўжываецца. У лісце адсутнічаюць традыцыйныя тэмы апостала Паўла: выкананне спраў Закона, абразанне, харчовыя забароны, — усё тоё, што магло хваляваць яўрэяў. Наадварот, аўтар засяродзіўся на тэмах храмавага культу, ерусалімскага святарства і сімволікі Старога Запавету. Гэта прыводзіць да высновы, што чытачы таксама добра ведалі гэтыя пытанні, і маглі быць не толькі этнічнымі яўрэямі, але нават і святарамі. Але ліст напісаны на грэчаскай мове, са зместу ліста бачна, што аўтар знаёмы са старажытнагрэчаскай філасофіяй.
Мэта напісання ліста
Са зместу ліста можна даведацца, што чытачы ліста былі даволі працяглы час хрысціянамі і нават вытрымалі ганенні. Яны спагадвалі сваім братам, што апынуліся ў няволі, праяўлялі шчодрасць. Аднак апостал засцерагае: вернікаў чакаюць яшчэ больш жорсткія ганенні. Гэта асноўная мэта напісання ліста. Другая мэта — узніклыя спецыфічныя духоўныя праблемы. Чытачы ліста ўжо даўно павінны былі дасягнуць сталасці і стаць настаўнікамі, але, на вялікі жаль аўтара, вернікі засталіся на месцы, праяўляючы застой і духоўную ляноту. Аўтар бачыць у гэтым пагрозу страты веры ў Хрыста і вечную пагібель. Таму аўтар заклікае ўспомніць тыя ранейшыя дні, калі чытачы толькі сталі хрысціянамі і нават перад небяспекай смерці былі цвёрдымі ў веры; не вагацца, што прывядзе да пагібелі, але стаяць у веры, што прынясе паратунак душы.
Аўтарства і асаблівасці ліста
Згадкі пра аўтарства ліста вяліся са самай старажытнасці. Вядомы айцец царквы Тэртуліян лічыў, што ліст мог напісаць Варнава. Іншыя апалагеты меркавалі, што аўтарам мог быць Лука, аўтар аднаго з Евангелляў і Дзеянняў Апосталаў, ці Клімент Рымскі. Нават тыя, хто лічыў Паўла аўтарам ліста да Яўрэяў, паказвалі на шматлікія адрозненні. Звычайна Павел пачынаў свае лісты з паведамлення пра сваё імя і імя тых, каму ліст адрасаваны. У лісце да Яўрэяў нічога не паведамляецца ні пра імя аўтара, ні пра адрасата ліста. Таксама вялікія адрозненні ў стылі ліста. Велічная ўрачыстасць, выдатная грэчаская мова, старанная выдзелка фраз, прадуманнасць структуры, спакойны і стрыманы тон — усе гэты моцна адрозніваецца ад звыклага стылю Паўла, да якога больш падобныя хуткія змены тэм, гарачы тон, шматлікія рытарычныя пытанні і ўсклікі. Таму другі айцец царквы Арыген адзначаў: «Хто на самой справе яго напісаў, ведае сам Бог».
З цягам часу ўсе спрэчкі забыліся, і ў Царкве апанавала агульнае меркаванне, што аўтарам ліста быў Павел, мабыць, збольшага таму, што ў канцы ліста згадваецца Цімафей, які быў блізкім сябрам і супрацоўнікам Паўла.
Доўгі час ліст знаходзіўся то пасля ліста Рымлянам, то пасля лісту Галатам, то перад Пастырскімі лістамі. Але ў рэшце рэшт ліст стаў завяршаць лісты Паўла. Нават у гэтым можна ўбачыць нейкія сумненні старажытнай Царквы адносна аўтара, таму што ў каноне Новага Запавету лісты знаходзяцца адносна іх працягласці, і тое, што такі вялікі ліст стаіць пасля самага кароткага ліста ў Новым Запавеце, безумоўна апавядае пра гэта.
Доўгі час кананічнасць ліста падвяргалася сумневу. Калі Усходняя Царква, хоць і не аднагалосна, але хутка прыняла яго, Заходняя доўгі час аспрэчвала кананічнасць ліста. Ліст увайшоў у канон толькі ў VI стагоддзі і аўтарам быў прызнаны Павел.
Змест ліста
Адной з мэт ліста было падбадзёрыць вернікаў. Таму ў лісце аўтар напамінае чытачам, што Хрыстос вышэйшы за ўсе істоты: Ён значна вышэй за Анёлаў, вышэй Майсея, вышэй іўдейскіх святароў і першасвятароў. Усе ахвяры, якія прыносіліся ў Храме, мелі тэрміновы характар, таму што паказвалі на Хрыста, і з Яго прыходам страцілі сэнс. Хрыстос стаўся сапраўднай Ахвярай і сапраўдным Першасвятаром. Яго Ахвяра была прынесеная адзін раз і больш няма патрэбы ў яе паўтарэнні. І калі на зямлі Хрыстос не мог нават стаць святаром, бо не быў з роду Левія, але Ягонае святарства нагадвае святарства Мельхісэдэка, загадкавай асобы ў Пісанні, якому сам Аўраам запраціў дзесятую частку сваёй маёмасці і якога ўвасаблялі будучым Памазанікам. Пасля смерці Хрыстос стаў Першасвятаром у нябесным свяцілішчы.
Хрыстос дзейнічаў і ў Старым Запавеце, у Ім здзейсніліся ўсе абяцанні і прароцтвы, гэта Ён уводзіць свой народ у супакой. Таму хрысціяне з яўрэяў павінны моцна трымацца веры, ісці шляхам веры, не пакідаючы яе і не ўпадаючы ў духоўную спячку. Цяпер вернікам ужо немагчыма спадзявацца на ахвяры як на сімвал Выратавання, таму што ахвяры толькі паказвалі на Хрыста. Аўтар займае жорсткую пазіцыю, заяўляючы, што калі вернікі адмаўляюцца ад Ахвяры Хрыста і вяртаюцца да ранейшых ахвяр, то тым самым яны зноў укрыжоўваюць свайго Пана, і шляху назад ім ужо няма.
