cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пётр Аркадзьевіч Сталыпін
Фінляндскае пытанне
Пётр Сталыпін за час свайго прэм’ерства 4 разы выступаў з прамовамі адносна Вялікага Княства. У іх ён паказваў на непрымальнасць некаторых асаблівасцей улады ў Фінляндыі. У прыватнасці, ён падкрэсліваў, што няўзгодненасць і непадкантрольнасць многіх фінскіх устаноў вярхоўнай улады прыводзіць да непрымальных для адзінай краіны вынікаў: "З прычыны гэтага рэвалюцыянеры, якія перайшлі мяжу, знаходзілі сабе ў Фінляндыі, на тэрыторыі рускай імперыі, надзейнае сховішча, значна больш надзейнае, чым у суседніх дзяржавах, якія з вялікім жаданнем прыходзяць у межах канвенцый і закона на дапамогу нашай рускай паліцыі. (5 мая 1908 года)"
У 1908 годзе ён дамогся таго, каб фінляндскія справы, якія закраналі расійскія інтарэсы, разглядаліся ў Савеце міністраў.
17 чэрвеня 1910 года Мікалай II зацвердзіў распрацаваны ўрадам Сталыпіна закон «Пра парадак выдання датычных Фінляндыі законаў і пастаноў агульнадзяржаўнага значэння», якім значна падразалася фінляндская аўтаномія і ўзмацнялася роля цэнтральнай улады ў Фінляндыі.
Паводле сцвярджэння фінскага гісторыка Ціма Віхавайнена, апошнімі словамі Сталыпіна былі «Галоўнае… Каб Фінляндыя…» — відаць, ён меў на ўвазе патрэбу знішчыць гнёзды рэвалюцыянераў на тэрыторыі Фінляндыі.
Яўрэйскае пытанне
З іншага боку, сярод кансерватыўна наладжанага насельніцтва і вялікай часткі прадстаўнікоў улады панавалі антысеміцкія настроі. У час рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў яны выявіліся, у прыватнасці, у масавых   і з’яўленні такіх, г. зв., «чарнасоценных» арганізацый, як «Саюз рускага народа» (СРН), Рускі народны саюз імя Міхаіла Архангела і іншых. Чарнасоценцы адрозніваліся крайнім антысемітызмам і выступалі за яшчэ большае ўшчамленне яўрэяў у правах. Пры гэтым яны карысталіся вялікім уплывам у грамадстве і сярод іх членаў у розны час знаходзіліся бачныя палітычныя дзеячы і прадстаўнікі духавенства. Урад Сталыпіна, у цэлым, знаходзіўся ў канфрантацыі з «Саюзам рускага народа», які не падтрымліваў і рэзка крытыкаваў палітыку, якая праводзілася Сталыпіным. У той жа час ёсць дадзеныя пра вылучэнне СРН і яго бачным дзеячам грошай з дзесяцімільённага фонду Міністэрства ўнутраных спраў, прызначанага для вербавання інфарматараў і іншых дзеянняў, што не падлягаюць разгалашэнню. Пра палітыку Сталыпіна ў дачыненні чарнасоценцаў паказальнымі з’яўляюцца ліст адэскаму кіраўніку горада і бачнаму прадстаўніку СРН, у якім даецца самая пахвальная ацэнка дадзенай арганізацыі , і сведчанні таго ж Талмачова 1912 года, калі СРН разваліўся на шэраг варагуючых арганізацый "Мяне прыгнятае думка пра поўны развал правых. Сталыпін дасягнуў свайго, плады яго палітыкі мы пажынаем зараз; усё настроіліся адзін супраць аднаго."
Падчас службы ў Коўне і Гродне Сталыпін пазнаёміўся з побытам яўрэйскага насельніцтва. Паводле ўспамінаў старэйшай дачкі Марыі: "Падчас абеду перад вокнамі ядальні, у добрае надвор'е, ці ў перадпакоі, у дождж, іграў яўрэйскі аркестр, што таксама з'яўляўся на імяніны без запрашэння. Тата любіў заказваць музыкантам яўрэйскі танец «маюфес», які яны з асаблівым задавальненнем і запалам выконвалі :77—78."
Падчас службы гродзенскім губернатарам па ініцыятыве Сталыпіна было адкрыта яўрэйскае двухкласнае народнае вучылішча.
Калі Сталыпін заняў найвышэйшыя пасты ў Расійскай імперыі, то на адным з пасяджэнняў Савета міністраў ён падняў яўрэйскае пытанне. Пётр Аркадзьевіч папрасіў «шчыра выказацца пра тое, што трэба паставіць пытанне пра скасаванне ў заканадаўчым парадку некаторых ледзь не залішніх абмежаванняў у дачыненні да яўрэяў, якія асабліва раздражняюць яўрэйскае насельніцтва Расіі і, не ўносячы ніякай рэальнай карысці для рускага насельніцтва, […] толькі падтрымліваюць рэвалюцыйны настрой яўрэйскай масы» :206—208. Паводле ўспамінаў міністра фінансаў і наступніка Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра Какоўцава, ніхто з членаў савета прынцыповых пярэчанняў не выказаў. Толькі адзначыў, што «трэба быць вельмі асцярожным у выбары моманту для ўзрушэння яўрэйскага пытання, бо гісторыя вучыць, што спробы вырашэння гэтага пытання прыводзілі толькі да марных чаканняў, бо яны сканчаліся звычайна другараднымі цыркулярамі» :206—208.
Паводле ўспамінаў, пасля яго (Гуркі) рэзкага выступу супраць законапраекта пачаліся спрэчкі, якія пазначылі два процілеглыя пункты гледжання. «Сталыпін спачатку, як быццам, бараніў праект, але потым бачна збянтэжыўся і сказаў, што пераносіць рашэнне пытання на іншае пасяджэнне». На наступным пасяджэнні па прапанове Сталыпіна Савет павінен быў галасаваннем вызначыць агульную думку па законапраекце, якая павінна было быць пададзена імператару як аднагалосная думка ўрада. У гэтым выпадку Савет міністраў прымаў усю адказнасць за рашэнне пытання на сябе, не перакладаючы яго на кіраўніка дзяржавы.
Мікалаю II быў накіраваны журнал Савета міністраў, у якім выказвалася думка і прыводзіўся законапраект пра скасаванне мяжы аселасці для яўрэяў.
10 снежня 1906 года ў лісце Мікалай II адхіліў дадзены законапраект з матываваннем «Унутраны голас усё настойлівей паўтарае Мне, каб я не браў гэтага рашэння на сябе». У адказ Сталыпін, не згодны з рашэннем імператара, напісаў яму пра тое, што чуткі пра дадзены законапраект ужо трапілі ў прэсу і рашэнне Мікалая выкліча пагалоскі ў грамадстве: "Зараз для грамадства і яўрэйства пытанне будзе стаяць так: Савет аднагалосна выказаўся за скасаванне некаторых абмежаванняў, але Гасудар пажадаў захаваць іх."
У тым жа лісце ён казаў: "Выходзячы з пачаткаў грамадзянскага раўнапраўя, падараваных маніфестам 17 кастрычніка, яўрэі маюць законныя правы дамагацца поўнага раўнапраўя."
У сувязі з гэтым прэм’ер раіў Мікалаю адправіць законапраект у Думу для далейшага абмеркавання. Цар, паслухаўшыся парады Сталыпіна, перадаў пытанне на разгляд у Дзяржаўную думу.
