cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mortal Kombat 11
«Mortal Kombat 11» (скар. «MK11»; ) — камп’ютарная гульня ў жанры файтынг, распрацаваная амерыканскай студыяй «NetherRealm Studios» пад выдавецтвам «WB Games» для гульнявых платформаў PlayStation 4, Xbox One, Nintendo Switch і Microsoft Windows. «Mortal Kombat 11» з’яўляецца працягам «Mortal Kombat X» і адзінаццатай па ліку гульнёй у асноўны серыі «Mortal Kombat». Анонс гульнявога трэйлера ўпершыню быў прадстаўлены на «The Game Awards 2018». Выхад гульні адбыўся 23 красавіка 2019 года. У канцы студзеня 2019 года было абвешчана, што дата выхаду фізічных копій гульні на Nintendo Switch у Еўропе была перанесена на 10 траўня 2019 года. 17 лістапада 2020 гульня выйшла на платформах PlayStation 5 і Xbox Series X.
Патрон
Прынцып стварэння сучасных патронаў
Асноўная мэта пры праектаванні і вырабленні патрона - зрабіць яго зручным манаблокам (снарад, патрэбная колькасць кідальнага рэчыва, капуль) для стрэлу. У сучаснай аўтаматычнай зброі ён таксама забяспечвае энергію для перасоўвання частак вузлоў самой зброі, якія прымушаюць выкінуць стрэляную гільзу і даслаць новы патрон да патронніка (для новага стрэлу).
Прынцып дзеяння
Паданы з магазіна патрон трапляе ў патроннік, які з дапамогай элементаў стволавай скрынкі герметызуеца ў камеры стрэлу такім чынам каб куля была накіравана ў пачатак канала ствала. Пры стрэле, ударна-спускавы механізм прымушае ударнік стукнуць па капсулю патрона. Гаручае рэчыва капсуля ад удару запальваеца, і падпальвае парахавы зарад патрона.
Пры дэтанацыі пораху, аб'ём вылучаных газаў (кідальных газаў) у разы больш за аб'ём пораху. Ствараецца ціск і кідальныя газы выштурхоўваюць кулю па каналу ствала. Пасля таго як куля пакідае ствол, ціск у камеры стрэлу памяншаецца да атмасфернага.
Да XIV стагоддзя
У ранніх узорах агнястрэльнай зброі, што зараджаецца цераз дульны зрэз ствала, адмераны зарад пораху засынаўся ў ствол, дзе ўшчыльняўся клаком са скуры, лямцу ці пакулля з дапамогай шомпала; потым у ствол укочвалася свінцовая куля сферычнай формы і фіксавалася яшчэ адным клаком, які прадухіляў яе некантраляваны рух у ствале да моманту стрэлу. Пасля гэтага ішло насыпаць запал пораху з парахаўніцы на паліцу, у якой была запальная адтуліна, што злучаўшаяся з казённікам — задняй часткай пустоціны ствала, у якой знаходзіўся парахавы зарад — і толькі тады зброя была гатова да стрэлу. Аднак каб зрабіць стрэл з такой зброі, трэба было запаліць порах. У самых старых узорах стралковай зброі і ў самых старажытных гарматах гэта выконвалася з дапамогай кнота, які распальваўся перад боем і тлеў у яго працягу.
XIV - XVIII стагоддзе
Папяровыя гільзы (як аднаразовая ёмістаць пад порах, ці нават пад порах і кулю) выкарыстоўваліся на на працягу стагоддзяў. Шэраг крыніц у якіх фігуруюць правобразы сучасных патронаў датуецца канцом XIV стагоддзя. Аднак гэта было накшталт папяровага пакеціка з куляй і спецыяльна адмераннай порцыяй пораху. Стралок паінен быў разарваць папяроы пакецік, высыпаць порах у дула, паперу ад патрона ў якасці клака запхнуць у дула, а потым тудыж затаўкаць кулю.
З цыгам часу працэ сзараджання старалія паскорыць, і таму канструкцыя патрона змянялася. Павялічвалася і колькаць войскаў якія выкарытоўвалі агнятрэльную зброю. Увогуле гісторыкі адзначаюць сведчанні выкарыстання патронаў (і агнястрэльнай зброі под іх) салдатамі Крысціяна I (курфюрста Саксоніі) і яго сына пад канец XVI стагоддзя, тым часам як дрэздэнскія збройнікі маюць сведчанні, якія датуюць выкарыстанне патронаў на полі боя 1591 годам. Капа Б’янка пісаў у 1597 годзе, што папяровыя патроны даўно выкарыстоўваюцца неапалітанскімі салдатамі. Патрон у 1586 годзе складаўся з зарада пораху і кулі ў папяровай трубцы (тоўстая папера дагэтуль некаторымі заецца "патронная папера"). Іншая крыніца сцвярджае, што патрон з'явіўся ў 1590 годзе. Кароль Швецыі Адольф Гўстаў II загадаваў сваім войскам выкарыстоўваць патроны ў 1600-х гадах. Папера ўтварала цыліндр з закручанымі канцамі; шар знаходзіўся на адным канцы, і спецыяльна адмеранная колькасць пораху запаўняла іншую частку.
Паздней для падпальвання пораху патрона з'яўляецца ўдарна-крамянёвы механізм, у якім камень высякаў іскру якая падпальвала порах. Гэта нескалька павысіла скарастрэльнасць.
XVIII стагоддзе
З вынаходствам эфектыўных ударных складаў капсуляў у 1807 годзе ўнітарныя патроны сталі ўжывацца на практыцы, хоць і не адразу. Капсульны замок з'явіўся напачатку XIX стагоддзя, перш наперш ў паляўнічай зброі. Ён выкарытоўваў хімічнае выбуховае рэчыва на аснове грымлівай ртуці, складзенае ў металічны каўпачок — капсуль, ці «пістон». Курок біў па капсулю, надзетым на пусты запальны стрыжань — бранд-трубку, пустоціна якога была злучана з каналам ствала. Такі замок быў просты, танны і вельмі надзейны. Канструкцыя яго механізма па сутнасці цалкам паўтарала даўно асвоены ў вытворчасці ўдарна-крамянёвы, што значна спрашчала пераход. Да 1840-х гадоў ён выцесніў крамянёвы ў войсках практычна ўсіх развітых краін.
Капсульны замок з мэтай эканоміі выкарыстоўваўся як і на большай частцы ранніх масавых казназарадных вінтовак, (такіх, як вінтоўка сістэмы Шарпса часоў Грамадзянскай вайны ў ЗША ці прынятая ў Расійскай імперыі вінтоўка Тэры-Нормана) гэтак і на першых рэвальверах. Для казназараднай сістэмы патрэбу перад кожным стрэлам надзяваць на запальны стрыжань капсуль была анахранізмам. У ЗША часам выкарыстоўваўся так званы прыстасаванне Майнарда, у якім замест капсуляў выкарыстоўвалася папяровая стужка з аладкамі капсульнага складу, якую працягваў адмысловы механізм пры ўзвядзенні курка, так, што штораз новая аладка апыналася насупраць запальнай адтуліны. Аднак надзеяў ускладзеных на гэту прыладу вайскоўцамі яно не апраўдала, бо нават прасякнутая водатрывалым складам папяровая стужка мела тэндэнцыю да адсырвання.