Аўтар перелічвае асоб Старога Запавету, якія павінны стаць для хрысціян прыкладам веры. І калі чытачы маюць такое мноства сведкаў, то яны павінны быць асабліва цярплівымі ў нястачах, каму што кроў Ісуса значна важнейшая за ўсе ахвяры Старога Запавету.
У заканчэнні ліста Павел дае парады адносна паўсядзённага жыцця і паведамляе, што брат Цімафей вызвалены, як і аўтар ліста.
Час і месца напісання ліста
Лічыцца, што ліст быў напісаны да 70 года, калі быў зруйнаваны Іерусалімскі Храм, таму што аўтар ніяк не ўзгадвае гэтую падзею. Але яно магло быць напісана і пазней. Ужо ў 96 годзе Клімент Рымскі цытуе ліст. Месцам напісання мог быць Рым, бо ў лісце перадаецца прывітанне ад вернікаў Італіі, але дакладна гэта невядома.
Структура ліста
Ліст складаецца з 13 раздзелаў, пачынаючыся з доказу, што Хрыстос ёсць сын Божы, дасканалае адкрыццё Бога і вышэйшы за Анёлаў. Аўтар даказвае, што Ісус вышэй як Ісуса Навіна, так і Майсея. Толькі Хрыстос уводзіць свой народ у спакой. Гэтаму прысвечаны першыя тры раздзелы. У раздзелах 5-7 разглядаецца тэма Мелхісэдэка. Аўтар паказвае, што першасвятарства Хрыста стаіць вышэй за Мельхісэдэка. Далей у раздзелах 8-10 апісваецца, чаму святарства Ісуса і Ягонае нябеснае служэнне пераўзыходзіць зямное святарства і служэнне ў храме ў Ерусаліме. 11 раздзел прысвечаны тэме веры. Аўтар разглядае працяглы шэраг біблейскіх герояў веры, жадаючы пераканаць, што вернікі ўсіх часоў так і не атрымалі чакаемага, таму што Бог прадугледзеў нешта лепшае. У 12-13 раздзелах аўтар падводзіць вынікі з вышэйсказанага, заклікае быць вернымі і стойкімі, дае парады і настаўленні, перадае прывітанні.
Пётр Вікенцьевіч Ільючонак
Пётр Вікенцьевіч Ільючонак (, вёска Русцягі, Нова-Аляксандраўскі павет, Ковенская губерня, цяпер Браслаўскі раён, Віцебская вобласць —, Тайшэтлаг) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
Біяграфія
У 1910—12 рабочы ў Пецярбургу; у 1912—17 у арміі. Займаўся распаўсюджаннем нелегальнай літаратуры. З лета 1917 у Адэсе, намеснік старшыні Беларускага бежанскага камітэта, член культурніцкай арганізацыі «Беларускі гай». З 1920 у Мінску, потым накіраваны на падпольную работу ў Заходнюю Беларусь. Пасля перапынку зноў накіраваны туды ў 1923 годзе. У 1921—22 працаваў у Мінску ў наркаматах сацзабеспячэння і асветы. У 1924—25 і 1926—28 тэхнічны рэдактар, нам. старшыні Белдзяржвыдавецтва. У 1925—26 супрацоўнік паўпрэдства ў Варшаве. У снежні 1929 года выключаны з ВКП(б) у рамках кампаніі барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам. Арыштаваны 16.2.1930 па справе «Саюза вызвалення Беларусі»; 18.3.1931 асуджаны на 10 гадоў лагераў. Накіраваны ў Тагіл. Паўторна арыштаваны 4.07.1937 і 16.11.1937 прыгавораны дадаткова да 5 гадоў лагераў. Вызвалены 4.10.1942. Зноў арыштаваны і асуджаны ў студзені 1943 Іркуцкім абласным судом на 10 гадоў лагераў. Памёр у Тайшэтлагу. Рэабілітаваны 10.6.1988.
Dolichovespula sylvestris
Dolichovespula sylvestris — від сямейства.
Распаўсюджанне
Від прымеркаваны да лясах умеранай зоны Еўразіі ад Заходняй Еўропы да Кітая.
Апісанне
Маткі дасягаюць даўжыні ад 15 да 19 мм, рабочыя — ад 13 да 15 мм, самцы — ад 14 да 16 мм. Грамадскія восы, якія будуюць «папяровыя» надземныя гнёзды.
Гісторыя герба Расіі
1261, Візантыя
Арол быў знакам позняй Рымскай імперыі (Усходняй і Заходняй), а пасля падзення Захаду стаў знакам Візантыйскай імперыі. Двухгаловы арол быў намаляваны на родавым гербе дынастыі Палеалогаў — апошняй імператарскай дынастыі Візантыі (1261—1453). <br style="clear:both;" />
1497
На пячатцы Івна III першапачаткова быў намаляваны «ездзец» — знак Масквы і ўсяго Маскоўскага княства. Двухгаловы арол быў прыняты дзяржаўным гербам пасля яго шлюбу з Соф'яй (Зояй) Палеалог, пляменніцай апошняга імператара Візантыі Канстанціна Палеалога, у 1472 годзе, як знак перадачы спадчыны загінуўшай Візантыі Рускай дзяржаве.
Пасля канчатковай ліквідацыі залежнасці ад Залатой Арды ўпершыню з'яўляецца вялікакняжацкая пячатка Івана III, замацаваўшая ў 1497 годзе яго грамату на зямельныя ўладанні ўдзельных князёў. Тады жа выявы пазалочанага двухгаловага арла на чырвоным полі з'явіліся на сценах Гранавітай палаты ў Крамлі. <br style="clear:both;" />
1582
Пры Іване IV, першым рускім цары, герб Рускай дзяржавы дапаўняецца ў цэнтры спачатку аднарогам, а затым — замест яго — традыцыйным маскоўскім знакам — вершнікам-змеяборцам. Таксама з'яўляецца праваслаўная сімволіка, якая адлюстроўвае ролю афіцыйнай рэлігіі. <br style="clear:both;" />
1605
Падчас смуты рускі дзяржаўны знак актыўна выкарыстоўваўся Ілжэдзмітрыямі (I, II, III).
