cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анатоль Іванавіч Радкевіч
Біяграфія
Скончыў Віцебскі інстытут народнай адукацыі ў 1923 годзе. Выкладаў заалогію і сельскагаспадарчую энтамалогію ў Віцебскім сельскагаспадарчым тэхнікуме ў 1922—1924 гадах, заалогію ў Віцебскім педагагічным тэхнікуме ў 1924—1930 гадах. Адначасова ў 1922—1923 гадах займаў пасаду начальніка Віцебскага губернскага энтамалагічнага бюро. У 1930—1933 гадах працаваў у Віцебскім ветэрынарным інстытуце (з лістапада 1930 года асістэнт, з верасня 1933 па ліпень 1934 года выконваючы абавязкі дацэнта кафедры заалогіі), у 1935—1971 — у Віцебскім педагагічным інстытуце імя С. М. Кірава: у 1933—1941 гадах і з 1946 года дацэнт кафедры заалогіі, у 1937—1941 — намеснік дырэктара інстытута па завочным навучанні, у 1946—1971 — загадчык кафедры.
Навуковая дзейнасць
Навуковыя працы па тэарэтычных і практычных асновах шаўкаводства на Беларусі, па вывучэнні фаўны стракоз, цвёрдакрылых і лускакрылых, селекцыі і міжпародным скрыжаванні трусоў, методыцы выкладання біялогіі.
Берасцяныя граматы
Берасцяныя граматы — пісьмы, запіскі і дакументы на бяросце, помнікі пісьмовасці XI—XV стст., якія выяўлены пры археалагічных раскопках сярэдневяковых гарадоў. Маюць вялікае значэнне як гістарычныя крыніцы аб паўсядзённым жыцці людзей, а таксама для вывучэння гісторыі развіцця ўсходнеславянскіх моў. З'яўляюцца адным з важных сведчанняў таго, што на ўсходнеславянскіх землях пісьмовасць была пашырана не толькі сярод феадалаў і духавенства, але і ў простых гарадскіх жыхароў.
На тым баку бяросты, што прылягаў да дрэва, літары надрапвалі вострай касцяной або жалезнай палачкай — пісалам. Верагодна, берасцяная пісьменнасць была распаўсюджана ва многіх месцах, аднак не паўсюль мясцовы грунт спрыяе захаванню бяросты пасля траплення ў зямлю. Першая берасцяная грамата была выяўлена ў 1951 годзе ў г. Ноўгарадзе. Яе знайшла жыхарка горада Ніна Акулава, якая прыйшла на раскопкі падпрацаваць падчас водпуску па цяжарнасці (на яе магіле цяпер усталяваны помнік у гонар гэтай знаходкі, а на месцы раскопа — памятны знак). Берасцяным граматам прысвойваюцца нумары па парадку іх выяўлення.
У Расіі берасцяныя граматы выяўлены ў наступных месцах: Ноўгарад — 1067 грамат і 1 берасцяная грамата-іконка; Старая Руса (Наўгародская вобласць) — 45 грамат; Таржок (Цвярская вобласць) — 19; Смаленск — 16; Пскоў — 8; Цвер — 5; Масква — 4; в. Старая Разань (на гарадзішчы сярэдневяковага г. Разань, Кутукоўскае сельскае пасяленне, Спаскі раён, Разанская вобласць) — 1, Волагда — 1 (звесткі на 2015 г).
Ва Украіне берасцяная грамата знойдзена ў в. Звенігарад (сярэдневяковы горад Звенігарад) — Пустамыціўскі раён, Львоўская вобласць. Найбольш ранняя з іх (XI ст.) выяўлена ў Ноўгарадзе, яе напісаў Жыравіт, жыхар Полацка або Віцебска. Асноўная тэма грамат XI— XII стст. — крэдыторства, пазыка грошай у доўг; у XIII—XV стст. — валоданне зямлёй, клопаты пра сяўбу і ўборку збожжавых, пра даходы з гаспадарчых угоддзяў, абавязацельствы, завяшчанні.
Гл. таксама
Віцебская берасцяная грамата
Каталонская Рэспубліка (2017)
Катало́нская Рэспу́бліка (República Catalana, República Catalana, Republica Catalana), таксама проста Катало́нія (Catalunya, Catalonha, Cataluña) — дзяржава на Іберыйскім паўвостраве, якая аднабакова абвясціла пра незалежнасць. Каталонская Рэспубліка не была прызнаная міжнароднай супольнасцю і разглядаецца як рэгіён і частка Каралеўства Іспанія.
Гісторыя
Маштабны палітычны крызіс у Іспаніі пачаўся, пасля таго як каталонскія лідары 1 кастрычніка, насуперак рашэнню Канстытуцыйнага суда, правялі рэферэндум аб незалежнасці. Урад Каталоніі сцвярджаў, што пры яўцы ў 43 % за незалежнасць прагаласавалі 90,18 % удзельнікаў, супраць — 7,83 %. Яшчэ 1,98 % тых, хто прыйшоў на ўчасткі кінулі ў скрынкі пустыя бюлетэні.
Парламент Каталоніі прагаласаваў за рэзалюцыю, якая дэкларуе незалежнасць ад Іспаніі, 27 кастрычніка. За незалежнасць прагаласавалі 72 дэпутаты, супраць выступілі 10, яшчэ двое ўстрымаліся.
Па абвяшчэнні незалежнасці Каталоніі ад Іспаніі, Сенат Іспаніі задзейнічаў артыкул 155 Канстытуцыі Іспаніі 1978 года, што дазваляе іспанскаму ўраду ўвесці прамое кіраванне над Каталоніяй. Неўзабаве пасля гэтага іспанскі прэм’ер-міністр Марыяна Рахой распусціў Парламент Каталоніі, звольніў Выканаўчы Савет Каталоніі і прызначыў датэрміновыя рэгіянальныя выбары на 21 снежня 2017 года.
Прэм’ер Іспаніі Марыяна Рахой абвясціў аб зняцці з пасады кіраўніка ўрада Каталоніі Карлеса Пучдэмона і паабяцаў дабіцца прызнання каталонскай дэкларацыі незалежнасці незаконнай. Пазбавіліся сваіх пасад усе члены каталонскага ўрада, а таксама многія іншыя чыноўнікі, у ліку якіх кіраўнік паліцыі Каталоніі Жузэп Луіс Трапэра, які лічыўся саюзнікам лідараў Каталоніі, што выступалі за аддзяленне рэгіёна. Мадрыд абвінавачвае яго ў мяцяжы з-за невыканання абавязкаў па ахове супрацоўнікаў нацыянальнай паліцыі Іспаніі ад удзельнікаў пратэстаў перад рэферэндумам аб незалежнасці.
Пра непрызнанне аддзялення рэгіёну выказаліся лідары большасці вядучых краін свету. Дзяржаўны дэпартамент ЗША заявіў, што Каталонія з’яўляецца неад’емнай часткай Іспаніі. У Еўрапарламенце заявілі, што ніколі не прызнаюць незалежнасць Каталоніі.
Адхілены ад пасады ўладамі Іспаніі кіраўнік урада Каталоніі Карлес Пучдэмон і пяць яго міністраў 30 кастрычніка з’ехалі ў Бельгію.
31 кастрычніка Канстытуцыйны суд Іспаніі адмяніў дэкларацыю аб незалежнасці Каталоніі.
2 лістапада Нацыянальная судовая калегія Іспаніі прыняла рашэнне аб арышце васьмярых чальцоў урада Каталоніі, які быў адхілены ад улады пасля абвяшчэння незалежнасці. У іх ліку — былы віцэ-прэзідэнт рэгіёну Урыал Жункерас. Яны былі змешчаныя пад арышт без права на выхад пад заклад. Былы кіраўнік урада рэгіёну Карлес Пучдэмон і яшчэ чатыры члена ўрада на пасяджэнне суда не з’явіліся. Пракуратура Іспаніі запрасіла еўрапейскі ордар на іх арышт.
