cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Канстанта раўнавагі
Спосабы выражэння канстанты раўнавагі
дзе Δn — змяненне колькасці моляў рэчываў у ходзе рэакцыі. Відаць, што Kx залежыць ад ціску. Калі лік моляў прадуктаў рэакцыі роўна ліку моляў зыходных рэчываў (\Delta n=0), то K_p=K_x.
Стандартная канстанта раўнавагі
Стандартная канстанта раўнавагі рэакцыі ў сумесі ідэальных газаў (калі пачатковыя парцыяльныя ціскі ўдзельнікаў рэакцыі роўныя іх значэнням у стандартным стане p_i^0 = 0,1013 Мпа або 1 атм) можа быць разлічана па выразе:
Стандартная канстанта раўнавагі — безразмерная велічыня. Яна звязана з Kp суадносінамі:
Бачна, што калі p_i^0 выяўленыя ў атмасферах, то і ~K_p=K^0.
Для рэакцыі ў сумесі рэальных газаў у стандартным пачатковым стане парцыяльныя фугіціўнасці газаў прымаюцца роўнымі іх парцыяльным ціскам f_i^0=p_i^0 = 0,1013 Мпа або 1 атм. Kf звязана з K0 суадносінамі:
Канстанта раўнавагі рэакцый у гетэрагенных сістэмах
Для гетэрагеннай хімічнай рэакцыі, напрыклад, паміж кампанентамі рэальнага газу і рэальнага раствора, канстанта раўнавагі ў агульным выпадку можа быць выражана ўраўненнем:
Калі кандэнсаваныя фазы (цвёрдыя або вадкія) ўяўляюць сабой практычна чыстыя рэчывы, іх актыўнасці сталыя і могуць быць уключаны ў канстанту раўнавагі (гэта значыць у левую частку выразу вышэй). Умоўна можна прыняць іх роўнымі адзінцы і, такім чынам, выключыць з выразу.
Напрыклад, для рэакцыі цвердафазнага аднаўлення аксіду жалеза:
канстанта раўнавагі (пры ўмове, што газавая фаза ідэальная) мае выгляд:
Канстанта раўнавагі і змяненне энергіі Гібса
Для рэакцыі, якая працякае ў ізабарна-ізатэрмічных умовах, у пэўным нераўнаважным зыходным стане энергіі Гібса або хімічныя патэнцыялы рэагуючых рэчываў і прадуктаў рэакцыі ў агульным выпадку не аднолькавыя, іх рознасць (ΔGT) можа быць разлічана па ўраўненні:
Гэтае ўраўненне называюць ўраўненнем ізатэрмы хімічнай рэакцыі. Яно дазваляе разлічыць змену энергіі Гібса пры праходжанні працэсу і вызначыць кірунак праходжання рэакцыі:
Стандартная канстанта раўнавагі звязана са стандартнай энергіяй Гібса рэакцыі суадносінамі:
Стандартная энергія Гібса рэакцыі ў газавай сумесі — энергія Гібса рэакцыі пры стандартных парцыяльных ціскаў усіх кампанентаў, роўных 0,1013 Мпа (1 атм).
Стандартная энергія Гібса рэакцыі ў растворы — энергія Гібса пры стандартным стане раствора, за які прымаюць гіпатэтычны раствор з уласцівасцямі гранічна разведзенага раствора, але з канцэнтрацыяй усіх рэагентаў, роўнай адзінцы. Велічыня стандартнай энергіі Гібса рэакцыі можа быць выкарыстана для прыбліжанай ацэнкі тэрмадынамічнай магчымасці праходжання рэакцыі ў гэтым напрамку, калі пачатковыя ўмовы не моцна адрозніваюцца ад стандартных. Акрамя таго, параўноўваючы велічыні стандартнай энергіі Гібса некалькіх рэакцый, можна выбраць найбольш пераважныя, для якіх мае найбольшую па модулю адмоўную велічыню.
Залежнасць канстанты раўнавагі ад тэмпературы
Залежнасць канстанты раўнавагі рэакцыі ад тэмпературы можа быць апісана ўраўненнем ізабары хімічнай рэакцыі (ізабары Вант-Гофа):
і ізахоры хімічнай рэакцыі (ізахоры Вант-Гофа):
Тут \Delta H і \Delta U — цеплавы эфект рэакцыі, якая працякае, адпаведна, пры пастаянным ціску або пры пастаянным аб'ёме. Калі \Delta H>0 (цеплавой эфект дадатны, рэакцыя эндатэрмічныя), то тэмпературны каэфіцыент канстанты раўнавагі таксама дадатны, гэта значыць з ростам тэмпературы канстанта раўнавагі эндатэрмічныя рэакцыі павялічваецца, раўнавага зрушваецца направа (што цалкам адпавядае з прынцыпам Ле Шатэлье).
Сіняе зрушэнне
Сіняе зрушэнне (Blueshift) - гэта павышэнне частаты кванта (такога як фатон, электрон або пратон).
Металічны вадарод
Металічны вадарод - сукупнасць фазавых станаў вадароду, які знаходзіцца пры высокім ціску і пацярпеў фазавы пераход. Металічны вадарод ўяўляе сабой выраджаны стан рэчывы і валодае некаторымі выдатнымі уласцівасцямі - высокатэмпературнай звышправоднасцю і высокай удзельнай цеплынёй фазавага пераходу. Магчыма існаванне цвёрдай крышталічнай і вадкай фазы металічнага вадароду, у якой адсутнічае далёкі парадак.
Гісторыя даследаванняў
У 1935 Ю. Вігнер і X. Б. Хантынгтан прадказалі пераход вадароду ў металічны стан пад дзеяннем высокага ціску (каля 25 гПа) і страту валентных электронаў ядром. У далейшым ацэнка ціску, якая патрабуецца для фазавага пераходу, была падвышаная, але ўмовы пераходу ўсё ж лічацца патэнцыйна дасягальнымі. Прадказанне уласцівасцяў металічнага вадароду вядзецца тэарэтычна. Спробы атрымання, пачатыя ў 1970-х гадах, прывялі да серыі вопытаў М. Еремец у 2008 і таксама Еремец і Траян у 2011 гадах. Аднак маюцца сумненні ў атрыманні металічнага вадароду.
Цвёрды металічны вадарод
Крышталічная рашотка цвёрдага металічнага вадароду фармуецца ядрамі вадароду (пратонамі), якія знаходзяцца адзін ад аднаго істотна бліжэй бораўскага радыусу, на адлегласці, параўнальнай з даўжынёй хвалі дэ Бройля электронаў. Такім чынам, электроны слаба звязаныя з пратонамі і фармуюць свабодны электронны газ так жа, як у металах.
Вадкі металічны вадарод
Вадкі металічны вадарод утворыцца пры плаўленьня цвёрдага металічнага вадароду. У адрозненне ад гелія-4, вадкага пры нармальным ціску і тэмпературы ніжэй 2,17 K, існаванне вадкага металічнага вадароду ў такіх умовах ставіцца пад сумнеў. Энергія нулявых ваганняў у масіве шчыльна упакаваных пратонаў вялікая, і пераход ад крышталічнай фазы чакаецца пры высокіх цісках. Даследаванне максімальнай пункту плаўлення на дыяграме станаў вадароду, праведзенае Н. Ашкрофтам, дапускае вобласць ціскаў каля 400 гПа, пры якіх вадарод з'яўляецца вадкім металам пры нізкіх тэмпературах. Ягорам Бабаевым было прадказана, што металічны вадарод можа прадстаўляць сабой новы агрэгатны стан: металічную звышцякучую вадкасць.
