cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Т-18
Гісторыя стварэння
Работы па стварэнні больш дасканалага танка ў СССР да таго часу ўжо вяліся. У 1924 годзе Камісія па танкабудаванні распрацавала да танка суправаджэння пяхоты, зацверджаныя ў канцы таго ж года. У адпаведнасці з імі, прадугледжвавалася стварэнне танка масай 3 тоны, з узбраеннем з 37-мм гарматы або кулямёта, 16-мм бранёй і максімальнай хуткасцю ў 12 км/г. З 1924 года для пераймання замежнага вопыту на працягу двух гадоў ішло вывучэнне трафейных замежных танкаў, з якіх найбольш спрыяльнае ўражанне зрабіў італьянскі «Фіат 3000», які быў удасканаленым варыянтам FT-17. Адзін пашкоджаны танк гэтай мадэлі, відавочна, захоплены ў ходзе Савецка-польскай вайны, быў перададзены бюро ў пачатку 1925 года. У адпаведнасці з патрабаваннямі камісіі, Танкавае бюро распрацавала праект танка, які атрымаў абазначэнне Т-16. Вясной 1925 года, пасля разгляду праекта ў штабе РСЧА, былі адкарэктаваныя: дапушчальная маса танка была павялічана да 5 тон, каб забяспечыць размяшчэнне больш магутнага рухавіка, ўстаноўкі гарматы і кулямёта.
Каб паскорыць працу, для вырабу вопытнага ўзору танка быў выбраны завод «Бальшавік», які меў у той час найлепшыя вытворчыя магутнасці. Да сакавіка 1927 года быў скончаны прататып Т-16. Пры агульным падабенстве з FT-17, новы танк за кошт лепшай кампаноўкі меў значна меншую даўжыню корпуса і як следства — меншую масу і лепшую рухавасць; значна меншым, у параўнанні з «Рэно-Рускім», аказаўся і яго кошт. Разам з тым выпрабаванні Т-16 выявілі ў яго мноства недахопаў, пераважна ў сілавой ўстаноўцы і хадавой частцы. Другі прататып, пры пабудове якога былі ўлічаны гэтыя заўвагі, быў скончаны да мая таго ж года і атрымаў пазначэнне Т-18. 11-17 чэрвеня танк быў падвергнуты дзяржаўным выпрабаванням, якія ў цэлым прайшоў паспяхова, і паводле вынікаў якіх ён быў 6 ліпеня прыняты на ўзбраенне пад пазначэннем «малы танк суправаджэння апр. 1927 г.» (МС-1) ці Т-18.
Яўген Феліксавіч Шунейка
Яўген Феліксавіч Шуне́йка (нар., г. Гродна) — беларускі мастацтвазнавец, мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
Біяграфічныя звесткі
Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1978). 3 1980 працаваў у Гродзенскім абласным навукова-метадычным цэнтры народнай творчасці, выкладаў у Рэспубліканскай школе-інтэрнаце па музыцы і выяўленчым мастацтве, з 1986 загадчык аддзела Беларускага фонду культуры. 3 1989 выкладае ў Беларускай акадэміі мастацтваў (з 1999 дацэнт, затым прафесар кафедры гісторыі і тэорыі мастацтваў).
Даследуе тэорыю і гісторыю, сучаснае беларускае мастацтва, у т.л. народнае (набіўныя тканіны). Выканаў габелены: «М. Багдановіч» (1981, Дом-музей М. Багдановіча ў Гродне), «Нараджэнне паэтаў» (1983, Дом літаратараў у Мінску), «Вясна Панямоння» (1986, гарадская бібліятэка імя Карскага ў Гродне) і інш. Адрэстаўрыраваў 200 арнаментальных матываў беларускіх народных набіванак канца XIX — пач. XX ст.
Аўтар шматлікіх мастацтвазнаўчых публікацый па праблемах асэнсавання спадчыны беларускіх мастакоў у еўрапейскім кантэксце, па пытаннях асаблівасцей мастацкага аздаблення беларускага тэкстылю, спецыфіцы мастацтва усходніх краін. Удзельнік радыё і тэлевізійных перадачах па праблемах сучаснага беларускага і замежнага мастацтва.
Швабы (значэнні)
Назву Швабы маюць:
Дзяржава маратхаў
Маратха, альбо Маратхская імперыя ці Маратхская канфедэрацыя (मराठा साम्राज्य) — буйная індуістская дзяржава, створаная ў 1674 годзе маратхамі на чале з Шываджы на тэрыторыі сучаснага штата Махараштра і прылеглых да яго землях. Сталіца — Райгад.
Пачынаючы з кіравання ўнукаў Шываджы ў маратхскай дзяржаве нарастаюць цэнтрабежныя тэндэнцыі. Пра сваю самастойнасць ад пэшвы (першага міністра) аб’яўляюць намеснікі Берара (з цэнтрам у Нагпуры) і Малвы (з цэнтрам у Індауры). У 1720-я і 1730-я гады маратхскія валадарствы ператвараюцца ў кааліцыю маратхских княстваў, сярод якіх адным з найдужэйшых становіцца Гваліяр.
У 1761 годзе маратхскія ўладары патрывалі знішчальнае паражэнне пад Паніпатам ад афганскіх войскаў Ахмад-Шаха Дурані. У новай палітычнай сітуацыі маратхскія князі прыняліся за перадзел сваіх валадарстваў: гваліярскі раджа заняў Дэлі, а кіраўнік Малвы прысвоіў частку Раджастхана і Пенджаба.
Гэтымі звадамі не прамінула скарыстацца Брытанская Ост-Індская кампанія. У час трох англа-маратхскіх войнаў (1775—1782, 1803—1805, 1817—1818) брытанцы адабралі ў маратхаў Дэлі і некаторыя іншыя тэрыторыі, а самі князі ператварыліся ў васалаў Ост-Індскай кампаніі.
Гемарагічныя ліхаманкі
Гемарагі́чныя ліхама́нкі — трансмісійныя прыродна-ачаговыя вірусныя захворванні з гемарагічным сіндромам.
Вядомы гемарагічныя ліхаманкі з ныркавым сіндромам, омская гемарагічная ліхаманка, якая выклікаецца флавівірусам, балівійская гемарагічная ліхаманка, якая выклікаецца арэнавірусам Мачупа, крымская гемарагічная ліхаманка, якая выклікаецца буньявірусам, аргентынская гемарагічная ліхаманка, якая выклікаецца арэнавірусам Хунін. З гемарагічным сіндромам працякаюць жоўтая ліхаманка, ліхаманка Дэнге, ліхаманка Ласа, ліхаманка Эбола.
Кафуэ
Кафу́э — тапонім:
Солы (значэнні)
Назву Со́лы маюць:
Дзямідавічы (Дзяржынскі раён)
Дзямі́давічы (, Демидовичи) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзямідавіцкага сельсавета, у 1957—1990 гадах яго цэнтр.
Гепаднавірусы
Гепаднавірусы (Hepadnaviridae) — сямейства складаных ДНК-геномных вірусаў — паразітаў млекакормячых, птушак, паўзуноў.
Вірыёны гепаднавірусаў чалавека маюць сферычную форму, памер 42 нм. Вірусная ДНК двухнітачная з дэфектам плюс-ніткі, асацыявана з сярэдзінным бялком і полімеразай. Капсід пабудаваны па кубаідальным тыпе і акружаны двухслойнай ліпіднай абалонкай, у якую ўбудаваны ў выглядзе выступаў HBs-антыген і бялкі пры S-вобласці. HBs-антыген часта выяўляецца ў свабодным стане ў крыві хворых і носьбітаў у форме нітачных або сферычных часцінак дыяметрам 16-25 нм. Выдзяляюць два варыянты гэтага антыгену. У складзе віруса гепатыту B ёсць таксама HBc-антыген, трывала звязаны з нуклеакапсідам, і HBe-антыген, таксама лакалізаваны ў нуклеакапсідзе, але выяўляецца і ў свабодным стане. Размнажэнне віруса адбываецца ў клетках печані па інтэгральным тыпе. Выклікае ў чалавека гепатыт B.