Пры гэтым падчас урада Сталыпіна былі зноў вызначаны адсоткавыя нормы студэнтаў-яўрэяў у вышэйшых і сярэдніх навучальных установах. Хоць яны трохі павялічвалі іх у параўнанні з такім жа ўказам 1889 года, у перыяд рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гг. папярэдні ўказ de facto не дзейнічаў, таму новы як бы аднаўляў існавалую несправядлівасць — набор у вышэйшыя і сярэднія навучальныя ўстановы быў заснаваны не на ведах, а на нацыянальнай прыналежнасці.
Выяўленне 20 сакавіка 1911 года ў Кіеве забітага хлопчыка Андрэя Юшчынскага стала адпраўным пунктам «справы Бейліса» і выклікала значны ўздым антысеміцкіх настрояў у краіне. Кіеўскае ахоўнае аддзяленне атрымала загад Сталыпіна «сабраць падрабязныя звесткі па справе пра забойства хлопчыка Юшчынскага і паведаміць падрабязна пра прычыны гэтага забойства і пра вінаватых у ім». Сталыпін не верыў у рытуальнае забойства і таму жадаў, каб былі знойдзены сапраўдныя злачынцы. Гэты загад з’явіўся апошнім актам «яўрэйскай палітыкі» Сталыпіна.
Факты сведчаць  :206—208 :77—78, што Сталыпін антысемітам не быў, хоць у многіх публікацыях яму і прыляпляюць гэты цэтлік, не прыводзячы пры гэтым важкіх довадаў. Адсутнічаюць якія б там ні было яго выказванні, што сведчаць пра наяўнасць у яго антысеміцкіх поглядаў.
Аграрная рэформа
Эканамічнае становішча расійскага сялянства пасля сялянскай рэформы 1861 года заставалася цяжкім. Земляробскае насельніцтва, якое складала ў 1860-х гадах каля 50 мільёнаў чалавек, узрасло да 1900 года да 86 мільёнаў, з прычыны чаго зямельныя надзелы сялян, што складалі ў 60-х гадах у сярэднім 4,8 дзесяцін на душу мужчынскага насельніцтва, скараціліся да канца стагоддзя да сярэдняга памеру 2,8 дзесяцін. Пры гэтым сялян у Расійскай імперыі была вельмі нізкай.
Прычынай нізкай прадукцыйнасці сялянскай працы была сістэма сельскай гаспадаркі. Перадусім, гэта былі састарэлыя і цераспалосіца, пры якіх траціна ворнай зямлі «гуляла» пад, а селянін апрацоўваў вузкія палоскі зямлі, што знаходзіліся на адлегласці адна ад адной. Апроч таго, зямля не прыналежала селяніну на правах уласнасці. Ёю распараджалася («мір»), якая размяркоўвала яе па «душах», па «едаках», па «працаўніках» ці якім-небудзь іншым спосабам (з 138 млн дзесяцін надзельных зямель каля 115 млн з’яўляліся супольнымі). Толькі ў заходніх абласцях сялянскія землі знаходзіліся ў валоданні сваіх гаспадароў. Пры гэтым ураджайнасць у гэтых губернях была вышэй, не было выпадкаў голаду пры неўраджаях. Гэта сітуацыя была добра вядомая Сталыпіну, які больш 10 гадоў правёў у заходніх губернях.
Пачаткам рэформы быў указ ад 9 лістапада 1906 года «Пра дапаўненне некаторых пастаноў дзеючага закона, датычных сялянскага землеўладання і землекарыстання». Указам быў абвешчаны шырокі комплекс мер па разбурэнні калектыўнага землеўладання сельскага грамадства і стварэнні класа сялян — паўнапраўных уласнікаў зямлі. Ва ўказе было пазначана, што «кожны гаспадар, які валодае зямлёй на супольным праве, можа ў кожны час патрабаваць умацавання за сабой у асабістую ўласнасць належнай яму часткі з азначанай зямлі».
Рэформа разгортвалася ў некалькіх кірунках   :
Да вынікаў рэформы варта аднесці наступныя факты. Заступніцтвы пра замацаванне зямлі ў прыватную ўласнасць былі пададзены членамі больш за 6 млн хатніх гаспадарак з існавалых 13,5 млн. З іх вылучыліся з абшчыны і атрымалі зямлю (сумарна 25,2 млн дзесяцін — 21,2 % ад агульнай колькасці надзельных земляў) у аднаасобную ўласнасць каля 1,5 мільёнаў (10,6 % ад агульнага ліку). Гэтак значныя змены ў сялянскім жыцці сталі магчымымі не ў апошнюю чаргу дзякуючы Сялянскаму пазямельнаму банку, які выдаў крэдытаў на суму ў 1 мільярд 40 мільёнаў рублёў. З 3 млн сялян, якія перасяліліся на выдзеленыя ім урадам у прыватную ўласнасць зямлі ў Сібір, 18 % вярнуліся назад і адпаведна 82 % засталіся на новых месцах. Памешчыцкія гаспадаркі страцілі былую гаспадарчую значнасць. Сяляне ў 1916 годзе засявалі (на ўласнай і арандаванай зямлі) 89,3 % земляў і валодалі 94 % сельскагаспадарчых жывёл.
Ацэнку рэформаў Сталыпіна абцяжарвае тая акалічнасць, што рэформы не былі ажыццёўлены цалкам з прычыны трагічнай гібелі Сталыпіна, першай сусветнай вайны, Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый, а потым грамадзянскай вайны. Сам Сталыпін меркаваў, што ўсе задуманыя ім рэформы будуць ажыццёўлены комплексна (а не толькі ў часткі аграрнай рэформы) і дадуць максімальны эфект у доўгатэрміновай перспектыве (паводле слоў Сталыпіна, патрабавалася «дваццаць гадоў супакою ўнутранага і вонкавага» ).
Сібірская палітыка. «Сталыпінскія вагоны»
Асаблівае значэнне Сталыпін надаваў усходняй частцы Расійскай імперыі. У сваёй прамове ад 31 сакавіка 1908 года ў Дзяржаўнай Думе, прысвечанай пытанню пра мэтазгоднасць пабудовы, ён прамовіў : "Наш арол, спадчына Візантыі, – арол двухгаловы. Вядома, моцныя і магутныя і аднагаловыя арлы, але, адсякаючы нашаму рускаму арлу адну галаву, звернутую на ўсход, вы не ператворыце яго ў аднагаловага арла, вы прымусіце яго толькі сысці крывёю."
Палітыка Сталыпіна адносна Сібіры складалася ў заахвочванні перасялення на яе незаселеныя абшары сялян з еўрапейскай часткі Расіі. Гэта перасяленне было часткай аграрнай рэформы. У Сібір перасяліліся каля 3 млн чалавек. Толькі ў Алтайскам краі падчас праводжаных рэформаў былі заснаваныя 3415 населеных пунктаў, у якіх пасяліліся звыш 600 тысяч сялян з еўрапейскай часткі Расіі, якія склалі 22 % жыхароў акругі. Яны ўвялі ў абарот 3,4 млн дзесяцін пуставалых зямель.