Падчас Напалеонаўскіх войн, у Парыжы Самуэль Жан Паўлі, у супрацы з французскім збройнікам Франсуа Прэла стварае фланцавы ўнітарны патрон. Дадзены патрон складаўся з кардонавага цыліндра, з напаўненнем з ініцыятара ўзгарання — берталетавай солі (галоўная навіна Паўлі), дымнага пораху і круглай кулі. Паўлі працягвае дасканаліць свой патрон і 26 верасня 1812 г. патэнтуе яго канструкцыю. У палепшанай версіі патрона гільза была цалкам металічнай ці кардонава-металічнай, на дне гільзы ўсталёўвалася капсульная прылада. Фактычна гэта быў правобраз унітарнага патрона цэнтральнага бою. Асабліва каштоўным было ўжыванне ўнітарнага патрона ў кавалерыі, бо традыцыйнае пачарговае зараджанне агнястрэльнай зброі на ходзе вельмі абцяжарана. Вынаходства Прэла і Паўлі было рэвалюцыйным, ім зацікавіўся сам імператар Напалеон, але яго зрынанне перашкодзіла ўкараненню патрона і зброі да дадзенага патрона.
Пра яго зноў упомнілі ў 1827 годзе, калі Мікалай Дрэйзе прапанаваў патрон, у якім у адной папяровай гільзе ядналася куля, порах і капсуль (дакладней гэта быў яго правобраз, пістон). Працэс вырабу прапанаванага Дрэйзе патрона быў наступным: у папяровую гільзу насыпалі порах, потым устаўлялі суцэльнай, папкавый цыліндр (шпігель), у ніжнюю чатку якога ўпрасоўвалася аладка ўдарнага складу, а ў верхнім рабілася адпаведнае форме кулі паглыбленне, і яйкаватую свінцовую кулю. У канструкцыю зброі ўнеслі некаторые змены, з'яілася ігла якая стукала аладку капсуля-пістона, дэтанацыя якога падпальвала парахавы зарад.
У 1836 годзе Казімір Лефашэ прапанаваў шпількавы патрон з гільзай з картона і мядзяным донцам. Пазней ён стварае першую зброю пад сканструяваны ім патрон — т. зв. «бундэльревальвер». З'яўленне шпількавых патронаў прывяло да пачатку ўжывання ўнітарных патронаў.
Першы ўзор патрона кальцавога ўзгарання быў створаны ў 1845 годзе французскім збройнікам Луі Флаберам і ўяўляў, па сутнасці, круглую кулю, устаўленую ў (незадоўга да таго вынайдзены) капсуль-запальнік. Запатэнтаваны патрон быў у 1849 годзе. Пад канец 1850-х гадоў былі распрацаваны буйнакаліберныя патроны кальцавога ўзгарання — гэтыя патроны мелі ўжо цалкам металічную гільзу, а потым — унітарныя патроны цэнтральнага ўзгарання (паўторнае прапанаваны ў 1861 годзе французам Патэ і ўдасканалены ангельцам Баксёрам). Буйнакаліберныя (стрэльбавыя) патроны кальцавога ўзгарання сышлі са сцэны да пачатку 1880-х гадоў. Вінтоўка Бердана прынятая на ўзбраенне ў 1868 годзе была адной з першых вінтовак пад унітарны патрон цэнтральнага ўзгарання.
Палавіна (Смаленская вобласць)
Палавіна (Половино) — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Панізоўскага сельскага паселішча. Станам на 2007 год пастаяннага насельніцтва не мае. Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 35 км на паўночны захад ад Рудні, за 30 км на захад ад аўтадарогі Смаленск — Невель. За 37 км на паўднёвы ўсход ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Рудня на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў кастрычніку 1943 года.
ФК Вердэр
«Вердэр» (SV Werder Bremen) — нямецкі футбольны клуб з горада Брэмен. Заснаваны ў 1899 годзе. Чатырохразовы чэмпіён Германіі (1965, 1988, 1993, 2004), шасціразовы пераможца Кубка Германіі (1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009). Пераможца Кубка ўладальнікаў кубкаў (1992), фіналіст Кубка УЕФА (2009).
Клуб быў заснаваны 4 лютага 1899 года як «Fußballverein Werder» групай з шаснаццаці прафесійна-тэхнічных школаў, якія выйгралі прыз спартыўнага абсталявання. Яны ўзялі сваю назву ад рэдка выкарыстоўваемага рэгіянальнага нямецкага слова «рачны паўвостраў», якое апісвае бераг ракі ў месцы, дзе спачатку гуляла каманда. На дадзены момант таварыства «Вердэр» налічвае 39 100 членаў.
Гісторыя
Пасля шматлікіх рэгіянальных поспехаў і заваёваў кубка, яго першы нацыянальны поспех прыйшоў з перамогай у Кубку Германіі ў 1961 годзе. Калі ў 1962 годзе была створана Бундэсліга, Брэмен стаў чэмпіёнам яе другога сезона ў 1965 годзе.
Клуб пакінуў Бундэслігу ў 1980 годзе на адзін сезон і вярнуўся туды са сваім новым трэнерам Ота Рэхагелем для новых перамог: другое месца ў 1983 і 1986 гадах, і яшчэ адно званне чэмпіёна ў 1988 годзе. У Кубку Германіі «Вердэр» выходзіў у фінал у 1989 і 1990 гадах, але канчаткова перамог у 1991 годзе. У наступным еўрапейскім Кубку Кубкаў Брэмен таксама быў паспяховы і выйграў яго ў 1992 годзе. У 1993 годзе «Вердэр» стаў чэмпіёнам у трэці раз. Кубак Германіі быў выйграны зноў і на наступны 1994 год.
У 1995 годзе Рэхагель сышоў з каманды, каб трэніраваць «Баварыю Мюнхен», і гэта прывяло да крызісу, які скончыўся толькі ў 1999 годзе з прыходам новага трэнера Томаса Шаафа. Брэмен перамог «Баварыю» ў фінале Кубка. Наступныя гады клуб замацаваўся ў верхняй палове табліцы лігі.
У 2004 годзе, праз пяць гадоў пасля прыходу Томаса Шаафа, «Вердэр» заваяваў свой чацвёрты тытул чэмпіёна. Каманда вырвалася на 9 ачкоў наперад і мела дзве гульні ў запасе, перад выязной гульнёй з супернікам — «Баварыяй». «Вердэр» перамог 3:1 і аформіў чэмпіёнства. Ледзь пазней клуб перамог каманду з Другой Бундэслігі «Алеманію» 3:2 у фінале Кубка Германіі. Гэта быў пяты кубак у гісторыі клуба. У выніку, у 2004 годзе быў зроблены залаты дубль (яго дамагаліся толькі чатыры каманды ў Германіі).
У 2009 годзе каманда прабілася ў фінал Кубка УЕФА, але прайграла ў авертайме данецкаму «Шахцёру» з лікам 1:2. Але затое каманда перамагла ў фінале Кубка Германіі ў леверкузенскага «Баера» з лікам 1:0, заваяваўшы шосты кубак у сваёй гісторыі.
Склад
Станам на ліпень 2023 года.
Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне
Паўно́чна-захо́дняе аператы́ўнае кама́ндаванне — аператыўнае аб’яднанне Сухапутных войск Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь у паўночна-заходняй частцы тэрыторыі Беларусі, створанае ў 2001 годзе на базе 65-га армейскага корпуса.
Гісторыя
Пасля таго, як Беларусь атрымала незалежнасць, на базе Беларускай ваеннай акругі былі створаны нацыянальныя Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь. У 1993 годзе 7-я танкавая армія была ператворана ў 7-ы армейскі корпус, які ў 1994 годзе быў перайменаваны ў 65-ы армейскі корпус, а ў 2001 годзе — у Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне.