На датэрміновых выбарах у парламент Каталоніі 21 снежня большасць па суме месцаў зонў атрымалі партыі, якія выступаюць за незалежнасць рэгіёна (яўка выбаршчыкаў склала 82%). Тры незалежніцкія партыі: левая ERC, правацэнтрысцкая Junts per Catalunya і крайне левая CUP — разам здабылі 70 месцаў у парламенце. Для атрымання абсалютнай большасці ў парламенце Каталоніі трэба мець 68 мандатаў. Былы кіраўнік жэнералітэта Каталоніі Карлес Пучдэмон, адпраўлены Мадрыдам у адстаўку пасля абвяшчэння рэгіёнам незалежнасці, заявіў, што Каталонская Рэспубліка перамагла манархію.
Гданьская бухта
Гданьская бухта (Гданьскі заліў, Данцыгская бухта, Zatoka Gdańska; Gduńskô Hôwinga; Danziger Bucht) — заліў у паўднёва-заходняга часткі Балтыйскага мора. Размешчаны паміж Земландскім паўвостравам (на ўсходзе) і паўвостравам Хель (на захадзе). Адкрыты на поўнач, удаецца ў мацярык на 74 км. Шырыня ля ўваходу 107 км. Глыбіня да 115 м у цэнтральнай частцы.
Названы па размешчаным на яе берагах горада Гданьску.
У заліў упадае рака Вісла і мноства іншых меней буйных рэк. Воды Прэголі праз Калінінградскі заліў (які аддзяляецца Балтыйскай касой) і Балтыйскі праліў таксама паступаюць у Гданьскую бухту. Межы бухты адзначаюцца мысамі Таран (на ўсходзе) і Разеве (на захадзе). На паўночным захадзе заліва Пуцкі заліў, які аддзелены Хельскай касой.
Прылівы велічынёй ад меней 0,1 м, змяшаныя. Салёнасць меней 8 ‰.
Зіма 1929 года адзначана рэкордна нізкай тэмпературай — мінус сорак градусаў (Стр.9 ). Заліў цалкам замерз да паўвострава Хель.
На беразе Гданьскага заліва размешчаны буйныя гарады-порты Гдыня, Гданьск, Балтыйск.
Адміністрацыйна берагі заліва адносяцца да Расіі (Калінінградская вобласць) і Польшчы.
Боркен (раён)
Боркен (Kreis Borken) — раён у Германіі. Цэнтр раёна — горад Боркен. Раён уваходзіць у зямлю Паўночны Рэйн — Вестфалія. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Мюнстэр. Займае плошчу 1419 км². Насельніцтва 369,6 тыс. чал. (2010). Шчыльнасць насельніцтва 260 чалавек/км². Афіцыйны код раёна 05 5 54.
Раён падраздзяляецца на 17 абшчын.
Гарады і абшчыны
(30 чэрвеня 2010)
NGC 2833
NGC 2833 (іншыя абазначэнні — ZWG 181.27, PGC 26389) — галактыка ў сузор’і Рысь.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Люцыян Кастравіцкі
Люцыян Кастравіцкі (Lucjan Kostrowicki; 1816, Вена — 1867) — памешчык з роду Кастравіцкіх, землеўласнік у Лідскім павеце.
Біяграфія
Вучыўся ў Французскай ваеннай акадэміі Сен-Сір, быў здольным кадэтам і падчас візіту расійскага імператара, Аляксандра І ці Мікалая І, у Парыж быў яму прадстаўлены з вялікімі пахваламі. Аднак імператар, якому здалося, што гэта палітычны ўцякач, загадаў схапіць кадэта і пад вартай адправіць у Расію. Люцыян пехатой, пад канвоем прыйшоў на радзіму, але замест турмы, патрапіў пад амністыю, за ім быў устаноўлены нагляд. Тым не менш, выезд у Еўропу яму быў назаўсёды забаронены.
Люцыян Кастравіцкі ажаніўся з лідскай падкамаранкай Юзэфай Сяклюцкай. Яны мелі чацвёра дзяцей: Вінцэнта, Самуэля, Марціна і Ганну. Сям'я жыла ў Паперні. Кастравіцкім тады належылі Паперня з 3000 га зямлі, Ваверка з 6000 га, Кавалі з 3000 га, Касцянёва з 3750 га. Пэўны час ім належала Малое Мажэйкава. У першай палове XIX ст. ўладанні Кастравіцкіх налічвалі 17 000 га зямлі. З 1832 па 1850 г., Люцыян Кастравіцкі прадаў Кавалі, Ваверку і Паперню — 2/3 сваёй маёмасці і ўсе грошы перавёў сёстрам Мяланні і Юліі ў Вену. Потым самі Кастравіцкія лічылі, што грошы былі патрэбны на выхаванне ўнука Напалеона, якога па легендах сястра Мялання, якая знаходзілася ў бліжнім атачэнні жонкі Банапарта Марыі-Луізы, нарадзіла ад ягонага сына Напалеона II. Пры Люцыяне Кастравіцкім засталося толькі Касцянёва.
Люцыян Кастравіцкі меў шмат дзіўных звычак. Напрыклад, ён заўсёды насіў 1000 рублёў. Гэтую вялікую суму разам з дакументамі ён трымаў у адмысловым скураным ворку на плячах пад бялізнай і таму заўсёды меў выгляд гарбуна. Калі яму даводзілася выкарыстаць частку грошай і «капітал на спіне» памяншаўся, Люцыян Кастравіцкі моцна нерваваўся, покуль зноў не папаўняў гэты запас да сумы ў 1000 рублёў.
Ян Люцыян Кастравіцкі пісаў: «Люцыян Кастравіцкі жыў у часовым доме, а руіны старога дома [ў Касцянёве] чакалі, покуль яго сын Самуэль закончыць курс архітэктуры ў Дэрпцкім універсітэце і пачне працаваць па прафесіі».
Падчас самазабойства нікога з родных каля яго не было, а паліцыянты, якія забралі цела нябожчыка, знялі з яго скураны ворак і не вярнулі не толькі грошы, але і паперы.
Сям’я
Жонка Юзэфа з Сяклюцкіх (пам. 1880), ад якой было чацвёра дзяцей, пахавана на касцёльным двары ў Ішчалне.
Дзеці:
EVE Online
EVE Online ( МФА: ) — масавая шматкарыстальніцкая анлайн-гульня з элементамі ролевай гульні, стратэгіі і касмічнага сімулятара. Гульня распрацавана ісландскай кампаніяй CCP Games. З мая па снежань 2003 выдавалася Simon & Schuster Interactive (пасля CCP выкупіла правы на распаўсюджванне). Гульнявы кліент, дадаткі і абнаўленні да яго распаўсюджваюцца бясплатна, ігракі ж аплачваюць толькі сталую падпіску.
EVE Online часта завуць самай масавай MMOG з-за таго, што ўсе яе падпісчыкі з усіх краін свету, акрамя ігракоў з Кітая, выкарыстоўваюць для гульні адзін і той жа гульнявы сервер. Асобны сервер у краіне быў запушчаны з-за асаблівасцяў заканадаўства. Аўдыторыя гульні складае прыкладна 330 000 актыўных, гэта значыць тых, хто аплачвае падпіску (пік актыўнасці 60 453 іграка адначасова па даных на 6 чэрвеня 2010 года ). Перазапуск асноўнага гульнявога сервера Tranquility паходзіць кожны дзень з 11:00 па 11:30 UTC (з 14:00 да 14:30 па мінскім часе; аднак для запланаваных установак патчаў час можа быць павялічаны).