Для перасяленцаў у 1910 годзе былі створаны адмысловыя чыгуначныя вагоны. Ад звычайных яны адрозніваліся тым, што адна іх частка ва ўсю шырыню вагона прызначалася для сялянскай скаціны і інвентару. Пазней, пры савецкай уладзе, у гэтых вагонах былі пастаўлены рашоткі, самі вагоны сталі выкарыстоўвацца ўжо для прымусовага высылання кулакоў і іншага «контррэвалюцыйнага элемента» ў Сібір і Сярэднюю Азію. З часам жа яны былі цалкам перапрызначаны для перавозкі зняволеных.
У сувязі з гэтым дадзены тып вагонаў набыў благую славу. Пры гэтым сам вагон, што меў афіцыйную назву вагонзак (вагон для заключаных) атрымаў назву «сталыпінскага». У «Архіпелагу ГУЛАГ» А. Салжаніцын так апісвае гісторыю ўзнікнення тэрміна : «Вагон-зак» — якое гідкае скарачэнне! […] Хочуць сказаць, што гэта — вагон для зняволеных. Але нідзе, апроч турэмных папер, слова гэта не ўтрымалася. Засвоілі арыштанты зваць такі вагон «сталыпінскім» ці проста «сталыпіным». […]
Гісторыя вагона такая. Ён сапраўды пайшоў па рэйках упершыню пры Сталыпіне: ён быў сканструяваны ў 1908 годзе, але — для перасяленцаў ва ўсходнія часткі краіны, калі развіўся моцны перасяленчы рух і бракавала рухомага саставу. Гэты тып вагонаў быў ніжэй звычайнага пасажырскага, але шмат вышэй таварнага, ён меў дапаможныя памяшканні для начыння ці птушкі (цяперашнія «палавінныя» купэ, карцары) — але ён, вядома, не меў ніякіх рашотак, ні ўсярэдзіне, ні на вокнах. Рашоткі паставіла вынаходлівая думка, і я схіляюся, што бальшавіцкая. А звацца дасталася вагону — сталыпінскім… Міністр, які выклікаў на дуэль дэпутата за «сталыпінскі гальштук», — гэтай пасмяротнай хлусні ўжо не мог спыніць.
Знешняя палітыка
Сталыпін паставіў сабе за правіла не ўмешвацца ў замежную палітыку. Аднак у час Баснійскага крызісу 1909 года спатрэбілася ўмяшанне прэм’ер-міністра. Крызіс пагражаў перарасці ў вайну з удзелам балканскіх дзяржаў, Аўстра-Венгерскай, Германскай і Расійскай імперый. Пазіцыя прэм’ер-міністра палягала ў тым, што краіна да вайны не гатова, і ваеннага канфлікту трэба пазбегнуць любымі спосабамі. Урэшце, крызіс завяршыўся маральнай паразай Расіі. Пасля апісаных падзей Сталыпін настаяў на звальненні міністра замежных спраў Ізвольскага.
Цікавым з’яўляецца стаўленне да Сталыпіна кайзера Вільгельма II. 4 чэрвеня 1909 года Вільгельм II сустрэўся з Мікалаем II у фінскіх шхерах. Падчас сняданку на імператарскай яхце «Штандар» расійскі прэм’ер знаходзіўся праваруч ад высокага госця і паміж імі адбылася грунтоўная гутарка. Пазней, знаходзячыся ў эміграцыі, Вільгельм II разважаў пра тое, як меў рацыю Сталыпін, калі папярэджваў яго пра недапушчальнасць вайны паміж Расіяй і Германіяй, падкрэсліваў, што вайна ўрэшце прывядзе да таго, што ворагі манархічнага ладу прымуць усе меры, каб дамагчыся рэвалюцыі. Пасля сняданку нямецкі кайзер сказаў генерал-ад’ютанту І. Л. Тацішчаву, што «калі б у яго быў такі Міністр, як Сталыпін, то Германія паднялася б на вялізную вышыню».
Законапраект пра земства ў заходніх губернях і «міністэрскі крызіс» сакавіка 1911 года
Абмеркаванне і прыняцце закона пра земства ў заходніх губернях выклікала «міністэрскі крызіс» і стала апошняй перамогай Сталыпіна (якую можна назваць піравай ).
Перадумовай будучага канфлікту стала ўнясенне ўрадам законапраекта, які ўводзіў ў губернях Паўднёва-Заходняга і Паўночна-Заходняга краёў. Законапраект значна змяншаў уплыў буйных землеўласнікаў (галоўным чынам, палякаў) і павялічваў правы дробных (рускіх, украінцаў і беларусаў). Улічваючы, што доля палякаў у гэтых губернях складала ад 1 % да 3,4 %, законапраект з’яўляўся дэмакратычным.
Лідар правых П. М. Дурнаво, якія не падтрымвалі гэты законапраект, пісаў цару пра тое, што "праект парушае імперскі прынцып роўнасці, абмяжоўвае ў правах польскае кансерватыўнае дваранства ў карысць рускай «паўінтэлігенцыі», стварае зніжэннем маёмаснага цэнзу прэцэдэнт для іншых губерняў :185."
Сталыпін прасіў цара звярнуцца праз старшыню Дзяржаўнага савета да правых з рэкамендацыяй падтрымаць законапраект. Адзін з членаў Савета, У. Ф. Трэпаў, дамогшыся прыёму ў імператара, выказаў пазіцыю правых і задаў пытанне: «Як разумець царскае пажаданне, як загад, ці можна галасаваць па сумленні?» Мікалай II адказаў, што вядома, трэба галасаваць «па сумленні» :185. Трэпаў і Дурнаво ўспрынялі такі адказ як згоду імператара з іх пазіцыяй, пра што неадкладна праінфармавалі іншых правых членаў Дзяржаўнага савета. У выніку, 4 сакавіка 1911 года законапраект быў завалены 68 галасамі з 92.
Раніцай наступнага дня Сталыпін адправіўся ў Царскае Сяло, дзе падаў прашэнне пра адстаўку, растлумачыўшы, што не можа працаваць у становішчы недаверу з боку імператара. Мікалай II казаў, што не хоча губляць Сталыпіна, і прапанаваў знайсці годнае выйсце са становішча, якое стварылася. Сталыпін паставіў цару ўльтыматум — адправіць інтрыганаў Трэпава і Дурнаво ў працяглы замежны водпуск і правесці закон пра земства па 87-м артыкуле. 87-ы артыкул асноўных законаў меркаваў, што цар можа асабіста праводзіць тыя ці іншыя законы ў перыяд, калі Дзяржаўная дума не працуе. Артыкул быў прызначаны для прыняцця неадкладных рашэнняў падчас выбараў і міждумскіх вакацый.
"Лепш рассекчы вузел разам, чым мучыцца месяцамі над працай размотвання клубка інтрыг і ў той жа час змагацца кожную гадзіну і кожны дзень з навакольнай небяспекай."
Лёс Сталыпіна вісеў на павуцінцы, і толькі ўмяшанне імператрыцы Марыі Фёдараўны, якая пераканала свайго сына падтрымаць пазіцыю прэм’ера, вырашыла справу ў яго карысць. Ва ўспамінах міністра фінансаў У. М. Какоўцава прыводзяцца яе словы, што сведчаць пра глыбокую падзяку імператрыцы да Сталыпіна: ''Бедны мой сын, як мала ў яго поспеху ў людзях. Знайшоўся чалавек, якога ніхто не ведаў тут, але які аказаўся і разумным, і энергічным і здолеў увесці парадак пасля таго жаху, які мы перажылі ўсяго 6 гадоў таму, і вось — гэтага чалавека пхаюць у прорву, і хто ж? Тыя, якія кажуць, што яны любяць Гасудара і Расію, а насамрэч губяць і яго, і радзіму. Гэта проста жудасна :394—395.''
