cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ганаў (востраў)
Гісторыя
У 1915 - 1934 гг. Ганаў быў акупаваны ЗША. На ім дзейнічала паліцэйская станцыя. Амерыканцы са здзіўленнем выявілі, што астравіцяне фактычна не падпарадкоўваліся цэнтральным уладам, былі падзелены на 10 аўтаномных абшчын-конга, на чале якіх стаялі "каралевы". Пазней амерыканскі вайсковец польскага паходжання Фаўсцін Віркус сцвярджаў, што ажаніўся з адной з іх, Тымеменай, і стаў каралём усяго Ганава. У 1931 г. у ЗША выйшла яго кніга "Белы кароль Ганава", якая ператварылася ў бестселер.
У 1957 - 1987 гг. Ганаў служыў месцам высылкі непажаданых асоб з Порт-о-Прэнс. У 1988 г. ён быў адміністрацыйна далучаны да сталіцы Гаіці, што ў выніку прывяло да раскрадання мясцовых прыродных рэсурсаў.
Ганаў амаль не быў закрануты землятрусам у Гаіці 2010 г., але на ім знайшлі прытулак некалькі дзясяткаў тысяч бежанцаў, што ў выніку выклікала значныя праблемы для мясцовага насельніцтва.
Старае (Баскакаўскае сельскае паселішча)
Старае (Старое) — вёска ў Гагарынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Баскакаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Валожын
Вало́жын (, Воложин) — горад у Мінскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Валожынскага раёна, на рацэ Валожынцы. За 75 км ад Мінска, 17 км ад чыгуначнай станцыі Валожын на лініі Маладзечна — Ліда, каля аўтастрады Мінск — Гродна. Насельніцтва 9 993 чал. (2022).
Гісторыя
Узнік як паселішча на берагавым плато ракі Валожынкі, паблізу гандлёвага шляху. У паўднёва-ўсходняй частцы сучаснага горада захавалася гарадзішча, дзе знойдзены фрагменты штрыхаванага посуду.
Упершыню пэўна згадваецца як «двор» Валожын, адкуль 16 снежня 1431 года вялікі князь Свідрыгайла пісаў ліст да лівонскага ландмайстра Тэўтонскага ордэна. У 1440-я гады, паводле Хронікі Быхаўца, належаў неідэнтыфікаваным князям Валожынскім і быў канфіскаваны за іх удзел у змове супраць вялікага князя Казіміра Ягелончыка ў 1445 годзе. Каля 1450 года вялікі князь Казімір даў Валожын віленскаму ваяводу Я. Манівідавічу, а ў 1484 годзе — В. М. Вярэйскаму. У 1492 годзе ўпершыню ўпамінаецца валожынскі касцёл.
У пачатку XVI стагоддзя належаў С. В. Вярэйскай і яе мужу А. Гаштольду; у Валожыне дзейнічалі Спаская і Пятніцкая цэрквы. З 1507 года Валожын у Навагрудскім ваяводстве, цэнтр староства. З 1549 года ўласнасць вялікага князя Жыгімонта Аўгуста, кіраўваўся дзяржаўцамі. З 1559 года вядомы як мястэчка, цэнтр маёнтка. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства.
У 1582 годзе маёнтак Валожын — уласнасць вялікага гетмана літоўскага Мікалая Радзівіла Рудога. У 1614 годзе вялікі гетман літоўскі Крыштаф Радзівіл прадаў Валожын з маёнткам кашталяну менскаму і жамойцкаму А. Служку. У 1681 годзе маршалак надворны Ю. Б. Служка заснаваў у Валожыне касцёл і манастыр бернардзінцаў (скасаваны ў 1864 годзе), пры манастыры дзейнічала школа. У 1683 годзе заснавана праваслаўнае брацтва. З канца XVIII стагоддзя цэнтр староства. У пачатку XVIII стагоддзя ў мястэчку было 107 двароў, 5 вуліц, 2 царквы, 2 касцёлы. У 1710 годзе ўзведзена драўляная уніяцкая царква. З 1738 года Валожын — уладанне князёў Чартарыйскіх, з канца XVIII стагоддзя — Радзівілаў, Чартарыйскіх і Тышкевічаў. У 1790 годзе ў мястэчку 186 двароў.
Першая сусветная вайна
У 1918 годзе пад акупацыяй германскіх войскаў. З 1921 года ў складзе Польшчы, цэнтр Валожынскага павета. У Валожыне пачалі дзейнічаць некалькі дрэваапрацоўчых і харчовых прадпрыемстваў, а ў 1926 годзе — германская лесараспрацоўчая фірма «Когаліт». У Валожыне стаяў ваенны гарнізон, знаходзілася камендатура павятовай польскай паліцыі. Тут размяшчаўся ў 1927—1939 гадах польскі батальён Корпуса аховы памежжа «Валожын».
Другая сусветная вайна
З 1939 года ў складзе БССР, з 15 студзеня 1940 года цэнтр Валожынскага раёна ў складзе Баранавіцкай вобласці. 25 чэрвеня 1941 года гітлераўцы занялі Валожын. Па вуліцы «Зялёны план» акупанты спалілі 50 чалавек. Усё яўрэйскае насельніцтва горада было сагнана ў гета, дзе ўтрымлівалася каля 2000 чалавек. Да канца лета 1943 года яны былі знішчаны гітлераўцамі і іх памагатымі. 5 ліпеня 1944 года горад быў вызвалены часцямі 3-га Беларускага фронту пры ўзаемадзеянні з партызанамі. З 20 верасня 1944 года — у складзе Маладзечанскай вобласці.
Пасляваенны час
Планіроўка сучаснага горада сфарміравалася ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў. Цэнтральная частка забудоўваецца 3-5 павярхоўнымі жылымі дамамі. Першы генеральны план развіцця горада сфарміраваны ў 1958 годзе. З 20 студзеня 1960 года — у складзе Мінскай вобласці. У 1962 годзе Валожын увайшоў у склад Маладзечанскага раёна. 6 студзеня 1965 года зноў стаў цэнтрам Валожынскага раёна. У 1971 годзе распрацаваны другі генеральны план.
Найноўшы час
Горад развіваецца паводле генеральнага плана, распрацаванага ў 1981 годзе (з карэктоўкамі 1994 года). Шматпавярхоўныя жылыя домы будуюцца ў заходняй і ўсходняй частках горада. На галоўнай вуліцы, у яе цэнтры, на высокім узгорку, які спускаецца да ракі, знаходзіцца гістарычны і сучасны цэнтр горада. У 1998 годзе зацверджаны сучасны герб Валожына: на чырвоным фоне «варажскага» шчыта залатая літара «W» з чорнымі палоскамі. З 2021 года пачалася падрыхтоўка да правядзення «Дажынак», з нагоды чаго многія пабудовы і вуліцы былі адноўлены.
Інфраструктура
Аснову эканомікі складаюць прадпрыемствы харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Карона». Ёсць прадпрыемствы харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасці; гідраметэастанцыя. Дзейнічаюць такія навучальныя установы, як: Валожынскі сельскагаспадарчы прафесійны ліцэй, гімназія, 2 сярэднія школы. Акрамя таго працуюць 3 дзіцячыя сады, дзіцячая юнацкая спартыўная школа і музычная школа. У горадзе знаходзяцца 2 бібліятэкі, раённы цэнтр культуры, краязнаўчы музей.