Для аперацыйных сістэм Linux і Mac OS X кліент гульні ўяўляў сабою «абгорнуты» ў Cedega (распаўсюджваецца бясплатна праз сайт CCP Games) трохі зменены распрацоўшчыкамі кліент гульні для Windows.
З 10 сакавіка 2009 года з выхадам абнаўлення «Apocrypha» выпуск асобных Linux кліентаў быў спынены. Тым не менш, Linux карыстальнікі могуць карыстацца версіяй для Windows з дапамогай Wine.
Людовік I Набожны
Людовік I Набожны Ludovicus Pius, Louis le Pieux, Ludwig der Fromme; 778 — 20 чэрвеня 840) — кароль Аквітаніі (781—814), кароль франкаў і імператар Захаду (814—840) з дынастыі Каралінгаў.
Біяграфія
Людовік Набожны стаў апошнім адзіным кіраўніком адзінай Франкскай дзяржавы. Успадкаваўшы трон пасля смерці свайго бацькі, імператара Карла Вялікага, Людовік паспяхова працягнуў бацькаву палітыку рэформаў, але апошнія гады яго праўлення прайшлі ў войнах супраць уласных сыноў і знешніх ворагаў. Дзяржава апынулася ў глыбокім крызісе, які праз некалькі гадоў пасля яго смерці прывёў да распаду імперыі і адукацыі на яе месцы некалькіх дзяржаў — папярэднікаў сучасных Германіі, Італіі і Францыі.
Дзеці
Ад 1-га шлюбу: сыны: Лотар I, Піпін I і Людовік II дочкі: Берта, Хільдэгарда і Ратруда Ад 2-га шлюбу: сын: Карл II Лысы дачка: Гізела Ад наложніцы: сын: Арнульф Санскі дачка: Альпаіс (Эльфейд)
Раманскія мовы
Раманскія мовы – група цесна звязаных моў, якія вядуць сваё паходжанне ад лацінскай мовы, уваходзяць у сям’ю індаеўрапейскіх моў. Тэрмін «раманскія мовы» паходзіць ад выраза «romanica loqui» («мовіць на рымскі манер»), што паказвае паходжанне тых моў.
Ненацыянальныя мовы
Некаторыя раманскія мовы функцыянуюць як ненацыянальныя, мясцовыя гаворкі ці мовы. Гэта рэтара-раманская мова, якая складаецца з дыялектаў у Швейцарыі, дзе яна завецца раманьш і паўночнай Італіі, дзе яна завецца ладзіна ці фрыўльская.
У паўднёвай Францыі на правансальскай мове ці Окетан, гавораць прыкладна каля 12 млн чалавек. Раней то была літаратурная мова, зараз складецца з серыі лакальных дыялектаў.
Па каталонску гавораць 5 мільёнаў чалавек у іспанскай правінцыі Каталонія, што на беразе Міжземнага мора, на мяжы з Францыяй у Валенсіі. На ёй таксама размаўляюць у Альгьеро, Сардзінія, на Балеарскіх астравах, і на Перынейскім перавале Аран, Французскім рэгіёне Русільён і ў княстве Андора. З Сярэднявечча, каталонская мова была цесна ўзаемазвязана з паўднёвымі дыялектамі фарнузскай мовы.
Сардская мова з’яўляецца агульным найменнем групы Раманскіх моў, на якіх гавораць у Сардзініі каля 1 млн чалавек. Сардская мова мае асаблівую цікавасць з боку вучоных з-за архаічнай характарыстыкі гэтага дыялекту, напрыклаклад захаванне лацінскага гуку k, у той жа час як у іншых мовах ён палаталізаваўся (напрыклад, Сардскае «kelu» з французскай «ciel», італьянскай і Іспанскай «cielo», і румынскай «cer»).
Ад раманскіх крэолаў, бяруць пачатак такія так званыя «піджны», ці спрошчаныя гандлёвыя гаворкі, і крэольскія мовы, якія таксама распаўсюджаны па ўсім свеце. Прыкладамі з’яўляюцца гаіцянска і луізіянская французская крэольская мовы, як і разнатыпы мовы партугальскай, якую можна знайсці ў Макаа і Гоа.
На Балканскім паўвостраве захавалася арамунская мова, на якой размаўляюць качэўнікі-арамуны.
Далмацкая мова да нашага часу не дайшла. На ёй раней размаўлялі на ўсходнім узбрэжжы Адрыятычнага мора, і яна складалася з двух дыялектаў — рагузскага, вядомага толькі па некалькім дакумантам эпохі Сярэднявечча і веглійскага, які знік у 1898, калі загінуў на міне апошні яе носьбіт.
Вульгарная латынь
Народныя песні, надпісы часоў Рэспубліканскага Рыму сведчаць аб зменах у лацінскай мове сярод ніжэйшых слаёў грамадства, дзе яна пачала падвяргацца мадыфікацыі ў вымаўленні і граматыцы. Такім чынам стварылася рознасць паміж простай пісмовай мовай і мовай прывеліяванай. У перыяд рымскай экспансіі, такая лацінская мова, якая мела нозоў Вульгарная Латынь, разносілася ў далёкія правінцыі жаўнёрамі, гандлярамі і каланістамі.
Тым не менш не ўсе правінцыі былі раманізаваны адразу. Сіцылія і Сардзінія пачалі каланізавацца не раней за 238 ДХ, а Дакія – сучасная Румынія, не траплялі пад рымскую акупацыю да 100 ПХ. У розных правінцыях, людзі па-рознаму ўспрымалі лацінскую мову, падвяргаючы яе ўласнай мадыфікацыі згодна з фанетычнымі і граматычнымі асаблівасцямі сваёй уласнай мовы. Іберыйцы, напрыклад, змянялі лацінскую мовы адным шляхам, а Галы змянялі па-іншаму.
Покрыш Рымскай імперыі ў V стг., і перасяленні германскія плямёнаў, адрэзалі Рым ад яго правінцый і іншыя рэгіёны пачалі мадыфікаваць гутарковую латынь па сваім ўнікальным шляху.
Гісторыя французскай і правансальскай мовы
У Францыі Гала-Рымскай, узнік падзел між поўначчу і поўднем, што было звязана з засяленнем поўначы германа-моўных франкаў, якія і далі назва поўначчы – "France». Тутай у Сярэднявеччы вельмі моцнай стала дыялектызацыя і развіццё сваіх уласных гутарковых формаў, у выніку чаго, некаторыя дыялекты пачалі лічыць цалкам адрознымі мовамі. Такімі мовамі сталі франьсьен, пікардыйская, нарманская, ларьянская і валонская. Паўднёвая Францыя, ці Правансаль, размаўлялі на лангедоцкай, аўвернацкай і шмат на якіх іншых дыялектах. Дыялект Парыжу стаў нацыянальнай мовай, дзякуючы палітычнаму прэстыжу сталечнага горада, і сёння ён з’яўляецца мадэлью для французскае мовы.
Гісторыя італьянскай мовы
Дыялектныя варыянты ва паўстанні італьянскай мовы круцяцца вакол Гала-Італьянскага паўночнага захаду; паўночнаўсходняй ці Венецыянскай групы; цэнтральная дыялектная група, уключае дыялекты Тасканіі, Умбрыі, паўночны Лацыум (правінцыя Рыму), і Корсіка; і група дыялектаў поўдня ўлучае Абруцэзе-Неапалітанскі і Калабрыя-Сіцыліянскі. Канчатковы выбар на карысць гаворкі Тасканіі адбыўся праз моцны ўнёсак у культуру (напр. творы Дантэ) і палітычны прэстыж Фларэнцыі. Хоць выбар на карысць дыялекту Тасканіі быў найбольш прэстыжным у Італіі, Рымскі дыялект хутчэй стаў стандартнай мовай.