Звышправоднасць
Металічны вадарод валодае звышправоднасцю пры тэмпературах, аж да пакаёвай, што значна вышэй, чым у іншых матэрыялах.
Эксперыментальныя спробы атрымання
Ударны сціск: W. Nellis Меркавана атрымаў металічны вадарод у эксперыментах па ўдарнаму сціску
Сувязь з іншымі абласцямі фізікі
Металічны вадарод можа існаваць у ядрах планет-гігантаў.
Прымяненне
Прапануюцца паліўныя ячэйкі, якія выкарыстоўваюць аддачу энергіі фазавага пераходу металічнага вадароду ў дыэлектрычны стан пры зняцці ціску.
Сіняе зрушэнне
У масавай культуры
Тэрмін «сіняе зрушэнне» выкарыстоўваецца ў назве кампутарнай гульні Half-Life: Blue Shift.
Канстанта раўнавагі
Канстанта раўнавагі і канстанта скорасці рэакцыі
Для абарачальнай хімічнай рэакцыі канстанта раўнавагі можа быць выражана праз канстанты скорасці прамых і адваротных рэакцый, зыходзячы з таго факта, што ў стане раўнавагі скорасці прамой і адваротнай рэакцый роўныя. Напрыклад, для элементарнай абарачальнай хімічнай рэакцыі першага парадку
лёгка паказаць, што:
Метады разліку канстанты раўнавагі
Разліковыя метады вызначэння канстанты раўнавагі рэакцыі звычайна зводзяцца да вылічэння тым ці іншым спосабам стандартнага змянення энергіі Гібса ў ходзе рэакцыі (ΔG0), а затым выкарыстання формулы:
Пры гэтым варта памятаць, што энергія Гібса — функцыя стану сістэмы, гэта значыць яна не залежыць ад шляху працэсу, ад механізму рэакцыі, а вызначаецца толькі пачатковым і канчатковым станамі сістэмы. Такім чынам, калі непасрэднае вызначэнне або разлік ΔG0 для некаторай рэакцыі па якіх-небудзь прычынах абцяжараныя, можна падабраць такія прамежкавыя рэакцыі, для якіх ΔG0 вядомы ці можа быць лёгка вызначаны, і сумаванне якіх дасць разгляданую рэакцыю. У прыватнасці, у якасці такіх прамежкавых рэакцый часта выкарыстоўваюць рэакцыі утварэння злучэнняў з элементаў.
Энтрапійны разлік змены энергіі Гібса і канстанты раўнавагі рэакцыі
Энтрапійны метад разліку ΔG рэакцыі з'яўляецца адным з самых распаўсюджаных і зручных. Ён заснаваны на суадносінах:
або, адпаведна, для стандартнай змены энергіі Гібса:
Тут ΔH0 пры пастаянных ціску і тэмпературы роўна цеплавому эфекту рэакцыі, метады разліку і эксперыментальнага вызначэння якога вядомыя — гл., напрыклад, ураўненне Кірхгофа:
Неабходна атрымаць змену энтрапіі ў ходзе рэакцыі. Гэтая задача можа быць вырашана некалькімі спосабамі, напрыклад:
Такім чынам, калі вядомыя, і тэмпературныя залежнасці цеплаёмістасці,  можа быць разлічана па формуле:
Некалькі спрошчаны варыянт гэтай формулы атрымліваюць, лічачы суму цеплаёмістасцей рэчываў незалежнай ад тэмпературы і роўнай суме цеплаёмістасцей пры 298 K:
І яшчэ больш спрошчаны разлік праводзяць, прыраўноўваючы суму цеплаёмістасцей да нуля:
Разлік канстанты раўнавагі метадамі статыстычнай тэрмадынамікі
Planned
Эксперыментальнае вызначэнне канстанты раўнавагі
Planned
Цепларод
Цепларод - паводле распаўсюджаных ў XVIII - пачатку XIX стагоддзя поглядах, бязважкі флюід, які прысутнічае ў кожным целе і з'яўляецца прычынай цеплавых з'яў. Уведзены ў 1783 годзе Лавуазье. Гіпотэза цеплароду была адпрэчана ў выніку выпрабаванняў, што паслужыла падставай для прыняцця малекулярна-кінетычнай тэорыі ў сярэдзіне XIX стагоддзя.
Уласцівасці
Прыток цеплароду ў цела павінен выклікаць яго нагрэў, змяншэнне - астуджэнне. Колькасць цеплароду ва ўсіх цеплавых працэсах павінна заставацца нязменнай. Тэорыя цеплароду тлумачыла на той момант шматлікія вядомыя ў той час цеплавыя з'явы і была прызнана большасцю навукоўцаў.
Абвяржэнне тэорыі цеплароду
Першым буйным навукоўцам, хто кінуў выклік тэорыі цеплароду, быў М. В. Ламаносаў. Ён лічыў, што прырода цеплыні складаецца ў руху малекул цела, якія ён называў карпускулы. Ламаносаў лічыў, што карпускулы здзяйсняюць вярчальны рух. На аснове сваіх уяўленняў Ламаносаў тлумачыў такія цеплавыя з'явы, як цеплаправоднасць, плаўленне і г. д. Працэс цеплаправоднасці Ламаносаў тлумачыў наступным чынам: пры сутыкненні нагрэтага цела з халодным першае астуджаецца, а другое награваецца. Гэта адбываецца таму, што карпускулы нагрэтага цела круцяцца хутчэй, чым карпускулы халоднага. Пры сутыкненні цел рух «хуткіх» карпускул будзе перадавацца карпускулам халоднага цела, якія верцяцца павольна. У выніку перадачы свайго руху карпускулы гарачага цела запаволяць рух, і цела астудзіцца, а вярчэнне карпускул халоднага цела паскорыцца, і яно нагрэецца. Аднак Ламаносаву не наканавана было даказаць справядлівасць сваіх поглядаў.
У 1798 г. англійскі навуковец Бенджамін Томсан (граф Румфард) назіраў за свідраваннем каналаў у гарматных ствалах. Ён быў уражаны вылучэннем вялікай колькасці цеплыні пры гэтай аперацыі. Пачаўшы сумнявацца ў існаванні цеплароду, Румфард вырашыў паставіць шэраг спецыяльных вопытаў. Пры адным з іх у металічнай даўбешцы, змешчанай пад ваду, высвідроўваюць адтуліну з дапамогай тупога свердзела, прыводнага ў рух сілай двух коней. Праз два з паловай гадзіны вада закіпела. «Здзіўленне навакольных, якія ўбачылі, што такая маса вады закіпае без агню, было неапісальна» - успамінаў Румфард. З сваіх вопытаў ён зрабіў выснову, што ніякага цеплароду не існуе, а прычына цеплыні заключаецца ў руху.