У адрозненне ад візантыйскага ўзору і, магчыма, пад уплывам герба Свяшчэннай Рымскай імперыі двухгаловы арол стаў паказвацца з паднятымі крыламі.  <br style="clear:both;" />
1625
Пасля 1625-га года двухгаловы арол паказваецца з трыма каронамі. Паводле розных версій, тры кароны маглі азначаць заваяваныя Казанскае, Астраханскае і Сібірскае царствы, або саюз Вялікай Русі, Малой Русі і Белай Русі.
У часы цара Аляксея Міхайлавіча арол атрымлівае знакі ўлады: скіпетр і дзяржаву. <br style="clear:both;" />
Мыльці (Старавыжыўскі раён)
Мыльці (Мильці́) — вёска ў Старавыжыўскім раёне Валынскай вобласці Украіны.
Рымская імперыя
Рымская імперыя (Imperium Romanum, Βασιλεία Ῥωμαίων) — пострэспубліканская фаза ў развіцці старажытнай рымскай дзяржаўнасці, характэрнай рысай якой былі аўтакратычная форма праўлення і вялікія тэрытарыяльныя ўладанні ў Еўропе і Міжземнамор'і. Адзіная дзяржава ў гісторыі, якой належала ўсё ўзбярэжжа Міжземнага мора. Храналагічныя рамкі існавання Рымскай імперыі ахопліваюць перыяд часу пачынаючы з праўлення першага імператара Актавіяна Аўгуста, да падзелу імперыі на Заходнюю і Усходнюю і наступнага падзення Заходняй Рымскай імперыі, гэта значыць з 27 года да н. э. па 476 год. Усходняя частка Рымскай імперыі з цэнтрам у Канстанцінопалі існавала яшчэ каля 1000 гадоў.
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі адрозніваецца ў залежнасці ад падыходу. Так, пры разглядзе дзяржаўна-прававога ладу звычайна вылучаецца два асноўных этапы:
Тумскае
Ту́мскае возера  — возера ў Беларусі, у Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца за 34 км на паўночны ўсход ад горада Астравец, каля вёскі Тумкі. Належыць да Сарачанскай групы азёр на тэрыторыі ландшафтнага заказніка рэспубліканскага значэння «Сарачанскія азёры».
Рымская імперыя
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі
1. Прынцыпат — форма дзяржаўнага ладу, якая спалучае рэспубліканскія і манархічныя рысы (дзе пад прыкрыццём рэспубліканскіх органаў улады на самай справе была ваенная манархія), існавала ў I стагоддзі да н. э. - III стагоддзі н. э. Перыяд прынцыпата можна падзяліць на наступныя этапы:
Гісторыя герба Расіі
1699
Пасля 1699-га года герб паказваецца з элементамі Андрэеўскага ордэна, уведзенага Пятром. Арол становіцца чорным пад уплывам заходнееўрапейскіх гербаў. «Ездзец» на гербе часам імянуецца «гасударам» (указ 1704 года), але па сутнасці паказваецца Георгій Пераможца, што зафіксавана ў пазнейшых дакументах 1730-х гадоў. <br style="clear:both;" />
Тумскае
Тумскае возера знаходзіцца ў басейне ракі Сарачанка, якая выцякае з возера. Плошча возера складае 0,86 км². Найбольшая глыбіня — 9,2 м, сярэдняя — 4,8 м. Даўжыня возера — 3,22 км, найбольшая шырыня — 0,45 км. Даўжыня берагавой лініі — 7,6 км. Аб’ём вады ў возеры складае 4,16 млн м³, плошча вадазбору 172 км².
Рымская імперыя
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі
2. Дамінат (284-476) — палітычная сістэма, больш блізкая да манархіі. Унутры перыяду можна вылучыць наступныя этапы:
Гісторыя герба Расіі
1730
У 1730-х-1740-х гадах герб атрымлівае надоўга замацаваную форму. У 1736 годзе імператрыца Анна Іаанаўна запрашае швейцарца па паходжанні, шведскага гравёра І. К. Гедлингера, які выгравіраваў да 1740 года Дзяржаўную пячаць, якая выкарыстоўвалася з невялікімі зменамі да 1856 года. <br style="clear:both;" />
Got the Beat
Got the Beat (갓더비트; стылізавана як GOT the beat) — паўднёвакарэйскі дзявочы супергурт, створаны SM Entertainment у 2022 годзе. Гэта першы саб-юніт праектнага гурта Girls On Top. Гурт складаецца з сямі ўдзельніц: БоА (сола-выканаўца), Тэён і Хёён (Girls' Generation), Сылькі і Вэндзі (Red Velvet), Карыны і Вінтэр (Aespa).
Перадумовы
Усе ўдзельніцы Got the Beat уваходзяць у склад выканаўцаў SM Entertainment. БоА дэбютавала як сола-выканаўца ў 2000 годзе, ва ўзросце 13 гадоў. Тэён ды Хёён дэбютавалі ў складзе гурта Girls' Generation у 2007 годзе, а потым у складзе яго другога саб-юніта Oh!GG у 2018. З 2012 года Тэён таксама з'яўляецца ўдзельніцай першага саб-юніта, Girls' Generation-TTS. Сольныя дэбюты Тэён і Хёён адбыліся ў 2015 і 2016 гадах суадносна. Сылькі і Вэндзі дэбютавалі з гуртам Red Velvet у 2014 годзе. Сылькі таксама з'яўляецца часткай дуэтнага саб-юніта Red Velvet – Irene & Seulgi з 2020. Вэндзі дэбютавала ў якасці салісткі ў 2021 годзе, а Сылькі – у 2022. Карына і Вінтэр дэбютавалі ў складзе Aespa у лістападзе 2020 года.