Імператар прыняў умовы Сталыпіна праз 5 дзён пасля аўдыенцыі ў Мікалая II. Дума была распушчана на 3 дні, закон праведзены па 87-м артыкуле, а Трэпаў і Дурнаво адпраўлены ў водпуск.
Дума, што прагаласавала раней за згаданы закон, успрыняла форму яго прыняцця як поўнае да сябе грэбаванне. Лідар «акцябрыстаў» А. І. Гучкоў у знак нязгоды пакінуў пост старшыні Дзяржаўнай думы. Пазней на допыце Надзвычайнай следчай камісіі Часовага ўрада 2 жніўня 1917 года палітыка Сталыпіна была ахарактарызавана Гучковым як «хібная палітыка кампрамісу, палітыка, што імкнецца шляхам узаемных саступак дамагчыся чагосьці істотнага». Таксама ён адзначаў, што «чалавек, якога ў грамадскіх колах звыклі лічыць ворагам грамадскасці і рэакцыянерам, уяўляўся ў вачах тагачасных рэакцыйных колаў самым небяспечным рэвалюцыянерам». Адносіны з заканадаўчым органам Расійскай імперыі ў Сталыпіна былі сапсаваныя.
Замахі на Сталыпіна
У час рэвалюцыйных падзей 1905 года, у бытнасць Сталыпіна саратаўскім губернатарам замахі насілі неарганізаваны характар выплюхвання нянавісці да прадстаўнікоў улады. Пасля заняцця Пятром Аркадзьевічам спачатку пасады міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі, а потым і прэм’ер-міністра, групы рэвалюцыянераў сталі стараннейшым чынам арганізоўваць замахі на яго жыццё. Самым крывавым стаў выбух на Аптэкарскай выспе, падчас якога загінулі дзясяткі людзей. Сталыпін не пацярпеў. Многія з замахаў, якія рыхтаваліся, былі раскрытыя, а некаторыя сарваліся па шчаслівай выпадковасці. Замах Багрова падчас візіту Сталыпіна ў Кіеў стаў фатальным. Праз некалькі дзён пасля яго ён памёр ад атрыманых раненняў.
Замахі ў Саратаўскай губерні
Першы замах адбыўся падчас аб’езду мяцежных вёсак Сталыпіным у суправаджэнні казакоў. У губернатара двойчы страляў невядомы, але не трапіў. Спачатку Сталыпін нават кінуўся за стралком, але быў стрыманы за руку чыноўнікам асаблівых даручэнняў князем Абаленскім. Сам Сталыпін нават жартаваў з гэтай нагоды: «Сёння гарэзы з-за кустоў у мяне стралялі…».
У літаратуры згадваецца выпадак, што адбыўся падчас аднаго са звычайных у тую гарачую пару аб’ездаў губерні, калі чалавек, які стаяў перад Сталыпіным, нечакана вынуў з кішэні рэвальвер і накіраваў яго на губернатара. Сталыпін, гледзячы на яго ва ўпор, раскрыў паліто і перад натоўпам спакойна сказаў: «Страляй!» Рэвалюцыянер не вытрымаў, апусціў руку, і рэвальвер у яго выпаў.
Яшчэ пра адзін няўдалы замах піша ў сваіх мемуарах дачка Сталыпіна Алена. Паводле яе ўспамінаў, загадзя была раскрытая змова, дзе тэрарыст, якому было даручана забіць губернатара, павінен быў уладкавацца сталяром для правядзення рамонту лесвіцы ў сядзібе губернатара. Змова была раскрытая, а рэвалюцыянер арыштаваны.
Ва ўспамінах іншай дачкі, Марыі, прыводзіцца апісанне яшчэ аднаго замаху на Сталыпіна, падчас якога ён ізноў выявіў вытрымку і спакой : ''Проста з парахода ён, у суправаджэнні паліцыі, адправіўся пешшу да цэнтра хваляванняў на Тэатральную плошчу. Па меры таго, як ён набліжаўся да старога горада, сталі трапляцца ўсё больш узбуджаныя купкі народа, усё незычлівей гучалі крыкі, што сустракалі тата́, які спакойным роўным крокам праходзіў праз шэрагі людзей, якія сабраліся. Зусім паблізу ад месца мітынгу з акна трэцяга паверха проста да ног майго бацькі звалілася бомба. Некалькі чалавек каля яго былі забітыя, ён жа застаўся цэлы і праз хвіліну пасля выбуху натоўп пачуў спакойны голас майго бацькі:''
— Разыдзіцеся па хатах і спадзявайцеся на ўладу, якая вас захоўвае.
Пад уплывам яго спакою і сілы жахі ўлегліся, натоўп рассеяўся, і горад адразу прыняў мірны выгляд.
Выбух на Аптэкарскай выспе
25 жніўня года адбыўся чарговы замах, што суправаджаўся вялікай колькасцю ахвяр. Падчас выбуху сам Сталыпін не пацярпеў.
Па суботах у прэм’ер-міністра былі прыёмныя дні. Тэрарысты прыехалі пад выглядам просьбітаў у жандарскай форме, нібы па тэрміновай справе. Паводле сведчання адной з дачок Сталыпіна Алены, ад смерці яго выратаваў ад’ютант генерал А. М. Замятнін: «Так, дзякуючы вернаму Замяціну тэрарыстам не ўдалося ажыццявіць свой план і мой бацька не быў забіты ». Напэўна, ад’ютанта збянтэжылі галаўныя ўборы : яны былі ў старых касках, хоць незадоўга да гэтага форма зведала істотныя змены. Убачыўшы, што яны выкрыты, тэрарысты спачатку паспрабавалі прарвацца сілай, а потым, калі іх спроба аказалася няўдалай, кінулі партфель з бомбай.
Выбух быў вельмі вялікай сілы. Пакоі першага паверха і пад’езд былі разбураны, абрынуліся верхнія памяшканні. Бомба забрала жыццё 24 чалавек, сярод іх ад’ютанта А. М. Замятніна, агентаў ахранкі, няні сына Сталыпіна Аркадзя і саміх тэрарыстаў. Ад выбуху таксама пацярпелі сын і дачка прэм’ер-міністра — Аркадзь і Наталля.
Раненне дачкі было цяжкім. Лекары настойвалі на тэрміновай ампутацыі ног у пацярпелай. Аднак Сталыпін прасіў пачакаць з рашэннем. Дактары пагадзіліся і, урэшце, выратавалі абедзве нагі.
Сталыпін застаўся цэлы і нават не атрымаў ніводнай драпіны. Толькі бронзавая чарніліца, пераляцеўшы праз галаву прэм’ера, запырскала яго чарнілам.
Праз 12 дзён пасля замаху, 24 жніўня 1906 года, была апублікавана ўрадавая праграма, згодна якой у мясцовасцях на ваенным становішчы ўводзіліся «хуткавырашальныя» суды. Менавіта тады з’явіўся выраз «сталыпінскі гальштук», які азначаў смяротнае пакаранне.
