cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Літоўская літаратура
Узаемасувязі з беларускай літаратурай
У пасляваенны перыяд склаліся новыя формы супрацоўніцтва — тыдні, дні літаратуры і культуры суседніх народаў. Актывізацыі беларуска-літоўскіх сувязей спрыялі тыдні літоўскай літаратуры ў Беларусі (1956), беларускай літаратуры ў Літве (1958), беларускай кнігі ў Літве (1962), літоўскай кнігі ў Беларусі (1963), дні беларуска-літоўскай дружбы ў Літве (1963), сяброўскія сустрэчы дзеячаў літаратуры, культуры Літвы ў Беларусі (1974), літаратуры і мастацтва Беларусі ў Літве (1975) і інш. Сустрэчы пісьменнікаў, узаемакантакты, знаёмства з гісторыяй, культурай рэспублік выклікала ўзаемапранікненне тэм і вобразаў. Літоўская тэматыка заняла значнае месца ў творах Петруся Броўкі, Максіма Танка, Панчанкі, Рыгора Барадуліна, Міхая Калачынскага, Уладзіміра Караткевіча, Лідзіі Арабей, Алега Лойкі і інш., беларуская — у творах, Альбінаса Жукаўскаса, Юстаса Паляцкіса, , , Альгімантаса Балтакіса, і інш.
У 1945—1984 гадах у перакладзе на літоўскую мову выдадзена 45 кніг беларускіх пісьменнікаў, у перакладзе на беларускую мову — каля 30 кніг літоўскіх аўтараў. На літоўскай мове выйшлі: «Анталогія беларускай прозы» (1949), анталогіі беларускай паэзіі «З беларускай паэзіі» (1952), «Па Нёмане песня плыве» (1958), зборнік беларускіх народных казак «Ліса ваўка пакарала» (1965), кніга вершаў, паэм і п’ес Янкі Купалы «Не жалейка стогне» (1957), паэтычныя зборнікі Міхася Калачынскага «Прыгоды Падалкі» (1960), Максіма Танка «След бліскавіцы» (1961), Якуба Коласа «Ой вы, думы, думы…» (1962), кнігі апавяданняў і аповесцей Янкі Брыля «У Забалоцці днее» (1955) і «Зялёная школа» (1963), Змітрака Бядулі «Сярэбраная табакерка» (1956), кніга прозы Максіма Танка «Лісткі календара» (1969), кніга апавяданняў беларускіх пісьменнікаў «Акно ў зялёны сад» (1988), аповесці Васіля Быкава «Трэцяя ракета» (1964), Уладзіміра Караткевіча «Дзікае паляванне караля Стаха» (1994), раманы Івана Шамякіна «Крыніцы» (1958) і «Сэрца на далоні» (1966), Максіма Гарэцкага «Віленскія камунары» (1965), Васіля Хомчанкі «Вяртанне ў агонь» (1983), Валянціны Коўтун «Крыж міласэрнасці» (1997) і інш. На літоўскую мову беларускія творы перакладалі, Альгімантас Балтакіс, Альбінас Жукаўскас, Альма Лапінскене, Эмілія Легуце, Эўгяніюс Матузявічус, Межэлайціс і інш.
У перакладзе на беларускую мову выйшлі: анталогіі прозы «Літоўскія апавяданні» (1957), паэзіі «Паэты Савецкай Літвы» (1954), «Галасы сяброў» (1958), «Літоўская савецкая паэзія» (т. 1—2, 1977), зборнікі літоўскіх народных казак «Цудоўная крыніца» (1955), «Літоўскія народныя казкі» (1961), «Літоўскі гумар» (1966), казка «Чаму ў моры вада салёная?» (1970), раманы Антанаса Вянцлавыы «Дзень нараджэння», Юозаса Балтушыса «Прададзеныя гады» (абодва 1961), Вітаўтаса Бубніса «Пад летнім небам» (1982), «Мядзведжая акадэмія» (1988), Ёнаса Авіжуса «Час, калі пусцеюць сядзібы» (1989), паэма Данялайціса «Чатыры пары года» (1983), «Паэма братэрства» (1958) і зборнік вершаў «Чалавек» (1984) Эдуардаса Межалайціса, зборнікі паэзіі Матузявічуса «Просіцца ў песню мора» (1965), Саламеі Нерыс «Калі зямля прачынаецца» (1971), Ёнаса Марцінкявічусаа «Трава і камень» (1981), Альфонсаса Малдонісаа «Вадзяныя знакі» (1985), шэраг твораў для дзяцей, у т.л. кніг вершаў Э. Балёнене «Уцёс і ружа» (1976), зборнікі вершаў «Рамоначак-Рамунеле» (1979), А.Матуціса «Мамін пірог» (1986), кн. аповесцей Бубніса «Белы вецер» (1978), аповесць- казка Саі «Гэй, хавайцеся!» (1982), казка Цвіркі «Срэбная куля» (1991) і інш.
На бел. мову творы літ. пісьменнікаў перакладалі і перакладаюць А.Асташо- нак, Бараклін, Броўка, Я.Войніч, АВярцінскі, М.Гіль, С.Грахоўскі, М.Грын- блат, А.3арыцкі, А.Звонак, В.Іпатава, Калачынскі, І. Калеснік, Г. Каржанеўская, У.Карызна, Лойка, Е.Лось, В.Лукіна, П.Марціновіч, С.Панізнік, А.Раза- наў, Ю.Свірка, Р.Семашкевіч, Я.Семя- жон, Я.Сіпакоў, А.Ставер, М.Танк і інш. Літ.-бел. сувязі даследуюць Альма Лапінскене, Адам Мальдзіс і інш.
Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта
Калекцыя
У цяперашні час калекцыйны фонд музея з'яўляецца самым буйным у рэспубліцы зборам заалагічных аб'ектаў (чучал, кладак птушак, прэпаратаў, остэалагічнага матэрыялу і іншых як хрыбетнікаў, так і беспазваночных жывёл), агульным лікам больш за 102 тыс. адзінак захоўвання. Навуковыя калекцыі музея захоўваюцца ў спецыяльных сучасных памяшканнях агульнай плошчай 980 м2. У складзе заалагічных калекцый знаходзіцца 260 відаў, занесеных у Чырвоныя кнігі краін СНД і свету.
За апошняе дзесяцігоддзе экспазіцыйны фонд папоўніўся такімі рэдкімі відамі, як чырвоны воўк, вандроўны альбатрос, страусы, гіяцынтавыя ара, шымпанзэ, а таксама шматлікімі трапічнымі насякомымі і шэрагам іншых экспанатаў, якія ў натуральна-гістарычных музеях Беларусі адсутнічаюць. Акрамя таго, музей мае значную колькасць даўно зніклых выкапняў жывёл, напрыклад, фрагменты шкілета выкапнёвага слана (адзінай знаходкі ў Беларусі), выяўленыя ў 2006 г. пры будаўніцтве Мінскага метрапалітэна. Таксама тут сканцэнтраваны серыі новых для навукі відаў, захоўваюцца унікальныя заалагічныя экспанаты XIX-XX ст. А таксама ўнікальныя альбіносы і храмісты з ненатуральнай афарбоўкай покрываў. Асноўны фонд музея штогод папаўняецца новымі паступленнямі, сярэднегадавы тэмп росту складае 1100 адзінак захоўвання.