Качанаў
Качанаў — прозвішча, жаночая форма Качанава.
Кафуэ (горад)
Кафу́э — горад у паўднёвай частцы Замбіі, у правінцыі Лусака, за 40 км у напрамку на поўдзень ад горада Лусака.
Горад знаходзіцца каля ракі Кафу́э на вышыні 985 м. Ацэначная колькасць насельніцтва насельніцтва ў 1975 годзе складала 40 000 чалавек. Горад з'яўляецца транспартным вузлом на перакрыжаванні чыгункі Лівінгстан—Ндола і Вялікай паўночнай аўтадарогі.
Эканоміка
У горадзе дзейнічаюць прадпрыемствы тэкстыльнай і харчовай прамысловасці, вытворчасць азотных угнаенняў, банкі інш. За 8 км у напрамку на поўдзень ад горада знаходзіцца ГЭС Кафура.
Аўтаномная акруга (Кітай)
Аўтаномная акру́га (自治州, піньінь zìzhìzhōu) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў КНР другога ўзроўню, якая звычайна ўтвараецца на тэрыторыі з заўважнай колькасцю прадстаўнікоў ня-ханьскай нацыянальнасці (або нацыянальнасцей). З'яўляючыся адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай другога ўзроўню, звычайна ўваходзіць у склад правінцыі або аўтаномнага раёна. Паводле свайго адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўзроўню аналагічная акрузе або гарадскай акрузе.
Структура
З'яўляецца адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай другога ўзроўню, уваходзячы ў склад правінцыі або аўтаномнага раёна. Звычайна падзяляецца на паветы і гарадскія паветы, пры гэтым у сваім складзе можа таксама ўтрымліваць вызначаныя аўтаномныя адзінкі (аўтаномны павет; пры гэтым уваходжанне аўтаномнага павета менавіта ў аўтаномную акругу неабавязковае), а сама таксама ўваходзіць у склад аўтаноміі вышэйшага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўзроўню (напрыклад, Яньцы-Хуэйскі аўтаномны павет Баянгол-Мангольскай аўтаномнай акругі Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна).
З адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання аўтаномнай акругі існуе вызначанае выключэнне — Ілі-Казахская аўтаномная акруга СУАР, у склад якой, апрача паветаў, уваходзяць яшчэ і дзве акругі.
Назва
Як і большасць іншых назваў аўтаномных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Кітая, назвы аўтаномных акругаў звычайна будуюцца паводле схемы «назва мясцовасці» + «указанне этнасу, для якога ствараецца аўтаномная акруга» + указанне аўтаномнага статусу (напрыклад, Кызылсу-Кыргызская аўтаномная акруга). У назве адміністрацыйнага рэгіёна заўсёды дадаецца суфікс -族 (нацыянальны; за выняткам СУАР і выпадкаў, калі назва этнасу складаецца з двух ці больш словаў).
У выпадку, калі акруга ўтвараецца для некалькіх этнасаў, пасля ўказання мясцовасці могуць ісці два прыметнікі з указаннем этнасаў (напрыклад, Хайсі-Мангольска-Тыбецкая аўтаномная акруга).
Сучаснае становішча
На цяперашні момант найбольш аўтаномных акругаў мае правінцыя Юньнань — 8, потым ідуць Цінхай (6), СУАР (5), Сычуань (3), Гуйчжоу (3), Ганьсу (2), Гірын (1), Хунань (1) і Хубэй (1).
44 з 55 этнасаў Кітая маюць аўтаномныя акругі, у іх знаходзіцца 71% ад насельніцтва ўсіх гэтых этнасаў. Большасць аўтаномных акругаў размешчаныя на захадзе і поўдні краіны.
Былыя
* Без адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак акругавага ўзроўню пяці аўтаномных раёнаў на 2000 год:
Усесаюзны фестываль польскай песні ў Віцебску
Усесаюзны фестываль польскай песні ў Віцебску (Всесоюзный фестиваль польской песни в Витебске) — музычны фестываль, які праводзіўся ў 1988 і 1990 гадах у Віцебску. Мерапрыемства сабрала маладых выканаўцаў польскай музыкі з усіх савецкіх рэспублік і выканаўцаў з Польшчы. Ён быў задуманы як аналаг фестывалю савецкай песні ў Зялёнай Гуры. Месцазнаходжанне фестывалю польскай песні было звязана з Пагадненнем аб партнёрстве паміж Віцебскам і Зялёнай Гурай. Для мэт польскага фестывалю песні быў пабудаваны ў 1988 годзе амфітэатр, разлічаны на 5 тыс. гледачоў, у якім праходзіць з 1992 года фестываль «Славянскі Базар». Фестываль польскай песні праводзіўся двойчы: у 1988 і 1990 г. Пасля першага фестывалю, які адбыўся 17-22 ліпеня 1988 года, кампанія з СССР «Мелодыя» выпусціла альбом спеваў з конкурсу (Усесаюзны фестываль польскай песні — «Мелодыя», 1989). Адной з найболей вядомых удзельнікаў з польскага боку была Марыля Радовіч.
Ежы Цясельскі
Ежы Цясельскі (, —, ) — польскі інжынер будаўніцтва, выкладчык у Палітэхнічным універсітэце ў Кракаве і Хартумскім універсітэце, грамадскі дзеяч, высокашаноўны Слуга Божы Каталіцкага касцёла.
Загінуў 9 кастрычніка 1970 года разам з дзецьмі падчас караблекрушэння на рацэ Ніл.
ФК Тотэнхэм Хотспур
«Тотэнхэм Хотспур» першым у XX стагоддзі зрабіў залаты дубль, выйграўшы і чэмпіянат, і Кубак Англіі ў сезоне 1960/61. У 1963 годзе «шпоры» сталі першым брытанскім клубам, які стаў уладальнікам еўрапейскага кубка, як Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА. У 1980-я гады «Шпоры» выйгралі некалькі трафеяў: двойчы Кубак Англіі, Суперкубак Англіі, Кубак УЕФА ў сезоне 1983—1984 гадоў. У 2008 годзе клуб выйграў Кубак Футбольнай лігі, перайграўшы ў фінале «Чэлсі» з лікам 2:1 у дадатковы час, такім чынам, «Тотэнхэм» атрымлівае тытул хоць бы адзін раз на дэкаду на працягу апошніх 60 гадоў, як і «Манчэстэр Юнайтэд».
«Тотэнхэм» мае даўняе суперніцтва з бліжэйшым суседам «Арсеналам»: матчы паміж гэтымі дзвюма камандамі называюць «Паўночналонданскім дэрбі».
Заснаванне
Гісторыя клуба «Тотэнхэм Хотспур» пачалася 5 верасня 1882 года, калі некалькі вучняў адной з мясцовых школ вырашылі заснаваць сваю футбольную каманду. Яны былі членамі крыкетнага клуба, але крыкетны сезон ужо скончыўся, а хацелася пагуляць яшчэ ў што-небудзь. Першапачаткова каманда звалася «Хотспур» у гонар сэра Генры Персі па мянушцы Хотспур, якую ён атрымаў за запальчывы нораў. Першапачатковы офіс маладога клуба знаходзіўся ў Асацыяцыі маладых хрысціян. З 1884 года клуб атрымаў сваю сённяшнюю назву, каб клуб не блыталі з іншай камандай — «Лондан Хотспур».