Андрай Месараш
А́ндрай Ме́сараш (Andrej Meszároš; года, Поваска Быстрыца, Чэхаславакія) — славацкі хакеіст, ігрок клуба «Сібір» і нацыянальнай зборнай Славакіі. У 2004 годзе на драфце НХЛ быў абраны ў пад агульным 23 нумарам клубам «Атава Сенатарз», акрамя таго выступаў за клубы НХЛ «Тампа Бей Лайтнінг», «Філадэльфія Флаерз», «Бостан Бруінз». У сезоне 2006—2007 гадоў разам з «сенатарамі» дайшоў да фіналу Кубка Стэнлі, аднак мацней былі хакеісты клуба «Анагайм Дакс».
За нацыянальную зборную Славакіі дэбютаваў на чэмпіянаце свету 2004 года, дзе зарабіў 1 пункт у матчы за 3-е месца спраць зборнай ЗША. Браў удзел у некалькіх алімпійскіх турнірах у складзе алімпійскай зборнай.
Пол Брэмер
Люіс Пол Брэмер III (Lewis Paul Bremer III, 30 верасня 1941) — амерыканскі дыпламат, кіраўнік амерыканскай акупацыйнай адміністрацыі ў Іраку ў 2003—2004 гадах.
Біяграфія
Нарадзіўся ў Хартфардзе (Канектыкут). Скончыў Ельскі (1963, бакалаўр) і Гарвардскі (1966, магістр) універсітэты і Парыжскі інстытут палітычных навук.
З канца 1960-х гадоў на дыпламатычнай службе, працаваў у Афганістане, Малаві, Нарвегіі. У 1972—1976 гадах працаваў у камандзе Генры Кісінджэра. У 1983—1986 гадах быў пасол у Галандыі. У 1986—1989 гадах — пасол па асобых даручэннях па барацьбе з тэрарызмам. Выйшаў у адстаўку з дыпламатычнай службы ў 1989 годзе і стаў кіраўніком Kissinger Associates (міжнароднай кансалтынгавай кампаніі, заснаванай Генры Кісінджэрам).
У 2001 годзе ўзначаліў фірму Marsh & McLennan, якая спецыялізуецца на аказанні паслуг па кіраванні ў крызісных сітуацыях, такіх як прыродныя катаклізмы, тэрарызм, беспарадкі сярод карпаратыўных служачых. Офіс фірмы знаходзіўся ў Цэнтры міжнароднага гандлю (Паўночная вежа). У інтэрв’ю CNN пасля нападаў 11 верасня, Брэмер заявіў, што іх офіс быў размешчаны «вышэй таго месца, дзе здзейсніў тэрарыстычную атаку другі самалёт».
У 2003 годзе вярнуўся на дзяржаўную службу. Брэмер прыбыў у Ірак, як паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта ЗША ў маі 2003 года, а 11 мая замяніў генерал-лейтэнанта Джэй Гарнера ў якасці дырэктара Упраўлення па рэканструкцыі і гуманітарнай дапамогі. Гэта кіраванне было ператворана ў Часовую кааліцыйную адміністрацыю, і Брэмер стаў кіраўніком выканаўчай улады ў краіне.
28 чэрвеня 2004 года ў 10:26 па мясцовым часе часовая адміністрацыя афіцыйна перадала ўладу на тэрыторыі Ірака Часоваму ўраду Ірака, на два дні раней вызначанага тэрміну. Брэмер пакінуў краіну ў той жа дзень. У сваёй развітальнай прамове ён сказаў: «Я пакідаю Ірак з радасцю, што многае зроблена для таго, каб ваша будучыня была поўна надзей. Часцінка майго сэрца назаўжды застанецца тут, у выдатнай зямлі паміж двума рэкамі, з яе ўрадлівымі далінамі, яе велічнымі гарамі і яе выдатнымі людзьмі…»
14 снежня 2004 года Брэмер быў узнагароджаны прэзідэнтам ЗША Джорджам Бушам Прэзідэнцкім медалём Свабоды, за «асабліва годны ўклад у бяспеку і нацыянальныя інтарэсы ЗША, мір ва ўсім свеце, культурныя і іншыя важныя дзяржаўныя і прыватныя пачынанні».
Пасля 2004 Брэмер стаў старшынёй Кансультатыўнага савета карпарацыі GlobalSecure. У лістападзе 2010 года ён стаў працаваць у Сусветнай T.E.A.M. Спорт (Арлінгтон, штат Вірджынія), у якасці генеральнага дырэктара і прэзідэнта. Пазней Брэмер стаў членам савета дырэктараў Міжнароднага рэспубліканскага інстытута.
Іван Іванавіч Дэн
Паходзіць з нямецкіх дваранаў. Паступіў на расійскую службу ў 1804 г. Падчас лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг. займаўся ўмацаваннямі Брэста, Ловіча і Мянджырача-Падляскага. У 1832—1852 гг. працаваў кіраўніком Заходняга інжынернага вокруга і галоўным будаўніком крэпасцьў у Царстве Польскім. Па яго праектам будаваліся і ўдасканальваліся ўмацаванні фартыфікацый Новагеоргіеўск (Модлін), Івангарад (Дэмблін), Брэст, а таксама варшаўскай цытадэлі і Кранштата.
Нурынскі раён
Нурынскі раён (Нұра ауданы) — раён Карагандзінскай вобласці Казахстана.
Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак Нура.
У раёне налічваецца 2 пасялковыя, 25 сельскіх акіматаў.
Жанажол (Цалінаградскі раён)
Жанажол — сяло ў Цалінаградскім раёне Акмолінскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Карааткельскай сельскай акругі. Код КАТА — 116648400.
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 345 чалавек (185 мужчын і 160 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 345 чалавек (155 мужчын і 190 жанчын).
Плаешційскі ўніверсітэт нафты і газу
Плаешційскі ўніверсітэт нафты і газу (Universitatea Petrol-Gaze din Ploieşti) — румынская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Плаешці.
Заснаваны ў 1948 годзе як Плаешційскі інстытут нафты і газу, у адказ на ўзмацненне індустрыялізацыі ў Румыніі і адсутнасць устаноў вышэйшай адукацыі ў галіне здабычы, транспартавання і перапрацоўкі нафты і газу, ён хутка атрымаў статус універсітэта, такім чынам, змяніўшы сваю назву ў 1993 годзе і пашырыўшыся новымі факультэтамі і кафедрамі ў галіне эканамічных і гуманітарных навук.
Навуковая структура ВНУ уключае 5 факультэтаў: факультэт нафты і газу, факультэт механічнай і электрычнай інжынерыі, факультэт тэхналогіі нафты і нафтахіміі, факультэт эканамічных навук і факультэт літаратуры і навук.
Ігар Анатольевіч Рачкоўскі
І́гар Анатольевіч Рачкоўскі (нар., Смаргонь) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, старшыня Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі (2007).
Біяграфія
У 1990 годзе скончыў камандна-інжынерны факультэт Рыжскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча, у 1996 годзе — курсы Інстытута нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь, у 2001 годзе — Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Правазнаўства».
Праходзіў службу на розных афіцэрскіх пасадах ва ўзброеных сілах і органах дзяржаўнай бяспекі. У пагранічных войсках з верасня 1998 года. З 2004 года ўзначальваў Асобную службу актыўных мерапрыемстваў пагранічных войск.