У 2000 і 2007 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «Адна зямля».
Малое Язна
Мало́е Я́зна — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці, за 40 км на паўднёвы ўсход ад горада Мёры, каля вёскі Язна, у басейне ракі Авута.
Плошча паверхні 0,2 км². Даўжыня 0,82 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Даўжыня берагавой лініі 2 км. Плошча вадазбору 14,2 км².
На поўдні ўпадае ручай з возера Заазерцы, на поўначы злучана пратокай з возерам Вялікае Язна.
Угры
У́гры — група народаў, якая размаўляе на ўгорскай галіне фіна-ўгорскай групы моў.
Да ўграў адносяцца наступныя народы:
Паходжанне уграў звязваюць з саргацкай і, меркавана, кулайскай археалагічнымі культурамі, што ў эпоху ранняга жалеза займалі поўдзень Заходняй Сібіры і Урала. У выніку ўварвання ў стэпы гунаў з усходу продкі сучасных уграў мігрыравалі на захад і поўнач. Угры, што апынуліся на тэрытоорыі Еўропы, склалі аснову венграў. Тыя, хто перасяліўся на Урал — мансі, у таёжную зону Заходняй Сібіры — ханты. У перыяд позняга сярэднявечча мансі былі практычна выціснуты з Урала ў Заходнюю Сібір.
Само паняцце угры, відавочна, паходзіць з фіна-ўгорскіх моў і трапіла ў іншыя еўрапейскія мовы праз славянскія.
Леанід Сяргеевіч Хоміч
Леанід Сяргеевіч Хоміч (часам Хоміч-Мірзаян;, г. Нова-Барысаў, Мінская вобласць) — беларускі мастак.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і армяніна Сурэна Аганесавіча Мірзаяна (1919—1996), фельчара і мастака, і беларускі Ганны Барысаўны Хоміч (1919—2014), ураджэнкі в. Гара Барысаўскага раёна. Мае брата Андрэя, таксама мастака.
Скончыў мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута ў 1970 годзе. Вучыўся ў В. Ральцэвіча, В. Дзежыца, Г. Клікушына. Удзельнік мастацкіх выстаў з 1970 года.
Член Беларускага саюза мастакоў з 1995 года.
Жыве ў Віцебску.
Творчасць
Працуе ў манументальна-дэкаратыўным мастацтве і дробнай пластыцы.
Сярод твораў: рэльефы з металу для віцебскай фабрыкі «Сцяг індустрыялізацыі» і Наваполацкай сярэдняй школы № 8, гасцініц «Віцебск», «Аўрора» (г. Віцебск), кінатэатра «Радзіма» ў Полацку. Аўтар работ «Тыгр», «Купалінка», «Мой горад», «Чаканне», «Віцебшчына».
Рока-Канавезэ
Рока-Канавезэ (Rocca Canavese) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Турын.
Насельніцтва складае 1702 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 120 чал./км². Займае плошчу 14 км². Паштовы індэкс — 10070. Тэлефонны код — 011.
Заступнікам населенага пункта лічыцца Святая Дзева Марыя.
Іна Каліта
'''І́на У. Каліта, народжаная Дзерунец''' (нар., Брэст, БССР, СССР) — беларуская і чэшская лінгвістка, славістка, Доктар філасофіі, кандыдат філалагічных навук.
Біяграфія
Нарадзілася 8 мая 1969 года ў Брэсце.
У 1991 годзе скончыла філалагічны факультэт БДУ (кваліфікацыя: філолаг, настаўніца беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры). У 1991—1994 гадах працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе № 29 Брэста, пасля ў 1994—2000 гадах — у сярэдняй школе № 2 Кобрына.
3 2001 года — навуковы супрацоўнік кафедры багемістыкі педагагічнага факультэта ва ўніверсітэце імя Яна Евангеліста Пуркінэ ва Усці-над-Лабем (Чэхія). У 2005—2010 гадах навучалася ў дактарантуры Інстытута славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Карлава ўніверсітэта ў Празе па спецыяльнасці «Славянская філалогія». Доктар філасофіі (PhDr.), кандыдат філалагічных навук (Ph.D.).
Займаецца славістыкай, моўнай і літаратурнай кампаратывістыкай, сацыялінгвістыкай (трасянка, суржык, рускі і чэшскі слэнг), лінгвакультуралогіяй, фразеалогіяй, савецкай літаратурай, літаратурай краін постсавецкай прасторы. Спецыялізацыі ў галіне славістыкі: беларусістыка і русістыка, выкладанне рускай як чужой, рускі магічны рэалізм на прыкладзе творчасці Дзмітрыя Ліпскерава.
Публікацыі
Аўтарка больш як 100 навуковых публікацый.
Майкл Сміт
Майкл Сміт (Michael Smith;, , Вялікабрытанія — , , Канада) — канадскі біяхімік англійскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1993), якую ён падзяліў з Кэры Мулісам. Член Канадскага каралеўскага таварыства (1981), Лонданскага каралеўскага таварыства (1986), замежны член Нацыянальнай АН ЗША (1996). Доктар філасофіі (1956).
Біяграфія і навуковая праца
Майкл Сміт нарадзіўся ў англійскай горадзе Блэкпуле 26 красавіка 1932 г. У 1950 годзе паступіў ва Манчэстэрскі ўніверсітэт, там жа ў 1956 годзе зрабіў дысертацыю. Пасля абароны дысертацыі Сміт адправіўся ва Універсітэт Брытанскай Калумбіі ў Ванкуверы, дзе і прапрацаваў усё жыццё да сваёй смерці ў 2000 годзе. У 1987—1995 гг. быў дырэктарам створанай ім Лабараторыі біятэхналогій. З 1997 г. дырэктар Канадскага інавацыйнага фонду.
Майкл Сміт працаваў у галіне малекулярнай біялогіі, вынайшаў сайт-накіраваны мутагенез пры дапамозе алігануклеатыдаў, які надзвычай шырока выкарыстоўваецца ў сучаснай біялогіі.
Анамарыя Марынка
Анамарыя Марынка (Anamaria Marinca, нар. 1 красавіка 1978, Ясы) — румынская, якая стала знакамітай дзякуючы фільму «4 месяца, 3 тыдні і 2 дня», які атрымаў прэмію «Залатая пальмавая галіна» 60-га Канскага кінафестывалю.
Біяграфія
Анамарыя Марынка нарадзілася ў сям’і скрыпачкі і тэатральнага выкладчыка. Скончыла Універсітэт мастацтваў, музыкі і драмы імя Джорджэ Энеску ў Ясах. Дэбютам у кіно для Анамарыі Марынкі стала адна з галоўных роляў у тэлестужцы «Секс-трафік» (2004), якая прынесла маладой румынцы тэлевізійную прэмію «BAFTA» у катэгорыі «Лепшая актрыса» (2005). У 2007 годзе адбылася прэм’ера фільма Крысціяна Мунджыу «4 месяца, 3 тыдні і 2 дні», у якім Анамарыя Марынка таксама выканала адну з галоўных роляў (пасля гэта карціна была ўганаравана «Залатой пальмавай галінай» юбілейнага 60-га Канскага кінафестывалю (2007), а сама А. Марынка набыла вядомасць). Пасля трыумфу стужкі Мунджыу на Канскім кінафестывалі Анамарыя Марынка знялася ў фільмах такіх кінематаграфістаў, як Фрэнсіс Форд Копала («Маладосць без маладосці», 2007) і Жулі Дэльпі («Графіня», 2009).
