cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Еўрапейскі даўгавы крызіс
Пачынаючы з 2010 года асцярогі інвестараў пачалі ўзмацняцца. 9 мая 2010 года міністры фінансаў лідзіруючых краін Еўропы адрэагавалі на змену інвестыцыйнай абстаноўкі стварэннем Еўрапейскага фонду фінансавай стабільнасці (ЕФФС) з рэсурсамі памерам у 750 млрд. еўра для забеспячэння фінансавай стабільнасці ў Еўропе за кошт ажыццяўлення шэрагу антыкрызісных мер. У кастрычніку 2011 года і лютым 2012 года лідарамі еўразоны былі ўзгодненыя меры прадухіленне эканамічнага краху, у тым ліку было заключана пагадненне аб спісанні банкамі 53,5 % даўгавых абавязацельстваў урада Грэцыі, які належыць прыватным крэдыторам, павелічэнне аб’ёмаў сродкаў Еўрапейскага фонду фінансавай стабільнасці да каля €1 трлн., а таксама павышэнне ўзроўню капіталізацыі еўрапейскіх банкаў да 9%. Таксама з мэтай павышэння даверу інвестараў прадстаўнікамі краін-лідараў ЕС было заключана пагадненне аб бюджэтна-падатковай стабільнасці (en:European Fiscal Compact), у рамках якога ўрад кожнай краіны прымаў на сябе абавязацельствы па ўнясенні ў канстытуцыю паправак аб абавязковасці збалансавана бюджэту.
У той час як аб’ёмы выпуску дзяржаўных аблігацый істотна ўзраслі толькі ў некалькіх краінах еўразоны, рост дзяржаўнай запазычанасці стаў успрымацца як агульная праблема ўсіх краін Еўрасаюза ў цэлым. Тым не менш, еўрапейская валюта застаецца стабільнай. На тры краіны, у найбольшай ступені закранутых крызісам (Грэцыя, Ірландыя і Партугалія), прыходзіцца 6 працэнтаў валавога ўнутранага прадукту (ВУП) еўразоны.
У чэрвені 2012 года даўгавы крызіс Іспаніі выйшаў на першы план сярод эканамічных праблем еўразоны. Гэта прывяло да рэзкага павелічэння стаўкі даходнасці ад дзяржаўных аблігацый Іспаніі і значна абмежавала доступ краіны да рынкаў капіталу, што прывяло да неабходнасці аказання фінансавай дапамогі іспанскім банкам і правядзення шэрагу іншых мер.
Краснаручча
Краснару́чча (, Красноручье, да 1966 — раз’езд 87 км)  — прыпыначны пункт Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Размешчаны за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Рудодзіма; на лініі Орша-Цэнтральная — Крычаў I, паміж прыпыначным пунктам Рэместава і прыпыначным пунктам Кош.
ФК Рэн
«Рэн» (Stade Rennais Football Club) — французскі футбольны клуб з горада Рэн. Клуб быў заснаваны ў 1901 годзе. Трохразовы ўладальнік Кубка Францыі. Свае хатнія матчы клуб праводзіць на ​​стадыёне «Раазон Парк», які размяшчаецца ў межах горада. Уладальнікам клуба з’яўляецца бізнесмен Франсуа Піно.
Клуб з’яўляецца адным з самых вядомых футбольных клубаў у рэгіёне Брэтань, разам з іншым брэтонскім клубам «Нант». Матчы паміж клубамі лічыцца лакальным дэрбі і мае назва дэрбі Брэтані. «Рэн» з’яўляецца адным з членаў-заснавальнікаў першага дывізіёна французскага футбола, аднак «Рэн» ніколі не станавіўся пераможцам галоўнага французскага футбольнага першынства. Найлепшым вынікам каманды з’яўляецца трэцяе месца, якога клуб дасягнуў у сезоне 2019/20.
1901—1945
Клуб быў заснаваны 10 сакавіка 1901 года групай студэнтаў універсітэта Рэна. Сваю першую гульню каманда прайграла суседзям з іншага футбольнага клуба Рэна з лікам 0:6. У 1902 годзе клуб увайшоў у склад Звяза атлетычных спартыўных клубаў (Union des sociétés françaises de sports athlétiques). У наступным годзе каманда ўвайшла ў склад футбольнай лігі Брэтані. У тым жа сезоне каманда стала пераможцам турніру. 4 мая 1904 года дзве каманды з Рэна аб’ядналіся. Пад кіраўніцтвам уэйлзца Грыфіта, які быў гуляючым трэнерам, «Рэн» перамог у лізе Брэтані ў 1908 і 1909 гадах.
У перыяд з 1915 па 1922 гады клуб неаднаразова станавіўся пераможцам розных турніраў, якія ў Францыі ў той час праводзіліся нерэгулярна. У 1922 годзе клуб выйшаў у фінал кубка Францыі.
У 1932 годзе клуб увайшоў у лік дваццаці клубаў, якія прынялі ўдзел у першым сезоне французскай прафесійнай футбольнай лігі. У першым сезоне каманда заняла 6 месца ў чэмпіянаце, а яго форвард Уолтэр Кайзер стаў найлепшым бамбардзірам. У чэмпіянаце асаблівых поспехаў каманда не дасягала, але ў 1935 годзе ў другі раз у сваёй гісторыі дайшла да фіналу кубка. Аднак, фінансавая сітуацыя ў клубе пагаршалася, і з пачаткам Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе каманда страціла статус прафесійнай. На працягу двух гадоў каманда гуляла толькі ў кубку краіны і таварыскіх матчах. У 1941 годзе каманда прыняла ўдзел у чэмпіянаце акупаванай зоны, у якім заняла 7 месца з дзевяці ўдзельнікаў.
Склад
Станам на жнівень 2023 года.
Каражма
Каражма (Коряжма) — горад (з 1985 года) у Расіі, у складзе Архангельскай вобласці. Насельніцтва 42,8 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1535 годзе.
Горад размешчаны на левым беразе ракі Вычагда, за 835 км ад Архангельска і за 12 км на ўсход ад Сальвычагодска.
Дзіяна Балыка
Дзіяна Балыка (, горад Палярны,, РСФСР) — рускамоўная паэтэса, журналіст, драматург.
Глубчыцы (гміна)
Глубчы́цы (Głubczyce) — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Глубчыцкага павета Апольскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Глубчыцах. Плошча гміны складае 294,33 км². Станам на 2004 год у гміне Глубчыцы пражывалі 23 997 чалавек, шчыльнасць — чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 45 салецтваў.
Дзіяна Балыка
Біяграфія
З 1986 года жыве ў Беларусі. У 2001 годзе скончыла гістарычны факультэт БДУ. У 2000 годзе працавала ў Нью-Ёрку ў газеце «Новое русское слово» і на радыё «People wales», у Мінску выдавала газету «В десятку» і «Альфа-афіша» (2001—2002). У 2004 годзе паступіла на завочнае аддзяленне Літаратурнага Інстытута ў Маскве.
Дубраўка 1
Ду́браўка 1 (, Дубровка 1) — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Фашчаўскага сельсавета.
Фенікс (астравы)
Астравы Фенікс (Phoenix Islands) — архіпелаг у Ціхім акіяне. Уваходзіць у склад дзяржаў Кірыбаці і ЗША. Агульная плошча - 32,3 км².
Геаграфія і прырода
Астравы Фенікс — група з 10 астравоў і атолаў каралавага паходжання. Месціцца ў цэнтральнай частцы Ціхага акіяна на поўнач ад Самоа. Самы вялікі і адзіны населены атол Кантон займае ўсяго 9 км². 8 астравоў і атолаў належаць дзяржаве Кірыбаці, 2 — ЗША.