Папулярызатарская дзейнасць
На працягу ўсяго перыяду існавання Заалагічны музей праводзіць вялікую працу па папулярызацыі ідэй аховы прыроды і як цэнтр асветы ў экалагічнай сферы. Музей карыстаецца заслужанай папулярнасцю сярод насельніцтва не толькі жыхароў горада, але і гасцей сталіцы. Штогод яго наведваюць каля 10 тыс. чалавек. Сярод наведвальнікаў не толькі навучэнцы і студэнты, але і навуковыя супрацоўнікі шэрагу замежных краін.
Нарачанская біялагічная станцыя імя Г. Г. Вінберга
'''Нарачанская біялагічная станцыя імя Г. Г. Вiнберга''' — вучэбна-навуковы цэнтр біялагічнага факультэта БДУ.
Гісторыя
Нарачанская біялагічная станцыя (НБС) створана ў 1947 годзе па ініцыятыве прафесара Л. А. Зянкевіча. У 2002 годзе атрымала статус Вучэбна-навуковага цэнтра «Нарачанская біялагічная станцыя». У 2006 годзе біястанцыі прысвоена імя выдатнага гідрабіёлага Г. Г. Вiнберга. Першым дырэктарам (з 1948 па 1960 год) была кандыдат біялагічных навук П. С. Невядомская, далей біястанцыяй кіравалі А. І. Сяргееў, І. А. Жук, Г. П. Шлешынскі, затым Л. П. Кашавар, А. Ф. Арлоўскі, з 2002 г. — доктар біялагічных навук Таццяна Васільеўна Жукава.
Апісанне
У 2002 г. уведзены ў строй новы шматпавярховы корпус, які ўключае 14 сучасных лабараторый, а таксама навучальныя класы, канферэнц-залу, бібліятэку і інтэрнат. Штат НБС налічвае 18 чалавек, якія забяспечваюць тэхнічнае абслугоўванне і аказваюць дапамогу ў правядзенні студэнцкіх практык і навуковых даследаванняў. На біястанцыі маюцца маторныя і вяслярныя лодкі, аўтамабіль, спецыяльнае гідрабіялагічнае абсталяванне для правядзення палявых работ і неабходныя прыборы для эксперыментальных даследаванняў.
Дзейнасць
У рамках навучальнага працэсу НБС забяспечвае правядзенне вучэбных і вытворчых практык, лабараторных заняткаў, арганізацыю выканання курсавых, дыпломных, магістарскіх работ, садзейнічае падрыхтоўцы кадраў вышэйшай кваліфікацыі (выкананне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый).
На базе НБС выконваюцца даследаванні, накіраваныя на вывучэнне заканамернасцей функцыянавання водных і наземных экасістэм, механізмаў фарміравання якасці вод і прадуктыўнасці вадаёмаў у мэтах захавання іх прыродных асаблівасцяў і ўстойлівага выкарыстання рэсурсаў, правядзенне шматгадовых рэжымных назіранняў (экалагічнага маніторынгу) на азёрах Нарачанскай групы. Базавым падраздзяленнем, якое забяспечвае правядзенне навукова-даследчых работ НБС, з'яўляецца НДЛ гiдрaэкaлогii біялагічнага факультэта. Біястанцыя садзейнічае правядзенню даследаванняў кафедраў, навуковых падраздзяленняў БДУ і навуковага аддзела Нацыянальнага парка «Нарачанскі», прымае ўдзел у распрацоўцы і ўкараненні навукова абгрунтаваных рэкамендацый па захаванню прыроднага патэнцыялу Нарачанскага рэгіёну.
У рамках навукова-асветніцкай дзейнасці біястанцыя забяспечвае арганізацыю і правядзенне навуковых канферэнцый, нарад і семінараў, вядзе прапаганду экалагічных ведаў сярод мясцовага насельніцтва і адпачывальнікаў, аказвае навукова-метадычную дапамогу школам рэгіёну ў сферы экалагічнай адукацыі і аховы прыроды.
Сава (гістарычная правінцыя)
Сава (Savo, таксама Савалакс ад Savolax, Савонія ад Savonia) — гістарычная правінцыя Фінляндыі ва ўсходняй частцы краіны, паміж Карэліяй і Хямэ, у наш час падзелена паміж правінцыямі Паўднёвае Сава і Паўночнае Сава. Сталіца — горад Саванліна. Тэрыторыя Сава стала ядром фармавання адной з народнасцей фінскага этнаса — савакатаў.
Гісторыя Сава
У тыя стагоддзі, калі Фінляндыя знаходзілася ў складзе Швецыі, правінцыя ўваходзіла ў склад зямлі Эстэрландыя (Эстэрланд, Österland) пад імем Савалакс.
Разуха Жэрара
Разу́ха Жэрара (Arabis gerardii) — кветкавая расліна роду  сямейства.
Батанічнае апісанне
Двухгадовая травяністая расліна вышынёй 30—60  см. Сцябло прамое. Лісце простае, чаргаванае. Прыкаранёвае лісце з чаранкамі, сцябловае — сядзячае, са стрэлкападобнай асновай, зубчастае, з вострымі, прыціснутымі да сцябла, вушкамі. Кветкі з чатырма пялёсткамі белага колеру. Плод — бугрысты стручок.
Распаўсюджанне і экалогія
Расліна распаўсюджана на тэрыторыі Еўразіі (у т.л. Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, Міжземнамор’е), Каўказ, Сібір. Расце на вільготных лугах, адкрытых схілах, у хмызняках. Цвіце ў красавіку—чэрвені.
На тэрыторыі Беларусі зрэдку сустракаецца на тэрыторыі Гродзенскай вобласці.
Русіфікацыя Фінляндыі
Русіфікацыя Фінляндыі — увядзенне ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ў Вялікім княстве Фінляндскім расійскіх імперскіх парадкаў, накіраванае на выцясненне нацыянальнага заканадаўства, і ў рэшце рэшт на ліквідацыю аўтаноміі Фінляндыі. Пры гэтым фінская канстытуцыя, урачыста зацверджаная Аляксандрам I на Боргаскім сойме, фармальна не адмененая, ігнаравалася. Пік палітыкі русіфікацыі прыйшоўся на перыяд 1899—1905 і 1908—1917 гадоў, якія ўвайшлі ў фінскую гістарыяграфію пад назвай «час ганенняў» (фін. sortokaudet / sortovuodet).
Асноўныя этапы:
Імперскі націск выклікаў адваротную рэакцыю, і спрыяў ўздыму фінскага нацыянальнага руху, у перыяд Першай сусветнай вайны перарос у барацьбу за незалежнасць Фінляндыі. У адрозненне ад Беларусі, Літвы ці Украіны, у Фінляндыі русіфікацыя не паспела дайсці да культуры і сістэмы адукацыі. Яна праяўлялася ў спробах ліквідацыі эканамічнай, палітычнай і абарончай аўтаноміі краіны.
Русіфікацыя ў 1899-1905 гадах
Пачатак планамернай русіфікацыі Фінляндыі звязана з прызначэньнем у кастрычніку 1898 генерал-губернатарам Фінляндыі М. І. Бобрыкава. У лютым 1899 імператар Мікалай II падпісаў маніфест, якім зацвердзіў права манарха выдаваць абавязковыя да выканання на тэрыторыі Фінляндыі законы без ўзгаднення з сеймам і сенатам краіны. Лютаўскі маніфест істотна абмяжоўваў канстытуцыйную сістэму Фінляндыі і набліжаў прававое становішча вялікага княства да становішча расійскіх рэгіёнаў. Гэта выклікала масавыя пратэсты ў Фінляндыі. Петыцыі з просьбай да імператара адмяніць Лютаўскі маніфест сабралі больш за 500 000 подпісаў. На іх аснове быў складзены "Вялікі адрас", які неўзабаве быў прадстаўлены Мікалаю II. Аднак імператар не палічыў патрэбным прыняць да ўвагі зварот сваіх фінскіх падданых. У 1900 годзе выйшаў новы маніфест аб мове, па якім мовай справаводства і адміністрацыі была абвешчана руская мова. У 1901 годзе рушыў услед закон, які ліквідаваў асобныя фінскія узброеныя сілы, прызначаныя для абароны вялікага княства, і ўключыў іх у склад адзінай арміі Расійскай імперыі, робячы магчымым выкарыстанне фінскіх вайскоўцаў у любых канцах імперыі. Быў зачынены Фінляндскі кадэцкі корпус.