Гісторыя іспанскай і партугальскай мовы
На Іберыйскім паўвостраве, дзве мовы распрацоўваліся кожная са сваіх уласных дыялектаў. Тутай ёсць Галіцыйска-Партугальскі дыялект на паўночным захадзе, дыялекты ў цэнтры і на поўдні. Іспанская мова (якая ўнутры краіны завецца кастыльскай) выкшталтавалася ў цэнтры паўвострава паміж Леонам і Кастыліяй; Арагонская мова выкшталтавалася на ўсходзе, андалузійская на поўдні. Дыялект Лісабону супернічаў з дыялектам Рыа-дэ-Жанейра ў Бразіліі. У школах Амерыцы выкладаецца бразільскі варыянт мовы, а Еўропы – лісабонскі. Тая ж сітуацыя спасцігла і іспанскую мову, на якой размаўляюць у цэнтральнай Іспаніі, хоць мексіканская іспанская ёсць часта вывучаемай у паўночнаамерыканскіх школах.
Гісторыя румынскай мовы
Румынская мовы выкштаўтавалася з шэрагу дыялектаў, такіх як Македона-Румынскі, на якім гукалі ў паўднёвай Македоніі, і Іста-Румынская, мова некалькіх тысяч людзей на ўсходзе тэрыторыі Харватыі і Сербіі.
Лінгвістычная характарыстыка
Падабенства і рознасць паміж раманскімі мовамі і іхнія адносіны да латыні можна бачыць у наступным сказе, які гучыць «Паэт кахае маладзіцу»:
Лацінская мова
Poeta puellam amat
Французская мова
Le poete aime la jeune fille
Італьянская мова
Il poeta ama la ragazza
Lo poèta aima la chatona
Партугальская мова
O poeta ama a menina
Іспанская мова
El poeta quiere la muchacha
Румынская мова
Poetul iubeşte fata
Слова паэт было пазычана з грэчаскай мовы ў лацінскую мову, што падкрэслівае што не ўсе раманскія словы, нават калі яны пайшлі з латыні, з’яўляюцца першапачаткова італійскімі. Некаторыя словы могуць розніцца ў розных раманскіх мовах таму што яны былі запазычаны ад розных формаў у лацінскай мове, ці запазычаны ад сваіх уласных мовах. Некаторыя словы маглі быць запазычанымі з суседніх моў; напрыклад, іспанскае izquierdo, «левы» было запазычана ад баскаў, а румынскае sticla «шклянка для піцця» запазычана з моў славянскіх. Часта новыя словы былі ўспрыняты раманскіммі мовамі ад заваёўнікаў, напрыклад іспанскае aceite і партугальскае azeite, «олія», узята ад арабаў, а фрацузскае danser, «танчыць», і gagner «ураджай» было запазычана ад германцаў.
Сістэма граматыкі
Кірункам змянення латыні ў раманскіх мовах лічыцца змяншэнне лацінскіх формаў і выдаленне дыстынктыўных канчаткаў. Напрыклад, лацінскае слова porta, «дзверы» мае тры сынгулярных склона: намінатыў, вакатыў і аблятыў – porta; акузатыў portam; і генетыў і датыў portae. Сучасныя раманскія мовы тым не менш, карыстаюцца толькі адной сынгулярнай формай: французская porte, італьянская і партугальская porta, іспанская puerta. Рэшты раздзелы граматычныя ўлучаюць у сабе выдаленне сярэдняга роду, распрацоўку вызначанага артыкля, большае выкарыстанне прыназоўніка, больш строгі парадак у сказе, і ўзнікненне дапаможнага дзеяслову ў асобных часах.
Парадыгма дзеяслову
Французская ступень дзеяслову залежыць ад стану займенніка і стала абавязковай (параўнанне французскае je chante, «я пяю», з італьянскім canto); але ў цэлым лацінская парадыгма дзеяслову застаецца без змен.
Пакзальнай у фанетыцы стала страта апазіцыі паміж лацінскім доўгімі і кароткімі галоснымі, голас у інтэрвакальных безгалосных зычных, і страта ў некаторых мовах пад канец слогу і ў канцы слова літары s. Узнікненне ўзору тону вядзе да рэдукцыі, альбо страты мноства ненаціскных галосных у мноства больш акцэнтаваных мовах, такіх як гала-рамаскай і старой французскай. Таксама ёсць страта дыфтонгаў напружаных галосных у большасці раманскіх моў. Выключэннем тутай з’яўляецца Французская мова і партугальская, дзе галосныя перад зычнымі падвяргаюцца насалізацыі – напрыклад, французскае main, «рука» з партугальскім mao і іспанскім і італьянскім mano.
Значэнне гістарычнае
Латынь і вульгарная латынь была адзіным сродкам для выразу і запісу на працягу ўсяго ранняга Сярэднявечча, а першым сапраўды раманскім тэкстам з’яўляецца так званая Клятва ў Страсбургу, угада паміж двума нашчадкамі роду Шарлеманяў, датуецца 842.
Марыя Ігараўна Галай
Марыя Ігараўна Галай (нар., Омск, Расія) — расійская футбалістка, абаронца. Выступала за зборную Расіі.
Хвошчападобныя
Хвошчападобныя, Членістасцябловыя (Equisetopsida, Equisetóphytina) — клас (пададдзел) вышэйшых споравых раслін. Для іх характэрна прысутнасць парасткаў, якія маюць членістую будову, складаюцца з вузлоў і міжвузелляў. У вузлах кальчакамі размешчаны лісты. Гэтай рысай хвошчападобныя рэзка адрозніваюцца ад астатніх безнасенных вышэйшых раслін.
Раманскія мовы
Значэнне гістарычнае
Той дакумент прэзентуе стасункі паміж мацярынскай лацінскай мовай і раннімі раманскімі мовамі. То ёсць неацэнны дакумант, які адлюстроўвае лінгвістычныя змены, і з’яўляецца ўнікальнай крыніцай для гісторыкаў-лнгвістаў і крынікай для іхніх гіпотэзаў.
Хвошчападобныя
Апісанне
Сучасныя хвошчападобныя — шматгадовыя карэнішчавыя травы са сцябламі ад некалькіх сантыметраў да некалькіх метраў, існавалі таксама вымерлыя дрэвападобныя расліны, якія дасягалі 15 м увышыню і больш чым 0,5 м у дыяметры. Раўнаспоравыя расліны (некаторыя выкапнёвыя формы былі разнаспоравымі) з чаргаваннем пакаленняў — спарафіту (бясполае, пераважае) і гаметафіту (полавае). Абодва пакаленні фізіялагічна незалежныя і жывуць самастойна.
Марыя Ігараўна Галай
Клубная кар’ера
У 2019 годзе перайшла ў клуб чэмпіянату Беларусі «Мінск». У першым сезоне стала чэмпіёнкай, уладальніцай Кубка і Суперкубка Беларусі. У 2020 годзе зноў заваявала Суперкубак краіны, а таксама стала віцэ-чэмпіёнкай і фіналісткай Кубка Беларусі.
Хвошчападобныя
Апісанне
Праводзячая сістэма сцябла хвошчападобных прадстаўлена актынастэлай (ад грэч. ακτίς — прамень) ці артрастэлай (ад грэч. άρθρωσις — сустаў), ці членістай стэлай, якая складаецца з чаргуючых паміж сабой на працягу сцябла і парасткаў участкаў рознай будовы. Праводзячыя элементы ксілемы прадстаўлены трахеідамі розных тыпаў, а ў хвашчоў нават і сасудамі; флаэма складаецца з сітападобных элементаў і парэнхімных клетак.