Гісторыя герба Расіі
1800
Пасля заваёвы Мальты Напалеонам, імператар Павел I становіцца главой Мальтыйскага Ордэна. У 1799 годзе Павел I падпісвае «Указ аб уключэнні ў расійскі герб Мальтыйскага крыжа пад каронай». Крыж размясціўся на грудзі арла, пад маскоўскім гербам (які быў названы «карэнным гербам Расіі»). Таксама імператар прадпрымае спробу распрацаваць і ўвесці поўны герб Расійскай імперыі. У 1800 годзе ён прапанаваў складаны герб, на якім у шматпольным шчыце і на дзевяці малых шчытах было размешчана сорак тры герба. Аднак, прыняць гэты герб да смерці Паўла не паспяваюць.  <br style="clear:both;" />
1830
Дагэтуль з'яўляюцца розныя варыянты герба: напрыклад, арол мог мець адну карону і трымаць вянок, маланкі («пяруны») або паходня. Імператар Мікалай I прымае два афіцыйных тыпу гербаў: на адным, спрошчаным, у арла толькі асноўныя элементы. На другім, афіцыйным варыянце герба, на крылах арла з'яўляюцца тытульныя гербы: на правым — Казанскі, Астраханскі, Сібірскі, на левым — Польскі, Таўрычаскі, Фінляндскі. <br style="clear:both;" />
Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі
Сцяпан Андрэевіч Барко́ўскі (псеўданімы і крыптанімы: Бар.; С.Бар.; С.Бар-і; С.Бар-кі; Бар-скі; Б-скі; С.Кожаны. (, Слуцк —, Мінск) — беларускі крытык, літаратуразнавец, этнограф.
Тумскае
Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны маюць вышыню 3—7 м, разараныя. На паўднёвым усходзе і паўночным захадзе схілы маюць вышыню 10—18 м. Берагі возера нізкія. На ўсходзе, поўначы і захадзе берагі ўчасткамі зліваюцца з схіламі катлавіны, на поўдні і паўночным усходзе знаходзяцца пад хмызняком. Пойма шырынёй 10—250 метраў. Мелкаводная зона вадаёма да 2 м пясчаная, на большых глыбінях дно выслана сапрапелем.
Got the Beat
2021–дагэтуль: фармаванне і дэбют
27 снежня 2021 года SM Entertainment абвясціла пачатак праекта Girls On Top і дэбют яго першага саб-юніта Got the Beat, які будзе засяроджаны на інтэнсіўных танцавальных песнях і выступах. 28 снежня кампанія анансавала дату дэбюта – 3 студзеня, – а таксама назву дэбютнай песні – «Step Back». Трэк дасягнуў 11-й пазіцыі ў чарце Gaon Digital Chart і 5-га месца ў чарце Billboard World Digital Songs Chart. Гурт выканаў свой першы выступ «Step Back» на SM Town Live 2022: SMCU Express at Kwangya 1 студзеня, перш чым зрабіць свой афіцыйны дэбют у музычнай праграме M Countdown амаль што праз месяц. Got the Beat атрымалі першую ўзнагароду на шоу SBS Inkigayo 30 студзеня.
Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі
Біяграфія
Падлеткам браў удзел у Слуцкім паўстанні 1920. У 1926 скончыў педагагічны факультэт БДУ. Пасля сканчэння ў 1931 аспірантуры працаваў у Інстытуце гісторыі АН БССР. Першыя публікацыі па этнаграфіі з'явіліся ў 1925. Як літаратурны крытык сфарміраваўся ў 'Маладняку'. У сярэдзіне 1920-х г. у яго на кватэры ўтварыўся своеасаблівы 'літаратурны салон' маладых літаратараў. 14.11.1936 арыштаваны; атрымаў 10 гадоў лагераў. У 1936—1946 як зняволены працаваў у лагерах Краснаярскага края і Сярэдняй Азіі. З канца 1946 года жыў у г.Фрунзэ (Кыргызстан); у 1950 годзе накіраваны ў Казахстан на асваенне цаліны. Рэабілітаваны ў 1955 годзе; змог вярнуцца ў Беларусь. З 1956 года працаваў у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР. Займаўся этнаграфіѓяй Беларусі 19 ст. Укладальнік кніг твораў В. Маракова (1959), А. Дудара (1959), В. Каваля (1959), М. Нікановіча (1960). Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.
Тумскае
Тумскае возера зарастае ўздоўж берагоў да глыбіні 2,2—2,7 м.
Got the Beat
2021–дагэтуль: фармаванне і дэбют
29 снежня 2022 агенцтва пацвердзіла рэліз першага міні-альбома гурта, Stamp On It, 16 студзеня 2023.
Гарганцола
Гарганцола (Gorgonzola) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Мілан.
Тумскае
Вадаём злучаны пратокай з возерам Каймін, таксама ў Тумскае ўпадае ручай з возера Галодна.
Гарганцола
Насельніцтва складае 18497 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 1 730,31 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 20064. Тэлефонны код — 02.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы S. Caterina d'Alessandria.
Гісторыя герба Расіі
1857
Пры імператары Аляксандры II, пад кіраўніцтвам геральдмейсцера барона Кене была праведзена геральдычная рэформа. Арол на малюнку атрымаў новыя рысы, запазычаныя ў заходняй Еўропы — напрыклад, герб з Георгіем Пераможцам быў звернуты налева. Малы дзяржаўны герб быў зацверджаны 8 снежня 1856 года. На ім таксама дадаліся новыя шчыты з гербамі тэрыторый у складзе Расійскай Імперыі.
Усяго жа да 11 красавіка 1857 года быў створаны і прыняты цэлы камплект з гербаў, уключаючы Вялікі, Сярэдні і Малы дзяржаўныя гербы, і іншыя — агулам сто дзесяць малюнкаў. Герб застанецца практычна нязменным аж да самой лютаўскай рэвалюцыі, будуць уносіцца толькі невялікія змены: напрыклад, пры імператары Аляксандры III дадасца герб Туркестана — яшчэ адной правінцыі Расійскай Імперыі. <br style="clear:both;" /> Presented drawing of Artist Igor Barbe, 2006, "Greater Coat of Arms of the Russian Empire" 1882-1917
NGC 5756
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Гісторыя герба Расіі
1917
Пасля лютаўскай рэвалюцыі і прыходу да ўлады Часовага ўрада герб губляе абсалютна ўсё атрыбуты; застаецца адзін арол, перарысаваны з пячаткі Івана III. У такім выглядзе герб праіснаваў да прыняцця герба РСФСР 24 ліпеня 1918 года і герба СССР 6 ліпеня 1923 года. <br style="clear:both;" />
Тэхнічны ўніверсітэт у Брно
Тэхнічны ўніверсітэт у Брно ці літаральна Вышэйшая тэхнічная вучэльня ў Брно  — чэшская дзяржаўная політэхнічная вышэйшая навучальная ўстанова з сядзібай у горадзе Брно.