Гэтыя заканадаўчыя акты выклікалі рэзкае абурэнне ў Фінляндыі. Перш у палітычнай сістэме вялікага княства склаліся дзве, прыкладна роўныя па сілах, групоўкі - канстытуцыяналісты (Партыя младафінаў і Шведская партыя), якія выступалі за аднаўленне традыцыйнай канстытуцыі краіны і спыненне русіфікатарскай палітыкі, і так званыя «рахманыя» («старыя фіны»), прыхільнікі кампрамісу з Расіяй і апоры на яе ў барацьбе са шведскім уплывам у Фінляндыі. Аднак па меры ўзмацнення русіфікацыі і, асабліва, пасля зацвярджэння маніфесту аб вайсковай павіннасці (1901), пазіцыі «рахманых» усё больш слабелі, а грамадскае меркаванне краіны радыкалізавалася ў антырасійскім духу. У краіне пачасціліся забастоўкі, пачало пашырацца прымяненне тактыкі «пасіўнага супраціву». Так, у 1902 годзе на прызыўныя пункты з'явілася толькі палова фінскіх прызыўнікоў, абавязаных да ваеннай службы па маніфесту 1901 года. Пасля шэрагу дастаткова непрыемных прэцэдэнтаў расійскі ўрад прыйшоў да высновы аб ненадзейнасці фінскіх салдат і паменшыў квоту прызыву ў Фінляндыі, увёўшы адначасова падатак за вызваленне ад ваеннай службы. У той жа час станавіліся больш жорсткімі меры супраць апазіцыі: прыхільнікі фінскай канстытуцыі выцясняліся з дзяржаўных пасад, ўзмацнілася цэнзура, а ў 1903 годзе М. І. Бобрыкаву былі прадастаўлены асаблівыя паўнамоцтвы. У тым жа годзе было разгромлена фінскае тайнае таварыства «Кагаль», якая змагалася супраць русіфікацыі, але яго члены знайшлі прытулак у Швецыі і працягвалі адтуль рэвалюцыйную працу, увайшоўшы ў кантакт з расійскімі рэвалюцыянерамі тэрарыстычнай накіраванасці. 16 чэрвеня 1904 г. у Хельсінкі фінскім нацыяналістам Эйгенам Шаўманам быў забіты генерал-губернатар М. І. Бобрыкаў.
Аднаўленне канстытуцыі ў 1905-1908
З пачаткам руска-японскай вайны радыкальныя групы фінскіх нацыяналістаў атрымалі фінансавую дапамогу ад японскага ўрада праз палкоўніка Акасі і закупілі зброю для арганізацыі паўстання з мэтай абвяшчэння незалежнасці Фінляндыі. Аднак крушэнне судна, якое везла ўзбраенне, прывяло да правалу гэтага плана. Тым не менш, падчас рэвалюцыі 1905 года ў Фінляндыі рэзка ўзмацніўся страйкавы рух, пачасціліся выступы апазіцыі, гучалі патрабаванні аднаўлення канстытуцыі. Гэты рух завяршыўся перамогай: маніфестам 17 кастрычніка 1905 г. імператар прыпыніў дзеянне русіфікатарскіх законаў і асаблівых паўнамоцтваў генерал-губернатара.
Аслаблены рэвалюцыйнымі выступленнямі 1905-1907 і паразай ў руска-японскай вайне ўрад імперыі з канца 1905 спыніў русіфікацыю Фінляндыі і аднавіў дзеянне фінскай канстытуцыі.
У 1906 годзе была праведзена рэформа прадстаўнічага органа Фінляндыі. Мікалай II зацвердзіў 7 (20) ліпеня 1906 г. прыняты соймам новы соймавыя статут, які замяняў састарэлы саслоўны сойм на аднапалатны парламент Эдускунта, які выбіраўся на аснове ўсеагульнага роўнага выбарчага права усімі грамадзянамі з 24-гадовага ўзросту. Колькасць асоб, якія мелі права голасу, павялічылася са 125 000 да 1.125.000 чалавек. Фінляндыя стала другой краінай свету пасля Новай Зеландыі, дзе выбарчыя правы атрымалі жанчыны.
Русіфікацыя ў 1908-1917 гадах
Пасля падаўлення рэвалюцыі 1905-1907 гадоў палітыка Расійскай імперыі ў Фінляндыі зноў набыла характар ​​русіфікацыі і абмежавання фінскай аўтаноміі. Па ініцыятыве прэм'ер-міністра Расіі П. А. Сталыпіна аднавіўся наступ на паўнамоцтвы фінляндскага парламента. Законам 17 чэрвеня 1910 года, яго паўнамоцтвы былі істотна абмежаваныя, з яго вядзення быў ​​выведзены цэлы шэраг пытанняў, у тым ліку вайсковы абавязак, дзяржаўная мова, кантроль над праграмамі выкладання, парадак правядзення сходаў, пытанні друку, мытныя тарыфы і іншае.
5 лютага 1912 г. выйшаў закон аб ураўненні ў правах рускіх грамадзян з фінамі ў межах Фінляндыі.
Да 1914 аўтаномія Фінляндыі была рэзка абмежаваная. Рэпрэсіі ў адносінах да фінскага нацыянальнага руху і русіфікацыя краіны выклікалі рост антырасійскіх настрояў і ўздым руху за суверэнітэт Фінляндыі, да поўнай незалежнасці. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны істотна пагоршылася эканамічная сітуацыя ў краіне, у Фінляндыі былі размешчаны значныя кантынгенты рускай арміі. Хоць скліканне парламента было адноўлена, у лістападзе 1914 ў фінскай прэсе былі апублікаваныя сакрэтныя матэрыялы расійскага ўрада, якія сведчаць аб наяўнасці доўгатэрміновай праграмы русіфікацыі краіны. Гэта спрыяла радыкалізацыі фінскага нацыянальнага руху. Частка фінаў пачала сімпатызаваць дзяржавам Траістага саюза, а ў Нямеччыне пачалі фармавацца фінскія нацыянальныя ваенныя часткі, якія ў далейшым ўдзельнічалі ў баях на ўсходнім фронце. Нацыянальны рух за незалежнасць Фінляндыі атрымаў развіццё ў ходзе Першай сусветнай вайны пры падтрымцы кайзераўскай Германіі, якая падтрымлівала многія антыўрадавыя рухі краін Антанты, імкнучыся аслабіць ворага знутры. На выбарах 1916 года ў парламент перамагла апазіцыйная сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі.
Дзень незалежнасці Фінляндыі
Дзень незалежнасці Фінляндыі (itsenäisyyspäivä) — дзяржаўнае свята Фінляндыі, адзначаецца штогод 6 снежня; агульнанацыянальны выхадны дзень. Гэты дзень лічыцца нацыянальным днём краіны і днём сцяга. Упершыню Дзень незалежнасці адзначаўся 6 снежня 1917 года — пасля таго, як Фінскім парламентам (100 дэпутатаў галасавала «за», 88 — «супраць») была ўхвалена Дэкларацыя незалежнасці Фінляндыі (праз два дні пасля прыняцця Дэкларацыі незалежнасці Сенатам Свінхувуда).