1887—1919 гады
Першы афіцыйна зарэгістраваны матч «Тотэнхэм» правёў супраць клуба «Даян Сквер» — продка будучага «Арсенала». Гульня так і не скончылася з-за змяркання, але на момант заканчэння гульні лік быў 2:1 на карысць «Тотэнхэма». А першы афіцыйны матч на першынство Англіі адбыўся 24 верасня 1892 года ў першынстве Паўднёвага альянсу. Быў пераможаны «Політэхнік» з лікам 2:1. У 1899 годзе «шпоры» пераехалі на «Гай Роўд». У далейшым гэта месца стала называцца «Уайт Харт Лэйн». У 1900 годзе каманда атрымала перамогу ў турніры на Кубак Паўднёвай лігі, які дазволіў «Тотэнхэму» згуляць у Кубку Англіі, дзе «шпоры» здолелі прасунуцца да фіналу. Іхным супернікам быў «Шэфілд Юнайтэд», на стадыёне «Крыстал Пэлас» было прададзена 114 815 квіткоў. На 11-й хвіліне матча «Шэфілд» адкрыў лік, але нападнік «шпораў» Аляксандр Браўн яго зрабіў роўным. На 50-й хвіліне той жа Браўн вывеў лонданскі клуб наперад, але праз хвіліну «Шэфілд» забіў вельмі спрэчны гол: пасля пракіду мяча ў штрафную пляцоўку брамнік «шпораў» выпусціў мяч з рук. Суддзя на лініі палічыў, што трэба прызначыць вуглавы, але галоўны арбітр сустрэчы залічыў гол, які стаў апошнім у матчы. У выніку была прызначына яшчэ адна гульня, якая прайшла на гэты раз у Болтане. «Тотэнхэм» прапусціў першым, але здолеў адыграцца і перамог з лікам 3:1. У парыве пачуццяў, калі капітану каманды Джонсу ўручалі кубак, жонка дырэктара клуба павязала на кубак некалькі рознакаляровых стужачак. З тых часоў гэта стала традыцыяй.
У 1908 годзе «Тотэнхэм» патрапіў у другі дывізіён замест «Сток Сіці» і адразу заняў другое месца, выйшаўшы ў першы дывізіён. Там ён заняў 15 месца. У 1915 годзе «Тотэнхэм» заняў апошняе месца і адправіўся ў другі дывізіён, але з-за Першай сусветнай вайны футбольныя спаборніцтвы былі перапынены. У 1919 годзе пасля сканчэння вайны вышэйшую лігу фарміравалі зноў і вырашылі павялічыць колькасць яе членаў да 22, аднак «шпоры» патрапілі ў другі дывізіён.
Склад
Станам на жнівень 2023 года.
Гепатыт А
Гепатыт A, або Хвароба Боткіна — шырока распаўсюджанае інфекцыйнае захворванне з фекальна-аральным механізмам перадачы.
Гепатыт А (раней вядомы як інфекцыйны гепатыт) — вострая інфекцыйная хвароба печані, якая выклікаецца вірусам гепатыту A (HAV). У многіх выпадках сімптомы нязначныя ці адсутнічаюць, асабліва ў маладых людзей. Час паміж інфікаваннем і з'яўленнем сімптомаў, пры іх наяўнасці, складае ад двух да шасці тыдняў. Наяўныя сімптомы звычайна прысутнічаюць на працягу васьмі тыдняў і ўключаюць наступнае: моташнасць, ванітаванне, дыярэю, пажаўценне скуры, ліхаманку і боль у жываце. Прыблізна ў 10-15 % людзей сімптомы паўтараюцца на працягу шасці месяцаў пасля першапачатковага інфікавання. Можа зрэдку сустракацца вострая пячоначная недастатковасць, звычайна ў старых людзей.
Крыніцы
Звычайна распаўсюджваецца праз спажыванне ежы ці вады, забруджанай інфікаванымі фекаліямі. Недастаткова прыгатаваныя малюскі часта з'яўляюцца крыніцай заражэння. Таксама хвароба можа распаўсюджвацца праз блізкі кантакт з інфікаванай асобай. Нягледзячы на тое, што ў хворых дзяцей найчасцей адсутнічаюць сімптомы, яны могуць заражаць іншых. Пасля аднакратнага інфікавання чалавек атрымлівае імунітэт на ўсё жыццё. Для правядзення дыягностыкі неабходны аналіз крыві, паколькі сімптомы супадаюць з сімптомамі некалькіх іншых захворванняў. Гэта адзін з пяці вядомых вірусаў гепатыту: A, B, C, D і E.
Папярэджанне і лячэнне
Для папярэджання хваробы эфектыўная вакцына супраць гепатыту A. У некаторых краінах яе стандартна рэкамендуюць дзецям і асобам, што не былі вакцынаваныя раней, на якіх распаўсюджваецца высокая рызыка. Мяркуецца, што вакцынацыя дае эфект на працягу ўсяго жыцця. Іншыя засцерагальныя меры ўключаюць мыццё рук і належнае прыгатаванне ежы. Спецыяльнае лячэнне адсутнічае, рэкамендуюцца адпачынак і лекі ад моташнасці ці дыярэі. Звычайна інфекцыя цалкам вылечваецца без наступстваў для печані. Лячэнне вострай пячоначнай недастатковасці, пры наяўнасці, вымагае трансплантацыі печані.
Эпідэміялогія
Ва ўсім свеце штогод фіксуецца прыблізна 1,5 мільёны сімптаматычных выпадкаў, верагодна, сапраўдная лічба складае дзясяткі мільёнаў выпадкаў. Хвароба часцей сустракаецца ў рэгіёнах з кепскімі санітарнымі ўмовамі і недахопам вады, бяспечнай для спажывання. У краінах на шляху развіцця прыблізна 90 % дзяцей былі інфікаваны ва ўзросце да 10 гадоў і такім чынам атрымалі імунітэт. Выбухі хваробы часта назіраюцца ва ўмерана развітых краінах, дзе дзеці не хварэюць у маленстве, а вакцынацыя не мае шырокага распаўсюджвання. У 2010 г. востры гепатыт A пацягнуў 102 000 смерцяў. Штогод 28 ліпеня адзначаецца Cусветны дзень барацьбы з гепатытам для распаўсюджання звестак пра вірусны гепатыт.
Маньчжурская мова
Маньчжу́рская мова (саманазва: ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ, трансл. manǯu gisun) — мова тунгуса-маньчжурскай галіны алтайскае моўнай сям’і, на якой размаўляюць у паўночна-ўсходнім Кітаі (правінцыя Хэйлунцзян). Першапачаткова — мова тунгуса-маньчжурскага народа маньчжураў, які дысперсна жыве на паўночным усходзе Кітая. На цяперашні момант колькасць маньчжураў складае прыкладна 10 млн чал., аднак на маньчжурскай мове размаўляе менш за 70 чалавек (без уліку носьбітаў сібінскай мовы, якая можа лічыцца дыялектам маньчжурскай мовы), што звязана з гістарычна працяглай і трывалай кітаізацыяй маньчжураў, пры якой яны захавалі нацыянальную ідэнтычнасць, але страцілі мову. Дыялектам маньчжурскай мовы можа лічыцца сібінская мова, на якой размаўляе прыкладна 40 тыс. чал., аднак яе носьбіты жывуць у іншай частцы Кітая (заходняя частка СУАР) і маюць этнічныя адрозненні ад маньчжураў.
У марфалагічным дачыненні адносіцца да аглюцінатыўных моў, у фанетыцы праяўляе абмежаваную гармонію галосных.
Паходзіць ад чжурчжэньскай мовы, якая фактычна з’яўляецца храналагічным этапам развіцця маньчжурскай мовы (змена назвы звязаная з успрыняццем сярэдневяковымі чжурчжэнямі этноніма маньчжуры). Мае запазычанні мангольскага і кітайскага паходжання. Пісьменнасць мовы запазычана ад старамангольскай і запісваецца зверху ўніз з размяшчэннем вертыкальных радкоў злева направа.