У наш час актрыса пражывае ў Лондане. Мае брата. Свабодна валодае румынскай, англійскай, французскай і нямецкай мовамі.
Лоша
Назву Ло́ша маюць:
NGC 4279
NGC 4279 (іншыя абазначэнні — MCG -2-32-3, NPM1G -11.0329, PGC 39812) — галактыка ў сузор’і Дзева.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Вадзіна
Вадзіна (Вадино) — пасёлак у Смаленскай вобласці Расіі, у Сафонаўскім раёне. Адміністрацыйны цэнтр Вадзінскага сельскага паселішча.
Насельніцтва — 1507 жыхароў (2007).
Геаграфія
У 1,5 км на ўсход ад пасёлка знаходзіцца прыпынкавы пункт Вадзіна на чыгуначнай галінцы Дурава-Уладзімірскі Тупік.
Размешчана ў паўночнай частцы вобласці за 13 км на поўнач ад раённага цэнтра. Ад Сафонава пракладзена асфальтаваная дарога.
Гісторыя
Пасёлак узнік каля ст. Вадзіна Дураўскай чыг галінкі. «Першапасяленцамі» былі сяляне суседніх вёсак Пакей, Іржавая і Залазна, якія вылучыліся з сельскай абшчыны на сялібы.
У канцы XIX стагоддзя тут функцыянаваў лесапільны завод № 12 «Вадзіна». У пасёлку да 1930-х гадоў існавала Ражноўская абцасава-калодачная фабрыка, гаспадаром якой з'яўляўся маскоўскі прамысловец і фабрыкант Р. А. Леман.
Загадам НКУС № 181 ад 5 лістапада 1931 года зблізку чыгуначнай станцыі Вадзіну была адкрыта выпраўленча-працоўная калонія № 26, якая функцыянуе і цяпер — калонія строгага рэжыму ФКУ «ВК № 2 УФСВП Расіі па Смаленскай вобласці».
Арморыка
Арморыка (Armorica, Aremorica) — гістарычная вобласць на паўночным захадзе сучаснай Францыі. Часцяком назву «Арморыка» ўжываецца як сінонім назвы «Брэтань». Арморыка існавала ў антычнасці і была часткай Галіі, якая знаходзілася на ўзбярэжжы паміж вусцямі рэк Сены і Луары, уключаючы ўсю сучасную Брэтань і цягнулася на нявызначаную адлегласць углыб мацерыка.
Тапонім «Арморыка» паходзіць ад гальскай фразы are-mori («на моры») і суфікса -ika, які выкарыстоўваўся для геаграфічных назваў. Першапачаткова тэрмін тлумачыцца значна больш шырока, чым цяпер, уключаючы ўсю Нармандыю і нават усё атлантычнае ўзбярэжжа сучаснай Францыі.
Пліній Старэйшы ў «Натуральнай гісторыі» сцвярджае, што Арморыка - старая назва Аквітаніі, і тым самым яе паўднёвая мяжа праходзіць па Пірэнеях. Ён таксама пералічвае кельцкія плямёны, якія жылі ў Арморыке. Два з іх, эдуі і карнутэны, склалі да моманту стварэння кнігі мірны дагавор з Рымам, іншыя былі адносна незалежнымі.
Дыядор Сіцылійскі распавядаў, што Арморыка мела цесныя гандлёвыя адносіны з Брытаніяй.
Хілерод (камуна)
Хілерод (Hillerød Kommune) — дацкая камуна ў складзе вобласці Ховедстадэн. Плошча — 214,39 км², што складае 0,50 % ад плошчы Даніі без Грэнландыі і Фарэрскіх астравоў. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2008 года — 46568 чал. (мужчыны — 22783, жанчыны — 23785; іншаземныя грамадзяне — 2271).
Шыраіха (Смаленская вобласць)
Шыраіха (Ширяиха) — вёска ў Гагарынскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Баскакаўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года.
Хорні
Хорні — прозвішча.
Беларуска-польскі канфлікт у Генеральнай акрузе Беларусь
Беларуска-польскі канфлікт у Генеральнай акрузе «Беларусь» — канфлікт паміж прыхільнікамі беларускага нацыянальнага руху і змагарамі за вяртанне польскай дзяржаўнасці ва ўмовах нямецкай акупацыі Беларусі ў 1941—1944 гадах.
Пасля таго, як нямецкія войскі ўлетку 1941 года занялі тэрыторыю Беларусі, пачалася арганізацыя цывільнай улады на месцах. Да моманту нападу на Савецкі Саюз, на тэрыторыі Трэцяга Рэйха быў створаны Беларускі камітэт самапомачы (БКС), дзеячы якога прыбылі ў акупаваную Беларусь. Аднак беларускі рух, які спадзяваўся з дапамогай новых уладаў стварыць умовы дзеля адраджэння беларускай дзяржаўнасці, адчуваў недахоп адпаведных кадраў для мясцовай адміністрацыі. Брак кадраў сярод беларусаў кантраставаў з дастатковай іх колькасцю сярод асоб польскай нацыянальнасці, многія з якіх займалі адміністрацыйныя пасады да верасня 1939 года.
Як заўважае Юры Весялкоўскі:
У выніку пачаўся працэс стварэння мясцовай адміністрацыі на чыста польскай аснове. Неўзабаве палякі занялі практычна ўсе пасады на Наваградчыне і Віленшчыне. Некаторыя з іх пайшлі ў акупацыйную адміністрацыю з ведама польскага падполля.
Існуючая сітуацыя турбавала беларускіх дзеячаў, якія разглядалі нямецкую акупацыю як сродак дзеля ўзмацнення свайго уплыву. Тым часам узрастала небяспека ўтварэння моцнага польскага цэнтра на заплеччы нямецкіх войскаў. З мая 1942 года Галоўная ўправа бяспекі Трэцяга Рэйху пачала антыпольскую рэпрэсіўную акцыю, якая палягала на «чыстцы» адміністрацыі ад асоб польскай нацыянальнасці. Акцыі гэтай спадарожнілі фізічнае вынішчэнне і гвалт. «Польская акцыя» на тэрыторыі Генеральнай акругі «Беларусь» адбывалася адначасна з падтрымкай беларускага руху. Генеральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ зрабіў стаўку на беларусаў. Як аргумент выступала насцярога, што польскі рух на тэрыторыі акругі ўяўляе сабой досыць моцную сілу. У адрозненне ад палякаў, беларускія нацыянальныя сілы не былі так моцныя, каб у найбліжэйшы час рэальна пагражаць інтарэсам Германіі.
У межах палітыкі падтрымкі беларусізацыі адбывалася развіццё беларускамоўнай адукацыі. На зломе 1941—1942 гадоў у Генеральнай акрузе «Беларусь» ужо існавала 3458 беларускіх школ, у 1943 годзе з’явілася яшчэ каля 30. Развіццё атрымалі тэатральнае жыццё, літаратура. У 1942 годзе з дазволу нямецкіх улад у Менску была створана Беларуская народная самапомач (БНС) на чале з Іванам Ермачэнкам. Побач з дабрачыннымі справамі БНС узяла на сябе абавязак займацца арганізацыяй «нацыянальна-культурніцкага жыцця» ў Генеральнай акрузе «Беларусь».