Замахі пасля выбуху на Аптэкарскай выспе
Ужо ў снежні таго ж 1906 года нейкім Дабржынскім была арганізавана «баявая дружына», якая па даручэнні цэнтральнага камітэта партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў павінна была забіць П. А. Сталыпіна. Аднак група была раскрыта і захоплена да здзяйснення акта. У ліпені 1907 года быў таксама захоплены «лятучы атрад», мэтай якога таксама было знішчэнне Сталыпіна. У лістападзе 1907 года была абясшкоджана яшчэ адна група сацыялістаў-рэвалюцыянераў (максімалістаў), якія рыхтавалі бомбы для знішчэння высокіх службовых асоб, у тым ліку, Сталыпіна. У снежні таго ж года ў Гельсінгфорсе быў арыштаваны кіраўнік паўночнага баявога «лятучага атрада» Траўберг. Галоўнай мэтай атрада быў Сталыпін. Нарэшце, у снежні ўсё таго ж 1907 года была арыштавана Фейга Элькіна, якая арганізавала рэвалюцыйную групу, якая займалася падрыхтоўкай замаху на Сталыпіна.
Замах у Кіеве і смерць
Пад канец жніўня 1911 года імператар Мікалай II з сям’ёй і набліжанымі, у тым ліку і са Сталыпіным, знаходзіліся ў Кіеве з нагоды адкрыцця. 14 верасня года імператар і Сталыпін былі на спектаклі «» ў. На той момант у начальніка ахоўнага аддзялення Кіева была інфармацыя пра тое, што ў горад прыбылі тэрарысты з мэтай здзейсніць напад на высокапастаўленага чыноўніка, а магчыма, і на самога цара. Інфармацыя была атрымана ад сакрэтнага інфарматара. Аказалася, аднак, што замах задумаў сам Багроў. Па пропуску, выдадзенаму начальнікам Кіеўскага ахоўнага аддзялення, ён прайшоў у гарадскі оперны тэатр, падчас другога антракту падышоў да Сталыпіна і двойчы стрэліў: першая куля трапіла ў руку, другая — у жывот, закрануўшы печань. Пасля ранення Сталыпін перахрысціў цара, цяжка апусціўся ў крэсла і прамовіў: «Шчаслівы памерці за Цара».
Наступныя дні прайшлі ў трывозе, лекары спадзяваліся на выздараўленне, але 4 верасня вечарам стан Сталыпіна рэзка пагоршыўся і каля 10 гадзін вечара 5 верасня ён сканаў. У першых радках выкрытага завяшчання Сталыпіна было напісана: «Я хачу быць пахаваным там, дзе мяне заб’юць». Указанне Сталыпіна было выканана: 9 верасня Сталыпін быў пахаваны ў Кіева-Пячэрскай лаўры.
Паводле адной з версій, замах быў арганізаваны пры спрыянні ахоўнага аддзялення. На гэта паказвае шэраг фактаў. У прыватнасці, квіток у тэатр быў выдадзены Багрову начальнікам Кіеўскага ахоўнага аддзялення М. М. Кулябкам са згоды адказных супрацоўнікаў Ахоўнага аддзялення П. Р. Курлова, і М. М. Вярыгіна, пры гэтым да Багрова не было прыстаўлена назіранне.
Паводле іншай версіі, начальнік ахоўнага аддзялення Кулябка быў уведзены ў зман. Пры гэтым, паводле ўспамінаў кіеўскага губернатара, ахова Сталыпіна ў горадзе была арганізавана дрэнна.
Узнагароды
Расійскай імперыі:
Медалі і знакі адрознення:
Ганаровыя званні:
Замежныя:
Ацэнка дзейнасці
Ацэнка дзейнасці Сталыпіна, як яго сучаснікамі, так і гісторыкамі, неадназначная і носіць палярны характар. У ёй адны вылучаюць толькі негатыўныя моманты, іншыя, наадварот, лічаць яго «геніяльным палітычным дзеячам», чалавекам, які мог бы выратаваць Расію ад будучых войнаў, параз і рэвалюцый. Пры гэтым і тыя, і іншыя засноўваюцца на ацэнках сучаснікаў, дакументальных крыніцах, дадзеных статыстыкі. Прыхільнікі і праціўнікі часцяком аперуюць аднымі і тымі ж лічбамі, выяўленымі ў розным кантэксце. Так, у артыкуле Вялікай савецкай энцыклапедыі, прысвечанай аграрнай рэформе, напісана, што «''засваенне новых зямель было не пад сілу спустошанаму сялянству. З 3 млн чал., якія перасяліліся за 1906—1916, вярнуліся на ранейшыя месцы 548 тыс. чал., то бок 18 %''». Журналіст Генадзь Сідароўнін са спасылкай на выданне за 1911 год тыя ж лічбы трактуе інакш — «У кожнай сферы чалавечага жыцця ўвогуле заўсёды набярэцца 10 % няшчасных […] Вядома, трыста тысяч павяртаных, хоць бы і за 15-гадовы перыяд, — гэта ўжо вялікая і цяжкая з’ява […] Але з-за гэтых 300 тысяч нельга забыцца, як гэта часам робяць, пра два з паловаю мільёны ўладкаваных перасяленцаў». Гісторык В. П. Данілаў адзначае папулярызацыю ў гады перабудовы ў СССР пазітыўнага вобраза Сталыпіна: "Распачаты ў 1988 годзе культ Сталыпіна дасягнуў у 1990—1991 гады маштабаў масавай ідэалагічнай кампаніі, апагеем якой можна лічыць з’яўленне ў адной з цэнтральных газет 12 мая 1991 года панегірыка «Сталыпін і Гарбачоў: дзве рэформы „зверху“».
Крытыка
Дзеяч ліберальна-кансерватыўнага руху Дзмітрый Шыпоў, ацэньваючы ў кастрычніку 1908 года сітуацыю, якая склалася, адзначаў, што адсутнасць палітычных свабод вядзе да ўзрастання прорвы паміж уладай і народам, што прыводзіць да злосці насельніцтва. Пры гэтым Сталыпін не хоча заўважаць хібнасці абранага курсу, ужо не маючы магчымасці яго змяніць, стаўшы на шлях рэакцыі.
Уладзімір Ленін у артыкуле «Сталыпін і рэвалюцыя» (кастрычнік 1911) пісаў пра яго як пра «обер-вешальніка, пагромніка, які падрыхтаваў сябе да міністэрскай дзейнасці катаваннем сялян, уладкаваннем пагромаў, уменнем прыкрываць гэту азіяцкую „практыку“ — глянцам і фразай». Пры гэтым ён зваў яго «кіраўніком контррэвалюцыі».
У савецкай гістарыяграфіі дзейнасць Сталыпіна ацэньвалася крытычна. Так, БСЭ характарызавала яго як чалавека, які «ажыццявіў Трэццячэрвеньскі дзяржаўны пераварот 1907 года, прапанаваў аграрную рэформу з мэтай стварыць сацыяльную апору царызму ў вёсцы ў асобе кулацтва».
У сталінскім дзейнасць Сталыпіна была пададзена ў самых цёмных танах. Сцвярджалася, што яго рэформы прывялі да «абеззямельвання сялян, рабавання супольнай зямлі кулакамі, разбойніцкіх набегаў жандараў і паліцэйскіх, царскіх правакатараў і чарнасоценных граміл на працоўны клас».