Пісьменнасць
Для транслітарацыі маньчжурскай мовы таксама могуць выкарыстоўвацца элементы кітайскай пісьменнасці. Пры гэтым варыянце транслітарацыі ўсе маньчжурскія галосныя, а таксама склады, што пачынаюцца з зычнага, пазначаюцца адным сімвалам; у выпадку, калі склад сканчваецца на гукі r, k, s, t, p, I, m, выкарыстоўваюцца асаблівыя двайныя спалучэнні з прычыны адсутнасці ў кітайскай мове падобных складоў. Нягледзячы на алфавітны характар маньчжурскай пісьменнасці, раней маньчжуры вывучалі асобныя склады маньчжурскай мовы, што тлумачылася пісьмовым кітайскім уплывам.
Гісторыя
Гістарычна маньчжурская мова, апрача народнага ўжытку, з’яўлялася галоўнай мовай імператарскага двару дынастыі Цын, аднак з цягам часу маньчжурскія чыноўнікі сталі ўспрымаць кітайскую культуру як культуру большасці насельніцтва імперыі Цын, з-за чаго пачаўся працэс заняпаду мовы. Спрабуючы захаваць маньчжурскую ідэнтычнасць, цынскі ўрад увёў моўныя курсы і экзамены для ваенных, прапаноўваючы разнастайныя ўзнагароды для тых, хто атрымліваў поспехі пры вывучэнні мовы. Так, ужо пяты маньчжурскі імператар Юнчжэн выказваў думку, што ў выпадку адсутнасці заахвочвання вывучэння мовы, маньчжурская мова не будзе перадавацца наступным пакаленням. Тым не менш, сярод цынскіх ваенных выкарыстанне мовы стала значна скарачацца ўжо ў XVIII ст. Гістарычна задакументавана, што ў 1776 годзе імператар Цяньлун быў вельмі ўзрушаны чыноўнікам Гуаэрмінам, які, нягледзячы на сваё паходжанне з маньчжурскіх тэрыторый, не разумеў маньчжурскага маўлення імператара. На перыяд ХІХ ст. свабоднае валоданне мовай страцілі чыноўнікі пры імператарскім двары. Так, імператар Цзяцын, які кіраваў з 1796 па 1820 гады, скардзіўся, што яго чыноўнікі не могуць чытаць і пісаць па-маньчжурску. Архівы атрада Хулані (на поўначы правінцыі Хэйлунцзян) паказвалі, што толькі 1 % яго членаў маглі чытаць па-маньчжурску, не больш за 0,2 % маглі размаўляць на мове.
Тым не менш, у 1906—1907 гадах цынскія адукацыйныя і ваенныя чыноўнікі настойвалі на патрэбе вывучэння ў школах маньчжурскай мовы і працягвання вусных экзаменаў па мове сярод чыноўнікаў, якія ацэньвалі ўменні салдат, а афіцыйныя дакументы ў пачатку існавання дынастыі публікаваліся выключна па-маньчжурску. Выкарыстанне маньчжурскай мовы адзначаецца і ў другой палавіне ХІХ ст., калі на ёй аддаваліся каманды ў войску.
У сучасных архівах захоўваецца значная колькасць маньчжурамоўных афіцыйных дакументаў, маньчжурскія надпісы дагэтуль захоўваюцца ўнутры Забароненага горада, што ў Пекіне.
Замежныя даследаванні
Шэраг еўрапейскіх даследчыкаў XVIII ст., сутыкнуўшыся з цяжкасцямі ў разуменні кітайскай пісьменнасці, звярнулі ўвагу на маньчжурскія пераклады кітайскіх дакументаў і літаратурных твораў як альтэрнатыву для іх разумення. Сярод іх адзначаюцца, у прыватнасці, французскія даследчыкі Жазэф-Ан-Мары дэ Майрыяк дэ Мая і Жан Жазэф Мары Аніё.
У пачатку XVIII ст., пасля заснавання расійскай духоўнай місіі ў Пекіне, маньчжурскую мову пачалі даследаваць рускія. Напрыклад, Іларыёнам Расохіным быў выдадзены пераклад працы «Гісторыя ў пяці частках пра заваяванне кітайскім ханам Канхіем калкаскага і элецкага народа, які качуе ў Вялікай Тартарыі», а таксама быў перакладзены рад прававых дакументаў і маньчжурска-кітайскі слоўнік. У канцы 1830-х гадоў Георгіем Розавым было перакладзена апісанне гісторыі маньчжурскай дынастыі Цзінь. З XVIII ст. у Іркуцку існавала школа па навучанні перакладчыкаў з маньчжурскай мовы.
У 1844 годзе адным з еўрапейскіх аўтараў было заўважана, што транскрыпцыя кітайскіх слоў маньчжурскай пісьменнасцю, якую можна было адшукаць у кітайска-маньчжурскіх слоўніках, была больш паслядоўнай і правільнай чым супярэчлівыя раманізацыі, якія ў тыя часы выкарыстоўваліся ў англійскіх або французскіх кнігах.
Сучасная сітуацыя
На цяперашні момант застаецца вельмі невялікая колькасць носьбітаў маньчжурскай мовы, тэрыторыя гістарычнай Маньчжурыі з’яўляецца поўнасцю кітаізаванай. Па стане на 2007 год, у вёсцы Санцзяцзі павета Фуюй правінцыі Хэйлунцзян пражывае васямнаццаць носьбітаў мовы пажылога ўзросту. Партал Ethnologue прыводзіць лічбу ў 20 чалавек паводле саслоўя на гэты ж год, спасылаючыся на (Bradley 2007). Некалькі носьбітаў мовы таксама пражывае ў сяле Даўцзя раёна Айхуэй акругі Хэйхэ правінцыі Хэйлунцзян.
Даволі стабільным застаецца становішча сібінскай мовы, якая распаўсюджана ў Ілі-Казаскай аўтаномнай акрузе Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна і на якой размаўляюць сібо — група маньчжураў, адпраўленая на гэтыя тэрыторыі ў 1764 годзе ў якасці членаў ваеннага гарнізона. Сучасная сібінская мова даволі блізкая да маньчжурскай, хоць між імі і маюцца некаторыя адрозненні ў пісьменнасці і вымаўленні. Мова выкладаецца ў мясцовых навучальных установах, існуюць тэлеперадачы па-сібінску, на мове выходзіць газета Чапчал серкін. У Ілі-Казаскай аўтаномнай акрузе Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна існуе Чапчал-Сібінскі аўтаномны павет.
У апошні час органы ўлады правінцый Ляанін, Гірын і Хэйлунцзян, якія размяшчаюцца на тэрыторыі гістарычнай Маньчжурыі, арганізуюць дапамогу па выкладанні маньчжурскай мовы ў школах. Існуе вывучэнне мовы ў вышэйшых навучальных установах, а таксама ў некаторых прыватных школах.
Ва ўсходнім Кітаі існуюць групы энтузіястаў, якія спрабуюць адрадзіць мову з дапамогай наяўных слоўнікаў і падручнікаў і нават візітаў у Чапчальскі павет. З’яўляюцца маньчжурскія добраахвотнікі, якія пачынаюць выкладаць мову з мэтай яе адраджэння  , а таксама людзі, якія зноў вывучылі мову дзякуючы прынятым мерам.
Дыялекты
Існавала два асноўныя дыялекты — паўночны і паўднёвы, літаратурная мова заснавана на паўднёвым. З іншых маньчжурскіх дыялектаў таксама адзначаліся паўночна-ўсходні (на паўночным усходзе Кітая) і сібінскі, які не мае значных адрозненняў ад літаратурнай мовы.