Русіфікацыя Фінляндыі
Русіфікацыя ў 1908-1917 гадах
Лютаўская рэвалюцыя 1917 года ў Расіі выклікала ўздым руху за незалежнасць у Фінляндыі. Са звяржэннем ў Расіі імператара асабістая унія Фінляндыі і Расіі спынілася. У сакавіку 1917 фінская канстытуцыя была адноўлена ў поўным аб'ёме. Першапачаткова парламент Фінляндыі, у якім большасць складалі сацыял-дэмакраты, і сенат супрацоўнічалі з Часовым урадам, аднак патрабаванне апошняга адкласці пытанне аб вышэйшай уладзе ў Фінляндыі да склікання Устаноўчага сходу ў Расіі прывёў да канфлікту паміж фінскімі сацыял-дэмакратамі і Часовым урадам Расіі.
6 снежня 1917 года была абвешчана незалежнасць Фінляндыі.
Ili-ili
ili-ili — беларускі гурт, які спявае ў жанры інды-рок, інды-поп. Гурт заснавалі акцёры і музыканты Міхась Зуй і Павел Яскевіч у 2001 годзе, пазней да іх далучыўся Дзмітрый Есяневіч. Гурт даў шэраг канцэртаў і прыпыніў дзейнасць у сувязі з занятасцю яе ўдзельнікаў у тэатры Янкі Купалы і ў іншым гурце «Дзецідзяцей». Актыўную дзейнасць аднавілі Міхаіл Зуй і Дзмітрый Есяневіч ў 2010 годзе. Актыўна запісваюць песні і здымаюць кліпы.
Узнагароды
ili-ili ў 2013 годзе перамагла ў некалькіх намінацыях і конкурсах Рэспублікі Беларусь:
Майнільскі інцыдэнт
Паводле афіцыйных савецкіх сцвярджэнняў, 26 лістапада 1939 года на ўчастку мяжы каля вёскі Майніла групу савецкіх ваеннаслужачых абстраляла артылерыя. Было зроблена сем гарматных выстралаў, у выніку чаго былі забіты трое радавых і адзін малодшы камандзір, сямёра радавых і двое з каманднага складу атрымалі раненні. Гэтыя лічбы былі прыведзены ў савецкай ноце і афіцыйным паведамленні ў газеце «Праўда».
З нагоды гэтага абстрэлу савецкі ўрад звярнулася да фінскага з нотай, у якой сцвярджаў, што выстралы былі зроблены з тэрыторыі Фінляндыі. Для прадухілення далейшых правакацый ад фінаў запатрабавалі адвесці войскі ад мяжы на 20—25 км.
У ноце, напісанай у адказ, фінскі урад заявіў, што, паводле назіранняў фінскіх гукаметрычных пастоў, сем выстралаў былі здзейснены каля 16:00 з савецкага боку з адлегласці прыкладна паўтары — двух кіламетраў на паўднёвы ўсход ад месца разрыву снарадаў. Таксама зазначалася, што ў фінаў на мяжы няма артылерыі, тым больш дальнабойнай. Фіны прапанавалі стварыць сумесную камісію для расследавання інцыдэнту і пачаць перамовы аб узаемным адводзе войскаў ад мяжы. Прапанова была адхілена савецкім бокам. Адмова матывавалася тым, што адвод частак Чырвонай Арміі ад мяжы на прапанаваную адлегласць прывёў бы да размяшчэння войскаў у прадмесцях Ленінграда, што зусім непрымальна па меркаваннях забеспячэння бяспекі горада.
Вынікам інцыдэнту быў загад савецкім войскам у раёне мяжы адказваць на любыя агрэсіўныя дзеянні фінаў агнём, да знішчэння праціўніка. Праз два дні пасля інцыдэнту СССР разарваў пакт аб ненападзе з Фінляндыяй, праз чатыры — пачаў вайну.
Трыма месяцамі раней падобны прыём выкарыстала Германія, якая разарвала дагавор аб ненападзе з Польшчай у выніку Глайвіцкага інцыдэнту (і тым самым пачала Другую сусветную вайну).
Сонечнае зацьменне 22 кастрычніка 1911 года
Зацьменне мела велічыню 0,9650 і дасягнула свайго максімуму ў 04:13:02 UTC у пункце з каардынатамі 6° пн. ш. 121° у. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 3 хв. 47 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 133 км.
Зацьменне 22 кастрычніка 1911 года стала 2-ім сонечным зацьменнем у 1911 годзе і 25-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 28 красавіка 1911 года, наступнае — 17 красавіка 1912 года.
Культура Кіўкайс
Культура Кіўкайс — культурная група эпохі неаліта, якая існавала ў асноўным на паўночным захадзе сучаснай Фінляндыі, а таксама на Готландзе, Аландскіх астравах і ў шведскай правінцыі Хельсінгланд. Ставіцца да перыяду каля 2400—1500 гг. да н. э. Разглядаецца як гібрыдная паміж культурай баявых сякер і культурай тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі.
Паўднёвае Сава
Паўднёвае Са́ва (Etelä-Savo, Södra Savolax) — вобласць на паўднёвым усходзе Фінляндыі. Адміністрацыйны цэнтр у Мікелі. Іншыя значныя гарады — Піексямякі і Саванліна. Найбуйнейшае возера — Хаўківесі (плошча 620 км²). Найвышэйшы пункт — Паўкуланмякі (Paukkulanmäki) у Кангасніемі, звыш 225 метраў над узроўнем мора.
Муніцыпалітэты
У Паўднёвым Сава 12 абшчын (муніцыпалітэтаў), тры з якіх гарадскія, астатнія — сельскія.
Усходняя Усіма
Усходняя Усіма (Itä-Uusimaa) — колішняя правінцыя на поўдні Фінляндыі, уваходзіла ў склад ляні Паўднёвая Фінляндыя (Etelä-Suomen). 1 студзеня 2011 года рашэннем урада Фінляндыі правінцыя была ўключана ў склад правінцыі Усіма. Насельніцтва — 94 353 чал. (2010), плошча — 2 762.84 км², была адной з самых маленькіх 17-е месца з 20 правінцый і аўтаноміі. Адміністрацыйным цэнтрам быў муніцыпалітэт Порва. Шведская назва "Östra Nyland".
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Раён Порва:
Раён Ловійса:
Мовы Украіны
Мовы Украі́ны — мовы, якія ў цяперашні час або ў гістарычна засведчаныя эпохі існавання краіны выкарыстоўваліся насельніцтвам Украіны.
Найраспаўсюджанай ва Украіне мовай з'яўляецца ўкраінская мова, пасля якой значнае пашырэнне мае руская мова. У асобных рэгіёнах і раёнах кампактнага пражывання нацыянальных меншасцей распаўсюджаныя румынская, малдаўская, венгерская, балгарская, польская, крымскататарская, цыганская, гагаузская, яўрэйскія мовы і г.д. Шырока распаўсюджаныя дыялекты і змяшаныя формы маўлення, што паўставалі ў выніку змяшэння ўкраінскай і рускай моў з дадаткам лексічных адзінак і іншых элементаў іншых моў. Сярод насельніцтва, у прыватнасці той часткі, што вылучае час адпаведнаму вывучэнню або кантактам з прадстаўнікамі іншых краін, мае распаўсюджанне веданне замежных моў, асабліва англійскай.
