cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Башкартастана
Значэнне
На грунце Дэкларацыі пра дзяржаўны суверэнітэт, 24 снежня 1993 года была прынята Канстытуцыя Рэспублікі Башкартастан. Асноўныя палажэнні Дэкларацыі замацаваны Законамі Рэспублікі Башкартастан.
Дэкларацыя ўпершыню пасля 1919 года падкрэсліла дагаворны характар адносін з Расійскай Федэрацыяй, паклала пачатак будаванню прававой дзяржавы, фармаванню грамадзянскага грамадства.
Таксама на аснове Дэкларацыі пра дзяржаўны суверэнітэт рэспублікі, 31 сакавіка 1992 года быў падпісаны Федэратыўны дагавор з дадаткам да яго ад Рэспублікі Башкартастан. Потым, 3 жніўня 1994 года, адбылося падпісанне Дагавора Башкартастана з Расійскай Федэрацыяй пра размежаванне прадметаў ведання і паўнамоцтваў.
Дзяржаўнае свята
11 кастрычніка ў Башкартастане адзначаецца дзяржаўнае свята Дзень Рэспублікі — Дзень прыняцця Дэкларацыі пра дзяржаўны суверэнітэт рэспублікі. Свята ўведзенае ў дзеянне пастановай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Башкартастан ад 27 лютага 1992 года. Разам з іншымі рэспубліканскімі святамі як Ураза-байрам, Курбан-байрам і Дзень прыняцця Канстытуцыі Башкартастана, Дзень Рэспублікі з'яўляецца непрацоўным святочным днём.
Рымска-каталіцкая духоўная калегія
Рымска-каталіцкая духоўная калегія — галоўны орган царкоўнага кіравання, існаваў у 1801—1918 гадах у Расійскай імперыі і займаўся справамі расійскіх каталікоў. На чале калегіі стаяў каталіцкі мітрапаліт магілёўскі.
Папярэднікам каталіцкай духоўнай калегі была Магілёўская рымска-каталіцкая кансісторыя, створаная ўказам Кацярыны II ад 12 мая 1775 года і ў тым жа годзе зацверджаная ў Рыме. Кансісторыя складалася са старшыні (біскупа), аўдытара, пракурора і сакратара. Пазней былі ўтвораны кансісторыі пры іншых расійскіх каталіцкіх епархіях (дыяцэзіях), якія падпарадкоўваліся магілёўскай. Магілёўская кансісторыя была вышэйшым адміністрацыйным органам Каталіцкай царквы ў Расіі ў 1775—1801 гадах, яна вырашала пытанні, звязаныя з хіратоніяй, катэхезай, эканамічныя і судовыя справы.
16 ліпеня 1801 года ўказам Аляксандра I была заснавана Рымска-каталіцкая духоўная калегія ў Санкт-Пецярбургу. Яе ўзначальваў магілёўскі мітрапаліт, пад кіраўніцтвам якога дзейнічалі пракурор, два засядацелі і па аднаму прадстаўніку ад кожнай дыяцэзіі (звычайна біскупы), чым забяспечваўся ўдзел вышэйшага кліру ў кіраўніцтве царквой на агульнадзяржаўным узроўні і абмяжоўваліся магчымасці яе развіцця. У функцыі калегіі ўваходзілі збор і рэгістрацыя звестак аб каталіцкіх храмах і кляштарах Расіі, вырашэнне спраў асоб, якія выказалі жаданне прыняць манаства, а таксама асоб, якія жадалі перайсці ў каталіцтва з ісламу, іўдаізму і паганства (пераход у каталіцтва з праваслаўя да 1905 года быў у Расіі забаронены). Калегія таксама вяла фінансавы кантроль сродкаў, якія расходуюцца на патрэбы Каталіцкай царквы ў Расіі, вырашала пытанні будавання новых і рамонту існуючых храмаў. Пры гэтым парадак захавання фінансавых сродкаў рымска-каталіцкай царквы і іх выкарыстання вызначаў міністр унутраных спраў. Мэтай стварэння калегіі было жаданне расійскіх уладаў як мага мацней абмежаваць уплыў Ватыкана на расійскіх каталікоў і перадаць у вядзенне калегіі большасць з тых пытанняў, па якіх кананічнае права Каталіцкай царкве загадвае звяртацца да Святога Прастолу. У прыватнасці была ўведзеная прамая забарона на непасрэдную перапіску з каталіцкім кіраўніцтвам у Рыме як для святароў, так і для простых свецкіх — усе спрэчныя пытанні ў жыцці Каталіцкага Касцёла ў Расіі павінны былі вырашацца толькі праз духоўную калегію. Фактычна Рымска-каталіцкая духоўная калегія ўяўляла сабой аналаг праваслаўнага Сінода, створаны з улікам каталіцкай спецыфікі і які стаіць ніжэй рангам ў іерархіі расійскага чынавенства. На працягу існавання неаднаразова ўздымалася пытанне аб ліквідацыі Калегіі. У 1805 г. і 1811 г. эфектыўнасць і кананічнасць дзейнасці азначанага органа ставілася пад сумніў мітрапалітам С. Богуш-Сестранцэвічам.
У 1805 годзе калегія была падзеленая на два дэпартаменты — рымска-каталіцкі і грэка-каталіцкі, апошні быў ператвораны ў 1828 годзе ў асобную Грэка-каталіцкую духоўную калегію. З 1846 года Рымска-каталіцкая духоўная калегія месцілася ў будынку па адрасе Набярэжная ракі Фантанкі, дом 118 у былой сядзібе паэта Г. Р. Дзяржавіна, перабудаванай для патрэб калегіі ў 1848—1850 гадах па праекту архітэктара А. М. Гарнастаева  (цяпер — Музей-сядзіба Дзяржавіна ). Будынак калегіі стаў адной з частак каталіцкага архітэктурнага комплексу, які займаў квартал на поўдзень ад Фантанкі, куды ўваходзілі таксама Сабор Успення Прасвятой Дзевы Марыі, рэзідэнцыя архібіскупа, памяшканні каталіцкай семінарыі і размешчаны паміж імі «Польскі сад».
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Рымска-каталіцкая духоўная калегія была ліквідаваная 23 студзеня 1918 года дэкрэтам Савета народных камісараў РСФСР «Аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы».
Эльжбета Пляшчынская
Біяграфія
У 1967/68 навучальным годзе яна была даследчыкам ва Універсітэце Уэльса (Вялікабрытанія), а ў 1971/72 — у Манрэальскім універсітэце. У 1973 годзе пераехала ў Інстытут вылічальных навук ПАН. У 1977, 1979 і 1989 гадах яна была ўзнагароджана Польскай акадэміяй навук. У 1981 годзе наведала Італію па запрашэнні Нацыянальнага даследчага кангрэса. У 1990-х гадах пачала (разам са сваёй камандай) так званы аналіз дадзеных класаў, навуку аб прымяненні метадаў капулы і рангавых разрадаў да праблем адпаведнасці і кластэрнага аналізу разам з выяўленнем старонніх фактараў. У 1993 годзе Прэзідэнт Рэспублікі Польшчы прысвоіў Эльжбеце Пляшчынскай званне прафесара ў галіне матэматыкі. У 2000 годзе яна была запрошаным кансультантам Кембрыджскага універсітэта.
У Інстытуце кампутарных навук ПАН яна шмат гадоў была кіраўніком аддзела статыстычнага аналізу дадзеных. Паводле польскага заканадаўства, прафесара ПАН могуць выйсці на пенсію ва ўзросце 70 гадоў. Выхад на пенсію ў 2003 годзе не спыніў яе навуковую і грамадскую дзейнасць.