Сцёблы зялёныя (фотасінтэзавальныя) або двух тыпаў: бесхларафільныя (спараносныя, хутка адміраюць) і зялёныя (вегетатыўныя). Усе віды сцёблаў бараэнаватыя, расчлянёныя, як і карэнішчы, на вузлы і полыя міжвузеллі (адсюль другая назва). Своеасаблівасць хвашчоў заключаецца ў наяўнасці лістоў сінтэломнага паходжання, якія ў ходзе эвалюцыі падвергліся значнай рэдукцыі. У вузлах кальчакі галін і дробнага, часта лускападобнага і бесхларафільнага лісця, якое зрастаецца похвамі ў трубку.
Спарангіі ў верхавінкавых стробілах. Характэрнай рысай хвошчападобных з'яўляецца наяўнасць у іх своеасаблівых спараносных структур — спарангіяфораў, якія адрозніваюцца па сваёй будове ад спарафілаў іншых безнасенных раслін. Кальчакі спарангіяфораў утвараюць на сцябле спараносныя зоны, якія чаргуюцца са звычайнымі вегетатыўнымі лістамі, ці сядзяць на канцах восей і ўтвараюць чыстыя (складаюцца толькі са спарангіяфораў) ці змешаныя (са спарангіяфораў і стэрыльных лістоў) стробілы.
Падземная частка спарафіту — карэнішча з прыдаткавымі каранямі, у некаторых відаў утвараюцца клубеньчыкі, якія назапашваюць крухмал. Для хвашчоў характэрна фарміраванне бакавых каранёў, якія закладваюцца ў апікальнай мерыстэме маладога парастка. Наяўнасць шмат'ярусных карэнішчаў з сістэмай бакавых каранёў двух тыпаў дазваляе расліне не толькі захопліваць новыя тэрыторыі, але і ўтрымліваць іх.
Гаметафіт (зарастак) адна- ці двухполы, зялёны, маленькі (некалькі міліметраў). На гаметафітах утвараюцца антэрыдыі і архегоніі. У антэрыдыях развіваюцца сперматазоіды, у архегоніях — яйцаклеткі.
Апладненне адбываецца пры наяўнасці воднага кропельна-вадкага асяроддзя на паверхні гаметафіту, і з зіготы без перыяду спакою вырастае новае бясполае пакаленне — спарафіт.
Класіфікацыя
Падзяляюцца на 3 класы:, ,. Паходзяць ад псілафітаў. Вядомы з верхняга дэвону, найбольш пашырыліся ў карбоне, вымерлі ў пачатку мезазою. Прадстаўнікі ўсіх класаў існуюць у выкапнёвым стане, акрамя роду хвошч.
Ніжняя Баварыя
Ніжняя Баварыя (Niederbayern, Niedabayern) — адзін з сямі адміністрацыйных акруг Баварыі, які знаходзіцца на ўсходзе дзяржавы.
Марыя Ігараўна Галай
Клубная кар’ера
Выступала ў зборную Расіі WU-19 (2009—2010), у 2017 годзе дэбютавала за зборную Расіі.
Дзейнасць
Дзейнасць — працэс (працэсы) актыўнага ўзаемадзеяння суб'екта з аб'ектам, падчас якога суб'ект задавальняе якія-небудзь свае патрэбнасці, дасягае мэты. Дзейнасцю можна назваць любую актыўнасць чалавека, якой ён сам надае некаторы сэнс. Дзейнасць характарызуе свядомы бок асобы чалавека (у адрозненне ад паводзін).
Дзейнасць можна падзяліць на этапы. Можна вылучыць у якасці этапаў:
Колькасць і змест этапаў, якія розныя даследчыкі вылучаюць у дзейнасці, вызначаецца выключна задачамі і мэтамі даследчыка. Мадэлі дзейнасці ў гэтым выпадку будуюцца з меркаванняў выгоды, карыснасці і дастатковасці.
Альфрэд Кубін
Альфрэд Кубін (Альфрэд Леапольд Ізідар Кубін, Alfred Leopold Isidor Kubin;, Лейтмерыц, Багемія — , Вернштайн-на-Іне) — аўстрыйскі графік, пісьменнік і кніжны ілюстратар.
Біяграфія
З 1898 года Кубін жыў у Мюнхене, дзе наведваў прыватную мастацкую школу Людвіга Шміта-Ройтэ. 2 мая 1899 года Кубін быў залічаны ў каралеўскую акадэмію мастацтваў на курс жывапісу Нікалауса Гізіса. Аднак неўзабаве Кубін кінуў вучобу. Пасля некалькіх навучальных паездак у 1905 годзе Кубін размясціўся ў 1906 годзе ў Вернштайне-на-Іне ў старадаўняй сядзібе Цвіклет, дзе жыў да канца сваіх дзён разам са сваёй жонкай Хэдвіг Грюндлер, сястрой пісьменніка Оскара А. Г. Шміца. З 1928 года Кубін знаходзіўся ў перапісцы з Карлам Рэсінгам і Германам Гесэ.
У Цвіклеце з’явіўся на свет фантастычны раман Кубіна «Іншы бок», які быў выдадзены ў 1909 годзе са шматлікімі ілюстрацыямі аўтара. Кубін апісвае ў кнізе свет галюцынацый і бачанняў канца свету. У свой свет сноў галоўная дзеючая асоба рамана (графіка па прафесіі, як і Кубін) запрасіў яго школьны сябар. У гэтым свеце ён праводзіць тры гады. Першапачатковае захапленне навакольным становішчам змяняецца ў рэшце рэшт агідай.
У тым жа 1909 годзе Кубін разам з Васілём Кандзінскім, Аляксеем Яўленскім, Адольфам Эрбслё, Габрыеле Мюнтэр, Мар’янай Вяроўкінай і Карлам Хоферам стаў сузаснавальнікам «Новага мюнхенскага мастацкага аб’яднання», які стаў папярэднікам «Сіняга вершніка». Альфрэд Кубін выканаў ілюстрацыі да 60 кніг, сярод якіх творы Ф. М. Дастаеўскага і Эдгара По, апублікаваў альбомы друкаванай графікі («На краі жыцця», 1921; «Пляска смерці», 1918; «Прыгоды малявальнага пяра», 1941). У яго творчай спадчыне тысячы малюнкаў пяром.
Іван Сяргеевіч Сакалоў-Мікітоў
Іван Сяргеевіч Сакалоў-Мікітоў (1892 — ) — рускі пісьменнік.
Біяграфія
З 1912 года працаваў у Рэвелі сакратаром газеты «Ревельский листок», працаваў на гандлёвым караблі, пабываў у многіх партовых гарадах Еўропы і Афрыкі. У 1915 годзе ў сувязі з Першай Сусветнай ён вярнуўся ў Расію. Падчас вайны разам з лётчыкам Глебам Аляхновічам здзяйсняў баявыя вылеты на бамбавіку «Ілля Мурамец».
У 1919 годзе запісваецца матросам на гандлёвае судна «Омск». Аднак у 1920 годзе ў Англіі судна арыштоўваецца і за даўгі прадаецца з аўкцыёну. Сакалоў-Мікітоў год жыве ў Англіі, а затым у 1921 годзе перабіраецца ў Германію. У 1922 годзе Сокалаў-Мікітоў сустрэўся ў Берліне з Максімам Горкім, які дапамог яму атрымаць дакументы для вяртання на Радзіму.
1 ліпеня 1934 года Сокалаў-Мікітоў прыняты ў члены Саюза савецкіх пісьменнікаў. Падчас Другой сусветнай вайны працуе ў Пярмі спецыяльным карэспандэнтам «Известий». Летам 1945 года вяртаецца ў Ленінград.