Клімат марскі экватарыяльны. Сярэднегадавая колькасць ападкаў рэдка перавышае 1000 мм. У перыяды Эль-Ніньё яна можа паніжацца, а пад уздзеяннем трапічных цыклонаў — падвышацца. Сухі сезон цягнецца з сакавіка па чэрвень. Забяспечанасць пітной вадой нізкая. Сталых вадасцёкаў няма.
Астравы нізкія. Большасць астравоў мае вышыню 5—6 метраў над узроўнем акіяна. Знаходзяцца пад пагрозай глабальнага пацяплення і павышэння ўзроўню акіяну.
Прырода часткі астравоў Фенікс мала зменена чалавекам, а таму тут можна сустрэць першародныя лясы і гаі. Распаўсюджаны дрэвы: гіганцкая пізонія (Pisonia grandis), керасінавае дрэва (Cordia subcordata), геліятроп (Tournefortia argentea) і інш. На ўзлесках растуць хмызнякі. На тых астравах, дзе ішла здабыча фасфатаў, лясы амаль не захаваліся.
Наземная фаўна прадстаўлена птушкамі, чарапахамі, крабамі, яшчаркамі.
Значна большую разнастайнасць можна ўбачыць на падводных схілах астравоў і каралавых рыфаў, а таксама ў лагунах. Тут захаваліся многія рэдкія віды марскіх жывёл, у тым ліку 200 відаў каралаў, 18 відаў марскіх сысуноў, 500 відаў рыб.
Ахова
Астравы Бэйкер і Хоўленд, якія належаць ЗША, з'яўляюцца запаведнікамі.
Астатнія астравы ўваходзяць у склад Ахоўваемай Тэрыторыі Астравы Фенікс, якая разам з акіянічнымі прасторамі займае 408 250 км². Гэта самы вялікі марскі запаведнік у свеце. У 2010 г. Ахоўваемая Тэрыторыя была ўключана ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Стамятка
Стамятка (Стомятка) — вёска ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Стадолішчанскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Стамятка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
Мантэчыкарда
Мантэчыкарда (Monteciccardo) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Марке, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Пезара-э-Урбіна.
Георгій Уладзіміравіч Заборскі
Біяграфія
Пасля заканчэння школы ў 1929 г. Г. Заборскі стаў рабочым на стадыёне. Прапрацаваўшы там год, паступіў у Мінскую прафтэхшколу сялянскага вогнетрывалага будаўніцтва. Першую практыку Г. Заборскі праходзіў на будаўнічай пляцоўцы будынка Дома ўрада. Тут жа адбылося яго знаёмства з архітэктарам І. Лангбардам.
Мантэчыкарда
Насельніцтва складае 1670 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 65 чал./км². Займае плошчу 26 км². Паштовы індэкс — 61020. Тэлефонны код — 0721.
Георгій Уладзіміравіч Заборскі
Біяграфія
Скончыўшы вучобу, Георгій Заборскі быў накіраваны ў Ленінградскую Акадэмію мастацтваў. Яго выкладчыкамі былі такія знакамітыя майстры як А. Белагруд, І. Лангбард, О. Мунц, А. Нікольскі і інш.
Пасля заканчэння Акадэміі мастацтваў у 1939 г. Г. Заборскі па конкурсу трапіў у Маскву, але працаваў там нядоўга і хутка атрымаў накіраванне ў Мінск. Тут ён быў прызначаны кіраўніком навуковай экспедыцыі па вывучэнні помнікаў архітэктуры і мастацтва Гомельскай і Палескай абласцей.
Мантэчыкарда
Дэмаграфія
Дынаміка насельніцтва:
Стамятка
Гісторыя
1930—1961 года ў складзе Стадолішчанскага раёна Заходняй вобласці (з 1937 года — Смаленскай вобласці).
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года ..
Георгій Уладзіміравіч Заборскі
Біяграфія
У тым жа годзе ўдзельнічаў у рэспубліканскім конкурсе на лепшы праект помніка для горада Беластока ў гонар уз’яднання Заходняй Беларусі. Яго праект быў прызнаны лепшым, але будаўніцтву перашкодзіла Вялікая Айчынная вайна.
Ужо ў першыя дні вайны пайшоў на фронт добраахвотнікам, але ў баях пад Смаленскам быў цяжка паранены і апынуўся ў шпіталі ўральскага гарадка Троіцка, дзе выканаў шэраг праектаў-эскізаў помнікаў, прысвечаных гераічнай перамозе савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне, якія сталі асновай будучага помніка-манумента Перамогі ў Мінску.
Пасля вайны вярнуўся ў Беларусь і актыўна ўдзельнічаў у працы па адраджэнню зруйнаваных гарадоў і сёлаў. З 1945 года Георгій Заборскі кіруе архітэктурна-канструктарскімі майстэрнямі праектных інстытутаў «Белдзяржпраект» і «Мінскпраект». У 1952—1964 гадах выкладчык БПІ (дацэнт з 1954). Ён прымае актыўны ўдзел у распрацоўцы праектаў планіроўкі і забудовы Мінска, Полацка, Оршы. Георгій Заборскі прымае ўдзел у праектаванні плошчаў Мінска: Леніна (Незалежнасці), Цэнтральнай (Кастрычніцкай), Круглай (Перамогі).
У 1950 г. займаецца праектаваннем жылой забудовы па вул. Леніна ў Мінску. У гэты ж час ім былі створаны Сувораўскае вучылішча і будынак ЦК ЛКСМБ. У 1952 г. па яго праекце быў адкрыты помнік І. В. Сталіну, а ў 1954 г. — помнік-манумент на пл. Перамогі.
У 1952 г. Георгій Уладзіміравіч спраектаваў дом для сям’і Я. Коласа. Пасля смерці паэта Заборскі прымаў удзел у стварэнні помніка на яго магіле, а праз некаторы час і помніка на плошчы Я. Коласа ў Мінску.
У пачатку 60-х гг. па праектах архітэктара будуюцца кінатэатр «Піянер» і музей Вялікай Айчыннай вайны. У гэты ж час Георгій Уладзіміравіч праектуе мемарыяльны комплекс «Зыслаў», адкрыццё якога адбылося ў 1969 г.
У сакавіку 1964 г. па асабістаму жаданню перайшоў у праектны інстытут БелНДІдзіпрасельбуд (у 1966—1979 кіраўнік майстэрні). Ён зрабіў вялікі творчы ўклад у справу стварэння сучаснага вобліка беларускага сяла. Асноўнымі праектамі гэтага часу сталі грамадскі цэнтр пас. Мышкавічы Кіраўскага раёна, забудова калгаса «Чырвоная Змена» Любанскага раёна, забудова пас. Верцялішкі — цэнтра калгаса «Прагрэс» Гродзенскага раёна, за якую ён атрымаў Дзяржаўную прэмію СССР у 1971 г.
Навуковы інстытут імя Вейцмана
Установа адрозніваецца ад іншых ізраільскіх універсітэтаў тым, што прапануе толькі аспірантуру і толькі ў галіне прыродазнаўчых і дакладных навук.
Георгій Уладзіміравіч Заборскі
Біяграфія
Практычную творчую дзейнасць скончыў у пачатку 1990-х гг. Адной з апошніх яго работ стаў праект помніка ахвярам масавых рэпрэсій у Курапатах пад Мінскам.