Навуковыя погляды
Прафесар Пляшчынская вядомая крытыкай класічнага статыстычнага падыходу. Класічны параметрычныя метады, такія як каэфіцыент карэляцыі Пірсана або метад найменшых квадратаў, даюць параўнальныя вынікі толькі для супастаўных тыпаў размеркавання (на практыцы мяркуецца мнагамернае нармальнае размеркаванне). Параметрычны статыстычныя тэсты заснаваныя на здагадках аб размеркаванні. Класічныя метады не працуюць, калі ўваходныя дадзеныя ўтрымліваюць моцныя выкіды, і інтэрпрэтацыя іх вынікаў павінна быць рознай для розных тыпаў размеркавання. На практыцы базавыя здагадкі часта не правяраюцца, больш таго, яны заўседы парушаюцца — нармальнага размеркавання ў рэальным свеце няма, таму што кожная рэальная пераменная абмежаваная (напрыклад, людзі не могуць быць ростам −170 см або + 2 км), і нармальнае размеркаванне мае на ўвазе станоўчую шчыльнасць верагоднасці для кожнага рэчаіснага ліку. У большасці выпадкаў рэальнае размеркаванне асіметрычна або дыскрэтна, што не перашкаджае людзям выкарыстоўваць метады нармальнага размеркавання. Ступень гэтага парушэння можна вымераць, але яго максімальна дапушчальны ўзровень — гэта ўсяго толькі ўмоўнасць, а не матэматыка. Параметрычныя метады заўсёды працуюць па-за ўмовамі іх выкарыстання. Аднак іх вынікі затым лічацца дакладнымі, што прыводзіць да «навуковага» пацвярджэння ілжывай гіпотэзы. Па прычынах, згаданым вышэй, Эльжбета Пляшчынская з’яўляецца актыўным прыхільнікам даследчага аналізу дадзеных і непараметрычнай статыстыкі.
Сацыяльная праца
Эльжбета Пляшчынская заснавала ў Варшаве (верасень 1990 года) Фонд падтрымкі людзей з фізічнымі недахопамі. На працягу многіх гадоў яна з’яўляецца кіраўніком Фонду.
Фонд пад яе кіраўніцтвам зацікаўлены ў прафесійнай рэабілітацыі людзей з абмежаванымі фізічнымі магчымасцямі з дапамогай тэхналогій і выдаленай працы.
Ілья Анатолевіч Баглай
Ілья Баглай (нар., ) — беларускі футбаліст, паўабаронца клуба «Ліда».
Клубная кар’ера
Выхаванец футбольнага клуба «Мінск», з 2015 года пачаў выступаць за дубль. У 2017 годзе перайшоў у «Гарадзею», дзе таксама стаў іграком дубля. У 2018 годзе стаў прыцягвацца да асноўнай каманды, дэбютаваў за «Гарадзею» 28 ліпеня 2018 года, выйшаўшы на замену ў канцы матча Кубка Беларусі супраць «Слоніма-2017» (2:1).
У пачатку 2019 трэніраваўся з асноўнай камандай, аднак з-за траўмы быў вымушаны прапусціць увесь сезон 2019. Да сезона 2020 зноў рыхтаваўся з асновай. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 3 красавіка 2020 года, выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы з бабруйскай «Белшынай» (1:0). У далейшым працягваў гуляць за дубль, часам прыцягваўся да асноўнага складу.
У пачатку 2021 года праходзіў прагляд у бабруйскай «Белшыне», а ў сакавіку далучыўся да «Слоніма-2017», з якім неўзабаве падпісаў кантракт. Хутка замацаваўся ў стартавым складзе слонімскай каманды.
У пачатку 2022 года пераходзіў прагляд у петрыкаўскім «Шахцёры», а ў сакавіку папоўніў склад «Баранавічаў», дзе таксама быў трывалым іграком асновы. У лістападзе 2022 года па пагадненні бакоў разарваў пагадненне з баранавіцкім клубам.
У сакавіку 2023 года папоўніў склад «Ліды».
Сагдыяндон
Сагдыяндон (Согдиондон) — пасёлак гарадскога тыпу ў Мамска-Чуйскім раёне Іркуцкай вобласці Расіі.
Знаходзіцца на правым беразе ракі Сагдыяндон (правы прыток Вялікай Чуі), за 125 км на паўднёвы захад ад працоўнага пасёлка Мама на аўтадарозе 25Н-328 Мама — Горна-Чуйскі.
Заснаваны ў 1929 годзе. Асноўны занятак насельніцтва — здабыча і перапрацоўка лушчака.
Няклюдава
Няклю́дава (, Неклюдово) — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Серкавіцкага сельсавета.
Мыцелін (гміна)
Мыце́лін (Mycielin) — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Калішскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Слушкаве. Плошча гміны складае 110,89 км². Станам на 2014 год у гміне Мыцелін пражывалі 4942 чалавекі, шчыльнасць — 44,6 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 16 салецтваў.
XLAM: Лучшая беларусская альтернатива
XLAM: Лучшая беларусская альтернатива — складанка песень беларускіх альтэрнатыўных гуртоў, выдадзеная праектам «Xlam.by» на лэйбле «GO-Records» 11 чэрвеня 2006 года.
Перадумовы і выпуск
Праца над фармаваннем спіса артыстаў на дыску распачалася ў лютым 2006 года. Увага пры выбару гуртоў звярталася на нестандартнасць музычнага матэрыялу, а таксама на якасць прапанаваных трэкаў. Як паведамляў «БелаПАН» каардынатар праекта Дзмітрый Дзмітрыеў, галоўнай умовай было, «што гэта беларускі гурт, які грае якасную, экстрэмальную і сумленную музыку, якая шукае свайго слухача».
Як акрэслівалі выдаўцы, задача кампіляцыі зводзілася да адкрыцця новых імёнаў у альтэрнатыўнай музыцы. Яе наклад павінен быў скласці 1500 асобнікаў, трэць з якіх вызначалася для распаўсюду на рынку Расіі.
Прэзентацыя дыска з удзелам шэрагу гуртоў, творы якіх трапілі на складанку, прайшла ў дзень яго выхаду 11 чэрвеня 2006 года ў Гомелі, у той час як украінскі гурт «SkinHate» стаў запрошаным хедлайнерам вечарыны.
Крытыка
«Музыкальная газета» ў сваім аглядзе вылучала кампазіцыю «Открой меня» (Пневмания), у той час як гурт «ONEGIN» расчараваў крытыкаў. Пасля кружэлка характарызавалася Максімам Жукавым адтуль жа прыметнікам «тлусты».
Сяргей «SB» Будкін з «Тузін Гітоў» і «Нашай Нівы» назваў плыту альтэрнатывай праекту «Вольныя танцы: альтэрнатыва by», у той час як музыка была апісана словамі «экспрэсіўная, агрэсіўная, сплеценая з нерваў і крыкаў».
IC 1885
IC 1885 — галактыка тыпу Sc (кампактная спіральна галактыка) у сузор’і Печ.
Скарперыя
Скарперыя (Scarperia) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Таскана, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Фларэнцыя.
Насельніцтва складае 7438 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 96 чал./км². Займае плошчу 79 км². Паштовы індэкс — 50038. Тэлефонны код — 055.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Міс Зямля
«Міс Зямля» — адзін з трох самых прэстыжных конкурсаў прыгажосці ў свеце нараўне з «Міс Свету» і «Міс Сусвет». Колькасць удзельніц конкурсу лічыцца рэкордным сярод усіх конкурсаў прыгажосці першага ўзроўню. Апошнія 6 гадоў конкурс праводзіўся на Філіпінах.