Узаемадзеянне
Узаемадзе́янне — філасофская катэгорыя, якая адлюстроўвае працэсы ўздзеяння аб'ектаў адзін на аднаго, іх узаемную абумоўленасць і параджэнне адным аб'ектам іншага. Узаемадзеянне — аб'ектыўная і ўніверсальная форма руху, развіцця, якая вызначае існаванне і структурную арганізацыю любой матэрыяльнай сістэмы.
Навагрудская мячэць
Мячэць у Навагрудку вядома з XVI стагоддзя. Прывілей на будаўніцтва мячэці ў 1792 годзе навагрудскія татары атрымалі ад караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага, яго ўхваліў віленскі біскуп. Праз чатыры гады ў Навагрудку на тым месцы адбылося першае служэнне. Мячэць была драўлянай і да 1820 года была філіялам лоўчыцкай мусульманскай супольнасці, а потым стала цэнтрам прыхода. У сярэдзіне ХІХ ст. у яго складзе налічвалася 375, у 1882 г. — 333 прыхаджаніны мужскога полу. Навагрудскі прыход з 1831 года падпарадкоўваўся Таўрычаскаму магаметанскаму духоўнаму праўленню.
У матэрыялах Мінскага губернскага праўлення за 1853 год ёсць "«…даведка Таўрычаскага магаметанскага духоўнага праўлення ад 31 жніўня, пры якой пераправодзіцца на… разгляд губернскага праўлення прадстаўлены хатыпам Навагрудскай саборнай мячэці Багдановічам прыгавор мясцовых прыхаджан аб хадайніцтве пра дазвол на пабудову новай мячэці ў г. Навагрудку»."У выніку хадайніцтва, сабраных дакументаў, сведчанняў гарадской паліцыі аб ветхасці мячэці «праўленне знайшло неабходным дазволіць пабудаваць новую мячэць на месцы існуючай, якая прыйшла ў канчатковую ветхасць». Пры гэтым загадвалася, каб пры ўзвядзенні мячэцці не было адступлення ад устаноўленага законам парадку карыстання так званымі «узорнымі» планамі і фасадамі.
У 1855 годзе на месцы старой мячэці на сродкі адстаўнога маёра Аляксандра Асановіча была пабудавана новая мячэць. У 1858 годзе Вінцэсь Каратынскі запісаў: "«У татар здавён у Наваградку ёсць свая мячэць, здаецца, заўсёды, так, як і сёння, драўляная»."Аснову мячэці складае зрубны, блізкі ў плане да квадрата аб’ём, які пераходзіць у шатровы дах з нізкім чацверыком і палогай чатырохсхільнай страхой, мінарэтам з паўсферным завяршэннем. Да асноўнага аб’ёму далучаны прытвор і два бакавыя прырубы. Сцены ашаляваны, вокны і дзверы аздоблены ліштвамі, афарбаванымі ў белы колер. Верхнія ліштвы маюць кілепадобную форму, шырока распаўсюджаную ў ісламскай архітэктуры. У мячэці была ўстаноўлена мармуровая дошка ў гонар Аляксандра Асановіча. У даваенны час у Навагрудскую мячэць наведала дэлегацыя з Турцыі. 22 верасня 1929 году мячэць адведаў прэзідэнт Польскай рэспублікі Ігнацы Масціцкі. Муэдзінам у той час быў Бэкір Радкевіч.
Да 1939 года пры мячэці працавала рэлігійная школа — мактаб. У 1945 годзе мячэць была закрыта і перабудавана ў жылы дом. Мячэць у гэтым стане знаходзілася да 1994 года, пакуль яна не была вернута вернікам. Тады пачалася перабудова святыні, і 11 ліпеня 1997 года мячэць аднавіла сваю дзейнасць. Адкрыццё было прымеркавана да 600-годдзя пасялення татараў на Беларусі.
Баварыя (значэнні)
Бава́рыя:
Нура (Акмолінская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 147 чалавек (72 мужчыны і 75 жанчын). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 160 чалавек (84 мужчыны і 76 жанчын).
Калінінградскі паўвостраў
Геаграфія
Паўвостраў знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Балтыйскага мора і падзяляе прэснаводны Калінінградскі (Віслінскі) заліў з Прыморскай бухтай і марскую Гданьскую бухту на паўднёвым захадзе з прэснаводным Куршскім залівам і адкрытым Балтыйскім морам на паўночным усходзе. У паўночнай частцы паўвострава знаходзяцца мысы Таран, на якім размяшчаецца маяк, і Гвардзейскі. На паўвостраве шмат рэк, найбуйнейшыя з якіх Прэголя, якая ўпадае ў Калінінградскі заліў, і Нельма, якая ўпадае ў Прыморскую бухту. Іншыя рэкі: Алейка.
Гісторыя
Паўвостраў у старажытнасці быў заселены прускім племем самбаў, па якім і атрымаў сваю першапачатковую назву — Самбія (Самбійскі паўвостраў). Пасля Вялікай Айчыннай вайны Самбійскі паўвостраў увайшоў у склад СССР і атрымаў новую назву — Калінінградскі паўвостраў; старыя назвы Земландскі паўвостраў і Самбійскі паўвостраў таксама часта выкарыстоўваюцца і ў наш час.
NGC 2834
NGC 2834 (іншыя абазначэнні — MCG 6-21-21, ZWG 181.29, PGC 26400) — галактыка ў сузор’і Рысь.
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Piaractus brachypomus
Piaractus brachypomus — прэснаводная рыба з падсямейства.
У прыродзе
Жыве ў Паўднёвай Амерыцы, у Амазонцы і яе прытоках, мае прамысловае значэнне. Piaractus brachypomus усёедны, валодае моцнымі сківіцамі. Нягледзячы на знешняе падабенства з піраннямі, амаль не есць мяса. У прыродзе асноўны рацыён складаюць арэхі. Расце вельмі хутка: толькі за першы год можа вырасці да 30 см пры максімальнай даўжыні дарослых асобін да 88 см і вазе 25 кг. Максімальная зафіксаваная працягласць жыцця 28 гадоў.
Утрыманне ў акварыуме
Для нармальнага ўтрымання патрабуецца акварыум аб'ёмам не менш за 200 літраў. Пры належным доглядзе растуць досыць хутка. Тэмпература вады павінна быць 26…28 °C з добрым фільтраваннем і аэрацыяй. Для афармлення выкарыстоўваюцца толькі штучныя расліны, паколькі рыбы з'ядаюць любыя расліны ў акварыуме. Сілкаванне павінна быць разнастайным, сухі корм з расліннымі дадаткамі. Пры развядзенні неабходны жывы корм. У акварыуме рост рэдка дасягае 50 см.
Матылі
Лускакрылыя, матылі (Lepidoptera) — атрад насякомых з поўным ператварэннем, з'яўляецца адным з самых шматлікіх сярод насякомых.
Лускакрылыя распаўсюджаны на ўсіх кантынентах акрамя Антарктыды, вялікай разнастайнасці дасягаюць у тропіках. У Цэнтральнай Еўропе налічваецца больш 4000 відаў. У сусветнай фаўне апісана звыш 180 000 відаў.
На сённяшні дзень вельмі шматлікія віды знаходзяцца на грані знікнення, пераважна з-за знішчэння іх біятопаў. Шматлікія віды вылоўліваюцца для калекцый, што таксама наносіць вялікую шкоду колькасці іх папуляцый.
Класіфікацыя
Сярод лускакрылых выдзяляюць 4 падатрады:
Яйка
Усё лускакрылыя адкладваюць яйкі. Яйкі вельмі моцна адрозніваюцца паміж сабой, як па вонкавым відзе, так і па памерах і форме яйцакладкі. Некаторыя віды адкладваюць за адзін раз некалькіх тысяч яек.