Граматыка
Галоўныя члены сказа ў маньчжурскай мове заўсёды цягнуцца к канцу сказа, з-за чаго структура сказа ў маньчжурскай мове будуецца па схеме SOV (дзейнік-дапаўненне-выказнік). Маньчжурскі сінтаксіс мае падабенствы з сінтаксісамі карэйскай і японскай, што з’яўляецца адным з аргументаў на карысць існавання алтайскай моўнай сям’і.
У маньчжурскай мове існуе шэсць склонаў, пры гэтым адзін з іх існуе толькі ў класічнай форме мовы. Склоны маркіруюцца часціцай, якай можа запісвацца як з назоўнікам, для якога выкарыстоўваецца склон, так і асобна ад яго. Часціцы не падпарадкоўваюцца гармоніі галосных.
Фанетыка
У гукавым ладзе маньчжурскай мовы адзначаецца 20 зычных гукаў. Іх ужыванне мае некаторыя асаблівасці.
Зычны /p/ сустракаецца рэдка, узнікаючы ў асноўным у запазычаннях або гукаперайманнях. У старажытных формах мовы таксама існавала спалучэнне /ps/, якое з цягам часу спрасцілася да зычнага /f/. Гук /ŋ/ сустракаецца толькі ў запазычаннях з кітайскай мовы і гукаперайманнях. Для гэтага гука ў маньчжурскай пісьменнасці не існуе асобнага сімвала, таму ён пазначаецца спалучэннем сімвалаў для [n] і [k]. Палатальны насавы [ɲ] пазначаецца спалучэннем сімвалаў для [n] і [i] і часта разглядаецца як фанематычная паслядоўнасць /n/ і /j/. У тунгуса-маньчжурскім гістарычным мовазнаўстве існуе меркаванне пра даўні гістарычны характар гэтага гука.
У раннім перыядзе развіцця мовы проціпастаўленне звонкіх b, d, g, j і глухіх p, t, k, c засноўвалася на прыдыханні або напружанасці, што асаблівым чынам апісвалася ў ранніх апісаннях мовы носьбітамі моў Еўропы.
/s/ у маньчжурскай мове сярод большасці носьбітаў набывае афрыкатнае вымаўленне і рэалізуецца як [ts].
Маньчжурскія зычныя:
Сістэма галосных у маньчжурскай мове мае рад вызначаных асаблівасцей.
Так, толькі два галосныя гукі, [i] і [u] могуць з’яўляцца побач з любым іншым галосным або галоснымі гукамі. Галосны пярэдняга рада [e] (таксама можа рэалізоўвацца як /ɤ/) не можа ўзнікаць у словах з галоснымі задняга рада [o], [a]. Галосны, які транскрыбуецца як [ū], у некаторых выпадках з’яўляецца побач з галосным пярэдняга рада [e], аднак пытанне аб правільным вымаўленні гэтага галоснага з’яўляецца дыскусійным. Эрых Гаўэр, нямецкі сінолаг і маньчжурыст, мяркуе, што гэты галосны рэалізуецца як агублены галосны пярэдняга рада ў пачатку слоў і як неагублены галосны задняга рада ў сярэдзіне. Уільям Осцін лічыць, што гэты галосны з’яўляецца агубленым галосным сярэдняга пад’ёму. У сібінскай мове гэты гук рэалізоўваецца як [u].
Маньчжурскія галосныя:
Для маньчжурскай мовы характэрна ўспрыманне значнай колькасці гукаў кітайскай мовы, якія засвоіліся разам з запазычаннямі з гэтай мовы, у адрозненне ад іншых моў, якія пры запазычанні слоў звычайна прыстасоўваюць гукі іншай мовы пад свой гукавы лад (як, напрыклад, у беларускай). Маньчжурская пісьменнасць мае асаблівыя сімвалы для адлюстравання падобных запазычаных гукаў з запазычанае лексікі. Сярод падобных сімвалаў — знак для пазначэння неагубленага галоснага верхняга пад’ёму (звычайна транслітаруецца як y) у такіх словах як sy («будысцкі храм») і Sycuwan («Сычуань»). Маюцца знакі для асаблівых кітайскіх афрыкат у запазычаннях накшталт dzengse («апельсін», ад кітайскага chéngzi) і tsun («цаля», ад кітайскага cùn).
Гармонія галосных у маньчжурскай мове мае традыцыю тлумачэння ў межах кітайскай філасофскай традыцыі. Склады з галоснымі гукамі пярэдняга рада атаясамліваліся з інь, у той час як склады з галоснымі задняга рада звязваліся з ян. Гэты сімвалізм узнік з асаблівасці адрознівання мужчынскіх і жаночых назоўнікаў у маньчжурскай мове, у якой жаночыя назоўнікі звычайна змяшчаюць толькі галосныя пярэдняга рада, мужчынскія назоўнікі — задняга. Такім чынам, у мове існуе рад слоў, пол якіх адрозніваецца толькі зменай адных галосных іншымі: hehe — «жанчына», haha — «мужчына»; eme — «маці», ama — «бацька» і г.д.
У папулярнай культуры
Маньчжурская мова гучыць у карэйскім фільме «Вайна стрэл», на ёй у фільме размаўлялі героі акцёраў Ру Сун-рона і Мон Хэ-вон. Таксама мова сустракаецца ў кітайскім фільме «Лятаючыя мячы драконавай брамы», дзе маньчжурская мова згадваецца як тартарская.
У рамане The Way We Live Now англійскага пісьменніка Энтані Тролапа апісваецца сцэна, у якой кітайскаму імператару, які ўдзельнічае ва ўрачыстым афіцыйным абедзе ў яго гонар у Лондане, прыйшлося есці моўчкі з-за адсутнасці маньчжурска-англійскага перакладчыка.
Сіксікава
Сіксіка́ва, або сіксіка́ (саманазва: Siksikáwa, літаральна "чарнаногія") — алганкінскі народ, паўночнае адгалінаванне канфедэрацыі чарнаногіх. Жывуць пераважна ў правінцыі Альберта (Канада). Агульная колькасць (2016 г.) — 7 320 чал.
Сіксікава — карэнныя насельнікі канадскіх прэрый. У XVIII ст. асвоілі конегадоўлю і коннае паляванне на бізонаў. Іх агульная колькасць магла складаць каля 18 000 чалавек. Назва сіксікава дала супольную назву канфедэрацыі чарнаногіх. Паводле паданняў, канфедэрацыя была складзена вялікім духам Н'апі на тэрыторыі Мантаны. Традыцыйныя ворагі — кры і сіў. У першай палове XIX ст. моцна пацярпелі ад эпідэмій, завезеных белымі гандлярамі і перасяленцамі.
У 1877 г. падпісалі мірнае пагадненне з уладамі Канады. Ім былі вылучаны землі для рэзервацыі. У 1910 г. яны продалі частку адведзеных для іх тэрыторый, а грошы перадалі ў давернае кіраванне для атрымання часткі прыбыткаў. Падобная сістэма заробкаў цягнулася некалькі дзесяцігоддзяў, хаця з 1930 г. правадыры сіксікава выступалі за павелічэнне эканамічнай незалежнасці. У 2010 г. урад Канады выплаціў 5 3400 000 долараў у якасці кампенсацыі за ўгоду 1910 г.
У нашы дні сіксікава прызнаюцца першасным народам Канады, захоўваюць племянную аўтаномію. Асноўныя сучасныя заняткі — земляробства, жывёлагадоўля, праца на шахтах.
Індуісцкія календары
Індуісцкія календары — календары, пашыраныя на тэрыторыі сучаснай Індыі. Да іх ліку адносяць: Бікрам Самват, Індыйскі нацыянальны каляндар (Эра Сака), эра Калі-юга, эра Нірвана, эра Фазлі, Індыйскі грамадзянскі каляндар і іншыя.