10 красавіка 2007 указам прэзідэнта № 175 прызначаны старшынём Дзяржаўнага камітэта пагранічных войск Беларусі. З верасня 2007 — згодна з указам аб пераназванні — старшыня Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь. 11 верасня 2007 атрымаў званне генерал-маёра.
У красавіку 2010 года вызначыўся тым, што зрабіў выступ у парламенце Беларусі на беларускай мове. . Пазней ён патлумачыў: ''Мая пазіцыя ясная. Калі вы заўважылі, пры ўездзе ў Рэспубліку Беларусь першы запіс пра назву краіны ідзе на беларускай мове. Бо гэта наша ідэнтыфікацыя. Калі мы хочам, каб нас паважалі, павінны паважаць самі сябе''.
31 ліпеня 2012 Ігар Рачкоўскі вызвалены ад займанай пасады за неналежнае выкананне службовых абавязкаў па забеспячэнні нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь. Гэта было звязана з гісторыяй шведскіх мядзведзікаў, якіх 4 ліпеня скідвалі з самалёта над Мінскам і Івянцом.
З лістапада 2012 першы віцэ-прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Беларусі. Старшыня Федэрацыі хакея Рэспублікі Беларусь у 2014—2017 гадах.
Мае пяцёра дзяцей.
Чжаа-цзун (дынастыя Тан)
Чжаа-цзун (піньінь: Zhāozōng), асабістае імя Лі Цзе (піньінь: Lǐ Jíe; 31 сакавіка 867 —22 верасня 904) — дваццаць другі імператар дынастыі Тан у 888—904 гадах.
Біяграфія
Праз некаторы час пасля атрымання ўлады зноў змяніў уласнае імя на Лі Э. галоўнай задачай паставіў сабе Утаймаванне ваенных намеснікаў (цзедушы). Для гэтага ў 888 годзе пачаў ваенную капамнію супраць роду Чэнь. У той жа час імператар вырашыў пазбавіцца ад Лі Гаюня, правадыра племя шата, які дапамог папярэдняму імператару вярнуць сабе ўладу. Зрэшты кампанія супраць яго, якая вялася ў 890—891 гады была няўдалай. Таксама Чжаа-цзуну не ўдалося ўтаймаваць найбольш уплывовых цзедушы. Супрацьстаяння з цзедушы працягваліся да 895 год. Зрэшты пачынаючы з 896 года імператар фактычна ўжо не кантраляваў большую частку імперыі: цзедушы, выкарыстоўваючы імя імператара, ваявалі адзін з адным. Яны таксама дапамаглі ўтаймаваць шматлікія паўстанні прадстаўнікоў імператарскай сям’і Лі супраць імператара.
У рэшце рэшт уплыў імператара зменшыўся да цэнтральных абласцей краіны. У цэнтральным урадзе гаспадарылі еўнухі, армія развальвалася. Зрэшты ў 903 годзе імператару ўдалося знішчыць еўнухаў. Аднак уплывовы чыноўнік Чжу Вэнь арганізаваў змову супраць Чжаа-цзуна, у выніку якога той быў забіты 22 верасня 904 года.
Андрэ Стыль
Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Эрньі (Францыя). У час Першай сусветнай вайны прымаў удзел у Руху Супраціўлення. Член Французскай камуністычнай партыі з 1942 года. Скончыў універсітэт у горадзе Ліль. У 1945‒1949 гадах на партыйнай і журналісцкай рабоце. У 1950—1959 гадах галоўны рэдактар газеты «Юманітэ» (L’Humanité), затым яе літаратурны аглядальнік. Кандыдат у члены і член ЦК Французскай камуністычнай партыі ў 1950—1959 гадах.
Творчасць
Друкаваўся з 1949 года. Трылогія «Першы ўдар» (раманы «Каля воданапорнай вежы», 1951, «Канец адной гарматы», 1952; «Парыж з намі», 1953) пра антываенную барацьбу французскага народа. У цыкле твораў «Пастаўлена пытанне аб шчасці» — раманах «Мы будзем любіць адно аднаго заўтра» (1957), «Абвал» (1960), «Апошняя чвэрць гадзіны» (1962), «Пойдзем танцаваць, Віяліна» (1964), «Андрэ» (1965), «Прыгожы, як чалавек» (1968), «Хто?» (1969), зборніках апавяданняў «Егіпецкі хлеб» (1956), «Боль» (1961) і інш. уздымаюцца сацыяльна-палітычныя і маральна-этычныя праблемы, паказана жыццё Францыі ў ІІ сусветную вайну і пасляваенныя гады. Аўтар раманаў «Раман-сон» (1976), «У люстэрку — сябар» (1977), «Бог — гэта дзіця» (1979), «Мілы доктар» (1980), літаратурна-крытычных і публіцыстычных прац. Рэалістычная проза А. Стыля адметная дынамічным сюжэтам, выкарыстаннем дыялектаў, унутранага маналога.
Іван Аляксандравіч Маеўскі
Іван Маеўскі (нар., , ГДР) — беларускі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Ігрок нацыянальнай зборнай Беларусі (2015—2021). У цяперашні час працуе трэнерам у славенскім клубе «Цэле».
Клубная кар’ера
У пачатку 2008 года трапіў на прагляд у калінкавіцкую «Вертыкаль» і ў выніку правёў у гэтым клубе сезон 2008. Пасля заканчэння сезона па рэкамендацыі свайго аднаклубніка Руслана Белаша трапіў на прагляд у сталічны МТЗ-РІПА.
Па выніках прагляду Маеўскі падпісаў з МТЗ-РІПА трохгадовы кантракт. Спачатку выступаў за дубль, а ў 2010 годзе стаў іграком асновы мінскага клуба (які змяніў назву на «Партызан»).
«Мінск»
Пасля спынення існавання «Партызана» ў пачатку 2012 года стаў іграком «Мінска». Хутка замацаваўся ў аснове, звычайна выступаў на пазіцыі цэнтральнага паўабаронцы, часам гуляў на флангу. У чэрвені і ліпені 2013 года адсутнічаў з-за траўмы, пазней вярнуўся ў асноўны склад. У студзені 2014 года падоўжыў кантракт з клубам.
Сезон 2014 распачынаў як апорны паўабаронца, пазней стаў гуляць бліжэй да чужой брамы. У ліпені 2014 года атрымаў траўму, вярнуўся на поле ў кастрычніку. У снежні 2014 года была дасягнута дамоўленасць аб падаўжэнні кантракта з «Мінскам», але неўзабаве Іван адправіўся на прагляд у польскую «Завішу».
«Завіша»
У студзені 2015 года перайшоў у клуб польскай Экстраклясы «Завіша» з Быдгашчы. У клубе адразу замацаваўся ў асноўным складзе, стаў адным з вядучых ігракоў каманды. Некалькі разоў трапляў у зборную тура Экстраклясы па версіі розных спартыўных выданняў. Вясной 2015 года цікавасць да Маеўскага сталі праяўляць вядучыя клубы Польшчы, як то «Лех» і «Легія».
Да прыходу Маеўскага «Завіша» са значным адрывам ад канкурэнтаў займала апошняе месца ў турнірнай табліцы. Пасля зімовага перапынку, калі каманду папоўнілі Маеўскі і шэраг іншых ігракоў, «Завіша» выдала васьміматчавую серыю без паражэнняў і пачала выратоўвацца са свайго становішча. У выніку, клуб з Быдгашчы сумеў узняцца на перадапошні радок, але ўсё роўна пакінуў Экстраклясу.