У 1799 г. англійскій фізік і хімік Хемфры Дэйві вырабіў новы эксперымент, які таксама сведчыў супраць тэорыі цеплароду. Вопыт Дэйві складаўся ў наступным: пад звон паветранай помпы, адкуль папярэдне было выпампавана паветра, змяшчаліся два кавалкі лёду пры тэмпературы 0 °С. Абодва кавалкі можна было церці адзін пра аднаго пры дапамозе адмысловага гадзіннікавага механізму. Пры трэнні лёд раставаў, прычым тэмпература атрыманай вады апынулася на некалькі градусаў вышэй за 0 °С. З пункту гледжання тэорыі цеплароду гэты вопыт зусім невытлумачальны, паколькі удзельная цеплаёмістасць лёду менш, чым у вады. Адсюль Дэйві заключыў, што цеплыня магла з'явіцца толькі ў выніку руху.
Вопыты Румфарда і Дэйві нанеслі тэорыі цеплароду сакрушальны ўдар.
Каліна (значэнні)
Каліна:
Якунь
Я́кунь (, Якунь) — хутар у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавета.
Двор Таронкавічы
Двор Таро́нкавічы (, Двор Торонковичи) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
Аўтаблакіроўка
Аўтаматычная блакіроўка (аўтаблакіроўка) -- сістэма аўтаматычнага рэгулявання інтэрвалаў паміж чыгуначнымі цягнікамі, адначасова рухаючымся па чыгуначнаму перагону
Класіфікацыя
Аўтаматычная блакіроўка паводле рэгуліруямага напрамку руха дзеліцца на: Паводле кантролю стану блок-участка адрозніваюць аўтаматычную блакіроўку на аснове:
Прынцып дзеяння аўтаблакіроўкі
Асноўныя функцыі аўтаблакіроўкі:
Мілько
Мілько — прозвішча.
Момант імпульсу
Момант імпульсу (кінетычны момант, вуглавы момант, арбітальны момант, момант колькасці руху) характарызуе колькасць вярчальнага руху. Велічыня, якая залежыць ад таго, колькі масы круціцца, як яна размеркавана адносна восі кручэння і з якой скорасцю адбываецца кручэнне.
Яросмішкі
Яро́смішкі (, Яросмишки) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавета.
Момант імпульсу
Заўвага: момант імпульсу адносна пункту — гэта псеўдавектар, а момант імпульсу адносна восі — псеўдаскаляр.
Момант імпульсу замкнёнай сістэмы захоўваецца.
Момант імпульсу у класічнай механіцы
Момант імпульсу \mathbf L матэрыяльнага пункта адносна некаторага пачатку адліку вызначаецца вектарным здабыткам яе радыус-вектара і імпульсу: дзе ~\mathbf r — радыус-вектар часціцы адносна абранага нерухомага ў дадзенай сістэме адліку пачатку адліку, ~\mathbf p — імпульс часціцы.
Для некалькіх часціц момант імпульсу вызначаецца як (вектарная) сума такіх членаў: дзе  — радыус-вектар і імпульс кожнай часціцы, якая ўваходзіць у сістэму, момант імпульсу якой вызначаецца.
(У мяжы колькасць часціц можа быць бясконцым, напрыклад, у выпадку цвёрдага цела з бесперапынна размеркаванай масай ці ўвогуле размеркаванай сістэмы гэта можа быць запісана як дзе \mathbf{dp} — імпульс бясконца малога кропкавага элемента сістэмы).
У сістэме СІ момант імпульсу вымяраецца ў адзінках джоўль-секунда; Дж·с.
Заўвага: у прынцыпе момант імпульсу можа быць вылічаны датычна любога пачатку адліку (атрыманыя пры гэтым розныя значэнні звязаныя відавочным чынам); аднак часцей за ўсё (для зручнасці і пэўнасці) яго вылічаюць адносна цэнтра мас ці замацаванага пункту кручэння цвёрдага цела і т.п.).
Вылічэнне моманту
Так як момант імпульсу вызначаецца вектарным здабыткам, ён з’яўляецца псеўдавектарам, перпендыкулярным абодвум вектарам ~\mathbf r і ~\mathbf p.
дзе  — вугал паміж ~\mathbf r і ~\mathbf p, які вызначаецца так, каб паварот ад ~\mathbf r да ~\mathbf p праводзіўся супраць гадзіннікавай стрэлкі з пункту гледжання назіральніка, які знаходзіцца на дадатнай часткі восі кручэння. Напрамак павароту важны пры вылічэнні, так як вызначае знак шуканай праекцыі.
Запішам ~\mathbf r у выгядзе, дзе  — складнік радыус-вектара, паралельны вектару імпульсу, а  — аналагічна, перпендыкулярны яму. з’яўляецца, па сутнасці, адлегласцю ад восі кручэння да вектару ~\mathbf p, якую звычайна называюць «плячом». Аналагічна можна падзяліць вектар імпульсу на два складнікі: паралельны радыус-вектару і перпендыкулярны яму. Зараз, выкарыстоўваючы лінейнасць вектарнага здабытку, а таксама уласцівасць, згодна з якім здабытак паралельных вектараў роўны нулю, можна атрымаць яшчэ два выразы для ~L.
Захаванне вуглавога моманту
Вытворная моманту імпульсу па часе ёсць момант сілы: Такім чынам, патрабаванне замкнёнасці сістэмы можа быць аслаблена да патрабаванні роўнасці нуля галоўнага (сумарнага) моманту знешніх сіл: дзе  — момант адной з сіл, прыкладзеных да сістэмы часціц. (Але вядома, калі знешнія сілы наогул адсутнічаюць, гэтае патрабаванне таксама выконваецца).
Матэматычна закон захавання моманту імпульсу вынікае з ізатрапіі прасторы, гэта значыць з інварыянтавасці прасторы адносна павароту на адвольны вугал. Пры павароце на адвольны бясконца малы вугал, радыус-вектар часціцы з нумарам ~i змяняецца на , а скорасці —. Функцыя Лагранжа ~\mathcal L сістэмы пры такім павароце не зменіцца, з прычыны ізатрапіі прасторы. Таму
З ўлікам, дзе  — абагульнены імпульс ~i-тай часціцы, кожны складнік у суме з апошняга выразу можна перапісаць у выглядзе
Цяпер, карыстаючыся ўласцівасцю змешанага здабытку, здзейснім цыклічную перастаноўку вектараў, у выніку чаго атрымаем, выносячы агульны множнік:
дзе  — момант імпульсу сістэмы. З прычыны адвольнасці, з роўнасці вынікае.