Заканадаўства Украіны ўстанаўлівае ўкраінскую мову ў якасці дзяржаўнай і прызнай мовы нацыянальных меншасцей краіны. Так, паводле Канстытуцыі Украіны ўкраінская мова мае дзяржаўны статус, атрымліваючы падтрымку ў галінах жыцця краіны; апрача таго, паводле Канстытуцыі дзяржава спрыяе вывучэнню моў міжнародных зносін і развіццю моў нацыянальных меншасцей, у прыватнасці рускай.
Паводле перапісу насельніцтва ва Украіне 2001 года ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5% насельніцтва краіны, рускую — 29,6. Украінскую мову выкарыстоўваюць у мэтах зносін прыкладна 53,3% грамадзян краіны, рускую — 44,5%, але існуюць і іншыя падлікі. Атрыманне больш дакладнай інфвармацыі сустракаецца з цяжкасцямі з прычыны шматграннасці тэрміну родная мова (пад якою могуць мецца на ўвазе мова этнасу, мова думак і найчасцейшых зносін чалавека або мова дзяцінства) і адсутнасці ўліку суржыку, носьбіты якога пры апытанні могуць лічыць сваё маўленне ўкраінскай або рускай мовай.
Агулам украінская мова мае перавагу ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй частках Украіны, руская пераважае на Данбасе, у Крыме і ў паўднёвай Украіне. Ва Украіне, асабліва ў этнічна змяшаных рэгіёнах, такіх як Закарпацце, Данбас, Адэская вобласць, Крым часта распаўсюджаныя з'явы білінгвізму (выкарыстанне дзвюх моў адразу або ў блізкіх умовах) або полілінгвізму (выкарыстанне больш за дзвюх моў).
На звесткі пра лінгвагеаграфію Украіны істотна ўплываюць розныя інтэрпрэтацыі існавання суржыку ў краіне (параўн. трасянка) — сукупнасці няўстойлівых формаў змяшанага ўкраінска-рускага маўлення, якое найбольш распаўсюджаным з'яўляецца на г.зв. Левабярэжжы, ва ўсходняй частцы краіны.
Моўны склад насельніцтва
Моўны склад насельніцтва Украіны паводле перапісу насельніцтва 2001 года :
Звесткі апытанняў
16—24 снежня 2002 года сацыялагічнай службай Цэнтра Разумкова было праведзенае даследаванне па ўзроўні выкарыстоўвання моў ва Украіне (гл. вышэй). Апытана 2010 рэспандэнтаў з 123 населеных пунктаў узростам звыш 18 гадоў. Хіба выбаркі — 2,3%.
Даследаванне Інстытуту сацыялогіі НАН Украіны, праведзенае ў 2005 годзе, сведчыць, што ўкраінскую мову лічылі роднаю 64,3% насельніцтва, рускую — 34,4%, 1,5% прыпалі на іншыя мовы. Моваю зносін дарослага насельніцтва ў асноўным сталі ўкраінская (41,8%) і руская (36,4%), 21,6% апытаных пазначылі, што выкарыстоўваюць у зносінах абедзве мовы ў залежнасці ад абставін.
У кастрычніку 2009 года агенцтва «ФОМ-Украина» правяло ўласнае апытанне, згодна з якім 52% апытаных заявілі пра рускую мову як мову ўласных зносін, 41% аддаў перавагу ўкраінскай мове, 8% заявіла, што выкарыстоўвае для гэтых мэтаў суржык. Апытанне лістападу гэтага ж года ўстанавіла, што 54,7% ад насельніцтва Украіны не лічыць моўнае пытанне значным, выказваючыся за права кожнага грамадязніна размаўляць на ўласнай мове і патрабуючы вырашэння іншых праблем, 28,3% насельніцтва палічылі моўнае пытанне прыкметнай праблемай, якую, аднак, можна адкласці; 14,7% апытаных палічылі, што моўнае пытанне з'яўляецца актуальным і належыць неадкладнага вырашэння.
Апытанне групы Research & Branding Group, праведзенае 12—22 жніўня 2011 года шляхам асабістага інтэрвію ў 24 вобласцях Украіны і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, адлюстроўвае вынікі рэспандэнтаў, абраных паводле квотнай выбаркі, якая прадстаўляе дарослае насельніцтва краіны паводле месца пражывання (вобласць, рэспубліка), плоццю і ўзростам. Сярэдняя хіба выбаркі — 2,2%, апытана 2075 асоб. У 2011 годзе гэтаю ж кампаніяй было ўстаноўлена, што 65% і 33% адпаведна лічаць роднымі ўкраінскую і рускую мовы; узровень валодання размоўнай і пісьмовай рускай мовай склаў 76%, украінскай — 69%, але адначасова з гэтым 46% аддае перавагу зносінам па-ўкраінску, 38% — па-руску, 16% — абедзвюм мовам адразу.
Украінская мова
З'яўленне ўкраінскай мовы ва Украіне звязваецца з паступовым эвалюцыянаваннем старажытных усходнеславянскіх дыялектаў у кніжную пісьмовую мову Вялікага Княства Літоўскага, якая, апрача таго, мела народна ўжываныя формы. Падобныя формы народнага маўлення, у сваю чаргу, прыкладна з XVII—XVIII ст. развіліся ў сучасную ўкраінскую мову. Пачынаючы з гэтай эпохі ўкраінская мова распаўсюджваецца на поўдзень і ўсход сучаснай Украіны дзякуючы засяленню ўкраінцамі тэрыторый былых цюркскіх дзяржаў. У пачатку ХХ ст. украінская мова атрымлівае афіцыйны статус у Заходне-Украінскай і Украінскай народных рэспубліках.
Украінская мова мае дзяржаўны статус ва Украіне, выкарыстоўваючыся ў актах і іншых афіцыйных дакументах дзяржаўных органаў улады і органаў мясцовага самакіравання. Украінская мова выкарыстоўваецца пры афіцыйным афармленні ўрадавай інфармацыі, а таксама ў вялікім аб'ёме сродкамі масавай інфармацыі, установамі культуры, іншымі ўстановамі і г.д.
У найбольшай ступені ўкраінская мова распаўсюджаная ў цэнтральнай, паўночнай і заходняй Украіне, тады як на поўдні і ўсходзе мова паўнавартасна функцыянуе толькі ў сельскай мясцовасці, у вялікіх гарадох поўдня і ўсходу яе выкарыстанне абмяжоўваецца толькі дзяржаўнымі ўстановамі.
Даследаванне геаграфіі і дыялектаў украінскай мовы дазваляе шэрагу даследчыкаў прыходзіць да высновы, што ўкраінская мова замацоўвае ўласны статус як агульнанацыянальнай мовы Украіны. Між іншым, у сучаснай Украіне самымі характэрнымі рысамі моўнае палітыкі сталі павелічэнне долі ўкраінскай мовы ў адукацыйным працэсе, узбагачэнне лексікі ўкраінскай мовы пурызмамі, дыялектызмамі, культурнымі і навуковымі неалагізмамі.
Крымскататарская мова
Крымскататарская мова — адна з нешматлікіх моў Украіны не-індаеўрапейскага паходжання, належыць да цюркскай сям'і моў. Гістарычны арэал ахопліваў паўвостраў Крым і прылеглыя часткі паўднёвай кантынентальнай Украіны, але ў апошняй мова выйшла з ужытку ў выніку разгрому Крымскага ханства і засялення рэгіёна ўкраінцамі і, часткова, іншымі народамі. У ХХ ст. стан мовы пагоршыўся ў выніку дэпартацыі крымскіх татараў, але ў асноўным большая частка крымскіх татараў лічыць мову роднай (92%).
