cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алеся Леанідаўна Бацман
Біяграфія
З лістапада 2013 года ўзначальвае інтэрнэт-выданне «ГАРДОН».
У ліпені 2017 года Бацман пачала весці аўтарскую праграму «Бацман Live» на тэлеканале NewsOne, а ў верасні перайшла на канал «112 Украіна», дзе яе праграма змяніла назву на «Бацман».
У траўні 2019 года Бацман заявіла, што прыпыняе супрацоўніцтва з «112 Украіна» праз уплыў на канал Віктара Медведчука, былога кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Украіны, кума прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна і аднаго з ідэолагаў «рускага свету» ва Украіне. Далейшае супрацоўніцтва з каналам яна назвала контрпрадуктыўным і шкодным для сябе.
Бацман паведаміла, што цяпер будзе развіваць уласны YouTube-канал «Алеся Бацман», дзе бярэ інтэрв’ю і публікуе выступы ў эфірах розных тэлеканалаў і блогах. Станам на травень 2023 года ў канала амаль 200 тысяч падпісчыкаў.
Замужам за ўкраінскім журналістам, тэлевядучым, пісьменнікам Дзмітрыем Гардонам. У сужэнцаў трое агульных дзяцей — Санта (нар. 2012), Аліса (нар. 2016), Ліяна (нар. 2019).
Брожа (рака)
Бро́жа, Продзвінка, Брожка — рака ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).
Даўжыня ракі 28 км. Плошча вадазбору 390 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 м/км. Пачынаецца паміж вёскамі Мачулкі і Мартынаўка, вусце за 1,5 км на ўсход ад вёскі Продзвіна. У высокай плыні 10 км рэчышча каналізаванае. Асноўны прыток — рака без назвы, якая ўпадае ў Брожу справа каля вёскі Глебава Рудня.
Нові Кашары
Нові Кашары (Но́ві Коша́ри) — вёска ў Ковэльскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Люблынэцкай пасялковай абшчыны.
Брожа (рака)
Каля ракі вёскі Ласі, Брожа, Глебава Рудня, Продзвіна, пасёлак Брожа.
Іваніўка (Васылькіўскі раён)
Іваніўка (Іванівка) — вёска ў Васылькіўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Пустарэбернік голы
Пустарэ́бернік голы (Cenolophium denudatum) — від кветкавых раслін сямейства, па дадзеных сайта The Plant List — адзіны прадстаўнік роду.
Батанічнае апісанне
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй да 120 см. Сцябло крыху баразнаватае, пустое, галінастае ў верхняй частцы. Лісце тройчыперыстарассечанае, каленчата сагнутае, на доўгіх чаранках. Кветкі белага колеру, пяцічленныя. Суквецце — складаны парасонік. Плод — віслаплоднік з крылатымі і пустымі ў сярэдзіне рэбрамі.
Распаўсюджанне і экалогія
Від распаўсюджаны на тэрыторыі Польшчы, Усходняй Еўропы, у Сібіры, Сярэдняй Азіі. Расце па берагах буйных рэк, прырэчышчавых валах і на пойменных лугах. Святлолюбівая расліна. Мезафіт і мезатроф. Цвіце ў ліпені—жніўні. Плады паспяваюць у жніўні—верасні. Размнажаецца пераважна насеннем.
Ахоўваецца на тэрыторыі Беларусі, Латвіі, шэрагу рэгіёнаў Расіі.
Viza Незалежнай Рэспублікі Мроя
«Víza Незале́жнай Рэспу́блікі Мро́я» — зборнік песень беларускіх выканаўцаў, трыб’ют гурта «N.R.M.», запісаны ў 2003 годзе. Прэзентацыя альбому адбылася 12 лістапада 2003 года ў канцэртнай зале «Мінск».
Мезонная хімія
Мезо́нная хі́мія — раздзел хіміі, які вывучае атамныя сістэмы, дзе ядро атама заменена іншай дадатнай часціцай (напрыклад,
μ
NGC 5181
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Мезонная хімія
π
-]] ці K-мезонам).
Узнікла ў 1960-я гады ў сувязі з даследаваннямі хімічных рэакцый, якія адбываюцца пры ўзаемадзеянні мюонаў з рэчывам.
З дапамогай мезоннай хіміі атрымліваюць даныя аб размеркаванні электроннай шчыльнасці, крышталічнай і магнітнай структуры рэчыва, механізме і скорасці хімічных рэакцый.
Руская праваслаўная царква
Руская праваслаўная царква, Маскоўскі Патрыярхат — аўтакефальная праваслаўная царква, якая займае 5-е месца ў дыптыху праваслаўных цэркваў, найбольшая з існуючых праваслаўных цэркваў. З’яўляецца найбольшай рэлігійнай арганізацыяй у Расіі, Беларусі і Украіне. У склад Маскоўскага Патрыярхата ўваходзяць аўтаномныя Японская, Кітайская, Украінская, Латвійская, Эстонская праваслаўныя цэрквы, Руская праваслаўная царква за мяжой і Праваслаўная царква Малдовы.
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
Асноўныя кірункі даследаванняў у мезоннай хіміі:
Руская праваслаўная царква
Іншымі памеснымі (аўтакефальным) царквамі, што ўваходзяць у дыптых, прызнаецца адзінай кананічнай праваслаўнай царквой на тэрыторыі былога СССР з выключэннем Грузіі, дзе кананічнай з’яўляецца Грузінская праваслаўная царква, і Эстоніі, дзе апрача РПЦ кананічнай з’яўляецца Эстонская апостальская праваслаўная царква Канстанцінопальскага Патрыярхата.
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
π
Руская праваслаўная царква
Аўтакефалію ад Канстанцінопальскага Патрыярхата царква атрымала ў 1448 годзе, Патрыярхат устаноўлены ў 1589. З 1721 па 1917 гады кіравалася Свяцейшым Сінодам. У 1917 годзе быў адноўлены патрыярхат.
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
- і
Руская праваслаўная царква
На канец 2006 года, і да ўз’яднання з РПЦЗ, РПЦ мела 136 епархій; 1 экзархат (Беларускі); 171 архіерэяў, з іх 131 епархіяльных, 40 вікарных, без уліку 13, якія былі на адпачынку. Дзейнічаюць 713 манастыроў, у тым ліку ў Расіі: 208 мужчынскіх і 235 жаночых; на Украіне: 89 мужчынскіх і 84 жаночых; у іншых краінах СНД і Прыбалтыкі: 38 мужчынскіх і 54 жаночых; у рэшце замежных краін: 2 мужчынскіх і 3 жаночых. Стаўрапігіяльных манастыроў 25. Агульная колькасць прыходаў — 27 393 (колькасць хутка ўзрастае). Агульная колькасць духавенства — 29 450.
Духоўных навучальных устаноў 75, з іх 5 духоўных акадэмій, 34 духоўныя семінарыі, 36 духоўных вучылішчаў. Усяго на дзённай форме навучання каля 5400 чалавек. Таксама дзейнічаюць 2 праваслаўныя ўніверсітэты і 1 багаслоўскі інстытут.
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
-мезонная хімія, вывучэнне паводзін
Руская праваслаўная царква
Прадстаяцель Рускай праваслаўнай царквы — Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Кірыл (з 1 лютага 2009 года).