Рымская імперыя
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі
Дата заканчэння гісторыі Рымскай імперыі дыскусійная. Для Захаду звычайна называецца 476 год — год зрушэння імператара Ромула Аўгустула, або 480 год - год смерці Няпота, апошняга юрыдычна легітымнага імператара. Для Усходняй імперыі, дзяржаўнасць якой праіснавала, змяняючыся, яшчэ каля тысячы гадоў, называюцца даты: канец V стагоддзя, 610 год, 1204, 1453 і іншыя.
Гісторыя герба Расіі
1993
Сучасны дзяржаўны герб быў прыняты ў 1993 годзе. Ён замяніў герб РСФСР (а да таго герб СССР) у якасці дзяржаўнага. Сучасны герб утрымлівае асноўныя гістарычныя элементы герба Расійскай Імперыі акрамя Андрэеўскага ордэна.
У 2000 года быў прыняты закон «Аб Дзяржаўным Гербе Расійскай Федэрацыі», які ўсталёўвае апісанне і парадак выкарыстання герба. <br style="clear:both;" />
Рымская імперыя
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі
Галоўны змест гэтага перыяду складае працэс ўсебаковага аб'яднання антычнага свету. Яно здзяйснялася ўжо Рымскай рэспублікай, але было тады матэрыяльным, заключалася ў факце заваявання і падпарадкавання; зараз гэты працэс ўскладняецца (дыферэнцыруецца). Ён праяўляецца:
Гэты працэс аб'яднання, плённую і прагрэсіўны, дасягае свайго поўнага развіцця да канца II стагоддзя. Але ён мае і адваротны бок: ён суправаджаецца паніжэннем культурнага ўзроўню і знікненнем свабоды, што праяўляецца ў III стагоддзі. Між тым здзяйсняецца рэлігійнае аб'яднанне антычнага свету на глебе хрысціянства, трыумф якога над паганствам напаўняе IV стагоддзе.
На працягу V стагоддзя Рым неаднаразова падвяргаецца нападам з боку варвараў, якія ў 476 годзе назаўжды знішчаць класічную рымскую цывілізацыю. У новым дуалізме на рымскай глебе зараджаецца новы гістарычны перыяд. Поспех сацыяльнага аб'яднання і асіміляцыі разнастайных нацыянальных элементаў правінцый асабліва наглядна выяўляецца ў гісторыі саміх імператараў, асабісты лёс і характар якіх становіцца самым бачным фактарам у гісторыі імперыі.
Прынцыпат
Прынцыпат Аўгуста спалучаў у сабе элементы рэспубліканскай магістратуры і ваеннай манархіі. Кіраўніцтва магістратур фармуецца шляхам абрання або прызначэння, у той час як манаршы сан даецца ў спадчыну альбо выбарамі, якія ажыццяўляюцца вузкім, як правіла, колам прадстаўнікоў вышэйшай улады. У гісторыі прынцыпата практыкуецца як выбарнасць, так і атрыманне ў спадчыну, прычым апошняе часам на падставе спецыфічнага рымскага інстытута ўсынаўлення: імператар усынаўляе свайго пераемніка. Час ад часу ў працэс перадачы ўлады ўмешваюцца сілавы фактар з боку інстытутаў, якія павінны ахоўваць імператарскую ўладу.
Кіраванне Аўгуста (31 г. да н. э. — 14 г. н. э.)
Другі трыумвірат быў не прыватнай здзелкай, як першы, а дзяржаўнай установай, якое было надзелена шырокімі паўнамоцтвамі: па пастанове народнага сходу на трыумвіраў было ўскладзена будова дзяржавы — triumviri rei publicae constituendae causa. Па ліквідацыі абодвух таварышаў ўся ўстаноўчая ўлада засяродзілася ў руках аднаго Актавіяна, ён скарыстаўся гэтай надзвычайнай уладай толькі для таго, каб узнагародзіць і прыбудаваць сваіх салдат, а затым склаў яе з сябе і задаволіўся званнем imperator perpetuns, г. зн. становішчам галоўнакамандуючага ў правінцыях. На наступны ж год ён зрабіўся цэнзарам разам з Агрыпам і атрымаў званне princeps senatus («першы ў сенаце»).
Вызначыўшы такім чынам сваё стаўленне да сенату, Актавіян склаў з сябе і званне пажыццёвага галоўнакамандуючага і толькі па патрабаванні сената зноў прыняў гэтую ўладу тэрмінам на 10 гадоў, па сканчэнні якіх яна была працягнута на такі ж тэрмін. З праконсульскай уладай ён паступова злучыў ўладу іншых рэспубліканскіх магістратур — пажыццёвы трыбунат (з 23 г. да н. э.), уладу цэнзара (praefectura morum) і галоўнага пантыфіка. Яго ўлада мела, такім чынам, дваісты характар: яна складаецца з рэспубліканскай магістратуры па адносінах да рымлян і ваеннага імперыума ў адносінах да правінцый. Актавіян быў у адной асобе, так бы мовіць, прэзідэнтам сената і імператарам. Абодва гэтыя элемента зліваліся ў пачэсным тытуле Аўгуста — «ушанаванага», які яму быў прысвоены сенатам ў 27 годзе. У гэтым тытуле заключаецца і рэлігійнае адценне.