За крымскататарскай мовай замацоўваецца шэраг афіцыйных функцый паводле канстытуцыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым, прынятай у 1998 годзе. У лютым—сакавіку 2014 года ў выніку крымскага крызісу паўвостраў быў фактычна анексаваны Расіяй, якой было абвешчана ўтварэнне новага суб'екта федэрацыі — Рэспублікі Крым, у якой крымскататарская мова таксама атрымала афіцыйны статус.
Венгерская мова
Як і крымскататарская мова, венгерская мова не належыць да індаеўрапейскай сям'і, уваходзячы ў склад уральскай сям'і моў. Венгерская мова з'явілася на тэрыторыі сучаснай Украіны прыкладна на мяжы другога тысячагоддзя н.э. як вынік міграцыі некаторых фіна-ўгорскіх плямёнаў з поўдня Заходняй Сібіры ў Еўропу, калі пэўная частка продкаў венграў — вуграў — асела ў Закарпацці і часткова адцясніла мясцовыя ўсходнеславянскія плямёны. Неўзабаве Закарпацце трапіла ў склад Венгрыі і, за некаторымі выняткамі, заставалася ў яе складзе да 1918 года, што стала прычынай яе прывілеяванага становішча ў гэты перыяд.
Малдаўская мова
Малдаўская мова распаўсюджаная ў асноўным у раёнах ля мяжы з Малдовай і Румыніяй. Большасцю сучасных лінгвістаў разглядаецца як адны з дыялектаў румынскай мовы.
Румынская мова
Носьбіты румынскай мовы ва Украіне пражываюць у асноўным у раёнах, блізкіх да мяжы з Румыніяй, у прыватнасці ў Чарнавіцкай вобласці. Большая частка ўкраінскіх румынаў (91,7%) лічыць роднай мовай румынскую.
Балгарская мова
З'яўленне балгараў звязанае з перасяленнем некаторых балгараў ва Украіну ў часы Расійскай імперыі. Найбольш балгарская мова ва Украіне прадстаўленая на поўдні Адэскай і Запарожскай вобласцей. 64,2% балгараў Украіны лічыць балгарскую мову роднай.
Польская мова
Гісторыя польскай мовы ва Украіне сыходзіць у часы далучэння ўкраінскіх ваяводстваў ВКЛ да Польшчы ў выніку Люблінскай Уніі. Праз Унію ў склад Польшчы трапіў цэнтр і захад Украіны, з прычыны чаго, аналагічна Беларусі і Літве, у гэтых рэгіёнах польская мова стала пераважнай мовай мясцовай шляхты, а таксама асноўнай мовай вялікай часткі галін грамадства і культуры. Ва ўсходняй Украіне, што адносна рана трапіла ў склад Масковіі (потым — Расіі), польская мова мела значна слабейшыя пазіцыі.
Становішча польскай мовы на ўкраінскіх тэрыторыях пасілілася па ўваходжанні Галіччыны і Валыні ў склад міжваеннай Польшчы. Па ўключэнні гэтых тэрыторый у склад СССР большая частка палякаў зазнала дэпартацыю ў рамках абмену насельніцтва між Польшчай і УССР, у выніку чаго пазіцыі польскай мовы ва Украіне істотна пагоршыліся.
Беларуская мова
Беларуская мова ва Украіне распаўсюджаная ў некаторых раёнах на мяжы з Беларуссю (напрыклад, поўнач Ракітнаўскага раёна Ровенскай вобласці), а таксама, у значна меншай ступені, сярод эмігрантаў беларускага паходжання, якія засялялі Украіну ў часы СССР.
Іншыя звесткі
Ніжэй прыведзенае храналагічнае размеркаванне долі родных моў у межах сучаснай Украіны.
Паказчык вольнага валодання ўкраінскай і рускай мовамі сярод найбуйнейшых нацыянальнасцей Украіны.
У параўнанні са звесткамі перапісу 1989 года колькасць асоб, што лічыць украінскую мову роднай, падвысілася (гл. вышэй). Колькасць асоб, што лічыць рускую мову роднай, знізілася, аднак працэнтнае значэнне асоб, для якіх роднай мовай з'яўляецца іншая мова, узрасла (на 0,4%, склаўшы 2,9%). Паводле іншых крыніц інфармацыі, станам на 2011 год украінскую мову выкарыстоўваюць для зносін 53,3% насельніцтва Украіны, рускую — 44,5%, але існуюць іншыя лічбы. Згодна са звесткамі Цэнтра эканамічных і палітычных даследаванняў імя Аляксандра Разумкова на 16—25 чэрвеня 2012 года (апытанне 2009 асоб старэйшых за 18 год) 43,6% насельніцтва Украіны выступае за статус дзяржаўнай мовы выключна за ўкраінскай мовай, 23,9% — за наданне статусу другой дзяржаўнай мовы рускай, 25% — за наданне афіцыйнага статусу рускай мове ў некаторых рэгіёнах краіны, 2% — за замацаванне дзяржаўнага статусу выключна за рускай мовай.
Ніжэй прыведзеная статыстыка па распаўсюджанасці мовы свайго этнасу як роднай мовы паводле рэгіёнаў Украіны.
Адукацыя
У 2008/2009 навучальным годзе ва Украіне ажыццяўлялася вывучэнне ўкраінскай і замежных моў, а таксама моў адізнаццаці нацыянальных меншасцей і карэнных народаў: балгарскай, гагаузскай моў, крымскататарскай, малдаўскай, рускай, грэчаскай, польскай, румынскай, славацкай, венгерскай моў, іўрыту і ідышу. Выпускнікі мелі мажлівасць скласці Знешняе незалежнае ацэньванне (выпускны экзамен) па-ўкраінску, па-крымскататарску, па-руску, па-малдаўску, па-польску, па-румынску або па-венгерску.
У 2008/2009 навучальным годзе ва Украіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных устаноў, у якіх вучылася 4 438 383 вучні, у тым ліку:
Апрача таго, таксама працуюць школы з шматмоўнай адукацыяй (украінская, руская, крымскататарская; украінская, руская, румынская; украінская, руская, балгарская; украінская, руская, малдаўская мовы). Агулам у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны па-руску вучацца 779 423 вучні. Акрамя гэтага, рускую мову ў якасці прадмету вывучаюць 1 292 518 вучняў, як факультатыў або ў гуртку — 165 544 вучняў. Такім чынам, колькасць рускіх школ ва Украіне складае 5,9% ад агульнай колькасці гэтых устаноў. Для параўнання ў 1991/1992 навучальным годзе іх налічвалася 3 364 або 15,9%.
Размеркаванне вучняў Украіны паводле класы і мовы адукацыі.
Доля ўкраінскамоўных школаў паводле навучальнага года і рэіёну краіны
Ва Украіне дзейнічае 919 дзяржаўных прафесійна-тэхнічных устаноў, у 35 з іх выкладанне ўсіх дысцыплін адбываецца па-руску. Колькасць вучняў у гэтых установах складае 51,4 тыс. чал., або 12,5% ад усёй колькасці. Усе прадметы выкладаюцца па-руску ў падобных установах Аўтаномнай Рэспублікі Крым (29 устаноў), у Севастопалі — у шасці. Частковая руская адукацыя прысутнічае ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запарожскай, Луганскай, Адэскай і Харкаўскай вобласцей.