Трывандрам
Трывандрам, Тхіруванантхапурам (Малаяламская: തിരുവനന്തപുരം; МФА: [t̪iruʋən̪ɨn̪t̪əpurəm]) — сталіца індыйскага штата Керала. Размешчаны на заходнім узбярэжжы Індыі. Тэхнапарк. Турызм.
Анатоль Дзяркач
Анатоль Дзяркач, сапр.: Анатоль Рыгоравіч Зіміёнка (, мяст. Турэц, Навагрудскі павет, Мінская губерня, цяпер Карэліцкі раён, Гродзенская вобласць —, , НКУС) — беларускі паэт, сатырык, гумарыст, мемуарыст.
Біяграфія
Скончыў народнае вучылішча ў Навагрудку (1904). Служыў у земскай і гарадской управах у Мінску. Член партыі эсэраў. У 1908 годзе арыштаваны, адпраўлены ў ссылку. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 служыў у мінскіх адміністрацыйных органах Часовага ўрада. Працаваў у газеце «Беларуская вёска»; з 1924 года — рэдактар сатырычнага часопісу «Дубінка» (дадатак да газеты «Звязда»); працаваў у газеце «Піянер Беларусі», часопісе «Полымя». Член Саюза пісьменнікаў БССР з 1934 года.
Арыштаваны 16.10.1936 года; расстраляны. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.
Творчасць
Дэбютаваў у друку ў 1904 годзе; спачатку пісаў на рускай мове. Працуючы ў сатырычным жанры, узяў сабе псеўданім Анатоль Дзяркач. Пісаў творы для дзяцей. Перакладаў з рускай і ўкраінскай моў. Аўтар успамінаў.
Прусінічы
Пру́сінічы (, Прусиничи) — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Серкавіцкага сельсавета.
Пералюб (Саратаўская вобласць)
Пералюб (Перелюб) — сяло ў Саратаўскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пералюбскага раёна і сельскага паселішча Пералюбскае муніцыпальнае ўтварэнне.
Насельніцтва — 4575 чалавек (2021).
Вёска размешчана за 300 км па прамой ва ўсходнім напрамку ад абласнога цэнтра горада Саратава. Па аўтамабільных дарогах адлегласць да абласнога цэнтра складае 350 км, да горада Пугачоў — 120 км, да Самары — 180 км.
Капаяны
Капаяны — цяпер былы індзейскі народ, які пражываў на тэрыторыі Аргенціны.
Распаўсюджванне
Капаяны насялялі на тэрыторыі сучасных аргенцінскіх правінцый Ла-Рыёха, Катамарка, Сан-Хуан, побач з плямёнамі дыягіта (на поўнач ад капаянаў) і уарпэ (на поўдзень).
Этнічная прыналежнасць
Большасць аўтараў разглядаюць капаянаў, з прычыны вялікага ліку агульных рыс (у тым ліку мовы какан) як частку вялікай групы народаў пасіёка («дыягіта»), у якую таксама ўваходзілі кальчакі, алангаста, кільмэ.
Мова
Разам з племем дыягіта (пасіёка) гаварылі на мове какан ці блізкароднаснай мове. Рэшткі мовы захаваліся ў суфіксах мясцовых тапонімаў -bis ці -china: Yacampis, Quilmebis, Guanchina, etc.
Тэхналогія
Капаяны валодалі тэхналогіяй ткацтва, выраблялі тканіну з поўсці гуанака і ламы, апрацоўвалі медзь і золата. Таксама яны будавалі каналы і ірыгацыйныя равы для меліярацыі сваіх участкаў. З сельскагаспадарчых культур яны выгадоўвалі кукурузу, гарбуз, бульбу і кіноа. Шырока выкарыстоўвалася кераміка, галоўным чынам для вырабу пахавальных урнаў. Кераміку ўпрыгожваў геаметрычны арнамент чырвонага, чорнага і белага колеру, вядомы як стыль Санагаста-Ангуаласта.
Хаты ўяўлялі сабою глінабітныя збудаванні ці мазанкі. Часам будынкі юудаваліся побач з буйнымі дрэвамі, крона якіх служыла дахам. Такая тэхналогія да цяперашняга часу выкарыстоўваецца ў Вінчыне (правінцыя Ла-Рыёха).
Заняпад
Каля 1480 года інкі ўварваліся ў рэгіён, дзе пражывалі дыягіта і капаяны, і ўключылі іх тэрыторыі ў склад дзяржавы Таўантынсую. Пачынальна з 1607 г. валадарства іспанцаў прывяло да заняпаду і ў рэшце рэшт да знікнення народа пад канец XVIII стагоддзя. Капаяны бралі ўдзел у агульным індзейскім паўстанні 1632 г. разам з плямёнамі дыягіта.
Любатоўшчына
Любато́ўшчына (, Любатовщина) — вёска ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Прыгараднага сельсавета.
Капаяны
Заняпад
У гонар капаянаў названы дэпартамент Капаян у правінцыі Катамарка.
Любатоўшчына
Да 8 красавіка 1957 года вёска ўваходзіла ў склад Жыцькаўскага сельсавета.
Панькава (Смаленская вобласць)
Панькава (Паньково) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цітоўшчынскага сельскага паселішча.
Дудзінка (Барысаўскі раён)
Гісторыя
Паводле археалагічных звестак, паселішча на тэрыторыі Дудзінкі з’явілася ў канцы 1-га тысячагоддзя н.э., захавалася старажытнае гарадзішча са знаходкамі культуры штрыхаванай керамікі. Гарадзішча ўзвышаецца над поймай Бярэзіны на 20 м, памеры пляцоўкі 36×26 м, з поўначы і ўсходу мае стромкія схілы да поймы, з поўдня — глыбокі яр, з захаду абаронена ровам і валам вышынёй 2 м. Вядома з канца XIX стагоддзя. У 1931 годзе яго даследаваў А. Ляўданскі, які выявіў ляпную кераміку і жалезны шлак. У 1979 годзе помнік даследаваў Г. Штыхаў, бала знойдзена ляпная кераміка VI—VIII стагоддзяў, косткі жывёл.
Першае знойдзенае ўзгадванне Дудзінкі адносіцца да канцы XVIII стагоддзя — запіс у спавядальных ведамасцях Барысаўскага касцёла. У НГАБ знаходзіцца датаваны 1892 годам кантракт на арэнду фальварка Дудзінка, які адносіўся да маёнтка Старабарысаў.
На картах Дудзінка з’яўляецца ў пачачтку ХІХ стагоддзя і пазначаная, як засценак. Пазней пазначаецца ўжо фальваркам. Ранейшая датаваная знаходка на тэрыторыі фальварка — манета ў 2 капейкі 1797 года.
У 1919—1920 гадах па Бярэзіне праходзіла польска-савецкая мяжа. На ўчастку Глівін — Стахаў, на якім знаходзілася і Дудзінка, (3 Pułk Piechoty Legionów) створаны фартыфікацыйныя ўмацаванні, якія добра захаваліся ў ваколіцах вёскі станам на 2016 год.
У 1920—1930-х гадах у Дудзінцы створаны саўгас, які спецыялізаваўся на гадаванні трусаў. З 1930 па 1935 гады ў Дудзінцы жыла родная сястра Янкі Купалы — Марыя Аўлачынская, якая была жонкай гімназічнага сябра Купалы — Янкі Аўлачынскага. Да іх неаднаразова наведваўся падчас сваіх камандзіровак на Барысаўшчыну Янка Купала. Да 16 студзеня 1969 года вёска ўваходзіла ў склад Велікастахаўскага сельсавета.