Ажыццявіць беларусізацыю акупаванага абшару было немагчыма не закрануўшы інтарэсаў палякаў. Неўзабаве канфлікт паміж польскім і беларускім палітычнымі ўплывамі набыў характар сапраўднай барацьбы, якая каштавала жыцця сотням людзей. Адным са спосабаў змагання беларускіх нацыяналістаў з польскім элементам было спрыянне дэпартацыі апошніх на прымусовыя працы ў Германію.
Важкім сродкам узаемнай беларуска-польскай барацьбы была дэнунцыяцыя перад нямецкімі ўладамі. Даносы назіраліся з першых дзён нямецкай акупацыі і былі накіраваныя супраць савецкіх актывістаў і прыхільнікаў савецкага ладу. Прычынай рабіліся крыўды, якія выводзіліся з вераснёўскіх дзён 1939 года. Вядомы выпадкі, калі беларускія сяляне ў верасні 1939 года віталі Чырвоную Армію, а потым удзельнічалі ў рабунках памешчыцкіх маёнткаў і нават забойствах іх колішніх гаспадароў. З прыходам нямецкай арміі ў чэрвені 1941 года пакрыўджаныя атрымалі зручны момант, каб пакараць сваіх нядобразычліўцаў. Таўро сімпатыкаў камуністаў выкарыстоўвалі ўдзельнікі польскай канспірацыі ў змаганні з беларускімі нацыяналістамі. Беларусы выстаўлялі палякаў у якасці замаскаваных агентаў польскага эміграцыйнага ўраду ў Лондане і паплечнікаў Арміі Краёвай. У ліпені 1942 года было абвешчана, што Рымска-каталіцкі касцёл ёсць адной з асноўных фартэцый польскага руху. Гэты аргумент даваў немцам падставы для рэпрэсій супраць духавенства.
Вынікі супрацьстаяння паміж прыхільнікамі беларускага нацыянальнага руху і змагарамі за вяртанне польскай дзяржаўнасці залежалі ад акругі. Напрыклад, у Лідскай акрузе беларускі ўплыў да 1944 быў фактычна ліквідаваны. Тут амаль адкрыта дзейнічалі польскія вайсковыя фармаванні. Гэтаму не перашкодзілі нават арышты і расстрэлы дзесяткаў людзей, у тым ліку мясцовых каталіцкіх святароў у 1943.
Падчас беларуска-польскага канфлікту не адбылося без узброеных сутыкненняў паміж вайсковымі фармаваннямі абодвух бакоў. Найчасцей гэта былі акцыі польскіх партызанаў па знішчэнню і раззбраенню пастарункаў альбо цэлых гарнізонаў беларускай паліцыі.
Антыпольскія рэпрэсіі пачалі згортвацца з другой паловы 1943. На гэта паўплываў шэраг чыннікаў. Па-першае, у верасні 1943 загінуў генеральны камісар Беларусі В. Кубэ, які ў сваёй палітыцы рабіў стаўку на беларускі нацыянальны рух і быў прыхільнікам ліквідацыі польскіх уплываў. Па-другое, нямецкія акупацыйныя ўлады вырашылі выкарыстаць польскае падполле ў змаганні з савецкімі партызанамі, з гэтага моманту пачынаюцца спробы завязання лучнасці паміж асобнымі фармаваннямі АК і нямецкімі ўладамі. Па-трэцяе, немцы зарыентаваліся, што выкараненне польскага элементу мае значныя мінусы для грамадскага і гаспадарчага жыцця акупаванай тэрыторыі.
З боку беларускага нацыянальнага руху стаўленне да палякаў таксама паступова злагоджвалася. 21 снежня 1943 ў Менску была створана Беларуская Цэнтральная Рада (БЦР) на чале з Радаславам Астроўскім, якая мела выконваць ролю беларускага ўраду пад нямецкай апекай. Рэзалюцыя ІІ Усебеларускага кангрэсу, які адбыўся 27 чэрвеня 1944 ў Менску, хоць і абвяшчала несапраўднымі ў вачах беларусаў усе дамовы з удзелам Польшчы, не мела антыпольскіх выразаў, тым часам як дэкларавала антысавецкую накіраванасць.
Беларуска-польскі канфлікт падчас нямецкай акупацыі не меў шырокага масавага характару. Ён пераважна ахопліваў толькі кола палітычна заангажаваных беларусаў і палякаў.
Вадзім Уладзіміравіч Ламкоў
Вадзім Уладзіміравіч Ламкоў — беларускі дыпламат.
30 снежня 2002 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Латвіі ; адстаўлены быў 16 лютага 2005 года.
Гагач чорнаваллёвы
Гагара чорнаваллёвая, Гагач чорнаваллёвы або паласатая гагара (Gavia arctica) — птушка з роду гагар (Gavia). Найбольш часта сустракаемы від сярод астатніх відаў гагар.
Знешнасць
Агульная даўжыня 58-75 см, размах крылаў 110—140 см. Вага самцоў 2400-3349 г, самак 1800—2354 г. Цэўка чорная, пальцы шэрыя, перапонка шэрая або ружовая. Радужкавая абалонка вока ў маладых птушак карычневая, у дарослых цёмна-чырвоная. Афарбоўка, як і ў іншых гагар, двухколерная: верх цёмны, ніз белы.
У зімовым уборы ля самкі і ў самца верх галавы і задні бок шыі цёмна-шэрыя, спіна і плечавая вобласць цёмна-бурыя, часам з дробнымі белымі плямамі. Пярэдні бок шыі, бакі галавы, грудзі і жывот белыя. Мяжа цёмнага поля на галаве і шыі размытая, на горле маюцца бураватыя плямы. Цёмная папярочная паласа ў галіне падхвосця звычайна растуленая.
Ад чырвонаваллёвай чорнаваллёвая гагара адрозніваецца, акрамя буйных памераў і дэталяў афарбоўкі, прамой (не «кірпатай») дзюбай, а ў палёце — грубейшым складаннем; шыя здаецца адносна больш кароткай і тонкай. Ад беладзюбай і палярнай гагар чорнаваллёвую гагару на значнай адлегласці лягчэй за ўсё адрозніць па шэрай (не чорнай) афарбоўцы галавы. У зімовым уборы афарбоўка спіннога боку чорнаваллёвай гагары значна больш аднастайная, чым у чырвонаваллёвай.