Згодна з пунктам кантракта, Маеўскі ў выпадку вылету з Экстраклясы мог пакінуць «Завішу». Цікавасць да Маеўскага меў шэраг польскіх клубаў (прадметную цікавасць праяўляла «Погань» са Шчэціна), аднак уладальнік «Завішы» Радаслаў Осух адмовіўся адпускаць паўабаронцу, патрабуючы агавораную ў кантракце кампенсацыю.
«Анжы»
У канцы чэрвеня 2015 года стала вядома, што Маеўскі можа працягнуць кар’еру ў расійскім «Анжы», які пагадзіўся заплаціць за іграка патрэбную суму. У выніку, пасля прагляду Іван 6 ліпеня падпісаў трохгадовы кантракт з махачкалінскім клубам.
«Астана»
Пасля зыходу з «Анжы» цікавасць да Маеўскага праяўлялі некалькі клубаў, як то расійскі «Арэнбург» і кіпрскі АПОЭЛ. 26 студзеня 2017 года казахстанская «Астана» абвясціла аб падпісанні кантракта з Маеўскім. Па выніках сезона 2017 разам з «Астаной» стаў чэмпіёнам Казахстана, у наступныя два гады паўтараў поспех. У снежні 2019 года падоўжыў кантракт з «Астаной».
У снежні 2020 года пакінуў казахстанскі клуб.
«Цэле»
У ліпені 2021 года падпісаў двухгадовы кантракт са славенскім клубам «Цэле». У сезоне 2021/22 рэгулярна з’яўляўся ў стартавым складзе, а ў сезоне 2022/23 амаль не выхадзіў на поле. Летам 2023 года завяршыў кар’еру, аднак застаўся ў «Цэле» ў якасці трэнера.
Міжнародная кар’ера
У сакавіку 2015 года Маеўскі быў выкліканы ў нацыянальную зборную Беларусі новым галоўным трэнерам Аляксандрам Хацкевічам. 27 сакавіка 2015 года дэбютаваў у зборнай, выйшаўшы ў стартавым складзе ў адборачным матчы Еўра-2016 супраць Македоніі.
Панажава
Панажава (Понажево) — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Панізоўскага сельскага паселішча. Станам на 2007 год пастаяннага насельніцтва не мае. Размешчана ў заходняй частцы вобласці за 31 км на поўнач ад Рудні, за 20 км на захад ад аўтадарогі Смаленск — Невель, на беразе ракі Рутавеч. За 37 км на поўдзень ад вёскі размешчана чыгуначная станцыя Рудня на лініі Смаленск — Віцебск.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупавана нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў кастрычніку 1943 года.
Муш (правінцыя)
Муш (Muş) — правінцыя на ўсходзе Турцыі. Плошча — 8,2 тыс. кв. км. Насельніцтва — 405 тысяч чалавек (2007). Адміністрацыйны цэнтр — горад Муш.
NGC 2799
NGC 2799 (іншыя абазначэнні — UGC 4909, KCPG 195B, MCG 7-19-56, Arp 283, ZWG 209.46, VV 50, KUG 0914+422B, PGC 26238) — галактыка ў сузор’і Рысь.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога», а таксама ўключаны ў атлас пекулярных галактык.
Стэфан II (герцаг Баварыі)
Стэфан II Баварскі (Stephan II mit der Hafte, Herzog von Bayern;  —, Ландсгут) — герцаг Баварыі. Стэфан быў другім сынам імператара Людвіга IV Баварскага ад першай жонкі Беатрысы Сілезска-Свідніцкай, член дынастыі Вітэльсбахаў.
Біяграфія
Яго бацька, Людвіг IV Баварскі ўз’яднаў Баварыю ў 1340 годзе, а калі ў 1347 годзе ён памёр, Стэфан змяніў яго ў якасці кіраўніка Баварскага герцагства разам са сваімі пяццю братамі. Ужо ў 1349 годзе краіна зноў была падзелена паміж братамі на Верхнюю Баварыю і Ніжнюю Баварыю, якая, у сваю чаргу, распалася на герцагствы Баварска-Ландсгуцкае і Баварска-Штраўбінгскае. Стэфан II кіраваў з 1349 па 1353 гады разам з братамі Вільгельмам I і Альбрэхтам I у Галандыі, Ніжняй Баварыі і Ландсгуце, з 1353 года толькі ў Ландсгуце.
Пасля часавага прымірэння Вітэльсбахаў з Карлам IV, імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі, які, нарэшце, прызнаў усе ўладанні Вітэльсбахаў, Стэфан II прыняў удзел у паходзе Карла ў Італію ў 1354 годзе. Але неўзабаве Залатая була 1356 года выклікала новы канфлікт, таму што толькі Пфальцкая галіна Вітэльсбахаў і яго брат Людовік VI атрымалі курфюрсцкі статус. Стэфан II быў апошнім сынам імператара Людовіка IV, які быў вызвалены ад адлучэння ў 1362 годзе.
Калі герцаг Мейнхард, сын яго старэйшага брата Людвіга V Брандэнбургскага, памёр у 1363 годзе, Стэфану II удалося ўстанавіць кантроль над Верхняй Баварыяй і ўварвацца ў Ціроль. Але пасля, у 1369 годзе, баварскі герцаг адмовіўся ад прэтэнзій на Ціроль у абмен на вялікую выплату. Таксама Стэфан II пазбавіўся Брандэнбурга.
Закон Грэма
Закон Грэма (таксама вядомы як закон эфузіі) — закон аб адноснай хуткасці вытоку розных газаў праз порыстую паверхню або штучную мембрану пры аднолькавых умовах. Адкрыты ў 1829 шатландскім хімікам Томасам Грэмам.
Стэфан II (герцаг Баварыі)
Біяграфія
Ён пахаваны ў Фраўэнкірхэ ў Мюнхене.
Закон Грэма
Змест закона
дзе k — канстанта.
Стэфан II (герцаг Баварыі)
Жонка і дзеці
27 чэрвеня 1328 года Стэфан ажаніўся з Лізаветай Сіцылійскай, дачкой сіцылійскага караля Федэрыга II. У іх было чацвёра дзяцей:
Закон Грэма
Змест закона
Такім чынам, чым вышэй шчыльнасць газу, тым ніжэй хуткасць эфузіі (пры пастаянных тэмпературы і ціску). Пастаянная k (у правай частцы прыведзенага вышэй ўраўненні) пры роўных умовах прыкладна аднолькавая для ўсіх газаў. Як вынікае з ураўнення стану ідэальнага газу, пры пастаянных тэмпературы і ціску шчыльнасць газу прапарцыянальная яго малярнай масе M. Зыходзячы з гэтага, можна перапісаць ураўненне закона Грэма для двух розных газаў наступным чынам:
дзе r1 і r2 — хуткасці заканчэння першага і другога газаў адпаведна, M1 і M2 — іх малярнай масы. Такім чынам, іншая фармулёўка закона Грэма ўсталёўвае, што хуткасць эфузіі газу зваротна прапарцыянальная кораню квадратнага з малярнай масы (масы яго малекул).