Геалогія
Дудзінка размешчана ў даліне ракі Бярэзіны, на правым яе беразе. Рэльеф мясцовасці складаны, сфарміраваны ледніковымі марэннымі ўзвышшамі і рачнымі адкладамі, з ясна выражанымі поймавымі тэрасамі, са значнымі перападамі вышынь, сістэмай старыц і меандраў. У геалагічным плане гэтая тэрыторыя, як і блізкі Барысаў, знаходзіцца на ўсходнім схіле Беларускага крышталічнага масіву. Складаецца геалагічны разрэз раёна Дудзінкі з архейска-ніжнепратэразойскага крышталічнага фундамента, вышэй залягаюць асадкавыя адклады верхняга пратэразоя, сярэдняга дэвона і чацвярцічнай сістэмы кайназоя, якія выходзяць на паверхню і прадстаўлены адкладамі ледавіка, пераважна марэннымі, з валунамі розных памераў, пяскамі, глінамі, супесямі, суглінкамі. На тэрыторыі Дудзінкі знаходзіцца некалькі валуноў значных памераў, якія месцяцца на ніжняй поймавай тэрасе, і шэраг больш дробных валуноў на верхняй поймавай тэрасе. Найбольшы валун знаходзіцца ля памятнага знака, мае шэра-ружовы колер, даўжыню 2м 90 см, шырыню 1м 95 см, вышыню (бачную) 1м 50 см. Валун калісьці меў большыя памеры (+ 1 м у шырыню), г.зн. з’яўляўся практычна ізаметрычным, але быў разбіты, і частка валуна была вывезена. Па складзе гэта буйназерністы парфірападобны гранадыярыт, тыповы для парод, прынесеных з тэрыторыі Скандынавіі. На захад ад гэтага валуна, таксама на ніжняй тэрасе, адзначаюцца два валуны меншых памераў: шэра-ружовы буйназерністы парфірападобны гранадыярыт памерам 0,87 м х 0,70 м х 0,42 м і ружовы сярэднезерністы парфірападобны гранадыярыт памерам 1,12 м х 0,68 м х0,55м. Аналагічны па складзе сярэднезерністы гранадыярыт значных памераў месціцца непадалёк на прыватнай тэрыторыі. Гэтыя валуны, як і больш дробныя валуны на верхняй поймавай тэрасе, прынесены леднікамі, якія тройчы пакрывалі гэтыя мясціны: Бярэзінскае абледзяненне (480—460 тысяч гадоў таму назад), Дняпроўскае абледзяненне (320—260 т. гадоў т.н.), Сожскае абледзяненне (220—110 т. гадоў т.н.).
Экалогія
У наваколлі Дудзінцы ў 2007—2016 гадах адзначана больш за 120 відаў птушак, большасць відаў гняздзіцца. Сярод іх ёсць віды, занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. На гнездаванні тут адзначаныя: дзяргач, дупель, пустальга, Грыцук вялікі. Без прыкметаў гнездавання назіраліся: Чорны бусел, Арол-вужаед, Малы арлец, Каршун чорны, баталён. У пойме р. Бярэзіна насупраць вёскі знаходзіцца ўчастак для маніторынга звычайных відаў птушак. Назіранні тут праводзяцца з 2007 года. Вялікая разнастайнасць відаў абумоўленая наяўнасцю розных месцапражыванняў.
У 2012—2015 гадах у наваколлі Дудзінцы праводзілі вывучэнне фаўны стракоз. На р. Бярэзіна, яе старыцах і іншых участках агулам выяўлена 25 відаў. Найбольш часта можна назіраць каромысел вялікі, страказу крывава-чырвоную, стрэлку элегантную, прыгажуню бліскучую, бабку бронзавую. З рэдкіх відаў заўважаная лютка зялёная, якая знаходзіцца ля ўсходняй мяжы свайго арэала. Апроч таго, адзначаныя такія цікавыя віды як каромысел чаротавы, каромысел памесны, страказа жоўтая, дзедка звычайны.
Паблізу Дудзінкі знаходзіцца месца ўрастання чырвонакніжнай расліны — гладыёлуса чарапіцападобнага (Gladiolus imbricatus).
Дзевяць найбольш старых дрэваў маюць статус ахоўваемых (сярод іх дубы, ліпы, клён, хвоя і елка).
Эканоміка
У вёсцы знаходзяцца аграсядзіба «Бівак», база адпачынку «Дудзінка Сіці», СФГ «Елкіна» (прадпрымальнік Слесараў). Конная база. Летні лагер адпачынку «Будаўнік», Аздараўляльны цэнтр «Дудзінка». База футбольнага клуба БАТЭ.
IC 1886
IC 1886 — галактыка тыпу S0 (спіральная галактыка) у сузор’і Эрыдан.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі індэкснага каталога.
Тэльма (Іркуцкая вобласць)
Тэльма (Тельма) — пасёлак гарадскога тыпу ва Усольскім раёне Іркуцкай вобласці Расіі. Размешчаны на левым беразе Ангары, пры ўпадзенні ў яе ракі Тэльмінкі, на федэральнай аўтамагістралі Р255 «Сібір», за 7 км на паўднёвы ўсход ад горада Усолле-Сібірскае. Сяло Тэльмінскае заснавана ў 1660 годзе. У 1732 годзе заснаваны металургічны завод. У 1733 годзе адкрылася суконная фабрыка.
Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1932 года.
Казлабарод
Батанічнае апісанне
Шматгадовыя і двухгадовыя травяністыя расліны са стрыжнёвым карэнішчам і млечным сокам. Сцёблы простыя або разгалінаваныя, прамастойныя, вышынёй 25—80 см. Лісце чаргаванае, суцэльнае, лінейнае або ланцэтнае, сядзячае, з вострай верхавінкай. Кветкі пераважна жоўтага колеру, сабраныя ў кошыкі. Плод — сухая сямянка з чубком.
Распаўсюджанне
Расліны роду распаўсюджаны ў Міжземнамор’і, Паўночнай Афрыцы, Сярэдняй Азіі, на Каўказе, таксама на тэрыторыі Беларусі. Растуць на лугах, у хмызняках, каля дарог.
Гаспадарчае значэнне
Лекавыя, кармавыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны. Ядомыя. У каранях маецца інулін.
Віды
Род налічвае больш за 100 відаў (141 від ). Сярод іх:
Еўрапейскія гульні 2027
IV Еўрапейскія гульні 2027 — будучае міжнароднае спартыўнае мерапрыемства, якое плануецца правесці ў чэрвені 2027 года. Горад-арганізатар пакуль не выбраны. Усе алімпійскія віды спорту, якія праводзяцца на Еўрапейскіх гульнях 2027 года, забяспечаць магчымасць кваліфікацыі на летнія Алімпійскія гульні 2028 года ў Лос-Анджэлесе, ЗША.
Царква ў гонар абраза «Спас Нерукатворны»
Царква ў гонар абраза "Спас Нерукатворны" — назва шэрагу праваслаўных храмаў.
Філіпа Індзагі
Філіпа Індзагі (Filippo Inzaghi; нар. ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 2006 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі, срэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы 2000. Гуляў за «Аталанту», «Ювентус» і «Мілан». Пераможца Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2003 і 2007.
У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «Рэджына».