Адпаведна з гэтым была падзелена і фінансавая адміністрацыя імперыі: эрарый (aerarium) застаўся па-ранейшаму ў падпарадкаванні сената, але разам з ім паўстала імператарская казна (fiscus), куды ішлі даходы з імператарскіх правінцый. Прасцей было стаўленне Аўгуста да народнага сходу. Каміцыі фармальна існуюць і пры Аўгусце, але іх выбарчая ўлада пераходзіць да імператара, юрыдычна — напалову, фактычна — цалкам. Судовая ўлада каміцыі адыходзіць да судовых устаноў або да імператара як прадстаўніка трыбуната, а іх заканадаўчая дзейнасць — да сената. Да якой ступені каміцыі страчваюць сваё значэнне пры Аўгусце, відаць з таго, што яны незаўважна зніклі пры яго пераемніку, пакінуўшы след толькі ў тэорыі народнага вяршэнства як асновы імператарскай улады — тэорыі, якая перажыла Рымскую і Візантыйскую імперыі і якая перайшла, разам з рымскім правам, да сярэднявечча.
Тэхнічны ўніверсітэт у Брно
Характарыстыка
Гісторыя ўніверсітэта ўзыходзіць да верасня 1899 года, калі імператар Франц Іосіф I падпісаў указ аб стварэнні Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта ў Брно. Гэта быў першы чэшскі ўніверсітэт у Маравіі. Універсітэт пачынаўся з чатырох прафесараў і 47 студэнтаў і паступова вырас да ўзроўню міжнародна прызнанай навучальнай установы, якая прапануе сучасныя навуковыя і прафесійныя веды на васьмі факультэтах і ў трох інстытутах. Студэнты могуць атрымаць якасную адукацыю па шырокаму спектру дысцыплін — ад тэхнічных, прыродазнаўчых навук да эканамічных і мастацкіх. Значную частку дзейнасці складаюць даследаванні і распрацоўкі, якія праводзяцца ў асноўным на базе даследчых цэнтраў.
Рымская імперыя
Кіраванне Аўгуста (31 г. да н. э. — 14 г. н. э.)
Аўгуст паклапаціўся пра тое, каб колькасць грамадзян была вядомая, і аднавіў цэнз, які амаль ужо выйшаў з ужытку. У 28 годзе грамадзян, здольных насіць зброю, аказалася 4 063 000, а праз 19 гадоў — 4 163 000. Аўгуст захаваў звычай змяшчаць збяднелых грамадзян за дзяржаўны кошт і выводзіць грамадзян у калоніі. Але прадметам асаблівых яго клопатаў быў сам Рым — яго добраўпарадкаванне і ўпрыгожванне. Ён хацеў адрадзіць таксама і духоўную сілу народа, моцны сямейны побыт і прастату нораваў. Ён рэстаўраваў храмы, якія прыйшлі ў прахласць, і выдаў законы з мэтай пакласці мяжу распушчанасці нораваў, заахвочваць шлюбы і выхаванне дзяцей (Leges Juliae і Papia Poppeae, 9 г. н. э.). Асаблівыя прывілеі дадзены былі тым, хто меў трох сыноў (jus trium liberorum).
Памятаючы словы Гарацыя, што законы нямоглыя, калі не атрымліваюць сілы ад нораваў, Аўгуст сам хацеў быць узорам старажытнарымскай доблесці. Уладар свету жыў у сціплым доме на Палаціне, які пазней стаў узгоркам палацаў. Лад жыцця Аўгуста і звычка адпавядалі рэспубліканскаму ідэалу — ён не насіў іншага адзення, акрамя таго, якое было выткана «гаспадыняй дома» імператрыцай Лівіяй Аўгустай.
У лёсе правінцый адбываецца пры ім круты паварот: з маёнткаў Рыма яны становяцца часткамі дзяржаўнага цела (membra partesque imperii). Праконсулам, якім перш дасылаліся ў правінцыю для кармлення (гэта значыць кіравання), прызначаліся цяпер пэўнае жалаванне і тэрмін іх знаходжання ў правінцыі даўжэе. Перш правінцыі былі толькі прадметам пабораў на карысць Рыма. Цяпер, наадварот, з Рыма ім выдаюцца субсідыі. Аўгуст адбудоўвае правінцыяльныя гарады, пагашае іх даўгі, прыходзіць да іх на дапамогу ў час бедстваў. Дзяржаўная адміністрацыя знаходзіцца яшчэ ў зародку — імператар мае мала сродкаў для збору інфармацыі аб сітуацыі ў правінцыях і таму лічыць патрэбным асабіста знаёміцца з становішчам справы. Аўгуст наведаў усе правінцыі, акрамя Афрыкі і Сардзініі, і многія гады правёў у іх аб'ездзе. Ён зладзіў паштовае паведамленне для патрэб адміністрацыі — у цэнтры імперыі (на Форуме) была пастаўлена калона, ад якой лічыліся адлегласці па шматлікіх дарогах, які ішоў з Рыма да ўскраін.
Рэспубліка не ведала пастаяннай арміі — салдаты прысягалі палкаводцу, які паклікаў іх пад сцягі на год, а пазней — «да заканчэння паходу». З Аўгуста ўлада галоўнакамандуючага становіцца пажыццёвай, армія — сталай. Служба ў войсках вызначаецца ў 20 гадоў, пасля чаго «ветэран» атрымлівае права на ганаровыя адпачынкі і на забеспячэнне грашыма або зямлёй. Войска, не патрэбнае ўнутры дзяржавы, размяшчаецца ўздоўж межаў. У Рыме адборны атрад у 6000 чалавек, набраны з рымскіх грамадзян (прэтарыянцаў), 3000 прэтарыянцаў размешчаны ў Італіі. Астатнія войскі расстаўленыя па межах. З легіёнаў, якія ўтварыліся падчас грамадзянскіх войнаў у велізарным ліку, Аўгуст захаваў 25 (3 загінулі пры паразе Вара). З іх у верхняй і ніжняй Германіі (вобласці па левым беразе Рэйна) стаялі 8 легіёнаў, у прыдунайскіх абласцях — 6, у Сірыі — 4, у Егіпце і ў Афрыцы — па 2 і ў Іспаніі — 3. У кожным легіёне было 5000 салдат. Ваенная дыктатура, не ўкладваючыся больш у рамкі рэспубліканскіх устаноў і не абмяжоўваючыся правінцыямі, усталёўваецца ў Рыме — перад ёй сенат губляе сваё значэнне, зусім знікае народны сход. Месца каміцыі займаюць легіёны — яны служаць прыладай ўлады, але яны ж заўсёды гатовыя быць і крыніцай улады для таго, каму спрыяюць.