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
μ
Руская праваслаўная царква
У снежні 2017 года стала вядома, што СБУ зняла грыф «цалкам сакрэтна» з дакументаў НКДБ аб стварэнні Маскоўскай Патрыярхіі. У іх, у прыватнасці сцвярджаецца, што ўсіх дэлегатаў т.зв. Памеснага Сабора РПЦ МП 1945 года быў завербаваны чэкістамі.
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
-мюона ў рэчыве і рэакцый мюонія.
Руская праваслаўная царква
З рассакрэчаных дакументаў вынікае, што НКДБ СССР і яго падраздзяленні ў саюзных і аўтаномных рэспубліках, краях і абласцях займаліся падборам кандыдатаў для ўдзелу ў саборы з прадстаўнікоў духавенства і свецкіх. З гэтай мэтай трэба было намеціць «асоб, якія маюць рэлігійны аўтарытэт сярод духавенства і вернікаў і ў той жа час правераных на агентурнай або патрыятычнай працы».
Мезонная хімія
Напрамкі даследаванняў
-мезонная хімія У
-мезоннай хіміі асноўнай з’яўляецца рэакцыя перазарадкі [[піон|
-мезона]] на пратонах імавернасць якой залежыць ад зараду ядра атама, з якім злучаны вадарод, тыпу сувязі паміж атамамі вадароду і інш., што дае магчымасць адрозніць хімічна звязаны вадарод ад свабоднага вадароду.
-мезонная хімія У аснове
-мезоннай хіміі ляжыць вымярэнне энергій і інтэнсіўнасцей асобных ліній у рэнтгенаўскіх спектрах мезаатамаў. Асаблівасці рэнтгенаўскага выпрамянення
-атамаў дазваляюць вызначыць элементны састаў узору, а таксама від хімічнага злучэння гэтых элементаў,
-мюон і мюоній па сутнасці з’яўляюцца мечанымі атамамі, за рухам якіх можна сачыць ад моманту нараджэння да моманту распаду. Напрыклад, лакальныя магнітныя палі ў крышталях узаемадзейнічаюць са спінам мюона і змяняюць карціну яго прэцэсіі, што дазваляе вывучаць характарыстыкі ўнутраных магнітных палёў. На аснове вывучэння рэакцый мюонія робяць высновы аб рэакцыях атамарнага вадароду.
Людміла Іванаўна Сторажава
Людміла Іванаўна Сто́ражава (Людмила Ивановна Сторожева;, г. Кіраў, РСФСР — , Масква) — беларуская і расійская актрыса. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1966), Заслужаная артыстка Чачэнскай Рэспублікі (2005).
Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і актрысы Ганны Аляксандраўны Бачкаровай (1906—1981) і тэатральнага мастака Івана Іванавіча Сторажава (1901—1976).
Скончыла ў 1945 годзе студыю пры. Працавала ў Грозненскім рускім тэатры (1943—1944), (1944—1949),  (1949—1950), Чаркескім рускім тэатры (1950—1956), Клайпедскім драматычным тэатры (1956—1957), Грозненскім рускім тэатры (1957—1959). З 1959 года ў Брэсцкім, з 1962 года ў Гродзенскім, у 1968—1974 гадах у Гомельскім абласным драматычным тэатрах. У 1974—1980 гадах у Арлоўскім драматычным тэатры імя І. С. Тургенева.
Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1961 года.
Сям’я
Муж — заслужаны артыст Беларускай ССР Пётр Паўлавіч Філіпаў.
Камбарка
Камбарка (Камбарка, Камбарка) — горад (з 1949) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камбарскага раёна Удмурціі. Насельніцтва 12,4 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1767 годзе.
Горад размешчаны ў Прыкам'і, на рацэ Камбарка (басейн Камы), за 116 км на паўднёвы ўсход ад Іжэўска. Камбарскі порт — у пасёлку Кама (за 9 км ад горада). Чыгуначная станцыя.
Прамысловасць: Камбарскі завод газавага абсталявання, ТАА «Металіст» — бытавыя помпы, сейфы і інш., Камбарскі машынабудаўнічы завод — вытворчасць цеплавозаў, пуцявых машын і інш., фабрыка «Корд» — кордная нітка для дыванаў, трыкатажныя вырабы, АТ «Лясное».
Стары Кашары (Ковэльскі раён)
Стары Кашары (Старі Коша́ри) — вёска ў Ковэльскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Люблынэцкай пасялковай абшчыны.
Красацел пахучы
Красацел пахучы (Calosoma sycophanta) — насякомае атраду цвердакрылыя (Coleoptera), сямейства жужалі (Carabidae).
Апісанне
Буйны, ярка афарбаваны жук даўжынёй 22-33 мм. Бакавы кант пярэдняспінкі працягнуты да задніх вуглоў. Галава, пярэдняспінка і большая частка нізу цела цёмна-сінія, надкрылы залаціста-зялёныя з медна-чырвоным бляскам. Вусікі, ротавы апарат, галёнкі, лапкі і брушка чорныя. Адзін з 14 відаў роду. Рэгулюе колькасць іншых насякомых.
Арэал
Паўднёвая і Сярэдняя Еўропа, уключаючы поўдзень Англіі і Швецыі, Заходняя Азія (Сібір, Заходні Казахстан, поўдзень Алтая), Паўночная Афрыка. Акліматызаваны ў Паўночнай Амерыцы. У Беларусі праходзіць паўночна-ўсходняя мяжа арэала. Дакладна вядомы толькі з Белавежскай пушчы. У 1936 г. адзначаўся ў Віцебскім раёне.
Асаблівасці біялогіі
Актыўны драпежнік. Жукі і лічынкі знішчаюць у асноўным вусеняў і кукалак матылёў, сярод якіх ёсць шкоднікі лесу: няпарны і кольчаты шаўкапрады, манашка, чубаткі і інш. Жукі зімуюць у глебе і лясной падсцілцы. Спароўванне і адкладка яек вясной або ў пачатку лета. Развіццё лічынак і кукалак доўжыцца каля 2 месяцаў. Самкі адкладваюць каля сотні яек, з якіх праз 3-15 сутак выходзяць лічынкі, якія праходзяць 3 стадыі развіцця і ператвараюцца ў кукалак, а праз 10-18 сутак выходзяць жукі. Маладыя жукі паяўляюцца ў жніўні-верасні. Частка асобін зімуе і адкладвае яйкі 2-3 разы.
Выкарыстанне
У Паўночнай Амерыцы красацела пахучага разводзяць для барацьбы з няпарным шаўкапрадам.
EMedicine
eMedicine — адкрытая база даных медыцынскай інфармацыі. Заснавана ў 1996 двума дактарамі Scott Plantz і Richard Lavely. Складаецца з апісанняў прыкладна 6500 захворванняў, складзеных экспертнымі групамі.
Структура
У тэматычных раздзелах апісваецца каля 6500 захворванняў і паталагічных станаў, якія пакрываюць практычна ўсе вобласці клінічнай медыцыны. Публікуюцца матэрыялы па 59 медыцынскіх спецыяльнасцях. Усе публікацыі праходзяць 4 узроўні рэцэнзавання і дадатковы фармацэўтычны агляд.