Снітава (прыпыначны пункт)
Сні́тава (, Снитово)  — прыпыначны пункт Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Размешчаны ў аграгарадку Снітава; на лініі Лунінец — Жабінка, паміж станцыяй Янаў-Палескі і станцыяй Трудавая.
Ƶ
Ƶ ƶ — літара лацінскага алфавіта, створаная шляхам дабаўлення гарызантальнай лініі ў сярэдзіне літары Z або z. Прысутнічае ў алфавіце вельмі рэдка. За кароткі перыяд яна была ўведзена ў татарскі алфавіт ў першай палове дваццатага стагоддзя. У цяперашні час у лацінскім напісанні выкарыстоўваецца ў чачэнскай мове і абазначае гук [ʒ].
Горна-Чуйскі
Горна-Чуйскі (Горно-Чуйский) — пасёлак гарадскога тыпу ў Мамска-Чуйскім раёне Іркуцкай вобласці Расіі. Размешчаны ў межах Паўночна-Байкальскага нагор’я, на правым беразе ракі Вялікай Чуі. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1952 года.
Юрый Білевіч
Юрый Білевіч (? — каля /) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.
Біяграфія
Паходзіў са шляхецкага роду Карпаў герба «Магіла».
Падстароста жамойцкі ў 1628—1634 гадах, падкаморы жамойцкі з 1622 па 1643/1644 гады, пісар земскі жамойцкі ў 1615—1622 гадах, падстолі жамойцкі ў 1613—1615 гадах.
Базілеўскі
Базіле́ўскі — беларускае, польскае, украінскае прозвішча.
Не бойся!
«Не бойся!» (Не бойся) — беларускі дакументальны фільм рэжысёра Міхаіла Аршынскага, які выйшаў у свет у 2021 годзе.
Слоўнік Кансі
Слоўнік Кансі (кіт. 康熙字典, піньінь Kāngxī zìdiǎn) — слоўнік кітайскай мовы, які лічыўся стандартным дапаможнікам на працягу XVIII і XIX стагоддзяў.
Складзены ў 1710—1716 гадах па загадзе імператара Кансі з дынастыі Цын. Тлумачыць значэнне 47 035 унікальных іерогліфаў і 1995 іх варыяцый. Усяго ў слоўніку 49 030 знакаў, а таксама артыкулы, прысвечаныя вымаўленню, семантыцы, ужыванню адпаведных іерогліфаў.
Большасць пералічаных у слоўніку іерогліфаў архаічныя. Зараз ужывецца менш за чвэрць іерогліфаў у слоўніку.
Гісторыя складання
Складальнікі слоўніка прынялі за аснову створаныя за стагоддзе да таго два слоўніка «Збор іерогліфаў» (1615) Мэй Індзю і «Правільнае напісанне іерогліфаў» (1627) аўтарства Чжан Цзылі.
Белавежская пушча (нацыянальны парк)
Нацыянальны парк Белавежская пушча, дзяржаўны нацыянальны парк у Беларусі. Размешчаны на тэрыторыі буйнога ляснога масіву Белавежская пушча (Камянецкі, Пружанскі і Свіслацкі раёны). Займае плошчу каля 153 тыс. га. Лясамі пакрыта 117 тыс. га. гэтай плошчы.
Слоўнік Кансі
Гісторыя складання
Пасля выдання слоўніка вучоны Ван Сіхоў (1713-1777) крытыкаваў слоўнік Кансі ў прдмове да свайго слоўніка «Ніць сімвалаў» (кіт. 字貫, піньінь Ziguan). Калі ўнук імператара Кансі, Цяньлун, даведаўся пра гэта ў 1777 годзе, то па прычыне абразы імператарскай сям'і загадаў пакараць смерцю ўсю сям'ю вучонага.
Белавежская пушча (нацыянальны парк)
Гісторыя
Пушча — былая паляўнічая гаспадарка польскіх каралёў (з XV ст.) і рускіх цароў (XVIII — пач. ХХ ст.). У 1939 абвешчана дзяржаўным запаведнікам. У 1957-91 мела статус запаведна-паляўнічай гаспадаркі, была месцам паляванняў для прадстаўнікоў высокай савецкай наменклатуры і іх замежных гасцей. З 1991 нацыянальны парк. У 1992 ўключана ЮНЕСКА ў спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны. З 1993 біясферны запаведнік.
Слоўнік Кансі
Гісторыя складання
Аднак у 1831 імператар Даогуан заснаваў калегію, якая ў выданні «Даследаванні тэксту слоўніка іерогліфаў» выправіла 2588 памылак слоўніка Кансі, пераважна ў цытатах і выказваннях.
Белавежская пушча (нацыянальны парк)
Апісанне
Нацыянальны парк створаны ў мэтах захавання эталонных і ўнікальных прыродных комплексаў і аб'ектаў прыроды, правядзення навуковых даследаванняў, распрацоўкі і ўкаранення навуковых метадаў аховы прыроды і прыродакарыстання, экалагічнай асветы і рэкрэацыйнай дзейнасці.
Слоўнік Кансі
Гісторыя складання
Дапоўнены слоўнік змяшчае 47 035 іерогліфаў і дадаткова 1995 графічных варыянтаў, што складае разам 49 030 знакаў. Яны згрупаваныя ў 214 ключоў і ўпарадкаваны па ліку дадатковых рыс у іерогліфе. Хоць гэтыя 214 ключоў былі ўпершыню выкарыстаны ў «Даследаванні тэксту слоўніка іерогліфаў», яны вядомыя як ключы Кансі і застаюцца метадам катэгарызацыі традыцыйных кітайскіх іерогліфаў.
Белавежская пушча (нацыянальны парк)
Апісанне
Адміністрацыйна-гаспадарчым і навуковым цэнтрам нацыянальнага парку з'яўляецца аграгарадок Каменюкі Камянецкага раёна.
Геаграфія
Нацыянальны парк «Белавежская пушча» размешчаны ў басейне Заходняга Буга на вышынях 160—180 м над узроўнем мора. Рэльеф тут спадзіста-ўзгорысты, раўнінныя ўчасткі чаргуюцца з асобнымі ўзвышшамі і паніжэннямі. Вышэйшым пунктам з'яўляецца гара паблізу пасёлка Поразава (242,5 м), самым нізкім — урэз р. Правая Лясная (143,6 м). Большасць рэк маюць шыротную скіраванасць (Правая Лясная, Нараў, Нараўка) і адносяцца да басейна Балтыйскага мора. Іх вытокі знаходзяцца непасрэдна ў межах ляснога масіва, альбо ў балотах непадалёк. Паблізу паўночна-ўсходняй ускраіны пушчы праходзіць водападзел паміж рэкамі басейнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Там добра захавалася Дзікае балота, якое ў Еўропе з'яўляецца адным з самых буйных нізінных балот мезатрофнага тыпу.
Натуральных азёр на тэрыторыі нацыянальнага парка няма. Але ёсць больш 10 штучных вадаёмаў. Самымі вялікімі сярод іх з'яўляюцца вадасховішчы Лядское і Хмелеўскае, створаныя на месцы нізінных балот у паўднёвай частцы нацыянальнага парка.
Клімат
Па дадзеных шматгадовых назіранняў Камянюкскай метэастанцыі, сярэднегадовыя тэмпературы (5,1° — 8,5 °C). Сярэднія тэмпературы самага цёплага месяца (ліпень) складаюць 17,4°, самога халоднага (студзень) −4,5°. Максімальная і мінімальная тэмпературы дасягаюць значэнняў у 36,4° і −40,1°, адпаведна. Ападкаў выпадае каля 653 мм, прычым асноўная іх частка (66 %) прыходзіцца на цёплы перыяд.