Голас
Голас чорнаваллёвай гагары вельмі разнастайны і цяжка перадаецца словамі. У палёце найбольш часта можна чуць хрыплае, паступова больш частае «га … га … га … га … гарррааа» ці адзіночнае адрывістае «гак», на вадзе — вельмі гучнае, але меладычнае паўтаральнае «ку-ку-іі», якое выконвае ролю акустычнай маркіроўкі гнездавой і кармавой тэрыторыі. У перадгнездавы і гнездавы перыяды птушкі часта выконваюць «ўнісанальны дуэт», які складаецца з шэрагу хрыпатых пранізлівых ўскрыкаў, пабудаваных у рознай танальнасці. Часам гэты дуэт спаўняецца групай гагар, што асабліва характэрна для перадгнездавога перыяду. Спалоханая птушка пры ныранні нярэдка выдае кароткі адрывісты крык «уй». Акрамя згаданых крыкаў, чорнаваллёвыя гагары выдаюць значную колькасць іншых гукаў, часта нагадваюць брэх і выццё сабакі, карканне ці нават голас чалавека. Наогул, вакалізацыя чорнаваллёвых гагар надзвычай багатая і недастаткова вывучана. Улетку і асабліва вясной яны вельмі крыклівыя, тады як на пралёце і на зімоўках выключна маўклівыя.
Распаўсюджанне
Гнездавы арэал ахоплівае арктычную і субарктычны зоны Еўразіі і невялікім участкам заходзіць на крайні захад Аляскі ў Паўночнай Амерыцы. У Еўропе гняздуецца ў Нарвегіі, Швецыі, Фінляндыі і паўночнай Шатландыі; у паўночнай Амерыцы — сустракаецца на мысе Прынца Валійскага.
У Расійскай Федэрацыі гняздуецца на астравах: паўднёвы востраў Новай Зямлі, Калгуеў, Вайгач (адсутнічае на Новасібірскіх астравах і востраве Урангеля), на мацерыковай частцы краіны жыве ад Кольскага паўвострава і Карэліі на ўсход да Анадырской нізіны, Чукоцкага паўвострава, Каракскага нагор'я, Камчаткі, Ахоцкага ўзбярэжжа і нізоўяў Амура. Адсутнічае на крайнім паўночным узбярэжжы Таймыра і ў паласе прыбярэжных тундраў ад нізоўяў Яны на ўсход да Чукоцкага паўвострава.
Распаўсюджванне ў паўднёвай частцы гнездавой вобласці носіць выразна выяўлены плямісты характар​​. За апошнія 40-70 гадоў паўднёвая мяжа арэала ў межах Еўропы зрушылася на поўнач на 200—300 км. Чорнаваллёвая гагара за гэты час знікла з Разанскай, Маскоўскай, Яраслаўскай абласцей. Захавалася, магчыма, у нікчэмнай колькасці ў вярхоўях Волгі, у басейнах Шаксны і Малогі.
У Заходняй Еўропе зімуе на атлантычным узбярэжжы і Паўночным моры ля берагоў Нарвегіі, Швецыі, Даніі, Германіі, Англіі, Нідэрландаў, Бельгіі і Францыі, па ўсходнім ўзбярэжжы Біскайскага заліва, на поўначы Міжземнага мора, на Чорным моры. У Азіі чорнаваллёвыя гагары зімуюць па каспійскаму ўзбярэжжу Ірана, на ціхаакіянскім ўзбярэжжы ад Камчаткі і Сахаліна да Паўднёва-Усходняй Азіі.
У гнездавы час чорнаваллёвая гагара звязана з буйнымі і сярэдняй велічыні азёрамі. Наяўнасць такіх азёр дазваляе ёй гнездавацца ў самых розных ландшафтах ад тундраў на поўначы да паўпустынь і пустынных перадгор'яў (Ісык-Куль) на поўдні. У гарах гняздуецца на азёрах да вышыні 2100—2300 м над узроўнем мора (Алтай, Саяны). Аднак аптымальныя ўмовы для чорнаваллёвай гагары — у раўнінных тундрах з багатай сеткай разнастайных азёр, а таксама і лесатундры і азёрнага лесастэпу. На пралёце сустракаецца па рачных далінах, буйных азёрах і на моры, падчас зімовак — амаль выключна на прыбярэжных участках мора. Непаўналетнія птушкі летам таксама трымаюцца на моры.
У зоне тундраў, як правіла, пераўзыходзіць па колькасці чорнаваллёвую гагару. На Ямале ў 1978 годзе шчыльнасць складала месцамі да 40 пар на 100 км², у нізоўях Індыгірка (пасёлак Бералях) — да 44 пар на 100 км². У тундры, лесатундры і паўночнай тайзе заходняга Таймыра на кожныя 10 азёр прыходзіцца ад двух да пяці гнездавых пар. У лясной, лесастэпавай і стэпавай зоне адносна рэдкая. На зімоўках часам збіраецца наваламі да некалькіх сотняў птушак, але, як правіла, на 1 км берагавой лініі трымаецца 2-3 птушкі.
Актыўнасць
На вадзе ў спакойным стане яна трымаецца адносна высока, аднак, будучы патрывожанай, апускаецца глыбей, так што бачныя толькі вузкая палоска спіны і галава з шыяй. У палёце некалькі нагадвае буйную качку, але дзякуючы выцягнутым назад нагам здаецца больш доўгай і караткакрылай. Палёт хуткі, з частымі ўзмахамі крылаў, прамалінейны, маламанеўраны. На павароты па шырокай дузе або рэзкія стромкія павароты чорнаваллёвая гагара няздольная.
Птушкі лётаюць звычайна паасобку — нават у шлюбнай пары чорнаваллёвыя гагары ніколі не ляцяць блізка адна да адной, а заўсёды на некаторым выдаленні і часта на рознай вышыні. На пралёце чарод у паветры не ўтварае, і толькі зрэдку можна назіраць разрозненыя групы, хоць на вадзе корміцца ​​ў значных па колькасці групах (да двух-трох дзясяткаў птушак). З вады падымаецца цяжка, абавязкова з доўгім разгонам (таму селіцца толькі на буйных азёрах) і, як правіла, супраць ветру; з зямлі не можа ўзляцець зусім. Як і ўсе гагары, выдатна плавае і нырае. Пры ныранні часам бязгучна апускаецца ў ваду; часам занырвае з гучным дэманстратыўным воплескам («шумны нырэц»). Пад вадой можа прабыць да 135 с, звычайна — 40-50 с. Глыбіня апускання можа складаць 45-46 м, але звычайна значна менш. На сушы перасоўваецца з цяжкасцю, паўзком на бруху, адштурхваючыся лапамі і дапамагаючы крыламі.
Чорнаваллёвыя гагары, як і чырвонаваллёвыя, кругласутачна актыўныя, асабліва ў частках арэала, якія ляжаць за Палярным кругам. мігруюць пераважна днём, часцей пад вечар, але нярэдка і ўначы. У тундрах «канцэрты» чорнаваллёвых гагар, калі дзве-тры пары, якія гняздуюць на суседніх азёрах, адначасова пачынаюць выконваць унісанальны дуэт. Іх «крык, які стогне і вое» асабліва часта чутны вечарам і ў другую палову ночы.
У гнездавы час трымаюцца парамі, на пралёце і зімоўцы — па адной і парамі, нярэдка утвараючы невялікія групы, асабліва неўзабаве пасля вясновага прылёту ў гнездавую вобласць, калі на азёрах і рэках толькі што з'явіліся першыя прамоіны, і водная паверхня, прыдатная для здабывання корму, строга лімітаваная. У гэты час часта можна назіраць шчыльныя чародкі па 10-15 птушак, якія кормяцца сумесна. Аднак пры трывозе такія групы, паднімаючыся ў паветра, разлятаюцца ў розныя бакі. Калі на возеры гняздуецца больш за адну пары чорнаваллёвых гагар, то пры з'яўленні небяспекі птушкі, што пакінулі гнёзды, таксама збіваюцца ў цесную чародку і трымаюцца разам на сярэдзіне вадаёма. Спяць чорнаваллёвыя гагары, як і чырвонаваллёвыя, на вадзе, загарнуўшы назад і паклаўшы на спіну галаву і шыю. Сон кароткі, але на працягу сутак птушкі адпачываюць некалькі разоў, часцей за ўсё каля поўначы і сярод дня (з 13 да 16 гадзін).