Прыкладна 10000 урачоў, аўтараў і рэдактараў з усяго свету ўдзельнічаюць у складанні зместу базы. Усе артыкулы рэгулярна абнаўляюцца з выкарыстаннем спецыяльна распрацаванай для eMedicine сістэмы кіравання сайтам. Аўдыторыя eMedicine складаецца з чытачоў з прыблізна 120 краін свету.
Абнаўленні апублікаваных матэрыялаў адбываюцца рэгулярна па меры з’яўлення новых даных. У кожным раздзеле паказана дата апошняй мадыфікацыі артыкула.
Карпаратыўная інфармацыя
У студзені 2006 eMedicine была прададзена WebMD. Галаўны офіс eMedicine размешчаны ў Амасе, штат Небраска. Офіс карпарацыі размешчаны ў Нью-Ёрку.
Спасылкі
eMedicine
Чарназёмаўскі сельсавет
Чарназё́маўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Магілёўскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Чарназёмаўка.
Фізіка высокіх энергій
Фізіка высокіх энергій — раздзел фізікі элементарных часціц, які вывучае ўзаемадзеяння элементарных часціц і/або ядраў атамаў пры энергіях сутыкнення, істотна вышэй, чым масы часціц, якія самі сутыкаюцца.
Чарназёмаўскі сельсавет
Утвораны ў 1927 годзе ў складзе Магілёўскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Магілёўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Сялецкага сельсавета.
Фізіка высокіх энергій
Эксперыменты па фізіцы высокіх энергій праводзяцца з дапамогай паскаральнікаў зараджаных часціц і ядзерных рэактараў. Таксама крыніцай часціц высокіх энергій з’яўляюцца касмічныя прамяні. У непаскаральных эксперыментах з касмічнымі прамянямі вывучаюць, у асноўным, ўласцівасці нейтрына і паводзіны часціц пры звышвысокіх энергіях (шырокія касмічныя ліўні).
Аснова любога эксперыменту ў галіне фізікі высокіх энергій — дэтэктары іанізуючага выпраменьвання і гама-прамянёў. Дэтэктар рэгіструе прадукты рэакцый паміж часціцамі, і фізікі аднаўляюць самі рэакцыі па гэтых дадзеных. У цяперашні час асноўныя тыпы дэтэктараў, якія выкарыстоўваюцца ў эксперыментах у фізіцы высокіх энергій — паўправадніковыя дэтэктары, дрэйфавыя газавыя камеры і каларыметр электрамагнітных і адронных ліўняў. Таксама, для рэгістрацыі вынікаў сутыкненняў выкарыстоўваюцца тоўстаслойныя фотапласцінкі, бурбалкавыя камеры, іскравыя камеры і іншыя дэтэктары элементарных часціц. З розных тыпаў дэтэктараў фізікі збіраюць велізарныя дэтэктары элементарных часціц, так званыя дэтэктары агульнага прызначэння. Прыклады дэтэктараў: ATLAS і CMS на пратон-пратоннам калайдэрЫ LHC (Швейцарыя/Францыя), D0 і CDF на пратон-антыпратоннам калайдэры Tevatron (ЗША), BaBar і Belle на асіметрычных электрон-пазітронных фабрыках B-мезоннага ў лабараторыях SLAC (ЗША) і KEK (Японія), а таксама дэтэктары СНД і КМД-3, якія працуюць на электрон-пазітроннаму паскаральніку ВЭПП-2000.
Бруса
Бруса — рака ў Клецкім раёне Мінскай вобласці, правы прыток ракі Лань (басейн Прыпяці). Даўжыня 11,9 км. Пачынаецца каля вёскі Якшычы, вусце за 1,4 км на паўночны ўсход ад вёскі Лукаўцы. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.
Джарава (народ)
Джарава — адзін з адывасі, андаманскіх карэнных народаў. Жывуць у горнай мясцовасці, на заходнім узбярэжжы астравоў Вялікі і Сярэдні Андаман. Колькасць — прыкладна 200-300 чалавек. Кажуць на мове джарава, паўднёвай групы андаманскай моўнай сям'і. Джарава зарабляюць паляваннем і зборам пладоў у трапічным лесе. Расавы тып племя джарава - негрытосы, галіна аўстралаіднай вялікай расы. Уваходзяць у спіс афіцыйна зарэгістраваных плямёнаў Індыі.
Кантакты
Гэта адно з самых «зачыненых» для зносін плямёнаў. Джарава зрэдку ўступаюць у сутычкі з індыйскімі пасяленцамі, калі парушаюць межы іх уладанняў. Доўгі час не ўдавалася ўсталяваць з гэтым племем сяброўскіх кантактаў. Толькі антраполагі зрэдку наведвалі раёны пражывання джарава, пакідаючы на ​​беразе падарункі - тканіны, гронкі бананаў, пакеты рысу. Аднак усе гэтыя дары да нядаўняга часу не прызнаваліся. Іх выкідалі ў мора. У 1974 годзе прадстаўнікі індыйскай місіянерскай службы па справах першабытнікаў здолелі дамагчыся размяшчэння гэтага племя. Астраўная адміністрацыя рэгулярна, раз у месяц, дастаўляе племя «гуманітарную дапамогу» ў выглядзе рысу. Мяшкі з харчаваннем складаюць на беразе, ноччу іх забіраюць прадстаўнікі племені. Мясцовым індыйцам забаронена мець зносіны з людзьмі джарава і праграма зведзена да мінімуму да канца 1990-х пасля шэрагу варожых сутыкненняў, якія прывялі да смяротных ахвяраў, і з-за асцярогі ўнясення хвароб у іх групу. Улады абвясцілі раёны іх пражывання запаведнымі і зачыненымі для наведвання і лесараспрацовак.
Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ
Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы — навукова-даследчы інстытут у складзе НАН Беларусі ў 2007—2015 гадах.
Гісторыя
Утвораны ў лістападзе 2007 года ў выніку аб’яднання Інстытута літаратуры і  Інстытута мовазнаўства. У 2012 годзе ўвайшоў у Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры ў якасці філіяла. Дырэктарам Інстытута і філіяла з’яўляўся Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец (2007—2015). Спыніў сваё існаванне ў выніку стварэння філіялаў «Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа» і «Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы» згодна з загадам дырэктара дзяржаўнай навуковай установы «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры» № 144 «Аб стварэнні філіялаў» ад 23.11.2015.
Структурныя падраздзяленні
Аддзелы:
Іван Антонавіч Бокун
Іван Антонавіч Бокун (нар., в. Сцяпуры, Капыльскі раён, Мінская вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне цеплаэнергетыкі. Доктар тэхнічных навук (1990), прафесар (1992).
Біяграфія
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (кваліфікацыя «Інжынер-цеплаэнергетык», 1958). Працаваў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (энергетычны факультэт, кафедра «Эканоміка і арганізацыя энергетыкі», прафесар). Навуковыя інтарэсы: энергетыка; экалогія; эканоміка.
Іваніўскэ (Васылькіўскі раён)
Іваніўскэ (Іванівське) — вёска ў Васылькіўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Байкіўці (Ковэльскі раён)
Байкіўці (Ба́йківці) — вёска ў Ковэльскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Галобыўкай пасялковай абшчыны.
Sapindoideae
Sapindoideae — падсямейства двухдольных кветкавых раслін, якое ўваходзіць у сямейства парадак.