Акрамя таго, ва Украіне ёсць вышэйшыя навучальныя ўстановы з рускай мовай выкладання. Такія ўстановы ў асноўным засяроджаныя ў Луганску, Данецку, Харкаве, Днепрапятроўску, Адэсе і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 навучальным годзе колькасць студэнтаў устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія вучацца па-руску, складала 280 767 чалавек (у 1999/2000 годзе — 395 605), такім чынам, у гэтым навучальным годзе па-руску навучалася 326 674 студэнты.
Педагогаў для школаў з рускаю моваю выкладання рыхтуюць дванаццаць вышэйшых нвучальных устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, а таксама 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чаьцвертага ўзроўняў акрэдытацыі.
Рэгіянальная палітыка
У жніўні 2012 года Вярхоўная Рада Украіны прыняла закон «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі», згодна з якім краіна брала на сябе абавязкі Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў і, такім чынам, дазваляла любой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы краіны ўстанавіць рэгіянальную мову ў выпадку, калі не менш за 10% ад насельніцтва гэта тэрыторыі размаўляе на не-ўкраінскай мове. Украінская мова захавала за сабою дзяржаўны статус, але статус рэгіянальнай мовы дазволіў выкарыстоўваць на згаданых тэрыторыях іншыя мовы пры адукацыі, у органах мясцовага самакіравання, судох і пры адміністрацыйнай перапісцы
Сонечнае зацьменне 28 красавіка 1911 года
Сонечнае зацьменне 28 красавіка 1911 года — поўнае сонечнае зацьменне 127 сараса.
Сонечнае зацьменне 2 лістапада 1910 года
Сонечнае зацьменне 2 лістапада 1910 года — частковае сонечнае зацьменне 122 сараса.
Сонечнае зацьменне 28 красавіка 1911 года
Зацьменне мела велічыню 1,0562 і дасягнула свайго максімуму ў 22:27:22 UTC у пункце з каардынатамі 2° пн. ш. 152° з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 4 хв. 57 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 190 км.
Сонечнае зацьменне 2 лістапада 1910 года
Зацьменне мела велічыню 0,8515 і дасягнула свайго максімуму ў 02:08:32 UTC у пункце з каардынатамі 62° пн. ш. 155° з. д..
Сонечнае зацьменне 28 красавіка 1911 года
Зацьменне 28 красавіка 1911 года стала 1-ым сонечным зацьменнем у 1911 годзе і 24-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 2 лістапада 1910 года, наступнае — 22 кастрычніка 1911 года.
Дагістарычная Фінляндыя
Дагістарычны перыяд гісторыі Фінляндыі пачынаецца са з'яўлення першых людзей і канчаецца з жалезным векам.
Каменны век
Па заканчэнні апошняга ледніковага перыяду Фінляндыю засялілі прыблізна ў 8500 годзе да н. э. групы паляўнічых з поўдня і паўднёвага ўсходу. Знаходкі з паўднёвай часткі Фінляндыі моцна нагадваюць культуру Кунда, якая існавала ў той час на тэрыторыі Эстоніі. Гэтая культурная традыцыя на тэрыторыі Фінляндыі цяпер вядомая археолагам як. Найважнейшай сыравінай для каменных прылад служыў кварц. Скончыўся мезаліт на тэрыторыі Фінляндыі прыблізна ў 5000 годзе да н. э.
Неаліт на тэрыторыі Фінляндыі падзяляецца на этапы і культуры ў асноўным па адрозненням у стылях керамікі. Найважнейшай з культур ранняга неаліту (5000-3200 гг. да н. э.) з'яўляецца культура тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі.
Унутры краіны, наадварот, у сярэднім і познім неаліце ​​пераважаюць розныя культуры азбеставай керамікі, сярод якіх найбольш важнымі з'яўляюцца групы і. Заканчваецца неаліт ​​ў Фінляндыі пазней, чым у суседняй Скандынавіі, прыкладна ў 1500 годзе да н. э.
Бронзавы век
У сярэднім неаліце ​​(3200-2400 гг. да н. э.) на поўдні і захадзе Фінляндыі пераважае, носьбітамі якой былі індаеўрапейскія народы. Індаеўрапейскі элемент на паўднёвым захадзе Фінляндыі прыўнёс тэхналогію бронзы. Прыкметна адрозненне паміж арыентаванымі на захад прыбярэжнымі селішчамі, якія ў культурным плане таксама ставяцца да, і арыентаванымі на ўсход селішчамі ўнутры краіны і на поўначы, якія адносяцца да так званых «культур арктычнага бронзавага веку».
На захадзе і поўдні Фінляндыі адбываліся важныя кантакты па моры з паўднёвай і цэнтральнай Скандынавіяй; праз ўзбярэжжа ў Фінляндыю пранікалі тэхналогіі апрацоўкі бронзы. Да іншых зменаў перыяду бронзавага стагоддзя ставяцца новыя рэлігійныя ўяўленні, змены ў гаспадарцы і архітэктуры будынкаў. Уздоўж узбярэжжа узнікаюць сталыя аграрныя паселішчы — фермы, як адзінкавыя, так і згрупаваныя па некалькі ферм. Будынкі ўяўляюць сабой са сценамі, пакрытымі цагляным растворам. Квітнее культ продкаў: да гэтага перыяду адносяцца велічныя каменныя магілы -росе ўздоўж узбярэжжа. Адначасова адбываецца пераход да трупаспалення.
Знаходкі, якія адносяцца да бронзавага веку ў Фінляндыі, не такія шматлікія, як у Скандынавіі. Адсутнічаюць буйныя зборы металічных прадметаў і ахвярапрынашэнняў, шырока распаўсюджаныя на поўдні Скандынавіі. У цэлым да пачатку XXI стагоддзя ў Фінляндыі знойдзена каля 150 прадметаў з бронзы, у асноўным — зброя і прылады працы, да позняга бронзавага веку адносяцца таксама ювелірныя вырабы і прадметы туалету. па-ранейшаму заставаўся важнай сыравінай, паколькі бронза была дарагім прывазным матэрыялам. Ромбападобныя каменныя сякеры, вырабленыя па паўднёваскандынаўскіх узорах, адыгрывалі ў асноўным сімвалічную, а не практычную ролю. Акрамя таго, характэрныя для Скандынавіі петрагліфы ў Фінляндыі адсутнічаюць.
Затым у выніку сімбіёзу індаеўрапейцаў і протасаамаў з'явілася культура Кіўкайс (2400—1500 гг. да н. э.). Як адзначаюць даследчыкі, «у лясах Фінляндыі індаеўрапейскі элемент шнуравай керамікі быў раствораны, практычна не пакінуўшы следу ні ў мове, ні ў культуры мясцовых фінскіх паляўнічых».
Унутры Фінляндыі і на яе поўначы дамінавалі культуры паляўнічых, хоць аналіз пылка сведчыць пра спробы ўвесці ў гэтых рэгіёнах сельскую гаспадарку. У гэтых землях гулялі вялікую ролю сухапутныя кантакты на ўсходзе Фінляндыі, бронзавыя тэхналогіі прадстаўлены, у тым ліку, і на тэрыторыі паўночнага захаду сучаснай Расіі. У цэнтральнай Фінляндыі з'яўляецца новы стыль керамікі — так званая «тэкстыльная кераміка», тады як на поўначы па-ранейшаму пераважае азбеставая кераміка.
Сонечнае зацьменне 9 мая 1910 года
Сонечнае зацьменне 9 мая 1910 года — поўнае сонечнае зацьменне 117 сараса.