Агульныя асновы падліку
Сувязь з рухам сонца палягае ў тым, што даўжыня года ў календары роўная працягласці часу, пасля заканчэння якога сонца вяртаецца да той жа зоркі, ад якой пачало рух. Гэты прамежак часу называецца зорным годам. Ён даўжэйшы за трапічны год на 20,4 хвіліны і, паводле сучасных звестак, складае 365,25636 сярэдніх сутак.
Старадаўнія індыйскія астраномы не ведалі дакладнай даўжыні зорнага года і прымалі яе роўнай 365,25876 сутак. Гэтая велічыня пазначаная ў старадаўнім індыйскім атранамічным трактаце «Сур'я-сідханта», аўтарам якога з’яўляецца выдатны атраном і матэматык Арыябхата. Гэтая велічыня выкарыстоўвалася цягам амаль пятнаццаці стагоддзяў у шмат якіх індыйскіх календарох. Як вынік гэтага індыйскі каляндарны год, які 1500 гадоў таму пачынаўся ў дзень вясенняга альбо асенняга роўнадзення (21 сакавіка альбо 23 верасня), цяпер надыходзіць на 22-23 дні пазней, гэта значыць каля 12—13 мая альбо 15—16 кастрычніка.
Вынікам сувязі календара з бачным рухам сонца таксама з’яўляецца падзел года на 12 месяцаў з колькасцю дзён ад 29 да 32, а таксама на 6 сезонаў. Гэтыя наступныя сезоны, кожны з якіх доўжыцца два месяцы:
Розная працягласць месяцаў складалася яшчэ ў тыя часы, калі індыйскія астраномы разбілі экліптыку на 12 роўных частак і лічылі, што кожную з іх сонца праходзіць цягам аднаго месяца. Але сваю ролю адыграла тое, што рух Зямлі вакол сонца нераўнамерны: у розныя перыяды года яно рухаецца з рознай хуткасцю. Таму ў індыйскім календары летнія месяцы з’яўляюцца даўжэйшымі, а зімовыя — карацейшымі.
Кожны месяцавы месяц падзяляецца на дзве паловы: першая пачынаецца на наступны дзень пасля надыходу поўнага месяца і называецца «Паловай, якая цямнее», а другая пачынаецца з маладзіка і называецца «Паловай, якая робіцца святлейшай». У межах кожнай паловы падлік дзён вядзецца ад 1 да 15.
Усе рэгілійныя святы вызначаюцца паводле аднаго з месяцава-сонечных альбо месяцавых календароў. Так, свята «Дзівалі», прысвечанае багіні дабрабыту Лакшмі і богу Вішну, прыпадае на дзень маладзіка месяца Картыка. Падобна ў шмат якіх месцах Індыі вызначаюць пачатак новага года. У штаце Мадрас новы год сустракаюць на 15-ы дзень пасля «Дзівалі», гэта значыць калі надыходзіць поўны месяц.
Іншыя календары
У Індыі доўгі час выкарыстоўваліся і іншыя эры, як, напрыклад, эра Калі-юга, якая пачынаецца з 18 лютага 3102 года да н.э.; эра Нірвана, якая вядзе свой пачатак ад 543 года да н.э. — меркаванай даты смерці буды Сак'я-муні. Выкарыстоўвалася і эра Фазлі — адна з апошніх гістарычных эраў у Індыі. Яна была ўведзена падыхашахам Акбарам (1542—1606), але ёй карысталіся толькі ў афіцыйных дакументах. Пачаткам эпохі гэтай эры з’яўляецца дата 10 верасня 1550 года.
Нес (міфалогія)
Нес (Νέσσος) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі кентаўр, які атруціў Геракла сваёю крывёю.
Сын Іксіёна і Хмары. Пасля першай бітвы з Гераклам бег да ракі Евену. Забіты Гераклам каля ракі Евен, з-за таго, што спрабаваў згвалтаваць Дэяніру. Паміраючы, прасіў Дэяніру сабраць яго кроў і семя і змяшаць, абяцаючы, што гэта сумесь будзе нагаворным зеллем і забяспечыць Дэяніры каханне Геракла. Гэта згадваюць Архілох і Вакхілід.
Паводле версіі, бег у зямлю локраў і там памёр, яго труп стаў гнісці і распаўсюджваць смурод (осмэ), з-за чаго локраў назвалі азольскімі. Магіла Неса і кентаўраў ва ўзгорку Тафіяс ля Халкіды (Этолія).
Штурм Льежа
Штурм Лье́жа (5 жніўня 1914 — 16 жніўня 1914) — ваенная аперацыя падчас Першай сусветнай вайны, падчас якой нямецкая армія штурмам узяла умацаваную бельгійскую крэпасць Льеж.
Пасля пачатку Першай сусветнай вайны германская армія ўварвалася на тэрыторыю Бельгіі і пачала штурм крэпасці Льеж, якая прыкрывала найважнейшыя пераправы праз раку Маас. Першыя атакі не прынеслі выніку, аднак пасля падвозу цяжкай артылерыі і адыходу асноўных бельгійскіх сіл з горада нямецкія войскі здолелі захапіць крэпасць.
Скот Паркер
Скот Мэцью Паркер (Scott Matthew Parker; нар., , Лондан, Англія) — англійскі футбаліст (цэнтральны паўабаронца) і трэнер. За нацыянальную зборную Англіі правёў 18 гульняў.
Нарадзіўся ў прадмесці Лондана ў Ламбет. Займаўся ў футбольнай акадэміі «Чарльтан Атлетык», у ліпені 2004 года перайшоў у «Чэлсі», пасля сезона ў складзе «арыстакратаў» сышоў у «Ньюкасл Юнайтэд», быў іграком таксама «Вест Хэм Юнайтэд», «Тотэнхэм Хотспур» і «Фулхэма».
Клубная кар’ера
За «Чарльтан Атлетык» згуляў 128 матчаў і забіў 9 мячоў, пасля чаго ў 2004 годзе перайшоў у «Чэлсі», падпісаўшы дагавор на 4,5 гады. Сума трансферу склала 12 млн фунтаў. Паркер быў першапачаткова падпісаны, як зменшчык для Клода Макелеле і Фрэнка Лэмпарда, што давала яму не надта шмат шанцаў з’явіцца на полі. Ён забіў свой адзіны гол за «Чэлсі» ў матчы з супраць клуба «Портсмут».
У ліпені 2005 года Паркер быў прададзены ў «Ньюкасл Юнайтэд» за 6,5 млн фунтаў. Паркер стаў рэгулярным іграком першай каманды і быў адным з нямногіх, хто здолеў паказаць стабільную гульню на працягу ўсяго сезона, які «Ньюкасл» скончыў на сёмым месцы. Ён забіў свой першы гол за «сарок» у гульні супраць свайго былога клуба «Чарльтана», у якой яго каманда прайграла з лікам 3:1. У сакавіку 2006 года з-за монануклеёзу сезон для іграка быў скончаны, з-за чаго ён не здолеў пазмагацца за месца ў зборнай перад чэмпіянатам свету 2006 года. У ліпені 2006 года Паркер стаў капітанам каманды.
У чэрвені 2007 года «Вест Хэм Юнайтэд» набыў Скота Паркера за 7 млн фунтаў стэрлінгаў. Гэты перыяд стаў для іграка настолькі ўдалым, што з 2008 па 2011 гады Скота тройчы разоў прызнавалі найлепшым іграком клуба. Дзякуючы выдатнай гульне ў складзе «малатабойцаў» 31 жніўня 2011 года «Тотэнхэм Хотспур» набыў іграка за 5,5 млн фунтаў стэрлінгаў.