Спадчыннік Цэзара Аўгуста ўзяў на сябе задачу зрабіць у Германіі тое, што было зроблена ў Галіі яго дзядзькам — заваяванне ваяўнічых і рухомых плямёнаў, забяспячэнне Рыма моцнай мяжой і бяспекай з поўначы. З двух бакоў — з захаду, у напрамку да Эльбы, і з поўдня, у напрамку да Дуная — прыёмныя сыны імператара Друз Старэйшы і Тыберый вялі рымскія легіёны у сэрца Германіі. Але план атрымаўся толькі напалову: паражэнне Публія Вара (9 г. н. э.) у Тэўтабургскім лесе прымусіла Рым адмовіцца ад думкі пра распаўсюд свайго валадарства да Эльбы і абмежавацца Рэйнам. На поўдні, дзе германцы яшчэ не пасяліліся масамі, атрымалася давесці мяжу да Дуная і ўтварыць новыя правінцыі: Рэцыю (з Віндзеліцыей) і Норык. Больш жорсткую было супраціўленне, якое рымляне сустрэлі далей на ўсходзе — у Паноніі, дзе ваяваў ужо Аўгуст, і ў Далмацыі, куды рымляне пранікалі з Ілірыі. Рашучая перамога Тыберыя ў далмацінска-панонскай вайне (9 г. н. э.) забяспечыла за Рымам мяжу па Дунаі ад яго вытока да вусця і арганізацыю трох новых правінцый — Паноніі, Ілірыі і Мезіі, яшчэ раней заваяваных праконсулам Македоніі.
Аўгуст замкнуў трэці канцэнтрычны круг рымскага валадарства і на поўдні. Егіпет, заціснуты Сірыяй, трымаўся Рыма і гэтым пазбег анексіі Сірыяй, а потым захоўваў незалежнасць дзякуючы сваёй царыцы Клеапатры, якая здолела зачараваць Цэзара і Марка Антонія. Пастарэлай царыцы не ўдалося дасягнуць таго ж у адносінах да стрыманага Аўгуста, і Егіпет стаў рымскай правінцыяй. Дакладна таксама і ў заходняй частцы Паўночнай Афрыкі рымскае валадарства канчаткова зацвердзілася пры Аўгусце, які заваяваў Маўрытанію і аддаў яе нумідыйскаму цару Юбе, Нумідыю ж далучыў да правінцыі Афрыка. Рымскія пікеты ахоўвалі ад качэўнікаў пустыні занятыя культурай вобласці па ўсёй лініі ад Марока да Кірэнаікі на межах Егіпта.
Дынастыя Юліяў-Клаўдзіяў: спадчыннікі Аўгуста (14-69 гг.)
Недахопы дзяржаўнай сістэмы, створанай Аўгустам, выявіліся адразу пасля яго смерці. Ён пакінуў забароненае сутыкненне інтарэсаў і правоў паміж усыноўленым ім прыёмным сынам Тыберыям і родным унукам, нягодным юнаком, ім жа закінуты на востраў. Тыберый (14-37) па сваіх заслугах, розуму і дасведчанасці меў права на першае месца ў дзяржаве. Ён не хацеў быць дэспатам: адпрэчваючы тытул спадара (dominus), з якім лісліўцы да яго звярталіся, ён казаў што ён валадар толькі для рабоў, для правінцыялаў — імператар, для грамадзян — грамадзянін. Правінцыі знайшлі ў ім, па прызнанні саміх яго пагарду, клапатлівага і дзелавога кіраўніка — ён нездарма казаў сваім праконсулам, што добры пастыр стрышча авечак, але не лупіць скуру. Але ў Рыме перад ім стаяў сенат, поўны рэспубліканскіх паданняў і ўспамінаў аб мінулай велічы, і адносіны паміж імператарам і сенатам хутка былі сапсаваныя лісліўцамі і даносчыкамі. Няшчасныя выпадкі і трагічныя спляценні ў сям'і Тыберыя ажарсцвілі імператара, і тады пачалася крывавая драма палітычных працэсаў, «бязбожная вайна (impia bella) у сенаце», гэтак горача і мастацка намаляваная у бессмяротным тварэнні Тацыта, якія зганьбіў жахлівага старога на востраве Капры.
На месца Тыберыя, апошнія хвіліны якога нам у дакладнасці невядомыя, быў абвешчаны сын яго пляменніка, папулярнага і ўсімі аплаканага Германіка, — Калігула (37-41), юнак даволі сімпатычны, але хутка звар'яцелы ад улады. Ён дайшоў да маніі велічы і жорсткасці. Меч прэтарыянскага трыбуна спыніў жыццё гэтага вар'ята, які меўся паставіць сваю статую ў Іерусалімскім храме для глыбокай пашаны разам з Іеговай. Сенат уздыхнуў свабодна і ўздумаў аб рэспубліцы, але прэтарыянцамі далі яму новага імператара ў асобе Клаўдзія (41-54) — брата Германіка. Клаўдзій быў практычна цацкай у руках сваіх двух жонак — Месаліны і Агрыпіны, якія пакрылі ганьбой рымскую жанчыну таго часу. Яго вобраз, аднак, скажоны палітычнай сатырай, і пры Клаўдзіі (не без яго ўдзелу) працягвалася як знешняе, так і ўнутранае развіццё імперыі. Клаўдзій нарадзіўся ў Ліоне і таму асабліва прымаў да сэрца інтарэсы Галіі і галаў: у сенаце ён асабіста адстойваў хадайніцтва жыхароў паўночнай Галіі, якія прасілі зрабіць для іх даступнымі ганаровыя пасады ў Рыме. Клаўдзій звярнуў у 46 годзе царства Котыса ў правінцыю Фракію, а з МаўрЫтаніі зрабіў рымскую правінцыю. Пры ім жа здзейсніўся ваенны занятак Брытаніі, якая была канчаткова заваяваныя Агрыколам. Інтрыгі, а можа быць, і злачынства, Агрыпіны адкрылі шлях да ўлады яе сыну, Нерону (54-68). І ў гэтым выпадку, як амаль заўсёды ў першыя два стагоддзі імперыі, прынцып спадчыннасці прынёс ёй шкоду. Паміж асабістым характарам і густамі маладога Нерона і яго становішчам у дзяржаве была поўная неадпаведнасць. У выніку жыцця Нерона выліўся ваенны мяцеж; імператар пакончыў з сабой, і ў наступны год грамадзянскай вайны змяніліся і загінулі тры імператара — Гальба, Атон, Вітэлій.