Роды
Падсямейства ўключае ў сябе больш за 130 родаў і каля 1200 відаў :
NGC 5182
NGC 5182 (іншыя абазначэнні — ESO 444-62, MCG -5-32-34, IRAS13278-2753, PGC 47489) — галактыка ў сузор’і Гідра.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Фенаменалогія элементарных часціц
Фенаменалогія элементарных часціц - раздзел фізікі элементарных часціц, займаецца ужываннем тэарэтычных канцэпцый фізікі элементарных часціц для аналізу канкрэтных эксперыментаў.
Інструментар фенаменалогіі элементарных часціц
Адной з найбольш паспяховых фенаменалагічных тэорый з'яўляецца мадэль вектарнай дамінантнасці. Гэтая мадэль прымяняецца для фенаменалагічнага (які не абапіраецца на строгую паслядоўную тэорыю) апісання ўзаемадзеяння фатонаў з лёгкімі адронамі.
Для вылічэнняў у фенаменалагічных даследаваннях фізікі шырока выкарыстоўваюць Монтэ-Карла генератары, спецыяльныя праграмы для мадэлявання рэакцый часціц метадам Монтэ-Карла. Прыклады Монтэ-Карла генератараў:
Рыўнэ (Васылькіўскі раён)
Рыўнэ (Рівне) — вёска ў Васылькіўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Калінінградская вобласць
Калінінградская вобласць — самы заходні суб’ект Расійскай Федэрацыі. Самая маленькая вобласць краіны. Утворана 7 красавіка 1946 года на тэрыторыі Усходняй Прусіі, анексаванай СССР у Германіі ў якасці ваеннага трафею. Першапачатковая назва Кёнігсбергская вобласць, але ў тым жа годзе была перайменавана ў сучасную назву. Мяжуе з Літвой на поўначы, з Польшчай на поўдні. На захадзе абмываецца водамі Балтыйскага мора. Цэнтр — горад Калінінград. Сярод насельніцтва ў 1996 годзе — 8,5 % беларусаў.
Прырода
Паверхня Калінінградскай вобласці — слабаўзгорыстая раўніна. На поўначы частка тэрыторыі апускаецца ніжэй узроўню мора (польдары) і агароджана ад затаплення дамбамі. На паўднёвым усходзе — Балтыйская града (вышынёй да 231 м). Уздоўж узбярэжжа Балтыйскага мора і яго заліваў (Куршскі і Калінінградскі) на 140 км паласа пясчаных пляжаў, т.зв. «Бурштынавы бераг». На Куршскай касе (даўжыня 98 км, шырыня да 4 км) і Балтыйскай, ці Віслінскай, касе (даўжыня 65 км, шырыня да 2 км) пясчаны дзюны (вышыня да 60 м, шырыня да 1 км). Карысныя выкапні: бурштын, фасфарыты, глаўканіты, каменная соль, газ, нафта, буры вугаль, торф, будаўнічыя матэрыялы, мінеральная вада. Клімат пераходны ад марскога да ўмерана кантынентальнага. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −2,6 °C да −4,8 °C, ліпеня ад 15 да 17 °C. Гадавая колькасць ападкаў 650—700 мм. Рэкі належаць да басейна Балтыйскага мора, галоўныя Нёман (з прытокам Шэшупэ) і Прэголя (з прытокам Лава). Суднаходныя. Больш за 100 азёр, 7 % тэрыторыі забалочана. Глебы пераважна падзолістыя і дзярнова-падзолістыя. Нацыянальны парк — Куршская каса.
Бальшыя Хутара (Хіславіцкі раён)
Бальшыя Хутара (Большие Хутора) — вёска ў Хіславіцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Кажухавіцкага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска Бальшыя Хутара абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе, нягледзячы на перавагу беларускага насельніцтва, Бальшыя Хутара не вярнулі БССР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Эдынбургскі ўніверсітэт імя Непера
Эдынбургскі ўніверсітэт імя Непера (Edinburgh Napier University) — брытанская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Эдынбург у Шатландыі.
Агульная характарыстыка
Тэхнічны каледж імя Непера, папярэднік сучаснага ўніверсітэта, быў заснаваны ў 1964 годзе, узяўшы сваю назву ад шатландскага матэматыка і філосафа XVI стагоддзя Джона Непера. Тэхнічны каледж стаў універсітэтам у 1992 годзе. У 2009 годзе ўніверсітэт быў перайменаваны ў Эдынбургскі ўніверсітэт імя Непера.
Універсітэт канцэнтруецца вакол трох асноўных кампусаў у Эдынбурзе. У ім навучаецца больш за 19 500 студэнтаў, у тым ліку якія вучацца па транснацыянальных праграмах за мяжой і праз інтэрнэт. У 2018 годзе вучэльня ўключала амаль 9 500 замежных студэнтаў і студэнтаў з ЕС з больш чым 140 краін свету.
Здудзіцкі каменны крыж
Здудзіцкі каменны крыж — старадаўні культавы помнік з вёскі Здудзічы (Чыркавіцкі сельсавет Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці). Выраблены з гранітнага валуна. Паводле вынікаў даследавання, адносіцца, верагодна, да Х — ХІ стагоддзяў. Усталяваны ў храме Святой роўнаапостальнай Марыі Магдаліны ў г. п. Парычы Светлагорскага р-на.
Выяўленне
Крыж выявілі ў 1993 г. пры зборы краязнаўчых звестак для кнігі «Памяць» Светлагорскага р-на Т. В. Маслюкоў і В. А. Раманцоў (г. Светлагорск). Быў укапаны ў зямлю на ўскрайку могілак, магчыма, на царковішчы. Надземная частка крыжа акруглена, ён падобны на Тураўскія крыжы.
У 1997 г. помнік агледзіла Н. М. Дубіцкая, старшы навуковы супрацоўнік аддзела археалогіі жалезнага веку Інстытута гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі, кандыдат гістарычных навук (г. Мінск). Паводле яе меркавання, крыж мог быць выраблены ў час прыняцця хрысціянства — каля 1 тыс. год таму назад, і, прынамсі, не пазней XIV ст. (калі завяршылася хрысціянізацыя гэтага краю).
Здудзічы размешчаны ля р. Бярэзіна, якая ад старажытнага часу была важным водным шляхам. На думку Н. Дубіцкай, крыж з'яўляецца мясцовым вырабам. Першапачаткова ён мог быць усталяваны ў іншым, якім-небудзь адметным месцы — напрыклад, на беразе ракі, а на могілкі перанесены пазней.
Перадача царкве
Згодна рэкамендацыі Н. Дубіцкай, у 2004 г. помнік дзеля захавання быў перавезены ў Музей гісторыі г. Светлагорска. З-за рэканструкцыі музея не экспанаваўся. На пярэдняй паверхні крыжа маюцца 2 вертыкальныя і 2 гарызантальныя рысы; яны, верагодна, былі нанесены для разметкі пры апрацоўцы валуна. Адзін бок аснавання крыжа больш масіўны: магчыма, гэта было зроблена з мэтай надання помніку ўстойлівасці на адхіле берага ці ўзвышша.
Вага крыжа больш за 400 кг. Згодна мясцоваму паданню, раней падобных крыжоў было некалькі, магчыма — 7, яны ўсталёўваліся ля вёсак у якасці абярэгаў.