Савецкі гісторык Арон Аўрэх адзначаў, што эканамічныя рэформы Сталыпіна зусім не адпавядалі патрэбам дзяржавы, бо не развязвалі глыбінных супярэчнасцей рэжыму. Аграрная рэформа, якая насіла безумоўна прагрэсіўны характар, нават у выпадку яе поўнага поспеху, не магла забяспечыць дастатковы ўзровень прагрэсу для канкурэнтаздольнага змагання з вялікімі дзяржавамі за захаванне пазіцый і выжыванне. Галоўнай памылкай Сталыпіна Аўрэх лічыў перакананне, што спачатку трэба забяспечыць эканамічныя ўмовы, пасля чаго ўжо ажыццяўляць рэформы дэмакратычныя. Тым часам адмова ад правядзення палітычных рэформаў прыводзіла да ўзрастання ў краіне незадаволенасці і рэвалюцыйных настрояў.
У постсавецкі перыяд дзейнасць Сталыпіна таксама падпадае пад крытыку. Часцяком яна заснавана на ўспамінах Вітэ, палеміцы Сталыпіна з Талстым і працах савецкіх гісторыкаў.
Пазітыўная ацэнка
Яшчэ пры жыцці П. А. Сталыпін знайшоў не толькі лютых крытыкаў, але і прыхільнікаў. Усяляк падтрымвалі дзейнасць П. А. Сталыпіна: вядомы рускі філосаф-марксіст П. Б. Струвэ; філосаф, літаратурны крытык і публіцыст ; філосаф і прававед, палітыкі М. М. Львоў, В. А. Маклакоў, , , для якога П. А. Сталыпін застаўся ўзорам палітыка і нават кумірам да канца жыцця.
У 1911 годзе В. В. Розанаў, які цяжка перажываў забойства П. А. Сталыпіна, у артыкуле «Тэрор супраць рускага нацыяналізму» пісаў: «уся Русь адчула, што яе стукнулі… пахіснуўшыся, яна не магла не схапіцца за сэрца». І ў іншым месцы: «''Што шанавалі ў Сталыпіне? Я думаю, не праграму, а чалавека: вось гэтага „ваяра“, які ўстаў на абарону, у сутнасці, Расіі''». Філосаф І. А. Ільін і пасля смерці П. А. Сталыпіна лічыў, што «дзяржаўная справа Сталыпіна не памерла, яна жывая, і яна мае быць адроджаная ў Расіі і адрадзіць Расію».
Фразы Сталыпіна пра «Вялікую Расію» часта выкарыстоўваюцца сучаснымі палітычнымі партыямі. Апроч гэтага, кнігі былога міністра фінансаў Расіі, выданні пад эгідай Сталыпінскага культурнага цэнтра і шэраг іншых крыніц ацэньваюць Сталыпіна як выбітнага рэфарматара, дзяржаўнага дзеяча і вялікага рускага патрыёта.
Крылатыя выразы
"Гэтыя нападкі вылічаны на тое, каб выклікаць ва ўрада, ва ўлады параліч і волі, і думкі, усе яны зводзяцца да двух слоў, звернутых да ўлады: «Рукі ўгору!» На гэтыя два словы, спадары, урад з поўным спакоем, са свядомасцю сваёй праваты можа адказаць толькі двума словамі: «Не запалохаеце!»."
"Пры першым прыёме пасля выбуху Гасудар прапанаваў тата́ вялікую грашовую дапамогу для лячэння дзяцей, у адказ на што мой бацька сказаў: — Ваша Вялікасць, Я не прадаю кроў сваіх дзяцей :190"
"Праціўнікам дзяржаўнасці хацелася б абраць шлях радыкалізму, шлях вызвалення ад гістарычнага мінулага Расіі, вызвалення ад культурных традыцый. Ім патрэбныя вялікія ўзрушэнні, нам патрэбна Вялікая Расія!."
Сталыпін і Распуцін
Тэма «Сталыпін — Распуцін» не вельмі шырокая: прэм’ер-міністр не любіў Распуціна і ўсяляк яго пазбягаў.
Ва «Успамінах» дачкі Сталыпіна Марыі Бок прыводзіцца інфармацыя, якая паказвае крыніцу ўплыву Распуціна на царскую сям’ю, а таксама характарызуе апошняга імператара Расійскай імперыі Мікалая II бязвольным і слабым чалавекам. М. П. Бок піша, што, калі яна завяла гутарку з бацькам пра Распуціна, які ў тыя гады яшчэ не дасягнуў апагея свайго ўплыву, Пётр Аркадзьевіч скрывіўся і сказаў са смуткам у голасе, што нічога зрабіць нельга. Сталыпін неаднаразова заводзіў гутарку з Мікалаем II пра недапушчальнасць знаходжання ў блізкім асяроддзі імператара напаўпісьменнага мужыка з вельмі сумнеўнай рэпутацыяй. На гэта Мікалай адказаў даслоўна: «Я з вамі згодзен, Пётр Аркадзьевіч, але хай будзе лепш дзесяць Распуціных, чым адна істэрыка імператрыцы» :332.
У пачатку 1911 года настойлівы прэм’ер прадставіў манарху шырокі даклад пра Распуціна, складзены на падставе следчых матэрыялаў Сінода. Пасля гэтага Мікалай II прапанаваў кіраўніку ўрада сустрэцца са «старцам», каб развеяць негатыўнае ўражанне, пакінутае на падставе сабраных дакументаў. Пры сустрэчы Распуцін спрабаваў гіпнатызаваць свайго суразмоўцу :193.
Сталыпін загадаў Распуціну пакінуць Пецярбург, пагражаючы ў адваротным выпадку аддаць апошняга пад суд «па ўсёй строгасці закона пра сектантаў» :193. Падчас змушанага ад’езду са сталіцы Распуцін адправіўся паломнікам у Іерусалім. Ён ізноў з’явіўся ў Пецярбургу толькі пасля смерці Сталыпіна.
Сталыпін і Л. М. Талстой
Пасля Леў Талстой стаў адным з крытыкаў дзеянняў Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра. Дайшло да таго, што ў адным з чарнавікоў лістоў ён назваў яго «самым жаласным чалавекам».
Талстой крытыкаваў дзеянні прэм’ера, паказваючы на дзве асноўныя, на яго пагляд, памылкі: «…першая, — пачалі гвалтам змагацца з гвалтам і працягваеце гэта рабіць […], другая, — […] супакоіць насельніцтва тым, каб, знішчыўшы абшчыну, утварыць дробную зямельную ўласнасць».
Сталыпін і Вітэ
Сяргей Юльевіч Вітэ — першы старшыня ўрада Расійскай імперыі, адзін з ініцыятараў прыняцця маніфеста 17 кастрычніка, паводле якога засноўвалася Дзяржаўная дума, чалавек, які падпісаў, які завяршыў руска-японскую вайну, — быў адным з самых зацятых крытыкаў Сталыпіна. Інфармацыя з «Успамінаў» Вітэ часта выкарыстоўваецца крытыкамі палітыкі, якая праводзілася Сталыпіным.
Практычна ўвесь другі том успамінаў Вітэ, прысвечаны валадаранню Мікалая II, утрымлівае крытыку Сталыпіна. У некаторых выпадках стаўленне Вітэ да Сталыпіна выяўляецца ў вельмі рэзкіх зваротах. У прыватнасці, Вітэ піша, што прэм’ер-міністра «ўкакошылі» :272, а таксама, што «другой шчаслівай падзеяй для Сталыпіна было няшчасце для яго самога, а менавіта выбух на Аптэкарскай выспе, пры якім пацярпелі яго сын і дачка» :393.