На арбіце момант імпульсу размяркоўваецца паміж момантамі імпульсу ўласнага кручэння планеты і яе арбітальнага руху:
Момант імпульсу у электрадынаміцы
Пры апісанні руху зараджанай часціцы ў электрамагнітным поле, кананічны імпульс ~p не з’яўляецца інварыянтным. Як следства, кананічны момант імпульсу таксама не інварыянты. Тады бярэм рэальны імпульс, які таксама называецца «кінетычным імпульсам»:
дзе ~e — электрычны зарад, ~c — скорасць святла, ~A — вектарны патэнцыял, Такім чынам, гамільтаніян (інварыянтны) зараджанай часціцы масы m ў электрамагнітным полі:
дзе ~\varphi — скалярны патэнцыял. З гэтага патэнцыялу вынікае закон Лорэнца. Інварыянтны момант імпульсу або «кінетычны момант імпульсу» вызначаецца:
Аператар моманту
У квантавай механіцы момант імпульсу квантуецца, гэта значыць ён можа змяняцца толькі па «квантавых ўзроўнях» паміж дакладна вызначанымі значэннямі. Праекцыя на любую вось моманту імпульсу часціц, абумоўленага іх прасторавым рухам, павінна быць цэлым лікам, памножаным на прыведзеную пастаянную Планка \hbar (h з рысай), якая вызначаецца як пастаянная Планка, падзеленая на 2 \pi. Эксперыменты паказваюць, што большасць часціц мае пастаянны ўнутраны момант імпульсу, які не залежыць ад іх руху праз прастору. Гэты спінавы момант імпульсу заўсёды кратны \hbar/2. Напрыклад, электрон ў стане спакою мае момант імпульсу \hbar/2.
У класічным вызначэнні момант імпульсу залежыць ад 6 зменных ~r_x, ~r_y, ~r_z, ~p_x, ~p_y, и ~p_z. Пераводзячы гэта на квантавамеханічныя вызначэнні, выкарыстоўваючы прынцып нявызначанасці Гейзенберга, атрымліваем, што немагчыма вылічыць усе шэсць зменных адначасова з любой дакладнасцю. Таму ёсць абмежаванне на тое, што мы можам даведацца або падлічыць аб практычным моманце імпульсу. Гэта значыць, што лепшае, што мы можам зрабіць — гэта падлічыць адначасова велічыню вектара моманту імпульсу і яго кампаненты па восях.
Матэматычна поўны момант імпульсу ў квантавай механіцы вызначаецца як аператар фізічнай велічыні з сумы двух частак, звязаных з прасторавым рухам — у атамнай фізіцы такі момант называюць арбітальным, і ўнутраным спінам часціцы — адпаведна, спінавай. Першы аператар дзейнічае на прасторавыя залежнасці хвалевай функцыі:
дзе і  — каардынатны і імпульсны аператар, адпаведна, а другі — на ўнутраныя, спінавыя. У прыватнасці, для адной часціцы без электрычнага зарада і без спіна, аператар вуглавога моманту можа быць запісаны як:
дзе \nabla — аператар набла. Гэта самая распаўсюджаная форма аператара моманту імпульсу, але не самая галоўная, яна мае наступныя ўласцівасці:
і нават больш важныя падстаноўкі з гамільтаныянам часціцы без зарада і спіна:
Сіметрыя кручэння
Аператары моманту імпульсу звычайна сустракаюцца пры рашэнні задач са сферычнай сіметрыяй у сферычных каардынатах. Тады момант імпульсу ў прасторавым адлюстраванні:
Калі знаходзяць уласныя значэнні гэтага аператара, атрымліваюць наступнае:
дзе — сферычныя функцыі.
Вылічэнне моманту імпульсу ў нерэлятывісцкай механіцы
Калі маецца матэрыяльны пункт масай ~m, які рухаецца са скорасцю ~\mathbf{v} і знаходзіцца ў пункце, які апісваецца радыус-вектарам ~\mathbf{r}, то момант імпульсу вылічаецца па формуле:
дзе \times — знак вектарнага здабытку.
Каб разлічыць момант імпульсу цела, яго трэба разбіць на бясконца малыя кавалачкі і вектарна прасумаваць іх моманты як моманты імпульсу матэрыяльных пунктаў, гэта значыць узяць інтэграл:
Для сістэм, што здзяйсняюць кручэнне як цэлае (як абсалютна цвёрдае цела) вакол адной з восей сіметрыі (ці, больш агульна — вакол так званых галоўных восей інерцыі цела), справядлівыя суадносіны
дзе ~I — момант інерцыі адносна восі кручэння,  — вектар вуглавой скорасці.
У агульным выпадку вектар моманту звязаны з вектарам вуглавой скорасці праз лінейны аператар моманту інерцыі (тэнзар інерцыі):
За пачатак адліку пры вылічэнні момантаў інерцыі або тэнзара інерцыі ў прынцыпе можна ўзяць любыя вось або пункт, пры гэтым будуць атрыманы розныя велічыні, звязаныя адзін з адным праз тэарэму Штэйнера. Аднак практычна па змаўчанні звычайна выбіраецца цэнтр мас ці замацаваная вось (цэнтр), што з’яўляецца часцей за ўсё і больш зручным.
Распад пратона
Распад пратона — гіпатэтычная форма радыеактыўнага распаду, у выніку якой пратон распадаецца на лягчэйшыя субатамныя часціцы, напрыклад (нейтральны) піон і пазітрон. Гэта з'ява да гэтага часу не назіралася, але магчымасць даказаць яе рэальнасць выклікае нарастаючую цікавасць у сувязі з перспектывамі «тэорыі вялікага аб'яднання» (GUT: Grand Unified Theory).
Пратон доўгі час лічыўся абсалютна стабільнай часціцай, хоць для такой упэўненасці ніколі не было сур'ёзных падстаў, бо, відаць, не існуе фундаментальнага закона фізікі, які забараняў бы яго распад. Забарона распаду пратона (самага лёгкага з барыёнаў) звязана з эмпірычным законам захавання барыённай колькасці, аднак сам гэты закон не мае глыбокага тэарэтычнага абгрунтавання - велічыня, якая захоўваецца, не звязана з якой-небудзь прасторава-часавай сіметрыяй (у адрозненне, напрыклад, ад закону захавання энергіі) і не мае характару калібравальнага зарада (у адрозненне, напрыклад, ад закона захавання электрычнага зараду).
Варта адзначыць, што ў выпадку нестабільнасці пратонаў усе атамныя ядры з'яўляюцца радыеактыўнымі (хоць і з вельмі вялікімі перыядамі паўраспаду).
Гісторыя
Магчымасць распаду пратона выклікае цікавасць фізікаў яшчэ з 30-х гадоў XX стагоддзя, але ў апошнія дзесяцігоддзі гэтая праблема набыла асабліва вялікае значэнне. Нягледзячы на ​​тое, што меркаванне аб абсалютнай стабільнасці пратона заўсёды абапіралася на хісткія тэарэтычныя дапушчэнні, гэта пытанне прыцягвала мала увагі да 1974 года, пакуль не быў распрацован шэраг тэарэтычных мадэлей вялікага аб'яднання (GUT), у якіх распад пратона не толькі дазволены, але і яўна прадказваецца.
Першымі такую ​​спробу ажыццявілі ў 1973 годзе Абдус Салам і Джогеш Паці (Imperial College, Лондан). Праз некалькі месяцаў Гарвардскія фізікі-тэарэтыкі Шэлдан Глэшоу і Говард Джорджы выклалі ўласную версію GUT, прапанаваўшы першыя мадэлі разліку часу жыцця пратона.