Навуковы інстытут імя Вейцмана
Гэта міждысцыплінарны даследчы цэнтр, які налічвае каля 3800 супрацоўнікаў — навукоўцаў, дактароў і магістраў, а таксама навукова-тэхнічнага і адміністрацыйнага персаналу, які працуе ў інстытуце.
Георгій Уладзіміравіч Заборскі
Біяграфія
Памёр 27 сакавіка 1999 г.
Навуковы інстытут імя Вейцмана
У 2019 годзе інстытут заняў 2-е месца па якасці даследаванняў і ўвайшоў у топ-25 навукова-даследчых інстытутаў/універсітэтаў свету ў дзвюх асноўных катэгорыях: «Самыя цытуемыя» а таксама «Публікацыі і патэнты». Інстытут заняў 7-е месца ў справаздачы Еўрапейскага даследчага савета ў 2020 годзе за высокі ўзровень поспеху ў атрыманні грантаў на даследаванні. У 2018 годзе інстытут заняў 9-е месца ва ўсім свеце і першае ў Ізраілі па рэйтынгу, які заснаваны на долі навуковых прац універсітэта, апублікаваных у перыяд з 2012 па 2015 год, якія склалі 10 % найбольш цытуемых у сваёй вобласці.
Георгій Уладзіміравіч Заборскі
Творчасць
Галоўны кірунак творчасці — грамадзянская і сельская архітэктура. Асноўныя работы ў Мінску: корпус Лячсанупраўлення (1948, у сааўт.), ансамбль жылых дамоў па вул. Леніна (1949—56), карпусы педагагічнага інстытута імя М. Горкага (1951—59), гасцініца СМ БССР і Літаратурны музей Я. Коласа (1952), тыпавыя праекты райкамаў КПБ і райвыканкамаў (1952—56), рэканструкцыя будынка Мінскага сувораўскага вучылішча (1950—1953), ЦК ЛКСМБ (1953), аэравакзал «Мінск-1» (1957, у сааўт.), забудова Аўтазаводскай плошчы і прылеглага раёна (1955, у сааўт.), Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (1967), рэканструкцыя плошчы Леніна (1947—57), кінатэатр «Піянер» і Дзяржаўны тэатр лялек (1964). Сааўтар генплана Полацка (1949).
3 1966 года працуе ў галіне сельскага будаўніцтва; сааўтар планіроўкі і забудовы вёсак Верцялішкі Гродзенскага (1969, Дзяржаўная прэмія СССР 1971), Сарачы і Рэдкавічы Любанскага раёнаў (1967—1982; усе ў сааўт.), аўтар Палаца культуры, гандлёвага цэнтра з гасцініцай, жылых дамоў у в. Мышкавічы Кіраўскага раёна, адміністрацыйнага будынка ў в. Сноў Нясвіжскага раёна (усе 1970-я г.) і інш.
Работы ў галіне манументальнага мастацтва (у аўтарскім калектыве): Манумент Перамогі (1954) і помнік Я. Коласу (1972) у Мінску, мемарыяльны комплекс Зыслаў (Любанскі раён).
Памяць
Імя архітэктара Заборскага носіць адна з вуліц у Мінску.
Сям’я
Меў сына Аляксандра Заборскага, таксама архітэктара.
Узнагароды
Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў (1984), медалямі. Дзяржаўная прэмія СССР (1971), прэмія Савета Міністраў СССР (1982), першыя прэміі за праекты помніка для Беластока (1940), манумента Перамогі ў Мінску (1952, у аўтарскім калектыве), 2-я прэмія за праект помніка гераічным абаронцам Брэсцкай крэпасці (1961, у аўтарскім калектыве) на Усесаюзных конкурсах.
Красны Бераг (станцыя)
Кра́сны Бе́раг (, Красный Берег)  — станцыя Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці. Размешчана ў вёсцы Красны Бераг.
Тапілішкі
Тапі́лішкі (, Топилишки) — аграгарадок у Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Лядскага сельсавета. Да 2002 года Тапілішкі ўваходзілі ў склад Шчучынскага сельсавета.
Знаходзіцца за 4 кіламетры на поўнач ад Шчучына і за 65 кіламетраў ад Гродна.
Гісторыя
У 1865 г. вёска (68 рэвізскіх душ, Шчучынскай воласці Лідскага павета, валоданне Друцкіх-Любецкіх). У 1893 г. — 123 жыхары; у 1905 г. — 205 жыхароў, 229 дзесяцін зямлі. Побач знаходзілася аднайменная лясная старожка. 3 1921 г. у Шчучынскай гміне Лідскага, потым Шчучынскага павета Навагрудскага ваяводства Польшчы. У 1921 г. вёска (30 двароў, 196 жыхароў) і леснічоўка (9 жыхароў). З 20.9.1944 г. у Гродзенскай вобласці. У 1940 г. вёска налічвала 79 двароў, 249 жыхароў; былая леснічоўка — 11 жыхароў. 1950 г. ў вёску сселены жыхары хутара Баранаўшчына (у 1940 г. былы фальварак, 4 дамы, 19 жыхароў).
Езекііль Ісакавіч Рыўлін
Езекііль Ісаакавіч Ры́ўлін (, Віцебск —, Алма-Ата) — гісторык, педагог і публіцыст, акадэмік Акадэміі навук БССР (1931), прафесар (1931).
Біяграфія
Нарадзіўся ў Віцебску. Скончыў Камуністычны ўніверсітэт імя Я. М. Свярдлова ў 1923 годзе і Інстытут чырвонай прафесуры ў 1924 годзе. З 1927 года працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце. Займаў пасаду дацэнта кафедры гісторыі Захаду, з 1928 года — прарэктар. З 1929 года намеснік Народнага камісара асветы БССР. У 1931—1933 гадах загадчык сектара навукі і культуры ЦК КП(б)Б, дырэктар Інстытута аспірантуры Акадэміі навук БССР і адначасова выкладчык Камуністычнага ўніверсітэта БССР.
6 сакавіка 1933 года быў арыштаваны «за антысавецкую прапаганду і трацкізм». Пастановай Асобай нарады пры НКУС СССР ад 9 ліпеня 1933 года прыгавораны да 3 гадоў турмы. Прыгавор быў заменены высылкай на 3 гады ў Казахстан. У 1933—1957 гадах выкладаў у Кызылардынскім настаўніцкім інстытуце. 9 мая 1956 года быў рэабілітаваны і з 1958 года займаў пасаду загадчыка кафедры методыкі выкладання рускай мовы і літаратуры. У 1963—1971 гадах выкладаў у Казахскім педагагічным інстытуце ў Алма-Аце.
Памёр 7 мая 1978 года.
Навуковая дзейнасць
Займаўся даследаваннем германскага сацыял-дэмакратычнага руху, методыкай выкладання рускай мовы і літаратуры ў казахскіх нацыянальных школах і інш. Аўтар больш за 10 навуковых прац, у тым ліку манаграфіі і падручніка.
Сярод апублікаванага
Узнагароды
Узнагароджаны «Знак Пашаны» (1961), медалямі.
Гарадзец (Шклоўскі раён)
Гарадзе́ц (, Городец) — аграгарадок у Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Гарадзецкага сельсавета.
Геаграфія
Аграгарадок знаходзіцца за 8 км у напрамку на ўсход ад горада Шклоў, за 38 км ад Магілёва, за 3 км на захад ад аўтамабільнай дарогі.
Вірус імунадэфіцыту чалавека
Ві́рус іму́надэфіцы́ту чалаве́ка — рэтравірус з роду ленцівірусаў, які выклікае захворванне, якое павольна прагрэсіруе  — ВІЧ-інфекцыю.