Дынастыя Флавіяў (69-96 гг.)
Канчаткова ўлада дасталася галоўнакамандуючаму у вайне супраць паўстанцаў іўдзеяў, Веспасіяну. У асобе Веспасіяна (70-79) імперыя атрымала арганізатара, у якім яна мела патрэбу пасля ўнутраных смут і паўстанняў. Ён здушыў паўстанне батаваў, уладзіў адносіны да сенату і прывёў у парадак дзяржаўную гаспадарку, будучы сам узорам старажытнарымскай прастаты нораваў. У асобе яго сына, Ціта (79-81), які разбурыў Іерусалім, імператарская ўлада акружыла сябе арэолам чалавекалюбства, а малодшы сын Веспасіяна, Даміцыян (81-96), зноў паслужыў пацвярджэннем таго, што прынцып спадчыннасці не прыносіў Рыму шчасця. Даміцыяна пераймаў Тыберыя, ваяваў на Рэйне і на Дунаі, хоць не заўсёды ўдала, варагаваў з сенатам і загінуў у выніку змовы.
Пяць добрых імператараў — Антаніны (96-180)
Следствам гэтай змовы было пакліканне да ўлады не генерала, а чалавека з асяроддзя сената, Нервы (96-98), які, усынавіўшы Ульпія Траяна (98-117), даў Рыму аднаго з лепшых яго імператараў. Траян быў родам з Іспаніі; яго ўзвышэнне з'яўляецца знамянальнай прыкметай сацыяльнага працэсу, які здзяйсняўся ў імперыі. Пасля валадарства двух патрыцыянскіх родаў, Юліяў і Клаўдзіяў, на рымскім троне з'яўляецца плебей Гальба, затым імператары з муніцыпіяў Італіі і, нарэшце, правінцыял з Іспаніі. Траян адкрывае сабой шэраг імператараў, якія зрабілі другое стагоддзе лепшай эпохай імперыі: усе яны — Адрыян (117—138), Антанін Пій (138—161), Марк Аўрэлій (161—180) — правінцыйнага паходжання (іспанцы, акрамя Антаніна, які быў з паўднёвай Галіі); усе яны абавязаны сваім узвышэннем ўсынаўленню папярэдніка. Траян праславіўся як палкаводзец, імперыя дасягнула пры ім найбольшага аб'ёму.
Траян рассунуў межы імперыі на поўнач, дзе была заваяваная і каланізаваная Дакія, ад Карпат да Днястра, і на ўсход, дзе былі ўтвораны чатыры правінцыі: Арменія (малая — вярхоўі Еўфрата), Месапатамія (нізоўі Еўфрата), Асірыя (вобласць Тыгра) і Сірыя (на паўднёвы ўсход ад Палесціны). Гэта было зроблена не столькі з захопніцкімі мэтамі, колькі для таго, каб адсунуць ад імперыі варварскія плямёны і качэўнікаў пустыні, якія пагражалі ёй пастаянным уварваннем. Гэта відаць з дбайнага клопату, з якой Траян і яго пераемнік Адрыян, для ўмацавання межаў, насыпалі велічэзныя валы, з каменнымі бастыёнамі і вежамі, рэшткі якіх захаваліся да нашых дзён — у паўночнай Англіі, у Малдавіі (Траянаў вал), лімес ад Рэйна (у паўночным Насау) праз Майн і паўднёвую Германію да Дуная.
Міралюбівы Адрыян заняўся пераўтварэннямі ў адміністрацыі і ў галіне права. Як Аўгуст, Адрыян правёў многія гады ў наведванні правінцый; ён не грэбаваў узяць на сябе пасаду архонта ў Афінах і асабіста склаў для іх праект гарадскога кіравання. Ідучы з стагоддзем, ён быў больш адукаваны, чым Аўгуст, і стаяў на ўзроўні сучаснай яму адукаванасці, якая дасягнула тады свайго апагею. Як Адрыян сваімі фінансавымі рэформамі заслужыў мянушку «абагачальнік свету», так яго пераемнік Антанін быў празваны «бацькам роду чалавечага», за яго апекі аб правінцыях, якія падвергліся бедствам. Вышэйшае месца ў шэрагу Цэзараў займае Марк Аўрэлій, празваны філосафам, аб ім мы можам судзіць не па адным эпітэце — мы ведаем яго думкі і планы ў яго ўласным выкладзе. Як вялікі быў прагрэс палітычнай думкі, рэальны ў лепшых людзях з часу падзення рэспублікі, пра гэта ясней за ўсё сведчаць яго знамянальныя словы, «Я насіў у сваёй душы вобраз вольнай дзяржавы, у якой усё кіруецца на падставе аднолькавых для ўсіх законаў і роўнага для усіх права». Але і гэтаму філосафу на троне прыйшлося выпрабаваць на сабе, што ўлада рымскага імператара — асабістая ваенная дыктатура; многія гады ён павінен быў правесці ў абарончай вайне на Дунаі, дзе ён і памёр. Пасля чатырох імператараў, запанавалых ў сталым узросце, трон зноў дастаўся, па праву спадчыны, юнаку, і зноў недастойнаму. Падаўшы кіраванне дзяржавай улюбёнцам, Камод (180-193), падобна Нерону, прагнуў лаўраў не на полі бітвы, а ў цырку і амфітэатры: але густы яго былі не артыстычныя, як у Нерона, а гладыятарскія. Ён загінуў ад рукі змоўшчыкаў.