Дачка Сталыпіна Марыя ў сваіх мемуарах прывяла такі эпізод у адносінах свайго бацькі і Вітэ, які шмат у чым тлумачыць нянавісць першага расійскага прэм’ер-міністра да Сталыпіна: ''Прыйшоў да майго бацькі граф Вітэ і, страшна ўсхваляваны, пачаў расказваць пра тое, што да яго дашлі чуткі, якія глыбока яго абурылі, а менавіта, што ў Адэсе вуліцу яго імя хочуць пераназваць. Ён стаў прасіць майго бацьку зараз жа даць дырэктыву Адэскаму гарадскому галаве Пелікану пра прыпыненне падобнага непрыстойнага дзеяння. Тата́ адказаў, што гэта справа гарадскога самакіравання і што яго паглядам зусім агідна ўмешвацца ў падобныя справы. Да здзіўлення майго бацькі, Вітэ ўсё настойлівей стаў проста маліць выканаць яго просьбу і, калі тата́ другасна паўтарыў, што гэта супраць яго прынцыпу, Вітэ раптам апусціўся на калены, паўтараючы яшчэ і яшчэ сваю просьбу. Калі і тут мой бацька не змяніў свайго адказу, Вітэ ўстаў, хутка, не развітваючыся, пайшоў да дзвярэй і, не даходзячы да апошніх, павярнуўся і, зласліва зірнуўшы на майго бацьку, сказаў, што гэтага ён яму ніколі не прабачыць.''
У літаратуры
Фігура Сталыпіна з’яўляецца адной з цэнтральных у вузле «Жнівень Чатырнаццатага» эпапеі А. І. Салжаніцына. Фактычна менавіта Салжаніцын увёў у расійскую інтэлектуальную дыскусію 1980-х — 1990-х многія малавядомыя факты біяграфіі Сталыпіна.
У гістарычных раманах, прысвечаных валадаранню Мікалая II, а таксама Распуціну, прысутнічае Сталыпін. ''Прэм’ера ненавідзелі правыя, бо яго рэформы прадвесцілі перамогу капіталізма ў Расіі — старажытны Царград павінен быў стаць Манчэстэрам. Яго пагарда да антысемітаў з «Саюза рускага народа», прапановы скасаваць мяжу аселасці для яўрэяў […] выклікалі нянавісць у царкоўных «каршакоў». […] Сталыпін быў катэгарычна супраць удзелу Расіі ў балканскім канфлікце. І ўсё ж прэм’ер трымаўся, таму што яго падтрымваў цар. Сталыпін пагражаў Мікалаю сацыяльнымі катастрофамі і голадам, калі не ажыццявяцца яго рэформы. Велізарным узростам і зычным голасам ён заспакойліва напамінаў Мікалаю гіганта-бацькі, выклікаў яму ўпэўненасць.''
У тэатры
Адзіным увасабленнем П. А. Сталыпіна для тэатра з’яўляецца п’еса Вольгі Міхайлавай «Гісторыя аднаго злачынства, ці Тры смерці», напісаная ў 2012 годзе на заказ . Сёння існуюць дзве пастаноўкі па гэтай п’есе:
У нумізматыцы
1 сакавіка 2012 года ЦБ РФ выпусціў срэбную манету, прысвечаную 150-годдзю з дня нараджэння П. А. Сталыпіна, у серыі памятных манет «Выбітныя асобы Расіі».
Гар (дэпартамент)
Гар (Gard) — дэпартамент на поўдні Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёну Лангедок — Русільён. Сваю назву атрымаў ад ракі Гардон, якая працякае па яго тэрыторыі. Парадкавы нумар 30. Адміністрацыйны цэнтр — Нім. Насельніцтва 623,1 тыс. чалавек (34-е месца сярод дэпартаментаў, дадзеныя 1999 г.).
Геаграфія
Плошча тэрыторыі 5853 км кв.
Дэпартамент уключае 3 акругі, 46 кантонаў і 353 камуны.
Гісторыя
Падчас Вялікай французскай рэвалюцыі Гар стаў адным з першых 83 дэпартаментаў, утвораных у сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Лангедок.
Spirit (значэнні)
Назву Spirit маюць:
Alauda
Alauda — род птушак сямейства жаваранкавых, арэал якіх ахоплівае Еўропу, Азію, Паўночную Афрыку і Каба-Вердэ.
Упершыню з’явіўся ў класіфікацыі ў дзясятым выданні «Сістэмы прыроды» Лінея ў 1758 годзе. Alauda уключае ў сябе чатыры існыя і два вымерлыя віды. У мінулым да яго адносіліся таксама шмат іншых відаў жаваранкавых, якія зараз лічаць належнымі да іншых родаў.
Кызылтаскае
Кызылтаскае — сяло ў Асакараўскім раёне Карагандзінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Дальняй сельскай акругі. Код КАТА — 355637300.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 246 чалавек (114 мужчын і 132 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 197 чалавек (94 мужчыны і 103 жанчыны).
Спіс слізевікоў Беларусі
Спіс слізевікоў Беларусі не поўны.
Бабраўнікі
Назву Бабраўнікі маюць:
Над Нёманам (значэнні)
Назву Над Нёманам маюць:
Вэстмінстэр (значэнні)
Вэстмінстэр (англ. Westminister) — шматзначны тэрмін.
NGC 4893
NGC 4893 (іншыя абазначэнні — IC 4015, ZWG 189.10, UGC 8111, VV 222, MCG 6-29-8, NPM1G +37.0379, PGC 44690) — галактыка ў сузор’і Гончыя Псы.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Варнішкей (Ігналінскі раён)
Варні́шкей (Varniškiai), традыцыйная беларуская назва — Варнішкі  — вёска ў Ігналінскім раёне Уцянскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Рымшэўскай сянюніі. Размешчана за 2 км ад Гайдзе. Насельніцтва 11 чал. (2001 г.).
Гісторыя
У 1921—1939 гадах вёска Браслаўскага павета Віленскага ваяводства.
Сур’я
Сур’я (सूर्य — «Сонца») — бог Сонца ў індуізме. Сын Дзьяуса і Адзіці, адзін з братоў-Адзіцьеў. Займае вельмі бачнае месца ў Ведах, у «Рыг-Ведзе» яму прысвечана дзесяць гімнаў. Яго шанавалі як носьбіта святла, урача, а таксама як Усёвідушчае вока багоў і нябеснага вартаўніка. Яго атрыбут — калясніца, запрэжаная сям’ю коньмі, якія ўвасабляюць сонечныя прамяні.
Малюецца з двума рукамі. У абедзвюх руках лотас. Часам Сур’ю малююць з чатырма рукамі, у трох з якіх трымае лотас, чакру і ракавіну. Чацвёртай робіць ахоўны знак.
Картандонэ
Картандонэ (Cortandone) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Асці.
Насельніцтва складае 331 чалавек (2017 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 65.89 чал./км². Займае плошчу 5 км². Паштовы індэкс — 14013. Тэлефонны код — 0141.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы.
Сяло
Сяло — тып буйнога сельскага пасялення, часцей за ўсё цэнтра воласці, у цэнтры якога меліся царква, або касцёл. Азначэнне ўжываецца ў старажытных летапісах і распаўсюджана ва ўсіх славянскіх мовах.