Усольскі раён (Іркуцкая вобласць)
Усольскі раён (Усольский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Іркуцкай вобласці Расіі.
Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Беларэчанскі.
Пашына (Дзямідаўскі раён)
Пашына (Пашино) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цітоўшчынскага сельскага паселішча.
Міхал Борх
Міхал Борх (Michał Borch; 11 студзеня 1806, Інфлянты — 6 лістапада 1881, Прэйлі) — пісьменнік, гісторык, бібліяфіл.
Біяграфія
Захапляўся бібліяфільствам. У сваім маёнтку сабраў вялікую бібліятэку, дзе знаходзілася шмат старадрукаў і каштоўных рукапісаў. Вышукваў бібліяграфічныя рэдкасці, матэрыялы па гісторыі ВКЛ, Польшчы, усёй славяншчыны. Перакладаў на французскую мову творы Адама Міцкевіча. Супрацоўнічаў з часопісам літаратараў Падзвіння «Рубон», які выдаваў краязнавец і літаратар Казімір Буйніцкі ў 1842—1849 гг. y Вільні. У часопісе змясціў працы па гісторыі Падзвіння «Два словы пра Дзвіну», «Паведамленне пра былыя каталіцкія касцёлы ў Інфлянтах». У «Двух словах пра Дзвіну» («Dwa słowa o Dwinie», 1843), у якой расказаў пра свае пошукі назвы старадаўняй Дзвіны і змясціў верш, прысвечаны маршалку шляхты Віцебскай губерніі Марціну Карніцкаму. М. Борх уславіў у вершы старажытнасць Дзвіны. Паводле Борха, Дзвіна — рака, якая яднае людзей.
Апублікаваў там паэму «Герцыке» пра старажытную полацкую крэпасць. У 1843 г. закончыў вялікі — на 50-60 друкаваных аркушаў — твор пра жыццё святой Ефрасінні Полацкай, які так і назваў «Жыццё Ефрасінні». На жаль, не быў апублікаваны. Гэты твор Рамуальд Падбярэзскі ацаніў як «дзіўнае спалучэнне гістарычных поглядаў з рэлігійнымі», як «эрудыцыйна-аскетычную аповесць».
Не дайшоў да нас і другі гістарычны твор Міхала Борха — «Рагнеда», жанр якога аўтар вызначыў як «нарманская аповесць».
Падтрымліваў Міхал Борх жывую сувязь з паэтам з Віцебшчыны Тадэвушам Лада-Заблоцкім (1811—1847), які ў студэнцкія годы пісаў антыўрадавыя вершы, а пазней быў сасланы на Каўказ.
Сям’я
У шлюбе з Марыяй з Корсакаў (1807—1869), дачкой Яўсебія Корсака і Тэрэзы з Багамольцаў. Жонка даводзілася яму стрыечнай сястрой, бо Тэрэза і Ганна з Багамольцаў былі роднымі сёстрамі. Дзеці:
Джэйрах
Джэйрах (ДжӀайрахь, Джейрах) — сяло ў Інгушэціі. Адміністрацыйны цэнтр Джэйрахскага раёна і сельскага паселішча Джэйрах. Джэйрах размешчаны на левым беразе ракі Армхі за 5 км ад месца яе зліцця з Церакам, за 40 км на паўднёвы захад ад сталіцы Інгушэціі горада Магас (па прамой).
Найбліжэйшыя населеныя пункты з пастаянным насельніцтвам: на паўночным усходзе — аул Бейні, на ўсходзе — Армхі, на захадзе — Эзмі, на мяжы з Паўночнай Асеціяй.
Мо (Францыя)
Мо (Meaux) — горад і камуна ў французскім дэпартаменце Сена і Марна, на рацэ Марна, на паўночны ўсход ад Парыжа. Насельніцтва 53 766 жыхароў (2013).
Пукалава
Пу́калава (, Пукалово) — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Серкавіцкага сельсавета.
Мо (Францыя)
Гісторыя
У антычнасці Мо называўся спачатку Iantinum (Jantinum), затым Civitas meldorum або Meldi (па назве мельдаў — гальскага племя). З IV ст. рэзідэнцыя біскупа. Уладанне графаў Шампанскіх з 923 па 1361 год.
У жніўні 1358 года пад сценамі горада атрад графа Гастона дэ Фуа і Жана дэ Граі, капталя дэ Бюш, знішчыў паўсталых «жакаў» і парыжан, якія далучыліся да іх, выратаваўшы ад іх герцагінь Жанну Нармандскую і Бланку Арлеанскую. Одзін з першых ачагоў руху гугенотаў (у 1567 годзе прынц Кандэ ледзь не захапіў тут караля Францыі), многія з якіх былі знішчаны ў Варфаламееўскую ноч. Радзіма і асноўны цэнтр вытворчасці сыру бры.
Царква Іверскай іконы Маці Божай
Царква Іверскай іконы Маці Божай — назва шэрагу праваслаўных храмаў.
ƛ
ƛ — літара лацінскага алфавіта, якая выкарыстоўваюцца ў фанетычнай транскрыпцыі з англійскай мовы для гукавой транскрыпцыі [t͡ɬ]. Гэта мадыфікаваная літара грэчаскага алфавіта, атрыманая з літары лямбда.
Дэйцыя шурпатая
Дэйцыя шурпатая (Deutzia scabra) — від кветкавых раслін сямейства.
Батанічнае апісанне
Лістападны куст, які дасягае 1-2 метраў у вышыню. Адрозніваецца ад іншых прадстаўнікоў сямейства ў Японіі сваім некалькі дыморфным лісцем: вакол суквецця лісты сядзячыя і злёгку сціснутыя, у той час як лісты ніжэй сцябла чарашковыя. Кветкі белага колеру сабраны ў суквецці-мяцёлкі. Цвіце з мая па ліпень.
Арэал і экалогія
Паходзіць з Японіі і інтрадукаваны ў мацерыковай Усходняй Азіі, Еўропе і Паўночнай Амерыцы. У Японіі сустракаецца ў рэгіёне Канта, на захад да астравоў Кюсю і Сікоку. Яго натуральнае асяроддзе пражывання ўздоўж лясных узлескаў і скалістых агаленняў. Устойлівы да перашкод і можа расці з мураваных сцен, уздоўж абочын, а таксама ў іншых месцах адходаў.
Мышынец (гміна)
Мышы́нец (Myszyniec) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Астралэнцкага павета Мазавецкага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Мышынцы. Плошча гміны складае 228,59 км². Станам на 2013 год у гміне Мышынец пражывалі 10 575 чалавек, шчыльнасць — 46 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 18 салецтваў.
Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 22 населеных пунктаў.
Полуянава (Смаленская вобласць)
Полуянава (Полуяново) — вёска ў Дзямідаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Цітоўшчынскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў 1943 годзе.
IC 1887
IC 1887 — галактыка тыпу Sd у сузор’і Персей.
Ĵ
Ĵ ĵ — літара лацінскага алфавіту, якая выкарыстоўваецца ў эсперанта для напісання зычнага [ʒ] (Ж). У сістэме запісу з літарай h («Fundamento de Esperanto») замяняецца на jh. У сістэме запісу з літарай x замяняецца на jx.
1-ы Далёкаўсходні фронт
1-ы Далёкаўсхо́дні фронт — адзін з франтоў РСЧА ў час савецка-японскай вайны 1945 года.