«Любы крыж шануецца. Канешне, ён [каменны крыж] мае для нас сакральнае значэнне. Гасподзь дае благадаць, а праз якія прадметы — ведае толькі Ён.»
У лютым 2008 г. па просьбе іярэя Д. Шылёнка, настаяцеля храма Св. Марыі Магдаліны ў Парычах, крыж быў перададзены гэтаму храму (14 км ад Здудзіч). У Даравальную нядзелю 9 сакавіка 2008 г. у храме быў прачытаны акафіст з нагоды здабыцця крыжа.
Верхняя частка крыжа па форме нагадвае трыліснік, які ў хрысціянстве можа ўспрымацца як сімвал Адзінства Бога ў Святой Тройцы.
Фарухру Парса
Біяграфія
Фарухру Парса нарадзілася ў 1922 у Куме. Яе маці, Фахрэ-Афаг Парса, была рэдактарам першага іранскага жаночага часопіса «Джахан-е зэн» («Свет жанчыны») і змагаром за права жанчын на адукацыю. Па гэтай прычыне яна ў 1921 годзе разам з мужам Фарухдзінам Парсам была саслана пад хатні арышт урадам Ахмада Кавама ў горад Кум, дзе і нарадзілася Фарухру Парса. Праз некаторы час новы прэм’ер-міністр Хасан Мустоўфі дазволіў сям’і вярнуцца ў Тэгеран.
Фарухру Парса атрымала медыцынскую адукацыю, пасля чаго ўладкавалася настаўніцай у Школу ім. Жанны д’Арк, дзе яна выкладала ў тым ліку будучай імператрыцы Ірана Фарах Дыбэ.
Здудзіцкі каменны крыж
Даследаванне
У 2008 — 2009 гг. помнік даследаваў прафесар кафедры гісторыі Беларусі і паліталогіі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта, доктар гістарычных навук С. Я. Рассадзін (Мінск). Вышыня крыжа — 1 м 11 см, вышыня надземнай часткі — 66 см; шырыня: верхняй часткі — 23 см, у перакладзіне — 48 см, ля аснавання надземнай часткі — 54 см; таўшчыня ўверсе — 11 см.
Фарухру Парса
Біяграфія
У 1963 годзе Парса была абрана ў парламент Ірана і амаль адначасова пачала пісаць петыцыі шаху Махамеду Рэзе Пехлеві з просьбай даць іранскім жанчынам правы голасу, што было зроблена ў тым жа годзе пасля ўсенароднага канстытуцыйнага рэферэндуму. У 1965 годзе яна стала намеснікам, а ў 1968 — міністрам адукацыі Ірана.
Здудзіцкі каменны крыж
Даследаванне
У выніку даследавання С. Рассадзін зрабіў выснову, што форма Здудзіцкага крыжа больш старадаўняя, чым у самых ранніх каменных крыжоў, але вырабленых ужо ў хрысціянскі час. Напрыклад, Сцержаньскі крыж (Цвярская вобласць, Расія) надзейна датуецца XII стагоддзем, аднак яго форма выразна адрозніваецца ад Здудзіцкага. Таму Здудзіцкі, Тураўскія і ім падобныя крыжы адносяцца, верагодна, да X — XI стст., і першапачаткова з'яўляліся язычніцкімі выявамі. Можна меркаваць, што Здудзіцкі крыж спачатку быў выявай нейкага жаночага боства ў сярэдневяковых славян.
Фарухру Парса
Біяграфія
Падчас Іранскай рэвалюцыі Фарухру Парса была арыштаваная і змешчаная ў турму, а 8 траўня 1980 года была расстраляна.
Здудзіцкі каменны крыж
Даследаванне
У час прыняцця і распаўсюджвання хрысціянства (з Х — ХІ стст.) ён быў пераасэнсаваны як хрысціянскі сімвал.
Месцазнаходжанне
Крыж усталяваны ў памяшканні храма Св. Марыі Магдаліны ў Парычах — вул. Кастрычніцкая, 1.
Рубаніўскэ
Рубаніўскэ (Рубанівське) — вёска ў Васылькіўскім раёне Днепрапятроўскай вобласці Украіны.
Эрыка Энгельстад
Эрыка Марыя Траш Энгельстад (Ericka Maria Thrash Engelstad) (, — ) — нарвежскі археолаг, прафесар Інстытута археалогіі і сацыяльнай антрапалогіі (цяпер — Інстытут археалогіі, гісторыі, рэлігіязнаўства і тэалогіі Універсітэта Тромсё).
Біяграфія
Атрымала навуковую ступень доктара антрапалогіі (PhD) ва Універсітэце Вісконсін—Мадысан. З 1981 года працавала ва Універсітэце Тромсё, спачатку ў музеі Тромсё, а з 1991 года на факультэце сацыяльных навук. Запрашалася з лекцыямі ва ўніверсітэты Кембрыджа, Берклі і Упсалы. У 2006 годзе атрымала статут ганаровага прафесара Упсальскага, а ў 2012 годзе — Гётэбаргскага ўніверсітэтаў.
Навуковыя інтарэсы
Асноўнай вобласцю даследаванняў была археалогія каменнага веку з упорам на наскальнае мастацтва. Яна таксама цікавілася археалогіяй як сацыяльнай навукай і асабліва гендэрнай перспектывай.
Навукова-даследчыцкая дзейнасць
Эрыка Энгельстад прымала ўдзел у раскопках і даследчых праектах у фюльке Фінмарк, камуне Цюсфіёрд, Карэліі і Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліке.
Спінета-Скрывія
Спінета-Скрывія (Spineto Scrivia) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Алесандрыя.
Насельніцтва складае 336 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 82 чал./км². Займае плошчу 4 км². Паштовы індэкс — 15050. Тэлефонны код — 0131.
Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Якаў Зевядзееў.
Сар’я
Сар’я (афіц. транс.: Sarja) — аграгарадок у Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці, за 20 км на поўнач ад Верхнядзвінска, на правым беразе ракі Сар’янкі. З’яўляецца цэнтрам Сар’янскага сельсавета.
Насельніцтва вёскі складае 514 чалавек (2010). Праз паселішча праходзіць дарога абласнога падпарадкавання Верхнядзвінск — Асвея.
Назва
Назва паселішча паходзіць ад назвы ракі Сар’янкі (раней Сар’і), на якой паселішча ўзнікла.
Назва ракі Сар'я старабалцкага паходжання, адпачатная форма назвы — *Sarija.
Гідранімічныя аналагі — літоўская рачная назва Saria, пруская Sar-ape. Яны звязаныя з індаеўрапейскім коранем *ser- / *sor- «цячы», вытворныя якога з цягам часу зніклі з балцкай лексікі, саступіўшы месца сінонімам.
Корань пашыраны з дапамогай балцкага гідранімічнага пашыральніка -ij-, як у балцкіх рачных назвах тыпу Vilkijà, Juodijà, *Īlijā (> Ілія). У сучаснай літоўскай мове ў гэтага пашыральніка, раней шматфункцыйнага, захавалася функцыя ўтвараць зборныя назоўнікі (vyras "муж; мужчына" — vyrijà "мужчыны; мужы, мужжо"). Блізкі яму пашыральнік -ej- у рачных назвах тыпу Бабруя, Мярэя.