Вірус паражае клеткі імуннай сістэмы, якія маюць на сваёй паверхні рэцэптары CD4: Т-хелперы, манацыты, макрафагі, клеткі Лангерганса, дэндрытныя клеткі, клеткі мікрагліі. У выніку праца імуннай сістэмы прыгнятаецца і развіваецца сіндром набытага імуннага дэфіцыту (СНІД), арганізм хворага страчвае магчымасць абараняцца ад інфекцый і пухлін, узнікаюць другасныя апартуністычныя захворванні, якія не характэрныя для людзей са звычайным імунным статусам. Без доктарскага ўмяшання апартуністычныя захворванні выклікаюць смерць пацыента ў сярэднім праз 9—11 гадоў пасля заражэння (у залежнасці ад падтыпу віруса). Пры правядзенні антырэтравіруснай тэрапіі працягласць жыцця пацыента можа быць падоўжана да 70—80 гадоў.
Адкрыццё ВІЧ
Вірус імунадэфіцыту чалавека незалежна адкрылі ў 1983 годзе ў дзвюх лабараторыях: Інстытуце Пастэра ў Францыі пад кіраўніцтвам Люка Мантанье і Нацыянальным інстытуце раку ў ЗША пад кіраўніцтвам Роберта Гала. Вынікі даследаванняў, у якіх з тканак пацыентаў з сімптомамі СНІДу ўпершыню ўдалося вылучыць новы рэтравірус, былі апублікаваныя 20 мая 1983 года ў часопісе «Science». У гэтых жа працах вылучаны з хворых на СНІД вірус быў упершыню паспяхова размножаны ў культываваных Т-лімфацытах. Французская група даследчыкаў паказала, што сералагічна гэты вірус адрозніваецца ад HTLV-I, і назвала яго LAV («вірус, асацыяваны з лімфаадэнапатыяй»), а амерыканская група назвала яго HTLV-III, бо памылкова аднесла да групы HTLV-вірусаў. Даследчыкі высунулі здагадку, што вірус можа выклікаць сіндром набытага імуннага дэфіцыту.
У 1986 годзе было выяўлена, што вірусы, адкрытыя ў 1983 французскімі і амерыканскімі даследчыкамі, генетычна ідэнтычныя. Першапачатковыя назвы вірусаў былі скасаваныя і была прапанавана адна агульная назва — вірус імунадэфіцыту чалавека. У 2008 годзе Люк Мантанье і Франсуаза Бар-Сінусі былі ганараваны Нобелеўскай прэміяй у вобласці фізіялогіі і медыцыны «за адкрыццё віруса імунадэфіцыту чалавека».
Інфіцыраванне
Вірус можа перадавацца праз прамы кантакт пашкоджанай слізістай абалонкі ці пашкоджанай скуры здаровага чалавека з біялагічнымі вадкасцямі заражанага чалавека: кроўю, перадсемявай вадкасцю (якая вылучаецца на працягу ўсяго палавога акту), спермай, сакрэтам похвы і грудным малаком. Перадача віруса можа адбывацца пры неабароненым анальным, вагінальным ці аральным сексе.
Інтактная, непашкоджаная скура — з'яўляецца эфектыўным бар'ерам для інфекцыі, бо ў ёй адсутнічаюць клеткі, якія могуць быць заражаны ВІЧ. Для паспяховай інфекцыі патрабуецца прамы кантакт з крывяноснай сістэмай ці з мембранамі клетак слізістых абалонак. Слізістыя абалонкі палавых органаў і прамой кішкі часта атрымліваюць нязначныя пашкоджанні пры палавым акце, праз якія вірус можа трапляць у кроў. Такія пашкоджанні часцей узнікаюць пры наяўнасці захворванняў, якія перадаюцца палавых шляхам, напрыклад, у выпадку герпесу. З іншага боку, заражэнне магчыма і ў выпадку непашкоджанай слізістай абалонкі, таму што апошнія змяшчаюць значную колькасць дэндрытных клетак (у тым ліку, клетак Лангерганса), якія могуць адыгрываць ролю «пераносчыкаў» вірусных часціц у лімфатычныя вузлы. Таму асабліва небяспечнай формай палавога акту для прымаючага партнёра з'яўляецца неабаронены анальны секс, таму што пры гэтай форме ўзнікае найбольшая колькасць дробных і буйных пашкоджанняў, бо слізістая абалонка прамой кішкі высцілаецца аднаслойным цыліндрычным эпітэліем, а похвы — мнагаслойным плоскім неарагавеваючым.
Перадача віруса адбываецца з большай імавернасцю пры выкарыстанні заражаных іголак і шпрыцаў (асабліва спажыўцамі ін'екцыйных наркотыкаў), а таксама пры пераліванні крыві (у выпадку парушэння медыцынскім персаналам усталяваных працэдур праверкі донарскай крыві). Таксама перадача віруса можа адбыцца паміж маці і дзіцём падчас цяжарнасці, родаў (заражэнне праз кроў маці) і пры грудным выкормліванні (прычым як ад заражанай маці да здаровага дзіцяці праз грудное малако, так і ад заражанага дзіцяці да здаровай маці праз пакусванне грудзі падчас кармлення).
Хвароба
У часе хваробы вылучаюць тры стадыі: вострую інфекцыю, латэнтны перыяд і тэрмінальную стадыю (СНІД) (гл. ілюстрацыю). Падчас развіцця ВІЧ-інфекцыі ў аднаго і таго ж чалавека ў выніку мутацый узнікаюць новыя штамы віруса, якія адрозніваюцца па хуткасці рэпрадукцыі і здольнасці інфіцыраваць. Размножыўшыся, вірусныя часціцы вызваляюцца з паражоных клетак і ўкараняюцца ў новыя — цыкл развіцця паўтараецца. Інфіцыраваныя вірусам Т-хелперы паступова гінуць з-за разбурэння вірусам, апаптозу ці знішчэння Т-кілерамі. Падчас развіцця ВІЧ-інфекцыі колькасць Т-хелпераў (CD4+-клетак) змяншаецца настолькі, што арганізм ужо не можа супрацьстаяць узбуджальнікам апартуністычных інфекцый, якія бяспечныя ці мала небяспечныя для здаровых людзей з нармальнай імуннай сістэмай. На тэрмінальнай стадыі (СНІД), саслаблены арганізм паражаюць бактэрыяльныя, грыбковыя, вірусныя і пратазойныя інфекцыі, а таксама пухліны. У адсутнасці антырэтравіруснай тэрапіі смерць пацыента настае не ў выніку размнажэння віруса ў CD4+-клетках, а з прычыны развіцця апартуністычных захворванняў (другасных у адносінах да ВІЧ-інфекцыі).