Акрамя таго, незахаванне барыённага ліку прадказваецца ў тэорыях суперсіметрыі, і выяўленне распаду пратона пацвердзіла б яе правільнасць, а таксама патлумачыла б парушэнне суперсіметрыі ў цяперашні час. Пры гэтым варта адзначыць, што хоць спантанны распад пратона і не забаронены законам захавання энергіі, імавернасць гэтага працэсу вельмі малая з-за велізарнай масы прамежкавай віртуальнай часціцы, якая павінна пры гэтым нараджацца. Напрыклад, мінімальная SU(5)-мадэль прадказвае з'яўленне ў гэтым выпадку прамежкавай віртуальнай часціцы з масай 1015 ГэВ.
Эксперыментальны пошук
Распад пратона — выпадковы працэс, таму было прапанавана ў якасці аб'екта назірання выбраць вялікі аб'ём вады, у адным кубаметры якой утрымліваецца каля 6 нуклонаў (з іх каля паловы пратонаў). Калі тэорыя Глэшоу і Джорджы дакладная, і кожны пратон мае адзін шанц з ~1031 распасціся за адзін пэўны год, то тэарэтычна назіранне распаду хаця б некалькіх пратонаў у шматтоннай воднай мішэні на працягу года павінна быць рэальным.
Акрамя распаду на піон і пазітрон (бягучае абмежаванне на час жыцця па гэтаму каналу, як адзначана вышэй, складае 8,2 гадоў), выконваліся эксперыментальныя пошукі звыш 60 іншых варыянтаў каналаў распаду, як для пратона, так і для нейтрона (у апошнім выпадку маецца на ўвазе не стандартны бэта-распад нейтрона, а распад з незахаваннем барыённага ліку, напрыклад
). Асноўны канал распаду, наогул кажучы, невядомы, таму ўстанаўліваюцца таксама эксперыментальныя ніжнія абмежаванні на час жыцця пратона незалежна ад канала распаду. Лепшае з іх на бягучы момант роўна 1,1 гадоў . Ніжняе абмежаванне на час жыцця пратона пры распадзе з утварэннем толькі «нябачных» часціц (гэта значыць тых, якія не ўдзельнічаюць у моцным або электрамагнітным узаемадзеяннях, напрыклад нейтрына) складае 2,1 гадоў . Варта адзначыць, што распад пратона па «нябачных» каналах парушае законы захавання не толькі барыённага ліку, але і электрычнага зараду; гэта не адносіцца да распаду нейтрона.
Хоць чакаецца, што часы жыцця пратона і антыпратона аднолькавыя, былі атрыманы эксперыментальныя ніжнія абмежаванні на час жыцця антыпратона. Яны значна саступаюць абмежаванням на час жыцця пратона: лепшае абмежаванне — толькі каля 107 гадоў.
Некаторыя тэорыі прадказваюць таксама распад пар або троек нуклонаў (з змяненнем барыённага ліку на 2 ці 3 адзінкі) пры стабільнасці адзіночных нуклонаў. Для розных каналаў распаду «дынуклонаў» (пар
pp
,
nn
pn
Кавальчук
Кавальчук — беларускае і ўкраінскае прозвішча.
Распад пратона
Эксперыментальны пошук
) у ядрах жалеза устаноўлены ніжнія абмежаванні на час жыцця ядра на ўзроўні адзінак гадоў.
Такім чынам, устаноўлена, што пратон як мінімум у 1000 разоў больш устойлівы, чым гэта прадказана ў мінімальнай SU(5)-тэорыі Глэшоу і Джорджы. У розных варыянтах тэорыі суперсіметрыі час жыцця пратона прадказваецца на ўзроўні ўстаноўленых у цяперашні час абмежаванняў і вышэй. Для праверкі гэтай тэорыі быў арганізаваны праект LAGUNA з адчувальнасцю на ўзроўні 1035 гадоў. Мяркуецца таксама, што важную ролю ў вырашэнні гэтай праблемы адыграе Вялікі адронны калайдэр, з дапамогай якога можна было б эксперыментальна пацвердзіць тэорыю суперсіметрыі.
Бандарчук
Бандарчук — прозвішча.
Гіпотэза матэматычнага сусвету
Гіпотэза матэматычнага сусвету (ГМС, таксама вядома як Канчатковы Ансамбль) - у фізіцы і касмалогіі, адна з гіпотэз "тэорыі ўсяго", прапанаваная тэарэтычным фізікам Максам Тэгмаркам.
Апісанне
Згодна з гіпотэзай, Наша знешняя фізічная рэальнасць з'яўляецца матэматычнай структурай. То бок, фізічны сусвет з'яўляецца матэматычным ў пэўным сэнсе, і "тыя светы дастаткова складаныя, каб ўтрымліваць самадасведчаныя падструктуры, якія будуць суб'ектыўна ўспрымаць сябе як існуючыя ў фізічна "рэальным" свеце". Гіпотэза мяркуе, што светы, якія адпавядаюць розным наборам пачатковых станаў, фізічных канстант, або зусім іншых ураўненняў, можна разглядаць як аднолькава рэальныя. Тэгмарк распрацоўвае ГМС унутры Гіпотэзы Вылічваемага Сусвету (ГВС), якая сцвярждае, што ўсе матэматычныя структуры, якія можна вылічыць, існуюць.
Тэорыю можна разглядаць як:
Тегмарк сцвярджае, што гіпотэза не мае вольных параметраў і магчыма эксперыментальная. Такім чынам, ён аддае ёй большую первагу адносна іншых "тэорый усяго" па прынцыпу ашчаднасці. Ён мяркуе, што свядомы вопыт будзе праходзіць у форме матэматычных "самасвядомых падструктур", якія існуюць у фізічна "рэальным" свеце.
Гіпотэза звязана з антропным прынцыпам і катэгарызацыяй Тэгмарка аб чатырох узроўнях мультысусвета.
Андрэас Альбрэхт з лонданскага Імперскага Коледжа назваў тэорыю "правакацыйным" рашэннем адной з цэнтральных праблем, якія стаяць перад фізікай. Нягледзячы на тое, што ён "не асмеліцца" ісці так далёка, каб сказаць, ва што ён верыць, ён адзначыў, што "на самой справе даволі цяжка пабудаваць тэорыю, дзе ўсё, што мы бачым, з'яўляецца ўсім, што ёсць".
PGC 1000714
PGC 1000714 — галактыка. Прамое ўзыходжанне 11 гадзін 23 хвілін 16.4 секунд. Схіленне -08°40′07". Бачны памер 0,66' ± 0,08'. Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных «каталога асноўных галактык».
Весялова (Лепельскі раён)
Весяло́ва (, Веселово) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
Геаграфія
Знаходзіцца за 13,5 км на паўднёвы ўсход ад Лепеля, за 132 км ад Віцебска. Транспартная сувязь ажыццяўляецца па мясцовай дарозе праз Новыя Валосавічы і далей па аўтамабільнай дарозе Лепель—Халопенічы. Праз вёску працякае рака Букавіца.
Дарожная інфраструктура вёскі складаецца з двух вуліц і аднаго завулка.