Лінька
Паслядоўнасць змены ўбораў чорнаваллёвай гагары ў цэлым аналагічная іншых відах гагар. Змена пуховых нарадаў і фарміраванне гнездавога ўбору, як у чырвонаваллёвай гагары, асобныя пушнінкі першага пуховага ўбору размешчаны на вяршынях пушнінак другога, якія ў сваю чаргу змяшчаюцца на вяршынях пянькоў контурнага апярэння і зношваюцца па меры росту пяра. Фарміраванне гнездавога ўбору сканчаецца да сярэдзіны жніўня — верасня. Лінька ў прамежкавы, а затым першы шлюбны ўбор слаба вывучана. Яна надзвычай расцягнутая і цалкам заканчваецца толькі на трэцім годзе жыцця. Змена апярэння цела працякае паступова на працягу перыяду са снежня-студзеня да лета, прычым гэта апярэнне змяняецца на пяро зімовага ўбору дарослых птушак, цёмны з бляскам на спіне, але без белых плям на верхніх крыючых крылах (прамежкавы ўбор). Першарадныя махавыя ў гэтым уборы змяняюцца ў ліпені — жніўні. Магчыма, што ўвосень контурнае пяро цела зноў змяняецца, часткова або цалкам, на апярэнне, падобнае з такім дарослага зімовага ўбору, але без белых плям на верхніх крыючых крылах. У лютым — маі трэцяга года адбываецца поўная першая перадшлюбная лінька, якая некалькі позніцца ў параўнанні з дарослымі птушкамі. Адначасовая змена першарадных махавых адбываецца ў красавіку — маі.
Перадшлюбная лінька дарослых птушак працякае з сярэдзіны — канца студзеня па пачатак мая і, у адрозненне ад чырвонаваллёвай гагары, таксама поўная. Першарадныя махавыя змяняюцца ў лютым — красавіку, выпадаюць адначасова, і птушкі часова пазбаўляюцца здольнасці да палёту. Паслягнездавая лінька няпоўная і доўжыцца з сярэдзіны жніўня да канца снежня (змяняюцца контурныя пёры цела, рулявыя і частка верхніх крыючых крылаў). Змена апярэння пачынаецца ў галіне ілба і далей распаўсюджваецца на галаву і цела. Часам паслягнездавая лінька наогул не адбываецца, і старое пяро шлюбнага ўбору, пачынаючы са студзеня, замяняецца на новы шлюбны ўбор.
Міграцыя
Сезонныя міграцыі чорнаваллёвых гагар адносна поўна вывучаны толькі для паўночных папуляцый падвіда Gavia arctica arctica, якія гняздуюць ад паўночнай Скандынавіі да нізоўяў ракі Лены. Адлёт гэтых папуляцый пачынаецца ў апошняй дэкадзе верасня і праходзіць па маршруце Белае мора — Выбаргскі заліў — Эстонія — Украіна, Малдова, Румынія Балгарыя — узбярэжжа Азоўскага і Чорнага мораў. Вясновы пралёт ідзе ў зваротным напрамку, у асноўным у красавіку.
Значна менш вядома пра сезонныя міграцыі чорнаваллёвых гагар, якія гняздуюць на поўдзень ад 60-63 ° С. Ш. Частка з іх зімуе на Каспійскім і Аральскае морах, магчыма, і на Чорным моры. Мігруюць яны, верагодна, наўпрост, на вясновым пралёце у красавіку-маі на поўнач праз цэнтральныя вобласці еўрапейскай часткі і Казахстан, на восеньскім — у паўднёвым кірунку.
На пралёце гагары не ўтвараюць сапраўдных чарод, яны перамяшчаюцца ў паветры паасобку або парамі на вышыні 300—500 м і збіраюцца ў групы толькі на вадзе.
Харчаванне
Асноўная ежа чорнаваллёвых гагар — дробная і сярэдняй велічыні рыба, якую яны здабываюць як на гнездавых азёрах, так і адлятаючы за ёй на рэкі ці буйныя, багатыя рыбай азёры, радзей на мора. Часта ядуць ракападобных, пераважна бакаплаваў, асабліва ў перыяд вырошчвання птушанят, калі птушкі падоўгу здабываюць корм на гнездавых азёрах. Акрамя ракападобных, у дыеце чорнаваллёвых гагар адзначаны чарвякі, малюскі і водныя насякомыя (вадзяныя жукі, лічынкі стракоз), а таксама зрэдку жабы. Часам, асабліва вясной, ядуць водныя расліны і іх насенне. На пралёце таксама кормяцца, у асноўным, на азёрах і рэках, а на зімоўку — амаль выключна на моры. На кармленні, як згадвалася, нярэдка ўтвараюць чародкі і ловяць рыбу сумесна, выстраіўшыся ў лінію. У адрозненне ад чырвонаваллёвых гагар, ніколі не ловяць рыбу на рачных перакатах. Ежу здабываюць, ныраючы пад ваду і захопліваючы яе дзюбай, прычым рыб забіваюць моцным сціскам дзюбы. Пуховых птушанят выкормліваюць воднымі бесхрыбтовымі, галоўным чынам ракападобнымі, а пазней — дробнай рыбай.
Размнажэнне
Палавой сталасці чорнаваллёвыя гагары дасягаюць не раней, чым на трэцім годзе жыцця. Манагамія, пары сталыя. Пачатак гнездавання супадае з вызваленнем ад лёду значных участкаў вады.
Азёры, якія выбіраюцца для гнездавання, вельмі разнастайныя. Важным лімітуючым фактарам з'яўляецца дастатковая для разбегу і ўзлёту даўжыня вадаёма (звычайна не менш за 15-20 м). Часам чорнаваллёвыя гагары гняздуюцца на зусім маленькіх азёрах, але заўсёды звязаных пратокамі з больш буйнымі, куды птушка ў выпадку небяспекі трапляе ўплаў. Паколькі чорнаваллёвыя гагары часта лётаюць карміцца ​​на суседнія вадаёмы, наяўнасць рыбы і іншай ежы ў гнездавых азёрах не абавязкова, хоць, як правіла, яны, у адрозненне ад чырвонаваллёвых, аддаюць перавагу гнездавацца на кармавых азёрах. Як правіла, на возеры гняздуецца адна пара, але на буйных азёрах, асабліва з глыбока парэзаным берагамі, могуць гнездавацца да 3-4 пар. На буйных азёрах гнездавыя тэрыторыі складаюць 50-150 га, а адлегласць паміж гнёздамі па берагавой лініі рэдка складае менш за 200—300 метраў. Пры гнездаванні на сістэмах дробных азёр адлегласць паміж гнёздамі не мае прынцыповага значэння, і асобныя гнездавыя азёры могуць адстаяць адзін ад аднаго ўсяго на 50-100 м. Гнездавыя пары вельмі кансерватыўныя і гняздуюцца з года ў год на адных і тых жа вадаёмах, часта (але не абавязкова) выкарыстоўваючы пастаяннае гняздо.