Гісторыя
Утвораны 5 жніўня 1945 года на базе Прыморскай групы войскаў. Палявое ўпраўленне фронту сфарміравана на базе палявога ўпраўлення Карэльскага фронту. Войскі 1-га Далёкаўсходняга фронту размяшчаліся ў Прымор’і ад станцыі Губерава да мяжы з Карэяй.
Deutzia gracilis
Батанічнае апісанне
Куст з процілеглым, простым лісцем і тонкімі гнуткімі сцебламі. Кветкі белыя. Паходзіць з Японіі і цвіце ў красавіку-маі.
Пылтсамаа
Пылтсамаа (Põltsamaa), Обер-Пален (Oberpahlen) — горад у цэнтральнай частцы Эстоніі ў павеце Йыгевамаа. Самастойны гарадскі муніцыпалітэт, не ўваходзіць у склад воласцей.
1-ы Далёкаўсходні фронт
Гісторыя
11 жніўня часці 25-й арміі перасеклі кітайска-карэйскую мяжу ў раёне Кенхына. 15 жніўня японскае камандаванне абвясціла аб капітуляцыі сваіх войскаў у Карэі.
Пылтсамаа
Месцазнаходжанне
Размешчаны на рацэ Пылтсамаа.
1-ы Далёкаўсходні фронт
Гісторыя
1 кастрычніка 1945 года фронт быў расфармаваны. На базе яго войскаў і палявога ўпраўлення ўтворана Прыморская ваенная акруга.
Пылтсамаа
Гісторыя
У XVI ст. Пылтсамаа — сталіца Лівонскага Каралеўства, рэзідэнцыя герцага Магнуса.
У 1950—1962 гадах цэнтр Пылтсамааскага раёна.
Насельніцтва
Нацыянальны склад (2000): эстонцы — 97,44 %.
Эканоміка
Харчовая прамысловасць.
Славутасці
Асноўная славутасць — Пылтсамааскі замак.
Белавежская пушча
Белавежская пу́шча — адзін з самых старых запаведных лясных масіваў Еўропы, знаходзіцца на мяжы Беларусі (Брэсцкая вобласць, Гродзенская вобласць) і Польшчы (Падляскае ваяводства) ў экарэгіёне Сармацкіх мяшаных лясоў. Агульная плошча каля 145 тыс. га.
Белавежскі лес захаваў сваё дрымучае першабытнае аблічча і населены рэліктавымі супольнасцямі раслін і жывёл, якія захаваліся ў адносна некранутым стане, шматлікія з якіх беззваротна зніклі ў іншых месцах разам з высечанымі лясамі. Пушча з'яўлялася апошнім прыродным месцам пражывання самага буйнога прадстаўніка еўрапейскай фаўны — зубра. Для аховы ўнікальных прыродных комплексаў створаны нацыянальны парк Белавежская пушча (Беларусь) і Белавежскі нацыянальны парк (Польшча). Белавежская пушча занесена ў Сусветную спадчыну ЮНЕСКА.
Геаграфія
Праз Белавежскую пушчу праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Польшчай і Рэспублікай Беларусь, якая дзеліць Пушчу на дзве прыкладна роўныя часткі. Перыметр акруговай лініі ўсяго масіва складае каля 400 км. Геаграфічнае становішча Белавежскай пушчы вызначаецца 23°21'-24°21' усходняй даўгаты і 52°29'-52°57' паўночнай шыраты. У непасрэднай блізасці ад меж Белавежскай пушчы праходзіць водападзел Балтыйскага і Чорнага мораў.
Беларуская частка ляснога масіва адна з найбуйных на сярэднееўрапейскіх раўнінах. З захаду на ўсход найбольшая працягласць яе 55 км, з поўначы на поўдзень — 51. Да нядаўняга часу плошча Пушчы складала 87,6 тыс. га, з якіх 77,8 тыс. га (88,8 %) — лесапакрытай плошчы і 9,8 тыс. га (11,2 %) — нелесных земляў, у тым ліку: ралля — 0,9 тыс. га (1 %), сенажаці — 0,7 тыс. га (0,7 %), водныя паверхні — 0,9 тыс. га (1 %), балоты — 3,8 тыс. га (4,3 %), плошча на 1 студзеня 1999 г. складала 101 603 га.
Гісторыя
Як стары суцэльны лес, Пушча згадваецца яшчэ ў Іпацеўскім летапісе 983 г. . У кіеўскіх летапісах паказваецца, што тэрыторыя сучаснай Пушчы засялялася племем яцвягаў, якія займаліся паляваннем і рыбнай лоўляй.
Пры Вітаўце, хоць у Пушчы пры ім і нарыхтоўвалі мяса, усталёўваюцца правілы аховы. Польскія каралі Жыгімонт I, Стэфан Баторый, Аўгуст III наладжвалі ў Пушчы раскошныя паляванні.
У 1795 г. Белавежская пушча ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. Плошча яе тады складала 120 тыс. дзесяцін. Мала цікавячыся лёсам унікальнага лесу, Кацярына II раздала значную частку яго сваім набліжаным, якія ўдзельнічалі ў заваяванні края: графу Румянцаву, Міхаілу Кутузаву, палкоўніку Дрэнякіну і інш. У 1811 г. на тэрыторыі Белавежскай пушчы адбыўся самы буйны за яе гісторыю пажар (з май па кастрычнік), выкліканы вельмі моцнай і працяглай засухай. У 1821 г. рушыў услед загад аб забароне ўсякай рубкі і паляванні ў Пушчы, аднак падчас польскага паўстання (1831 г.) гэты парадак ізноў быў парушаны. У 1842—1847 гг. у Белавежскай пушчы праведзена першае лесаўладкаванне, пасля чаго Пушча была падзелена на квартальную сетку, а ў 1861—1862 гг. мінула другое лесаўладкаванне. З гэтага моманту пачынаецца дакладны ўлік яе ляснога фонду.
У 1875 г. у інтарэсах захавання зубраў вылучаецца адмысловая частка Пушчы, з стражэйшым рэжымам гаспадаркі ў ёй. У 1897 г. цар Мікалай II дае ўказанне падбаць, каб Пушча захавала характар першабытнага лесу, і не імкнуцца да вымання найбольшага прыбытку ў ёй.
Падчас Першай сусветнай вайны з 1915 па 1918 гг. Белавежская пушча знаходзіцца пад акупацыяй нямецкіх войскаў. Гэты перыяд з'явіўся прыкладам наймоцнай эксплуатацыі яе багаццяў. У гэты час пачынаецца інтэнсіўная пракладка вузкакалейных чыгунак (каля 300 км) з мэтай нарыхтоўкі каштоўнай драўніны, а для яе перапрацоўкі будуюцца 4 лесапільных завода. За два з паловай года ў Германію было вывезена 4,5 млн куб. м драўніны, прычым самых каштоўных парод. Гэта амаль столькі ж, колькі нарыхтавана ў Пушчы за ўсю папярэднюю гісторыю (5 млн куб. м). Пасля канчатка вайны Пушча перайшла ва ўласнасць Польшчы. Аднак эксплуатацыя яе лясоў на гэтым не скончылася.