Гісторыя
Узнікла ў 1920-я гады праз калектывізацыю хутароў польскіх перасяленцаў, якія на пачатку XX ст. купілі навакольныя землі ў пана Рамуальда Зацвіліхоўскага. "«Танна і зручна. Можна набыць надзелы зямлі ад 6 да 300 моргаў адным кавалкам, таксама двор 95 валок. Ужо пасялілася 100 сем’яў перасяленцаў з Польшчы. Інфармую неадкладна. Любыя пытанні накіроўваць панне Вандзе Зацвіліхоўскай, горад Лепель, Віцебская губерня, маёнтак Валасевічы (Валосавічы)»"
Назву атрымала ад калгаса імя Весялоўскага, названага ў гонар польскага рэвалюцыянера Браніслава Весялоўскага. У 1922 годзе адкрыта польская школа. У 1927—1937 гадах — цэнтр Весялоўскага нацыянальнага польскага сельсавета.
У 1938 годзе заснаваны дзіцячы дом, які з перапынкам на 2-ю сусветную вайну праіснаваў да 1968 года. Пасля вайны адкрылася сямігадовая школа, узведзены буйны жывёлагадоўчы комплекс.
У 1971 годзе ў вёсцы жыло 53 сям’і (238 чалавек), з іх 12 польскіх, 32 беларускія, 3 польска-беларускія (галава сям’і — паляк), 5 беларуска-польскіх (галава сям’і — беларус) і адна руска-польская (глава сям’і — рускі). Колькасна нацыянальны склад выглядаў наступным чынам: 68 палякаў, 166 беларусаў і 4 рускія. У 10 сем’ях (19 чалавек) мовай хатніх зносін была польская, у 15 сем’ях (84 чалавекі) — беларуская, але іх члены ў той ці іншай ступені ведалі польскую мову і ўмелі ёю карыстацца; у 28 сем’ях (135 чалавек) карысталіся толькі беларускай мовай, польскую мову ў іх не ведалі зусім.
Таксама ў 1971 годзе ў будынку былога дзіцячага дома адкрылі ўчастковую бальніцу, пазней ператварылі яе ў урачэбную амбулаторыю, якая была закрыта ў 2014 годзе.
Славутасці
У вёсцы дзейнічае касцёл. Таксама на вясковых могілках знаходзіцца міжваенная драўляная каталіцкая капліца.
Масавыя забойствы ў Мюнхене (2016)
Масавае забойства ў Мюнхене 22 ліпеня 2016 года было здзейснена 18-гадовым гараджанінам іранскага паходжання, які дзейнічаў у адзінотку. Пятнічным вечарам адкрыў агонь па наведніках рэстарана McDonald’s, потым — па мінаках перад рэстаранам, а пасля гэтага — па наведніках размешчнага насупраць рэстарана гандлёвага цэнтра «Алімпія», пасля чаго схаваўся. У горадзе быў абвешчаны рэжым надзвычайнага становішча. У выніку панікі, якая падагравалася чуткамі і ілжывымі паведамленнямі ў сацыяльных сетках, жыхары баварскай сталіцы паведамлялі пра шматлікія тэракты па ўсім горадзе, аднак гэтыя паведамленні не пацвердзіліся.
Нямецкія СМІ сцвярджаюць, што, расстрэльваючы бяззбройных грамадзян, забойца крычаў, што «ён немец і ненавідзіць турак». Злачынства адбылося ў гадавіну масавага расстрэлу тэрарыста-нацыяналіста Андэрса Брэйвіка.
У выніку трагедыі злачынцам былі забіты 9 чалавек і яшчэ 4 чалавекі атрымалі агнястрэльныя раненні. Яшчэ 32 чалавек атрымалі траўмы рознай ступені цяжкасці з прычыны ўцёкаў і панікі, якая ахапіла горад у розных яго частках. Сам стралок праз амаль тры гадзіны здзейсніў самагубства недалёка ад месца здарэння, стрэліўшы сабе ў галаву. Асоба злачынца была ўсталявана, следства працягваецца. Па выніках расследавання паліцыя выключае тэрарыстычны акт і называе падзеі «класічным амакам». Тым не менш, матывы злачынца пакуль застаюцца не расчыненымі. Падчас расследавання паліцыя выйшла на двух знаёмых забойцы (15 і 16 гадоў), з якімі ён абмяркоўваў масавыя забойствы. Абодва падлетка затрыманы і змешчаны ў зачыненыя псіхіятрычныя ўстановы.
Палеалогі
Палеало́гі (Παλαιολόγοι) — апошняя і найбольш даўгавечная дынастыя імператараў Візантыі, якая кіравала на працягу двух стагоддзяў — з часу выгнання Міхаілам VIII з Канстанцінопаля крыжакоў у 1261 годзе да ўзяцця Канстанцінопаля туркамі ў 1453 годзе.
Род вядомы з XI стагоддзя. Заснавальнік дынастыі — Міхаіл VIII Палеалог, былы імператар Нікейскай імперыі (1258—1261), які ў 1261 аднавіў заваяваную ў 1204 крыжакамі Візантыю. Асобныя Палеалогі дзялілі паўнату ўлады з прадстаўнікамі роду Кантакузінаў.
Загліннікі
Гісторыя
У 1674 годзе згадваецца як вёска ў складзе Аршанскага павета ВКЛ.
Палеалогі
Маскоўскі князь Іван III ажаніўся з пляменніцай апошняга імператара Візантыі Канстанціна XI Драгаша — Зояй (Соф’яй) Палеалог. Гэтым ён, на думку часткі гісторыкаў, спрабаваў абгрунтаваць свае прэтэнзіі на духоўную і рэлігійную спадчыну Візантыі. Сведчаннем гэтаму з'яўляецца пачатак выкарыстання двухгаловага арла Палеалогаў у якасці герба Маскоўскага княства, а затым і Расіі.
Палеалогі па старэйшай мужчынскай лініі згаслі ў 1502 годзе пасля смерці Андрэя Палеалога, які аддаў (прадаў) свае правы на трон Візантыі Карлу VIII і Фердынанду II Арагонскаму. Прадстаўнікі іншых ліній жывуць дагэтуль
Паходжанне і этымалогія
Дакладнае паходжанне сямейства Палеалогаў (чыё імя азначае «гандляр старызной» ; пасля пераасэнсоўвалася як «старажытны родам» ; або «які гаворыць аб старым» ад παλαιóς «старажытны» +  «слова» ) — невядомае: ёсць здагадкі, што гэта была грэчаская паводле паходжання дынастыя.
Акрамя таго, ёсць здагадкі, што Палеалогі паходзілі з Малой Азіі. Цікава, што двухгаловы арол, герб Палеалогаў, упершыню з’яўляецца менавіта ў гэтым рэгіёне ў якасці сімвала Хецкага царства.
Таксама існуе легенда, якая прыпісвае Палеалогам рымскае паходжанне і сцвярджае, што яны прыехалі ў Візантый (Канстанцінопаль) разам з Канстанцінам Вялікім. Неверагоднасць гэтых ідэй была даказана Шарлем Дзюканжам, але яны працягваюць праскакваць, хоць і ў розных формах, у сучасных даследаваннях. Акрамя таго, існуе вусновая традыцыя сумніўнай дакладнасці, якая сцвярджае, што роднае месца Палеалогаў — італьянскі горад Вітэрба.