Значэнне назвы Сар'я можна прыблізна перадаць як "Цякучая, плыткая (рака)".
Гісторыя
Сар’я належала магнацкаму роду Сапегаў, у адным пісьме якіх і было першае згадванне горада ў 1506 годзе. У 1753 годзе яна была выкуплена Лапацінскімі.
Перад вайной, у вёсцы жыло 193 чалавекі ў 34 дварах.
У 1772 годзе Росіцу ўключыла ў свой склад Расійская імперыя, знаходзілася ў Дрысенскім павеце Віцебскай губерні. У 1850 годзе (па іншых сведчаннях — у 1852 годзе) Ігнат Дамінік Лапацінскі пачаў будаўніцтва ў Сар’і каменнай рыма-каталіцкай царквы, якая, па некаторых звестках, была асвечана ў 1857 годзе. У 1865 годзе, пасля паўстання 1863—1864 гадоў, царква была канфіскавана ўладамі «за хараство» («за великолепие») і перададзена РПЦ.
У жніўні 1941 — чэрвені 1942 гадоў у ваколіцах вёскі дзейнічала камуністычнае падполле, члены якога ў сувязі з пагрозай выкрыцця, пайшлі ў лес. У лютым 1943 года вермахтам войскамі былі спалены 34 дамы, забіта 69 чалавек.
У 1924—1954 гадах і з 1973 года цэнтр сельсавета.
У 1989 годзе храм вярнулі рыма-каталікам, але ў 1990 годзе храм быў зноў перададзены РПЦ, а парафія была перайменованна на Успення Прасвятой Багародзіцы (на 2009 год налічваў усяго 600 чалавек). Праз год у касцёле аднавіліся набажэнствы.
Па прадстаўленні Віцебскага абласнога савета народных дэпутатаў пастановай Савета Міністраў СССР ад 27.09.1990 г. храм быў вернуты ў бясплатнае карыстанне зарэгістраванай каталіцкай суполцы. Але з кастрычніка 1990 года касцёл выкарыстоўваецца суполкай РПЦ у вёске Сар’я.
У 2008 годзе Сар’я атрымала афіцыйны статус аграгарадка.
Прадпрыемствы і арганізацыі
На тэрыторыі аграгарадка размешчаны КУВСХП «Дрысенскі», у якім працуе 178 чалавек. Гаспадарка спецыялізуецца на малочна-раслінаводчым кірунку. У Сар’і знаходзяцца Дом культуры, філіял Асвейскай музычнай школы, філіял ААТ «Беларусбанк».
Дзейнічае рэгулярнае аўтобусная паведамленне з Верхнядзвінскам і па мясцовым напрамках.
Мірны працэс па Тыграі
Заклікі
9 лістапада 2020 года Народны фронт вызвалення Тыграя і абраны лідар рэгіёну Тыграй Дэбрэцыан Гебрэмікаэль звярнуліся да Афрыканскага саюзу з просьбай спыніць вайну і запатрабавалі мірных перамоваў, але прэм’ер-міністр Эфіопіі Абій Ахмед Алі адмовіўся весці перамовы. 25—27 лістапада тры дэлегата ад Афрыканскага саюза наведалі краіну з мэтай пасадзіць бакі за стол перамоваў. Яны сустрэліся з Абіем і прадстаўнікамі Пераходнага ўрада Тыграя, які афіцыйна замяніў абраны ўрад НФВТ. 20 снежня ў Джыбуці адбыўся надзвычайны саміт кіраўнікоў урадаў і дзяржаў Усходняй Афрыкі па пытаннях развіцця, дзе была зроблена заява аб падтрымцы эфіопскага канстытуцыйнага ладу і гуманітарнага доступу ў рэгіён Тыграй. 19 лютага 2021 года НФВТ выказаў сваё жаданне правесці мірныя перамовы, абвясціўшы восем папярэдніх умоў. 20 лютага Нацыянальны кангрэс Вялікага Тыграя, Партыя незалежнасці Тыграя і Сальсай Веане Тыграй апублікавалі шэсць патрабаванняў да міжнароднай супольнасці, звязаных з мірным працэсам па ваеннаму канфлікту.
19 лютага НФВТ выказаў сваё жаданне правесці мірныя перамовы, абвясціўшы восем папярэдніх умоў.
21 лютага праваабарончая арганізацыя «Себ Хідры» падтрымла патрабаванні мірнага працэсу ад трох тыграйскіх партый, а таксама дадаткова запатрабавала размяшчэння міратворчых сіл ААН па назіранні за выкананнем правоў чалавека і падтрыманню міру і правядзення пад кіраўніцтвам ЮНЕСКА расследавання знішчэння культурнай спадчыны.
2 чэрвеня Вялікабрытанія настойліва заклікала ўсе бакі канфлікту абвясціць аб спыненні агню, каб палегчыць гуманітарны доступ і пазбегнуць голаду ў рэгіёне. Тым часам федэральныя ўлады праігнаравалі міжнародныя заклікі, заявіўшы, што армія завяршая аперацыі па ліквідацыі ўсёй узброенай апазіцыі.
Перамір’е
24 сакавіка 2022 года для пропуску гуманітарнай дапамогі бакі канфлікту дамовіліся аб спыненні агню.
20 мая НФВТ, на фоне мірных перамоў, вызваліў з палону 4028 урадавых салдат.
Пагадненне ў Прэторыі
2 лістапада 2022 года ў горадзе Прэторыя (ПАР) адбылася цырымонія падпісання пагаднення аб спыненні баявых дзеянняў, чаму папярэднічалі дзевяць дзён перамоваў. Дакумент, пацвярджаючы суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Эфіопіі, прадугледжваў спарадкаванае і скаардынаванае раззбраенне бакоў, аднаўленне правапарадку на поўначы дзяржавы, бесперашкодны доступ насельніцтва да гуманітарнай дапамогі.
Кодзі Фунамато
(船本 幸路; нар. ) — былы японскі футбаліст. У 1967—1975 гадах выступаў за нацыянальную зборную Японіі.
Бытэнь
Бытэнь (Би́тень) — вёска ў Ковэльскім раёне Валынскай вобласці Украіны. Уваходзіць у склад Галобыўкай пасялковай абшчыны.
Часнакі
Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Пральніцкага сельсавета.
Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт
Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт (ранейшая назва — Беларускі політэхнічны інстытут) — адзін з самых буйных універсітэтаў Беларусі і галоўная вышэйшая навучальная ўстанова інжынерна-тэхнічнага профілю. Знаходзіцца ў Мінску, галоўны корпус размешчаны па праспекце Незалежнасці, 65. Комплекс будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта ўнесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.
Гісторыя
У 1920 годзе Мінскае політэхнічнае вучылішча перетворана ў Беларускі дзяржаўны політэхнічны інстытут (БДПІ). У 1922 годзе рэарганізаваны ў Беларускі дзяржаўны інстытут сельскай гаспадаркі, на базе якога, а таксама мінскіх энергетычнага, будаўнічага, брыкетнага, хіміка-тэхналагічнага, харчовай прамысловасці і Горацкага водна-меліярацыйнага інстытутаў (утвораных у 1930—1931 гадах) у 1933 годзе створаны Беларускі політэхнічны інстытут.