У 1921 г. бліз адміністрацыйнага цэнтра Пушчы — мястэчка «Белавежа» — на ўчастку 4594 га было адкрыта лясніцтва «Рэзерват» і ахоплена абсалютна-запаведнай аховай 1061 га лясоў (астатняя частка Пушчы часткова ахоўвалася). У 1924 г. гэтае лясніцтва атрымала статут надлясніцтва, а з 1929 г. уся яго тэрыторыя (4640 га) стала абсалютна запаведнай. У 1932 г. на месцы гэтага надлясніцтва ўтвораны «Нацыянальны парк у Белавежы» (4693 га) са строгім рэжымам аховы, які існуе і па сённяшнім дзень, толькі ў 1996 г. парк павялічаны ў памерах да 10502 га. У гэты перыяд у Пушчы пачынаюцца працы па ўзнаўленні вольнай папуляцыі зубра (1929 г.), ствараецца гадавальнік тарпанавых канёў (1936 г.), пачынае аднаўляцца колькасць аленя, кабана, казулі. Але суцэльныя рубкі лесу, хоць і ў некалькі спарадкаваным выглядзе, працягваліся.
У 1939 г. Белавежская пушча ўвайшла ў склад БССР і пастановай Савета Народных Камісараў БССР на яе тэрыторыі быў арганізаваны Беларускі дзяржаўны запаведнік «Белавежская пушча». У яго склад увайшлі ўвесь лясны масіў Пушчы, лугавая гаспадарка (700 га) і Свіслацкая лясная дача — усяго 129,2 тыс. га. Аднак гэтай пастановай поўная запаведнасць усталёўвалася толькі для былога Нацыянальнага парка (4 760 га), зубрапітомніка (297 га), абмежаванай тэрыторыі (29,7 га), гэта значыць фактычна заставаўся той рэжым і ў тых жа межах, які існаваў у Белавежскім Нацыянальным парку Польшчы. Праз некаторы час была прынята пастанова "Аб гаспадарчым парадкаванні Беларускага дзяржаўнага запаведніка «Белавежская пушча», якім прадугледжвалася поўная запаведнасць усёй тэрыторыі Пушчы. Але ажыццявіцца гэтаму не атрымалася з-за пачатку вайны з фашысцкай Германіяй.
Падчас другой сусветнай вайны пры акупацыі Пушчы нямецкімі войскамі яе багацця практычна не эксплуатаваліся, бо па ініцыятыве блізкага паплечніка Гітлера — Германа Герынга было вырашана стварыць на яе тэрыторыі ўзорная паляўнічая гаспадарка Рэйха, дзе маглі бы паляваць высокія тытулаваныя асобы.
Пасля вызвалення ад нямецкіх войскаў дзейнасць запаведніка была адноўлена пастановай Савета Народных Камісараў Беларускай ССР у кастрычніку 1944 г. Але пры ўсталяванні дзяржаўнай мяжы СССР з Польшчай частка запаведніка (55 тыс. га) разам з яго гістарычным цэнтрам — пасёлкам Белавежа, Нацыянальным паркам і зубрапітомнікам — адышоў да Польшчы. На тэрыторыі Беларусі засталося 74,5 тыс. га Белавежскай пушчы, практычна без базы для навуковай працы і арганізацыйнай дзейнасці. Усё гэта прыйшлося ствараць ізноў.
З 1944 па 1957 гг. Пушча мела статут запаведніка, аднак у жніўні 1957 г. у адпаведнасці з распараджэннем Савета Міністраў СССР Дзяржаўны запаведнік «Белавежская пушча» быў рэарганізаваны ў Дзяржаўную запаведна-паляўнічую гаспадарку.
Пасля распаду Савецкага саюза, пушча апынулася ў складзе Беларусі. Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 верасня 1991 г. дзяржаўная запаведна-паляўнічая гаспадарка была рэарганізавана і на яе базе і ў яе межах створаны першы ў Рэспубліцы Дзяржаўны нацыянальны парк «Белавежская пушча».
Клімат
Паводле агракліматычнага раяніравання, Белавежская пушча ставіцца да цёплай няўстойліва вільготнай зоны. Тут самая кароткая і цёплая ў рэгіёне зіма, самы працяглы вегетацыйны перыяд і найбольшае цеплазабеспячэнне тэрыторыі. Сярэдняя гадавая тэмпература паветра — 6,6° найбольш цёплы месяц — ліпень (17,8°), найбольш халодны — студзень (5,4°), устойлівы снежны полаг ляжыць не больш 50-60 дзён. Для адной пятай часткі зім тут ён наогул не адзначаўся. Сярэдняя працягласць безмарознага перыяду 135 дзён. Каэфіцыент увільгатнення за цёплы перыяд года роўны 0.8. Атмасферных ападкаў у сярэднім выпадае 624 мм у год, у тым ліку 420 мм у цёплы перыяд (красавік-кастрычнік). У цэлым клімат Пушчы блізкі да цэнтральна-еўрапейскага.
Флора
Адным з першых расліннасць Белавежскай пушчы апісаў Станіслаў Горскі (1802—1864). Разнастайнасць глеб і ўмоў абумовіла вырастанне ў пушчы 958 відаў споравых і насенных раслін, што складае 64 % флоры ўсёй Беларусі. Найбольш шматлікімі з'яўляюцца:, , , , , (35),  і інш. Самыя прадстаўнічыя роды (38),  (14),  (14),  (13),  (13).
Пераважнымі іглічнымі пародамі з'яўляюцца і, маецца адзіны ў краіне гай. З ліставых парод сустракаюцца:, бярозы і , , , ,. Значна радзей распаўсюджаны. З 9 відаў хмызнякоў найбольш звычайныя, , , , , і інш. З хмызнячкоў шырока распаўсюджаныя, , , ,. У Белавежскай пушчы сустракаюцца прыкладна 260 відаў мохаў і мохападобных, вядома больш як 290 відаў лішайнікаў. Флора грыбоў у цяперашні час прадстаўлена 570 відамі.
Расліннасць характарызуецца па наступных буйных катэгорыях: іглічныя лясы — 68,8 % (з іх хвойнікі — 58 %, ельнікі — 11 %), шыракалістыя лясы — 5,8 %, вытворныя шыракалістыя лясы — 1,1 %, драбналісцевыя вытворныя лясы — 5,6 %, лісцевыя карэнныя балотныя лясы — 18,7 % (з іх чорнаальховыя лясы — 15,6 %), імховыя і травяныя балоты, лугі.
Фаўна
Жывёльны свет Белавежскай пушчы шматлікі і разнастайны. У спісе фаўны налічваецца больш як 11 тысяч відаў розных груп жывёл. У цяперашні час тут 59 відаў з 6 атрадаў млекакормячых. З іх 20 відаў прадстаўлена, 13 — , 12 — , 7 — , 5 — і 2 —. Тут знаходзіцца самая буйная ў свеце папуляцыя. У Белавежскай пушчы і яе наваколлях улічана 227 відаў птушак, у тым ліку пералётных (141), вандроўных (31), аселых (31), выпадкова залётных (24). На гнездзішча адзначана 169 відаў. Самым шматлікім атрадам з'яўляюцца  — 97 відаў. Пасля вераб'іных найбольш шматлікія  — 27 відаў, затым па ступені змяншэння ідуць  — 25,  — 21,  — 11,  — 9,  — 9,  — 8,  — 7,  — 5,  — 4. Адным-трыма відамі прадстаўленыя, , , ,.
Таксама ў пушчы налічваецца 11 відаў земнаводных. Самая звычайная і шматлікая сярод іх —. Па колькасці ёй не саступае. Больш рэдкая. У застойных водах часта сустракаецца і значна радзей —, насяляе. Сустракаецца,. Звычайныя ў пушчы і. Рэдкім відам у пушчы з'яўляецца.
Паўзуны прадстаўленыя 7 відамі. Самы шматлікі від —, трохі радзей сустракаюцца , , рэдка — і вельмі рэдка —.