Эпідэміялогія
Паводле звестак на 2011 год, у свеце за ўвесь час на ВІЧ-інфекцыю захварэлі 60 мільёнаў чалавек, з іх: 25 мільёнаў памерлі, а 35 мільёнаў жывуць з ВІЧ-інфекцыяй. Больш за дзве траціны з іх пражываюць у Афрыцы на поўдзень ад пустыні Сахара. Эпідэмія пачалася тут у канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў. Затым эпідэмія перакінулася ў ЗША, Заходнюю Еўропу і краіны Паўднёвай Афрыкі. Сёння, за выключэннем краін Афрыкі, хутчэй усяго вірус распаўсюджваецца ў Цэнтральнай Азіі і Усходняй Еўропе (у тым ліку ў Расіі ). Эпідэмічная сітуацыя ў гэтых рэгіёнах стрымлівалася да канца 1990-х, затым з 1999 па 2002 гады колькасць інфіцыраваных амаль патроілася — галоўным чынам за кошт ін'екцыйных наркаманаў. Значна ніжэй за сярэдні ўзровень ВІЧ-інфекцыя распаўсюджана ва Усходняй Азіі, Паўночнай Афрыцы і на Блізкім Усходзе. У маштабе планеты эпідэмічная сітуацыя стабілізавалася, колькасць новых выпадкаў ВІЧ-інфекцыі зменшылася з 3,5 мільёнаў у 1997 годзе да 2,7 мільёнаў у 2007 годзе. Паводле звестак на канец 2016 года, у Беларусі каля 17 тысяч чалавек жывуць з ВІЧ-інфекцыяй, за перыяд з 1987 па 2015 год памерлі ад розных прычын 4449 ВІЧ-інфіцыраваных грамадзян Беларусі.
Дыягностыка
Аналіз крыві дазваляе выявіць антыцелы да бялкоў віруса (ІФА), рэакцыю антыцелаў на бялкі віруса (вестэрн-блот), РНК віруса (ЗТ-ПЛР). Вызначэнне віруснай нагрузкі (падлік колькасці копій РНК віруса ў мілілітры плазмы крыві) дазваляе меркаваць пра стадыю захворвання і эфектыўнасць лячэння.
Абавязковая праверка донарскай крыві ў развітых краінах у значнай ступені скараціла магчымасць перадачы віруса пры яе выкарыстанні. Тэсціраванне на ВІЧ цяжарных жанчын дазваляе своечасова пачаць прыём лекаў і нарадзіць здаровае дзіця.
Існуе меркаванне, што прымусовае тэсціраванне насельніцтва бесперспектыўнае з пункту гледжання стрымлівання эпідэміі і парушае правы чалавека. У Беларусі да асоб, у дачыненні да якіх ёсць дастатковыя падставы меркаваць, што яны маюць вірус імунадэфіцыту чалавека, у выпадку іх ухілення ад абавязковага медыцынскага агляду па заключэнні ўрачэбна-кансультацыйнай камісіі (УКК) дзяржаўнай арганізацыі аховы здароўя і з санкцыі пракурора можа ажыццяўляцца прымусовы медыцынскі агляд у дзяржаўных арганізацыях аховы здароўя.
Лячэнне
З 35 мільёнаў чалавек, якія жывуць з ВІЧ-інфекцыяй, частка застаецца ў жывых дзякуючы антырэтравіруснай тэрапіі. У выпадку адсутнасці антырэтравіруснай тэрапіі ВІЧ-інфекцыі, смерць настае ў сярэднім праз 9—11 гадоў пасля заражэння. Пры правядзенні антырэтравіруснай тэрапіі працягласць жыцця пацыента складае 70—80 гадоў. Антырэтравірусныя прэпараты перашкаджаюць ВІЧ размнажацца ў клетках імуннай сістэмы чалавека, блакіруючы ўкараненне вірыёнаў у клеткі і парушаючы на розных этапах працэс зборкі новых вірыёнаў. Своечасова распачатае лячэнне антырэтравіруснымі прэпаратамі ў сотні разоў змяншае рызыку развіцця СНІДу і наступнай смерці. Антырэтравірусныя прэпараты ў часткі пацыентаў выклікаюць пабочныя эфекты, якія ў некаторых выпадках нават патрабуюць змяніць схему лячэння (набор лекаў).
Таксама ўсе цяжарныя жанчыны з вострай фазай ВІЧ-інфекцыі, павінны пачынаць неадкладную высокаактыўную антырэтравірусную тэрапію (ВААРТ) для прадухілення перадачы ВІЧ плоду.
Паводле рэкамендацый СААЗ, ВААРТ варта неадкладна пачынаць усім ВІЧ-інфіцыраваным дзецям да паўтара гадоў. Пачатак тэрапіі ў дзяцей, якія атрымалі ВІЧ ад маці, на працягу 3 месяцаў пасля родаў, змяншае смяротнасць на 75 %. Пры адсутнасці лячэння, траціна ВІЧ-інфіцыраваных дзяцей памірае на працягу першага года жыцця і 50 % на працягу другога года. У выпадку, калі дыягностыка ВІЧ немагчымая, лячэнне варта пачынаць ва ўзросце 9 месяцаў або раней, у выпадку з'яўлення сімптомаў.
Станам на люты 2016 года было абвешчана, што групе нямецкіх навукоўцаў удалося цалкам выдаліць тып ВІЧ-1 з жывых клетак. Выпрабаванні праводзіліся на клетках чалавека, ужыўленых паддоследным мышам. Выпрабаванні на людзях павінны адбыцца ў хуткім часам.
Класіфікацыя
Вірус імунадэфіцыту чалавека адносяць да сямейства рэтравірусаў (Retroviridae), роду ленцівірусаў (Lentivirus). Назва Lentivirus паходзіць ад лацінскага слова lente — павольны. Такая назва адлюстроўвае адну з асаблівасцей вірусаў гэтай групы, а менавіта — павольную і неаднолькавую хуткасць развіцця інфекцыйнага працэсу ў макраарганізме. Для ленцівірусаў таксама характэрны працяглы інкубацыйны перыяд.
Для віруса імунадэфіцыту чалавека характэрна высокая частата генетычных змен, якія ўзнікаюць падчас самарэпрадукцыі. Частата ўзнікнення памылак у ВІЧ складае 10-3 — 10-4 памылак на геном на цыкл рэплікацыі, што на некалькі парадкаў больш за аналагічную велічыню ў эўкарыётаў. Памер геному ВІЧ складае прыкладна 104 нуклеатыдаў. З гэтага вынікае, што практычна кожны даччыны геном хоць бы на адзін нуклеатыд адрозніваецца ад свайго папярэдніка. У сучаснай класіфікацыі адрозніваюць два асноўныя віды ВІЧ — ВІЧ-1 і ВІЧ-2. Гэтыя вірусы меркавана ўзніклі ў выніку незалежнай перадачы людзям SIV (віруса імунадэфіцыту малпаў) шымпанзэ і мангабеяў адпаведна.
І ВІЧ-1, і ВІЧ-2 здольныя выклікаць сур'ёзны імунадэфіцыт, аднак клінічнае цячэнне хваробы некалькі адрозніваецца. Вядома, што ВІЧ-2 менш патагенны і перадаецца з меншай імавернасцю, чым ВІЧ-1. Магчыма, гэта звязана з тым, што ВІЧ-2-інфекцыя характарызуецца ніжэйшай колькасцю вірусных часціц на мілілітр крыві. Адзначана, што інфекцыя ВІЧ-2 забяспечвае носьбіту невялікую абарону ад заражэння ВІЧ-1. Аднак апісаныя выпадкі падвойнай інфекцыі, прычым заражэнне можа адбывацца ў любым парадку. Інфекцыя ВІЧ-2 радзей заканчваецца развіццём СНІДу. Існуюць звесткі пра некалькі большую частату развіцця саркомы Капашы, кандыдозу ротавай поласці і хранічнай ліхаманкі пры ВІЧ-1/СНІДзе. Пры ВІЧ-2/СНІДзе часцей развіваецца энцэфаліт, хранічная ці вострая бактэрыяльная дыярэя, сур'ёзныя цытамегалавірусныя інфекцыі і халангіт. Да роду Lentivirus таксама адносяць віды, якія выклікаюць падобныя захворванні ў малпаў, кошак, коней, авечак і г. д..