Сімволіка
Праз цесныя адносіны з еўрапейскімі краінамі і частыя дынастычныя шлюбаы паміж членамі дынастыі Палеалогаў з прадстаўнікамі каралеўскіх дамоў Еўропы, Палеалогі сталі першай візантыйскай імператарскай дынастыяй, якая стала выкарыстоўваць уласную дынастычную сімволіку.
Адным з сімвалаў дынастыі Палеалогаў, вядомым з крыніц XIV і XV стагоддзяў, з’яўляўся залаты прамы крыж у чырвоным полі, які падзяляе поле на чатыры роўныя часткі, у якіх размешчана па залатым завітку, якія выглядаюць як стылізаваныя літары «В» (πυρέκβολα) і інтэрпрэтуюцца як ініцыялы дэвізу Палеалогаў (Βασιλεὺς Βασιλέων Βασιλεύων Βασιλευόντων, Валадар валадароў, які валадарыць над валадарамі).
Іншым сімвалам Палеалогаў быў двухгаловы арол. Ён часта маляваўся з манаграмай Палеалогаў на грудзі. Пасля шлюбу Соф’і Палеалог і Івана III двухгаловы арол стаў гербам Расійскай дзяржавы.
Астраўцы
Астраўцы́ (, Островцы) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Бакштаўскага сельсавета.
Бакунова 1
Бакуно́ва 1 (, Бакуново 1) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Бакштаўскага сельсавета.
Кавалевічы (Лепельскі раён)
Кавале́вічы (, Ковалевичи) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
Калінаўка (Лепельскі раён)
Калі́наўка (, Калиновка) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
PGC 214560
PGC 214560 — галактыка. Прамое ўзыходжанне 17 гадзін 00 хвілін 06.9 секунд. Схіленне +23°07′53". Бачны памер 0,51' ± 0,15'. Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных «каталога асноўных галактык».
Белае Возера
Бе́лае Во́зера (, Белое Озеро) — пасёлак у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета.
Пасёлак размешчаны за 25 км у напрамку на поўдзень ад Брэста, за 7 км на ўсход ад мяжы з Польшчай, на беразе возера Белае.
У пасёлку створаны буйны рэкрэацыйны комплекс: турыстычна-аздараўленчы комплекс «Белае возера», базы адпачынку «Белае возера», «Элма». Непадалёк на паўночны ўсход ад пасёлка і возера на беразе возера Рагазнянскае ў пасёлку Бярэсце размешчаны санаторый «Бярэсце».
Бакунова 2
Бакуно́ва 2 (, Бакуново 2) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Бакштаўскага сельсавета.
Каміншчына (Лепельскі раён)
Камі́ншчына (, Каминщина) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
PGC 39058
PGC 39058 — спіральная галактыка. Прамое ўзыходжанне 12 гадзін 14 хвілін 08.9 секунд. Схіленне +66°05′39". Бачны памер 1,16' ± 0,15'. Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных «каталога асноўных галактык».
Спіс аб’ектаў PGC (2197001—2198000)
Гэта спіс аб'ектаў Спіс аб'ектаў PGC (2197001—2198000)
Барысаўка (Іўеўскі раён)
Бары́саўка (, Борисовка) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Бакштаўскага сельсавета.
Касцюкоўшчына
Касцюко́ўшчына (, Костюковщина) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
Бярэсце (пасёлак)
Бярэ́сце (, Берестье) — пасёлак у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета. Размешчана 40 км ад Брэста, на беразе возера Рагазнянскае.
Білазэрка
Білазэрка (Білозе́рка) — пасёлак гарадскога тыпу ў Білазэрскім раёне Херсонскай вобласці Украіны, раённы цэнтр за 14 км ад Херсона.
PGC 6240
PGC 6240 — лінзападобная галактыка. Прамое ўзыходжанне 01 гадзін 41 хвілін 30.9 секунд. Схіленне -65°36′59". Бачны памер 1,05' ± 0,07'. Гэты аб'ект уваходзіць у лік пералічаных «каталога асноўных галактык».
Од Нансен
Од Нансен (Odd Nansen, 6 снежня 1901 — 27 чэрвеня 1973) — нарвежскі архітэктар, пісьменнік і гуманіст, змагар за правы яўрэяў падчас Другой сусветнай вайны. Лічыцца адным з заснавальнікаў ЮНІСЕФ. Трэці сын і чацвёртае дзіця вядомага палярнага даследчыка, палітыка, лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру за 1922 год — Фрыцьёфа Нансена.
У гады Другой сусветнай вайны знаходзіўся ў нямецкіх канцлагерах. У канцлагеры  у блоку для асабліва важных палітвязняў падтрымліваў сяброўскія адносіны са Сцяпанам Бандэрам; стварыў партрэты многіх з вядомых зняволеных.
Эндзі Кінг
Эндру Філіп Кінг (Andrew Philip King; нар., Барнстапл, Дэван), больш вядомы як Эндзі Кінг (Andy King) — валійскі футбаліст, паўабаронца клуба «Брысталь Сіці» і былы ігрок нацыянальнай зборнай Уэльса.
Большую частку прафесійнай кар’еры правёў у «Лестэр Сіці», згуляўшы за клуб у трох вышэйшых дывізіёнах і выйграўшы кожны з іх — першы дывізіён (у 2009 годзе), чэмпіёншып (у 2013 годзе) і Прэм’ер-лігу (у 2016 годзе).
Кастрыца (Лепельскі раён)
Кастры́ца (, Кострица) — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Валосавіцкага сельсавета.
Францыск Ксаверый
Святы Францыск Ксаверый (Франсіска Хаўер — Francisco (de) Javier, Frantzisko Xabierkoa, 7 красавіка 1506, Хаўер, Навара — 2 снежня, 1552, востраў Шанчуаньдаа ва ўзбярэжжа Кітая) — хрысціянскі місіянер і сузаснавальнік Таварыства Ісуса (ордэна Езуітаў). Рымска-каталіцкая царква лічыць яго самым паспяховым місіянерам у гісторыі хрысціянства, якія перавярнуў у хрысціянства большую колькасць людзей, чым хто б там ні быў, за выключэннем, быць можа, апостала Паўла.
Біяграфія
Ва ўзросце 19 гадоў адправіўся вучыцца ў Парыжскі ўніверсітэт, дзе атрымаў ступень ліцэнцыята ў 1530 годзе; працягнуў вывучаць тэалогію і пазнаёміўся з Ігнаціем Лаёлай.
15 жніўня 1534 года ў капліцы Манмартра Ігнацій дэ Лаёла сумесна з Францыскам Ксаверыем, Пятром Фаберам, Дыега Лайнесам, Альфонсам Сальмеронам, Мікалаем Альфонсам Бабадылья і Сімонам Радрыгесам прынеслі клятву прысвяціць свае жыцці Богу; гэта і стала заснаваннем Таварыства Ісуса.