Зацьменне мела велічыню 1,0600 і дасягнула свайго максімуму ў 05:42:13 UTC у пункце з каардынатамі 48° пд. ш. 125° у. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 4 хв. 15 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 594 км.
Зацьменне 9 мая 1910 года стала 1-ым сонечным зацьменнем у 1910 годзе і 22-ім у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 12 снежня 1909 года, наступнае — 2 лістапада 1910 года.
Party for Everybody
Party for Everybody  — песня, з якой музычны калектыў «Буранаўскія бабулі» прадстаўляў Расію на конкурсе песні Еўрабачанне 2012 у Баку.
Песня стала пераможцам адборачнага тура 2012 года, які адбыўся 7 сакавіка 2012 года ў Маскве. Па выніках прапарцыйнага складання вынікаў глядацкага і судзейскага галасавання гурт атрымаў 38,51 бала, апярэдзіўшы свайго бліжэйшага суперніка — дуэт Дзімы Білана і Юліі Волкавай з іх песняй «Back to Her Future» — на 9,26 бала.
22 мая 2012 года песня паспяхова прайшла ў фінал конкурса песні Еўрабачанне 2012, заняўшы першае месца ў сваім паўфінале, а 26 мая па выніках галасавання ў фінале заняла другое месца.
Стварэнне
Словы песні на ўдмурцкай мове, па прызнанні ўдзельніц калектыву, напісала мастацкі кіраўнік «бабуль» Вольга Туктарова, тады як аўтарам англамоўнай часткі стала вядомая брытанская паэтка Мэры Сьюзэн Эплгейт, якая супрацоўнічала, у прыватнасці, з Modern Talking і Кайлі Міноўг. «Я не буду нават называць імя аўтара, не вымаўлю, яна не руская», — падзялілася з карэспандэнтам «Камсамольскай праўды» мастацкі кіраўнік «Буранаўскіх бабуль» Вольга Туктарова. Музыку да «Party for Everybody» напісалі вядомыя кампазітары Віктар Дробыш і Цімафей Лявонцьеў. Характэрна, што ўдмурцкія і англійскія словы кампазіцыі пісаліся асобна: калі «Буранаўскія бабулі» прыехалі на студыю з напісаным імі тэкстам, англамоўны варыянт таксама быў ужо гатовы. Калі ўдзельніцам ансамблю перавялі яго словы, тыя, па сведчанні Туктаровай, выявілі іх дзіўнае супадзенне з тым, што прывезлі яны :
Вучыць англійскія словы, як вынікае з інтэрв’ю «Буранаўскіх бубуль», ім было зусім нескладана.
Еўрабачанне-2012
Меркаванні расійскіх музычных прадзюсараў і крытыкаў наконт шанцаў песні і калектыву ў цэлым на перамогу падзяліліся. Так, Артур Гаспарян паведаміў журналістам, што Еўропа можа ўспрыняць «Буранаўскіх бабуль» як «музычны атракцыён», з прычыны чаго іх «шанец на перамогу мінімальны», а Іосіф Прыгожын, нягледзячы на адсутнасць упэўненасці ў лідарстве «Буранаўскіх бабуль» на конкурсе, падкрэсліў іх арыгінальнасць і індывідуальнасць. Ігар Круты, насупраць, назваў удзельніц ансамблю «цудоўнымі» і сказаў, што «не здзівіцца, калі яны выйграюць і Еўрабачанне ў цэлым». Расійскі музычны крытык Гуру Кен, назваўшы гурт «феноменам», высока ацаніў шанцы «Буранаўскіх бабуль» на перамогу, паколькі яны «трапляюць адразу ў некалькі ўмоўных „фарматаў“ Еўрафэсту — і як відавочныя фрыкі, і як трэш-поп, і як народнікі», а таксама адзначыў сярод плюсаў неўласцівую для расійскай эстрады шчырасць. Кацярына Гечмен-Вальдэк, прадзюсар Аляксея Вараб’ёва, які ўдзельнічаў у Еўрабачанні-2011, назвала выбар журы і гледачоў адзіна правільным, аднак ацэньваць шанцы гурта на перамогу не стала, спаслаўшыся на распаўсюджанае меркаванне аб палітычным значэнні конкурсу. Рок-журналіст Арцемій Троіцкі, вядомы сваім прахалодным стаўленнем да конкурсу «Еўрабачанне», таксама станоўча адазваўся аб перамозе гурта. «„Буранаўскія бабулі“ — гэта выдатна!» — сказаў ён у інтэрв’ю Радыё «Свабода», але дадаўшы, што гэта «хутчэй, жэст адчаю, паколькі расійская папса настолькі жахлівая, настолькі беспрасветная і неканкурэнтаздольная, што, я думаю, і эксперты, якія галасавалі на гэтым нацыянальным фінале, і гледачы, правялі, так бы мовіць, галасаванне пратэсту, галасаванне супраць папсы, а не за этнічную музыку». Станоўча адклікаліся пра перамогу «Буранаўскіх бабуль» многія расійскія артысты і грамадскія дзеячы, сярод іх спявачкі Ганна Седакова, Таня Цярошына , спевакі Валерый Меладзэ і ўкраінскі спявак Іван Дорн , гурт «Марсель» , памочнік прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Аркадзь Дварковіч , тэлевядучая Вікторыя Лапырова , а таксама асноўныя канкурэнты гурта па адборачным туры — Цімаці, Дзіма Білан і Юлія Волкава.
Спіс аб’ектаў PGC (1008001—1009000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (1008001—1009000)
Сонечнае зацьменне 12 снежня 1909 года
Сонечнае зацьменне 12 снежня 1909 года — частковае сонечнае зацьменне 150 сараса.
Зацьменне 12 снежня 1909 года стала 2-ім сонечным зацьменнем у 1909 годзе і 21-ым у XX стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 17 чэрвеня 1909 года, наступнае — 9 мая 1910 года.
Ёханес Віралайнен
Ё́ханес Ві́ралайнен (Johannes Virolainen, -) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Фінляндыі, член партыі Фінляндскі цэнтр.
Біяграфія
Нарадзіўся пад Выбаргам, у 1938 скончыў Хельсінкскі ўніверсітэт, у 1951 атрымаў ступень доктара сельскагаспадарчых навук і лесаводства. З 1932 — сябра партыі Аграрны саюз (з 1965 — Фінляндскі цэнтр). У 1942—1944 — начальнік канцылярыі «Камісіі па кіраванні вернутай тэрыторыяй», у 1944—1948 — загадчык аддзела перасяленцаў міністэрства ўнутраных спраў Фінляндыі. У 1945—1954 старшыня моладзевай арганізацыі партыі Аграрны саюз; з 1946 (з перапынкамі) — член Цэнтральнага праўлення, з 1964 старшыня партыі. Дэпутат парламента Фінляндыі ў 1945—1983 і 1987—1991, у 1962—1964, 1966—1968 і 1979—1982 — спікер парламента. У 1950—1951 — міністр унутраных спраў, міністр асветы ў 1953—1954, 1956—1957 і 1968—1970; міністр замежных спраў у 1954—1956, 1957 і 1958; намеснік прэм’ер-міністра ў 1957, 1958, 1962—1963, 1968 −1970 і 1977—1979, міністр сельскай гаспадаркі ў 1961—1962, 1962—1963, міністр фінансаў у 1972—1975, а таксама міністр сельскай гаспадаркі і лясной гаспадаркі ў 1976—1977 і 1977—1979. З 1962 — старшыня фінскай групы Міжпарламенцкага саюза і з 1967 член яго Савета і Выканкама.