ВІЧ-1
ВІЧ-1 апісаны ў 1983 годзе і з'яўляецца найбольш распаўсюджаным і патагенным відам ВІЧ. Глабальная эпідэмія ВІЧ-інфекцыі галоўным чынам абумоўлена распаўсюджваннем ВІЧ-1. У пераважнай большасці выпадкаў пад ВІЧ маюць на ўвазе менавіта ВІЧ-1.
Будова вірыёна
Вірыёны ВІЧ маюць выгляд сферычных часціц, дыяметр якіх складае каля 100—120 нанаметраў. Гэта прыблізна ў 60 разоў менш за дыяметр эрытрацыта. У склад спелых вірыёнаў уваходзяць некалькі тысяч бялковых малекул розных тыпаў.
Унутры капсіду знаходзіцца бялкова-нуклеінавы комплекс: дзве ніткі віруснай РНК, трывала звязаныя з бялком нуклеакапсіду p7, ферменты (зваротная транскрыптаза, пратэаза, інтэграза). З капсідам таксама асацыяваныя бялкі Nef і Vif (7—20 малекул Vif на вірыён). Унутры вірыёна (і, хутчэй за ўсё, па-за межамі капсіду) выяўлены бялок Vpr. Акрамя таго, з капсідам ВІЧ-1 (але не ВІЧ-2) звязаныя каля 200 копій клетачнага ферменту (цыклафілін А), неабходнага для зборкі вірыёна.
Капсід атачае абалонка, утвораная прыкладна 2000 малекул матрыкснага бялку p17. Матрыксную абалонку, у сваю чаргу, атачае двухслойная ліпідная мембрана, якая з'яўляецца вонкавай абалонкай віруса. Яна ўтворана малекуламі фосфаліпідаў, захопленымі вірусам падчас яго адпачкавання ад клеткі, у якой ён сфарміраваўся. У ліпідную мембрану ўбудаваныя 72 глікапратэінавыя комплексы Env, кожны з якіх утвораны трыма малекуламі трансмембраннага глікапратэіну gp41 (TM), які служыць «якарам» комплексу, і трыма малекуламі паверхневага глікапратэіну gp120 (SU). З дапамогай бялку gp120 вірус далучаецца да рэцэптараў CD4 і карэцэптараў, якія размешчаныя на паверхні Т-лімфацытаў чалавека. Стэхіяметрычныя суадносіны p24:gp120 у вірыёне складаюць 60—100:1. Пры фарміраванні вонкавай абалонкі віруса таксама адбываецца захоп некаторай колькасці мембранных бялкоў клеткі, у тым ліку чалавечых лейкацытарных антыгенаў (HLA) класаў I і II і малекул адгезіі.
Бялкі вірыёна інтэнсіўна вывучаюцца, паколькі з'яўляюцца мішэнямі лекаў і вакцыны супраць ВІЧ, якія распрацоўваюцца.
Функцыі важных структурных бялкоў ВІЧ-1
Геном і бялкі, што ён кадзіруе
Генетычны матэрыял ВІЧ прадстаўлены дзвюма копіямі дадатна-сэнсавай (+)РНК. Геном ВІЧ-1 мае даўжыню 9000 нуклеатыдаў. Канцы геному прадстаўленыя доўгімі канцавымі паўторамі (long terminal repeat, LTR), якія кіруюць прадукцыяй новых вірусаў і могуць актывавацца і бялкамі віруса, і бялкамі інфіцыраванай клеткі.
9 генаў ВІЧ-1 кадзіруюць, прынамсі, 15 бялкоў. Ген pol кадзіруе ферменты: зваротную транскрыптазу (RT), інтэгразу (IN) і пратэазу (PR). Ген gag кадзіруе поліпратэін Gag/p55, які расшчапляецца віруснай пратэазай да структурных бялкоў p6, p7, p17, p24. Ген env кадзіруе бялок gp160, які расшчапляецца клетачнай эндапратэазай фурынам на структурныя бялкі gp41 і gp120. Іншыя шэсць генаў — tat, rev, nef, vif, vpr, vpu (vpx у ВІЧ-2) — кадзіруюць бялкі, якія адказваюць за здольнасць ВІЧ-1 інфіцыраваць клеткі і ствараць новыя копіі віруса. Рэплікацыя ВІЧ-1 in vitro магчымая без генаў nef, vif, vpr, vpu, аднак іх прадукты неабходныя для паўнавартаснай інфекцыі in vivo.
Gag
Поліпратэін-папярэднік Gag/p55 сінтэзуецца з поўнапамернай геномнай РНК (якая ў гэтым выпадку служыць у якасці мРНК) падчас стандартнай кэп-залежнай трансляцыі, але магчымая і IRES-залежная трансляцыя. Папярэднікі функцыянальных бялкоў размяшчаюцца ў складзе поліпратэіну Gag/p55 у наступным парадку: p17…p24…p2…p7…p1…p6 (р1 і р2 — злучальныя пептыды; іншыя прадукты расшчаплення Gag/p55 апісаныя вышэй). Нерасшчэплены пратэазай Gag/p55 змяшчае тры асноўныя дамены: дамен мембраннай лакалізацыі (М, membrane targeting), дамен узаемадзеяння (I, interaction) і «позні» дамен (L, late). Дамен М, размешчаны ўнутры вобласці p17/МА, мірысцілізуецца (далучаюцца рэшткі мірысцінавай кіслаты) і накіроўвае Gag/p55 да плазматычнай мембраны. Дамен I, размешчаны ўнутры вобласці p7NC (NC, nucleocapsid), адказвае за міжмалекулярныя ўзаемадзеянні асобных манамераў Gag/p55. Дамен L, таксама лакалізаваны ў вобласці p7NC, апасродкуе адпачкаванне вірыёнаў ад плазматычнай мембраны; у гэтым працэсе ўдзельнічае таксама р6 вобласць поліпратэіну Gag/p55.
Vpu
Дзвюма важнымі функцыямі бялку Vpu з'яўляюцца: 1) разбурэнне клетачнага рэцэптара CD4 у эндаплазматычным рэтыкулуме шляхам прыцягнення ўбіквіцінлігазных комплексаў і 2) стымуляцыя вылучэння даччыных вірыёнаў з клеткі шляхам інактывацыі інтэрферон-індуцыраванага трансмембраннага бялку CD317/BST-2, што атрымаў таксама назву «tetherin» за яго здольнасць прыгнятаць вылучэнне зноў утвораных даччыных вірыёнаў пасродкам іх утрымання на паверхні клеткі.
Vpr
Бялок Vpr неабходны для рэплікацыі віруса ў клетках, якія не дзеляцца, у тым ліку макрафагах. Гэты бялок, нароўні з іншымі клетачнымі і віруснымі бялкамі, актывуе транскрыпцыю з выкарыстаннем доўгіх канцавых паўтораў геному ВІЧ у якасці прамотараў. Бялок Vpr адыгрывае важную ролю ў пераносе віруснай ДНК у ядро і выклікае затрымку дзялення клеткі ў перыядзе G2.
Vif
Бялок Vif адыгрывае важную ролю ў падтрымцы рэплікацыі віруса. Vif індуцыруе ўбіквіцінілаванне і дэградацыю клетачнага антывіруснага бялку APOBEC3G, які выклікае дэамінаванне ДНК, якое прыводзіць да мутацыйных замен G на A у віруснай ДНК, сінтэзаванай падчас зваротнай транскрыпцыі. Штамы, пазбаўленыя Vif, не рэпліцыруюцца ў CD4+-лімфацытах, некаторых лініях T-лімфацытаў і макрафагах. Гэтыя штамы здольныя пранікаць у клеткі-мішэні і пачынаць зваротную транскрыпцыю, аднак сінтэз віруснай ДНК застаецца незавершаным.