19 жніўня 2013 года Паркер падпісаў трохгадовы кантракт з «Фулхэмам». Па выніках сезона 2013/14 «Фулхэм» страціў месца ў Прэм’ер-лізе, аднак Паркер застаўся ў камандзе і пазней стаў яе капітанам. У чэрвені 2017 года абвясціў аб завяршэнні прафісійнай кар’еры.
Міжнародная кар’ера
Міжнародны дэбют Паркера за нацыянальную зборную Англіі адбыўся 16 лістапада 2003 года, калі ён замяніў на полі на 66-й хвіліне Уэйна Руні.
Трэнерская кар’ера
У лютым 2019 года часова ўзначаліў «Фулхэм» пасля звальнення Клаўдзіа Раньеры, а ў маі таго ж года быў зацверджаны галоўным трэнерам. Па выніках сезона 2019/20 «Фулхэм» вярнуўся ў Прэм’ер-лігу, аднак на наступны год зноў выбыў у Чэмпіёншып.
У чэрвені 2021 года Паркер, пакінуўшы «Фулхэм», узначаліў «Борнмут». У жніўні 2022 года быў звольнены з «Борнмута» пасля паражэння 0:9 ад «Ліверпула».
У снежні 2022 года стаў галоўным трэнерам бельгійскага «Бругэ», аднак пакінуў клуб ужо ў сакавіку 2023 года, на наступны дзень пасля разгромнага паражэння ад «Бенфікі» ў Лізе чэмпіёнаў з лікам 1:5.
Дасягненні
«Чэлсі»:
ФК Эвертан
«Эвертан» (Everton Football Club) — англійскі футбольны клуб з горада Ліверпул. Клуб выступае ў англійскай Прэм’ер-лізе. У вышэйшай лізе краіны правёў найбольшую колькасць сезонаў. 9-разовы чэмпіён Англіі. Эвертан гуляе ў вышэйшым дывізіёне з 1954 года і з’яўляецца адным з заснавальнікам Прэм’ер-лігі ў 1992 годзе. Клуб быў створаны ў 1878 годзе, стаўшы членам-заснавальнікам Футбольнай лігі па футболе ў 1888 годзе. Сваёй першай перамоі клуб дасягнуў праз два сезоны. Пасля чатырох чэмпіёнскіх тытулаў і двух перамогаў у розыгрышу Кубка Англіі, «Эвертан» выпрабаваў некаторае зацішша ў гады пасля Другой сусветнай вайны, зведваючы два перыяды адраджэння ў 1960-х гадах, калі клуб дамогся дву перамогаў у чэмпіянаце і адной у кубку. У сярэдзіне 1980-х клуб спадкаў апошні перыяд поспеху, гэта значыць «Эвертан» двойчы перамог у чэмпіянаце, стаў уладальнікам Кубка Англіі і ўладальнікам у 1985 годзе свайго першага кантынентальнага трафея — Кубка ўладальнікаў Кубкаў. Апошнім пераможаным трафеем клуба застаецца перамогу ў Кубку Англіі 1995 года.
Прыхільнікаў клуба называюць «эвертаніянамі» (Evertonians). «Эвертан» мае вялікую колькасць заўзятараў, рэгулярна прыцягваючы на стадыён у сярэднім па 36 тысяч чалавек за гульню, што складае 95% ад агульнай ёмістасці стадыёна. «Эвертан» мае прыкметнае суперніцтва з суседзямі «Ліверпулам», матчы паміж абудзвюма клубамі называюць Мерсісайдскім дэрбі. «Ліверпул» быў сфарміраваны ў 1892 годзе адрынутай групай, якая складалася з экс-прэзідэнта «Эвертана» і некалькіх ігракоў. Канфлікт паміж бакамі прывёў да сыходу «Эвертана» з «Энфілда», цяперашняга стадыёна «Ліверпула», які на той час з’яўляўся хатняй арэнай «Эвертана».
Заснаванне
«Эвертан» быў заснаваны ў 1878 годзе пры англіканскай царкве Святога Дамінга ў раёне Ліверпула Эвертан. Пачынаючы з 1876 года, прыхаджане царквы летам гулялі ў крыкет, але ў яго было немагчыма гуляць зімой, таму яны звярнулі свой ​​погляд на футбол. Першапачаткова клуб атрымаў назву «Сент-Дамінга» (St. Domingo’s Football Club), але неўзабаве стаў прыцягваць цікавасць людзей якія жывуць не толькі каля царквы, з-за чаго ў лістападзе 1879 года на сходзе ў гатэлі «Queen’s Head» было прынята рашэнне аб перайменаванні клуба ў «Эвертан».
Свае першыя матчы «Эвертан» гуляў на полі Стэнлі Парку, але калі колькасць гледачоў, якія хадзілі на матчы клуба, стала імкліва расці, клуб быў вымушаны пераехаць на новы стадыён, і ў 1882 годзе ім стаў «Праеры Роўд». Аднак праз нейкі час уладальнік поля, якому не падабалася, што ў дні матчаў заўзятары занадта шумяць, папрасіў каманду пакінуць яго, і прэзідэнт клуба Джон Хоўлдынг за невялікую суму арандаваў вучастак зямлі на «Энфілд Роўд» у свайго член Джона Орэла. Першы свой матч на «Энфілдзе» клуб правёў 28 верасня 1884 года супраць клуба «Эрлзтаўн» і атрымаў перамогу з лікам 5:0.
Футбольная ліга
У 1888 годзе «Эвертан» увайшоў у лік заснавальнікаў Футбольнай лігі. Першы сезон склаўся для каманды не вельмі ўдала і «Эвертан» заняў толькі восьмае месца, але ўжо ў наступным годзе «Эвертан» стаў другім, а яшчэ праз год, клуб упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Англіі.
Тым часам, Хоўлдынг, які да таго часу быў ужо ўладальнікам стадыёна, стаў спрабаваць усё больш і больш нажывацца на «Эвертане», падвысіўшы кошт арэнды клубам стадыёна. У выніку аднаго з сходаў футбольнага клуба было вырашана, што Хоўлдынг будзе звольнены, а «Эвертан» пакіне «Энфілд» і перабярэцца на «Гудысан Парк». Хоўлдынг і Орэл жа, застаўшыся са стадыёнам, але бяз клуба, вырашылі стварыць новы клуб — «Ліверпул». Апошні свой матч на «Энфілдзе» «Эвертан» згуляў 18 красавіка 1892 года супраць «Болтана».
Пасля пераезду на «Гудысан Парк» «Эвертану» чатыры разы ўдалося дасягнуць фіналу Кубка Англіі да Першай сусветнай вайны — у 1893, 1897, 1906 і 1907 гадах. Але скарыўся «Эвертану» трафей толькі аднойчы. 21 красавіка 1906 года «Эвертан» здолеў перамагчы «Ньюкасл Юнайтэд» з лікам 1:0. Астатнія тры фіналы былі прайграны «Вулверхэмптану», «Астан Віле» і «Шэфілд Уэнсдэй» адпаведна.
Другі тытул чэмпіёна краіны «Эвертану» атрымалася заваяваць у сезоне 1914/15, які стаў апошнім перад Першай сусветнай вайной.
Стадыён
Першапачаткова «Эвертан» гуляў на полі Стэнлі Парку. Паступова колькасць гледачоў, якія прыходзілі на матчы клуба, расло. Да 1882 года іх лік перавышаў 2 тысяч чалавек, у выніку чаго «Эвертан» пераехаў на «Праеры Роўд», аднак ужо праз год новым стадыёнам клуба стаў «Энфілд». На «Энфілдзе» «Эвертан» гуляў да 1892 года, пакуль прэзідэнт клуба і ўладальнік стадыёна Джон Хоўлдынг ва ўласных інтарэсах не вырашыў павысіць арэндавы кошт поля. Неўзабаве пасля гэтага «Эвертан» пераехаў на новы стадыён «Міер Грын», які потым быў перайменаваны ў «Гудысан Парк». Джон Хоўлдынг жа стаў ініцыятарам узнікнення новага клуба — «Ліверпул».