Чорнаваллёвая гагара будуе гнёзды некалькіх тыпаў. Першы, найбольш распаўсюджаны тып, характэрны як для параўнальна глыбокіх алігатрофных (вадаёмаў з нізкім узроўнем першаснай прадуктыўнасці, нізкім утрыманнем арганічных рэчываў) азёр з выразна выяўленымі і параўнальна сухімі берагамі, так і для рознай велічыні азёр нізіннай тундры з прыбярэжным плыткаводдзем і густым бардзюрам з асакі па берагах. Гняздо размяшчаецца на беразе, цалкам адкрыта ў самага зрэзу вады (як правіла, не далей 30-50 см), так што птушка лёгка можа выбрацца на сушу або сысці з гнязда ў ваду ў выпадку небяспекі. Да гнязда вядзе добра прыкметны лаз, па якім птушка, якая наседжвае яйкі, саслізгвае ў ваду. Часам такіх лазаў бывае два: адзін для ўваходу ў гняздо, а другі, больш кароткі — для сходу на ваду. Для ўладкавання гнязда звычайна абіраецца мысок, паўзатопленая купіна або невялікі астравок, але нярэдка гняздо будуецца на зусім роўным беразе. У пабудове гнязда прымаюць удзел абодва члены пары, але асноўная роля належыць самцу. Гняздо ўяўляе сабой шчыльна ўтрамбаваную плоскую кучу сфагнума, сцеблаў асакі або арктафілы (леташніх або свежых), часам з даданнем багавіння, якое птушкі дастаюць са дна вадаёма. На вяршыні маецца добра выяўлены латок. Як правіла, гнездавая падсцілка прасякнута вадой, але часам бывае і зусім сухая (на больш высокіх сфагнавых берагах). Памеры гнязда (у см): дыяметр 30-40, дыяметр латка 20-25, глыбіня латка 3-4. Гнёзды другога, некалькі больш рэдкага тыпу ўладкоўваюцца на плыткаводдзях з глыбінёй 10-60 см у зарасніках асакі і арктафіл. Такое гняздо ўяўляе сабой грубае падабенства ўсечанага конусу, складзенага са сцеблаў, карэнішчаў і лісця надводных раслін і аснаваннем пагружанага ў ваду, дзе ён альбо абапіраецца на дно, альбо падтрымліваецца ў паўплывучым стане сцебламі навакольных раслін. Верхняя пляцоўка конусу, якая ўтварае латок гнязда, мае 30-40 см у дыяметры і выслана свежымі і леташнімі сцебламі раслін. Гнездавое высціланне заўсёды прасякнута вадой. Гнёзды трэцяга тыпу характэрныя для вялікіх, зарослых трыснёгам азёр лесастэпавай і стэпавай зон і размяшчаюцца на старых, шчыльных заломах трыснёга і наносах плаўніка, на глыбокім месцы. Такія гнёзды па структуры прынцыпова не адрозніваюцца ад гнёздаў першага тыпу, але яшчэ больш прымітыўныя. Часам такія гнёзды нагадваюць сапраўдныя плывучыя, але такія выпадкі вельмі рэдкія.
Поўная кладка звычайна складаецца з двух, радзей з аднаго і яшчэ радзей з трох яек. Яйкі, як і ў іншых гагар, эліпсападобна-падоўжанай формы, са слабазярністай шкарлупінай. Афарбоўка складаная: асноўны фон цёмны, ад зелянява-аліўкавага да аліўкава-бурага; малюнак у выглядзе выразных няправільных рэдкіх буравата-чорных плям і крапінак, бязладна раскіданыя па паверхні яйкі. Часам крапіны амаль адсутнічаюць. Шкарлупіна са слабым алеістым бляскам, які прыкметна ўзмацняецца па меры наседжвання. Памер яек 75х45 мм, вага 120 г. Наседжванне у чорнаваллёвых гагар пачынаецца з першага яйка. Удзельнічаюць у наседжвання абодва члены пары, аднак самка бывае на гняздзе значна даўжэй. Пры набліжэнні небяспекі тая птушка, якае наседжвае, звычайна непрыкметна сыходзіць на ваду і, далучаючыся да свабоднага партнёру, плавае непадалёк ад гнязда. Вяртаецца на гняздо толькі тады, калі небяспека цалкам абмінула. З гнездавога возера птушка пры небяспечнай сітуацыі, як правіла, не ляціць. Інкубацыя доўжыцца 28-30 дзён. Вага птушаня, якое толькі што вылупіліся, складае каля 75 г пры агульнай даўжыні каля 170 мм. Пасля птушаняты застаюцца ў гняздзе даўжэй, чым чырвонаваллёвыя гагары — звычайна двое-трое сутак. Самастойна здабываць корм птушаняты пачынаюць ва ўзросце 60-70 дзён, і прыкладна ў гэты ж час (у сярэдзіне — канцы верасня) яны пачынаюць лётаць і, пакінуўшы гнездавое возера, пераходзяць да самастойнага жыцця.
Промысел і ахова
Чорнаваллёвая гагара фармальна адносіцца да ліку паляўніча-прамысловых відаў птушак, аднак ніякага правільнага палявання на яе не вядзецца. Карэннае насельніцтва Крайняй Поўначы выкарыстоўвае мяса чорнаваллёвай гагары ў ежу, але здабывае яе па большай частцы выпадкова. Занесена ў Дадатак 2 Бернскай канвенцыі. Ахоўваецца ў Дарвінскім, Ніжнясвірскім, Палістаўскім і Рдзейскім запаведніках, у некалькіх заказніках абласнога значэння ў Ленінградскай і Наўгародскай абласцей. Разводзіцца ў прыватных авіарыях Германіі. Нягледзячы на тое, што чорнаваллёвая гагара досыць шырока распаўсюджаная, колькасць яе няўхільна скарачаецца.
Сістэматыка
У чорнаваллёвай гагары вылучаюць два падвіды, якія адрозніваюцца па ступені развіцця шэрай афарбоўкі на галаве і шыі, і адценням металічнага адліву на горле і ніжнім баку шыі:
Казацтва
Казакі — субэтнічная група пераважна ўсходніх славян.
Канфуцыянства
Канфуцыянства (кіт. трад. 儒學 спр. 儒学, піньінь Rúxué, пал. жу сюэ) — кітайскае рэлігійна-філасофскае і этыка-палітычнае вучэнне, якое прыпісваецца Канфуцыю (551—479 да н. э.).
Казацтва
Казакі ў ВКЛ
Казакі — сацыяльная супольнасць, якая існавала ў ВКЛ у XV—XVII стст. Пад казацтвам ВКЛ трэба разумець 2 розныя, але цесна звязаныя паміж сабой з’явы: украінскае (запарожскае) казацтва з канца XV ст. да 1569 г. і сфарміраваныя па-казацку атрады жыхароў Беларусі ў XVII ст.