Лічынка
Лічынкай лускакрылых з'яўляецца гусеніца. Вялікая частка гусеніц сілкуецца раслінамі, некаторыя спажываюць дрэва, плады і інш. На ніжняй губе гусеніц размешчана павуцінневая залоза. Перасоўваючыся, гусеніца пакідае за сабой след з павуціння. Шматлікія віды плятуць з павуціння коканы, іншыя з яго дапамогай змацоўваюць лісце харчовай расліны, утвараючы такім чынам камеру, у якой жывуць. З дасягненнем сталага ўзросту гусеніцца ператвараецца ў лялячку.
Кукалка
Кукалка — гэта стадыя супакою лускакрылых, падчас якой праходзіць структурная перабудова арганізма. Кукалка з’яўляецца нерухомай. Некаторыя віды лускакрылых зімуюць на гэтай стадыі.
Імага
Лялячка ператвараецца ў дарослае насякомае — імага. Гэта форма з'яўляецца здольнай да размнажэння. Імага большасці відаў сілкуюцца нектарам кветак ці сокамі расліннага ці жывёльнага паходжання. Асноўная функцыя гэтай стадыі жыццёвага цыклу — размнажэнне і рассяленне.
Ян Хохбіхлер
Ян Хохбіхлер (Johann Evangelist Hochbichler (Hochbüchler), Jan Hochbichler; 24 кастрычніка 1740, Цэль-ім-Цылерталь, Ціроль — 26 чэрвеня 1817, Полацк ) — тэолаг, рэктар Санкт-Пецярбургскага калегіума езуітаў (Collegium Petropolitanum Paulinum) і дэкан тэалагічнага факультэта Полацкай езуіцкай акадэміі.
У 1757 г. уступіў у Таварыства Ісуса. Вывучаў тэалогію ў Інгальштаце. Быў прафесарам фізікі ў Эйхштаце, прафесарам кананічнага права і маральнай тэалогіі ў Дылінгене. Пасля ліквідацыі ордэна выкладаў у калегіуме Св. Сальвадора ў Зальцбургу. (У літаратуры таксама ёсць звесткі аб тым, што Хохбіхлер выкладаў філасафію, тэалогію і кананічнае права ў Вене .)
Адміністрацыйная акруга (Германія)
Адміністрацыйная акруга (Regierungsbezirk) у Германіі аб'ядноўвае некалькі раёнаў. Яны існуюць не ва ўсіх землях:
У наступных землях адміністрацыйныя акругі былі скасаваны:
My Time On Earth (альбом)
«My Time On Earth» — кампіляцыйны альбом выканаўцы музыкі кантры Білі Гілмэна, які быў выдадзены лэйблам «Sony Music Special Products» у 2007 годзе. Альбом складаецца з найлепшых песень Білі Гілмэна з яго першага і трэцяга альбомаў «One Voice» i «Dare to Dream» адпаведна. Ніякага новага матэрыялу ў альбоме не было.
Войшалк
Войшалк (ст.-рус.: Воишелкъ, Vaišelga, Vaišalgas, Vaišvilkas;  — 18 або 23 красавіка ) — князь навагрудскі (1240-я — каля 1255, 1258—1264), вялікі князь літоўскі (1264—1267). Сын Міндоўга, вялікага князя літоўскага і караля літоўскага. Пашырыў тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага праз уключэнне усходнебалцкіх зямель Нальшчан і Дзяволтвы. Заснаваў Лаўрышаўскі манастыр.
Імя
Крыніцы перадаюць імя таксама як Вышелк, Вышелег, Вошелег, Войселк, Волштыник, Волстыник.
Імя балцка-літоўскага паходжання з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай даўніны. Адпачатная форма Vaiš-alg’as.
Паняцце, адлюстраванае ў аснове Vaiš-, сягае племянной эпохі. Гэтая аснова адсылала да «сярэдняга» памеру сацыяльнай адзінкі (пляменнае паселішча, «вялікі дом»). Аснова But- абазначала «дом» у сэнсе адной сям’і («малы дом»), а аснова Taut- — тэрытарыяльна шырокі род, «народ» у пляменным сэнсе.
Спалучэнне асноў Vaiš- і Alg- сцвярджала ў імені каштоўнасці тагачаснага раннелітоўскага грамадства — пляменнае паселішча як адзінку сацыяльнага ўладкавання і паняцце ваеннай здабычы.
Аснова Vaiš- таксама ў імёнах, ад якіх тапонімы Вайшнарышкі (< Vaiš-nor’as), Вайшкуны (< Vaiš-k-ūn’as).
Аснова Alg- — у імені тыпу Vain-alg’as «Заваёўнік здабычы», ад якога назва былой вёскі Вайнялгова (цяпер у складзе Папоўцаў у Вілейскім раёне). Тая ж аснова ў імені жыхара Дзятлава ў XV стагоддзі: «Минялку Дромутевичу Здетелцу отчина его у Здетеле» (< *Min-alg’as, *Drom-ut’is).
Паходжанне і сям’я
Паводле летапісу, Войшалк быў старэйшым з вядомых сыноў Міндоўга. Звестак пра маці Войшалка ў крыніцах няма. У Войшалка была сястра, яе імя не вядома — жонка Шварна Данілавіча, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270 гадах. Браты Войшалка — Рукля і Рупейка — значна маладзейшыя за яго, абодва забіты разам з Міндоўгам. Зыходзячы з розніцы ва ўзросце, маці Войшалка і яго сястры была не княгіня Марта — маці Руклі і Рупейкі, а ранейшая жонка Міндоўга, звестак пра якую няма.
У дакуменце ад 1254 года названы сыны Міндоўга і Марты — Герстухен і Рэплеў. Невядома, ці пад гэтымі імёнамі маюцца на ўвазе Рукля і Рупейка, ці гэта два іншыя сыны.
Расійскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў паведамляў без крыніцы, што маці Войшалка была цвярской княжной. Аднак цяпер звесткі Тацішчава, не пацверджаныя крыніцамі, лічацца сумнеўнымі, скепсіс да ўнікальных звестак Тацішчава выказвалі і раней, у т.л. М. С. Грушэўскі, А. Я. Прэснякоў, С. Л. Пешціч, Я. С. Лур’е і інш., былі і прыхільнікі верагоднасці, сярод іх вылучаліся Б. А. Рыбакоў, А. Шахматаў, М. М. Ціхаміраў, а сярод сучасных А. В. Маёраў.
Першыя звесткі
Час нараджэння Войшалка не вядомы, 1223 год пададзены ў храналагічнай табліцы гіторыка XIX ст. Тэадора Нарбута, па яго словах, складзенай паводле фрагментаў рукапісу вялікалітоўскага дзеяча XVI ст. Аўгусціна Ратундуса.
Асноўныя звесткі пра жыццё Войшалка змешчаны ў Галіцка-Валынскім летапісе (ГВЛ), які напісаны ў сярэдзіне і дапоўнены ў канцы XIII ст. невядомымі аўтарамі. ГВЛ захаваўся ў некалькіх спісах, у т. л. у складзе Іпацьеўскага летапісу (XV ст.). Даты ў Іпацьеўскім спісе ГВЛ унесены пазней, таму даціроўка падзей там недакладная.
Пад 1253 годам у ГВЛ згадваецца не названы імем сын Міндоўга, якога Міндоўг паслаў ваяваць ваколіцы Турыйска ва Уладзімірскім княстве — у адказ на рабаванне галіцка-валынскімі войскамі зямель Міндоўга. Пра іншых дарослых сыноў Міндоўга няма звестак, таму думаюць, што гэтым сынам быў Войшалк. Паход здзяйсняўся падчас вайны 1249—1254 гадоў паміж Міндоўгам і яго пляменнікамі — Таўцівілам і Эдзівідам Даўспрункавічамі, якіх падтрымліваў галіцкі князь Даніла Раманавіч.