У 1991 годзе Беларускі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга політэхнічны інстытут перетвораны ў Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію (БДПА) (пастановай Савета Міністраў БССР ад 17 красавіка 1991 г. № 149). У 1997 годзе Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі нададзены статус вядучай інжынерна-тэхнічнай навучальнай установы ў нацыянальнай сістэме адукацыі Рэспублікі Беларусь (Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 студзеня 1997 г. № 6). У 2002 годзе Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія ператворана ў Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт (БНТУ) (Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 165 ад 1 красавіка 2002 г.).
9 снежня 2020 года за значны ўклад у развіццё інжынерна-тэхнічнай адукацыі, правядзенне навуковых даследаванняў у галіне машынабудавання, энергетыкі, будаўніцтва і архітэктуры, укараненне новых сучасных тэхналогій, падрыхтоўку навуковых кадраў і ў сувязі са 100-годдзем з дня заснавання ўніверсітэта, ён быў узнагароджаны ордэнам Працоўнай Славы.
Бароўка (Хіславіцкі раён)
Бароўка (Боровка) — вёска ў Хіславіцкім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Уладзіміраўскага сельскага паселішча.
Гісторыя
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бароўка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе, нягледзячы на перавагу беларускага насельніцтва, Бароўку не вярнулі БССР.
У гады Вялікай Айчыннай вайны вёска была акупаваная гітлераўскімі войскамі ў ліпені 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года.
Чорнае мора
Плошча Чорнага мора склаедае 422 000 км² (па іншых даных — 436 400 км² ). Абрысы Чорнага мора нагадваюць авал з найбольшай воссю каля 1150 км. Найбольшая працягласць мора з поўначы на поўдзень — 580 км. Найбольшая глыбіня — 2210 м, сярэдняя — 1240 м. Аб'ём вады ў моры складае 555 тыс. км³. Характэрнай асаблівасцю Чорнага мора з'яўляецца поўная (за выключэннем шэрагу анаэробных бактэрый) адсутнасць жыцця на глыбінях звыш 150—200 м з-за насычанасці глыбінных слаёў вады серавадародам.
Мора абмывае берагі Расіі, Украіны, Румыніі, Балгарыі, Турцыі, часткова прызнанай Абхазіі і Грузіі (тэрыторыі, размешчаныя вакол мора, традыцыйна называюць тэрмінам «Прычарнамор'е»).
Чорнае мора — важны раён транспартных перавозак. Апроч гэтага, Чорнае мора захоўвае важнае стратэгічнае і ваеннае значэнне. У Севастопалі і Наварасійску знаходзяцца асноўныя ваенныя базы расійскага Чарнаморскага флоту, у Сінопе і Самсуне базуюцца караблі чарнаморскай групоўкі ВМФ Турцыі, у Варне — ВМС Балгарыі, у Поці і Батумі — ВМС Грузіі (у наш час — карабельны склад дэпартамента берагавой аховы Памежнай паліцыі Грузіі, у Канстанцы і Мангаліі — ВМС Румыніі. Акрамя таго, да сакавіка 2014 года ў Севастопалі і Новаазёрным базаваліся часці Ваенна-марскіх сіл Украіны.
Этымалогія
Старажытнагрэчаская назва мора — Понт Аксінскі (Πόντος Ἄξενος, «Негасціннае мора»), сустракаецца і назва «Скіфскага». У «Геаграфіі» Страбона (7.3.6) выказваецца здагадка, што такую назву мора атрымала з-за цяжкасцей ў навігацыі, а таксама дзікіх варожых плямёнаў, якія насялялі яго берагі. Аднак хутчэй за ўсё грэкі ўспрынялі мясцовую скіфскую назву моры, якая ўяўляла рэфлекс стар.-іран. *axšaina — «цёмна-сіні», «цёмны», што суадносіцца з яго цяперашняй назвай, і пераасэнсавалі яго па сугуччы з грэчаскім словам «негасцінны». Пазней, пасля ўдалага асваення берагоў грэчаскімі каланістамі, мора стала называцца Понтам Эўксінскім (Πόντος Εὔξενος, «Гасціннае мора»). Зрэшты, у Страбона (1.2.10) ёсць згадкі пра тое, што ў антычнасці Чорнае мора называлі і проста «морам» (pontos). Пазней, у X—XIV стагоддзя, у старажытнарускіх, арабскіх і заходніх крыніцах яно згадваецца як «Рускае мора», што звязана з яго актыўным выкарыстаннем скандынаўскімі мараплаўцамі — варагамі-руссю. У «Аповесці мінулых гадоў» гаворыцца «А Дънепрь вътечеть в Понтьское море трьми жерелы, еже море словеть Руськое…».
Сучасная назва «Чорнае мора» знайшла сваё адпаведнае адлюстраванне ў большасці моў. Існуе цэлы шэраг гіпотэз адносна прычын узнікнення такой назвы:
Геаграфія
Чорнае мора злучана пралівам Басфор з Мармуровым морам. Паўночная частка, аддзеленая Крымскім паўвостравам, мае назву Азоўскае мора, злучанае з Чорным морам Керчанскім пралівам. Плошча паверхні складае 422 000 км² (разам з Азоўскім морам), аб'ём 555 000 км³, сярэдняя глыбіня 1315 метраў, максімальная глыбіня 2258 метраў, даўжыня з захаду на ўсход 1150 км, з поўдня на поўнач 580 км.
Берагі Чорнага мора зрэзаны мала і, галоўным чынам, у паўночнай яго частцы. Адзіны буйны паўвостраў — Крымскі. Найбуйнейшыя залівы: Варненскі, Бургаскі — у Балгарыі, Каламіцкі, Каркініцкі, Днястроўскі, Днепра-Бугскі — ва Украіне, Сінопскі, Самсунскі — у Турцыі. Існуюць утвораныя рэкамі ліманы (сярод іх Хаджыбейскі ліман).
Шэраг участкаў узбярэжжа моры маюць уласныя назвы: Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа у Расіі, Румелійскі бераг і Анаталійскі бераг у Турцыі, Паўднёвы бераг Крыма. Берагі на захадзе і паўночным усходзе нізкія, месцамі абрывістыя; на ўсходзе, поўдні і паўднёвым беразе Крыма — высокія, гарыстыя. Агульная даўжыня берагавой лініі складае 3400 км.
Астравоў мала, самы буйны востраў Джарылгач, яго плошча складае 62 км². Астатнія астравы нашмат меншыя, найбольшыя — Беразань і Змяіны (абодва плошчай меней 1 км²).
Асноўныя рэкі, якія ўпадаюць у Чорнае мора: Дунай, Днестр, Паўднёвы Буг і Дняпро. Да найважнейшых партоў адносяцца: Канстанца (Румынія), Бургас і Варна (Балгарыя), Новарасійск (Расія), Адэса (Украіна), Поці (Грузія), Трабзон і Самсун (Турцыя). Гадавы рачны сцёк у Чорнае мора складае каля 310 км³, прычым 80 % гэтых вод выносіцца на паўночна-заходнюю шэльфавую частку, галоўным чынам Дунаем і Дняпром.