Практычнае прымяненне
Закон Грэма дазваляе растлумачыць, чаму паветраныя шарыкі, напоўненыя геліем, губляюць аб'ём ўжо праз кароткі час, у адрозненне ад напоўненых паветрам. Лёгкі гелій, які мае адносную малекулярную масу 4, пранікае скрозь поры гумы прыблізна ў 2,7 разы хутчэй, чым паветра (сумесь пераважна азоту і кіслароду, сярэдняя адносная малекулярная маса 29). Паветраныя шарыкі з металізаванай поліэфірнай плёнкі са значна меншымі порамі могуць утрымліваць гелій на працягу некалькіх тыдняў.
Заканчэнне паветра скрозь матэрыялы касмічнага карабля даводзіцца ўлічваць пры планаванні працяглых палётаў : так аднаўленне запасаў паветра на борце Міжнароднай касмічнай станцыі вырабляецца пры дапамозе транспартных грузавых караблёў "Прагрэс".
Закон Грэма ляжыць у аснове атмолізу — працэсу падзелу сумесі газаў, якія маюць неаднолькавыя шчыльнасці, шляхам шматразовага прапускання іх праз порысты матэрыял (газадыфузійны метад). Атмоліз ў прамысловых маштабах быў упершыню выкарыстаны для падзелу ізатопаў у працэсе ўзбагачэння ўрану ў ЗША. У ходзе рэалізацыі Манхэтэнскага праекта ў 1942 годзе ў горадзе Оўк-Рыдж была збудаваная 600-этапная ўстаноўка для газавай дыфузіі лятучых гексафтарыду ўрану UF6 праз порыстую перагародку. Прыродны ўран прадстаўляе сабой ізатопную сумесь з 0,7% 235U і 99,3% 238U. Толькі першы ізатоп мог быць выкарыстаны для вырабу атамных бомбаў і ядзернага паліва для рэактараў. Адносіны шчыльнасцей гэтых двух гексафтарыду роўныя 349:352. Больш лёгкі гексафтарыд 235UF6 дыфундзіруе за ўсё ў 1,004 разы хутчэй, чым гексафтарыд іншага ізатопа. Таму сумесь газаў, прапушчаная праз порыстую перагародку, аказваецца нязначна узбагачанай гексафтарыдам 235UF6. Каб дасягнуць значнага ўзбагачэння газавай сумесі неабходным ізатопам, даводзіцца паўтараць гэтую працэдуру тысячы разоў. У Савецкім Саюзе быў выкарыстаны іншы, не гэтак энергетычна ёмісты, метад падзелу лятучых гексафтарыдаў ўрану UF6 — пры дапамозе газавых цэнтрыфуг.
Урал Рамдракавіч Латыпаў
Ура́л Рамдра́кавіч Латы́паў (Ural Ramdraq uğlı Latıypov, Урал Рамдрак улы Латыйпов; у вёсцы Катаева ў Башкартастане) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Прафесар права (1994).
Біяграфія
Скончыў юрыдычны факультэт Казанскага ўніверсітэта (1973), Вышэйшыя курсаў КДБ СССР у Мінску (1974). Доктар юрыдычных навук (1993), прафесар (1994).
Працаваў на разных пасадах у КДБ СССР. З 1989 года да 1994 года працаваў у Інстытуце дзяржаўнай бяспекі БССР/Рэспублікі Беларусь. 28 лістапада 1994 года прызначаны быў памочнікам прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, 15 ліпеня 1995 — кіраўніком сакратарыяту — першым памочнікам. 4 снежня 1998 года прызначаны быў намеснікам прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь — Міністрам замежных спраў. 27 лістапада 2000 года быў адстаўлены з гэтай пасады і прызначаны Дзяржаўным сакратаром Савету бяспекі Рэспублікі Беларусь — памочнікам прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. З 12 верасня 2001 г. да 29 лістапада 2004 г. быў кіраўніком Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. З 10 студзеня 2000 г. да 27 лютага 2001 г. быў таксама прадстаўніком дзяржавы ў «ААТ Белзнешэканомбанк».
29 красавіка 2003 года быў абраны прэзідэнтам Беларускай федэрацыі коннага спорту.
Сойка звычайная
Звычайная сойка (Garrulus glandarius) — птушка сямейства атрада.
Апісанне
Даўжыня цела 32—36 см, размах крылаў 52—58 см. Перад цела карычнева-іржавага колеру, люстэрка на крылах белае і блакітнае ў чорныя палоскі, белае надхвосце і чорны хвост. Каля асновы дзюбы чорны «вус». Часта падымае пёры на галаве. У розных падвідаў ёсць розныя варыянты афарбоўкі апярэння. Часта капіруе галасы іншых птушак.
Вылучаюць ад 30 да 60 падвідаў.
Пашырэнне
Пашырана ў Еўропе, Малой Азіі, часткова на Далёкім Усходзе і Цэнтральнай Азіі. На тэрыторыі Беларусі звычайны аселы і вандроўны від.
Насяляе густыя змяшаныя або дубова-грабавыя лясы, радзей хваёвыя; акрамя таго, групы старых, густых дрэў сярод палёў. Можа сяліцца ў вялікіх парках.
Асаблівасці біялогіі
Корміцца жалудамі, насякомымі, дробнымі ляснымі птушкамі, мышападобнымі грызунамі, ягадамі, насеннем лясных і сельскагаспадарчых раслін.
Гняздо ладзіць у кроне дрэва, у развілцы каля ствала. Сустракаецца таксама ў ліянах (напрыклад, у плюшчы, бружмелі), у кустах, рэдка ў будынках, дуплах, вялікіх шпакоўнях або скальных пляцоўках. Гняздо няшчыльнае, знешняя частка збудавана з галін (часцей за ўсё бярозавых альбо іншых лісцевых дрэў); высцілка з сухой травы і каранёў, якія старанна пераплецены паміж сабой і з прымессю моху, валосся, лісця, рэдка пер’я.
Яйкі (5—7, часам 3—10) слаба падоўжаныя (звычайна з тупым вузейшым канцом). Светла-зялёныя, блакітнавата-зялёныя, аліўкавыя, алiўкава-попельныя, у выключных выпадках — бела-жоўтыя. Плямкі вельмі дробныя, іржава-карычневыя, раўнамерныя.
Аранія
Аранія (Orania ) — горад у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы на Аранжавай рацэ ў Паўночна-Капскай правінцыі, амаль цалкам населены афрыканерамі. Пасяленне было адмыслова створана з мэтай захавання афрыканерскай культуры і мовы і стварэння эканамічнай сістэмы на прынцыпах самазабеспячэння і захавання навакольнага асяроддзя.
Гісторыя
Ідэя заснавання чыста афрыканерскага пасялення бярэ свой пачатак у палітыцы апартэіда ў 1960-70-ых, калі ў Паўднёвай Афрыцы пачалі з’яўляцца прапановы рэформ аб ператварэнні шматрасавай краіны з дыскрымінацыйным заканадаўствам ў садружнасць монаэтнічных дзяржаў (часткова гэты планы ажыццявіліся праз утварэнне намінальна незалежных або аўтаномных бантустанаў). Афрыканеры-крытыкі палітыкі апартэіда, якія верылі, што пераход да кіравання чорнай большасці непазбежны, але не жадалі змяшэння сваёй культуры з культурамі чарнаскурых народаў краіны і выцяснення яе культурай англамоўных паўднёваафрыканцаў, прапанавалі адмовіцца ад улады над усёй тэрыторыяй ПАР і стварыць на яе частцы незалежную афрыканерскую дзяржаву — Фолькстат у заходняй частцы краіны. Прыхільнікі гэтай ідэі меркавалі, што утварэнне дзяржавы ў слабаразвітым рэгіёне без істотных запасаў прыродных рэсурсаў дазволіць пазбегнуць канфлікту з новымі паўднёваафрыканскімі ўладамі, а склад працоўнай сілы з афрыканераў, у тым ліку і для нізкааплатных работ, якія ў ПАР у асноўным належалі чарнаскураму насельніцтву, выключыць неабходнасць вырашаць расавае пытанне.