Місіянерская праца
Францыск Ксаверый прысвяціў большую частку свайго жыцця місіі ў аддаленых краінах. У 1541 годзе Папа Павел III паслаў яго ў партугальскую ўсходнюю Індыю. Францыск Ксаверый пакінуў Лісабон 7 красавіка 1541 года, разам з двума іншымі езуітамі і новым віцэ-каралём Марцінам дэ Соўза, на борце «Сант’яга». Са жніўня гэтага года да сакавіка 1542 года ён знаходзіцца ў Мазамбіку, а 6 мая 1542 года прыбыў у Гоа, сталіцу партугальскай Індыі. Назвай афіцыйнай пасады Францыска ў Гоа было «апостальскі нунцый». Цэнтрам місіянерскай дзейнасці Францыска Ксаверыя ў першыя тры гады яго дзейнасці быў індыйскі горад Гоа, адкуль ён здзяйсняў шматлікія паездкі па паўднёвай Індыі і суседнім краінам.
20 верасня 1542 года ён пачаў сваю місію сярод народа паравас, лаўцоў жэмчугу з усходняга берага паўднёвай Індыі. Затым ён дапамог пераварочванню ў хрысціянства караля Траванкарэ з заходняга берага Індыі, а таксама наведаў востраў Цэйлон. У 1545 годзе ён вырашыў перамясціць місіянерскую актыўнасць на ўсход, на Малукскія астравы (сённяшняя Інданезія).
Пасля прыбыцця ў Малаку у кастрычніку 1545 года і трох месяцаў марнага чакання карабля ў Макасар, ён вырашыў змяніць мэту свайго падарожжа. 1 студзеня 1546 года ён пакінуў Малаку і адправіўся на востраў Амбон, дзе ён заставаўся да сярэдзіны чэрвеня. Затым ён наведаў іншыя астравы Малукскага архіпелага. Пасля гэтага ён вярнуўся на востраў Амбон, а затым у Малаку.
У снежні 1547 года ў Малацы Францыск Ксаверый пазнаёміўся з японцам з Кагосімы па імі Андзіра. Андзіра пачуў пра Францыска ў 1545 годзе і адправіўся ў падарожжа з Кагосімы ў Малаку спецыяльна, каб сустрэцца з ім. Пасля іх знаёмства Францыск вырашыў адправіцца ў Японію. Ён вярнуўся ў Індыю ў студзені 1548 года. Наступныя пятнаццаць месяцаў былі прысвечаны розным падарожжам і адміністрацыйным справам у Індыі.
Францыск Ксаверый быў вельмі расчараваны нехрысціянскім жыццём і ладам дзеянняў партугальцаў, якія перашкаджалі яго працы па евангелізацыі мясцовых жыхароў. Ён адправіўся далей, на невядомы Далёкі Усход. 15 красавіка 1549 года ён пакінуў Гоа, ізноў наведаў Малаку, і прыбыў у Кантон. У падарожжы яго суправаджалі Андзіра, два іншыя японцы, а таксама бацька Космэ дэ Торэс і брат Хуан Фернандэс. З сабой ён узяў дары для «Караля Японіі», якому намерваўся прадставіцца апостальскім нунцыем.
Ксаверый прыбыў у Японію 15 жніўня 1549 года. Ён сышоў на бераг каля Кагосімы, галоўнага порта правінцыі Сацума (востраў Кюсю). Ён быў цяпло сустрэты і заставаўся госцем сям’і Андзіра да кастрычніка 1550 года. З кастрычніка да снежня 1550 года ён жыў у Ямагуты. Неўзабаве пасля Ражства ён адправіўся ў Кіёта, але яму не ўдаецца сустрэцца з імператарам. У сакавіку 1551 года ён вярнуўся ў Ямагуты. Тут яму было дазволена прапаведаваць перад даймё, але з прычыны таго, што ён не ведаў японскай мовы, ён вымушаны быў абмежавацца чытаннем услых перакладу катэхізіса.
Урэшце, яго больш чым двухгадовая місія ў Японіі апынулася паспяховай. У Хірада, Ямагуты і Бунго ўтварыліся хрысціянскія абшчыны. Ён вырашыў вярнуцца ў Індыю. Падчас падарожжа бура вымусіла карабель спыніцца на востраве каля Гуанчжоу, у Кітаі. Там ён сустрэў багатага гандляра Дыега Перэйра, свайго старога сябра па Індыі, які паказаў яму ліст аднаго партугальца, які знаходзіўся пад вартай у Гуанчжоу. Зняволены прасіў партугальскага пасла заступіцца за яго перад кітайскім імператарам. 27 снежня 1551 года карабель з Францыскам спыняецца ў Малацы, а ў студзені 1552 года прыбывае назад у Гоа.
17 красавіка ён ізноў адправіўся ў дарогу, разам з Дыега Перэйра, які выступаў у якасці пасла караля Партугаліі, на борце карабля «Санта Круз». Гэтым разам яго мэтай быў Кітай. Аднак ён выявіў, што забыўся свае даверчыя граматы. Таму ў Малацы ў яго ўзнік канфлікт з «капітанам» Альвара дэ Атайдэ дэ Гама, які да таго часу меў поўную ўладу ў гавані. «Капітан» адмовіўся прызнаваць яго тытул нунцыя і запатрабаваў ад Перэйра адмовіцца ад тытула пасла, наняць новы экіпаж для карабля і пакінуць дары імператару ў Малацы.
Напачатку верасня 1552 года «Санта Круз» дасягнуў кітайскага вострава Шанчуань, за 10 км ад паўднёвага берага кантынентальнага Кітая (сучасны павет Тайшань акруга Цзянмэнь), за 200 км на паўднёвы захад ад таго месца, дзе пазней узнікне Ганконг. У тыя гады (да заснавання Макаа) гэты востраў быў адзіным месцам у Кітаі, якое рэгулярна дазвалялася наведваць еўрапейцам, ды і то толькі для сезоннага гандлю. Гэтым разам кампанію Францыска складалі студэнт-езуіт Альвара Ферэйра, кітаец Антоніа і слуга з Малабара Крыстафер. У сярэдзіне лістапада ён паслаў ліст, у якім пісаў, што адзін чалавек пагадзіўся даставіць яго на мацярык за вялікую суму грошай. Адправіўшы назад Альвара Ферэйра, Францыск застаўся толькі з Антоніа.
Смерць
21 лістапада ён страціў прытомнасць пасля імшы. Францыск Ксаверый памёр на востраве 2 снежня 1552 года, ва ўзросце 46 гадоў, не здолеўшы дасягнуць мацерыковага Кітая.
Спачатку ён быў пахаваны на гэтым востраве. У лютым 1553 года яго цела было вывезена з вострава Шанчуань і 22 сакавіка 1553 года часова пахавана ў царкве Святога Паўла ў Малацы. 15 красавіка 1553 года Перэйра, які вярнуўся з Гоа, перавёз цела ў свой дом.
11 снежня 1553 года цела Ксаверыя было перавезена ў Гоа, дзе яно і знаходзіцца дагэтуль. Раз у 10 гадоў на 6 тыдняў яго нятленнае цела выстаўляюць для ўсеагульнага агляду (апошні раз гэта здаралася ў 2004 годзе). Існуюць розныя меркаванні пра тое, як цела можа заставацца нятленным такі працяглы час. Некаторыя лічаць, што яго цела было забальзамавана; іншыя настойваюць, што гэта сведчанне цуду.