Nef
Бялок Nef выконвае некалькі функцый. Ён прыгнятае экспрэсію малекул CD4 і HLA класаў I і II на паверхні інфіцыраваных клетак, і тым самым дазваляе вірусу ўвільваць ад нападу цытатаксічных T-лімфацытаў і ад распазнання CD4+-лімфацытамі. Бялок Nef можа таксама прыгнятаць актывацыю T-лімфацытаў, звязваючы розныя бялкі-кампаненты сістэм унутрыклетачнай перадачы сігналу.
У інфіцыраваных вірусам імунадэфіцыту макак-рэзусаў актыўная рэплікацыя віруса і прагрэсіраванне хваробы магчымыя толькі пры інтактным гене nef. Дэлецыі гена nef былі выяўленыя ў штамах ВІЧ, вылучаных у групы аўстралійцаў з працяглым непрагрэсіруючым цячэннем інфекцыі. Аднак у часткі іх з часам з'явіліся прыкметы прагрэсіравання інфекцыі, у тым ліку зніжэнне колькасці CD4+-лімфацытаў. Такім чынам, хоць дэлецыі гена nef і могуць запавольваць рэплікацыю віруса, гэта не гарантуе поўнай немагчымасці прагрэсіравання захворвання.
Tat і Rev
Рэгулятарныя бялкі Tat (транс-актыватар) і Rev накопліваюцца ў ядры клеткі і звязваюць пэўныя ўчасткі віруснай РНК. Бялок Tat мае малекулярную масу каля 14-15 кДа, звязвае другасную структуру геномнай РНК каля 5'-нетрансліраванай вобласці ., актывуе зваротную транскрыпцыю геномнай РНК ВІЧ, сінтэз вірусных мРНК, неабходны для рэплікацыі віруса амаль ва ўсіх культурах клетак, рэгулюе выхад вірыёнаў з заражаных клетак, мае патрэбу ў клетачным кафактары — цыкліне T1. Бялок Rev рэгулюе экспрэсію бялкоў вірыёна, звязвае мРНК гена env у вобласці RRE (Rev response element) інтрону, які падзяляе экзоны генаў Tat і Rev
Бялкі Tat і Rev стымулююць транскрыпцыю правіруснай ДНК і транспарт РНК з ядра ў цытаплазму, а таксама неабходныя для трансляцыі. Бялок Rev забяспечвае таксама транспарт кампанентаў віруса з ядра і пераключэнне сінтэзу рэгулятарных бялкоў віруса на сінтэз структурных.
Пранікненне ў клетку і зваротная транскрыпцыя
Вірусны глікапратэін gp120 трывала звязвае рэцэптар CD4. У выніку такога ўзаемадзеяння gp120 перажывае канфармацыйныя змены, якія дазваляюць яму таксама звязаць малекулу карэцэптара CXCR4 ці CCR5 (якія экспрэсіруюцца на паверхні Т-лімфацытаў, макрафагаў, дэндрытных клетак і мікрагліі). У залежнасці ад здольнасці звязваць гэтыя карэцэптары, ВІЧ класіфікуюць на R5-тропныя (звязваюць толькі карэцэптар CCR5), X4-тропныя (звязваюць толькі карэцэптар CXCR4) і R5X4-тропныя (могуць узаемадзейнічаць з абодвума карэцэптарамі) варыянты. Пры заражэнні, галоўным чынам, перадаюцца R5-тропныя і R5X4-тропныя варыянты. Прэпараты, якія блакуюць карэцэптары, могуць быць эфектыўнымі супраць ВІЧ.
Пасля апісаных падзей вірусны бялок gp41 пранікае ў мембрану клеткі і падвяргаецца значным канфармацыйным зменам, з прычыны якіх мембрана клеткі і мембрана вірыёна ВІЧ збліжаюцца адна з адной і затым зліваюцца. Вірусны бялок gp41 вельмі важны для зліцця мембран, таму яго разглядаюць у якасці мішэні для распрацоўкі супрацьвірусных прэпаратаў.
Пасля зліцця мембран змесціва вірыёна пранікае ўнутр клеткі. Унутры клеткі вірусная РНК вызваляецца з капсіду. Затым пад дзеяннем зваротнай транскрыптазы адбываецца зваротная транскрыпцыя — працэс сінтэзу ДНК на аснове інфармацыі ў адналанцужковай геномнай РНК віруса. Большая частка лекавых прэпаратаў, ухваленых для ўжывання пры ВІЧ-інфекцыі, накіравана на парушэнне працы зваротнай транскрыптазы.
Транспарт віруснай ДНК у ядро і інтэграцыя ў геном
Пасля завяршэння зваротнай транскрыпцыі ў CD4+-лімфацыце вірусны геном прадстаўлены неўбудаванай ДНК. Для ўбудавання віруснай ДНК у геном клеткі-гаспадара і для ўтварэння новых вірусаў неабходна актывацыя T-лімфацытаў. Актывацыя CD4+-лімфацытаў адбываецца пры іх кантакце з антыгенраспазнавальнымі клеткамі ў лімфоіднай тканцы. Наяўнасць вірусаў на паверхні фалікулярных дэндрытных клетак і прысутнасць празапаленчых цытакінаў (ІЛ-1, ІЛ-6 і ФНПα) спрыяюць размнажэнню ВІЧ у інфіцыраваных клетках. Менавіта таму лімфоідная тканка служыць самым спрыяльным асяроддзем для рэплікацыі ВІЧ.
Сінтэзаваная вірусная ДНК транспартуецца ўнутр ядра клеткі ў складзе прэ-інтэграцыйнага комплексу, у які таксама ўваходзяць бялкі ВІЧ p17/MA, Nef і інтэграза. Далей вірусная ДНК убудоўваецца ў храмасому актываванага T-лімфацыта пад дзеяннем інтэгразы. Некалькі прэпаратаў, якія інгібіруюць інтэгразу, шырока выкарыстоўваюцца ў сучаснай комплекснай антырэтравіруснай тэрапіі. Вірусная ДНК, якая ўбудавалася ў храмасому клеткі, называецца правірусам.
Транскрыпцыя, сплайсінг, транспарт РНК з ядра ў цытаплазму і трансляцыя
У ядры клетачная РНК-палімераза сінтэзуе папярэднік вірусных інфармацыйных РНК (мРНК), даўжыня якога роўная даўжыні геномнай РНК ВІЧ-1. Гэты папярэднік мРНК падвяргаецца 5'-канцавому кэпаванню і 3'-канцавому поліадэнілаванню. Акрамя таго, папярэднік мРНК падвяргаецца сплайсінгу, у выніку якога ўтвараюцца больш за 40 розных мРНК, якія можна падзяліць на 3 класы :
1) несплайсаваная РНК даўжынёй каля 9.3 kb — далей выкарыстоўваецца ў якасці мРНК для сінтэзу бялкоў Gag і Gag-Pol, а таксама ў якасці геномнай РНК;
2) няцалкам сплайсаваныя РНК памерам каля 4 kb — выкарыстоўваюцца як мРНК для сінтэзу бялкоў Vif, Vpr, Tat, Vpu і Env;
3) цалкам сплайсаваныя РНК памерам каля 2 kb — выкарыстоўваюцца як мРНК для сінтэзу бялкоў Vpr, Tat, Rev і Nef.