«Гудысан Парк» стаў першым стадыёнам у Англіі, прызначаным толькі для футбола. У 1966 годзе стадыён прыняў пяць матчаў чэмпіянату свету. Ні адзін іншы стадыён, за выключэннем «Уэмблі», не прымаў гэтак шмат гульняў чэмпіянату. Умяшчальнасць «Гудысан Парку» складае 40 157 чалавек, а памеры поля — 112×78 метраў.
Склад
Станам на ліпень 2023 года.
Септымій Адэнат ІІ
Луцый Септымій Адэнат ІІ (лац. Lucius Septimius Odaenathus, ст.-грэч. Οδαίναθος) — кіраўнік Пальмірскага Царства ў 250—266/267 гг.
Біяграфія
У 262 годзе Адэнат здзесніў буйны паход супраць персаў і дайшоў да самага Ктэсіфона — сталіцы Міжрэчча. Гэты паход, які і наступны (у 266 годзе) быў не болей, чым буйнамаштабным набегам, але ён аднавіў ваенны прэстыж Рыма. Былі таксама захоплены гарады Эдэса, Нізібіс, Кары, пад уладай Пальміры апынулася амаль усё Міжрэчча. Імператар Галіен дараваў Адэнату шэраг званняў, у тым ліку ганаровы тытул dux (ад якога пазней пайшло сярэдневечнае еўрапейскае «duke» — «герцаг») і «Кіраўнік Усходу» (Corrector totius orientis), дзякуючы якому Адэнат, верагодна, атрымаў уладу над некаторымі ўсходнімі намеснікамі. Сам жа Адэнат па прыкладзе персідскага цара Шапура стаў называць сябе «Царом цароў» (Шахіншах). На пряцягу шасці гадоў ён паспяхова кантраляваў усходнія правінцыі імперыі, адказваў на выклікі законнаму імператару, абараняў мяжу з Персіяй. Крыніцы знаходзяць яго вельмі разважлівым і кампетэнтным кіраўніком.
Загінуў у 267 годзе разам са старэйшым сынам ад рукі стрыечнага брата Меонія (магчыма, са змовай была звязана і Зенобія, жонка Адэната, якая пасля ўзначаліла Пальмірскае царства). Па іншых звестак забойства не мела глыбокіх палітычных каранёў і адбылося на побытавай глебе — з-за спрэчкі аб тым, хто будзе лідарам на паляванні альбо з-за абразы, якую атрымаў ад Адэната яго сваяк. Трон перайшоў да малодшага сына Валабата, за якога пачала кіраваць яго маці — Зенобія. Паколькі загінулы Герод быў сынам ад іншага, першага шлюбу, хадзілі чуткі аб змове і дачыненні да яе царыцы Зенобіі.
Луке (возера)
Луке — возера ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці, за 18 км на паўднёвы ўсход ад горада Жыткавічы, за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі Перароў. Адносіцца да басейна ракі Прыпяць (фактычна знаходзіцца ў яе пойме).
Возера старычнага тыпу. Серпападобнай у плане формы. Мясцовасць нізінная, балоцістая, пад хмызняком і рэдкалессем. Уваходзіць у склад нацыянальнага парка «Прыпяцкі».
Эрбіль
Эрбіль (اربيل, па-курдску: Hawler) — горад у паўночным Іраку, размешчаны на заходнім узгор'і Курдскіх гор, паміж рэкамі Вялікі і Малы Заб, сталіца іракскай правінцыі Эрбіль і сталіца Курдскай аўтаномнай акругі, з насельніцтвам каля 900 тыс. чалавек.
Гісторыя
Эрбіль адзін з самых старых гарадоў на свеце, існуюць звесткі аб тым, што горад мае 8000-гадовую гісторыю. У прадмесцях горада знойдзена нават старажытнае паселішча неандэртальцаў. Самыя старыя дакументальныя звесткі адносяць да старажытнага асірыйскага горада Арабіл ці Арабел датуюцца 3 тысячагоддзем да н.э. У асірыйскія часы лічыўся прысвечаным багіні Іштар. У храме Іштар быў аракул: жрыцы, у экстатычным стане, давалі прадказанні; як і ва ўсіх храмах гэтай багіні, жрыцы аддаваліся храмавай прастытуцыі. Магчыма з гэтых часоў застаўся курган вышынёй 30 м, які знаходзіцца ў цэнтры сучаснага Эрбіля, на якім знаходзяцца руіны старога турэцкага форту.
У часы персідскага валадарства праз горад, вядомы з грэчаскіх крыніц як Арбелы, праходзіла так званая «Царская дарога», якая злучала цэнтр Персідскай дзяржавы з Эгейскім узбярэжжам.
На поўнач ад Арбіла знаходзяцца Гаўгамелы, каля якіх Аляксандр Македонскі ў бітве 331 г. да н.э. перамог войска персаў. Пасля паражэння Дарый III бег праз гэты горад, і саму бітву антычныя гісторыкі завуць Бітвай пры Арбелах.
У III ст. да н.э. — III ст. сталіца невялікага царства Адыябена (або «Арбелітыда»), падуладнага Парфіі, затым увайшоў у якасці сталіцы намесніцтва ў склад дзяржавы Сасанідаў. Адыябена вядома ў яўрэйскай традыцыі тым, што яе кіраўнікі напачатку н.э. прынялі іўдаізм; але асноўнай рэлігіяй насельніцтва да канца антычнасці стала хрысціянства.
З 642 года Эрбиль, разам з усёй Месапатаміяй, трапляе пад уладу арабаў і пачынае ісламізавацца.
У 1258 годзе горад пасля гадавой аблогі захапілі манголы і валодалі ім да 1410 года (гэта значыць да смерці Цімура). Затым ім валодалі недаўгавечныя дзяржавы Кара-Каюнлу і Ак-Каюнлу і шах Ісмаіл Сефевід. У апошняга горад у 1517 годзе аднялі туркі, чыя ўлада захоўвалася роўна 400 гадоў. У лістападзе 1918 года Эрбіль быў заняты англічанамі, якія зрабілі яго сталіцай асобнага губернатарства. З 1921 года ў складзе Ірака.
З 1974 года Эрбіль — сталіца Курдскай аўтаномнай акругі. З 2003 года ўжываецца і курдская назва горада Хаўлер, а арабскія надпісы замяняюцца курдскімі.
Чарноцкае (возера)
Чарноцкае — возера ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, за 5 км на паўднёвы ўсход ад горада Петрыкаў, за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі Чарноцкае, адносіцца да басейна ракі Прыпяць.
Плошча паверхні 0,3 км², даўжыня 2,9 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі каля 6,0 км. Возера старычнага тыпу. Берагі пясчаныя, пераважна высокія, часам пад хмызняком, на ўсходзе часткова абразійныя.
Аляксандр фон Лінзінген
Алякса́ндр фон Лі́нзінген (Alexander Adolf August Karl von Linsingen;, , Каралеўства Гановер — , ) — германскі ваенны дзеяч, генерал-палкоўнік.
Біяграфія
На чале корпуса ўступіў у вайну на Захадзе ў складзе 1-й арміі генерала фон Клюка. Удзельнічаў у бітве на Марне. З 11 студзеня 1915 года камандаваў зноў сфарміраванай Паўднёвай арміяй, якая складалася з германскіх частак і якая была адпраўлена на дапамогу аўстрыйцам ў бітве ў Карпатах. 14 мая 1915 года узнагароджаны ордэнам Pour le Mérite, а ўжо 3 ліпеня атрымаў да яго дубовыя галіны.