Геалогія
Чорнае мора запаўняе ізаляваную ўпадзіну, размешчаную паміж Паўднёва-Усходняй Еўропай і паўвостравам Малая Азія. Гэта ўпадзіна ўтварылася ў эпоху міяцэну, падчас актыўнага гораўтварэння, якое падзяліла старажытны акіян Тэціс на некалькі асобных вадаёмаў (з якіх пазней, акрамя Чорнага мора, утварыліся Азоўскае, Аральскае і Каспійскае моры). Першапачаткова, 14-5 млн гадоў назад Чорнае мора ўваходзіла ў склад Сармацкага мора (ад Балатана да Арала). Затым яно зноў злучылася з Міжземным морам, утварыўшы на некалькі мільёнаў гадоў Меатычнае мора. Затым утворыцца прэснаводнае Пантычнае мора (уключалае Каспій), якое змяняе салёнае Карангацкае мора (100-20 тыс. гадоў назад) і, затым, ізноў прэснаводнае Новаэўксінскае мора (20-7 тыс. гадоў назад).
Паводле адной з гіпотэз узнікнення Чорнага мора (гл. Тэорыя чарнаморскага патопу) 7500 гадоў назад яно ўяўляла сабой самае глыбокае на Зямлі прэснаводнае возера, узровень быў ніжэйшы зы сучасны на сто з лішнім метраў. Пасля заканчэнні ледавіковага перыяду ўзровень Сусветнага акіяна падняўся, і Басфорскі перашыек быў прарваны. Было затоплена агулам каля 100 тыс. км² найурадлівых земляў, якія ўжо апрацоўваліся людзьмі. Затапленне гэтых тэрыторый, магчыма, стала правобразам міфа пра сусветны патоп. Цікава, што аналагічную версію паходжання мора выказваў яшчэ Пліній Старэйшы. Узнікненне Чорнага мора, паводле гэтай гіпотэзы, меркавана, суправаджалася масавай гібеллю ўсяго прэснаводнага жывога свету возера, у выніку раскладання рэштак якога адбылося серавадароднае заражэнне глыбінных тоўшчаў мора.
Чарнаморская ўпадзіна складаецца з дзвюх частак — заходняй і ўсходняй, падзеленых узняццем, якое з'яўляецца натуральным працягам Крымскага паўвострава. Паўночна-заходняя частка моры характарызуецца адносна шырокай шэльфавай паласой (да 190 км). Паўднёвае ўзбярэжжа (якое належыць Турцыі) і ўсходняе (Грузія) носіць больш стромкі характар, паласа шэльфа не перавышае 20 км і зрэзана цэлым шэрагам каньёнаў і ўпадзін. Мацерыковы схіл Чорнага мора прыкметна расчлянёны падводнымі далінамі. На поўдні мора, паміж Сінопам і Самсунам паралельна берагу ляжыць сістэма падводных хрыбтоў. Цэнтральная частка чарнаморскай катлавіны ўяўляе сабой адносна плоскую раўніну. Глыбіні каля берагоў Крыма і Чарнаморскага ўзбярэжжа Каўказа павялічваюцца вельмі хутка, дасягаючы адзнак звыш 500 м ужо ў некалькіх кіламетрах ад берагавой рысы. Максімальнай глыбіні (2210 м) мора дасягае ў цэнтральнай частцы, на поўдзень ад Ялты.
Сярод горных парод, якія складаюць дно мора, у прыбярэжнай зоне пераважаюць грубаабломкавыя адклады: галька, жвір, пясок. З аддаленнем ад берага іх змяняюць дробназярністыя пяскі і алеўрыты. У паўночна-заходняй частцы Чорнага мора шырока распаўсюджаны ракушачнікі; для схілу і ложа марской упадзіны звычайныя пелітавыя глеі.
Сярод асноўных карысных выкапняў, заляжы якіх маюцца на дне мора: нафта і прыродны газ на паўночна-заходнім шэльфе, прыбярэжныя россыпы тытанамагнетытавых пяскоў (Таманскі паўвостраў, узбярэжжа Каўказа).
Запасы метану, які знаходзіцца ў форме газавых гідратаў у глыбакаводных асадках Чорнага мора, упершыню выяўленых супрацоўнікамі УНДІГАЗа ў 1972 годзе (рэйс НДС «Маскоўскі ўніверсітэт» ) паводле сучасных ацэнак могуць дасягаць 25-49 трлн кубаметраў газу.
Клімат
Тэмпература вады 24—26 °C, каля берагоў да 29 °C, зімой — ад 0,5 °C на паўночным захадзе (залівы замярзаюць) да 9—11 °C на паўднёвым усходзе. Клімат кантынентальны. Марскія цячэнні двух відаў: першыя выкліканыя абменам вады з Мармуровым морам, другія ўтвараюцца цыкланарным укладам вятроў.
Флора і фаўна
Раслінны свет моры складаецца з 270 відаў шматклетачных зялёных, бурых, чырвоных донных водарасцей (цыстазіра, філафора, застэра, кладафора, ульва, энтэраморфа і інш.). У складзе фітапланктона Чорнага мора — прынамсі шэсцьсот відаў. Сярод іх жгуціканосцы, у тым ліку дынафлагеляты або перыдыніевыя водарасці, розныя дыятомавыя водарасці, кокалітафарыды і інш.
Фаўна Чорнага мора прыкметна бяднейшая, за фаўну Міжземнага, у прыватнасці, тут няма марскіх зорак, марскіх вожыкаў, марскіх лілей, васьміногаў, каракаціц, кальмараў, каралаў. У Чорным моры жыве 2500 відаў жывёл (з іх 500 відаў аднаклетачных, 160 відаў пазваночных — рыб і сысуноў, 500 відаў ракападобных, 200 відаў малюскаў, астатняе — беспазваночныя розных відаў), для параўнання, у Міжземным — каля 9000 відаў. Сярод асноўных прычын адноснай беднаты жывёльнага свету моры : У сувязі з гэтым Чорнае мора падыходзіць для пасялення галоўным чынам мелкаводных і прыбярэжных відаў жывёл.
На дне Чорнага мора жывуць мідыі, вустрыцы, грабеньчык Flexopecten ponticus, а таксама малюск-драпежнік рапана, занесены караблямі з Далёкага Усходу. У расколінах прыбярэжных скал і сярод камянёў жывуць шматлікія крабы, маюцца крэветкі, сустракаюцца розныя віды медуз (найбольш распаўсюджаны карнярот і аўрэлія), актыніі, губкі.
Сярод рыб, якія водзяцца ў Чорным моры: розныя віды бычкоў, азоўская хамса, чарнаморская хамса (анчоўс), акула-катран, камбала-глоса, камбала-калкан, кефаль пяці відаў, луфар, мерлуза (хек), марскі ёрш, барабуля (звычайная чарнаморская султанка), пікша, скумбрыя, стаўрыда, чарнаморска-азоўская селядзец, чарнаморска-азоўская цюлька, сарган, марскі канёк і інш. Сустракаюцца асятровыя (бялуга, сяўруга, чарнаморска-азоўскі (рускі) і атлантычны асетры) і чарнаморскі ласось.
Сярод небяспечных рыб Чорнага мора — марскі дракончык (найбольш небяспечная — атрутныя калючкі спіннога плаўніка і жабраў), чарнаморская і заўважная скарпены, скат (марскі кот) з атрутнымі шыпамі на хвасце.