У 1990 акадэмік Карэл Бошаф і 40 афрыканерскіх сем’яў выкупілі ў Міністэрства водных рэсурсаў закінуты рабочы пасёлак за 1,5 мільёна рандаў, створаны ў 1963 пры будаўніцтве ГЭС Вандэрклоф. Урад прэзідэнта ле Клерка адмоўна аднёсся да ідэі стварэння паселішча, але, палічыўшы праект бесперспектыўным, вырашыў не прадпрымаць ніякіх дзеянняў у дачыненні да яго. Пасля дэмантажу сістэмы апартэіду горад наведаў ў 1995 першы чорнаскуры лідар ПАР Нельсан Мандэла, а ў 2010 туды нанёс візіт прэзідэнт Джэйкаб Зума. Горад неаднаразова прыцягваў увагу як мясцовых, так і замежных журналістаў.
Насельніцтва
Апошні мясцовы перапіс, праведзены ў 2020, вызначыў насельніцтва горада ў 2,066 чалавек. Мужчыны складаюць 60 %, трэць усіх жыхароў — дзеці. У нацыянальным плане 97 % — афрыканеры; 95 % размаўляюць на афрыкаанс, 2 % — па-англійску, астатнія карыстаюцца абодвума мовамі.
Гісторыя Вікіпедыі
Вікіпедыя — анлайн-энцыклапедыя, адкрытая для свабоднага рэдагавання. Асаблівасцю дадзенай энцыклапедыі з’яўляецца тое, што абсалютна кожны жадаючы можа стварыць або адрэдагаваць любы артыкул.
Яна была афіцыйна адкрыта 15 студзеня 2001 года. Першапачаткова яна была створана як дадатак да свабоднай энцыклапедыі «Nupedia», якая пісалася экспертамі, у мэтах стварэння дадатковай крыніцы чарнавых артыкулаў і ідэй. Вікіпедыя хутка абышла Nupedia і стала вялікім міжнародным праектам, які канцентрыруе вакол сябе мноства дадатковых праектаў. На люты 2013 года Вікіпедыя змяшчае больш за 24 мільёнаў свабодна выкарыстаемых артыкулаў, напісаных дзясяткамі мільёнаў яе ўдзельнікаў. Яна з’яўляецца адным з самых папулярных вэб-сайтаў у свеце і шырока выкарыстоўваецца ў якасці даведніка.
Вытокі
Канцэпцыя збору ўсіх сусветных ведаў ў адным месцы ўзыходзіць да старажытнай Александрыйскай бібліятэцы і Пергамону, але сучасная канцэпцыя агульнай мэты, шырока вядомая надрукаваная энцыклапедыя сустракаецца незадоўга да Дэні Дзідро і энцыклапедыстаў XVIII стагоддзя. Ідэя выкарыстоўваць аўтаматызаваныя машыны па-за друкаванай машыны, каб стварыць больш карысную энцыклапедыю, можа быць прасочана ў артыкуле бібліятэкара Чарльза Амі Каттера «The Buffalo Public Library in 1983» (Library Journal, 1883), кнізе Палі Отле Traité de documentation (1934; Отле таксама заснаваў ўстанову Mundaneum, 1910), зборнік эсэ Герберта Уэлса World Brain (1937) і ў футурыстычным мікрафільме Ваневара Буша, заснаванага на Memex з As We May Think (1945). Іншы вяхой быў Project Xanadu Тэда Нэльсана ў 1973 годзе.
З развіццём сусветнага павуціння мноства людзей спрабавала развіць праекты інтэрнэт-энцыклапедыі. Спецыяліст вольнага праграмнага забеспячэння Рычард Столман апісаў паўнавартаснасць «Свабоднай Універсальнай Энцыклапедыі» ў 1999 годзе. Ён апісаў «мэты, якія павінна ставіць свабодная энцыклапедыя, якія волі яна павінна даць грамадству і як можна пачаць яе распрацоўваць». Фонд Вольнага Праграмнага забеспячэння заахвочвае людзей «наведваць сайт і ўносіць у яго свой уклад». Адным з малавядомых папярэднікаў была Interpedia, якую Роберт Макгенры канцэптуальна звязваў з Вікіпедыяй.
Фармуляванне канцэпцыі
Вікіпедыя была першапачаткова задумана як праект-пераемнік Нупедыі, больш ранняга (а цяпер ужо няіснуючага) праекта, заснаванага Джымі Вэйлзам для стварэння агульнадаступнай энцыклапедыі. Нупедыя была заснавана на выкарыстанні высока кампетэнтных удзельнікаў і складанага шматкрокавага працэсу раўнапраўнай рэцэнзіі. Нягледзячы на спіс зацікаўленых распрацоўнікаў і прысутнасць пастаяннага галоўнага рэдактара, Лары Сэнгера, дыпламаванага студэнта філасофіі, нанятага Вэйлзам, напісанне ўтрымання ішло надзвычай павольна: на працягу першага года было створана ўсяго 12 артыкулаў.
Вэйлз і Сэнгер абмяркоўвалі розныя спосабы ствараць артыкулы хутчэй. Ідэя заснаванага на вікі дапаўненні адбылася з размовы паміж Лары Сэнгерам і Бэнам Ковітзам. Бэн Ковітз, праграміст і пастаянны карыстальнік вікі-сайта Уорд Канінгамам, 2 студзеня 2001 года паказаў Сэнгеру тэхналогію «вікі». У кастрычніку 2001 года Уэйлз заявіў, што «У Лары была ідэя выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне Wiki.» (Пазней, у снежні 2005 года ён сцвярджаў, што Джэрэмі Розенфелд, служачы Bomis, прадставіў яму канцэпцыю.) Сэнгер лічыў, што вікі будзе добрай платформай, і прапанаваў удзельнікам Нупедыі ўсталяваць вікі, заснаванае на UseModWiki (тады v. 0.90), як пераемнік для Nupedia.
Заснаванне Вікіпедыі
Было значнае супраціўленне з боку рэдактараў і рэцэнзентаў Нупедыі ідэі звязаць яе з вэб-сайтам вікі-стылю. Сэнгер прапанаваў даць новаму праекту яго ўласнае назва — Вікіпедыя — і 15 студзеня ён быў запушчаны пад гэтым імем на ўласным дамене wikipedia.com
Сервер (размешчаны ў Сан-Дыега), які выкарыстоўваецца для гэтых праектаў, быў прадастаўлены бязвыплатна Bomis. Многія цяперашнія і былыя служачыя Bomis унеслі свой ўклад у напаўненне энцыклапедыі, у асаблівасці Цім Шэл, сузаснавальнік і ў цяперашні час галоўны адміністратар Bomis, і праграміст Джэйсан Рычы.
Звычайна мяркуюць, што першымі зменамі, калі-небудзь зробленымі ў Вікіпедыі, з’яўляюцца пробныя праўкі Вэйлза. Аднак самы стары артыкул з існуючых і дагэтуль — гэта артыкул пра UuU, створаны 16 студзеня 2001 года, у 21:08 UTC.