Першыя сёлы як прыналежныя ўладальніку вёскі ўзніклі ў XII ст. — XIII ст. у сувязі з запрыгоньваннем сельскай абшчыны. У летапісных паведамленнях таго часу шырока згадваюцца княжыя, баярскія, царкоўныя сёлы. Першапачаткова тэрмін "сяло" меў значэнне загараднай сядзібы князя, дзе побач з гаспадарскім дваром месціліся і хаты чэлядзі. У той жа, у адрозненні ад пагоста, яно мела функцыі цэнтра вотчынна-памесных уладанняў на пэўнай тэрыторыі. Галоўная прыкмета сяла — наяўнасць абшарніцкага маёнтка. У астатнім структура нагадвала забудову пагоста-цэнтра: царкоўны двор, карчма, грамадская крама, вуліцы-канцы з сялянскімі дварамі. На працягу існавання феадальна-прыгонная сістэмы сёлы захоўвалі сваё значэнне тэрытарыяльна-ўладальніцкіх цэнтраў. З канца XVII ст. у сувязі з дыферэнцыяцыяй адміністрацыйных правінцый (ваяводстваў, старостваў, дзяржаў) сёлы таксама набываюць значэнне мясцовых адміністрацыйна-тэрытарыяльных цэнтраў. Пасля далучэння земляў Беларусі да Расійскай імперыі сёлы, як правіла, робяцца цэнтрамі валасцей у складзе паветаў. Пазней, у XIX ст. абавязковымі атрыбутамі сяла сталі царква, або касцёл, вучылішча і валасное праўленне. У XX ст. сёлы робяцца цэнтрамі сельскіх саветаў, калгасаў і саўгасаў, трапляюць у пералік перспектыўных паселішчаў, многія з якіх у 1970-я — 1980-я былі перабудаваны паводле ўзорных генпланаў і сталі адметнымі аграпрамысловымі цэнтрамі.
Заходняя Прусія
Заходняя Прусія (Westpreußen) — правінцыя Каралеўства Прусіі на абодвух берагах ніжняга цячэння ракі Вісла са сталіцай у Данцыгу. Існавала з 1773 па 1829 і з 1878 па 1919.
Утворана 1772/1793 з тэрыторый, якія Прусія заваявала ў Раздзелах Рэчы Паспалітай. Фрыдрых II загадаў, каб новая правінцыя атрымала назву «Заходняя Прусія» і каб Герцагства Прусія, аб’яднанае з Эрмландам (Варміяй) насіла назву «Усходняя Прусія».
У 1939 годзе пасля ўключэння вольнага горада Данцыга ў склад Трэцяга рэйха была ўтворана рэйхсгау Данцыг-Заходняя Прусія.
Пасля 1945 года дзяржава Прусія была ліквідавана (фармальна ў лютым 1947 года), Заходняя Прусія і дзве траціны Усходняй Прусіі сталі часткай Польшчы (гл. Паморскае ваяводства), а адна трэць Усходняй Прусіі адышла да СССР.
Уладзімір Крывашэеў
Уладзімір Крывашэеў:
Эйрык Крывавая Сякера
Эйрык I Крывавая Сякера (Eirik Blodøks; 885—954) — кароль (конунг) Нарвегіі ў перыяд з 930 па 934 г., сын Харальда I Цудоўнавалосага, бацька караля Харальда II Шэрая Шкура, прадстаўнік дынастыі Інглінгаў. Быў скінуты ў 934 годзе сваім братам Хоканам Добрым.
Сваю мянушку «Крывавая сякера» Эйрык атрымаў за шматлікія злачынствы. У адным з лацінскіх тэкстаў яго назвалі fratris interfector — «братазабойца».
Нэлі Багуслаўская
Нэлі Багуслаўская (сапр. Нінэль Захараўна Багуслаўская;, Крывы Рог — ) — беларуская эстрадная спявачка (сапрана). Заслужаная артыстка БССР (1975).
Біяграфія
Нарадзілася 21 чэрвеня 1935 года ў Крывым Рогу.
У 1958 годзе скончыла музычнае вучылішча ў Душанбэ. У 1962—1987 гадах салістка Беларускай філармоніі. У 1966 годзе перамагла на Усесаюзным конкурсе савецкай песні ў Маскве. У наступным годзе Нэлі Багуслаўская стала салісткай ансамбля «Арбіта-67». Мастацкі кіраўнік калектыву Ізмаіл Капланаў неўзабаве стаў яе мужам.
У 1986 годзе перанесла інсульт і сышла са сцэны на дзевяць гадоў. Канчаткова спыніла выступаць у 2011 годзе, калі памёр Ізмаіл Капланаў.
Яе выканальніцкая манера вылучалася мяккасцю, шчырасцю, натуральнасцю. Сярод лепшых інтэрпрэтацый — песні «Белая Русь» Юрыя Семянякі, «Спадчына» Ігара Лучанка.
Памёрла 28 студзеня 2018 года. Пахавана ў Мінску на Усходніх могілках каля мужа Ізмаіла Капланава.
Пётр Сцяпанавіч Пойта
Пётр Сцяпанавіч Пойта (, в. Харсы, Брэсцкі раён, БССР) — вучоны ў галіне будаўніцтва, педагог, рэктар Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта (2002—2018), заслужаны работнік адукацыі Беларусі (2017), доктар тэхнічных навук (2005), прафесар.
Біяграфія
Скончыў Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут у 1972 годзе па спецыяльнасці «прамысловае і грамадзянскае будаваўніцтва». З 1974 года працаваў у Брэсцкім інжынерна-будаўнічым інстытуце на будаўнічым факультэце прафесарам кафедры геатэхнікі і транспартных камунікацый, у 1986—1988 — загадчыкам кафедры асноў і фундаментаў, 1988—2009 — кафедры асноў, фундаментаў, інжынернай геалогіі і геадэзіі, 1993—1995 — дэкан факультэта, 1995—2002 — першы прарэктар, 2002—2018 — рэктар універсітэта.
Навуковыя інтарэсы: тэарэтычныя і эксперыментальныя асновы працы фундаментаў будынкаў і збудаванняў у складаных інжынерна-геалагічных умовах.
Узнагароды
Мае званне «Ганаровы грамадзянін горада Брэста».
Канапацкая
Канапацкая — прозвішча.
Антон Уладзіміравіч Шунін
Анто́н Уладзі́міравіч Шу́нін (Антон Владимирович Шунин; нар., Масква, СССР) — расійскі футбаліст, брамнік і капітан маскоўскага «Дынама».
Міжнародная кар’ера
22 жніўня 2007 года дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Расіі ў таварыскім матчы супраць зборнай Польшчы, які скончыўся з лікам 2:2.
Савяцевічы
Савя́цевічы (, Савятевичи) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Валожынскага сельсавета.
NGC 4894
NGC 4894 (іншыя абазначэнні — ZWG 160.247, DRCG 27-122, PGC 44732) — лінзападобная галактыка (S0) ў сузор’і Валасы Веранікі.
Пралетарск (горад)
Пралетарск (Пролетарск) — горад (з 1970 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пралетарскага раёна Растоўскай вобласці. Насельніцтва 19,4 тыс. чалавек (2006). Заснаваны ў XVIII стагодді як станіца Вялікакняская.