Канфуцыянства
Вучэнне
Канфуцыянства абвяшчала ўладу правіцеля свяшчэннай, дараванай Небам, а раздзяленне людзей на вышэйшых і ніжэйшых («высакародных мужоў» і «дробных людзішак») усеагульным законам справядлівасці. У аснову сацыяльнага ўладкавання канфуцыянства ставіла маральнае самаўдасканаленне і выкананне норм этыкету («лі»). Канфуцыянства было дзяржаўнай рэлігіяй Кітая з II ст. да н.э. да пачатку XX ст. Канфуцый распрацаваў канцэпцыю ідэальнага чалавека (цзюнь-цзы), у аснове характару якога павінна быць т.зв. «жэнь» — гуманасць, чалавечнасць, любоў да людзей. Важнае значэнне ў вучэнні займала канцэпцыя «сяо» — сыноўняй пачцівасці, павагі да бацькоў і старэйшых. Канфуцый лічыў «сяо» найбольш эфектыўным метадам кіравання краінай (краіна — гэта адна «вялікая сям'я»); кожны павінен усвядоміць адну простую ісціну: «Правіцель павінен быць правіцелем, бацька — бацькам, а сын — сынам».
У Кітаі
У Кітаі гэтае вучэнне вядома пад назвай 儒 ці 儒家 (гэта значыць «Школа адукаваных людзей»); такім чынам традыцыя ніколі не ўзводзіла дадзенае этыка-палітычнае вучэнне да дзейнасці аднаго-адзінага мысляра. Тым не менш, выдзяленне канфуцыянства ў якасці асобнага вучэння непасрэдна звязваецца з іменем аднаго філосафа, які за межамі Кітая вядомы пад іменем Канфуцый.
Казацтва
Казакі ў ВКЛ
Казацтва з’явілася ў ХV стагоддзі ў нізоўі Дняпра, на тэрыторыі сенняшняй Украіны — на так званым Дзікім полі. У XV—XVI стст. у паўднёвых раёнах ВКЛ паступова адбываўся працэс фарміравання прынцыпова новай сацыяльнай групы. Паходжанне тэрміна «казак» канчаткова не высветлена, у цюркскіх мовах гэта слова азначае «вольны чалавек». На славянскіх землях у XIV—XV стст. казакамі называлі свабодных людзей, аб’яднаных у шайкі, рознага роду авантурыстаў. Калыскай казацтва ВКЛ сталі малазаселеныя паўднёва-ўкраінскія землі, якія былі своеасаблівым буферам паміж Крымскім ханствам і зямельнымі ўладаннямі феадалаў ВКЛ і знаходзіліся толькі пад намінальным палітычным кантролем Вільні. Узмацненне феадальнага прыгнёту ў ВКЛ садзейнічала прытоку на гэтыя землі беглых сялян і пасадскіх людзей з беларускіх і ўкраінскіх паветаў. Патрэба ў самазабеспячэнні і пастаянная пагроза з боку татараў вызначылі ваенны лад жыцця і неабходнасць стварэння моцнай вайсковай арганізацыі. Пастаянныя кантакты з крымскімі татарамі спрыялі ўвабранню казакамі цюркскіх элементаў у назвах, звычаях, побыце. Як сацыяльная з’ява казацтва ВКЛ не было ўнікальным і мела непасрэдныя аналогіі на землях суседняй Маскоўскай дзяржавы (данское, грэбенскае, церскае і яіцкае казацтва).
Канфуцыянства
У Кітаі
Чжу Сі (1130 — 1200) — заснавальнік кітайскага неаканфуцыянства. У гісторыі кітайскай думкі часта называюць другой па ўплывовасці фігурай пасля самога Канфуцыя.
У Заходняй Еўропе
У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Заходняй Еўропе паўстала мода на ўсё кітайскае, і зусім на ўсходнюю экзотыку. Гэта мода суправаджалася і спробамі асвоіць кітайскую філасофію, пра якую часта сталі казаць часам ва ўзнёслых і захопленых тонах. Так, прыкладам, англічанін Роберт Бойль параўноўваў кітайцаў і індусаў з грэкамі і рымлянамі.
Казацтва
Казакі ў ВКЛ
Першыя звесткі пра казакоў ВКЛ (у расійскіх крыніцах называліся «чаркасы») адносяцца да канца XV ст. У 1489 г. яны былі выкарыстаны ў выправе супраць татараў, у 1494 г. казакі напалі на турэцкую крэпасць Ачакаў, у 1499 г. зрабілі паход на Крым. Адным з першых ідэю арганізацыі казацкага войска і выкарыстанне яго ў дзяржаўных інтарэсах для аховы дняпроўскіх перапраў ад татараў выказаў вялікі князь Жыгімонт Стары, аднак гэты праект застаўся нерэалізаваны. 3 пачатку XVI ст. магнаты паўднёвых паветаў ВКЛ сталі прыцягваць казацкія атрады для абароны сваіх уладанняў ад знешніх ворагаў і мясцовых праціўнікаў. Вялізную ролю ў арганізацыі казацкага войска адыграў Яўстах Дашкевіч (Дашковіч), які ў 1520-я г. на чале буйнога атрада казакоў ладзіў паходы на Маскоўскую дзяржаву, Крымскае ханства і асманскія ўладанні ў Прычарнамор’і. У сярэдзіне XVI ст. адным з найбольш значных правадыроў шматлікіх казацкіх атрадаў быў чаркаскі і канеўскі стараста князь Дзмітрый Вішнявецкі (Байда). У 1556 г. ён пабудаваў крэпасць на адным з астравоў у ніжнім цячэнні Дняпра (традыцыйна лічыцца, што на Хорціцы). Гэта стала пачаткам афармлення першага казацкага прадзяржаўнага ўтварэння — Запарожскай сечы. У 2-й палове XVI ст. паступова аформілася сістэма кіравання сеччу, цалкам заснаваная на выбарнай аснове. Кожны курэнь выбіраў сабе кураннога атамана, агульным сходам казакоў выбіралася казацкая старшына: кашавы атаман, есаул і інш. Рашэнні прымаліся на агульным сходзе казакоў («чорная рада») не большасцю, а агульнай згодай. З пашырэннем радоў казацтва і прыняццем на дзяржаўную службу часткі казакоў у 1572 г. (рэестравыя казакі) пачалі афармляцца гетманская ўлада і рада палкоўнікаў. Пасля заключэння Люблінскай уніі 1569 і перадачы ўкраінскіх паветаў у склад Польскага каралеўства казацтва ў ВКЛ фактычна знікла, аднак запарожскае казацтва бесперапынна папаўнялася выхадцамі з беларускіх зямель ВКЛ. Першая спроба актывізацыі казацкага руху на Беларусі звязана са з’яўленнем у канцы 1595 у ВКЛ атрада ўкраінскіх казакоў пад кіраўніцтвам С.Налівайкі. Зімою 1596 ва ўсходнюю Беларусь уварваўся атрад М.Шавулы. З’яўленне ўкраінскіх казакоў спрыяла паказачванню мясцовага беларускага насельніцтва, г.зн. далучэнню да казацкіх атрадаў часткі сялян, мяшчан і праваслаўнай шляхты. Нягледзячы на актыўны ўдзел беларускага насельніцтва ў паўстанні Налівайкі, працэс паказачвання на Беларусі не набыў масавага характару і з выцясненнем атрадаў С.Налівайкі і М.Шавулы быў спынены.