Колькасць артыкулаў праекта перавысіла 1000 12 лютага 2001 года, а 7 верасня пераваліла за 10 000. На працягу першага года існавання Вікіпедыі было створана больш за 20 000 энцыклапедычных артыкулаў — у сярэднім больш за 1500 артыкулаў у месяц. 30 жніўня 2002 года колькасць артыкулаў дасягнула 40 000. Хуткасць росту больш ці менш устойліва павялічвалася з самага запуску праекта, за выключэннем некалькіх запаволенняў, выкліканых праграмным забеспячэннем і апаратурай.
Інтэрнацыяналізацыя
Вікіпедыя рана ў сваім развіцці пачала пашырацца інтэрнацыянальна, з стварэннем новых моўных раздзелаў. Першы дамен, зарэзерваваны для неанглійскай Вікіпедыі, быў deutsche.wikipedia.com (16 сакавіка 2001), праз некалькі хвілін які суправаджаецца каталанскім; апошні ў працягу прыблізна двух месяцаў быў адзіным з артыкуламі на неанглійскай мове. Першыя звесткі аб французскай Вікіпедыі з’явіліся 23 сакавіка, і затым у траўні 2001 года гэта суправаджалася хваляй новых моўных раздзелаў на кітайскім, нідэрландскай, эсперанта, іўрыце, італьянскай, японскай, партугальскай, рускай, іспанскай і шведскай мовах. Да іх неўзабаве далучыліся арабскі і руская. У верасні 2001 года была абвешчана абавязковая ўмова да шматмоўнасці Вікіпедыі, уключаючы адкат ўсіх галоўных моў, і ўстановы асноўных стандартаў і перакладу асноўных старонак для новых вік. У канцы гэтага года было абвешчана аб афрыкаанскім, нарвежскім і сербскім раздзелах.
У студзені 2002 года 90 % усіх артыкулаў Вікіпедыі былі на англійскай мове. Да студзеня 2004 года менш за 50 % былі англійскімі, і інтэрнацыяналізацыя працягвала расці. У 2007 прыблізна 75 % усіх артыкулаў знаходзіліся ў межах неанглійскіх раздзелаў Вікіпедыі.
Арганізацыя
Праект Вікіпедыя рос хутка ў ходзе свайго жыцця да гэтага часу на некалькіх узроўнях. Індывідуальныя вікі-праекты раслі арганічна, дапаўняючы яго новымі артыкуламі; новыя вікі-праекты былі дададзеныя на англійскай і іншых мовах, і ўсе новыя праекты, якія капіруюць гэтыя метады росту ў іншых звязаных абласцях (навіны, цытатнікі, даведнікі і гэтак далей), былі заснаваныя гэтак жа.
Каб выконваць гэта, сама Вікіпедыя расла з стварэннем Фонду Вікімедыя, які працаваў як цела парасоніка, і з ростам праграмнага забеспячэння і палітыкі, каб звяртацца да патрэбаў рэдакцыйнай супольнасці.
2003
Уведзеныя матэматычныя формулы, якія выкарыстоўваюць TeX; англійская Вікіпэдыя ўтрымоўвае больш за 100 000 артыкулаў (іншая самая вялікая, нямецкая — больш за 10 000); заснаваны Фонд Вікімедыя; Вікіпедыя прымае яго эмблему свету з мазаікі; арганізавана першая сустрэча вікіпедыстаў. Асноўныя прынцыпы Арбітражнай сістэмы Вікіпедыі і камітэта (гутаркова вядомай як «Arbcom») развітыя ў асноўным Фларэнс Дэвуар, Фрэдам Бодэрам і іншымі раннімі ключавымі вікіпедыстамі.
2004
Міжнародная колькасць артыкулаў Вікіпедыі працягвае хутка расці, падвойваючыся ў памеры праз 12 месяцаў, ад 500 000 артыкулаў да 1 млн (англійскіх было толькі менш за палову з іх) на больш чым 100 мовах. Серверы размешчаны ад Каліфорніі да Фларыды; Уведзеныя катэгорыі і табліцы стыляў CSS; адбываецца першая спроба блакаваць Вікіпедыю (Кітай, чэрвень 2004 года, працягласцю ў 2 тыдні). Пачынаюцца афіцыйныя выбары праўлення і ArbCom. Фларанс Нібар-Девуар — адзіны абраны чалавек, які спрыяў ArbCom. Яна і іншыя пачынаюць крытыкаваць праблемы раўнавагі і засяроджвання, накіроўваюць намаганні на стварэнне артыкулаў у закінутых абласцях. Прапанаваныя першыя фармальныя праекты, якія наўмысна ўраўнаважваюць змест і якія імкнуцца да сістэмнага ўхілу, якія з’яўляюцца вынікам структуры супольнасці Вікіпедыі.
2005
Шматмоўныя і падначаленыя парталы дзейнасці; збор сродкаў у першым квартале афіцыйна складае амаль $100 000 для мадэрнізацый сістэмы, каб абыходзіцца з попытам, які расце; Вікіпедыя становіцца самым папулярным даведачным вэб-сайтам у Інтэрнэце згодна Hitwise; Кітай зноў блакуе Вікіпедыю (кастрычнік); англійская Вікіпедыя змяшчае больш за 750 000 артыкулаў. Адбываецца першы скандал, калі вядомая фігура знаходзіць сваю апаганеную біяграфію, якая была незаўважанай на працягу многіх месяцаў (Скандал з біяграфіяй Сайгенталера). Услед за гэтай і іншымі праблемамі, распрацоўваюцца першая палітыка і сістэмныя змены, каб супрацьстаяць гэтым формам злоўжывання. Яны ўключаюць у сябе абнаўленне палітыкі прывілеі Checkuser, новую асаблівасць, названую паўаховай, больш строгую палітыку па біяграфіях якія жывуць людзей і маркіроўкі такіх артыкулаў для больш строгага рэцэнзавання і абмежаванні стварэння новай артыкула толькі зарэгістраванымі карыстальнікамі.
2006
Англійская Вікіпедыя атрымлівае 1½-мільённы артыкул; «Вікіпедыя» становіцца зарэгістраванай гандлёвай маркай Фонду Вікімедыя; скандалы вакол біяграфій памочнікаў Кангрэса выклікаюць грамадскую ўвагу: шматразовыя інцыдэнты, у якіх штатныя супрацоўнікі кангрэса і арганізатар выбарчай кампаніі злоўлены ў спробе таемна змяніць біяграфіі ў Вікіпедыі, арганізатар выбарчай кампаніі сыходзіць у адстаўку.
Джымі Вэйлз на Вікіманіі-2006 паказвае, што Вікіпедыя дасягнула дастатковага аб'ёму і заклікае акцэнтаваць увагу на якасці, заклік магчыма мацней усяго выяўлены ў імкненні да 100 000 асабліва якасных артыкулаў; створана новая прывілея «oversight» (рэвізор), якая дазваляе адзначаць пэўныя версіі архіваваных старонак з недапушчальным зместам як нябачныя. Паўабарона супраць ананімнага вандалізму, уведзеная ў 2005, аказваецца больш паспяховай, чым чакалася: абароненыя больш за 1000 старонак; Вікіпедыя прызнана адным з лепшых сусветных брэндаў гэтага года.
2007
Беларуская Вікіпедыя раскалолася на раздзелы акадэмічным і класічным правапісам.
5 лістапада 2007 года выдаленая Вікіпедыя на «сібірскай мове» — моўны раздзел, адпаведны выдуманай сібірскай мове (адкрыты 1 кастрычніка 2006 года).