На ранняй стадыі экспрэсіі генаў, у адсутнасць бялку Rev, несплайсаваная і няцалкам сплайсаваныя РНК ВІЧ-1 нестабільныя і хутка разбураюцца ў ядры. У той жа час, цалкам сплайсаваныя мРНК ВІЧ-1 з'яўляюцца стабільнымі і транспартуюцца з ядра ў цытаплазму. У цытаплазме з дапамогай рыбасом адбываецца працэс трансляцыі — біясінтэз бялку з амінакіслот па зададзенай матрыцы на аснове генетычнай інфармацыі, якая змяшчаецца ў мРНК. Сінтэзаваны ў цытаплазме бялок Rev транспартуецца ў ядро, дзе звязваецца з вобласцю RRE несплайсаванай і няцалкам сплайсаваных РНК, што стабілізуе гэтыя РНК. Акрамя таго, Rev узаемадзейнічае з клетачным бялком CRM1 (экспарцін 1), і гэта ўзаемадзеянне стымулюе транспарт несплайсаванай і няцалкам сплайсаваных РНК з ядра ў цытаплазму, дзе адбываецца сінтэз закадзіраваных у іх бялкоў.
Зборка і адпачкаванне вірыёнаў
Геномная РНК віруса, а таксама вірусныя бялкі транспартуюцца да месцаў зборкі вірыёнаў — да мембраны. Вірыёны першапачаткова фарміруюцца з поліпратэінаў-папярэднікаў структурных бялкоў і ферментаў і на гэтай стадыі не з'яўляюцца інфекцыйнымі. Падчас паспявання віруснай часціцы вірусная пратэаза расшчапляе бялкі-папярэднікі да функцыянальных кампанентаў. Некалькі ўхваленых супрацьвірусных прэпаратаў інгібіруюць працу пратэазы і перашкаджаюць фарміраванню спелых вірыёнаў.
Новыя вірусныя часціцы адпачкоўваюцца ад паверхні клеткі, захопліваючы частку яе мембраны, і выходзяць у крывянае рэчышча, а клетка гаспадара, якая нясе рэцэптар CD4, гіне. Нядаўнія даследаванні паказалі, што працэс адпачкавання вірыёнаў можа быць больш складаным, чым лічылася раней. Так было выяўлена, што, дзякуючы ўзаемадзеянню бялку Gag з кампанентамі клеткі, вірыёны накопліваюцца ў адмысловых унутрыклетачных мультывезікулярных цельцах, якія звычайна служаць для экспарту бялкоў. Такім чынам вірусныя часціцы вызваляюцца з клеткі, эксплуатуючы яе ўласную сістэму транспарту макрамалекул.
Распаўсюджванне па арганізме
У перыяд вострай фазы ВІЧ-інфекцыі адсутнасць спецыфічнага імуннага адказу дазваляе вірусу актыўна рэплікавацца і дасягаць высокіх канцэнтрацый у крыві. Вірус засяляе органы лімфатычнай сістэмы, CD4+-лімфацыты, макрафагі, а таксама іншыя клеткі: альвеалярныя макрафагі лёгкіх, клеткі Лангерганса, фалікулярныя дэндрытныя клеткі лімфатычных вузлоў, клеткі алігадэндрагліі і астрацыты мозга і эпітэліяльныя клеткі кішкі. У лімфоіднай тканцы ВІЧ размнажаецца на працягу ўсяго захворвання, паражаючы макрафагі, актываваныя і неактываваныя CD4+-лімфацыты і фалікулярныя дэндрытныя клеткі. Колькасць клетак, якія змяшчаюць правірусную ДНК, у лімфоіднай тканцы ў 5—10 разоў вышэйшая, за іх колькасць у клетках крыві, а рэплікацыя ВІЧ у лімфоіднай тканцы на 1—2 парадкі вышэйшая за рэплікацыю ў крыві. Асноўным клетачным рэзервуарам ВІЧ з'яўляюцца CD4+-Т-лімфацыты імуналагічнай памяці.
На 2015 год ВІЧ-інфекцыя застаецца невылечным захворваннем, таму што геном віруса інтэгруецца ў храмасомы клетак і можа рэактывавацца нават пасля курсу антырэтравіруснай тэрапіі. У наш час ідзе пошук бяспечных спосабаў рэдагавання геному чалавека і выключэння з яго правіруснай ДНК. У 2014 годзе быў прапанаваны метад выдалення геному ВІЧ-1 з заражаных клетак пры дапамозе сістэмы CRISPR/Cas9. З дапамогай гэтага метаду даследчыкам удалося выразаць фрагмент правіруснай ДНК, які знаходзіўся паміж 5'- і 3'-канцавымі LTR-абласцямі з храмасом заражаных клетак у культуры. Акрамя таго, гэты метад апынуўся таксама эфектыўным для прафілактыкі заражэння неінфіцыраваных клетак. Апісаны падыход можа прывесці да распрацоўкі спосабу поўнага пазбаўлення ВІЧ-інфекцыі.
Паходжанне
Метадам малекулярнай філагеніі паказана, што вірус імунадэфіцыту чалавека ўтварыўся ў канцы XIX ці ў пачатку XX стагоддзя   , хутчэй за ўсё ў 1920-я гг.
Абодва тыпы віруса імунадэфіцыту чалавека ВІЧ-1 і ВІЧ-2 узніклі ў Заходняй і Цэнтральнай Афрыцы на поўдзень ад Сахары і перадаліся ад малпаў да людзей у выніку заанозісу. ВІЧ-1 узнік на поўдні Камеруна ў выніку эвалюцыі эндэмічнага віруса імунадэфіцыту малпаў SIV-cpz, які заражае чарнамордых шымпанзэ (Pan troglodytes troglodytes). ВІЧ-1, як мяркуюць, перайшоў відавы бар'ер прынамсі тройчы і спарадзіў тры групы вірусаў: M, N і О.
ВІЧ-2 узнік на тэрыторыі Заходняй Афрыкі (ад паўднёвага Сенегала да захаду Берага Слановай Косці) у выніку эвалюцыі віруса імунадэфіцыту малпаў SIV-smm, які заражае цёмна-карычневых мангабеяў (Cercocebus atys) і вузканосых малпаў.
Існуе доказ таго, што паляўнічыя на дзікіх жывёл (малпаў) ці пастаўшчыкі мяса ў Заходняй і Цэнтральнай Афрыцы падвяргаюцца заражэнню вірусам імунадэфіцыту малпаў, прычым імавернасць заражэння карэлюе з частатой узаемадзеяння з малпамі і іх мясам. Аднак вірус імунадэфіцыту малпаў — слабы вірус, і, як правіла, прыгнятаецца імуннай сістэмай чалавека на працягу тыдня пасля заражэння. Лічыцца, што неабходна некалькі перадач віруса ад чалавека да чалавека ў хуткай паслядоўнасці, каб вірусу хапіла часу мутаваць у ВІЧ. Хоць перадача віруса імунадэфіцыту малпаў ад чалавека да чалавека адбываецца рэдка, пэўныя сацыяльныя фактары могуць істотна ўплываць на частату заражэнняў. Мяркуюць, што ўмовы для распаўсюджвання віруса былі неспрыяльныя ў Афрыцы да XX стагоддзя. Супастаўленне перыядаў паскоранай эвалюцыі ВІЧ з сацыя-эканамічнымі зменамі дазваляе выказаць здагадкі пра прыроду фактараў, якія паскорылі распаўсюджванне ВІМ і ВІЧ.