Прыняцце манаскага чыну
Упершыню Войшалк пэўна згаданы летапісам пад 1255 годам, калі ад імя Міндоўга заключыў мір з Данілам Раманавічам, выдаў сваю сястру замуж за малодшага сына Данілы — Шварна Данілавіча, а сам прыбыў да Данілы Раманавіча ў Холм (сталіцу Галіцкага княства) і прыняў манаскі чын. Сыну Данілы Раманавіча — Раману Данілавічу — Войшалк перадаў «Новагародак ад Міндоўга, а ад сябе Слонім і Ваўкавыск».
Іншы летапісец (летапіс складаўся двума рознымі аўтарамі і ў розныя гады) піша, што Войшалк прыбыў не ў Холм, а ў ранейшую сталіцу — Галіч, з намерам прыняць манаскі чын, і тады ж ахрысціў Юрыя Львовіча (сына белзскага князя Льва Данілавіча, унука Данілы і будучага князя галіцкага). А пасля пайшоў у Палонінскі манастыр да ігумена Грыгорыя і там пастрыгся ў манахі. Гэты ж летапісец адзначыў, што Войшалк пачынаў княжыць у Новагародку як язычнікам і зрабіў шмат зла, а затым ахрысціўся і змяніўся на дабро. Украінскі гісторык П. П. Талочка лічыць, што характарыстыка Войшалка-язычніка далёкая ад рэальнай і летапісцу яна спатрэбілася, каб выразна паказаць ператварэнне язычніка ў хрысціяніна. Такі прыём — супрацьпастаўленне язычніцкай цемры і хрысціянскага святла — здаўна ўжываўся ў летапісанні, імаверна, летапісец пазычыў яго з больш ранняга кіеўскага летапісу. Зыходзячы з гэтых летапісных паведамленняў, імаверна, у Новагародку Войшалк княжыў (быў намеснікам Міндоўга) з 1240-х гадоў.
У манастве
Пасля трох гадоў жыцця ў Палонінскім манастыры Войшалк адправіўся ў паломніцтва да гары Афон у Візантыю, але не здолеў дайсці праз «мяцеж» у землях на дарозе, вярнуўся і заснаваў манастыр у Панямонні:
«Воишелкъ же не може доити до Ст҃ѣи Горѣ. зане мѧтежь быс̑ великъ тогда в тъıхъ землѧх̑. и приде ѡпѧть в Новъгородокъ. и оучини собѣ манастырь. на рѣцѣ на Немнѣ. межи Литвою и Новъıмъгородъкомъ. и тоу живѧше.»
«Войшалк не змог дайсці да Святой Гары, бо вялікі мяцеж быў тады ў тых землях, і прыйшоў зноў у Наваградак; і ўчыніў сабе манастыр на рацэ на Нёмане, паміж Літвой і Наваградкам, і там жыў».
Манастыр «на Нёмане паміж Літвой і Наваградкам» атаясняюць з Лаўрышаўскім, вёска, якая ўтварылася каля манастыра, называецца Лаўрышава (з-за патранімічнага суфікса і канчатка, лічыцца, што назва ўтворана ад інацкага імя Войшалка — Лаўрыш, Лаўрын або Лаўрэнцій). Войшалк пражыў у гэтым манастыры каля года. У летапісе адзначана, што Міндоўг дакараў яго за манаскае жыццё.
Вяртанне да княжацкага жыцця
Паводле летапісных звестак, каля 1257—1258 года на Літоўскую зямлю і Нальшаны напалі войскі мангола-татарскага ваеначальніка Бурундая і галіцка-валынскіх князёў. Войшалк выйшаў з манастыра, і разам са стрыечным братам Таўцівілам (які да гэтага часу памірыўся з Міндоўгам) захапіў Рамана Данілавіча (галіцкага князя, якому сам раней перадаў Новагародак). Пасля Раман у летапісу не згадваецца — магчыма, ён загінуў, а Войшалк зноў сеў на новагародскім стальцы. У 1263 годзе у выніку змовы быў забіты Міндоўг і два яго малодшыя сыны, а затым і яго пляменнік Таўцівіл. Сталец вялікага князя літоўскага заняў іншы пляменнік Міндоўга і адзін са змоўшчыкаў — Транята. Войшалк уцёк у Пінск.
Пра месца жыцця Войшалка ў Пінску летапіс не паведамляе; традыцыйна лічыцца, што ён жыў у Ляшчынскім Свята-Успенскім манастыры ў прадмесці Пінска — Лешчы (цяпер парк у Пінску).
Андокід (вазапісец)
Андокід (Ἀνδοκίδης) — вазапісец з Атыкі перыяду позняй архаікі. Мастак, чыя творчасць прыпадае на 530-510 гг. да н. э., лічыцца заснавальнікам чырвонафігурнана стылю вазапісу.
Жыццё і творчасць
Сапраўднае імя вазапісца не захавалася ў гісторыі. Сваё «службовае» імя ён атрымаў па імені ганчара Андокіда, які пакінуў свой подпіс на пяці сасудах, распісаных безназоўным вазапісцам. За выключэннем трох «чараў з вачамі» (званых так за малюнак вачэй на вонкавым боку) усе захаваныя вазы працы Андокіда-вазапісца маюць форму амфары тыпу А. Вазапісец Андокід лічыцца вучнем найвядомага майстра-вазапісца Эксекія, які працаваў у стылі чорнафігурнага вазапісу. Яму прыпісваюцца першыя спробы чырвонафігурнага роспісу керамікі. Акрамя гэтага ён эксперыментаваў з роспісам па белым фоне.
Войшалк
На стальцы вялікага князя
У 1264 годзе Транята забіты ранейшымі конюхамі Міндоўга. Войшалк з пінскім войскам вярнуўся ў Новагародак, злучыўся з дружынай новагародскіх баяр і пайшоў усталёўваць сваю ўладу ў Літве, і «нача княжити во всей земли Литовской» — стаў вялікім князем літоўскім. Паводле летапісу, у Літоўскай зямлі ён вынішчыў шмат сваіх ворагаў, а астатнія «разбегліся хто куды».
Прызнаў уладу Васількі Раманавіча, княжыў разам са Шварнам Данілавічам. З дапамогаю Васількі і Шварна заваяваў Нальшчаны і Дзяволтву.
Андокід (вазапісец)
Жыццё і творчасць
Андокід пісаў на міфалагічныя тэмы, пераважна з жыцця Геракла. Фігуры на яго малюнках некалькі вуглаватыяі нерухомыя, але на думку ''І. Вегартнера «поўныя наіўнага, радаснага шарму»''. Характэрнымі рысамі творчасці Андокіда з'яўляюцца эканомны падыход да прамалёўкі ўнутраных ліній малюнкаў і залішняя арнаменталізацыя выпісаны адзення. Андокід не вычарпаў ўсіх магчымасцяў новага стылю вазапісу, яны раскрыліся толькі вазапісцамі круга вазапісца Еўфронія, якія атрымалі ў мастацтвазнаўстве назву «вазапісцы-піянеры».
Войшалк
Вяртанне ў манаства і гібель
Паводле летапісу, у 1267 годзе Войшалк вырашыў поўнасцю перадаць вялікае княжэнне літоўскае Шварну Данілавічу. Шварн адгаворваў яго ад такога рашэння. Аднак Войшалк адказаў, што заставацца князем яму не дазваляюць грахі, і што зямлю ён пакідае ўпарадкаванай. Войшалк пайшоў у манастыр у г. Уграўск на Валыні, Шварн застаўся княжыць у Вялікім княстве Літоўскім.